Diplomatic text · scholarios OCR (cleaned, language-split) — reverted from mis-slotted digitized 2026-06-09 — PG column chips mark the printed columns.
col. 1435–1436page 1 of 16
PG 79:1435ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΝΕΙΛΟΥ ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΟΚΤΩ ΤΗΣ ΚΑΚΙΑΣ ΛΟΓΙΣΜΩΝ. ταπεινὸς ἐκεῖνος, καὶ σὺ μετέωρος. Νείλου μὲν ποταμοιο ρόος χθόνα οἶδε ποτίζειν Νείλου δ' αὖ μοναχοῖο λόγος φρένας οἶδεν ἰαίνειν. ΑΙ. διαγνώναι, ο Ιηι. ὑπερβολή. Περὶ γαστριμαργίας. Περὶ τῶν ὀκτὼ τῆς κακίας λογισμῶν ἤτοι παθῶν ἐπιχειρήσαντες γράψαι, γαστριμαργίας λέγω καὶ πορ νείας καὶ φιλαργυρίας καὶ ὀργῆς καὶ λύπης καὶ ἀκη δίας καὶ κενοδοξίας καὶ ὑπερηφανίας, προηγουμένως περὶ ἐγκρατείας γαστρὸς ἐροῦμεν, ἀφ᾿ ἧς ῥᾴδιον δια γνῶσθαι 4 καὶ τὴν γαστριμαργίαν, ὡς ἀντικειμένην. Οἱ Πατέρες τοίνυν οὐχ ἕνα κανόνα νηστείας, οὐδὲ τὸν αὐτὸν τρόπον τῆς τῶν βρωμάτων μεταλήψεως, ούτ δὲ τὸ αὐτὸ μέτρον παραδεδώκασι· διὰ τὸ μὴ πάντας τὴν αὐτὴν ἰσχὺν ἔχειν ἢ δι᾽ ἡλικίαν, ἢ δι᾽ ἀσθένειαν, ἢ δι' ἕξιν τινὰ σώματος· ἕνα δὲ πᾶσι σκοπὸν ὑπέθεντο, φεύγειν τὴν πλησμονὴν καὶ ἀποστρέφεσθαι τὸν κό ρον. Τὴν δὲ καθημερινὴν νηστείαν ἐδοκίμασαν ὠφελιμωτέραν εἶναι τῆς ἐν δυσὶν ἢ τρισὶν ἢ τέσσαρσιν ἢ καὶ μέχρις ἑβδομάδος παρελκομένης. Φασὶ γὰρ τὴν ἀμέτρως τῇ νηστεία παρεκτεινόμενον ὑπὲρ μέτρον πολλάκις κεχρῆσθαι τῇ τροφῇ, κἀντεῦθεν ποτὲ μὲν τῇ ὑποβολῇ * τῆς ἀσιτίας ἀτονεῖν τὸ σῶμα, καὶ πρὸς τὰς πνευματικὰς λειτουργίας ὀκνηρότερον γίνεσθαι ποτὲ δὲ τῷ πλήθει τῶν τροφών καταβαρυνόμενον, ἄγειν τὴν ψυχὴν εἰς ἀκηδίαν καὶ χαύνωσιν. Καὶ πάν λιν οὐ πᾶσιν ἁρμόδιον εἶπον εἶναι τὴν τῶν λαχάνων
(COTELERIUS, Monumenta Ecclesiæ Græcæ, t. III.) Ex duobus tractatibus, quos super eodem argumento, de octo vitiis, composuit B. Ni Jus, alterum ediderunt.ac Latinitate donaverunt duo viri docti, Franciscus Combefisius in Auctario suo postremo, et Josephus Maria Suaresius in Collectione opusculorum Nili cumdemque rursus prælo cominisit, cum antiqua versione nondum visa, non sine laude. memorandus Emericus Bigotius; exstat autem in duobus scriptis codicibus Regiæ gazæ, 348, et 136, seu 2425, quorum in hoc volupe mihi fuit cernere præclaram illam lectio nem, quam tomo superiori ex antiquo interprete collegeram, Alter vero tractatus, hic nempe, Latine prodiit in operibus Joannis Damasceni ab accurato scriptore Jacobo Billio translatus; nunc Græce profertur ad fidem duorum exemplarium Regiorum, num. 1770-1062. Atque horum primo præfigitur distichum, Hoc est, Billio interprete; Arva rigat Nilus fluvius: sed pectora sermo, Ex monachi Nili qui fluit ore, rigat. De gula. De octo vitiosis cogitationibus seu affectionibus scribere aggressi, gulæ, inquam, fornicationis, ava ritiae, ira, tristitiæ, accdiæ, inanis gloriæ, et su perbiæ, prius de ventris continentia, a qua gulam quoque, ut adversariam, internoscere proclive est, verba faciemus. Patres itaque non unam jejunii regulam, neque unam et eamdem percipiendi cibi formam mensuramque tradiderunt; quod vel ob ætatem, vel ob imbecillitatem, vel ob quemdam corporis habitum, non omnes eodem robore præ diti sint. At vero unum omnibus scopum propo suerunt, ingluviem fugere et saturitatem aversari. Unius porro diei jejunium utilius esse censuerunt, quam illud quod aut duos aut tres aut quatuor dies, aut etiam usque ad hebdomadam sine cibo protrahitur. Aiunt enim cum qui inediam ultra modum protendit, ultra modum etiam frequenter cibis uti; hincque fieri, ut interdum quidem fraude seu excessu inediæ, corpus fatiscat, atque ad spiri tualia munia obeunda pigrescat; interdum rur sus alimenti copia depressum, animam ad ace diam languidamque mollitiem ducat. Ac deinde Int.
col. 1437–1438page 2 of 16
PG 79:1437μετάληψιν, οὐδὲ πᾶσι τὴν τῶν ὀσπρίων, οὐδὲ τὴν τοῦ ξηροῦ ἄρτου τροφήν. Καὶ ἄλλον μὲν εἰρήκασιν ἐσθίοντα δύο λίτρας ἄρτου, πεινᾶν, ἄλλον δὲ, δι' ἡμι σείας μιᾶς χορτάζεσθαι. Πᾶσι μέντοι παρήγγειλαν, μὴ ἀπατᾶσθαι χορτασίᾳ κοιλίας, μηδὲ ἐξέλκεσθα: τῇ τοῦ φάρυγγος ἡδονῇ. Καὶ γὰρ οὐ μόνον ἡ ποσότης τῶν βρωμάτων, ἀλλὰ καὶ ἡ ποιότης τὰ πεπυρωμένα βέλη τῆς πορνείας ἐκτείνουσιν. Οἱασδήποτε γὰρ τρο φῆς γαστήρ πληρουμένη, φλόγα παθῶν εἴωθεν ἀνά πτειν. Καὶ αὖθις, οὐ μόνον ἡ κραιπάλη τοῦ οἴνου μεθύσκει τὴν διάνοιαν, ἀλλὰ καὶ ἡ πλησμονὴ τοῦ ὕδα τος· καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν, πάσης βρώσεως καὶ πόσεως ἀμετρία νυσταγμὸν καὶ κάρον ἀποτελεῖ. Ἡ γοῦν τῶν βρωμάτων χρῆσις πρὸς τὸ ζῆν παραλαμβάνεται μόνον, οὐ πρὸς τὸ δουλεύειν ταῖς ὁρμαῖς τῆς ἐπιθυμίας. Ὅθεν ὁ τῷ σώματι παρέχων ἅπερ ἡ χρεία μᾶλ λον ἀπαιτεῖ, καὶ οὐχ ἅπερ ἡ ἡδονὴ βούλεται, βλάβην οὐδεμίαν ἕξει πρὸς ἐγκράτειαν. Ὅρος δὲ ἐγκρατείας καὶ κανών, ὑπὸ τῶν Πατέρων ἄνωθεν παραδεδομένοι, τὸν μεταλαμβάνοντα τροφῆς, ἔτι τῆς ὀρέξεως ἐγκειμένης, ἀπέχεσθαι ταύτης, καὶ μὴ ἀναμένειν τὸν κό. ρον. Καὶ ὁ Ἀπόστολος δὲ εἰπὼν, τῆς σαρκὸς πρόσ νοιαν μὴ ποιεῖσθαι 3 εἰς ἐπιθυμίας, οὐ τὴν ἀναγκαίαν κυβέρνησιν τῆς ζωῆς ἐκώλυσεν, ἀλλὰ τὴν φιλήδονον ἀπηγόρευσεν ἐπιθυμίαν. Πρὸς μέντοι καθαρότητα τελείας ψυχῆς, ἡ ἀποχὴ μόνη τῶν βρωμάτων οὐκ Ισχύει, μὴ συντρεχουσῶν καὶ τῶν ἄλλων ἀρετῶν τὴν δὲ διὰ σωφροσύνην μερικήν καθαρότητα μᾶλλον ἐγκράτεια κατορθοί, σύμμαχον προσλαμβάνουσα καὶ τὴν ταπείνωσιν. Ο γὰρ ἐξ ἐγκρατείας μόνης ἐπιχειρῶν κατορθοῦν αὐτὴν, ἔοικε τῷ μιᾷ χειρὶ νηχομένῳ. Τινὲς δὲ τῶν ἐγκρατευομένων, μετρήσαντες τὸ αὐτο αρκες τοῖς σώμασιν αὐτῶν, ἡμερήσιον βρῶμα, τὸ ἕκτον περιεῖλον ὅτε δὲ τοῦτο κατώρθωσαν, αὖθις ἀναλόγως Ακρωτηρίασαν τὸ λειπόμενον· καὶ οὕτως ὁδῷ προβαίνοντες, ἔφθασαν εἰς τὸ μέτρον τὸ συνεκτικὸν μόνον τῆς ζωῆς. Ἀλλὰ ταῦτα περὶ ἐγκρατείας. Χρὴ δὲ καὶ περὶ γαστριμαργίας προστιθέναι τινά. Γαστριμαργίαν μὲν ἐκάλεσαν οἱ παλαιοὶ τὸ ὀξέως ἐσθίειν, καὶ πολλὰ, καὶ ἀδιαφόρως, καὶ πρὸ τοῦ καιροῦ· λαιμαργίαν δὲ, τὸ ἐνηδύνεσθαι βρώμασι καὶ εἶναι διαφορὰν, τῆς μὲν τὸ ποσόν, τῆς δὲ τὸ ποιόν. Ἐπεὶ γὰρ μαργαίνειν ἐστὶ τὸ μαίνεσθαι, γαστρὸς μὲν μανία περὶ τὸ ποσὸν καταγίνεται· λαι 3 ποιεῖσθε. • Ιηι. τελείαν. ΝΟΤ.Ε. Τὸ ἔκτον περιείλον. τὸ ἑαυ τῶν ῥεύσεων, μ. Δ. τρίβει, 2016, διακονίαν, τῷ σώματι συν τηρεῖ τὴν ἴσην ἐγκράτειαν, 207, μ. παρειμένον, 210, ἀρεντία 210, μηδ' εἰς αὐτὰ τὰ πρόσωπα 210, ε. δυνατόν ἐστιν, 218. Μαργαίνειν. ᾿Αλλά καὶ τότε ὅμως ἡ ἄπληστος ἐν αὐτοῖς ὄρεξις, ὥσπερ ἔτι λιμώττουσα, μαρμάζει. Ει μαρμαίρειν, μαραίνειν πετο ἐνθουσιαν Μαρμαίρει, λάμπει, ἐνθουσιᾷ,
olerum esum non omnibus convenire dixerunt, neque omnibus, leguminum, neque sicci panis ali mentum. Quin alium quidem, duas panis libras comedentem, fame laborare dixerunt, alium vero semilibra una satiari. Illud tamen cunctos admo nuerunt, ne ventris saturitate sese decipi, nec fau cium voluptate pertrahi paterentur. Etenim non ciborum quantitas duntaxat, sed et qualitas, tela ignita fornicationis producit. Siquidem ex quovis cibi genere venter ingurgitetur, affectuum flammam excitare consuevit. Ac rursus, non solum vini crapula inebriat mentem, sed etiam aquæ satietas. Atque ut uno verbo dicam, cibi omnis potusque immoderata sumptio, soporem ac veternum efficit. Sane ciborum usus ad tuendam duntaxat vitam adhiberi debet, non item ut insultibus cupiditatis serviamus. Unde qui corpori, quæ magis neces sitas poscit, non quæ voluptas expetit, submini strat, nullum ad continentiam detrimentum pa tietur. Decretum autem el regula continentiæ antiquitus a Patribus tradita, ejusmodi est, ut qui escam sumit, instante adhuc appetitu, ab ca absistat, neque saturitatem exspectet. Sed et Apo stolus *, monendo, carnis curam non facere iu desideriis, non prohibuit necessariam vitæ gu bernationem, sed libidinosam cupiditatem inter dixit. Verumenimvero ad puritatem animæ per fectam adipiscendam, ciborum abstinentia sola parum virium habet, nisi cæteræ virtutes concur rant. At particularem eam puritatem quae castitate comparatur, continentia potius præstat, assumpta in societatem humilitate. Nam qui eam per solam continentiam adipisci conatur, illi similis est qui una solum manu natat. Porro quidam ex conti nentibus, corporum suorum viribus sufficientiam metientes, diurnum cibum sexta parte circumci derunt; cum autem istud effecissent, rursus simili ratione, quod reliquum erat amputarunt; atque sic via quadam progrediendo, ad eam mensuram pervenerunt, quæ ad vitam duntaxat conservandam salis esset. Atque hæc de continentia. Οportet au tem de gula quædam adjungere. Gulam veteres appellarunt, festinanter, et multa, et sine delectu, et ante tempus comedere; ingluviem vero, c a Rom. xi, 14. cibis Int. Ηunc locum cum non intelligeret, seu potius, ut de tanto viro benigne sentiamus, indiligenter legeret Billius, in versione sua expressit, sibi circumciderunt; tolerabili quidem sensu, sed intolerando errore. Labitur etiam magnus interpres i. quibusdam alis locis et vocibus; ut in 191, c. ibidem, a. a. etc., Grammaticis adjungendi Patres, Clemens Alexandrinus Pedagogi lib. It, cap. 1, Isi dorus Pelusiota lib 1, Epist. 584, Dorotheus Doctri ma 15 et Maximus, Quaestionum et dubiorum cap. 59. In Philone, libro de temulentia sub finem. tamen sic quoque in satiabilis appetitus, tanquam famelicus furere non desinit. An errato typographico pro papyášel? Scio Hesychium sicut et expo inquit,
col. 1439–1440page 3 of 16
PG 79:1439; μου, περὶ τὸ ποιόν· τινὲς δὲ καὶ ἄμφω γαστριμαργίαν ὠνόμασαν. Αὕτη προφασίζεται στόμαχον, καὶ ἡπαρ, καὶ σπλῆνα, καὶ ἁπλῶς ἀσθένειαν, καὶ τοὺς διὰ ταῦτα χαλεποῖς περιπεπτωκότας νόσοις. μαρ γαίνειν Αρχὴ καρποφορίας, ἄνθος, καὶ πρακτικῆς, ἐγκράτεια, καὶ παθῶν, γαστριμαργία. Υλη πυρός, ξύλα· ἀκολασίας δὲ, πλησμονή γα στρός· καὶ τὰ μὲν ἐξάπτει φλόγα, ἡ δὲ φαύλην ἐπι θυμίαν. Γαστὴρ ἐνδεής κοιμίζει πάθη· διεγείρει δὲ ταῦτα πεπληρωμένη. Δίαιτα ξηρά νηφάλιον τίκτει φρόνημα· βίος δὲ ὑγρὸς νοῦν καταβαπτίζει. Ηλίου μὲν ἀκτῖνας ομίχλη σκοτίζει· νοῦν δὲ, πα χὺς ἀτμὸς, βρωμάτων ἀναδιδόμενος. Γῆ μὲν χερσωθεῖσα, βλαστάνει ἀκάνθας· γαστήρ δὲ βαρηθεῖσα, λογισμοὺς αἰσχρούς Οὔτε ἐν βορβόρῳ δυνατὸν εὑρεῖν μύρον, οὔτε ἐν γαστριμάργοις εὐωδίαν ἀρετῆς. Οφθαλμός γαστριμάργου περιεργάζεται συμπόσια τοῦ δὲ ἐγκρατοῦς, ἀνδρῶν πνευματικῶν καὶ σοφῶν συνέδρια. Μνήμας ἁγίων ἀριθμεῖ ψυχὴ γαστριμάργου· ἡ δὲ τοῦ ἐγκρατούς μιμεῖται βίους αὐτῶν. Μὴ πιάνῃς τὸ σῶμα πολυτελείᾳ καὶ κόρῳ· ταχύ γὰρ καταναστήσεταί σου. Δάμαζε δὲ τοῦτο δι' ἐγκρατείας, καὶ καταστήσεις εὐήνιον, μήτε κινούμενον ἄτακτα, μήτε χρεμετίζον ὑπὸ ὁρμῆς ἐμπαθούς. Ούτε γὰρ πολέμιος ἀνῃρημένο; παρέχει φόβον· οὔτε σῶμα δι' ἐγκρατείας ταπεινωθεν ταράττει ψυχήν. Καὶ ὥσπερ οὐκ οἶδε νεκρός φλόγα πυρός, οὕτως οὐδὲ ἐγκρατής κάμινον ἐμπαθείας. Εγκράτεια τίκτει σωφροσύνην· γαστριμαργία δὲ μήτηρ ἀκολασίας. Ο πληρῶν γαστέρα, καὶ σωφρονεῖν ἐπαγγελλόμενος, ὅμοιός ἐστι τῷ ἐπαγγελλομένῳ χαλινοῦν ἐν καλάμῃ πυρὸς ὁρμὴν, ἢ ἐλαίῳ φλόγα σβεννύειν. Ο κορεννύμενος ἄρτου καὶ ὕδατος, ἐγκρατὴς οὐκ ἔστι. Παντὸς γὰρ κύρος, εγκρατείας ἀλλότριος. Οταν ὁ τῆς γαστριμαργίας δαίμων ἀτονήσῃ δια φθεῖραι τὴν ὡρισμένην τῶν βρωμάτων εγκράτειαν, τότε κακοήθως, εἰς ἐπιθυμίαν ἀκροτάτης ἐγκρατείας ἐμβάλλει τὸν ἀσκητήν· ἵνα τῆς ἀμέτρου με δυνηθεὶς ἐφικέσθαι δι᾿ ἀσθένειαν σώματος, ἐκπέσῃ καὶ τῆς συμμέτρου. Τοῦτο δὲ καὶ ἐπὶ τῆς ἄλλης ἀσκήσεως οἱ ἐχθροὶ ποιοῦσιν. ΝΟΤΑ. ἐνθουσιασμοῦ έλλαμψιν, ενθουσιασμός, μαιμάζει,
delectari cum hac differentia, ut ad illam quanti tas, ad hanc qualitas pertineat. Quia enim insanire significat, ventris quidem insania seu gula in quantitate versatur, gutturis autem sive ingluvies, in qualitate, quanquam nonnulli utramque uno nomine gulam vocaverunt. Hæc sto machum, hepar, splemen, denique inbecillicitatem causatur, eosque qui pronterea in graves. morbos inciderunt. Frugum principium flos est, ac virtutis activæ continentia, et affectuum vitiosorum gula b. Ignis materia lignum est; libidinis autem, ven tris salietas; et illud quidem suscitat flammam, l:ec vero pravam cupiditatem. Venter egens, perturbationes animi consopit, quas plenus excitat. Arida victus ratio, sobrium parit sensuin: victus autem bumidus et mollis, mentem demergit. Solis quidem radios obscurat nebula; mentem vero, crassus vapor e cibis exhalans. Ut terra inculta spinas producit, sic venter cibis onustus obscenas cogitationes. Neque in cœno unguentum, neque in gulosis fragrans virtutis odor inveniri potest. Helluonis oculus convivia curiose exquirit; con tinentis autem, spiritualium sapientumque virorum calus. Sanctorum memorias numerat comedonis ani mus; continentis autem, eorum vitam imitatur. Ne exquisitis nimiisque cibis corpus sagines, illico enim insurget adversum te. Quin po tius per continentiam ipsum coerce, sicque obtem perans reddes, ita ut nec inordinatis motibus prorumpat, nec præ petulanti impetu, equi in morem hinniat. Nam neque hostis obtruncatus terrorem incutit, neque corpus per continentiam dejectum perturbat animam; et quemadmodum ca daver flammam ignis minime sentit; sic neque is qui continentia præditus est, libidinis forna cem. Continentia castitatem parit; gula contra libi dinis mater est. Qui ventrem implens, pudicitiæ cultum profite tur, homini similis est, qui pollicetur se ignis vim stipula compressurum, aut flammam oleo exstin cturum. Qui pane et aqua saturatur, continens non est. Cujusvis enim saturitas, aliena est a continentia. Cum gulæ dæmon præscriptam ciborum absti nentiam labefactare non valet, tum ascetam in summæ continentiæ cupiditatem naligne conjicit; ut dum ob corporis imbecillitatem non potest ad continentiam quæ modum excedit pertingere, ex cidat quoque ab ea quæ intra modum est. Quod etiam ipsum in aliis virtutum monasticis exercita tionibus hostes faciunt. b Vita S. Sabæ, n. 5. Ephr. 11, 446 De humilit., c. 1. sel in hac significatione non respicitur ad furorem, ad ipsius respicitur, aucture eodem Hesychio voce ac post eum Suida, et Varino; qui postremus per priores videtur corrigendus. Potest etiam in Philone emendari, idque magis placet.
col. 1441–1442page 4 of 16
PG 79:1441Παραβάλλοντες εἰς οἴκους κοσμικῶν, τότε μάλι στα τῆς ἐγκρατείας ἀνθεξόμεθα· μήποτε διά γαστριμαργίας παχυνθεὶς ὁ νοῦς, ἀμελήσῃ τῆς συνηθείας, καὶ τοῖς ἐχθροῖς εὐάλωτος γένηται. Χρὴ τοὺς μὲν γέροντας θυμοῦ κρατεῖν, γαστρὸς δὲ τοὺς νέους· τοῖς μὲν γὰρ οἱ ψυχικοί, τοῖς δὲ, μᾶλλον οἱ σωματικοὶ δαίμονες ἐπιτίθενται. Γαστρὸς ἐγκράτεια ταπεινοῖ τὰ πάθη· θρασύνει δὲ ταῦτα γαστριμαργία. Ἐν πλησμονῇ γαστρός, μηδὲν έρευνα θειότερον. Νέφος μὲν, καλυπτήριον σελήνης· Θεοῦ δὲ σοφίας, γαστριμαργία. Τρυφὴ καὶ μάλιστα νέφος παθῶν θησαυρός, ψυχῆς θάνατος αυθαίρετος. Νεάζοντι σώματι τρυφὴ καὶ μέθη τὸ τῶν ἡδο νῶν ἀνάπτουσι πῦρ. Παχεία γαστήρ, τῇ συνεχείᾳ τῶν θολερῶν ἀναθυμιάσεων, φυγαδεύειν οἶδε διανοίας λεπτότητα. Ερως θεῖος, ου μετεωριζόμενος τῷ πτερῷ τῆς ἐγκρατείας, θάττον πρὸς τὴν ὕλην καταπίπτει, βαρυνόμενος ταῖς πέδαις τῆς ἀκρασίας. Πλησμονή συνεχής γαστρὸς ἀφροδισίων ερεθίζει σκιρτήματα. Γαστήρ, φύλαξ παρακαταθήκης ἄπιστος, τὸ ἐμβαλλόμενον ἀποβάλλουσα, Γαστρίμαργος πίων, χοίρος ἕτοιμος εἰς σφαγήν. Αἵματος εἰσροή πνεύματος έκροὴν ἐργάζεται. Ὁ μὲν ἄρχων γαστρός, ἐν παντὶ τόπῳ δύναται μετιέναι τὴν ἀρετήν· ὁ δὲ ὑπὸ ταύτης ἀρχόμενος, ἐν οὐδενὶ πάντως. Δύο σκοποὶ τῆς ἐγκρατείας· ὁ μὲν, ἵνα τῶν ἡδέων τῆς παρούσης ζωῆς στερηθέντες, τῶν ἡδέων τῆς μελλούσης τύχωμεν· ὁ δὲ, ἵνα ταπεινωθέντι τῷ σώματι καὶ ἡ ψυχὴ συνταπεινωθῇ, καὶ εὐκατάνυκτος οὕτω γένηται. Λοιπὸν οὖν τᾶς κρεῶν μὲν ἀπὸ εχόμενος, ἑτέρων δὲ βρωμάτων ἐμπιπλάμενος, γαστριμαργός ἐστιν, ἐκπεσὼν τῶν εἰρημένων τῆς ἐγκρατείας σκοπών. Η γαστριμαργία πολλάκις, καὶ διὰ θυρίδος ἀγά πης, εἰσπηλἂν εἴωθεν. Η γαστριμαργία ξηραίνει μὲν τὴν πηγὴν τῶν ἐπαινετῶν δακρύων, κινεῖ δὲ τὴν πηγὴν τῶν αἰσχίστων γεύσεων. Λέοντα μὲν κολακεύσας πολλάκις ἡμερώσεις * νέοις. Τρυφὴ καὶ μάλιστα νέφος. νέφος νέοις Κολακεύσας. δεινὸν γυνὴ γνώ μὴν ἀνδρὸς παραλῦσαι καὶ παραγαγεῖν, καὶ μάλιστα μαχλάς, ἕνεκα γὰρ τοῦ συνειδότος κολακικωτέρα για νεται,
Αl. Quando ad eorum qui in mundo vivunt domos accedimus, tum vel maxime continentiam com plecti studeamus; ne mens ubi per gulam saginata fuerit, consueta negligat, atque ab inimicis facile capiatur. Oportet ut senes iræ imperent, juvenes ventri siquidem illis animales damones, his corporei po tius insidias moliuntur. Ventris continentia turbidos animorum motus deprimit; gula vero eosdem feroces reddit. Ventre saturo nihil divinum investiga. Ut nubes obtegumentum lunæ est; ita Dei sa pientiæ, gula. Luxus, præcipue juvenibus, perturbationum the saurus est, animæ ultro arcessita mors. Juvenili corpori, luxus et ebrietas voluptatum ignem accendunt. Crassus venter, turbulentorum vaporum assi duitate, mentis subtilitatem in fugam agere con suevit. Divinus amor, nisi continentiæ penna sublevetur, sine ulla cunctatione ad res ex materia concretas delabitur, utpote intemperantiæ compedibus de pressus. Assidua ventris saturitas venereos insultus exsti mulat. Venter, infidus depositi custos est, et quod in jicitur abjicit. Obesus helluo porcus est ad cædem paratus. Sanguinis influxio, spiritus effluxionem parit. Qui ventri dominatur, quovis loco virtutem colere potest; qui autem sub ipsius imperio est, nusquam omnino. Duo sunt continentiæ proposita: alterum, ut per abdicatas hujusce vitæ voluptates, futuræ volupta tibus fruamur; alterum, ut depresso corpore, ani ma simul per humilitatem deprimatur, atque hoc modo ad compunctionem propensa sit. De reliquo igitur quisquis a carnibus quidem abstinet, aliis tamen cibis sese ingurgitat, helluo dicendus est, ut qui a commemoratis continentiæ institutis desci verit. Gula sæpenumero etiam per charitatis fenestram insilire solet. Gula fontem laudabilium lacrymarum siccal; contra turpissimarum fluxionum fontem commo vel. Leonem si demulceas, eum baud raro cicurabis; Quam difficile sit, ex uno codice ms. omnibus numeris absolutam mendisque carentem accurare editionem, vel hic unus locus abunde ostendit. Quis enim, amabo, su spicaretur, illul ex superiori linea sumptum, selem vocabuli occupare? Doctissimus vero Billius, qui vertit: Luxus, mentis nubes est, nisi aliter legerit, potuit simplicius reddere, Lurus, et maxime nubes est. Elegantem sententiam Platonis Judæi libro De legatione, ad Caium, p. 997, 998, ubi de uxore Macronis loquitur, prave ediiam, prave cmendatam aspicies Melissae lib. 11, serm. 54.
col. 1443–1444page 5 of 16
PG 79:1443γαστέρα δὲ θεραπεύσας, ἀγριωτέραν παρασκευάσεις. Τοῖς γαστριμαργοις καὶ τὰ ἐνύπνια βρώ ματα. Κράτει γαστρός, ἵνα μὴ αὕτη κρατήσῃ σου. Γαστρὸς θλιβομένης, ταπεινονται καρδία θεραπευομένης δὲ, πρὸς ὕψος ἐπαίρεται. Αρχων μὲν δαιμόνων, ὁ Σατανᾶς· ἄρχων δὲ παι θῶν, ἡ γαστριμαργία. Τῶν γαστριμαργων χεῖρας ὁμοῦ καὶ πόδας ὕπνῳ δεσμήσας ὁ πονηρός, πάντα ὅσα ἠθέλησεν ἐποίησεν, αἰσχραῖς φαντασίαις καὶ μιαραῖς ἐκκρίσεσι καὶ ψυχὴν καὶ σῶμα καταρυπώσας. Παρὰ μὲν κοσμικοῖς ρίζα πάντων τῶν κακών ἡ φιλαργύρια, παρὰ δὲ μοναχοῖς μᾶλλον ἡ γαστριμαργία. Πλῆθος κόπρου πλῆθος σκωλήκων γεννα· καὶ πλῆθος βρωμάτων, πλῆθος ἐμπαθῶν λογισμῶν. Περὶ πορνείας Τὸ πνεῦμα τῆς πορνείας, διὰ τῆς ἐπιθυμίας τῆς σαρκὸς, ἀπὸ πρώτης ηλικίας ἡμῖν ἐνοχλεῖ. Καὶ χα λεπὸς ὁ τούτου πόλεμος, καὶ διπλοῦς, ἔν τε ψυχῇ καὶ σώματι θεωρούμενος. Αντιστρατεύεται δὲ τούτῳ γενναίως ἡ ἐγκράτεια, συναιρουμένης αὐτῇ καὶ τῆς ταπεινώσεως τῆς ψυχῆς, ἧς ἐκτὸς οὔτε πορνείας. οὔτε ἄλλων παθῶν δυνήσεταί τις περιγενέσθαι 4. Χρὴ τοίνυν κατὰ τὴν Παροιμίαν πάσῃ φυλακή τηρεῖν τὴν καρδίαν ἀπὸ ῥυπαρῶν λογισμῶν, καὶ μηδένα τούτων προσβάλλοντα παραδέχεσθαι· μήποτε παρεισοὺς ἐκλύσῃς ταύτην καὶ ὑπαγάγηται πρὸς φιληδονία». Προσήκει γὰρ καθαρίζειν πρότερον κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου διδασκαλίαν, τὸ ἔνδον τοῦ ποτηρίου, ἵνα γένηται καὶ τὸ ἔξω καθαρόν. Ἐπεὶ καὶ τὴν νηστείαν ἀσκοῦμεν, οὐ πρὸς· κακουχίαν τοῦ σώ ματος ἁπλῶς, ἀλλὰ καὶ πρὸς νῆψιν τοῦ νοὸς, ἵνα μὴ τῇ ἀμετρίᾳ τῶν βρωμάτων σκοτισθείς, ἀδυνατήσει πρὸς τὴν τῶν λογισμῶν φυλακήν. Καὶ ἡ παρὰ τοῦ Θεοῦ δὲ τὰ δοθεῖσα πρὸς τὸν πρῶτον ἄνθρωπον ἐντολὴ, κελεύει τὴν κεφαλὴν ἔφεως τηρεῖν· τους ἐστι, τὴν ἀρχὴν τοῦ βλαβεροῦ λογισμοῦ, δι' ἧς ἔρπειν * περιγίνεσθαι. * Αἰ. ἑλκύση. Αί. Ελκύσῃ. Ενύπνια. Πορνείας. κατὰ τὸν τοῦ Κυρίου λόγον, ἴσως καταδικάζεται καὶ ἀνὴρ, καὶ γυνή, διὰ πορνείαν πορνείας ἀποζευγνύμε δίχα πορνείας, Κατὰ τὴν Παροιμίαν. Αφελοῦ τὸ ἱμάτιον αὐτοῦ, παρῆλθε γάρ, παροιμιαστὴν προει μια στην μιαστήν
at si ventri blandiaris, triculentiorem eum re dies. Gulosis ipsa quoque insomnia, cibi sunt. Ventri impera, ne tibi ille imperet. Oppresso ventre animus humilitate sese dejicit; molliter autem habito, in altum assurgit. Dæmonum princeps est Satanas; vitiorum autem, gula. Posteaquam malus seu diabolus helluonum manus ac pedes somno colligavit, ita demum arbitratu suo omnia agit, atque turpibus spectris impurisque excretionibus animum et corpus in Gicit. Apud mundanos radix omnium malorum ava ritia est; apud monachos autem gula potius. Copiosum stercus ingentem vermium numerum gignit; et ciborum copia magnum libidinosarum cogitationum numerum procreat. De fornicatione. Fornicationis spiritus, per carnis cupiditatem, inde etiam a prima ætate, nobis negotium facessit. Atque atrox ejus bellum est, ac duplex, in animo nempe et in corpore consideratum. Porro adversus eum continentia strenue pugnat, animi humilitate, sine qua nec fornicationem quisquam, nec alia vitia superare poterit, auxilium ipsi afferente. Oportet ergo, juxta Proverbium c, omni custodia servare cor ab obscenis cogitationibus, nec ullam earum ad nos accedentem admittere; ne alioqui animum subiens, illum trahat seu enervet, atque ad volupta tem illiciat. Operæ pretium est enim secundum Do.. mini doctrinam d mundare prius quod intus est calicis, ut fiat etiam id quod deforis est, mun dum. Quandoquidem jejunium quoque non idcirco tantum colimus, ut corpus afflictemus, verum etiam ut prudentiam mentis adipiscamur; ne per immo dicam ciborum copiam obscurata, custodiendis co gitationibus impar sit. Quin illud quoque manda tum, quod primus homo a Deo datum accepit, ser pentis caput observare jubet *; hoc est perniciosæ e c Prov. iv, 23. d Matth. xxi, 26. e Gen. 111, 15. c Αl. * 7. Abest ab al. Lectio deridicula, circa Antoninum meum, occupat caput 90 Synodici adversus Tragœ diam Irenaei: corrigetur autem per caput 59 ejus dem operis, somnium. Indubie turpiterque corrupti sunt Alexius Aristinus et Symeon Magister et Logotheta, in Synopsi ac Epitome Canonum. tomo II Biblio thecejuris canonici veteris, p. 705 et 758, vel vot. Liquet enim ex ipso Canone, qui est Basilii no mus, scribi oportere, nee probatione est opus. Juxta Domini sermonem, vir et mulier citra fornicationis causam separati, pariter condem nantur. Ludibrium revera est, quod Patricius Junius, dum nescit, hæc verba, esse Salo monis Proverb. xxvii. 15, in pervertit, p. 55 Catenae in Job.
col. 1445–1446page 6 of 16
PG 79:1445εἰς τὴν ἡμετέραν ἐπιχειρεῖ ψυχήν μήποτε τῇ παραδοχῇ τῆς κεφαλῆς, καὶ τὸ λοιπὸν σῶμα συν εισρυῇ, καὶ κατακυλισθῶμεν εἰς τὴν ἀθέμιτον πρᾶξιν. Καλὴν οὖν τὰ νήπια Βαβυλῶνος· φημὶ δὲ τοὺς ἐν ἀρχῇ προσβάλλοντας αἰσχρούς λογισμούς· ἐδαφίζειν καὶ συντρίβειν πρὸς τὴν πέτραν, ἥτις ἐστὶν ὁ Χριστός. 'Αδρυνθέντες γὰρ παρέξουσιν ἡμῖν ὀχλή - 5. στις πολλὰς καὶ πράγματα. Μη θαρρήσωμεν δὲ καταβαλεῖν διὰ μόνης ἀσκήσεως, τὸ ἀκάθαρτον πνεῦμα τῆς πορνείας, εἰ μὴ καὶ ἡ παρὰ τοῦ Θεοῦ συνεφάψηται βοήθεια. Οι παύσεται γὰρ ὁ ἄνθρωπος πολεμούμενος ὑπ' αὐτοῦ, μέχρις ἂν ἐν ἀληθείᾳ πιστεύσῃ, ὅτι οὐκ ἰδίᾳ σπουδῇ καὶ καμάτῳ, τῇ δὲ τοῦ Θεοῦ σκέπῃ καὶ ἀντιλήψει, τῆς χαλεπῆς ταύτης ἀπαλλαγήσεται μάστιγος. Υπερφυές γάρ ἐστι τὸ πράγμα, καὶ ὁ τοὺς ἐρεθισμούς τῆς σαρκὸς καὶ τὰς ἡδονὰς ταύτης καταπατῶν, τρόπον τινά, τοῦ σώματος Έξω γίνεται. Διὸ καὶ ἀδύνατον ἀνθρώπῳ τοῖς ἰδίοις πτεροῖς ἀναπτῆσαι ο πρὸς τὴν ὑψηλὴν ἁγνείαν, εἰ μὴ καὶ χάρις Θεοῦ, τοῦτον ἀπὸ βάθρου τῶν παθῶν ἀνάγοι. Δεῖγμα δὲ τοῦ, τὴν ἀρετὴν ταύτην κτήσασθαι τινα τελείως, τὸ μηδεμίαν αἰσχρὰν φαντασίαν ἐν τοῖς ὕπνοις ἐπιπηδᾷν τῇ ψυχῇ· αὗται γὰρ τοῦ νοσεῖν τὴν ψυχὴν τεκμήριον, καὶ μή πω τοῦ πάθους ἀπηλλάχθαι. Διὸ καὶ ταύτας ἔλεγχον εἶναι τῆς προ λαβούσης λέγομεν ῥᾳθυμίας, καὶ τῆς ἐν ἡμῖν ἀσθε νείας, οἷα τῆς καλυπτομένης ἐν τοῖς ἀποκρύφοις τῆς ψυχῆς μέρεσι νόσου, φανερουμένης διὰ τῆς ἐν τοῖς ὕπνοις ῥεύσεως. Μέγα οὖν, ἀδελφοί, τὸ κατόρθωμα τῆς ἁγνείας καὶ σωφροσύνης· καὶ διὰ τοῦτο μεγάλαις καὶ ποικίλαις ἐπιβουλαῖς πολεμεῖται παρὰ τῶν ἐχθρῶν. Ἀλλ᾿ ἡμεῖς εἰδότες, ὅτι χωρὶς ἁγια σμοῦ, κατὰ τὸν ᾿Απόστολον, οὐδεὶς ὄψεται τὸν Κύριον, μὴ ἀποκαμωμεν, φυλάττοντες ἐπιμελῶς τὴν καρδίαν, καὶ ἐγκρατευόμενοι, καὶ πυκνῶς προσ ευχόμενοι μετά στεναγμοῦ, καὶ τἆλλα ποιοῦντες, ὅπως τὴν κάμινον τῆς ἡμετέρας σαρκὸς, ἣν ὁ Βαβυ λώνιος βασιλεὺς ἀνάπτει τοῖς τῆς ἐπιθυμίας ἐρεθισμοῖς, ἀποσβέσωμεν τῇ παρουσίᾳ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Αὐτῷ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Σωφροσύνη μὲν ἐγκρατείας τέκνον· πορνεία δὲ Ουγάτηρ γαστριμαργίας. Κυμάτων βία χειμάζει πλοῖον· καὶ νοῦν ἀκρατῆ, λογισμός πορνείας. υψις ευανθής, βέλος πεφαρμακωμένον· ἔτρωσε ψυχὴν, καὶ τὸν ἱὸν ἐναπέθετο, καὶ ὅσον χρονίζει, πλείονα σῆψιν ἐργάζεται. Βέλτιοιν οἴκοι μένοντα σχολάζειν, ἢ τιμάν δο κοῦντα τὰς ἑορτάς, πάρεργον τοῦ δαίμονος γίνε σθαι. Ελαιον τρέφει λύχνον, και πυρσὸν ἡδονῆς ὁμιλία γυναικός. Φεύγε συντυχίας γυναικῶν, καὶ μὴ δῶς αὐταῖς * Αί. ἀναπτήνα.
cogitationis initium, per quod ad animam nostram serpere conatur; ne forte, admisso capite, reliquum etiam corpus una illabatur, et in nefariam decida nus actionen. Bene itaque erit, si parvulos Baby lonis, turpes, inquam, cogitationes, quae nos pri nium adoriuntur, ad petram, quæ est Christus f allidamus atque obteramus Adultæ etenim, plu c f 1 Cor. N, € Psal. cxxxvi, 9. * llebr. x11, 14. riinum nobis turbarum ac molestiarum exhibebant. Nec vero nos impurum fornicationis spiritum per solam religiosam exercitationem dejecturos esse confidamus, nisi Dei subsidium accesserit. Neque enim homo ab eo ante oppugnari desinet, quam vere crediderit, quod non suo studio et labore, sed Dei protectione atque præsidio ab hoc aspero flagro liberandus sit. Siquidem res est eximia ac supra naturam; et qui carnis irritamenta et voluptates proterit, a corpore quodammodo excedit. Proinde fieri nequit, ut homo suismet pennis ad castitatem, excelsam rem, convolet, nisi Dei quoque gratia eum a perturbationum animi fovea in altum edu xerit. Caeterum indicium, quod quispiam hanc vir tutem plene sit consecutus, istud est, si nulla fœda imaginatio per somnum in animam insiliat. Eæ namque argumento sunt animam ægrotare, nec ab hujusmodi affectu adhuc esse liberam. Unde et easdem dicimus antecedentis socordiæ, abditæ que in nobis imbecillitatis esse indices, non secus ac morbi cujusdam in animi penetralibus delite scentis, ac sese palefacientis per luxionem quæ in somnis contingit. Magna itaque, fratres, castita tis et pudicitiæ virtus est; ob idque magnis variis que insidiis ab hostibus oppugnatur. Verum uos, guari quod sine sanctimonia, ut ait Apostolus h, nemo ridebit Dominum, ne fatiscamus, dum dili genter cor nostrum conservamus, continentiam colimus, crebras preces cum gemitu ſundimus, ca teraque facimus, quo carnis nostræ fornacem, quam Babylonius rex per cupiditatis illecebras ac cendit, Spiritus sancti interventu exstinguamus. Ipsi gloria in sæcula. Pudicitia continentiæ filia est; fornicatio autem, gule soboles. Fluctuum impetus navem jactat; mentem intem perantem, fornicationis cogitatio. Florila facies, telum venenatum est: ani mum sauciat, et in ipso venenum infigit; quoque diutius immoratur, eo majorem saniem efficit. Præstat domi quietum manere, quam putando festa colere, dæmonis prædam et accessionem fieri. Oleum lucernam alit, itemque voluptatis flam-. nan, mulieris consuetudo. Mulierum consortia fuge, nec libertatem ipsis con
col. 1449–1450page 7 of 16
PG 79:1449Βαρὺς ὁ τῆς πορνείας δαίμων, καὶ σφοδρῶς ἐπιτίθεται τοῖς κατὰ τοῦ πάθους ἀγωνιζομένοις, καὶ μᾶλ λον ἐν τῇ ἀμελείᾳ τῆς διαίτης, καὶ τῇ ὁμιλίᾳ τῶν βλαβερῶν προσώπων. Τῇ λειότητι γὰρ τῆς ἡδονῆς ὑποκλέπτων τὸν νοῦν, μετέπειτα διὰ τῆς μνήμης ἀποβαίνει 18, πυρπολῶν τὸ σῶμα, καὶ ποικίλας μορφ φὰς αἰσχρῶν φαντασιῶν ὑποδεικνύων. ρου Σῶμα σώφρον, θυσίας πολυτελοῦς Θεῷ τιμιώτε Το πάθος τῆς αἰσχρότητος ἐκριζος κόπος ψυχικός καὶ πόνος σωματικός τῆς ψυχῆς μὲν ἀεὶ τοῦ Θεοῦ δεομένης, τοῦ δὲ σώματος ἐγκρατευομένου. Ἐν τοῖς πολέμοις τῆς σαρκός, χρὴ καταπονεῖν τὸ σώμα. Συμφέρει γὰρ τοῦτο μᾶλλον εἰς ἀῤῥωστίαν ἐμπεσεῖν, ἢ τὴν ψυχήν. Ἡ ἀκολασία, τὴν ψυχὴν μὲν ἐκθηλύνει καὶ μολύ νει, καὶ τὴν ἡγεμονίαν αὐτῆς μεθίστησιν εἰς ἐπονείδιστον δουλείαν· τοῦ σώματος δὲ προσδιαφθείρουσα τὸν τόνον, πρὸς τὰς νόσους επιῤῥεπέστερον αὐτὸ κατα εργάζεται. Περὶ φιλαργυρίας. Ξένος ὁ πόλεμος τῆς φιλαργυρίας, καὶ ἔξω τῆς ἡμῶν φύσεως, ἐξ ἀπιστίας τοῖς μοναχοῖς ἐγγινόμενος. Τῶν μὲν γὰρ ἄλλων παθῶν, θυμοῦ καὶ ἐπιθυμίας, οἱ ἐρεθισμοὶ τὰς ἀφορμάς δοκοῦσιν ἔχειν ἀπὸ τοῦ σώματος· ὅθεν καὶ ὡς ἔμφυτα τρόπον τινά, διὰ μακρού χρόνου, δυσχερῶς καταπολεμοῦνται. Τοῦτο δὲ τὸ πάθος ἔξωθεν ἐπισυνιστάμενον, εἰ μὲν ἐπιμελείας τύχοι καὶ προσοχῆς, ἐκκόπτεται ῥᾷον· ἀμεληθὲν δὲ, τῶν ἄλλων ὀλεθριώτερον γίνεται, καὶ ῥίζα πάντων τῶν κακῶν, καὶ εἰδωλολατρεία, κατὰ τὸν Απόστολον, Εγ μὲν γὰρ τοῖς νηπίοις, καὶ θυμός διαφαίνεται καὶ ἐπιθυμία· διότι πρὸς βοήθειαν ἐξ ἀρχῆς ὁ Δημιουργὸς τῇ φύσει ταῦτα συγκατεβάλετο θυμοῦσθαι μὲν, κατὰ τοῦ διαβόλου· καθά φησι καὶ ὁ ἐν θεολογία μέγας Γρηγόριος Ὁ θυμὸς ἔστω σοι κατὰ μόνου τοῦ ὄψεως, δι' ὃν ἀπόλωλας ἐπιθυμεῖν δὲ, πρὸς τεκνογονίαν, εἰ καὶ παρὰ φύσιν τούτοις κεχρήμεθα· ἡ δὲ νόσος τῆς φιλαργυρίας, οὐκ ἐκ φυσικῆς κινήσεως ἔχει τὴν ἀφορμήν· ἀλλ' ὡς εἰρήκαμεν, ἐξ ἀπιστίας, τοῦ μὴ προνοεῖσθαι παρά Θεοῦ. Λαβομένη γάρ ψυχῆς χλιαρᾶς, εύλογα δοκεῖ ὑποτίθεσθαι· γῆρας μακρὸν, ἀσθένειαν σώματος, έγ 12 Α. ἐπεμβαίνει;. ῾Ο ἐν θεολογία μέγας Γρηγόριος. λογικῶς εἰπεῖν, 44: Οὐ δεῖ ἡμᾶς, κατὰ τὴν θεολό τον φωνήν, τοῖς ὑπὲρ ἡμᾶς ὑποδείγμασιν ἔπε σθα:. 40, 659, Σοὶ δὲ τίς ἀνάγκη τοῖς ὑπὲρ σὲ ὑποδείγμασιν ἐπομένῳ, κακώς βουλεύεσθαι; θεολογικά Έπη χρυσά φλην αγείας
c Gravis est fornicationis damon, ac vehementer iis imminet, qui adversus hujusmodi affectum di, micant; idque magis inter victus negligentiam, et noxiarum personarum consuetudinem. Siquidem per voluptatis mollitiem animum surripiens, dejude per recordationem ingreditur, et corpus inflammal, atque multiplices turpium imaginum formas subji cit. Corpus pudicum sacrificio magnificu exquisito que apud Deum est charius. Affectum turpitudinis eradicat animi exercitatio, et corporis labor: animo quidem Deum assidue precante, corpore autem continentiam colente, Inter carnis bella, corpus lanoribus fatigandum est. Præstat enim corpus in morbum incidere, quam animam. Libido tum animam emollit ac inficit, ipsiusque principatum in turpem servitutem transfert, tum corporis vigorem labefactat, atque ad morbos propensum reddit. De avaritia. Externum est avaritiæ bellum, atque a natura nostra alienum, ex infidelitate monachis adhærens, Etenim aliorum affectuum, iræ ac libidinis, stimuli ansam a corpore arripere videntur: unde, utpote quasi a natura insiti, nonnisi longo temporis spa tio atque ægre superantur. At bic affectus, cum extrinsecus confletur, siquidem diligentia et atten tio accedat, facilius exscinditur; sin autem negli gatur, exitiosior aliis efficitur, radixque omnium malorum, et idolorum servitus, juxta Apostolum 1. Quippe in pueris et ira et cupiditas cernitur; quan doquiden Creator ab initio ejusmodi affectus adju menti causa insevit naturæ nostræ: irasci quidem contra diabolum (quemadmodum ait ille magnus in theologia vir Gregorius: Ira tibi sit çontra solumı serpentem, ob quem periişti), concupiscere autem, procreandorum liberorum causa, etsi praeter natura scopum iis utimur. At vero morbus avaritiæ non ex naturali motu occasionem accipit, verum, ut jam diximus, ex infidelitate, quod non credamus Dei providentia nos regi. Nam ubi mollem ani mam macta est, rationi consentanea proponere yi 11 Tim. vt, 10; Coloss. nit, 5. m Orat. 43. Theologus per excellentiam dictus, ut nemo nescit. Unde bɛo in Vita Ignatii CP. Mens theologica, apud Gregorium Nyssenum in Testimoniis cap. penult. et similia sæpe. Aristenus ad Canonem Carthaginensem Ex interprete, Non oportet nos, juxta divinam vocem exempla quæ sunt supra nos sequi; male. Respicitur enim ad dictum Gregorii Nazianzeni Orat. p. Τibi autem quid necesse est, ut dum exempla, quæ te sublimiora sunt, sequeris, malum consilium capias? Vidle canonem Trullanum primum: atque huc re fer non satis intellectum a viris doctrina præstan tibus commentarium Balsamonis ad canonem 60 apostolorum; quo loci inter Pseudepigrapha re censet hæreticas nugas, quas, cum essent Chry somalli, Pamphilus κυncue paverat. Nam Theodori verba bono sensu cassą erunt, nisi placuerit Pamphilo Chrysomallicas nomine Gregorii Theologi venditare.
col. 1451–1452page 8 of 16
PG 79:1451κατάλειψιν συγγενῶν καὶ φίλων, και τοιαύτας ἄλλας προφάσεις· καὶ λοιπὸν εἰσδυομένη καὶ περιλαμβάνουσα τὴν ψυχὴν, ὅλην τὴν ἐπιθυμίαν εἰς ἑαυτὴν μεθιστᾷ, καὶ πείθει μόνον τὸ ἀργύριον ζητεῖν, καὶ μόνῳ τούτῳ βεβαίως θαῤῥεῖν, ὡς ἐν καιρῷ βοηθή σοντι· τὰς δὲ πρὸς Θεὸν ἐλπίδας, ἴσα καὶ αὔραι; λο γίζεσθαι. Τρεῖς δὲ τρόποι τῆς φιλαργυρίας· ὁ μὲν, ὅταν τις ἐπιθυμεῖ κτήσασθαι ἃ μὴ ἔχει· ὡς Γιεζή, οὗ ἐπιτίμιον, ἡ αἰώνιος λέπρα· ὁ δὲ, ὅταν τις ἀποταξάμενος οἷς ἔχει, πάλιν ἐπιθυμεῖ πλούτου· ὡς ὁ Ἰού δας, οὗ ἐπιτίμιον, ἡ πικρὰ ἀγχόνη· ὁ δὲ, ὅταν τις ὑποσχόμενος ἀποκτήσασθαι πάντα ὅσα ἔχει, λάθρα παρακατάσχει μέρος· ὡς ᾿Ανανίας καὶ Σάπφειρα, ὧν ἐπιτίμιον, ὁ αἰφνίδιος καὶ ἀφειδὴς θάνατος. Εκκο πτέον τοίνυν τὴν ῥίζαν τῶν κακῶν· ταύτης γὰρ μετ νούσης, καὶ οἱ κλάδοι φυήσονται· μή πως ἀκούσω μεν ἀπροσδοκήτως· Αφρον, ταύτῃ τῇ νυκτὶ τὴν ψυχήν σου ἀπαιτοῦσιν ἀπὸ σοῦ, ὁ δὲ ἡτοίμασας, τίνι ἔσται; Κατορθοῦσι δὲ μάλιστα τὸ ἀφιλάργυρον, οἱ ἐν κοινοβίῳ μηδενός φροντίζοντες. Φιλάργυρος μοναχὸς ἐν ἐργοχείροις ἐπιμελέστατος· ἔργον μὲν ἔχων ταῦτα, πάρεργον δὲ τὴν προς ευχὴν καὶ τὴν ἀνάγνωσιν, καὶ εἴ τι πνευματικόν προβάλλεται δὲ καὶ εἰ; συνηγορίαν τοῦ πάθους, τὸ ἀποστολικὸν ἐκεῖνο ῥητόν· Ὁ ἀργὸς μηδὲ ἐσθιέτω διον ἔργον μὲν ἔχειν, τὰ ψυχωφελῆ, πάρεργον δὲ, τὰ ἐν ἐργοχείροις. Φιλάργυρος, οὐχ ὁ ἔχων χρήματα πάντως, ἀλλ' ὁ φιλῶν αὐτὰ, καὶ τῆς τούτων ὀρεγόμενος κτήσεως Μοναχός πολυκτήμων, πλεῖον πεφορτισμένον, εν χερῶς ἐν ζάλῃ καταδυόμενον. Ὁ δὲ ἀκτήμων, εὐσταλὴς ὁδοιπόρος, ἐν παντὶ τόπῳ καταγώγιον εὑρίσκων· κούφος δρομεύς, τα χέως φθάνων ἐπὶ τὸ βραβεῖον τῆς ἄνω κλήσεω; ἀετὸς ὑψιπέτης, τότε καθιπτάμενος ἐπὶ τροφήν, ὅταν ἡ χρεία βιάσηται. Μοναχὸς νεσῶν φιλαργυρίαν, οὐδέποτε μερίμνης ἀπήλλακται. Ασύμβατος εἰς ἀγάπην ἡ φιλαργυρία. Η μὲν γὰρ ἡδέως ἀνέχεται πλεονεκτουμένη, καὶ ὄντων περιχαρώς μεταδίδωσιν· ἔστιν ὅτε δὲ ἅπαντα με ΔΙ, 14. γαλοψύχως προΐεται· ἡ δὲ, πᾶν τοὐναντίον εἶδε ποιεῖν. Οὐκ ἐκλείψει κύματα θαλάσσῃ, οὐδὲ φιλαργύρω ὀργαὶ καὶ λύπαι. Φιλάργυρος εἰς οὐρανὸν ἐπειγόμενος, ἔειχε δε σμήσαντι τοὺς αὐτοῦ πόδας καὶ πειρωμένῳ δρα μεῖν. Περὶ ὀργῆς. Η αργή περικαθημένη τὴν καρδίαν καὶ ἀνακαιο μένη, τυφλοῖ τὸν νοῦν τῷ καπνῷ, καὶ φθείρει τὴν διάκρισιν· καὶ λοιπὸν σφαλερὰ πάντα πράττει και Η
detur, diuturnam senectutem, corporis imbecillita tem, cognatorum et amicorum desertionem, alios que id genus prætextus. Ac deinceps in animum suliens, cunque prorsus occupans, totam cupidi tatem ad sese traducit, persuadetque, pecuniam solam quærere, in eaque sola, ut quæ in tempore adjutura sit, firmiter confidere; spem vero in Deum instar ventorum reputare. Tria porro avaritiæ sunt genera: primnum, quanto quis ca quibus caret, adipisci gestit; ut Giezi, cujus poena lepra sempi terna est n: alterum, cum quis postquam faculta tibus suis renuntiavit, rursus divitiarum cupiditate afficitur; ut Judas, cujus supplicium acerbus est lacuens °: tertium, ubi quis bona omnia abject rum se pollicitus, partem clam retinet; ut Ananias et Sapphira,quorum pœna mors repentina et sæva P. Quocirea evellenda est malorum radix, Hæc enim si maneat, rani quoque pullulabunt. Ne inopinato audiamus Stulte, hac nocte animam tuam repetunt a te; quæ autem parasti, cujus erunt 9? Cæterum virtutem contemptæ pecuniæ et avaritiæ abjectæ curam suscipiunt. Avarus monachus, in manuum laboribus dili gentissimus, eos quidem pro seria opera habet, pro defunctoria autem precationem ac lectionem, et si quid aliud spirituale est. Quin ad hujusmodi affectus patrocinium illud quoque Apostoli dictum obtendit: Qui oliosus est, nec manducet r. Cum ta men contra, ea quæ animæ utilia sunt pro opere haberi debeant, pro appendice vero operis ea quæ manibus conficiuntur. Avarus ille est, non qui omnino pecunias habet, sel qui eas amat, atque adipisci cupit. Monachus dives et copiosus onusta navis est, quæ in tempestate facile submergitur. Contra is qui nihil possidet, levis ac expeditus viator est, qui in omni loco diversorium invenit, citoque pervenit ad bravium supernæ vocationis *; aquila denique sublime volans, ac tum demum ad cibum devolans, cum necessitas cogit. Monachus avaritiæ morbo laborans, nunquam a cura et sollicitudine liber est. Avaritiæ cum charitate nullum fœdus esse potest. Hæc enim æquo libentique animo se fraudari pali maxime ii excolunt, qui in cœnobio nullius rei tur, facultatesque suas late impertit, atque inter dum etiam omnia magno animo abjicit; illa vero contrarium omnino efficere consuevit. Nunquam deerunt fluctus mari, neque avaro iræ ac moerores. Avarus in cœlum contendens, buic similis est, qui pedibus suis vinculo constrictis currere co natur. De ira. Ira cum semel pectus obsederit, cumque exarse rit, mentem fumo obcæcal, judiciumque corrumpit; ac denique lubrica omnia et confusa reddit. Contur n IV Reg. V, Matth. xxvi, 5. P Act. v, 6,10. q Luc. xil, 20. Thess. 11, 10. • Philipp.
col. 1453–1454page 9 of 16
PG 79:1453συγκεχυμένα. Εταράχθη γάρ, φησὶν, ἀπὸ θυμοῦ ὁ ὀφθαλμός μου. Καὶ αὖθις· Θυμὸς ἐν κόλπῳ ἀφρόνων αὐλίζεται. Καὶ μισεῖ τὸ δίκαιον. Οργή γὰρ, φησίν, ἀνδρὸς, δικαιοσύνην Θεοῦ οὐ κατ εργάζεται 18. Καὶ ἀσχημονεί. Ανήρ γάρ, φησί, θυμώδης, οὐκ εἰσχήμων. Καὶ τοσούτοις κακοῖς ὑποβάλλουσα τὸν ἑαλωκότα, ἐλεεινῶς ἀποθηρ:οτ. Χρή τοίνυν πραότητα μεταδιώκειν, καὶ ἀταράχους ἑαυ τοὺς διατηρεῖν, ἐν τῷ διορθοῦσθαι τὸν πλημμελήσαντα· μήποτε διὰ θεραπείας, νόσον ἐπισπώμεθα. Οργίζεσθε γάρ, φησί, καὶ μὴ ἁμαρτάνετε. Πῶς δ' ἄν τις ὀργιζόμενος, οὐχ ἁμαρτήσει; Εἱ κατὰ τῶν ἰδίων ὀργίζεται πάντοτε παθῶν, καὶ τῇ ἑαυτοῦ ῥᾳθυ μία τὰς αἰτίας τῆς ὀργῆς ἐπιγράφεται. Εἰ δὲ κατὰ τοῦ πλησίον ἐκκινηθῶμεν, ἀλλὰ ταχέως διαλλαγῶμεν. Γέγραπται γάρ· Ο ἥλιος μὴ ἐπιδυέτω ἐπὶ τῷ παροργισμῷ ὑμῶν. Καὶ πάλιν· Μὴ μισήσῃς τὸν ἀδελφόν σου ἐν τῇ καρδίᾳ σου. Ομίχλης ἀνάδοσις αέρα παχύνει, καὶ θυμοῦ κιν νησις, ὀργίλου διάνοιαν. Οργίλου νούς, πηγή τεταραγμένη, νάμα κεκτημένη τεθολωμένον καὶ ἄχρηστον. Ανήρ σεμνός αἰσχρὸν ἀποστρέφεται καταγώγιον, καὶ ὁ Θεὸς, ὀργίλου καρδίαν. Καπνὸς ὀφθαλμοὺς ταράσσει, καὶ ὀργὴ προσευχομένου ψυχήν. Οργίλου λογισμοί, εχίδνης γεννήματα, καὶ κατ εσθίουσι τὴν γεννήσασαν αὐτοὺς καρδίαν. Τῶν ὀργίλων τεταραγμένα καὶ μεστὰ δείματος τὰ Ενύπνια. ῾Ο ἥλιος μὴ ἐπιδυέτω, φησὶν, ἐπὶ τῷ παροργισμῷ ὑμῶν· ἵνα μὴ νύκτωρ επιστάντες οἱ δαίμονες ἐκταράξωσι τὴν ψυχὴν διὰ φοβερῶν φαντασμά των· ἐκ τοῦ θυμοῦ γὰρ ταῦτα γίνονται· καὶ οὕτω δειλοτέραν πρὸς τὸν πόλεμον ἐργάσωνται ταύτην. Πλειόνων δεῖται φαρμάκων ὁ θυμὸς παρὰ τὴν ἐπιθυμίαν. Βιαιότερος γάρ ἐστι καὶ δυσκαθεκτό Χείμαρρος πλημμυρήσας, παρασύρει τὸ προστυχὸν· καὶ θυμὸς ἀναζέσας, κατασύρει διάνοιαν. Οἱ θυμοί, καθάπερ οἱ κύνες, τυφλὰ τίκτουσι τὰ νοήματα Οργή, μήτηρ μανίας, ὑπερζέσασα γίνεται. Περὶ λύπης. Ὅταν τὸ πονηρὸν πνεῦμα τῆς λύπης περιδράξηται τῆς ψυχῆς, ὅλην τὴν εὐτονίαν αὐτῆς καὶ καρτερίαν παραλύει, καὶ σκοτίζει, καὶ καταφέρει καὶ καταβα 18 Α. οὐκ ἐργάζεται. τα νοήματα. οι θυμοί καθάπερ αἱ κύνες, τυφλὰ τίκτουσιν ἐγκλήματα, ἐγκυήματα.
batus est enim, inquit, ab ira oculus meus L. Et ite rum: Ira in sinu stultorum manet ". Atque id quod justum est odio habet. Ira enim, inquit, viri justi tiam Dei non operatur ▾, et indecore se gerit. Vir enim, inquit, iracundus, decorus non est *. Cumque in tot ac tanta mala eum quem semel invasit con jiciat, miserandum in modum ipsum eferat, Gpor tet ergo mansuetudinem consectari, nosque ab om ni perturbatione puros conservare, quoties aliquem qui deliquit corrigimus; ne forte per medicinam morbum contrahamus. Irascimini enim, inquit, et nolite peccare 7. At qui fieri potest, ut quis succen sendo non percet? Nimirum si adversus vitia sua semper irascatur, atque iracundiæ causas ascribat suæ ipsius socordiæ. Quod si adversus proximum commoveri nos contigerit, at certe in gratiam cum illo confestim redeamus. Scriptum est enim: Sol non occidat super iracundiam vestram ². Et rursus Non oderis fratrem tuum in corde tuo ª. Nebulæ exortus aerem condensat, et iracundiæ excitatio, iracundi mentem. Iracundi mens fons est turbidus, qui obtinet la, ticem cœnosum et inutilem. Vir honestus et gravis obscenum diversorium aversatur: item Deus, cor iracundi. Ut fumus oculos turbat, sic ira, precantis ani mum. Iracundi cogitationes, viperæ genimina, et cor quod eas peperit erodunt. Iracundorum perturbata et cum terrore conjun cta sunt somnia, Sol, inquit, non occidat super iracundiam vestram ne noctu irruentes dæmones, animam per horrendą spectra conturbent: etenim ex iracundia haec ex sistunt atque eo modo ignaviorem eam ad bellum reddant. Pluribus medicamentis ira opus habet, quam cu piditas. Est enim violentior, et ad coercendum dif ficilior. Torrens exundans, obvia quæque secum trahit; et iracundia infervescens mentem abducit. Iracundia, in morem canum, cæcas cogitationes parit. Ira, vesaniæ mater, cum efferbuerit, eficitur.. De tristitia. Cum improbus tristitiæ spiritus animam arri puerit, omnes ipsius nervos ac robur frangit, eam que obscurat, deprimit, prorsusque demergit; atl t Psal. xxx, 10. u Eccle. vii, 10. * Jac. 1, 20. • Prov. xxvi, 21. 7 Psal. 1, 5. ² Ephes. IV a Levit. six, 17. Ex Melissa, aut quod non vereor rescribere,
col. 1455–1456page 10 of 16
PG 79:1455πτίζει τέλεον, καὶ καθάπερ σῆς ἱμάτιον, καὶ ξύλον σκώληξ, διαμασσᾶται ταύτην καὶ ἀποπνίγει, καὶ οὐ συγχωρεῖ τὴν οἰανοῦν παράκλησιν δέξασθαι. Πάσης γὰρ πικρίας πληρῶσαν αὐτὴν, παρασκευάζει πᾶσαν ψυχαγωγίαν ἀποστρέφεσθαι, καὶ ἀμελεῖν, καὶ ἐκλύεσθαι, καὶ πάντων ἀπογινώσκειν· καὶ λοιπὸν ὁ ἐα μων αὐτὴν παραλαμβάνει τῆς ἀκηδίας. Αλλ' ἡμῖν εὐθὺς κατὰ τῆς λύπης ἀγωνιστέον, διὰ τῆς προσευχῆς, καὶ τῆς εἰς Θεὸν ἐλπίδος, καὶ τῆς ἀναγνώσεως τῶν θείων Γραφῶν, καὶ τῆς μετὰ εὐλαβῶν ἀνθρώπων ἀναστροφῆς, καὶ κοινολογίας. Τὴν μέντοι κατὰ Θεὸν λύπην, καὶ μᾶλλον ἀσκητέον, τὴν ἐφ' οἷς ἁμαρτάνομεν, καὶ ῥαθυμοῦμεν, καὶ τὸν Θεὸν παροργίζομεν. Αύτη γὰρ τοὐναντίον διεγείρει πρὸς ἐργασίαν ἀρετῶν, καὶ σπουδαίους ἀποτελεῖ. Τὴν οὐ κατὰ Θεὸν λύπην, φαύλης ὀρέξεως ἀποτυχία συνίστησιν. Οὐκ οἶδε μέλιτος γεῦσιν ὁ πυρέσσων, οὐδὲ πνευ ματικὴν ἡδονὴν ὁ λυπούμενος μοναχός. Λύπη, σκώληξ καρδίας, εἰς ἑαυτὴν ἔλκουσα καὶ περισπῶσα τὸν νοῦν. Ο λυπούμενος οὐ κινήσει τὸν νοῦν εἰς θεωρίαν, οὐδὲ προσευχὴν ἀναπέμπει καθαράν. Η λύπη γάρ ἐμπόδιον παντὸς κατορθώματος. Οὐκ ἰσχύει λύπη, μή παρόντων παθῶν. Λύπη γὰρ παθῶν ἔλεγχος ἀψευδής. Ο κρατῶν οὖν παθῶν, ἐκράτησε λύπης. Αἴσθησιν μὲν σώματος ἀφαιρεῖται [κτερος· αἱ σθησιν δὲ ψυχῆς ἀφαιρεῖται λύπη, Ὃν οὐχ ἥττησεν ἡδονὴ κοσμική, τοῦτον οὐδὲ λύπη. Φεύγων γὰρ ἐκείνην οὐ “ταύτης οὐ κρατηθήσεται. Το φάρμακον τῆς ἐχίδνης, μετρίως μὲν προσφερή μενον, διαφθείρει τοὺς τοὺς τῶν ἄλλων θηρίων, ἀμέσ τρως δὲ πινόμενον, καὶ τὸν πίνοντα προσδιαφθείρει καὶ ὁ τῆς λύπης δαίμων, μετρίως μὲν ἐμπίπτων, ἀναιρεῖ τὰς ἀπὸ τῶν ἄλλων δαιμόνων ενιεμένας φιλο ηδονίας, σφοδρότερον δὲ προσβαλών, καταποντίζει τὴν ἀθλίαν ψυχήν. 'Αδόκιμον χρυσόν, ἐκάθηρε χωνευτήριον, καὶ λύπη κατά Θεόν, καρδίαν μεμολυσμένην. Πλήθος ξύλων, συμπνίγει φλόγα, καὶ λύπης ἀμε τρία, ξηραίνει δάκρυον, καπνώδη καὶ σκοτεινὴν τὴν ψυχὴν ἀπεργαζομένη. Περὶ ἀκηδίας. Τὸ πνεῦμα τῆς ἀκηδίας, τῷ πνεύματι τῆς λύπης ἀκολουθεῖ· δεινὸς δὲ καὶ βαρύτατος οὗτος ὁ δαίμων, καὶ τοῖς μοναχοῖς ἀεὶ πολεμῶν· ὅ; ἔκτην ὥραν ἐπι τίθεται μάλιστα· διὸ καὶ μεσημβρινός καλεῖται· φρίκην ἐμποιῶν καὶ ἀτονίαν, καὶ μέσος πρὸς αὐτόν " ὑπό
que ut tinea vestem, ac vermis lignum, depascitur et præfocat, nec ullam omnino sinit consolationem admittere. Nam ubi eam omni amaritudine reple verit, id efficit, ut omne aversetur solatium, cu rum abjiciat, clanguescat, et de omnibus desperet. Atque ita deinceps acediæ dæmon eain assumit. At nobis quamprimum adversus tristitiam decer tandum est, nempe per orationem, spem in Deum, divinarum Scripturarum lectionem, consue udinem que et colloquium cum piis viris. Quin etiam in ea tristitia exercere nos oportet, quæ secundum Deum est b, atque ob ea in quibus peccamus, segniter agimus, Deumque ad iracundiam provocamus. llæc enim e contrario ad virtutum cultum excitat, et studiosos diligentesque reddit. Tistitiam quae secundum Deum non est, prava cupiditas frustrata constituit, Qui febri correptus est, mellis gustum nescit; nec spiritualem lætitiam monachus qui tristitiæ morbo laborat. Tristitia vermis cordis est, quæ ad sese mentem trahat et divellat. Qui in mærore est, is mentem ad contem plationem minime movebit; nec puram orationem ad Deum emittit: naror enim virtuţi omnj officit. Nullas vires habet tristitia, cum affectus absunt, Est enim moeror affectuum certissimus index. Qui ergo affectibus dominatur, tristitiæ pariter in pravit. Ut aurigo sensum corporis adlimit; sic animi sen sum trisļitia. Quem mundi voluptas non vicerit, hunc nec mveror vincet. Nam qui illam fugerit, huic minime cedet. Viperæ medicamentum, si parce adhibeatur, aliorum serpentum venena corrumpit; sin autem ultra modum hauriatur, bibentem quoque insuper necat. Consimiliter tristiti.e dæmon, si mediocri ter incurrat, voluptatum amores, qui ab aliis de nonibus immittuntur, exstinguit; sin vero vehe mentius irrumpat, miseram animam dentergit. Aurum improbum fornax purgat; et tristitia quæ secundum Deum est, cor contaminatum. Nimia lignorum congeries flammam suffocat; et tristitia immodica lacrymas siccat, fumante: vide licet ac tenebrosam animam reddens. De acedia. Spiritus acediæ tristitiae spiritum comitatur acer autem atque in primis gravis est hic dæmon, semperque monachis infestus: qui præsertim ad sextam horam adoritur; unde meridianus appella tur c. Horrorem et languorem affert, oriunque tum h 1 Cor. vu, 10. c Psal. sc, 6. Αl.
col. 1457–1458page 11 of 16
PG 79:1457τὸν τόπον, καὶ τοὺς συνδιατρίβοντας ἀδελφούς, καὶ ῥαθυμίαν εἰς εὐχὴν καὶ ἀνάγνωσιν· ὑποβάλλει δὲ λογισμούς μεταβάσεως, καὶ τόπων ἄλλων καὶ δια της άλλης ενίησιν ἔρωτα, καὶ βίον ἕτερον ὑπογράφει σωτηριωδέστερον, καὶ πείθει γινώσκειν ὡς ἀπολεῖται μὴ μεταβάς. Καὶ πρὸς τούτοις πεῖναν ἐντίθησιν ἀσυνήθη καὶ διεγείρει τὴν ὄρεξιν. Ἔπειτα και λο γισμοὺς εἰσάγει, παραβάλλειν ἀδελφοῖς, χάριν ὠφε λείας δῆθεν, ἢ ἐπισκέψεως· καὶ πείσας, ἄστατον ἀποδεικνύει καὶ φιλήδονον, καὶ ῥεμβόν· καὶ κατ' ὀλίγον, κοσμικαῖς ἐνδεσμεῖ φροντίσι καὶ ἀσχολίαις. Εἰ δὲ μὴ νικήσῃ, βαρύν ὕπνον εφοπλίζει, καὶ κατα βαπτίζων, ἐντεῦθεν πειρᾶται περιγενέσθαι. Προς ήκει δὲ διὰ προσευχῆς αὐτὸν ἀνατρέπειν, καὶ ἀναγνώσεως, καὶ ὑπομονῆς, καὶ καρτερίας, καὶ ἀποχῆς ἀργολογίας, καὶ διὰ τοῦ ἔργου τῶν χειρῶν. ᾿Ακηδία ἐστὶν ἀτονία ψυχῆς οὐκ ἐχούσης καρτα ρίαν· ἡ ὀλιγωρία ψυχῆς νοσούσης φιληδονίαν. Νεφέλην άνυδρον ἄνεμος ἐλαύνει, καὶ νοῦν οὐκ ἔχοντα καρτερίαν, ἀκηδίας πνεῦμα. Δένδρον καλῶς πεπηγός, οὐ κατέσεισε βία πνεύ ματος, καὶ ψυχὴν ἐρηρεισμένην οὐ κατέκαμψεν ἐπί θεσις ἀκηδίας. Ούτε φυτόν πολλάκις μεταφυτευόμενον δύναται καρποφορεῖν, οὔτε μοναχός κυκλεύων. Μοναχὸς ἀκηδιαστής ἐρημίας φρύγανον· ὀλίγον ἠρέμησε, καὶ πάλιν μετάγεται. Οὐκ ἀρκεῖ φιληδόνῳ γυνὴ μία, οὐδὲ ἀκηδιῶντι κατ αγώγιον ἔν. Οὗτος φαντάζεται τοὺς ἐπισκεψομένους· ἔτρισεν α ἡ θύρα, και ταχέως ἐξήλατο· φωνήν ήκουσε, καὶ διὰ τῆς θυρίδος παρέκυψεν. Εἰς ἀνάγνωσιν καθίσας, ἤρξατο χασμᾶσθαι, καὶ πρὸς ὕπνον καταφέρεσθαι τρίβει τὰς ἔψεις, διατείνει τὰς χεῖρας· τοῦ βιβλίου τοὺς ὀφθαλμοὺς ἀποστήσας, ενατενίζει τῷ τοίχῳ. Πάλιν ἐπιστρέψας αναγινώσκει μικρόν, ἀνέπτυξε τὰ φύλλα, περιειργάσατο τὰ τέλη τῶν λόγων· εἶτα πτύξας τὸ βιβλίον, ὑπέθηκεν αὐτὸ τῇ κεφαλῇ προσκεφάλαιον. Ακηδιαστής μοναχός, ὀξὺς μὲν εἰς διακονίαν, ὀκνηρὸς δὲ εἰς προσευχήν. Ἐν παντὶ ἔργῳ, τάξον σεαυτῷ μέτρον, καὶ μὴ πρότερον ἀποστῇς πρὶν ἂν τελέσῃς αὐτό. Περιπίπτων ἀκηδίᾳ, παρακάλεσον τὴν ψυχὴν μετὰ δακρύων, οὕτως αὐτῆς κατεπάδων· Ινατί περίλυπος εἶ, καὶ ἱνατί συνταράττεις με; "Ελπισον ἐπὶ τὸν Θεὸν, καὶ αὐτὸς ποιήσει. Δεν παρασκευάζεσθαι τὸν μοναχῶν, ὡς αύριον το θνηξόμενον, καὶ μή ε' οὕτω πάλιν τὸ σῶμα θερα πεύειν, ὡς πολλὰ ζησόμενον. Τὸ μὲν γὰρ, τοὺς λο γισμούς τῆς ἀκηδίας περικόπτει· τὸ δέ, τῷ σώματι συντηρεῖ τὴν ἴσην εγκράτειαν. Ηρώτησέ τις τὸν γέροντα, λέγων· Ακηνιώ, Πά τες. Ο δέ φησιν· Οὔπω, τέκνον, ἔγνως οὔτε τὴν που Ε. μήν.
loci ipsius, tum una commorantium fratrum, nec Ierantiam, atque abstinentiam ab inani sermone, tere ac profligare. non socordiam in precibus ac lectione. Ad hæc suggerit cogitationes migrationis, et aliorum loco rum alteriusque instituti immittit cupiditatem; iti dem aliam vitam ut saluti aptiorem describit, mo netque ut sciat quod nisi locum mutaverit peritu ius sit. Praeterea esurien injicit inconsuelam, et excitat cibi appetentiam. Dein etiam cogitationes inducit, pergendi ad fratres, scilicet utilitatis ergo ac visitationis. Quod cum illi persuaserit, levem et inconstantem, voluptatum studiosum, vagabun dumque reddit, ac sensin mundi curis et occupa tionibus alligat. Sin autem victoriam obtinere ne quiverit, gravem somnum adversus. eum armat, et immergens, inde superare nititur. Oportet autem per orationem, et lectionem, et patientiam, ac to ac denique per manuum opus et laborem eum ever d Psal. XLI, 12; Psal. xxxvi, 3. Acedia est languor animæ tolerantia carentis; aut desidia animæ voluptatum amore laborantis. Nubem aqua vacuam ventus propellit; et mentem tolerantiæ expertem, acediæ spiritus. Sicut arborem, quæ alte radices egit, vis venti concutere nequit; ita nec animam fixam et stabi lem acediæ impetus flectere. Neque planta, quæ crebro sedem mutat, fructus proferre potest, neque monachus vagus. Monachus acediæ obnoxius, solitudinis cremium est; paulum conquievit, et rursus alio migrat. Non sufficit libidini dedito una mulier; nec ace dia laboranti, unum domicilium. Hie visitaturos imaginatur: stridit janua, statim exsilit; vocem audivit, per fenestram prospicit. Si lectionis causa consederit, oscitare et in somnuni ruere incipit; oculos frieat, manus protendit; a li bro oculos aversos in pariete defigit: rursum con versus paululum legit, folia volvit, fines sermonum curiose inquirit: demum librum claudit, cumque capiti cervicalis loco submittit. Monachus acediæ morbo correptus, ad ministe rium promptus est, ad precationem vero segnis. In omni opere modum tibi ipsi præscribe, nec prius abscede, quin illud perfeceris. Cum in acediam seu tædium prolaberis, ani mam cum lacrymis cohortare, hoc modo eam velut excantaus: Quare tristis es, et quare conturbas.me? Spera in Deo, et ipse faciet ª. Monachus ita comparatus esse debet, tanquam crastino die moriturus, ac ita rursus corpus curare tanquam diu victurus. Illud enim acedite seu pi gritiae cogitationes amputat; hoc autem corpori conservat æquabilem contiuentiam. Quidam ad senem ita locutus est: Pater, ace dia teneor. Ille autem respondit: Nondum, fili,
col. 1459–1460page 12 of 16
PG 79:1459ριμένουσαν τους σπουδαίους ἀπόλαυσιν, οὔτε τὴν κατ λασιν τῶν ῥᾳθύμων. Ἐπεὶ σκωλήκων εἰ πάντως ἐπέπληστό σου τὸ κελλίον, ἑκαρτέρεις ἂν, μηδόλως ἀκηδιῶν. α Ἡ ἀκηδία πασῶν τῶν τῆς ψυχῆς δυνάμεων ἐπισ δραττομένη, πάντα σχεδὸν ὁμοῦ πολλάκις κινεῖ τὰ πάθη. Τοῦτο δὲ γινώσκων ὁ Κύριος εἴρηκεν Ἐν τῇ ὑπομονῇ ὑμῶν, κτήσασθε τὰς ψυχὰς ὑμῶν. Ιατρος μὲν ἕωθεν ἐπισκέπτεται νοσοῦντας, ἀκτρ δία δὲ, μεσούσης τῆς ἡμέρας, ἀσκητάς. Τοῖς ἐν ἡσυχία, μάλιστα πολεμεῖ τὸ πάθος τῆς ἀκηδίας. Εργον ἀκηδίας, μετακινεῖν τοὺς πόδας ἐν προσο ευχῇ, καὶ ποιεῖν ὁρᾷν, ποτὲ μὲν τοὺς τοίχους, ποτέ δὲ τὸν ἄροφον, ποτὲ δέ τι τῶν ἐνόντων· καὶ νῦν μὲν, προκύπτειν καὶ διὰ τῆς θυρίδος, νῦν δὲ, τὸ οὖς ὑπὸ έχειν, ὡς ήχου τινὸς προσβάλλοντος. Περὶ κενοδοξίας. Τὸ τῆς κενοδοξίας πάθος, πολύμορφήν ἐστι καὶ λεπτὸν, καὶ δυσκατάληπτον. Τῶν μὲν ἄλλων παθών, αἱ προσβολαὶ φανεραί· τοῦτο δὲ τοσοῦτόν ἐστι δυσκατο αγώνιστον, ὅσον καὶ δυσφωρότατον. Παντὶ γὰρ ἐπιτηδεύματι παρυφίσταται, καὶ μορφῇ, καὶ σχήματι, καὶ βαδίσματι, καὶ φωνῇ, καὶ λόγῳ, καὶ σιωπῇ, καὶ περιβλήματι, καὶ γυμνότητι, καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν, παντὶ πράγματι. Διὰ πάντων γὰρ ἐπιχειρεῖ κατα τοξεύειν τὸν ἀθλητήν· καὶ ὃν οὐκ ἠδυνήθη διὰ τιμῆς ἐπᾶραι, τοῦτον μηχανᾶται καταβαλεῖν διὰ τοῦ φέρειν τὴν ἀτιμίαν. Εκατέρωθεν γὰρ πολιορκεῖ, καὶ διὰ τῶν εναιτίων, καὶ εἰς ἐσχάτην ἀναισθησίαν κατακρημνίζει τὸν νενικημένον. Διαφέρει δὲ κενοδοξία υπερηφανίας. Κενοδοξία μὲν γὰρ γίνεται, ὅταν τι κατορθώμεν, δόξης ἀνθρωπίνης ἕνεκεν· ὑπερηφανία δὲ, ὅταν μετ γάλους καὶ ὑψηλοὺς ἑαυτοὺς κρίνωμεν, καὶ ἄλλους κατακρίνοντες 10· καὶ ἡ μὲν ἐπὶ πράξει φύεται, αὕτη δὲ ἐπὶ ὑπολήψει· καὶ ἡ μὲν, ἀρχή ἐστιν οιήσεως, ἡ δὲ ὑπερηφανία, τέλος. Αγωνιστέον τοίνυν πᾶσι τρόποις, ἀποφυγεῖν τὸ ποικιλόμορφον τοῦτο θηρίον, καὶ ὑπερ οπτέον δόξης ἀνθρωπίνης, καὶ κατορθωτέον ἐπὶ παντὸς κατορθώματος, τὸ ἀθεάτριστον καὶ ἀκόμπαστον. Χρὴ γὰρ ἀγαθόν τι διαπραξαμένους, ἐπιλέγειν ἑαυτοῖς τὸ ἀποστολικὸν, τό· Οὐκ ἐγὼ δὲ, ἀλλ' ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ ἡ σὺν ἐμοί· καὶ τὸ Δεσποτική, ὅτι χωρὶς ἐμοῦ οὐ δύνασθε ποιεῖν οὐδέν· καὶ τὸ Δαυϊτικόν· Ἐὰν μὴ Κύριος οἰκοδομήσῃ οἶκον, εἰς μάτην εκοπίασαν οἱ οἰκοδομοῦντες· καὶ αὖθις τί ἀποστολικόν· Τί γὰρ ἔχεις ὃ οὐκ ἔλαβες; εἰ δὲ καὶ ἔλαβες, τί καυχᾶσαι ὡς μὴ ἰαβών; ** Α. κατακρίνωμεν.
cognoscis, nec oblectationem que diligentes homi nes manet, nec iguavorum supplicium. Nam alio qui, etiamsi cellula tua veruibus scateret, tolera res tamen, nec ullo modo acedia langueres. Acedia omnes animæ facultates arripiens, cun ctos propemodum simul affectus sæpenumero mo vet. Quod quidem perspectum habens Dominus, dixit In patientia vestra possidebitis animas vestras. Medicus quidem ad ægrotantes mane se confert; acedia autem meridiano tempore ad monachos. Acediæ affectus iis potissimum qui in solitudine quietam vitam ducunt, bellum infert. Acediæ effectus est, pedes inter precandum huc atque illuc movere. Efficit etiam, ut quis nunc parietes, nunc laquearia, nunc aliquid quod in tus sit perspectet; et modo quidem trans fe nestram cernat, modo aurem arrigat, quasi sono quodam eam feriente. De inani gloria. Inanis gloriæ affectus multiformis est, subtilis, ac difficulter comprehensibilis. Aliorum quippe af fectuum impetus perspicui sunt; hic autem af fectus tanto difficilius vinci potest, quanto diffici lius deprehenditur. Etenim in omni instituto subo ritur, in forma, habitu, incessu, voce, sermone, silentio, vestimento, nuditate, atque, ut semel dicam, in omni re. Athletam namque per omnia configere conatur; et quem per honorem efferre non potuit, hunc per contemptus tolerantiam dejicere molitur. Utrinque enim ac per contraria obsidet, atque eum qui victus est, in extremum stuporem præcipitem agit. Porro inter inanem gloriam et superbiam est discrimen. Nam inanis gloria tum exsistit, cum humanæ gloriæ studio alíquid rectum agimus; su perbia vere, cum magnos et excelsos nos esse cen semus, aliosque condemnamus. Atque illa quidem ob actionem oritur, hæc autem ob existimatio nem; illa elationis principium est, hac, superbia videlicet, finis. Quapropter omnibus certaminum modis contendendum est, ut multiplicem banc belluam effugiamus. Debemus gloriam humanam aspernari, atque in omni praeclaro facinore id re cte efficere, ut absit theatralis fastus et ambitio nis aucupium. Operæ pretium est enim, ut qui boni quidpiam peregerint, apostolicum illud sibi accinant Non ego autem, sed gratia Deimecum; atque etiam illud Domini: Sine me nihil potestis facere; ac illud Davidis Nisi Dominus adificaverit domum, in vanum laboraverunt qui ædificant eam ↳; el rur sus illud Apostoli: Quid enim habes quod non accepisti? Si autem accepisti; quid gloriaris quasi con acceperis i? * Luc. xxi, 19. f 1 Cor. xv, 10. s Juan. xv, 5. b Psal. cxxxvi, 1. i 1 Cor. 1, 7.
col. 1461–1462page 13 of 16
PG 79:1461Γῆ μὲν σήπει βότρυν ἐπισυρόμενον· ἀρετὴν δὲ φθείρει κενοδοξία. Μοναχός κενόδοξος, ἄμισθος ἐργάτης· ὑπέστη τὸν κόπον, καὶ τὸν ἐπὶ τούτῳ μισθὸν ἀπώλεσε. Βαλάντιον τετρημένον οὐ φυλάσσει χρυσὸν, οὐδὲ κενοδοξία θησαυρὸν ἀρετῆς. Ίχνος ἄνεμος ἀφανίζει, καὶ ἀρετὴν πνεῦμα κενο δοξίας. Ύφαλος πέτρα, κενοδοξία· ταύτῃ προσρήξας, ἀπώλεσας τὸν φόρτον τῆς ἀρετῆς. Ανὴρ ἄφρων δημοσιεύει πλούτον αὐτοῦ, καὶ μου ναχὸς κενόδοξος, ἀρετὰς αὐτοῦ. Αρετή κενοδόξου, μωμητὸν ἱερεῖον, καὶ οὐκ ἀν ενεχθήσεται εἰς θυσιαστήριον. Ακηδία μὲν ἐκλύει τόνον ψυχῆς· κενοδοξία δὲ νευροῖ καὶ τὸν παρειμένου. Ἔστιν ὅτε τοῖς ὑπὲρ δύναμιν ἐπιχειρήσας ὁ κενό. δοξος, αἰσχύνην ἑαυτῷ μάλιστα προεξένησεν. Χαλεπὸς ὁ τῆς κενοδοξίας δαίμων. Ο γὰρ ποιεῖς πρὸς καθαίρεσιν αὐτοῦ, τοῦτο πάλιν αὐτὸς ἀρχὴν κενοδοξίας ποιεῖται κατὰ σοῦ. Διὰ χρὴ προσέχειν τοῖς ἀντισοφίσματι. Ο τῆς κενοδοξίας δαίμων ἀντίκειται τοῖς δαίμοσι τῆς ἀκαθαρσίας· καὶ τούτους ἅμα προσβάλλειν τινί, τῶν οὐκ ἐνδεχομένων ἐστίν. Ὁ μὲν γὰρ τιμῆς, οἱ δὲ ἀτιμίας πρόξενοι. Νικώντων μὲν οὖν, φεύγει, για κωμένων δὲ, ἐπανέρχεται. Οστις ἐποχεῖται κουφότητι κενῆς δόξης, οὐδέ ποτε πτεροφυήσει πρὸς τὸν τῆς ἀληθοῦς δόξης Έρωτα.. Τρίβολος ὄντως ἡ κενοδοξία. Πίπτουσα γὰρ καθ' οιονδήποτε μέρος, ὀρθὸν ἔστησι τὸ κέντρον ἀεί. Περὶ ὑπερηφανίας. Χαλεπώτατόν ἐστι τὸ πάθος τῆς ὑπερηφανίας, καὶ πάντων ἀγριώτερον, καὶ τοῖς τελείοις μάλιστα πολε μοῦν, καὶ τοὺς εἰς τὸ ὕψος ἐπαναβεβηκότας τῶν ἀρε τῶν, καταστρέφειν ἀπαυθαδιαζόμενον· καὶ καθάπες νόσος λοιμική, κατὰ παντὸς ἔρπει τοῦ σώματος, οὕτω καὶ αὕτη κατά πάσης τῆς ψυχῆς. Καὶ τῶν μὲν ἄλλων παθῶν ἕκαστον, εἰ καὶ ταράσσει τὸν νοῦν, ἀλλὰ μίαν τὴν ἀντικειμένην ἀρετὴν ἐπιχειρεῖ διαφθείρειν ἡ γαστριμαργία, τὴν ἐγκράτειαν· ἡ πορνεία, την σω φροσύνην· ἡ φιλαργυρία, τὴν ἀκτημοσύνην· ἡ ὀργή, τὴν πραότητα· καὶ τὰ λοιπὰ τῆς κακίας εἴδη, τὰς 4 ἐναντίας αὐτοῖς ἀρετά;. Ἡ δὲ ὑπερηφανία κυριεύ κατα τῆς ψυχῆς, ὅλην καταστρέφει, καθάπερ μεγά λην πόλιν χαλεπώτατος τύραννος. Αὕτη γὰρ καὶ τὸν διάβολον ἀπὸ τοῦ οὐρανοῦ κατεκρήμνισεν "Οταν ΝΟΤ.Ε. Τον διάβολον ἀπὸ τοῦ οὐρανοῦ κατεκρήμνισεν. εἰ συνυπέστησαν, οἱ ἄγγελοι τῷ οὐρανῷ καὶ τῇ γῇ, θαυμαστὸν εἰπόν το μόνας ἡμέρας ἐν τῷ ἰδίῳ μεμέ. νηκεν ὁ διάβολος τάγματι, εἴπερ ἄρα καὶ ταύτας, καὶ εἰς τὴν τοσαύτην εὐθὺς ἅμα τῷ γενέσθαι κακίαν, καὶ τὸν τοῦ ἀνθρώπου φθόνον ἀπώλισθεν· εἴπερ φθόνω διαβόλου θάνατος εἰσῆλθεν εἰς τὸν κόσμον. θαυμαστὸν εἰπεῖν, ο' μόνας ἡμέρας
Terra racemum curvum putrefacit; virtutein autem corrumpit inanis gloria. Monachus inani gloria laborans, operarius est mercedis expers: laborem subiit, et laboris mer cedem perdidit. Pertusa crumena aurum non servat; nec inanis gloria thesaurum virtutis. Ut ventus pedis vestigium delet; sic virtutern inanis gloriæ spiritus. Scopulus sub aquis latens est inanis gloria; huic tu allisus, virtutis merces amisisti. Vir stolidus opes suas evulgat; et monachus inanis gloriæ studio captus, virtutes suas. Virtus hominis vanæ gloriæ studiosi vitiosa est victima, neque in altare inferetur. Acedia vigorem animæ frangit; inanis gloria etiam confracto nervos dat. Qui inani gloria afficitur, ea interdum quæ vires superant aggressus, maximam sibi ipsi ignominiam Conflat. Gravis est cenodoxiæ dæmon. Nam quod facis, ut eum evertas, hoc ipse rursus inanis gloriæ prin cipium adversum te facit. Quocirca attendendum est contrariis artificiis. Inanis gloriæ dæmon impuritatis dæmonibus ad versatur; neque fieri potest ut quemquam ii simul adoriantur. Ille enim honorem, isti dedecus.con ciliant. Itaque vincentibus istis, fugit ille, auten, redit. victis Quisquis inanis gloriæ levitate vectatur, nnn quam ad veræ gloriæ amorem pennas proferet. Tribulus vere est inanis gloria. Nam in quam cunque partem ceciderit, rectum semper statuit stimulum. De superbia. Gravissimus atque omnium truculentissimus est superbiæ affectus; perfectos potissimum oppugnat eosque qui ad virtutum fastigium evecti sunt, ever tere contumaciter nititur: et ut contagiosus mor bus in totum corpus, sic ipsa quoque in to tam animam serpit. Quinetiam aliorum quidem affectuum unusquisque, etsi mentem perturbat, ta men unam virtutem sibi oppositam labefactaru co natur; gula continentiam, fornicatio pudicitiam, avaritia voluntariam paupertatem, ira lenitatem, cætera denique vitii genera contrarias ipsis virtu tes. At superbia cum animæ dominium obtinuerit, eam prorsus evertit, non secus atque ingentem ci vitatem acerbissimus tyrannus. Nam et diabolum ipsa e coelo præcipitem ejecit. Quocirca simul Din male fuit animo meo propter verba Philoponi lib. 1. Expositionis de mundi creatione cap. 12, e quibus expedire se nequibat inquit, Conjeci demum exiisse a manu Grammatici Philo sophi, etc., ho
col. 1465–1466page 14 of 16
PG 79:1465Ἡ ὑπερηφανία, φαντασίας ἐπάγει τῇ ψυχῇ φο βεράς. Ενεδρεύει τὴν ὑπερηφανίαν ἡ πτῶσις, καὶ γίνεται χαλινὸς αὐτῆς. Πρὸ δὲ τῆς πτώσεως, πάτῃ ἰσχύϊ φυλάσσου τὰς τῆς ὑπερηφανίας ἄρχος διαφυγείν. Ο μὲν ταπεινόφρων, τοῦ Χριστοῦ μαθητής ἐστιν, εἰρηκότος· Μάθετε ἀπ' ἐμοῦ, ὅτι πρᾶός εἰμι, καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ. Ὁ δὲ ὑπερήφανος, τοῦ διαβόλου μιμητής ἐστι, δι' ὑπερηφανίαν κατα βληθέντος. Σάρκα μὲν λέπτυνε κατὰ τῆς πορνείας· ψυχὴν δὲ ταπείνου κατὰ τῆς ὑπερηφανίας. Μοναχός ἐστιν ἄληκτον φῶς ἐν ὀφθαλμῷ καρδίας. Μοναχός ἐστιν, ἄβυσσος ταπεινώσεως, ἐν αὐτῇ πᾶν πνεῦμα κρημνίσας καὶ ἀποπνίξας. Αναιρεί, κενοδοξίαν μὲν, ἡ κρύπτη εργασία, ὑπερηφανίαν δὲ, τὸ τῷ Θεῷ ἐπιγράφειν τὰ κατορθώματα, ἑαυτὸν δὲ ἐξουθενεῖν. Μέμνησο τοῦ προτέρου σου βίου, καὶ τῶν ἀρχαίων παραπτωμάτων, καὶ λογίζου πῶς ἀνέσχετο σε τοιοῦτον ὄντα ζἦν ὁ Θεός· καὶ οὐ τοῦτο μόνον, ἀλλὰ καὶ ἔτρεφε, καὶ ἐφύλαττε· καὶ πάντως ταπεινοφρονήσεις, εἰ μή τις εἴης δυσαίσθητος καὶ πεπωρωμένος. Λέγε πρὸς τὴν ἐνοχλούσαν οἴησιν· Απόστηθι ἀπ' ἐμοῦ. Τίς γὰρ ἐγώ; τί γάρ μοι κεκατώρθωται μέγα; Καὶ γὰρ τῶν ἁγίων, οἱ μὲν ἐλιθάσθησαν, οἱ δὲ ἐπρίσθησαν, οἱ δὲ μυρίοις είδεσι θανάτου διὰ Χριστὸν ἀνῃρέθησαν. Αδύνατον διαπεράσα: πέλαγος, δίχα πλοίου, και σωθῆναι χωρίς ταπεινοφροσύνης. Ζεύξον δικαιοσύνην καὶ ὑπερηφανίαν, καὶ αὖθις ἑτέρωθεν ἁμαρτίαν καὶ ταπείνωσιν, καὶ ὄψει τὸ ζεῦγος τῆς ἁμαρτίας, πρὸ τοῦ ζεύγους τῆς δικαιοσύνης ἐλαῦνον καὶ νικῶν, οὐ δι' οἰκείαν δύναμιν, ἀλλὰ διὰ τὴν ἰσχὺν τῆς συζύγου ταπεινοφροσύνης κἀκεῖνο πάλιν ἐλαττούμενον, οὐ δι' ἀσθένειαν τῆς δικαιοσύνης, ἀλλὰ διὰ τὸ βάρος τῆς ὑπερηφανίας. Εχεις παραδείγματα τὸν Φαρισαῖον καὶ τὸν Τελώ νην. Καίτοι ταπεινοφροσύνη κυρίως, οὐ τὸ, ὄντα ἁμαρτωλὸν, ἔχειν ἑαυτὸν ἁμαρτωλόν· εὐγνωμοσύνη η γὰρ τοῦτο, καὶ τῆς ἰδίας ἀσθενείας ἐπίγνωσις· ἀλλὰ τὸν ὄντα δίκαιον, ἔχειν ἑαυτὸν ἁμαρτωλόν, και με δέν τι μέγα περὶ ἑαυτοῦ φαντάζεσθαι. Αμαρτωλὸς ἐνίκησε δίκαιον, ὁ Τελώνης τὸν Φα Τοῦ Χριστοῦ μαθητής ἐστιν, διδάσκαλος τῆς οἰκουμένης καὶ μαθητής του πράου και φιλανθρώπου, Μοναχός ἐστιν. σάρκα μέν, εις,
* Matth. x1, 29. 1 Hebr. xt, 37. Superbia horrenda spectra inducit animæ, Lapsus insidias struit superbiae, ipsiusque fre num efficitur. Sed ante lapsum omnibus viribus excuba, ut superbiæ retia effugias. Qui humiliter de se sentit, Christi discipulus est, cujus hæc verba fuerunt: Discile a me, quia mitis sum. et humilis corde k. Superbus autem diaboli. qui ob superbiam dejectus est, imitatorem se praebet. Carnem quidem adversus fornicationem extenua; anlmam vero adversus superbiam per humilitatem dejice. Monachus est perpetuum lumen in cordis oculo. Monachus est abyssus humilitatis, in ea omnem spiritum malum præcipitans et suffocans. Inanem gloriam pessumdat occulta operatio; su perbiam vero, Deo ascribere bona opera et sc jpsum nibili putare. Recordare prioris tuæ vitæ, ac veterum delicto rum, illudque tecum reputa, quo pacto te, cum talis esses, vivere Deus sustinuerit; neque id s0 lum; sed etiam aluerit et conservarit at tum procul dubio humilitatem concipies, nisi sensus fere omnis expers atque obduratus sis. Elationem tibi negotium exhibentem his verbis alloquere: Facesse a me. Quis enim ego sum? quid enim a me præclari gestum est? Etenim sancţi viri partim lapidati, partim secti sunt, partim re nique sexcentis mortis generibus Christi causa de medio sunt sublati 1. Impossibile est, sine navi mare trajicere, et sa lutem consequi absque humilitate. Junge justitiam cum superbia, atque alia rursus ex parte peccatum cum humilitate; ac peccati, quam justitiæ, jugum celerius currere atque vin cerc conspicies, non quidem, ob potestatem suam, sed ob conjunctæ humilitatis vires; atque alterum rursus superari, non propter justitiæ imbecillita tem, sed propter superbiæ grave pondus. Exempla tibi præsto sunt in Pharisæo ac Publicano. Quan quam humilitas proprie in eo non consistit, ut qui peccatur est, peccatorem se putet (judicii enim æquitas hoc est, ac propriæ infirmitatis agnitio ); verum in hoc, ut qui justitia præditus est, pecca torem sesc ducat, nihilque magni de seipso mente concipiat. Peccator justum vicit, publicanus Pharise etc. Hinc a Joanne Cantacuzeno lib. ii, cap. 56, p. 469 Αpocast chus per ironiam vocatur magister erbis et discipulus mitis illius ac hominum amantis hoc est, Jesu Christi, non autem Josephi Rhacen dyta, juxta suavem admodum viri docti hariolatio nem, lib. vi, de Biblioth. Vindobon., p. 112. Pariter iste due monachi delineationes Climacum agnoscunt auctorem eodem in loco, pariterque non comparent in ms, memorato, sicut nec praecedens sententia,
col. 1467–1468page 15 of 16
PG 79:1467ρ:σαίον. Ο μὲν ἔργα δικαιοσύνης έδειξεν, εἰπὼν, ὅτι Νηστεύω δὶς τοῦ Σαββάτου, καὶ τὰ ἑξῆς· ὁ δὲ, ῥῆμα μόνον εἶπε ταπεινοφροσύνης· Ὁ Θεὸς, Πλά σθητί μοι τῷ ἁμαρτωλῷ· καὶ ὁ λόγος ἔργων περιεγένετο. Καὶ τὸν μὲν τοσοῦτον θησαυρὸν ἐξεφύσησε τὸ πνεῦμα τῆς ὑπερηφανίας, καὶ διὰ τῆς γλώσ σης αὐτοῦ, καθάπερ διὰ θυρίδος, ἐξεφόρησε τὸν ἐναποκείμενον πλοῦτον· ἡ δὲ πενία, μετέβαλεν εἰς πλοῦτον, διὰ τὴν ταπεινοφροσύνην. Μάλλον δίκαιος ὀφείλει φοβεῖσθαι τὴν ὑπερηφανίαν· τὸν μὲν γὰρ ἁμαρτωλὸν κάμπτει τὸ συνετός; ἀεὶ κατηγοροῦν, καὶ μὴ συγχωροῦν ἀνανεύειν· τὸν δὲ δίκαιον, ἐπαίρει τὸ κατόρθωμα, με προσέχοντα. Καὶ καθάπερ οἱ πειραταὶ τῷ πεφορτισμένῳ μάλιστα πλοίῳ προσβάλλουσιν, οὕτω καὶ ὁ διάβολος οὐ πάνω τι πολεμεῖ τοῖς ἁμαρτωλοῖς, ἀλλὰ σφοδρότατα τοῖς δικαίοις. Σκοπός τοῦ μοναχοῦ, καθαρὰν παντὸς πόλους 14 τηρεῖν τὴν καρδίαν· οὗτινος ἀποτυχὼν πλανᾶται. Πηγὴ καὶ ῥίζα καὶ κεφαλὴ καὶ σύνδεσμος πάσης ἀρετῆς ἐστὶν ἡ διάκρισις, ἣν κτήσεταί τις, τοῖς προοδευκέσι τὴν ὁδὸν τῆς ἀρετῆς, πάντα σκοπὸν οἰκεῖον ἀνακοινούμενος. Οὕτω γὰρ ἄν 17 ποτε λάθος τῷ φαύλῳ περιπίπτων ὡς ἀγαθῷ. Εχθρὸς ἡσυχίας, ἅπας φιλήδονος. Όταν συνδῆσαί τινας εἰς αἰσχρὰν διάθεσιν ἁγά πης ὁ ἐχθρὸς βουληθῇ, δοκιμάζει καὶ τοῦτον κἀκεῖνον, ἵνα τούτων ἑκάτερος, ἢ πάντως ὁ ἕτερος, ἐπι τήδειος εὑρεθείη. Συμπαθεῖς ὡς ἐπίπαν καὶ ἐλεήμονες, οἱ φιλο ήδονος. Αἱ κατὰ τοὺς ὕπνους ἐκκρίσεις, διαφόρους ἔχουσι τὰς αἰτίας. Η γὰρ ἐκ φύσεως γίνεσθαι πεφύ κασιν, ἢ ἐξ ἀσθενείας νεφρών, ἢ ἐξ ἀνέσεως, ἢ ἐκ μαλακότητος περιβλημάτων καὶ στρωμνῆς, ἢ ἐξ ἀδηφαγίας, ἢ ἐκ πολυποσίας, ἢ ἐκ συμπαθείας 18, ἐκ φυσιώσεως ἐπὶ χρονίᾳ ἀῤῥευσίᾳ ", ἢ ἐκ κατα κρίσεως τοῦ πλησίον, ἢ ἐκ φθόνου δαιμόνων. Ἡ μέν οὖν πρώτη καὶ δευτέρα, ἀνεπιτίμητοι, ἐπεὶ καὶ ἀνείδωλοι· αἱ δὲ λοιπαὶ, πλὴν τῆς τελευταίας, κατα δικάζονται· ἡ δὲ τελευταία, οὐ μόνον ἀνεπιτίμητος, ἀλλὰ καὶ θάρσους αἰτία. Φθονεῖται γὰρ ὁ εὐδο κιμῶν. Τὰς αἰσχρὰς φαντασίας οὐ χρὴ μεθ' ἡμέραν ἀνα λογίζεσθαι. Σκοπὸς γὰρ τοῖς δαίμοσι, καὶ νήφοντας μολύνειν τῇ μνήμῃ τούτων. Ἐμπαθέστατος ὁ καὶ αὐτὴν πολλάκις τὴν τῶν μολυσμῶν ἐξομολόγησιν μετὰ ἡδυπαθείας ποιούμενος. Καὶ τοῦτο πανουργία δαιμόνων, τὸ βλαβεροίς προστ 1. πονηρού. 1 Α. και. οὐκ ἄν. Αί. ἐμπαθείας. 1* Α'. ἐξ ἐμπαθείας. 18 ἀρευσις. ἀρρωστία.
Ille qui lem justi:ie opera ostendit, dicens: Jejus bis in Sabbato, et quæ deinceps sequuntur; hic vero dictum duntaxat protulit humilitatis: Deus, propitius esto mihi peccatori™; et sermo opera sup. ravit. Atque tantum thesaurum spiritus su perbiae exsulavit, perque ipsius linguam, quasi per fenestram recon litas opes exportavit; contra pau pertas ob humilitatem in divitias mutata est. Justo potius metuenda est superbia. Num pecca torem conscientia deprimit, quæ semper eum accu sal, nee caput attollere permittit: at justum, uisi attendat, praeclara facinora attollunt. Εt quemad inodum piratæ navem mercibus onustam potissi n:um adoriuntur; sic etiam diabolus peccatores non admodum impugnat, vehementissime vero eos qui justi sunt. Scopus monachi, cor suum ab omni pravo affectu purum servare: quod si non assequitur, aberrat. Omnis virtutis fons, et radix, et caput, alqus vinculum est discretio; quam hac ratione quispiam sibi comparabit, si cum iis qui virtutis iter jam obierunt, qui:!quid instituit, communicet. Sic enim nunquam imprudenter in malum, tanquam in bo num, prolabetur. Solitudinis hostis est, quisquis voluptatis amore flagral. Quando inimicus quosdam ad turpem amoris affectum connectere vult, tunc et hunc et illum ex plorat, ut eorum uterque, aut certe alter, aptus inveniatur. Faciles et humani ut plurimum atque miseri cordes sunt, qui libidini student. Egestiones quæ in somnis flunt, variis de causis oriuntur. Aut enim a natura exsistere solent, aut a renum imbecillitate, aut a relaxatione, aut ab in dumentorum et straguli mollitie, aut ex ingluvie, aut ex crapula, aut ex affectu, aut ex iudatione. ob effluxionem a longo tempore non factam, aut a proximi condemnatione, aut a dæmonum invidia. Ac prima quidem et secunda omni reprehensione carent, quandoquidem et simulacro: reliqua autem, præter postremam, vitio vertuntur: quæ postrema non modo nullam reprehensionem habet, sed eliam fiduciam conciliat. Huic enim invidetur qui inclarescit. Obscenas noctis species interdiu mente volvere non oportet. Id enim sibi proponunt dermones, ut carum recordatione vigilantes etiam inficiant. Maximæ libidinis ille est, qui spurcitiem suam' persæpe non sine voluptatis sensu confitetur. Hæc quoque dæmonum versutia est, ut eos qui in Luc. xvult, 12, 15. Al. inser. Al. Int.
col. 1469–1470page 16 of 16
PG 79:1469ώποις ὁμιλοῦντας, μὴ παραυτίκα βλάπτειν πολλάκις, ἀλλὰ μετὰ καιρόν, μηδ' εἰς αὐτὰ τὰ πρόσωπα ἵνα δοκοῦντε; ἑτέρωθεν βλαβῆναι, τέως ταῦτα μὴ φυλαττώμεθα. Τὸ αὐτὸ ἁμάρτημα, διαφόρως ἐν διαφόροις κρί νεσθαι εἴωθεν· ἐξ ἡλικίας, ἐκ τόπου, ἐκ τρόπου, καὶ ἐξ ἑτέρων. Εἰ μὴ προνοητικῶς τὴν τοῦ θήλεος ὁρμὴν αἰδε Κύριος ἐχαλίνωτον, ηυτομόλει δὲ τοῦτο πρὸς τὸ ἄρ σεν, ὄντως οὐκ ἂν ἐσώθη πᾶσα σάρξ. Τινὲς εὐλαβεῖς θεάμενοι προσώπου κάλλος, ὑπό θεσιν τοῦτο ποιοῦνται τῆς εἰς Θεὸν δοξολογίας, ὅπως ἐξ οὕτω φαυλοτάτης ύλης τοιαύτην ὡραιότητα διε. μόρτωσε· καὶ δακρύουσι, τοῦτο μὲν ὑφ᾽ ἡδονῆς, τοῦτο δὲ καὶ ὅτι τοιαύτη φαιδρότης ὑπὸ φαύλης ἡδο νῆς καταμιαίνεται. Καὶ ὄντως θαυμαστὸν, πῶς ὁ ἑτέρων βόθρος, ἑτέροις ἀφορμὴ στεφάνων καθίσταται. Τὸ αὐτὸ δὲ καὶ περὶ τὰς μελωδίας ποιοῦσιν, εἰς ἔκπληξιν κινούμενοι τῆς μεγαλουργίας τοῦ Θεοῦ, καὶ θερμὴν ἀγάπην. Πολεμούσι τοῖς ἡσυχασταῖς οἱ δαίμονες τῆς πορνείας· ἵν᾿ ὡς μάτην ἡσυχάζοντας, καταγάγωσιν εἰς τὰς πόλεις. Οὐκ ἐνοχλοῦσι πολλάκις τοῖς ἐν ταῖς πόλεσι μου να χοῖς· ἵν᾿ ὡς μὴ πολεμούμενοι, μένωσιν ἐν ταύ ταις. Ενθα πολεμοῦνται, πάντως ἐκεῖ καὶ πολεμοῦσι. Μὴ πολεμούμενοι γὰρ, οὐδὲ πολεμοῦσιν. Πολλοὺς τῶν μοναχῶν, ἡνίκα γυναιξί διαλέγονται, δακρύειν ποιεῖ καὶ στένειν ὁ πονηρός, καὶ θαυμασίως παραινεῖν, περί τε μνήμης θανάτου, καὶ σωφροσύνης· ἵνα τούτοις δελεασθεῖσαι αἱ ἄθλιαι, προσδράμωσιν ὡς ποιμένι τῷ λύκαι, καὶ συνηθείας καὶ παρρησίας γενομένης, εἰς τὸν βόθρον ἐμπέ σωσιν. Φύγωμεν καρπόν, οὗ μὴ ἐσθίειν ἐπηγγειλάμεθα μή ποτε βλέποντες αὐτὸν, πρὸς ἐπιθυμίαν ἔλθωμεν. Ἐκ τοῦ ὁρᾶν γάρ, τὸ ἐρᾶν, ὡς λέγουσιν οἱ τὰ τοιαῦτα σοφοί. Δυνατόν ἐστιν, ἐκ λαγνείας εἰς ἀγνείαν ἐλθεῖν, ε! καί τινές φασιν ἀδύνατον γενέσθαι μετὰ τὴν γεν ειν τῆς ἁμαρτίας ἁγνόν. Αγνοὶ γὰρ πάντες ἁπλῶς οι άγιοι. ΝΟΤΑ. Πολεμούσι τοῖς ἡσυχασταις. 1770, ὀκτώ εἰσ τῆς κακίας λογισμοί· τοῖς μὲν ἡσυχάζουσιν, ὁ ἀκη δίας, ὁ κενοδοξίας, ἡ ὑπερηφανίας, ο φιλαργυρίας, καὶ ὁ λύπης· τοῖς δὲ ἐν ὑποταγῇ, ὁ γαστριμαργίας, καὶ ὀργῆς, καὶ πορνείας. τοῖς ἐν ἡσυχία, μάλιστα πολεμεῖ τὸ πάθος τῆς ἀκη σίας. Ἐκ τοῦ ὁρᾷν τὸ ἐρᾷν. ἀμ μάτειος πόθος,
cum perniciosis personis consuetudinem habent, in Matth. xxiv, 12. sape non protinus detrimento afficiant, sed ali quanto post intervallo, neque erga easlein per sonas; quo nimirum, aliunde nobis detrimen tum inferri existimantes, has interim minime caveamus. Unum idemque peccatum varie in variis homi nibus judicari consuevit; nempe ex alate, ex loco, ex modo, aliisque rebus. Nisi Dominus, pro sua providentia, feminæ impe tum pudoris freno compressisset, verum ipsa ad masculum ultro proficisceretur, certe non fieret salva omnis caro ". Quidam pii viri, cum elegantem formam conspe xerint, hinc Deum celebrandi occasioneni arripiunt, quod ex materia usque adeo vili tantam pulchritu dinem effinxerit: atque etiam illacrymant, partim letitia, partim quod tantus splendor turpi voluptate contaminetur. Et sane mirum est, quo pacto quod aliis fovea est, aliis coronarum occasio fiat. Idem quoque in modulatis cantibus faciunt; hinc quippe in admirationem divinæ magnificentiæ, inque ar dentem Dei amorem impelluntur. Diemones fornicationis solitariis bellum inferunt, quo videlicet eos, tanquam incassum solitudinem colentes, in urbes detrahant. Monachis iis qui in urbibus commorantur, sæpe molestiam non exhibent; ut veluti minime bello vexati, in iis maneant. Uli bello lacessuntur, illic quoque omnino bel lum gerunt. Cum enim non oppugnantur, nec im pugnant. In plerisque monachis, quoties feminas allo quuntur, malus ille id eflicit ut lacrymas emittant et ingemiscant, ac de mortis memoria et castitatis cultu mirificas cohortationes habeant; quo scilicet his rebus miseræ illæ inescate, ad lupum accurrant tanquam ad pastorem, orfaque familiaritate et fidu cia, in forearm incidant. Fugiamus eum fructum, a cujus esu abstenturos nos professi sumus; ne forte cernentes eum, i cupiditatem veniamus. Etenim ex aspectu affectus seu amor oritur, ut aiunt qui in hujusmodi rebus sciti atque eruditi sunt. Possibile est, ex salacitate ad castitatem se re ferre; etsi quidam affirment impossibile esse, post gustum peccati effici castum: casti enim omnes plane sunt qui sunt sancti, In Ms. initio Opusculi, istud scholion cernitur, Capite de acedia superius, Post Platonem apu Theodoritum Serm. ult. in Graecos, Clemens Alexar drinus Paedagogi lit. ut, cap. 5. Isidorus Pelusiot lib. 11, epist. 254, lib. v, epist. 175. et Nilus noster lib. n, epist. 518, quibus alde Hesychium in et Etymologicum magnum cu proverbiorum collectoribus.
Continue reading PG 79: Adhortatio Hyperechii ad Monachos →≣ entire volume