Acta disputationis S. Archelai cum Manete

Archelaus of Carrhae

Diplomatic text · scholarios OCR (cleaned, language-split) — OCR floor restored from page-view — PG column chips mark the printed columns.

col. 1429–1430page 1 of 47

ACTA DISP. S. ARCHEL CUM MANETE HER. ACTA DISPUTATIONIS S. ARCHELAI CASCHARORUM IN MESOPOTAMIA EPISCOPI CUM MANETE HÆRESIARCHA. ulla distinguit (13), ut magis dona quam pretia vi- derentur. At illi admirati et amplexi tam immensam viri pietatem munificentiamque, et facti stupore permoti, exemplo misericordiæ commonentur (14), ut plurimi ex ipsis adderentur ad fidem Domini no- stri Jesu Christi, derelicto militiæ cingulo (15); alii vero, vix quarta pretiorum portione suscepta, ad propria castra discederent; cæteri autem parum omnino aliquid, quantum viatico sufficeret, acci- pientes abirent. I. Thesaurus verus, sive disputatio habita in A pretia militibus, nec numero aliquo nec discretione Carchar (11) civitate Mesopotamia, judicantibus Manippo (12), et Ægialeo, et Claudio, et Cleobolo. In qua urbe Mesopotamiæ erat quidam vir, Marcel - lus nomine, qui vita et studiis et genere, prudentia quoque et honestate valde clarus habebatur; facul- tatibus etiam copiosus, et quod omnium maximum est, religiosissime Deum timens, et his quæ de Christo dicebantur, semper cum timore auscultans ; nec quidquam omnino boni erat, quod illi viro de- esset: unde et honore plurimo ab universa civitate colebatur, plurimisque ipse civitatem suam fre- quenter largitionibus remunerabatur, pauperibus tribuens, afflictos relevans, tribulatis auxilium fe- rens. Sed ne infirmitate verborum virtutibus viri : derogemus potius quam digna proferamus, hæc dixisse sufficiat ; ad opus quod propositum est, ve- niam. Quodam in tempore cum Archelao episcopo captivorum multitudo fuisset oblata a militibus qui ibi castra servabant, septem millia numero et se- ptingenti, non mediocris eum sollicitudo constrin- xerat, eo quod pro salute ipsorum aurum a militi- bus posceretur; qui cum dissimulare non posset, pro religione et timore Dei vehementer æstuabat, et tandem ad Marcellum properans, rei gestæ ne- gotium exponit. Verum, ut hæc audivit vir piissi- mus Marcellus, nihil omnino moratus, ingreditur domum, præparans pretia captivorum, quantacun- que poposcissent qui deduxerant vinctos; et conti- nuo, reseratis bonorum suorum thesauris, pietatis (11) Hæc eadem urbs infra cap. 3 Charra vo- catur, non Carchar, aut Caschar, ut Epi- phanius habet. Quare disputatio ista habita fuisse videtur apud Carrhas celeberrimam Mesopotamia urbem. Vide plura in præfatione nostra, ubi de Ar- chelao. (12) Mápainos vocatur apud Epiphanium in Hæ- resi Manichæorum LXVI, num. 10. (13) Forte, distribuit. > (14) Forte, commoventur. › (15) Abhorruisse a militia Christianos primitiva Ecclesiæ, ne paganorum cominercio atque supersti- tionibus macularentur, notius est ex Tertulliano, De corona militis, c. 11, quam ut pluribus demon- strari opus sit. Sed ad illustrandum hunc disputa- tionis Archelai cum Manete locum, plurimum facit, quod ibidem ait Tertullianus: Plane si quos mili- tia præventos fides posterior invenit, alia conditio " II. His itaque gestis lætus Marcellus erat valde, et accito uno ex captivis, Cortynio nomine, perqui- rebat ab eo causam belli, vel quo casu ipsi inferio- res exstiterint, ac vinculis captivitatis innexi sint. At ille, loquendi sibi potestate permissa, ita exor- sus est. Nos, domine mi Marcelle, viventi Deo cre- dimus soli. Est autem nobis mos hujusmodi fra- trum nostrorum in nos traditione descendens, qui- que a nobis observatus est usque ad hunc diem : per annos singulos extra urbem egressi una cum conjugibus ac liberis, supplicamus soli et invisibili Deo, imbres ab eo satis nostris ac frugibus obse- crantes : quod cum tempore ac more solito cele- braremus, immorantes jejunos vesper obtexit, et gravabant nos duo omnium difficillima, jejunium, et vigilia. Circa medium vero noctis invidus nobis et importunus somnus obrepsit, et cervicibus de- gravatis ac taxis, demerso (16) capite, frontem ge- nibus elidit. Hoc autem factum est, quoniam tempus est, ut illorum quos Joannes admittebat ad lava- crun; ut centurionum fidelissimorum, quem Chri- stus probat, et quem Petrus catechizat; dum tamen suscepta fide alque signata, aut deserendum statim sit ut a multis actum; aut omnibus modis cavillan- dum, ne quid adversus Deum committatur, quæ nec ex militia permittuntur; aut novissime perpetien- dum pro Deo, quod æque fides pagana condixit. › Concilium Nicænum, can. 12: Quicunque vocati per gratiam, primum quidem impetum monstrave- runt, deponentes militiæ cingulum, postmodum ve- ro ad proprium vomitum sunt relapsi; ita ut qui- dam et pecunias tribuerent, et beneficiis militiam repeterent hi decem annos post triennii tempus quo inter audientes crunt, in afflictione perma- neant. Vide Lupum et Beveregium in eumdem ca- bonem. (16) Forte, dimisso. ›

col. 1431–1432page 2 of 47

ACTA DISPUTATIONIS S. ARCHELAI mus; forsitan enim peccantes ignorabamus, aut etiam agnoscentes non desinebamus. In illa igitur hora subito militum nos multitudo circumdat, ut æstimo, putantes nos pro insidiis consedisse, aut omnino usum vel studium habere præliorum; et nulla conventus nostri causa penitus explorata, bellum nobis denuntiant, non sermone, sed gladio; et homines qui injuriam facere cuiquam non didici- mus, sine ulla misericordia missibilibus (17) vul- nerant, hastis confodiunt, mucronibus jugulant. Et interfecerunt quidem ex nobis ad mille trecentos viros, vulneraverunt autem quingentos. Cum vero dies inclaruit, qui superfuerant ex nobis, huc per- duxerunt captivos, nec sic quidem aliquid nobis mi- sericordiæ concedentes agebant enim nos ante equos, hastilium verberibus stimulatos, et equorum frontibus impulsos. Et perduravit quidem, si cui. vires fuerunt tolerandi; plurimi vero ante ora do- minorum crudelium concidentes, animas exhalabant; pendentes uberibus parvulos suos matres, defatiga tis ac dimissis onere brachiis, humi decidere sine- bant, agitatæ insequentium minis; omnis vero se- milis ætas victa laboribus ac resoluta per inediam, corruebat in terram. Superbi vero milites hoc tam cruento collabentium spectaculo, tanquam volupta- te aliqua fruebantur, cum alios deficientes sterni sɔlo cernerent; in aliis sitis ardoribus fatigatis, in- tuerentur etiam vocis meatum, arescente linguæ glutino, præpediri; alios vero viderent, conversis post terga oculis, exspirantium parvulorum suorum ingemiscentes exitiis; cum illi infelicissimas matres vagitibus inclamarent, illæ vero prædonuin acer- bitatibus agitate, quibus solis libere uti licebat, gemitibus responderent; quarum si quæ tenerius propriis indulgerent visceribus, interitus sortem sponte sibi parem cum filiis præsumpserunt; si quæ vero habere aliquid tolerantiæ potuerunt, captivæ huc usque perductæ sunt. Triduo itaque exacto, cum ne noctibus quidem aliquam requiem cepisse- mus, ad locum huuc perducimur, in quo post hæc jam quid gestum sit, melius ipse nosti. III. His auditis vir piissimus Marcellus plurimum in lacrymas profusus est, misertus tantos et tam varios casus; sed nihil moratus, cibos præparat, D prius talem virum sibimet subdere potuisset; in quo fatigatis per semetipsum ministeria exhibens, imi- tatus patrem nostrum Abraham patriarcham' qui quondam angelis a se hospitio susceptis, non ver- naculis imperavit vitulum deferre de gregibus; sed ipse senior impositum humeris pertulit, ac per se- met præparatos cibos propriis manibus angelis ap- posuit. Simili et Marcellus functus officio, denos aderat, ut Dei judicio pœnas pro meritis pendere- A præcipit per convivia reclinari, septingentisque omnibus exstructis mensis, cum ingenti lætitia refi ciebat universos; ita ut qui superesse potuerant, oblivionem caperent laborum, ac totius mali effi- cerentur immemores. Cum autem quintus decimus transigeretur dies, Marcello cuncta affatim mini- strante captivis, placuit eis omnibus remeandi ad propria tribui facultatem, præter eos quos vulne- rum cura retinebat, quibus competens adhibita me- dela, ad sua cæteros abire præcepit. Sed his omni- bus majora addidit Marcellus pietatis ofticia : cum plurima namque suorum manu progressus est ad sepelienda corpora in itinere peremptorum, et omnia quæcunque invenire potuit, ut dignum erat, tradi- dit sepulturæ : quo munere impleto, ad Charram (18) rediit, atque exinde recuperata sanitate, vulne- ratos ad patriam remeare permittit, largissimo ad iter viatico præparato. At vero facti hujus opi- nio ad reliqua Marcelli bene gesta immensum cu- mulum contulit; per universam enim regionem illam ingens fama discurrit de pietate Marcelli, ita ut plurimi ex diversis urbibus videndi atque cogno- scendi viri cupiditate flagrarent, et maxime hi qui- bus ferre penuriam usus ante non fuerat, quibus omnibus vir egregius indulgentissime ministrabat, Marcelli veteris imitatus exempla, ita ut omnes di- cerent hoc viro nullum pietate præstantiorem. Sed et viduæ universæ in Domino credentes ad eum concurrebant; 'cum imbecilli quoque ex eo sibi au- xilium certissimum præsumebant, nec non et orphani omnes ab ipso nutriebantur, domusque ejus peregrinorum et pauperum hospitium diceba- tur; super omnia vero hæc, fidei curam egregie ac singulariter retinebat, ædificans cor suum super immobilem petram. IV. (19) Igitur cum diversis in locis fama de eo sæpissime spargeretur, etiam Stranga fluvio supe- rato, Persarum in regionem eum pertulit admirau- dum, in qua demorabatur Manes quidam; qui ad se hujuscemodi viri opinione perlata, plurima se- cum ipse volvebat, quemadmodum eum doctrinæ suæ posset laqueis irretire, sperans assertorem dogmatis sui fieri posse Marcellum. Præsumebat enim universam se occupare posse provinciam, si duplici cogitatione animus æstuabat, utrumnaw ipse ad eum pergeret, an litteris eum primo tenta- ret adoriri; verebatur enim, ne forte improviso et subito ingressu malum sibi aliquod nasceretur; ad ultimum versutioribus consiliis parens, scribere de- crevit accitumque unum ex discipulis, Turbonem (20) nomine, qui per Addam fuerat instructus, tra- * Gen. XVIII. (17) Barbara vox pro ‹ missilibus. › (18) Habita est itaque hæc disputatio apud Car- rhas celeberrimam Mesopotamiæ urbem, cujus epi- Scopus erat Archelaus, uti supra adnotavimus. (19) Hinc incipit pars hujus operis edita a Vale- siu ex codice Bobiensi, qui nunc in Ambrosiana bi- bliotheca servatur. (20) Codex Bobiensis legit, Adda Turbonem. › Fuit autem Adda unus ex discipulis suis, cui Orien- tem bæresi inficiendum Manes demandavit, ut infra cap. 11 dicitur.

col. 1433–1434page 3 of 47

PG 10:1433nem etiam ipsis hospitiis detrudebant, ne aquæ qui dem ipsius ad bibendum facultate concessa; quæ cum singula quotidie atque horum nequiora perfer ret ab his, qui per singula loca mansionibus atque hospitiis præerant, nisi ad ultimum Marcello se portare litteras indicasset, peregrinus Turbo mortis pertulisset exitia. dita Epistola, abire jubet, ac perferre Marcello; tum sibi nomen non libenter amplexi, Turbo quique acceptam eam huic, cui a Mane fuerat præceptum, pertulit, omni itinere diebus quinque transacto. Veloci etenim usus est cursu, in quo plurimum supradictus Turbo laboris et molestiæ pertulit; si quando enim veluti peregrinans ad hospitium pervenisset, quæ quidem diversoria hospitalissimus Marcellus instruxerat, cum a serva toribus hospitiorum interrogaretur, unde, et quis, vel a quo missus esset, aiebat: Sum quidem Mesopotamensis, de Persida autem venio, a Mani chæo magistro Christianorum missus. At illi igno TPUTOV ρs owenplay the GεAUTOÙ чuxñs, Codex Bobiensis, • Quippe, › mala lectio. Idem codex ad vesperam veluti peregri nus. > Idem codex, ‹ quæ quidem ipsa diversoria. › Hinc autem apparet quam sedulo hospitalitati ope ram dederint primitivæ Ecclesiæ fideles, Pauli præ cepto in Epistola ad Hebræos cap. xin, vers. 1 obse cuti. Tertullianus, De præscriptionibus adversus Hæreses, cap. 20: Sic omnes (Ecclesiæ videlicet) primæ et apostolicæ; dum una omnes probant uni tatem, dum est illis communicatio pacis, et appel latio fraternitatis, et contesseratio hospitalitatis; quæ jura non alia ratio regit, quam ejusdem sacra menti una traditio.» Nota sunt, quæ de Christia norum erga Peregrinum hospiter officiis refert Lu cianus in libro de ejusdem morte. Sed et quod de diversoriis atque hospitiis, per regias vias in Persi dem ducentes, a Marcello constructis, hic legimus, id aliis in locis, ac ubique ferme a Christianis factum fuisse, aperte colligitur ex Gregorii Nazian zeni invectiva 1, in Julianum Apostatam, ubi impe ratorem hunc ad Christianorum imitationem diver soria et hospitia per orbem Romanum ædificari mandasse testatur, ut gentilium superstitionibus majorem laudem venerationemque conciliaret. Vide plura apud Priorium De litteris canonicis, cap. 5. et seqq. a Thomasinum De Tesseris hospitalitatis, V. Acceptas igitur Marcellus litteras resolvit, ac legit, præsente Archelao civitatis episcopo, quarum exemplum hoc est. Apostolus Jesu Christi, et qui mecum sunt omnes sancti et virgines, Marcello filio charissimo gra tia, misericordia, pax a Deo Patre et Domino no stro Jesu Christo, et dextera lucis conservet le a præsenti sæculo malo, et a ruina ejus, et a la queis maligni. Dilectionem quidem tuam immensam sentiens, vehementer gavisus sum; fides vero, quia non sit juxta te recta ratione moleste tuli: propter quod ad emendationein generis humani missus sum, et sub veniens his qui se seductionibus atque errori bus tradiderunt, hæc scripta ad te necessarium duxi transmittere; primo quidem ad salutem animæ tuæ, deinde et eorum qui tecum sunt; uti ne indiscretos animos geras sicut simplicio run: magistri docent dicentes malum et bonum ab eodem subsistere, et unum initium introducen tes, neque quidquam perscrutantes vel discernentes a luce tenebras et bonum a malo, et exterio rem hominem ab interiori, sicut prædiximus; sed confundere ac permiscere alterum alteri non ces sant. Tu vero, o fili, ne similiter ut multi homi num, irrationabiliter et simpliciter utraque indi screta permisceas neque bonitatis Deo inferas cap. 26. Codex Bob. Mesopotamenns. › Codex Bobiensis, ignoratum. › Hanc epistolam cum Marcelli responsione in tegram refert Epiphanius in Manichæorum hæresi (LXVI), n. 6, ex quo Græca desumpsimus. Codex Bobiensis, a ruinis ejus, et de la queis. Sic et Epiphanius. Idem codex, ‹ juxta rectam rationem. › Sic et Epiphanius. Idem codex, ‹ missus sum subveniens. › Epi phanius, missus et subveniens. › Idem codex, hæc scripta necessarium duxi. > Hinc patet recte in Græco Epiphanii textu emendasse Petavium, nam prius u deerat. Codex Casinensis, magistri dicentes. › Sed aliam lectionem exprimit etiam Epiphanius. Male idem codex, a luce, a tenebris. > Codex Casinensis, permiscens; >at Bobiensis, permisceas neque bonitatis Dei inferas. Epipha nius, permisceas, neque ad bonitatis Deum referas. Initium enim, etc. Præterea Casinensis legit paulo post, Initium et finem. › Nos autem ex utroque codice, atque Epiphanio hunc locum emendavi mus.ΜΑΝΙΧΑΙΟΣ Απόστολος Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ οἱ σὺν ἐμοὶ πάντες ἅγιοι, καὶ παρθένοι, Μαρκέλλῳ τέκνῳ ἀγαπητῷ, χάρις, ἔλεος, εἰρήνη ἀπὸ Θεοῦ Πα τρὸς καὶ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ ἡ δεξιὰ τοῦ φωτὸς διατηρήσει σε ἀπὸ τοῦ ἐνε στῶτος αἰῶνος πονηροῦ, καὶ τῶν συμπτωμάτων αὐτοῦ, καὶ παγίδων τοῦ πονηροῦ, ἀμήν. Τὴν μὲν περὶ σὲ ἀγάπην μεγίστην οὖσαν αἰσθηθεὶς, λίαν ἐχάρην· τὴν δὲ πίστιν οὐκ οὖσαν κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον, ἠχθέσθην· ὅθεν πρὸς ἐπανόρθωσιν τοῦ τῶν ἀνθρώπων γένους ἀποσταλείς, φειδόμενός τε τῶν ἀπάτῃ καὶ πλάνῃ ἑαυτοὺς ἐκδεδωκότων, ταῦτα τὰ γράμματα πρὸς σὲ ἀναγκαῖον ἡγησάμην ἀποστείλαι, πρῶτον μὲν πρὸς σωτηρίαν τῆς σεαυτοῦ ψυχῆς, μèу ἔπειτα δὲ καὶ τῶν ἅμα σοι τυγχανόντων, πρὸς τὸ μὴ ἀδιάκριτόν σε ἔχειν τὸν λογισμόν, ὡς οἱ τῶν ἁπλουστέρων καθηγεμόνες διδάσκουσι λέγοντες, τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ κακὸν ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ φέρεσθαι. καὶ μίαν ἀρχὴν εἰσηγούμενοι, οὐ διακρίνοντες, οὐδὲ διαι ροῦντες ἀπὸ τοῦ φωτὸς τὸ σκότος, καὶ τὸ ἀγαθὸν ἀπὸ τοῦ κακοῦ καὶ φαύλου, καὶ τὸν ἔξωθεν ἄνθρωπον ἀπὸ τοῦ ἔνδον, ὡς προείπομεν· ἀλλὰ κιρνῶντες καὶ ἐγκαταμιγνύντες θάτερον θατέρῳ οὐ παύονται. Σὺ δὲ, ὦ τέκνον, μὴ ἴσα τοῖς πολλοῖς τῶν ἀνθρώπων ἀλογίστως καὶ ἁπλῶς ἀμφότερα, ὡς ἂν τύχοι, ενώ πρὸς τὸ μὴ ἀδιάκριτον,

ΜΑΝΙΧΑΙΟΣ Απόστολος Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ οἱ σὺν ἐμοὶ πάντες ἅγιοι, καὶ παρθένοι, Μαρκέλλῳ τέκνῳ ἀγαπητῷ, χάρις, ἔλεος, εἰρήνη ἀπὸ Θεοῦ Πα τρὸς καὶ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ ἡ δεξιὰ τοῦ φωτὸς διατηρήσει σε ἀπὸ τοῦ ἐνε στῶτος αἰῶνος πονηροῦ, καὶ τῶν συμπτωμάτων αὐτοῦ, καὶ παγίδων τοῦ πονηροῦ, ἀμήν. Τὴν μὲν περὶ σὲ ἀγάπην μεγίστην οὖσαν αίσθη θεὶς, λίαν ἐχάρην· τὴν δὲ πίστιν οὐκ οὖσαν κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον, ἠχθέσθην· ὅθεν πρὸς ἐπανόρθωσιν τοῦ τῶν ἀνθρώπων γένους ἀποσταλείς, φειδόμενός τε τῶν ἀπάτῃ καὶ πλάνῃ ἑαυτοὺς ἐκδεδωκότων, ταῦτα τὰ γράμματα πρὸς σὲ ἀναγκαῖον ἡγησάμην ἀποστείλαι, πρῶτον μὲν πρὸς σωτηρίαν τῆς σεαυτοῦ ψυχῆς, μèу ἔπειτα δὲ καὶ τῶν ἅμα σοι τυγχανόντων, πρὸς τὸ μὴ ἀδιάκριτόν σε ἔχειν τὸν λογισμόν, ὡς οἱ τῶν ἁπλουστέρων καθηγεμόνες διδάσκουσι λέγοντες, τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ κακὸν ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ φέρεσθαι. καὶ μίαν ἀρχὴν εἰσηγούμενοι, οὐ διακρίνοντες, οὐδὲ διαι ροῦντες ἀπὸ τοῦ φωτὸς τὸ σκότος, καὶ τὸ ἀγαθὸν ἀπὸ τοῦ κακοῦ καὶ φαύλου, καὶ τὸν ἔξωθεν ἄνθρωπον ἀπὸ τοῦ ἔνδον, ὡς προείπομεν· ἀλλὰ κιρνῶντες καὶ ἐγκαταμιγνύντες θάτερον θατέρῳ οὐ παύονται. Σὺ δὲ, ὦ τέκνον, μὴ ἴσα τοῖς πολλοῖς τῶν ἀνθρώπων ἀλογίστως καὶ ἁπλῶς ἀμφότερα, ὡς ἂν τύχοι, ενώ πρὸς τὸ μὴ ἀδιάκριτον, nem etiam ipsis hospitiis detrudebant, ne aquæ qui dem ipsius ad bibendum facultate concessa; quæ cum singula quotidie atque horum nequiora perfer ret ab his, qui per singula loca mansionibus atque hospitiis præerant, nisi ad ultimum Marcello se portare litteras indicasset, peregrinus Turbo mortis pertulisset exitia. dita Epistola, abire jubet, ac perferre Marcello; tum sibi nomen non libenter amplexi, Turbo quique acceptam eam huic, cui a Mane fuerat præceptum, pertulit, omni itinere diebus quinque transacto. Veloci etenim usus est cursu, in quo plurimum supradictus Turbo laboris et molestiæ pertulit; si quando enim veluti peregrinans ad hospitium pervenisset, quæ quidem diversoria hospitalissimus Marcellus instruxerat, cum a serva toribus hospitiorum interrogaretur, unde, et quis, vel a quo missus esset, aiebat: Sum quidem Mesopotamensis, de Persida autem venio, a Mani chæo magistro Christianorum missus. At illi igno TPUTOV ρs owenplay the GεAUTOÙ чuxñs, Codex Bobiensis, • Quippe, › mala lectio. Idem codex ad vesperam veluti peregri nus. > Idem codex, ‹ quæ quidem ipsa diversoria. › Hinc autem apparet quam sedulo hospitalitati ope ram dederint primitivæ Ecclesiæ fideles, Pauli præ cepto in Epistola ad Hebræos cap. xin, vers. 1 obse cuti. Tertullianus, De præscriptionibus adversus Hæreses, cap. 20: Sic omnes (Ecclesiæ videlicet) primæ et apostolicæ; dum una omnes probant uni tatem, dum est illis communicatio pacis, et appel latio fraternitatis, et contesseratio hospitalitatis; quæ jura non alia ratio regit, quam ejusdem sacra menti una traditio.» Nota sunt, quæ de Christia norum erga Peregrinum hospiter officiis refert Lu cianus in libro de ejusdem morte. Sed et quod de diversoriis atque hospitiis, per regias vias in Persi dem ducentes, a Marcello constructis, hic legimus, id aliis in locis, ac ubique ferme a Christianis factum fuisse, aperte colligitur ex Gregorii Nazian zeni invectiva 1, in Julianum Apostatam, ubi impe ratorem hunc ad Christianorum imitationem diver soria et hospitia per orbem Romanum ædificari mandasse testatur, ut gentilium superstitionibus majorem laudem venerationemque conciliaret. Vide plura apud Priorium De litteris canonicis, cap. 5. et seqq. a Thomasinum De Tesseris hospitalitatis, V. Acceptas igitur Marcellus litteras resolvit, ac legit, præsente Archelao civitatis episcopo, quarum exemplum hoc est. Apostolus Jesu Christi, et qui mecum sunt omnes sancti et virgines, Marcello filio charissimo gra tia, misericordia, pax a Deo Patre et Domino no stro Jesu Christo, et dextera lucis conservet le a præsenti sæculo malo, et a ruina ejus, et a la queis maligni. Dilectionem quidem tuam immensam sentiens, vehementer gavisus sum; fides vero, quia non sit juxta te recta ratione moleste tuli: propter quod ad emendationein generis humani missus sum, et sub veniens his qui se seductionibus atque errori bus tradiderunt, hæc scripta ad te necessarium duxi transmittere; primo quidem ad salutem animæ tuæ, deinde et eorum qui tecum sunt; uti ne indiscretos animos geras sicut simplicio run: magistri docent dicentes malum et bonum ab eodem subsistere, et unum initium introducen tes, neque quidquam perscrutantes vel discernentes a luce tenebras et bonum a malo, et exterio rem hominem ab interiori, sicut prædiximus; sed confundere ac permiscere alterum alteri non ces sant. Tu vero, o fili, ne similiter ut multi homi num, irrationabiliter et simpliciter utraque indi screta permisceas neque bonitatis Deo inferas cap. 26. Codex Bob. Mesopotamenns. › Codex Bobiensis, ignoratum. › Hanc epistolam cum Marcelli responsione in tegram refert Epiphanius in Manichæorum hæresi (LXVI), n. 6, ex quo Græca desumpsimus. Codex Bobiensis, a ruinis ejus, et de la queis. Sic et Epiphanius. Idem codex, ‹ juxta rectam rationem. › Sic et Epiphanius. Idem codex, ‹ missus sum subveniens. › Epi phanius, missus et subveniens. › Idem codex, hæc scripta necessarium duxi. > Hinc patet recte in Græco Epiphanii textu emendasse Petavium, nam prius u deerat. Codex Casinensis, magistri dicentes. › Sed aliam lectionem exprimit etiam Epiphanius. Male idem codex, a luce, a tenebris. > Codex Casinensis, permiscens; >at Bobiensis, permisceas neque bonitatis Dei inferas. Epipha nius, permisceas, neque ad bonitatis Deum referas. Initium enim, etc. Præterea Casinensis legit paulo post, Initium et finem. › Nos autem ex utroque codice, atque Epiphanio hunc locum emendavi mus.

col. 1435–1436page 4 of 47

PG 10:1435contumeliam. Initium enim et fnem, et horum pa trem malorum ad Deum referunt, quorum finis est maledicto proximus ³. Non enim his 'quæ dicta sunt in Evangeliis Salvatoris nostri et Domini Jesu Christi credunt, quia non potest arbor mala bo nos fructus facere, neque arbor bona malos fructus facere. Quomodo Dominum, Satanæ et malorum ejus actuum factorem dicere audeant et condito rem plurimum miror. Atque utinam eo usque eorum vanitas pervenisset, et non Unigenitum, qui de Patris sinibus descendit Christum, Mariæ cujusdam mulieris esse dicerent filium *, ex san guine et carne ac reliquis mulierum spurcitiis gene ratuin! Et, ut ne plurima per hanc epistolam scri bam, atque in longitudinem temporis protraham patientiam tuam, cum mihi non adsit eloquentia naturalis, sufficit ista dixisse. Omnia autem cogno sces, cum præsens fuero apud te; si tamen saluti Tuæ parcere ac providere festinas: non enim laqueum alicui injicio *, sicuti plurimi insipientium faciunt. Intellige quæ dico, tili honorabilis VI. Hac epistola lecta, bajulum litterarum Mar cellus obsequentissime forebat hospitio; Arche Laus vero ea quæ lecta sunt, non libenter amplexus, velut leo conclusus dentibus infrendebat au ctorem epistolæ sibi desiderans dari; quem Marcel lus suadebat quiescere, semet pollicens procura turum præsentiam viri. Rescribere ergo Marcel lus ad ea quæ scripta sunt, statuit epistolam conti nentem hac. Vir notus Manichæe, qui sibi per epistolam in- G dicatus est, salutem. Scriptam quidem a te epistolam sumpsi, et Tur bonem solita mihi humanitate suscepi, sensum vero litterarum nequaquam adverti; nisi forte tu præ sens exponas nobis per verba, singula, sicut promi sisti. Vale Hanc epistolam signatam tradebat Turboni refe didit; qua ille perlecta, gavisus est, a Marcello invi rendam ad eum, a quo prius ipse pertulerat; ille tatum se esse, ac sine mora iter invadit; Turbo vero ad eum redire penitus reluctabatur, menor iti- nis tamen remorationem non prosperam præsagitus neris laborum, et rogabat alium pro se dirigi, abne- et quasi consulto itinere ad Marcellum perre gans ultra sibi ad eum rediturum, aut communio- xit. Turbo vero de Marcelli domo prorsus non dis nem cum eo aliquam facturum Marcellus vero cedebat, nec ab Archelai episcopi confabulatione accito uno ex pueris suis, Callisto nomine, præcipit cessabat valde enim studiose uterque de Manichæi proficisci; qui nihil moratus, illico proficiscitur: et studiis perquirebant, scire cupientes, qui sit, unde, post triduum pervenit ad Manem, quem in castello quodam Arabionis reperit, atque epistolam tra Hebr. vi, 8. - Matth. vi, 18. * Joan. 1, Bubiensis codex, Dominum. Casinensis habebat, in his.» Vide tamen an leviter emendan ium sit apud Epiphanium, Codex Bubiensis, Qui patris finibus disces sit. Casinensis, «quidem patris finibus descen dit. Nos ex Epiphanio hunc locum restituimus. Casinensis, parere.» Melior alia lectio Bο biensis codicis, ut patet ex Epiphanio. Codex Bobiensis, Honorabilis. Vale:» quod verbum non habet Epiphanius. Codex Bobiensis, obsequentissimo. > vel quid verbi ferat. At ille universa dilucide enar ravit, repetens et exponens de fide ejus hoc modo * 1 Cor. vi, 55. Codex Bobiensis, Infringebat. Melior Pelavii versio, c vir illustris. Codex Bobiensis, Sicut per epistolam pro misisti. Vale. Hanc epistolam scriptam atque signa tam tradebat Turboni ferendam Epiphanius pa riter legit, sicut per epistolam pronisisti. Vale. Codex Bobiensis, e ad illum reversurum, ant communionem cum eo aliquam fore. › Castellum hoc trans fluvium Strangam situm fuisse in medio Persarum et Mesopotamis, ait Epi phanius in hac hæresi num. 7. Codex Bobiensis, t presagus.σῃς, μηδὲ τῷ τῆς ἀγαθωσύνης Θεῷ ἀνατίθετο. Αρ χὴν γὰρ καὶ τέλος, καὶ τὸν τούτων πατέρα τῶν και κῶν ἐπὶ τὸν Θεὸν ἀναφέρουσιν, ὧν τὸ τέλος κατά ρας εγγύς. Οὔτε γὰρ ἐν τοῖς εἰρημένοις Εὐαγγελίοις παρ' αὐτοῦ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν καὶ Κυρίου Ἰησ σοῦ Χριστοῦ πιστεύουσιν, ὅτι οὐ δύναται δένδρον καλὸν καρποὺς κακοὺς ποιῆσαι, οὐδὲ μὴν δέν δρον κακὸν καλοὺς καρποὺς ποιῆσαι. Καὶ πῶς τὸν Θεὸν τοῦ Σατανᾶ καὶ τῶν κακῶν αὐτοῦ πραγμάτ των λέγειν τολμῶσι ποιητὴν καὶ δημιουργόν, θαν μάζειν μοι ἐπέρχεται. Καὶ εἴθε μὲν ἄχρι τούτων ἔφθα σεν αὐτῶν ἡ ματαιοπονία καὶ μὴ τὸν Μονογενῆ τὸν ἐκ τῶν κόλπων τοῦ Πατρὸς καταβάντα Χρι στὸν, Μαρίας τινὸς γυναικὸς ἔλεγον εἶναι υἱὸν, ἐξ αἱ ματος καὶ σαρκὸς καὶ τῆς ἄλλης δυσωδίας τῶν για ναικῶν γεγενῆσθαι! Καὶ ἵνα μὴ, τὰ πολλὰ διὰ τῆσδε τῆς ἐπιστολῆς γράφων, εἰς μῆκος χρόνου διασύρω σου τὴν ἐπιείκειαν, οὐκ ἔχων τὰς φυσικὰς φράσεις, ἐπὶ τούτοις ἀρκεσθήσομαι. Τὸ δ' ὅλον γνώσῃ παρόντος μου πρὸς σέ, εἴγε τῆς σεαυτοῦ σωτηρίας ἔτι φείδῃ· οὐδὲ γὰρ βρόχον τινὶ ἐπιβάλλω, ὡς οἱ τῶν πολλῶν ἀφρονέστεροι ποιοῦσιν. Νάει & λέγω, τέκνον τιμιώτατε. ΜΑΡΚΕΛΛΟΣ Ανὴρ ἐπίσημος Μανιχαίῳ τῷ διὰ τῆς ἐπιστολῆς δηλουμένῳ χαίρειν. Τὴν μὲν ὑπὸ σοῦ γραφεῖσαν ἐπιστολὴν προσηκε μην· τὸν δὲ Τύρβωνα προσεδεξάμην κατά φιλοφροσύνην ἐμὴν, τῶν δὲ γραμμάτων τὸν νοῦν οὐδαμῶς ἔγνων· εἰ μὴ σὺ παραγενόμενος φράσῃς ἡμῖν κατα λογάδην ἕκαστον, ὡς ὑπέσχου διὰ τῆς ἐπιστολῆς. Εῤῥωσθε. Ούτε γὰρ τοῖς εἰρημένοις ἐν Εὐαγγελίοις. ο

σῃς, μηδὲ τῷ τῆς ἀγαθωσύνης Θεῷ ἀνατίθετο. Αρ χὴν γὰρ καὶ τέλος, καὶ τὸν τούτων πατέρα τῶν και κῶν ἐπὶ τὸν Θεὸν ἀναφέρουσιν, ὧν τὸ τέλος κατά ρας εγγύς. Οὔτε γὰρ ἐν τοῖς εἰρημένοις Εὐαγγε λίοις παρ' αὐτοῦ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν καὶ Κυρίου Ἰησ σοῦ Χριστοῦ πιστεύουσιν, ὅτι οὐ δύναται δένδρον καλὸν καρποὺς κακοὺς ποιῆσαι, οὐδὲ μὴν δέν δρον κακὸν καλοὺς καρποὺς ποιῆσαι. Καὶ πῶς τὸν Θεὸν τοῦ Σατανᾶ καὶ τῶν κακῶν αὐτοῦ πραγμάτ των λέγειν τολμῶσι ποιητὴν καὶ δημιουργόν, θαν μάζειν μοι ἐπέρχεται. Καὶ εἴθε μὲν ἄχρι τούτων ἔφθα σεν αὐτῶν ἡ ματαιοπονία καὶ μὴ τὸν Μονογενῆ τὸν ἐκ τῶν κόλπων τοῦ Πατρὸς καταβάντα Χρι στὸν, Μαρίας τινὸς γυναικὸς ἔλεγον εἶναι υἱὸν, ἐξ αἱ ματος καὶ σαρκὸς καὶ τῆς ἄλλης δυσωδίας τῶν για ναικῶν γεγενῆσθαι! Καὶ ἵνα μὴ, τὰ πολλὰ διὰ τῆσδε τῆς ἐπιστολῆς γράφων, εἰς μῆκος χρόνου διασύρω σου τὴν ἐπιείκειαν, οὐκ ἔχων τὰς φυσικὰς φράσεις, ἐπὶ τούτοις ἀρκεσθήσομαι. Τὸ δ' ὅλον γνώσῃ παρόν τος μου πρὸς σέ, εἴγε τῆς σεαυτοῦ σωτηρίας ἔτι φείδῃ· οὐδὲ γὰρ βρόχον τινὶ ἐπιβάλλω, ὡς οἱ τῶν πολλῶν ἀφρονέστεροι ποιοῦσιν. Νάει & λέγω, τέκνον τιμιώτατε. ΜΑΡΚΕΛΛΟΣ Ανὴρ ἐπίσημος Μανιχαίῳ τῷ διὰ τῆς ἐπιστολῆς δηλουμένῳ χαίρειν. Τὴν μὲν ὑπὸ σοῦ γραφεῖσαν ἐπιστολὴν προσηκε μην· τὸν δὲ Τύρβωνα προσεδεξάμην κατά φιλοφρο σύνην ἐμὴν, τῶν δὲ γραμμάτων τὸν νοῦν οὐδαμῶς ἔγνων· εἰ μὴ σὺ παραγενόμενος φράσῃς ἡμῖν κατα λογάδην ἕκαστον, ὡς ὑπέσχου διὰ τῆς ἐπιστολῆς. Εῤῥωσθε. Ούτε γὰρ τοῖς εἰρημένοις ἐν Εὐαγγελίοις. ο contumeliam. Initium enim et fnem, et horum pa trem malorum ad Deum referunt, quorum finis est maledicto proximus ³. Non enim his 'quæ dicta sunt in Evangeliis Salvatoris nostri et Domini Jesu Christi credunt, quia non potest arbor mala bo nos fructus facere, neque arbor bona malos fructus facere. Quomodo Dominum, Satanæ et malorum ejus actuum factorem dicere audeant et condito rem plurimum miror. Atque utinam eo usque eorum vanitas pervenisset, et non Unigenitum, qui de Patris sinibus descendit Christum, Mariæ cujusdam mulieris esse dicerent filium *, ex san guine et carne ac reliquis mulierum spurcitiis gene ratuin! Et, ut ne plurima per hanc epistolam scri bam, atque in longitudinem temporis protraham patientiam tuam, cum mihi non adsit eloquentia naturalis, sufficit ista dixisse. Omnia autem cogno sces, cum præsens fuero apud te; si tamen saluti Tuæ parcere ac providere festinas: non enim laqueum alicui injicio *, sicuti plurimi insipientium faciunt. Intellige quæ dico, tili honorabilis VI. Hac epistola lecta, bajulum litterarum Mar cellus obsequentissime forebat hospitio; Arche Laus vero ea quæ lecta sunt, non libenter amplexus, velut leo conclusus dentibus infrendebat au ctorem epistolæ sibi desiderans dari; quem Marcel lus suadebat quiescere, semet pollicens procura turum præsentiam viri. Rescribere ergo Marcel lus ad ea quæ scripta sunt, statuit epistolam conti nentem hac. Vir notus Manichæe, qui sibi per epistolam in- G dicatus est, salutem. Scriptam quidem a te epistolam sumpsi, et Tur bonem solita mihi humanitate suscepi, sensum vero litterarum nequaquam adverti; nisi forte tu præ sens exponas nobis per verba, singula, sicut promi sisti. Vale Hanc epistolam signatam tradebat Turboni refe didit; qua ille perlecta, gavisus est, a Marcello invi rendam ad eum, a quo prius ipse pertulerat; ille tatum se esse, ac sine mora iter invadit; Turbo vero ad eum redire penitus reluctabatur, menor iti- nis tamen remorationem non prosperam præsagitus neris laborum, et rogabat alium pro se dirigi, abne- et quasi consulto itinere ad Marcellum perre gans ultra sibi ad eum rediturum, aut communio- xit. Turbo vero de Marcelli domo prorsus non dis nem cum eo aliquam facturum Marcellus vero cedebat, nec ab Archelai episcopi confabulatione accito uno ex pueris suis, Callisto nomine, præcipit cessabat valde enim studiose uterque de Manichæi proficisci; qui nihil moratus, illico proficiscitur: et studiis perquirebant, scire cupientes, qui sit, unde, post triduum pervenit ad Manem, quem in castello quodam Arabionis reperit, atque epistolam tra Hebr. vi, 8. - Matth. vi, 18. * Joan. 1, Bubiensis codex, Dominum. Casinensis habebat, in his.» Vide tamen an leviter emendan ium sit apud Epiphanium, Codex Bubiensis, Qui patris finibus disces sit. Casinensis, «quidem patris finibus descen dit. Nos ex Epiphanio hunc locum restituimus. Casinensis, parere.» Melior alia lectio Bο biensis codicis, ut patet ex Epiphanio. Codex Bobiensis, Honorabilis. Vale:» quod verbum non habet Epiphanius. Codex Bobiensis, obsequentissimo. > vel quid verbi ferat. At ille universa dilucide enar ravit, repetens et exponens de fide ejus hoc modo * 1 Cor. vi, 55. Codex Bobiensis, Infringebat. Melior Pelavii versio, c vir illustris. Codex Bobiensis, Sicut per epistolam pro misisti. Vale. Hanc epistolam scriptam atque signa tam tradebat Turboni ferendam Epiphanius pa riter legit, sicut per epistolam pronisisti. Vale. Codex Bobiensis, e ad illum reversurum, ant communionem cum eo aliquam fore. › Castellum hoc trans fluvium Strangam situm fuisse in medio Persarum et Mesopotamis, ait Epi phanius in hac hæresi num. 7. Codex Bobiensis, t presagus.

col. 1437–1438page 5 of 47

PG 10:1437CUM MANETE HÆRESIARCHA. VII. (47) Si fidem Manichæi discere a me vultis, breviter audite. Hic duos colit deos innatos, ex semetipsis exstantes, aeternos, unum uni adversantem; et alterum quidem bonum, alterum autem malum introducit. Lux uui nomen imponit, et alteri tenebræ. Et lucis quidem esse partem animam quæ in hominibus est, tenebrarum autem corpus, et quæ ex materia est conditio. Permistionem autem, vel conjunctionem hoc modo dicit (48) effectam, conferens ambos deos in hujuscemodi exemplum: Quemadmodum si duo reges sint adversum se pugnantes, qui ab initio fuerint inimici, habentes singuli suas portiones; acciderit autem ut tenebræ progredientes fines suos, bellum cum luce commiserint. Quod cum cognovisset bonus Pater, tenebras ad terram suam supervenisse, produxit ex se virtutem (49), quæ dimus homo. citur Mater vitæ; qua virtute circumdedit (50) primum hominem, quæ sunt quinque elementa, id est, ventus, lux, aqua, ignis et materia (51); quibus indutus, tanquam ad paratum belli (52), descendit deorsum pugnare adversum tenebras. At vero tenebrarum principes, repugnantes ei, comederunt de armatura ejus, quod est anima. Tunc ibi vehementer afflictus est deorsum primus parens homo (53) a tenebris; et nisi orantem eum exaudisset Faier, et misisset alteram virtutem quæ processerat ex se, quæ dicitur Spiritus vivens, et descendens porrexisset ei dexteram et eduxisset eum de tenebris, olim primus homo detentus periclitaretur. Ex eo ergo animam deorsum reliquit (54) : et propterea Manichæi cum sibi invicem occurrunt, dant sibi dexteras bujus signi gratia, tanquam ex tenebris liberati, in teuebris enim omnes hæreses esse dicunt (55). Tunc vivens Spiritus creavit mundum, et indutus alias tres virtutes, descendens eduxit principes, et crucifixit eos in firmamento, quod est (56) ejus corpus sphæra. Et rursum ipse vivens Spiritus creavit luminaria, quæ sunt reliquiæ animæ (57), et fecit ea firmamentum circumire (58); et iterum creavit terram, et sunt octo. Est autem Omophorus deorsum (59), id est, qui eam portat in humeris ; et cum laboraverit portans, intremiscit et hæc est causa terræ motus præter constitutum tempus. Hac (47) Sequentia usque ad cap. 12, ad verbum D Grace retulit Epiphanius mun. 25. (48) Hinc patet apud Epiphanium legi debere, τουcum prius esset, τούτων. τον λέγει, (49) Codex Bobiensis, produxit ex virtute. Casinensis, e produxerit et esse virtutem. » Sed legendum ex Epiphanio uti emendatum est. (50) Codex Bobiensis, « qua circumdedit. » Casinensis, c quæ virtute. » Sed ex Bobiensi, et Epiphanio emendavi, e qua virtute. (51) Codex Bobiensis, c id est, lux, aqua, ignis et materia. Sed Epiphanius legit s ventus, lur, aqua, ignis et materia, » ut in codice Casinensi, qui veram exhibet hujus loci lectionem. (52) Epiphanius legit, e ad apparatum belli. (53) Codex Bobiensis, concinente Epiphanio, pri- (54) Codex Bobiensis, relinquit; » mala lectio, ut patet ex Epiphanio. (55) Codex Bobiensis, c omnis hæresis esse dicitur. Sed hanc lectionem rejicit Epiphanius. (56) Hæc est hujus loci vera lectio, Epiphanio probata. Quam enim ex codice Bobiensi Valesius exprimit, corruptam esse nemo non videt; sic enim se habet, Descendens eduxit principes Jeru, exiens in firmamentum, quod est, etc. » In Græco Epiplanii est, Et stabilivit in firmamento, quod est ipsorum corpus sphæra. Sed vide cumdem Epiphanium, cap. 48. (57) lia et Epiphanius. Male apul Valesium • Relique animæ. . Vide eumdem Epiphanium, ibid. cap. 49. (58) Et hic male codex Bobiensis, c in firmamento circuire, ut patet ex Epiphanio. (59) Epiphanius habet εἰς εἴδη ὀκτώ. • Creavit terram octuplici specie. Omophorus autem, › hoc est bajulus, c infra sustinet. . Sed Latinus noster interpres legit, εἰσὶ δέ, vel, εἰσὶ δή.Εἰ τὴν τοῦ Μάνη πίστιν θέλετε μαθεῖν παρ' ἐμοῦ, Δ ἀκούσατε συντόμως. Οὗτος δύο σέβει θεοὺς ἀγεννήτους, αὐτοφυεῖς, ἀϊδίους, ἕνα τῷ ἑνὶ ἀντικείμενον, καὶ τὸν μὲν ἀγαθὸν, τὸν δὲ πονηρὸν εἰσηγεῖται, φως τῷ ἐνὶ ὄνομα θέμενος, καὶ τῷ ἑτέρῳ σκότος· καὶ τοῦ μὲν φωτὸς εἶναι μέρος τὴν ἐν ἀνθρώποις ψυχήν, τοῦ δὲ σκότους τὸ σῶμα, καὶ τὸ τῆς ὕλης δημιούργημα. Μίξιν δὲ, ἤτοι σύγκρασιν τοῦτον λέγει γεγονέναι τον τρό πον, ἀπεικάζων τοὺς δύο τῷδε τῷ παραδείγματι· Καθάπερ δύο βασιλεῖς ἀντιμαχόμενοι πρὸς ἀλλήλους, ὄντες ἀπαρχῆς ἐχθροὶ, καὶ ἀναμέρος ἑκάστου τὰ ἴδια ἔχοντος· κατὰ δὲ σύστασιν τὸ σκότος ἐπελθὸν ἐκ τῶν ὁρίων αὐτοῦ προσεμαχήσατο τῷ φωτί. Γνόντα δὲ τὸν ἀγαθὸν Πατέρα τὸ σκότος ἐν τῇ γῇ αὐτοῦ ἐπιδεδημηκὸς, προβάλλειν ἐξ αὐτοῦ δύναμιν, λεγομένην Μητέρα τῆς ζωῆς, καὶ αὐτὴν προβεβληκέναι τὸν πρῶ- Β τον άνθρωπον, τὰ πέντε στοιχεῖα. Εἰσὶ δὲ, ἄνεμος, φῶς, ὕδωρ, πῦρ καὶ ὕλη. Καὶ ταῦτα ἐνδυσάμενον, ὡς πρὸς κατασκευὴν πολέμου, κατελθεῖν κάτω, καὶ που λεμῆσαι τῷ σκότει. Οἱ δὲ τοῦ σκότους ἄρχοντες, ἀν τιπολεμοῦντες αὐτῷ, ἔφαγον ἐκ τῆς πανοπλίας αὐτοῦ, ὅ ἐστιν ἡ ψυχή. Τότε δεινῶς ἐθλίβη ἐκεῖ κάτω ὁ πρῶτ τος ἄνθρωπος ὑπὸ τοῦ σκότους, καὶ εἰ μὴ εὐξαμένου εἰσήκουσεν ὁ Πατὴρ, καὶ ἀπέστειλεν ἑτέραν δύναμιν προβληθεῖσαν ὑπ' αὐτοῦ, λεγομένην ζῶν Πνεῦμα, καὶ εἰ μὴ κατελθὼν δέδωκεν αὐτῷ δεξιάν, καὶ ἀνήνεγκεν ἐκ τοῦ σκότους, πάλαι ἂν ὁ πρῶτος ἄνθρωπος κατεχόμενος ἐκινδύνευσεν Εκτοτε οὖν κατέλειψε κάτ τω τὴν ψυχήν· καὶ διὰ τοῦτο Μανιχαῖοι, ἐὰν συναντήσωσιν ἀλλήλοις, δεξιάς διδόασιν ἑαυτοῖς σημείου χάριν, ὡς ἀπὸ σκότους σωθέντες· ἐν γὰρ τῷ σκότει πάσας τὰς αἱρέσεις είναι λέγει. Τότε ζῶν Πνεῦμα ἔκτισε τὸν κόσμον, καὶ αὐτὸ φορέσαν ἑτέρας τρεῖς δυνάμεις, κατελθὸν ἀνήνεγκε τοὺς ἄρχοντας, καὶ ἑστερέωσεν ἐν τῷ στερεώματι, ὅ ἐστιν αὐτῶν σῶμα ἡ σφαίρα. Τότε πάλιν τὸ ζῶν Πνεῦμα ἔκτισε τοὺς φωστῆρας, ἅ ἐστι τῆς ψυχῆς λείψανα, καὶ οὕτως ἐποίησε τὸ στερέωμα κυκλῆσαι· καὶ πάλιν ἔκτισε τὴν γῆν εἰς εἴδη ὀκτώ. Ὁ δὲ Ωμοφόρος κάτω βαστάζει, καὶ ἐπὰν κάμῃ βαστάζων, τρέμει, καὶ σεισμοῦ αἴτιος γίνεται παρὰ τὸν ὡρισμένον καιρόν. Τούτου ένεκα τὸν Υἱὸν αὐτοῦ ἀπέστειλεν ὁ ἀγαθὸς Πατὴρ ἐκ τῶν κόλπων εἰς τὴν καρδίαν τῆς γῆς, καὶ εἰς τὰ ταύτης

CUM MANETE HÆRESIARCHA. Εἰ τὴν τοῦ Μάνη πίστιν θέλετε μαθεῖν παρ' ἐμοῦ, Δ ἀκούσατε συντόμως. Οὗτος δύο σέβει θεοὺς ἀγεννή- τους, αὐτοφυεῖς, ἀϊδίους, ἕνα τῷ ἑνὶ ἀντικείμενον, καὶ τὸν μὲν ἀγαθὸν, τὸν δὲ πονηρὸν εἰσηγεῖται, φως τῷ ἐνὶ ὄνομα θέμενος, καὶ τῷ ἑτέρῳ σκότος· καὶ τοῦ μὲν φωτὸς εἶναι μέρος τὴν ἐν ἀνθρώποις ψυχήν, τοῦ δὲ σκότους τὸ σῶμα, καὶ τὸ τῆς ὕλης δημιούργημα. Μίξιν δὲ, ἤτοι σύγκρασιν τοῦτον λέγει γεγονέναι τον τρό πον, ἀπεικάζων τοὺς δύο τῷδε τῷ παραδείγματι· Καθάπερ δύο βασιλεῖς ἀντιμαχόμενοι πρὸς ἀλλήλους, ὄντες ἀπαρχῆς ἐχθροὶ, καὶ ἀναμέρος ἑκάστου τὰ ἴδια ἔχοντος· κατὰ δὲ σύστασιν τὸ σκότος ἐπελθὸν ἐκ τῶν ὁρίων αὐτοῦ προσεμαχήσατο τῷ φωτί. Γνόντα δὲ τὸν ἀγαθὸν Πατέρα τὸ σκότος ἐν τῇ γῇ αὐτοῦ ἐπιδεδη- μηκὸς, προβάλλειν ἐξ αὐτοῦ δύναμιν, λεγομένην Μη- τέρα τῆς ζωῆς, καὶ αὐτὴν προβεβληκέναι τὸν πρῶ- Β τον άνθρωπον, τὰ πέντε στοιχεῖα. Εἰσὶ δὲ, ἄνεμος, φῶς, ὕδωρ, πῦρ καὶ ὕλη. Καὶ ταῦτα ἐνδυσάμενον, ὡς πρὸς κατασκευὴν πολέμου, κατελθεῖν κάτω, καὶ που λεμῆσαι τῷ σκότει. Οἱ δὲ τοῦ σκότους ἄρχοντες, ἀν τιπολεμοῦντες αὐτῷ, ἔφαγον ἐκ τῆς πανοπλίας αὐτοῦ, ὅ ἐστιν ἡ ψυχή. Τότε δεινῶς ἐθλίβη ἐκεῖ κάτω ὁ πρῶτ τος ἄνθρωπος ὑπὸ τοῦ σκότους, καὶ εἰ μὴ εὐξαμένου εἰσήκουσεν ὁ Πατὴρ, καὶ ἀπέστειλεν ἑτέραν δύναμιν προβληθεῖσαν ὑπ' αὐτοῦ, λεγομένην ζῶν Πνεῦμα, καὶ εἰ μὴ κατελθὼν δέδωκεν αὐτῷ δεξιάν, καὶ ἀνή- νεγκεν ἐκ τοῦ σκότους, πάλαι ἂν ὁ πρῶτος ἄνθρωπος κατεχόμενος ἐκινδύνευσεν Εκτοτε οὖν κατέλειψε κάτ τω τὴν ψυχήν· καὶ διὰ τοῦτο Μανιχαῖοι, ἐὰν συναν- τήσωσιν ἀλλήλοις, δεξιάς διδόασιν ἑαυτοῖς σημείου χάριν, ὡς ἀπὸ σκότους σωθέντες· ἐν γὰρ τῷ σκότει πάσας τὰς αἱρέσεις είναι λέγει. Τότε ζῶν Πνεῦμα ἔκτισε τὸν κόσμον, καὶ αὐτὸ φορέσαν ἑτέρας τρεῖς δυνάμεις, κατελθὸν ἀνήνεγκε τοὺς ἄρχοντας, καὶ ἑστερέωσεν ἐν τῷ στερεώματι, ὅ ἐστιν αὐτῶν σῶμα ἡ σφαίρα. Τότε πάλιν τὸ ζῶν Πνεῦμα ἔκτισε τοὺς φω- στῆρας, ἅ ἐστι τῆς ψυχῆς λείψανα, καὶ οὕτως ἐποίησε τὸ στερέωμα κυκλῆσαι· καὶ πάλιν ἔκτισε τὴν γῆν εἰς εἴδη ὀκτώ. Ὁ δὲ Ωμοφόρος κάτω βαστάζει, καὶ ἐπὰν κάμῃ βαστάζων, τρέμει, καὶ σεισμοῦ αἴτιος γίνεται παρὰ τὸν ὡρισμένον καιρόν. Τούτου ένεκα τὸν Υἱὸν αὐτοῦ ἀπέστειλεν ὁ ἀγαθὸς Πατὴρ ἐκ τῶν κόλπων εἰς τὴν καρδίαν τῆς γῆς, καὶ εἰς τὰ ταύτης VII. (47) Si fidem Manichæi discere a me vultis, breviter audite. Hic duos colit deos innatos, ex se- metipsis exstantes, aeternos, unum uni adversantem; et alterum quidem bonum, alterum autem malum introducit. Lux uui nomen imponit, et alteri tene- bræ. Et lucis quidem esse partem animam quæ in hominibus est, tenebrarum autem corpus, et quæ ex materia est conditio. Permistionem autem, vel conjunctionem hoc modo dicit (48) effectam, confe- rens ambos deos in hujuscemodi exemplum: Quem- admodum si duo reges sint adversum se pugnantes, qui ab initio fuerint inimici, habentes singuli suas portiones; acciderit autem ut tenebræ progredientes fines suos, bellum cum luce commiserint. Quod cum cognovisset bonus Pater, tenebras ad terram suam supervenisse, produxit ex se virtutem (49), quæ di- mus homo. citur Mater vitæ; qua virtute circumdedit (50) pri- mum hominem, quæ sunt quinque elementa, id est, ventus, lux, aqua, ignis et materia (51); quibus in- dutus, tanquam ad paratum belli (52), descendit deorsum pugnare adversum tenebras. At vero tene- brarum principes, repugnantes ei, comederunt de armatura ejus, quod est anima. Tunc ibi vehemen- ter afflictus est deorsum primus parens homo (53) a tenebris; et nisi orantem eum exaudisset Faier, et misisset alteram virtutem quæ processerat ex se, quæ dicitur Spiritus vivens, et descendens porrexis- set ei dexteram et eduxisset eum de tenebris, olim primus homo detentus periclitaretur. Ex eo ergo animam deorsum reliquit (54) : et propterea Mani- chæi cum sibi invicem occurrunt, dant sibi dexte- ras bujus signi gratia, tanquam ex tenebris libera- ti, in teuebris enim omnes hæreses esse dicunt (55). Tunc vivens Spiritus creavit mundum, et indutus alias tres virtutes, descendens eduxit principes, et crucifixit eos in firmamento, quod est (56) ejus corpus sphæra. Et rursum ipse vivens Spiritus creavit luminaria, quæ sunt reliquiæ animæ (57), et fecit ea firmamentum circumire (58); et iterum creavit terram, et sunt octo. Est autem Omophorus deorsum (59), id est, qui eam portat in humeris ; et cum laboraverit portans, intremiscit et hæc est causa terræ motus præter constitutum tempus. Hac (47) Sequentia usque ad cap. 12, ad verbum D Grace retulit Epiphanius mun. 25. (48) Hinc patet apud Epiphanium legi debere, του- cum prius esset, τούτων. τον λέγει, (49) Codex Bobiensis, produxit ex virtute. Casinensis, e produxerit et esse virtutem. » Sed le- gendum ex Epiphanio uti emendatum est. (50) Codex Bobiensis, « qua circumdedit. » Casi- nensis, c quæ virtute. » Sed ex Bobiensi, et Epi- phanio emendavi, e qua virtute. (51) Codex Bobiensis, c id est, lux, aqua, ignis et materia. Sed Epiphanius legit s ventus, lur, aqua, ignis et materia, » ut in codice Casinensi, qui veram exhibet hujus loci lectionem. (52) Epiphanius legit, e ad apparatum belli. (53) Codex Bobiensis, concinente Epiphanio, pri- (54) Codex Bobiensis, relinquit; » mala lectio, ut patet ex Epiphanio. (55) Codex Bobiensis, c omnis hæresis esse di- citur. Sed hanc lectionem rejicit Epiphanius. (56) Hæc est hujus loci vera lectio, Epiphanio probata. Quam enim ex codice Bobiensi Valesius exprimit, corruptam esse nemo non videt; sic enim se habet, Descendens eduxit principes Jeru, exiens in firmamentum, quod est, etc. » In Græco Epipla- nii est, Et stabilivit in firmamento, quod est ip- sorum corpus sphæra. Sed vide cumdem Epipha- nium, cap. 48. (57) lia et Epiphanius. Male apul Valesium • Relique animæ. . Vide eumdem Epiphanium, ibid. cap. 49. (58) Et hic male codex Bobiensis, c in firma- mento circuire, ut patet ex Epiphanio. (59) Epiphanius habet εἰς εἴδη ὀκτώ. • Creavit terram octuplici specie. Omophorus autem, › hoc est bajulus, c infra sustinet. . Sed Latinus noster interpres legit, εἰσὶ δέ, vel, εἰσὶ δή.

col. 1439–1440page 6 of 47

PG 10:1439de causa Filium suum misit benignus Pater de sini bus suis in cor terræ et in interiores ejus par tes, quo illum, ut par erat, coerceret: quoties enim efficitur terræ motus, tremente eo ex labore, vel de humero in humerum transferente pondus, efficitur. Tunc ergo et ipsa materia creavit ex se plantas vel germina; quæ cum furatæ essent a qui busdam principibus, convocavit omnes princi pes primarios, et sumpsit ab eis singulas virtutes, et fecit hominem hunc secundum speciem primi hominis illius, et junxit animam in eo VIII. Cum autem vidisset Pater vivens afligi animam in corpore, quia est miserator et mi sericors, misit Filium suum dilectum ad salu tem anima; lac enim causa, et propter Omopho rum misit eum. Et veniens Filius, transformavit se in speciem hominis; et apparebat quidem ho minibus ut homo, cum non esset honio, et homines putaverunt eum natum esse Cum ergo venis set, machinam quamdam concinnavit ad salu tem animarum, id est rotam statuit, habentem duodecim urceos: quæ rota per hanc sphæram ver citur, hauriens animas morientium quasque luminare majus, id est sul radiis suis adimens purgat, et lunæ tradit, et ita adimpletur lunæ di scus qui a nobis ita appellatur. Naves enim vel translatorias cymbas esse dicit duo ista lumi naria; et cum repleta fuerit luna, transfretare ani mas, ad subsolanam partem, et ita apocrusin detrimentum patitur, cum onere fuerit relevata et iterum repleri cymbam, et rursus exonerari, dum hauriuntur per urceos animæ, usquequo par tern suam propriam liberet animarum De sub stantia autem boni Patris omnem animam, atque omne animal quod movetur, partem trahere confir mat. Cum igitur luna onus quod gerit, animarum, sæculis tradiderit Patris, permanent illæ in columna gloriæ, quod vocatur Vir perfectus Codex Bobiensis, de finibus in cor terræ. › Sic legit et Epiphanius. Idem codex, e quod illum, ut pareret, coer ceret.» Prava lectio. llinc autem patet Petavium apud Epiphanium pro recte emendasse Codex Casinensis, furatæ essent, convo cavit. Nos Bobiensem codicem et Epiphanium se cuti sumus. Male codex Bobiensis, «et vexit animam in eo; quam lectionem non sequitur Epiphanius subditurque apud eumdem, Et hæc est commi stionis ratio; quæ verba de suo fortasse addidit Epiphanius. Codex Bobiensis, qui est.). Ita cod. Bobiensis, et Epiphanius. Casinensis non habet e dilectum.» Uterque codex, et parebat. Sed nos Epi phanii lectionem prætulimus. Codex Boliensis, probante Epiphanio, e pu tabant eum natum esse. Casinensis male, ‹natu ram esse. ) Codex Bobiensis, «concinnatum.» Epipha nius habet: Veniens igitur opus quoddam ad ani marum salutem molitus est, et machinam constru xit, cados duodecim habentem, quæ a sphæra con per hanc sphæram Mala lectio, ut ex versa mortuorum animas sursum evehit. › Codex Bobiensis, «quæ hauriens animas viventium. Epiphanio apparet. Epiphanius, assumens. Codex Bobiensis, ⚫ discursus › pessima lectio. In codice Casinensi, e Apocrisin,» scribi tur; sed nos locum restituimus ex codice Bobiensi, in quo Apocrusin recte legitur, licet in aliis hic depravatissimus exsistal. autem Alexandro Aphrodisiensi, et Tralliano dicitur facere luna, cum decrescit seu senescit, ut notum est. Epiphanius «et ita repleri.» Idem Epiphanius,: animæ; sed ex hujus antiqui interpretis versioue debet e mendari. Legendum c illæ,» hoc est, animæ ex Epi phanio, licet uterque codex habeat c illa. Epiphanius habet,. aer perfectus,» unde colligitur Latinum hujus operis exemplar e Græco expressum esse, et male interpretem legisse, avt.p pro; vertendum autem, aer perfectus. Aer autem hic, etc., › ut Græca cum Latinis conveniant, et aliquis inde sensus eruatur.κατώτατα μέρη, ὅπως αὐτῷ τὴν προσήκουσαν ἐπιτι ἐπιθυμίαν, ἐπιτιμίαν. μίαν δῷ· καὶ ὁσάκις ἂν σεισμὸς γένηται, ἢ τρέμει κάμνων, ἢ ἀντιφέρει εἰς τὸν ἕτερον ώμον. Τότε τον νυν καὶ ἡ ὕλη ἀφ' ἑαυτῆς ἔκτισε τὰ φυτά, καὶ συν λωμένων αὐτῶν ἀπό τίνων ἀρχόντων ἐκάλεσε πάντας τοὺς τῶν ἀρχόντων πρωτίστους, καὶ ἔλαβεν ἀπ' αὐτ τῶν ἀνὰ μίαν δύναμιν, καὶ κατεσκεύασε τὸν ἄνθρωπον, τὸν κατὰ τὴν ἰδέαν τοῦ πρώτου ἀνθρώπου ἐκεί νου, καὶ ἔδησε τὴν ψυχὴν ἐν αὐτῷ. Αὕτη ἐστὶ τῆς συγκράσεως ἡ ὑπόθεσις. Οτε δὲ εἶδεν ὁ Πατὴρ ὁ ζῶν θλιβομένην τὴν ψυ χὴν ἐν τῷ σώματι, εὔσπλαγχνος ὢν καὶ ἐλεήμων, ἔπεμψε τὸν Υἱὸν αὐτοῦ τὸν ἡγαπημένον εἰς σωτηρίαν τῆς ψυχῆς· διὰ γὰρ ταύτην τὴν πρόφασιν καὶ τὴν τοῦ ἡμοφόρου ἀπέστειλεν αὐτόν. Καὶ ἐλθὼν ὁ Υἱὸς μετεσχημάτισεν ἑαυτὸν εἰς ἀνθρώπου εἶδος, καὶ ἐφαί νετο τοῖς ἀνθρώποις ὡς ἄνθρωπος, μὴ ὢν ἄνθρωπος, καὶ οἱ ἄνθρωποι ὑπελάμβανον αὐτὸν γεγεννήσθαι Ἐλθὼν οὖν ποιεῖται τὴν δημιουργίαν προς σωτηρίαν τῶν ψυχῶν, καὶ μηχανὴν συνεστήσατο ἔχουσαν δώ δεκα κάδους, ἥτις ὑπὸ τῆς σφαίρας στρεφομένη, άνι μᾶται τῶν θνησκόντων τὰς ψυχάς. Καὶ ταύτας ὁ μέσ γας φωστὴρ ταῖς ἀκτῖσι λαβὼν καθαρίζει, καὶ μετα δίδωσι τῇ σελήνῃ, καὶ οὕτως πληρούται της σελήνης ὁ δίσκος, ὁ παρ' ἡμῖν προσαγορευόμενος. Πλοῖα γάρ, ἤτοι πορθμεῖα εἶναι λέγει τους δύο φωστήρας. Εἶτα, ἐὰν γεμισθῇ ἡ σελήνη, μεταπορθμεύει εἰς ἀπηλιώ την, καὶ οὕτως ἀπόκρουσιν ποιεῖται, τοῦ νόμου ελα φρυνομένη· καὶ οὕτω πληροῖ τὸ πορθμεῖον, καὶ πά λιν ἀπογομοῖ ἀνιμωμένων ὑπὸ τῶν κάδων τῶν χῶν, ἄχρις οὗ τὸ ἴδιον αὐτοῦ μέρος σώσει τῆς ψυχῆς. Τῆς γὰρ τοῦ ἀγαθοῦ Πατρὸς οὐσίας πᾶσαν ψυχὴν, καὶ πᾶν κινούμενον ζῶον μετέχειν λέγει. Τῆς οὖν στο λήνης μεταδιδούσης τὸν γόμον τῶν ψυχῶν τοῖς αἰῶσι τοῦ Πατρὸς, παραμένουσιν ἐν τῷ στύλῳ τῆς δόξης, ὃς καλεῖτα: ἀὴρ ὁ τέλειος. Ὁ δὲ ἀὴρ οὗτος στυλός ἐστι φωτός· ἐπειδὴ γέμει ψυχῶν τῶν καθαριζομένων. Αὕτη λαβών, ο Απόκρουσιν οὕτω, τῆς ψυχῆς, ο ἀήρ

κατώτατα μέρη, ὅπως αὐτῷ τὴν προσήκουσαν ἐπιτι ἐπιθυμίαν, ἐπιτιμίαν. μίαν δῷ· καὶ ὁσάκις ἂν σεισμὸς γένηται, ἢ τρέμει κάμνων, ἢ ἀντιφέρει εἰς τὸν ἕτερον ώμον. Τότε τον νυν καὶ ἡ ὕλη ἀφ' ἑαυτῆς ἔκτισε τὰ φυτά, καὶ συν λωμένων αὐτῶν ἀπό τίνων ἀρχόντων ἐκάλεσε πάντας τοὺς τῶν ἀρχόντων πρωτίστους, καὶ ἔλαβεν ἀπ' αὐτ τῶν ἀνὰ μίαν δύναμιν, καὶ κατεσκεύασε τὸν ἄνθρω πον, τὸν κατὰ τὴν ἰδέαν τοῦ πρώτου ἀνθρώπου ἐκεί νου, καὶ ἔδησε τὴν ψυχὴν ἐν αὐτῷ. Αὕτη ἐστὶ τῆς συγκράσεως ἡ ὑπόθεσις. Οτε δὲ εἶδεν ὁ Πατὴρ ὁ ζῶν θλιβομένην τὴν ψυ χὴν ἐν τῷ σώματι, εὔσπλαγχνος ὢν καὶ ἐλεήμων, ἔπεμψε τὸν Υἱὸν αὐτοῦ τὸν ἡγαπημένον εἰς σωτηρίαν τῆς ψυχῆς· διὰ γὰρ ταύτην τὴν πρόφασιν καὶ τὴν τοῦ ἡμοφόρου ἀπέστειλεν αὐτόν. Καὶ ἐλθὼν ὁ Υἱὸς μετεσχημάτισεν ἑαυτὸν εἰς ἀνθρώπου εἶδος, καὶ ἐφαί νετο τοῖς ἀνθρώποις ὡς ἄνθρωπος, μὴ ὢν ἄνθρωπος, καὶ οἱ ἄνθρωποι ὑπελάμβανον αὐτὸν γεγεννήσθαι Ἐλθὼν οὖν ποιεῖται τὴν δημιουργίαν προς σωτηρίαν τῶν ψυχῶν, καὶ μηχανὴν συνεστήσατο ἔχουσαν δώ δεκα κάδους, ἥτις ὑπὸ τῆς σφαίρας στρεφομένη, άνι μᾶται τῶν θνησκόντων τὰς ψυχάς. Καὶ ταύτας ὁ μέσ γας φωστὴρ ταῖς ἀκτῖσι λαβὼν καθαρίζει, καὶ μετα δίδωσι τῇ σελήνῃ, καὶ οὕτως πληρούται της σελήνης ὁ δίσκος, ὁ παρ' ἡμῖν προσαγορευόμενος. Πλοῖα γάρ, ἤτοι πορθμεῖα εἶναι λέγει τους δύο φωστήρας. Εἶτα, ἐὰν γεμισθῇ ἡ σελήνη, μεταπορθμεύει εἰς ἀπηλιώ την, καὶ οὕτως ἀπόκρουσιν ποιεῖται, τοῦ νόμου ελα φρυνομένη· καὶ οὕτω πληροῖ τὸ πορθμεῖον, καὶ πά λιν ἀπογομοῖ ἀνιμωμένων ὑπὸ τῶν κάδων τῶν χῶν, ἄχρις οὗ τὸ ἴδιον αὐτοῦ μέρος σώσει τῆς ψυχῆς. Τῆς γὰρ τοῦ ἀγαθοῦ Πατρὸς οὐσίας πᾶσαν ψυχὴν, καὶ πᾶν κινούμενον ζῶον μετέχειν λέγει. Τῆς οὖν στο λήνης μεταδιδούσης τὸν γόμον τῶν ψυχῶν τοῖς αἰῶσι τοῦ Πατρὸς, παραμένουσιν ἐν τῷ στύλῳ τῆς δόξης, ὃς καλεῖτα: ἀὴρ ὁ τέλειος. Ὁ δὲ ἀὴρ οὗτος στυλός ἐστι φωτός· ἐπειδὴ γέμει ψυχῶν τῶν καθαριζομένων. Αὕτη λαβών, ο Απόκρουσιν οὕτω, τῆς ψυχῆς, ο ἀήρ de causa Filium suum misit benignus Pater de sini bus suis in cor terræ et in interiores ejus par tes, quo illum, ut par erat, coerceret: quoties enim efficitur terræ motus, tremente eo ex labore, vel de humero in humerum transferente pondus, efficitur. Tunc ergo et ipsa materia creavit ex se plantas vel germina; quæ cum furatæ essent a qui busdam principibus, convocavit omnes princi pes primarios, et sumpsit ab eis singulas virtutes, et fecit hominem hunc secundum speciem primi hominis illius, et junxit animam in eo VIII. Cum autem vidisset Pater vivens afligi animam in corpore, quia est miserator et mi sericors, misit Filium suum dilectum ad salu tem anima; lac enim causa, et propter Omopho rum misit eum. Et veniens Filius, transformavit se in speciem hominis; et apparebat quidem ho minibus ut homo, cum non esset honio, et homines putaverunt eum natum esse Cum ergo venis set, machinam quamdam concinnavit ad salu tem animarum, id est rotam statuit, habentem duodecim urceos: quæ rota per hanc sphæram ver citur, hauriens animas morientium quasque luminare majus, id est sul radiis suis adimens purgat, et lunæ tradit, et ita adimpletur lunæ di scus qui a nobis ita appellatur. Naves enim vel translatorias cymbas esse dicit duo ista lumi naria; et cum repleta fuerit luna, transfretare ani mas, ad subsolanam partem, et ita apocrusin detrimentum patitur, cum onere fuerit relevata et iterum repleri cymbam, et rursus exonerari, dum hauriuntur per urceos animæ, usquequo par tern suam propriam liberet animarum De sub stantia autem boni Patris omnem animam, atque omne animal quod movetur, partem trahere confir mat. Cum igitur luna onus quod gerit, animarum, sæculis tradiderit Patris, permanent illæ in columna gloriæ, quod vocatur Vir perfectus Codex Bobiensis, de finibus in cor terræ. › Sic legit et Epiphanius. Idem codex, e quod illum, ut pareret, coer ceret.» Prava lectio. llinc autem patet Petavium apud Epiphanium pro recte emendasse Codex Casinensis, furatæ essent, convo cavit. Nos Bobiensem codicem et Epiphanium se cuti sumus. Male codex Bobiensis, «et vexit animam in eo; quam lectionem non sequitur Epiphanius subditurque apud eumdem, Et hæc est commi stionis ratio; quæ verba de suo fortasse addidit Epiphanius. Codex Bobiensis, qui est.). Ita cod. Bobiensis, et Epiphanius. Casinensis non habet e dilectum.» Uterque codex, et parebat. Sed nos Epi phanii lectionem prætulimus. Codex Boliensis, probante Epiphanio, e pu tabant eum natum esse. Casinensis male, ‹natu ram esse. ) Codex Bobiensis, «concinnatum.» Epipha nius habet: Veniens igitur opus quoddam ad ani marum salutem molitus est, et machinam constru xit, cados duodecim habentem, quæ a sphæra con per hanc sphæram Mala lectio, ut ex versa mortuorum animas sursum evehit. › Codex Bobiensis, «quæ hauriens animas viventium. Epiphanio apparet. Epiphanius, assumens. Codex Bobiensis, ⚫ discursus › pessima lectio. In codice Casinensi, e Apocrisin,» scribi tur; sed nos locum restituimus ex codice Bobiensi, in quo Apocrusin recte legitur, licet in aliis hic depravatissimus exsistal. autem Alexandro Aphrodisiensi, et Tralliano dicitur facere luna, cum decrescit seu senescit, ut notum est. Epiphanius «et ita repleri.» Idem Epiphanius,: animæ; sed ex hujus antiqui interpretis versioue debet e mendari. Legendum c illæ,» hoc est, animæ ex Epi phanio, licet uterque codex habeat c illa. Epiphanius habet,. aer perfectus,» unde colligitur Latinum hujus operis exemplar e Græco expressum esse, et male interpretem legisse, avt.p pro; vertendum autem, aer perfectus. Aer autem hic, etc., › ut Græca cum Latinis conveniant, et aliquis inde sensus eruatur.

col. 1441–1442page 7 of 47

PG 10:1441de hoc assignabimus ex ipsis divinis Seripturis, qui nos compelenter moverint proferentes, id est, de Moyse primo legislatore gentis Hebrae, et ex verbis Jesu Christi auctoris et principis Christianorum religionis et dogmatis. Cum enim permulti legislalores exstiterint apud Grzecos el barbaros, innumeri quoque doctores vel philosophi veritatem &e pollicentes asserere ; nullum meminimus legislatorem aíffecturo quemdam eL studium etiam exterarum gentium animis iujicere potuisse, ut leges 8uas vel susciperent libenter, vel etiam omni animi intentione defenderent. Nemo ergo eam qu sibi visa est veritatem non 15/7 solum pluribus aliis exteris nationibus, sed ne uni quidem genti ita in- Sinuare atque innotescere potuit, ut ad omnes ejus scientia vel credulitas perveniret. Et quidem dubitari non potest, quod legislatores optaverint. observari ab omnibus, si fieri posset, hominibus leges suas, et magistri omnibus innotescere eam quae sibi visa fuerat, veritatem. Sed scientes quia id omnino mon possent, ut virtus in eis aliqua tanta subsistevet qua etiam exteras naliones ad legum suarum vel assertionum observantiam provocarent, ne conari quidem hoc aul incipere omnino ausi sunt, nc imprudentes eos etiam in boc inefficax el inexplobile notaret inceptum. At vero in omni orbe terrarum, in omni Graecia, atque universis exteris (08) malionibus iunumeri sunt et immensi, qui relictis patriis legibus et his qnos putabant deos, ad observantiam Moysis legis et discipulatum se Christi cultomque tradiderunt, et hoc non sine ingenti odio ad- ' versum se eommoto eorum qui simulacra venerantur, ita ut ab his frequenter et cruciatibus aifsgantur, nonnunquam eiiam agantur in marlem ; amplectuntur tamen, et cum omni affectu custodiunt doctrinz: Christi sermonem. ; dX. Dieam autem vobis, quomodo et anima in alia quoque corpora tfansfumduntur (85). ln hoeprimo purgatnr aliquid ex ea parum; deinde trans fundiwe in. canem, aut. in camelum, aut-in alterius ànimalis corpus. Quod si homicidium comwisit anima, in elephantiarorum corpora. (86) tiansfundilur; quod si messem sceuit, jn mutos. Nonina autem anim:e sunt ista, mens, sensus, prudentia, intellectus, cogitatio (87). Messores autem qui mes- 3em metunt, conferuntur principibus, qui ex mate- . ria orti (88-89), in tencbris sunt, ex quo manducave- ^ à Ilic 3utem vir est columna lucis, ropleta est enim mundarum aniniaium, ct liec est causa salutis aaimarum; mortis vero eausa hominibus est ist8. Virgo.quadam decora et. exornata, elegaus valde, fuito appetig principes, qui. sunt in. firmamento. a vivente Spiritu edueti el crucifixi ; qux cum apparuerii, maribus femina decora apparet; feminis vero adoleseentem speciosum et eoneupiseibilem demonstrat. Sed. prin:ipes quidem, cum cam vide. rit exornatam(77), amore ejus in liliaeni movene lur; el quia eam apprehenéere non possunt, vehementer instigantur ainoris incendiis excitati; rapti sunt enim libizinis calore : eum enim currentibus post eam anxii effecti fuissent, Vir;o (78) subito nusquam comparuit, Tunc princeps ille magnus | producit nebulas ex semetipso, uii obscuret in ira sua omnem mundum; qui cum tribulatus fuerit plurimum, sicat lomo sudat. post laborem, iia et hic princrps. sudat ex trilulatione. (79) sua, cuius sudor pluvia: sunt (80)... Sed et: messis prihceps, si deceptus fuerit a. Virgize, effundit pestem (81) $aper terram, ità ut morte aflicial l'omines j. corpusenim hoe mundus vocatur, ad sinilitilinem: magni liüjus mundi, et omnes homines qui sunt deorsum, radices habent sursum colligatas (82). Cum ergo deceptus fuerit a Virgine, tune incipit (8) exeidere radices liominum ; et eum excisie. fuerint. radices ' (T7) Melior in seqq. Epiphanii leciio, qux sic Latiue sonat: « Anioris cestro aguntur, Cumque eam assequi nequeant, extra mentem acti, pr» amore el cupiditate mirum in modum exardescunt, Cum igitur, aceurrentibus illis, virgo se ex illorum ! aspectu sunduserit, tune, ete. » (78) Male codex Bobiensis, « libidinisamoris calorem; cum ergo currentibus eis post eain, virgo , ete. » (79) Mem cogex, « sudat ei ex tribulatione ; » prava lectio. i (80) Epiphanius habet ex versione Petavii : « Sic et princeps altér, messor appellatus, si Virginis illecebra capiatur, pestem, in universam (ram ers dendis houinibus immittit. » ln (extu tamen Grie- €0, « messis » est, non messor; sed fortasse legeidum Ms (81) Codex Casinensis; « effundit (amem. » Bobiensis, « effundet famem, » Sed nos ex seqq. et ex Eyiplianio, « pestem, » sutistituimus, Facile autem. fuit veteri Latino. interpreti - ob similitudinem vocum, λιμός, « fames, » et λοιμός, « pestis, » in Ahiunc errorem inciüere. (82) Epiphanius habet : « ΕἸ omnes homines radices liabent infra cum superioribus cornexas. » (85) Codex Dobiensis, « tunc cum incipiet, » (85) Apud Epiphanium legitur : « Quod si supe- δ riores. parles radicum prae labore uatia:tir, terra motus fit ,atque consequitur, Omophoro quidem insimul concusso. » (85) Codex lMobiensis, « transferuntur; » mala lectio. Epiphanius habet, « quomodo anima in quinque corpora trausfundatur. Primuni, ete. » (86) Codex Bobiensis, « homiciiium admisit, anima in elephantarum corpora. « In Casiuensi seiibitur , « in elcfantia eorum corpora, » quod. pr. cul dubio, « elephantiacorum, » legi debet. Epiphanius tamea habet, xeXegüv, « celephorum » ignotum mihi anim. (87) Pelavius melius vertit apud Epiphanium , « mens, notio, intelligentia, cogitatio, ratiocinatio, » (88-89) Codex Bobiensis, « qui ex materia horti, » typographorum, ut videtur, errore. Apud Epiphanium legitur, « qui ab initio in lenebris sunt, »L- riii nd EMMENUES dq 0 S orm We EET RN EG ANT RES WE cho eorum, efficilur pestilentia, et ita moriuntur. Quodsi superiores partes radicum validius concussetit, fit terrx motus, el insequitur Omophiori. concussio (84) : et hac est mortis oecasio. — - Ἐρῶ δὲ ὑμῖν χαὶ τοῦτο, πῶς μεταγγίζεται ἡ ψυχὴ εἰς πέντε σώματα. Πρῶτον καϑαρίζεται μιχρόν τι ἀπ᾿ αὐτῆς εἶτα μεταγγίζξεται εἰς κυνὸς, ἢ εἰς καμήλου, ἢ εἰς ἑτέρου ζώου σῶμα. Ἐὰν δὲ ἢ πεφονευκυῖα ψυχὴ, εἰς χελεφῶν [ἴσ΄. ἐλεφαντιῶν] σῶμα μεταφέρεταιἐὰν δὲ ϑερίσασα εὑρεθῇ, εἰς μογιλάλους. Τῆς δὲ ψυχῆς ἔστι τὰ ὀνόματα ταῦτα, νοῦς, ἔννοια, φρόνησις, ἐνθύμησις, λογισμός. Οἱ δὲ θερισταὶ, ὅσοι θερίζουσιν, ἐοίχασι τοῖς ἔρχουσι τοῖς ἀπαρχῆς οὖσιν εἰς σκότος, ὅτε ἔφαγον ἐκ τῆς τοῦ πρώτου ἀνθρώπου πανοπλίας. Διὸ ἀνάγχη αὐποὺς μεταγγισθῆναι εἰς χόρτον, ἢ εἰς φασήλια, ἣ εἰς κριἐστὶν ἡ αἰτία, δι' ἧς αἰ ψυχαὶ σώζονται. Ἢ δὲ τοῦ ἀποθαὦ νεῖν τοὺς ἀνθρώπους ἐστὶ πάλιν αὕτη' Παρθένος τις ὡραία κεκοσμημένη, πιθαγὴ πάνυ, συλᾷνεπιχειρεῖ τοὺς ἄρχοντας. τοὺς ἐν τῷ στερεώματι ὑπὸ τοῦ ζῶντος Πνεύματος ἀνενεχθέντας καὶ: σταυρωθέντας" φαινομένη δὲ τοῖς ἄῤῥεσι θήλεια εὔμορφος, ταῖς δὲ θηλείαις νεανίας εὐειδὴς καὶ ἐπιθυμητός. Καὶ οἱ μὲν ἄρχοντες, ὁπόταν ἴζωτιν αὐτὴν κεχαλλωπιτμένην, οἱστρηῦνται τῷ φίλτρῳ, καὶ μὴ δυνάμενοι αὐτὴν χαταλαθεῖν, δεινῶς φλέγονται τῷ ἐρωτικῷ πόθῳ τὼν νοῦν ἐξαρπασθέντος. Ὅταν οὖν, τρεχόντων αὐτῶν, ἡ Παρθένος ἄραντὸς γένηται, τότε ὁ ἄρχων ὁ μέγας προθάλλει τὰς γερέλας ἐξ αὑτοῦ, ὅπως σχοτίσῃ τῇ ὀργῇ αὑτοῦ τὸν χόσμον" καὶ οὕτως ἐὰν θλίδῃ πάνυ, καθάπερ ἄνθρωπος ἱδρῶν ἀποχοποῦται' ὁ δὲ ἱδρὼς αὐτοῦ ἐστιν ἡ βροχή. Ὁμοῦ καὶ ὁ θερισμὸς ἄρχων ἐὰν συληθῇ ὑπὸ Ε τῆς παρθένον, καταχέει λοιμὸν’ ἐφ᾽ ὅλης τῆς γῆς, ὅπως θανατώσῃ τοὺς ἀνθρώπους" τὸ γὰρ σῶμα τοῦτο χόσμος καλεῖται πρὸς τὸν μέγαν κόσμον' καὶ οἱ ἄνθρωποι πάντες ῥίζας ἔχουσι, κάτω συνδεθείσας τοῖς ἄνω. Ὁπόταν οὖν συληθῇ. ὑπὸ τῆς παρθένου, τότε ἄρχεται κόπτειν τὰς ῥίζας τῶν ἀνθρώπων" καὶ ὅταν χοπῶσιν αἱ ῥίζα: αὐτῶν, τότε ἄρχεται λοιμὸς γίνεσθαι, καὶ οὕτως ἀποθνήσκουσιν. Ἐὰν δὲ, τὰ ἄνω τῆς ῥίζης πόνῳ σαλεύσῃ, σεισμὸς γίγνεταί τε, καὶ ἐπακολουθεῖ, συγχίνουμένου μὲν τοῦ Ὠμοφόρον: αὕτη ἢ αὐ ὡρῶ; δεβηδοδίς.

L- riii nd EMMENUES dq 0 S orm We EET RN EG ANT RES WE cho eorum, efficilur pestilentia, et ita moriuntur. Quodsi superiores partes radicum validius concussetit, fit terrx motus, el insequitur Omophiori. concussio (84) : et hac est mortis oecasio. — - Ἐρῶ δὲ ὑμῖν χαὶ τοῦτο, πῶς μεταγγίζεται ἡ ψυχὴ εἰς πέντε σώματα. Πρῶτον καϑαρίζεται μιχρόν τι ἀπ᾿ αὐτῆς εἶτα μεταγγίζξεται εἰς κυνὸς, ἢ εἰς καμήλου, ἢ εἰς ἑτέρου ζώου σῶμα. Ἐὰν δὲ ἢ πεφονευκυῖα ψυχὴ, εἰς χελεφῶν [ἴσ΄. ἐλεφαντιῶν] σῶμα μεταφέρεται- ἐὰν δὲ ϑερίσασα εὑρεθῇ, εἰς μογιλάλους. Τῆς δὲ ψυχῆς ἔστι τὰ ὀνόματα ταῦτα, νοῦς, ἔννοια, φρόνησις, ἐνθύμησις, λογισμός. Οἱ δὲ θερισταὶ, ὅσοι θερίζουσιν, ἐοίχασι τοῖς ἔρχουσι τοῖς ἀπαρχῆς οὖσιν εἰς σκότος, ὅτε ἔφαγον ἐκ τῆς τοῦ πρώτου ἀνθρώπου πανοπλίας. Διὸ ἀνάγχη αὐ- ποὺς μεταγγισθῆναι εἰς χόρτον, ἢ εἰς φασήλια, ἣ εἰς κρι- de hoc assignabimus ex ipsis divinis Seripturis, qui nos compelenter moverint proferentes, id est, de Moyse primo legislatore gentis Hebrae, et ex verbis Jesu Christi auctoris et principis Christiano- rum religionis et dogmatis. Cum enim permulti le- gislalores exstiterint apud Grzecos el barbaros, in- numeri quoque doctores vel philosophi veritatem &e pollicentes asserere ; nullum meminimus legisla- torem aíffecturo quemdam eL studium etiam exte- rarum gentium animis iujicere potuisse, ut leges 8uas vel susciperent libenter, vel etiam omni animi intentione defenderent. Nemo ergo eam qu sibi visa est veritatem non 15/7 solum pluribus aliis exteris nationibus, sed ne uni quidem genti ita in- Sinuare atque innotescere potuit, ut ad omnes ejus scientia vel credulitas perveniret. Et quidem dubi- tari non potest, quod legislatores optaverint. obser- vari ab omnibus, si fieri posset, hominibus leges suas, et magistri omnibus innotescere eam quae sibi visa fuerat, veritatem. Sed scientes quia id omnino mon possent, ut virtus in eis aliqua tanta subsiste- vet qua etiam exteras naliones ad legum suarum vel assertionum observantiam provocarent, ne co- nari quidem hoc aul incipere omnino ausi sunt, nc imprudentes eos etiam in boc inefficax el inexplo- bile notaret inceptum. At vero in omni orbe terra- rum, in omni Graecia, atque universis exteris (08) malionibus iunumeri sunt et immensi, qui relictis patriis legibus et his qnos putabant deos, ad obser- vantiam Moysis legis et discipulatum se Christi cul- tomque tradiderunt, et hoc non sine ingenti odio ad- ' versum se eommoto eorum qui simulacra veneran- tur, ita ut ab his frequenter et cruciatibus aifs- gantur, nonnunquam eiiam agantur in marlem ; amplectuntur tamen, et cum omni affectu custodiunt doctrinz: Christi sermonem. ἐστὶν ἡ αἰτία, δι' ἧς αἰ ψυχαὶ σώζονται. Ἢ δὲ τοῦ ἀποθα- ὦ νεῖν τοὺς ἀνθρώπους ἐστὶ πάλιν αὕτη' Παρθένος τις ὡραία κεκοσμημένη, πιθαγὴ πάνυ, συλᾷνεπιχειρεῖ τοὺς ἄρχοντας. τοὺς ἐν τῷ στερεώματι ὑπὸ τοῦ ζῶντος Πνεύ- ματος ἀνενεχθέντας καὶ: σταυρωθέντας" φαινομένη δὲ τοῖς ἄῤῥεσι θήλεια εὔμορφος, ταῖς δὲ θηλείαις νεανίας εὐειδὴς καὶ ἐπιθυμητός. Καὶ οἱ μὲν ἄρχοντες, ὁπόταν ἴζωτιν αὐτὴν κεχαλλωπιτμένην, οἱστρηῦνται τῷ φίλ- τρῳ, καὶ μὴ δυνάμενοι αὐτὴν χαταλαθεῖν, δεινῶς φλέγονται τῷ ἐρωτικῷ πόθῳ τὼν νοῦν ἐξαρπασθέν- τος. Ὅταν οὖν, τρεχόντων αὐτῶν, ἡ Παρθένος ἄραν- τὸς γένηται, τότε ὁ ἄρχων ὁ μέγας προθάλλει τὰς γερέλας ἐξ αὑτοῦ, ὅπως σχοτίσῃ τῇ ὀργῇ αὑτοῦ τὸν χόσμον" καὶ οὕτως ἐὰν θλίδῃ πάνυ, καθάπερ ἄνθρω- πος ἱδρῶν ἀποχοποῦται' ὁ δὲ ἱδρὼς αὐτοῦ ἐστιν ἡ βροχή. Ὁμοῦ καὶ ὁ θερισμὸς ἄρχων ἐὰν συληθῇ ὑπὸ Ε τῆς παρθένον, καταχέει λοιμὸν’ ἐφ᾽ ὅλης τῆς γῆς, ὅπως θανατώσῃ τοὺς ἀνθρώπους" τὸ γὰρ σῶμα τοῦτο χόσμος καλεῖται πρὸς τὸν μέγαν κόσμον' καὶ οἱ ἄν- θρωποι πάντες ῥίζας ἔχουσι, κάτω συνδεθείσας τοῖς ἄνω. Ὁπόταν οὖν συληθῇ. ὑπὸ τῆς παρθένου, τότε ἄρχεται κόπτειν τὰς ῥίζας τῶν ἀνθρώπων" καὶ ὅταν χοπῶσιν αἱ ῥίζα: αὐτῶν, τότε ἄρχεται λοιμὸς γίνε- σθαι, καὶ οὕτως ἀποθνήσκουσιν. Ἐὰν δὲ, τὰ ἄνω τῆς ῥίζης πόνῳ σαλεύσῃ, σεισμὸς γίγνεταί τε, καὶ ἐπα- κολουθεῖ, συγχίνουμένου μὲν τοῦ Ὠμοφόρον: αὕτη ἢ αὐ ὡρῶ; δεβηδοδίς. ; dX. Dieam autem vobis, quomodo et anima in alia quoque corpora tfansfumduntur (85). ln hoe- primo purgatnr aliquid ex ea parum; deinde trans fundiwe in. canem, aut. in camelum, aut-in alte- rius ànimalis corpus. Quod si homicidium comwisit anima, in elephantiarorum corpora. (86) tiansfundi- lur; quod si messem sceuit, jn mutos. Nonina autem anim:e sunt ista, mens, sensus, prudentia, intellectus, cogitatio (87). Messores autem qui mes- 3em metunt, conferuntur principibus, qui ex mate- . ria orti (88-89), in tencbris sunt, ex quo manducave- ^ à Ilic 3utem vir est columna lucis, ropleta est enim mundarum aniniaium, ct liec est causa salutis aai- marum; mortis vero eausa hominibus est ist8. Virgo.quadam decora et. exornata, elegaus valde, fuito appetig principes, qui. sunt in. firmamento. a vivente Spiritu edueti el crucifixi ; qux cum appa- ruerii, maribus femina decora apparet; feminis vero adoleseentem speciosum et eoneupiseibilem demonstrat. Sed. prin:ipes quidem, cum cam vide. rit exornatam(77), amore ejus in liliaeni movene lur; el quia eam apprehenéere non possunt, vehe- menter instigantur ainoris incendiis excitati; rapti sunt enim libizinis calore : eum enim currentibus post eam anxii effecti fuissent, Vir;o (78) subito nusquam comparuit, Tunc princeps ille magnus | producit nebulas ex semetipso, uii obscuret in ira sua omnem mundum; qui cum tribulatus fuerit plurimum, sicat lomo sudat. post laborem, iia et hic princrps. sudat ex trilulatione. (79) sua, cuius sudor pluvia: sunt (80)... Sed et: messis prihceps, si deceptus fuerit a. Virgize, effundit pestem (81) $a- per terram, ità ut morte aflicial l'omines j. corpus- enim hoe mundus vocatur, ad sinilitilinem: magni liüjus mundi, et omnes homines qui sunt deorsum, radices habent sursum colligatas (82). Cum ergo deceptus fuerit a Virgine, tune incipit (8) exeidere radices liominum ; et eum excisie. fuerint. radices ' (T7) Melior in seqq. Epiphanii leciio, qux sic Latiue sonat: « Anioris cestro aguntur, Cumque eam assequi nequeant, extra mentem acti, pr» amore el cupiditate mirum in modum exardescunt, Cum igitur, aceurrentibus illis, virgo se ex illorum ! aspectu sunduserit, tune, ete. » (78) Male codex Bobiensis, « libidinisamoris ca- lorem; cum ergo currentibus eis post eain, virgo , ete. » (79) Mem cogex, « sudat ei ex tribulatione ; » prava lectio. i (80) Epiphanius habet ex versione Petavii : « Sic et princeps altér, messor appellatus, si Virginis il- lecebra capiatur, pestem, in universam (ram ers dendis houinibus immittit. » ln (extu tamen Grie- €0, « messis » est, non messor; sed fortasse legei- dum Ms (81) Codex Casinensis; « effundit (amem. » Bo- biensis, « effundet famem, » Sed nos ex seqq. et ex Eyiplianio, « pestem, » sutistituimus, Facile autem. fuit veteri Latino. interpreti - ob similitudinem vo- cum, λιμός, « fames, » et λοιμός, « pestis, » in Ahiunc errorem inciüere. (82) Epiphanius habet : « ΕἸ omnes homines ra- dices liabent infra cum superioribus cornexas. » (85) Codex Dobiensis, « tunc cum incipiet, » (85) Apud Epiphanium legitur : « Quod si supe- δ riores. parles radicum prae labore uatia:tir, terra motus fit ,atque consequitur, Omophoro quidem insi- mul concusso. » (85) Codex lMobiensis, « transferuntur; » mala lectio. Epiphanius habet, « quomodo anima in quin- que corpora trausfundatur. Primuni, ete. » (86) Codex Bobiensis, « homiciiium admisit, a- nima in elephantarum corpora. « In Casiuensi seii- bitur , « in elcfantia eorum corpora, » quod. pr. cul dubio, « elephantiacorum, » legi debet. Epiphanius tamea habet, xeXegüv, « celephorum » ignotum mihi anim. (87) Pelavius melius vertit apud Epiphanium , « mens, notio, intelligentia, cogitatio, ratiocina- tio, » (88-89) Codex Bobiensis, « qui ex materia horti, » typographorum, ut videtur, errore. Apud Epipha- nium legitur, « qui ab initio in lenebris sunt, »

col. 1443–1444page 8 of 47

PG 10:1443cesse est eos transfundi in fœnum aut in faseolum, aut in hordeum, aut in olera, ut et ipsi desecentur et demetantur: et qui manducant panem, necesse est ut et ipsi manducentur, panis elfecti. Qui occiderit pullum, et ipse pullus erit, qui murem, mus etiam ipse erit. Si quis vero est dives (90) in hoc mundo, cum exierit de corpore suo, necesse est eum in corpus pauperis injici, ita ut ambulet, et mendicet (91), et post bæc eat in pœ- nas æternas. Cum ergo corpus hoc principum sit, et nialeria, necesse est cum, qui plantaverit perseam, transire per multa corpora, usquequo persea illa (92) quam plantaverat, concidat. Qui autem ædificaverit sibi domum, dispergetur (93) per omnia corpora. Si quis laverit se in aqua, animam suam vulneral (94) ; et qui non præstiterit electis ejus alimenta (95), pœnis subdetur gehennæ (96), et transformatur in catechumenorum corpora, usquequo faciat misericordias multas; et propterea si quid optimum est in escis, offerunt illud electis (97) : et cum voluerint manducare panem, orant primo, ista dicentes ad panem: Neque ego te messui, neque molui, neque tribulavi (98), nec in clibanum te nisi ; alius te fecit, et detulit te mihi; ego innocenter te manduco (99). Et cum intra semetipsum læc dixerit, respondet ad eum qui ei detulit: Oravi pro te (1) ; et ille discedit ita. Sicut ergo dixi vobis paulo ante, si quis messuerit, demnetetur; ita et si quis frumentum in molam miserit, etiam ipse mittetur in molam, aut si quis consperserit, conspergetur, aut si panem (2) coxerit, excoquetur; et propter hoc illicitum est apud eos opus facere. Et iterum dicunt esse alios quosdam, præter hunc quem videmus, mundos (3), quibus hujus mundi luminaria, cum hic occiderint, oboriuntur. Εt illi dicunt (4), si quis ambulat in terra, lædit terram, et qui movet manum (5), laedit aerem, quia aer anima est hominum, et animalium, et volatilium, et piscium, et repentium, et si quid (6) est in hoc mundo : dixi enim vobis, quia corpus hoc non est Dei, sed materiæ est et tenebrarum, et ideo necesse detulit : Oravi pro te. Si quis messuerit, demete est illud obscurari (7). (90) Codex Bobiensis, « necesse est, et ipsum manducari panem effectum. Quod si occiderit pullum, et ipse pullus erit. Quis vero est dives. Sed Epiphanius cum Casinensi codice convenit. Male autem in margine emendavit Valesius, ‹ Quisquis D vero est dives. ▸ (91) Codex Bobiensis, ut ambulet, mendicet. › (92) Male in Casinensi codice legebatur, • per Petavius vertit, « Perse ad illam. » Porro περσέα sica arbor. › Vide Epiphanium num. 9. (95) Codex Bobiensis, dispergitur. » Epiphanius habet ut codex Casinensis. (94) In Græco Epiphanii est πήσσει, «frigore astringit, congelat. Latinus tamen interpres legisse videtur πλήσσει. (95) Apud Epiphanium scribit, εὐσέβειαν, « pietatem. > (96) Epiphanius, per multas generationes, pœ- nas expendet. › (97) Codex Bobiensis, c offerunt illud illis eleclis. Casinensis, offerre illud electis ; sed ex Epiphanio legendum ut edidimus. (98) In Græco Epiphanii έθλιψα, subegr, eo sensu quo farinam subigere dicimus. (99) Casinensis, manduco et solvo. Sed mos Bobiensis codicis, et Epiphanii lectionem expressimus. (1) Codex Boliensis, respondet ad illum, qui tur, etc. » Epiphanius habet : « Dicit catechuneno, Orasi pro te, et ita ille discedit. Nam, sicut ego paulo ante dixi, si quis messuerit, demnetetur. , Sel melior Latini interpretis lectio. (2) Codex Bobiensis, cita et si quis panem. » (5) Idem codex, alios prater hunc quem vide mus, mundum. › (4) Codex Bobiensis, et ibi dicunt. » (5) Idem codex, qui levat manum, › (6) Idem codex, creptantium. Et si quod. › Codex Bobiensis, corpus hoc non illud necesse est obscurari. Sed mutilum hunc locum esse patet ex Εpiphanio, qui cum Casin. cod. concordat. Nisi quod habet Epiphanius, sed materia est, ipsumque corpus obscuritas est. ›κοπῶσι. Καὶ εἴ τις πάλιν ἐσθίει ἄρτον, ἀνάγκη καὶ αὐτὸν βρωθῆναι, ἄρτον γενόμενον. Εἴ τις φονεύσει ὀρνίθιον, ορνίθιον ἔσται. Εἴ τις φονεύσει μῦν, καὶ α τὸς μᾶς ἔσται. Εἴ τις πάλιν ἐστὶ πλούσιος ἐν τούτῳ τῷ κόσμῳ, καὶ ἐὰν ἐξέλθῃ ἐκ τοῦ σκηνώματος αὑτοῦ, ἀνάγκη αὐτὸν εἰς πτωχοῦ σῶμα μεταγγισθῆναι, ὥστε περιπατοῦντα αὐτὸν ἐπαιτῆσαι, καὶ μετά ταύτα ἀνελθεῖν αὐτὸν εἰς κόλασιν αἰώνιον. Τοῦ δὲ σώματος τούτου ὄντος τῶν ἀρχόντων καὶ τῆς ὕλης, ἀνάγκη τὸν φυτεύοντα περσέαν διελθεῖν πολλὰ σώματα, ἕως ἂν καταβληθῇ ἡ περσέα ἐκείνη. Εἰ δέ τις οἰκοδομεί ἑαυτῷ οἰκίαν, διασπαραχθήσεται εἰς τὰ ὅλα σώματα Εἴ τις λούεται εἰς τὸ ὕδωρ, τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν τ σει· καὶ εἴ τις οὐ δίδωσι τοῖς ἐκλεκτοῖς αὐτοῦ εὐθέ βειαν, κολασθήσεται εἰς τὰς γενεάς, καὶ μετενσωματ τοῦται εἰς κατηχουμένων σώματα, ἕως οὗ δῷ εὐτε βείας πολλάς· καὶ διὰ τοῦτο, εἴ τι κάλλιστον ἐν βρώ μασι, τοῖς ἐκλεκτοῖς προσφέρουσι. Καὶ ὅταν μέλλωσιν ἐσθίειν ἄρτον, προσεύχονται πρῶτον, οὕτω λέγοντες πρὸς τὸν ἄρτον· Οὔτε σε ἐγὼ ἐθέρισα, οὔτε ελε σα, οὔτε ἔθλιψά σε, οὔτε εἰς κλίβανον ἔβαλον· ἀλλά ἄλλος ἐποίησε ταῦτα, καὶ ἤνεγκέ μοι, ἐγὼ ἀναιτίως ἔφαγον. Καὶ ὅταν καθ᾿ ἑαυτὸν εἴπῃ ταῦτα, λέγει τῷ κατηχουμένῳ· Ηυξάμην ὑπὲρ σοῦ· καὶ οὕτως ἀφίσταται ἐκεῖνος. Ὡς γὰρ εἶπον ὑμῖν πρὸ ὀλίγου, εἴ τις θερίζει θερισθῆναι· οὕτως ἐὰν εἰς μηχανὴν σῖτον βάλλῃ, βληθήσεται καὶ αὐτὸς, ἢ φοράσας φοραθήσει ται, ἢ ὁπτήσας ἄρτον ἐπτηθήσεται· καὶ διὰ τοῦτο ἀπείρηται αὐτοῖς ἔργον ποιῆσαι. Καὶ πάλιν εἰσὶν ἕτεροι κόσμοι τινὲς, τῶν φωστήρων δυνάντων ἀπὸ τούτου τοῦ κόσμου, ἐξ ὧν ἀνατέλλουσι. Καὶ εἴ τις περιπατεῖ χαμαί, βλάπτει τὸν ἀέρα· ἐπειδὴ ὁ ἀέρ ψυχή ἐστι τῶν ἀνθρώπων, καὶ τῶν ζώων, καὶ τῶν πετεινῶν καὶ τῶν ἰχθύων, καὶ τῶν ἑρπετῶν. Καὶ εἰ τις ἐν κόσμῳ ἐστὶν, εἶπον ὑμῖν, ὅτι τὸ σῶμα τοῦτο οὐκ ἔστι τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ τῆς ὕλης ἐστὶ καὶ σκέτος ἐστὶ, καὶ αὐτὸ σκοτωθῆναι δεῖ.

cesse est eos transfundi in fœnum aut in faseo- lum, aut in hordeum, aut in olera, ut et ipsi de- secentur et demetantur: et qui manducant pa- nem, necesse est ut et ipsi manducentur, panis elfecti. Qui occiderit pullum, et ipse pullus erit, qui murem, mus etiam ipse erit. Si quis vero est dives (90) in hoc mundo, cum exierit de corpore suo, necesse est eum in corpus pauperis injici, ita ut ambulet, et mendicet (91), et post bæc eat in pœ- nas æternas. Cum ergo corpus hoc principum sit, et nialeria, necesse est cum, qui plantaverit perseam, transire per multa corpora, usquequo persea illa (92) quam plantaverat, concidat. Qui autem ædificave- rit sibi domum, dispergetur (93) per omnia cor- pora. Si quis laverit se in aqua, animam suam vul- neral (94) ; et qui non præstiterit electis ejus ali- menta (95), pœnis subdetur gehennæ (96), et trans- formatur in catechumenorum corpora, usquequo faciat misericordias multas; et propterea si quid optimum est in escis, offerunt illud electis (97) : et cum voluerint manducare panem, orant primo, ista dicentes ad panem: Neque ego te messui, neque molui, neque tribulavi (98), nec in clibanum te nisi ; alius te fecit, et detulit te mihi; ego innocen- ter te manduco (99). Et cum intra semetipsum læc dixerit, respondet ad eum qui ei detulit: Oravi pro te (1) ; et ille discedit ita. Sicut ergo dixi vobis paulo ante, si quis messuerit, demnetetur; ita et si quis frumentum in molam miserit, etiam ipse mit- tetur in molam, aut si quis consperserit, consper- getur, aut si panem (2) coxerit, excoquetur; et propter hoc illicitum est apud eos opus facere. Et iterum dicunt esse alios quosdam, præter hunc quem videmus, mundos (3), quibus hujus mundi luminaria, cum hic occiderint, oboriuntur. Εt illi dicunt (4), si quis ambulat in terra, lædit terram, et qui movet manum (5), laedit aerem, quia aer ani- ma est hominum, et animalium, et volatilium, et piscium, et repentium, et si quid (6) est in hoc mundo : dixi enim vobis, quia corpus hoc non est Dei, sed materiæ est et tenebrarum, et ideo necesse detulit : Oravi pro te. Si quis messuerit, demete κοπῶσι. Καὶ εἴ τις πάλιν ἐσθίει ἄρτον, ἀνάγκη καὶ αὐτὸν βρωθῆναι, ἄρτον γενόμενον. Εἴ τις φονεύσει ὀρνίθιον, ορνίθιον ἔσται. Εἴ τις φονεύσει μῦν, καὶ α τὸς μᾶς ἔσται. Εἴ τις πάλιν ἐστὶ πλούσιος ἐν τούτῳ τῷ κόσμῳ, καὶ ἐὰν ἐξέλθῃ ἐκ τοῦ σκηνώματος αὑτοῦ, ἀνάγκη αὐτὸν εἰς πτωχοῦ σῶμα μεταγγισθῆναι, ὥστε περιπατοῦντα αὐτὸν ἐπαιτῆσαι, καὶ μετά ταύτα ἀνελθεῖν αὐτὸν εἰς κόλασιν αἰώνιον. Τοῦ δὲ σώματος τούτου ὄντος τῶν ἀρχόντων καὶ τῆς ὕλης, ἀνάγκη τὸν φυτεύοντα περσέαν διελθεῖν πολλὰ σώματα, ἕως ἂν καταβληθῇ ἡ περσέα ἐκείνη. Εἰ δέ τις οἰκοδομεί ἑαυτῷ οἰκίαν, διασπαραχθήσεται εἰς τὰ ὅλα σώματα Εἴ τις λούεται εἰς τὸ ὕδωρ, τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν τ σει· καὶ εἴ τις οὐ δίδωσι τοῖς ἐκλεκτοῖς αὐτοῦ εὐθέ βειαν, κολασθήσεται εἰς τὰς γενεάς, καὶ μετενσωματ τοῦται εἰς κατηχουμένων σώματα, ἕως οὗ δῷ εὐτε βείας πολλάς· καὶ διὰ τοῦτο, εἴ τι κάλλιστον ἐν βρώ μασι, τοῖς ἐκλεκτοῖς προσφέρουσι. Καὶ ὅταν μέλλω σιν ἐσθίειν ἄρτον, προσεύχονται πρῶτον, οὕτω λέγον τες πρὸς τὸν ἄρτον· Οὔτε σε ἐγὼ ἐθέρισα, οὔτε ελε σα, οὔτε ἔθλιψά σε, οὔτε εἰς κλίβανον ἔβαλον· ἀλλά ἄλλος ἐποίησε ταῦτα, καὶ ἤνεγκέ μοι, ἐγὼ ἀναιτίως ἔφαγον. Καὶ ὅταν καθ᾿ ἑαυτὸν εἴπῃ ταῦτα, λέγει τῷ κατηχουμένῳ· Ηυξάμην ὑπὲρ σοῦ· καὶ οὕτως ἀφίστα ται ἐκεῖνος. Ὡς γὰρ εἶπον ὑμῖν πρὸ ὀλίγου, εἴ τις θερίζει θερισθῆναι· οὕτως ἐὰν εἰς μηχανὴν σῖτον βάλλῃ, βληθήσεται καὶ αὐτὸς, ἢ φοράσας φοραθήσει ται, ἢ ὁπτήσας ἄρτον ἐπτηθήσεται· καὶ διὰ τοῦτο ἀπείρηται αὐτοῖς ἔργον ποιῆσαι. Καὶ πάλιν εἰσὶν ἕτεροι κόσμοι τινὲς, τῶν φωστήρων δυνάντων ἀπὸ τούτου τοῦ κόσμου, ἐξ ὧν ἀνατέλλουσι. Καὶ εἴ τις περιπατεῖ χαμαί, βλάπτει τὸν ἀέρα· ἐπειδὴ ὁ ἀέρ ψυχή ἐστι τῶν ἀνθρώπων, καὶ τῶν ζώων, καὶ τῶν πετεινῶν καὶ τῶν ἰχθύων, καὶ τῶν ἑρπετῶν. Καὶ εἰ τις ἐν κόσμῳ ἐστὶν, εἶπον ὑμῖν, ὅτι τὸ σῶμα τοῦτο οὐκ ἔστι τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ τῆς ὕλης ἐστὶ καὶ σκέτος ἐστὶ, καὶ αὐτὸ σκοτωθῆναι δεῖ. est illud obscurari (7). (90) Codex Bobiensis, « necesse est, et ipsum manducari panem effectum. Quod si occiderit pul- lum, et ipse pullus erit. Quis vero est dives. Sed Epiphanius cum Casinensi codice convenit. Male autem in margine emendavit Valesius, ‹ Quisquis D vero est dives. ▸ (91) Codex Bobiensis, ut ambulet, mendicet. › (92) Male in Casinensi codice legebatur, • per Petavius vertit, « Per- se ad illam. » Porro περσέα sica arbor. › Vide Epiphanium num. 9. (95) Codex Bobiensis, dispergitur. » Epipha- nius habet ut codex Casinensis. (94) In Græco Epiphanii est πήσσει, «frigore astringit, congelat. Latinus tamen interpres le- gisse videtur πλήσσει. (95) Apud Epiphanium scribit, εὐσέβειαν, « pie- tatem. > (96) Epiphanius, per multas generationes, pœ- nas expendet. › (97) Codex Bobiensis, c offerunt illud illis ele- clis. Casinensis, offerre illud electis ; sed ex Epiphanio legendum ut edidimus. (98) In Græco Epiphanii έθλιψα, subegr, eo sensu quo farinam subigere dicimus. (99) Casinensis, manduco et solvo. Sed mos Bobiensis codicis, et Epiphanii lectionem expressi- mus. (1) Codex Boliensis, respondet ad illum, qui tur, etc. » Epiphanius habet : « Dicit catechuneno, Orasi pro te, et ita ille discedit. Nam, sicut ego paulo ante dixi, si quis messuerit, demnetetur. , Sel melior Latini interpretis lectio. (2) Codex Bobiensis, cita et si quis panem. » (5) Idem codex, alios prater hunc quem vide mus, mundum. › (4) Codex Bobiensis, et ibi dicunt. » (5) Idem codex, qui levat manum, › (6) Idem codex, creptantium. Et si quod. › Codex Bobiensis, corpus hoc non illud ne- cesse est obscurari. Sed mutilum hunc locum esse patet ex Εpiphanio, qui cum Casin. cod. con- cordat. Nisi quod habet Epiphanius, sed materia est, ipsumque corpus obscuritas est. ›

col. 1445–1446page 9 of 47

PG 10:1445Hinc patet apud Epiphanium legi debere 85 non autem, Codex Bobiensis, c cogitationem.» Epipha nius habet, cogitationes hominum illorum. Arbor autem. Sed melior videtur Latini interpretis lectio. Codex Bobiensis, et scientia ejus.» Epipha nius, «cognitio, vel etiam scientia. Hinc autem patet legendum esse apud eumdem, xal of ejusque cognitio. Ita apud Epiphanium, et in codice Bobiensi. At Casinensis, cex materia. Codex Bobiensis, et si exierit, animamque non cognoverit veritas, tradetur. Sed codicis Ca sinensis lectionem firmat Epiphanius. Codex Bobiensis, correpta fuerit, transfun detur.» Casinensis, correpta fuerit, transfundi tur. Nos tamen, correcta fuerit, edidimus ex Epiphanio. Hinc patet apud Epiphanium pro non esse legendum ut Petavius in margine emendan dum esse monuit; nam hæc Turbo videtur narrasse antequam hæresim deposuisset. Vide infra not. 24. Codex Bobiensis, ascenderunt, quibus de ceptis.» Epiphanius, et ob id aberrantes. Male autem ibi expungendam esse negativam_particulam censuit Petavius, eam enim antiquus Latinus in terpres retinet; qui tamen legisse videtur in Græco textu Codex Bobiensis, e mentem illorum. Ita et Epiphanius. Codex Bobiensis, devictus, quod est con ta Greci textus seusum. X. Paradisus autem qui vocatur mundus et arbores quæ in ipso sunt, concupiscentiæ sunt, et cæteræ seductiones corrumpentes cogitationes hominum. Illa autem arbor quæ est in paradiso, et qua agnoscitur bonum, ipse est Jesus, et scientia illius quæ est in mundo; quam qui acceperit, discernit bonum a malo. Mundus autem nec ipse est Dei, sed ex parte materie plasmatus, et ideo omnia exterminantur. Quod autem furati sunt principes a primo homine, ipsum est quod adim plet lunam, quod quotidie purgatur a mundo: et si exierit anima quæ non cognoverit veritatem, tra ditur dæmonibus, ut eam doment in gehenna ignis: et posteaquam correcta fuerit, transfundi tur in alia corpora, ut dometur, et ita injici tur in illum magnum ignem usque ad consumma tionem. De prophetis autem qui'apud vos sunt hæc dicit: Spiritus esse impietatis sive iniquitatis tenebrarum illarum, quæ ab initio ascenderuul a quibus decepti, non sunt locuti in veritate; exc cavit enim princeps ille mentes ipsorum et si quis sequitur verba ipsorum, morietur in sacula, devinctus intra massam, quoniam non didicit scientiam Paracleti. Præcepit autem electis suis so lis, qui non sunt amplius quam septem nu mero, ut cum desinerent manducantes, ora rent, et mitterent oleum super caput, exorcidia turn invocatis nominibus plurimis, ad confr. mationem fidei hujus: nomina tamen mihi non manifestavit; soli enim illi septem utuntur his nominibus. Et iterum ho quod apud vos magnum et honorabile est nomen Sabaoth, ille dicit naturam esse hominis, et patrem concu piscenti; et propterea, inquit, simpliciores Idem codex, e qui sunt,» mala lectio. Codex Bobiensis, desinerint. Oleum exorcidiatum» ait, pro exorciza tum, contra quam veteres interdum scribere sole bant: hic enim syllaba za in dia convertitur; illi autem præpositionem Græcam tà, et j consonans vocalibus adjunctum in z mutabant; sic. Zabulus, pro Diabolus, et similia. Vide Barthium in notis ad Phoebadium, cap. 1. Quod attinet ad ea quæ hic observat cl. Zacagnius, videsis adnotata infe rius ad Commodianum Instr. xxxv, v. 543. Codex Bobiensis, c ad confirmationem fidei. Hujus nomina.» Casinensis, cad confirmationem fidei. Horum nomina.» Nos juxta fidem Græci apud Epiphanium textus emendavimus, ad confirma tionen fidei hujus. Nomina tanen, etc. Codex Casinensis, t soli autem.» Bobiensis codex, «iterum quod.» Hinc patet apud Epiphanium legendum esse ut paulo ante monuimus. Codex Bobiensis, esset. > Quid Manichæis vox significaret, eruditis explorandum reliquit Petavius. Verum hoc nomine Catholicos, quasi e simpliciores, ut anti quus Latimus interpres transtulit, ab eisdem desi guatos fuisse ex anathematisnis, quos olim apud Græcos publice emittebant Manetis asseclæ, ad ca tholicam fidem venientes, probat Ducangius in Glos sario media et infimæ Græcitatis. Male autem in Cæsarea bibliothecæ scripto codice, ex quo eosdem anathematismos à clarissimo viro Jacobo Tollio humanissime descriptos habeo, pro scriΠερὶ δὲ τοῦ παραδείσου, οὐ καλεῖται κόσμος. ἔστι δὲ τὰ φυτὰ τὰ ἐν αὐτῷ ἐπιθυμία καὶ ἄλλαι ἀπάται, διαφθείρουσαι τοὺς λογισμοὺς τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων. Τὸ δὲ ἐν παραδείσῳ φυτὸν, ἐξ οὗ γνω ρίζουσι τὸ καλὸν, αὐτό ἐστιν ὁ Ἰησοῦς· ἡ γνῶσις αὐτοῦ, ἡ ἐν τῷ κόσμῳ· ὁ δὲ λαμβάνων διακρίνει τὸ καλὸν καὶ τὸ πονηρόν. Ὁ μέν τοι κόσμος, οὐδ᾽ αὐ τός ἐστι τοῦ Θεοῦ, ἀλλ᾽ ἢ ἀπὸ μέρους τῆς ὕλης ἐπλά σθη. καὶ διὰ τοῦτο πάντα ἀφανίζεται· ὃ δὲ ἐσύλησαν οἱ ἄρχοντες ἀπὸ τοῦ πρώτου ἀνθρώπου, αὐτό ἐστι τὸ γεμίζον τὴν σελήνην, τὸ καθαριζόμενον καθημερινὸν ἀπὸ τοῦ κόσμου· καὶ ἐὰν ἐξέλθῃ ἡ ψυχὴ, μὴ γνοῦσα τὴν ἀλήθειαν, παραδίδοται τοῖς δαίμοσιν ὅπως δαμάσωσιν αὐτὴν ἐν ταῖς γεένναις τοῦ πυρός· καὶ μετὰ τὴν παίδευσιν μεταγγίζεται εἰς σώματα, ἵνα δαμασθῇ, καὶ οὕτω βάλλεται εἰς τὸ μέγα πῦρ, ἄχρι τῆς συντελείας. Περὶ δὲ τῶν παρ' ὑμῖν προφητῶν οὕτως λέγει· Πνεῦμα εἶναι ἀσεβείας, ἤτοι ἀνομίας τοῦ σκότους, τοῦ ἀπ᾿ ἀρχῆς ἀνελθόντος. Καὶ διὰ τοῦτο πλανηθέντες οὐκ ἐλάλησαν· ἐτύφλωσεν γὰρ αὐ τῶν ὁ ἄρχων τὴν διάνοιαν· καὶ εἴ τις ἀκολουθεῖ τοῖς λόγοις αὐτῶν, ἀποθνήσκει εἰς τοὺς αἰῶνας, δεδεμένος εἰς τὴν βῶλον, ὅτι οὐκ ἔμαθε τὴν γνῶσιν τοῦ Παρα κλήτου. Ενετείλατο δὲ τοῖς ἐκλεκτοῖς αὐτοῦ μόνοις, οὐ πλέον ἑπτὰ οὖσι τὸν ἀριθμόν· Ἐὰν παύσησθε ἐσθίοντες, εὔχεσθε, καὶ βάλλετε ἐπὶ τῆς κεφαλῆς ἔλαιον ἐξωρκισμένον ὀνόμασι πολλοῖς πρὸς στηριγμὸν τῆς πίστεως ταύτης· τὰ δὲ ὀνόματά μοι οὐκ ἐφανερώθη· μόνοι γὰρ οἱ ἑπτὰ τούτοις χρῶνται. Καὶ πάλιν τὸ παρ' ὑμῖν τίμιον καὶ μέγα ὄνομα Σαβαώθ, αὐτὸ εἶναι τὴν φύσιν τοῦ ἀνθρώπου, καὶ πατέρα τῆς ἐπιθυμίας· καὶ διὰ τοῦτο ἁπλάριοι προσκυνοῦσι τὴν ἐπιθυμίαν, θεὸν αὐτὴν ἡγούμενοι. Περὶ δὲ τοῦ ᾿Αδάμ πῶς ἐκτίσθη, λέγει οὕτως, ὅτι, ὁ εἰπὼν, Δεῦτε, καὶ καλείται κόσμος: οὐ καλεῖται κόσμος. γνῶσις, γνώσις αὐτοῦ, ὑμῖν ἡμῖν, οὐκ ἐλάλησαν ἐν ἀληθείᾳ. nΟΔ ἡμῖν, ἁπλαρίων ἁπλαρίους,

Περὶ δὲ τοῦ παραδείσου, οὐ καλεῖται κόσμος. ἔστι δὲ τὰ φυτὰ τὰ ἐν αὐτῷ ἐπιθυμία καὶ ἄλλαι ἀπάται, διαφθείρουσαι τοὺς λογισμοὺς τῶν ἀνθρώ πων ἐκείνων. Τὸ δὲ ἐν παραδείσῳ φυτὸν, ἐξ οὗ γνω ρίζουσι τὸ καλὸν, αὐτό ἐστιν ὁ Ἰησοῦς· ἡ γνῶσις αὐτοῦ, ἡ ἐν τῷ κόσμῳ· ὁ δὲ λαμβάνων διακρίνει τὸ καλὸν καὶ τὸ πονηρόν. Ὁ μέν τοι κόσμος, οὐδ᾽ αὐ τός ἐστι τοῦ Θεοῦ, ἀλλ᾽ ἢ ἀπὸ μέρους τῆς ὕλης ἐπλά σθη. καὶ διὰ τοῦτο πάντα ἀφανίζεται· ὃ δὲ ἐσύλησαν οἱ ἄρχοντες ἀπὸ τοῦ πρώτου ἀνθρώπου, αὐτό ἐστι τὸ γεμίζον τὴν σελήνην, τὸ καθαριζόμενον καθημερι νὸν ἀπὸ τοῦ κόσμου· καὶ ἐὰν ἐξέλθῃ ἡ ψυχὴ, μὴ γνοῦσα τὴν ἀλήθειαν, παραδίδοται τοῖς δαίμοσιν ὅπως δαμάσωσιν αὐτὴν ἐν ταῖς γεένναις τοῦ πυρός· καὶ μετὰ τὴν παίδευσιν μεταγγίζεται εἰς σώματα, ἵνα δαμασθῇ, καὶ οὕτω βάλλεται εἰς τὸ μέγα πῦρ, ἄχρι τῆς συντελείας. Περὶ δὲ τῶν παρ' ὑμῖν προφητῶν οὕτως λέγει· Πνεῦμα εἶναι ἀσεβείας, ἤτοι ἀνομίας τοῦ σκότους, τοῦ ἀπ᾿ ἀρχῆς ἀνελθόντος. Καὶ διὰ τοῦτο πλανηθέντες οὐκ ἐλάλησαν· ἐτύφλωσεν γὰρ αὐ τῶν ὁ ἄρχων τὴν διάνοιαν· καὶ εἴ τις ἀκολουθεῖ τοῖς λόγοις αὐτῶν, ἀποθνήσκει εἰς τοὺς αἰῶνας, δεδεμένος εἰς τὴν βῶλον, ὅτι οὐκ ἔμαθε τὴν γνῶσιν τοῦ Παρα κλήτου. Ενετείλατο δὲ τοῖς ἐκλεκτοῖς αὐτοῦ μόνοις, οὐ πλέον ἑπτὰ οὖσι τὸν ἀριθμόν· Ἐὰν παύσησθε ἐσθίοντες, εὔχεσθε, καὶ βάλλετε ἐπὶ τῆς κεφαλῆς ἔλαιον ἐξωρκισμένον ὀνόμασι πολλοῖς πρὸς στηρι γμὸν τῆς πίστεως ταύτης· τὰ δὲ ὀνόματά μοι οὐκ ἐφανερώθη· μόνοι γὰρ οἱ ἑπτὰ τούτοις χρῶνται. Καὶ πάλιν τὸ παρ' ὑμῖν τίμιον καὶ μέγα ὄνομα Σαβαώθ, αὐτὸ εἶναι τὴν φύσιν τοῦ ἀνθρώπου, καὶ πατέρα τῆς ἐπιθυμίας· καὶ διὰ τοῦτο ἁπλάριοι προσκυνοῦσι τὴν ἐπιθυμίαν, θεὸν αὐτὴν ἡγούμενοι. Περὶ δὲ τοῦ ᾿Αδάμ πῶς ἐκτίσθη, λέγει οὕτως, ὅτι, ὁ εἰπὼν, Δεῦτε, καὶ καλείται κόσμος: οὐ καλεῖται κόσμος. γνῶσις, γνώσις αὐτοῦ, ὑμῖν ἡμῖν, οὐκ ἐλάλησαν ἐν ἀληθείᾳ. nΟΔ ἡμῖν, ἁπλαρίων ἁπλαρίους, Hinc patet apud Epiphanium legi debere 85 non autem, Codex Bobiensis, c cogitationem.» Epipha nius habet, cogitationes hominum illorum. Arbor autem. Sed melior videtur Latini interpretis lectio. Codex Bobiensis, et scientia ejus.» Epipha nius, «cognitio, vel etiam scientia. Hinc autem patet legendum esse apud eumdem, xal of ejusque cognitio. Ita apud Epiphanium, et in codice Bobiensi. At Casinensis, cex materia. Codex Bobiensis, et si exierit, animamque non cognoverit veritas, tradetur. Sed codicis Ca sinensis lectionem firmat Epiphanius. Codex Bobiensis, correpta fuerit, transfun detur.» Casinensis, correpta fuerit, transfundi tur. Nos tamen, correcta fuerit, edidimus ex Epiphanio. Hinc patet apud Epiphanium pro non esse legendum ut Petavius in margine emendan dum esse monuit; nam hæc Turbo videtur narrasse antequam hæresim deposuisset. Vide infra not. 24. Codex Bobiensis, ascenderunt, quibus de ceptis.» Epiphanius, et ob id aberrantes. Male autem ibi expungendam esse negativam_particulam censuit Petavius, eam enim antiquus Latinus in terpres retinet; qui tamen legisse videtur in Græco textu Codex Bobiensis, e mentem illorum. Ita et Epiphanius. Codex Bobiensis, devictus, quod est con ta Greci textus seusum. X. Paradisus autem qui vocatur mundus et arbores quæ in ipso sunt, concupiscentiæ sunt, et cæteræ seductiones corrumpentes cogitationes hominum. Illa autem arbor quæ est in paradiso, et qua agnoscitur bonum, ipse est Jesus, et scientia illius quæ est in mundo; quam qui acceperit, discernit bonum a malo. Mundus autem nec ipse est Dei, sed ex parte materie plasmatus, et ideo omnia exterminantur. Quod autem furati sunt principes a primo homine, ipsum est quod adim plet lunam, quod quotidie purgatur a mundo: et si exierit anima quæ non cognoverit veritatem, tra ditur dæmonibus, ut eam doment in gehenna ignis: et posteaquam correcta fuerit, transfundi tur in alia corpora, ut dometur, et ita injici tur in illum magnum ignem usque ad consumma tionem. De prophetis autem qui'apud vos sunt hæc dicit: Spiritus esse impietatis sive iniquitatis tenebrarum illarum, quæ ab initio ascenderuul a quibus decepti, non sunt locuti in veritate; exc cavit enim princeps ille mentes ipsorum et si quis sequitur verba ipsorum, morietur in sacula, devinctus intra massam, quoniam non didicit scientiam Paracleti. Præcepit autem electis suis so lis, qui non sunt amplius quam septem nu mero, ut cum desinerent manducantes, ora rent, et mitterent oleum super caput, exorcidia turn invocatis nominibus plurimis, ad confr. mationem fidei hujus: nomina tamen mihi non manifestavit; soli enim illi septem utuntur his nominibus. Et iterum ho quod apud vos magnum et honorabile est nomen Sabaoth, ille dicit naturam esse hominis, et patrem concu piscenti; et propterea, inquit, simpliciores Idem codex, e qui sunt,» mala lectio. Codex Bobiensis, desinerint. Oleum exorcidiatum» ait, pro exorciza tum, contra quam veteres interdum scribere sole bant: hic enim syllaba za in dia convertitur; illi autem præpositionem Græcam tà, et j consonans vocalibus adjunctum in z mutabant; sic. Zabulus, pro Diabolus, et similia. Vide Barthium in notis ad Phoebadium, cap. 1. Quod attinet ad ea quæ hic observat cl. Zacagnius, videsis adnotata infe rius ad Commodianum Instr. xxxv, v. 543. Codex Bobiensis, c ad confirmationem fidei. Hujus nomina.» Casinensis, cad confirmationem fidei. Horum nomina.» Nos juxta fidem Græci apud Epiphanium textus emendavimus, ad confirma tionen fidei hujus. Nomina tanen, etc. Codex Casinensis, t soli autem.» Bobiensis codex, «iterum quod.» Hinc patet apud Epiphanium legendum esse ut paulo ante monuimus. Codex Bobiensis, esset. > Quid Manichæis vox significaret, eruditis explorandum reliquit Petavius. Verum hoc nomine Catholicos, quasi e simpliciores, ut anti quus Latimus interpres transtulit, ab eisdem desi guatos fuisse ex anathematisnis, quos olim apud Græcos publice emittebant Manetis asseclæ, ad ca tholicam fidem venientes, probat Ducangius in Glos sario media et infimæ Græcitatis. Male autem in Cæsarea bibliothecæ scripto codice, ex quo eosdem anathematismos à clarissimo viro Jacobo Tollio humanissime descriptos habeo, pro scri

col. 1447–1448page 10 of 47

PG 10:1447ACTA DISPUTATIONIS S. ARCHELAI adorant concupiscentiam, deum eam putantes. De Adam vero quomodo creatus sit, ita dicit, quia qui dicit: Venile (27), faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram *, secundum (28) eam quam videmus formam, princeps est qui hæc dicit ad collegas suos principes : id est : Venite, date mihi de lumine quod accepimus, et faciamus secundum nostram, qui (29) principes sumus, formam, et secundum eam quam videmus, quod est primus homo ; et ita hominem creaverunt. Evam (50) quoque similiter fecerunt, dantes ei de concupi- XI. Deum vero non habere partem cum mundo (32), nec gaudere super eo, quod (33) ab initio furtum (34) passus sit a principibus, et oborta fuerit ei tribulatio : hac de causa mittit, et furatur ab eis animam suam quotidie per luminaria hæc, id est per solem et lunam, per quos universus mundus et omnis creatura raptatur (35). Illum vero qui locutus est cum Moyse et Judæis et sacerdotibus, principem dicit esse tenebrarum et ideo unum atque idem sunt Christiani, et Judai, et gentes, eumdem Deum (36) colentes; in concupiscenthis enim suis seducit eos, quia non est Deus veritatis. Propter hoc ergo quicunque in illum Deum sperant (37), qui cum Moyse locutus est et prophetis, cum ipso habent vinculis tradi, quia non speraverunt in Deum veritatis; ille enim secundum concupiscentias suas locutus est cum eis. Post hæc vero omnia ad ultimum dicit, sicut ipse scripsit : Senior cum manifestam (38) fecerit ejus imaginem, c tunc ipse Omophorus extra se terram derelinquit, et ita dimittitur magnus ille ignis, qui mundum consumat universum. Deinde iterum dimittunt animam, quæ objicitur inter medium novi sæculi (39), ut omnes animæ peccatorum vinciantur (40) in æternum. Tunc autem hæc filent, cum statuta venerit dies (41). Prelationes (42) autem omnes Jesus scentia sua ad decipiendum Adam; et per hæc factum est figmentum mundi (31) per conditionem principis. • Gen. 1, 26. Meliore tamen vocabulo eos bitur ἁπλαναρίους. vocat Manes in epistola ad Marcellum, ἁπλουστέρους superius relata. (27) Idem codex, cita dicit. Venite. Sed hac mera est librarii hallucinatio. Caeterum dolose cor- D ruptum fuisse a Manete hunc Geneseos locum additione vocis « venite, » testis est Epiphanius num. 56. (28) Idem codex, ‹et secundum. › (29) Codex Bobiensis, nostra, qua; › lectio improbanda. (30) Codex Bobiensis, qui Evam. » (31) Male Casinensis codex, « mundum. » (32) Codex Bobiensis, Duminum vero non habere patrem cum mundo. Typographi forsitan error. (33) Codex Bobiensis, propter quod. › (34) Male codex Casinensis, furcam. » (35) Codex Bobiensis, ‹rapatur. › Valesius autein recte correxit, ‹ raptatur. › (36) Codex Casinensis, c gentes unum Deum. Codex autem Bobiensis, gentiles eumdem Deum, quam lectionem, consona cum esset Græco apud Epiphanium textui, nos retinuimus. (37) Male codex Bobiensis, superant. » (38) Casinensis et Bobiensis codices habent, • Sicut ipse senior scripsit. Cum manifestam. » At nos ex Epiphanio unius vocis transpositione locum restituimus. Senior autem ille, hoc est. πρεσβύτε idem esse videtur cum eo, quem infra senioρος, rem tertium vocat. Præterea codex Bobiensis, pro • fecerit, o habet feceris. (39) Codex Bobiensis, dimittitur anima, que objicior inter medium novi sæculi. › Græca sonant : • Deinde iterum glebam novo cum æone mittit, ut omnes peccatorum animæ in æternum vinculis constrictæ teneantur. Unde autem tanta inter textum Græcum et Latinam versionem diversitas oriatur, ignoro. (40) Codex Bolsiensis, vincantur, : quam lectionem mendosam esse Græcus apud Epiphanium textus evincit. (41) Codex Bobiensis, cum ista tota venerit, probationes, » etc. Sed apud Epiphanium est, cum statua venerit. » (42) Hic locus mire in Bobiensi etiam codice est depravatus, in quo sic legitur: «Probationes autem omnes, Jesus est in modica navi, et mater vitæ,Α ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εικόνα ἡμετέραν, καὶ καθ' ομοίωσιν, ἢ καθ᾿ ἣν εἴδομεν μορφήν, ἄρχων ἐστὶν, ὁ εἰπὼν τοῖς ἑτέροις ἄρχουσιν, ὅτι, Δεῦτε, δότε μοι ἐκ τοῦ φωτὸς οὗ ἐλάβομεν, καὶ ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατὰ τὴν ἡμῶν τῶν ἀρχόντων μορφὴν, καθ᾽ ἣν εἴδομεν, ὅ ἐστι πρῶτος ἄνθρωπος· καὶ οὕτως ἔκτισε [ἱσ. ἔκτισαν] τὸν ἄνθρωπον. Τὴν δὲ Εὐαν ὁμοίως ἔκτισαν, δόντες αὐτῇ ἐκ τῆς ἐπιθυμίας αὐτῶν, πρὸς τὸ ἐξαπατῆσαι τὸν ᾿Αδάμ· καὶ διὰ τούτων γέγονεν ἡ πλάσις τοῦ κόσμου ἐκ τῆς τοῦ ἄρχοντος δημιουργίας. Τὸν δὲ Θεὸν μὴ ἔχειν μέρος μετ' αὐτοῦ τοῦ κό σμου, μηδὲ χαίρειν ἐπ᾿ αὐτῷ, διὰ τὸ ἐξ ἀρχῆς σε συ λῆσθαι αὐτὸν ὑπὸ τῶν ἀρχόντων, καὶ γενέσθαι αὐτῷ θλίψιν· τούτου χάριν πέμπει, καὶ συλᾷ ἀπ' αὐτῶν τὴν ψυχὴν αὐτοῦ καθ᾿ ἡμέραν διὰ τῶν φωστήρων τούτων, ἡλίου καὶ σελήνης, ὑφ᾽ ὧν ὅλος ὁ κόσμος καὶ πᾶσα ἡ κτίσις ἁρπάζεται. Τὸν δὲ λαλήσαντα μετὰ Μωϋσέως, καὶ τῶν Ἰουδαίων, καὶ τῶν ἱερέων, τὸν ἄρχοντα λέγει εἶναι τοῦ σκότους· ὥστε ἔν εἰσι καὶ τὸ αὐτὸ οἵ τε Χριστιανοί, καὶ οἱ Ἰουδαῖοι, καὶ οἱ ἐθνικοί, τὸν αὐτὸν Θεὸν σέβοντες· ἐν γὰρ ταῖς ἐπιθυμίαις αὐτοῦ ἐξαπατᾷ αὐτοὺς, οὐκ ὢν ἀληθείας Θεός. Διὰ τοῦτο οὖν ὅσοι ἐπ' ἐκεῖνον ἐλπίζουσι τὸν Θεόν, τὸν μετὰ Μωϋσέως λαλήσαντα καὶ τῶν προ φητῶν, μετ᾿ αὐτοῦ ἔχουσι δεθῆναι, ὅτι οὐκ ἤλπισαν ἐπὶ τὸν Θεὸν τῆς ἀληθείας· ἐκεῖνος γὰρ μετὰ τὰς ἐπιθυμίας αὐτῶν ἐλάλησε μετ' αὐτῶν. Μετὰ δὲ πάντα ταῦτα ἐπὶ τέλει λέγει, καθὼς αὐτὸς ἔγραψεν· Ο πρεσβύτης, ὅταν προφανῇ αὐτοῦ τὴν εἰκόνα, τότε δ Ωμοφόρος ἀφίησιν ἔξω τὴν γῆν, καὶ οὕτως ἀπολύεται τὸ μέγα πῦρ, καὶ ὅλον ἀναλίσκει τὸν κόσμον. Εἶτα πάλιν ἀφίησι τὸν βῶλον μετὰ τοῦ νέου αἰῶνος, ὅπως πᾶσαι αἱ ψυχαὶ τῶν ἁμαρτωλῶν δεθῶσιν εἰς τὸν αἰῶνα. Τότε δὲ ταῦτα γενήσεται, ὅταν ὁ ἀνδριὰς ἔλθῃ. Αἱ δὲ προβολαὶ πᾶσαι, ὁ Ἰησοῦς, ὁ ἐν τῷ μικρό πλοίῳ, καὶ ἡ μήτηρ τῆς ζωῆς, καὶ οἱ δώδεκα κυβερ

ACTA DISPUTATIONIS S. ARCHELAI adorant concupiscentiam, deum eam putantes. De Adam vero quomodo creatus sit, ita dicit, quia qui dicit: Venile (27), faciamus hominem ad imagi- nem et similitudinem nostram *, secundum (28) eam quam videmus formam, princeps est qui hæc dicit ad collegas suos principes : id est : Venite, date mihi de lumine quod accepimus, et faciamus secundum nostram, qui (29) principes sumus, for- mam, et secundum eam quam videmus, quod est primus homo ; et ita hominem creaverunt. Evam (50) quoque similiter fecerunt, dantes ei de concupi- XI. Deum vero non habere partem cum mun- do (32), nec gaudere super eo, quod (33) ab initio furtum (34) passus sit a principibus, et oborta fu- erit ei tribulatio : hac de causa mittit, et furatur ab eis animam suam quotidie per luminaria hæc, id est per solem et lunam, per quos universus mundus et omnis creatura raptatur (35). Illum vero qui locutus est cum Moyse et Judæis et sacer- dotibus, principem dicit esse tenebrarum et ideo unum atque idem sunt Christiani, et Judai, et gen- tes, eumdem Deum (36) colentes; in concupiscen- this enim suis seducit eos, quia non est Deus veri- tatis. Propter hoc ergo quicunque in illum Deum sperant (37), qui cum Moyse locutus est et pro- phetis, cum ipso habent vinculis tradi, quia non speraverunt in Deum veritatis; ille enim secundum concupiscentias suas locutus est cum eis. Post hæc vero omnia ad ultimum dicit, sicut ipse scripsit : Senior cum manifestam (38) fecerit ejus imaginem, c tunc ipse Omophorus extra se terram derelinquit, et ita dimittitur magnus ille ignis, qui mundum consumat universum. Deinde iterum dimittunt ani- mam, quæ objicitur inter medium novi sæculi (39), ut omnes animæ peccatorum vinciantur (40) in æternum. Tunc autem hæc filent, cum statuta ve- nerit dies (41). Prelationes (42) autem omnes Jesus Α ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εικόνα ἡμετέραν, καὶ καθ' ομοίωσιν, ἢ καθ᾿ ἣν εἴδομεν μορφήν, ἄρχων ἐστὶν, ὁ εἰπὼν τοῖς ἑτέροις ἄρχουσιν, ὅτι, Δεῦτε, δότε μοι ἐκ τοῦ φωτὸς οὗ ἐλάβομεν, καὶ ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατὰ τὴν ἡμῶν τῶν ἀρχόντων μορφὴν, καθ᾽ ἣν εἴδομεν, ὅ ἐστι πρῶτος ἄνθρωπος· καὶ οὕτως ἔκτισε [ἱσ. ἔκτισαν] τὸν ἄνθρωπον. Τὴν δὲ Εὐαν ὁμοίως ἔκτισαν, δόντες αὐτῇ ἐκ τῆς ἐπιθυμίας αὐτῶν, πρὸς τὸ ἐξαπατῆσαι τὸν ᾿Αδάμ· καὶ διὰ τούτων γέγονεν ἡ πλάσις τοῦ κόσμου ἐκ τῆς τοῦ ἄρχοντος δημιουρ γίας. Τὸν δὲ Θεὸν μὴ ἔχειν μέρος μετ' αὐτοῦ τοῦ κό σμου, μηδὲ χαίρειν ἐπ᾿ αὐτῷ, διὰ τὸ ἐξ ἀρχῆς σε συ λῆσθαι αὐτὸν ὑπὸ τῶν ἀρχόντων, καὶ γενέσθαι αὐτῷ θλίψιν· τούτου χάριν πέμπει, καὶ συλᾷ ἀπ' αὐτῶν τὴν ψυχὴν αὐτοῦ καθ᾿ ἡμέραν διὰ τῶν φωστήρων τούτων, ἡλίου καὶ σελήνης, ὑφ᾽ ὧν ὅλος ὁ κόσμος καὶ πᾶσα ἡ κτίσις ἁρπάζεται. Τὸν δὲ λαλήσαντα μετὰ Μωϋσέως, καὶ τῶν Ἰουδαίων, καὶ τῶν ἱερέων, τὸν ἄρχοντα λέγει εἶναι τοῦ σκότους· ὥστε ἔν εἰσι καὶ τὸ αὐτὸ οἵ τε Χριστιανοί, καὶ οἱ Ἰουδαῖοι, καὶ οἱ ἐθνικοί, τὸν αὐτὸν Θεὸν σέβοντες· ἐν γὰρ ταῖς ἐπι- θυμίαις αὐτοῦ ἐξαπατᾷ αὐτοὺς, οὐκ ὢν ἀληθείας Θεός. Διὰ τοῦτο οὖν ὅσοι ἐπ' ἐκεῖνον ἐλπίζουσι τὸν Θεόν, τὸν μετὰ Μωϋσέως λαλήσαντα καὶ τῶν προ φητῶν, μετ᾿ αὐτοῦ ἔχουσι δεθῆναι, ὅτι οὐκ ἤλπισαν ἐπὶ τὸν Θεὸν τῆς ἀληθείας· ἐκεῖνος γὰρ μετὰ τὰς ἐπιθυμίας αὐτῶν ἐλάλησε μετ' αὐτῶν. Μετὰ δὲ πάντα ταῦτα ἐπὶ τέλει λέγει, καθὼς αὐτὸς ἔγραψεν· Ο πρεσβύτης, ὅταν προφανῇ αὐτοῦ τὴν εἰκόνα, τότε δ Ωμοφόρος ἀφίησιν ἔξω τὴν γῆν, καὶ οὕτως ἀπολύε ται τὸ μέγα πῦρ, καὶ ὅλον ἀναλίσκει τὸν κόσμον. Εἶτα πάλιν ἀφίησι τὸν βῶλον μετὰ τοῦ νέου αἰῶνος, ὅπως πᾶσαι αἱ ψυχαὶ τῶν ἁμαρτωλῶν δεθῶσιν εἰς τὸν αἰῶνα. Τότε δὲ ταῦτα γενήσεται, ὅταν ὁ ἀνδριὰς ἔλθῃ. Αἱ δὲ προβολαὶ πᾶσαι, ὁ Ἰησοῦς, ὁ ἐν τῷ μικρό πλοίῳ, καὶ ἡ μήτηρ τῆς ζωῆς, καὶ οἱ δώδεκα κυβερ scentia sua ad decipiendum Adam; et per hæc factum est figmentum mundi (31) per conditionem principis. • Gen. 1, 26. Meliore tamen vocabulo eos bitur ἁπλαναρίους. vocat Manes in epistola ad Marcellum, ἁπλουστέρους superius relata. (27) Idem codex, cita dicit. Venite. Sed hac mera est librarii hallucinatio. Caeterum dolose cor- D ruptum fuisse a Manete hunc Geneseos locum ad- ditione vocis « venite, » testis est Epiphanius num. 56. (28) Idem codex, ‹et secundum. › (29) Codex Bobiensis, nostra, qua; › lectio im- probanda. (30) Codex Bobiensis, qui Evam. » (31) Male Casinensis codex, « mundum. » (32) Codex Bobiensis, Duminum vero non ha- bere patrem cum mundo. Typographi forsitan error. (33) Codex Bobiensis, propter quod. › (34) Male codex Casinensis, furcam. » (35) Codex Bobiensis, ‹rapatur. › Valesius au- tein recte correxit, ‹ raptatur. › (36) Codex Casinensis, c gentes unum Deum. Codex autem Bobiensis, gentiles eumdem Deum, quam lectionem, consona cum esset Græco apud Epiphanium textui, nos retinuimus. (37) Male codex Bobiensis, superant. » (38) Casinensis et Bobiensis codices habent, • Sicut ipse senior scripsit. Cum manifestam. » At nos ex Epiphanio unius vocis transpositione locum restituimus. Senior autem ille, hoc est. πρεσβύτε idem esse videtur cum eo, quem infra senio- ρος, rem tertium vocat. Præterea codex Bobiensis, pro • fecerit, o habet feceris. (39) Codex Bobiensis, dimittitur anima, que objicior inter medium novi sæculi. › Græca sonant : • Deinde iterum glebam novo cum æone mittit, ut omnes peccatorum animæ in æternum vinculis con- strictæ teneantur. Unde autem tanta inter textum Græcum et Latinam versionem diversitas oriatur, ignoro. (40) Codex Bolsiensis, vincantur, : quam lectio- nem mendosam esse Græcus apud Epiphanium tex- tus evincit. (41) Codex Bobiensis, cum ista tota venerit, probationes, » etc. Sed apud Epiphanium est, cum statua venerit. » (42) Hic locus mire in Bobiensi etiam codice est depravatus, in quo sic legitur: «Probationes autem omnes, Jesus est in modica navi, et mater vitæ,

col. 1449–1450page 11 of 47

PG 10:1449est in modica mavi, et mater vitæ, et duodeciun XII. Hæc cum Turbo dixisset, vehementer accendebatur Archelaus; Marcellus vero non mo vebatur, Deum exspectans, auxilium veritati suæ futurum: Archelao autem erat cura pro po pulo, tanquam pastori pro ovibus, cum luporum parantur insidiæ. Igitur Marcellus Turbonem mu neribus plurimis replevit et in Archelai epi scopi domum residere præcepit. Eadem autem ipsa die adventavit Manes, adducens secum juvenes, et virgines electos ad viginti duo simul: et primo omnium Turbonem requirebat pro ſo ribus Marcelli; quem cum non invenisset, ad Mar et duodecim gubernatores, et virgo lucis, et senior tertius. Unde et major in navi vivens Spiritus adhi betur, et murus ignis illius magni, et murus venti et aeris, et aqua interioris ignis vivensque. Omnia in luna habitabunt usquequo totum mundum ignis absu mat; in quen autem annorum numerum non di dici. Videtur autem antiquus interpres non bene intellexisse quibusdam in locis vim Græci textus, cujus verba apud Epiphanium ita Latine sonant ex versione nostra: ‹Cunctæ vero propagationes, seu prolationes potestatum ex bono Deo, nempe, Jesus, qui in minori navigio manet, et vitæ mater, et gu bernatores duodecim, et virgo lucis, et senior ter tius, qui in majore navigio residet, et vivens Spiri tus et ingentis ignis murus, et murus venti, et aeris, et aquæ, et interioris ignis viventis; hæ, inquam, omnes propagationes, seu prolationes, apud minus luminare habitant, quousque ignis universum mun dum absumat; id quod certo annorum spatio con tinget, quorum numerum nescio. Sed de his Ma. nichæorum ineptiis commodior nobis agendi locus erit in Manichæorum historia. Codex Casinensis, majore navi. › Legen duin autem majori in navi. Græci enim textus apad Epiphanium hic est seusus.` Codex Bobiensis, et aquæ interioris ignis vivensque. Casinensis, eaque interioris vivi. › Nos ex Græco textu Latinum correximus. Codex Casinensis, luminariorum. › Græca sonant, duarum naturarum. › Hic lacuna est in codice Bobiensi, in quo etiam recipies, perperam legitur. Hinc patet recte Petavium in Græco hujus loci textu pro xλ½µata, ut perperam legitur in Ba sileensi Epiphanii Operum editione, substituisse Codex Bobiensis, ‹ ex quibus Adda. ›Cæterum ex codice Bobiensi et Epiphanio Casinensem sup gubernatores, et virgo lucis, et senior tertius. Unde et majori in navi vivens spiritus adhibetur, et murus illius ignis magni, et murus venti, et aeris, et aquæ, et interioris ignis vivi quæ omnia in luna habitabunt, usquequo totum mundum ignis absumat: in quot autem annis, numerum non di dici. Et post hæc restitutio erit duorum lumina rium et principes habitabunt in inferioribus partibus suis Pater autem in superioribus, quæ sua sunt recipiens. Hæc est omnis doctrina quam tradidit tribus discipulis suis, et jussit eos in tres mundi plagas proficisci. Adda partes sortitus est Orientis; Thomas vero Syrorum terras suscepit; Hermas vero ad Ægyptuni profectus est et usque in hodiernum, ibi degunt, dogmatis hu jus gratia prædicandi. cellum ingreditur salutandum. Quo ille viso, admi ratus est primo habitus indumenta; habebat enim calceamenti genus, quod quadrisole vulgo ap pellari solet; pallium autem varium, tanquam ac rina specie; in manu vero validissimum bacu lum tenebat ex ligno ebelino Babylonium vero librum portabat sub sinistra ala; crura etiam braccis obtexerat colore diverso, quarum una ruf», alia velut prasini coloris erat: vultus vero ut senis Persæ artificis et bellorum du cis videbatur. Igitur Marcellus statim ad Ar chelaum mittit, qui cum verbo citius adfuisset, in plevimus, in quo nulla Thomæ mentio. Huc usque Epiphanius. Codex Bobiensis, ‹ auxilio. › Codex Bobiensis, ‹douavit. › Vox, episcopi, deest in Bobiensi. Codex Bobiensis, ad duodecim. › Codex Bobiensis, requirit. › Codex Bobiensis, trisolium. › Persas altis calceis usos fuisse ait Strabo lib. xv. Mire corruptus est hic Bob. cod.; legit euim, aer inaspici enim. Manus vero. ›. Codex Bobiensis, ebilino. › Baculum ex ebeno gestasse prophetas, hoc est, sacrarum rerum interpretes ex Callisthene probat Ducangius in Glos sario, verbo Hic lacuna est in codice Bobiensi. Casinensis, ‹ vultus erat. › Artificis et bellorum ducis. Ad hæc verba præstat in medium proferre quæ animadvertit Phi lippus Buonarruotius v. cl. in opere Italice inscri pto Osservazioni sopra alcuni frammenti di vasi antichi di vetro, edito Florentiae 1716, pag. 69. Cum, inquit, hujus disputationis Acta e Græco sint translata, hæc verba artificis et bellorum ducis › quæ cum præcedentibus minus recte co hærent, versa videntur ab interprete qui exemplari mendoso usus fuerit, quique sic legerit is onpioup cum fuisset legendum quæ proinde verba loc pacto vertenda essent, ut pro artificis legatur principis populi sive tribuni, et pro bello rum ducis legatur magistratum gerentis, juxta vim vocis stpatro;, quæ quidem non tantum mi litare munus, sed etiam civile innuit. Idque con firmari potest auctoritate Plauti in Curculione, act. Il, scen., v. 6, 7, ubi utraque hæc vox cuin alis muniis civilibus jungitur: Nec strategus…….. nee demarchus, etc.νῆται, καὶ ἡ παρθένος τοῦ φωτὸς, καὶ ὁ πρεσβύτης ὁ τρίτος, ὁ ἐν τῷ μεγάλῳ πλοίῳ, καὶ τὸ ζῶν πνεῦμα καὶ τὸ τεῖχος τοῦ μεγάλου πυρὸς, καὶ τὸ τεῖχος του ἀνέμου, καὶ τοῦ ἀέρος, καὶ τοῦ ὕδατος, καὶ τοῦ ἔσω θεν πυρὸς τοῦ ζῶντος, πρὸς τὸν μικρόν φωστῆρα οἰκοῦσιν, ἄχρις ἂν τὸ πῦρ καταναλώσῃ τὸν κόσμον ὅλον, ἐν ποσοῖς ποτε ἔτεσιν, ὧν οὐκ ἔμαθον τὴν ποσότητα. Καὶ μετὰ ταῦτα ἀποκατάστασις ἔσται τῶν δύο φύσεων· καὶ οἱ ἄρχοντες οἰκήσουσι τὰ κατώτερα μέρη ἑαυτῶν, ὁ δὲ Πατὴρ τὰ ἀνώτερα, τὸ ἴδιον ἀπο λαβών. Ταύτην δὲ πᾶσαν τὴν διδασκαλίαν παρέδωκε τοῖς τρισὶν αὐτοῦ μαθηταῖς, κελεύσας ἕκαστον εἰς κλίματα ὁδεύειν. Καὶ ὁ μὲν ῎Αδδας τὰ τῆς Ἀνατολῆς μέρη ἔλαχεν· ὁ δὲ Θωμᾶς τὴν Σύρων γῆν κεκλήρωται Ερμείας δὲ ἄλλος τὴν εἰς Αἴγυπτον πορείαν ἐποιήσατο· καὶ μέχρι σήμερον ἐκεῖσε διατρίβουσι, τὴν τοῦ δόγματος ὑπόθεσιν στῆσαι θέλοντες. κλίματα. Ἐβέλλινος. τοῦ καὶ στρατηγού, ὡς δημάρχου καὶ στρατηγοῦ

νῆται, καὶ ἡ παρθένος τοῦ φωτὸς, καὶ ὁ πρεσβύτης ὁ τρίτος, ὁ ἐν τῷ μεγάλῳ πλοίῳ, καὶ τὸ ζῶν πνεῦμα καὶ τὸ τεῖχος τοῦ μεγάλου πυρὸς, καὶ τὸ τεῖχος του ἀνέμου, καὶ τοῦ ἀέρος, καὶ τοῦ ὕδατος, καὶ τοῦ ἔσω θεν πυρὸς τοῦ ζῶντος, πρὸς τὸν μικρόν φωστῆρα οἰκοῦσιν, ἄχρις ἂν τὸ πῦρ καταναλώσῃ τὸν κόσμον ὅλον, ἐν ποσοῖς ποτε ἔτεσιν, ὧν οὐκ ἔμαθον τὴν ποσό τητα. Καὶ μετὰ ταῦτα ἀποκατάστασις ἔσται τῶν δύο φύσεων· καὶ οἱ ἄρχοντες οἰκήσουσι τὰ κατώτερα μέρη ἑαυτῶν, ὁ δὲ Πατὴρ τὰ ἀνώτερα, τὸ ἴδιον ἀπο λαβών. Ταύτην δὲ πᾶσαν τὴν διδασκαλίαν παρέδωκε τοῖς τρισὶν αὐτοῦ μαθηταῖς, κελεύσας ἕκαστον εἰς κλίματα ὁδεύειν. Καὶ ὁ μὲν ῎Αδδας τὰ τῆς Ἀνατολῆς μέρη ἔλαχεν· ὁ δὲ Θωμᾶς τὴν Σύρων γῆν κεκλήρωται Ερμείας δὲ ἄλλος τὴν εἰς Αἴγυπτον πορείαν ἐποιή σατο· καὶ μέχρι σήμερον ἐκεῖσε διατρίβουσι, τὴν τοῦ δόγματος ὑπόθεσιν στῆσαι θέλοντες. κλίματα. Ἐβέλλινος. τοῦ καὶ στρατηγού, ὡς δημ άρχου καὶ στρατηγοῦ est in modica mavi, et mater vitæ, et duodeciun XII. Hæc cum Turbo dixisset, vehementer accendebatur Archelaus; Marcellus vero non mo vebatur, Deum exspectans, auxilium veritati suæ futurum: Archelao autem erat cura pro po pulo, tanquam pastori pro ovibus, cum luporum parantur insidiæ. Igitur Marcellus Turbonem mu neribus plurimis replevit et in Archelai epi scopi domum residere præcepit. Eadem autem ipsa die adventavit Manes, adducens secum juvenes, et virgines electos ad viginti duo simul: et primo omnium Turbonem requirebat pro ſo ribus Marcelli; quem cum non invenisset, ad Mar et duodecim gubernatores, et virgo lucis, et senior tertius. Unde et major in navi vivens Spiritus adhi betur, et murus ignis illius magni, et murus venti et aeris, et aqua interioris ignis vivensque. Omnia in luna habitabunt usquequo totum mundum ignis absu mat; in quen autem annorum numerum non di dici. Videtur autem antiquus interpres non bene intellexisse quibusdam in locis vim Græci textus, cujus verba apud Epiphanium ita Latine sonant ex versione nostra: ‹Cunctæ vero propagationes, seu prolationes potestatum ex bono Deo, nempe, Jesus, qui in minori navigio manet, et vitæ mater, et gu bernatores duodecim, et virgo lucis, et senior ter tius, qui in majore navigio residet, et vivens Spiri tus et ingentis ignis murus, et murus venti, et aeris, et aquæ, et interioris ignis viventis; hæ, inquam, omnes propagationes, seu prolationes, apud minus luminare habitant, quousque ignis universum mun dum absumat; id quod certo annorum spatio con tinget, quorum numerum nescio. Sed de his Ma. nichæorum ineptiis commodior nobis agendi locus erit in Manichæorum historia. Codex Casinensis, majore navi. › Legen duin autem majori in navi. Græci enim textus apad Epiphanium hic est seusus.` Codex Bobiensis, et aquæ interioris ignis vivensque. Casinensis, eaque interioris vivi. › Nos ex Græco textu Latinum correximus. Codex Casinensis, luminariorum. › Græca sonant, duarum naturarum. › Hic lacuna est in codice Bobiensi, in quo etiam recipies, perperam legitur. Hinc patet recte Petavium in Græco hujus loci textu pro xλ½µata, ut perperam legitur in Ba sileensi Epiphanii Operum editione, substituisse Codex Bobiensis, ‹ ex quibus Adda. ›Cæterum ex codice Bobiensi et Epiphanio Casinensem sup gubernatores, et virgo lucis, et senior tertius. Unde et majori in navi vivens spiritus adhibetur, et murus illius ignis magni, et murus venti, et aeris, et aquæ, et interioris ignis vivi quæ omnia in luna habitabunt, usquequo totum mundum ignis absumat: in quot autem annis, numerum non di dici. Et post hæc restitutio erit duorum lumina rium et principes habitabunt in inferioribus partibus suis Pater autem in superioribus, quæ sua sunt recipiens. Hæc est omnis doctrina quam tradidit tribus discipulis suis, et jussit eos in tres mundi plagas proficisci. Adda partes sortitus est Orientis; Thomas vero Syrorum terras suscepit; Hermas vero ad Ægyptuni profectus est et usque in hodiernum, ibi degunt, dogmatis hu jus gratia prædicandi. cellum ingreditur salutandum. Quo ille viso, admi ratus est primo habitus indumenta; habebat enim calceamenti genus, quod quadrisole vulgo ap pellari solet; pallium autem varium, tanquam ac rina specie; in manu vero validissimum bacu lum tenebat ex ligno ebelino Babylonium vero librum portabat sub sinistra ala; crura etiam braccis obtexerat colore diverso, quarum una ruf», alia velut prasini coloris erat: vultus vero ut senis Persæ artificis et bellorum du cis videbatur. Igitur Marcellus statim ad Ar chelaum mittit, qui cum verbo citius adfuisset, in plevimus, in quo nulla Thomæ mentio. Huc usque Epiphanius. Codex Bobiensis, ‹ auxilio. › Codex Bobiensis, ‹douavit. › Vox, episcopi, deest in Bobiensi. Codex Bobiensis, ad duodecim. › Codex Bobiensis, requirit. › Codex Bobiensis, trisolium. › Persas altis calceis usos fuisse ait Strabo lib. xv. Mire corruptus est hic Bob. cod.; legit euim, aer inaspici enim. Manus vero. ›. Codex Bobiensis, ebilino. › Baculum ex ebeno gestasse prophetas, hoc est, sacrarum rerum interpretes ex Callisthene probat Ducangius in Glos sario, verbo Hic lacuna est in codice Bobiensi. Casinensis, ‹ vultus erat. › Artificis et bellorum ducis. Ad hæc verba præstat in medium proferre quæ animadvertit Phi lippus Buonarruotius v. cl. in opere Italice inscri pto Osservazioni sopra alcuni frammenti di vasi antichi di vetro, edito Florentiae 1716, pag. 69. Cum, inquit, hujus disputationis Acta e Græco sint translata, hæc verba artificis et bellorum ducis › quæ cum præcedentibus minus recte co hærent, versa videntur ab interprete qui exemplari mendoso usus fuerit, quique sic legerit is onpioup cum fuisset legendum quæ proinde verba loc pacto vertenda essent, ut pro artificis legatur principis populi sive tribuni, et pro bello rum ducis legatur magistratum gerentis, juxta vim vocis stpatro;, quæ quidem non tantum mi litare munus, sed etiam civile innuit. Idque con firmari potest auctoritate Plauti in Curculione, act. Il, scen., v. 6, 7, ubi utraque hæc vox cuin alis muniis civilibus jungitur: Nec strategus…….. nee demarchus, etc.

col. 1451–1452page 12 of 47

specie ejus, et maxime quidem (61), quod et quæ Turbone referente cognoverat; secretins factum apud semetipsum retractaverat, et diligenter præ- paratus advenerat. At vero prudentissimus Mar- cellus omni contentionum studio sublato, utruni- que audire decernit (62), invitatis viris primariis civitatis; ex quibus judices elegit, religione genti- les, quatuor numero, quorum hæc sunt nomina : Manippus grammaticæ artis et disciplinæ rhetoricæ peritissimus, Ægialeus (63) archiater nobilissimus et litteris apprime eruditus, Claudius et Cleobolus duo fratres egregii rhetores (64). Fit ergo magni- ficus conventus; ita ut domus Marcelli, quæ erat immensa, repleretur ex his qui ad audiendum fue- constitissent ii qui adversum se dicere propone- bant, tunc illi electi judices excelsiores omnibus consederunt, atque Manæ dicendi initium datum est. Silentio igitur facto, primum (66) aggressus est hoc modo: XIII. (67) Ego, viri fratres, Christi quidem sum discipuius, apostolus vero Jesu; pro nimia autem humanitate Marcelli adesse festinavi, ut qualiter oporteat observare inodum divinæ religionis, eum edoceam: ne sicut muta animalia, quæ intellectu carent nec quid agunt advertunt, ita etiam Marcel- lus, qui nunc se velut dedititium doctrinæ Arche- lai subjugavit, ad ultinium damno animæ feriatur, cum præparandæ divini cultus observantiæ ultra non habuerit facultatem. Scio autem et certus sum, quod emendato (68) Marcello, etiam vos omnes salvi esse poteritis; ipsius enim judicio suspensa pendet urbs vestra : quod si ab unoquoque vestrum abjiciatur vana præsumptio, et ea quæ dicentur a me, veri amore audiantur, futuri sæculi hæredita- tem, cœlorum regna capietis. Sum quidem ego Pa- racletus, qui ab Jesu mitti prædictus sum, • ad ar- guendum mundum de peccato et de injustitia 7 (69). › Sicut et qui ante me missus est Paulus, ex parte scire, et ex parte prophetare > se dixit, mibi re- servans quod perfectum est, ut hoc quod ex parte est destruam. Tertium ergo testimonium accipite, apostolum me esse Christi electum : et si vultis inea verba suscipere, invenietis salutem; nolentes au- D tem, vos æternus ignis absumere habet. Sicut enim Aymenæus et Alexander traditi sunt Satanæ, ut næ rhetoricae artis peritissimus, et Ægidius. › Ho- rum autem judicum primum, gentilium philoso- pœnarum principi trademini, pro eo quod manus injecistis in Patrem Christi, cum eum dicitis cau- sai esse omnium malorum, et conditorem inju- stitie, et totius iniquitatis creatorem, ex eodem fonte dulcem et amaram producentes aquam : quod fieri aut intelligi nulla ratione possibile est. Cui euim oportet credi? magistris vestris istis, qui car- nibus vescuntur et affluentissimis deliciis perfruun- tur : aut Salvatori Christo Jesu dicenti, sicut seri- ptum est in Evangeliorum libro : ‹ Non potest ar- bor bona malos fructus facere, neque arbor malı bonos fructus facere ";, et alio in loco, patrem diaboli ", mendacem et homicidam ab initio esse confirmat; rursum desiderium fuisse tenebris (70), rant vocati (65): et cum in conspectu omnium B ut insequerentur illud, quod de luce initio fuerat prolatum Verbum, et inimicum hominem zizanio- ruin seminatorem “, et principem sæculi mundi bujus Deum”, qui hominum mentes excæcat, ut in Evangelio Christi deserviant? Bonus est iste Deus, qui suos homines salvari non vult? Et, ut ne multa alia revolvam et spatium temporis obte- ram, veræ doctrinæ differens (71) tempus, hæc dixisse sufficiat, et ad propositum redeam, ut com- petenter ostendam istorum absurdam esse doctri- Lam, nec quidquam Deo et Patri Domini nostri Salvatoris ascribendum, sed malorum nostrorum causain accipere Satanam : in ipsum etenim reji- ciendum, quod omnia hujuscemodi mala ab ipso generentur. Sed et ea quæ in prophetis et lege scri- pta sunt, ipsi nihilominus ascribenda sunt; ipse est enim, qui in prophetis tunc locutus est, pluri - mas eis de Deo ignorantias suggerens, et tenta- tiones, et concupiscentias. Sed et devoratorem eum sanguinis et carnis ostendunt; quæ omnia ad eum pertinent Satanam et ad prophetas ejus, quæ trans- formare voluit in Patrem Christi, et scribere pau- ca quædam vera, ut per hæc etiam cætera quæ sunt falsa, crederentur. Unde bonum nobis est ex omnibus quæ usque ad Joannem scripta sunt, ni- hil omnino suscipere, a diebus vero ejus evauge- lizatum regnum cœlorum solum amplecti : semet- ipsos enim irriserunt, ridicula et ludicra introdu- centes, exiguis quibusdam verbis in lege adumbra- tis, ignorantes quia malis si admiscerentur bona, malorum corruptione etiam quæ bona sunt, exter- minantur. Et si quidem est quisquam, qui possit ▾ Joan. xvi, 8. 8 | Cor. XII, 9. • 1 Tim. v11, 30. XIII, 25. ¹³ Ephes. vi, 12. (61) Codex Bobiensis non habet, ‹ quidem. › (62) Codex Casinensis male, ‹ cernit. › (63) Codex Bobiensis, grammaticus et discipli- phiæ professorem, secundum medicum, tertium grammaticum, quartum rhetorem facit Epiphanius num. 10. (64) Codex Casinensis, ‹ rectores. ➤ (65) Codex Bobiensis, convocati. › (66) Codex Casinensis, plurima. › (67) Huc usque Valesius edidit ex codice Bo- 1º Matth. vii, 18. 11 Joan. vii, 44. 18 Maub. biensi. (68) In codice Casinensi, enim dato. › (69) Videtur hic locus a Manete, vel ab imperito librario corruptus; nam in sacro textu, justitia,, scribitur contrario sensu. Varia autem sacræ Scri- pturæ loca dolose interpolasse, atque corrupisse Manetem diserte Arche.aus asserit infra cap. 53, et ex Epiphanio colligitur in ejusdem hæresi num. 56. (70) Videtur respicere Manes ad illa Joan. 1, 5 : Et tenebræ eum non comprehenderunt. › (71) In codice Casinensi, disserens › legitur.

col. 1453–1454page 13 of 47

CUM MANETE HÆRESIARCHA. stodiri; sin autem malam ostendere, interimenda est et abjicienda, quippe quæ mortis (72) ministe- rium continet informatum ", quæ vultus Moysi gloriam, contegens, destruxit. Non est igitur sine periculo cuiquam vestrum pariter cum lege et pro- phetis novum Testamentum, tanquam (73) unius sint utraque, docere, quippe cum renovet de die in diem Salvatoris nostri eruditio; illa vero vete- rascens et senescens prope exterminium fiat. Quod manifestum est his, qui discretionem habere pos- sunt; quia sicut arboris cum senuerint rami, vel truncus fructum ultra non affert, sed abscinduntur, et membra corporum cum corrupta fuerint, ampu- tantur : corruptionis enim virus ex membris per omne corpus infunditur, et nisi artificis diligentia remedium morbus acceperit, corpus omne vitiatur; ita ergo et recipientes legem, nisi cognoveritis cu-. jus sit, animas cum salute perdetis. Lex enim et prophetæ usque ad Joannem Baptistam 18, › a Joan- ne vero lex veritatis, lex promissionum, lex cœlo. rum, lex annuntiatur humano generi nova. Equi- dem donec non erat qui verissimam scientiam Do- mini nostri Jesu vobis ostenderet, peccatum non habebatis : nunc autem et videtis, et auditis, et in inscitias (74) ire vultis, ut legem quæ destructa est et relicta, (75) sicut Paulus qui apud vos probatis- simus habetur, ait in quadam Epistola sua hoc modo : ‹ Si enim quæ destruxi hæc iterum reædi- fico, prævaricatorem me constituo "., Hoc autem dicit, gentiles eos judicans, propter quod sub ele- mentis mundi essent 17, priusquam venerit pleni- tudo fidei, credentes in lege et prophetis. XIV. Judices dixerunt : Si quid adhuc manife- stius habes, dic de doctrinæ tuæ modo, et fidei titulo. Manes dixit : Ego duas naturas esse dico, unam bonam, et alteram malam; et eam quidem quæ bona est, in quibusdam partibus habitare; malam vero esse tam mundum hunc, quam omnia quæ in eo sunt, quæ quasi ergastula in parte ma- ligni posita sunt, sicut ait Joannes: Totus mun- dus in maligno est positus 18, et non in Deo. Propterea duo loca esse diximus, unum bonum, et alium qui extra eum est, ut in his spatium habens, posset in se suscipere creaturam mundi. Si enim D ostendere, legem recti tenentem esse, debet cu- A-dicimus monarchiam unius naturæ, et omnia Deum replere, et nullum esse extra eum locum, quis erit creaturæ susceptor? ubi gehenna ignis? ubi tene- bræ exteriores? ubi fletus? In ipso dicam? Absit; alioquin etiam ipse in his pariter cruciabitur. Non ista sentiatis quicunque salutis vestræ curam geri- tis; exemplum enim vobis dicam, ut plenius intel- ligatis. Unum vas est mundus; quod Dei substantia totum hoc vas replevit, quomodo jam potest in ipso vase aliquid amplius reponi? Si repletum est, quomodo suscipiet quod ponitur, nisi evacuetur de vase pars aliqua? Aut quo proficiet quod eva- cuabitur, cum locus non sit? Ubi terra? ubi cœ- lum? ubi abyssus? ubi stelle? ubi sedes? ubi po- testates? ubi principes? ubi tenebræ exteriores? quis est qui horum posuit fundamenta, et ubi ? Non potest aliquis dicere, nisi forte blasphemet. Quo. modo autem et condere potuit creaturas non subsi- stente materia? Si enim de non exstantibus, conse- quetur (76) has visibiles creaturas meliores esse, et omnibus virtutibus plenas. Quod si malitia est, et mors in eis, et corruptio, et si quid bono con- trarium est; quomodo ex alia natura factas esse eas dicimus? Si vero consideretis quomodo gene- rentur filii hominum, invenietis non esse Dominum hominis creatorem; sed alium, qui et ipse ingenitæ est naturæ, cujus conditor nullus, nec creator, nec factor est, sed sola malitia sua talem eum protulit. Est igitur vobis hominibus commistio cum uxori- bus vestris, de hujuscemodi occasione descendens. Cum quis vestrum carnalibus aliisque cibis fuerit satiatus, tunc ei concupiscentiæ oboritur incitatio, et ita generandi filii fructus augetur, ut non ex virtute aliqua, nec ex philosophia, nec ex alio ullo intellectu; sed ex sola ciborum satietate, et libidi- ne, et fornicatione. Et quomodo. mihi quisquam dicet, quia ad imaginem Dei factus est pater noster Adam, et ad similitudinem, et similis est ei qui fecit eum? Quomodo omnes qui ex eo generati sumus, similes ei sumus? imo vero econtrario plu- rimæ nobis sunt formæ, diversi vultus ferentes effigiem? Quod quam verum sit, demonstrabo vo- bis in parabolis. Intuemini mihi aliquem volentem thesaurum aut aliquid aliud signare (77), et accepta cera, vel luto velle vultus sui signaculum quod 14 II Cor. vt, 7. 18 Luc. XVI, 16. 16 Gal. 11, 18. (72) Hic unus ex illis sacræ Scripturæ locis esse videtur, quos Manes, Archelao teste in cap. 53 hu- jus disputationis, ad suam fulciendam hæresim cor- rupit nam diversum sensum præ se ferunt Pauli verba ad quæ respicit, tam in vulgata editione, quam apud Archelaum nostrum infra cap. 43. (73) la codicis Casinensis lectionem correximus, in quo scriptum est, novum testimonium, tum tanquam. › (74) Locus corruptus: forte, et inficias. > (75) Deest fortasse, « observetis, vel quid si- mile. (76) In codice Casinensi est, consequentem. › (77) Antiquos annulis omnia signasse, quæ a do- mesticorum et servorum rapinis vindicare satage- 17 Gal. iv, 3. 18 | Joan. v, 19. bant, arcas, arniaria, amphoras, penum aliaque furto ac rapinæ obnoxia, res notissima est antiqui- tatis Romanæ et Græcæ studiosis, deque ea post alios late agit Kirchmannus De annulis, c. 10. Annuli ad hoc facti, signatorii, et sigillatorii, et a Vopisco in AURELIANO sigillatitii nuncupantur; quin et signa- cula, ut Archelar disputationis interpres vertit, dici posse scite tradit Salmasius De subsignandis testa- mentis, cap. 19. Cera autem in hanc rem usos fuisse veteres late probat Vossius De idololatria, lib. iv, cap. 91. De creta, quam lutum idem Arche- lai interpres vocat, testis est Servius in lib. iv Aneidos, ad illa verba : Longæva sacerdos, ubi Si- byllæ apud Cumas agenti ab Erythræis epistolam missam fuisse refert, antiquo more signatam. »

col. 1457–1458page 14 of 47

CUM MANETE HÆRESIARCHA. sine dubio ergo ostenditur illum bonæ esse natu- A quod dicis; si enim unus cessaverit, aut alius, aut ræ. Si vero et illi omnes mali sunt, quomodo potest Satanam et Satanas ejicere? Sed conclusus sermone convertis (86), ut dicas, Bonus vim passus est a malo. Sed nec hoc quidem est tibi sine peri- culo dicere, ut lucem victam esse confirmes; quod enim vincitur, vicinum habet interitum. Quid enim ait sermo divinus? Quis enim potest introire in domum fortis, et deripere vasa ejus, nisi illo sit fortior ? Quod si hominibus eum malum exsti- tisse dixeris, et ex eo malitiæ suæ indicia demon- strasse : ergo ante hoc bonus fuit, et convertibilita- tem recipit ex eo, quod creati hominis (87) causa in- venitur exstitisse malitiæ. Sed postremo dicatquod est malum, ne forte nomen solum defendat aut astruat. Quod si non nomen inali, sed substantia; fructus no- B Archelaus dixit: Quoniam quod futurum est bis malitiæ et nequitiæ hujus exponat, quoniam non agnoscitur unquam arboris natura sine fructu "0. XVII. Manes dixit: Constet apud te prius, quia est radix alia malitiæ, quam non plantavit Deus, et tunc tibi dicam fructus ejus. Archelaus dixit : Non hoc veri expetit ratio; neque enim assentiar tibi radicem esse malæ arboris illius, de cujus fructibus nunquam ullus gustaverit. Tanquam si velit aliquid quis emere; nisi prius gustando di- scat, utrum arida sit species aut liquida, pecuniam non profert; ita neque ego tibi assentiar esse arbo- rem malam et pessimam, nisi prius qualitas fru- ctuum ejus fuerit manifestata : scriptum est enim, quia de fructibus arbor cognoscitur ". Dic ergo nobis, o Manes, arbor quæ dicitur mala, quein afſe- rat fructum), aut cujus naturæ sit, quam virtutem habeat, ut tibi credamus, etiam radicein arboris ipsius esse talem? Manes dixit : Radix quidem mala, arbor autem pessima, incrementum vero non ex Deo; fructus autem fornicationes, adulteria, homi- cidia, avaritia et omnes mali actus malæ illius ra- dicis. Archelaus dixit: Ut tibi credamus, quia isti sunt fructus malæ illius radicis, gustum nobis eoruin profer; substantiam enim ingenitam esse pronuntiasti hujus arboris, cujus fructus secun- dum sui similitudinem proferuntur. Manes diait : Hæc ipsa injustitia quæ in hominibus est, testimo- nium reddit, et avaritia de gustu illius malæ radi- cis. Archelaus dixit: Ergo, ut dixisti, fructus sunt f) arboris hujus iniquitates istæ, quæ geruntur ab hominibus. Manes dixit: Ita plane. Archelaus dixit: Si fructus isti sunt, id est, actus hominum mali, ipsi ergo homines radicis locum atque arboris obti- nebunt; ipsos enim pronuntiasti fructus ferre hu· juscemodi. Manes dixit: Ita dico. Archelaus dixit : Male dicis, Ita dico; non enim ita dicis, alioquin cum homines cessaverint peccare, arbor malitiæ infructuosa apparebit. Manes dixit: Impossibile est (87) Forte, creatio hominis. › plures; alii autem hoc agerent. Archelaus dixit : Si omnino possibile est unum, et alium, et plures, sicut ais, non peccare, possibile est etiam hoc omnes agere; unius enim conditoris sunt, et unius massæ homines omnes; et ne otiose per ineptias sequar, ea quæ incondite protulisti, certis præscri- ptionibus excludam. Ais fructus malæ radicis atque malæ arboris esse actus hominum, id est, fornica- tiones, adulteria, perjuria, homicidia et reliqua his similia ? Manes dixit: Ita. Archelaus dixit: Ergo si humanum genus interire pervenerit facie terræ, ita ut ultra jam peccare non possint, periret arboris bujus substantia, fructum ultra non afferens. Manes dixit: Et quando, quod dicis, fiet ? nescio, homo enim sum; non tamen sermonem istum indiscussum relinquam. Quid dicis de hu- mano genere, ingenitum est, aut factura? Manes dixit Factura est. Archelaus dixit: Si factura est homo, quis est adulterii, et fornicationis, et reli- quorum talium pater? cujus hic est fructus? Prius- quam fieret homo, quis erat qui fornicaretur, aut adulteraret, aut homicidia perpetraret? Manes dixit : Sed horuo a mala natura plasmatus, manife- stum est, quia ipse sit fructus, etiam si peccet, etiam si non peccet: unde semel absolute nomen hominum et genus tale est, etiamsi justa gesserit aut injusta. Archelaus dixit : Sed et illius rei ſa- ciamus mentionem. Si ipse, ut ais, hominem fecit malignus, quare malitiam exercet adversus eum? XVIII. Judices dixerunt : loc volumus scire a te, Manichæe, quomodo illum affirmasti malum esse? Ex eo, quo homines facti sunt, aut antea? Quia enin necesse est te malitiæ cjus opus ostendere ex eo tempore ex quo malum eum fuisse asseris; cer- tus esto, quia neque cognoscitur vini qualitas, nisi prius gustaverit quis, sicut et ex fructu omnis ar- bor dignoscitur. Quid ergo dicis? ex quo tempore malus est hic? necessaria enim nobis videtur hæc ratio. Manes dixit: Semper. Archelaus dixit: Osten- dam etiam hoc, optimi viri et prudentissimi audi- tores, quoniam sermo ejus omnino non constat; nam et ferrum non est semper malum, nisi ex quo homo est, et artificium ejus in malo conversum, utendo ex eo perverse; omne peccatum exstitit ex quo homo est. Sed nec ille quidem ipse magnus serpens, malus ante hominem fuit; sed post hominem, in quo malitiæ suæ ostendit fructum, quia ipse voluit. Si ergo nobis post hominem appa- ret secundum Scripturas malitiæ pater; quomo- do ingenitus erit, qui post hominem qui factura est, malus effectus est? Sed ex hominis tempore a se creati (88), cur malus ostendatur? Quid in lus ostendatur? 10 Marc. 111, 27. 30 Matth. vi, 18. 1 lbid. 16. (86) Forte, sermonem convertis. › (88) Prima facie hic locus videbatur esse corru- ptus, sed modica vocum transpositione clare sensus. ejus constabit, ut sit : sed ex tempore ominis a se creati, hoc est, quo hominem ipse creavit, cur mæ.

col. 1459–1460page 15 of 47

ACTA DISPUTATIONIS S. ARCHELAI eo concupivit? si omne corpus suæ facturæ erat, A persona subsistit. Non enim anımam dicimus sub- quid zelatus est? Qui enim zelatur aut concupiscit, meliora et aliena concupiscit. Si ergo ex eo homo est, mala natura, demonstratur quomodo suus fuit, sicut frequenter ostendi, homo. Si enim suus erat homo, malus erat etiam ipse, tanquam talis arboris fructus ; mala enim arbor, sicut ais, malos fructus facit. Cum omnes enim mali essent, quid desidera- vit, aut unde initium malitiæ ostendit, si ex tem- pore plasmati hominis malitiæ ejus homo causa est? Lege autem ac præcepto sibi dato, homo poterat nequaquam obtemperare serpenti et his quæ ab eo dicebantur, cui si non obtemperasset homo, qua ex causa malus fuisset? Quod si ingenitum est malum, et quomodo interdum homo fortior illo invenitur? Obtemperans enim mandato Dei frequenter vincet omnem malitiæ radicem ; et ridiculum est, si iste qui factura est, fortior inveniatur ingenito. Cujus autem est lex et mandatum, illud dico, quod homi- ni datum est? Sine dubio confitebitur Dei esse. Et quomodo potest dari lex alieno, aut inimico quis potest dare præceptum? Aut ille qui accipit præce- plum, quomodo potest adversus diabolum, id est, adversus creatoreni suum pugnare, tanquam si filius patri, cum beneficiorum debitor sit, irrogare velit injurias? Ita in hac parte inutilitatem hominis de- rignas, si per legem et mandatum adversus eum qui plasmaverit, dicat, atque eum vincere conetur. In tantum enim stoliditatis progressum esse ipsum diabolum putabimus, quod adversum se hominem fecisse non senserit, nec animadverterit quid futu- rum esset, nec providerit quid sequebatur; cum etiam in nobis qui factura sumus, sit aliqua vel parva scientia, inest et aliquid prudentiæ, et existi- mationis nonnunquam certæ. Et quomodo ingenito ne exiguum quidem providentiæ fuisse credimus, neque existimationis, aut intellectus; sed brutissi- mus sensu, et obtusissimi cordis, et naturæ peco- ris invenitur, secundum assertionem videlicet tuam? Quod si ita est, quomodo homo qui ingenio atque scientia non parum pollet, ab eo qui ignarus om- nium atque hebes sensu est, potuit accepisse sub- stantiam? Quomodo hujuscemodi auctoris opus esse hominem audebit aliquis confiteri? Quod si homo anima est et corpus, et non solum corpus sine ani- D ma, quæ sine se subsistere non possunt; quare ea iuimica sibimet dices et contraria? Videtur enim mihi Dominus noster Jesus Christus de his dixisse per parabolas: ‹ Nemo potest vinum novum in utres veteres mittere, alioquin rumpentur utres, et vinum effundetur ., Sed vinum novum in utres novos mittendum est, quoniam quidem idem Dominus est utris et vini, nani etsi diversa substantia sit, sed dominatione et observantiæ usu ex his duabus una stantiæ unius esse cum corpore, sed habere unum- quodque qualitatem suam; et tanquam ad unum genus atque unam speciem hominum, uter ac vinum comparatur, ita ab uno Deo hominem editum ratio expetit veritatis gaudet enim anima corpore, et diligit et colit illud; nihilominus etiam corpus gaudet ab anima se vivificatum. Quod si maligni opus dicat esse quis corpus, cum sit et corruptibile ac ve- tustum atque deterrimum, non potest ferre spiritus virtutem, nec animæ commotionem et ejus splen- didissimam creaturam, Sicut enim si assumentum panni rudis assuat quis vestimento veteri ”, major scissura fit; ita etiam corpus, si præclarissimo ope- ri, animæ associatum fuerit, interiret. Similiter & si quis inferat lucernæ lumen in locum tenebrosum, fugantur continuo tenebræ, nec apparent; ita intel- ligendum est, anima corpori inserta, continuo te- nebras effugatas, et unam jam effectam esse natu- ram, atque unum hominem in unam speciem con- stitutum et ita conveniet consonanter vinum no- vum esse missum in utres novos, et assumentum panni rudis assutum non esse veteri vestimento. Sed ex hoc ostendere possumus consonantiam esse virtutum in utraque, id est, corporis atque anime substantia, in qua ait Scripturarum doctor maximus Paulus, Deum in corpore ", sicut voluit, unum- quodque membrum posuisse. XIX. Quod si tibi id difficile videtur intellectu, nec acquiescis his dictis, saltem exemplis tibi alir- mabo. Intuere hominem templum esse quoddam, sicut scriptum est ; spiritus autem qui in ipso est, referat ejus formam, qui inhabitat templum; neque ergo templum constitui potest, non agnito prius ha- bitatore templi, neque inbabitator collocatur, si templum non sit exstructum. Cum ergo utrumque una ac pariter dedicetur; quomodo in his inimi- cum aliquid aut contrarium inveniri potest, et non potius ab amicis atque idem volentibus utrumque videtur effectum ? Et ut scias, quoniam et amicitia et genere conjuncti sunt, qui scit et audit: ‹ Fa- ciamus hominem, » et reliqua, respondit. Hic enim qui templum exstruit (89), interrogat illum qui in- format simulacrum, mensurasque etiam magnitu- dinis ac latitudinis vastitatisque perquirit, ut ita fundamentorum spatia describat; neque enim in vanum quis templum exstruit, nisi mensuras collo- candi didicerit simulacri. Similiter igitur perquiri- tur modus corporis atque mensura, ut possit apte in eo anima collocari ab artifice omnium Deo. Quod si dicat quis inimicum esse eum, qui plasmaverit corpus; Deus (90) qui creator est animæ meæ, quomodo non, dum alteri invidet, alterius operi ir rogavit infamiam, ut aut ille qui templum exstruit, angustum faciat, ita ut capere non possit quod col "Matth. 1x, 17. 23 Ibid. 16. "Cor. XII, 18. 15 I Cor. m, 17; II Cor. vi, 16. (89) Forte, ‹ sic enim qui templum exstruit. › In codice enim erat, ‹ exstruis. › (90) In codice Casinensi, Deum. ▸

col. 1461–1462page 16 of 47

CUM MANETE HÆRESIARCHA. locatur? aut ille qui simulacrum fecit, quomodo non A quam audeat dicere, quod ipsum nos docebat orare, grave aliquid pertulit et ponderosum, quo intro- misso, templum continuo concideret? Secundum hoc, quod novimus esse inimicorum studia, con- templemur hæc, si non ita se habent; sin autem oportet omnia iisdem mensuris, eadem æquitate disponi, similique gloria efferri; quid adhuc de hoc dubitamus? Addimus tantum, si placet, etiam illud exemplum similis videtur esse homo navi, quæ instructa ab artifice, atque in mare deducta est, quamque navigare impossibile est sine gubernaculis, quibus regi et flecti possit in quæcunque loca vo- luerit gubernator ejus. Et quia eodem artifice in- digeat corpus gubernaculorum, quo et totius navis, nulli dubium est; sine gubernaculis enim otiosum erit omne navis opus, corpus illud immensum. Ita B ergo animam corporis gubernacula dicimus; re- guntur autem utraque arbitrii atque animæ liber- tate, quo velut gubernatore utimur; quæ cum per conjunctionem (91) unum effecta, consonantiam officii sui continent ad omne opus, quodcunque ex semetipsis efficiunt, uni auctori et conditori test.- monium ferunt. XX. His auditis, turbæ quæ aderant, vehementer gavisæ sunt, ita ut pene manus injicerent in Ma- nem, quos vix Archelaus cohibens et reprimeus, conquiescere fecit. Judices dixerunt: Sufficienter ostendit Archelaus hominis et corpus et animam unius esse factoris, eo quod consonare in conjun- ctione non possit opus unius, si propositum artifi- cis a se dissentiret alterius. Quod si dicatur unum C explicare utrumque minime valuisse, infirmitatem ostendit artificis ; quia et si dicat quis animam boni Dei esse, otiosum opus invenitur hominis nisi etiam corpus acceperit. Quod si rursum corpus mali Dei dicatur esse figmentum, otiosum nihilominus erit, si animam non acceperit: quæ utique nisi con- mistione atque sibi invicem fuerit inserta cum cor- pore, homo nec erit, nec dicetur. Unde multis exem- plis approbavit Archelaus, totius hominis unum atque eumdem esse factorem. Archelaus dixit : Scire te non dubito, Manes, hoc, quod generantis aut creantis filius dicitur ille, qui natus est et crea- tus (92). Quod si malignus hominem finxit, pater ejus esse debet secundum naturam. Et cui ergo di- cebat Dominus Jesus, docens orare homines: Sic dicite cum oratis : Pater noster, qui es in cœlis "., Et iterum Orate Patrem vestrum (93), qui est in occulto 17., De Satana autem dixit vidisse se eum : ⚫ Sicut fulgur cadentem de cœlo *, › uti ne quis- ctionem. > Sed hic de gentilibus loqui palain est: quare le- neque enim descenderat Jesus, ut homines conjun- geret, et reconciliaret Satanæ, quin potius conte- rendum eum sub pedibus fidelium suorum tradidit. Sed ego beatiores istos dicam esse gentiles, qui multos quidem introducunt deos, unanimes tamen atque amicos eos confitentur; hic vero duos intro- ducens, inimicitias inter eos discordemque senten- tiam non erubescit astruere. Quod si simulatos (94) sub hujuscemodi conditione introducerent (95) deos, ludum jam gladiatorium inter eos erat videre, innu- meras habentes naturas diversasque sententias. XXI. Jam vero de interiore atque exteriore ho- mine quid me necesse est dicere, cum Salvatoris voce dicatur ad eos qui camelum glutiunt et de- foris hypocritæ sunt, blandimentis atque adulatione circumdati, ad quos Jesus ait: ‹ Væ vobis Scribæ et Pharisæi hypocritæ ; quare, quod deforis est ca- tini, et calicis lavatis ; quod autein intus est, im- munditia plenum est? Aut nescitis, quia qui fecit, quod foris est, et quod de intus est, fecit "?> Nun- quid de catino, et de calice loquebatur? Nunquid vitriarius erat qui hæc dicebat, aut figulus, ex luto fingens vasa? Nonne de corpore atque anima evi dentissime loquebatur? Quoniam quidem Pharisæi aneti et cimini decimas exspectantes ", quæ erant graviora legis relinquebant, et his (96) quæ extrin- secus erant adhibentes diligentiam, conteminebant ea quæ ad salutem animæ pertinebant; exspecta- bant etiam salutationes in foro ¾, et primos discu- bitus in cœnis, quos sciens Dominus (97) Jesus perditos esse, dicebat eis, quia his solis rebus quæ deforis erant, adhiberent diligentiam, et ea quæ intrinsecus erant contemnerent velut aliena, igno- rantes quoniam qui corpus fecerat, ipse fecit et animam. Et quis ita lapideus est et stolidus, ut non ad omnia ei iste sermo sufficiat? Cui sermoni con- sonans Paulus ait, interpretans ea quæ in lege scri- pta sunt, hoc modo: «Non infrenabis os bovi tri- turanti. Nunquid de bobus cura est Deo? Aut pro- pter nos (98) utique dicit "?> Sed quid immoramur ulterius? adjiciam tamen pauca de pluribus. Si duo sunt ingenita et his loca certa decernimus, dividitur Deus, si intra certum locum est et non ubique dif- funditur, et erit multo inferior loco in quo est (ma- jus (99) enim quod continet semper eo quem con- tinet), et efficitur Deus ejus magnitudinis, cujus est locus in quo continetur, sicut homo, si sit in domo. Deinde ratio requirit, quis est, qui inter eos divise- rit, aut quis eis certos terminos statuerit; et inve- Matth. vi, 9; Luc. x1, 2. 27 Matth. vt, 6. Luc. xx, 46; Matth. xxı, 6; 8. Luc. xi, 48. (94) In codice Casinensi est, quæ cum conjun- (92) In eodem codice legitur, natus est creatus.) (93) Melius in Vulgata, ‹ora Patrem tuum in abscondito. › (94) In codice Casinensi, ‹ quod simulatos. > (95) In Casinensi codice est, introduceret. › 28 Luc. x. 18. "Matth. xxın, 26; Luc.xı, 39. Marc. x11, 38. "I Cor. 1x, 9. gendum, ‹ introducerent. › (96) In eodem codice, ex his. › (97) Hic mire depravatus est codex Casinensis, legit enim, primos discipulos subitos in cœnis, quod scientes Dominus. » Nos cum ex sacro textu. restituimus. (98) Melius Vulgata, ‹ an propter nos. › (99) In Casinensi, «malus, › nullo senst.

col. 1463–1464page 17 of 47

ACTA DISPUTATIONIS S. ARCHELAI nitur jam uterque multo inferior virtutis humanæ. A ciens lux manebat, cum nullum corpus exsisteret, Lysimachus enim et Alexander totius mundi impe- riam tenuerunt, omnesque nationes barbaras atque omne genus hominum subjicere potuerunt, ita ut non esset alius imperator per illud tempus præter Ipsos sub cœlo. Et quomodo audebit quisquam di- cere, non ubique esse Deum, qui est lumen verum indeficiens, cujus est regnum sanctum et sempiter- num, ceu (1) nequissimi istius impietas, qui nec æqualem quidem (2) cum hominibus potestatem omnipotenti Deo tribuit? XXII. Jadices dixerunt : Lumen in tota domo lucere scimus, et non in una aliqua parte, sicut et Jesus dicit, quia nemo lucernam accendens ponit sub modio, sed super candelabrum, ut luceat om- necesse est illad (si tamen Jesus creditur) mundo universo lucere, et non per partes; a quo (3) si universum obtinet mundum, ubi jam ingenitæ te- nebræ, nisi forte accidentes, intelligantur? Arche- laus dixit: Quoniam quidem multo melius a vobis intelligitur sermo evangelicus, quam ab isto qui se paracletum esse profitetur, quem ego magis para- situm quam paracletum dixerim, dicam ego quo- modo acciderint tenebræ. Cum lux esset ubique diffusa, mundum cœpit Deus condere, initium a cœlo et terra sumens, in quo ita ratio evenit, ut medietas quæ est terræ locus umbra obtectus, ob- jectu (4) videlicet earum quæ factæ sunt creatu- rarum, inveniretur obscurus, ita ut res expeteret introduci lucem huic ipsi in medietate posito loco. C Unde et in Genesi Moyses enarrans facturam mundi, nequaquam facit tenebrarum mentionem, aut quasi factæ sint, aut non factæ; sed ipse tacuit, his qui possint advertere, derelinquens rationem hujus in- tellectus; quæ quidem nec satis est ardna atque difficilis cui enim non fiat manifestum, solem istum visibilem, cum ab oriente fuerit exortus, et tetenderit iter suum ad occidentem, cum sub terram ierit, et interior effectus fuerit ea quæ apud Græ- cos sphæra vocatur, quod tunc objectu (5) corpo- rum obumbratus non appareat? Sed obtecto eo, obstante terræ corpore, superducitur umbra, quæ ex se efficit tenebras; usquequo rursum, inferioris spatii cursu per noctem transacto, ad orientem re- volvat, atque in locis solitis obortus appareat. Est ergo umbræ atque noctis causa, corporis terræ so- liditas; quod etiam ex suimet ipsius umbra (6) homo intelligere potest. Ante coelum enim et ter- ram atque omnes istas corporeas creaturas indefi- » Matth. v, 16. quod umbram sui objectione generaret; et ideo nusquam tenebras, nusquam noctem fuisse profi- tendum est. Nam si, verbi gratia, placeat ei cui potestas est omnium, plagam quæ ad occasum est, auferre de medio; non agente sole ad illam partem cursum, nusquam flet vespera aut tenebræ; sed erit sol semper in cursu, nec unquam occidet, et medium cœli faxem pene semper tenebit, nec ali- quando desinet apparere: et per hoc erit universus orbis terrarum clarissimo lumine radiatus, ex quo nec ulla ejus pars obumbrabitur, sed manebit abi- que unius luminis æqualitas. Occidentali autem plaga statum suum servante, et sole cursum suum tribus mundi partibus ministrante; hi quidem qui pene dixerim, dormientibus adhuc iis qui e diversa plaga consistunt, isti priores diei exordium sumant, Sicut autem ante eos qui in parte occidua jacent, illis lumen exoritur, ita velocius obscuratur, et soli omnium qui in orbis medietate consistunt, æquali- tatem semper sentiunt lucis. Cum enim medium sol tenuerit cœlum, nullus est locus qui aut lucidior aut obscurior esse videatur; sed omnes mundi partes ex æquo et justo (7), solis fulgore luminan- tur. Si ergo, ut superius diximus, occiduæ plagre pars auferatur e medio, ultra jam non obscurabi- tur pars quæ ei adjacet. Et hæc quidem mihi sim- plicius dicta sint, cum possim et zodiacum circu- lum describere: sed non intui nunc fieri ratus nibus qui in domo sunt "., Si ergo lumen est, B sub sole sunt, clarius videntur illuminari, ita ut sum (8), propter quod de his silebo, et ad illud caput recurram quod objecit adversarius, affirmaus omni nisu (9), tenebras esse ingenitas; quod et ipsum, quantum valuimus, jam confutatum est. XXIII. Judices dixerunt : Si consideremus lucem fuisse ante conditionem creaturarum, et nihil fuisse objectum quod ex se umbram generaret, necesse est lucem ubique fuisse diffusam, et omnia loca fulgore lucis illuminata, sicut ostensum est ex bis quæ a te nuper dicta sunt; in quibus veram esse rationem videntes, damus palmam allegationibus Archelai. Si enim divisionem accipiat universus mundus, veluti muro quodam per medium instru- clo, et ex una parte habitent tenebræ, ex alia vero lux; intelligitur nihilominus, quia ex eo quod in- structum est ædificium, umbra generata, acciderint tenebræ et rursum nobis quærendum est, quis ædificaverit murum in medio duorum, si tamen ædificatum fateris, o Manichæe. Si vero illa ratio consideretur, quasi murus non sit instructus; rur- datio non occurrit. (1) In codice Casinensi est, ‹ eu,› quod legen- dum putavimus, ‹ ceu. › (2) Ita depravatum locum ex ingenio restitui- mus; nam in codice Casinensi scribitur: «Nec quæ vellem quidem. › (5) Forte, atqui. › (4) In Casinensi codice, obtectu. » (5) In Casinensi est, quod nunc oblectu. ▸ (6) Ita emendavimus scriptum codicem, qui ha¨ bebat, exuet ipsius umbra. > (7) In codice Casinensi legitur, ‹ ex ea quo, › el mox, fulgure. › (8) Locus manifeste corruptus, cujus mihi emen- (9) In Casinensi erat, omni nisi; › sed legen- dum, omni nisu, › hoc est, omni conatu; formula dicendi huic interpreti usitata. Vide cap. 40, et præsertim cap. 47,

col. 1465–1466page 18 of 47

CUM MANETE HÆRESIARCHA. dunt. Sed ne illud quidem a nobis reticendum est, quin potius in medium proferendum, ut et multa assertionum copia, machinationum adversarii di- versitas destruatur, auxilium nobis ferente veri- tate. Concedimus structuram factam esse muri, quæ ad discretionem esset uniuscujusque regni : impos- sibile enim est sine hoc uno habere unumquemque proprium regnum; eodem vero modo impossibile est, et malignum egressum propriis finibus boni partes invadere, muri interdictione constante, nisi forte prius dejiciatur, sicut audivimus ab hostibus fieri, atque etiam oculis nostris nuper conspexi- mus (12). Cum rex aliquis oppugnat turrim valido maro circumdatam, adhibet primo ballistas et ja- sus sine aliqua exceptione unus esse universus in- A tiam habent pariter, atque imbecillitatem sui osten- telligitur locus, ac sub una potestate positus; unde ex omni parte tenebræ ingenitam naturam habere non possunt. Archelaus dixit: Dicat mihi etiam hoc ad ea quæ proposita sunt. Deo in regno suo posito, et maligno similiter in suo regno, quis inter me- dium ipsorum construxerit murum? Non enim po- test dividere quid duas substantias, nisi quod sit utriusque majus (10), sicut dicit in Genesis libro, quia ‹ divisit Deus inter lucem et tenebras “. › Ta- lem esse aliquem necesse est et mari istius instru- ctorem : murus enim terminos uniuscujusque de monstrat, sicut inter eos qui rura incolunt, lapis solet portionem uniuscujusque dividere; quæ ta- men res magis intellectum dat, quando hujusce- modi divisio fraternæ potius hæreditatis sit ratio. B cula, securibus deinde portas excidere atque arieti- Verum nunc non est mihi de his dicendum, quan quam necessarium videatur; nam illud est quod petimus, quis est qui exstruxerit murum ad desi- gnandum uniuscujusque terminum regni? Non dixe- rat; nolo moretur hic perfidus, sed jam confiteatur dualitatis suæ in unum refusam esse substantiain. Dicat quemquam, qui medium exstruxerit murum. Quid agebat alter, altero instruente? Dormiebat, aut ignorabat, aut resistere non valuit, aut pretio concessit? Dic quid faciebat, vel quis est omnino, qui exstruxit? Vos deprecor, judices, quos Deus plenissime repletos intellectu misit nobis, judicate, quis ex duobus exstruxerit, et quid agebat unus, cum alter exstruxerat. XXIV. Judices dixerunt: Dic nobis, o Manes, quis designaverit fines utriusque regni, quis mu- rum fecerit medium? Pro magno enim Archelaus interrogationem haberi hujus sermonis exposcit. Manes dixit Bonus Deus, et nihil habens com- mune cum malo, firmamentum posuit in medio, quo alienum a se esse patefaceret (11) malignum. Archelaus dixit : Usquequo dignitate nominis men- tiris? Deum etenim solummodo nomine appellas, et deitatem ipsius humanis infirmitatibus compa- ras. Aliquando ex non exstantibus, aliquando ex subjecta materia, quæ quidem ante se fuerit, asse- ris exstruxisse, ut homines solent exstructores. In- terdum etiam eum timidum, interdum et converti- bilem dicis; Dei est enim agere, quæ Dei sunt; ho- D minis vero, quæ humana sunt. Si ergo Deus, ut ais, murum construxit, timidum se hic, et nihil for- titudinis habere designat. Scimus enim semper eos, qui suspicantur ab extraneis sibi dolos in- tendi, atque hostium verentur insidias, ipsi solent urbes suas muris circumdare; in quo et ignoran- bus muros conatur evertere; et cum obtinuerit, tum demum ingressus, quæ libuerit, agit, sive ca- ptivos placet cives abducere, sive cuncta subvertere, aut etiam, si placuerit, rogatus indulget. Quid ergo dicit iste? Non substantia, id est proposito adver- sarius quis dejecit, quod interjectum fuerat muni- mentum : in præcedentibus enim professus est quia supervenerint tenebræ ex propriis finibus in re- gnum Dei boni. Quis prius dejecit munitionem ? Impossibile enim erat ingredi malum, munitione constante. Quid taces? Quid moraris tu, Manichæe? Etiamsi tu differas. aggrediar mea sponte. Si enim dixeris, quia Deus destruxerit, requiram quid eum moverit ad destruendum hoc, quod prius propter importunitatem maligni, et separationem ipse ex- struxerat? Quid iratus, aut quid damni perpessus, adversum se ipse pugnare contendit? Aut nunquid de maligni facultatibus aliquid concupivit? Quod si horum nibil in causa est Deo destruendi ea, quæ jamdudum ad alienandum a se et separandum ma- lum ipse construxerat; illud nec mirum putandum est, quod ejus consortio (13) fuerit delectatus; mu- nitio enim quæ missa fuerat propter hoc, ne ejus molestiam pateretur, idcirco destructa videbitur, quoniam non jam molestus, sed amicus fore puta- bitur. Quod si a maligno murum dicas esse de- structum, quomodo possunt boni Dei opera a ma- ligno superari? alioquin fortior Deo invenietur ma- ligna natura. Quomodo et ipse, cum sit omnino tolus tenebræ, luci supervenit, et comprehendit, evangelista testimonium ferente : Lux lucet in tenebris, et tenebræ eam non comprehenderunt **? › Quomodo cæcus armator? Quomodo tenebræ ad- versus lucis regnum dimicant? Sicut enim hæc il- læsis oculis (14) solis radios in se recidere non pos- "Genes. 1, 4. * Joan. 1, 5. (10) In codice Casinensi, ‹ utrinque majus. › (14) In codice Casinensi, partum faceret. nis tempus; loqui autem hic videtur Archelaus de Carrhis a Persis sub Valeriano Augusto expugnatis, vel de eisdem iterum ab Odenatho Orientis rege Gallieni imperatoris temporibus in Romani imperii ditionem redactis. Vide Trebellium Pollionem in Gallieno, cap. 10 et 12. (15) In codice Casinensi, putandum est consor- tio. Sed, ‹ si ejus consortio, › vel, ‹ quod ejus consortio, videtur legendum. (14) In eodem codice, ‹ illius oculis, › nullo sensu.

col. 1467–1468page 19 of 47

sed manet semper extraneus et alienus. XXV. Manes dixit : Non omnes capiunt verbum Dei, sed quibus datum est scire mysteria regni cœ- lorum ”. Et jam quidem (15) scio qui sint nostri : ‹ Meæ enim, inquit, oves vocem meam audiunt". › Propter nostros ergo quibus datus est veritatis in- tellectus, per similitudines dicam. Similis est ma- lignus leoni, qui irrepere vult gregi boni pastoris; quod cum pastor viderit, fodit foveam ingentem, et de grege tulit unum hædum, et jactavit in foveam; quem leo invadere desiderans, cum ingenti indi- gnatione voluit eum absorbere, et accurrens ad fo- veam, decidit in eam, ascendendi inde sursum non habens vires; quem pastor apprehensum pro pru- cum ipso fuerit in fovea, incolumem conservavit. Ex hoc ergo infirmatus est malignus, ultra jam leone non habente potestatem faciendi aliquid, et salvabitur omne animarum genus, ac restituetur quod perierat, proprio suo gregi. Archelaus dixit: Si leonem maligno comparas, Deum vero pastori, oves atque hœdum, dic, cuinam comparabimus? Manes dixit: Oves et hœdus unius mihi videntur esse naturæ; in similitudinem autem ponuntur ani- marum. Archelaus dixit: Animam ergo perditum dedit Deus, objiciens eam leoni in fovea. Manes dizit Nequaquam, absit hoc; sed apprehensus est hoc ingenio, in futurum vero salvabit eam. Arche- laus dixit: Ridiculum jam istud est, viri auditores, si agnum quem retinebat in sinibus, pastor extime- scens leonis ingressum, projecit eum devorandum, et dicitur quia in futurum salvabit eum. Quomodo non totum hoc ridiculo plenum est? Nam et in hoc etiam judicium adimitur. Deus enim (16) Satanæ animam tradidit, in perditionem ab eo assumen- dam. Quando enim pastor, nonne David (17) de ore leonis, vel ursi eruit ovem? Hoc dicimus propter ore leonis; quod ait, de ore leonis aut de ventre ejus potest educere, quod jam ille devoravit. Sed dices mihi : Deus est, et omnia potest. Audi ergo ad hæc cur igitur quod possit, non illud potius asseris, quod pote- rit propria virtute vincere leonem, sive pura (18) Dei potentia, et nunquam machinis quibusdam, D et foveæ hædo sive agno tradito? Dic mihi etiam illud, si pastori superveniat leo, non habenti oves, quid fiet? Ingenitus enim est, qui dicitur pastor, ingenitus quoque etiam leo. Cum ergo nondum es- versum ingenitum, actum est. Quem enim potest sunt, ita et hic ferre non valet regni lucis intuitum, A set homo, priusquam pastor haberet gregem, si supervenisset leo, quid fiebat, quia non erat leonis esca priusquaın hoedus esset? Manes dixit: Leo quidem uihil manducabat, exercebat tamen malitiam suam per quæcunque poterat invenire, discurrens per vertices montium ; quod si aliquando ei etiam esca erat necessaria, capiebat ex bestiis quæ erant sub regno suo. Archelaus dixit: Ergo unius sunt substantiæ, bestiæ quæ sunt in regno maligni, et bodi qui sunt in regno boni Dei? Manes dixit : Absit; nequaquam nihil commune est, neque ipsis ad invicem, neque his quæ sua sunt. Arche- laus dixit : Unus atque idem est usus in esca leo- nis. Si enim ex propriis aliquando bestiis capiebat cibum, aliquando et de his boni Dei; nulla est in dentia sua in cavea concludit, atque bœdum qui B his differentia, quantum ad escas pertinet, et ex hoc apparet unius eas esse substantiæ. Sed aliud (19) alio longe differre ignorantiam pastori ascri- bimus, quia non aptam escam, quin potius alienam obtulit, vel projecit leoni. Aut forte rursus dissi- mulare volens, dices mihi, quia nihil leo ille co- medebat. Illumne igitur qui comedere nesciebat, ipse ad comedendum animam provocavit, nec sola fovea ad decipiendum eum uti voluit, si tamen hoc dignum est facere Deum, et dolos exquirere? E sicut rex aliquis, bello sibi illato, nequaquam pro- pria virtute confisus, sed imbecillitatis suæ timore perterritus, muris ipse urbis inclusus, vallum alia- que munimenta circumdat ac præparat, manui ac viribus nihil fidens; si vero vir fortis sit, etiam porro a suis finibus in occursum hosti procedit, et agit omnia, usquequo vincat et obtineat adversa- rium. XXVI. Judices dixerunt : Si ais pastorem bœdum sive agnum leoni projecisse, cum ille irrueret ad- judicare pastor hoedorum atque agnorum, cum ipse inveniatur eis in delicto, si causa traditus etiam agnus per infirmitatem pastoris resistere non valuit leoni, et consequens est, ut quodcunque fuerit leoni libitum, gerat; tanquam si dominus unum e servis suis ejectum, vel per metum tradat adversario suo, quem rursus recipere suis viribus nou valeat? Si vero casu aliquo provenerit eum recipi, qua tandem ratione tormenta ei poterit irrogare, si ad omnia quæ ei imperabat inimicus, parebat, cum eum ipsum (20) tradiderit inimico, sicut leoni hæðum? præ- noscentem enim asseris esse pastorem. Verberatus enim agnus, et interroganti se pastori, cur in his rantiam pastori ascribimus. › 36 Matth. xix, 11. 37 Joan. x, 27. (15) In Casinensi codice scribitur, etiam qui- dem. Sed legendum videtur, ‹et jam quidem; › sæpe enim in hoc codice junguntur verba, quæ disjungi debent. (16) Loquitur hic Archelaus ex Manetis senten- tia, qui cum pastorem prævidentem ac prænoscen- tem inevitabili leonis devorationi exposuisse hœ- dum diceret, necessario consequebatur pastorem ipsum causam esse perditionis hœdi, eique illius necem jure ascribi. (17) Hic aliquid deesse videtur. Forte: ‹ quando enim pastor hoc fecit? Nonne David,, etc. (18) Ita corrigi debere videtur lectio codicis Ca- sinensis, qui habet, si et pura; nisi malueris, ‹ si est pura. › (19) Locus iste videtur mendosus, nec quid sibi velit Archelaus clare intelligitur, nisi legamus, • Sed alium ab alio longe differre si dicamus, igno- (20) Forte legendum, cum ipse. ›

col. 1469–1470page 20 of 47

CUM MANETE HÆRESIARCHA. signaculi fidem (28), quo possint ei videlicet aperire thesaurum, et parere ei, tanquam ab illo, qui signa- verat, misso; qui cum (29) nec claves ostenderet, neque signaculorum fidem deferret (neque enim habebat jus), a custodibus ejectus est, et fugatus ; fur enim potius et latro ab eis esse deprehenditur, convictus et confugatus (30) etiam ex hoc, quod post inultum tempus, quam promissum fuerat, adesse desideret, neque claves neque signacula ne- que ullum omnino custodibus indicium deferens, non quantitatem frumenti reconditi sciens; quæ omnia manifesta indicia sunt, nequaquain eum at illo esse transmissum, et ideo, ut consequenter (31) erat, a custodibus reservatus est. lenni paruerit, respondet: Tu me leoni tradidisti, A Quem cum vidissent custodes, poscebant ab eo nec restitisti adversus eum, sciens et prævidens quæ mihi gerenda forent, cum ejus me necesse esset obtemperare præceptis. Et ne multa dicamus, neque Deus perfectus pastor ostenditur, neque leo alienos cibos percepisse demonstratur: et ideo ipsa veri- tate edocente claruit, his quæ ab Archelao dicta sunt, palmam nos debere conferre. Archelaus dixit : Quoniam quidem de omnibus de quibus discepta- vimus, prudentia judicum plenissimum terminum posuit, tacendum est de reliquis, et in tempus aliud reservandum. Sicut enim si (21) quis serpentis conterat caput, in nullum jam reliqua corporis ejus membra deputanda sunt; ita dualitatis quæstione rejecta, sicut pro viribus ostendimus, reliqua quæ per hanc asserebantur, cum ipsa pariter explosa sunt. Sed in ipsum, qui adest, assertorem horum paucis dicam, ut omnibus innotescat quis, et unde, et qualis est; dixerat enim se esse Paracletum illum, quem Jesus proficiscens humano generi mis- suruni se esse promiserat ad salutem fidelium ani- marum, et non longe possit ei Paulus (22) vas electionis, et vocatus apostolus, unde et prædicans veram doctrinam aiebat (23) : ‹ Aut documentum (24) quæritis ejus, qui in me loquitur Christus 38, Et quidem quod dico tali exemplo, sed (25) clarius. Homo quidam conclusit in thesauro frumenti plu- rimum, ita ut refertus esset locus; quem locum clausum atque signatum sufficientibus signacu- lis (26), custodiri præcepit : ipse dominus vero ces- sit (27); alius autem quidam post multum temporis advenit ad thesaurum, dicens se ab eo qui signa- culis locum concluserat, missum ad hoc, ut etiamı ipse in eumdem thesaurum triticum congregaret. 38] Cor. XIII, 3. (21) In codice Casinensi deficit si, et paulo post, quæstione relecta, habet. Sed necessaria visa est utrobique correctio nostra. nempe, (22) Vel hic nonnulla desunt, vel fortasse legen- dum, ut non longe post sit ei Paulus; ut ipso parum inferior sit Paulus apostolus, quem a Deo ante se ad humani generis salutem missum fuisse ait supra Manes, ita tamen ut sibi, quod perfectum erat, reservatum fuerit. Vide supra cap. 13. XXVII. Aliud etiam, si videtur, dicimus exem- plum. Homo quidam paterfamilias dives plurimum, ad tempus peregre abfuturus, filiis suis pollicitus est, missurum se esse aliquem, qui pro se distri- bueret eis ex æquo substantiam. Et quidem non multo post misit tutum virum quemdam, justum et verum; qui cum venisset, suscepta universa sub- stantia, primo omnium instruere eam ac regere studuit, laborans plurimum in itineribus, sedens ipse per se (32) suis manibus opus faciens, et mi- nistrans; deinde moriturus (33) testamentum scri- bit, propinquis suis et proximis omnibus hæredi- tatem derelinquens, et signacula dedit eis, et no- minatim singulos convocans, præcepit eis servare hæreditatem et custodire ac regere substantiam, sicut susceperant, et perfrui bonis et fructibus, ipsi domini hæredesque derelicti. Si qui vero ex agri hujus fructibus percipere rogaret, indulgenter præberent: sin autem cohæredem se dicens, ex- CHRYS. Anulum gnati tui Facito, ut memineris ferre. Nic. Quid opus est [anulo? CHRYS. Quia id signum est Theotimo, qui cum [illi afferet, Ei aurum ut reddatur..... Alter vero in lib. x De asino aureo hoc iratæ cujus- dam mulieris facinus refert. Annulo mariti surre- plo, rus profecta, mittit quemdam servulum, sibi quidem fidelem, sed de ipsa fide pessime merentem, qui puellae nuntiaret, quod eam juvenis profectus (23) In codice Casineusi est agebat, librarii, ut arbitror, errore; sic infra cap. 29: Jesus ad di- D ad villulam vocaret ad se; addito, ut sola, et sine scipulos agebat. > . (24) Vulgata legit, an experimentum; > in Græco tamen textu est, Enel. (25) Forte fit, vel sit, aut etiam, (est. › (26) Supra thesauri solo sigillo obsignati men- tionem facit Archelaus: at hic sigillo claves ad- jungit, quo pacto chariora quæque ab antiquis custodiri consuevisse, testis est Aristophanes in comœdia, cui titulus, Oɛσpopopiášovoai, pag. 787, apud quem mulier quædam conqueritur gynæceo- rum fores sigillis et pessulis a maritis obfirmari, quem morem irridet Menander apud Stobæum. (27) Forte recessit, vel ‹ discessit. › (28) Annulis pro tessera, seu signo in repetendo deposito, et majore nuntiis fide concilianda veteres usos fuisse, ex Plauto et Apuleio discimus; quo- rum primus in Bacchide, act. II, scena mi, vers. 93, ita scribit : ullo comite quam maturissime perveniret. Et ne qua forte nasceretur veniendi cunctatio, tradit an- nulum marito subtractum, qui monstratus, fidem verbis astipularetur. At illa mandato fratris obse- quens (hoc enim nomen sola sciebat) respecto etiam signo ejus quod offerebatur, gnaviter, ut præceptum fuerat, incomitata festinat, › etc. (29) In Casinensi, quicunque. Sed sensus postulare videtur, ut qui cum nec › legatur. (30) Forte, confutatus. » (51) In codice Casinensi legitur, ‹ et ideo conse- quenter. > (52) Forte sed et ipse per se. (33) In codice Casinensi, deinde die moriturus, nos secundam vocem, ex præcedentis verbi postre- mæ syllabæ repetitione veluti insertam, sustulimus. Vel fortasse legendum, ‹ deinde die, qua moriturus erat testamentum. ›

col. 1473–1474page 21 of 47

CUM MANETE HÆRESIARCHA. dinem, qui inter justos enumerantur (42), cum lex A piamus ex his, eorum quæ habere te dicis; ut si h:ec non esset Moysi, cum prophetæ oborti non essent, nec prophetiæ munus implessent? Nonne justi efe- cti sunt ex eo quod legem implebant : « Ostendens unusquisque eorum opus legis scriptum (43) in cor- dibus suis, testimonium reddente eis conscientia sua ”? › Cum enim quis legem non habens, natu- • raliter, quæ legis sunt, facit; bic legen non ha- bens, ipse sibi est lex. Et intuere multitudinem le- gum per singulos justos, qui bene agebant vitam suam, nunc ex semetipsis proferentes in cordibus suis insitam Dei legem, nunc a propriis parentibus inquirentes, aliquando etiam ab antiquioribus et senioribus addiscentes. Verum quia pauci per hunc modum (44) poterant ad justitiæ culmen ascendere, id est, per parentum traditiones, nulla in litteris lege conscripta ; miseratus est Deus humanum ge- nus, et scriptam legem per Moysen voluit hominibus dare, quoniam quidem non apprime in cordibus eorum naturalis legis æquitas retinebatur. Consona igitur primæ creationi humanæ fit in litteris legis- latio, quæ per Moysen datur salutis causa plurimo- rum. Si enim æstimamus hominem sine operibus legis justificari, et Abraham reputatus est justus; quanto magis ii qui adimpleverint legem, continen- tem ea quæ hominibus expediunt, justitiam conse- quentur ? Et quoniam trium solummodo sermonum mentionem fecisti, de quibus Apostolus dixit : ● Ministerium mortis esse legem 30, › et ‹ Christum redemisse nos de maledicto legis ", et quoniam • Virtus peccati est lex "; adde adhuc, et dic quantacunque tibi videntur adversus legem esse conscripta. recte posita fuerint inventa, etiam reliqua cum his annumerentur: sin minus, ero ego obnoxius sen- tentiæ judicum, id est, victi ignominiam feram. Ais ergo ministerium mortis esse legem, et principem hujus mundi mortem, regnare ab Adam usque ad Moysen; scriptum est enim : ‹ In eos qui non (45) peccaverunt. > Manes dixit: Ergo mors regnavit sine dubio, quia 'dualitas est, nec aliter, nisi essent ingenita. Archelaus dixit: Et quomodo ingenita mors certo ex tempore regni sumit exordium? ab Adam enim, inquit, et non dixit ante Adam. Mune: dixit: Quomodo vero, et justorum, et peccatorum. obtinuerit regnum dicito. Archelaus dixit: Cum: prius confessus fueris, quia a tempore, el non æter- nitate regnavit, tum dicam. Manes dixit: Scriptum est hoc, quia ‹ ab Adam usque ad Mosen regna- vit **, › Archelaus dixit : Ergo et finem habet, quod cœpit ex tempore (46); et verum est illud quod di- ctum est, quia absorpta est mors in victoria ". , Etiam ingenita non erit, quæ et initium habere monstratur, et finem. Manes dixit: Deus ergo eam fecit. Archelaus dixit: Nequaquam, absit : « Deus enim mortem non fecit, nec lætatur in perditione vivorum 38. › Manes dixit: Deus eam non fecit; facta tamen est, ut ais: a quo acceperit imperium, vel a quo creata sit, dicito. Archelaus dixit: Si boc plenissime ostendero, quod substantiam ingenitæ naturæ mors habere non possit, nonne confiteberis unum Deum esse, et hunc ingenitum? Munes dixit : Loquere, subtiliter enim vis discere (47). Archelaus dixit: Quia tu verba illa ita protulisti, tanquam tibi proficerent ad ostensionem ingenitæ radicis ; sufficiunt tamen nobis et ea quæ supra tractata sunt, in quibus plenissime ostendimus, impossibile esse duarum naturarum ingenitarum exsistere posse sul- stantias. XXIX. Manes dixit: Annon idem est, quod Je- sus ad discipulos aiebat, incredulos eos esse demon - strans : ‹ Vos ex patre diabolo estis, et desideria patris vestri facere vultis 33?, lloc utique dicit, quia quanta voluerit malignus princeps hujus mun- di, et quanta desideraverit, per Moysen scripserit, et dederit hominibus facienda. Ille enim homicida est ab initio, et in veritate non stetit, quoniam veri- tas in eo non est; cum loquitur mendacium, de suis propriis loquitur quoniam mendax est, sicut et pater ejus. Archelaus dixit: Sufficit tibi hæc, sunt”, an habes et alia, quæ dicas? Manes dixit: Ha- priæ lex non diligenter hærebat, scripta naturali- beo quidem multa, et horum majora; sed his conten- tus ero. Archelaus dixit: Exemplum scilicet acci- XXX. Judices dixerunt : Dic ad ea, quæ nuper proposuit, Archelae. Archelaus dixit: Principem mundi, et malignum, et tenebras, et mortem unum eumdemque esse dicit, legemque ab eo datam, pro- pter hoc quod scriptum est : Ministerium mor- tis", et reliqua quæ objecit. Quoniam, inquam, (48), sicul superius diximus, malorum memo- ter in cordibus eorum "; neque apud seniores erat satis firma traditio, cum eis inimica semper memo- plura. ³ ] Cor. xv, 56. 5ª Joan. viii, 44. 3. Ibid. 8911 Cor. 11, 7. 60 Rom. 11, 15. Rom. 11, 15. 50 || Cor. III, 7. 8 Gal. 111, 13. 88 Rom. v, 14. 36 Ibid. 371 Cor. xv, 54. 58 Sap. (42) In codice Casinensi, qui per ordinem, qui inter justos. (43) In eodem codice scribitur, opus legis scri- (44) Ita videtur legendum, licet in codice Casi- nensi scribatur, per hunc mundum. › (45) Irenæus quoque lib. 11 Adv. hæreses, cap. 20. cum particula negativa laudat hunc D. Pauli locum unde patet D. Augustinum in libro De pec- cat, meritis et remiss., lib.1, cap. 11, recte censuis - se, ita ad Græcorum codicum fidem legendum esse, licet in majori Latinorum codicum parte sine par- 1, 13. ticula negativa legeretur. Hanc tamen postremam lectionem multis contendit veram esse Hilarius dia- conus in commentariis ad eum Pauli locum in- ter D. Ambrosii Opera: sed ejus opinionem, utpote originali peccato adversantem. rejecit Ecclesia, quæ probatam D. Augustino lectionem in Latinis quoque sacræ Scripturæ codicibus huc usque reti- nuit. (46) In codice Casinensi manifesto errore scribi- tur, exemplo re. › (47) Fortasse, dicere. › (48) In codice Casinensi mate, iniquam. »

col. 1475–1476page 22 of 47

nas autem meus Jesus, justitiam Moysi legis custo- diens, indignatus adversus mortem pro prævarica- tione pacti (52), et totius illius ministerii, advenire dignatus est in hominis corpore, vindicaturus non semetipsum, sed Moysen, et eos qui ex ordine pos! ipsum fuerant violentia mortis oppressi. Malignus vero ignorans hujuscemodi dispensationem, ingres‐ sus est Judam ut per ipsum interficeret eum, sicut antea Abel interfecerat justum. Sed cum intrasset in Judam, pœnitentia ductus, se ipse suspendit : propter quod ait sermo divinus: ‹ Ubi est, mors, victoria tua? ubi est, mors, aculeus tuus?, Et : • Absorpta est mors in victoria". Hac ergo ex causa ministerium mortis appellata est lex, quia a magistro, aliter a semetipso: perveniebat facile legis naturaliter scriptæ transgressio, et ex præva- ricatione mandatorum regnum mors in hominibus obtinebat; hujuscemodi est enim genus hominum, quod virga ferrea regi indigeat a Deo. Exsultabat ergo mors, et cum omni potestate regnabat usque ad Moysen, etiam in eos qui non peccaverant, hoc inodo quo diximus; super peccatores quidem, veluti proprios sibique subjectos, sicut ſuit Cain et Juda; super justos vero propter hoc, quod non consenti- rent ei, quin potius resisterent, abscindentes a se libidinum vitia et concupiscentias, veluti hi, qui fuerant ab Abel, et usque ad Zachariam ", trans- ferens samper usque ad tempus in similes illius. Cum vero adfuisset Moyses, et legem dedisset filiis B peccantes prævaricantes morti tradebat; servantes Israel, et revocasset eis in memoriam omnes justi- ficationes legis, quæcunque observare oportebat et fa- cere, eos vero solos qui prævaricarentur legem, morti traderet; intercisa est mors, ne super omnes regnaret : regnabat enim super peccatores solos, dicente sibi lege: Ne contigeris fios qui mea præcepta custodiunt. Hujus ergo verbi ministerium Moyses detulit morti, reliquos omnes prævaricatores legis interitui tra- dens (50): non enim pro eo, ut omnino mors nulla ex parte regnaret, Moyses advenit, cum utique plu- rimi etiam post Moysen sub mortis ditione teneren- tur. Ex hoc ministerium mortis appellatum est, quoniam soli transgressores legis puniebantur (51), non etiam conservatores, sicut Abel faciens ea quæ legis sunt et custodiens, quem Cain, vas maligni effectus, interemit. Verum etiam post hæc voluit mors pactum quod fuerat per Moysen positum, re- scindere, et regnare denuo super justos : et irruit quidem in prophetas, interficiens et lapidans eos > autem se, defendebat a morte, et constituebat in gloria, ope atque auxilio Domini nostri Jesu Chri- sti. XXXI. Audi etiam, et de eo, quod dictum est : ‹ Qui redemit nos de maledicto legis Christus 6ª., Hoc in loco pervideo, magnificum Dei famulum Moysen imaginariam (55) legem his, qui recte velint videre (54) tradidisse, et legem veram. Sicut enim Deus cum fecisset mundum, et omnia quæ in eo sunt, in sex diebus, requievit in die septima ab om- nibus operibus suis; non dico, quia requieverit (55) fatigatus, sed quoniam ad perfectum adduxerat omnem quam facere disposuerat, creaturam: deni- que ait: Pater meus usque modo operatur, et ego operor ". › Nunquidnam cœlum facit, aut solem, aut hominem, aut animalia, aut virgulta, aut tale aliquid ? Sed his quidem visibilibus perfectis, a tali opere conquievit; invisibilia autem, et intrinsecus (56) usque modo operans, salvat. Ita ergo etiam Matth. XXIII, 35. 62 ] Cor. xv, 54. 63 Galat. 111, 43. • Joan. (49) Ita necessario emendanda visa est ejusdem codicis lectio, in quo scribitur, & cum eas inimica seniper memoriæ ineresis sed oblivio. › (50) In Casinensi codice, interit ut tradens, › manifestus librarii error. (51) Scite adversus Manichæos, ut videtur, Joan. Chrysostomus in hunc D. Pauli locum, homilia 7: • Per mortis autem ministerium legem intelligit. Atque interim vide, quam sedulo in ista compara- D tione caveat, ne ullam hæreticis ansam præbeat. Non enim dixit, Lex mortem eflicit, sed, Mortis mini- stratio est. Mortem enim ministrabat, non autem pariebat. Nam peccatum id erat, quod mortem effì- ciebat. Lex autem mortem invehebat, ac peccatum indicabat; non autem faciebat. Malum enini apertius detegebat ac plectebat, non autem ad malum im- pellebat. Neque ad id ministrabat, ut peccatum fie- ret, aut mors exsisteret; sed ut poenas daret is, qui peccasset; ac proinde hac quoque ratione peccatum delebat. Nam dum ipsa peccatum adeo formidan- dum esse ostenderet, procul dubio hoc etiam facie- bat, ut ipsum fugiendum esse videretur. Quemad- modum igitur is qui ensem in manus sumit, ac sonti caput amputat, judici pronuntianti ministrum se præbet, neque ipse est qui interimit, etiam si alioqui ipse sit qui caput abscindit: nec rursus is qui sententiam profert, ac sontem condemnat; sed ejus de quo supplicium sumitur, improbitas: eodem v, 17. modo hic quoque non lex erat, quæ necem affere- bat; sed peccatum ipsum erat,quod et interimebat et condemnabat. › (52) In codice Casinensi est, acti, » quod etiam manifesta est librarii hallucinatio. (53) Imaginariam, Archelaus vocat legem, Vetus Testamentum, quod typus esset et imago futuræ nove legis. Sic et Petrum de Vineis in epistolis suis non semel, imaginarium hominem vocasse nuntium seu legatum observat Cangius in Glossario, quod illum a quo missus fuerat, repræsentet, et ejus velut imaginem referat. Utitur et hac voce Evagrii monachi vetus interpres in Disputatione Theophili episcopi Alexandrini cum Simone Judæo cap. 13, ubi Sabbata imaginariam requiem › vocat septinæ illius diei, in qua Deum, mundi creatione absoluta, requievisse pagina sacra testatur. Quare Archelaus in responsione ad Diodorum presbyterum, infra cap. 41, totus est in demonstrando, non esse reji- ciendum Vetus Testamentum, quia tanquam spe- culum veram nobis exprimit novæ legis imaginem. (54) Forte, ‹ velint vivere. › (55) In Casinensi est, ‹ requie requieverit; › sed ea lectio nobis visa est unius ejusdemque vocis re- petitio, nisi potius Græcismus sit. (56) Casinensis habet, invisibili autem et trin- secus. Sed legendum videtur, ut editum est, vel ‹ invisibilia autem intrinsecus. » Deus enim, ut in-

col. 1477–1478page 23 of 47

CUM MANETE HÆRESIARCHA. unumquemque nostrum, sicut ipse Deus est, inde- A sinenter huic operi legislator vult esse devinctum; a sæcularibus jubet protinus conquiescere, et omni- no nullum opus gerere mundanum; et hoc appellatur Sabbatum. Addidit etiam hoc in lege, nihil absur- dum fieri debere; sed observare nos, et dirigere vi- tam nostram ex æquo et justo. Et imminebat hæc lex, acerrime maledictum inferens his qui eam fuis- sent transgressi; sed quoniam homines erant et illi, et sicut etiain nobis frequenter accidit, controver- siæ oriebantur, et irrogabantur injuriæ; et lex sta- tim districtissimam ultionem quam fecerat, retor- quebat (57); ita ut si quis pauperum voluisset in Sabbato fascem ligni colligere, sub maledicto legis effectus, morti continuo subjiceretur. Arctabantur ergo coercitione legis homines, qui cum Ægyptiis fue- rant educati 68, nec poterant pœnas legis et maledicta tolerare. Rursum autem ille qui semper Salvator est, Jesus Dominus noster adveniens, liberavit eos ex hujuscemodi cruciatibus legis atque maledictis, donans eis injurias. Nec, sicut Moyses, severitate usus est legis, nulli indulgendo injuriam; sed hic dixit, si quis passus fuerit a proximo suo injuriam, indulgeat non semel tantum, sed et nec secundo, nec tertio, nec solum septies, sed septuagesies se- pties quod si post hæc injuriam permanserit ir- rogando, tunc demum legi eum debere succumbere Moysi, nec ultra veniam dari ei qui in injuriis per- severat, cum sibi septuagesies septies fuerit in- dultum. Non solum autem huic, sed etiam si quis Filio hominis intulisset injuriam, veniam dedit. Si vero Spiritui sancto, duobus eum subdídit maledictis, id est Moysi legis, et suæ; Moysi quidem in præsenti, suæ vero in judicii tempore; ait enim ita :‹ Neque in hoc sæculo, neque in futuro remittetur ei 67. Moysi ergo lex est, quæ in præsenti sæculo nulli veniam tri- buit; Christi vero est, quæ vindicat in futuro. Ex hoc intuere quemadmodum confirmat legem, non solum non solvens eam, sed implens. Redemit ergo eos ab eo, quod in præsenti positum erat, maledicto legis, ex quo ‹ maledictum legis appellatum est 6. Hæc omnis hujus sermonis est ratio. Cur autem virtus peccati dicta sit lex " › pro viribus nostris breviter exponemus. Scriptum est enim: « Quia justo lex non est posita, sed injustis, et non sub- ditis, impiis et scelestis 70. Non ergo erat tunc lex litteræ posita delinquentibus ante Moysen, unde et Pharao ignoraus virtutem peccati, delin- quebat affligens injustis oneribus filios Israel, Divi- nitate neglecta, non solum ipse, sed et omnes qui cum eo erant. Verum, ne utar longiore circuitu, brevius dicam. Erant quidam Ægyptiorum admisti cum populo Moysi, cum ab eo regeretur populus in deserto; et cum Moyses positus esset in monte, pro eo ut acciperet legem, impatiens populus, non ille qui vere erat Israelita (58), sed qui ex Ægyptiis fuerat admistus, vitulum sibi constituit Deum, Se- B cundum pristinum morem quo coluerat simulacra, in quo nec scelerum pœnas aliquando rependeret; et ideo virtutem peccati sui penitus ignorabant : quæ cum regressus agnovisset Moyses, præcepit eos gladiis trucidari, ex quo initium factum est sen- tire eos virtutem peccati per legem Moysi, et pro- pterea virtus peccati appellata est lex. XXXII. De eo vero, quod in Evangelio scriptum 'est: Vos de patre diabolo estis ", et reliqua, breviter dicimus, quia est diabolus inoperans in nobis, qui sui arbitrii potestate tales esse voluit. Deus enim omnia quæ fecit, bona valde fecit, liberi arbitrii sensum unicuique dedit, qua ratione etiam legem judicii posuit. Peccare nostrum est; ut antem non peccemus, Dei donum est, ex eo quod in nostro sit arbitrio constitutum peccare, vel non peccare; sicut etiam tu sine dubio nosti, o Manes, si tamen congregans in unum discipulos tuos, et eos commo- nens (59) ne delinquant, neve aliquid injuste gerant, judicii legem unusquisque eorum possit evadere. Et certe qui voluerint, observant mandata ”; qui vero contempserint et in perversum declinaverint, sine dubio legem judicii ferent. Ex hoc etiam an- gelorum quidam, mandato Dei non subditi, volun- tati ejus restiterunt: et aliquis quidem de cœlo, tanquam fulgur ignis 7, cecidit super terram; alii vero in felicitate hominum filiabus admisti (60), a 68 Num. xv, 32. 66 Matth. xv, 21. 67 Matth. XII, 32. 68 Galat. I, 13. 69 I Cor. xv, 56. 70 Tim. 1, 9. 71 Joan. viii, 44. 7 Matth. xix, 17. * Luc. x, 18. quit D. Augustinus in libro De Gratia Christi, cap. 24, non lege atque doctrina insonante forinsecus ; sed interna atque occulta mirabili ac ineffabili po- testate operatur in cordibus hominum non solum veras revelationes, sed etiam bonas voluntates. Si- milia inculcat tum in capite decimo tertio ejusdem operis, tum alibi passim. (57) In Casinensi codice, • ultionem fecerat re- torquebat. Sed necessaria visa est relativi articuli additio, ne sensus ulla ex parte nutaret. (58) Non pauca primitivæ Ecclesiæ Patres ex Ju- dæorum sententia loquebantur, ut ex his qui in ca- pite sequenti et ad Theophili Alexandrini disputa- tionein cum Simone Judæo cap. 13 annotavimus, lucide apparet. Hujus generis etiam est quod hic de Egyptiis vituli aurei constructoribus et adora- toribus tradit Archelaus; nam in Scemoth Rabba pag. 157, col. 1: Et isti (nempe Ægyptii prose- ¡yti) fecerunt vitulum, quia colebant idololatriam, D et isti fecerunt, et in causa fuerunt, ut populus peccaret. Vide quid scriptum sit Exodi xxxii, vers. 4. Non est scriptum hic: Isti sunt dii nostri, sed isti sunt dii tui: quod proselyti, qui cum Moyse ascenderant, ipsi fecerunt illum, et dixerunt Israeli : Isti sunt dii tui. Idcirco Deus sanctus benedictus dixit Moysi: Vade, descende, quia corrupit populus tuus. Vide Salomonem Jarchi in eundein Exodi lo- cum vers. 8; Aben Ezra ibid. vers. 22, et Abarbanel- lum ibid. vers. 11. At vel ex nuda sacri textus lec- tione, et ex LXX interpretum versione hanc rabi- norum conjecturam valde incertam futilemque esse clare colligitur. (50) Ita restituendam censuimus depravati codi- cis Casinensis lectionem, in quo sic scribitur, el communis ne, etc., nisi quis maluerit, commu- nieus. > (60) En alter Archelai locus, ex quo id quod in præcedenti capite de Hebræorum opinionibus a pri-

col. 1479–1480page 24 of 47

racone an ignis æterni pornam suscipere me- A omnes creaturæ visibiles sint necesse est, cœlam, ruerunt. Ille igitur in terram decidens nec ultra cœli regionibus admissus, inter homines volutatur, de- cipiens eos, atque persuadens sibi similes effici transgressores, et usque in hodiernum alversarius est mandatis Dei. Sed non omnes lapsum ruinæ ejus sequentur, pro eo quod unicuique libertas arbi- trii est ex hoc enim et appellatus est diabolus, eo quod transitum fecerit de cœlestibus, et quod in terris mandato Dei obtrectator exsisteret. Quia au- tem Deus sit qui prius mandatum dedit, ipse Domi- nus Jesus ait ad diabolum: Vade post me, Sata- Da 74 ; > et sine dubio ire post Deum, servi est; et iterum quod ait ad eum : « Dominum Deum tuum adorabis et ipsi soli servies 7. Quoniam ergo ob- temperabant quidam hominum voluntatibus ipsius, B audierunt a Salvatore : « Vos ex patre diabolo estis, et desideria patris vestri facere vultis *. » Denique, cum faciant voluntates ejus, audiunt : ‹ Generatio viperarum, quis vobis ostendit fugere ab ira ventu- ra? Facite ergo fructum dignum pœnitentiæ ". > Ex hoc ergo pervide quanta vis sit hominem liberi esse arbitrii dicat tamen etiam ipse, si est judi- cium piorun et impiorum. Manes dixit: Est judi- cium. Archelaus dixit: Puto quæ a nobis (61) de diabolo dicta sunt, non parum rationis ct pietatis obtinent. llabet enim et unaquæque creatura ordi- nem suum: et alius quidem ordo est humani ge- neris, et alius animalium est, atque alius angelo- rum: una vero et sola inconvertibilis est divina substantia, æterna et invisibilis, sicut et omnibus notum est, secundum illud quod scriptum est : ‹ Dominum (62) nemo vidit unquam, nisi unigenitus Filius qui est in sinu Patris 7. › Reliquæ ergo (63) terra, mare, homines, angeli, archangeli: Deus vero, cuin a nullo unquam visus sit, quid ei po- test ex istis creaturis esse homousion? Unde et singula quæque secundum ordinem suum propriam dicimus habere substantiam. Tu vero ex uno omne animal quod movetur, factum dicis, et substantiam a Deo accepisse dicis similem, et posse eam peccare, atque ad judicium venire; et eum non vis recipe e sermonem dicentem, diabolum angelum fuisse, et in prævaricatione decidisse, et non esse ejusdem cum Deo substantiæ. Interimere deles judicii ratione (64), ut quis nostrum fallat appareat. Si enim non potest qui a Deo creatus est angelus, in transgressione decidere, quomodo potest pars Dei anima peccare ? Si vero judicium esse dicis peccantium animarum, et unius eas cum Deo dicis esse substantiæ, et ta- men cum de divina eas asseras esse natura, dicis ni- hilominus Dei non servare mandata (65); etiam sic plurimum meus sermo procedit (66), dicens primo diabolum, eo quod mandatum non servaverit, deci- disse; non enim erat ex Dei sulstantia : deciuit non tam ut læderet humanum genus, sed ut ab eo potius illuderetur: dedit enim nobis potestatemi cal- candi super serpentes et scorpiones, et omnem vir- tutem inimici ". XXXIII. Judices dixerunt: Sufficienter ostendit de origine diaboli. Cum enim utraque pars confitetur futurum esse judicium, necessario liberi arbitrii unusquisque monstratur; quo evidenter ostenso, nulli dubium est, quod unusquisque in quamcunque elegerit partem, propria usus fuerit arbitrii pote- state (67). Manes dixit: Si a Deo bonus, ut asseris, mendacem esse dixisti Jesum (68). Archelaus dixit: "Luc. x, 19. 74 Matth. IV, 10. mitivæ Ecclesiæ Patribus interdum propugnatis di - ximus, aperte confirmatur. Quod enim de angelis cum feminis concumbentibus tradit Archelaus, jam usque a Philonis Hebræi et Josephi temporibus Ju- dæorum opinio est, quam etiam sequuntur Tertul- lianus, Justinus, Ciemens Alexandrinus, Athena- goras, Methodius, Cyprianus, Lactantius, ut late probat Pamelius in Tertulliani paradoxo 1 et Feuar- dentius in notis ad Irenæum ejusdem opinionis as- seclam lib. iv, cap. 70. Horum tamen Patrum non- mulli bonos a malis angelis deceptos, nonnulli malos D angelos cum hominum filiabus commistos fuisse credidere; sed utramque opinionem communi cal- culo rejiciunt alii Patres, et recentiores omnes sacræ Scripturæ interpretes, quorum catalogum texere, cum res vulgatissima sit, prætermittimus. 78 Ibid. 76 Joa:1.viii, 44. 77 Matth. 1, 7. 78 Joan. 1, 18. (61) In Castensi legitur contrario sensu, ‹ a vo- bis, quod tamen in hunc locum non quadrat. (62) Hunc locum iisdem verbis laudat Irenæus Adv. hæres., lib. 11, c. 11, licet alibi Vulgatæ versio- nem sequatur. (63) Archelaus hic veterum quorumdam Patrum sententiam amplectitur, qui solum Deum incorpo- reum, reliqua vero creata omnia corporea esse pu- tarunt, quod nempe loco circumscripta, in seipsis subsisterent; licet nostri respectu, qui crassa et densa corpora habemus, incorporeos dici putarent. Vide Dionysium Petaviuis tomo tertio theologicorum dogmatum, lib. 1, cap. 2, et sequentibus, ubi la- tissime omnium Patrum ea de re sententias ex- pendit. (64) Forte rationem, ut sensus sit non debere Manetem judicium admittere, cum ejus dogmata de homine et angelis judicio adversentur. In Græco enim textu hujus disputations, avaipɛlv, fortasse scriptum erat; quod cum occidere pariter ac auferre et de medio tollere significet, priorem sensum se- cutus est non satis accuratus, nec-satis elegans au- tiquus interpres. (65) Series et consequentia sermonis omnino vi- detur postulare ut legatur, Dei non servare man- data,› licet in Casinensi codice desit negativa par- ticula; nisi quis potius legendum putet, Dei ser- vare, vel non servare mandata, › pro arbitrii scili- cet libertate. (66) In Casinensi, • præcedit. › (67) In eodem codice legitur: «Quo videntur ostenso nulli dubium est unusquisque in quamcun- que elegerit partem propria usus arbitrii potestate. » Nos an recte locum hunc emendaverimus, videant eruditi. (68) Codex Casinensis hic ita se habet: ‹ Sic a Deo bonus ut as mendacem esse dixisti Jesus. › Abutebatur autem Maues, ut suum de malo Deo dogma statueret, Joanuis Evangelii loco in cap. vin, 5 et 44, in quo sic Pharisæos redarguit Jesus: Vus ex patre diabolo estis, et desideria patris vestri vultis facere; ille homicida erat ab initio, et in verita

col. 1481–1482page 25 of 47

CUM MANETE HÆRESIARCHA. nunc adduximus, et tunc ostendam tibi patrem ejus. Manes dixit: Si mihi ostenderis patrem ejus men- dacem, et Deo horum nihil ascripseris, tunc tibi de omnibus accommodabitur fides. Archelaus dixit : Omni ratione de diabolo diligenter exposita, et dis- pensatione prolata, sicut hominum viget sensus, etiam apud seipsum potest diligenter advertere, quis iste sit, qui diaboli appellatus est pater. Sed cum te tu Paracletum esse dicas, plurimum tibi etiam ab humana deest prudentia. Quoniam ergo prodidisti ignorantiam tuam, dicam ego quid ille sit (69) pa- ter diaboli. Manes dixit : … … … … dico; et adjecit : Om- nis qui conditor est, vel creator aliquorum, pater eorum …….. condiderit appellatur (70). Archelaus dixit: Miror quomodo saltem hoc recta ratione re- B quasi seminibus, datis. Et primum quidem ſuit ei sponderis, nec celaveris sermonis hujus intelligen- tiam vel naturam. Audi jam ex hoc quis sit pater ejus. Cum ex cœlorum regno cecidisset, erat super terras, intendens et inquirens cui se posset adjun- gere, quem ex consortio sui participem quoque ne- quitiæ suæ valeret efficere. Et quidem donec homo non erat, neque ille appellabatur homicida, neque cum patre mendax; post hæc vero, cum factus esset homo, ac mendacio ejus fuisset et circumventione deceptus, cum sese inseruisset corpori serpentis sa- pientioris omnium bestiarum, tunc appellatus est mendax, una cum patre suo, et (71) effectum est non solum super ipsum mendacii maledictum, sed et super patrem ejus. Cum ergo serpens recepisset eum in sese, et recepisset universum, tanquam præ- C gnans effectus est, ingentis malitiæ fascem portans; et erat sicut puerpera quæ partu urgetur, volens evomere malignæ suggestionis ejus agitata (72). Primi enim hominis gloriam graviter ferens ser- pens, ingressus paradisum, et conceptis in se do- loribus, mendaces coepit generare sermones, et mor- tem parere hominibus, qui a Deo fuerint figurati, et acceperant vitam. Verum non potuit totum se manifestum facere per serpentem; sed reservavit perfectionem suam, quam demonstraret in Cain, a quo generatus est totus. Et per serpentem quidem hypocrises et fallacias ad Evam demonstravit; per Cain vero homicidii exordium dedit, inserens se in primitias frugum, quas ille male distribuit. Ex hoc homicida appellatus est ab initio; mendax vero quoniam fefellit, dicens : « Eritis tanquam dii”; › ejecti sunt enim postea de paradiso illi quos deos futuros esse fallebat. Efficitur ergo prior pater ejus, Omnis, etc., pater eorum quæ condiderit, appella- Confitere primo, quia vera sit ratio eorum quæ A qui eum in utero concepit et genuit atque in lucem edidit serpens; secundus vero Cain, qui per iniqui- tates conceptas, dolores et parricidium peperit; interfectio etenim iniquitatem, injustitiam atque impietatem pariter perpetravit. Sed et quicunque eum suscipiunt, et faciunt ejus desideria, fratres ejus efficiuntur. Pater ejus perfectus est Pharao ; pater ejus efficiuntur unusquisque impiorum; pater ejus effectus est Judas, quia concepit quidem eum, sed abortus est; non enim perfectum edidit partum, quia majorem personam aggressus est per Judam, et ideo abortum factum esse dico; quia tanquam si mulier semen viri concipiat, atque in sese quoti- dianos accipiat profectus, ita et Judas quotidie pro- ficiebat in pejus (73), occasionibus sibi a maligno, semen pecuniæ cupiditas, incrementum vero furtum, furabatur enim ea quæ mittebantur in loculum; do- lores vero partus fuerunt, et collocutio cum Phari- sæis, et pretii scelerata conventio; abortus est vero, non partus, laqueus mortis informis. Sed et tu, si malignum ex te protuleris, et facias ejus concupi- scentias, genuisti eum, et pater ejus esse diceris; si vero pœnitentiam gesseris et abjeceris pondus, velut parturies. Ut enim in ludis scholaribus, si acceperit quis a magistro materiam, reliquum corpus orationis ex semetipso generet ac procreet, eorum quæ genuerit conditor ipse dicitur; ita qui ex summa malitia parum quid fermenti acce- perit, pater et genitor dicatur necesse est illius, qui ab initio restitit veritati. Quod simili modo pro- venire potest etiam his qui virtuti student; nam audivi fortissimos viros dicere ad Deum : Propter timorem tuum Dominum (74) in utero concepimus : et doluimus, et peperimus spiritum salutis; ita et quicunque de timore maligni concipiunt, et pariunt spiritum iniquitatis, ipsi patres ejus dicantur ne- cesse est; filii enim dicuntur, dum adhuc ministerio ejus parent; patres vero, qui ad perfectionem mali- tiæ pervenerunt. Ita namque et Dominus noster ait ad Pharisæos : ‹ Vos de patre diabolo estis 81, filios eos faciens illius, donec adhuc conturbari videban- tur, et cogitabant in cordibus suis mala pro bonis adversum justos. Ergo apud se talia cogitantibus, translatis in se malignis eorum cogitationibus, Ju- das malorum caput, et ad perfectum perducens ini- qua consilia, effectus est sceleris pater, immanitatis suæ præmio ab eis triginta argenteis honoratus ; totus enim in eum post buccellam panis ingressus tus. > so Gen. 11, 5. 81 Joan. Vill, 44. PATROL. GR. X. non stetit, quia non est veritas in eo; cum loquitur mendacium, ex propriis loquitur, quia mendax est, et pater ejus. › Quare hoc argumento Archelaum hic urget Manes :— Si a Deo sola promanant bona, ipseque summe bonus est, mendacem oportet fuisse Jesum, qui in Joannis Evangelio, diaboli patrem uon modo mendacem esse, sed et mendacis diaboli crea- torem exstitisse dicit.-Hinc autem patet non impro- bandam esse emendationem nostram qua legimus: Si a Deo bonus, ut asseris, mendacem esse dixisti Jesum. › (69) Forte, quis ille sit. > (70) Lacunæ istæ facile impleri posse videntur si ita legamus: Manes dixit: Jam dico; et adjecit: tur. › (71) In codice Casinensi, ‹ ut. › (72) Forte, cogitata. » (75) In codice Casinensi est, « proficiebat impe- (74) Forte, Domine. ›

col. 1483–1484page 26 of 47

est diabolus t, » Sed, ut diximus, postquam uterus ; intumuit, et dolorum tempus advenit, abortum fa- scem inique conceptionis effudit, et ideo nec per- fecte pater appellabatur, nisi eo tantum. tempore quo conceplus gerebatur in utero; postea vero quam confugit àd laqueum, non integrum videtur edidisse partum ,-quia poenitentia su.secuta est. XXXIV. Ignoraré vos non arbitror, quoniam pater unum quidem sit nomen, diversos lamen liabet intellectus : alius enim pater dicitur. eorum, quos waturalter genuerit filiorum ; alius vero eo- rum, quos tantummodo enutrierit; nonnulli vero temporis atque elatis privilegio : unde et Dominus moster Jesus plurimos patres hübere dicilur; nam et David pater ejus appellatus est, et. Joseph pater ejus putatus est, eum nullis horum pater ejus fue- | Tit veritate nature. Nam David pater éjus dicitur selatis ac temporis privilegio, Joseph vero lege nu- wiendi; solus autem Deus Pater ejus natura est, qui omnia per Verbum su:im, velociter nobis maui- festare dignatus est. (Nec in aliquo. remoratus Do- minus noster Jesus, intra (75) unius anni spatium Janguentium multitudines reddidit sanitati, mortuos luci; qui verbi sui potestate universa amplexus cst, in quo tandem rémoralus est, ut ia. Paraeleto mit- tendo tandiu eum. remoratum credamus. Quin po- tius, ut superius dictum est, adfuit statim plurimum diffusus in Paulum , cujus etiam testimonio eredi- dimus dicenti : « Mihi autem soli data est gratia diec 9. » Qui prius quidem fuit. persecutor. Eccle- ( siz Dei, sed rursum manifesiatus est omnibus, quia essel. (delis Paraeleti minister; per quem universis innotuit singularis ejus clementia, quod. et usque ad nos qui aliquando sime spe eramus, donorum ejus largitio pervenit. Quis enim. nostrum sperare poterat persecutorem Paulum et inimieum Eccle- sire, defensorem ejus àc tutorem futarum? Et non solum hoc, verum eliam et magistrum, Ecclesiarum condiorem et arclitectonem. Post bunc ergo, et post eos qui cum ipso fuerant, id esl. post discipu- los, nullum alium venire secundum: Scripturas spe- randum est; ait enim Dominus noster Jesus de Pa- racleto : « Quia et de mco accipiet ?*, » Vas ergo probabile, elegit lune. virum, quem misit ad nos Paulum in Spiritus influxit Spiritus (76) , et sicut ! non super omnes homines Spiritus. habitare pote- TAL, nisi,snper eum qui de Maria Dei genitrice natus est, ila et in nullum alium Spiritus Paracletus ve- nire poterat, nisi super apostolos, et super heatum. Paulum. « Vas enim electionis, inquit, mihi est, ut & portet. nomen mieum in conspectu regum et gen- tium 5? » Ipse quoque in prima Epistola sua po- Suit, dicens : « Secundum gratiam qu: data est mihi a Deo, ut sir minister Christi in gentibus , consecrans Evangelium Dei **, Veritatem dico in Christo, non mentior, testimonium mihi perhibente conscientia mea in Spiritu sancto *'. » Et rursum ait: « Non enim audeo quidquam loqui eorum, que per me non effecit Christus verbo et factis , Ego enim sum. novissimus (77) omnium apostolorum , qui non sum dignus vocari apostolus, Gratia autem Dei sum id quod sum **. » Et eos qui esperime:.tum quzrebant ejus, qui in eo loquebatur Christus, vult propterea habere, quia essct in ipso f'aracletus , - eujus muneris gratiam conseculus, ct magnifico J honore (78) ditatus ait: « Pro. quo ter Dominum rogavi, ut discederet ame; et dixit mihi : Su(- ficit tibi gratia mea; nam virtus in infirmitate perfi- citur ?. » Rursum, quia vere ipse sit Paracletus qui.erat in Paulo, ait Dominus "noster Jesus Chri- stus in Evangelio: « Si diligitis me, mandata mea servate, EL ego rogabo Patrem meum ,'et alium Paraeletum dabit vobis **. » In quo ostendit etiam seipsum Paracletum , cum dicit a/ium. Unde cre- dentes Paulo, audivimus eum dicentem : « Aut expe- rimentum quzritis ejus, qui in me loquitur Chri- stus **; » et horum similia, de quibus superius di- ximus; unde et tanquam fidelibus nobis haredi- bus suis consignat testamentum, sua ad Corinthios , Epistola, velut. pater dicens : « Tradidi enim vobis "in primis, quod et. accepi, quia Christus mortuus est pro peccatis nostris secundum Seripturas; ct quia sepultus est, et quia resurrexit lertia die se- cundum Scripturas; et quia apparuit Cephz, deinde wndeeim apostolis, posted amplius quain quingentis fratribus de semel (79), ex quibus plurimi adhue manent usque nunc; quidam aulem et dormie- runt, Postea autem visus est Jacobo ; deinde omni- bus apostolis; novissime autem omnium, tariquam übortivo, visus est el milii : ego enim sum novissi- mus omnium apostolorum **, Sive ergo ego, sive illi, ita annuntiavimus **, » Et rursum tradens hz- redibus eam quam ipse hzreditatem promeruit , dicit: « Timeo autem ne forte, sicut serpens se- ) duxit Evam astutia sua, ita corrumpantur sensus vestri, et excidant a simplicitate (80) et castitate, quie in Christo est. Si enim is qui venit, alium Christum. pradicat quem. non preedicavimus : aut Spiritum alium acceperitis quem non accepistis ; ant sliud Evangelium , quod non accepistis; bene | portet nomen mieum in conspectu regum et gen- tium 5? » Ipse quoque in prima Epistola sua po- Suit, dicens : « Secundum gratiam qu: data est mihi a Deo, ut sir minister Christi in gentibus , consecrans Evangelium Dei **, Veritatem dico in Christo, non mentior, testimonium mihi perhibente conscientia mea in Spiritu sancto *'. » Et rursum ait: « Non enim audeo quidquam loqui eorum, que per me non effecit Christus verbo et factis , Ego enim sum. novissimus (77) omnium apostolorum , qui non sum dignus vocari apostolus, Gratia autem Dei sum id quod sum **. » Et eos qui esperime:.tum quzrebant ejus, qui in eo loquebatur Christus, vult propterea habere, quia essct in ipso Paracletus , eujus muneris gratiam conseculus, ct magnifico ) honore (78) ditatus ait: « Pro quo ter Dominum rogavi, ut discederet ame; et dixit mihi : Su(- ficit tibi gratia mea; nam virtus in infirmitate perfi- citur ?. » Rursum, quia vere ipse sit Paracletus qui.erat in Paulo, ait Dominus "noster Jesus Chri- stus in Evangelio: « Si diligitis me, mandata mea servate, EL ego rogabo Patrem meum ,'et alium Paraeletum dabit vobis **. » In quo ostendit etiam seipsum Paracletum , cum dicit a/ium. Unde cre- dentes Paulo, audivimus eum dicentem : « Aut expe- rimentum quzritis ejus, qui in me loquitur Chri- stus **; » et horum similia, de quibus superius di- ximus; unde et tanquam fidelibus nobis haredi- bus suis consignat testamentum, sua ad Corinthios . Epistola, velut pater dicens : « Tradidi enim vobis "jn prinis, quod et actepi, quia Christus mortuus est pro peccatis nostris secundum Seripturas; ct quia sepultus est, et quia resurrexit lertia die se- cundum Scripturas; et quia apparuit Cephz, deinde wndeeim apostolis, posted amplius quain quingentis fratribus de semel (79), ex quibus plurimi adhue manent usque nunc; quidam aulem et dormie- runt, Postea autem visus est Jacobo ; deinde omni- bus apostolis; novissime autem omnium, tariquam übortivo, visus est el milii : ego enim sum novissi- mus omnium apostolorum **, Sive ergo ego, sive illi, ita annuntiavimus **, » Et rursum tradens hz- redibus eam quam ipse hzreditatem promeruit , dicit: « Timeo autem ne forte, sicut serpens se- ) duxit Evam astutia sua, ita corrumpantur sensus vestri, et excidant a simplicitate (80) et castitate, quie in Christo est. Si enim is qui venit, alium Christum. pradicat quem. non preedicavimus : aut Spiritum alium acceperitis quem non accepistis ; ant sliud Evangelium , quod non accepistis; bene (15) Wi eodice est, « inter, » Sed unum annum Christi przdicationi, ac miraculis videtur ascribere Archelaus enm aliis antiquis Patribus ; quare le- gendum , c intra. » Vide infra cap. 49. (16) Lorus corruptus. Forte, « in Spiritu. lnffu- xit Spirilus, » elc. ἢ .. (032) Melius Vulgata, « minimus, » Graece enim , ?! Joan. xit, 97. ^ Ephes. r1, 8. δ᾽ Joan. xvr, A4, "Act, 1x, 15. 56 Rom. xv, 15,16. " Pbi. ax, f, 85. [bid. xv, 48. 9 I Cor. xv, 9. 9? Il Cor, xir, 9. *! Joan, xiv, 16. 9? 11 Cor.xiu, 5. 93 1 Cor. xv, 3-9. 38 [hid. 11. TUBE MU (18) 1n codice Casinensi est, « mágnilico hoc Or&; » sed legendum censui « honore. » (19) Forte, « insimul. » Vulgata, « simul. » (80) In Casiuensi, « corrumpantur sensus vestri a simplieitate. » Sed nos ex Vulgala suppleviurus.

col. 1485–1486page 27 of 47

CUM MANETE HÆRESIARCHA. pateremini. Puto enim quia nihil minus feci vobis A stus; et multos seducent. Quod si etiaın aliquis a cæteris apostolis ”. › vobis dixerit Ecce hic est Christus, aut ecce ibi, nolite credere. Exsurgent enim falsi christi, et falsi apostoli (87), et falsi prophetæ, et dabunt signa magna, et prodigia, ita ut in errorem inducant, si potest fieri, etiam electos. Ecce prædixi vobis. Si di- xerint vobis: Ecce in deserto est, nolite exire. Si di- xerint vobis: Ecce in penetralibus, nolite credere ³. > Et post ista omnia mandata, iste nec signum qui- dem aliquod aut prodigium ullum ostendens, neque affinitatem aliquam habens; sed ne in numero qui- dem discipulorum positus, neque defuncto nostro obsecutus, cujus hæreditate gaudemus; cum neque ei languenti astiterit, non testis exstiterit testa - menti, imo potius cum né in notitiam quidem ve- nerit eorum, qui obsecuti sunt ægrotanti : postremo cum nullius prorsus accipiat testimonium, Paracle- tum se esse vult credi; cum etiam si signa et pro- digia faceres, falsum Christum et falsum prophetam te reputari oporteret secundum Scripturas. Et ideo convenit nos cautius agere, secundum quod beatus Apostolus monet, dicens in Epistola quam (88) Co- lossensibus scripsit: • Permanete in fide fandati et radicati, et immobiles ab spe Evangelii quod au- divimus (89), quod prædicatum est in omni crea- tura quæ sub cœlo est *. » Et rursum : Sicut ergo accepistis Christum Jesum Dominum, in ipso (90) ambulate, radicati et fundati super ipsum, confir- mati fide, sicuti docti estis, abundantes in gratia- rum actione. Videte ne quis vos exspoliet per (91) philosophiam et inanem seductionem, secundum elementa mundi, et non secundum Christum, quia in ipso habitat omnis plenitudo deitatis *. » Quibus omnibus ita diligenter expositis, beatus Apostolus, velut pater filiis, addit tanquam signaculum quod- dam testamenti dicens: • Certamen bonum cer- tavi, circum cucurri, fidem servavi. De cætero re- posita est mihi justitiæ corona, quam reddet mihi Dominus in illa die justus judex; non solum au- tem mihi, sed et omnibus qui diligunt adventum ejus. XXXV. Hæc autem dixit, ostendens omnes reli- quos qui venerint, falsos apostolos, dolosos ope- rarios, transfigurantes se in apostolos Christi: ‹ Et non mirum; ipse enim Satanas transfigurat se, ve- lut angelum lucis (81). Quid ergo magnum, si et ministri ejus transfigurentur in ministros justitiæ : quorum finis erit secundum opera eorum ?> In- dicat autem quales essent, et a quibus circumve- niebantur. Volentibus autem Galatis ab Evangelio transferri, ait : Miror quod sic tam cito transferi- mini ab eo qui vocavit vos, in aliud Evangelium : quod non est aliud; nisi sunt qui vos conturbant, et volunt avertere vos ab Evangelio Christi (82). Sed etiam si nos ipsi, aut angelus de cœlo vobis B annuntiaverit, præterquam quod traditum est vobis, anathema sit 97., Et rursum ait: Mibi infimo omnium apostolorum (83) data est gratia hæc 98. Quæ enim deerant tribulationum Christi, in carne mea adimpleo ". » Et in alio rursum loco profite- tur, quia super cæteros Christi minister ', tan- quam si postea omnino non sit alius exspectandus; jubet enim neque angelum de coelo suscipi. Et quo- modo de Perside venientem Manem (84), et dicen- tem se esse Paracletum, nos esse credimus? Ita enim agnosco ex hoc, quod unus iste sit ex illis qui transformantur, de quibus manifeste vobis in- dicavit vas electionis apostolus Paulus dicens : ‹ Quia in novissimis temporibus recedent quidam a fide, attendentes spiritibus seductoribus, et do- ctrinis dæmoniorum, in hypocrisi mendacia lo- quentes, cauteriatam habentes conscientiam, pro- hibentium (85) nubere, abstinere se a cibis, quos Deus creavit ad percipiendum (86) cum gratiarum actione fidelibus, et his qui cognoverunt veritatem; quoniam omnis creatura Dei bona est, et nihil ab- jiciendum quod cum gratiarum actione percipi- tur. Sed et Spiritus evangelista Matthæus dili- genter significat Domini nostri Jesu Christi sermo- nem Videte ne quis vos seducat; multi enim venient in nomine meo, dicentes: Ego sum Chri- 98 II Cor. x1, 5-5. "I x1, 23. 1 Tim. iv, 1-4. IV, 7, 8. XXXVI. Nullum ex vobis, o Manes, Galatam fa- ⁹ Coloss. 1, 24. 1 II Cor. Coloss. 11, 6-9. II Tim. Cor. xi, 14, 15. 97 Gal. 1, 6-8. * Matth. xxiv, 4, 5, 23-26. 8 Ephes. 111, 8. • Coloss. 1, 23. hac in parte similis est. (81) Ita et Cyprianus haud procul ab initio libri D apud Tertullianum versio improbat, quæ Vulgatæ De unitate Ecclesiæ, ac si Græco textu esset ws. Sed Vulgata et Tertullianus pluribus in locis le- gunt, in angelum lucis. › (32) Melius Vulgata, astipulantibus Cypriano, Ambrosio, Hieronymo et Augustino, convertere Evangelium Christi; licet Tertullianus adv. Mar- cio em lib. IV, cap. 5, pervertere, › legisse vi- deatur. (85) Græce est, ȧyíwv, • sanctorum, ut habet Vulgata. (84) In Casinensi corruptus est hic locus, habet enim de Persida venientem monet; › sed legen- dum, Manem, vel modo, etc. › (85) In Vulgata juxta Græcum textum est, lo- quentium, habentium, prohibentium. Aut igitur hic eodem modo legendum, aut corrigendum, • prohibentes. › Sed hanc lectionem antiqua etiani (86) In Casinensi est, ad perficiendum. › Sed Vulgata lectionem substituere satius visum est. (87) Verba illa, et falsi apostoli, ab inter- prete Archelai videntur adjuncta, explicationis causa; nam nec in Græco, nec in Vulgata, nec apud Cyprianum aliosque Patres leguntur. (88) Vocem, quani, › nos addidimus, ita sensu poscente. Aut forte, ‹ scripta, › legendum. (89) In Vulgata, audistis. > (90) la Vulgata; in codice autem Casinensi legi- tur, in ipsum. › (91) Casinensis codex, exspoliet, et per. › Cypr. initio libri De bono patientiæ, habet, deprædetur per philosophiam. Græce est aulaywywv, quod verbum Vulgata, è decipiat, » et Tertull., De præ- script., c. 7, ‹ circumveniet, › interpretantur.

col. 1487–1488page 28 of 47

ACTA DISPUTATIONIS S. ARCHELAI etiamsi signa et prodigia facias, etiamsi mortuos suscites, etiamsi imaginem nobis Pauli ipsius affe- ras, anathema es, Satana (93); præscriptum est enim de te; præmoniti et præstructi sumus a sanctis Scri- pturis. Vas es Antichristi, et neque bonum vas, sed sordidum et indignum, quod ille sicut aliquis bar- barus vel tyrannus, cum in eos qui sub legum (94) justitia degunt, conatur irruere, præmisit prius tanquam morti destinatum, ad explorandum quanta et qualis sit legitimi regis virtus ac populi: ipse enim inopinatus irruere pertimuit, sed neque alium ex necessariis viris mittere ullum ausus est, ne quid pateretur adversi. Talem te nobis, sub bono et sancto rege positis, velut morti destina- tum, rex tuus præmisit Antichristus. Et hæc qui- dem non inexplorata proloquor; sed ex eo quod nullam te video facere virtutem, ita de te sentio. Illum enim et in angelum lucis transformandum, et ministros ejus tales adventuros prænoscimus, et signa et prodigia facturos, ita ut, si possibile sit, etiam electi seducantur 7. Quis ergo es tu, qui neque necessarium aliquem locum sortitus es a pa- tre tuo Satana? Nam quem mortuum suscitas ? quod profluvium sanguinis sistis? Quos luto (95) cæci oculos illinitos videre facis? Quando esurien- tem turbam paucis panibus reficis? Ubi super aquas incedis, aut quis te vidit ex his qui in Jerusalem habitant? Persa barbare, non Græcorum linguæ, non Ægyptiorum, non Romanorum, non ullius al- terius linguæ scientiam habere potuisti; sed Chal- dæorum (96) solum, quæ ne in numerum quidem aliquem ducitur; nullum alium loquentem audire potes. Non ita Spiritus sanctus, absit hoc malum ! sed omnibus dividit, et omnia linguarum genera novit, et agnoscit universa, et omnibus omnia effi- citur, ita ut eum etiam cordis cogitata non lateant. Quid enim dicit Scriptura? quia unusquisque pro- pria sua lingua audiebat per Paracletum Spiritum loquentes apostolos. Sed quid amplius dicabo? Barba (97) sacerdos Mithræ, et collusor, solem tan- tum coles Mithram locorum mysticorum illumina- torem (98), ut opinaris, et conscium, hoc est quod apud eos ludes, et tanquam elegans minus perages mysteria. Verum quid ego hæc indignanter accipio? D tanquam Mithræ sacerdos traducitur, quia solem usquequo ille ipse magnus pater tuus adveniat, suscitans mortuos, pene usque ad gehennam om- nes persequens qui sibi obtemperare noluerint, plurimos deterrens arrogantiæ metu quo est ipse circumdatus, aliis adhibens minas, vultus sui con- versione et circumductione ludificans: sed ultra non proficiet ; insipientia enim ejus omnibus per- vulgata erit, sicut Jamnes et Mambres. Judices di- xerunt: Sicut ex te comperimus, tanquam apostolo Paulo dicente, finsuper etiam ab Evangelio præ- scribente nulli alii æque in posterum (99) præbetur ingressus ad prædicandum, vel docendum, vel ad evangelizandum, vel prophetandum in hac vita dun- taxat, nisi forte falsus propheta habeatur, aut fal- sus Christus. Unde cum dixeris in Paulo fuisse Paracletum, et ipsum omnia consignasse, quare dixit : ‹ Ex parte scimus, et ex parte prophetamus; cum autem venerit quod perfectum est, id quod ex parte est destruetur • ;, quem alium exspe- ctans, hoc dixit? Quod si ipse confitetur exspectare se aliquem perfectum; et si venire aliquem necesse est, ostende nobis de quo dicat? ne forte in hunc videatur iste sermo recurrere, aut in eum qui misit illum, Satanam, sicut tu dicis. Si enim confiteris venturum esse quod perfectum est, non potest esse Satanas; si autem Satanam exspectas, non potest esse perfectum. cies, nec ita nos transferes (92) a fide Christi; A Nonne oportet te multiplicari tanquam zizania, XXXVII. Archelaus dixit : Quoniam non sine Deo dicta sunt quæ a beato Paulo prolata sunt, certum est, quod Dominum nostrum Jesum Christum dixe- rit exspectandum esse perfectum, qui solus Patrem novit, et cui voluerit revelare.", sicut possum ex verbis ipsius demonstrare. Sed quia, cum venerit quod perfectum est, destruetur id quod ex parte est; iste vero sese asseverat esse perfectum; quid destruxit ostendat: quod enim destruetur, igno- rantia est quæ in nobis est. Dicat igitur, quid de- struxit, quid in notitiam protulit? Si quid facere potest, faciat, ut credi ei possit? Sermo vero iste, quantam habeat virtutem, si potuerit diligenter in- telligi, ita demum credi poterit his quæ a me fue- rint asserta. Igitur in prima ad Corinthios Epistola hæc dicit Paulus de perfecto, qui venturus est : Sive prophetiæ destruentur, sive linguæ cessa- censui. ▼ Matth. XXIV, 24. 8 Act. 11, 6. • II Tim. 11, 8, 9. (92) In eodem codice corruptissime legitur, ‹ Ga- latam facies vicit, o nostras feras. Nos modica mutatione locum hunc restituere conati sumus. (93) Et hic mire depravatus est idem codex, in quo legitur, anathema esse ana. An recte nos emendaverimus doctorum esto judicium. Vide etiam an corrigendum sit, anathema es et maranatha. › (94) Vide an, regum. › (95) In Casinensi, ‹ quod luto. › (96) Chaldæorum siquidem linguam Syriacæ dia- lectum esse tradit Abulfaragius in Historia dyna- stiarum, pag. 11. (97) Ita in codice Casinensi, quod tamen nonnulli fortasse emendandum putarent hoc pacto, quid amplius dicam? Barbare. Sed fieri potest, ut verbo ‹ dicare › usus sit rudis interpres pro contendere, 1º I Cor. x¡11, 9, 10, " Matth. xı, dicam trahere, vel dicacem esse. (98) Quæ sequuntur, nostris conjecturis emenda- vimus; nam in Casinensi codice hic mire corrupto scribitur, locorum mysteriorum illuminatoreni. › Mox, apud eos ludis. Et infra, adveniat? su- scitans mortuos? pene usque ad gehennain omnes persequens, qui si ut obtemperare noluerit, pluri- mos deterrens arrogantiæ metu. Quod est ipse cir- cumdatus, aliis adhibet minas vultus sui conver- sione circumdatio ludificat. Sed, etc. Manes autem venerabantur Manichæi, ut alibi ostendo. (99) In Casinensi est, nulli alio atque posle- rum; quem locum, uti editum est legendum

col. 1489–1490page 29 of 47

CUM MANETE HÆRESIARCHA. bunt, sive scientia destruetur; ex parte enim sci- A mus, et ex parte prophetamus. Cum autem venerit quod perfectum est, id quod ex parte est, destrue-. tur". Vide ergo quantam in sese habeat virtutem quod perfectum est, et cujus sit ordinis ista per- fectio. Dicat autem iste quam destruxerit prophe- tiam Judæorum ac Hebræorum, seu (1) linguas ces- sare fecit Græcorum, aut eorum qui idola colunt, vel quæ alia dogmata destruxit, Valentiniani, aut Marcionis, aut Tatiani, aut Sabellii cæterorumque qui propriam sibimetipsis scientiam composuerunt. Quem horum destruxit, dicat, aut quando destruet, quasi perfectus? Inducias fortassis aliquas quærit? Non plane, non tam (2) obscure et ignobiliter ad- veniet ille, qui perfectus est, id est Jesus Christus Dominus noster. Sed sicut rex adveniens ad urbem B suam, præmittit primo protectores suos (3), signa, dracones, labaros, duces, principes, præfectos, et universa continuo commoventur, aliis vero me- tuentibus, aliis vero gaudentibus pro exspectatione regis ita et Dominus meus Jesus qui est vere per- fectus, adveniens præmittit in primo gloriam suam, incontaminati atque immaculati regni prædicatores sacratos; et tunc universa creatura commovebitur, et conturbabitur, supplicans atque obsecrans, usque- quo eam servitute liberet. Humanum vero genus me- tuat necesse est, et quamplurimum conturbetur (4), pro eo quod multa delicta commiserit; soli vero justi lætabuntur, exspectantes quæ sibi promissa sunt; nec ultra mundanarum rerum substantia permane- bit, omnia destruentur, sive prophetiæ sive horum libri, sive linguæ totius generis cessabunt, eo quod ultra non egeant solliciti esse homines, et cogitare de his quæ ad vitam necessaria sunt, sive scientia quorumcunque doctorum etiam ipsa destruetur : nihil enim horum sufferre poterit magni illius re- gis adventum. Sicut enim parva scintilla ad splen- dorem solis admota assumitur, illico non apparet; ita universa creatura, omnis prophetia, cuncta scientia, universæ linguæ, sicut superius diximus, destruentur. Sed quia coelestis regis præsentiam paucis verbis, et fragilibus et valde infirmis expo- nere non valet bumana natura, ut fortasse sancto- rum debeat esse et valde dignorum de ipso aliquid enarrare; tamen necessitatis causa, ista me sufficit protulisse, hujus importunitate compulsum, ut istum vobis qualis esset ostenderem. rantiam, ut antea dixit, penitus destruere, quod XXXVIII. Et ego quidem beatifico Marcionem, et Valentinianum (5), ac Basilidem aliosque hære- ticos, sic ut istius comparatione (6), qui velut in- tellectu aliquo usi sunt, qui videntur sibi omnem Scripturam posse intelligere, et ita se ductores statuerunt iis qui (7) se audire voluissent; nullus tamen ipsorum ausus est Deum se prædicare, vel Christum, vel Paracletum, sicut iste, qui aliquando quidem de sæculis disputat, aliquando de sole, quomodo facta sint, tanquam major ipse sit eorum ; omnis enim qui de aliquo exponit quomodo factus sit, majorem se et antiquiorem ostendit esse, quam est ille de quo dicit. Quis autem et de substantia Dei dicere audeat, nisi forte solus Dominus noster Jesus Christus? Quæ quidem ego non ex meis ver- bis astruo, sed Scripturæ quæ (nos edocuit, auctori- tate confirmo; quoniam quidem et Apostolus dicit ad nos: Ut sitis sicut luminaria in hoc mundo, verbum vitæ continentes ad gloriam meam in diem Christi, quoniam non in vacuum cucurri, nec in vacuum laboravi ". › Intelligere debemus quæ sit vis et ratio sermonis hujus; verbum enim ducis obtinet locum, opera vero regis (8). Sicut ergo ali- quis regi suo adventanti, omnes qui sub cura sua sunt, studet obedientes, paratos et charos hilares- que ostendere ac devotos, sed etiam innocentes ac bonis omnibus abundantes, ut ipse laudem conse- quatur a rege, et majore ab eo honore dignus ha- beatur, tanquam bene gubernata quæ sibi est com- missa provincia: ita et beatus Paulus dicit ad nos : Ut sitis velut luminaria in hoc mundo, verbum vitæ continentes ad gloriam meam in diem Chri- sti . Scilicet quod Dominus noster Jesus Christus veniens, videat profecisse doctrinam ejus in nobis; et quia non in vacuum cucurrit, nec in vacuum la- boravit, retribuat ei debitam coronam. Et rursus quoque in eadem epistola commonet nos, ne ter- rena sapiamus, sed conversationem nostram debere esse in cœlis 1; unde et Salvatorem exspectamus Dominum nostrum Jesum Christum. Et quoniam nobis non est tutum scire ultimam diem, designa- vit in Epistola quam scribit ad Thessalonicenses. • De temporibus autem et momentis, fratres, non habetis opus, ut aliquid vobis scribam; ipsi enim diligenter scitis, quia dies Domini, sicut fur in nocte, ita veniet 18*. » Et quomodo nunc astat iste persuadens, et rogans unumquemque manichæun 11 Cor. xIII, 8-10. 1 Philipp. u, 15. (1) In Casinensi est, ‹ sed, prava lectio. Philipp. 1, 19. 18* I Thessal. v, 1, 2. Ibid. Codex Casinensis, non plane nota. > 'Sed omissas ab oscitante librario lineolas censui, quæ vocalibus superpositæ consonantes designarent. (3) De his late post Gothofredum Ducangius in Glossario. (4) In codice Casinensi, et cum plurimum con- turbetur. (5) Valentinianum vocat, quem alii Valentinum nominant, celebrem apostolicorum temporum hære- siarcham. (6) In codice Casinensi est, sicut istius para- tione. Sed legendum, sic ut istius comparatio- ne. Archelaus enim beatos facit Marcionem alios- que hæreticos, non quod ita de illis sentiendum sit; sed quod Maneti insanissimo comparati, minus errare deprehendantur. (7) Casinensi, ita seductores statuerunt, qui. › (8) Cur hæc cum præcedentibus non cohæreant, vide præfationem nostram in Archelao. Sensus au- tem esse videtur, solius Regis, perfecti videlicet illius qui exspectatur, opus esse, hominum igno- non præstiterat Manes.

col. 1491–1492page 30 of 47

effici, et circumvenit, et ingreditur domos, decipere A chelao traditur a Marcello, quem cum diaconum quærens animas oneratas peccatis"? Sed nos non ¡ta sentimus; quin potius res ipsas proferamus in medium, et conferamus, si placet, ad perfectum Paracletum. Videtis enim quia interdum interrogat, nonnunquam deprecatur. Sed scriptum est in Evan- gelio Salvatoris nostri, quia et illi qui a sinistris regis assistunt, dicent : « Domine, quando te vidi- mus esurientem, aut sitientem, aut nudum, aut peregrinum, aut in carcere (9), et non ministravi- mus tibi ¹? › rogantes ut sibi indulgeret; sed quid illis respondit justus judex Rex? Discedite a me in ignem æternum, operarii iniquitatis 18. » Ab- fecit eos in æternum ignem, cum illi rogare non cessent. Videsne, quid sit perfecti Regis adventus ? non talem, qualem tu asseris perfectionem. Quod B si post ipsum exspectandus est magnus judicii dies, multo utique hic illo inferior est. Quod si inferior erit, perfectus non erit. Si perfectus non erit, non de ipso dicit Apostolus. Quod si non de ipso dicit Apostolus, iste autem de se dictum esse mentitur, pseudo-propheta utique judicandus est. Sed et multa alia horum similia dici possunt; quæ si omnia per- sequi velimus, nullum nobis tempus ad omnia ex- plenda sufficiet. Unde abundare existimavi de mul- tis pauca dixisse, reliquas partes tractatus hujus exsequi volentibus derelinquens. XXXIX. His auditis dederunt gloriam Deo im- mensam, et ipso dignam; Archelaum vero multis honoribus affecerunt. Tunc Marcellus assurgens, et stolas (10) exuens, eircumdat Archelaum, atque osculis eum defixus amplectitur, et inhæret. Tunc vero infantes, qui forte convenerant, primi in Ma- nem pellere ac fugere (11) cœperunt, quos turba reliqua insecuta, concitavit se ad effugiendum M³- pem. Quod cum pervidisset Archelaus, elevata in modum tubæ voce sua, multitudinem cupiens cohi- bere, alt: Cessate, fratres dilecti, ne forte rei san- guinis inveniamur in die judicii; scriptum est enim de talibus, quia ‹ oportet et hæreses esse inter vos, ut qui probati sunt, manifesti fiant inter vos 19. › Et bis dictis, sedatæ sunt turbæ. Quoniam vero placuit Marcello disputationem hanc excipi atque describi, contradicere non potui, confisus de benignitate le- gentium, quod veniam dabunt, si quid imperitum aut rusticum sonabit oratio; hoc enim tantum est quod studemus, ut rei gestæ cognitio studiosum quemque non lateat. Tunc ergo, cụm effugisset Ma- ues, nusquam comparuit. Turbo vero minister Ar- Archelaus ordinaret, in Marcelli contubernio per- severavit. Manes autem fugiens advenit ad quemdam vicum longe ab urbe positum, qui appellabatur Diodori. Erat autem presbyter loci illius nomine et ipse Diodorus (12), quietus et mitis, fidei ac fa- mæ bonæ valde et cum quadam die Manes, con- gregata turba, concionaretur (13), ac peregrina quae- dam et aliena a paterna traditione populo qui asta- bal assereret, nullum omnino ex his formidans quod sibi posset obsistere, Diodorus videns proficere ejus nequitiam, deliberat Archelao mittere episto- lain, continentem hæc. ARCHELAO EPISCOPO DIODORUS S. D. (14). XL. Scire te volo, religiosissime Pater, quoniam advenit quidam in diebus istis, nomine Manes, ad loca nostra, qui Novi Testamenti doctrinam se ad- implere promittit. Et quidem erant quædam in his quæ ab eo dicebantur, nostræ fidei; quædam vero asserebat longe diversa ab iis quæ a nostra paterna traditione descendunt (15), Interpretabatur enim quædam aliene, quibus etiam ex propriis addebat, quæ mihi valde peregrina visa sunt et infida. Pro quibus etiam permotus suin scribere hæc ad te, sciens doctrinæ tuæ perfectum et plenissimum sen- sum, quoniam latere te horum nihil potest; et ideo confisus sum ad explananda nobis hæc invidia te non posse prohiberi. Quamvis nec ego quidem in alterum aliquem inclinari potuerim sensum, tamen propter simplices quosque, tuæ auctoritatis com- C pulsus sum implorare sermonem. Revera enim vir valde vehemens tam sermone quam opere, sed et aspectu ipso atque habitu apparet. Sed et pauca quædam, quæ retinere possum ex iis quæ ab eo dicta sunt, scribo tibi, sciens quia ex iis etiam re- liqua intelliges. Nosti quia morem hunc habent qui dogma aliquod asserere volunt, ut quæcunque vo- luerint de Scripturis assumere, hæc propensius sui intelligentia depravent. Sed hoc præverfiens aposto- licus denotat sermo, dicens : « Si quis vobis anuun- tiaverit præter quod accepistis, anathema sit ". › Itaque post hæc quæ semel ab apostolis tradita sunt, ultra non oportet quidquam aliud suscipere disci- pulum Christi. Verum ne sermonem longius pro- traham, ad propositum redeo. Legem Moysi, ut bre- viter dicam, dicebat hic non esse Dei boni sed mali- gni principis, nec habere eam quidquam cognationis ad novam legem Christi, sed esse contrariam et inimicam, alteram alteri obsistentem. Ego audiens, 16 II Tim. 111, 6. 17 Matth. xxv, 44. 18 Luc. XIII, 27. (9) Ita Vulgata juxta Græcum textum, Cyprianus lib. De opere et eleemosynis, aliique. Casinensis ta- men habet, in carcerem. › (10) Forte, stolam. › (14) Fugere, › et ‹ effugere, › pro fugare, in fu- gam conjicere, suo loquendi more dicit antiquus interpres. (12) Nescio quo pacto Diodorum hunc Tryphona vocet Epiphanius in hac Manichæorum hær. n. 11. (13) In Casinensi codice, continuaretur. › 1 I Cor. x1, 19. 10 Galat. 1, 8. (14) Meminit hujus epistolæ Epiphanius in hac hæresi num. 11, ejusque argumentum, non autem verba, ut Petavius interpretatur, breviter refert. In titulo bujus epistolæ vox, salutem, deest in co- dice Casinensi, sed litteram s, eam vocem indican- tem, repetere neglexit librarius, eo quod in fine præcedentis vocis exsistat. (45) Videant hæretici quam clare tam hic, quam infra Diodorus antiquas Ecclesiæ traditiones se quendas amplectendasque esse declaret.

col. 1493–1494page 31 of 47

CUM MANETE HÆRESIARCHA. BALUTEM (21). Dominus noster Jesus Christus : Non veni solvere legem, sed adimplere ". Ille vero ait, nequaquam eum hunc dixisse sermonem; cum enim ipsam in- veniamus eum resolvisse legem, necesse est nos hoc potius intelligere quod fecit. Deinde cœpit dicere plurima ex lege, multa etiam de Evangelio et apo- stolo Paulo, quæ sibi videntur esse contraria, quæ etiam cum fiducia dicens, nihil pertimescit; credo quod habeat adjutorem draconem illum qui nobis semper inimicus est. Dicebat ergo quod ibi dixerit Deus Ego divitem et pauperem facio "; hic vero Jesus beatos diceret pauperes "; addebat etiam, quod neino possit ejus esse discipulus, nisi renuntiaret omnibus quæ haberet "; ibi vero Moyses, argentum et aurum ab Ægyptiis sumens, cum populo fugisset B ex Ægypto "; Jesus autem nihil proximi desideran- dum esse præcepit. Deinde quod ille oculum pro oculo, dentem pro dente in lege cavisset expendi "; noster vero Dominus percutienti unam, maxillam, juberet etiam alteram præparari ". Quod ibi Moyses cum qui Sabbato opus fecisset, et non permansisset in omnibus quæ scripta sunt in lege, puniri lapida- rique præcepit, sicut factum est ei qui adhuc ignorans in Sabbato fascem ligni collegerat; Jesus vero in Sabbato etiam lectum portare præcepit a se curato”; sed et discipulos in die Sabbati vellere spicas ac manibus confricare non prohibet, quod Sabbatis utique non licebat fieri. Et quid plura di cam? multis et variis assertionibus hujuscemodi dogmata ab eo summo nisu atque summo studio affirmabantur. Nam ex auctoritate Apostoli, Moysi legem, legem esse mortis conabatur asserere; Jesu vero legem, legem esse vitæ, per id quod ait : « In que et idoneos nos faciat Deus (16) ministros novi Testamenti non littera, sed Spiritu. Littera enim occidit, Spiritus autem vivificat. Quod si ministe- rium mortis, in litteris formatum in lapidibus (17), factum est in gloria, ita ut non possent intendere filii Israel in faciem Moysi propter gloriam vultus · ejus, quæ destruetur (18) ; quomodo non magis mi- nisterium Spiritus erit in gloria? Si enim ministe- rium damnationis gloria est, multo magis abunda- bit ministerium justitiæ ad gloriam. Neque enim glorificatum est, quod gloriosum factum est in hac D piebat, ad te quoque venerit; quem quidem ego parte, propter eam quæ supereminet gloriam: si enim quod destruetur per gloriam est, multo magis quod manet, in gloria est ". Sed hoc quidem sicut dicebam eis sermonem evangelicum, quomodo dixit a ipse nosti, in secunda ad Corinthios Epistola. Addit autem ex prima Epistola, terrenos esse dicens disci- pulos veteris Testamenti et animales, et ideo car- nem et sanguinem regnum Dei possidere non posse”. Ipsum quoque Paulum ex propria sua persona di- cebat asserere id quod ait : « Si ea quæ destruxi, iterum ædifico, prævaricatorem me æstimo “. › Sed et illud eumdem ipsum evidentissime de carnis re- surrectione dixisse, non esse Judæum qui in mani- festo est, neque quæ in manifesto, in carne est cir- cumcisio, neque secundum litteram, legem quid- quam utilitatis retinere ». Et rursum quod Abraham habet gloriam, sed non apud Deum". Tantummodo agnitionem peccati per legem fieri ". Sed et alia multa, legi obtrectans, inserebat, eo quod lex ipsa peccatum sit, in quibus simplices quique, dicente eo, movebantur, usque ad Joannem igitur, aiebat, lex et prophetæ 7. Aiebat autem Joannem regnum cœlorum prædicare; nam et per abscissionem (19) capitis ejus hoc esse indicatum, quod omnibus prio- ribus et superioribus ejus abscissis, posteriora sola servanda sint. Ad hæc igitur nobis, o religiosissime Archelae, paucis rescribe; audivi enim non medio- criter tibi esse in talibus studium: Dei enim donuð est, idcirco quod dignis et amicis suis, sibique pro- positi societate conjunctis, Deus donat hæc munera, Nostrum enim est propositum præparare et proxi- mos fieri benignæ ac diviti menti (20), et continuo ab ea largissima munera consequimur. Quoniam in iis voto et proposito meo sermonis non suf- ergo ficit eruditio (idiotam enim me esse confiteor), ad te misi, sicut sæpius dixi, quæstionis hujus solutio- nem plenissimam recepturus. Incolumis mihi esto, Pater incomparabilis et honorabilis. XLI. Accepta hac epistola, Archelaus admiratus est hominis audaciam; sed interim Diodori allega- tionibus, ut res suadebat celere dare responsum, continuo scripsit hoc modo. ARCHELAUS DIODORO PRESBYTERO FILIO HONORABILI Acceptis litteris tuis, valde gavisus sum, dilectis- sime. Cognovi autem quod vir iste qui ante hos dies ad me venerat, et scientiam aliam præter eam quæ apostolica est et ecclesiastica, introducere cu- non admisi, in præsenti enim nobis disputantibus confutatus est. Et velim quidem omnia quæ a me dicta sunt, scribere tibi, ut ex his agnosceres fidem proximus fieri benignæ hac diviti menti. Et infra, idiotam me esse confiteor. Sed ita emendandum 21 Matth. v, 17. "Prov. xx11, 2. * Matth. v, 3. 7 Luc. vi, 29. 28 Num. xv, 32. * Marc. 11, 11. 38 Gal. 11. Rom. 11, 28. 38 Rom. IV, (16) Vulgata, fecit Deus, quod magis Græco 18. textui consonum est. (17) Vulgata; Ministratio meortis, litteris de- formata in lapidibus; > sed nostri interpretis lectio magis ad sensum Græci quo nunc utimur, textus accedit. (18) Infra cap. 42 habet, aboletur. › (19) In Casinensi, nam et abscissionem. ▸ omissa, ut patet, præpositione ‹ per. › Sed et legi potest, abscissione. › "Luc. xiv, 33. 25 Exod. XII, 35. * Exod. xxı, 24. 30 Luc. VI, 1. II Cor. 11, 6-11. "I Cor. xv, 50. Rom. II, 20. 27 Juan. 1, 29. (20) In Casinensi codice legitur, & præpararet esse, uti editum est, nemo, ut arbitror, inficias iverit. (21) Hanc Archelai epistolam, cum subsequentibus nonnullis usque ad caput 46 hujus operis edidit pa- riter ex codice Bobieusi Valesius, cujus varias le- ctiones adnotamus.

col. 1495–1496page 32 of 47

ACTA DISPUTATIONIS S. ARCHELAI ejus; sed quia de vacanti fieri poterit (22) hoc, nunc A Ita mihi intelligendum est magnificum Dei famuluma quod irstat, paucis respondere tibi necessarium duxi, ad ea quæ mihi scripsisti quod ab illo dice- rentur. Erat ergo ei summum studium (23), legem Moysi ostendere non esse consonantem legi Christi ; et hæc ex nostris Scripturis asseverare tentabat. Nos vero ex eadem ipsa Scriptura non solum con- firmavimus legem Moysi, et omnia quæ in ea scripta sunt; verum etiam omne vetus Testamentum conve- nire novo Testamento et consonare probavimus, unumque esse textum, tanquam si una vestis videatur ex subtegmine (24) atque stamine esse contexta. Hoc solum, quod veluti purpuram videmus in veste, no- vum Testamentum in textura (25) veteris Testamenti; gloriam enim Domini in eodem speculamur (26). Non ergo abjiciendum est speculum (27), cum nobis ipsam imaginem rerum similem veramque demon- stret (28); quin potius et eo amplius honorandum est. Sed et puerum qui ad doctores a pædagogo (29) perducitur, cum adhuc parvulus est, nunquid cum ad ætatem pervenerit, dehonorare (30) oportet pæ- dagogum, propterea quod jam opera ejus non indi- get (31), et potest solus jam sine ejus adminiculo ad scholas pergere atque ad auditoria properare? Aut rursum (32) parvulus qui lacte nutritus est, cum profecerit ad validiores cibos, cum injuria debet ab- jicere atque exhorrescere nutricis mamillas? quin potius veneratur et colit, et beneficii sui debitor (33) fatetur. Aliud etiam, si videtur, adhibemus (34) exemplum. Ilomo quidam projectum in terram cum vidisset infantem, et jan vehementer amictum, col- legit eum et nutrire apud se cœpit (35), usquequo ad ætatem adolescentiæ perveniret, toleravitque omnes qui evenire solent nutritoribus labores (36). Accedit vero post tempus is qui naturalis ei fuerat pater, requirere puerum, et invenit eum apud illum qui nutrierat (37). Quid faciat hic puer, patre co- gnito? de justo enim puero mihi sermo est. Nonne multis donis munerato eo qui se educaverat, sequi- tur naturalem patrem pro respectu (38) hæreditatis? Moysen invenisse (39) populum affictum ab Ægy- ptiis, quem assumptum nutriebat in deserto tan- quam pater, docebat ut magister, regebat ut rector. Conservavit populum, usquequo veniret cujus est; et post aliquantum tempus adveniens pater oves re- cepit (40). Nonne per omnia honorabitur quidem ab eo qui tradidit gregem; gloriabitur vero ab iis qui ab eo conservati sunt? Quis igitur ita mentis insa- næ est, o dilectissime Diodore, ut alienos a se dicat eos qui inter se conjuncti sunt, qui pro se invicem prophetarunt, qui æqualia et sibi similia atque co- gnita (41), imo potius germana signa ac prodigia demonstrarunt? et primo quidem Moyses ad popu- lum dixit: ‹ Prophetam vobis suscitabit Dominus Deus noster sicut me 38. Jesus deinde ait : « De me enim Moyses locutus est ". Vides (42) quomodo dexteras sibi invicem tradunt, quamvis (43) alter propheta, alter vero Filius sit dilectus; alter fide- lis famulus, alter vero Dominus agnoscatur. Sed et quondam volens quis sine pædagogo ire ad scho- las, non suscipitur a magistro dicente: Non eum suscipiam, nisi acceperit pædagogum. Quis sit au- tem de quo dicitur, breviter exponam. Homo qui- dam erat dives", gentiliter vivens, in multa luxu- ria quotidie degens; alius vero pauper erat vicinus ejus, qui ne quotidianum quidem cibum poterat (44, invenire. Accidit utrumque vita discedere et in iu- fernum descendere, et pauperem mitti in locum re- quiei, et reliqua quæ nosti. Verumtamen erant divilis fratres quinque, ea quæ et ipse egerat, agentes (45), sine dubio, quæ domi a tali magistro didicissent. Rogavit dives simul uno tempore ut edisceret ma- jorem doctrinam; Abraham vero sciens, quoniam adhuc indigent pædagogo, ait ei: Habent Moysen et prophetas. › Si enim illos non susceperint, ut ab eo velut pædagogo gubernentur, non poterunt majoris magistri capere doctrinam. mine. XLII. Sed et de aliis sermonibus, ut potero, ex- ponam, id est, quod non contraria Moysi locutus 38 Deut. XVI, 18. 39 Joan. v, 46. *º Luc. xvi, 19. (22) Cod. Bobiensis, (23) Cod. Bobiensis, (24) In Casinensi est, fieri potest. suum studium. › ex subtemine, et quæ sta- Sed nos Bobiensis cod. lectionein meliorem D esse censuimus. (25) Codd. Casin. et Bob., in texturam. › (26) Corruptus est hoc in loco Bobiensis codex, quem non recte Valesius correxit. (27) Casinensis non recte, speculum nobis per ipsani imaginem. Sed melior alia Bobiensis corti- cis lectio, quam secuti sumus. (28) Bobiensis, demonstrarit, › (29) Et hic melior Bobiensis codicis lectio; nam Casinensis habet, qui a doctore iis a pædagogo.› (30) Codex Bobiensis, dehonestare."› (31) Codex Casinensis, oportet, et pædagogum, propter quod ore ejus non indiget. Et paulo post, atque plauditoria properare. Sed nos Bobiensis codicis lectionem expressimus. (32) Bobiensis. «ut rursum. › 33) Casinensis debitorem. Forte, et bene- ficii se debitorem fatetur. › (34) Bobiensis, (35) Idem codex, quærit. (36) Idem codex, labores. > (37) Idem codex, adhibeamus. › colligit et nutrire apud se qui venire solent nutricibus accidit vero post tempus, ut is qui, etc., requireret puerum, et inveniret eum. › (58) Codex Bobiensis, patrem prospectu. › Et mox, mihi intellige magnificum. " (39) Male Casinensis, ‹ venisse. (40) Bobiensis habet, tanquam pater educabat. Ut magister regebat et conservabat populum, etc. Et cum post aliquantum tempus adveniens pater proprias oves recepit. > (41) Codex Bobiensis, qui æqualia atque co- gnata. Mox, ad populum; prophetam. › (42) Male Casinensis codex, unde. › (43) Male Casinensis, quam. › (44) Codex Bobiensis, potest, › mala lectio. (45) Codex Bobiensis, et ea quæ ipse gesserat agentes. Et infra, uno tempore discere majorem doctrinam ab Abraham. Abraham vero. ›

col. 1497–1498page 33 of 47

CUM MANETE HÆRESIARCHA. est Jesus aut fecit (46). Primum quod ait, Oculum A quis: Non est ergo bonum renuntiare divitiis. Bo- pro oculo, dentem pro dente ", hoc (47) justum est; quod autem cæsum præstare jubet et alteram maxillam, hoc bonitas est. Nunquid justitia boni- tati contraria est? Absit (48)! profectus autem est de justitia ad bonitatem. Et rursus : ‹ Dignus est operarius mercede sua ". › Quod si voluerit quis fraudem facere, exigi ab eo illa quæ per fraudem interceperat (49), justissimum est, maxime cum multa sit merces. Hoc autem dico, quando Ægyptii amigebant filios Israel per operum compulsores in fingendis lateribus, quod cum suppliciis Moyses totum pariter intra unum momentum temporis exe- git. Nunquid hoc iniquitas (50) appellanda est? Ab- sit! Illa sane bonitatis est abstinentia (51), cum utitur quis frugaliter, renuntians omnibus quæ su- perflua sunt. Quod vero (52) in Veteri Testamento dictum est: Ego divitem facio et pauperem *; de- sus vero beatificat pauperes **, non dixit sæcularis substantie (53) pauperes, sed pauperes spiritu, id est, qui non superbia inflammantur (54), sed humilitate se mitigant (55) et inclinant, non plus sapientes quam oportet sapere *. Quani quidem adversarius quæ- stionem non competenter aptavit. Hic enim video et Jesum libenter intuentem divitum munera. * ; cum in gazophylacio offeruntur; et parum hoc est (56), si a solis divitibus in gazophylacio munera offeruntur (57); imo vero etiam duo minuta pau- perculæ viduæ libenter suscipiuntur, in quo amplius aliquid, quam quod Moyses præceperat de susci- pienda pecunia demonstratur. Ille enim ab his qui habebant accipiebat (58); hic autem accipit etiam ab his qui non habent. Sed, ait, scriptum est : ‹ Nisi quis renuntiaverit omnibus quæ possidet, non po- test meus esse discipulus 47. Rursum video cen - turionem, valde divitem et sæculari præditum po- testate, fidem habere plusquam omnem Israeli- tain 48 ; ut si quis fuit (59), etiam qui renuntiaverat a centurione superatur in fide. Sed dicet (60) nobis 41. num, inquam, his qui possunt; sed abuti (61) divi- tiis ad opus justitiæ atque misericordiæ parem gra- tiam tribuit ac si universis pariter renuntietur. De eo autem quod dicit, destructum esse Sabbatum, non plane destruxit; ipse enim Dominus (62) erat Sabbati "; tanquam si sponsi quis custodiens to- rum diligenter exstructum (63), a nullo alio extraneo vexari vel contingi patiatur (64), usquequo ipse sponsus adveniat; et cum advenerit, strato suo sicut libuerit utatur, vel hi quos ipse secum jusse- rit introire. Testimonium etiam dedit his quæ dici- mus, cœlesti voce ipse Dominus Jesus Christus dicens: Nunquid potestis filios sponsi (65) fa- cere jejunare, donec cum ipsis est sponsus 50?, Sed circumcisionem non abjecit, quin potius ipse pro nobis in semetipsum causam circumcisionis excepit (66), labore nos relevans, et pati nos frustra doloris aliquid non sinens. Quid enim prodest, cir- cumcidenti se quidem et adversus proximum suum pessima cogitanti? Voluit autem magis largissimæ viæ spatia compendioso nobis tramite demon- strare (67), ne forte cum longa spatia circuimus, ante nobis dies claudatur in noctem; et dum de foris quidem splendidi hominibus apparemus, in- trinsecus lupis rapacibus comparemur ", aut se- pulcris conferamur dealbatis ". Multo enim (68) ille huic præferendus est qui veste squalida ac de- trita circumdatus, nihil mali in corde suo conclu- sum retinet adversus proximum. Cordis enim (69) c eircumcisio sola salutem confert : nihil præstat eis ista carnalis, nisi forte spirituali circuncisione mu- niantur. Audi etiam quid dicit Scriptura : ‹ Beati mundo corde, quia ipsi Deum videbunt "., Quid ergo mihi opus est laborare, cum cognoverim com- pendia viæ (70), si possum mundus esse corde, sicut et si quis prævaleat in duobus mandatis oni❤ nem legem implere et prophetas"? Post hæc vero omnia edocet apostolorum maximus Paulus, dicens : * Matth. vi, 5. * Rom. XII, 3. " Marc. xi, ³¹ Matth. vii, 15. Matth. Matth. v. 32. * Matth. x, 10. * Prov. xx11, 2. * Luc. xiv, 33. 48 Matth. v, 10. "Matth. x11, 8. ** Marc. 11, 19. XXIII, 7. 83 Matth. v, 8. ** Matth. vII, 12. (46) Male Casinensis, autem fecit. At in Bo- biensi codice sequitur, ‹ Primum quidem, quod ail. (47) Codex Bobiensis, in hoc. > (48) In Bobiensi codice hic plura verba desunt ; habet enim, hoc bonitas est. Absit. > exige ab (49) Codex Bobiensis, et exigi ab eo illa, quæ fraude interceperat. › Casinensis vero, eo illa quæ fraudem interceperat. › Nos ex utroque codice meliorem lectionem conflavimus. (50) Bobiensis, exigit. Nunquid iniquitas. › (51) Hinc patet Valesium recte ad marginem emendasse Bobiensis codicis lectionem, quæ habet, ‹ absentia. ) (52) Codex Bobiensis : « Quod ergo, › et mox, Jesus beatificat. › (55) Codex Bobiensis, • sæculari substantia. › (54) Forte, inflantur. › (55) Codex Bobiensis, humilitate mitigant. › (56) Codex Casinensis, offerentur, et pauperum hoc est. Bobiensis autem, offeruntur; et parum hoc est, quæ vera est hujus loci lectio. (37) Codex Bobiensis, ‹ inferuntur. › (58) Idem codex, bebant suscipiebant. › D rit. ab his tantummodo, qui ha- (59) Idem codex, omnem Israel, ut si quis fue- (60) Codex Bobiensis, « dicit. > (61) Bobiensis codex. • sed et abuti. » Forte, sed et uti, vel, ‹ sed etiam uti. › (62) Codex Casinensis, Deus., (63) Ita cod. Bobiensis; nam Casinensis male, ‹ exstruxit. › (64) Idem codex, patitur. Et mox, ‹ quos secum. > (65) In Græco est viol vuμpiovos, filii thalami sponsalis, seu, ut vertit Vulgata, filii nupt:a- rum; quæ meliores sunt hujus loci versiones. Codex Bobiensis, suscepit. › (67) Codex Bobiensis, viæ compendiosum nobis tramitem lemonstrare. > ‹ multum enim. › (63) Idem codex, cordis ergo. » Et mox, nihil . præstante carnali. Et infra, & muniatur. • (70) Idem codex, compendium vie. ▸

col. 1499–1500page 34 of 47

• Aut experimentum (71) quæritis ejus qui in me A nisterium mortis, in litteris formatum in lapidības, loquitur. Christus ***? » Quid ergo mihi opus est cir- , cumcisione (72), cum possim et in præputio justi- ficari? Et scriptum est; ‹ Si quis circumcisus est, non adducat præputium; ant si quis in præputio est, non circumcidatur : utrumque enim nibil est, nisi observatio mandatorum Dei ** (73). Cum ergo nullum possit salvare circumcisio, non magnopere requirenda est; maxime cum si quis in præputio vocatus fuerit et circumcidi voluerit, continuo præ- varicator legis (74) efficiatur. Si enim circumcidor, et mandata legis adimpleo ut salvari possim; in- circumcisus et in præputio positus, multo ma- gis mandata custodiens habebo vitam. In spiritu enim circumcisionem cordis accepi, non jam lit- teræ (75) per atramentum, in quo laus non ex ho- minibus, sed ex Deo est *. Non ergo referatur ad me hujuscemodi incusatio. Sicut enim aliquis (76) dives multis auri atque argenti talentis, ita ut omne (77) domestici usus ministerium ex hujusce- modi metallis habeat structum, in nullo vasis fictilis speciem requirit; sed non propterea figuli opus aut ars fictilium (78) vasorum ab eo detestanda est : ita etiam ego gratia Dei dives factus et cordis cir- cumcisionem consecutus (79), nequaquam vilissimæ illius circumcisionis indigeo, nec tamen malam esse dico. Absit. Quod si diligentius de his voluerit ali- quis edoceri, inveniet hæc in (80) Epistola prima Apostoli plenissime tractata (81). factum est in gloria, ita ut non possent filii Israe intendere in faciem Moysi propter gloriam vultus ejns quæ aboletur 57; » et reliqua : tamen gloriam esse confitetur in vultu Moysi, quod est amicum nobis. Quod si destruitur, et velamen habet (83) lectio ejus, hoc me non exacerbat, neque conturbat, si tantum in eo gloria sit. Neque vero omnigene in ignobilitatem (84) redigitur, quod destruetur (85). Cum enim de gloria disputat Scriptura, scisse se differentias gloriæ (86) testatur : ‹ Alia enim, io- quit, gloria (87) solis, alia gloria lunæ, alia gloria stel- , Si larum; stella enim a stella differt in gloria ". enim sol majorem habet gloriam quam luna, non continuo in ignobilitatem luna redigitur. Ita et si Dominus meus Jesus Christus præcellit in gloria Moysen, tanquam Dominus famulum, non conti- nuo respuenda est gloria Moysi: ita enim possumus satisfacere auditoribus, sicut et verbi ipsius natura persuadet (88), ex Scripturis, quæ dicimus, affir- mantes vel certe etiam exemplis ea manifestias comprobantes. Si quis luceruam accenderit noctu, cum sol ortus fuerit, parvo lucernæ igne non iaði- get, propter splendorem solis ubique radiantis; sed non ideo abjecit lucernam, veluti contrariam soli; quin potius comperto ejus usu, etiam diligentius servavit (89). Custodivit ergo populum lex Moysi tanquam lucerna, usquequo sol nobis verus Salva- tor noster oriretur, sicut et ait : « Et illuminabit Christus "., Sed quod dicit : « Obscurati sunt sensus eorum. Usque in hodiernum enim ipsum velamen manet in lectione (90) veteris Testamenti. Non revelatur, quia in Christo destruitur (91). 87 II Cor. 111, 7. "I Cor. xv, 41. » Ephes. XLIII. De velamento vero Moysi, et de ministerio mortis, dicam sermone brevissimo. Non enim valde mihi hæc insinuare aliquid adversus legem viden- tur. Ait ergo sermo propositus (82) : « Quod si mi- Rom. 11, 29. 8 II Cor. XIII, 3. 8³ I Cor. vii, 18. v, 14. (71) Idem codex, dicens, experimentum. > (72) Idem codex, « circumcisio. (73) Melius Vulgata juxta fidem Græci textus : • Circumcisus aliquis vocatus est? non adducat præputium. In præputio aliquis vocatus est? non circumcidatur. Circumcisio nihil est, et præputium nibil est sed observatio mandatorum Dei. › (74) Codex Bobiensis, ‹ prædicator legis, › mala lectio. (75) Legendum forsitan, littera, › ut cum D. Pauli loco in Epistola ad Romanos ad quem Ar- chelaus respicit, concordet. (76) Male Casinensis codex, ‹ alius. › (77) Bobiensis, talentis repletus, ita omne. » (78) Codex Bobiensis, figuli opus aufers, aut fictilium. Casinensis vero, liguli opus et ars aut fictilium; › sed videtur legendum, figuli opus, aut ars fictilium, uti editum est. (79) Codex Bobiensis, ‹ dives factus sum, et cordis circumcisionem consecutus, nequaquam. › At Casinensis, • dives factus et circumcisionem consecutus, nec quemquam. › Nos Casinensern ex Bobiensi partim supplevimus, partim emendavi- mus. (80) Epistolam primam intelligit Epistolam ad Romanos quam ab antiquissimis Ecclesiæ tempori- bus primum inter Pauli epistolas locum habuisse, vel ex hoc Archelai loco apparet. Vide Epiphanium in hæresi 42, ubi crimini vertit Marcioni, quod Epi- stolam ad Romanos quarto loco inter D. Pauli Epi- stolas collocaverit. Vide etiam supra cap. 34. (81) Male codicis Bobiensis, pleuissime pertra- clans. ▸ (82) Male codicis Bobiensis, propheticus. › Et mox, litteris firmatum. › (83) Bobiensis codex, ‹ si habet. › (84) Codex Bobiensis et hic corruptam lectionem exhibet, nempe, gloria; neque vero, omni genere in nobilitate. Valesius recte emendat, ‹ in ignobilitatem. (85) Codex Bobiensis, & destruitur. › (86) Idem codex, scis esse differentias gloriæ; alia enim gloria. » Mala lectio. (87) Vulgata, Irenæus lib. 11, cap. 24, et Cypria- nus lib. 1, Testim. ad Quirinum, cap. 58, habent, ‹ claritas, › pro ‹ gloria. › Sed postrema vox pla- cuit etiam Tertulliano De resurr. carnis, cap. 52. (88) Bobiensis, natura demonstrat. › Mox, ‹ exem- plis manifestius. » Et infra, sol exortus. › (89) In codice Bobiensi, (servabit. Male Casi- nensis codex, observavit. » Et infra, antequam lucerna. Econtra pejor in sequentibus Bobiensis codicis lectio, ubi sic se habet, ‹ sol nobis verus Salvator orietur, sicut ait, et illuminat tibi Chri- stus. Sed qui dicit. › (90) Codex Bobiensis, et Vulgata ita legunt, sed in Casinensi habetur, ‹ tenet et in lectione. › (91) Codex Casinensis, destructur; › lectio Vul gate contraria, quæ etiam habet, ‹ non revelatum » utrobique juxta fidem Græci textus.

col. 1501–1502page 35 of 47

CUM MANETE HÆRESIARCHA. stamenti, propter quod is qui appellatur antiquitus Israel, exspectat adventare Christum, non intelli- gentes (4) quia defecerunt ex Juda principes, et ex femoribus ejus duces; sicut nunc videmus regibus eos principibusque subjectos (5) tributa pendere, nulla sibi potestate vel judicandi vel puniendi con- cessa, sicut Judas habuit, quia Thamar ", post- eaquam condemnaverat, potuit justificare. Sed et videbitis (6) vitam vestram pendentem ante oculos vestros Usque in hodiernum enim, cum legitur Moyses, A cens, velamen esse positum in lectione Veteris Te- velamen est positum super cor eorum. Cum autem conversus fuerit ad Dominum, auferetur vela- men (92). Dominus autem Spiritus est ". Quid (93) inquit? Usque in hodiernumne præsens est Moyses? non dormivit, non requievit, non abscessit e vita? Quomodo in hodiernum (94) dicit? Sed intuere ve- lamen, ubi dicit, positum supra cor eorum, in le- ctione eorum. Hæc est (95) vox quæ arguit filios Israel, legentes Moysen et non intelligentes, ne- que convertentes se ad Dominum; quoniam ipse est, qui a Moyse prophetatus est venire. Hoc est velamen, quod erat positum super faciem Moysi, quod est testamentum ejus "; ait enim in lege (96): Non deficiet princeps ex Juda, neque dux de femoribus ejus, usquequo veniat (97) cujus est (98), et ipse erit exspectatio gentium 6. Qui alligabit (99) ad vitem pullum suum, et ad op timam vitem pullum asinæ suæ. Lavabit in vino stolam suam, et in sanguine uvæ indumentum suum. Suffusi oculi (1) ejus a vino, et candidi dentes ejus a lacte, et reliqua. Qui etiam et unde venturus esset designavit, dicens: • Prophetam vobis su- scitabit Dominus Deus ex fratribus vestris sicut me; ipsum audite ". Et quidem quia non possit in- telligi hoc de Jesu Nave (2) dictum esse, manife- stum est. Nihil enim hujus circumcisionis in ipso invenitur; adhuc enim ex Juda reges fuerunt post ipsum, et ideo aliena longe est ab eo hæc prophe- tia. Et hoc est velamen (3), quod est in Moysen; neque enim, sicut fortasse aliqui imperitorum pu- tant, linteum aliquod aut pellis fuit, quæ vultum ejus operiret. Sed Apostolus diligenter ostendit di- XLIV. Habet etiam hic sermo velamen. Usque ad Herodem enim ex parte aliqua regnum tenere videbantur; ab Augusto autem prima ascriptio (7) in eis facta est, et cœperunt tributa pendere, et censum dare. Ex quo autem Dominus noster Jesus coeptus est prophetari atque exspectari', ex eo principes ex Juda esse cœperunt et duces populi, qui rursum defecerunt in adventu (8) præsentiæ ejus. Si ergo auferatur velamen quod in illa lectione positum est, intelligent (9) virtutem circumcisionis, invenient et generationem ejus quem prædicamus, et crucem, et quæcunque de Domino nostro gesta sunt, ipsa esse quæ de eo fuerant prædicta. Et velim quidem de Scripturis discutere unumquem- que sermonem (10), et ostendere ut intelligi di- gnum est. Sed quoniam nunc aliud est quod urget, de vacanti (11) nobis ista dicentur; hæc enim di- xisse nunc sufficit, ut ostendamus non sine causa velamen positum super cor quorumdam in lectione Veteris Testamenti. Quicunque vero ad Dominum convertuntur, ab iis velamen (12) aufertur. Quæ omnia quam vim habeant in sese, his qui sensu "Gen. XLIX, 10. * Deut. xv, 18. • Gen. 60 II Cor. 1, 14. * Exod. xxxiv, 33; II Cor. 11, 13. XXXVIII. Deut. xxvIII, 9. (92) Codex Bobiensis, fuerit quis ad Dominum, auferetur velamen., Vulgata enim habet, aufe- retur. At in Casinensi codice est aufertur. › (93) Casinensis, quod, mala lectio. (94) Codex Bobiensis, abscessit vita? Quam- obrem ergo in hodiernum. › (95) Idem codex, supra cor eorum. Hæc est. › (96) Idem codex, ait enim, intellige, et mox, de Juda. (97) Codex Bobiensis, • de femore ejus usque- quo veniat, qui est. Cæterum ista hujus loci in- terpretatio longe diversa est a Vulgata, et ab anti- D quioribus versionibus, quas exhibent Tertullianus,·´ De Trinit., cap. 9, et Cyprianus adv. Judæos lib. 1, cap. 21. Sed nec Græco LXX Interpr. textui re- spondet, licet non una semper sit ejusdem lectio in codd. mss. et apud Patres. Vide Nobilium in notis ad eum locum. (98) Cujus est. Prudentio Marano viro doctissimo ad Justini Apol. 1, § 32, videtur hoc esse librario- rum erratum, pro cui jus est. Quæ quidem lectio restituta propius illi accedit quam novimus fuisse veteribus usurpatam, & àñóxɛita!, ‹ cui repositum est. › Videsis Bac de re cl. Cotele- rium ad Constit. apost. lib. vi, cap. 11 sub finem: qui præterea ad earumdem Const. lib. 1, cap. 1, præ- clare versum censet hic ejusmodi Geneseos locum : Qui alligavit ad vitem pullum suum, et ad opti- mam vitem pullum asinæ suæ. (99) Codex Casinensis, quia alligabit; sed hanc lectionem ex repetitione vocalis a, ortam puto. Bobiensis alligavit. › - (1) Codex Bobiensis, effusi oculi. › Mox, ‹ qui enim. Mox, designavit, prophetam. › De hac lectione fuse disputat Grabius in dissert. De variis vitiis LXX Interpp., § 19, pag. 36. Quo ex loco nonnulla excerpta dedimus ad Justini Dial. cum Tryph., §52, tom. I hujus Biblioth., pag. 507. - Cor- (2) In Bobiensi inepta lectio, Mane. » ruptam lectionem de Jesu Maneviderat jampri- dein in Valesiana editione hujus Disputationis Co- telerius ad Barnabæ Epist. cap. 12, ubi de hoc no- mine pro more suo disserit erudite. (3) Codex Casinensis : « Et hæc est velamen. » Et infra, vel pellis. > (4) Codex Bobiensis, intelligens. › (5) Male Bobiensis codex, regibus eos, regibus- que subjectos. › (6) Codex Bobiensis justificare. Sed videbitis. > Casinensis justificari. Sed et videbitis. ▸ (7) Bobiensis codex, abscriptio. › Mox, ‹ cœ- peruntque. Et infra, Dominus meus. › (8) Idem codex, in adventum. › (9) Idem codex, intelligens. Et infra, ipsa quæ de eo. ▸ (10) In codice Bobiensi mutilus est hic locus ; habet enim, sermonem, ut intelligi, dignum est. Dixisse nunc sufficit.> (11) In Casinensi est, de vacantibus; › sed le¬ gendum, de vacanti. » Sic supra cap. 41. (12) Codex Bobiensis, ‹ velamentum, ›

col. 1503–1504page 36 of 47

ACTA DISPUTATIONIS S. ARCHELAI vigent, intelligendum relinquo. Veniamus etiam ad A qua, Ibi Moyses in caliginem (23) aubium aquas . ferentium sine metu incessit "; et hic Dominus Jesus cum omni potestate super aquas ambulavit *. Ibi Moyses imperavit mari "; et hic Dominus Jesus cum esset in mari * (24), surgens imperavit ventis et mari. Ibi Moyses cum impugnaretur 87 extensis manibus certavit adversus Amalec; et hic Dominus Jesus impugnatis nobis et pereuntibus violentia crratici spiritus qui nunc in justis (25) operatur, extensis in cruce manibus, salutem dedit. Sed et alia multa prætereo, dilectissime Diodore, dun festino ad te libellum (26) hunc velociter mittere, quæ tu pro tua prudentia facile poteris reparare. Scribe autem mihi omne quod postca (27) egerit adversariæ partis minister. Incolumem te anima et spiritu custodiat Deus omnipotens (28). illum sermonem Moysi, quo ait (13) : ‹ Prophetam vobis suscitabit Dominus Deus vester ex fratribus vestris, sicut me"; › in quo magnam video prophe- tiam famuli Moysi, scientis (14) eum qui venturus esset, amplius se quidem auctoritatis habiturum, similia tamen esse passurum, et similia signa ac prodigia ostensurum. Ibi enim Moyses natus ", a matre sua in thibin (15) positus, exponitur ad ripas fluminis hic Dominus noster Jesus Christus na- tus ex matre sua Maria (16), per angelum fugatur in Ægyptum ". Ibi Moyses educens populum de me- dio Ægyptiorum ", salvavit; et hic Jesus populum de medio Pharisæorum educens ", æternæ tradidit saluti. Ibi Moyses per orationem petens, e cœlo accepit panem quo pasceret populum in deserto"; hic Dominus meus (17) Jesus virtute propria ex quinque panibus viros quinque millia satiavit in deserto ". Ibi Moyses cum probaretur, positus in monte, jejunavit quadraginta dies ", et hic Dominus meus Jesus a spiritu actus in desertum %, cum ten- taretur a diabolo, quadraginta diebus similiter je- junavit. Ibi in conspectu Moysi, propter infidelita- tem Pharaonis omnia Ægyptiorum primogenita pe- rierunt ; et hic Jesu nascente 7, propter infide- litatem Herodis omne masculinum (18) Judæorum subito perit. Ibi Moyses orat 7, ut parcatur a pla- gis Pharaoni ac populo ejus; et hic Dominus ‹ no- ster Jesus orat indulgeri Pharisæis, dicens : Pater, ignosce eis, quoniam nesciunt quid faciant 78. Ibi Moysi vultus resplenduit in gloria (19) Domini ", ita ut non possent filii Israel intendere in faciem ejus propter gloriam vultus ejus; et hic Jesus Chri- stus Dominus resplenduit sicut sol **, et discipuli ejus non poterant aspicere (20) in faciem ejus propter gloriam vultus ipsius et immensum lumi- nis splendorem. Ibi Moyses eos qui vitulum sta- tuerant (21), gladio dejecit ; et hic Dominus Je- sus ait: ‹ Veni gladium mittere super terram, et dividere hominem a proximo suo ³ (22), et reli- Deut. XVII, 18. 67 Exod. 11. 68 Matth. 11, 13. 7 Matth. XIV. 73 Exod. XXX¡V. 7 Matth. v, 2. 18 Luc. XXIII, 34. * Exod. xxxiv, 35. 80 Matth. XVII, 2. XXIV, in fine. 84 Matth. xiv, 25. XLV. Accepta hac epistola Diodorus, et collecto ex ea sensu, conflixit adversus Manem ; ita ut ab omnibus collaudaretur, quod diligenter et compe- tenter ostenderit, duorum Testamentorum atque utriusque legis inter sese cognationem (29): plura etiam ex semetipso inveniens, objecit ei valida valde et fortia pro veritate. Conclusit etiam adversarion Diodorus ex nominibus (30), dicens ita : Dixisti duo esse Testamenta, dic ergo duo esse vetera aut duo nova? Ejusdem enim temporis, vel potius æternitatis, duo asseris esse ingenita; et si duo sunt, duo oportet vetera (31) testamenta, aut duo nova. Quod si hoc non dicis, sed unum esse vetus, et aliud novum ; rursum unus utriusque (32) auctor ostenditur, et ejus esse vetus, cujus et novum, consequentia ipsa edocet (35): veluti si quis dicat homini, Loca mibi (34) veterem domum tuam; nonne per hoc (35) etiam novæ domus dominum eum esse pronuntiat? Aut rursum si dicat ei, novam domum tuam præsta mihi; nonne eodem verbo etiam vele- rem eum habere designat? Deinde illud etiam per- videndum est, quia ex quo duo sunt, ingenitam habentes naturam, ex eo necesse est etiam habere unumquemque ipsorum vetus Testamentum, et Exod. xiv. 70 Marc. VIII, 15. 71 Exod. XVI. 7 Exod. XII, 76 Matth. 11, 16. 82 Matth. x, 34. 81 Exod. XXXII. 85 Exod. XIV. 8 Matth. v, 26. 87 Exod. XVII. (13) Codex Bobiensis, quod ait. › (14) In Casinensi codice scribitur, scientibus,> in Bobiensi, scientes: > sed Valesius, scientis, › emendandum censuit, cujus sententiæ astipulati sumus. Infra Bobiensis, et aniplius. » (15) Thibis, 06:5, apud LXX, est fiscella scirpea in Vulgata. Mox Bobiensis, ripam. › (16) Codex Bobiensis, matre Maria. » (17) Codex Bobiensis, tam hic quam infra, minus noster. › Mox, ‹ saturavit. Do- (18) Idem, masculum. › Mox, pro populo. › Infra, Pharisæus, Pater. » Mox, quid faciunt. ▸ (19) Codex Bobiensis, in gloriam. › . (20) Idem, respicere. Mox, vultus ejus. › (21) Codex Bobiensis, vitulum fecerant. > (22) Melius Vulgata, separari hominem adver- sus patrem suum; et Tertull. Adversus Gnosticos, cap. 10, dividere hominem, › etc. (23) Bobiensis codex, in caligine. › (24) Idem codex, ‹in navi. › 77 Exod. VIII- Exod. (25) Codex Bobiensis, in istis. › (26) Codex Bobiensis, velociter libellum. › (27) Idem, mihi, charissime, quid postea. › (28) Codex Casinensis, ‹ Deus omnium. > (29) Male Casinensis codex, legis inesse cognitio nein. Male et infra Bobiensis, veniens, objecit.) Sed et Casinensis pro objecit, male habet • objecta. › (30) Ridicula est hic Bobiensis codicis lectio, in quo scribitur, ex navibus; econtra Casinensis mox habet, dicens ita dixit, › mala itidem lectio. (31) Codex Bobiensis, oportet et vetera. › (52) Male Casinensis, rursus omnis utriusque. » (33) Codex Casinensis, docent. › (34) llæc est Bobiensis codicis lectio; nam in Ca- sinensi est, homini diviti mihi, › nullo sensu. Forte, dimitte mihi. › (35) Codex Bobiensis, non per; › sed in seq. habet noune. ›

col. 1505–1506page 37 of 47

CUM MANETE HÆRESIARCHA. fient (36) due vetera Testamenta; si tamen ambos A et non satis Scripturarum quæstionibus eruditum: antiquos, et sine initio esse dicis. Ego autem non ita didici, neque ita continent Scripturæ. Tu vero qui dicis legem Moysi esse maligni principis, et non boni Dei, dic mihi, qui erant illi qui resistebant in faciem Moysi, Jamnem dico et Mambrem? Omne enim quod resistit, non sibimetipsi resistit, sed alii, aut meliori aut deteriori, sicut Paulus indicat ad Timotheum in secunda Epistola sua scribens (37) : • Quemadmodum Jamnes et Mambres restiterunt Moysi, ita et isti restiterunt veritati, homines cor- rupti mente, reprobi circa fidem; sed ultra non proficient. Insipientia enim eorum omnibus (38) nota est, sicut et illorum fuit "*., Vides quomodo Jamnem et Mambrem hominibus comparat corru- ptis mente et reprobis circa fidem; Moysen vero veritati? Sed et sanctus Joannes maximus evange- listarum ait, gratiam gratia præstare, et differre 88; ex plenitudine enim Jesu legem Moysi accepisse nos dicit; aliam autein gratiam pro illa gratia per Jesum Christum esse completam in nobis. Quod ostendens etiam ipse Dominus noster Jesus aiebat : • Non putetis (39), quia ego vos accusabo apud Patrem. Est qui vos accuset Moyses, in quem (40) vos speratis; si enim crederetis Moysi; crederetis utique et mihi (41); de me enim ille scripsit. Quod si litteris illius non creditis, quomodo verbis meis credetis ? Sunt etiam alia multa quæ dici pos- sent (42) et de apostolo Paulo, et de Evangeliis; ex quibus ostendere possumus veterem legem non esse alterius quam Domini, cujus est Novum Te- stamentum, quæ nos competenter exponere et ap- tare convenit (43). Jam vesper impedit, dies enim clauditur, et finem nos disputandi facere par est; crastino autem nobis (44), de quibus tibi vi- detur, quæstiones habeantur. Et his dictis disces- serunt (45), XLVI. Cum autem mane factum esset, subito adventavit Archelaus ad castellum hoc in quo morabatur Diodorus, priusquam omnino quisquam ad publicum procederet. Manes vero ignorans præ- sentem esse Archelaum, rursum Diodorum pro- vocabat ad publicum, ut cum eo disputatione con- tenderet, volens eum verbis opprimere, ex eo 87* Il Tim. 111, 8, 9, 88 Joan. 1, 16. ** Joan. v, 45-47. * Matth. vii, 24. Archelai enim doctrinæ jam perceperat gustum. Cum ergo et turbæ convenissent ad solitum dispu- tationis locum, et Manes jam verba facere cœpis- set, subito in medio eorum apparuit Archelaus, ac Diodorum complexus, sancto osculo salutavit. Diodorus vero, et omnes qui præsentes erant, amirati sunt opus divinæ Providentiæ, ut in tem- pore ipso adventaret Archelaus quo quæstio mo- vebatur; re enim vera, quod fatendum est, quasi ex parte aliqua religiosus Diodorus pertimuerat confli- ctum. Cum autem vidisset Archelaum Manes, ces- savit quidem continuo ab insultatione, et supercilio non parum. dejecto, manifesté intelligebatur, quod conflictum vellet effugere. Multitudo vero auditorum adventu:n Archelai, velut apostoli præsentiam, opi- nata est, pro eo quod ad verbi defensionem tam pa- ratus et tam promptus exsisteret. Et cum dextera silentium poposcisset a populo (tumultus enim non mediocris exstiterat), hoc modo cœpit Archelaus : Tametsi prudentiam, gloriam etiam nostrorum non- nulli assecuti sunt: tamen hoc vos deprecor, ut corum quæ ante me dicta sunt, testimonium reser- vetis. Scio enim et certus sum, fratres, quoniam Diodoro (46) non pro ipsius impossibilitate succes- si; sed quoniam istum ego novi tunc, cum ad loci mei partes improbus advenisset, Marcelli viri illu- stris gratia (47), volens eum divertere a nostra do- ctrina et a fide, videlicet, quo impietatis hujus ido- neus efficeretur assertor; et tamen omnibus suis verbis in nulio eum divertere et movere prævaluit. Similis enim inventus est religiosissimus Marcel- lus petræ *, in qua ædificata est domus solidissimis fundamentis; et cum descendisset pluvia, et irruis- sent flumina ac venti, et illisissent in domum illam, perstitit; fundata enim erat solidissimis et immobi- libus fundamentis: huic autem qui præsens est, infamiam potius intulit conatus ipse, quam laudem. Non autem mihi venia dignus videtur qui ignorave- rit, quod futurum est; oportebat enim eum præ- noscere, qui sunt proprii sui; siquidem Spiritus Paracleti habitat in eo. Sed quoniam ignorantiæ tenebris obcæcatus est, in vanum cucurrit, cum iter faceret ad Marcellum, et similis facere (48) astrolo⚫ quod advertebat eum hominem esse simplicem, D go, describenti quidem cœlestia, ignoranti vero quæ (36) Hoc in loco lacuna est in Bobiensi codice, in quo scribitur, ex quo duo sunt ingenita ba- bentes naturam ipsorum testamentum, et fient, › etc. Valesius ex ingenio ita emendavit, ex quo duo sunt ingenita, habent ex natura ipsorum testa- mentum. Sed ipsum male conjecisse Casinensis codex ostendit. (37) Codex Bobiensis, ita scribens. › (38) Codex Bobiensis: Insipientia enim illorum manifesta erit omnibus, sicut, etc., quod magis ad Vulgatæ lectionem accedit. (39) Codex Bobiensis: «Non potestis; › pessima lectio. (40) Casinensis codex: ‹ Moyses, quem; › lectio rejicienda. (41) Codex Bobiensis, utique forsan et mihi. (42) Codex Casinensis, possint. ▸ creditis Moysi, crederitis alia plura jam, quæ dici (43) Codex Bobiensis, exponere et a Patre ut convenit; quæ verba cum nullum habere sensuni vidisset Valesius, exponere et aperire ut convenit, ɔ emendandum esse putavit; et quidem non recte, ut ex Casinensi codice apparet. (44) Codex Bobiensis non recte, ‹ vobis. › (45) Huc usque edidit Valesius. (46) In codice Casinensi erat, sensu. (47) Male Casinensis, (48) Forte, factus est. › Diodorus, nullo viri in legis gratia. »

col. 1509–1510page 38 of 47

CUM MANETE HÆRESIARCHA. mater tua, et fratres tui foris stant? » Quod etiamsi A nium auditorum esset intenta, non opportune ingres- lle ausus est dicere, illo ipso potentior aut major esse nemo potest, qui ostendit nobis matrem aut fratres suos; sed et Davidis esse (57) non dignatur audire . Apostolus Petrus discipulorum omnium eminentissimus tunc agnoscere eum potuit, cum singuli opiniones suas quas de ipso habebant, pro- merent, ait : ‹ Tu es Christus Filius Dei vivi 98; et statim beatificat eum, dicens : « Quoniam revelavit tibi Pater meus cœlestis. Vide quanta sit diffe- rentia eorum quæ ab Jesu dicta sunt. Illi enim qui dixerat : ‹ Ecce mater tua foris stat, › respon- dit: Quæ mihi est mater, aut fratres?, Ei au- tem qui dixit : Tu es Christus Filius Dei vivi, › beatitudinem benedictionemque restituit. Si ergo de Maria vis esse eum natum, mentitur ipse cum Pe- B tro: si autem verum dicit Petrus, sine dubio ille prior fefellit. Quod si prior fefellit, causam ad scri- ptorem rejicienda est. Unum igitur Christum nos scimus esse secundum apostolum Paulum, cujus vocibus credimus consonantibus duntaxat adventui XLVIII. His auditis turbæ permotæ sunt, veluti rationem veritatis continentibus, et Archelao nil habente quod his posset opponere; hoc enim indica- vit tumultus qui inter eos exortus fuerat; sed cum multitudo conquievisset, Archelaus hoc modo re- spondit Voce quidem Domini nostri Jesu Chri- sti nullus poterit esse potentior, si neque nomen aliquod æquale ei esse invenitur : Propter quod Deus eum exaltavit, et donavit illi nomen quod est super omne noinen ”; neque in testimonio quis æqualis ci esse poterit : et ideo ego vocis ejus tibi testimonia proferam, primum quidem dissolvens hæc quæ a te dicta sunt, uti ne dicas, quoniam nec sibi ipsi consonant, ut est tibi consuetudo dicen- di. Ais enim quia eum qui nuntiaverat ei de matre aut de fratribus, increpaverit Jesus, quasi fallentem, secundum id quod scriptorem fefellit. Neque is qui neque Petrus supra illum solus beatificatus est; sed uterque ab eo dignam responsionem propria inter- rogatione percepit, sicut in consequentibus sermo monstrabit. Cum quis parvulus est, cogitat sicut parvulus, sapit ut parvulus 1; cum autem perfectus D fuerit vir, destruentur ea quæ sunt parvuli, id est, dum ad priora se quis extendit, obliviscetur quæ post se sunt. Unde Domino nostro Jesu Christo do- cente, et curante humanum genus, uti ne simul om- nia deperirent, cumque in talibus studiis mens om- ejus. annuntiavit ei de matre et fratribus increpatus est, 97 Matth. xxını, 42. 98 Matth. XVI, 16. " Philip. * Matth. xvi, 22. sus hic nuntius de matre ejus suggessit, ac fra- tribus. Quid enim? Debuitne etiam (58), teipso judicante, derelinquere eos quos curabat et quos eru - diebat, et cum matre ac fratribus colloqui? Nonne continuo de hoc ipso detraheres? Cum enim pecca- tis onustos et gravatos ad discipulatum delegit duo- decim numero (59) quos et apostolos nominavit, dicens eis Relinquite matrem et patrem, ut me digni efficiamini, ut ultra non possit eis memoria patris aut matris robustum pectus inflectere. Et ite- rum volente alio quodam dicere ei : Ibo, et sepe- liam patrem meum, ait : « Dimitte mortuos sepe- lire mortuos suos . Intuere ergo quomodo Domi- nus meus Jesus ad necessaria (60) discipulos ædi- ficat, et pro meritis unicuique saneta verba commit- tit. Ita et in eo tempore quo iniportune annuntia- verat quidam ei de matre, non complectitur pro matris præsentia Paternum præterire præceptum. Ut autem tibi ostendam hæc ita esse, Petrus ali- quando, cum jam beatificationem fuisset ab eo con- secutus, ait ad Jesum : ‹ Propitius ésto, Domine, non erit tibi istud ', › cum dixisset ei Jesus, quia oporteret (61) Filium hominis ascendere Jerosoly- main, et occidi, et tertia die resurgere; respondens ait Petro : ‹ Vade retro, Satana, quia non sapis quæ Dei sunt, sed quæ hominum sunt. › Quoniam ergo existimas illum qui ei de matre renuntiaverat et fratribus, increpatum esse ab Jesu; istum vero qui paulo ante dixerat : « Tu es Filius Dei vivi, bea- titudinem consecutum; vide quia magis hunc (62) prætulit Jesus, cui et clementius et cum venia re- sponsum dare dignatus est; Petro vero post illam benedictionem nullum jam veniæ largitur titulum, pro eo quod naturam rei sibi dicta non diligenter adverterit. Illius enim nuntii error responsi ratione corrigitur; hujus vero tarditas intellectus acerbiori in- crepatione damnatur. Ex quo advertere potes, quod Dominus Jesus interrogationum sibi opportunitate servata, dignum promat singulis opportunumque re- sponsum. Quod si, ut ais, ex eo quod verum dixe- rat, Petrus beatificatur, et pro eo quod fefellit, nun- tius ille culpatur; dic mihi quare cum dæmones eum confiterentur, dicentes : « Scimus te, qui sis (63) sanctus Deus ³, > increpavit cos, et silere (64) præcepit? Cur non (siquidem confitentium se testimo- niis delectatur) etiam istos, sicut Petrum vera di- centem, benedictionibus remuneratus est? Quod si hoc absurdum est, relinquitur ut pro loco, pro tem- pore, pro personis, pro rebus, pro accidentium salu- 'I Cor. XIII, 11. * Matth. x, 37. • Luc. IX, 59. * Luc. iv, 34. (57) Casinensis codex, David Jesse. ▸ (58) In codice Casinensi, Debuit et etiam. › Mala lectio. (59) In codice Casinensi corruptissime legitur : • Cum enim peccatis bonus et gravatus ad discipu- Jatum diligit duodecim numero. › Nos quantum per conjecturas licuit, hujus loci menda sustulimus, et fortasse paulo post pro, ‹ dicens eis, › legendum est, dixit eis. (60) In eodem codice, (61) In eodem codice, bei Vulgata editio. ad necessariam. › oportet, › secus atque ha- (62) In codice Casinensi est, ‹ huic. › (63) In codice Casinensi. ‹ quis es. Sed libra- 'rii error nobis visa est illa lectio. (64) In eodem codice est sinire. › Sed ‹ silere. › legi debere nos sacer textus edocet. Vide tamen an, ‹ sinere, › legendum sit.

col. 1511–1512page 39 of 47

ACTA DISPUTATIONIS S. ARCHELAI te, ea quæ dicta sunt intelligamus, uti ne temere pro- A judicer. Quod si non judicium erit, frustra erit ob‐ nuntiantes, digna coercitione feriamur, et ut te magis ac magis edoceam, multo amplius illum qui de matre nuntiaverat, honoratum: tu autem oblitus rei quæ nobis proposita est, in aliud conversus es. Audi ergo breviter; si enim volueris diligentius intueri quæ dicta sunt, inveniemus in illo priore multam Dominum Jesum ostendisse clementiam, idque convenientibus te exemplis edoceam. Rex qui dam, cum adversus hostem processisset armatus, et cogitaret atque disponeret quemadmodum posset manum sibi hostilem atque barbaram subjugare; cumque in multa esset cura et sollicitudine consti- tutus, in medio adversariorum positus, ac postea jam captivos eos tenere incipiens, jamjam illa sol- licitudo immineret, quemadmodum eos qui secuin laboraverant, ac pondus belli toleraverant (65), procuraret, quidam ei nuntius importunus occur- rens, de rebus domesticis suggerere aliqua cœpit. At ille admiratus est audaciam atque importunam suggestionem, et morti tradere hujuscemodi homi- nem cogitabat; quod nisi de charissimis affectibus talis nuntius exstitisset, eo quod incolumes esse hos, et recte ac prospere agentes omnia nuntiasset, dignum protinus potuit excepisse supplicium. Quæ enim erat cura alia regis, belli duntaxat tempore, nisi provincialium salus, nisi dispositio rei milita- ris? Ita et Domino meo Jesu Christo pugnanti ad- versum passiones quæ profunda viscerum obsede- rant, et curans eos qui multo tempore variis infir- C mitatibus fuerant devincti, et inclinato omni nisu pro salute universitatis; ille nuntius importune ad- veniens de matre et fratribus nuntiavit. Et potuit quidem similem Petro, aut etiam graviorem acce- pisse sententiam; sed matris et fratrum intellectum nomen clementiam provocavit. XLIX. Sed et amplius adhuc omnibus ostendere cupio, ut agnoscant universi, assertio tua quantum impietatis obtineat. Si enim, secundum quod tu dicis, non est natus, sine dubio nec passus est; pati enim qui natus non est, impossibile est. Quod si non est passus, crucis nomen aufertur. Cruce autem non suscepta, nec Jesus ex mortuis resurrexit. Quod si Jesus ex mortuis non resurrexit, nec aliquis alius erit. Certum est enim, quia si non resurgam, nec servatio mandatorum Dei, nullus abstinentiæ locus est: Manducemus et bibamus, cras enim morie- mur. Hæc autem omnia connectis, negans quod (66) de Maria natus est ; si enim confessus fueris eum de! Maria natum, et passio subsequatur necesse est, et passionem resurrectio, et resurrectionem judicium, et salva nobis erunt Scripturæ præcepta. Non ergo jam vana est quæstio, sed plurima in hoc verbo. Sicut enim omnis lex et prophetiæ in duobus ser- monibus constant, ita etiam nostra omnis spes in beatæ Mariæ partu suspensa est; et ideo responde mihi ad singula quæ te interrogabo. Quomodo abji- ciemus tantas et tales Apostoli voces, quæ dicunt: ‹ Cum autem fuit Dei voluntas in nobis (67), misit Filium suum factum ex muliere 7. › Et iterum : < Pascha costrum iminolatus est Christus *., Et quia Deus et Dominum suscitavit, et nos cum illo (68) suscitabit per virtutem suam'. » Et alia multa his similia dicta sunt, ut est illud : « Quo- modo dicunt quidam in vobis (69), quia resurrectio mortuorum non est? Si enim resurrectio mortuo rum non est, nec Christus resurrexit. Si autem Christus non resurrexit, inanis est ergo prædicatio nostra. Inveniemur etiam falsi testes Dei, qui testi- monium perhibuimus adversus Deum, quia susci- taverit Christum, quem non suscitavit. Siquidem mortui non resurgunt, nec Christus resurrexit. Si autem Christus non resurrexit, vana est fides re- stra; adhuc estis in peccatis vestris. Ergo et qui dormierunt in Christo, perierunt. Si in hac vita tantummodo speramus in Christo, miserabiliores sumus omnibus hominibus. Nunc autem Christus resurrexit a mortuis, initium dormientium **; › et reliqua. Quis, rogo, tam temerarius et impudens in- venitur, qui istis sacrosanctis vocibus (70) non ac- cominodet fidem, in quibus nulla est distinctio, nulla dubitatio? Quisnam, quæso, etiam te, o stuite Galata, fascinavit, sicut et illos, ‹ quorum ante oculos Jesus Christus rescriptus est (71) crucifi- › Unde arbitror sufficere hæc testimonia ad ostensionem judicii et resurrectionis et passionis, quibus consequenter et pariter ex Maria partus osten. ditur. Quid enim, si tu nolis asquiescere, sed evi- xus resurget. Quod si nullus resurget, nec judicium D dentissime Scriptura proclamet? Verumtamen in- terrogabo te tu autem mihi responde. Quando Je- plus est. • 1 Cor. xv, 32. ▼ Galat. IV, • I Cor. v, 111, 1. (65) In codice Casinensi, ‹ ac pondus bellico to- lerarant. Nos emendavimus, ac pondus belli tole- raverant. Fortasse tamen rudis interpres scripse- rat, ac pondus belli contoleraverant. › (66) Ita legendum censui, licet in codice Casi- nensi scribatur, ‹ negatis id quod. › (67) Vulgata editio Græco textui consona legit: At ubi venit plenitudo temporis; eamque lectio- nem probant frenæus, Tertullianus, Cyprianus et alii. (68) Verba, ‹ cum illo, non habent Græca, ne- que Vulgata, neque Irenæus lib. v Adversus hær., • I Cor. vi, 14. 10 I Cor. xv, 12-20. 11 Galat. cap. 6e: 7, neque Tertulliauus lib. v adversus Mer- cionem, cap. 7, neque in libro De pudicitia, cap. 16. (69) In codice Casinensi est, in nobis, et in- fra, vana est fides nostra. Sed Vulgatæ lec- tio huic præferenda, utpote quæ ex librarii osci‐ tantia videatur exorta. Irenæus quoque, Tertullia- nus, Cyprianus aliique Vulgatæ lectionem sequuntur. (70) in eodem codice legitur, qui istam sacro- sanctam vocibus, etc., librarii, ut arbitror, er- rore. (71) Vulgata: editionis melior lectio, ⚫ præscri-

col. 1513–1514page 40 of 47

PG 10:1513vocem, consimilem in eos tulit sententiam capitis, p atque recessit. XII. Sed nondum tota tragoedia peracta erat. Quomodo autem peracta est? Revocavit eum juve nis quidam de medio turbæ tribunal circumstantis prosiliens, ex famulitio Pamphili; revocavit autem voce magna, deposcens corpora ad sepulturam. Bea tus hic Porphyrius erat, genuinus Pamphili vernula, necdum octodecim annos natus, scribendi peri tissimus, morum ac sapientiæ titulo omnibus enco miis major, ut qui cum tali viro sese exercuerat qui, ut cognovit latam in dominum suum senten tiam, ex media turba vociferans, oravit ut corpora sibi sepelire liceret. Prases vero, non tanquam lio mo, sed ut fera, vel si quid fera immanius est, ne que postulationis æquitatem suscipiens, neque ju ventutis rationem ullam habens, solum quia didicit adolescentem se Christianum fateri, carnificibus præcepit omnes in eo torquendo vires contendere. Cum ergo jubenti sacrificare abnuisset admirabilis ille, non jam ut carnem humanam, sed ut lapidem aut lignum aut aliud quodcunque inanimatum, us. que ad ipsa ossa et interiora viscera, præcepit ty. rannus excarnificari corpus ejus: quo diutius facto, agnovit tandem in vanum id agi. Licet autem abs que voce et pæne absque anima generosi martyris corpus jaceret, immitis tamen atque efferus judex jussit laceratas ejus carnes ac latera selaceis pannis confricari atque deteri tandemque velut exsa turaturus furorem, lento ac longius posito igne martyrem consumi præcepit. fta ille, ante consum mationem Pamphili, ultimus progressus ad agonem, dominum suum prævertit abdicatione corporea. XIII. Erat autem videre Porphyrium instar sacri athletæ universi certaminis victorem gloriosum, dissectum corpore, sed facie splendidum, lætaque et intrepida mente ad mortem procedere; utique divino plenum Spiritu; et quidem tanquam in habitu phi losophico, solum injectum sibi instrumentum, quasi pallium gestans, despiciensque omnia, et mor talem atque humanam hanc vitam contemnens, absque ulla mentis formidine ad rogum procedebat Cum vero ad ipsum jam propinquaret flamma, tali quam si nihil molestiæ pateretur vir ille strenuus, inconcusso atque constanti sensu, quæ sua erant legabat familiaribus, usque in illud tempus servans oris serenitatem immutatam. Ut vero notis suis pro libitu valefecit, totus ad Deum conversus est; et quia rogus ad intervallum circumpositus erat, hine inde captabat ore flammas, quasi se ipsum incitaus ad propositam sibi viam; hoc autem faciebat, aliud nihil quam Jesum inclamans. XIV. Tale fuit certamen Porphyrii: qui vero ipsius mortem Pamphilo nuntiavit Seleucus, eju dem cum ipso factus illico est sortis particeps. Utraque hæc commendatio deest in Historia. Hoc quoque tormentum eadem Historia prætermittit. PATROL. GR.παραπλησίως κεφαλικὴν τιμωρίαν κατ' αὐτῶν ἐξενεγκάμενος, ὑπάγει. ΙΒ'. Οὔπω δὲ αὐτῷ πᾶν εἴρητο ἔπος· καὶ πόθεν; Αναβο, μειρακιόν τι, τῆς οἰκετικῆς τοῦ Παμφίλου θεραπείας, ἐκ μέσου τοῦ πλήθους τῶν ἀμφὶ τὸ δι καστήριον κυκλούντων παρελθὼν εἰς μέσον· ἐβόα δὲ μεγάλη φωνῇ, ταφῇ τὰ σώματα ἐξαιτούμενος. Πορφύριος ἦν ὁ μακάριος· θρέμμα γνήσιον Παμφίλου, οὐδ᾽ ὅλων ὀκτὼ καὶ δέκα ἐτῶν, καλλιγραφικῆς ἔμπειρος, σωφροσύνης δὲ ἕνεκα καὶ τρόπων πάντα καλύπτων ἐγκώμια, ὡς οἷα ὑπὸ τηλικῷδε ἀνδρὶ συνησκημένος ὡς δ' ἔγνω τὴν κατὰ τοῦ δεσπότου ψῆφον, ἀπὸ μέσης τῆς πληθύος ἀνέκραγε, γῇ τὰ σώματα παραδοθῆναι ἀξιῶν. Ὁ δὲ οὐκ ἄνθρωπος, ἀλλὰ θήρ, καὶ θηρίου παντὸς ἀγριώτερος, μήτε τῆς αἰτήσεως εύλογον ἀπο δεξάμενος, μήτε τῷ τῆς ἡλικίας ἀπονείμας νέῳ συγ γνώμην, αὐτὸ μόνον ὡς ὁμολογοῦντα Χριστιανὸν ἔμαθε, παντί σθένει τοῖς βασανισταῖς κατ' αὐτοῦ χρῆσθαι προστάττει. Ὡς δὲ ἐπικελευομένου θύειν ἀνένευεν ὁ θαυμάσιος, οὐκ ἔθ᾽ οἷα σάρκας ἀνθρώπου, ἀλλ᾽ οἷα λίθους ἢ ξύλα, ἤ τι τῶν ἀψύχων ἕτερον ἄχρις ὀστέων αὐτῶν καὶ κατὰ βάθους σπλάγχνων αἰκίζειν αὐτὸν, καὶ πᾶν τὸ σῶμα καταξαίνειν ἐπικελεύεται εἰς μακρὸν δὲ τούτου γινομένου, μάτην ἐγχειρεῖν διέγνω. Αφώνου, μικροῦ δεῖν καὶ ἀψύχου τοῦ σώ ματος τῷ γενναίω μάρτυρι καταστάντος, παραμένον τὸ ἀνηλεὲς καὶ ἀπάνθρωπον κεκτημένος ὁ δικαστής, τριχῶν πεπλεγμένοις ὑφάσμασι τὰς ἐκδαρείσας ταῖς βασάνοις πλευρὰς ψήχειν καὶ τρίβειν ἐπὶ πλέον προσ τάττει· εἶθ' ὥσπερ κόρον λαβὼν καὶ τῆς μανίας ἐμ φορηθείς, μακρῷ καὶ μαλθακῷ πυρί παραβληθῆναι αὐτὸν ἀποφαίνεται. Οὗτος μὲν οὖν πρὸ τῆς τοῦ Παμ φίλου τελειώσεως ὕστατος ἐπὶ τὸν ἀγῶνα παρελθών, τῇ ἀπὸ τοῦ σώματος ἀπαλλαγῇ τὸν δεσπότην προέ λαβεν. ΙΓ'. Ην δὲ ἄρα τὸν Πορφύριον θεωρεῖν ἱερονίκου διαθέσει πάμμαχον νενικηκότος, κεκονισμένον τὸ σῶμα, φαιδρὸν δὲ τὴν ὄψιν, θαρσαλέω τε φρονήματι καὶ γαύρῳ, τὴν ἐπὶ τὸν θάνατον βαδίζοντα· θείου Πνεύματος ὡς ἀληθῶς ἔμπλεων· καὶ δὴ φιλοσόφῳ σχήματι τῷ περὶ αὐτὸν ἀναβολαίῳ τρόπον ἐξωμίδος ἡμφιεσμένος, ἄνω βλέπων καὶ πάντα τὸν θνητὸν καὶ ἀνθρώπινον ὑπερφρονῶν βίον, ἀτρεμεῖ τῇ ψυχῇ πρόσ εισι τῇ πυρᾷ. Ηδη ἑαυτῷ τῆς φλογὸς πελαζούσης, ὡς ἂν δὲ μηδενὸς αὐτῷ παρόντος λυπηροῦ, ἀταράχῳ καὶ νήφοντι λογισμῷ περὶ τῶν οἰκείων τοῖς γνωρίμοις ὁ ἥρως διετάττετο, εἰς ἔτι τότε τὸ πρόσωπον δ φαιδρὸν καὶ ἀπαράλλακτον διαφυλάττων. ὡς δὲ τοῖς γνωρίμοις αὐτάρκως συνετάξατο, πρὸς τὸν Θεὸν ἤδη λοιπὸν ἠπείγετο τῆς γέ τοι πυρᾶς ἐξ ἀποστήματος κύκλῳ περὶ αὐτὸν ἀφθείσης, ἐνθένδε κἀκεῖθεν ὑφήρπαζε τῷ στόματι τὴν φλόγα, επισπέρχων αὐτὸς ἑαυ τὸν ἐπὶ τὴν προκειμένην πορείαν· καὶ τοῦτο ἔπρατ σεν, οὐδὲν ἕτερον ἡ Ἰησοῦν ἀνακαλούμενος. ΙΔ΄. Τοιοῦτος καὶ Πορφυρίου ἆθλος· τῆς δὲ κατ' αὐτὸν τελειώσεως ἄγγελος τῷ Παμφίλῳ γενόμενος Σέλευκος, τοῦ σὺν αὐτοῖς καταξιοῦται παραυτίκα Χ.

παραπλησίως κεφαλικὴν τιμωρίαν κατ' αὐτῶν ἐξε νεγκάμενος, ὑπάγει. ΙΒ'. Οὔπω δὲ αὐτῷ πᾶν εἴρητο ἔπος· καὶ πόθεν; Αναβο, μειρακιόν τι, τῆς οἰκετικῆς τοῦ Παμφίλου θεραπείας, ἐκ μέσου τοῦ πλήθους τῶν ἀμφὶ τὸ δι καστήριον κυκλούντων παρελθὼν εἰς μέσον· ἐβόα δὲ μεγάλη φωνῇ, ταφῇ τὰ σώματα ἐξαιτούμενος. Πορφύ ριος ἦν ὁ μακάριος· θρέμμα γνήσιον Παμφίλου, οὐδ᾽ ὅλων ὀκτὼ καὶ δέκα ἐτῶν, καλλιγραφικῆς ἔμπειρος, σωφροσύνης δὲ ἕνεκα καὶ τρόπων πάντα καλύπτων ἐγκώμια, ὡς οἷα ὑπὸ τηλικῷδε ἀνδρὶ συνησκημένος ὡς δ' ἔγνω τὴν κατὰ τοῦ δεσπότου ψῆφον, ἀπὸ μέσης τῆς πληθύος ἀνέκραγε, γῇ τὰ σώματα παραδοθῆναι ἀξιῶν. Ὁ δὲ οὐκ ἄνθρωπος, ἀλλὰ θήρ, καὶ θηρίου παντὸς ἀγριώτερος, μήτε τῆς αἰτήσεως εύλογον ἀπο δεξάμενος, μήτε τῷ τῆς ἡλικίας ἀπονείμας νέῳ συγ γνώμην, αὐτὸ μόνον ὡς ὁμολογοῦντα Χριστιανὸν ἔμαθε, παντί σθένει τοῖς βασανισταῖς κατ' αὐτοῦ χρῆσθαι προστάττει. Ὡς δὲ ἐπικελευομένου θύειν ἀνένευεν ὁ θαυμάσιος, οὐκ ἔθ᾽ οἷα σάρκας ἀνθρώπου, ἀλλ᾽ οἷα λίθους ἢ ξύλα, ἤ τι τῶν ἀψύχων ἕτερον ἄχρις ὀστέων αὐτῶν καὶ κατὰ βάθους σπλάγχνων αἰκίζειν αὐτὸν, καὶ πᾶν τὸ σῶμα καταξαίνειν ἐπικελεύεται εἰς μακρὸν δὲ τούτου γινομένου, μάτην ἐγχειρεῖν διέγνω. Αφώνου, μικροῦ δεῖν καὶ ἀψύχου τοῦ σώ ματος τῷ γενναίω μάρτυρι καταστάντος, παραμένον τὸ ἀνηλεὲς καὶ ἀπάνθρωπον κεκτημένος ὁ δικαστής, τριχῶν πεπλεγμένοις ὑφάσμασι τὰς ἐκδαρείσας ταῖς βασάνοις πλευρὰς ψήχειν καὶ τρίβειν ἐπὶ πλέον προσ τάττει· εἶθ' ὥσπερ κόρον λαβὼν καὶ τῆς μανίας ἐμ φορηθείς, μακρῷ καὶ μαλθακῷ πυρί παραβληθῆναι αὐτὸν ἀποφαίνεται. Οὗτος μὲν οὖν πρὸ τῆς τοῦ Παμ φίλου τελειώσεως ὕστατος ἐπὶ τὸν ἀγῶνα παρελθών, τῇ ἀπὸ τοῦ σώματος ἀπαλλαγῇ τὸν δεσπότην προέ λαβεν. ΙΓ'. Ην δὲ ἄρα τὸν Πορφύριον θεωρεῖν ἱερονίκου διαθέσει πάμμαχον νενικηκότος, κεκονισμένον τὸ σῶμα, φαιδρὸν δὲ τὴν ὄψιν, θαρσαλέω τε φρονήματι καὶ γαύρῳ, τὴν ἐπὶ τὸν θάνατον βαδίζοντα· θείου Πνεύματος ὡς ἀληθῶς ἔμπλεων· καὶ δὴ φιλοσόφῳ σχήματι τῷ περὶ αὐτὸν ἀναβολαίῳ τρόπον ἐξωμίδος ἡμφιεσμένος, ἄνω βλέπων καὶ πάντα τὸν θνητὸν καὶ ἀνθρώπινον ὑπερφρονῶν βίον, ἀτρεμεῖ τῇ ψυχῇ πρόσ εισι τῇ πυρᾷ. Ηδη ἑαυτῷ τῆς φλογὸς πελαζούσης, ὡς ἂν δὲ μηδενὸς αὐτῷ παρόντος λυπηροῦ, ἀταράχῳ καὶ νήφοντι λογισμῷ περὶ τῶν οἰκείων τοῖς γνωρί μοις ὁ ἥρως διετάττετο, εἰς ἔτι τότε τὸ πρόσωπον δ φαιδρὸν καὶ ἀπαράλλακτον διαφυλάττων. ὡς δὲ τοῖς γνωρίμοις αὐτάρκως συνετάξατο, πρὸς τὸν Θεὸν ἤδη λοιπὸν ἠπείγετο τῆς γέ τοι πυρᾶς ἐξ ἀποστήματος κύκλῳ περὶ αὐτὸν ἀφθείσης, ἐνθένδε κἀκεῖθεν ὑφήρ παζε τῷ στόματι τὴν φλόγα, επισπέρχων αὐτὸς ἑαυ τὸν ἐπὶ τὴν προκειμένην πορείαν· καὶ τοῦτο ἔπρατ σεν, οὐδὲν ἕτερον ἡ Ἰησοῦν ἀνακαλούμενος. ΙΔ΄. Τοιοῦτος καὶ Πορφυρίου ἆθλος· τῆς δὲ κατ' αὐτὸν τελειώσεως ἄγγελος τῷ Παμφίλῳ γενόμενος Σέλευκος, τοῦ σὺν αὐτοῖς καταξιοῦται παραυτίκα Χ. vocem, consimilem in eos tulit sententiam capitis, p atque recessit. XII. Sed nondum tota tragoedia peracta erat. Quomodo autem peracta est? Revocavit eum juve nis quidam de medio turbæ tribunal circumstantis prosiliens, ex famulitio Pamphili; revocavit autem voce magna, deposcens corpora ad sepulturam. Bea tus hic Porphyrius erat, genuinus Pamphili vernula, necdum octodecim annos natus, scribendi peri tissimus, morum ac sapientiæ titulo omnibus enco miis major, ut qui cum tali viro sese exercuerat qui, ut cognovit latam in dominum suum senten tiam, ex media turba vociferans, oravit ut corpora sibi sepelire liceret. Prases vero, non tanquam lio mo, sed ut fera, vel si quid fera immanius est, ne que postulationis æquitatem suscipiens, neque ju ventutis rationem ullam habens, solum quia didicit adolescentem se Christianum fateri, carnificibus præcepit omnes in eo torquendo vires contendere. Cum ergo jubenti sacrificare abnuisset admirabilis ille, non jam ut carnem humanam, sed ut lapidem aut lignum aut aliud quodcunque inanimatum, us. que ad ipsa ossa et interiora viscera, præcepit ty. rannus excarnificari corpus ejus: quo diutius facto, agnovit tandem in vanum id agi. Licet autem abs que voce et pæne absque anima generosi martyris corpus jaceret, immitis tamen atque efferus judex jussit laceratas ejus carnes ac latera selaceis pannis confricari atque deteri tandemque velut exsa turaturus furorem, lento ac longius posito igne martyrem consumi præcepit. fta ille, ante consum mationem Pamphili, ultimus progressus ad agonem, dominum suum prævertit abdicatione corporea. XIII. Erat autem videre Porphyrium instar sacri athletæ universi certaminis victorem gloriosum, dissectum corpore, sed facie splendidum, lætaque et intrepida mente ad mortem procedere; utique divino plenum Spiritu; et quidem tanquam in habitu phi losophico, solum injectum sibi instrumentum, quasi pallium gestans, despiciensque omnia, et mor talem atque humanam hanc vitam contemnens, absque ulla mentis formidine ad rogum procedebat Cum vero ad ipsum jam propinquaret flamma, tali quam si nihil molestiæ pateretur vir ille strenuus, inconcusso atque constanti sensu, quæ sua erant legabat familiaribus, usque in illud tempus servans oris serenitatem immutatam. Ut vero notis suis pro libitu valefecit, totus ad Deum conversus est; et quia rogus ad intervallum circumpositus erat, hine inde captabat ore flammas, quasi se ipsum incitaus ad propositam sibi viam; hoc autem faciebat, aliud nihil quam Jesum inclamans. XIV. Tale fuit certamen Porphyrii: qui vero ipsius mortem Pamphilo nuntiavit Seleucus, eju dem cum ipso factus illico est sortis particeps. Utraque hæc commendatio deest in Historia. Hoc quoque tormentum eadem Historia prætermittit. PATROL. GR.

col. 1515–1516page 41 of 47

ACTA DISPUTATIONIS S. ARCHELAI ¡æc alioquin secundum te ad somnium nobis re- deant universa, et figuras; non solum autem, sed adventus nomen delebitur; poterat enim in cœlo positus facere quæ voluerat, si Spiritum eum esse, et non hominem, dices. Sed non ita est, quoniam ‹ exinanivit semetipsum, formam servi accipiens 16;> dico autem de eo, qui ex Maria factus est'homo. Quid enim? non poteramus et nos multo facilius et latius ista narrare? Sed absit ut a veritate decline- mus iota unum, aut unum apicem. Est enim qui de Maria natus est Filius, qui totum hoc quo (78) magnum est voluit perferre certamen, Jesus. Hic est Christus Dei, qui descendit super eum qui de Maria est. Quod si non credis neque voci quæ cœlitus facta est, temerarium aliquod ipse produ- B cis; et, si dixeris, nemo credet. Statim enim in desertum a spiritu ductus est Jesus, ut tentaretur a diabolo, quem cum diabolus ignoraret, dicebat ei : Si Filius es Dei 17. › Ignorabat autem propter quid genuisset Filium Dei, qui prædicabat regnum cœlorum, quod erat (79) babitaculum magnum, nec ab ullo alio parari potuisset: unde affixus cruci, cum resurrexisset 'ab inferis, assumptus est illuc, ubi Christus Filius Dei regnabat; ut cum judicium babere cœperit, hi qui ignoraverunt eum, videant quem compunxerunt 18. Ut autem credas, cum disci- puli ejus per annum integrum manserunt cum eo, quare nullus ipsorum procidit super faciem suam, sicut paulo ante dicebas, sed in una hora illa, C quando sicut sol resplenduit vultus ejus? Nonne propter habitaculum illud, quod ex Maria fuerat effectum? Sicut enim Paracleti pondus nullus alius valuit sustinere, nisi soli discipuli, et Paulus bea- per quem vox Paterna testatur dicens: 4 Hic est Filius meus dilectus ", nullus alius portare præ- valuit, nisi qui ex Maria natus est, super omnes sanctos Jesus. Sed et ad hæc quæ objicio, responde. Si habitu eum et specie dicis esse hominem, quo- modo ab his qui ex viro et muliere nati sunt, Pha- risæis, teneri potuit, et ad judicium protrahi; cum spirituale corpus a crassioribus corporibus non va- leat comprehendi? Quod si habes aliquid quod ad verbum atque ad propositum respondeas, qui nun- D quain ad proposita respondisti, perge, quæso, et pugillum plenum solis mihi affer, aut modium ple- num? Ipse vero sol pro eo quod subtilioris est cor- (78) Forte, quod. ›› eum, etsi conculcaveris, nihil lædis. Dominus vero meus Jesus, si tentus est, ut homo ab hominibus tentus est. Si non est homo, nec tentus est. Si non est tentus, nec passus est, nec baptizatus est. Si ille non est baptizatus, neque quisquam nostrum baptizatus est. Baptisma autem si non est, nec erit remissio peccatorum; sed in suis peccatis unusquis- que morietur. Manes dixit : Ergo baptisma propter remissionem peccatorum datur? Archelaus dixit : Etiam. Manes dixit: Ergo peccavit Christus, quia baptizatus est? Archelaus dixit: Absit; quin potius pro nobis peccatum factus est, nostra peccata su- scipiens 10; propter (80) quod ex muliere natus est, et propter quod ad baptisma venit, ut hujus partis perciperet purificationem, ut Spiritum qui descen- derat in specie columbæ, corpus quod susceperat, portare possit. minem : quod absit ab unoquoque fidelium dicere. A poris, cooperire te et circumdare potest; tu vero tus; ita etiam Spiritum qui de cœlis descenderat, Ll. Hæc cum dixisset Archelaus, admiratæ sunt turbæ veritatem doctrinæ ejus, et laudes ei immen- sas cum clamoribus reddiderunt; ita ut omni stu- dio conarentur, et (81) ultra ei non sinerent ad propria remeare et tunc quidem discesserunt. Postea vero, congregatis eis, Archelaus acquiescere sibi, atque audire verbum suadebat: non enim soli qui cum Diodoro erant, audiebant eum, sed omnes quicunque ex provincia ejus aderant atque ex vi- cinis locis; factoque silentio, hoc modo de Mane dicere aggressus est: Qualiter se quidem habeat no- stra doctrina audistis, et fidei nostræ experimenta cœpistis; prout potui enim intelligere Scripturas, coram omnibus vobis exposui. Sed nunc paucissi- me (82) dicere volentem deprecor, ut cum silentio audiatis; ut agnoscatis, qui sit et unde et qualis sit iste, qui advenit, sicut Sisinius quidam unus ex comitibus ejus indicavit mihi, quem etiam (83) ad testimonium eorum quæ a me dicentur, si placet, vocare paratus sum. Sed ne ipse quidem dicere re cusavit (84) eadem quæ nos dicimus, præsente Ma- ne; credidit enim doctrinæ nostræ supradictus, sicut et apud me alius Turbo nomine. Quæcunque ergo contestati sunt mihi, sed et ea quæ nos ipsi deprehendimus in hoc viro, non faciam latere con- scientiam vestram. Tunc vero turbæ eo amplius in- citatæ, congregatæ sunt ad audiendum Archelaum ; etenim ea quæ ab eo dicebantur, plurimam eis oble- ctationem præbebant; propter quod et certatim ad- hortabantur eum dicere quæcunque vellet, quæcun- Matth. 111, 17. ** Il Cor. v, 21. strant. Sisi- (79) Locuin hunc nostra conjectura ita correxi- mus, ut aliquis inde sensus eliceretur; nam in Ca - sinensis codicis lectione magna obscuritas ex libra- rii erroribus exorta; sic enim se habet: Ignora- bat autem propter qui genuisset Filium Dei prædi- cabat regnum coelorum, qui erat, › etc. (80) In codice Casinensi, quo usi sumus, adver- hium propter desideratur, sed illud librarii oscitantia omissum fuisse sequentia clare demon- (81) Et hic particula, et, deest in codice Ca- sinensi, quam tamen orationis series evidenter ex- poscit. (82) Forte, paucissima. › (83) Codex Casinensis nullo sensu habet: mus quidam vos ex comitibus ejus indicavit mihi, quæ etiam › etc. (84) Et hic emendavimus codicis Casinensis le- ctionem, ita se habentem: ipse quidem me dicere recusavit, etc.

col. 1517–1518page 42 of 47

CUM MANETE NÆRESIARCHA. omnes dualitatem defendunt, declinantes Scriptu - ræ viam directam; sed non in amplius proficient. que sentiret; paratos se esse ad audiendum, et A ut et alii omnes hujus dogmatis sectatores : qui usque ad vesperum permanere, etiam accensis lu- minibus, pollicebantur : quorum animositate inci- tatus Archelaus cum omni fiducia dicere exorsus est Viri fratres, superiores quidem causas Do- mini mei Jesu audistis; dico autem eas, quæ ex lege et prophetis judicantur; inferiores vero Domi- ni mei Jesu Christi Salvatoris nostri non ignora- tis. Sed quid plura? Appellati sumus ex Salvatoris desiderio Christiani, sicut universus orbis terrarum testimonium perhibet, atque apostoli edocent; sed et optimus architectus ejus, fundamentum (85) no- strum, id est Ecclesiæ, Paulus posuit ", et legem tradidit, ordinatis (86) ministris, et presbyteris, et episcopis in ea, describens per loca singula, quo - modo et qualiter oporteat ministros Dei, quales et qualiter fieri presbyteros, qualesque esse debeant qui episcopatum desiderant; quæ omnia bene no- bis et recte disposita, usque in hodiernum, statum suum custodiunt, et permanet apud nos hujus re- gulæ disciplina. Istius vero qui nunc nobis ex Per- sarum provincia ebullivit, Manes nomine, adver- sum quem mihi disputatio jam secundo commota est, genus vobis dicam, et totum; sed et doctrina ejus unde descendat, lucidissime demonstrabo. Iste non est primus auctor hujuscemodi doctrinæ, nec solus; sed quidam ex Scythia, Scythianus (87) no- mine, apostolorum' tempore fuit sectæ hujus auctor et princeps, sicut et fuerunt et multi alii apostatæ, qui primatus sibi vindicare cupientes, falsa pro ve- ris conscripserunt (88), simpliciores quosque ad suam libidinem pervertentes; quorum nomina et perfidias dicere nunc tempus non sinit. Hic ergo Scythianus dualitatem istam introducit (89) con- trariam sibi; quod ipse a Pythagora suscepit, sic- [Cor. 111, 10. (85) Codex Casinensis : « Sed et optimos archi- tectos ei fundamentum, cujus manifestam cor- ruptionem modica mutatione sustulimus. (86) Locus notandus de hierarchiæ ecclesiasticæ ordine ab apostolis instituto. Episcopes autem, pre- sbyteros et ministros tantum nominat Archelaus ; quod ministrorum, hoc est diaconorum nomine omnes infra presbyteratum ordines antiquissimi Patres comprehendere consueverint: ita Clemens Alexandrinus.lib. vI Stromatum, pag. 667; Tertul- lianus, De baptismo, cap. 17; Origenes, homil. 2 in D Jerem. et in Matthæi cap. 19, pag. 363, et alibi passim. (87) Qui Scythianus apud omnes alios veteres qui de Manichæorum hæresi tractarunt, appellatur, tam hic, quam in sequentibus a veteri interprete, • Scutianus, et Excutianus vocatur, nisi ubi- que imperiti librarii sit error. In codice autem ms. Regio Alexandrino Vat. legitur : ‹ Quidam, Stutia- nus nomine, qui apostolorum, etc. Sic infra sem- per Stutianum vocat. (88) Cod. Regius-Alex. Vat., ‹ falsa pro veris confixerunt. › (89) Codex Casinensis, ‹ introduxit. › (90) In eodem codice, quæ eum sequuntur. › Mala lectio. (91) Hic nonnulla deesse palam est. Forte, in qua cum diu habitaret, depravatus est, cum Ægy- ptiorum sapientiam didicisset. Cod. Reg., Alex., -- LII. Nullus tamen ita impudenter prævaluit sicut iste Scythianus. Inimicitias enim inter duos inge- nitos introduxit, et omnia hæc quæ consequun- tur (90) hujuscemodi assertionem. Quique Scythia- nus ipse ex genere Saracenorum fuit, et captivam quanıdam accepit uxorem de superiore Thebaide, quæ eum suasit habitare in Ægypto magis quam in desertis. Atque utinam nunquam eum illa provin- cia suscepisset, in qua cum eum habitaret, cum Ægyptiorum sapientiam didicisset (91); erat enim, ut quod verum est dicamus, valde dives ingenio et opibus, sicut hi qui sciebant eum, per traditionem nobis quoque testificati sunt. Discipulum autem habuit quemdam, nomine Terebinthum (92), qui scripsit ei quatuor libros; ex quibus unum quidem appellavit Mysteriorum, alium vero Cupitulorum, tertium autem Evangelium; et novissimum omnium, Thesaurum appellavit: et erant ei isti quatuor li- bri, et unus discipulus nomine Terebinthus (93). Quia ergo aliquantum temporis secum isti ambo de- creverant soli habitare; placuit Scythiano discur- rere in Judæam, ut ibi congrederetur cum omnibus quicunque ibi videbantur esse doctores : et perve- nit eum continuo vita defungi, nec potuisse aliquid promovere. Ille vero discipulus qui cum eo fuerat conversatus, in fugam versus est (94), et Babylo- niam petiit, quæ nunc provincia habetur a Persis (95), quæque abest nunc a locis nostris itinere die - rum et noctium ferine sex : quo cum venisset, ta- lem de se famam pervulgavit ipse Terebinthus, dicens omni se sapientia Ægyptiorum repletum, et vocari non jam Terebinthum, sed alium (96) Buddam Vat., in qua cum habitaret, et Ægyptiorum. › Mox ibid., testati sunt, protestificati sunt. » (92) Et hic manifestus est librarii error in codi- ce Casinensi, in quo scribitur Terbonem; navı Cyrillus Ilierosolymitanus catechesi 6, et alii omnes Tépбv0ov Terbinthum, seu Terebinthum, › Scythiani discipulum faciunt. Quin et in seqq. ubi- que Tereventus scribitur. Quod vero ait Arche- laus, hunc Scythiano scripsisse quatuor libros quos recenset, contrarium est Cyrilli mox laudati narra- tioni, aliisque, qui Scythianum solum corum aucto- rem agnoscunt. Cod. Reg., Alex., Vat., quem- dam, qui scripsit. Paulo post, tertium vero Evangelium. - (93) Codex Reg. Alex. Vat., nomine Terybc- neus. Cum ergo aliquantum temporis secum isti ambo decrevissent, soli placuit Stutiano excurrere in Judæam. › Sic infra ubique vocat Terybe- neum. > (94) Idem codex, ille vero discipulus omnibus quæcunque ejus fuerant, congregatis, in fugam ver- sus est. Mox, provincia habitatur a Persis, ‣ pro habetur. Et paulo post, vocari, jam non Terybeneum, sed Buddam.", (95) Nota quousque extenderentur imperii Roma- ni limites eo tempore, quo Archelaus cum Manete disputavit. (96) Mire hic sese exserit librarii qui Casinensem codicein exaravit, oscitantia; scripsit enim, sed

col. 1519–1520page 43 of 47

nomine, sibique hoc nomen impositum; ex qua- A nisterium voluit, et comparavit sibi puerum (4) an- dam autem virgine natum esse, simul et ab an- gelo (97) in montibus enutritum. Parcus vero qui- dam propheta (98), et Labdacus Mithræ filius, ar- guebat eum mendacii, et erat eis quotidie animosa exaggeratio de hujusmodi negotio. Sed quid plura ? Licet frequentius objurgaretur, tamen nuntiabat eis quæ ante sæculum essent, et de sphæra, et duobus luminaribus; sed et quo, et quomodo animæ dis- cedant (99), et qualiter iterum revertantur in cor- pora, et alia multa hujuscemodi, et horum nequio- ra, id est bellum Deo commotum esse in princi- piis, ut ipse propheta crederetur. Pro quibus dum argueretur, ad viduam quamdam secessit cum suis quatuor libris, nullo ibidem discipulo acquisito, præter anum solam quæ ejus particeps facta est. Tunc (1) deinde mane primo ascendit solarium quoddam excelsum, ubi nomina quædam cœpit in- vocare, quæ nobis Turbo dixit, solos septem ele- ctos didicisse. Cum ergo ascendisset ritus nescio cujus, vel artificii gratia; solus autem ascendit, ne inde ab aliquo convinci posset (2), quod si dis- simulasset vel pro nihilo duxisset, cogitabat se a veris principibus pœnis esse subditum. Hæc eo co- gitante (3), justissimus Deus sub terras eum de- trudi per spiritum jubet : et continuo de summo dejectus, exanime corpus deorsum præcipitatum est, quod anus illa miserta, collectum locis solitis sepeliit. LIII. Tunc omnia illa quæ secum de Ægypto pertulerat, manserunt apud eam; et gavisa est val- de de morte ejus, duplici causa: primo, quod non libenter aspiceret artes illius; secundo, pro his quæ de hæreditate fuerat consecuta; erat enim multum pretii. Quæ cum sola esset, habere aiiquem ad mi- aliud cujusdam nomine; legendum autem esse, • sed alium Buddam nomine, Cyrilli Hierosolymi- tani, Epiphanii et aliorum narrationes palam evin- cunt. (97) Cod. Reg., Alex., Vat., ‹ se esse simulabat, et ab angelo. Mox vero, Labdacus Metri filius (pro Mithra).... quotidie satis animosa certatio de hujusmodi negotio. › (98) De his Persarum sacerdotibus, vide Epipha- nium in hac hæresi num. 3, et nos in Manichæorum Historia. (99) Cod. Reg. Alex. Vat., ‹ et de duobus lumi- nariis mysteria. Sed et quomodo animæ discede- bant. Et mox, revertebantur. › (1) In ecdice Casinensi scribitur, ‹ Nunc; > sed tunc legendum esse non ambigo. (2) Codex Casinensis habet, ut inde ab aliquo convinci possit. Contrarius tamen sensus quem expressimus, verior est; nam id sibi vult Archelaus, Manetem solum, cujusdam præstigii causa, sola- rium ascendisse, ne a Parco et Labdaco Mithræ sa- cerdotibus id egisse deprehensus, debitas poenas Persarum regi persolveret. Cod. Reg., Alex., Vat., ascendit, ut ne ab aliquo. › - (3) Cod. Reg. Alex. Vat., & pœnis esse subden- dum. llæc illo cogitante. Paulo post, ‹ de Egy- pto protulerant. » Et mox, ‹ duplici ex causa... quæ hæreditate fuerat consecuta : erat enim multum pe- cuniæ avida. Quæ cum, etc. (4) Idem codex, ‹ puerulum. › Mox, ‹ quem- norum ferme septem, Corbicium (5) nomine, quem statim manumisit ac litteris erudivit. Quique cum duodecim annorum esset effectus, anus illa diem obiit, ipsique (6) universa bona sua tradidit, et cum cæteris reliquis (7), etiam quatuor illos libellos quos Scythianus scripserat, non multorum versuum singulos. Tunc ergo Corbicius, sepulta domina, bo- nis sibi derelictis omnibus uti cœpit, et migravit ad mediuɩn civitatis locum in quo manebat rex Persarum; et commutato sibi nomine, Manem se- metipsum pro Corbicio appellavit; nec Manem, sed Manes; Persarum enim lingua tali utitur declina- tione. Effectus igitur puer ille annorum prope se- xaginta (8), eruditus secundum doctrinam quæ in locis illis est, et pæne dixerim super omnem bo- minem; diligentius tamen hæc didicit, quæ in illis quatuor libellis continebantur: acquisivit etiam dis- cipulos tres (9), quorum nomina sunt hæc : Tho- mas, Addas et Hermas. Tunc assumit illos libel- los, et transfert eos, ita ut multa (10) alia a semet- ipso insereret eis, quæ anilibus fabulis similia sunt. Habebat ergo tres istos discipulos conscios malo- rum suorum; nomen vero libellis proprium ascri- bit, prioris nomine deleto, tanquam si eos solus ex semetipso conscripserit. Tunc visum est ei mittere discipulos suos cum his quæ conscripserat in li- bellis, ad superiora illius provinciæ loca, et per di- versas civitates et vicos, ut haberet aliquos se se- quentes; et Thomas quidem partes Ægypti voluit occupare, Addas vero Scythiæ (11), solus autem Hermas residere cum eo elegit. Cum ergo illi essent profecti, regis filius ægritudine quadam arreptus est; quem rex curari desiderans, edictum proposuit in vita (12), si quis eum curare possit, accipere que statim. Et paulo post, Qui cum. › (5) Cubricum, Kou6pixov, hunc, non ‹ Cor- bicium, vocant Cyrillus, Epiphanius et alif. (6) Codex Reg. Alex. Vat., anus die illa qua obiit, ipsique, etc. Mox, cæteris reliquiis. Pau- cisque interjectis, in qua manebat rex Persa- rum. > (7) Forte « reliquiis. › (8) Ita constanter in Casinensi codice scribitur ; vereor tamen ne in hoc annorum numero mendom sil. Codex Reg. Alex. Vat., Effectus est igitur puer ille annorum prope septuaginta. » - (9) Idem codex Reg. Alex. in locis illis est, pene dixerim super omnem hominem diligentius : tamen didicit ea quæ in quatuor illis libellis conti- nebantur. Acquisivit etiam ipse discipulos. ▸ (10) In eodem cod. Vat., ut transferret eos, ita ut alia multa. Paulo post, ex semetipso scri- pserit, pro conscripserit. › (11) Idem codex, partes Ægyptiorum voluit occu- pare, Abdas vero Syriæ. > - (12) Legendum fortasse, invitans. Atque hane lectionem confirmat codex Reg. Alex. Vat. Mox in codem cod., curare posset, accederet, præ- mio multo proposito. Tunc iste, sicut illi qui cu- bum, quod nomen est aleæ, ludere solent, præsen tiam sui exhibet Manes. Ista vera est hujus loci lectio, quam nos subodoravimus, ut in nostris ad hunc locum notis videri potest.

col. 1521–1522page 44 of 47

- CUM MANETE HÆRESIARCHA. præmium, multo proposito. Tum iste, sicut illi qui A libris (22), sicut etiam adversus me disputans fe- cibum, quod nomen est tale eludere (13) solent, præsentiam suam Manes exhibet apud regem, di- cens se esse puerum curaturum : quæ cum audis- set (14) rex, suscepit eum cum obsequio, ac liben- ter habuit. Verum ne multa narrando quæ gessit tædium auditoribus inferam, mortuus est puer in manibus ejus, vel potius exstinctus. Tunc rex in carcerem detrudi jubet Manem, et ferri talento (15) onerari. Illi vero duo discipuli ejus qui missi fu- erant ad docendum per singulas civitates, quære- bantur ad poenam. Quique fugientes licet nunquam cessarunt alienam (16) hanc et ab Antichristo inspi- ratam, per loca singula inserere doctrinam. LIV. Post hæc ad magistrum suum redeunt, re- ferentes quæ eis acciderant; audiunt etiam ea quæ B in ipso collata sunt mala. Accedentes ergo, ut dice- bam (17), ad cum sui, et suggerentes ei de his ma- lis quæ per loca singula patiebantur, de reliquo converti (18) se debere ad salutem suadebant: per- timuerant enim, verentes ne quid sibi ex his malis quæ illi inferebantur, accederet (19). At ille suadens eos nihil vereri, ad orationem consurgit. Tunc de- inde jubet, in carcere positus, legis Christianorum libros comparari; valde enim hi qui missi fuerant ab eo per singulas civitates, ab omnibus homini- bus exsecrationi habebantur, maxime apud quos Christianorum nomen venerationi erat. Sumpto ergo aliquantulo auri modo, abierunt ad loca (20) in quibus Christianorum libri conscribebantur (21); et simulantes se nuntios esse Christianos, rogabant præstari sibi libros ad comparandum : et, ut ne muita dicam, comparant universos libros Scriptu- rarum nostrarum, et deferunt ad eum in carcere constitutum. Quibus ille acceptis, homo astutus cœpit in nostris libris occasiones inquirere dualita- tis suæ, nec suæ quidem, sed Scythiani, qui hoc ante plurimum temporis protulerat; et in nostris (13) Locus valde corruptus. Forte legendum, qui cybum, quod nomen est tali, ludere. › (14) Cod. Reg. Alex. Vat. Quod cum audis- set, pro quæ. Mox, (narrando quæ gesta sunt. > (15) Hoc est, vinculis ferreis, ab eorum pondere : nam tálavtov interdum est pondus. (16) Cod. Reg. Alex. Vat., licet nunquam ces- D sarent alienam. Paulo post. quid eis accide rint, › lege ‹ acciderit. Mox vero, Accedentes ergo, ut decebat, ad eum sui, et suggerentes sui ei de his. > (17) In codice Casinensi, ut dicebant; > nos levi mutatione, dicebam, » emendandum censuimus. Sed et fortasse, ut decebat, › legendum; nielior tamen visa est prior lectio. (18) In eodem codice, conventi, › scribitur ; sed converti, legendum esse, quæ sequuntur clare, ut arbitror, innuunt. (19) Forte, accideret. > - Atque ita quidem ms. Reg. Alex. Vat. (20) Cod. ms. Reg. Alex. Vat. ‹ ad illa loca. > Mox, se novitios esse Christianos, pro ‹ nun- tios. Paulo post, et ne multa dicam.... et refe- runt ad eum. › (21) Vides ut arcani disciplinam in occultandis cit, assertionem suam proferre, quædam in his ac- cusɔns, quædam permutans, solo Christi nomine adjecto; quem se idcirco suscipere simulavit, ut per civitates singulas sanctum et divinum nomen audientes Christi, minime exsecrantes eos, disci- pulos istius non fatigarent. Invenientes autem vo- cem etiam de Paracleto positam in Scripturis (25), semetipsum esse subjecit; qui non legerat diligen- ter, quia Paracletus jam tunc venisset, cum apostoli adhuc essent super terram. His ergo tam scelerate compositis, mittit et discipulos suos prædicaturos intrepide fictos simulatosque errores, et novas fal- sasque voces annuntiaturos per loca singula. Quod cum rex Persarum cognovisset, dignis eum suppli- ciis subdere parat. Quo Manes agnito, admonitus in somnis, elapsus de carcere, in fugam versus est, auro plurimo custodibus corruptis; et mansit in castello Arabionis. Unde scriptam epistolam per Turbonem ad Marcellum nostrum misit, in qua significavit se esse venturum. Quo cum venisset (24), fuit nobis certamen tale, quale et hic vidistis et audistis, in quo, prout potuimus, ostendimus eum pseudoprophetam. Sed custos quidem carce- ris, qui eum dimiserat, punitus est; rex vero eum requiri jussit, et in quibuscunque locis repertum comprehendi (25). Hæc cum ego cognovissem, ne- cessariuin fuit me etiam vobis indicare, quia requiri- tur iste a rege Persarum usque in hodiernum diem. LV. His auditis, turbæ volebant Manem compre- hensum tradere potestati barbarorum qui erant vi- cini ultra Strangam (26) fluvium (27), quoniam et ante tempus venerant quidam ad requirendumi eum, quo nusquam reperto, discesserant; erat enim tunc fuga constitutus. Cum ergo hæc ita Archelaus pro- didisset, continuo se in ſugam dedit Manes, et eva- dere potuit, dum nemo eum insequeretur. Sed po- pulus, cum Archelai quem libenter audiebant, rela- fidei mysteriis olim custodierint Christiani, et quan- to curaverint studio, ne sacrosanctæ legis libri ad gentilium manus pervenirent, etiam antequam Dio- cletiani persecutio exorta esset, ac traditionis peri- culum immineret. Præterea hinc apparet, non ubi- que sed certis quibusdam in locis Christianorum li- bros vendi consuevisse. (22) Idem cod. Vat., et ex nostris libris. › (23) In eodem cod. Vat., discipulos istius non fugarent. Inveniens autem etiam de Paracleto po- situm in Scripturis. › Mox, « mittit discipulos suos, > sine particula el. » . (24) Cod. Reg. Alex. Vat. Quo cum advenis- set. Paulo post, ‹ pseudo-prophetam esse mani- feste. Sed. › (25) Idem cod. in quibuscunque locis repertum ostendimus comprehendi. Fortasse, offendere- tur, comprehendi. › (26) In eodem cod. Vat., potestati barbarorum, qui erant vicini ultra Stracum fluvium. Mox, ‹ ve- nerant quidam hominum ad requirendum eum; quo nusquam reperto discesserunt." › (27) Et hic præcisius imperii Romani limes, qui- nam Archelai ætate et Probo imperante esset, de- signatur.

col. 1523–1524page 45 of 47

tione tetk tur (28), en crebre secuti A sunt post eum. Sed ille vias quibus venerat, repe- tens, transito fluvio ad Arabiouis castellum rediit, ubi pɔstea comprehensus, oblatus est regi; quique plurima adversus eum indignatione commotus, duas mortes in eum vindicare cupiens, unam filii, alteram carcerarii, jussit eum ante portam civita- tis excoriatum suspendi; et pellem ejus, medica- mentis infectam, inflari; carnes vero volucribus dari jussit (29). Quibus postea agnitis Archelaus adjecit ea priori disceptationi, ut omnibus innote- sceret, sicut ego, qui inscripsi in prioribus expo- sui. Congregatis igitur omnibus Christianis, ferri adversus eum sententiam placuit, veluti epilogum quemdam morti ejus (30) transmittentes, conso- nantem reliquis vitæ ejus negotiis. Addidit etiam hoc Archelaus dicens: Viri fratres, ne quis vestrum incredulus sit his quæ a me dicta sunt : id est quod non ipse primus auctor scelerati hujus do- gmatis exstiterit Manes; sed tantum, quod per ipsum aliquibus terræ partibus manifestatum sit. Sed non statim is qui aliquid quocunque portave- rit, auctor ejus putandus est, sed qui invenerit. Sic- ut enim gubernator acceptam navem quam alius fecit, ad quæcunque loca voluerit perducere, alie- nus est tamen omni genere a constructione ejus ; ita intelligendus est et iste: non enim ex initio huic rei ipse originem dedit; sed ea tantum (31) quæ ab illo fuerant inventa, per se detulit hominibus', sic- ut certis testimoniis notum est: quibus proposi- C tum est vobis ostendere, non ex Mane originem mali kujus manasse (33); sed ab alio, et ante mul- tum temporis a barbaro quodam exorta, in silen- tio habita; ab isto vero ignote latentia, veluti pro- pria ejus esse prolata, deleto conscriptoris titulo, sicut superius exposui. Fuit prædicator apud Per- ge post nostrorum apostolorum tempora; qui et ipse cum esset versutus, et vidisset quod eo tem- pore jam essent omnia præoccupata, dualitatemi istam voluit affirmare, quæ etiam apud Scythianum erat. Denique cum nihil haberet, quod assereret proprium, aliis dictis (34) proposuit adversariis. Et omnes ejus libri difficilia quædam et asperrima continent. Exstat tamen tertius decimus liber tra- ctatuum ejus, cujus initium tale est : Tertium de- cimum nobis tractatuum scribentibus librum, ne- cessarium sermonem uberemque salutaris sermo præstavit. › Per parvulam divitis, et pauperis na- turam sine radice, et sine loco rebus supervenien- tem, unde pullulaverit indicat. Hoc autem solum caput liber continet. Nonne continet et alium ser- monem, et sicut opinati sunt quidam, nonne omues offendemini ipso libro, cujus initium erat hoc? Sed • ad rem rediens Basilides, interjectis plus mious vel quingentis versibus ait : Desine ab inani et cu- riosa varietate: requiramus autem magis, quæ de bonis et malis etiam barbari inquisieruut, et in quas opiniones de his omnibus pervenerunt. Qui- dam enim horum dixerunt, initia omnium duo esse, quibus bona et mala associaverunt, ipsa dicentes initia esse et ingenita, id est in principiis lucem fuisse, ac tenebras, quæ ex semetipsis erant, non quæ esse dicebantur. Hæc cum apud semetipsa essent, propriam unumquodque eorum vitam age- bat, quam vellet, et qualis sibi competeret (35) ; omnibus enim amicum est, quod est proprium, et nihil sibi ipsum malum videtur. Postquam autem ad alterutrum agnitionem uterque pervenit, et te- nebræ contemplatæ sunt lucem (36), tanquam me- lioris rei sumpta concupiscentia, insectabantur ea commisceri. › Nonnulla fortasse desunt. (28) Cod. Reg. Alex. Vat., dum ne eum inse- queretur is populus, et Archelai quem libenter au- diebant, relatione tenerentur. Mox ‹ crebro, › pro • crebre. > Paulo post, venerat, repetans, trans- ito fluvio Adrabionis rediit. Vide an legendum sit ‹ repedans. › • (29) In his verbis, volucribus dari jussit, › de- sinit apographum Regio-Alexandrinum Vaticanum, excerpta quædam ex Actis disputationis Archelai a cap. 51 ad 55 continens; unde varias lectiones de- D scripsimus, quarum ope quædam Archelai loca re- stituuntur. (30) Forte, mortis ejus. › (31) Male codex Casinensis, sed etiain. > (32) Aut nihil video, aut ita corrigenda est codi- cis Casinensis lectio, quæ sic se habet, non ex Manen originem mali hujus Manes esse. ▸ (35) Etsi Basilidem qui paulo post apostolorum tempora hæresim docuit, Alexandrinum fuisse, et in Ægypto scholas erroris aperuisse, testetur Ense- bius lib. v Histor. ecclesiast., cap. 7; nihilominus qui ab Archelao memoratur, idem ac Basilides Ale- xandrinus esse videtur, licet apud Persas hæresim prædicasse dicat. Fieri enim potest ut Basilides Alexandria digressus, Persas quoque hæreticis do- gmatibus inficere tentasset. Sane Basilidis Pers nulla, quod sciam, apud veteres mentio. Scripsit autem Basilides Alexandrinus libros 24 in Evange- lium, eodem Eusebio teste, qui non alii esse viden- tur a tractatuum libris, quos laudat Archelaus, et ab exegeticis illis, ex quorum libro 23 quædam loca refert Clemens Alexandrinus Stromatum lib. 4. Au autem Evangelium illud in quod Basilides scripsit, apostolorum esset, an aliud quod suo marte confin- xit, cujus meminit Origenes hom. 1 in Lucam, Hie‐ ronymus in prologo suorum Comment. in Matthæ- um, et Ambrosius in prologo in Evangelium Lucæ, non satis liquido constat. (34) Forte, aliorum dicta. › (35) In codice Casinensi, terent. > et quales ibi compe- (36) Tenebras desiderio lucis adipiscendæ actas fuisse Manes quoque asserit in cap. 13 hujus ope- ris, et apud Titum Bostrensem adversus Manichæos lib. 1, pag. 47 editionis Casinianæ.

col. 1525–1526page 46 of 47

Fragmentum Actorum ejusdem disputationis

PG 10:1525Ex Cyrilli Hierosolymitani catechesi 53 27-29 G ** Psal. v, 11. 28 Deut. xxx11, 22. 1. Fugit e carcere (Manes), et in Mesopotamiam venit: verum occurrit ei scutum justitiæ, Arche laus episcopus eumque coram philosophis judici bus reprehendens, collecto gentilium auditorio, ne, si Christiani judices essent, viderentur favisse Age profer, ait Archelaus ad Manen, quod præ dicas. At ille, cui os quasi sepulcrum patens erat ", primum a blasphemia in Creatorem omnium ini tium sumpsit, inquiens: Veteris Testamenti Deus, malorum inventor est, de se ipse dicens: «Ego ignis consumens "., Tum sapiens Archelaus hanc solvit refutavitque blasphemiam his verbis: Si veteris Deus Testamenti, ut ais, ignem se dicit, cujus est ille Filius, qui ait: Ignem veni mittere in terram s?, Si culpas eum qui dicit: • Dominus mortificat et vivificat ";, quamobrem Petrum colis, qui Tabitham a mortuis excitavit ", et Sapphiram morti tradidit? Si vitio vertis, quod ignem præ paravit s; quare hunc non carpis qui dicit: c Dig cedite a me in ignem æternum "?> Si reprehendiz eum qui dicit: Ego Deus faciens pacem, et creans mala s;» expone quomodo Jesus dicat: ‹ Non veni pacem mittere, sed gladium ".» Cum ambo paria dicant, e duobus alterum: aut uterque bonus, eo ipso quod verbis congruant; aut si Jesus hæc dicens, abest a reprehensione, quare dignum re prehensione clamas eum, qui in Veteri Testamento similia profert? 11. Tum Manes haec contra: Et qualisnam Deus excæcat? Pauli enim verba sunt: ‹ In quibus Deus sæculi bujus excæcavit cogitationes infidelium, ut ne fulgeat in illis illuminatio Evangelii ".» Arche ss 1 Reg. 11, 6. 26 Act. 1x, 40. 27 Act. v, 10. ss Matth. 41. 3 Isa, XLV, 7. Matth. x, 34. *³ Deut. ¡v, 24. ** Luc. XII, 49. Ne quidpiam Actorum disputationis Archelai episcopi cum Manete omitteremus, opportunum cen suimus hic corumdem fragmentum ex Cyrilli Hie rosolymitani catechesi sexta, pag. 147 primæ edi tionis desumptum, corollarii loco subjungere, co præsertim quod in præcedentibus Actis, ab Hege monio, ut videtur, in epitomen redactis, non re periatur. Fragmentum istud contulimus cum noviss. edit. Paris. BB. ann. 1720; versionem recensuimus, et cl. editoris notas subjecimus. In editis e armis justitiæ.» Leginus in mss. Coisl., Roe, Casaub., Petro Sicul., Grod., qui vertit Syntum justitia.» Particulam adjecimus ex Grod. et Pelo Siculo. ID. Codd. Coisl., Ottob., Roe, Ca saub., Sed in ms. Outel. deest articulus 6. In loco autem Scripturæ citato, uon Deus, sed Moyses de Deo in tertia pe ‘sona 311 Cor. IV, 4. loquitur ita Verba hæc desiderantur in codd. Outob., Coisl., Roe, Casaub., Grod., Petro Sic. Paulo post, in Roe et Casaub. scribitur, proxime ad sacrum textum. Cyrillus ipse catech. ix, n. 7, citans sequentia hujus prophetici testimonii verba, legit, Loco Siculus scribit Cur non re prehendis Jesum aientem,» etc. Post in codd. Roe, Casaub. et in Coisl. autem cod. post additur Petrus Sic. leg.t «super terram. Habentur ea verba in citato Matthæi textu; verum non in hoc versiculi membro quod hic refertur, sed in superiore Ib. In Ottob. habetur Petrus Sic. legit; 'Digitized by Geνι, Φεύγει ἐκ τῆς φυλακής (Μάνης), καὶ ἔρχεται εἰς τὴν Μεσοποταμίαν, ἀλλ' ἀπαντᾷ αὐτῷ ὅπλον δικαιοσύνης 'Αρχέλαος ἐπίσκοπος· καὶ ἐπὶ φιλοσόφων κριτῶν ἐλέγξας, ἀκροατήριον Ἑλληνικὸν συστησάμενος, ἵνα μὴ, Χριστιανῶν κρινόντων, δοκῶσιν οἱ κριταὶ χαρίζεσθαι· Λέγε, φησὶν ὁ ᾿Αρχέλαος πρὸς τὸν Μάνην, δ κηρύσσεις. Ὁ δὲ, ὡς τάφον ἀνεψγ μένον ἔχων τὸ στόμα, ἀπὸ βλασφημίας πρῶτον τοῦ Ποιητοῦ τῶν ἁπάντων ήρξατο, φάσκων· Ο τῆς Παν λαιᾶς Θεὸς κακῶν ἐστιν εὑρετής, λέγων περὶ ἑαυτοῦ Εγώ πῦρ καταναλίσκον.» Ο δὲ σοφὸς 'Αρχέ λαος ὑπεξέλυε τὴν βλασφημίαν, εἰπών· Εἰ ὁ τῆς Πα λαιᾶς Θεὸς κατὰ τὸν σὸν λόγον, πῦρ ἑαυτὸν λέγει, τίνος υἱός ἐστιν ὁ λέγων·. Πῦρ ἦλθον βαλεῖν ἐπὶ τὴν γῆν;» Εἰ μέμφη τὸν λέγονται ο Κύριος θανατοί καὶ ζωογονεῖ·, διὰ τί τιμᾷς Πέτρον, τὴν Θαβιθὰν μὲν ἐγείραντα, τὴν δὲ Σαπφείραν θανατώσαντα; ΕΙ δὲ καὶ μέμφῃ, ὅτι πῦρ ἡτοίμασε, διὰ τί οὐ μέμφῃ τὸν λέγοντα, ο Πορεύεσθε ἀπ' ἐμοῦ εἰς τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον;» Εἰ μέμφῃ τὸν λέγοντα· «Εγώ Θεὸς ποιῶν εἰρήνην, καὶ κτίζων κακά· › ἐξήγησαι πῶς λέγει Ἰησοῦς· «Οὐκ ἦλθον βαλεῖν εἰρήνην, ἀλλὰ μάχαιραν.» Αμφοτέρων τὰ ἴσα λεγόντων, δυοῖν θάτερον· ἢ ἀμφότεροι καλοὶ διὰ τὴν ὁμολεξίαν· ἢ εἰ ἀνέγκλητος Ἰησοῦς ταῦτα λέγων, διὰ τί ψέγεις τὸν τὰ ὅμοια ἐν τῇ Παλαιά λέγοντα; Εἶτα ὁ Μάνης πρὸς τοῦτον λέγει· Καὶ ποῖος Θεὸς τυφλοῖ; Παῦλος γάρ ἐστιν ὁ λέγων· Ἐν οἷς ὁ Θεὸς τοῦ αἰῶνος τούτου ἐτύφλωσε τὰ νοήματα τῶν ἀπίσ στων, εἰς τὸ μὴ διαυγάσαι τον φωτισμὸν τοῦ καν, οι Οπλον δικαιοσύνης. όπλῳ δι καιοσ., ὅπλον Γουττ. ως τάφον. ὡς Ἐγὼ πύρ. Ἐγὼ ὁ Θεὸς πῦρ κατ. Κύριος ὁ Θεός σου, πῦρ καταναλίσκον ἐστί. 10. Ἀπ' ἐμοῦ. Ἐγὼ ὁ Θεὸς, ὁ ποιῶν, Ἐγὼ ὁ Θεὸς ὁ ποιήσας φῶς. ἐξήγησαι πῶς λέγει Ἰησοῦς, Διὰ τί οὐ μέμφῃ τὸν Ἰησοῦν λέγοντα· « εἰρήνην Οιιob., βαλεῖν, ἐπὶ τὴν γῆν. ἐπὶ τῆς γῆς, Μή νομίσητε, ὅτι ἦλθον βαλεῖν εἰρήνην ἐπὶ τὴν γῆν. Εἰς τὸ μὴ διαυγάσαι. αύτ γάσαι. εἰς τὸ μὴ αὐγάσαι αὐτοῖς τὸν φωτισμὸν τῆς γνώσεως τῆς δόξης τοῦ Εὐαγγελίου του

νι, Φεύγει ἐκ τῆς φυλακής (Μάνης), καὶ ἔρχεται εἰς τὴν Μεσοποταμίαν, ἀλλ' ἀπαντᾷ αὐτῷ ὅπλον δικαιο σύνης 'Αρχέλαος ἐπίσκοπος· καὶ ἐπὶ φιλοσόφων κριτῶν ἐλέγξας, ἀκροατήριον Ἑλληνικὸν συστησάμε νος, ἵνα μὴ, Χριστιανῶν κρινόντων, δοκῶσιν οἱ κριταὶ χαρίζεσθαι· Λέγε, φησὶν ὁ ᾿Αρχέλαος πρὸς τὸν Μάνην, δ κηρύσσεις. Ὁ δὲ, ὡς τάφον ἀνεψγ μένον ἔχων τὸ στόμα, ἀπὸ βλασφημίας πρῶτον τοῦ Ποιητοῦ τῶν ἁπάντων ήρξατο, φάσκων· Ο τῆς Παν λαιᾶς Θεὸς κακῶν ἐστιν εὑρετής, λέγων περὶ ἑαυτοῦ Εγώ πῦρ καταναλίσκον.» Ο δὲ σοφὸς 'Αρχέ λαος ὑπεξέλυε τὴν βλασφημίαν, εἰπών· Εἰ ὁ τῆς Πα λαιᾶς Θεὸς κατὰ τὸν σὸν λόγον, πῦρ ἑαυτὸν λέγει, τίνος υἱός ἐστιν ὁ λέγων·. Πῦρ ἦλθον βαλεῖν ἐπὶ τὴν γῆν;» Εἰ μέμφη τὸν λέγονται ο Κύριος θανατοί καὶ ζωογονεῖ·, διὰ τί τιμᾷς Πέτρον, τὴν Θαβιθὰν μὲν ἐγείραντα, τὴν δὲ Σαπφείραν θανατώσαντα; ΕΙ δὲ καὶ μέμφῃ, ὅτι πῦρ ἡτοίμασε, διὰ τί οὐ μέμφῃ τὸν λέγοντα, ο Πορεύεσθε ἀπ' ἐμοῦ εἰς τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον;» Εἰ μέμφῃ τὸν λέγοντα· «Εγώ Θεὸς ποιῶν εἰρήνην, καὶ κτίζων κακά· › ἐξήγησαι πῶς λέγει Ἰησοῦς· «Οὐκ ἦλθον βαλεῖν εἰρήνην, ἀλλὰ μάχαιραν.» Αμφοτέρων τὰ ἴσα λεγόντων, δυοῖν θάτερον· ἢ ἀμφότεροι καλοὶ διὰ τὴν ὁμολεξίαν· ἢ εἰ ἀνέγκλητος Ἰησοῦς ταῦτα λέγων, διὰ τί ψέγεις τὸν τὰ ὅμοια ἐν τῇ Παλαιά λέγοντα; Εἶτα ὁ Μάνης πρὸς τοῦτον λέγει· Καὶ ποῖος Θεὸς τυφλοῖ; Παῦλος γάρ ἐστιν ὁ λέγων· Ἐν οἷς ὁ Θεὸς τοῦ αἰῶνος τούτου ἐτύφλωσε τὰ νοήματα τῶν ἀπίσ στων, εἰς τὸ μὴ διαυγάσαι τον φωτισμὸν τοῦ καν, οι Οπλον δικαιοσύνης. όπλῳ δι καιοσ., ὅπλον Γουττ. ως τάφον. ὡς Ἐγὼ πύρ. Ἐγὼ ὁ Θεὸς πῦρ κατ. Κύριος ὁ Θεός σου, πῦρ καταναλίσκον ἐστί. 10. Ἀπ' ἐμοῦ. Ἐγὼ ὁ Θεὸς, ὁ ποιῶν, Ἐγὼ ὁ Θεὸς ὁ ποιήσας φῶς. ἐξήγησαι πῶς λέγει Ἰησοῦς, Διὰ τί οὐ μέμφῃ τὸν Ἰησοῦν λέγοντα· « εἰρήνην Οιιob., βαλεῖν, ἐπὶ τὴν γῆν. ἐπὶ τῆς γῆς, Μή νομίσητε, ὅτι ἦλθον βαλεῖν εἰρήνην ἐπὶ τὴν γῆν. Εἰς τὸ μὴ διαυγάσαι. αύτ γάσαι. εἰς τὸ μὴ αὐγάσαι αὐτοῖς τὸν φωτισμὸν τῆς γνώσεως τῆς δόξης τοῦ Εὐαγγελίου του Ex Cyrilli Hierosolymitani catechesi 53 27-29 G ** Psal. v, 11. 28 Deut. xxx11, 22. 1. Fugit e carcere (Manes), et in Mesopotamiam venit: verum occurrit ei scutum justitiæ, Arche laus episcopus eumque coram philosophis judici bus reprehendens, collecto gentilium auditorio, ne, si Christiani judices essent, viderentur favisse Age profer, ait Archelaus ad Manen, quod præ dicas. At ille, cui os quasi sepulcrum patens erat ", primum a blasphemia in Creatorem omnium ini tium sumpsit, inquiens: Veteris Testamenti Deus, malorum inventor est, de se ipse dicens: «Ego ignis consumens "., Tum sapiens Archelaus hanc solvit refutavitque blasphemiam his verbis: Si veteris Deus Testamenti, ut ais, ignem se dicit, cujus est ille Filius, qui ait: Ignem veni mittere in terram s?, Si culpas eum qui dicit: • Dominus mortificat et vivificat ";, quamobrem Petrum colis, qui Tabitham a mortuis excitavit ", et Sapphiram morti tradidit? Si vitio vertis, quod ignem præ paravit s; quare hunc non carpis qui dicit: c Dig cedite a me in ignem æternum "?> Si reprehendiz eum qui dicit: Ego Deus faciens pacem, et creans mala s;» expone quomodo Jesus dicat: ‹ Non veni pacem mittere, sed gladium ".» Cum ambo paria dicant, e duobus alterum: aut uterque bonus, eo ipso quod verbis congruant; aut si Jesus hæc dicens, abest a reprehensione, quare dignum re prehensione clamas eum, qui in Veteri Testamento similia profert? 11. Tum Manes haec contra: Et qualisnam Deus excæcat? Pauli enim verba sunt: ‹ In quibus Deus sæculi bujus excæcavit cogitationes infidelium, ut ne fulgeat in illis illuminatio Evangelii ".» Arche ss 1 Reg. 11, 6. 26 Act. 1x, 40. 27 Act. v, 10. ss Matth. 41. 3 Isa, XLV, 7. Matth. x, 34. *³ Deut. ¡v, 24. ** Luc. XII, 49. Ne quidpiam Actorum disputationis Archelai episcopi cum Manete omitteremus, opportunum cen suimus hic corumdem fragmentum ex Cyrilli Hie rosolymitani catechesi sexta, pag. 147 primæ edi tionis desumptum, corollarii loco subjungere, co præsertim quod in præcedentibus Actis, ab Hege monio, ut videtur, in epitomen redactis, non re periatur. Fragmentum istud contulimus cum noviss. edit. Paris. BB. ann. 1720; versionem recensuimus, et cl. editoris notas subjecimus. In editis e armis justitiæ.» Leginus in mss. Coisl., Roe, Casaub., Petro Sicul., Grod., qui vertit Syntum justitia.» Particulam adjecimus ex Grod. et Pelo Siculo. ID. Codd. Coisl., Ottob., Roe, Ca saub., Sed in ms. Outel. deest articulus 6. In loco autem Scripturæ citato, uon Deus, sed Moyses de Deo in tertia pe ‘sona 311 Cor. IV, 4. loquitur ita Verba hæc desiderantur in codd. Outob., Coisl., Roe, Casaub., Grod., Petro Sic. Paulo post, in Roe et Casaub. scribitur, proxime ad sacrum textum. Cyrillus ipse catech. ix, n. 7, citans sequentia hujus prophetici testimonii verba, legit, Loco Siculus scribit Cur non re prehendis Jesum aientem,» etc. Post in codd. Roe, Casaub. et in Coisl. autem cod. post additur Petrus Sic. leg.t «super terram. Habentur ea verba in citato Matthæi textu; verum non in hoc versiculi membro quod hic refertur, sed in superiore Ib. In Ottob. habetur Petrus Sic. legit; 'Digitized by Ge

col. 1527–1528page 47 of 47

PG 10:15271aus autem hoc præciare releniens : Quæ paululum η Ευαγγελίου. antecedunt, inquit, lege : « Quod si etiam opertum est Evangelium nostrum, in iis qui pereunt est opertum ". » Videsne pereuntibus oblectum dici Evangelium? Non enim danda sunt sancta canibus. Præterea, solusne veteris Testamenti Deus excæcavit cogitationes infidelium ? Jesus etiam ipse nonne dixit: ‹ Ideo ipsis in parabolis loquor, ut videntes non videant 3 ? » Odione eos prosequens, volebat ut non viderent? An quia indignum erat, quoniam oculos ipsi suos occluserant? Ubi enim voluntaria malitia, illic et gratiæ donum abest. • Habenti enim dabitur : ab eo autem qui non habet, etiam quod se putat habere, auferetur 36. Hl. Si autem, ut interpretantur nonnulli, dicendun est illud (borum enim non est illaudabilis oratio), etiamsi excæcarit intidelium mentes, ad rem bonam excæcavit, ut ad sancta respiciant. Non enim dixit : Excæcavit eorum animam, sed cogitationes infidelium. › Cujus dicti sensus, ejusmodi est: Excæca scortatoris scortandi cogitationes, et servatus est homo; excæca latronis rapiendi et Jatrocinandi studium, et salvus est homo. Verum hoc modo non vis intelligere? Est et alia interpretatio. Excecat et sol obtusam oculorum aciem, et oculorum iinbecillitate laborantes excæcautur lumine perculsi : non quod sol excæcandi facultate sit præditus, sed quod oculorum status a videndo impediatur; sic et quibus corda laborant incredulitate, ii divinitatis radios contueri non possunt. Nec dixit: Excæcavit cogi- c tationes ne audiant Evangelium; sed ne fulgeat in illis illuminatio gloriæ Evangelii Domini nostri Jesu Christi ". Nam Evangelium audire ab omnibus expetitur at Evangelii gloria solis Christi germanis sincerisque (discipulis) tribuitur. Dominus itaque loquebatur in parabolis iis quidem qui non poterant audire; discipulis vero privatim parabolas et similitudines explicabat. Gloriæ enim fulgor eorum est, qui jam illustrati sunt; excæcatio infidelium. Hæc mysteria nunc tibi patefacit Ecclesia ex catechumenorum sorte transgresso : gentilibus exponere mos non est. Non enim gentili cuiquam de Patre et Filio et Spiritu sancto arcana mysteria declaramus: neque palam apud catechumenos de mysteriis verba facimus, sed multa sæpe D loquimur occulte: ut fideles qui rem tenent, intelligant ; et qui non tenent, ne lædantur. Ut non fulgeat illis illuminatio scientia Propterea in parabolis ipsis loquor, quia videntes 83 11 Cor. 1, 5. ** Matth. vit, 6. ss Matth. xii, 13. Χριστοῦ · « gloriæ Evangelii Christi. Sed ex iis quæ habentur num. seq. patet Manem non ita citavisse. Τουττ. (43) Ἰησοῦς δέ, κ. τ. λ. Hæc paulo aliter Petrus Siculus : H τοῦτο ἐν παραβολαῖς αὐτοῖς λαλῶ, ὅτι βλέποντες οὐ Annon et Jesus ipse.... ita locutus est : βλέπουσι ; « non vident? » At Raderus, Siculi interpres, quomodo in Cyrilli textu, ut videntes non videant., Siculi allegatio evangelici dicti fidelior est, et textum Matthæi ad amussim repræsentat: contra, ea quæ in textu est, partim ex Matthæi, partim ex Lucæ verbis cap. viii, 10, consarcinata est : atque idcirco, 26 Matth. xxv, 29. 37 II Cor. IV, me judice, minus mutationis aut emendationis suspicione laborat. Ib. (44) Τῆς χάριτος. Siculus, τῆς φωτιζούσης χά c illuminantis gralie. » Ip. In codd. Roe et Casaub. confectum est : ex δεῖ καὶ ὡς unum verbum δικαίως at ita manet manca constructio. Petrus Siculus legit quidem δικαίως. sed phrasim paulo comm! taῖ: Εἰ δὲ καὶ δικαίως τινὲς ἐξηγοῦνται, ἔστω καὶ κ. τ. λ. Quod si etiam recte interpretantur nonnulli, licet quoque sic dicere (non enim absurda est oratio), etc. D in.Αρχέλαος, Καλως υποκρούσας Προανάγνωθι, φησίν, ὀλίγον· « Εἰ δὲ κεκαλυμμένον ἐστὶ τὸ Εὐαγγέλιον ἡμῶν, ἐν τοῖς ἀπολλυμένοις ἐστὶ ' κεκαλυμμένον. » Ορᾷς, ὅτι ἐν τοῖς ἀπολλυμένοις κεκάλυπται. Οὐ δεῖ γὰρ διδόναι τὰ ἅγια τοῖς κυσίν. Εἶτα, ἆρα μόνος ὁ τῆς Παλαιᾶς Θεὸς ἐτύφλωσε τὰ νοήματα τῶν ἀπίστων; Ἰησοῦς δὲ (45) αὐτὸς οὐκ εἴρηκε· « Διὰ τοῦτο αὐτοῖς ἐν παραβολαῖς λαλῶ, ἵνα βλέποντες μὴ βλέπωσι ; » Μὴ μισῶν αὐτοὺς, ἐβούλετο μὴ βλέπειν ; Η διὰ τὸ ἀνάξιον, ἐπειδὴ τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν ἐκάμμυσαν ; Ὅπου γὰρ αὐτοπροαίρετος πονηρία, ἐκεῖ καὶ ἀποχὴ τῆς χάριτος (44). « Τῷ γὰρ ἔχοντι δοθήσεται· ἀπὸ δὲ τοῦ μὴ ἔχοντος καὶ 8 δοκεῖ ἔχειν ἀρθήσεται. ο Εἰ δὲ δεῖ καὶ ὡς (45) τινες ἐξηγοῦνται, τοῦτο εἰπεῖν (οὐ φαῦλον γὰρ τὸ ῥῆμα)· εἰ καὶ ἐτύφλωσε τῶν ἀπίστων τὰ νοήματα, ἐπὶ καλῷ ἐτύφλωσεν, ἵνα εἰς τὰ ἅγια ἀναβλέψωσιν. Οὐ γὰρ εἶπεν· ἐτύφλωσεν αὐτῶν τὴν ψυχήν, ἀλλὰ « τὰ νοήματα τῶν ἀπ στων. » Τὸ δὲ λεγόμενον τοιοῦτόν ἐστι· Τύφλωσον τοῦ πόρνου τὰ πορνικὰ νοήματα, καὶ σέσωσται ὁ ἄνθρωπος· τύφλωσον τοῦ λῃστοῦ τὸ ἁρπακτικὸν καὶ λῃστρικὸν, καὶ σέσωσται ὁ ἄνθρωπος. Αλλ' οὐ θέλεις οὕτω νοῆσαι; ἔστι καὶ ἄλλη ἐξήγησις· τυφλοῖ καὶ δ ἥλιος τοὺς ἀμβλυωποῦντας, καὶ οἱ ὀφθαλμιώντες τυφλοῦνται, βλαπτόμενοι ὑπὸ τοῦ φωτός· οὐχ ὅτι τυφλωτικός ἐστιν ὁ ἥλιος, ἀλλ' ὅτι ἡ ὑπόστασις τῶν ὀμμάτων οὐ βλέπει· οὕτω καὶ οἱ ἀπιστίς να σοῦντες ταῖς καρδίαις, οὐ δύνανται ἐνιδεῖν ταῖς τῆς θεότητος ἀκτῖσι. Καὶ οὐκ εἶπεν· Ἐτύφλωσε τὰ νοήματα εἰς τὸ μὴ ἀκοῦσαι τὸ Εὐαγγέλιον, ἀλλ' · εἰς τὸ μὴ διαυγάσαι τὸν φωτισμὸν τῆς δόξης τοῦ Εὐαγγελίου τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, τὸ μὲν γὰρ ἀκοῦσαι τοῦ Εὐαγγελίου πᾶσιν ἀφίεται· ἡ δόξα δὲ τοῦ Εὐαγγελίου τοῖς Χριστοῦ μόνοις γνησίοις ἀφώρισται. Ελεγεν οὖν ὁ Κύριος, τοῖς μὲν ἀκοῦσαι μὴ δυναμένοις, ἐν παραβολαῖς· τοῖς δὲ μαθηταῖς ἐπέλυε κατ' ἰδίαν τὰς παραβολάς. Ὁ αὐγασμὸς γὰρ τῆς δόξης τοῖς πεφωτισμένοις, ἡ τύφλωσις τοῖς ἀπίστοις. Ταῦτα τὰ μυστήρια ἃ νῦν ἡ Ἐκκλησία διηγεῖταί σοι τῷ ἐκ κατηχουμένων μεταβαλλομένῳ, οὐκ ἔστιν ἔθος έθνικοῖς διηγεῖσθαι. Οὐ γὰρ ἐθνικῷ τὰ περὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος διηγούμεθα μυστήρια· οὐδὲ τῶν μυστηρίων ἐπὶ κατηχουμένων λευκῶς λαλοῦμεν, ἀλλὰ πολλάκις λέγομεν ἐπικεκαλυμμένως. καὶ Ἰησοῦς αὐτός... οὐκ εἴρηκε· Διὰ ἵνα οἱ εἰδότες πιστοὶ νοήσωσι, καὶ οἱ μὴ εἰδότες μὴ βλαβῶσι. ρίτος, (45) Εἰ δὲ δεῖ καὶ ὡς. οὕτως εἰπεῖν οὐ φαῦλον γὰρ τὸ ῥῆμα),

1aus autem hoc præciare releniens : Quæ paululum η Ευαγγελίου. antecedunt, inquit, lege : « Quod si etiam opertum est Evangelium nostrum, in iis qui pereunt est opertum ". » Videsne pereuntibus oblectum dici Evangelium? Non enim danda sunt sancta cani- bus. Præterea, solusne veteris Testamenti Deus excæcavit cogitationes infidelium ? Jesus etiam ipse nonne dixit: ‹ Ideo ipsis in parabolis loquor, ut videntes non videant 3 ? » Odione eos prosequens, volebat ut non viderent? An quia indignum erat, quoniam oculos ipsi suos occluserant? Ubi enim voluntaria malitia, illic et gratiæ donum abest. • Habenti enim dabitur : ab eo autem qui non habet, etiam quod se putat habere, auferetur 36. Hl. Si autem, ut interpretantur nonnulli, dicen- dun est illud (borum enim non est illaudabilis oratio), etiamsi excæcarit intidelium mentes, ad rem bonam excæcavit, ut ad sancta respiciant. Non enim dixit : Excæcavit eorum animam, sed cogi- tationes infidelium. › Cujus dicti sensus, ejusmodi est: Excæca scortatoris scortandi cogitationes, et servatus est homo; excæca latronis rapiendi et Jatrocinandi studium, et salvus est homo. Verum hoc modo non vis intelligere? Est et alia interpretatio. Ex- cecat et sol obtusam oculorum aciem, et oculorum iinbecillitate laborantes excæcautur lumine perculsi : non quod sol excæcandi facultate sit præditus, sed quod oculorum status a videndo impediatur; sic et quibus corda laborant incredulitate, ii divinitatis ra- dios contueri non possunt. Nec dixit: Excæcavit cogi- c tationes ne audiant Evangelium; sed ne fulgeat in illis illuminatio gloriæ Evangelii Domini nostri Jesu Christi ". Nam Evangelium audire ab omni- bus expetitur at Evangelii gloria solis Christi germanis sincerisque (discipulis) tribuitur. Domi- nus itaque loquebatur in parabolis iis quidem qui non poterant audire; discipulis vero privatim para- bolas et similitudines explicabat. Gloriæ enim fulgor eorum est, qui jam illustrati sunt; excæca- tio infidelium. Hæc mysteria nunc tibi patefacit Ecclesia ex catechumenorum sorte transgresso : gentilibus exponere mos non est. Non enim gentili cuiquam de Patre et Filio et Spiritu sancto arcana mysteria declaramus: neque palam apud catechu- menos de mysteriis verba facimus, sed multa sæpe D loquimur occulte: ut fideles qui rem tenent, in- telligant ; et qui non tenent, ne lædantur. Ut non fulgeat illis illuminatio scientia Propterea in parabolis ipsis loquor, quia videntes Αρχέλαος, Καλως υποκρούσας Προανάγνωθι, φησίν, ὀλίγον· « Εἰ δὲ κεκαλυμμένον ἐστὶ τὸ Εὐαγγέλιον ἡμῶν, ἐν τοῖς ἀπολλυμένοις ἐστὶ ' κεκαλυμμένον. » Ορᾷς, ὅτι ἐν τοῖς ἀπολλυμένοις κεκάλυπται. Οὐ δεῖ γὰρ διδόναι τὰ ἅγια τοῖς κυσίν. Εἶτα, ἆρα μόνος ὁ τῆς Παλαιᾶς Θεὸς ἐτύφλωσε τὰ νοήματα τῶν ἀπίστων; Ἰησοῦς δὲ (45) αὐτὸς οὐκ εἴρηκε· « Διὰ τοῦτο αὐτοῖς ἐν παραβολαῖς λαλῶ, ἵνα βλέποντες μὴ βλέπωσι ; » Μὴ μισῶν αὐτοὺς, ἐβούλετο μὴ βλέπειν ; Η διὰ τὸ ἀνάξιον, ἐπειδὴ τοὺς ὀφθαλ μοὺς αὐτῶν ἐκάμμυσαν ; Ὅπου γὰρ αὐτοπροαίρετος πονηρία, ἐκεῖ καὶ ἀποχὴ τῆς χάριτος (44). « Τῷ γὰρ ἔχοντι δοθήσεται· ἀπὸ δὲ τοῦ μὴ ἔχοντος καὶ 8 δοκεῖ ἔχειν ἀρθήσεται. ο Εἰ δὲ δεῖ καὶ ὡς (45) τινες ἐξηγοῦνται, τοῦτο εἰ- πεῖν (οὐ φαῦλον γὰρ τὸ ῥῆμα)· εἰ καὶ ἐτύφλωσε τῶν ἀπίστων τὰ νοήματα, ἐπὶ καλῷ ἐτύφλωσεν, ἵνα εἰς τὰ ἅγια ἀναβλέψωσιν. Οὐ γὰρ εἶπεν· Ἐτύφλω σεν αὐτῶν τὴν ψυχήν, ἀλλὰ « τὰ νοήματα τῶν ἀπ στων. » Τὸ δὲ λεγόμενον τοιοῦτόν ἐστι· Τύφλωσον τοῦ πόρνου τὰ πορνικὰ νοήματα, καὶ σέσωσται ὁ ἄνθρωπος· τύφλωσον τοῦ λῃστοῦ τὸ ἁρπακτικὸν καὶ λῃστρικὸν, καὶ σέσωσται ὁ ἄνθρωπος. Αλλ' οὐ θέλεις οὕτω νοῆσαι; ἔστι καὶ ἄλλη ἐξήγησις· τυφλοῖ καὶ δ ἥλιος τοὺς ἀμβλυωποῦντας, καὶ οἱ ὀφθαλμιώντες τυφλοῦνται, βλαπτόμενοι ὑπὸ τοῦ φωτός· οὐχ ὅτι τυφλωτικός ἐστιν ὁ ἥλιος, ἀλλ' ὅτι ἡ ὑπόστασις τῶν ὀμμάτων οὐ βλέπει· οὕτω καὶ οἱ ἀπιστίς να σοῦντες ταῖς καρδίαις, οὐ δύνανται ἐνιδεῖν ταῖς τῆς θεότητος ἀκτῖσι. Καὶ οὐκ εἶπεν· Ἐτύφλωσε τὰ νοήματα εἰς τὸ μὴ ἀκοῦσαι τὸ Εὐαγγέλιον, ἀλλ' · εἰς τὸ μὴ διαυγάσαι τὸν φωτισμὸν τῆς δόξης τοῦ Εὐαγγελίου τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, τὸ μὲν γὰρ ἀκοῦσαι τοῦ Εὐαγγελίου πᾶσιν ἀφίεται· ἡ δόξα δὲ τοῦ Εὐαγγελίου τοῖς Χριστοῦ μόνοις γνησίοις ἀφώρισται. Ελεγεν οὖν ὁ Κύριος, τοῖς μὲν ἀκοῦσαι μὴ δυναμένοις, ἐν παραβολαῖς· τοῖς δὲ μαθηταῖς ἐπέ- λυε κατ' ἰδίαν τὰς παραβολάς. Ὁ αὐγασμὸς γὰρ τῆς δόξης τοῖς πεφωτισμένοις, ἡ τύφλωσις τοῖς ἀπίστοις. Ταῦτα τὰ μυστήρια ἃ νῦν ἡ Ἐκκλησία διηγεῖταί σοι τῷ ἐκ κατηχουμένων μεταβαλλομένῳ, οὐκ ἔστιν ἔθος έθνικοῖς διηγεῖσθαι. Οὐ γὰρ ἐθνικῷ τὰ περὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος διηγούμεθα μυστήρια· οὐδὲ τῶν μυστηρίων ἐπὶ κατηχουμένων λευκῶς λα- λοῦμεν, ἀλλὰ πολλάκις λέγομεν ἐπικεκαλυμμένως. καὶ Ἰησοῦς αὐτός... οὐκ εἴρηκε· Διὰ ἵνα οἱ εἰδότες πιστοὶ νοήσωσι, καὶ οἱ μὴ εἰδότες μὴ βλαβῶσι. ρίτος, (45) Εἰ δὲ δεῖ καὶ ὡς. οὕτως εἰπεῖν οὐ φαῦλον γὰρ τὸ ῥῆμα), 83 11 Cor. 1, 5. ** Matth. vit, 6. ss Matth. xii, 13. Χριστοῦ · « gloriæ Evangelii Christi. Sed ex iis quæ habentur num. seq. patet Manem non ita citavisse. Τουττ. (43) Ἰησοῦς δέ, κ. τ. λ. Hæc paulo aliter Petrus Siculus : H τοῦτο ἐν παραβολαῖς αὐτοῖς λαλῶ, ὅτι βλέποντες οὐ Annon et Jesus ipse.... ita locutus est : βλέπουσι ; « non vident? » At Raderus, Siculi interpres, quomodo in Cyrilli textu, ut videntes non videant., Siculi allegatio evangelici dicti fidelior est, et textum Matthæi ad amussim repræsentat: contra, ea quæ in textu est, partim ex Matthæi, partim ex Lucæ verbis cap. viii, 10, consarcinata est : atque idcirco, 26 Matth. xxv, 29. 37 II Cor. IV, me judice, minus mutationis aut emendationis su- spicione laborat. Ib. (44) Τῆς χάριτος. Siculus, τῆς φωτιζούσης χά c illuminantis gralie. » Ip. In codd. Roe et Casaub. confectum est : ex δεῖ καὶ ὡς unum verbum δικαίως at ita manet manca constructio. Petrus Siculus legit quidem δικαίως. sed phrasim paulo comm! taῖ: Εἰ δὲ καὶ δικαίως τινὲς ἐξηγοῦνται, ἔστω καὶ κ. τ. λ. Quod si etiam recte interpretantur nonnulli, licet quoque sic dicere (non enim absurda est oratio), etc. D in.

Continue reading PG 10: S. Pamphilus Ecclesiæ Cæsariensis Presbyter et Martyr →≣ entire volume

← prev work Index next work →

Notebook