Theonas Episcopus Alexandrinus

Theonas of Alexandria

Diplomatic text · vision-corrected transcription of the Migne scan (94% of openings; remainder still OCR), over scholarios OCR (cleaned, language-split) — PG column chips mark the printed columns.

Letter to Lucianus the ChamberlainEpistola ad Lucianum cubicularium

NoticeNotitia

col. 1569–1570page 1 of 17

præfecto inscripta, præclaris Christianæ pietatis et das etiam provincias committebant, omni sacrift prudentiæ institutis referta, primævamque plane simplicitatem redolens. Et primum quidem, ab ho mine Græco fuisse illam perscriptam, ex eo con stat quod auctor divinas Scripturas commemo rans: Eas, inquit, mira diligentia et largissimo impendio Ptolemæus Philadelphus in LINGUAM NO STRAM traduci curavit. Neque sane dubitare nos sinit epistolæ dictio, quin eam e Græco Latine red ditam existimemus. Præterea scripta fuisse perhi betur epistola hujusmodi pace per bonum prin cipem Ecclesiis concessa. Denique testatur au ctor principem ipsum nondum Christianæ reli gioni ascriptum, in cujus palatio cubiculariorum præfecti munere fungebatur Lucianus, ipsis Chri stianis velut fidelioribus vitam et corpus suum ser vandum credidisse. Ex quibus ergo characteribus recte arguisse nobis videntur doctissimus Tillemon tius et Dacheriani Spicilegii nuperus editor hanc epistolam haud aliter esse accipiendam quam de Diocletiani imperio, antequam ille anno 303 ad versus Ecclesiam fureret; quam propterea Theonas episcopus Alexandrinus sæculo 11 desinente perscri pserit. candi metu eos liberantes ob singularem, qua in religionem nostram affecti erant, benevolentiam. Quid opus est dicere de iis qui in imperatorum palatiis versabantur? Quid de imperatoribus ipsis? Qui domesticis suis eorumque uxoribus, liberis ac servis, ea quæ religionis suæ erant, tam verbis quam factis libere exsequendi coram semetipsis, potestatem dederunt, ipsis ob hanc fidei suæ liber tatem gloriari ac se ostentare quodammodo permit tentes: eosque præ cæteris omnibus ministris quo dam amore prosequebantur. › Hæc episcopus Cæ sariensis; qui paulo post in eamdem sententiam scribit Dorotheum et reliquos cubicularios pueros summi honoris prærogativa ab imperatoribus ornatos fuisse, qui non minus ab iisdem diligeban tur quam filii. › His consona refert Lactantius, qui ea tempestate testis ferme oculatus florebat. Sic enim ille Furebut ergo imperator (Diocletia nus) jam non in domesticos tantum, sed in omnes. III. Porro ad hanc sententiam astruendam locu pletissimus testis accedit Eusebius • Qualem, inquit, quantamque gloriam simul ac libertatem doctrina veræ erga supremum Deum pietatis apud omnes Græcos pariter ac barbaros ante per secutionem nostra memoria excitatam consecuta sit, nos certe pro merito explicare non possumus. Argumento esse possit imperatorum (Diocletiani et Herculii M.) benignitas erga nostros: quibus regen Potentissimi quondam eunuchi necali, per quos palatium et ipse constabat. Quæ quidem omnia si cum iis conferantur quæ ab initio ad finem usque in sua epistola tradit auctor; nemo enimvero fue rit, qui libens volensque sententiam modo proposi tam non amplectatur, quique detrectet Theouam episcopum Alexandrinum ejus auctorem agnoscere, ut proinde haud necesse sit alium a Diocletiano imperatorem quærere cum Caveo Constan tium Chlorum, aut alium cum Dacherio Theo nam episcopum Cyzicenum: quo verus epistolæ auctor statuatur, simulque ipsius epistolæ inte gritas confirmetur. In qua monita Christiana et politica eidem suggerit S. Pater. (Ex Acherii Spicilegio, tom. III, pag. 297-299.) Theonas episcopus Luciano præposito cubiculario- ampliare non destitit: imo persecutionum pro rum invictissimi principis nostri. 1. Gratias ago omnipotenti Deo et Domino no stro Jesu Christo, qui fidem suam per universum orbem in salutis nostræ unicum remedium mani festare, ac etiam in tyrannorum persecutionibus Theon., epist. § 7. Id., ibid., § 1. Ibid. Mém. eccl., tom. IV, pag. 771, not. 1, sur S. Théon., et tom. V, art. 3, pag. 7. Spicil. 1. c. cellis velut aurum in fornace expugnatum enituit, et ejus veritas ac celsitudo magis semper ac magis splenduit, ut jam pace per bonum principem Ec clesiis concessa, Christianorum opera etiam co ram infidelibus luceant, et glorificetur inde Pater Hist. eccl. lib. vii, cap. 1. Ibid., cap. 6. De mortib, persecut., cap. 15. Hist. litter., tom. I, pag. 172. Spicil., 1. c.

col. 1571–1572page 2 of 17

propter ipsum Creatorem vestrum sufferte, omnia patimini, omnia vincite et supplantate, ut Christum Dominum acquiratis. Magna sunt hæc et laboribus plena: sed qui in agone contendit, ab omnibus se abstinet; et illi quidem ut corruptibilem coronam accipiant nos autem incorruptam " vester qui in cælis est Deus; quod velut præce Christi repleamini. puum a nobis pro salute nostra, si Christiani re potius quam verbis esse cupimus, quærendum at que exoptandum est. Nam si gloriam nostram quæ rimus, rem vanam caducamque appetimus, et quæ nos ipsos ad mortem perducit: at gloria Patris et Filii qui pro salute nostra cruci affixus fuit, nos salvos facit in redemptionem sempiternam; quæ maxima Christianorum est exspectatio. Non ergo, mi Luciane, te jactari aut puto aut volo quod multi ex palatio principis per te ad agnitionem veritatis pervenerunt, sed magis gra tias Deo nostro referre decet, qui te bonum in strumentum in rem bonam confecit, teque apud principem sublimavit, ut Christiani nominis odorem in suam gloriam et multorum salutem diffunderes. Nam quanto magis princeps ipse nondum Chri stianæ religioni ascriptus, ipsis Christianis velut fidelioribus vitam et corpus suum curandum cre didit; tanto decet vos sollicitiores, ac in illius sa lutem et curam diligentiores esse et prospectiores, ut per id plurimum Christi nomen glorificetur, et illius fides per vos qui principem fovetis, quotidie augeatur: nam quia nos maleficos olim et omnibus flagitiis refertos nonnulli priores principes putave runt; sed jam videntes vestra bona opera, non pos sint nisi ipsum Christum glorificare. II. Itaque summa ope vobis annitendum est, ne vos aliquid turpe aut inhonestum, ne flagitiosum nominem, sentiatis; ne Christi nomen per vos ip sos blasphemetur. Absit a vobis ut aditum alicui ad principem pre tio vendatis; ut inhonesta aut precibus, aut pretio vieti aliquo pacto principi suggeratis. Omnis ava ritiæ ardor a vobis abscedat, quæ idololatriam potius quam Christi religionem operatur. Nullum turpe lucrum Christiano, nulla duplicitas convenire potest, qui Christum simplicem et nudum ample ctitur. Nulla scurrilitas aut turpiloquium inter vos habeatur. Omnia cum modestia, comitate, affabi litate et justiția exigantur, ut in omnibus nomen Dei et Domini nostri Jesu Christi glorificetur. Officia vestra ad quæ singuli constituti estis, omni cuin timore Dei et amore principis atque exacta diligentia exsequamini. Mandatum principis quod Deum non offendit, ab ipso Deo processisse putetis; amore pariter et timore, atque omni cum jucunditate perficite. Nihil est enim quod hominem magnis agitationibus fatigatum ita recreet, sicut intimi servitoris conveniens jucunditas, et benigna patientia; nec ulla iterum res econtrario illum per turbatione ita afficit et contristat, sicut tristitia im patientiaque, et ipsius servitoris submurmuratio. Absint hæc a vobis Christianis, qui zelo fidei ince ditis; sed ut in vobis ipsis honorificetur Deus, omnia vitia mentis et corporis supprimite et calcate. Induimini patientia et affabilitate; virtutibus et spe III. Sed quia, ut sentio, diversis officiis estis ascripti, et omnium tu, Luciane, præpositus dice ris, quos omnes gratia Christi tibi concessa potens es et regulare et instruere; certus sum, non tibi displicebit me etiam de officiis illis aliqua parti culatim et summarie tibi referre quæ sensero. Nam aliquem ex vobis servare privatas principis pecu nias audio; alium vestes et ornamenta imperialia; alium vasa pretiosa; alium libros, quem non hunc adhuc ex credentibus intelligo, alium aliam supel lectilem. Quæ sane quemadmodum tractanda mibi videantur, paucis indicabo. IV. Qui privatas principis pecunias detinet, om nia sub certo calculo conservet; paratus sit semper omnium certam reddere rationem: omnia scribat, etiam si possibile est, antequam alteri pecunias porrigat; nunquam memoriæ confidat, quæ ad di versa quotidie distracta facile labitur, ita ut sine scriptura, etiam quæ nullo pacto fuerunt ex corde nonnunquam afſirmemus; nec vulgaris sit hujusce dat, et mentem requirentis sine scrupulo aut du modi scriptura, sed quæ facile et clare omnia pan bitatione relinquat: quod facile fiet, si distincte quæ recipiuntur et per se scribantur, et quo tem pore, et per quem recepta fuerint, et quo in loco similiter et quod aliis erogatur, vel principis man dato impenditur per se suo ordine digeratur: fidelis sit ille servus et prudens, ut gaudeat Dominus eum super bona sua constituisse, et Christum in illo glorificet. V. Nec minor erit illi diligentia et cura qui ve stes et imperialia detinet ornamenta, quæ omnia sub certissimo indice habeat et adnotet quæ illa sint, qualia, quibus in locis recondita, quaudo ea acceperit et a quibus, an maculata sint vel sine macula illa omnia sua diligentia conservet; sæpe revideat, sæpe pertractet ut facilius recognoscan tur: omnia illi sint in promptu, omnia parata: pe tentis semper principis aut præpositi sui mentem in omni re petita clarissimam reddat; ita tamen ut omnia cum humilitate et jucunda patientia fiant, et Christi nomen etiam in re parva laudetur. VI. Simili modo ille agat, cujus fidei credita sunt vasa argentea, aurea, crystallina, vel murrbina, escaria, vel potoria; omnia disponat, omnia notet, et quot qualesve sint in illis lapides pretiosi sua di ligentia connumeret; omnia magna cum prudentia consideret, omnia suis locis et temporibus prodat; cui dat et quando, a quibus ea recipit diligentissime ' Matth. v, 16. * Coloss. 111, 3. Ephes. v, 4. I Pet. iv, 11. ' 1 Cor. 1x, 25. • Matth. xxiv, 45, 47.

col. 1573–1574page 3 of 17

inspiciat, no error et suspicio mala etiam cum etiam corpore et indumentis mundi et nitidi, nulla majori damno in rebus pretiosis occurrat. tamen superfluitate aut affectatione notandi, ne Chri stiana modestia deturpetur. Omnia suis temporibus sint parata, et suo ordine quam optime digesta. Sit ordo inter vos et diligentia, ne confusio in opere, aut rerum amissio aliquo pacto proveniat disponantur ornenturque opportuna loca pro captu et dignitate locorum. Sint insuper et servi vestri honestissimi, sint compositi et modesti, et vobis quam convenientis simi; quos in vera doctrina omni cum patientia et charitate Christi instruite et docete; quod si in structiones vestras negligant et parvipendant, a vobis abjicite, ne illorum nequitia aliquo pacto in vos redundet. Nam diffamatos dominos ex servo VII. Ille tamen præcipuus inter vos erit et di ligentissimus, cui libros servandos princeps manda verit hunc ipse ex probata scientia sibi eliget vi rum gravem et magnis rebus aptum, ac omnibus quæsitis respondere paratum, qualem Philadelphus Aristeum intimum cubicularium in re hac delegit, ac nobilissimæ bibliothecæ præposuit, quem ad Eleazarum maximis cum muneribus pro traducenda Scriptura sacra legatum misit: hic idem historiam Septuaginta Interpretum plene scripsit. Si igitur ex credentibus in Christum ad hoc ipsum officium ad vocari contingat, non spernat et ipse litteras sæ culares et gentilium ingenia, quæ principem oble ctant. Laudandi sunt poetæ in magnitudine inge- rum malignitate quandoque vidimus, et sæpe audi nii, in inventorum acumine, in expressionis pro prietate et eloquentia summa; laudandi oratores, laudandi philosophi in genere suo; laudandi histo rici qui gestarum rerum seriem, majorum mores et instituta nobis explicant, qui vivendi normam ex antiquorum gestis ostendunt. Interdum et divi nas Scripturas laudari conabitur, quas mira dili gentia et largissimo impendio Ptolemæus Philadel phus in linguam nostram traduci curavit lau dabitur et interim Evangelium, Apostolusque pro di vinis oraculis; insurgere poterit Christi mentio; explicabitur paulatim ejus sola divinitas; omnia hæc cum Christi adjutorio provenire possent. Sciat ergo ille libros omnes quos princeps ha buerit; sæpe illos revolvat et suo ordine per in dicem pulchre disponat: si vero novos vel veteres. transcribi curabit, studeat emendatissimos habere librarios quod si fieri non potest, viros doctos ad emendandum disponat, illisque pro laboribus ju ste satisfaciat; veteres item codices pro indigentia resarciri procuret, ornetque non tantum ad super stitiosos sumptus, quantum ad utile ornamentum; itaque scribi in purpureis membranis et litteris au reis totos codices, nisi specialiter princeps deman daverit, non affectet; omnia tamen Cæsari grata, maxima cum obedientia prosequetur. Suggeret pro posse et omni cum modestia principi, ut eos legal, vel legi audiat libros, qui et statui et honori illius, ac utilitati magis quam tantummodo voluptati con veniant noscat ipse prius optime illos; sæpius deinde coram principe laudet, ac corum qui appro bant testimonium et auctoritates commode explicet, ne suo sensui tantum videatur inniti. VHI. Qui vero corpus principis curare habent, sint in omnibus quam promptissimi, hilari semper, ut diximus, vultu, faceti nonnunquam, sed summa semper cum modestia, quam in vobis omnibus præ cæteris rebus laudet, illamque ex ipsa religione Christi provenire cognoscat. Sitis et vos omnes ▼ Coloss. iv, 6. * II Cor. xi, 19. • Marc. XI, 25. Notandus hic locus, ubi auctor laudat divi nas Scripturas... quas... Ptolemæus Philadelphus IN LINGUAM NOSTRAM traduci curavit. Hinc jure arguit vimus. Si ad Augustam accesserit princeps, vel ipsa aði illum, sitis tunc vos quoque et oculis et gestu et verbis omnibus quam compositissimi; videat illa vestram continentiam et modestiam; videant illius comites et pedissequæ, videant et admirentur, al que inde Jesum Christum Dominum nostrum in vo bis ipsis collaudent. Loquela vestra semper sit parca et modesta, atque religione velut sale con dila '. Nulla prorsus inter vos sit invidia, aut con tentio, quæ in omnem confusionem et divisionem vos deduceret, et sic quoque in odium Christi et principis atque summam abominationem perduce ret, nec lapis structuræ vestræ supra lapidem stara posset. IX. Et tu, Luciane charissime, cum sis sa piens 8, libenter supporta insipientes; et ipsi sa pientes fiant. Nulli unquam molestiam inferte, nullum ad iram concitate. Si vobis injuria irrogatur, in Jesui Christum respicite; et quemadmodum optatis ut vobis ipse remittat, sic et vos illis dimittite: et tunc quoque, omnem invidiam supplantabitis; et oaput antiqui serpentis conteretis 10, qui vestris bonis operibus et successibus omni cum astutia in sidiatur. Non prætereat dies quin opportuno ɩem pore dato aliquid sacrarum lectionum legatis, ali quid contemplemini, nec sacræ Scripturæ litteratu ram prorsus abjiciatis; nihil adeo animam pascit et mentem impinguat, sicut sacræ faciunt lectiones sed ex illis hunc maxime capite fructum, ut pa tientia vestra juste et pie, hoc est in charitate Christi, vestra officia exsequamini, et transitoria omnia ob ejus promissiones æternas contemnatis, quæ sane sensum omnem et intellectum humanum exsuperant ", et vos ipsos in felicitatem perpetuam conducent. Vale feliciter in Christo, mi domine Lu ciane. 10 Rom. xv, 20. * Philipp. IV, Acherius, hanc epistolam ab homine Græco fuisse perscriptam.

Dionysius of Alexandria's Commentary on the Beginning of EcclesiastesCommentarium Dionysii Alexandrini in principium Ecclesiastae

col. 1575–1576page 4 of 17

Epistola ad Lucianum cubiculariumNotitiaAddenda

PG 10:1575Πεντάπολιν παροικιῶν ἐπισκόπῳ γράφων, φησὶν ἑαυτὸν εἰς τὴν ἀρχὴν διήγησιν πεποιῆσθαι τοῦ

ADDENDA MONITUM Ad sequentia Dionysii Alexandrini in sacram Scripturam Commentariorum fragmenta. (Gallandii Biblioth. vel. Patr., Append. ad tom. XIV, quæ, eo jam demortuo, complementi causa ab erudito Anonymo ex mss. addita est.) Quidquid passim ab aliis editum fuerat de Operibus Dionysii Alexandrini, collegit jam Gallandius in sua Bibliotheca (supra col. 1253), cujus etiam erudita prolegomena consuli poterunt. Reperi præterea tria illixs fragmenta a Bonjoannio descripta. Primum complectitur scholia Commentariorum ejus ad initium Ecclesiastæ, videlicet a capite 1, vers. 1, ad caput 111, vers. 11. Revera Dionysium nostrum in principium Ecclesia· stæ fuisse commentatum, liquet ex Eusebio ubi ait de Dionysii epistolis loquens: Baơweldŋ tŵr natà Πεντάπολιν παροικιῶν ἐπισκόπῳ γράφων, φησὶν ἑαυτὸν εἰς τὴν ἀρχὴν διήγησιν πεποιῆσθαι τοῦ 'Exx.Inσiaσrov. Ad Basilidem Pentapolitanarum Ecclesiarum episcopum scribens, ait se elucubrasse enarrationem in principium Ecclesiastæ. › Quo quidem in loco nonnulli legunt “ExxAnoiaσrinov: sed 'ExxAnoiaσtov legendum esse præter fidem scholiorum nostrorum, et veterem Christophorsoni interpretatio - nem testimonio est etiam Procopius Gazœus, qui ad Genes. cap. 111, pag. 76, allegat hujusmodi scholia Dionysii nostri in Ecclesiasten. Alterum Dionysii fragmentum, est illius expositio in caput Lucæ xx11, vers. 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48Equidem non aliunde, quod sciam, constat, Dionysium nostrum in Lucam scholia scripsisse. Fieri tamen rel istud potuit, cum jam aliquammulta scriptorum ejus intercidisse constet: vel etiam ex aliis ejus operibus auctor Calenæ codicis nostri potuit lacinias illas decerpsisse, et illis versiculis subjunxisse. Certe in Catena a D. Thoma collecta Dionysius locum suum passim obtinet. Quamobrem nihil est cur fragmentum illud nostro scriptori abjudicemus. Equidem in eis Christum nequaquam sanguine sudasse sibi velle videtur, sensumque evangelistæ fuisse proverbiali locutione innuere, • Quod non tenuibus quibusdam guttulis, quasique ad indicium modo apparentibus, Dominicum corpus perstillaverit; sed quod vere uberiorum guttarum instar totum sudoribus perfundebatur. Proinde ab eo dictum fuisse år ol Opóµboi, ‹ ul grummi sanguinis.» Alioquin non fuisse dicturum ad instar horum fuisse sudores Christi. Quidquid porro sit de hujus interpretationis veritate, fundamento innititur satis infirmo; inde tamen loci ipsius rrnσióens liquido confirmatur, nec adversum veras Christi passiones quidquam Marcio, Valentinus aliique veterum hæreticorum filii extundere possunt, cum præsertim statim subjiciat Dionysius: ‹ Ostendebatur etiam per sudorum crassitiem, quia naturaliter, et reipsa, non vero specie tenus et phantastice homo erat Salvator, et naturalibus hominum, inculpatis tamen, serviebat passionibus. › Sunt et alia quædam in his fragmentis ad confirmanda dogmata Christiana opportunissima, cujusmodi est illud quod in tertio fragmento occurrit de Filii duoovoiorni. Quod quidem etiam Gallandius edendum curavit: sed nos propter nonnullas discrepantes lectiones, et novi Codicis novam auctoritatem subjungendum antecedentibus censuimus. H. E. lib. vii, cap. 20. Tom. III, p. 497.

col. 1577–1578page 5 of 17

PG 10:1577ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ ΕΙΣ ΤΗΝ ΑΡΧΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΟΥ ΚΕΦ. Α'. Στιχ. α'. Υἱοῦ Δαβὶδ βασιλέως Ισραὴλ ἐν Ιε ρουσαλήμ. Οὕτω καὶ Ματθαῖος υἱὸν Δαβὶδ ὀνομάζει τὸν Κύ ριον. Στιχ. γ'. Τις περισσεία τῷ ἀνθρώπῳ ἐν παντὶ Εκκληση μόχθῳ αὐτοῦ, ᾧ μοχθεῖ ὑπὸ τὸν ἥλιον; Τίς γὰρ ἐκ τῆς τῶν γηίνων ἐργασίας πλουτήσας, δίπηχυς ὑπάρχων, τρίπηχυς ἐγένετο; ἢ τυφλὸς ὤν, ἀνέβλεψεν; Οὐκοῦν ὑπὲρ τὸν ἥλιον τοὺς πόνους 15. Η. Ει πεμπτέον. Ἐκεῖ γὰρ οἱ μόχθοι τῶν ἀρετῶν διαβαίνουσι. Στιχ. δ. Γενεὰ πορεύεται, καὶ γενεὰ ἔρχεται. Ἡ δὲ γῆ εἰς τὸν αἰῶνα ἔστηκε. 'Αλλ᾽ οὐκ εἰς τοὺς αἰῶνας. Στιχ. ις'. Ελάλησα ἐγὼ ἐν καρδίᾳ μου τοῦ λέγειν· Ἰδοὺ ἐγὼ ἐμεγαλύνθην, καὶ προσέθηκα Δεκτες ο σοφίαν ἐπὶ πᾶσιν οἱ ἐγένοντο ἔμπροσθέν μου Η Λίν σοφίαν καὶ γνῶσιν. ἐν Ἱερουσαλήμ· καὶ ἡ καρδία μου εἶδε πολλὴν Στιχ. ιζ'. Παραβολὰς καὶ ἐπιστήμην ἔγνων ὅτι καί γε τοῦτο προαίρεσις πνεύματος. Στιχ. ιη'. "Οτι ἐν πλήθει σοφίας πλῆθος γνώ σεως, καὶ ὁ προστιθεὶς γνῶσιν προστίθησιν άλ γημα. Ἐφυσιώθην μάτην καὶ προσέθηκα σοφίαν, οὐχ ἣν ἔδωκεν ὁ Θεὸς, ἀλλὰ περὶ ἧς φησιν ὁ Παῦλος· Η σου φία του κόσμου τούτου μωρία παρὰ τῷ Θεῷ ἐστι. Σολομών γὰρ καὶ ταύτην ἐπεπαιδεύετο ὑπὲρ τὴν φρόνησιν ὑπὲρ πάντων τῶν ἀρχαίων· δείκνυσιν οὖν ταύτης τὸ μάταιον, ὡς δηλοῖ καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ ἡ καρδία μου εἶπε τὰ πολλά· σοφίαν καὶ γνῶ σιν, παραβολὰς καὶ ἐπιστήμας ἔγνων. Σοφίαν δὲ καὶ γνῶσιν, οὐ τὴν ἀληθῆ, ἀλλ᾽ ἤ τις κατὰ Παῦλον επεπαίδευτο. εἶδε, εἶπεν, εἶδε.

ADDENDA. forening ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ ΕΙΣ ΤΗΝ ΑΡΧΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΟΥ DIONYSII ALEXANDRINI COMMENTARIUM IN PRINCIPIUM ECCLESIASTE jan Ger mperi præter ējus ad in: in prince a Barley Στιχ. α'. Υἱοῦ Δαβὶδ βασιλέως Ισραὴλ ἐν Ιερουσαλήμ. Οὕτω καὶ Ματθαῖος υἱὸν Δαβὶδ ὀνομάζει τὸν Κύ ριον. Στιχ. γ'. Τις περισσεία τῷ ἀνθρώπῳ ἐν παντὶ Εκκληση μόχθῳ αὐτοῦ, ᾧ μοχθεῖ ὑπὸ τὸν ἥλιον; taphorson's egal he Τίς γὰρ ἐκ τῆς τῶν γηίνων ἐργασίας πλουτήσας, δίπηχυς ὑπάρχων, τρίπηχυς ἐγένετο; ἢ τυφλὸς ὤν, ἀνέβλεψεν; Οὐκοῦν ὑπὲρ τὸν ἥλιον τοὺς πόνους 15. Η. Ει πεμπτέον. Ἐκεῖ γὰρ οἱ μόχθοι τῶν ἀρετῶν διαβαίscripsi νουσι. Στιχ. δ. Γενεὰ πορεύεται, καὶ γενεὰ ἔρχεται. REM LT Ἡ δὲ γῆ εἰς τὸν αἰῶνα ἔστηκε. CUT •from 'Αλλ᾽ οὐκ εἰς τοὺς αἰῶνας. Στιχ. ις'. Ελάλησα ἐγὼ ἐν καρδίᾳ μου τοῦ λέγειν· Ἰδοὺ ἐγὼ ἐμεγαλύνθην, καὶ προσέθηκα Δεκτες ο σοφίαν ἐπὶ πᾶσιν οἱ ἐγένοντο ἔμπροσθέν μου Η Λίν σοφίαν καὶ γνῶσιν. T totam pretativas Armatur, filii crtamer zsitsem, que u xs homin mda dogus. es, et merilis ἐν Ἱερουσαλήμ· καὶ ἡ καρδία μου εἶδε πολλὴν Στιχ. ιζ'. Παραβολὰς καὶ ἐπιστήμην ἔγνων ὅτι καί γε τοῦτο προαίρεσις πνεύματος. Στιχ. ιη'. "Οτι ἐν πλήθει σοφίας πλῆθος γνώ σεως, καὶ ὁ προστιθεὶς γνῶσιν προστίθησιν άλγημα. Ἐφυσιώθην μάτην καὶ προσέθηκα σοφίαν, οὐχ ἣν ἔδωκεν ὁ Θεὸς, ἀλλὰ περὶ ἧς φησιν ὁ Παῦλος· Η σου φία του κόσμου τούτου μωρία παρὰ τῷ Θεῷ ἐστι. Σολομών γὰρ καὶ ταύτην ἐπεπαιδεύετο ὑπὲρ τὴν φρόνησιν ὑπὲρ πάντων τῶν ἀρχαίων· δείκνυσιν οὖν ταύτης τὸ μάταιον, ὡς δηλοῖ καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ ἡ καρδία μου εἶπε τὰ πολλά· σοφίαν καὶ γνῶ σιν, παραβολὰς καὶ ἐπιστήμας ἔγνων. Σοφίαν δὲ καὶ γνῶσιν, οὐ τὴν ἀληθῆ, ἀλλ᾽ ἤ τις κατὰ Παῦλον 1 Matth. 1, 1. • I Cor. Ex Cod. Venet. xxi. (3*) Lege επεπαίδευτο. EDIT. PATROL. PATROL. GR. X. CAP. I. Vers. 1. Filii David regis Israel in Jerusalem. Sic et Matthæus filium David' nominat Dominum. V. 3. Quæ exuberantia homini in omni afflictione sua, qua affligitur sub sole? Quis enim ex rerum terrenarum labore ditescens, si bicubitali statura erat, tricubitalis evasit? Vel si cæcus, lumina recuperavit? Itaque ultra solem labores dirigendi sunt. Eo enim molestiæ virtutum pertranseunt. V. 4. Generatio vadit, et generatio venit. Terra autem in sæculum stetit. Sed non in sæcula. V. 16. Locutus sum ego in corde meo ut dicerem: Ecce ego magnificatus sum, et adjeci sapicntiam super omnes qui fuerunt ante me in Jerusalem; et cor meum vidit multam sapientiam et notitiam. V. 17. Parabolas et scientiam novi: quia atqui hoc voluntas spiritus. V. 18. Quia in multitudine sapientiæ, multitudo cognitionis; et qui adjicit cognitionem, adjicit dolorem. Inflatus sum frustra et adjeci sapientiam; non quam dedit Deus, at de qua dicit Paulus: Sapientia mundi hujus stultitia apud Deum est. Salomon namque et hanc callebat plus quam prudentiam præ omnibus antiquis. Ostendit igitur quam sit frustranea, ut et quæ sequuntur manifestum faciunt. Et cor meum, inquit, vidit multa. Sapientiam et cognitionem, parabolas et scientias novi. Sapientiam videlicet et cognitionem, non veram, sed quæ, secun· Vel legendum εἶδε, vel εἶπεν, εἶδε. Etiam, atque.

col. 1579–1580page 6 of 17

PG 10:1579φυσιοῖ. Εἶπε δὲ, καθὰ γέγραπται, καὶ τρισχιλίας Ο παραβολάς, ἀλλ᾽ οὐ τὰς ἐν πνεύματι· ἀλλ᾽ οἶαι τῇ κοινῇ πολιτείᾳ τῶν ἀνθρώπων ἁρμόττουσιν· οἷον περὶ ζώων ἢ φαρμάκων. Διὸ καὶ ἀποσκώπτων ἐπήγαγεν. Εγνων, ὅτι καί γε τοῦτό ἐστι προαίρεσις Πνεύματος. Πλῆθος δὲ γνώσεως, οὐ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἀλλ᾽ ὅπερ ὁ ἄρχων ἐνεργεῖ τούτου τοῦ κόσμου, καὶ ἐπιπέμπει σκελίζεσθαι τὰς ψυχὰς, πολυπραγμονῶν οὐρανοῦ μέτρα, γῆς θέσιν, θαλάσσης πέρατα. 'Αλλ' ὁ προστιθεὶς τούτων γνῶσιν, προστίθησιν άλγημα. Ἐρευνῶσι γὰρ τὰ τούτων βαθύτερα, τίς ἡ χρεία του τὸ πῦρ ἄνω χωρεῖν, τὸ δὲ ὕδωρ κάτω; καὶ μαθόντες. ὅτι τὸ μὲν ὡς κοῦφον, τὸ δὲ ὡς βαρύ, προστιθέασιν ἄλγημα, καὶ διατί μὴ ἀνάπαλιν; ΚΕΦ. Β'. Στιχ. α'. Εἶπον ἐγὼ ἐν καρδίᾳ μου· Δεύρο, πεί ρασαι ὡς ἐν εὐφροσύνῃ, καὶ ἴδε ἐν ἀγαθῷ. Και γε τοῦτο ματαιότης. Πείρας γὰρ ἕνεκα, καὶ κατὰ συμβεβηκὸς ἀπὸ τοῦ σεμνοτέρου καὶ κατεσκληκότος βίου ἦλθεν εἰς τὴν ἡδονήν. Εὐφροσύνην δέ φησιν, ἣν ὀνομάζουσιν ἄν θρωποι. Ἐν ἀγαθῷ δὲ, & καλοῦσιν ἀγαθὰ, ἅπερ οὐχ ἱκανὰ ζωοποιεῖν τὸν κτησάμενον & ματαιοῖ τὸν πράττοντα. Στιχ. β' Τῷ γέλωτι εἶπον περιφορὰν, καὶ τῇ εὐ φροσύνῃ, Τί τοῦτο ποιεῖς; Διπλὴν ὁ γέλως ἔχει περιφορὰν· ὅτι τε περιφορά γεννα γέλωτας, καὶ πενθεῖν οὐ συγχωρεῖ τὰς ἁμαρ τίας, καὶ ὅτι οὗτος περιφέρεται, καιροὺς καὶ τόπους ἐναλλάττων καὶ πρόσωπα. Φεύγει γὰρ τοὺς πενθοῦντας. Καὶ τῇ εὐφροσύνῃ, Τί τοῦτο ποιεῖς; Τί που ρεύῃ πρὸς οὓς οὐ θέμις εὐφραίνεσθαι; πρὸς τοὺς μεθύσους καὶ πλεονέκτας καὶ ἁρπαγας; Διὰ τί δὲ ὡς οἶνον; Ἐπειδὴ τὴν καρδίαν οἶνος εὐφραίνει. πραϋθύμους γὰρ τοὺς ἀνθρώπους ἐργάζεται· εύ φραίνει δὲ αὐτὴν καὶ ἡ σὰρξ, εὔτακτα κινουμένη καὶ μέτρια. Στιχ. γ'. Καὶ ἡ καρδία μου ὡδήγησεν ἐν σοφίᾳ, καὶ τοῦ κρατῆσαι ἐπὶ εὐφροσύνῃ, ἕως οὗ εἰδῶ ποῖον τὸ ἀγαθὸν τοῖς υἱοῖς τῶν ἀνθρώπων, δ. ποιήσουσιν ὑπὸ τὸν ἥλιον, ἀριθμὸν ἡμερῶν ζωῆς αὐτῶν. Οδηγηθείς, φησίν, διὰ σοφίας κατεκράτησα τῶν ἡδονῶν ἐπὶ εὐφροσύνῃ· σκοπός δέ μοι τῆς γνώσεως ιν, Με. κτισάμενον. τὸ ἐπὶ μηδενὶ ματαίῳ τὴν ζωὴν ἀσχολῆσαι, εὑρεῖν δὲ τὸ ἀγαθόν· οὗ τις τυχών, οὐχ ἁμαρτάνει τῆς τοῦ συμφέροντος κρίσεως. “Ο διαρκές ἐστι καὶ πρόσκα ρον, τῇ δὲ ἁπάσῃ ζωῇ παρατείνεται. Στιχ. δ. Ἐμεγάλυνα ποίημά μου· ᾠκοδόμησα μοι οἴκους· ἐφύτευσά μοι ἀμπελῶνας. Στιχ. ε'. Ἐποίησά μοι κήπους καὶ παραδεί ους. Στιχ. ς'. Ἐποίησά μοι κολυμβήθρας ὑδάτων, τοῦ ποιῆσαι ἀπ' αὐτῶν δρυμόν βλαστώντα ξύλα. Στιχ. ζ'. Εκτησάμην δούλους καὶ παιδίσκας,

ADDENDA. S. DIONYSII ALEXANDRINI dum Paulum, infal. Dixit porro, sicut scriptum φυσιοῖ. Εἶπε δὲ, καθὰ γέγραπται, καὶ τρισχιλίας est, etiam tria millia parabolas ', sed non spirituales, verum quales communi politiæ hominum congruunt: puta de animalibus vel medicamentis. Quare etiam urbane subjunxit: Novi, quia atqui hoc est voluntas spiritus. Multitudo autem cognitionis, non quæ sit sancti Spiritus, sed quod princeps operatur hujus mundi, mittitque supplantare auimas, sollicitus valle de dimensionibus coli, situ terre, finibus maris. At qui harum rerum adjicit cognitionem, adjicit dolorem. Scrutantur enim et quæ sunt his altiora: quæ nempe necessitas sit ut ignis sursum feratur, aqua deorsum. Ac ubi didicerint, id contingere quia ille quidem levis est, h:ec gravis; adjiciunt dolorem, quærentes cur non potius contra factum sit. CAP. II. V. 1. Dixi ego in corde meo: Adesdum, tenta ceu in oblectatione, et vide in bono. Atqui hoc vanilas. Tentaminis quippe gratia, et per accidens a venerabiliori et duriori vita venit in voluptatem. Oblectationem vocat, quam sic appellant homines. In bono, quæ item bona nominant: quæ haud quantum satis vivificant possessorem, quæ stultum efficiunt agentem. V. 2. Risui dixi hallucinationem: et lælitiæ, Quid istud facis? Duplicem risus habet hallucinationem: tum quia hallucinatio generat risus, et defleri non sinit peccata; tum quia vir hujusmodi hallucinatur, tempora et loca et personas mutans. Evitat enim lugentes. Et lætitiæ, Quid istud facis? Quid pergis ad eos quibus fas non est lætari? ad temulentos, et avaros, et rapaces? Ut quid autem tanquam vinum *? Quia vinum cor exhilarat: mites enim etficit homines. Exhilarat illud etiam caro, quæ concinne et apte movetur. V. 3. Et cor meum dux viæ fuit in sapientia, et vincendi in lætitia: donec videam quale bonum filiis hominum, quod facient sub sole, numerum dierum vitæ eorum. Ο παραβολάς, ἀλλ᾽ οὐ τὰς ἐν πνεύματι· ἀλλ᾽ οἶαι τῇ κοινῇ πολιτείᾳ τῶν ἀνθρώπων ἁρμόττουσιν· οἷον περὶ ζώων ἢ φαρμάκων. Διὸ καὶ ἀποσκώπτων ἐπήγαγεν. Εγνων, ὅτι καί γε τοῦτό ἐστι προαίρεσις πνεύμα τος. Πλῆθος δὲ γνώσεως, οὐ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἀλλ᾽ ὅπερ ὁ ἄρχων ἐνεργεῖ τούτου τοῦ κόσμου, καὶ ἐπιπέμπει σκελίζεσθαι τὰς ψυχὰς, πολυπραγμονῶν οὐρανοῦ μέτρα, γῆς θέσιν, θαλάσσης πέρατα. 'Αλλ' ὁ προστιθεὶς τούτων γνῶσιν, προστίθησιν άλγημα. Ἐρευνῶσι γὰρ τὰ τούτων βαθύτερα, τίς ἡ χρεία του τὸ πῦρ ἄνω χωρεῖν, τὸ δὲ ὕδωρ κάτω; καὶ μαθόντες. ὅτι τὸ μὲν ὡς κοῦφον, τὸ δὲ ὡς βαρύ, προστιθέασιν ἄλγημα, καὶ διατί μὴ ἀνάπαλιν; Στιχ. α'. Εἶπον ἐγὼ ἐν καρδίᾳ μου· Δεύρο, πείρασαι ὡς ἐν εὐφροσύνῃ, καὶ ἴδε ἐν ἀγαθῷ. Και γε τοῦτο ματαιότης. Πείρας γὰρ ἕνεκα, καὶ κατὰ συμβεβηκὸς ἀπὸ τοῦ σεμνοτέρου καὶ κατεσκληκότος βίου ἦλθεν εἰς τὴν ἡδονήν. Εὐφροσύνην δέ φησιν, ἣν ὀνομάζουσιν ἄν θρωποι. Ἐν ἀγαθῷ δὲ, & καλοῦσιν ἀγαθὰ, ἅπερ οὐχ ἱκανὰ ζωοποιεῖν τὸν κτησάμενον & ματαιοῖ τὸν πράττοντα. Στιχ. β' Τῷ γέλωτι εἶπον περιφορὰν, καὶ τῇ εὐ φροσύνῃ, Τί τοῦτο ποιεῖς; Διπλὴν ὁ γέλως ἔχει περιφορὰν· ὅτι τε περιφορά γεννα γέλωτας, καὶ πενθεῖν οὐ συγχωρεῖ τὰς ἁμαρ τίας, καὶ ὅτι οὗτος περιφέρεται, καιροὺς καὶ τόπους ἐναλλάττων καὶ πρόσωπα. Φεύγει γὰρ τοὺς πενθοῦν τας. Καὶ τῇ εὐφροσύνῃ, Τί τοῦτο ποιεῖς; Τί που ρεύῃ πρὸς οὓς οὐ θέμις εὐφραίνεσθαι; πρὸς τοὺς μεθύσους καὶ πλεονέκτας καὶ ἁρπαγας; Διὰ τί δὲ ὡς οἶνον; Ἐπειδὴ τὴν καρδίαν οἶνος εὐφραίνει. πραϋθύμους γὰρ τοὺς ἀνθρώπους ἐργάζεται· εύ φραίνει δὲ αὐτὴν καὶ ἡ σὰρξ, εὔτακτα κινουμένη καὶ μέτρια. Στιχ. γ'. Καὶ ἡ καρδία μου ὡδήγησεν ἐν σοφίᾳ, καὶ τοῦ κρατῆσαι ἐπὶ εὐφροσύνῃ, ἕως οὗ εἰδῶ ποῖον τὸ ἀγαθὸν τοῖς υἱοῖς τῶν ἀνθρώπων, δ. ποιήσουσιν ὑπὸ τὸν ἥλιον, ἀριθμὸν ἡμερῶν ζωῆς αὐτῶν. Οδηγηθείς, φησίν, διὰ σοφίας κατεκράτησα τῶν Deductus, inquit, per sapientiam superavi voluplates in laetitia. Scopus vero mihi cognitionis fuit, " ἡδονῶν ἐπὶ εὐφροσύνῃ· σκοπός δέ μοι τῆς γνώσεως int nulli rei vanæ vita vacaret; sed bonum invenirem, quo quis compos effectus, non aberrat ab utilis judicio. Quol sufficiens est temporarium, coextenditur autem toti vitæ. V. 4. Ampliari opus meum, ædificavi miki domos, plantavi mihi vineus. V. 5. Feci mihi hortos et viriduria. V. 6. Feci mihi natatoria aquarum, ut efficerem ex illis saltum germinantem ligra. V. 7. Possedi servos et ancillas, et vernæ fuerunt 8 111 Reg. ιν, 52. * E. cle. 11, 2, in Oʻ. Με. κτισάμενον. τὸ ἐπὶ μηδενὶ ματαίῳ τὴν ζωὴν ἀσχολῆσαι, εὑρεῖν δὲ τὸ ἀγαθόν· οὗ τις τυχών, οὐχ ἁμαρτάνει τῆς τοῦ συμφέροντος κρίσεως. “Ο διαρκές ἐστι καὶ πρόσκα: ρον, τῇ δὲ ἁπάσῃ ζωῇ παρατείνεται. Στιχ. δ. Ἐμεγάλυνα ποίημά μου· ᾠκοδόμησα μοι οἴκους· ἐφύτευσά μοι ἀμπελῶνας. Στιχ. ε'. Ἐποίησά μοι κήπους καὶ παραδεί ους. Στιχ. ς'. Ἐποίησά μοι κολυμβήθρας ὑδάτων, τοῦ ποιῆσαι ἀπ' αὐτῶν δρυμόν βλαστώντα ξύλα. Στιχ. ζ'. Εκτησάμην δούλους καὶ παιδίσκας,

col. 1581–1582page 7 of 17

PG 10:1581καὶ οἰκογενεῖς ἐγένοντό μοι. Καίγε κτῆσις βουκολίου καὶ ποιμνίου εγένετό μοι πολλὴ, ὑπὲρ πάντας τοὺς γενομένους ἔμπροσθέν μου ἐν 'Ι ρουσαλήμ. Στιχ. η'. Συνήγαγόν μοι και γε ἀργύριον, και γε χρυσίον, καὶ περιουσιασμοὺς τῶν βασιλέων καὶ τῶν χωρῶν. Ἐποίησά μοι ᾄδοντας καὶ ἀδούσας, καὶ τρυφήματα τοῦ υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου, οινοχόας καὶ οἰνοχόον. Στιχ. θ'. Καὶ ἐμεγαλύνθην, καὶ προσέθηκα παρὰ πάντας οἱ ἐγένοντο ἔμπροσθέν μου ἐν Ἱερουσαλὴμ. Καί γε σοφία εστάθη μοι. Στιχ. ι'. Καὶ πᾶν ὃ ᾔτησαν οἱ ὀφθαλμοί μου, οὐκ ἀφεῖλον ἀπ' αὐτῶν. Οὐκ ἀπεκώλυσα τὴν καρδίαν μου ἀπὸ πάσης εὐφροσύνης. θεωρεῖς, ὅπως πλῆθος οἴκων καὶ ἀγρῶν, καὶ τῶν λοιπῶν, ὧν φησιν, ἀριθμήσας, εἶτα μηδὲν ἐν τούτοις ἐπικερδὲς εὑρών· οὐδὲ γὰρ τὴν ψυχὴν ἐξ αὐτῶν βελ τίων ἐγένετο, οὐδὲ διὰ τοῦτο τὴν πρὸς Θεὸν οἰκείωσιν ἐκτήσατο· ἀναγκαίως ἐπὶ τὸν ἀληθῆ πλοῦτον, καὶ τὴν βεβαίαν ύπαρξιν τὸν λόγον μετατίθησιν. Δεῖξαι τοίνυν βουληθεὶς ποῖα τῶν κτημάτων ἵσταται τῷ κτησαμένῳ, μένει τε αὐτῷ διηνεκῶς καὶ σώζεται, επήγαγε Και γε σοφία εστάθη μοι. Μόνη γὰρ αὕτη μένει, τὰ δ' ἄλλα φεύγει καὶ ἀφίσταται, ὅσα φθάσας ηρίθμησε. Σοφία τοίνυν ἐστάθη μοι, κἀγὼ δι' αὐτὴν ἐστάθη». Ἐκεῖνά τε γὰρ πίπτει, καὶ πεσεῖν ποιεῖ τοὺς αὐτοῖς ἐπιτρέχοντας. Ἀλλὰ γὰρ σύγκρισιν θεῖναι τῆς σου φίας, καὶ τὴν ἀνθρώπων ἀγαθῶν νομιζομένων βουλόμενος, ταῦτα ἐπήγαγε· Καὶ πᾶν ὃ ᾔτησαν οἱ ὀφθαλμοί μου, οὐκ ἀφεῖλον ἀπ' αὐτῶν, καὶ τὰ ἑξῆς οὐ μόνον τούτους κακίζων τοὺς μόχθους, οὓς οἱ ἐν εὐφροσύνῃ τρυφῶντες πάσχουσι μοχθοῦντες, ἀλλὰ καὶ οὓς πρὸς ἀνάγκην καὶ βίαν οἱ ἄνθρωποι μοχθοῦντες ὑπομένουσι, τροφῆς ἕνεκεν τῆς ἐφημέρου, ἐν ἱδρῶτι τοῦ προσώπου τὰς τέχνας εργαζόμενοι. Ο μὲν γὰρ μόχθος πολὺς, φησίν, ἡ δὲ τέχνη ἡ ἐκ τοῦ μόχθου πρόσκαιρος, οὐδὲν προτιθεῖσα τῶν τερπομένων χρήσιμον. Διόπερ τὸ κέρδος οὐδέν. Ενθα γὰρ οὐκ ἔστι περισσεία, οὐδὲ κέρδος. Εἰκότως τοίνυν ματαιό της τὰ σπουδασθέντα, καὶ προαίρεσις πνεύματος. Πνεῦμα δὲ, τὴν ψυχὴν ὀνομάζει. Ἡ γὰρ προαίρεσις, ἔστι ποιὸν, οὐ κίνησις. Καὶ ὁ Δαβίδ· Εἰς χεῖράς σου παρατίθημι τὸ πνεῦμά μου. Καί γε ἀληθῶς σοφία ἐστάθη μοι, ὅτι με γνῶναι καὶ συνιέναι πε ποίηκε τοῦ λέγειν πᾶν ὅ τι οὐκ ἔστι περισσεία ὑπὸ τὸν ἥλιον. Εἰ τοίνυν ἀγαθοῦ κέρδους ἐπιθυμοῦμεν, εἰ περισσείαν θέλομεν, εἰ ἄφθαρτοι ζητοῦμεν εἶναι, μοχθήσωμεν μόχθους τοὺς ὑπὲρ τὸν ἥλιον τρέχοντας. Ἐν τούτοις γὰρ οὐκ ἔστι ματαιότης, οὐδὲ προαίρεσις τοῦ εἰκαίου. καὶ μάτην ὧδε κἀκεῖ περισπωμένου πνεύ ματος. Στιχ. ιβ'. Καὶ ἔβλεψα ἐγὼ τοῦ ἰδεῖν σοφίαν καὶ περιφορὰν καὶ ἀφροσύνην· ὅτι τίς ἄνθρωπος, ὃς ἐλεύσεται ὀπίσω τῆς βουλῆς σύμπαντα ὅσα ἐποίησεν αὕτη; Ει προστιθεῖσα.

COMMENTARIUS IN ECCLESIASTEM. καὶ οἰκογενεῖς ἐγένοντό μοι. Καίγε κτῆσις βου- mihi. Atqui possessio arnenii et gregis fuit mihi κολίου καὶ ποιμνίου εγένετό μοι πολλὴ, ὑπὲρ multa, præ omnibus qui fuerunt ante me in Jeruπάντας τοὺς γενομένους ἔμπροσθέν μου ἐν 'Ι8salem. ρουσαλήμ. Στιχ. η'. Συνήγαγόν μοι και γε ἀργύριον, και γε χρυσίον, καὶ περιουσιασμοὺς τῶν βασιλέων καὶ τῶν χωρῶν. Ἐποίησά μοι ᾄδοντας καὶ ἀδούσας, καὶ τρυφήματα τοῦ υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου, οινοχόας καὶ οἰνοχόον. Στιχ. θ'. Καὶ ἐμεγαλύνθην, καὶ προσέθηκα παρὰ πάντας οἱ ἐγένοντο ἔμπροσθέν μου ἐν Ἱερουσαλήμ. Καί γε σοφία εστάθη μοι. Στιχ. ι'. Καὶ πᾶν ὃ ᾔτησαν οἱ ὀφθαλμοί μου, οὐκ ἀφεῖλον ἀπ' αὐτῶν. Οὐκ ἀπεκώλυσα τὴν καρδίαν μου ἀπὸ πάσης εὐφροσύνης. θεωρεῖς, ὅπως πλῆθος οἴκων καὶ ἀγρῶν, καὶ τῶν λοιπῶν, ὧν φησιν, ἀριθμήσας, εἶτα μηδὲν ἐν τούτοις ἐπικερδὲς εὑρών· οὐδὲ γὰρ τὴν ψυχὴν ἐξ αὐτῶν βελτίων ἐγένετο, οὐδὲ διὰ τοῦτο τὴν πρὸς Θεὸν οἰκείωσιν ἐκτήσατο· ἀναγκαίως ἐπὶ τὸν ἀληθῆ πλοῦτον, καὶ τὴν βεβαίαν ύπαρξιν τὸν λόγον μετατίθησιν. Δεῖξαι τοίνυν βουληθεὶς ποῖα τῶν κτημάτων ἵσταται τῷ κτησα μένῳ, μένει τε αὐτῷ διηνεκῶς καὶ σώζεται, επήγαγε Και γε σοφία εστάθη μοι. Μόνη γὰρ αὕτη μένει, τὰ δ' ἄλλα φεύγει καὶ ἀφίσταται, ὅσα φθάσας ηρίθμησε. Σοφία τοίνυν ἐστάθη μοι, κἀγὼ δι' αὐτὴν ἐστάθη». Ἐκεῖνά τε γὰρ πίπτει, καὶ πεσεῖν ποιεῖ τοὺς αὐτοῖς ἐπιτρέχοντας. Ἀλλὰ γὰρ σύγκρισιν θεῖναι τῆς σου φίας, καὶ τὴν ἀνθρώπων ἀγαθῶν νομιζομένων βουλόμενος, ταῦτα ἐπήγαγε· Καὶ πᾶν ὃ ᾔτησαν οἱ ὀφθαλμοί μου, οὐκ ἀφεῖλον ἀπ' αὐτῶν, καὶ τὰ ἑξῆς· οὐ μόνον τούτους κακίζων τοὺς μόχθους, οὓς οἱ ἐν εὐφροσύνῃ τρυφῶντες πάσχουσι μοχθοῦντες, ἀλλὰ καὶ οὓς πρὸς ἀνάγκην καὶ βίαν οἱ ἄνθρωποι μοχθοῦν τες ὑπομένουσι, τροφῆς ἕνεκεν τῆς ἐφημέρου, ἐν ἱδρῶτι τοῦ προσώπου τὰς τέχνας εργαζόμενοι. Ο μὲν γὰρ μόχθος πολὺς, φησίν, ἡ δὲ τέχνη ἡ ἐκ τοῦ μόχθου πρόσκαιρος, οὐδὲν προτιθεῖσα τῶν τερπομένων χρήσιμον. Διόπερ τὸ κέρδος οὐδέν. Ενθα γὰρ οὐκ ἔστι περισσεία, οὐδὲ κέρδος. Εἰκότως τοίνυν ματαιό της τὰ σπουδασθέντα, καὶ προαίρεσις πνεύματος. Πνεῦμα δὲ, τὴν ψυχὴν ὀνομάζει. Ἡ γὰρ προαίρεσις, ἔστι ποιὸν, οὐ κίνησις. Καὶ ὁ Δαβίδ· Εἰς χεῖράς σου παρατίθημι τὸ πνεῦμά μου. Καί γε ἀληθῶς σοφία ἐστάθη μοι, ὅτι με γνῶναι καὶ συνιέναι πεποίηκε τοῦ λέγειν πᾶν ὅ τι οὐκ ἔστι περισσεία ὑπὸ τὸν ἥλιον. Εἰ τοίνυν ἀγαθοῦ κέρδους ἐπιθυμοῦμεν, εἰ περισσείαν θέλομεν, εἰ ἄφθαρτοι ζητοῦμεν εἶναι, μοχ θήσωμεν μόχθους τοὺς ὑπὲρ τὸν ἥλιον τρέχοντας. Ἐν τούτοις γὰρ οὐκ ἔστι ματαιότης, οὐδὲ προαίρεσις τοῦ εἰκαίου. καὶ μάτην ὧδε κἀκεῖ περισπωμένου πνεύματος. Στιχ. ιβ'. Καὶ ἔβλεψα ἐγὼ τοῦ ἰδεῖν σοφίαν καὶ περιφορὰν καὶ ἀφροσύνην· ὅτι τίς ἄνθρωπος, ὃς ἐλεύσεται ὀπίσω τῆς βουλῆς σύμπαντα ὅσα ἐποίησεν αὕτη; • Psal. xxxix, Twv. V. 8. Collegi mihi atque argentum, atque aurum, et substantias regum et regionum. Feci mihi cantores et cantatrices, et oblectamenta filii hominis, pocula et pocillatorem V. 9. Et magnificatus sum, et adjeci præ omnibus qui fuerunt ante me in Jerusalem. Atqui sapientia stetit mihi. V. 10. Et omne quod postulaverunt oculi mei, non abstuli ab eis. Non prohibui cor meum ab omni latilia. Vides quomodo multitudinem domorum et agrorum, ac reliquorum quæ commemorat, enumeret. Deinde nihil in his utile reperiens; nec enim quoad animam ex his melior evaserat, neque per hoc familiaritatem cum Deo acquisierat; necessario ad veras divitias, et stabilem essentiam sermonem transfert. Cum igitur vellet ostendere quænam possessiones possessori permaneant, perseverent apud eum jugiter, ac serventur, subjunxit: Atqui sapientia stelit mihi. Sola enim hæc manet: catera dif. fúgiunt et abscedunt, quæcunque antea enumeravit. Sapientia itaque stetit mihi, et ego per illam steti. Illa namque excidunt, et præcipitant quotquot ad illa recurrunt. At enim volens comparationem instituere sapientiæ, et bonorum humanorum quæ talia reputantur, hæc subtexuit: Et omne quod postulaverunt oculi mei, non abstuli ab eis, et cætera, non modo malos ostendens hujusmodi labores, quos qui in lætitia laborant, sustinent; verum etiam quoscunque vi ac necessitate laborantes homines tolerant, quotidiani victus causa, in sudore vultus artes exercendo. Labor enim multus est, inquit, ars autem quæ ex labore est, temporaria, nihil afferens utile eorum quæ delectant. Quamobrem etiam emolumentum nullum est. Ubi enim non est exuberantia, neque emolumentum. Merito igitur vanitas sunt res circa quas tanta est sollicitudo, et voluntas spiritus. Spiritum hic animam nominat. Voluntas enim, est qualitas, non motus. Et David ait: In manus tuas commendo spiritum meum *. Atqui vere sapientia stetit mihi, quia effecit ut ego cognoscerem ac intelligerem, quo dicerem omne quod non est exuberantia sub sole. Si ergo bonum emolumentum desideramus, si exuberantiam volumus, si incorruptibiles quærimus esse; laboremus labores qui ultra solem currunt. In his enim non est vanitas, neque voluntas rei supervacuæ, et spiritus frustra ultro citroque abrepti. V. 12. Ει aspexi ego ut viderem sapientiam, et hallucinationem, et imprudentiam. Nam quis homo, qui ibit pone consilium omnia quæcunque fecit hæc? Forte προστιθεῖσα.

col. 1583–1584page 8 of 17

PG 10:1583Σοφίαν φησιν την παρα Θεού, ή και αυτή εστάθη. Περιφορὰν δὲ καὶ ἀφροσύνην, τοὺς ἀνθρωπίνους μόχθους, καὶ τὴν ἐπ' αὐτοῖς τέρψιν εἰκαίαν καὶ ἀνόη τον. Ταῦτα διαγνούς, καὶ τί τὸ μέσον αὐτῶν, καὶ τῆς ἀληθοῦς σοφίας μακαρίζων, ἐπήγαγεν· Οτι τίς ἄν θρωπος, ὃς ἐλεύσεται ὀπίσω τῆς βουλῆς; Αὕτη γὰρ ἡ βουλὴ ἡμᾶς σοφίαν τὴν ὄντως διδάσκει, περιο φορᾶς τε καὶ ἀφροσύνης ἀπαλλαγήν χαρίζεται. Στιχ. ιγ'. Καὶ εἶδον ἐγώ, ὅτι περισσεία ἐστὶ τῇ σοφίᾳ ὑπὲρ τὴν ἀφροσύνην, ὡς περισσεία του φωτὸς ὑπὲρ τὸ σκότος. Οὐ κατὰ σύγκρισιν τοῦτό φησιν. Ασύγκριτα γὰρ τὰ ἐναντία καὶ ἄλληλα φθείρονται· ἀλλ' ὅτι τὸ μὲν αἱρετικὸν ἔγνω, τὸ δὲ φευκτόν. Τοιοῦτον καὶ τό Ἀγάπησαν οἱ ἄνθρωποι τὸ σκότος μᾶλλον ἢ τὸ φῶς. Τὸ γὰρ μᾶλλον, τῆς αἱρέσεως τοῦ ἀγαπήσαντος, οὐ τῆς τῶν πραγμάτων συγκρίσεως. Στιχ. ιδ'. Τοῦ σοφοῦ οἱ ὀφθαλμοὶ ἐν κεφαλῇ αὐ τοῦ, καὶ ὁ ἄφρων ἐν σκότει πορεύεται. Κάτω νεύων ἀεὶ, καὶ ἐσκοτισμένον ἔχων τὸ ἡγεμονικὸν. Καὶ μὴν πάντες οἱ ἄνθρωποι ἐν τῇ κεφαλῇ τοὺς ὀφθαλμοὺς κεκτήμεθα, κατὰ τὴν τοῦ σώματος θέσιν. ᾿Αλλὰ περὶ τῶν τῆς διανοίας ὀφθαλμῶν λέγει. Ὥσπερ γὰρ οἱ ὀφθαλμοὶ τοῦ χοίρου εἰς οὐρανὸν οὐκ ἀνα νεύουσι, διὰ τὸ φυσικῶς πεπλάσθαι ἐπὶ γαστέρα νεύειν· οὕτως ὁ νοῦς τοῦ ἅπαξ ἐγγλυκανθέντος ταῖς ἡδοναῖς, δυσαποσπάστως ἐκεῖθεν ἔχει διὰ τὸ μὴ ἐπι βλέπειν ἐπὶ πάσας τὰς ἐντολὰς τοῦ Κυρίου. Καὶ πάλιν· Ἡ κεφαλὴ τῆς Ἐκκλησίας ὁ Χριστός ἐστι. Σοφοὶ δὲ οἱ τῇ ὁδῷ αὐτοῦ πορευόμενοι, διὰ τοῦ εἰπεῖν αὐτόν· Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδός. Δεῖ οὖν πάντοτε τοὺς τῆς διανοίας ὀφθαλμοὺς τὸν σοφὸν εἰς αὐτὸν τείνειν τὸν Χριστὸν, ἵνα ἐπὶ μηδενί, μήτε ἐπὶ εὐημερίας πρά γματος ἐπαίρηται, μήτε ἐπὶ κακοπραγίᾳ ὀλιγωρεῖν. τῷ τὰ κρίματα αὐτοῦ ἀβύσσους εἶναι, ὅπερ ἀκρι βέστερον γνώσῃ ἐκ τῶν ἐσομένων. Στιχ. ιδ'. Καὶ ἔγνων και γε ἐγώ, ὅτι συνάντημα ἓν συναντήσεται πᾶσιν αὐτοῖς. Στιχ. ιε'. Καὶ εἶπα ἐγὼ ἐν καρδίᾳ μου· ὡς συνάντημα τοῦ ἄφρονος συναντήσεταί μοι, καὶ ἵνα τί ἐσοφισάμην ἐγώ; Ἡ ἀκολουθία τοῦ λόγου διὰ τῶν ἐσομένων θερα πεύει τοὺς μικροψύχους διακειμένους περὶ ταύτην τὴν ζωὴν, οἷς χαλεπόν τι τὸ τοῦ θανάτου νομίζεται, καὶ αἱ σωματικαὶ ἀνωμαλίαι, καὶ διὰ τοῦτο κέρδος οὐδὲν τίθενται τοῦ κατ᾿ ἀρετὴν βίου, διὰ τὸ μηδὲν διαφέρειν ἐν τοῖς συμπτώμασι τούτοις ἐπὶ σοφοῦ τε καὶ ἄφρονος. Τῆς περιφορᾶς οὖν ῥήματα λέγει με ψάσης ἐπὶ τὴν ἀφροσύνην, ὅθεν καὶ ἐπιφέρει· ὅτι ἄφρων ἐκ περισσεύματος λαλεῖ· ἄφρονα ἑαυτὸν, ἢ καὶ πάντα τὸν οὕτω λογιζόμενον εἰπών. καταγινώσκων οὖν τῆς ἀτόπου ἐννοίας ταύτης· διὸ καὶ ἐν καρ δίᾳ υποστελλόμενος εἶπεν αὐτήν· δεδοικώς πάντως

Sapientiam aicit, quæ est ex eo, quæ et m stetit. Hallucinationem et imprudentiam, humanos labores, et frustraneam stultamque in illis oblectationem. Hæc cognoscens, et quod sit medium eorum, veramque sapientiamn beatam deprædicans, subjunxit: Nam quis homo qui ibit pone consilium? Hoc enim consilium nos veram sapientiam docet, hallucinationisque et imprudentiæ liberationem largitur. V. 13. Et vidi ego, quod exuberantia est sapientiæ super insipientiam, ut exuberantia lucis super tenebras. Non juxta comparationem hæc dicit. Quæ enim contraria sunt, seseque invicem conficiunt, comparari nequeunt: sed statuit, alterum eligendum esse, fugiendum alterum. Tale est et illud: Dilexerunt homines tenebras magis quam lucem. Nam *. mugis hoc loco electionem notat diligentis, non rerum comparationen). V. 14. Sapientis oculi in capite ejus: et insipiens in tenebris incedit. In terram pronus semper, obtenebratamque habens animæ facultatem principem. Equidem omnes homines in capite oculos habemus, si constitutio corporis attendatur. Sed loquitur de oculis mentis. Sicut enim oculi suis in coelum non respiciunt, propterea quod naturaliter formatus est ut in ventrem sit pronus: ita et mens ejus, qui semel illectus fuit a voluptatibus, difficile inde divellitur, propterea quod non perspicit in omnia pracepta Domini'. Et rursus: Caput Ecclesiæ Christus est". Sapientes sunt, qui in via ejus ambulant ", siquidem ipse dixit: Ego sum via s. Oportet igitur ut sapiens semper oculos mentis in ipsum Christum intendat, ut pro nulla re, neque pro prosperitate rei extollatur, neque pro infortunio contemnat: quia judicia ejus abyssi sunt '', quod exactius ex sequentibus cognosces. V. 14. Et novi atque ego, quia occursus unus occurret omnibus ipsis. V. 15. Et dixi ego in corde meo: Sicut occursus insipientis occurret mihi: et utquid sapientiam professus sum ego? Series orationis per ea quæ sequentur curat pusillanimes erga hanc vitam affectos, qui triste nescio quid mortem reputant, et corporeas vicissitudines, ac propterea lucrum nullum esse ducunt vitæ virtuosæ, quia nihil differunt in accidentibus his quæ æque contingunt sapienti et insipienti. Hallucinationis igitur verba dicit, quæ propendit in insipieutiam, quare etiam subinfert: quia insipiens ex abundanti loquitur: insipientem se, vel etiam omnem ita reputantem vocans. Damuans igitur turpem hanc cogitationem, ac proinde in corde formidans, illam dixit; veritus omniuo omnium, qui • Joan. ut, 19. * Psal. cxv, 6. * Ephes. v, xxxv, 7. Eccle. 11, 15. Dionysii et Nili. Σοφίαν φησιν την παρα Θεού, ή και αυτή εστάθη. Περιφορὰν δὲ καὶ ἀφροσύνην, τοὺς ἀνθρωπίνους μόχθους, καὶ τὴν ἐπ' αὐτοῖς τέρψιν εἰκαίαν καὶ ἀνόη τον. Ταῦτα διαγνούς, καὶ τί τὸ μέσον αὐτῶν, καὶ τῆς ἀληθοῦς σοφίας μακαρίζων, ἐπήγαγεν· Οτι τίς ἄν θρωπος, ὃς ἐλεύσεται ὀπίσω τῆς βουλῆς; Αὕτη γὰρ ἡ βουλὴ ἡμᾶς σοφίαν τὴν ὄντως διδάσκει, περιο φορᾶς τε καὶ ἀφροσύνης ἀπαλλαγήν χαρίζεται. Στιχ. ιγ'. Καὶ εἶδον ἐγώ, ὅτι περισσεία ἐστὶ τῇ σοφίᾳ ὑπὲρ τὴν ἀφροσύνην, ὡς περισσεία του φωτὸς ὑπὲρ τὸ σκότος. Οὐ κατὰ σύγκρισιν τοῦτό φησιν. Ασύγκριτα γὰρ τὰ ἐναντία καὶ ἄλληλα φθείρονται· ἀλλ' ὅτι τὸ μὲν αἱρετικὸν ἔγνω, τὸ δὲ φευκτόν. Τοιοῦτον καὶ τό· Ἀγάπησαν οἱ ἄνθρωποι τὸ σκότος μᾶλλον ἢ τὸ φῶς. Τὸ γὰρ μᾶλλον, τῆς αἱρέσεως τοῦ ἀγαπήσαντος, οὐ τῆς τῶν πραγμάτων συγκρίσεως. Στιχ. ιδ'. Τοῦ σοφοῦ οἱ ὀφθαλμοὶ ἐν κεφαλῇ αὐ τοῦ, καὶ ὁ ἄφρων ἐν σκότει πορεύεται. Κάτω νεύων ἀεὶ, καὶ ἐσκοτισμένον ἔχων τὸ ἡγεμο νικόν. Καὶ μὴν πάντες οἱ ἄνθρωποι ἐν τῇ κεφαλῇ τοὺς ὀφθαλμοὺς κεκτήμεθα, κατὰ τὴν τοῦ σώματος θέσιν. ᾿Αλλὰ περὶ τῶν τῆς διανοίας ὀφθαλμῶν λέγει. Ὥσπερ γὰρ οἱ ὀφθαλμοὶ τοῦ χοίρου εἰς οὐρανὸν οὐκ ἀνανεύουσι, διὰ τὸ φυσικῶς πεπλάσθαι ἐπὶ γαστέρα νεύειν· οὕτως ὁ νοῦς τοῦ ἅπαξ ἐγγλυκανθέντος ταῖς ἡδοναῖς, δυσαποσπάστως ἐκεῖθεν ἔχει διὰ τὸ μὴ ἐπιβλέπειν ἐπὶ πάσας τὰς ἐντολὰς τοῦ Κυρίου. Καὶ πάλιν· Ἡ κεφαλὴ τῆς Ἐκκλησίας ὁ Χριστός ἐστι. Σοφοὶ δὲ οἱ τῇ ὁδῷ αὐτοῦ πορευόμενοι, διὰ τοῦ εἰπεῖν αὐτόν· Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδός. Δεῖ οὖν πάντοτε τοὺς τῆς διανοίας ὀφθαλμοὺς τὸν σοφὸν εἰς αὐτὸν τείνειν τὸν Χριστὸν, ἵνα ἐπὶ μηδενί, μήτε ἐπὶ εὐημερίας πράγματος ἐπαίρηται, μήτε ἐπὶ κακοπραγίᾳ ὀλιγωρεῖν. τῷ τὰ κρίματα αὐτοῦ ἀβύσσους εἶναι, ὅπερ ἀκριβέστερον γνώσῃ ἐκ τῶν ἐσομένων. Στιχ. ιδ'. Καὶ ἔγνων και γε ἐγώ, ὅτι συνάντημα ἓν συναντήσεται πᾶσιν αὐτοῖς. Στιχ. ιε'. Καὶ εἶπα ἐγὼ ἐν καρδίᾳ μου· ὡς συνάν τημα τοῦ ἄφρονος συναντήσεταί μοι, καὶ ἵνα τί ἐσοφισάμην ἐγώ; Ἡ ἀκολουθία τοῦ λόγου διὰ τῶν ἐσομένων θερα πεύει τοὺς μικροψύχους διακειμένους περὶ ταύτην τὴν ζωὴν, οἷς χαλεπόν τι τὸ τοῦ θανάτου νομίζεται, καὶ αἱ σωματικαὶ ἀνωμαλίαι, καὶ διὰ τοῦτο κέρδος οὐδὲν τίθενται τοῦ κατ᾿ ἀρετὴν βίου, διὰ τὸ μηδὲν διαφέρειν ἐν τοῖς συμπτώμασι τούτοις ἐπὶ σοφοῦ τε καὶ ἄφρονος. Τῆς περιφορᾶς οὖν ῥήματα λέγει με ψάσης ἐπὶ τὴν ἀφροσύνην, ὅθεν καὶ ἐπιφέρει· ὅτι ἄφρων ἐκ περισσεύματος λαλεῖ· ἄφρονα ἑαυτὸν, ἢ καὶ πάντα τὸν οὕτω λογιζόμενον εἰπών. Καταγινώσκων οὖν τῆς ἀτόπου ἐννοίας ταύτης· διὸ καὶ ἐν καρ δίᾳ υποστελλόμενος εἶπεν αὐτήν· δεδοικώς πάντως 23. • Psal. cxvi, 1. 10 Joan. XIV, 6. 14 Psal.

col. 1585–1586page 9 of 17

PG 10:1585τὴν ἐν τῶν ἀκούεσθαι μελλόντων δικαίαν κατάγνωσιν, ἐπὶ λογισμῷ λύει τῆς ἀπορίας τὴν ἔνστασιν. Τὸ γὰρ, Ἵνα τί ἐσοφισάμην, ἐνδυάζοντος ἦν, καὶ ἀμφιβάλλοντος, ἢ καλῶς τῇ σοφίᾳ ἢ μάτην προσανάλωμα, ἤγε τοῦ ἄφρονος οὐδὲν διαφέρει πλεονεκτήματα, τοῖς αὐτοῖς ἐν τῷ νῦν αἰῶνι ὁμοίως αὐτῷ πάθεσιν ὑποκείμενος. Διὰ δὲ τοῦτο, Περισσόν, φησίν, ἐλάλησα ἐν καρδίᾳ μου, μηδὲν νομίσας εἶναι μέσον σοφοῦ καὶ ἄφρονος. Στιχ. ις'. Ἐπειδὴ οὐκ ἔστι μνεία τοῦ σοφοῦ μετὰ τοῦ ἄφρονος εἰς τὸν αἰῶνα. Παροδικὰ μὲν γὰρ τὰ τοῦ βίου συμπτώματα, εἴτε καθέστηκε λυπηρά, περὶ ὧν φησιν· Καθότι ἤδη τὰ πάντα ἐπελήσθη· ἐπειδὴ χρόνου μικροῦ παραδραμόντος, λήθῃ τὰ συμβαίνοντα βιωτικὰ τοῖς ἀνθρώποις σβέννυται. Καὶ αὐτοὶ δὲ οἷς ταῦτα συμβέβηκεν, οὐχ ὁμοίως μνημονεύονται, εἰ καὶ συμπτώμασι βιω τικοῖς παραπλησίως ὑπήντησαν. Οὐδὲ γὰρ ἀπὸ τούτων μνημονεύονται, ἀλλ' ὥσπερ ἂν σοφίας ἔσχον ἢ ἀφρο σύνης, ἀρετῆς ἢ κακίας. Τούτων γὰρ αἱ μνῆμαι τοῖς ἀνθρώποις, διὰ τὰς ἐπ' αὐτοῖς ἀμοιβὰς, οὐ σβέννυνται. Διὰ τοῦτο ἀκολούθως ἐπήγαγε· Καὶ πῶς ἀπο θανεῖται ὁ σοφὸς μετὰ τοῦ ἄφρονος; Θάνατος μὲν γὰρ ἁμαρτωλῶν πονηρός· μνήμη δὲ δικαίου μετ' ἐγκωμίων γίνεται· ὄνομα δὲ ἀσεβοῦς σβέννυται. Στιχ. κβ'. "Οτι γίνεται τῷ ἀνθρώπῳ ἐν παντὶ μόχθῳ. Τῷ ὄντι γὰρ τοῖς εἰς τὸν περισπασμὸν τοῦ βίου τὴν ψυχὴν ἀσχολοῦσιν, ἐπαλγὴς μὲν ἡ ζωὴ, οἷόν τισι κέν τροις, ταῖς τῶν πλειόνων ἐπιθυμίαις, τὴν καρδίαν μαστίζουσα. Επώδυνος δὲ ἡ περὶ τὴν πλεονεξίαν σπουδή· οὐ τοσοῦτον οἷς ἔχει εὐφραινομένη, ὅσον ἀλγυνομένη τοῖς λείπουσι· καὶ τῆς μὲν ἡμέρας δαπα νωμένης ἐν μόχθοις, τῆς δὲ νυκτὸς ἀποπεμπούσης τῶν ὀμμάτων τὸν ὕπνον ταῖς τοῦ κέρδους φροντίσι. Ματαία οὖν ἡ σπουδὴ τοῦ πρὸς ταῦτα βλέποντος. Στιχ. κδ'. Καὶ οὐκ ἔστιν ἀγαθὸν ἀνθρώπου, εἰ μὴ ὁ φάγεται καὶ πίεται· καὶ δείξει τῇ ψυχῇ αὐτοῦ ἀγαθὸν ἐν μόχθῳ αὐτοῦ. Καί γε τοῦτο εἶ δον ἐγώ, ὅτι ἀπὸ χειρὸς Θεοῦ ἐστιν. Στιχ. κε'. "Οτι, τίς φάγεται καὶ πίεται παρ' αὐ τοῦ; Ὅτι μὴ περὶ αἰσθητῶν βρωμάτων ὁ λόγος νῦν, αὐτὸς ἐποίσει· Ἀγαθὸν πορευθῆναι εἰς οἶκον πέν θους, ἢ εἰς οἶκον πότου, καὶ τὰ τοῖσδε νῦν ἐπήγαγε Καὶ δείξει τῇ ψυχῇ αὐτοῦ ἀγαθὸν ἐν μόχθῳ αὐτῆς. Καί τοι οὐκ ἀγαθὸν τῇ ψυχῇ αἰσθητὸν βρῶμα ἢ πόμα. Η γὰρ σὰρξ προστρεφομένη, πολεμεῖ τῇ ψυχῇ καὶ συστασιάζει κατὰ τοῦ πνεύματος. Πῶς δὲ καὶ οὐ παρ ἐκ Θεοῦ ἀσώτων βρωμάτων * καὶ μέθη; Οὐκοῦν περὶ μυστικῶν φησι. Πνευματικῆς γὰρ τραπέζης οὐδεὶς μεταλήψεται, μὴ παρ' αὐτοῦ κεκλημένος, καὶ τῆς σου φίας ἀκούσας· Ἐλθε, καὶ φάγε.

COMMENTARIUS IN ECCLESIASTEM. τὴν ἐν τῶν ἀκούεσθαι μελλόντων δικαίαν κατάγνωσιν, audituri essent, justam condemnationem, per menἐπὶ λογισμῷ λύει τῆς ἀπορίας τὴν ἔνστασιν. Τὸ γὰρ, Ἵνα τί ἐσοφισάμην, ἐνδυάζοντος ἦν, καὶ ἀμφιβάλ λοντος, ἢ καλῶς τῇ σοφίᾳ ἢ μάτην προσανάλωμα, ἤγε τοῦ ἄφρονος οὐδὲν διαφέρει πλεονεκτήματα, τοῖς αὐτοῖς ἐν τῷ νῦν αἰῶνι ὁμοίως αὐτῷ πάθεσιν ὑποκείμενος. Διὰ δὲ τοῦτο, Περισσόν, φησίν, ἐλάλησα ἐν καρδίᾳ μου, μηδὲν νομίσας εἶναι μέσον σοφοῦ καὶ ἄφρονος. Στιχ. ις'. Ἐπειδὴ οὐκ ἔστι μνεία τοῦ σοφοῦ μετὰ τοῦ ἄφρονος εἰς τὸν αἰῶνα. Παροδικὰ μὲν γὰρ τὰ τοῦ βίου συμπτώματα, εἴτε καθέστηκε λυπηρά, περὶ ὧν φησιν· Καθότι ἤδη τὰ πάντα ἐπελήσθη· ἐπειδὴ χρόνου μικροῦ παραδραμόντος, λήθῃ τὰ συμβαίνοντα βιωτικὰ τοῖς ἀνθρώ ποις σβέννυται. Καὶ αὐτοὶ δὲ οἷς ταῦτα συμβέβηκεν, οὐχ ὁμοίως μνημονεύονται, εἰ καὶ συμπτώμασι βιω τικοῖς παραπλησίως ὑπήντησαν. Οὐδὲ γὰρ ἀπὸ τούτων μνημονεύονται, ἀλλ' ὥσπερ ἂν σοφίας ἔσχον ἢ ἀφροσύνης, ἀρετῆς ἢ κακίας. Τούτων γὰρ αἱ μνῆμαι τοῖς ἀνθρώποις, διὰ τὰς ἐπ' αὐτοῖς ἀμοιβὰς, οὐ σβέννυνται. Διὰ τοῦτο ἀκολούθως ἐπήγαγε· Καὶ πῶς ἀπο θανεῖται ὁ σοφὸς μετὰ τοῦ ἄφρονος; Θάνατος μὲν γὰρ ἁμαρτωλῶν πονηρός· μνήμη δὲ δικαίου μετ' ἐγκωμίων γίνεται· ὄνομα δὲ ἀσεβοῦς σβέννυται. Στιχ. κβ'. "Οτι γίνεται τῷ ἀνθρώπῳ ἐν παντὶ μόχθῳ. Τῷ ὄντι γὰρ τοῖς εἰς τὸν περισπασμὸν τοῦ βίου τὴν ψυχὴν ἀσχολοῦσιν, ἐπαλγὴς μὲν ἡ ζωὴ, οἷόν τισι κέντροις, ταῖς τῶν πλειόνων ἐπιθυμίαις, τὴν καρδίαν μα στίζουσα. Επώδυνος δὲ ἡ περὶ τὴν πλεονεξίαν σπουδή· οὐ τοσοῦτον οἷς ἔχει εὐφραινομένη, ὅσον ἀλ γυνομένη τοῖς λείπουσι· καὶ τῆς μὲν ἡμέρας δαπα νωμένης ἐν μόχθοις, τῆς δὲ νυκτὸς ἀποπεμπούσης τῶν ὀμμάτων τὸν ὕπνον ταῖς τοῦ κέρδους φροντίσι. Ματαία οὖν ἡ σπουδὴ τοῦ πρὸς ταῦτα βλέποντος. Στιχ. κδ'. Καὶ οὐκ ἔστιν ἀγαθὸν ἀνθρώπου, εἰ μὴ ὁ φάγεται καὶ πίεται· καὶ δείξει τῇ ψυχῇ αὐτοῦ ἀγαθὸν ἐν μόχθῳ αὐτοῦ. Καί γε τοῦτο εἶδον ἐγώ, ὅτι ἀπὸ χειρὸς Θεοῦ ἐστιν. Στιχ. κε'. "Οτι, τίς φάγεται καὶ πίεται παρ' αὐ τοῦ; Ὅτι μὴ περὶ αἰσθητῶν βρωμάτων ὁ λόγος νῦν, αὐτὸς ἐποίσει· Ἀγαθὸν πορευθῆναι εἰς οἶκον πέν θους, ἢ εἰς οἶκον πότου, καὶ τὰ τοῖσδε νῦν ἐπήγαγε· Καὶ δείξει τῇ ψυχῇ αὐτοῦ ἀγαθὸν ἐν μόχθῳ αὐτῆς. Καί τοι οὐκ ἀγαθὸν τῇ ψυχῇ αἰσθητὸν βρῶμα ἢ πόμα. Η γὰρ σὰρξ προστρεφομένη, πολεμεῖ τῇ ψυχῇ καὶ συστασιάζει κατὰ τοῦ πνεύματος. Πῶς δὲ καὶ οὐ παρἐκ Θεοῦ ἀσώτων βρωμάτων * καὶ μέθη; Οὐκοῦν περὶ μυστικῶν φησι. Πνευματικῆς γὰρ τραπέζης οὐδεὶς μεταλήψεται, μὴ παρ' αὐτοῦ κεκλημένος, καὶ τῆς σου φίας ἀκούσας· Ἐλθε, καὶ φάγε. tem solvit difficultatis instantiam. Illud enim: Utquid sapientiam professus sum? hærentis erat ac dubitantis, rectene vel frustra quid sapientiæ inpenderit, vel an ab insipiente sua nihil differant emolumenta, quippe qui iisdem atque ille in hac vita passionibus similiter obnoxius esset. Propterea vero, Abundans, inquit, locutus sum in corde meo, mihil esse medium ratus inter sapientem et insipientem. V. 16. Quia non est memoria sapientis cum insipiente in sæculum. Transitoria enim sunt vitr accidentia; si vel tristia fuerint, de quibus ait: Sicut jam omnia oblivioni tradita sunt 13; quia parvo tempore prætergresso, oblivione accidentia vitæ humanæ exstinguuntur. Quin et ipsi quibus hæc contigere, haud similiter recordantur, tametsi non diversis vite eventibus obnoxii fuerint. Non enim de his recordantur, nisi prout habet quisque sapientiam vel insipientiam, virtutem vel vitium. llorum enim memoriæ apud homines, propter vicissitudines in illis contingentes, non exstinguuntur. Propteres consequenter adjunxit: El quomodo morietur sapiens cum insipiente 19 Mors quidem enim peccatorum mala 15: memoria vero justi cum laudibus fit, nomen vero impii exstinguitur 16-17. V. 22. Quia fit homini in omni molestia. Revera pro iis qui distractioni vitæ animam occupant, dolorosa est vita, quasi quibusdam stimu lis, desideriis rerum ampliorum, cor flagellans. Tristis est sollicitudo circa avaritiam: non tantum pro iis quæ habet læta, quantum dolens pro iis quæ sibi desunt; die in laboribus impenso, nocte fugante somnum ab oculis lucri curis. Vanumn est igitur studium hominis ad hæc respicientis. V. 24. Et non est bonum hominis, nisi id quod comedet et bibet, et ostendet animæ suæ bonum in labore ipsius. Atqui hoc vidi ego, quia a manu Dei est. V. 25. Quia, quis comedet et bibet ab ipso? Quo pateat de sensibilibus escis nunc non esse sermonem, ipsemet inferet: Bonum ire ad domum luclus, quam ad domum potus '8, et quæ istis nunc adjunxit: Et ostendet animæ sua bonum in labere ejus. At enim non est bonum animæ cibus aut potus sensibilis. Caro enim magis magisque enutrita, Tellum infert animæ, et seditiose agit adversus spiritum. Quomodo autem etiam non præter Deum fuerint cibi intemperantes et ebrietas? Itaque de mysticis loquitur. De spirituali enim meusa nemo participabit, nisi ab eo vocatus, ac sapientiæ obaudiens, dicenti: Veni et comede 10. 13 Eccle. 11, 16.. Ibid. Psal. XXIII, 16.17 Prov. x, 7. ** Eccle. vii, 3. 3 Prov. 13,

col. 1587–1588page 10 of 17

PG 10:1587ΚΕΦ. Γ'. Στιχ. γ'. Καιρὸς τοῦ ἀποκτεῖναι, καὶ καιρὸς τοῦ ιάσασθαι. Αποκτεῖναι τὸν ἀσύγγνωστα πταίοντα, ιάσασθαι τὸν ἔχοντα πληγὴν ἀνεξομένην φάρμακον ἐπιδέξασθαι. Στιχ. δ'. Καῖρος τοῦ κλαῦσαι, καὶ καιρὸς τοῦ γελᾶσαι. Καιρὸς τοῦ κλαῦσαι, ὅτε ὁ καιρὸς τοῦ πάθους, λέγοντος τοῦ Κυρίου· 'Αμὴν λέγω ὑμῖν, ὅτι κλαύ σετε καὶ θρηνήσετε. Γελᾶσαι δὲ, περὶ τῆς ἀναστάσεως. Ἡ γὰρ λύπη ὑμῶν, φησὶν, εἰς χαρὰν γενής σεται. Στιχ. δ'. Καιρὸς τοῦ κόψασθαι, καὶ καιρὸς τοῦ ὀρχεῖσθαι. Όταν λογίσηταί τις τὸν θάνατον, ὅνπερ ἡ τοῦ Ἀδὰμ παράβασις επήνεγκε, κόψασθαι· πανηγυρίσαι δὲ, ὅταν εἰς νοῦν λάβωμεν ήν προσδοκῶμεν διὰ τὸν νέον 'Αδὰμ ἐκ νεκρῶν ἀνάστασιν. Στιχ. ς'. Καιρὸς τοῦ φυλάξαι, καὶ καιρὸς τοῦ ἐκβαλεῖν. Καιρὸς τοῦ φυλάξαι τὴν Γραφὴν ἐπὶ τοῖς ἀναξίοις, ἐκβαλεῖν δὲ τοῖς ἀξίοις. "Η καὶ, τὸ νομικόν γράμμα πρὸ τῆς Ἐπιδημίας, καιρὸς ὑπῆρχε φυλάττεσθαι ἐκβληθῆναι δὲ, ἡνίκα ήνθησεν ἡ ᾿Αλήθεια. Στιχ. ζ'. Καιρός σιγᾷν, καὶ καιρὸς τοῦ λαλεῖν. Καιρὸς τοῦ λαλεῖν, ὅταν ὦσιν οἱ τὸν λόγον δεχό μενοι ἀκροαταί· τοῦ δὲ σιγᾷν, ἡνίκα διαστρέφοντες τὸν λόγον οἱ ἀκροώμενοι, ὥς φησι Παῦλος· Δι ρετικόν ἄνθρωπον μετὰ μίαν καὶ δευτέραν νουθεσίαν παραιτοῦ. Στιχ. ι'. Εἶδον οὖν τὸν περισπασμόν, ὃν ἔδω κεν ὁ Θεὸς τοῖς υἱοῖς τῶν ἀνθρώπων, τοῦ περι σπᾶσθαι ἐν αὐτῷ. Στιχ. α'. Τα σύμπαντα ὁ ἐποίησε καλά ἐν καιρῷ Καί γε σύμπαντα τὸν αἰῶνα ἔδωκεν ἐν καρδίᾳ αὐτῶν, ὅπως μὴ εὕρῃ ἄνθρωπος τὸ ποίημα, δ ἐποίησεν ὁ Θεὸς ἀπ' ἀρχῆς καὶ μέχρι τέλους. Καὶ τοῦτο ἀληθές ἐστιν. Οὐδεὶς γὰρ τὰ ἔργα τοῦ Θεοῦ ὁλοκλήρως καταλαβεῖν δύναται. Ποίημα δὲ τοῦ Θεοῦ ὁ κόσμος. Τούτου οὐδεὶς εὐρεῖν τὸ ἀπ' ἀρχῆς καὶ μέχρι τέλους, τουτέστι τὸν τεταγμένον αὐτῷ χρόνον, καὶ τὴν ὁρισθεῖσαν ἐπ' αὐτῷ προθεσμίαν δύναται. Ἐπειδήπερ ἄγνοιαν ὁ Θεὸς σύμπαντα τὸν αἰῶνα ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν ἔδωκεν, ὥς φησί τις· Τὴν ὀλι γότητα τῶν ἡμερῶν μου ἀνάγγειλόν μοι. Οὕτω πρὸς τὸ συμφέρον ἡμῖν τὸ τέλος τοῦ αἰῶνος τούτου, δηλαδὴ τῆς παρούσης ζωῆς, ηγνόηται.

CAP. III. V. 3. Tempus occidendi, et tempus sunandi. Occidendi qui peccat non indulgenda, sanandi habentem vulnus quod remedium pati possit. V. 4. Tempus flendi, et tempus ridendi. Tempus fendi, quando tempus est passionis, dicente Domino: Amen dico vobis, quia flebilis et plorabilis. Ridendi, de resurrectione. Dolor enim vester, inquit, in gaudium erit ". V. 4. Tempus plangendi, et tempus saltandi. Quando quis animo versat mortem, quam Adæ transgressio intulit, plangendi: festivos cœtus agendi contra, quando in mentem venit quam exspectamus per novum Adam resurrectionem ex mortuis. V. 6. Tempus custodiendi, et tempus proferendi. Tempus custodiendi Scripturam adversus indignos, proferendi vero dignis. Vel etiamn, legis littera ante Incarnationem, tempus fuit ut custodiretur: ut promatur vero, ubi efloruit Veritas. V. 7. Tempus tacendi, et tempus loquendi. Tempus loquendi, quando non desint auditores qui sermonem suscipiant: tacendi, quando pervertunt sermonem auditores, ut dicit Paulus: Hæreticum hominem post unam et secundam admonitionem abdica ss. V. 10. Vidi igitur distractionem, quam dedit Deus filiis hominum, ut distraherentur in ea. V. 11. Universa quæ fecit bona in tempore. Alqui sæculum dedit in corde eorum, ut non inveniat homo opus, quod operatus est Deus ab initio et usque in finem. Et hoc verum est. Nemo enim opera Dei omnino comprehendere valet. Opus porro Dei est mundus. Hujus nemo invenire potest quod sit ab initio et usque in finem, id est, constitutum ei tempus, et præfinitos illi terminos. Siquidem ignorantiam Deus totum sæculum in cordibus nostris dedit, ut quidam ait: Paucitatem dierum meorum annuntia mihi ss. Ita pro nostra utilitate finis sæculi hujus, vitæ nempe præsentis, ignoratur. Στιχ. γ'. Καιρὸς τοῦ ἀποκτεῖναι, καὶ καιρὸς τοῦ ιάσασθαι. Αποκτεῖναι τὸν ἀσύγγνωστα πταίοντα, ιάσασθαι τὸν ἔχοντα πληγὴν ἀνεξομένην φάρμακον ἐπιδέξασθαι. Στιχ. δ'. Καῖρος τοῦ κλαῦσαι, καὶ καιρὸς τοῦ γελᾶσαι. Καιρὸς τοῦ κλαῦσαι, ὅτε ὁ καιρὸς τοῦ πάθους, λέγοντος τοῦ Κυρίου· 'Αμὴν λέγω ὑμῖν, ὅτι κλαύ σετε καὶ θρηνήσετε. Γελᾶσαι δὲ, περὶ τῆς ἀναστά σεως. Ἡ γὰρ λύπη ὑμῶν, φησὶν, εἰς χαρὰν γενής σεται. Στιχ. δ'. Καιρὸς τοῦ κόψασθαι, καὶ καιρὸς τοῦ ὀρχεῖσθαι. Όταν λογίσηταί τις τὸν θάνατον, ὅνπερ ἡ τοῦ Ἀδὰμ παράβασις επήνεγκε, κόψασθαι· πανηγυρί σαι δὲ, ὅταν εἰς νοῦν λάβωμεν ήν προσδοκῶμεν διὰ τὸν νέον 'Αδὰμ ἐκ νεκρῶν ἀνάστασιν. Στιχ. ς'. Καιρὸς τοῦ φυλάξαι, καὶ καιρὸς τοῦ ἐκβαλεῖν. Καιρὸς τοῦ φυλάξαι τὴν Γραφὴν ἐπὶ τοῖς ἀναξίοις, ἐκβαλεῖν δὲ τοῖς ἀξίοις. "Η καὶ, τὸ νομικόν γράμμα πρὸ τῆς Ἐπιδημίας, καιρὸς ὑπῆρχε φυλάττεσθαι· ἐκβληθῆναι δὲ, ἡνίκα ήνθησεν ἡ ᾿Αλήθεια. Στιχ. ζ'. Καιρός σιγᾷν, καὶ καιρὸς τοῦ λαλεῖν. Καιρὸς τοῦ λαλεῖν, ὅταν ὦσιν οἱ τὸν λόγον δεχό μενοι ἀκροαταί· τοῦ δὲ σιγᾷν, ἡνίκα διαστρέφον τες τὸν λόγον οἱ ἀκροώμενοι, ὥς φησι Παῦλος· Διρετικόν ἄνθρωπον μετὰ μίαν καὶ δευτέραν νουθε σίαν παραιτοῦ. Στιχ. ι'. Εἶδον οὖν τὸν περισπασμόν, ὃν ἔδω κεν ὁ Θεὸς τοῖς υἱοῖς τῶν ἀνθρώπων, τοῦ περισπᾶσθαι ἐν αὐτῷ. Στιχ. α'. Τα σύμπαντα ὁ ἐποίησε καλά ἐν καιρῷ Καί γε σύμπαντα τὸν αἰῶνα ἔδωκεν ἐν καρδίᾳ αὐτῶν, ὅπως μὴ εὕρῃ ἄνθρωπος τὸ ποίημα, δ ἐποίησεν ὁ Θεὸς ἀπ' ἀρχῆς καὶ μέχρι τέλους. Καὶ τοῦτο ἀληθές ἐστιν. Οὐδεὶς γὰρ τὰ ἔργα τοῦ Θεοῦ ὁλοκλήρως καταλαβεῖν δύναται. Ποίημα δὲ τοῦ Θεοῦ ὁ κόσμος. Τούτου οὐδεὶς εὐρεῖν τὸ ἀπ' ἀρχῆς καὶ μέχρι τέλους, τουτέστι τὸν τεταγμένον αὐτῷ χρόνον, καὶ τὴν ὁρισθεῖσαν ἐπ' αὐτῷ προθεσμίαν δύναται. Ἐπειδήπερ ἄγνοιαν ὁ Θεὸς σύμπαντα τὸν αἰῶνα ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν ἔδωκεν, ὥς φησί τις· Τὴν ὀλι γότητα τῶν ἡμερῶν μου ἀνάγγειλόν μοι. Οὕτω πρὸς τὸ συμφέρον ἡμῖν τὸ τέλος τοῦ αἰῶνος τούτου, δηλαδὴ τῆς παρούσης ζωῆς, ηγνόηται. * Luc. vi, 25; Joan. xvi, 20. 21 Joan. xvi, 20. ² Tit. 111, 10. 13 Psal. ci, 24.

Interpretation of the same on the Holy Gospel according to Luke, Chapter XXII, verses 42-48Interpretatio ejusdem in S. Evangelii secundum Lucam cap. XXII, vers. 42-48

col. 1589–1590page 11 of 17

PG 10:1589ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ ΕΡΜΗΝΕΙΑ Εἰς τοῦ ἁγίου Εὐαγγελίου κατὰ Λουκᾶν κεφ. κβ' στίχ. μ. -μη. Στιχ. μβ'. Πάτερ, εἰ βούλει παρενεγκεῖν τὸ πο τήριον τοῦτο ἀπ' ἐμοῦ. Πλὴν μὴ τὸ θέλημά μου, ἀλλὰ τὸ σὲν γενέσθω. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν εἰρήσθω περὶ τοῦ θελήματος. Τό γε μήν, Παρελθέτω τὸ ποτήριον· οὐκ ἔστι μὴ προσελθέτω, ἢ ἐγγισάτω μοι. Τὸ γὰρ παρερχόμενον πάντως κατ' ἐκεῖνον γίνεται πρότερον, καὶ πρόσεισιν αὐτῷ ὅπερ παρέρχεται. Εἰ γὰρ μὴ πλησιάσῃ, οὐκ ἂν παρέλθοι. Οἰκειοῦται γὰρ τὸ πρόσωπον τῶν ἀν θρώπων, ὡς γενόμενος ἄνθρωπος. Διόπερ καὶ τότε, τὸ μὲν τὸ ἑαυτοῦ τὸ ἔλαττον παραιτεῖται ποιεῖν· αἰτεῖ δὲ τὸ τοῦ Πατρὸς τὸ μεῖζον γενέσθαι, τὸ θεῖκὸν θέ λημα, ὅπερ πάλιν κατὰ τὴν θεότητα, ἐν θέλημά ἐστι τὸ αὐτοῦ καὶ Πατρός. Τὸ γὰρ Πατρικόν θέλημα, τὸ διὰ πειρασμοῦ παντὸς ἐπίσκη διελθεῖν, διάγοντος αὐτὸν θαυμασίως αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς μὴ μέχρι τοῦ πειρασμοῦ, μηδὲ εἰς αὐτὸν εἰσελθεῖν, ἀλλ' ὑπεράνω τοῦ πειρασμοῦ, καὶ μετ᾿ αὐτὸν γενέσθαι· ὅλως δὲ οὐδὲ ἀδύνατον, οὐδὲ ἄπρακτον, οὐδ᾽ ὑπεναντίον τοῦ βουλήματος τοῦ Πατρὸς τὸν Σωτῆρα αἰτεῖν Ἔστι δὲ δυνατόν, ὡς ὁ Μάρκος αὐτοῦ ἀπεμνημόνευσε λέγοντος· Ἀββᾶ, ὁ πάτερ, πάντα σοι δυ νατά· καὶ δυνατὰ εἰ βούλεται, ὡς Λουκᾶς φησιν αὐτὸν εἰρηκέναι· Πάτερ, εἰ βούλει, παρένεγκε τὸ ποτήριον τοῦτο ἀπ' ἐμοῦ. Τὸ οὖν Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἰς τοὺς εὐαγγελιστάς κατανεμηθέν, τὴν πᾶσαν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν διάθεσιν, ἐκ τῆς ἑκάστου φωνῆς συν τίθησιν. Οὔτε γὰρ αἰτεῖται παρὰ τοῦ Πατρὸς, ὁ μὴ ὁ Πατήρ βούλεται. Τὸ γάρ· Εἰ βούλει, ὑποταγῆς καὶ ἐπιεικείας ἐστὶν, οὐκ ἀγνοίας, οὐδὲ ἀμφιβολίας ἦν δη λωτικόν. Διὰ τοῦτο ἡ ἑτέρα Γραφή φησιν· Πάντα σοι ευνατά. Κἂν τοῦτο πάλιν τὸ εἰκτικόν καὶ τα πεινόφρον ὁ Ματθαίος διαγράφει, εἰ δυνατόν ἐστι λέγων. Εἰ μὴ γὰρ οὔτε ἀρμόσοιμι τὴν διάνοιαν, τάχα τινὲς ἐκδέξοιντο ἀσεβῶς τό, εἰ δυνατόν ἐστι, ὡς οὐκέτι. και τούτῳ π. τ. εὐκτικόν. οὕτως οὔτε.

INTERPRETATIO IN LUCAM. ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ ΕΡΜΗΝΕΙΑ Εἰς τοῦ ἁγίου Εὐαγγελίου κατὰ Λουκᾶν κεφ. κβ' στίχ. μ. -μη. DIONYSII ALEXANDRINI INTERPRETATIO In S. Evangelii secundum Lucam cap. xii vers. 42-48. Στιχ. μβ'. Πάτερ, εἰ βούλει παρενεγκεῖν τὸ ποτήριον τοῦτο ἀπ' ἐμοῦ. Πλὴν μὴ τὸ θέλημά μου, ἀλλὰ τὸ σὲν γενέσθω. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν εἰρήσθω περὶ τοῦ θελήματος. Τό γε μήν, Παρελθέτω τὸ ποτήριον· οὐκ ἔστι μὴ προσελθέτω, ἢ ἐγγισάτω μοι. Τὸ γὰρ παρερχόμενον πάντως κατ' ἐκεῖνον γίνεται πρότερον, καὶ πρόσεισιν αὐτῷ ὅπερ παρέρχεται. Εἰ γὰρ μὴ πλησιάσῃ, οὐκ ἂν παρέλθοι. Οἰκειοῦται γὰρ τὸ πρόσωπον τῶν ἀνθρώπων, ὡς γενόμενος ἄνθρωπος. Διόπερ καὶ τότε, τὸ μὲν τὸ ἑαυτοῦ τὸ ἔλαττον παραιτεῖται ποιεῖν· αἰτεῖ δὲ τὸ τοῦ Πατρὸς τὸ μεῖζον γενέσθαι, τὸ θεῖκὸν θέλημα, ὅπερ πάλιν κατὰ τὴν θεότητα, ἐν θέλημά ἐστι τὸ αὐτοῦ καὶ Πατρός. Τὸ γὰρ Πατρικόν θέλημα, τὸ διὰ πειρασμοῦ παντὸς ἐπίσκη διελθεῖν, διάγοντος αὐτὸν θαυμασίως αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς μὴ μέχρι τοῦ πειρασμοῦ, μηδὲ εἰς αὐτὸν εἰσελθεῖν, ἀλλ' ὑπεράνω τοῦ πειρασμοῦ, καὶ μετ᾿ αὐτὸν γενέσθαι· ὅλως δὲ οὐδὲ ἀδύνατον, οὐδὲ ἄπρακτον, οὐδ᾽ ὑπεναντίον τοῦ βουλήματος τοῦ Πατρὸς τὸν Σωτῆρα αἰτεῖν Ἔστι δὲ δυνατόν, ὡς ὁ Μάρκος αὐτοῦ ἀπεμνημό νευσε λέγοντος· Ἀββᾶ, ὁ πάτερ, πάντα σοι δυνατά· καὶ δυνατὰ εἰ βούλεται, ὡς Λουκᾶς φησιν αὐτὸν εἰρηκέναι· Πάτερ, εἰ βούλει, παρένεγκε τὸ ποτήριον τοῦτο ἀπ' ἐμοῦ. Τὸ οὖν Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἰς τοὺς εὐαγγελιστάς κατανεμηθέν, τὴν πᾶσαν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν διάθεσιν, ἐκ τῆς ἑκάστου φωνῆς συν τίθησιν. Οὔτε γὰρ αἰτεῖται παρὰ τοῦ Πατρὸς, ὁ μὴ ὁ Πατήρ βούλεται. Τὸ γάρ· Εἰ βούλει, ὑποταγῆς καὶ ἐπιεικείας ἐστὶν, οὐκ ἀγνοίας, οὐδὲ ἀμφιβολίας ἦν δηλωτικόν. Διὰ τοῦτο ἡ ἑτέρα Γραφή φησιν· Πάντα σοι ευνατά. Κἂν τοῦτο πάλιν τὸ εἰκτικόν καὶ τα πεινόφρον ὁ Ματθαίος διαγράφει, εἰ δυνατόν ἐστι λέγων. Εἰ μὴ γὰρ οὔτε ἀρμόσοιμι τὴν διάνοιαν, τάχα τινὲς ἐκδέξοιντο ἀσεβῶς τό, εἰ δυνατόν ἐστι, ὡς ** Marc. XIV, 36. *s Matth. xxvi, 39. Hae duae tantum voces sunt ex cod. Veneto 494, f. 56, unde fragmentum descriptum est; reliqua tituli et numeros ipse adjeci. V. 42. Pater, si vis transferre hunc calicem a me. Verumtamen non voluntas mea, sed tua fat. Et hæc quidem de voluntate dicta sint. Illud tamen: Pertranseal calix, est: Non amplius accedat, sive appropinquet mihi. Quod enim pertransit, omnino prope illud fit prius, et juxta illud quod pertransit. Si enim non appropinquet, pertransire non potest. Usurpat namque personam hominuın, quippe factus homo. Quamobrem et tunc, minus quod suum est recusat facere: postulat vero fieri majus, quod Patris est, divinam nempe voluntatem, quæ rursus secundum divinitatem, una voluntas est ejus et Patris. Paterna enim voluntas fuit, ut per omnem tentationem irruentem transiret: deducente eum mirabiliter ipso Patre non usque ad tentationen, nec ut in ipsam ingrediatur, sed ut fiat super tentationem, et præter ipsam. Omnino autem neque impossibile, neque quod tieri nequeat, aut contrarium sit voluntati Patris, fieri credas Salvatorem postulare. Possibile est, ut Marcus ejus meminit dicentis: Abba, pater: omnia tibi possibilia 24: possibilia si vult. Sicut Lucas ait illum dixisse: Pater, si vis, transfer calicem hunc a me. Igitur Spiritus sanctus in evangelistas distributus integram Salvatoris nostri affectionern, ex cujusque dictione componit. Neque enim a Patre postulatur, quod Pater ipse nolit. Illud namque: Si vis, subjectionis et docilitatis est, non ignorantiam aut dubietatem indicabat. Propterea alia Scriptura dicit: Omnia tibi possibilia. Quamvis in hoc rursum quod deprecantis ac humilis sit Matthæus describit, Si possibile est * inquiens. Nisi enim hoc modo sensum coaptem, facile possent quidam impie accipere illud Si possibile est, quasi quædam Deus Forte οὐκέτι. Forte, και τούτῳ π. τ. εὐκτικόν. Μox οὕτως pro οὔτε.

col. 1591–1592page 12 of 17

PG 10:1591τινῶν ὄντων ἀδυνάτων τῷ Θεῷ ποιῆσαι, πλὴν μόνου οὗ μὴ βούλεται. Αλλά... παραχρήμα ἐπιῤῥωσθεὶς κατὰ ἀνθρωπότητα ὑπὸ τῆς Πατρικῆς θεότητος, ἀσφα λεστέραν ποιεῖται τὴν αἴτησιν, καὶ οὐκέτι αὐτὸ βού λεται, ἀλλ' ὡς ἀρέσκει τῷ Πατρὶ ἐνδόξως καὶ καρτερῶς καὶ πληρές ποθεν. Τοῦτο γὰρ ἤκουσεν Ἰωάννης αὐτοῦ λέγοντος, ὁ τὰ μεγαλειότατα καὶ θειότατα τῶν τοῦ Σωτῆρος λόγων καὶ ἔργων ὑπομνηματισάμενος Καὶ τὸ ποτήριον 8 δέδωκέ μοι ὁ Πατήρ μου, οὐ μὴ πίω αὐτό; Πιεῖν δὲ ἦν τὸ ποτήριον, πληρώσαι τὴν διακονίαν, καὶ πᾶσαν τοῦ πειρασμοῦ τὴν οἰκονομίαν, ἀνδρείως ἐχόμενον τοῦ Πατρὸς ἑλομένου διανύσαι, καὶ ὑπερβῆναι τὰ δεινά· τὸ δέ, Τί με εγκατέλιπες; ἦν ἄρα οἷς προηξίωσεν ἀκόλουθον. Τί μοι μέχρι νῦν ὁ θάνατος συνέζευκται, καὶ οὔπω τὸ ποτήριον περι φέρω; Ταύτην τοῦ Σωτῆρος τὴν διάνοιαν ἐν τῇ συν τόμῳ φωνῇ τεκμαίρομαι γεγονέναι. Καὶ ἀληθῆ γε ἔλεγεν καὶ οὐκ ἐγκαταλέλειπται. Αλλ' εὐθὺς ἐξέπιεν, ὡς ἠξίωσε, καὶ παρελήλυθε. Καὶ τοῦτό μοι δοκεῖ τὸ παρενεχθὲν ὄξος αὐτῷ γεγονέναι σύμβολον. Ο γὰρ ἐντροπίας οἶνος διεσήμαινεν ἴσως τὴν ἐξεῖαν αὐτοῦ τροπὴν καὶ μεταβολήν, ἣν κατεδέξατο, ἀντὶ τοῦ πάθους τὴν ἀπάθειαν, καὶ ἀντὶ τοῦ θανάτου τὴν ἀθανασίαν, καὶ ἀντὶ τοῦ κρίνεσθαι τὸ κρίνειν, ἀντὶ τοῦ τυραννεῖσθαι τὸ βασιλεύειν μεταλαβών. Ο τε γὰρ σπόγγος, ὡς οἶμαι, τὴν ὅλην δι᾿ ὅλου τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐν αὐτῷ γενομένην ἀνά κρασιν ἐνέφηνε· καὶ ὁ κάλαμος τὸ βασίλειον σκέ πτρον, καὶ τὸν θεῖον νόμον ὑπέφηνεν. Ο δὲ ὕσσωπος τὴν ζωτικὴν καὶ σωτήριον ἔγερσιν αὐτοῦ, δι' ἧς καὶ ἡμᾶς ύγια ἔδειξεν. Στιχ. μγ'. Ωφθη δὲ αὐτῷ ἄγγελος ἀπ' οὐρανοῦ ἐνισχύων αὐτόν. Στιχ. μδ'. Καὶ γενόμενος ἐν ἀγωνίᾳ ἐκτενέστερον προσηύχετο. Εγένετο δὲ ὁ ἱδρὼς αὐτοῦ, ὡς οἱ θρόμβοι οἱ καταβαίνοντες ἐπὶ τὴν γῆν. Παροιμία λέγεται ἐπὶ τῶν σφόδρα λυπουμένων καὶ ἀγωνιώντων, αἵματος ἵδρωσις· ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν πικρῶς ὀδυρομένων, αἵματα κλαίει. "Οτι ὡσεὶ θρόμβοι αίματος εἰπὼν, οὐ θρόμβους ἱδρῶτος ἀπεφήνατο αἵματος. Οὐ γὰρ ἂν καθ᾽ ὁμοιότητα τούτων εἴρηκε γενέσθαι τοὺς ἱδρῶτας. Τοῦτο γὰρ ὡσεὶ θρόμβοι παρ ίστησι. Θέλων δὲ μᾶλλον δηλῶσαι, ὡς οὐχὶ λεπταῖς τισι νοτίσι, καὶ οἷον ἐνδείξεως χάριν ἐπιφαινομέναις, ύγίασεν. τὸ δεσποτικὴν ἐνοτίζετο σῶμα, ἀλλ' ὡς ἀληθῶς άδρῶν σταγόνων δίκην ὅλον τοῖς ἱδρῶσι περιεστάζετο, τοὺς τῶν αἱμάτων θρόμβους εἰς εἰκόνα τοῦ γεγενημέν νου παρείληφεν. Ἐδήλου δὲ ἄρα ὥσπερ καὶ διὰ τῆς ἐντεταμένης προσευχῆς, καὶ τῆς πολλῆς ἀγωνίας, οὕτω καὶ διὰ τῆς τῶν ἱδρώτων παχύτητος, ὡς φύσει καὶ ἀληθῶς, ἀλλ᾽ οὐκ ἐπιδείξει καὶ φαντασία, ἄν θρωπός τε ἐχρημάτισεν ὁ Σωτὴρ, καὶ τοῖς φυσικούς τῶν ἀνθρώπων καὶ ἀδιαβλήτοις ὑπηρετήσατο πάθεσι. Τὸ μέντοι, Εξουσίαν ἔχω θεῖναι τὴν ψυχήν μου, καὶ ἐξουσίαν ἔχω πάλιν λαβεῖν αὐτὴν, ἐν τούτοις αίματος,

facere nequeal, exceptis iis quæ facere non vult. τινῶν ὄντων ἀδυνάτων τῷ Θεῷ ποιῆσαι, πλὴν μόνου Sed.... confestim roboratus secundum humanitatem a Paterna divinitate, tutiorem postulationem facit, nec amplius idipsum vult, sed ut placet Patri gloriose, et constanter, et plene. Hoc enim audivit Joannes, ipso dicente, qui sublimissima et divinism sima quæque sermonum et operum Salvatoris digessit: Et calicem quem dedit mihi Pater meus, annon bibam illum "? Bibere porro calicem, erat ut ministerium implens, totamque tentationis œconomiam, fortiter morem gereret Patri volenti ut terminaret et supergrederetur ærumnas. Illud: Quid me dereliquisti "7? sequebatur utique ex iis quæ antea postulaverat. Cur mihi hactenus mors conjuncta est, et nondum calicem circumfero? Hanc puto fuisse Salvatoris sententiam in concisa hac voce. Et vera sane dicit, et tamen non fuit derelictus. Sed statim ebibit, ut postulavit, et pertransiit. Atque højus rei videtur mihi fuisse symbolum, quod porrectum est illi acetum. Mutatum enim vinum innuebat facile promptam illius mutationem atque conversionem quam recepit, pro passione nempe impassibilitatem, et pro morte immortalitatem, et pro eo ut judicaretur, judicare; et pro eo ut sibi tyrannice imperaretur, regnare accipiens. Spongia enim, ut existimo, integram omnino sancti Spiritus in e● exstantem attemperationem ostendit.; et calamus sceptrum regale, ac divinam legem subindicavit. At byssopus vivifcam salutaremque ejus resurrectio- c nem, per quam et nos incolumitati restitutos reddidit. V. 43. Apparuit autem illi angelus e calo confortans eum. V. 44. Et cum jam esset in agonia intensius orabat. Fuit autem sudor ejus, ut grummi, qui descendunt in terram. οὗ μὴ βούλεται. Αλλά... παραχρήμα ἐπιῤῥωσθεὶς κατὰ ἀνθρωπότητα ὑπὸ τῆς Πατρικῆς θεότητος, ἀσφα λεστέραν ποιεῖται τὴν αἴτησιν, καὶ οὐκέτι αὐτὸ βούλεται, ἀλλ' ὡς ἀρέσκει τῷ Πατρὶ ἐνδόξως καὶ καρτερῶς καὶ πληρές ποθεν. Τοῦτο γὰρ ἤκουσεν Ἰωάννης αὐτοῦ λέγοντος, ὁ τὰ μεγαλειότατα καὶ θειότατα τῶν τοῦ Σωτῆρος λόγων καὶ ἔργων ὑπομνηματισάμενος· Καὶ τὸ ποτήριον 8 δέδωκέ μοι ὁ Πατήρ μου, οὐ μὴ πίω αὐτό; Πιεῖν δὲ ἦν τὸ ποτήριον, πληρώσαι τὴν διακονίαν, καὶ πᾶσαν τοῦ πειρασμοῦ τὴν οἰκονομίαν, ἀνδρείως ἐχόμενον τοῦ Πατρὸς ἑλομένου διανύσαι, καὶ ὑπερβῆναι τὰ δεινά· τὸ δέ, Τί με εγκατέλιπες; ἦν ἄρα οἷς προηξίωσεν ἀκόλουθον. Τί μοι μέχρι νῦν ὁ θάνατος συνέζευκται, καὶ οὔπω τὸ ποτήριον περι φέρω; Ταύτην τοῦ Σωτῆρος τὴν διάνοιαν ἐν τῇ συν τόμῳ φωνῇ τεκμαίρομαι γεγονέναι. Καὶ ἀληθῆ γε ἔλεγεν καὶ οὐκ ἐγκαταλελει πται. Αλλ' εὐθὺς ἐξέπιεν, ὡς ἠξίωσε, καὶ παρελή - λυθε. Καὶ τοῦτό μοι δοκεῖ τὸ παρενεχθὲν ὄξος αὐτῷ γεγονέναι σύμβολον. Ο γὰρ ἐντροπίας οἶνος διεσήμαινεν ἴσως τὴν ἐξεῖαν αὐτοῦ τροπὴν καὶ μεταβολήν, ἣν κατεδέξατο, ἀντὶ τοῦ πάθους τὴν ἀπάθειαν, καὶ ἀντὶ τοῦ θανάτου τὴν ἀθανασίαν, καὶ ἀντὶ τοῦ κρίνεσθαι τὸ κρίνειν, ἀντὶ τοῦ τυραννεῖσθαι τὸ βασιλεύειν μεταλαβών. Ο τε γὰρ σπόγγος, ὡς οἶμαι, τὴν ὅλην δι᾿ ὅλου τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐν αὐτῷ γενομένην ἀνάκρασιν ἐνέφηνε· καὶ ὁ κάλαμος τὸ βασίλειον σκέ πτρον, καὶ τὸν θεῖον νόμον ὑπέφηνεν. Ο δὲ ὕσσωπος τὴν ζωτικὴν καὶ σωτήριον ἔγερσιν αὐτοῦ, δι' ἧς καὶ ἡμᾶς ύγια ἔδειξεν. Στιχ. μγ'. Ωφθη δὲ αὐτῷ ἄγγελος ἀπ' οὐρανοῦ ἐνισχύων αὐτόν. Στιχ. μδ'. Καὶ γενόμενος ἐν ἀγωνίᾳ ἐκτενέστε ρον προσηύχετο. Εγένετο δὲ ὁ ἱδρὼς αὐτοῦ, ὡς οἱ θρόμβοι οἱ καταβαίνοντες ἐπὶ τὴν γῆν. Παροιμία λέγεται ἐπὶ τῶν σφόδρα λυπουμένων καὶ ἀγωνιώντων, αἵματος ἵδρωσις· ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν πικρῶς ὀδυρομένων, αἵματα κλαίει. "Οτι ὡσεὶ θρόμ βοι αίματος εἰπὼν, οὐ θρόμβους ἱδρῶτος ἀπεφήνατο αἵματος. Οὐ γὰρ ἂν καθ᾽ ὁμοιότητα τούτων εἴρηκε γενέσθαι τοὺς ἱδρῶτας. Τοῦτο γὰρ ὡσεὶ θρόμβοι παρίστησι. Θέλων δὲ μᾶλλον δηλῶσαι, ὡς οὐχὶ λεπταῖς Proverbialis locutio est de iis qui vehementissime dolent et colluctantur: Sanguinis sudor; et de iis qui amare queruntur: Sanguines flet. Dicens, ui grummi sanguinis, non grummos sudoris ostendit sanguinis. Non enim ad instar horum dixisset fuisse sudores. Hoc enim, ut grummi, significat. Quin potius volens ostendere, quod non tenuibus quibusdam guttulis, quasique ad indicium modo apparentibus τισι νοτίσι, καὶ οἷον ἐνδείξεως χάριν ἐπιφαινομέναις, Dominicum corpus perstillaverit: sed quod vere uberiorum guttarum instar totum sudoribus perfun - debatur, sanguinis grummos ad repræsentandam rei imaginem assumpsit. Ostendebatur porro quemadmodum etiam per intensissimam orationem, et multam agoniam, ita etiam per sudorum crassitiem, quia naturaliter et reipsa, non vero specietenus et phantastice, homo erat Salvator, et naturalibus hominum, inculpatis tamen, inserviebat passionibus. Nihilominus illud: Potestatem habeo ponere animam meam, et potestatem habeo iterum sumendi eam 28, 06 Joan. xvii, 11. 27 Matth. xvii, 46; Marc. xv, Confer. Theophyl. in Marcum. Lege ύγίασεν. τὸ δεσποτικὴν ἐνοτίζετο σῶμα, ἀλλ' ὡς ἀληθῶς άδρῶν σταγόνων δίκην ὅλον τοῖς ἱδρῶσι περιεστάζετο, τοὺς τῶν αἱμάτων θρόμβους εἰς εἰκόνα τοῦ γεγενημέν νου παρείληφεν. Ἐδήλου δὲ ἄρα ὥσπερ καὶ διὰ τῆς ἐντεταμένης προσευχῆς, καὶ τῆς πολλῆς ἀγωνίας, οὕτω καὶ διὰ τῆς τῶν ἱδρώτων παχύτητος, ὡς φύσει καὶ ἀληθῶς, ἀλλ᾽ οὐκ ἐπιδείξει καὶ φαντασία, ἄν θρωπός τε ἐχρημάτισεν ὁ Σωτὴρ, καὶ τοῖς φυσικούς τῶν ἀνθρώπων καὶ ἀδιαβλήτοις ὑπηρετήσατο πάθεσι. Τὸ μέντοι, Εξουσίαν ἔχω θεῖναι τὴν ψυχήν μου, καὶ ἐξουσίαν ἔχω πάλιν λαβεῖν αὐτὴν, ἐν τούτοις 28 Joan. x, Deest αίματος, ut patet ex sequentibus.

col. 1593–1594page 13 of 17

PG 10:1593δηλοί, εκούσιον εἶναι τὸ πάθος· καὶ ἔτι, ὡς ἄλλη μὲν ἡ τιθεμένη καὶ λαμβανομένη ψυχή, ἄλλη δὲ ἡ τιθεῖσα καὶ λαμβάνουσα θεότης. ("Αλλην δὲ καὶ ἄλλην ἔφη, οὐκ εἰς δύο πρόσωπα διαιρῶν, ἀλλὰ τῶν δύο φύσεων δεικνὺς τὸ διάφορον (16).) Καὶ ὥσπερ σαρκὶ τὸν θά νατον ὑπομείνας ἐκών, ἐν αὐτῇ τὴν ἀφθαρσίαν ἐφύ τευσεν, οὕτω καὶ τὸ τῆς δουλείας βουλήσει προσηκάμενος πάθος, αὐτῇ τὸ θάρσος καὶ τὴν ἀνδρείαν ἐνέσπειρεν, ἐξ ἧς τοὺς πιστεύοντας εἰς αὐτὸν πρὸς τοὺς τοῦ μαρτυρίου μεγάλους ἄθλους ἐνεύρισε. ταύτῃτοι καὶ θρόμβοι ἱδρῶτος αὐτοῦ παραδόξως οἷα στα γόνες αἵματος ἀπέῤῥεον, ἵνα τῆς ἡμετέρας φύσεως ὥσπερ ἀναξηράνῃ καὶ ἐξοικίσῃ τὴν τῆς δειλίας πη γήν. Ἐπεὶ εἰ μὴ τοῦτο ἦν ὡς ἐν μυστηρίῳ πραττόμενον, οὐδὲ ἡ σφόδρα δειλότατος τις καὶ ἀγενέστατος ὑπῆρχεν, αἵματος ἔμελλεν νοτίσιν ἐξ ἀγωνίας μόνον ὥσπερ ικμάσιν ἱδρῶτος παρὰ φύσιν ὑγραίνεσθαι. Τοιοῦτόν ἐστι κἀκεῖνο τὸ εἰρημένον, ὡς ἄγγελος ἦν παρεστηκὼς τῷ Σωτῆρι, καὶ ἐνισχύων αὐτόν. Καὶ τοῦτο γὰρ τῆς περὶ ἡμᾶς ἔνεκεν οἰκονομίας ἐπράττετο. Τῶν γὰρ ὑπὲρ εὐσεβείας ἀγώνων οἱ ἀθλεῖν μέλ λοντες τοὺς ἱεροὺς ἄλλους, ἀγγέλους ἐξ οὐρανοῦ ἐπικουροῦντας αὐτοῖς ἔχουσι. Τάχα δὲ τό· Πάτερ, παρ ἐνεγκε τὸ ποτήριον, οὐχ ὡς δεδιὼς τὸν θάνατον ἔφησεν, ἀλλ᾽ ἵνα διὰ τούτων προσκαλέσηται τὸν διά βολον πῆξαι αὐτῷ τὸν σταυρόν. Ρήμασι δολεροῖς ἠπάτησεν ἐκεῖνος τὸν ᾿Αδάμ· ρήμασι θεῖκοῖς ἀπα τηθήτω ὁ δολερός. Αλλ' οὐδὲ ἄλλο θέλημα τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἄλλο τοῦ Πατρός. Ὁ γὰρ θέλων 8 θέλει ὁ Πατὴρ, εὑρίσκεται ἔχων τὸ θέλημα τοῦ Πατρός. Σχήματι οὖν λέγει, μὴ τὸ ἐμὸν, ἀλλὰ τὸ σόν. Οὐ γὰρ θέλει αὐτὸ παρενεχθῆναι, ἀλλὰ τῷ βουλήματι τοῦ Πατρὸς ἀναπέμπει τὸ ἐκ τοῦ πάθους κατόρθωμα, ὡς ἀρχὴν τιμῶν τὸν Πατέρα. Εἰ γὰρ γνώμην τὴν διάθεσιν και λοῦσιν οἱ Πατέρες· γίνεται δὲ διάθεσις πρὸς τὸ κρυ δὲν ἐμφρόνως ὡς ἀπὸ τῆς βουλεύσεως· πῶς φατί τινες τὸν Κύριον, τὸν ὑπὲρ ταῦτα πάντα, θέλημα φέ ρειν γνωμικόν; ἢ δῆλον, ἐξ ἀλογίας. Στιχ. με'. Καὶ ἀναστὰς ἀπὸ τῆς προσευχῆς, ἐλθὼν πρὸς τοὺς μαθητάς, εὗρεν αὐτοὺς κοιμωμένους ἀπὸ τῆς λύπης. Στιχ. μς'. Καὶ εἶπεν αὐτοῖς· Τι καθεύδετε; ἀναστάντες προσεύχεσθε, ἵνα μὴ εἰσέλθητε εἰς πειρασμόν. Καὶ γὰρ ἀδύνατον, μάλιστα μὲν ἴσως παντὶ ἀν θρώπῳ, τὸ παντελῶς ἄγευστον χαλεποῦ τινος διαμεῖναι· “Ολος γὰρ, φησὶν, ὁ κόσμος ἐν τῷ πονηρῷ κεῖται· καί· Τὸ πλέον τῶν ἡμερῶν τοῦ ἀνθρώπου, κέπος καὶ πόνος. ᾿Αλλὰ τί διενήνοχεν, ἴσως ἐρεῖς, τὸ πειραθῆναι καὶ τὸ εἰς πειρασμὸν ἐμπεσεῖν, ἤτοι εἰσελθεῖν; Ὁ μὲν γὰρ ἡττηθεὶς ὑπὸ τοῦ πονηροῦ· ἡττη θήσεται δὲ εἶπερ μὴ ἀγωνίζοιτο, ὑπερασπίζει δὲ αὐτ τοῦ καὶ ὁ Θεός· εἰς πειρασμὸν εἰσῆλθε, καὶ ἔστιν ἐν αὐτῷ, καὶ ὑπ' αὐτὸν, ὥσπερ ἀχθεὶς αἰχμάλωτος. Ὁ Ει δειλίας. ΕΙ.

INTERPRETATIO IN LUCAM. terea, quod alia quidem sit posita et sumpta anima, alia vero ponens et sumens divinitas. (Aliam atque aliam dixit, non in duas personas dispescens, sed duarum naturarum indicans discrimen.) Et quemadmodum carne mortem sponte sustinens, in ipsa incorruptibilitatem plantavit: sic etiam voluntate timoris tristitiæque passionem admittens, per eat inserit constantiam fortitudinemque, qua credentes in ipsum, ad martyrii magna certamina corroboravit. Propterea etiam grummi sudoris ejus stupendum in modum quasi gutte sanguinis defuebant, ut nostræ naturæ quodammodo arefaceret et extruderet ignaviæ fontem. Nam si hoc tauquam mysterio factum non fuisset; ne si quidem ignavissimus δηλοί, εκούσιον εἶναι τὸ πάθος· καὶ ἔτι, ὡς ἄλλη μὲν in his ostendit, voluntariam esse passionem: preἡ τιθεμένη καὶ λαμβανομένη ψυχή, ἄλλη δὲ ἡ τιθεῖσα καὶ λαμβάνουσα θεότης. ("Αλλην δὲ καὶ ἄλλην ἔφη, οὐκ εἰς δύο πρόσωπα διαιρῶν, ἀλλὰ τῶν δύο φύσεων δεικνὺς τὸ διάφορον (16).) Καὶ ὥσπερ σαρκὶ τὸν θά νατον ὑπομείνας ἐκών, ἐν αὐτῇ τὴν ἀφθαρσίαν ἐφύτευσεν, οὕτω καὶ τὸ τῆς δουλείας βουλήσει προσηκάμενος πάθος, αὐτῇ τὸ θάρσος καὶ τὴν ἀνδρείαν ἐνέσπειρεν, ἐξ ἧς τοὺς πιστεύοντας εἰς αὐτὸν πρὸς τοὺς τοῦ μαρτυρίου μεγάλους ἄθλους ἐνεύρισε. Ταύτῃ τοι καὶ θρόμβοι ἱδρῶτος αὐτοῦ παραδόξως οἷα στα γόνες αἵματος ἀπέῤῥεον, ἵνα τῆς ἡμετέρας φύσεως ὥσπερ ἀναξηράνῃ καὶ ἐξοικίσῃ τὴν τῆς δειλίας πηγήν. Ἐπεὶ εἰ μὴ τοῦτο ἦν ὡς ἐν μυστηρίῳ πραττό μενον, οὐδὲ ἡ σφόδρα δειλότατος τις καὶ ἀγενέστα τος ὑπῆρχεν, αἵματος ἔμελλεν νοτίσιν ἐξ ἀγωνίας meticulosissimusque fuisset, sanguinis stillis ex μόνον ὥσπερ ικμάσιν ἱδρῶτος παρὰ φύσιν υγραίνεσθαι. Τοιοῦτόν ἐστι κἀκεῖνο τὸ εἰρημένον, ὡς ἄγγελος ἦν παρεστηκὼς τῷ Σωτῆρι, καὶ ἐνισχύων αὐτόν. Καὶ τοῦτο γὰρ τῆς περὶ ἡμᾶς ἔνεκεν οἰκονομίας ἐπράττετο. Τῶν γὰρ ὑπὲρ εὐσεβείας ἀγώνων οἱ ἀθλεῖν μέλ λοντες τοὺς ἱεροὺς ἄλλους, ἀγγέλους ἐξ οὐρανοῦ ἐπικουροῦντας αὐτοῖς ἔχουσι. Τάχα δὲ τό· Πάτερ, παρἐνεγκε τὸ ποτήριον, οὐχ ὡς δεδιὼς τὸν θάνατον ἔφησεν, ἀλλ᾽ ἵνα διὰ τούτων προσκαλέσηται τὸν διάβολον πῆξαι αὐτῷ τὸν σταυρόν. Ρήμασι δολεροῖς ἠπάτησεν ἐκεῖνος τὸν ᾿Αδάμ· ρήμασι θεῖκοῖς ἀπατηθήτω ὁ δολερός. Αλλ' οὐδὲ ἄλλο θέλημα τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἄλλο τοῦ Πατρός. Ὁ γὰρ θέλων 8 θέλει ὁ Πατὴρ, εὑρίσκεται ἔχων τὸ θέλημα τοῦ Πατρός. Σχήματι οὖν λέγει, μὴ τὸ ἐμὸν, ἀλλὰ τὸ σόν. Οὐ γὰρ θέλει αὐτὸ παρενεχθῆναι, ἀλλὰ τῷ βουλήματι τοῦ Πατρὸς ἀναπέμπει τὸ ἐκ τοῦ πάθους κατόρθωμα, ὡς ἀρχὴν τιμῶν τὸν Πατέρα. Εἰ γὰρ γνώμην τὴν διάθεσιν και λοῦσιν οἱ Πατέρες· γίνεται δὲ διάθεσις πρὸς τὸ κρυ δὲν ἐμφρόνως ὡς ἀπὸ τῆς βουλεύσεως· πῶς φατί τινες τὸν Κύριον, τὸν ὑπὲρ ταῦτα πάντα, θέλημα φέ ρειν γνωμικόν; ἢ δῆλον, ἐξ ἀλογίας. Στιχ. με'. Καὶ ἀναστὰς ἀπὸ τῆς προσευχῆς, ἐλθὼν πρὸς τοὺς μαθητάς, εὗρεν αὐτοὺς κοιμωμένους ἀπὸ τῆς λύπης. Στιχ. μς'. Καὶ εἶπεν αὐτοῖς· Τι καθεύδετε; ἀναστάντες προσεύχεσθε, ἵνα μὴ εἰσέλθητε εἰς πειρασμόν. Καὶ γὰρ ἀδύνατον, μάλιστα μὲν ἴσως παντὶ ἀν θρώπῳ, τὸ παντελῶς ἄγευστον χαλεποῦ τινος διαμεῖ ναι· “Ολος γὰρ, φησὶν, ὁ κόσμος ἐν τῷ πονηρῷ κεῖται· καί· Τὸ πλέον τῶν ἡμερῶν τοῦ ἀνθρώπου, κέπος καὶ πόνος. ᾿Αλλὰ τί διενήνοχεν, ἴσως ἐρεῖς, τὸ πειραθῆναι καὶ τὸ εἰς πειρασμὸν ἐμπεσεῖν, ἤτοι εἰσελθεῖν; Ὁ μὲν γὰρ ἡττηθεὶς ὑπὸ τοῦ πονηροῦ· ἡττηθήσεται δὲ εἶπερ μὴ ἀγωνίζοιτο, ὑπερασπίζει δὲ αὐτ τοῦ καὶ ὁ Θεός· εἰς πειρασμὸν εἰσῆλθε, καὶ ἔστιν ἐν αὐτῷ, καὶ ὑπ' αὐτὸν, ὥσπερ ἀχθεὶς αἰχμάλωτος. Ὁ agonia duntaxat, tanquam guttis sudoris, contra baturam perfundendus fuisset. Tale est et illud quod dicitur, quia angelus asti - terat Salvatori, et confortabat eum. Etiam istud enim dispensationis nostræ gratia fiebat. Qui enim pro religione subituri sunt quasi sacra agonum certamina, angelos habent de cœlo opem ferentes ipsis. Facile etiam illud: Pater, transfer calicem ", non tanquain metuens mortem dixit, sed ut per hæc provocaret diabolum, ut figeret sibi crucem. Verbis dolosis fefellit ille Adam verbis divinis decipiatur fraudulentus. Sed non est alia voluntas Filii, et alia Patris. Qui enim vult quod vult Pater, invenitur habere voluntatem Patris. Per figuram igitur dicit, non mea, sed tua; non enim vult calicem transferri, sed voluntati Patris defert perfectum passionis offcium, tanquam principium Patrem bonoraus. Si enim sententiam vocant Patres animi affectionem contingit vero affectio ad id quod occultum est prudenter tanquam a consilio: quomodo dicunt quidam Dominum qui super haec omnia est, hæc voluntatem ferre sententiosam? Certe, ut patet, ex rationis defectu. V. 45. Et surgens ab oratione, veniens ad discipulos, invenit eos dormientes a tristitia. V. 46. Ει dixil eis: Quid dormitis? surgentes orate, ut non intretis in tentationem. Impossibile enim est, præsertim fortasse omni homini, manere prorsus inexpertum rei alicujus molestioris. Totus enim, ait, mundus in maligno positus est so; et: Pars maxima dierum hominis tabor et molestia ". At dices fortasse, Quid differunt tentari, et in tentationem incidere vel ingredi? Qui victus est a maligno; vincetur autem, si non pugnet, et protegat eum Deus; is in tentationem incidit, et in tentationem intravit, et est in ea, et sub ipsa, tanquam ductus captivus. At qui resistit et 9 Marc. XIV, se | Joan. v, Quæ () inclusimus, verba habentur auctoris Catcna. 19. 31 Psalm. LXXXIX, 10. Forte δειλίας. ΕΙ.

col. 1595–1596page 14 of 17

PG 10:1595σε αντίσχων και υπομείνας, πειρατας ἰαθῆναι δύναται, μὴν εἰς πειρασμὸν εἰσῆλθεν, ἤτοι ἐνέπεσεν. ᾿Ανήχθη γὰρ ὁ Ἰησοῦς ὑπὸ τοῦ πνεύματος, οὐκ εἰς πειρασμὸν εἰσελθεῖν, ἀλλὰ πειραθῆναι ὑπὸ τοῦ διαβόλου. Καὶ ὁ Ἀβραὰμ οὐκ εἰς πειρασμὸν εἰσῆλθεν, ἀλλ' οὐδὲ εἰς πειρασμὸν αὐτὸν ἦγεν ὁ Θεὸς, ἀλλὰ ἐπείραζεν· οὐκ ἐνέβαλε δὲ αὐτὸν εἰς πειρασμόν. Καὶ αὐτὸς δὲ ὁ Κύ ριος ἐπείραζε τοὺς μαθητάς. Ὁ μὲν γὰρ πονηρὸς πειράζων εἰς τοὺς πειρασμοὺς καθέλκει, οἷα πειραστὴς κακῶν. Ὁ δὲ Θεὸς πειράζων τοὺς πειρασμούς περιφέρει, ὡς ἀπείραστος κακῶν. Ὁ γὰρ θεός, φησὶν, ἀπείραστός ἐστι κακῶν. Ὁ μὲν γὰρ διάβολος ἐπ' Όλεθρον ἔλχων βιάζεται, ὁ δὲ θεὸς ἐπὶ σωτηρίας για μνάζων χειραγωγεί. Στιχ. μζ'. "Ετι αὐτοῦ λαλοῦντος, ἰδοὺ ὄχλος, καὶ ὁ λεγόμενος Ιούδας, εἰς τῶν δώδεκα, προσ ήρχετο αὐτοὺς, καὶ ἤγγισε τῷ Ἰησοῦ, φιλήσας αὐτόν. Στιχ. μη'. ῾Ο δὲ Ἰησοῦς εἶπεν αὐτῷ· Ἰούδα, φιλήματι τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου παραδίδως; Βαβαὶ τῆς ἀνεξικακίας τοῦ Δεσπότου, τοῦ καὶ φι λήσαντος τὸν προδότην, καὶ τοῦ φιλήματος ἁπαλωτέρα βήματα φθεγξαμένου! Οὐ γὰρ εἶπεν· Ω μιαρ καὶ παμμίαρε και προδότα, ταύτας ἡμῖν ἀποδίδως τὰς ἀμοιβὰς τῆς τοσαύτης εὐεργεσίας; ᾿Αλλὰ πῶς Ἰούδα, τὸν κύριον ὄνομα τιθεὶς, ο μᾶλλον ταλαν ζοντος ἦν καὶ ἀνακαλοῦντος, ἢ ὀργιζομένου. Καὶ οὐκ εἶπε· Τὸν διδάσκαλόν σου, τὸν Δεσπότην, τὸν εὐεργέ την, ἀλλά, τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου, τουτέστι τὸν ἡμερον, τὸν πρᾶον· εἰ γὰρ μὴ διδάσκαλος ἦν, μηδὲ Δεσπότης, μηδὲ εὐεργέτης· τὸν οὕτω ἀπλάστως, τὸν οὕτω ἡμέρως πρὸς σὲ διακείμενον, ὡς ἐν τῷ καιρῷ τῆς προδοσίας σε φιλεῖν, καὶ ταῦτα τοῦ φιλήματος συμβόλου τῆς προ δοσίας ὄντος, τοῦτον παραδίδως; Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε πόσης ἀνεξικακίας, πόσης ταπεινοφροσύνης ὑπόδειγμα ἡμῖν γέγονας! Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τοῦ μὴ ἀφίστασθαι τῆς πρὸς τοὺς ἀδελφοὺς συμβουλῆς, κἂν μηδὲν πλέον ἐκ τῶν ἡμετέρων ῥημάτων γίνηται, ὑπόδειγμα τοῦτο πεποίηκεν ὁ Δεσπότης. η Καθάπερ γὰρ τὰ ἀνίατα τῶν τραυμάτων, οὐδὲ τοῖς αὐστηροῖς τῶν φαρμάκων, οὐδὲ τοῖς γλυκαίνειν αὐτὰ δυναμένοις οὔτε καὶ ψυχή, ἐπειδὴν ἅπαξ αἰχμάλωτος γένηται, καὶ ἑαυτὴν ἐπιδῷ ὁτιοῦν πλημμελήματι, καὶ μὴ βούληται τὸ ἑαυτῆς συμφέρον συνιδεῖν, κἂν μυρία τις ἐνηχῇ, οὐδὲν κερδαίνει. ᾿Αλλὰ καθάπερ νεκρὰς ἀκοὰς κεκτημένη, οὐδεμίαν ἀπὸ τῆς παραινέσεως δέχεται τὴν ὠφέλειαν· οὐκ ἐπειδὴ μὴ δύναται, ἀλλ' ἐπειδὴ μὴ βούλεται. Τοῦτο καὶ ἐπὶ τοῦ Ἰούδα γέγονεν. Ὁ δὲ Χριστὸς, καὶ ταῦτα πάντα προειδώς, οὐ διέλιπεν ἐξ ἀρχῆς μέχριτέλους τὰ παρ' ἑαυτοῦ πάντα ἐπιδεικνύμενος. "Α καὶ ἡμῶν εἰδότων ῥυθμίζειν χρὴ τοὺς ἡμελημένους δια παντὸς, κἂν μηδὲν ἐκ τῆς συμβουλῆς γίνηται κέρδος. οὕτω μεν οὔτε. φτινιοῦν.

fustinet, tentatur ille quidem, non tamen in tenta- σε αντίσχων και υπομείνας, πειρατας fionem intravit vel incidit. Elevatus est enim Jesus a spiritu, non ut in tentationem intraret, sed ut tentaretur a diabolo ". Nec Abraham in tentationem intravit, sed neque in tentationem induxit eum Deus, sed tentavit; non impulit autem eum in tentationem. Quin et Dominus ipse tentabat discipulos. Malignus tentans, in tentationes attrahit, quippe tentator malorum. Deus vero tentans, tentationes affert ut intentabilis malorum. Deus enim, inquit, intentabilis est malorum 33. Diabolus in interitum trabens vim adhibet at Deus in salute exercens manuducit. V. 47. Adhuc eo loquente, ecce!urba, et qui dicebatur Judas, unus de duodecim, accessit ad eos, et appropinquavit Jesu, osculans eum. V. 48. Jesus vero ait illi: Juda, osculo Filium hominis tradis? O tolerantiam Domini, qui et osculatus est proditorem, et osculo meliora protulit verba! Non enim dixit: O sceleste, et scelestissime, et proditor! bascine nobis vices rependis tanti beneficii? Sed quonodo ait? Juda, proprium nomen usurpans, quod miserantis erat potius et revocantis, quam succensentis. Et non dixit: Magistrum tuum, Dominum, benefactorci, sed, Filium hominis, id est, mansaetum, mitem: si enim magister non ſuissem, nec Dominus, nec benefactor; hominem tam sincere, Jam mansuete erga te affectum, ut in tempore proditionis te ipse osculatus fuerim, et quidem cum osculum symbolum proditionis esset, hunc, inquam, prodis? Benedictus es, Domine! quantæ tolerantiæ, quantæ humilitatis exemplum nobis fuisti! quin et ut ne deseramus consilium erga fratres, tametsi nihil amplius ex nostris verbis contingat, hoc ipsum exemplar edidit Dominus. Quemadmodum enim vulnera incurabilia, neque austerioribus pharmacis, neque dulcioribus sanari possunt: ita etiam anina, ubi semel captivata fuerit, seipsamque tradiderit cuicunque flagitio, nec velit quod sibi prosit attendere; quamvis infinita quis auribus ejus insonet, nihil profuit. Sed perinde alque mortuos auditus haberet, nullum ex admonitione recipit emolumentum: non quia non potest, sed quia non vult. Hoc et in Juda contigit. Christus tamen, quamvis hæc omnia præsciret, non omisit ab initio ad finem exhibere quæcunque ex seipso erant. Quæ et nos scientes, oportet ut corrigamus semper qui negligentes sunt, quamvis nullum ex consilio nostro emolumentum sequatur. ss Matth. IV, 1. ss Jacob. 1, 13. Confer Chrysostomum. Confer Chrysostomun. Deest ἰαθῆναι δύναται, vel quid simile, et leμὴν εἰς πειρασμὸν εἰσῆλθεν, ἤτοι ἐνέπεσεν. ᾿Ανήχθη γὰρ ὁ Ἰησοῦς ὑπὸ τοῦ πνεύματος, οὐκ εἰς πειρασμὸν εἰσελθεῖν, ἀλλὰ πειραθῆναι ὑπὸ τοῦ διαβόλου. Καὶ ὁ Ἀβραὰμ οὐκ εἰς πειρασμὸν εἰσῆλθεν, ἀλλ' οὐδὲ εἰς πειρασμὸν αὐτὸν ἦγεν ὁ Θεὸς, ἀλλὰ ἐπείραζεν· οὐκ ἐνέβαλε δὲ αὐτὸν εἰς πειρασμόν. Καὶ αὐτὸς δὲ ὁ Κύ ριος ἐπείραζε τοὺς μαθητάς. Ὁ μὲν γὰρ πονηρὸς πειράζων εἰς τοὺς πειρασμοὺς καθέλκει, οἷα πειραστὴς κακῶν. Ὁ δὲ Θεὸς πειράζων τοὺς πειρασμούς περιφέρει, ὡς ἀπείραστος κακῶν. Ὁ γὰρ θεός, φησὶν, ἀπείραστός ἐστι κακῶν. Ὁ μὲν γὰρ διάβολος ἐπ' Όλεθρον ἔλχων βιάζεται, ὁ δὲ θεὸς ἐπὶ σωτηρίας για μνάζων χειραγωγεί. Στιχ. μζ'. "Ετι αὐτοῦ λαλοῦντος, ἰδοὺ ὄχλος, καὶ ὁ λεγόμενος Ιούδας, εἰς τῶν δώδεκα, προσήρχετο αὐτοὺς, καὶ ἤγγισε τῷ Ἰησοῦ, φιλήσας αὐτόν. Στιχ. μη'. ῾Ο δὲ Ἰησοῦς εἶπεν αὐτῷ· Ἰούδα, φιλήματι τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου παραδίδως; Βαβαὶ τῆς ἀνεξικακίας τοῦ Δεσπότου, τοῦ καὶ φιλήσαντος τὸν προδότην, καὶ τοῦ φιλήματος ἀπαλώ τερα βήματα φθεγξαμένου! Οὐ γὰρ εἶπεν· Ω μιαρ καὶ παμμίαρε και προδότα, ταύτας ἡμῖν ἀποδίδως τὰς ἀμοιβὰς τῆς τοσαύτης εὐεργεσίας; ᾿Αλλὰ πῶς Ἰούδα, τὸν κύριον ὄνομα τιθεὶς, ο μᾶλλον ταλαν ζοντος ἦν καὶ ἀνακαλοῦντος, ἢ ὀργιζομένου. Καὶ οὐκ εἶπε· Τὸν διδάσκαλόν σου, τὸν Δεσπότην, τὸν εὐεργέ την, ἀλλά, τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου, τουτέστι τὸν ἡμερον, τὸν πρᾶον· εἰ γὰρ μὴ διδάσκαλος ἦν, μηδὲ Δεσπότης, μηδὲ εὐεργέτης· τὸν οὕτω ἀπλάστως, τὸν οὕτω ἡμέρως πρὸς σὲ διακείμενον, ὡς ἐν τῷ καιρῷ τῆς προδοσίας σε φιλεῖν, καὶ ταῦτα τοῦ φιλήματος συμβόλου τῆς προδοσίας ὄντος, τοῦτον παραδίδως; Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε πόσης ἀνεξικακίας, πόσης ταπεινοφροσύνης ὑπόδει γμα ἡμῖν γέγονας! Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τοῦ μὴ ἀφίστα σθαι τῆς πρὸς τοὺς ἀδελφοὺς συμβουλῆς, κἂν μηδὲν πλέον ἐκ τῶν ἡμετέρων ῥημάτων γίνηται, ὑπόδειγμα τοῦτο πεποίηκεν ὁ Δεσπότης. η Καθάπερ γὰρ τὰ ἀνίατα τῶν τραυμάτων, οὐδὲ τοῖς αὐστηροῖς τῶν φαρμάκων, οὐδὲ τοῖς γλυκαίνειν αὐτὰ δυναμένοις οὔτε καὶ ψυχή, ἐπειδὴν ἅπαξ αἰχμάλωτος γένηται, καὶ ἑαυτὴν ἐπιδῷ ὁτιοῦν πλημμελήματι, καὶ μὴ βούληται τὸ ἑαυτῆς συμφέρον συνιδεῖν, κἂν μυρία τις ἐνηχῇ, οὐδὲν κερδαίνει. ᾿Αλλὰ καθάπερ νεκρὰς ἀκοὰς κεκτημένη, οὐδεμίαν ἀπὸ τῆς παραινέσεως δέχεται τὴν ὠφέλειαν· οὐκ ἐπειδὴ μὴ δύναται, ἀλλ' ἐπειδὴ μὴ βούλεται. Τοῦτο καὶ ἐπὶ τοῦ Ἰούδα γέγονεν. Ὁ δὲ Χριστὸς, καὶ ταῦτα πάντα προειδώς, οὐ διέλιπεν ἐξ ἀρχῆς μέχρι τέλους τὰ παρ' ἑαυτοῦ πάντα ἐπιδεικνύμενος. "Α καὶ ἡμῶν εἰδότων ῥυθμίζειν χρὴ τοὺς ἡμελημένους διαπαντὸς, κἂν μηδὲν ἐκ τῆς συμβουλῆς γίνηται κέρδος. gendum videtur οὕτω μεν οὔτε. Forte φτινιοῦν. Confer. Chrysost., conc. 4, de Lazaro, 1, 746

col. 1597–1598page 15 of 17

PG 10:1597Οὐκ ἀλλότριος ὁ Υἱὸς τῆς φύσεως τοῦ Πατρὸς, ἀλλ' ὁμοφυής τε καὶ ὁμοούσιος. ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ. Καὶ φυτὸν ἀπὸ ῥίζης ἀνελθὸν, ἕτερον μὲν ἔστι τοῦ ἔθεν εβλάστησεν· ἔστι δὲ ἐκείνῃ ὁμοφυές. Καὶ ποτα μὸς ἀπὸ πηγῆς ῥέων, ἕτερον μὲν ἔστι παρ' αὐτήν. Μήτε γὰρ ποταμὸν πηγήν, μήτε τὴν πηγὴν ποταμὸν λέγεσθαι· ἓν δὲ ἀμφότερα ὑπάρχειν ὁμολογοῦμεν [ἔστι] κατὰ τὴν φύσιν, καὶ ὁμοούσια· καὶ τὴν μὲν πηγὴν, οἱονεὶ πατέρα νοεῖσθαι, τὸν δὲ ποταμὸν εἶναι, τὸ ἐκ τῆς πηγῆς γεννώμενον. ΙΙΙ, γενέσθαι· ὅλως δὲ οὐδὲ ἀδύνατον οὐδὲ ἄπρακτον οὐδ᾽ ὑπεναντίον τῷ βουλήματι τοῦ Πατρὸς τὸν Σωτῆρα αἰτεῖν· ἔστι δὲ δυνατὸν, ὡς ὁ Μάρκος ἀπεμνημέ νευσε λέγοντος αὐτοῦ· 'Αββὰ ὁ Πατὴρ, πάντα σοι δυνατά· καὶ δυνατὰ εἰ βούλοιτο, ὡς Λουκᾶς φησὶν αὐ τὸν εἰρηκέναι· Πάτερ, εἰ βούλει, παρένεγκε τὸ του τήριον τοῦτο ἀπ' ἐμοῦ· τὸ οὖν Πνεῦμα ἅγιον εἰς τοὺς εὐαγγελιστὰς κατανεμηθὲν, τὴν πᾶσαν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν διάθεσιν ἐκ τῆς ἑκάστου φωνῆς συντίθησιν οὔτε γάρ τι αἰτεῖται παρὰ τοῦ Πατρὸς ὅ μὴ ὁ Πατὴρ βούλεται· τὸ γὰρ εἰ βούλει, ὑποταγῆς καὶ ἐπιεικείας ἐστὶν, οὐκ ἀγνοίας οὐδὲ ἀμφιβολίας ἦν δήλωμα ὥσπερ καὶ ἡμεῖς εἰώθαμεν παρὰ Πατρὸς ἢ ἄρχοντος ή διδασκάλου ή τινὸς ὧν θεραπεύομεν ἀξιοῦντές τι Ἀλλὰ ταῦτα μὲν εἰρήσθω περὶ τοῦ θελήματος· ελθεῖν, ἀλλ' ὑπεράνω τοῦ πειρασμοῦ καὶ μετ' αὐτὸν τό γε μὲν Παρελθέτω τὸ ποτήριον, οὐκ ἔστι μὴ δὲ προσελθέτῳ ἢ ἐγγισάτω μοι· τὸ γὰρ παρερχόμενον, πάντως κατ' ἐκεῖνον γίνεται πρότερον, καὶ πρόσεισιν αὐτῷ ὅπερ παρέρχεται· εἰ γὰρ μὴ πλησιάσοι, οὐδ' ἂν παρέλθοι· ὡς γοῦν ἤδη παρόντος αἰσθόμενος, ήρξατο λυπεῖσθαι καὶ ἀδημονεῖν καὶ ἐκθαμβεῖσθαι καὶ ἀγω νίζεσθαι· καὶ ὡς ἐγγὺς ὄν, καὶ προκείμενον, οὐχ ἁπλῶς φησὶ τὸ ποτήριον, ἀλλὰ δείκνυσι τοῦτο· ὡς οὖν τὸ παρερχόμενον, οὔτε ἀπρόσιτόν ἐστιν οὔτε και ταμένον, οὕτω καὶ ὁ Σωτὴρ ἠρέμα καὶ ἐξ ἐπιπολῆς προσελθόντα τὸν πειρασμὸν, καὶ κούφως προσομιλήσαντα, παρωσθῆναι τὴν πρώτην ἀξιοῖ· καὶ τοῦτο πρῶτον εἶδός ἐστι τοῦ μὴ εἰς πειρασμὸν ἐμπεσεῖν ὅπερ συμβουλεύει καὶ τοῖς ἀσθενεστέροις προσεύχεσθαι· τὸ, τὸν μὲν πειρασμὸν προσελθεῖν· δεῖ γὰρ τῶν ἐκείνῳ καταθυμίων λέγειν, Εί σοι φίλον, οὐχ ὡς ἐλθεῖν τὰ σκάνδαλα, αὐτοὺς δὲ μὴ εἰς τὸν πειρασμὸν πεσεῖν· ὁ δὲ τελειότατος τοῦ μὴ εἰς πειρασμόν ἐστιν εἰσελθεῖν τρόπος, ὅνπερ αἰτεῖ δεύτερον οὐχ ἁπλῶς· Ούχ ὡς ἐγὼ θέλω, ἀλλ' ὡς σύ· ὁ γὰρ Θεὸς ἀπείραστός ἐστι κακῶν· θέλει δὲ τὰ ἀγαθὰ διδόναι ἡμῖν ὑπὲρ ἐκπερισσοῦ ὧν αιτούμεθα ἢ νοοῦμεν· τὸ μὲν οὖν θέ λημα αὐτοῦ τὸ τέλειον, αὐτὸς ἀγαπητὸς ἠπίστατο καὶ τοῦτο ἐληλυθέναι πολλάκις φησὶ ποιήσων, οὐ τὸ αὐτοῦ, τουτέστι τὸ τῶν ἀνθρώπων· οἰκειοῦται γὰρ τὸ πρόσωπον τῶν ἀνθρώπων, ὡς γενόμενος ἄνθρωπος διόπερ καὶ τότε, τὸ μὲν ἑαυτοῦ, τὸ ἔλαττον, παραιτεῖται ποιεῖν· αἰτεῖ δὲ τοῦ Πατρὸς τὸ μεῖζον γενέσθαι τὸ θεϊκὸν θέλημα, ὅπερ πάντως κατὰ τὴν θεότητα, ἓν θέλημά ἐστι τὸ αὐτοῦ καὶ τοῦ Πατρός· τὸ γὰρ Πατρι τον θέλημα, τὸ διὰ πειρασμοῦ παντὸς ἐπισκήψαντος " διελθεῖν, διάγοντος αὐτὸν θαυμασίως αὐτοῦ τοῦ Πα τρὸς, μὴ μέχρι τοῦ πειρασμοῦ, μηδὲ εἰς αὐτὸν εἰσ ἀμφιγνοοῦντες· οὕτως καὶ ὁ Σωτὴρ ἔλεγεν εἰ βούλει οὐχ ἕτερόν τι βουλόμενον εἰδὼς, εἶτα τοῦτο πυνθανόμενος, ἀλλ᾽ ἀκριβῶς εἰδὼς ὅτι βούλεται παρενεγκεῖν ἀπ' αὐτοῦ τὸ ποτήριον, ἠπίστατο δικαίως 8 βούλεται δυνατὸν αὐτῷ· διὰ τοῦτο ἡ ἑτέρα Γραφή φησι· Πάντα δυνατά σοι· καὶ τοῦτο πάντως τὸ εἰκτὸν καὶ ταπεινόφρον ὁ Ματθαῖος διαγράφει, εἰ δυνατόν ἐστι, λέγων εἰ γὰρ μὴ οὕτως ἁρμόσαιμεν τὴν διάνοιαν, τάχα τι νὲς ἐκδέξοιντο ἀσεβῶς τό, εἰ δυνατόν ἐστιν· ὡς τινὸς ὄντος ἀδυνάτου τῷ Θεῷ ποιῆσαι, πλὴν μόνου οὗ μὴ βούλεται· οὐκ αὐθέκαστον οὖν, οὐδὲ αὐτῷ μόνῳ δο κοῦσαν ἢ ἀντικειμένην τῇ βουλῇ τοῦ Πατρὸς ἐποιεῖτο τὴν ἀξίωσιν, ἀλλὰ καὶ τῷ Θεῷ συνδοκοῦσαν. Καὶ μὴν φήσει τις, ὅτι ἀναγκάζεται καὶ μετανοεῖ, καὶ ἕτερον εὐθὺς οὐ τὸ πρότερον αἰτεῖ, οὐκέτι τὸ αὐτοῦ κρατύνει· τὸ δὲ τοῦ Πατρὸς ἔστησι βούλημα· ναί· ἀλλ' οὐκ ἀνθ' ἑτέρου πάντη πράγματος ἑτέρου μεταλαμβάνει.

Οὐκ ἀλλότριος ὁ Υἱὸς τῆς φύσεως τοῦ Πατρὸς, ἀλλ' ὁμοφυής τε καὶ ὁμοούσιος. ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ. Καὶ φυτὸν ἀπὸ ῥίζης ἀνελθὸν, ἕτερον μὲν ἔστι τοῦ ἔθεν εβλάστησεν· ἔστι δὲ ἐκείνῃ ὁμοφυές. Καὶ ποτα· μὸς ἀπὸ πηγῆς ῥέων, ἕτερον μὲν ἔστι παρ' αὐτήν. Μήτε γὰρ ποταμὸν πηγήν, μήτε τὴν πηγὴν ποταμὸν λέγεσθαι· ἓν δὲ ἀμφότερα ὑπάρχειν ὁμολογοῦμεν [ἔστι] κατὰ τὴν φύσιν, καὶ ὁμοούσια· καὶ τὴν μὲν πηγὴν, οἱονεὶ πατέρα νοεῖσθαι, τὸν δὲ ποταμὸν εἶναι, τὸ ἐκ τῆς πηγῆς γεννώμενον. Quod non sit alienus Filius a natura Patris, sed connaturalis et consubstantiulis. DIONYSII ALEXANDRINI. Planta ex radice germinans, alia quidem est ab eo unde germinavit, est tamen illi connaturalis. Fluvius item a fonte fluens, aliud est ab eo. Neque enim fluvium fontem, neque fontem fluvium dici fas est. Unum vero utraque esse confitemur secun dum naturam, et consubstantialia: fontemque quasi patrem mente concipi, fluvium vero esse quod es fonte nascitur. Ex Panoplia Euthymii Zigabeni in cod. ms. xix Nanianæ biblioth. Confer nostræ Bibl. tom. III, p. 497, a. Fragmentum Dionysii Alexandrini multo longius et plenius quam est Græce in Gallandii Bibliotheca t. XIV, append. p. 115 (supra, col. 1589), et Latine apud Corderium Cat. in Luc. cap. ΙΙΙ, 42, seq., nec non apud Calenam Latin. divi Thomæ loc. cit. In illis enim per excerpta, in nostro autem codice integer est Dtonysius. (Ex codice Vat. 1611, fol. 291, ubi magna Nicela Catena in Lucam ) γενέσθαι· ὅλως δὲ οὐδὲ ἀδύνατον οὐδὲ ἄπρακτον οὐδ᾽ ὑπεναντίον τῷ βουλήματι τοῦ Πατρὸς τὸν Σωτῆρα αἰτεῖν· ἔστι δὲ δυνατὸν, ὡς ὁ Μάρκος ἀπεμνημέ νευσε λέγοντος αὐτοῦ· 'Αββὰ ὁ Πατὴρ, πάντα σοι δυνατά· καὶ δυνατὰ εἰ βούλοιτο, ὡς Λουκᾶς φησὶν αὐ τὸν εἰρηκέναι· Πάτερ, εἰ βούλει, παρένεγκε τὸ του τήριον τοῦτο ἀπ' ἐμοῦ· τὸ οὖν Πνεῦμα ἅγιον εἰς τοὺς εὐαγγελιστὰς κατανεμηθὲν, τὴν πᾶσαν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν διάθεσιν ἐκ τῆς ἑκάστου φωνῆς συντίθησιν· οὔτε γάρ τι αἰτεῖται παρὰ τοῦ Πατρὸς ὅ μὴ ὁ Πατὴρ βούλεται· τὸ γὰρ εἰ βούλει, ὑποταγῆς καὶ ἐπιεικείας ἐστὶν, οὐκ ἀγνοίας οὐδὲ ἀμφιβολίας ἦν δήλωμα ὥσπερ καὶ ἡμεῖς εἰώθαμεν παρὰ Πατρὸς ἢ ἄρχοντος ή διδασκάλου ή τινὸς ὧν θεραπεύομεν ἀξιοῦντές τι Ἀλλὰ ταῦτα μὲν εἰρήσθω περὶ τοῦ θελήματος· ελθεῖν, ἀλλ' ὑπεράνω τοῦ πειρασμοῦ καὶ μετ' αὐτὸν τό γε μὲν Παρελθέτω τὸ ποτήριον, οὐκ ἔστι μὴ δὲ προσελθέτῳ ἢ ἐγγισάτω μοι· τὸ γὰρ παρερχόμενον, πάντως κατ' ἐκεῖνον γίνεται πρότερον, καὶ πρόσεισιν αὐτῷ ὅπερ παρέρχεται· εἰ γὰρ μὴ πλησιάσοι, οὐδ' ἂν παρέλθοι· ὡς γοῦν ἤδη παρόντος αἰσθόμενος, ήρξατο λυπεῖσθαι καὶ ἀδημονεῖν καὶ ἐκθαμβεῖσθαι καὶ ἀγω νίζεσθαι· καὶ ὡς ἐγγὺς ὄν, καὶ προκείμενον, οὐχ ἁπλῶς φησὶ τὸ ποτήριον, ἀλλὰ δείκνυσι τοῦτο· ὡς οὖν τὸ παρερχόμενον, οὔτε ἀπρόσιτόν ἐστιν οὔτε και ταμένον, οὕτω καὶ ὁ Σωτὴρ ἠρέμα καὶ ἐξ ἐπιπολῆς προσελθόντα τὸν πειρασμὸν, καὶ κούφως προσομιλήσαντα, παρωσθῆναι τὴν πρώτην ἀξιοῖ· καὶ τοῦτο πρῶτον εἶδός ἐστι τοῦ μὴ εἰς πειρασμὸν ἐμπεσεῖν· ὅπερ συμβουλεύει καὶ τοῖς ἀσθενεστέροις προσεύχεσθαι· τὸ, τὸν μὲν πειρασμὸν προσελθεῖν· δεῖ γὰρ τῶν ἐκείνῳ καταθυμίων λέγειν, Εί σοι φίλον, οὐχ ὡς ἐλθεῖν τὰ σκάνδαλα, αὐτοὺς δὲ μὴ εἰς τὸν πειρασμὸν πεσεῖν· ὁ δὲ τελειότατος τοῦ μὴ εἰς πειρασμόν ἐστιν εἰσελθεῖν τρόπος, ὅνπερ αἰτεῖ δεύτερον οὐχ ἁπλῶς· Ούχ ὡς ἐγὼ θέλω, ἀλλ' ὡς σύ· ὁ γὰρ Θεὸς ἀπείραστός ἐστι κακῶν· θέλει δὲ τὰ ἀγαθὰ διδόναι ἡμῖν ὑπὲρ ἐκπερισσοῦ ὧν αιτούμεθα ἢ νοοῦμεν· τὸ μὲν οὖν θέ λημα αὐτοῦ τὸ τέλειον, αὐτὸς ἀγαπητὸς ἠπίστατο· καὶ τοῦτο ἐληλυθέναι πολλάκις φησὶ ποιήσων, οὐ τὸ αὐτοῦ, τουτέστι τὸ τῶν ἀνθρώπων· οἰκειοῦται γὰρ τὸ πρόσωπον τῶν ἀνθρώπων, ὡς γενόμενος ἄνθρωπος· διόπερ καὶ τότε, τὸ μὲν ἑαυτοῦ, τὸ ἔλαττον, παραιτεῖται ποιεῖν· αἰτεῖ δὲ τοῦ Πατρὸς τὸ μεῖζον γενέσθαι τὸ θεϊκὸν θέλημα, ὅπερ πάντως κατὰ τὴν θεότητα, ἓν θέλημά ἐστι τὸ αὐτοῦ καὶ τοῦ Πατρός· τὸ γὰρ Πατριτον θέλημα, τὸ διὰ πειρασμοῦ παντὸς ἐπισκήψαντος " διελθεῖν, διάγοντος αὐτὸν θαυμασίως αὐτοῦ τοῦ Πα τρὸς, μὴ μέχρι τοῦ πειρασμοῦ, μηδὲ εἰς αὐτὸν εἰσMal, Bibliotheca nova, VI, 1, 165. ἀμφιγνοοῦντες· οὕτως καὶ ὁ Σωτὴρ ἔλεγεν εἰ βούλει οὐχ ἕτερόν τι βουλόμενον εἰδὼς, εἶτα τοῦτο πυνθανό μενος, ἀλλ᾽ ἀκριβῶς εἰδὼς ὅτι βούλεται παρενεγκεῖν ἀπ' αὐτοῦ τὸ ποτήριον, ἠπίστατο δικαίως 8 βούλεται δυνατὸν αὐτῷ· διὰ τοῦτο ἡ ἑτέρα Γραφή φησι· Πάντα δυνατά σοι· καὶ τοῦτο πάντως τὸ εἰκτὸν καὶ ταπει νόφρον ὁ Ματθαῖος διαγράφει, εἰ δυνατόν ἐστι, λέγων· εἰ γὰρ μὴ οὕτως ἁρμόσαιμεν τὴν διάνοιαν, τάχα τι νὲς ἐκδέξοιντο ἀσεβῶς τό, εἰ δυνατόν ἐστιν· ὡς τινὸς ὄντος ἀδυνάτου τῷ Θεῷ ποιῆσαι, πλὴν μόνου οὗ μὴ βούλεται· οὐκ αὐθέκαστον οὖν, οὐδὲ αὐτῷ μόνῳ δο κοῦσαν ἢ ἀντικειμένην τῇ βουλῇ τοῦ Πατρὸς ἐποιεῖτο τὴν ἀξίωσιν, ἀλλὰ καὶ τῷ Θεῷ συνδοκοῦσαν. Καὶ μὴν φήσει τις, ὅτι ἀναγκάζεται καὶ μετανοεῖ, καὶ ἕτερον εὐθὺς οὐ τὸ πρότερον αἰτεῖ, οὐκέτι τὸ αὐτοῦ κρατύ νει· τὸ δὲ τοῦ Πατρὸς ἔστησι βούλημα· ναί· ἀλλ' οὐκ ἀνθ' ἑτέρου πάντη πράγματος ἑτέρου μεταλαμβάνει.

col. 1599–1600page 16 of 17

PG 10:1599ἑτέραν καὶ ἀλλοιότερον τρόπον ἀσπάζεται· ἀντὶ τοῦ νέσθω· ἔλεγε μὲν γὰρ αὐτὸς, καὶ ἤθελε ταχέως λε μικροτέρου καὶ ἀπαρέσκειν αὐτῷ δοκοῦντος, τὸν φῆσαι καὶ πεπαῦσθαι τὸ πάθος· ἤθελε δὲ αὐτὸν ὁ μείζονα καὶ θαυμασιώτερον επιμετρούμενον ὑπὸ τοῦ Πατὴρ λιπαρῶς καὶ διαρκῶς τὸν ἀγῶνα πληρώσαι Πατρός· παρελθεῖν μὲν γὰρ πάντως αἰτεῖ τὸ ποτή πάντα οὖν τὰ προσπίπτοντα παρέσχετο· καὶ ὥσπερ ριον· Πλὴν, οὐχ ὡς ἐγώ, φησί, θέλω, ἀλλ' ὡς σύ· ὠδί σιδηροῖς καὶ ἀρρήκτοις όπλοις προσρασσόμενα βέλη, νει μὲν ἑκατέρως παρελθεῖν, ἄμεινον δὲ ὡς ὁ Πατήρ μᾶλλον δὲ ὡς ἀπὸ στεῤῥᾶς πέτρας, τὰ μὲν ἐθραύετο, βούλεται· οὐ γὰρ τὸ μὴ παρελθεῖν ἀντὶ τοῦ παρελθεῖν τὰ δὲ ἀνεκρούετο. Ραπίσματα, ἐμπτύσματα, μάστι μετῄτησεν, ἀλλὰ προκειμένου τοῦ παρελθεῖν, ὡς ὁ γε;, θάνατος, καὶ τοῦ θανάτου τὸ ὕψωμα· καὶ το Πατήρ βούλεται τοῦτο γενέσθαι μεταλαμβάνει· διττή των πάντων ἐπιτελουμένων, ἐσιώπα και διεκαρτέρει, γὰρ ἡ τοῦ παρερχομένου δύναμίς ἐστιν· ἡ παραφαὥσπερ οὐδὲν πάσχων ἢ ὡς ἤδη τεθνεώς· μηκυνομέν νὲν ἡ προσαψάμενον εὐθὺς διωχθέν, ἢ παραδραμόν, νου δὲ τοῦ θανάτου, καὶ ὑπὲρ δύναμιν αὐτὸν ἡδη δα οἴχεσθαι· ὥσπερ οἱ παραξέοντες ἀλλήλως δρομεῖς· ἡ μάζοντος, ἀνέκραγε πρὸς τὸν Πατέρα· Τί με έγκατ συμβιῶσαν καὶ διατρίψαν καὶ προσκαθίσαν καθάπερ έλιπες; Τὸ δὲ, ἦν ἄρα οἷς προηξίωσεν ἀκόλουθον λῃστρικὸν ἢ στρατόπεδον· εἶτα ἡττηθὲν καὶ λαβόν τί μοι μέχρι νῦν ὁ θάνατος συνέζευκται, καὶ οὔπω μόλις ἄπρακτον ἀπελθεῖν· εἰ μὲν γὰρ ἔλοιεν, οὐ γὰρ 15 τὸ ποτήριον παραφέρεις; Εἰ δὲ οὐκ ἔπιον αὐτὸ ἤδη παρεληλύθασιν, ἀλλὰ συναπήγαγον ἑαυτοῖς οὓς ἔχει· καὶ ἀνήλωσα· ἀλλὰ δέος μὴ ὑπ' αὐτοῦ πλήρης ἐπι ρώσαντο· εἰ δὲ κρατῆσαι μὴ δυνηθείεν, καταισχυνθέντες παρέρχονται· ἐβούλετο μὲν γὰρ κατὰ τὸν πρό τερον τύπον ἐλθεῖν εἰς χεῖρας αὐτοῦ, καὶ ἐν τάχει ποθὲν, ῥᾷστα καὶ τάχιστα παρελθεῖν ἀπ' αὐτοῦ τὸ ποτήριον· ἀλλ᾽ ἅμα τε εἶπε, καὶ παραχρῆμα ἐπεῤῥω σθεὶς κατὰ τὴν ἀνθρωπότητα ὑπὸ τῆς Πατρικῆς θεό τητος, ἀσφαλεστέραν ποιεῖται τὴν αἴτησιν· καὶ οὐκέτι οὕτω βούλεται, ἀλλ' ὡς ἀρέσκει τῷ Πατρὶ ἐνδόξως καὶ καρτερῶς καὶ πληρές ποθεν· τοῦτο γὰρ ἤκουσεν Ιωάννης αὐτοῦ λέγοντος, ὁ τὰ μεγαλειότατα καὶ θειότατα τῶν τοῦ Σωτῆρος λόγων καὶ ἔργων ὑπομνηματισάμενος· Τὸ ποτήριον 8 δέδωκέ μοι ὁ Πατήρ μου, οὐ μὴ πίω αὐτό; πιεῖν δὲ ἦν τὸ ποτήριον, πληρῶσαι τὴν διακονίαν καὶ πᾶσαν τοῦ πειρασμοῦ οἰκονομίαν ἀνδρείως, ἐχόμενον τοῦ Πατρὸς ἑλομένου διανύσαι καὶ ὑπερθῆναι τὰ δεινά· ἐκεῖνος γὰρ δι' ὧν αὐτὸς ἠξίου ταῦτα καταλιμπάνων· παρέρχεσθαι γὰρ λέγε ται ἑκάτερον ἀφ' ἑκατέρου· καὶ τὸ μένον, τοῦ ἀπιόντος· καὶ τὸ ἀπιόν, τοῦ μένοντος. Ὁ δὲ Ματθαίος σαφέστατα ἐδήλωσεν, ὅτι παρελθεῖν μὲν τὸ ποτήριον ᾔτει, μὴ μὴν ὡς αὐτὸς, ἀλλ' ὡς ὁ Πατὴρ ἐβούλετο τοῦτο γενέσθαι ἠξίου. Αρμοστέον ἀκολούθως καὶ τὰ διὰ Μάρκου καὶ Λουκά βήματα· ὁ μὲν γὰρ Μάρκος, ᾿Αλλ' οὐ τί ἐγώ θέλω, φησὶν, ἀλλὰ τί σὺ θέλεις· ὁ δὲ κειμένου καταποθείην· ὅ γένοιτ' ἂν εἴ με ἐγκαταλίποις· τὸ μὲν παραμενει πεπληρωμένον, ἐγὼ δὲ οἰχήσομαι κεκενωμένος· ἤδη ποτὲ τετελέσθω τὸ βά πτισμα, ὡς καὶ πρὸ πολλοῦ συνειχόμην, έως ότου τελεσθῇ· ταύτην τοῦ Σωτῆρος τὴν διάνοιαν ἐν τῇ συντόμῳ φωνῇ τεκμαίρομαι γεγονέναι· καὶ ἀληθῆ γε ἔλεγε, καὶ οὐκ ἐγκαταλέλειπται, ἀλλὰ εὐθὺς ἐξέπιεν ὡς ἠξίωσε, καὶ παρελήλυθε· καὶ τούτου μοι δοκεῖ τὸ προσενεχθὲν ὄξος αὐτῷ γεγονέναι σύμβολον· ὁ γὰρ ἐντροπίας οἶνος διεσήμαινεν ἴσως τὴν ὀξεῖαν αὐτοῦ τροπὴν καὶ μεταβολὴν ἣν κατεδέξατο, ἀντὶ τοῦ πά θους τὴν ἀπάθειαν, καὶ ἀντὶ θανάτου τὴν ἀθανασίαν, καὶ ἀντὶ τῆς φθορᾶς τὴν ἀφθαρσίαν, καὶ ἀντὶ τοῦ κρίνεσθαι τὸ κρίνειν, καὶ ἀντὶ τοῦ τυραννεῖσθαι τὸ βασιλεύειν μεταλαβών· ὅ τε γὰρ σπόγγος, ὡς οἶμαι, τὴν ὅλην δι᾿ ὅλου τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐν αὐτῷ γε νομένην ἀνάκρασιν ἀνέφηνε· καὶ ὁ κάλαμος τὸ βα σίλειον σκήπτρον καὶ τὸν θεῖον νόμον ὑπέφησεν· ὁ δὲ ὕσσωπος τὴν ζωτικὴν καὶ σωτήριον ἔγερσιν αὐτοῦ, δι' ἧς καὶ ἡμᾶς ἡγίασεν ἔδειξεν· ἀλλὰ περὶ μὲν τού των ἱκανῶς καὶ ἐν τῷ Ματθαίῳ καὶ ἐν τῷ Ἰωάννῃ διήλθομεν· τὰ δὲ καὶ [ἐν] τῷ Μάρκῳ διδόντος Θεοῦ ἐροῦμεν· νῦν δὲ τῶν ἑξῆς ἐχώμεθα. Προσεύχεσθε ἵνα μὴ εἰσέλθητε εἰς πειρασμόν, Διονυσίου Αλεξανδρείας. "Οπερ καὶ αὐτὸς προσηύθρώπου, κόπος καὶ πόνος, ὡς καὶ αὐτοὶ λέγουσιν χετο, πολλάκις πίπτων ἐπὶ πρόσωπον· καὶ δι' ἀμφο τέρων τὸ μὴ εἰσελθεῖν εἰς πειρασμὸν αἰτῶν· τοῦ τε, εἰ δυνατὸν παρελθέτω τὸ ποτήριον· καὶ τοῦ, οὐχ ὡς ἐγὼ θέλω, ἀλλ' ὡς σύ· τὸ γὰρ μὴ εἰσελθεῖν εἰς πει ρασμὸν ἔλεγε, καὶ τοῦτο ᾔτει, οὐ τὸ μηδὲ ὅλως πειραθῆναι περιστάσεως, ἣν ἐν δυσχερίᾳ τινὶ μὴ γε νέσθαι καθάπαξ· καὶ γὰρ ἀδύνατον μάλιστα μὲν ἴσως καὶ παντὶ ἀνθρώπῳ τὸ παντελῶς ἄγευστον χαλεποῦ τινος διαβιῶναι· ὅλος γὰρ, φησὶν, ὁ κόσμος ἐν τῷ πονηρῷ κεῖται· καὶ τὸ πλέον τῶν ἡμερῶν τοῦ ἀν ὀλίγος ἐστὶ καὶ λυπηρὸς ὁ βίος ἡμῶν· ἀλλ᾽ οὐδὲ εἰκὸς ἦν αὐτὸν κελεύειν εὔχεσθαι, μὴ πληροῦσθαι τὴν ἀρὰν τὴν λέγουσαν· Επικατάρατος ἡ γῆ ἐν τοῖς ἔργοις σου· ἐν λύπαις φαγῇ αὐτὴν πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωής σου· ἢ τό Γῆ εἶ, καὶ εἰς γῆν ἀπελεύσῃ· δι' ήν, καὶ ποικίλως αἱ θεῖαι Γραφαὶ τὸ περιπαθὲς τοῦ βίου δεικνῦσαι, κοιλάδα κλαυθμώνος αὐτὸν καλοῦσιν· μάτ λιστα δὲ τοῖς ἁγίοις ἐπαγγῆς ὁ κόσμος· πρὸς οὓς ἀθέμιτον αὐτῷ ψεύδεσθαι λέγοντι· Ἐν τῷ κόσμῳ τεύτῳ θλίψιν ἔξετε· καὶ ὁμοίως διὰ τοῦ προφήτου

ἑτέραν καὶ ἀλλοιότερον τρόπον ἀσπάζεται· ἀντὶ τοῦ νέσθω· ἔλεγε μὲν γὰρ αὐτὸς, καὶ ἤθελε ταχέως λε μικροτέρου καὶ ἀπαρέσκειν αὐτῷ δοκοῦντος, τὸν φῆσαι καὶ πεπαῦσθαι τὸ πάθος· ἤθελε δὲ αὐτὸν ὁ μείζονα καὶ θαυμασιώτερον επιμετρούμενον ὑπὸ τοῦ Πατὴρ λιπαρῶς καὶ διαρκῶς τὸν ἀγῶνα πληρώσαι· Πατρός· παρελθεῖν μὲν γὰρ πάντως αἰτεῖ τὸ ποτή πάντα οὖν τὰ προσπίπτοντα παρέσχετο· καὶ ὥσπερ ριον· Πλὴν, οὐχ ὡς ἐγώ, φησί, θέλω, ἀλλ' ὡς σύ· ὠδί σιδηροῖς καὶ ἀρρήκτοις όπλοις προσρασσόμενα βέλη, νει μὲν ἑκατέρως παρελθεῖν, ἄμεινον δὲ ὡς ὁ Πατήρ μᾶλλον δὲ ὡς ἀπὸ στεῤῥᾶς πέτρας, τὰ μὲν ἐθραύετο, βούλεται· οὐ γὰρ τὸ μὴ παρελθεῖν ἀντὶ τοῦ παρελθεῖν τὰ δὲ ἀνεκρούετο. Ραπίσματα, ἐμπτύσματα, μάστι μετῄτησεν, ἀλλὰ προκειμένου τοῦ παρελθεῖν, ὡς ὁ γε;, θάνατος, καὶ τοῦ θανάτου τὸ ὕψωμα· καὶ το Πατήρ βούλεται τοῦτο γενέσθαι μεταλαμβάνει· διττή των πάντων ἐπιτελουμένων, ἐσιώπα και διεκαρτέρει, γὰρ ἡ τοῦ παρερχομένου δύναμίς ἐστιν· ἡ παραφα- ὥσπερ οὐδὲν πάσχων ἢ ὡς ἤδη τεθνεώς· μηκυνομέν νὲν ἡ προσαψάμενον εὐθὺς διωχθέν, ἢ παραδραμόν, νου δὲ τοῦ θανάτου, καὶ ὑπὲρ δύναμιν αὐτὸν ἡδη δα οἴχεσθαι· ὥσπερ οἱ παραξέοντες ἀλλήλως δρομεῖς· ἡ μάζοντος, ἀνέκραγε πρὸς τὸν Πατέρα· Τί με έγκατ συμβιῶσαν καὶ διατρίψαν καὶ προσκαθίσαν καθάπερ έλιπες; Τὸ δὲ, ἦν ἄρα οἷς προηξίωσεν ἀκόλουθον· λῃστρικὸν ἢ στρατόπεδον· εἶτα ἡττηθὲν καὶ λαβόν τί μοι μέχρι νῦν ὁ θάνατος συνέζευκται, καὶ οὔπω μόλις ἄπρακτον ἀπελθεῖν· εἰ μὲν γὰρ ἔλοιεν, οὐ γὰρ 15 τὸ ποτήριον παραφέρεις; Εἰ δὲ οὐκ ἔπιον αὐτὸ ἤδη παρεληλύθασιν, ἀλλὰ συναπήγαγον ἑαυτοῖς οὓς ἔχει· καὶ ἀνήλωσα· ἀλλὰ δέος μὴ ὑπ' αὐτοῦ πλήρης ἐπι ρώσαντο· εἰ δὲ κρατῆσαι μὴ δυνηθείεν, καταισχυνθέντες παρέρχονται· ἐβούλετο μὲν γὰρ κατὰ τὸν πρό τερον τύπον ἐλθεῖν εἰς χεῖρας αὐτοῦ, καὶ ἐν τάχει ποθὲν, ῥᾷστα καὶ τάχιστα παρελθεῖν ἀπ' αὐτοῦ τὸ ποτήριον· ἀλλ᾽ ἅμα τε εἶπε, καὶ παραχρῆμα ἐπεῤῥωσθεὶς κατὰ τὴν ἀνθρωπότητα ὑπὸ τῆς Πατρικῆς θεό τητος, ἀσφαλεστέραν ποιεῖται τὴν αἴτησιν· καὶ οὐκέτι οὕτω βούλεται, ἀλλ' ὡς ἀρέσκει τῷ Πατρὶ ἐνδόξως καὶ καρτερῶς καὶ πληρές ποθεν· τοῦτο γὰρ ἤκουσεν Ιωάννης αὐτοῦ λέγοντος, ὁ τὰ μεγαλειότατα καὶ θειότατα τῶν τοῦ Σωτῆρος λόγων καὶ ἔργων ὑπομνηματισάμενος· Τὸ ποτήριον 8 δέδωκέ μοι ὁ Πατήρ μου, οὐ μὴ πίω αὐτό; πιεῖν δὲ ἦν τὸ ποτήριον, πληρῶσαι τὴν διακονίαν καὶ πᾶσαν τοῦ πειρασμοῦ οἰκονομίαν ἀνδρείως, ἐχόμενον τοῦ Πατρὸς ἑλομένου διανύσαι καὶ ὑπερθῆναι τὰ δεινά· ἐκεῖνος γὰρ δι' ὧν αὐτὸς ἠξίου ταῦτα καταλιμπάνων· παρέρχεσθαι γὰρ λέγεται ἑκάτερον ἀφ' ἑκατέρου· καὶ τὸ μένον, τοῦ ἀπιόντος· καὶ τὸ ἀπιόν, τοῦ μένοντος. Ὁ δὲ Ματθαίος σαφέστατα ἐδήλωσεν, ὅτι παρελθεῖν μὲν τὸ ποτήριον ᾔτει, μὴ μὴν ὡς αὐτὸς, ἀλλ' ὡς ὁ Πατὴρ ἐβούλετο τοῦτο γενέσθαι ἠξίου. Αρμοστέον ἀκολούθως καὶ τὰ διὰ Μάρκου καὶ Λουκά βήματα· ὁ μὲν γὰρ Μάρκος, ᾿Αλλ' οὐ τί ἐγώ θέλω, φησὶν, ἀλλὰ τί σὺ θέλεις· ὁ δὲ " κειμένου καταποθείην· ὅ γένοιτ' ἂν εἴ με ἐγκαταλίποις· τὸ μὲν παραμενει πεπληρωμένον, ἐγὼ δὲ οἰχήσομαι κεκενωμένος· ἤδη ποτὲ τετελέσθω τὸ βά πτισμα, ὡς καὶ πρὸ πολλοῦ συνειχόμην, έως ότου τελεσθῇ· ταύτην τοῦ Σωτῆρος τὴν διάνοιαν ἐν τῇ συντόμῳ φωνῇ τεκμαίρομαι γεγονέναι· καὶ ἀληθῆ γε ἔλεγε, καὶ οὐκ ἐγκαταλέλειπται, ἀλλὰ εὐθὺς ἐξέπιεν ὡς ἠξίωσε, καὶ παρελήλυθε· καὶ τούτου μοι δοκεῖ τὸ προσενεχθὲν ὄξος αὐτῷ γεγονέναι σύμβολον· ὁ γὰρ ἐντροπίας οἶνος διεσήμαινεν ἴσως τὴν ὀξεῖαν αὐτοῦ τροπὴν καὶ μεταβολὴν ἣν κατεδέξατο, ἀντὶ τοῦ πάθους τὴν ἀπάθειαν, καὶ ἀντὶ θανάτου τὴν ἀθανασίαν, καὶ ἀντὶ τῆς φθορᾶς τὴν ἀφθαρσίαν, καὶ ἀντὶ τοῦ κρίνεσθαι τὸ κρίνειν, καὶ ἀντὶ τοῦ τυραννεῖσθαι τὸ βασιλεύειν μεταλαβών· ὅ τε γὰρ σπόγγος, ὡς οἶμαι, τὴν ὅλην δι᾿ ὅλου τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐν αὐτῷ γενομένην ἀνάκρασιν ἀνέφηνε· καὶ ὁ κάλαμος τὸ βασίλειον σκήπτρον καὶ τὸν θεῖον νόμον ὑπέφησεν· ὁ δὲ ὕσσωπος τὴν ζωτικὴν καὶ σωτήριον ἔγερσιν αὐτοῦ, δι' ἧς καὶ ἡμᾶς ἡγίασεν ἔδειξεν· ἀλλὰ περὶ μὲν τού των ἱκανῶς καὶ ἐν τῷ Ματθαίῳ καὶ ἐν τῷ Ἰωάννῃ διήλθομεν· τὰ δὲ καὶ [ἐν] τῷ Μάρκῳ διδόντος Θεοῦ ἐροῦμεν· νῦν δὲ τῶν ἑξῆς ἐχώμεθα. Sequens quoque fragmentum, quod satis connectitur cum præcedente de Christo orante in Gethsemani Luc. xxii, 46, post textum: Προσεύχεσθε ἵνα μὴ εἰσέλθητε εἰς πειρασμόν, nonnisi mutilatum et brevius ertat apud prædictum Gallandium loc. cit. p. 117. En autem integrum, ut ab auctore provenit, in prædicto Val. cod. 1611, f. 292 b (col. 1593). Διονυσίου Αλεξανδρείας. "Οπερ καὶ αὐτὸς προσηύ- θρώπου, κόπος καὶ πόνος, ὡς καὶ αὐτοὶ λέγουσιν· χετο, πολλάκις πίπτων ἐπὶ πρόσωπον· καὶ δι' ἀμφοτέρων τὸ μὴ εἰσελθεῖν εἰς πειρασμὸν αἰτῶν· τοῦ τε, εἰ δυνατὸν παρελθέτω τὸ ποτήριον· καὶ τοῦ, οὐχ ὡς ἐγὼ θέλω, ἀλλ' ὡς σύ· τὸ γὰρ μὴ εἰσελθεῖν εἰς πει ρασμὸν ἔλεγε, καὶ τοῦτο ᾔτει, οὐ τὸ μηδὲ ὅλως πει ραθῆναι περιστάσεως, ἣν ἐν δυσχερίᾳ τινὶ μὴ γενέσθαι καθάπαξ· καὶ γὰρ ἀδύνατον μάλιστα μὲν ἴσως καὶ παντὶ ἀνθρώπῳ τὸ παντελῶς ἄγευστον χαλεποῦ τινος διαβιῶναι· ὅλος γὰρ, φησὶν, ὁ κόσμος ἐν τῷ πονηρῷ κεῖται· καὶ τὸ πλέον τῶν ἡμερῶν τοῦ ἀνὀλίγος ἐστὶ καὶ λυπηρὸς ὁ βίος ἡμῶν· ἀλλ᾽ οὐδὲ εἰκὸς ἦν αὐτὸν κελεύειν εὔχεσθαι, μὴ πληροῦσθαι τὴν ἀρὰν τὴν λέγουσαν· Επικατάρατος ἡ γῆ ἐν τοῖς ἔργοις σου· ἐν λύπαις φαγῇ αὐτὴν πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωής σου· ἢ τό Γῆ εἶ, καὶ εἰς γῆν ἀπελεύσῃ· δι' ήν, καὶ ποικίλως αἱ θεῖαι Γραφαὶ τὸ περιπαθὲς τοῦ βίου δεικνῦσαι, κοιλάδα κλαυθμώνος αὐτὸν καλοῦσιν· μάτ λιστα δὲ τοῖς ἁγίοις ἐπαγγῆς ὁ κόσμος· πρὸς οὓς ἀθέμιτον αὐτῷ ψεύδεσθαι λέγοντι· Ἐν τῷ κόσμῳ τεύτῳ θλίψιν ἔξετε· καὶ ὁμοίως διὰ τοῦ προφήτου

col. 1601–1602page 17 of 17

PG 10:1601ρασμὸν εἰσελθεῖν λέγειν αὐτὸν ὑπολαμβάνω, τὸ ῥυσθῆς ναι μὲν, κατὰ τὸν προφήτην, τῶν θλίψεων· Ἐκ πασῶν γὰρ αὐτῶν, φησί, ῥύσεται αὐτοὺς ὁ Κύριος· ὡς δὲ τὸ αὐτοῦ ῥῆμα ὑπισχνείται κρατῆσαι τῶν θλίψεων καὶ τῆς νίκης ἧς ὑπὲρ ἡμῶν ἐνίκησε, μετασχεῖν· μετά γὰρ τὸ εἰπεῖν, Ἐν τῷ κόσμῳ θλίψιν ἔξετε, ἐπήγαγεν ἀλλὰ θαρσεῖτε, ἐγὼ ἐνίκησα τὸν κόσμον· καὶ προσεύχεσθαι δὲ πάλιν ἐδίδασκε μὴ ἐμπεσεῖν εἰς πειρασμόν καὶ δὴ καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν· τουτο ἐστι μὴ ἐάσῃς ἡμᾶς ἐμπεσεῖν εἰς πειρασμόν· ὅτι δὲ τοῦτο ἦν οὐ τὸ μὴ πειρασθῆναι, ῥυσθῆναι δὲ ἀπὸ τοῦ πονηροῦ, προσέθηκεν, ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ που νηροῦ· καὶ τί διενήνοχεν, ἴσως ἐρεῖς, τὸ πειρασθῆναι, καὶ τὸ εἰς πειρασμὸν ἐμπεσεῖν ἤτοι εἰσελθεῖν; Ὁ μὲν γὰρ ἡττηθεὶς ὑπὸ τοῦ πονηροῦ, ἡττηθήσεται δὲ εἰ μὴ ἀγωνίζοιτο, ὑπερασπίζει δὲ αὐτοῦ καὶ ὁ Θεὸς, εἰς καὶ ἔστιν ἐν αὐτῷ, καὶ ὑπ᾽ αὐτὸν ὥσπερ ἀχθεὶς αἰχμάλωτος· ὁ δὲ ἀντισχὼν καὶ ὑπομείνας, πεπείρασται μὲν οὗτος, οὐ μὴν εἰς πειρασμὸν εἰσῆλθεν ἤτοι ἐνέπεσεν· ἀνήχθη γοῦν ὁ Ἰησοῦς ὑπὸ τοῦ Πνεύ ματος, οὐκ εἰς πειρασμὸν εἰσελθεῖν, ἀλλὰ πειρασθῆναι ὑπὸ τοῦ διαβόλου· καὶ ὁ ᾿Αβραὰμ οὐκ εἰς πει ρασμὸν εἰσῆλθεν, ἀλλ' οὐδὲ εἰς πειρασμὸν ἦγεν αὐτ τὸν ὁ Θεὸς, ἀλλὰ ἐπείραζεν, οὐκ ἐνέβαλεν αὐτὸν εἰς πειρασμόν· καὶ αὐτὸς δὲ ὁ Κύριος ἐπείραζε τοὺς μα θητάς· ὁ μὲν γὰρ πονηρὸς πειράζων, εἰς τοὺς πει ρασμούς καθέλκει, οἷα πειραστής κακῶν· ὁ δὲ θεὸς πειράζων, τοὺς πειρασμούς παραφέρει ὡς ἀπείραστος κακῶν· ῾Ο γὰρ Θεός, φησὶν, ἀπείραστός ἐστι κακῶν. Ὁ μὲν γὰρ διάβολος ἐπ᾽ ὄλεθρον έλκων βιάζεται, ὁ δὲ Θεὸς ἐπὶ σωτηρίαν γυμνάζων χειραγωγεί. Διονυσίου Αλεξανδρείας. Τὸ δὲ εἰμὶ, τὸ ἀΐδιον τῆς ἂν ἦν καὶ ἡμέρα· νῦν δὲ οὐ γὰρ ἔστιν, ἀρξαμένου ὑποστάσεως σημαίνει· ἀπαύγασμα γὰρ ἂν φωτὸς ἀϊδίου, πάντως καὶ αὐτὸς ἀϊδιός ἐστιν· ὄντος γὰρ ἀεὶ τοῦ φωτὸς, δῆλον ὡς ἔστιν ἀεὶ καὶ τὸ ἀπαύγασμα τοῦτο γὰρ ὅ τι φῶς ἐστι τῷ καταυγάζειν νοεῖται, καὶ φῶς οὐ δύναται μὴ φωτίζον εἶναι· πάλιν γὰρ ἤλθομεν ἐπὶ τὰ παραδείγματα· εἰ ἔστιν ἡμέρα, ἔστιν αὐγή· εἰ τοιοῦτον μηδέν ἐστι, πολύ γε δεῖ παρ εἶναι ἥλιον· εἰ μὲν οὖν ἀΐδιος ἦν ὁ ἥλιος, ἅπαυστος τε ήρξατο, καὶ παυομένου παύεται· ὁ δέ γε Θεὸς αἰώνιόν ἐστι φῶς, οὔτε ἀρξάμενον οὔτε λῆξον ποτέ καὶ σύνεστιν αὐτῷ τὸ ἀπαύγασμα ἄναρχον καὶ ἀειγενὲς· ὄντος οὖν αἰωνίου τοῦ Πατρὸς, αἰώνιος ὁ Υἱός ἐστι, φῶς ἐκ φωτὸς ὤν· φωτὸς μὲν οὖν ὄντος τοῦ Θεοῦ, ὁ Χριστός ἐστιν ἀπαύγασμα· Πνεύματος δὲ ὄνο τος, Πνεῦμα γάρ, φησίν, ὁ Θεός, ἀναλόγως πάλιν ὁ Χριστὸς ἀτμὶς λέλεκται. ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ. Νῦν δὲ τοὐναντίον ποιοῦμεν ἡμεῖς· ἦν γὰρ ὁ Χριστὸς ἀγαθὸς ὢν ἐπὶ τὰ ὄρη πλανώμενον ἐπι ζητεῖ, καὶ ἀποφεύγοντα προσκαλεῖται, καὶ εὑρεθέντα μόλις ἐπὶ τῶν ὤμων αἴρει, τοῦτον προσιόντα, θρα σέως ἀπολακτίζομεν· ἀλλὰ μὴ οὕτω κακῶς περὶ ἑαυτῶν βουλευώμεθα, μὴ δὲ εἰς αὐτοὺς ὠθῶμεν τὴ ξίφος· οἱ μὲν γὰρ ἀδικεῖν τινας ἢ τοὐναντίον εὐεργετεῖν ἐπιχειροῦντες, ἐκείνους μὲν οὐ πάντως ἕδρα σαν ὅπερ ἠθέλησαν, ἑαυτοῖς δὲ κακίαν ἢ ἀγαθότητα συνοικίσαντες, ἢ θείων ἀρετῶν, ἢ ἀτιθάσσων παθῶν ἔκπλεοι ἔσονται· καὶ οὗτοι μὲν ἀγγέλων ἀγαθῶν ὀπαδοὶ καὶ ξυνοδοιπόροι, καὶ ἐνθάδε καὶ ἐκεῖ, ξὺν πάσῃ εἰρήνῃ καὶ ἐλευθερίᾳ πάντων κακῶν, εἰς τὸν ἀεὶ ὄντα αἰῶνα τὰς μακαριωτάτας ἀποκληρώσονται λήξεις, καὶ μετὰ Θεοῦ ἀεὶ ἔσονται τὸ πάντων ἀγαθὸν μέγιστον· οὗτοι δὲ ἀποπεσοῦνται τῆς θείας ἅμα καὶ τῆς ἑαυτῶν εἰρήνης, καὶ ἐνθάδε καὶ μετὰ θάνατον ἅμα τοῖς παλαμναίοις ἔσονται δαίμοσι· μὴ οὖν ἀποπεμπώμεθα τοὺς ἐπιστρέφοντας, ἀλλ᾽ ἀσμένως δεν χώμεθα, καὶ τοῖς ἁπλανέσιν ἐναριθμῶμεν, καὶ τὸ ἐλλείπον ἀναπληρῶμεν.

ρασμὸν εἰσελθεῖν λέγειν αὐτὸν ὑπολαμβάνω, τὸ ῥυσθῆς ναι μὲν, κατὰ τὸν προφήτην, τῶν θλίψεων· Ἐκ πασῶν γὰρ αὐτῶν, φησί, ῥύσεται αὐτοὺς ὁ Κύριος· ὡς δὲ τὸ αὐτοῦ ῥῆμα ὑπισχνείται κρατῆσαι τῶν θλίψεων καὶ τῆς νίκης ἧς ὑπὲρ ἡμῶν ἐνίκησε, μετασχεῖν· μετά γὰρ τὸ εἰπεῖν, Ἐν τῷ κόσμῳ θλίψιν ἔξετε, ἐπήγαγεν ἀλλὰ θαρσεῖτε, ἐγὼ ἐνίκησα τὸν κόσμον· καὶ προσεύχεσθαι δὲ πάλιν ἐδίδασκε μὴ ἐμπεσεῖν εἰς πειρασμόν· καὶ δὴ καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν· τουτο ἐστι μὴ ἐάσῃς ἡμᾶς ἐμπεσεῖν εἰς πειρασμόν· ὅτι δὲ τοῦτο ἦν οὐ τὸ μὴ πειρασθῆναι, ῥυσθῆναι δὲ ἀπὸ τοῦ πονηροῦ, προσέθηκεν, ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ που νηροῦ· καὶ τί διενήνοχεν, ἴσως ἐρεῖς, τὸ πειρασθῆναι, καὶ τὸ εἰς πειρασμὸν ἐμπεσεῖν ἤτοι εἰσελθεῖν; Ὁ μὲν γὰρ ἡττηθεὶς ὑπὸ τοῦ πονηροῦ, ἡττηθήσεται δὲ εἰ μὴ ἀγωνίζοιτο, ὑπερασπίζει δὲ αὐτοῦ καὶ ὁ Θεὸς, εἰς καὶ ἔστιν ἐν αὐτῷ, καὶ ὑπ᾽ αὐτὸν ὥσπερ ἀχθεὶς αἰχμάλωτος· ὁ δὲ ἀντισχὼν καὶ ὑπομείνας, πεπείρασται μὲν οὗτος, οὐ μὴν εἰς πειρασμὸν εἰσῆλθεν ἤτοι ἐνέπεσεν· ἀνήχθη γοῦν ὁ Ἰησοῦς ὑπὸ τοῦ Πνεύ ματος, οὐκ εἰς πειρασμὸν εἰσελθεῖν, ἀλλὰ πειρασθῆ ναι ὑπὸ τοῦ διαβόλου· καὶ ὁ ᾿Αβραὰμ οὐκ εἰς πει ρασμὸν εἰσῆλθεν, ἀλλ' οὐδὲ εἰς πειρασμὸν ἦγεν αὐτ τὸν ὁ Θεὸς, ἀλλὰ ἐπείραζεν, οὐκ ἐνέβαλεν αὐτὸν εἰς πειρασμόν· καὶ αὐτὸς δὲ ὁ Κύριος ἐπείραζε τοὺς μα θητάς· ὁ μὲν γὰρ πονηρὸς πειράζων, εἰς τοὺς πει ρασμούς καθέλκει, οἷα πειραστής κακῶν· ὁ δὲ θεὸς πειράζων, τοὺς πειρασμούς παραφέρει ὡς ἀπείραστος κακῶν· ῾Ο γὰρ Θεός, φησὶν, ἀπείραστός ἐστι κακῶν. Ὁ μὲν γὰρ διάβολος ἐπ᾽ ὄλεθρον έλκων βιάζεται, ὁ δὲ Θεὸς ἐπὶ σωτηρίαν γυμνάζων χειραγωγεί. Vidimus in fine primi fragmenti a Dionysio scriptum fuisse etiam in Evangelium Joannis. Reapse in cod. Vat. 1996, f. 18, pervetusto, sæc. ferme x, olim monasterii Cryptoferratæ, in Cat. inedita ad Jo. c. viii, 12, legitur ut nos infra ponimus. Διονυσίου Αλεξανδρείας. Τὸ δὲ εἰμὶ, τὸ ἀΐδιον τῆς ἂν ἦν καὶ ἡμέρα· νῦν δὲ οὐ γὰρ ἔστιν, ἀρξαμένου ὑποστάσεως σημαίνει· ἀπαύγασμα γὰρ ἂν φωτὸς ἀϊδίου, πάντως καὶ αὐτὸς ἀϊδιός ἐστιν· ὄντος γὰρ ἀεὶ τοῦ φωτὸς, δῆλον ὡς ἔστιν ἀεὶ καὶ τὸ ἀπαύγασμα· τοῦτο γὰρ ὅ τι φῶς ἐστι τῷ καταυγάζειν νοεῖται, καὶ φῶς οὐ δύναται μὴ φωτίζον εἶναι· πάλιν γὰρ ἤλθομεν ἐπὶ τὰ παραδείγματα· εἰ ἔστιν ἡμέρα, ἔστιν αὐγή· εἰ τοιοῦτον μηδέν ἐστι, πολύ γε δεῖ παρ εἶναι ἥλιον· εἰ μὲν οὖν ἀΐδιος ἦν ὁ ἥλιος, ἅπαυστος τε ήρξατο, καὶ παυομένου παύεται· ὁ δέ γε Θεὸς αἰώνιόν ἐστι φῶς, οὔτε ἀρξάμενον οὔτε λῆξον ποτέ· καὶ σύνεστιν αὐτῷ τὸ ἀπαύγασμα ἄναρχον καὶ ἀειγενές· ὄντος οὖν αἰωνίου τοῦ Πατρὸς, αἰώνιος ὁ Υἱός ἐστι, φῶς ἐκ φωτὸς ὤν· φωτὸς μὲν οὖν ὄντος τοῦ Θεοῦ, ὁ Χριστός ἐστιν ἀπαύγασμα· Πνεύματος δὲ ὄνο τος, Πνεῦμα γάρ, φησίν, ὁ Θεός, ἀναλόγως πάλιν ὁ Χριστὸς ἀτμὶς λέλεκται. Ex Val. codice sumimus hoc Dionysii (Alexandrini. ut opinamur) fragmentum De lapsis ad pœnitentiam recipiendis › quod detractum videtur er ejus operibus De pœnitentia, quorum tria commemorat Hiero nymus «De script. eccl.» cap. 69 ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ. Νῦν δὲ τοὐναντίον ποιοῦμεν ἡμεῖς· ἦν γὰρ ὁ Χριστὸς ἀγαθὸς ὢν ἐπὶ τὰ ὄρη πλανώμενον ἐπι ζητεῖ, καὶ ἀποφεύγοντα προσκαλεῖται, καὶ εὑρεθέντα μόλις ἐπὶ τῶν ὤμων αἴρει, τοῦτον προσιόντα, θρασέως ἀπολακτίζομεν· ἀλλὰ μὴ οὕτω κακῶς περὶ ἑαυτῶν βουλευώμεθα, μὴ δὲ εἰς αὐτοὺς ὠθῶμεν τὴ ξίφος· οἱ μὲν γὰρ ἀδικεῖν τινας ἢ τοὐναντίον εὐερ γετεῖν ἐπιχειροῦντες, ἐκείνους μὲν οὐ πάντως ἕδρασαν ὅπερ ἠθέλησαν, ἑαυτοῖς δὲ κακίαν ἢ ἀγαθότητα συνοικίσαντες, ἢ θείων ἀρετῶν, ἢ ἀτιθάσσων παθῶν Mai, Classici Auctores, X, 484. ἔκπλεοι ἔσονται· καὶ οὗτοι μὲν ἀγγέλων ἀγαθῶν ὀπαδοὶ καὶ ξυνοδοιπόροι, καὶ ἐνθάδε καὶ ἐκεῖ, ξὺν πάσῃ εἰρήνῃ καὶ ἐλευθερίᾳ πάντων κακῶν, εἰς τὸν ἀεὶ ὄντα αἰῶνα τὰς μακαριωτάτας ἀποκληρώσονται λήξεις, καὶ μετὰ Θεοῦ ἀεὶ ἔσονται τὸ πάντων ἀγαθὸν μέγιστον· οὗτοι δὲ ἀποπεσοῦνται τῆς θείας ἅμα καὶ τῆς ἑαυτῶν εἰρήνης, καὶ ἐνθάδε καὶ μετὰ θάνατον ἅμα τοῖς παλαμναίοις ἔσονται δαίμοσι· μὴ οὖν ἀπο πεμπώμεθα τοὺς ἐπιστρέφοντας, ἀλλ᾽ ἀσμένως δεν χώμεθα, καὶ τοῖς ἁπλανέσιν ἐναριθμῶμεν, καὶ τὸ ἐλλείπον ἀναπληρῶμεν.

Continue reading PG 10: Versio nova Actorum S. Hippolyti →≣ entire volume

← prev work Index next work →

Letter to Lucianus the ChamberlainEpistola ad Lucianum cubicularium

NoticeNotitia

Dionysius of Alexandria's Commentary on the Beginning of EcclesiastesCommentarium Dionysii Alexandrini in principium Ecclesiastae

Interpretation of the same on the Holy Gospel according to Luke, Chapter XXII, verses 42-48Interpretatio ejusdem in S. Evangelii secundum Lucam cap. XXII, vers. 42-48

Notebook