col. 29–30page 1 of 3
¡XXI] Etsi non abs re fortasse poteram præfatione ista supersedere, atque in hac Theodoreti editione nostra
quid præstitum sit, oculis tuis potius, lector, et observationi relinquere de paucis tamen quibusdam, in quibus
hærere le posse sentiebam, non ingratum fore visum est si breviter indicarem. Primum omnium de Quæstio
nibus in Octateuchum, quæ sunt in principio tomi primi, cum harum exemplur in Bibliotheca regia Joannes
Picus interpres nullum ætate sua fuisse varrel, optimum vetustissimumque in ea nunc esse, quod nobis non
solum Theodoreti præfationem hactenus non editam, cum iis quæ in Pici codice sub finem desiderabantur,
exhibuit, sed et alia passim multa vel pleniora vulgatis vel emendatiora subministravit, perturbationemque
illam discussit, quæ suspensos legentium animos in quæstione 20 morabatur. [XXII] Ubi cum de imagine
Dei, quemadmodum accipienda sit, veterum aliquot scriptorum opiniones protulisset ac rejecisset Theodore
tus, easdem ipsas quas improbarat, postmodum asserere et confirmare videbatur, errore ut apparet hinc nato,
quod, cum ex antiquis Catenis, quas vocant, excerplas Theodoreti Quæstiones istas constet, qui codicem, quo
usus est Picus, descripsit, cum Theodoretianis sententiis, Origenis quoque ac Diodori et Theodori sententias
illas quas rejecerat, prætermissis auctorum nominibus per imprudentiam subjunxit. Quo prorsus mendo
caruit codex regius, qui quod Theodoreti non sit hoc loco nihil habet. Hunc itaque nos seculi, ea quæ sub
sequebantur sic retinuimus, ut Origenis, Diodori et Theodori præfixis vocabulis, non Theodoreti, sed alio
rum esse ostenderemus. Quin et hoc exemplo, non modo alia id genus aliorum auctorum commalia, quæ aliis
in locis occurrebant, et proprium nomen retinebant, non sustulimus, sed et ipsi nora quædam interdum,
quæ ad Theodoretum facerent, eodem ex fonte pelita, e re tua futurum id sperantes, indidimus: in secundo
deinde tomo, qui prophetarum explanationes continet, ut Isaiæ Commentariorum, qui nusquam reperiuntur,
jacturam aliqua ex parte resarciremus, ex iisdem Catenis ea delibavimus, quæ Theodoreti nomen præferebant,
quæ quidem cum medullam haud dubie omnium quæ in Isaiam scripserat, succumque complectantur, subsidi❤
interim erunt, dum integrum opus emergat. Quanquam hujus potiundi spes jam dudum, ni fallor, apud
Græcos ipsos interiit: quippe qui ad jucturæ solatium Excerpta quoque istiusmodi aggressi sint, quorum
exemplaria et Romæ et Parisiis videre nos meminimus, sed quæ ultra xv Isaiæ caput non procedebant. In
tertio lucem nunc primum vident Theodoreti Epistolæ CXLVII, paucæ videlicet, si cum iis conferantur.
quas Nicephorus abs se leclas commemorat numero quingentas. In his Vaticanum codicem exhibuimus, quo
etiam usus est cardinalis Baronius in Annalibus. Postea Neapolitanuın alterum nacti, varias ex eo lectiones Va
ticano apographo castigatiores selegimus, suoque loco edendas [XXIII] curavimus. In quarto nihil est admo‐
dum quod Græce Latineque antehac excusum non sit, cum in cæteris Græce plurima nunc primum proferan
tur: in primo nimirum, Quæstiones in libris Regum, et Paralipomena, itemque Psalmorum interpretatio et
Cantici canticorum: in secundo universa, hoc est prophetarum omnium, tum majorum præter Isaiam, tim
minorum duodecim explanatio: in tertio denique, Expositio Epistolarum beati Pauli, religiosa eremitarum
Historia, et Theodoreti quas diximus Epistolæ. De versionibus Latinis hoc quoque admonendus es, lector,
quoniam in Græco-Latina editione id præcipue spectandum videbatur, ut Latina Græcis, quoad ejus fieri po:❤
set, paribus spatiis responderent, brevitati autem Theodoreti laciniosa quorumdam interpretum oratio minime
congruebat, faciendum necessario fuisse, ut huic incommodo mederemur. Quod nunc parcius, nunc liberius
aliqua interpolando dum facimus, reprehensionem vereremur, nisi conscii nobis essemus, quanti omnium,
qui in hac arena versati sunt, doctrinam facundiamque faceremus. Quorum etiam beneficii memoria ne
interiret, singulorum Epistolas, quid quisque primus in lucem protulerit explicantes, sed in aliis deinceps
editionibus prætermissas, in hac nostra restituendas duximus. Ante omnia vero, Theodoreti quoque ipsius
Vitam ex ejus potissimum Epistolis concinnatam adjecimus. Tu æqui omnia consule, et vale.
Sancti Leonis papæ in Epistola ad Theodoretum ipsum, quæ integra exstat in Appendice sub finem tomi IV
editionis Sirmond.
Dilectissimo fratri Theodorito episcopo, Leo episcopus.
Remeantibus ad nos fratribus et cousacerdotibus nostris, quos ad sanctum concilium Sedes B. Petri
col. 31–32page 2 of 3
Testimonia veterum
PG 80:31Εὑρέθη δὲ μετὰ Ἰωάννου Θεοδώρητος τις, ἐλλογιμώτατος Κύρρου ἐπίσκοπος πόλεως ἀνατολικῆς. Ο τος κατὰ Κυρίλλου λέγων, ἐπελαμβάνετο καὶ τῶν δώδεκα κεφαλαίων, ὧν ἔγραψεν ἐν τῇ τρίτῃ ἐπιστολῇ τῇ πρὸς Νεστόριον. Καὶ ἀνέτρεπεν αὐτὰ, λέγων ὅτι Αρειανός ἐστιν ὁ ἅγιος Κύριλλος, καὶ τὰ Εὐνομίου καὶ ᾿Απολιναρίου φρονεῖ. Ο γὰρ Κύριλλος Νεστορίῳ ἀπομαχόμενος τῷ διαιροῦντι τὴν οἰκονομίαν, τῆς ἑνώσεως μᾶλλον φροντίδα πεποίηται· ὅθεν καὶ ἐδόκει πως τῷ Θεοδωρήτῳ ὡς μίαν φύσιν δοξάζων, ὡς οἱ Αρειανοὶ καὶ οἱ περὶ τὸν ᾿Απολινάριον. Πλὴν οὔτε Θεοδώρητος φαίνεται πώποτε τὸν Νεστόριον ὑπερ μαχόμενος, ἀλλὰ μόνον τὸν Κύριλλον ἀπομεμφόμενος διὰ τὴν συμβᾶσαν εἰς Ἰωάννην ἀτιμίαν. Εἰ δὲ βού λεταί τις γνῶναι, ὅτι Θεοδώρητος καὶ λίαν ἐμίσει Νεστόριον, ἀναγνῷ τὸ περὶ τῶν αἱρέσεων αὐτῷ Θεοδωρήτῳ γεγραμμένον βιβλίον. Ἐνιστορήσας τους σοφούς διδασκάλους Καὶ τὸν Θεοδώρητον αὐτοῖς ἐγγράφω, Ὡς ἄνδρα θεῖον, ὡς διδάσκαλον μέγαν, Ως ἀκράδαντον ὀρθοδοξίας στύλον. Αν δ' ἐκλονήθη μικρὸν ἔκ τινος τύχης, Ανθρωπος ἦν, ἄνθρωπε, μὴ κατακρίνης Οὐ γὰρ τοσοῦτον δυσσεβὴς ἦν ὁ κλόνος, Οσον μετεῖχε τῆς ἐριστικῆς βίας. Τί γάρ; Κύριλλον πανταχοῦ νικᾶν ἔδει, Καὶ δογματιστὴν ὄντα, και λογογράφον. Όμως δὲ τούτῳ καὶ διώρθωται πάλιν. Τὰ δ᾽ ἄλλα πάντα τῶν μεγίστων ποιμένων Βλέπων τὸν ἄνδρα μηδενὸς λελειμμένον Ἐνταῦθα τούτοις εικότως συνεγγράφω.direxit, agnovimus dilectionem tuam superno adjutorio nobiscum tam Nestorianæ impietatis quanı Eutychianæ vesaniæ exstitisse victricem. Et post alia. Sed benedictus Deus noster, cojus invincibilis veritas ab
omni hæreseos macula mundum te secundum sedis apostolicæ judicia demonstravit. Cui dignam retribues
pro tot laboribus gratiam, si talem te, qualem probavimus ac probamus, pro universalis Ecclesiæ defensione
servaveris. Nam quod Deus omnium calumniosorum fallacias solvit, maximam beatissimi Petri curam
pro nobis cunctis agnoscimus, qui postquam suæ sedis judicium in fidei defensione firmavit, nec circa
cujusquam vestrum, qui nobiscum pro catholica fide laborastis, personam quidquam reprobum videri permisit: quia nec poterat Spiritu sancto judicante quisquam ex eis non victor exsistere, quorum jam vicerit
fides.
Gennadii presbyteri, in libro De viris illustribus, cap. 89.
Theodoretus episcopus Cyri civitatis (a Cyro enim rege Persarum condita servat hodieque apud Syriam
nomen auctoris), scripsisse dicitur multa: ad meam tamen notitiam ista sunt quæ venerunt. De incarnatione Domini adversus Eutychem presbyterum, et Dioscorum Alexandriæ episcopum, qui humanam in
Christo carnem fuisse negant, scripta fortia, per quæ confirmat et ratione et testimoniis Scripturarum, ita
illum veram maternæ substantiæ carnem habuisse, quam ex matre Virgine sumpserat, sicut et veram
Deitatem, quam æterna nascibilitate a Deo Patre gignente ipse nascendo suscepit. Et decem Historiæ ecclesiasticæ libri, quos imitatus Eusebium Cæsariensem scripsit, incipiens a fine librorum Eusebii, usque
ad suum tempus, id est, a Vicennalibus Constantini usque ad imperium Leonis senioris, sub quo et mortuus est.
Theodori abbatis et philosophi in Argumento synodi Ephesina.
Εὑρέθη δὲ μετὰ Ἰωάννου Θεοδώρητος τις, ἐλλογιμώτατος Κύρρου ἐπίσκοπος πόλεως ἀνατολικῆς. Ο
τος κατὰ Κυρίλλου λέγων, ἐπελαμβάνετο καὶ τῶν
δώδεκα κεφαλαίων, ὧν ἔγραψεν ἐν τῇ τρίτῃ ἐπιστολῇ
τῇ πρὸς Νεστόριον. Καὶ ἀνέτρεπεν αὐτὰ, λέγων ὅτι
Αρειανός ἐστιν ὁ ἅγιος Κύριλλος, καὶ τὰ Εὐνομίου
καὶ ᾿Απολιναρίου φρονεῖ. Ο γὰρ Κύριλλος Νεστορίῳ
ἀπομαχόμενος τῷ διαιροῦντι τὴν οἰκονομίαν, τῆς
ἑνώσεως μᾶλλον φροντίδα πεποίηται· ὅθεν καὶ ἐδόκει
πως τῷ Θεοδωρήτῳ ὡς μίαν φύσιν δοξάζων, ὡς οἱ
Αρειανοὶ καὶ οἱ περὶ τὸν ᾿Απολινάριον. Πλὴν οὔτε
Θεοδώρητος φαίνεται πώποτε τὸν Νεστόριον ὑπερμαχόμενος, ἀλλὰ μόνον τὸν Κύριλλον ἀπομεμφόμενος
διὰ τὴν συμβᾶσαν εἰς Ἰωάννην ἀτιμίαν. Εἰ δὲ βούλεταί τις γνῶναι, ὅτι Θεοδώρητος καὶ λίαν ἐμίσει
Νεστόριον, ἀναγνῷ τὸ περὶ τῶν αἱρέσεων αὐτῷ Θεοδωρήτῳ γεγραμμένον βιβλίον.
Cum Joanne adfuit Theodoretus eloquentissimus
episcopus Cyri civitatis orientalis. Hie contra Cyrillum agens, duodecim ejus capitula reprehendebat,
quæ in tertia ad Nestorium epistola conscripsit; refellebatque illa, dicens Arianum esse sanctum Cyrillum, et cum Eunonio et Apollinari sentire.
Cyrillus quippe Nestorio resistens incarnationem
dividenti, majorem unionis curam præ se tulit: unde
et Theodoreto unicam naturam docere videbatur,
sicut Ariani et Apollinaris. Sed neque Theodoretus
Nestorium defendere unquam visus est, sed Cyrillum duntaxat accusare ob illatam Joanni contumeliam. Quod si quis nosse velit exosum vehementer
Theodoreto fuisse Nestorium, librum legat quem
Theodoretus ipse Adversus hæreses composuit.
Joannis Euchaitæ in Elogiis scriptorum ecclesiasticorum.
Ἐνιστορήσας τους σοφούς διδασκάλους
Καὶ τὸν Θεοδώρητον αὐτοῖς ἐγγράφω,
Ὡς ἄνδρα θεῖον, ὡς διδάσκαλον μέγαν,
Ως ἀκράδαντον ὀρθοδοξίας στύλον.
Αν δ' ἐκλονήθη μικρὸν ἔκ τινος τύχης,
Ανθρωπος ἦν, ἄνθρωπε, μὴ κατακρίνης·
Οὐ γὰρ τοσοῦτον δυσσεβὴς ἦν ὁ κλόνος,
Οσον μετεῖχε τῆς ἐριστικῆς βίας.
Τί γάρ; Κύριλλον πανταχοῦ νικᾶν ἔδει,
Καὶ δογματιστὴν ὄντα, και λογογράφον.
Όμως δὲ τούτῳ καὶ διώρθωται πάλιν.
Τὰ δ᾽ ἄλλα πάντα τῶν μεγίστων ποιμένων
Βλέπων τὸν ἄνδρα μηδενὸς λελειμμένον·
Ἐνταῦθα τούτοις εικότως συνεγγράφω.
Doctos magistros litteris dum prosequor,
Jure Theodoretus inter hos censendus est,
Divinus ut vir, ut magister optimus,
Fidei orthodoxæ ceu columna immobilis.
Quodsi parumper forte quadam motus est,
Homo erat, qui homo es, ne crimen inferas, cave.
Non tam sinistræ motus hic sententiæ,
Quam pertinacis impetus pugnæ fuit.
Quid enim? Cyrillum ubique vincere par erat,
Summæ virum doctrinæ et eloquentiæ,
Sed postea hoc ipsum ipse correxit tamen
Hunc ergo cernens cæteris in omnibus
Non imparem esse maximis pastoribus,
Merito inter illos hoc loco recensui.
col. 33–34page 3 of 3
PG 80:33(*) Τῆς εὐεπείας καὶ λόγων ευγλωττίας Καὶ ῥητορικῆς δεινότητος καὶ τέχνης ὺς ἄγαμαί σε καὶ τέθηπά σε πλέον, Ο συγγραφεῦ ἄριστε καλλίστων λόγων. Οντως διαυγείς καὶ φαεινοὶ λυχνῖται. Καὶ μάργαροι στίλβοντες οἱ σοὶ δὴ λόγοι Καὶ πρόξενοι μὲν ἀρετῆς τῆς ἐνθέου, Τῆς ἀθέου δὲ στηλιτευταὶ κακίας. Ἐπειδὴ τῆς θείας χάριτος ἀπολαύσαντες Μωϋσέως τοῦ νομοθέτου τὰς βίβλους, καὶ Ἰησοῦ τοῦ προφή του, καὶ τῶν Κριτῶν, καὶ τῆς Ρουθ ἡρμηνεύσα μεν· φέρε πάλιν τοῦδε τοῦ φωτὸς τὴν αἴγλην λαβεῖν ἱπετεύσαντες, τὰς τῶν Βασιλειῶν ἀναπτύξωμεν ἱστο ρίας. Τὴν δὲ τῶν μουσικῶν ὀργάνων διαφορὰν ἐν ταῖς Βασιλείαις ειρήκαμεν. Ανεγνώσθη τοῦ αὐτοῦ θεσπεσίου ἀνδρὸς, τοῦ μας καρίου Θεοδωρίτου, ἐξήγησις εἰς τὴν ὀκτάτευχον ἐπιγραφὴν δ' ἔλαχε συμβαίνουσαν τῷ ἔργῳ. Εἰς τὰ άπορα γὰρ χρηματίζει τῆς Γραφῆς, ἐν οἷς ἐστὶ καὶ εἰς τὰ τῶν Βασιλειῶν, καὶ εἰς τὰ Παραλειπόμενα. Χρήσιμον δὲ εἰς τὰ μάλιστα τὸ βιβλίον. Διὰ γὰρ τὴν τοῦ Θεοῦ χάριν, καὶ τοὺς προφήτας ἅπαντας ἡρμηνεύσαμεν, καὶ τὸ Ψαλτήριον, καὶ τὸν Απόστολον,(*) Τῆς εὐεπείας καὶ λόγων ευγλωττίας
Καὶ ῥητορικῆς δεινότητος καὶ τέχνης
ὺς ἄγαμαί σε καὶ τέθηπά σε πλέον,
Ο συγγραφεῦ ἄριστε καλλίστων λόγων.
Οντως διαυγείς καὶ φαεινοὶ λυχνῖται.
Καὶ μάργαροι στίλβοντες οἱ σοὶ δὴ λόγοι
Καὶ πρόξενοι μὲν ἀρετῆς τῆς ἐνθέου,
Τῆς ἀθέου δὲ στηλιτευταὶ κακίας.
Artis bene ac concinne dicendi
Et rhetoricæ vis ac peritiæ exemplum,
Quantopere amo te, imo cum stupore admiror
Te qui præstantissimorum Auctor es Operum!
Vere sunt limpida et instar lucernæ emittunt lucem,
Et gemmæ splendorem imitantur verba tua.
Ad divinam quoque nos adducunt virtutem,
Impietatis autem et improbitatis nefanda produnt.
[crimina.
Claudii de Sainctes, episcopi postea Ebroicensis, de Theodoreto Hexastichon.
Sacrorum interpres nemo sine numine divum:
Si apte, si breviter, munera dupla putant.
Nemo inter Græcos brevius, nemo aptius isto
Scripturas aperit, hæreticosque premit.
Certe illi faciunt divina charismata nomen,
Ad sacra perque Deum est sarta tuenda datus.
(*) In bac nova editione desiderari noluimus elegantissimum hoc Anonymi epigramma, quod ex veteri
codice olim descripsit Henricus Savilius.
TESTIMONIA QUÆDAM
De Theodoreti commentariis in Octateuchum, in libros Regum ac Paralipomenon.
Theodoretus ipse in Præfatione ad libros Regum singula commemorat,
Ἐπειδὴ τῆς θείας χάριτος ἀπολαύσαντες Μωϋσέως
τοῦ νομοθέτου τὰς βίβλους, καὶ Ἰησοῦ τοῦ προφή
του, καὶ τῶν Κριτῶν, καὶ τῆς Ρουθ ἡρμηνεύσαμεν· φέρε πάλιν τοῦδε τοῦ φωτὸς τὴν αἴγλην λαβεῖν
ἱπετεύσαντες, τὰς τῶν Βασιλειῶν ἀναπτύξωμεν ἱστο
ρίας.
Quoniam divina freti gratia interpretati sumus libros Mosis legislatoris, et Josuæ prophetæ, et Judicum, et Ruth, age splendorem hujus lucis ut accipiamus iterum implorantes, explicemus Regnorum
historias,
Idem in I Paralipomenon pag. 561.
Τὴν δὲ τῶν μουσικῶν ὀργάνων διαφορὰν ἐν ταῖς
Βασιλείαις ειρήκαμεν.
Musicorum autem instrumentorum differentiam
diximus in libris Regum.
Photius in Bibliotheca, codice CCIV.
Ανεγνώσθη τοῦ αὐτοῦ θεσπεσίου ἀνδρὸς, τοῦ μας
καρίου Θεοδωρίτου, ἐξήγησις εἰς τὴν ὀκτάτευχον·
ἐπιγραφὴν δ' ἔλαχε συμβαίνουσαν τῷ ἔργῳ. Εἰς τὰ
άπορα γὰρ χρηματίζει τῆς Γραφῆς, ἐν οἷς ἐστὶ
καὶ εἰς τὰ τῶν Βασιλειῶν, καὶ εἰς τὰ Παραλει
πόμενα. Χρήσιμον δὲ εἰς τὰ μάλιστα τὸ βιβλίον.
Theodoretus ipse in epistola 82, ad
Διὰ γὰρ τὴν τοῦ Θεοῦ χάριν, καὶ τοὺς προφήτας
ἅπαντας ἡρμηνεύσαμεν, καὶ τὸ Ψαλτήριον, καὶ τὸν
Απόστολον,
Legi ejusdem divini viri B. Theodoreti Explanationem in Octateuchum, quæ inscriptionem naeta
est Operi congruentem, in obscura et abstrusa
Scripturæ loca, in quibus sunt et ad libros Regum,
et in Paralipomena. Utilissimum autem in primis
hoc opus.
Eusebium episcopum Ancyranum.
Quæ divina est gratia, et prophetas omnes commentariis exposui, et Psalterium, et Apostolum.