ejusdem imperii, et initium Probi, Manes antiquio- nerit, ut eo tempore incepisse quodammodo dici ris nefarii dogmatis incrementa procuravit. Prio rem Epiphanii calculum in libro De mensuris et ponderibus sequitur Petrus Siculus 1. c. et Photius in laudato lib. 1 adversus Manichæos repullulantes, licet Valerianus Aug. jam ab anno VII ejus imperii a Sapore rege Persarum captus fuerit. Posteriorem vero probant Acta ipsa disputationis Archelai cum Manete, ex quorum cap. 37 lucide apparet, Arche laum sub imperio Probí, non autem Gallieni, cum Manete de cujus hæresi nil adhuc sibi compertum erat, disputasse. Cyrillus quoque Hierosolymitanus, qui septuaginta tantum annis post detectam Mane tis hæresim se scribere testatur (a), Manetem Probo imperante hæresim divulgare coepisse, diserte scri bit. Dicendum itaque est, Epiphanium in libro De mensuris et ponderibus errasse, et multo certiora de Manichæorum hæresis exortu in libris Adversus hæreses nobis tradidisse, licet in eisdem quoque libris iterum sibi nou constare deprehendatur nam cum dixisset anno IV Aureliani, qui partem anni 273 et 274 complectitur, emersisse Manetem, ac præterea affirmasset, id accidisse Aureliani et Probi temporibus, hoc est anno Christi 276 se cundum quosdam, qui jam tum ab ejus nativitate annos numerare sueverant, licet eos a Christi in coelos assumptione annos supputare Epiphanius as serat; vel anno 246 secundum alios, qui a Christi morte annos supputabant; postea subdit, a Mane tis temporibus usque ad annum xıtı imp. Valentis, et îx Gratiani ac primum Valentiniani Junioris quo ipse scribebat, hoc est usque ad ¡æræ vulgaris an num 576, intercessisse annos 107, quod sane verum esse non potest; nam ab anno 276 vel 273 aut 274 ad annum 376, non centuin et septem anni, sed centum tantummodo, vel 103 aut 104 anni, secun dum varias supputationes modo memoratas, nume rantur. VI. Porro quonam Probi anno id acciderit, ex Euse bio colligi potest, qui in Chronico sic de Manichæorum initiis scribit (b): Secundo anno Probi, juxta|Antioche nos CCCXXV annus fuit, juxta Tyrios CDII vel CDII] se cundum quosdam; juxta Laodicenos CCCXXIV, juxta Edessenos (c) CCCLXXXVIII (ita enim corrigi debet potuerit. Videtur enim Archelaus post confutatum coram judicibus Manetem, rem totam cunctis per orbem episcopis notam fecisse, ut labanti catholicæ fidei, quanta possent sedulitate succurrerent: eo que pacto factum fuisse par est, ut qui subdolos Manichæorum progressus ignorabant, tunc illorum hæresim ortam fuisse crediderint, cum primum ejusdem notitiam ex Archelai litteris habuerunt. VII. Sed et habitæ ab Archelao disputationis tempus ex D. Leone Magno præcisius designari potest, qui in sermone II de Pentecoste, Manichæum innotuisse, ait, Probo imp. et Paulino coss., anno post Christi resurrectionem 250, ut accommodatius ad chronologicam veritatem in codice Oxoniensi legi Quesnellus testatur. At hic Probi et Paulini consulatus partem anni primi et secundi imperii Probi continet, quem obeunte Tacito die 13 Aprilis, ejusque fratre Floriano post duos menses occiso, Romanum imperium obtinuisse constat. Quare si juxta Eusebium anno Probi n et juxta Leonem Ma gnum sub consulatu Probi et Paulini patefacta est Manichæorum hæresis, necessario dici debet, Ar chelai cum Manete disputationem, per quam universæ Ecclesiæ Manetis error innotuit, accidisse intra Julium atque Decembrem anni 277. Verum Arche lai nostri verba benigne sunt interpretanda, qui in cap. 27 disputationis suæ post trecentos fere annos a Christi morte, imo post trecentos, et eo amplius annos ab eadem Christi morte advenisse Manetem asserit. Archelaum enim ad exaggerandam Manetis stoliditatem, qui Paracletum Spiritum a Christo promissum, temere se esse affirmabat, annorum numerum in disputationis æstu auxisse dicendum est, ut clarius ostenderet, ipsum longe adeo post Christi mortem tempore emergentem, Paracletum esse non posse, quem Jesus post suum in cœlos ascensum, illico se apostolis missurum affirmaverat; et revera post quinquaginta ab ejus resurrectione dies ab ipso missum fuisse, apostolorum Acta di serte testantur. VIII. His de Archelai cum Manete disputationis tempore ac versionibus, deque ejusdem Archelai episcopali sede prælibatis, agendum nobis est de Pontaci editio, in qua perperam legitur CCCLXXXIX); sinceritate atque præstantia ejusdem operis; ac præ juxta Ascalonitas CCCLXXX, insana Manichæorum hæresis in commun: humani generis malum exorta. Hæc autem Eusebii verba ita intelligenda sunt, ut non tinc primum Manichæorum hæresis orta fuerit; jam enim ab apostolorum ferme temporibus quorumdam mentes ille nefarius error invaserat, ut ex Archelao nostro et Epiphanio liquet; sed quod tunc primum Manete hæresin veterem per varias Orientis regio nes disseminante, et in Archelaum forte incidente, qui omnes ejus artes ac errores disputando detexit, ita in cunctorum per orbem fidelium notitiam ve (a) Catech. vi, pag. 140. (b) Chron. lib. post., pag. 177. terea videndum, an aliqua sui parte mutilatum sit; postremo indicandum, quænam Actorum quæ in tegra nunc primi edimus, fragmenta olim in lucem prodierint, et ex cujus bibliothecæ codice editio nostra profluxerit. Et primo quidem de Actorum istorum sinceritate suspicio nulla oriri potest: nam Epiphanius auno Christi 376 adversus hæreses scri bens, insigne ex disputatione Archelai fragmentum protulit in hæresi Manichæorum, cap. 25, quod ejusdem Actis ex Latina versione a nobis in lucem editis prorsus respondet; ac præterea si Archelai (c) Edit. 2 Scaligeri habet: juxta Edessenos

sint, ut ab ipsomet Archelao prolata fuisse videan- posset, quanti faciendæ sint antiquæ Latinæ ver tur. Sed et conjecturæ nonnullæ ex nostra eorum dem Actorum editione peti possunt, quibus id ipsum ulterius confirinatur. Nam in eorumdem cap. 12 hæc habentur: Archelao autem erat cura pro po pulo, tanquam pastori pro ovibus, cum luporum pa rantur insidiæ. Igitur Marcellus Turbonem muneri bus plurimis implevit, et in Archelai domum residere præcepit. Eadem autem ipsa die adventavit Manes, et quæ sequuntur. At vero nil in antecedentibus narratur, quod ea qua Manes advenit die factum fuerit. Præterea in cap. 25 hujus disputationis Ar chelaus ait: Nonne David ex ore leonis vel ursi eruit ovem? Hoc dicimus propter ore leonis, quod ait, de ore leonis, aut de ventre ejus potest educere, quod siones, et quantum utilitatis ex illis redundet, ut idemmet ait in præfatione ad Palladii dialogum de vita S. Joannis Chrysostomi prope finem: sed postea hanc curam iis relinquere satius duxit, qui novam editionem operum S. Epiphanii aggressuri essent, aut qui Socratis Historiæ cum notis doctis simi Valesii rursus edendæ operam susciperent. Et hactenus quidem nil aliud ex Archelai disputatione publicam lucem aspexit. Cum autem sacri loci re verentia ductus, Casinum venissem, et ab antiquis simis temporibus conditam ibi a doctissimis æque ac sanctissimis cœnobiarchis bibliothecam perlu strassem, inter alia non pauca inedita adhuc vetera monumenta, Archelai integram cum Manete dispu jam ille devoravit. At vero in antecedentibus non tationem in sexcentorum et amplius annorum co legimus hæc unquam a Manete dicta fuisse. Quin et in cap. 38 verba illa: Quæ quidem ego non ex meis verbis adstruo, et quæ sequuntur usque ad finem capitis, nullam cum præcedentibus connexio nem habere videntur. Denique in borum Actorum capite ultimo, post narratam Manetis necem, hæc legimus Quibus postea agnitis Archelaus adjecit ea priori disputationi, ut omnibus innotesceret, sicut ego qui inscripsi, in prioribus exposui. Videntur autem hæc verba esse Hegemonil illius, qui, ut superius diximus, eadem Acta compilavit, et in Græcum sermonem transtulit. Sed in nostra editione, quo loco ea de re sermo habeatur, non invenio; quia fortasse in Casinensi codice præfatio deficit, in qua Hegemonius compilationis suæ rationem reddebat misi quis verba illa: In prioribus exposui; de his accipienda esse censeat, quæ proxime de Manetis morte narravit. Jure itaque merito suspicari potest, eum qui Casinensem codicem ante quingentos et amplius annos exaravit, magnæ Actorum disputa tionis hujus prolixitate pertæsum, multa omisisse, multaque breviasse, quorum tamen epitomen apud Epiphanium haberi arbitror, quem ex integris Ar chelai disputationis Actis suam Manichæorum hæ reseos confutationem potissimum hausisse, editio nem nostram cum ejus scriptis conferenti clare patebit. dice reperi, quam bona reverendissimi quondam abbatis, nunc vero archiepiscopi Rossanensis An dreæ Deodati viri humanissimi atque amicissimi venia, cum nonnullis aliis veterum scriptis in Vati canæ bibliothecæ ornamentum transcribi curavi, operam favoremque suum humanissime præstante domno Augustino Collicello a Neapoli, tunc tempo ris bibliothecæ illius præfecto. Non possum tamen bic silentio præterire quantum diligentissimi alte rius bibliothecarii Erasmi Gattolæ a Cajeta hums nitati debeam, qui nunquam meis votis defuit, plu rimosque in meorum studiorum profectum labores ultro subivit, præsertim in emaculanda hac dispu. tatione Archelai, cujus apographi plurima loca mendis incubantia, cum archetypo codice contulit. Sed ut ad Archelaum redeam, reperto hoc vetustis simo adversus Manichæos opere, ad nefariæ eorum dem hæreseos historiam conscribendam animum admovi, eique non modo integram Archelai dispo tationem, sed et Photii patriarchæ CP. libros iv ad versus Manichæos suo tempore iterum exortos, aliaque multa adhuc inedita magnique facienda ve terum auctorum scripta appendicis loco subjungere decreveram: sed doctissimorum virorum consilio factum est, ut in antecessum Acta ista in primo collectionis nostræ tomo ederentur. Habes itaque; erudite lector, integram Archelai cum Manete dis putationem bona fide ex apographo Casinensis co XII. Quod ad eorum editionem attinet, vetusti adeo monumenti partem reperit in perantiquo co- dicis quod in Vaticana bibliotheca servatur, dice Bobiensi, qui nunc in Ambrosiana bibliotheca servatur, Emericus Bigotius diligentissimus Italica rum bibliothecarum perscrutator, eamque clarissi mo Valesio communicavit, qui in calce suarum notarum ad Socratem et Sozomenum fragmenta illa edidit. Continent autem tum cuncta illa quæ ex eadem disputatione suis inseruit scriptis Epipha nius, tum alia nounulla ab eodem omissa, quæ tamen ne decimam quidem totius operis partem complent. Et tanti quidem apud Bigotium fuit pars illa disputationis Archelai, ut eam cum Palladio re cudere cogitaverit, apposito Græco Epiphanii textu, ut ex utriusque comparatione, genuina illorum fragmentorum lectione restituta, quivis colligere editam, brevibusque notis criticis illustratam, atque ubi per ingenium tuto licuit, emendatam; sunt enim in eo codice librarii sphalmata plurima, quæ sine alterius codicis ope emendare periculosum conatum esse, probe sciunt qui in vetustis scriptis edendis occu pantur. Sed fortasse hoc opus, Deo dante, corre ctius reducere fas erit cum aliis veterum scripto rum adversus Manichæos lucubrationibus ad calcem nostræ Manichæorum historiæ, si aliquod aliod exemplar inter lustrandum bibliothecarum nostra rum loculos occurrat, aut in aliis Europe bibliothe cis repertum mihi communicare, eruditos viros non pigeat. XIII. Cæterum magnum ex Archelai nostri ver

Photius (e): ut propterea jure arguat doctissimus Assemanus (f) statuendum, in unico Actorum lo co (g) librariorum potius errore Charram scriptum fuisse, quam existimandum mendosam esse lectio nem Caschar initio eorumdem Actorum, et apud modo laudatos præstantes auctores, Epiphanium, Socratem et Photium. Atque hæc plane diversa est a Charris sive Haran, provinciæ Osrhoenes civitate altera haud procul ab Euphrate posita: nec longe abest Babylone et Seleucia, non Amidensi metropo litæ subjecta, sed proxime Seleuciensi catholico, ut constat ex Pontificali Chaldæorum apud Mori num (h) et Assemanum (i); ubi jubetur, ut statim ab obitu catholici, mittatur ad episcopum Caschar, si in vivis est, utpote principem primariumve præ sulem patriarchalis provinciæ, qui dexteram patriar chæ tenet, custosque illius sedis est post ejus obitum. Quod nimirum accipiendum, ex quo Carchar sub Sapore rege in Persarum potestatem venit. Probo enim imperante Romanæ ditionis erat, quo tempore Manes e Persidis finibus fugiens, in Cascharorum pago quem Diodoridem appellabant (j), congressum illum de religione habuit cum Archelao. Hæc ferme Lequienius. bis catholicæ fidei præsidium atque ornamentum sed testantur etiam Epiphanius (c), Socrates (d) et accedit. Nam dum Manetis hæresim validissimis ar gumentis oppugnat, ejusque originem atque incre menta consectatur, non modo eam funditus subver tit, et quam impios habuerit auctores, ostendit; sed et pleraque Catholicorum dogmata illustrat al que confirmat. Elegans est inter alia locus de insti tuta ab apostolis, quam usque nunc servamus, Ec clesiæ hierarchia, hisce verbis in cap. 51 conceptus Sed et optimus architectus ejus fundamentum nostrum, id est, Ecclesiæ, Paulus posuit et legem tradidit, or dinatis ministris, et presbyteris, et episcopis in ea; describens per loca singula, quomodo et qualiter oporteat ministros Dei, quales, et qualiter fieri pre sbyteros, qualesque esse debeant qui episcopatum de siderant quæ omnia bene nobis et recte disposita, usque in hodiernum, statum suum custodiunt, et per manet apud nos hujus regulæ disciplina. Pa!maria quoque sunt in hisce Actis loca, in quibus humani arbitrii libertas adversus recentiores hæreticos astruitur, ut videre est cap. 15 et 13. Pulcherrima sunt maximeque notanda verba illa cap. 32, ubi sic ait: Deus enim omnia quæ fecit, bona valde fecit, liberi arbitrii sensum unicuique dedit, qua ratione etiam legem judicii posuit. Peccare nostrum est: ut autem non peccemus, Dei donum est, ex eo quod in nostro sit arbitrio constitutum peccare, vel non pec care; etc. Et certe qui voluerint, observant mandata; qui vero contempserint et in perversum declinaverint, sine dubio legem judicii ſerent. Romanarum quoque antiquitatum studiosi plura in hoc opere inve nient scitu haud indigna, quorum pleraqué supe rius commemoravimus ubi, de ejusdem sinceritate tractavimus. Denique hinc etiam discere possu mus quousque Romani imperii limites Parthorum seu Persarum ditionem versus tunc temporis pro tenderentur; aliaque nonnulla de locis in eorumdem collimitio sitis, deque Romanorum militum numero qui apud Carras castra servabant: de his enim re bus sparsim agitur in primis quinque capitibus hu jus operis, ac præterea in ejusdem capp. 52, 54 et 55. Plura eruditi futer legendum observabunt. Hac tenus Zacagnius v. cl. Porro eamdem sententiam de Cascharensi Arche lai sede pluribus nuper comprobavit v. cl. Augu stinus Autonius Georgius eremita Augustinianus in præstanti opere quod Alphabetum Tibetanum inscri psit; ubi etiam, quod rei caput est, Actorum ejus dem Archelai sinceritatem adversus Beausobrium luculenter evicit, suam his verbis disputationeni concludens (k): Teneamus Caschar in Mesopotamia Kathaja et ecce vinculum, dum datæ fidei memor esse velit Beausobrius, quo arcte constringitur ad Acta sancti episcopi Archelai tanquam pretiosa Chri stianæ antiquitatis monumenta amplectenda; quæ tamen paulo ante lacerabat. Nimirum ad ea respicif auctor, quæ habet Beausobrius in bæc verba (!): J'ai bien prouvé que la dispute n'a point été en Mésopo tamie. Mais si nous la plaçons dans le Turquestan, elle pourra se soutenir. C'est là que l'hérésiarque se retire, selon les Orientaux; qu'il y a une Cascar qui n'est point soumise aux Perses, et où il pourra plai der sa cause en toute sûreté. C'est là qu'il y a des Chrétiens, des évêques, qui ne peuvent manquer de s'élever contre un hérétique, qui détruit les principaux articles de la foi chrétienne..... Je n'y avais pas pensé. Il faut rétablir cette dispute que j'ai tant al taquée. Il n'y a qu'à la bien placer..... Donnons au lecteur l'édification de voir qu'une histoire si ancienne est véritable dans le fond. Cæterum eo ipso anno XIV. Ne autem muneri nostro deesse omnino vi deamur, iis quæ Zacagnius huc usque satis diligen ter edisseruit, addere nonnulla opportunum existi mamus. Et primum quidem ad sedem Archelai episcopalem quod attinet, in aliam a Zacagnii sen tentia cum Lequienio v. cl. abire libet (a). Cascha rorum enim, non Charrarum, Ecclesiæ præfuisse Archelaum, non solum docent Acta disputationis quam sanctus ille præsul habuit cum Manete (b); Or. Chr., tom. II, pagg. 1002 et 1163. Act., cap. 1. Hær. LXVI, num. 5 et 7. Hist. eccl. lib. 1, cap. 22. (e) Lib. 1 adv. Manich. (f) Bibl. orient. tom. I, p. 555. (g) Act., cap. 5. (h) De sacr. ordin. Loc. cit. (i) Act., cap. 39. (k) Alphab. Tibet., pag. 363 edit. Rom. 1762, 4. Hist. de Manès et du Manich., tom I, pagg.

quo prodit Alphabe!um Tibetanum, vir alter erudi- mus. Nec morari nos debet parenthesis longitudo tissimus eorumdem Actorum integritatem contra præfatum Beausobrium strenue propugnasse com peritur (a). XV. illud præterea cum viro docto animadver tere interest, § 3 illius fragmenti Actorum dispu tationis Archelai, quod ex Cyrilli Hierosolymitani catechesi vi desumptum iisdem Actis subjicitur, Hierosolymitano potius episcopo quam Cascharensi esse fortasse tribuendum. Sic enim ille (b): ‹ Tam etsi hæc, inquit, ab initio paragraphi 3 usque ad finem, Archelai verbis Cyrillus dicere videatur; cum ibi subjiciat Hujusmodi aliisque pluribus dictis evertebatur draco: talibus Archelaus Manem confli ctationibus prosternebat; unde Zacagnius hæc om nia ad calcem disputationis Archelai tanquam par tem ejus veram appinxit: nihilominus in hoc loco Archelai verba desinere, et cætera, ab his verbis Si autem, etc., usque ad finem, a Cyrillo parenthe sis vice, Archelai rationibus adjecta censemus. Saltem dubitari non potest quin verba taūta tà µvothpia inferius posita, Cyrilli sint, non Archelai, duabus rationibus quæ omne punctum afferunt. 4º enim ait, mysteria quæ nunc audienti a catechu menorum sorte egresso exponit, licitum non esse gentilibus aperire; atque in his mysteriis nominat sanctissimæ Trinitatis doctrinam. Atqui ut hæc ap prime conveniunt Cyrilli auditoribus, e catechume norum statu in fidelium nomen ac gradum transla tis, catech. v, § 1, quibus mysterium Trinitatis catech. v planissime aperuerat; ita non conve niunt Maneti, qui, Cyrillo teste catech. vi, § 21, ne que Christianus unquam, neque ab Ecclesia rejectus fuerat, nedum catechumenus aut catechumenorum gradum supergressus, atque ita Ecclesiæ filius fa clus esset, Procatech., § 13. Nam catechumenos re vera ab Ecclesia rejici probat Lucifer, qui in libro De non conveniendo, etc., Constantium imperatorem vocat hominem excisum e corpore sanctæ Ecclesiæ. Ait 2°, quæ nunc mysteria sine involucris expo nit, nefas esse coram gentilibus proloqui. Atqui in gentilium auditorio loquebatur Archelaus, ut ex 1 fragmenti Cyrilliani colligitur. Illi igitur affin ge:ur contradicens oratio, qua neget se coram ethnl cis loqui, quos tamen disceptationis judices habeat; affirmetque se ea mysteria explicare, de quibus quæstio nulla erat. Cum itaque verba, tauta tà Hustota, certissime sint Cyrilli, eaque cum supe rioribus necessaria connexione devinciantur; ne cessario parenthesis initium in hoc loco collocavi (a) Travasa, Stor. crit. delle vite degli eres., 1. V, pag. 215 et seqq. (b) Touttée, Opp. S. Cyrilli Hieros., pag. 105, mai. (C), nam digressiones et parentheses longiores Cyrillo non inusitatæ. Vid. catech. xvI, § 14, hom. in Pa ral., § 8 usque ad 11. Præterea hæ unius Scripturæ laci secundum diversas sententias explicationes, ejus sunt ingenii, ut videre est catech. xvii, §§ 9 et 10, catech. xu, § 21, etc. Demum quam postremo loco tradit hujus loci interpretationem, nempe in firmos oculos veritatum quas capere non possunt, ſulgore obtundi, continetur in ea ratione quam ret didit Procatech. § 12, cur catechumenis mysteria celentur; quia videlicet noceret ipsis rerum quas nondum capere possunt, cognitio. Hactenus vir ille doctus. Nostram porro ejusmodi Actorum editionem ad illam exegimus, quam Romæ vulgavit anno 1698 v. cl. Laurentius Alexander Zacagnius in Collecta neis monumentorum veterum Ecclesiæ Græcæ ac Lo tine. Suis locis restituimus cum addenda prolego menis, tum varias in primis lectiones, quas ad ca pita 51-55 Disputationis Archelai cum Manete, ex Regio-Alexandrino codice descriptas ad suæ editio nis calcem rejecit idem vir eruditus, hac præfatiun cula usus (c): Cum post editam, inquit, Archelai disputationem inter Regio-Alexandrinos Vaticana bibliothecæ codices reperissem apographum cujusdam vetusti codicis, qui olim ad monasterium sancti Sal vii, Ambianensis fortasse episcopi et martyris, perti nuit; et in eo codice una cum sancti Augustini Com monitorio adversus Manichæos, inter ejusdem epistolas edito, haberentur exerpta quædam ex Actis dispute tionis Archelai a cap. 51 usque ad cap. 55, oper® pretium censui varias ex eodem apographo lectiones edere, cum ipsorum ope quædam Archelai loca resti tuantur. Hæc ille. Ejusmodi autem varias lectiones, haud sane contemnendas, aliud agens præteriit Fa bricius, vir cætera diligens, in suo Spicilegio san clorum Patrum sæculi 111, Operum Hippolyteorum adnexo: at illas scite intexuit reliquis editoris notis doctissimus auctor Supplementi ad concilia Veneto Labbeana (d). Præterea fragmentum Disputationis Archelai ex Cyrilli Hierosolymitani catechesi vi de sumptum atque iisdem Actis sub finem adjectum, contulimus cum novissima editione Parisiensi BB. Cyrilliana, versionemque recensuimus, et cl. edito ris notas subjecimus. Nonnullas denique observa tiones, ad Actorum textum potissimum pertinentes, prout se tulit occasio, addidimus; ea quidem ra tione quam in aliis veterum Patrumn monumentis hactenus evulgatis passim adhibere consuevimus. (c) Zacagn., Collect, monum. vet., tom. I, p. (d) Mansi, Supplem. ad concil., bom. I, pagg. 115 seчg.