GELASIUS CYZICENUS. ANNO DOMINI CDL GELASIUS CYZICENUS. NOTITIA. (FABRIC.; Bibl. Græc., ed. Harles, IX, 291.) Gelasius, presbyteri Cyziceni filius, qui testatur ad se pervenisse Acta synodi Nicænæ v 624 ἀρχαιοτάτῃ ἐγγεγραμμένα ἐν μεμβράναις, in codice antiquissimo scripta in membranis, quæ antea fuerint Dalmatii, archiepiscopi Cyziceni. Nihilominus tamen non hæc, qualia in illo codice reperit, acta vulgasse se integra solaque, sed ex scriptis etiam Eusebii ac Rufini (quem tamen falso scribit concilio Nicæno interfuisse), aliorumque collecta in tres libros, sive tofa ová (a), digessisse se profitetur, pag. 2: Cujus synodi acta omnia, ti empayμlva máyta, cum, ut supra dixi, cognovissem prius et perquisivissem, vix tamen invenire poteram, quæ illis tractata et conscripta sunt, apud plures viros, litterarum studiosos, tam aperte expressa, quam apud Joannem quemdam, Ἰωάννῃ μέν τινι πρεσβυτέρῳ ἀνδρὶ παλαιῷ ἄγαν γραφικῷ - Explos malol; lav, presbyterum, virum senem et scribendi admodum peritum, in quaternionibus valde antiquis: neque tamen omnia inde habui, sed ex aliis etiam scriptoribus variis, ut ex Eusebio Pamphili, episcopo Cæsareæ, et Rufino, presbytero Romano, twy xxi th kylą Exelvŋ xoivwvation subo, qui etiam sanctæ illi synodo interfuerunt, aliisque plurimis. Neque vero totius harmoniæ consequentiam inveni in sacro illo codice, in quem, ut supra dixi, prius incideram. Solus admirandus Eusebius ἀτρεπτὶ τῇ λεωφόρῳ τῆς ἀληθείας constanter publicam veritatis viam ab adventu Domini usque ad magni Constantini tempora ingressus est. Sed neque omnia invenire potui, attamen, quæ nota mihi et veritati consentanea in libro, quem antea legeram, reperi, collecta ex utrisque necessarium existimavi in hunc librum descripta conferre ad communem utilitatem, confirmationemque eorum qui in hæc inciderint. Tertius liber non integer videtur ad nos pervenisse; nam et brevior est cæteris, unaque et altera Constantini epistola absolvitur, et nihil habet de baptismo Constantini M., quod tamen in eo legisse se Photius profitetur cod. LXXXIX, ubi hoc opus quemadmodum et cod. LXXXVIII, refert ad Gelasium, Cæsareensem, duos vel tres Gelasios, Cæsareenses episcopos, reperisse se testatus: cum in codice XV ejusdem Bibliothecæ laudetur sub simplici nomine Gelasii: Πρακτικὸν τῆς πρώτης συνόδου ἐν τρισὶ τόμοις. Γελασίου δὲ ἔφερε τὸ βιβλίον ἐπιγρα ov. Neque Cæsareæ, neque Cyzici, sed in Bithynia (c) scripsisse se post a. C. 475, testatur auctor ipse in Præf. his verbis: Μετὰ δὲ καιρούς τινας φθάσας ἐνταῦθα, τῇ τῶν Βιθυνῶν ἐπαρχία λέγω, XT' sooxizvou. Non multo tempore post, cum huc, in provinciam dico Bithynorum, volente Deo pervenissem, et commotio atque inquisitio plurima fieret sub impii Basilisci tyrannide adversus catholicam et apostolicam Dei Ecclesiam, et fidem apostolicam in ea constitutam, succendente potissimum atque commovente imperatoris aulam eorum factione, qui hæretico, Eutychi, consentiebant, qui nobis subdole proponebant, ut fidem Patrum, Nicænam, inquam, retineremus. Sed convincebantur a nobis illius fidei hostes, etc. Prodiit primum hoc opus cum Rob. Balforei Scoti versione, Paris. 1599, 8, adjunctum habens librum Theodori,“in Rhaitensi monasterio presbyteri, quem utraque lingua ante Balforeum vulgaverat Beza. Hinc cum Actis synodi Ephesinæ et Synopsi synodorum œcumenicarum apud Commelin. 1604, fol. (d) Postea in editione conciliorum generaliuma Romana, quam curavit Sirmondus, (a) Tertii ouvtáɣuatos meninit pag. 54 edit. Commelinianæ, (b) Vossius II, 21 De hist. Græcis, pag. 264: Videtur tertius liber omissus, quia non omnibus proharentur, quæ scripsisset de baptizaro Constantino paulo ante mor'em, idque ab episcopo orthodoxo, Confer Ittigii Historiam concilii Nicæni, pag. ↓ (e) Nota tamen, quod fuit quoque Cæsarea quædam Bithynia. (α) Gelasii σύνταγμα τῶν κατὰ τὴν ἐν Νικαία ἁγίαν σύνοδον πραχθέντων. Τα πρακτικὰ τῆς οἰκου μενικῆς τρίτης συνόδου τῆς ἐν Ἐφέσῳ συγκροτη θείσης. Σύνοψις τῶν ἁγίων καὶ οἰκουμενικῶν συνέδ που, και πότε, καὶ κατὰ τίκων ἑκάστη αὐτῶν σ

NOTITIA. 1608, fol., et in conciliis Binii Colon. 1618; Labbei, Paris. 1672, II, p. 105; et Harduini 1716, fol. p. 345, 423 [etiam Mansi Coll. ampl. tom. II. atque Excerpta inde in Fuchs. Bibl. conc. tom. I, p. 416 sq.]. Hos Gelasii libros et alia quædam, ad Nicænam synodum et Arii causam pertinentia, cum versione Francisci Junii soceri sui, propriisque notis editurum se promisit Vossius, pag. 264 De hist. Græcis. Sed nunquam lucem vidit ille Gelasius Junio Vossianus, neque quo devenerit, constat, cum nec in catalogo mss. Isaaci Vossii, quæ jam accesserunt bibliothecæ publicæ Leidensi, illius fiat mentio. Errores Gelasii persequitur J. Launoius, VIII, 1 epist. p. 697.Non adeo esse contemnendum tamen ostendunt B. doctores, Balthasar Bebelius in Antiquitatibus sæculi iv, parte 1, p. 65 seq. et J. Georgius Dorscheus in starvae concilii Nicæni, p. 85 seq. INDEX SCRIPTORUM, EPISCOPORUM, HERETICORUM, ETC. QUI IN GELASI CYZICENI ACTIS SYNODI NICÆNÆ MEMORANTUR. (Fabric. Bibl. Græc., XII, 390.) Acesius, Novatianorum episcopus, lib. 11, cap. 29. Achillas, Alexandrinns episc., lib. 1, cap. 1 alius presbyter Mareotidis, 11, 3. Agathus, presbyter Alex. 11, 3; alius Mareotidis, ibid. Alexander Alexandrinus, fib. n, cap. 1, 2, 11, 33. Concilio Nicæno subscripsit, 11, 27. Epistola ad episcopos de depositione Arii, lib. 11, c. 5. Alexandrini, presbyteri duo Alexandrini, 11, 3. Tertins diaconus Mareotidis, id. Alexander, Thessalonicensis episc. subscripsit concilio Nicæno, u, 27, 36. Alexander presbyter CPol. Arii adversarins, 11, 7. Concilio Nicæno subscripsit, 11, 27, 36. Ammonæ, presbyteri duo Mareotidis, 1, 3. Ammonius diaconus Alex. 11, 3. Alins M‹reoti - dis, id. Amphion, Ensebio Nicomediensi snccessor datus, Amyntianus diaconus Alex. 11, 3. Aphthonius diaconus Alex. 11, 3. Apis presbyter Alex. n, 3. Apollo presbyter Mareotidis, 11, 3. Apollonius diaconus Alex. N, 3. Ariani, 1, 32, etc. Arii blasphemiæ, lib. 1, cap. 9; lib. n, cap. 211. Condemnatio, 11, 25. Ariomanine, μισθωτών Αρείου τῶν φιλοσόφων πρὸς τοὺς ἐπισκόπους ἀντιῤῥήσεις. Praef. lib. " lib. 11, cap. 12, 13, 14, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 23. e! On. 1604, fol. Separatim additæ sunt versiones Batforei, Theodori Peltani et Abrahami Sculteti, v. Hambergeri Zuverl, Nachr. BI, p. 228 seq., qui præTerea laudat G. Cavei Hist. lut. SS. Eccl. 4, p. 454 seq. (qui vero existimat, pluribusque ostendere studet, copiosas istas disputat, ex ipsius Gelasti, saltem antiquíssimi codicis ab eo usurpati, auctoris cerebro profinxisse), L. Ell, du Pin Nouv. bibl, tom, IV, p. 280; et R. Geillier, Hist. gen. des AA. Eccles. tom. XV, p. 559; i prinris Fabric, nostrum infra, vol. XI, pag. 337 seqq. vet. ed., ubi etiam codd. inss. memorantur, et vol. IX, p. 402 sq. vet, ed. Schroeckl, Hist. Eccl. Christ. Y, p 358, ela Athanasius, diaconus Alex. 11, 3. Archidiaconus, Arii adversarius, 11, 7, 11. Magnus Athanasius, Boccon presbyter Marcotidis, 11, 3. Caecilianus Carthag. episc. subscripsit concilio Nicæno, 1, 27, 36. Caius, diaconus Alex. 11, 3. Alius Mareotidis, id. Chrestus, Theognio Nicæno successor datos, Collithus, presbyter Alex. lib. u, cap. 3. Comon diaconus Mareotidis, 11, 3. Constantini Magni epistola ad Nicomedienses, incipit: Toy Aesmótηy Oɛdy, lib. 1, cap. 10, et integra 111, 2. Ejusd. ad Alexandrum Alex. et Arium. lucipit: Μανθάνω ἐκεῖθεν ὑπῆρχθαι, 11, 4, all episcopos et populos. Ιncip. Τους πονηροὺς καὶ ἀσε6ɛt;, 11, 36. Ad Alexandrinos adversus Arium, et ad omnes orthodoxos. Ιncip. Τελείαν παρὰ τῆς Bɛlaç mpovolaç, jid. ad episcopos, qui concilio non interfuerunt. Incip. Isīpav kz6wv. id. ad Arium et Arianos, incip. Κακός ερμηνεύς, 111, 1. Ad Theodlotum (Laodicenum) incip. "Oлth Osia; pyn. in, 3. Apparens in cœlo crux cum litteris toúzę vízz, lib. 1, cap. 4. Orationis ad episcopos in concilio Niceno congregatos mentio, lib. 11, c. 7. Dieta ejus modeste et clementer, 11, 8. Copres, presbyter Mareotidis, 11, 3. Cyrus presbyter Alex. i, 3. Dalmatii archiepiscopi Cyziceni membrane antiquæ, in quibus acta concilii Nicæni, præf. lib, t. Demetrius presbyter Mareotidis, 11, 3. Paris, in bill, publ, codd. CDXIII et CDXIV, GJasii Histori concihi Niceni, ac prior descript: s dicitur a. 1561, e vetusto exemplari bibl. Grimani»- næ, in posteriore antem tria priora cap», desi i Tantur. Vindobon. in cod. cæs. LVI, n. 2, ex Gelasit libro, secundo Actor, concilii Nie, primi fra - gmentum valde notabile a cap. 12 usque ad cap. 23. 1. Lamber. comm. VIII, p. 1027 seq. Taurim in bibl, regia cod. X, Gelasii Syntagma actor, coneita Nie. V. cat. codd. Gr. Taur. p. 75. Venetiis in bibl, cujusdam archiepiscopi, cod. rec. Gelasii I.. Storia, teste Montfauc. in Diario ital. p. 46. Ham….

GELASIUS CYZICENUS. Didymi, duo diaconi Mareotidis, 11, 3. Tertius Mareotidis presbyter, id. Dionysius presbyter Alex. 11, 3. Dioscorus, Alexandrinus presb. lib. it, cap. 3. Dioscorus, presbyter Mareotidis, u, 5. Eumenes diaconus Alex, 11, 3. Eupsychius, Tyanensis episcopus, 11, 17. Eusebius, Nicomediensis episc. lib. 1, cap. 10. Cum Ario faciens, 11, 7, 12, 26, 32. Eusebius Pamphili. Cæsareæ episc. præf. libri 1, Μόνος Εὐσέβιος ὁ θαυμάσιος ὁ Παμφίλου ἀτρεπτὶ τῇ λεωφόρῳ τῆς ἀληθείας ἀπὸ τῆς του Κυρίου παρου σίας ἕως τῶν τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου χρόνων διώδευεν, ibid. ταῦτα ἐν ἐννάτῳ τόμῳ τῆς Ἐκκλη σιαστικῆς ἱστορίας ὁ πάντα ἄριστος συντέταχεν Εύσέβιος, lil. 1, cap. 9: Ο φιλαληθέστατος Εὐσέβιος ὁ τοῦ πανευφήμου Παμφίλου, c. 10. ῾Ο ἀρετὴρ ὁ κάλλιστος τῆς ἐκκλησιαστικῆς γεωργίας, lib. 11, cap. 1. Ario non consensisse. Ibid. et lib. 11, cap. 18, 19. Synodo Nic:enæ subscripsit, 11, 26. Libro tertio de vita Constantini, 11, 5, 28, 36. Epistola ejus šyxúndio; et fides, 1, 34. Citatur l.b. 1, cap. 1, 6, 9, 10; Kb. n, cap. 1, 36. Αξιοπιστότατος lib. ", сар. 1. Eustathius, Antiochenus episcopus, 11, 14, 15, 26. Subscripsit concilio Nicæno, 11, 27, 36. Eutychi favens Basilisci aula, præef. lib. 1. Francorum mentio, lib. 1, c. 3. Gelasius (Caesariensis) citatur, lib. 1, cap. 7 (Versio Græca Hist. eccles. Rufini), Harpocration presb. Alex. 1, 3. Hebræorum libri, lib. 1, cap. 4. Hercules, presbyter Mareotidis, 11, 3. Hierax, diaconus Mareotidis, 1, 3. Ingenius, presbyter Mareotidis, 11, 3. Joannes presl yier, àvip mahaid; ǎyav Ypapis ἐν τετραδίοις παλαιοῖς λίαν. Ηunc in Actis concilii Nicæni secutum se Gelasius testatur, præf. li bri 1. Joannes Persa, Ecclesiis in tota Persia et magna India præpositus, subscripsit concilio Nicæno, 11, ' Justus, diaronus M'irenti lis, 11, 3. Leontins episcopus Cesare a Cappadociæ, 11, 17, 20, 21, 22, 33. Concilio Nicæno subscripsit,11, 27, Lorgas presi yter Alex. it, 5. Macarii, diaconi duo Alexandrini, ut, 5. Macarins, Hierosolymitanus episcopus, 11, 23. Subscripsit concilio Nicæno, 11, 27, 36. Manichæens rejicitur, 11, 26. Marci, diaconi duo Mareotidis, 11, 5. Marcion rejicitur, 11, 26. Maris Chalcedonensis, faciens cum Ario, it, 7. Maurus, diaconus Mareoti tis, 11, 3. Meletius episcopus, 11, 33. Menophantus Ephesi episcopus, faciens eum Ario, Narcissus Nerionadis (quæ deinde Irenopolis), seconde Ciliciae episcopus faciens cum Ario, Nemesius, presbyter Alex. 11, 3. Nicænum symbolum, 11, 26 et 85. Diatyposes dogmaticæ et ecclesiasticæ, 11, 30. Canones viginti, 11, 31. Concilii subscriptores, 11, 27. Synodica epistola ad Ecclesias Egypti aliasque, u, 33. Ιncip. Ἐπειδὴ τῆς τοῦ Χριστοῦ χάριτος. Nunechius, Laodice:e episcopus, subscripsit concilio Nicæno, 11, 27, 36. Olympius, diaconus Alex. it, 3. Oracula, of propolóyot, Alexandro suadentes Granicum transire, lib. I, cap. 4. Orion, presbyter Mareotidis, 11, 3. Osius Cordubensis, ἐπέχων τὸν τόπον τοῦ τῆς Ῥωμαίων Επισκόπου, 11, 12, 16. Subscripsit cuncilio Nicæno, 11, 27, 36. Paphnutius (S.), 11, 9, 31, 32. Patrophilus, Scythopolis episcopus, faciens com Ario, 11, 7. Paulus, presbyter Alex, 11, 3. Paulus, diaconus Alex. 1, 3. Paulus Samosatenus rejicitur, 11, 26. Petrus, Alexandrinus epise. martyr, lib. 11, cap. 1 et 33. Petrus, diaconus Alex. 11, 3. Phædon philosophus, Arium propugnans. 11, 44. Vide supra, Arius. Photinus rejicitur, 11, 26. Pistus, Marcianopolis episc, concilio Nicano subscripsit, 11, 27, 36. Pirous, presbyter Alex. 11, 3. Pistus, diaconus Alex. i, 5. Proterius, presbyter Alex. 11, 3. Protogenes, Sardicensis episc. 11, 20. Concilio Nicæno subscripsit, 11, 27, 36. Ptolarion, diaconus Mareotidis, 11. 3. De Pythagora Samio, συνταχθέντα ὑπὸ τῶν ἐκεί νου μαθητῶν, lib. 1, cap. 4. Rufinus presbyter interfuisse concilio Nicæno traditur præf. libri 1. Citatur lib. 1, c, 1 et 7,10k Sabellius rejicitur, 11, 26. Secundus, Ptolemaidis Ægypti episcopus, facieu› cum Ario, ǹ, 7. Serapion, diaconus Marcotills, 11, 3. Seras, diaconus Mareotidis, 11.5 Serenus, presbyter Marentidis, 11, 3. Silas, presbyter Alex. 11, 3. Silvanas, presbyter Alex. it, 5. Soera is dæmonium, lib. 1, c. 4. So stras, presbyter Mareotidis, 11, 3. Spyridon Cyprius, 1, 10, 11. Theodoreti Historia ecclesiastica, 11, 32. Theodorus, Heracles Thraciæ episc. faciens cum Ario, 11, 7. Theodoms (Laodicenns), ad quem scribit Coustantinos M. 111, 5. Theoguius, lib. 1, cap. 10.

Theognis Nicænus cum Ario faciens, 11, 7, 12, Theon, presbyter Mareotidis, 11, 3. MONITUM. Theonas, Cyzici episcopus, concilio Nicæno subscripsit, 1, 27, 36. Tryphon, diaconus Mareotidis, 11, 3. Theonas, Marmaricæ episcopus, faciens cum Ario, 11, 7 Tyrannus, presbyter Marcotidis, 11, 3. Valentinus hæreticus rejicitur, 11, 26. ΓΕΛΑΣΙΟΥ ΤΟΥ ΚΥΖΙΚΗΝΟΥ TOY ΤΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΝ ΝΙΚΑΙΑ ΣΥΝΟΔΟΝ ΠΡΑΧΘΕΝΤΩΝ ΣΥΝΤΑΓΜΑ. GELASH CYZICENI ACTORUM CONCILII NICÆNI COMMENTARIUS. (a) ADMONITIO AD LECTOREM EX ROMANA EDITIONE. (Manst, ámpl, co'lect. Conc. gen., t. II, p. 783.) Pene consilium fuerat hanc synodi Nicænæ Ili. storiam (quæ alioqui suo loco inter cætera ejusdem synodi collectanea reponi debuisset), pen tus omittere quod etsi in Urbe non deerant varia ejus exemplaria, ut Vaticanum, ex quo magnam Nicæui concilii sui partem excerpsit Alpho sus Pisanus, et Sfortianum, quod olim fuit Bessarionis cardinalis, atque alia in aliis bibliothecis; omnia tamen auctoris nomine carebant, et incerti auctoris opus in lucem dare non placebat. Illud quoque accedebat, quod non pauca in hac Historia leguntur, quæ meliorum scriptorum sententiis com repugnent, illam falsitatis coarguere videantur. Initio enim operis auctor aflirmat, Arianos concilii Nicæni tempore non solum contra Filium Dei, sed etiam contra Spiritum sanctum blasphemasse: et in libro secundo introducit disputationes de divinitate Spiritus sancti in eodem concilio cum philosophis habitas. At id repugnare videtur verbis Epiphanii hæresi septuagesima quarta, que est Pneumatomachoram, qui iu fine sic ait: Non fuit nunc (id est, tempore (a) Confer cum his alia açta apud Nicæam, sen verius compendiosam narrationem rerum gestartimi in causa Arii, sed suspectam viris eruditis, quam Ni-æni concilii) de Spiritu sancto quæstio: item verbis sancti Basilii in epistola septuagesima octava, que fidei Nicænæ confessionem continet: Spiritua sancti ratio, inquit, in transcursu posita est, nulla diligentia digna judica'a, propterea quol nondum mora esset hæc quæstio, sed sententia de ipso in animis credentium mullas adhuc insidias sustinuisset, Præterea idem Historiae hujus auctor libro secundo, capite primo, Eusebium Cæsariensem ab Arianismi suspicione diligenter purgare nititur, com tamen sanctus Athanasius librum integram scripserit de decretis Nicæne synodi adversus Eusebium Cæsariensem Arianum, et sanctus Hieronymus libro sem cundo Apologiæ adversus Rullinum, eundem Ensebium modo non catholicum, modo Arianum, aliquando etiam principem Arianorum nominaverit. Denique (ut alia leviora sileantur) hie ipse auctor k:bri se¬ cundi capite tricesimo secundo scribit synodum Nicænam prohibere voluisse me episcopi, presbyteri, diaconi et subdiaconi cum uxoribus, quas antea cum laici essent, duxissent, consuetudinem habere posCombefisius Græce edidit tom. II Bibl. p 574 ex Photio in Bibl. cod. 256. Hard.

GELASH CYZICENI γραφήν· οὐ μᾶλλον ὑπάρχον πρακτικόν, ἢ ἱστορικόν. Εὐτελῆς δὲ καὶ ταπεινὸς τὴν φράσιν πλήν γε λεπτο μερῶς διέξεισι τὰ ἐν τῇ συνόδῳ, Ανεγνώσθη βιβλίον, ὡς ἐν Ιστορίας τύπῳ, τὰ κατὰ τὴν ἐν Νικαία σύνοδον πραχθέντα· τόμοι δὲ τοῦ βι βλίου τρεῖς. Λέγει δὲ τὸν μὲν Οσιου τὸν Κουρού 6ης, καὶ Βίτωνα καὶ Βικέντιον Ῥωμαϊκούς ἱερέας, ἐκ προσώπου Σιλβέστρου τοῦ Ῥώμης παρεἶναι Εὐστάθιον δὲ τὸν Ἀντιοχείας, αὐτὸν ἐκεῖνον· Αλέ ξανδρον δὲ, ὅς τοῦ πρεσβυτέρου ἀξίωμα είχεν, εἰς πρόσωπον αὐτοῦ τοῦ Κωνσταντινουπόλεως Μητροφάνους παρεῖναι. Ἐκεῖνος γὰρ ἐκωλύετο βαθυτάτῳ γέρα· ἐν ἄλλῳ μέν τοι ἔχοντι τὰ αὐτά, ο Γελασίου του ἐπισκόπου Καισαρείας τῆς Παλαιστίνης,» εὗρον τὰ βιβλίον ἐπιγραφόμενον, καὶ ἀπάρχεται δὲ οὕτω· «Τι κατὰ τὴν ἁγίαν καὶ μεγάλην καὶ οἰκουμενικὴν τῶν ἐπισκόπων συναθροισθεῖσαν σύνοδον ἐκ πασῶν, ὡς ὅπως εἰπεῖν, τῶν τοῦ ῾Ρωμαίου κόσμου ἐπαρχιών. καὶ Περσίδος, ο Φησὶ δὲ αὐτὸν ὁ συγγραφεύς οὗτος ἐπὶ Βασιλίσκου, ὃς ἐκβαλών Ζήνωνα ἑτυράννησεν, ἀκμάζειν, Photius patriarcha CP. in Bibliotheca 'Lecta sunt primæ synodi arta, tribus compre. hensa libris. Gelasii titulum opus præfert; nec tain acta sunt, quam historia. Sermo simplex et humilis; cæterum miniqua quæque in synodo gesta narrat. seat: obsi teale autem Paphuutio, nihil de hac re ἐν τρισὶ τόμοις. Γελασίου δὲ ἔφερε τὸ βιβλίον ἐπιdecretum fuisse, et uniuscujusque arbitrio relictum, si ab cis abstinere vellent. Sed hoc esse manifestum figmentum, a veritate prorsus alienum, facile deprehenditur ex sancto Epiphanio, qui paulo, post celebratum Nicænum concilium scribens, disertis verbis affirmavit hæresi quinquagesima nona, quæ est Catharorum, sacris canonibus adversari quod episcopus, presbyter, aut diaconus, ex uxore liberos gignat. Sanctis etiam Ambrosius et sanctus Hieronymus Epiphanii æquales (ille in libro primo De officits capite ultimo, iste in libro Adversus Vigilantium) seribunt non licere in Occidente, neque in Oriente and sacrum ministerium assumi nisi virgines, aut continentes, aut qui, si uxores habeant, mariti esse di sistant. Quod idem in conciliis paulo post Nic:enum celebratis, ut in Arelatensi secundo canone secundo, et in secundo Carthaginensi canone secundo, coufirmatum legimus. Quid, quod in ipsa Nicæna synodo exstat canon tertius, quo cavetur, ne ulli episcopo, vel presbytero, vel diacono liceat feminam aliquam domi retinere, præter matrem, sororem, vel antitam? quo canone satis aperte excluditur uxor, que primo loco nominanda fuerat, si vera essent quæ in boc libro dicuntur. Sed nimirum auctor, non in Actis concilii hanc llistoriam reperit, sed a Socrate libro primo capite octavo, vel a Sozomeno libro primo capite vicesimo secundo, qui primi eam tradiderunt, desumptam, in hac sua collectione inseruit. Quemadmodum autem nonnulla in ea legimus a concilio Nicæno aliena, si veteribus Patribus cṛedimus, sic etiam contra multa desunt, quæ ex eorumdem Patrum sententia in actis ejusdem exstare deberent, Testauturenim sanctus Athanasius in Oratione prima adversus Arianos, et Theodoretus libro prin o Historiarum capite octavo, Arii scripta et epistolam Εusebii Nicomediensis lecta fuisse in synodo Nicæna. Testatur quoque Julius pontifex Romanus in epistola quæ exstat apud Athanasium in apologia secunda, in concilio Nicæno examinata fuisse acta sypodi Alexandrinæ. At horum omnium în liac Historia pulla mentio babetur. Nihilominus tainen, cum ex Photii testimonio, cujus Bibliotheca paulo ante in Jucem prodiit, satis constet linjus operis auctorem fuisse Gerasion Cyzicenum, et ejus etiam nomine Graece et Latine jam editum sit atque in eo nonmulla habeantur, quge multis rebus usui esse possunt, ac præterea veteres scriptores (quorum verba mox subjicientur) illius mentionem faciant tanquam actorum concilii Nicæni; ne a quopiam fortasse desideretur, in học temo adjiciendum censuimus (c). Veterum aliquot scriptorum de his libris et eorum quctore testimonia. Φώτιος πατριάρχης Κ. Π. ἐν Βιβλιοθήκη. Ανεγνώσθη καὶ πρακτικὸν τῆς πρώτης συνόδου • Legimus historiæ forma res in Nicæna synoda gesias: liber autem divisus est in tres partes. Refert anctor³ Osium Cordubæ episcopum, et Bitonem atque Vincentium Romanos sacerdotes Silvestri Romani pontificis legatos adfuisse. Eustathium autem Antiochenum patriarcham per seipsum: Alexandrumį vero presbyterum, Metrophanis Constantinopolitani legatum. Neque cuim hic atate confectus adesse poterat. In alio tamen exemplari, quo eadem prorsus continebantur, hunc titulum libro inscriptum reperi: • Gelasii Caesaree Palmstine episcopi.» Operis autem ipsius principium ejusmodi est: «Quæ in prima et magna et universali episcoporum synodo ex omnibus, ut sic dicam, Romani orbis provinciis, ipsaque adeo Perside congregata, etc. Affirmat hic scriptor ♦ se sub Basilisco, qui Zenone pulso tyrannidem occupavit, vixisse. Νικήτας Χωνιάτης ἐν πανοπλίᾳ δογματική. Εὐσέβιος δὲ ὁ Παμφίλου ἐν τῷ τρίτῳ λόγῳ τῶν εἰς τὸν βασιλέα Κωνσταντῖνον, ἀπεῖναί φησι τὸν Κων σταντινουπόλεως διὰ γῆρας· οὐ δηλοῖ δὲ καὶ τὸ τού του όνομα· ἀντ᾿ αὐτοῦ δὲ παρεῖναι πρεσβυτέρου.. Τὰ δέ γε πρακτικὰ τῆς συνόδου διαλαμβάνουσι Μη τροφάνη μὲν εἶναι Κωνσταντινουπόλεως ἐπίσκοποι, διὰ δὲ βαθὺ γῆρας μή συνεδρεῦσαι τῇ συνόδῳ, αλλά πληρῶσαι ἐκείνου τόπον ᾿Αλέξανδρον. Ος πρεσεςτερος ὤν, καὶ τοῖς συνοδικοῖς τότε πρὸς τὰ τῆς Εὐρώπης μέρη διηκονήσατο γράμμασι. • Cap. 15. • Cap. 88. ª Lib, u, cap 5. • In Praefat. (*) Roberto Balforeo Secto Parisiis, an. 1600, in octavo, typis Frederici Morelli, et an, 1004. in foise, it Commeliniano biblicpolio. (c) Da editione Romana G.-L. anni 1608,intellige.

Eusebius Pamphili lib. in de Vita Constantini imperatoris, Constantinopolitanum quidem pontificem a synodo Nicæna abfuisse scribit propter seninm; at nomen ejus supprimit: cujus loco presbyteri quidam comparuerint. At vero ex synodi actis * constat Metrophanem Constantinopoleos id temporis epi-copum fuisse, qui decrepitam ob ætatem in synodo considere non potuerit: enjus tamen vicem Alexander suppleverit presbyter, cujus ministerio synodicæ litteræ in Europam transmittebantur. MONITUM. HISTORIA CONCILII NICENI. Nicetas Choniates de orthodoxa fide, lib. v, c. 6. qui contra ommimın vef majorum vel æqualium suorum fidem, ipsum ad Julii pontificatum mendose deprimit, opponentibus. Photius ut utramque partem conciliet, et Sozomenum cam Gelasio Cyziceno - in concordiam reducat, sub Silvestro inceptum, sub Julio absoltum statuit, Ikeretici nostri sæculi (quorum in omnibus studium est offere Romanæ Ecclesiae, que ut antiquiorem, ita saniorem sententiam tuetur) Sozomeni corruptum locum abripiunt, et sub Julio celebratum fuisse importune contendunt. Quod falso fundamento niti, mendumque manifestum in Sozomeni scriptione esse, vel ex marginali adnotatione, quæ in textum irrepserit, vel ex voce, moλtòs, id est senex, canus, venerandus, quæ vitio scribe in Youλto; evaserit, sic ex Sozomeno Ιωάννης ὁ Κυπαρισσιώτης δεκάδος γ', κεφ. δ'. Ἐν τῇ ἁγίᾳ πρώτῃ καὶ οἰκουμενικῇ συνόδῳ, ἀπὸ τῆς δι' Ευσεβίου τῶν Πατέρων ἀποκρίσεως πρὸς τὸν φιλόσοφον, φασί· Νοητέον οὖν, ὅτι οὗτός ἐστιν ὁ Κύ- ipso demonstratur. Primum, causa quam prælexit ριος, ὁ κτίσας τὴν λογιστικὴν σοφίαν εἰς ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ, ἣν ηὐτρέπισε τῷ κατ' εἰκόνα ἀνθρώπῳ αὐτοῦ. Joannes Cyparissiota decadis 3, cap. 4. In prima et œcumenica synodo, ex responsione Patrum ad philosophum, quam Eusebius reddidit. Advertendum, inquiunt ", est hunc esse dominum, qui sapientiam ratiocinantem creavit principium viarum suarum, quam præparavit homini ad imaginem suam a se crealo. ῾Ο αὐτὸς δεκάδος ι'. κεφ. β'. Ἀπὸ τῆς πρὸς Φαίδωνα τὸν φιλόσοφον διαλέξεως, ἐκ τῆς πρώτης συνόδου. 'Η δὲ καθολικὴ πίστις μίαν μόνην οἶδε θεότητα, καὶ ταύτην πρεσβεύει, Πατρός, Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος· παρ᾽ ἦν οὐ λογισθήσε ται ἑτέρα. Idem decadis 10, cap. 2. Ex disputatione contra Phædonem philosophum, quæ est in prima synodo. Fides, inquit, catholica unam solam divinitatem novit, et hanc colit, Patris, Filii, et Spiritus sancti. Præter hanc non reputabitur altera. Sozomenus, cur concilio Nicæno interfuerit Romamus pontifex, decrepitam scilicet senectutem, in Julium cadere nullo modo potest, qui juxta Socratem et Sozomenum ipsum usque ad triginta fere annos post concilium Nicænum ætatem produxit. Tradit enim Socrates", atque ex ipso Sozomenus 13, Constantium post tyrannos Magnentinm, Silvanum et Gallum casos, Sirmio Romam ad triumphandum profectum, ac eodem tempore concilium in Italia convocasse, dumque ad illud episcopi iter pararent, Julium episcopum Romanum e vivis excessisse. Magnentius autem c.esus fuit, juxta Sozomenum 18, sub sexto consulatu Constantii, et seramido Galli, qui annus a concilio Nicæno 28 numeratur: Gallag vero, juxta enmidem Sozomentum 15, sub septin o cons sulatu Constantii, et tertio sui ipsius, qui annus est 29 a concilio et Silvanus, tesie Amumano Marcellino 16, post Gallum. Qui ergo fieri potuit, ut qui Ecclesiam Romanam, secundum Sezomenmm, tricesimo fere post concilium Nicænum auno regebat, oh graviorem ætatem concilio Nicæno adesse nequiverit? Præterea, Julii pontificatum fuisse viginti quinque annorum scribit Sozomenus 17, idque etiam mens dose, t in x verso, ut constat ex Socrate 18, undo De tempore quo celebratum fuit concilium Sozomenus illa omnia fere de verbo ad verbum ex10 Nicænum. Concilium Nicænum sub papa Silvestro celebratum fuisse, et Latinæ subscriptiones canonmin et omnimum veterum”, qui de ea re scripserunt, monumenta vel aflirmant, vel significant, uno excepto Sozomeni depravato loco, quem Cassiodorus, Historiæ tripartite concinnator, et alii recentiores secuti sunt. Inde orta est de tempore concilii Nicæni¸ ingens apud posteros controversia, aliis calculum subscriptionum Latinarum et auctoritatem Eusebii, Hieronymi, Socratis, Theodoreti et Gelasii Cyziceni, qui omnes illud vel diserte vel tacite ad Silvestri a:tatem referunt, proponentibus; aliis Sozomenum, pressit, qui solos quindecim annos Julio tribuit, Sed concedamus Julium annis viginti quinque £oclesiam rexisse: quomodo potuit qui viginti quinque annis in seda vixit, et obiit tricesimo fere post concilium Nicænum anno, tempore concilii Nicæni pontificatum tenuisse? Adde Sozomeni “¿ñozży qui in prolegomenis concilii Nicæni, ut exordium Histo¬ rie suæ temporis nota signaret, sic præloentus est; Crispo et Constantino Cæsaribus consulibus, Romanæ Ecclesiæ antistes fuit Silvester. Fuisse antem tum consulatum Crispi et Constantini tertium, įlem Sozomenus ita in Præfatione operis sui attestame: Sum vero historium exersus a Crispo et Constantmo * Lib. 11, cap. 5. • Lib. 11, cap. 18. * Lib. 1, cap. 22. * Ex eadem Romana editione anni 1608 9 Eusen, in chron, ubi pro 22 Mai scriptum est 2. Hieron. in Chron.; Soer. lib. 11. cap. 27; Theod. Hist. Eccl. lib. 1, cap. 3; Gelas. Cyzic. lib. i. 10 Hist Eccl. lib. 1. cap. 16. 11 Epist. ad Mich. Bulg. Eccl. m. 1, cap. 27. 18 Hist. Eccl. lib. iv, cap. 7. til. 18 Loc. cit. 19 Lib. 1, c. 2. $1 Ibid. cap. 6. loid. 1* Lib. xv. it llis'. 17 Luc

GELASI CYZICENI carlaribus jam tertium consulibus. Atqui tertius con- nt concilium Nicænum sub Julio collocaret? Ipse sufatns Crispi et Constantini, qui annus Christi 321 $1 enim Sozomenus, qui lib. 1, cap. 16, asserit Romanum pontificem ob pondus ætatis concilio Nicano non adfuisse, quique ultimo capite ejusdem primi lbri universam concilii Nicæni historiam omnino absolvit, præfixa fronti secundi libri hac clausula: Hactenus finem habuere quæ in Nicæa gesta sunt: ac deinde toto secundo libro ad ea descendit narranda, quæ sub reliquo Constantini imperio conti perunt; is, inquam, ipse Sozomenus, postquam rebus concilii Nicrui finem imposuit, per integra priora secundi libri septemdecim capita percurrið ea, quæ inter concilium Nicænum et Antiochenua in causa Eustathii celebratum, intercesserunt; et demum capite 18, Antiocheni concilii celebrationem, Eustathii abdicationem, et Euphronii subrogationem descripsit tandem deveniens ad 19 libri secundi caput, affirmat sub id tempus, Sylvestro mortuo, ae in ejus locum ad breve spatium, id est secundum Hieronymum, menses octo, suffecto Marco, Julium in sedem Romanam evectum fuisse. Verba ejus sunt; Per id tempus cum Marcus post Silvestrum ad exiguum tempus episcopatur Romanum gessisset, Julius in illam sedem successit: in sedem awem Hierosolymitanam post Macarium, Maximus *. Hæc non advertisse Bedam et cæteros Latinos scriptores, qui pene Cassiodori vestigiis institerant, minor culpa est: non enim exstabat apud eos integrum Sozomeni exemplar, ubi hic locus habetur, sed tantum tesserulæ quædam in illo Historiæ tripartite vermiculato opere insertæ, At novos istos censores et integro Sozomeni exemplari fretos, et adeo oculatos, ut sibi nihil non videre videantur, quis excusare poterit? Sed de his hactenus. fuit, immediate præcessit consulatum Paulini et Julani, id est, aunum Christi 323, sub quo celebrata est synodus Nicama, auctore Socrate 20. et Sozomeno ipso, qui exitum concilii in principium vicennalium Constantini incidisse affirmat. Quomodo ergo dici potest legatos Ecclesiæ Romanæ in synodo Nicæna missos fuisse a Julio, quos ob locorum intervalla multo ante concilium destinatos oportuit, cum finis consulatus Crispi et Constantini vix quatuor mensibus concilium Nicænum mense Maio anni sequentis celebratum anteverterit ", et Marcus Romanus pontifex, codem Sozomeno ut mox videbitur, teste, inter Silvestrum et Julium medius intercesserit? Accedit etiam querela Julii, ut Sozomenus ipse refert", apud episcopos Oriemales, quod eum ad synodum Antiochenam non vocassent. Hoc autem ut stare potest cum excusatione senectutis, ob quam non adfuit concilio Nicæno, quod sedecim annis Antiocheno illo antiquius fuit? Imo quare Julio seueclutis causam prætexuit Sozomenus, cur a concilio Nicæno abfuerit, non autem eam malto magis attulit, cur ad concilium Sardicense, quod duobus et viginti annis posterius Nicæno fuit, non profectus sit, sed tantum per legatos ei interfuerit? Sed quid argumentis opus est, cum exstet apud Sozomenum ipsum locus expressus, qui uno ictu hanc difficultatem evacuat, disertisque verbis profitetur, Julium longo post concilium Nicænum intervallo, et circa tempora conciliabuli Antiocheni adversus Eustathium (qui in concilio Nicæno episcopus Antiochenus fuerat) celebrati, in pontificem Romanum electum fuisse, atque ideo nunquẩm Sozomeno in mentem venire potuisse so Lib. 1. "Lib. 1, cap. 25. * Socr. lib. 1, cap. 9. lib. 1, cap. 19. "Lib. 11, cap. 9. * In Chron. 25 Sozom. LIBER PRIMUS. Quæ in sancta magna et universali episcoporum synodo ex omnibus, ut sic dicam, Romani orbis provinciis, et ex Perside, Dei gratia, et pii ac Deo chari imperatoris nostri Constantini edicto, Nicææ congregata, pro apostolica et orthodoxa fide, contra perversa et impia impii Arii dogmata: omnia, inquam, quæ in præclara illa et sancta syRoberto Balforen Scoto interprete post Alfonsi Pisani S. J. ampliorem cormidem Actorum non solum ex Gelasio, sed et ex aliis veteribus scriptoribus historiam in iv partes distributam, quam exhibuit Binius, secutus hic ut in cæteris VeΤὰ κατὰ τὴν ἁγίαν καὶ μεγάλην καὶ οἰκουμενικὴν τῶν ἐπισκόπων συναθροισθεῖσαν σύνοδον ἐν τῇ Νι καέων, ἐκ πασῶν, ὡς ἔπος εἰπεῖν, τῶν τοῦ Ῥωμαίου κόσμου ἐπαρχιῶν, καὶ Περσίδος, ἔκ τε τῆς τοῦ Θεοῦ χάριτος, καὶ θεσπίσματος του θεοφιλοῦς καὶ εὐσε τους βασιλέως Κωνσταντίνου τοῦ ἡμετέρου, ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς καὶ [καθολικῆς ὀρθοδόξου πίστεως, netam Nicolini editionem. Regius vero collector omnino sustulit ut minus necessàriam exemplo Romanorum, qui Gelasium G. et L. loquentem duntaxat publicarunt anno 160S.

LIB. I. κατὰ τῶν μοχθηρῶν καὶ ἀσεβῶν δογμάτων τοῦ θεο- modo dicta, facta et constituta fuerant, jampridem, μάχου Αρείου πάντα τὰ ἐν ἐκείνῃ τῇ ἐναρέτῳ καὶ ἁγίᾳ συνόδῳ λεχθέντα τε καὶ πραχθέντα καὶ διατυπωθέντα πάλαι τε καὶ πρόπαλαι ἀναγνοὺς ἔτι ἐν τῇ πατρῴᾳ οἰκία διάγων, εὑρηκὼς αὐτὰ ἐν βίβλῳ ἀρχαιοτάτῃ ἐγγεγραμμένα εν μεμβράναις ἅπαντα ἀπαρα λείπτως ἐχούσαις· γενομένης μὲν τοῦ θείου καὶ ἀοιδίμου Δαλματίου τοῦ ἀρχιεπισκόπου γενομένου τῆς ἁγίας καὶ καθολικῆς Ἐκκλησίας τῆς τῶν Κυζικηνών λαμ πρᾶς μητροπόλεως, περιελθούσης δὲ εἰς τὸν τοῦ ποτέ ἡμετέρου οἴκου δεσπότην, λέγω δὴ τὸν κατὰ σάρκα πατέρα ἐμὸν, τῆς αὐτῆς ἁγιωτάτης Εκκλησίας πρεσουτερίου ἠξιωμένον. Ητινι ἱερᾷ βίβλῳ ἐντυχών, καὶ σχολὴν πολλὴν ἐν αὐτῇ ποιησάμενος, ἐπὶ μνήμης μὲν φέρειν πάντα οὐχ οἷός τε ἤμην· οὐδὲ γὰρ ἄν τις ἀνθρώπων τὸ ἄρατον ἐκεῖνο πέλαγος τῶν ἐν αὐτῇ ἐγκειμένων ἐπὶ μνήμης διὰ στόματος φέρειν δυνη θείη· πλεῖστά τε ὅσα ἐπεσημηνάμην, τά τε τῶν ἡμετέρων ἁγίων Πατέρων καὶ ἐπισκόπων τῆς τοῦ ὑγια νοντος λόγου διδασκαλίας αὐτῶν δόγματα, τάς τε πρὸς τοὺς ᾿Αρειομανίτας αὐτῶν ἀντιθέσεις, καὶ τοὺς κατά τῆς ἐκείνων βλασφημίας ἐγγράφους ἐλέγχους, ἧς ἐβλασφήμησαν οἱ μιαροί Αρειομανῖται κατὰ τοῦ Τοῦ τοῦ Θεοῦ, οὐ μὴν δὲ ἀλλὰ καὶ κατὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· τάς τε τῶν μισθωτῶν ᾿Αρείου τῶν φι λοσόφων πρὸς τοὺς ἐπισκόπους ἀντιῤῥήσεις, τάς τε τῶν ἡμετέρων πρὸς ἐκείνους διὰ Γραφικών διδαγμάτων κατὰ τῶν αὐτῶν σοφισμάτων ἐναργεῖς ἐπιλύσεις· περί τε τῆς ἀνάρχου καὶ ἀεὶ τῷ Θεῷ καὶ Πατρί συνυπαρχούσης τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος προαιωνίου μιᾶς θεότητος, περί τε τῆς αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ Λόγου ἐπ᾿ ἐσχάτων, τῆς ἡμετέρας ἕνεκα σωτηρίας, ἐκ τῆς θεοτόκου Παρθένου Μαρίας ἀποῤῥήτου σαρκώσεως, καὶ τῶν τῆς Ἐκκλη σίας ἀποστολικῶν διατυπώσεων, πᾶσαν ἁπλῶς τὴν ἐκεῖσε γεγενημένην πραγματείαν ἐνιστορήσας ἐν τῇ προβληθείσῃ ἱερᾷ βίβλω, πρό γε πάντων τὰς τοῦ πιστοτάτου βασιλέως Κωνσταντίνου, τοῦ ἐν τῇ συνάδῳ συνεδρεύσαντος. θείας καὶ ἀληθῶς ἀποστολικής ἐννοίας· ἦσθην εἰς τοσοῦτον τοῖς τῇ βίβλῳ ἐκείνῃ τῇ ἱερᾷ περιεχομένοις, ὥστε εἰπεῖν με πρὸς τὸν Κύ ρίου ο Ως γλυκέα τῷ λαρυγγί μου τα λόγια σου, ὑπὲρ μέλι τῷ στόματί μου.» Οὕτως υπερηγάσθην ἐν τοῖς ἐκεῖ ἀναγεγραμμένοις περὶ τῆς ἀσπίλου και ἀμωμήτου, ὀρθοδόξου καὶ ἀποστολικῆς πίστεως. Μετὰ δὲ καιρούς τινας φθάσας ἐνταῦθα, τῇ τῶν Βιθυνῶν ἐπαρχία λέγω, κατ' εὐδοκίαν τοῦ Θεοῦ, κινήσεώς τε καὶ συζητήσεως πλείστης οὔσης, γεγενημένης ἐπὶ τῆς ἀνταρσίας τοῦ ἀνοσίου Βασιλίσκου κατὰ τῆς ἀπο στολικῆς καὶ καθολικής Εκκλησίας τοῦ Θεοῦ καὶ τῆς ἐν αὐτῇ πολιτευομένης ἀποστολικῆς πίστεως, ὑπεκκαιόντων μάλιστα καὶ κινούντων τὰ βασίλεια τῶν τῆς τοῦ αἱρετικοῦ Εὐτυχούς ὁμοφρόνων συμμορίας, προβαλλομένων ἡμῖν ὑπούλως, τὴν ἐν Νικαία ' Socrat., lib. vii, cap. 28. • Psal. cxviii, 103. cum adhuc in paterna domo vitam degerem, legi, 'cum illa invenissem in antiquissimo libro in membranis plane integris descripta, qui fuit divini et celebris Dalmatii, in illustri Cyzicenorum metropoli sanctæ atque catholice Ecclesiæ archiepiscopi; quique tandem ad familiæ nostræ dominum devenit, patrem dico meum secundum carnem, dignum habitum qui in ordinem presbyterorum ejusdem Ecclesiæ cooptaretur. In quem sacrum librum cumi incidissen, multumque in eo posuissem studii, nec potuissem memoria omnia retinere (nemo enim hominum immensum illud mare omnia quæ in co recondebantur, memoriter in ore habere poterit '), plurima annotavi sanctorum nostrorum Patrum, sanæ doctrina episcoporum dogmata, quæque iidem adversus Ariomanitas objecerunt: et scriptas redargutiones adversus illorum blasphemian, qua scelesti non solum contra Filium, verum etiam contra Spiritum sanctum blasphemiabant, et mercenariorum Arii philosophorum adversus episcopos contradictiones, et nostrorum adversus illorum sophismata per doctrinam e Scriptura petitam firmas et apertas solutiones: et de una divinitate Filii et Spiritus sancti, quæ ante sæcula exstitit, quæque principium non habet, sed semper cum Deo et Patre subsistit: et de ejusdem Filii Dei Verbi in novissi - mis temporibus pro salute nostra ex Deipara Virgine Maria ineffabili incarnatione, et de apostolicis Ecclesiæ constitutionibus, omnem omnino tras ctationem illic habitam cum in sacro illo libro legissem, et omnium maxime fidelissimi imperatoris Constantini, qui in synodo consederat, divinas et vere apostolicas sententias: ita delectatus sum iis quæ in sacro illo libro continebantur, ut subinde ad Dominum dixerim: «Quam dulcia faucibus meis cloquia tua, super mel ori meo '., Sic supra mo³. › dum admiratus sum quæ illic scripta erant de pura, irreprehensa, orthodoxa et apostolica fide. Post aliquot annos cum luc, in provinciam dico Billy - norum, volente Deo pervenissem, et commotio al que inquisitio plurima fieret sub impii Basilisci tyrannide adversus catholicam et apostolicam Dei Ecclesiam, et fidem apostolicam in ea vigentem, succendente potissimum atque commovente regis aulam eorum factione qui hæretico Eutychi consentiebant: qui nobis subdole aiebant, se fidem Patrum, Nicænam, inquam, tenere. Sed convincebantur a nobis illius fidei hostes. Neque enim noverant quæ dicerent, aut de quibus affirmarent. Nam cum proferrem quæ in sacra illa corona or. thodoxorum Dei sacerdotum in Spiritu sancto de Domino per eos fuerant explicata, resiliebant a nobis miseri, pejorem Ariana blasphemiam liugua Zennen solio dejecit Basiliscus anno re Christine 473, et cuin Marco filio orthodoxos in, sectatus est. PATROL. GR. LXXXV.

sua proferentes contra ea quæ illic definita sunt, φημὶ, ὑπὸ τῶν Πατέρων κρατεῖν πίστιν· οἱ διλέγ > et anathema jacientes adversus cos qui ita sentiunt. Propter hæc aliaque multa quæ movebantur contra fidem antiquam, primum a sanctis apostolis, deinde et a sanctis Patribus nostris Nicræ congregatis, in Dei Ecclesia matre nostra vigentem, plurimam omnino et ubique diligentiam adhibui, et, quod dici solet, omnem rudenten mori, ut pervestigarem quæ in sancta illa synodo acta sunt pro sanctæ et apostolicæ fidei determinatione, quam Dei Ecclesia non ab hominibus, neque per homines accepit, verum ab ipso omnium nostrum Salvatore ac Deo Jesu Christo, Dei viventis Filio, qui post adventus sui in carnem ceconomiam, «magnum certe pietatis mysterium, sicut scriptum est, manifestatus in carne, et augelis visus ': neque enim vel angelis " visibilis est Unigenitus in suæ divinitatis essentia, nisi carnem assumpsisset: postquam omnia quæ ad œconomiam incarnationis suæ spectabant complevisset, voluntariam pro nobis passionem, sepulturam et resurrectionem in illa sancta et peccato non 'obnoxia carne sua, per quam genus nostrum a morte liberavit, secedens hinc, et in cœlumn ascendens, hujus sanctæ et irreprehensæ fidei divi - nam et adorandam formam per scipsum stabilivit, et magnumn intonuit, sicut scriptum est: c Dominus in coelos ascendit, et intonuit,, et alibi: ‹ Et intonuit de cœlo Dominus, et Altissimus dedit vocem suam ‘. › Et quid intonuit? quam vocem dedit Altissimus? c Euntes, inquit, ad apostolos loquens, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti *. Quamvis enim propter suam erga homines charitatem, nostram carnem cum anima et mente ex veveranola plane et sancta Virgine Maria suscepit, illa tamen carnis susceptione, nulla ad Trinitatem Patris, Filii, et Spiritus sancti facta est accessio, sed Trinitas manet Trinitas. Euntes igitur docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Ilanc sanctam et adorandam sanctæ et irreprehensæ fidei regulam cum sancti apostoli ab ipso Domino accepissent, in universa sub cœlo Dei Ecclesia eam prædicaverunt: ut ita propheticum oraculum impleretur, quo dicitur: c in omnem terram exivit ' sonus eorum, et in fines orbis terræ verba eorum 7, › Post quam fidei summam, et adorandum istud donum nobis per sanctos apostolos a Dei Filio concessum, cum plures jam annos Ecclesiæ persecutio cessasset, nostræ salutis hostis iterum per Arium contra sanctam et irreprehensam fidei armatur, inusitata quædam blasphema verba contra Salvatorem nostrum introducens, quibus Dei Ecclesiam in toto orbe terrarum conturbavit. Quam ob causanı fidelissimus imperator Constantinus numerosam illam in urbe Nicæa synodum congregavit. b ³ 1 Tim. 111, 16. ↳ Psal. Lxvi, 31. χοντο πρὸς ἡμῶν πολέμιοι ἐκείνοις ὑπάρχοντες. Ο γὰρ ᾔδεισαν τί λέγουσιν, ἢ περὶ τίνων διαβεβαιούνται. Προφέροντος γάρ μου τὰ ἐν ἐκείνῃ τῇ ἁγίᾳ χορείᾳ τῶν ὀρθοδόξων τοῦ Θεοῦ ἱερέων ἐν Πνεύματι ἁγίῳ τὰ [ἴσ. περὶ] τοῦ Κυρίου δι' αὐτῶν ἐκφωνηθέντα, ἀπεπήδων ἀφ' ἡμῶν, χείρονα τῶν τοῦ ᾿Αρείου βλασφημιῶν κατὰ τῶν ἐκεῖσε ὁρισθέντων διὰ γλώτ της προσφέροντες [ἴσ. προφέροντες], καὶ ἀναθεμα τισμὸν ῥίπτοντες κατὰ τῶν ταῦτα οὕτως φρονούντων οἱ ἄθλιοι. Διὰ ταῦτα καὶ δι᾿ ἄλλα κινηθέντα κατὰ τῆς ἁγίας καὶ ὀρθοδόξου πίστεως ἡμῶν, τῆς ἀνέκαθεν εκ τε τῶν ἁγίων ἀποστόλων καὶ τῶν προῤῥηθέντων ἁγίων ἡμῶν Πατέρων τῶν ἐν τῇ Νικαέων συνειλεγ μένων, ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίᾳ τῇ μητρὶ ἡμῶν πολιτευομένης, πλείστην ὅσην έρευναν ἐποιησάμην πάντη τε καὶ πανταχοῦ, τὸ δὴ λεγόμενον, πάντα κάτ λων κινήσας, ἀνερευνῆσαι τὰ ἐν ἐκείνη τῇ ἱερᾷ συνόδῳ πεπραγμένα ὑπὲρ τοῦ τῆς αὐτῆς ἁγίας καὶ αποστολικῆς πίστεως ὅρου, ἣν οὐκ ἀπ᾿ ἀνθρώπων, οὔτε δι' ἀνθρώπων ἡ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία παρείλη φεν, ἀλλ' ἀπ' αὐτοῦ τοῦ πάντων ἡμῶν Σωτῆρος καὶ Θεοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος· ὃς μετὰ τὴν τῆς ἐντάρχου αὐτοῦ παρουσίας οίκονο μίαν, ε τὸ μέγα ἀληθῶς τῆς εὐσεβείας μυστήριον, ο καθώς γέγραπται, ο φανερωθείς τε σαρκὶ, καὶ ἀγγέ λοις ὀφθείς.» Οὔτε γὰρ ἀγγέλοις θεατὸς ὁ Μονογε νῆς κατὰ τὴν τῆς θεότητος οὐσίαν, εἰ μὴ ἐσαρκώθη· τὰ πάντα πληρώσας τὰ κατὰ τὴν οἰκονομίαν, τό τε ὑπὲρ ἡμῶν ἑκούσιον πάθος, καὶ τὴν ταφὴν, καὶ τὴν ἀνάστασιν τῇ ἁγίᾳ ἐκείνῃ καὶ ἀναμαρτήτω σαρκὶ αὐτοῦ [αὐτῆς] παραχωρήσας, δι' ἧς τὸ ἡμέτερον ἀπο εθανάτισε γένος, ἀναβαίνων εἰς τοὺς οὐρανούς, ταύτη; τῆς ἁγίας καὶ ἀμωμήτου πίστεως τὸν θεῖον καὶ προστ κυνητὸν ὅρον δι' ἑαυτοῦ ἔπηξε, καὶ μέγα βροντήσας κατὰ τὸ γεγραμμένον· «Κύριος ἀνέβη εἰς οὐρανοὺς, καὶ ἐβρόντησε.» Καὶ ἐν ἑτέρῳ· Εβρόντησεν ἐξ οὐρανοῦ ὁ Κύριος, καὶ ὁ Ὕψιστος ἔδωκε φωνήν απο τοῦ. Ὁ Καὶ τί ἐβρόντησεν; ποίαν δὲ φωνὴν ἔδωκεν ὁ Υψιστος; «Πορευθέντες, φησί, πρὸς τοὺς ἀποστά λους λέγων, μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζον τες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος.» Εἰ γὰρ φιλανθρωπίαν, τὴν ἡμῶν σάρκα ἔμψυχον καὶ ἔννουν ἐκ τῆς παν σέμνου καὶ ἁγίας Παρθένου Μαρίας προσείληφεν, ἀλλ' ἡ τῆς σαρκὸς πρόσληψις προσθήκην τῇ τοῦ Πατ τρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος Τριάδι οὐκ ἐποίησεν, ἀλλὰ μένει ή Τριάς. «Πορευθέντες οὖν μαθη τεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Τοῦτον τὸν ἅγιον καὶ προσκυνητὸν ἄρον τῆς ὀρθῆς καὶ ἀμωμήτου πίστεως παρὰ τοῦ Κυρίου λαβόντες οἱ ἱεροὶ ἀπόστολοι, πάσῃ τῇ ὑπὸ τὸν οὐρανὸν τοῦ Θεοῦ Εκκλησίᾳ ἐκήρυξαν· ὡς πληρωθῆναι ἐπ' αὐτοῦ [1σ. αὐτῶν] τὸ προφητικὸν λόγιον, τὸ φάσκον· ο Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος αὐτῶν, καὶ εἰς τὰ * Psal. xvn, 14. Matth. xxxi, 19, 20. 7 Psal. xviii, 5: Rom. . Digitized by

LIB. I. πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτῶν.» "Οy- Cujus acta omnia cum, ut supra dixi, cognovissen τινα [Μεθ' ὅντινα] ὅρον καὶ τὴν προσκυνητὴν ταύτην δωρεάν, τὴν εἰς ἡμᾶς διὰ τῶν θείων ἀποστόλων παρὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ δεδομένην, μετά πλείστους ὅσους [πλείστους] καιροὺς παυσαμένου τοῦ κατὰ τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Θεοῦ διωγμοῦ, δι' ᾿Αρείου πάλιν ὁ ἐχθρὸς τῆς ἡμετέρας σωτηρίας κατὰ τῆς αὐτῆς ἁγίας καὶ ἀμωμήτου ὁπλίζεται πίστεως, ξένα τινα παρεις. φέρων κατὰ τοῦ Σωτῆρος βλάσφημα ῥήματα, δι' ὧν τὴν εἰς πᾶσαν τὴν οἰκουμένην Εκκλησίαν τοῦ Κυ ρίου ἐτάραξεν. Οὗ χάριν καὶ τὴν πολυάνθρωπον ἐκείν νην ἐπὶ τὴν τῶν Νικαέων πόλιν ὁ πιστότατος βασιλεὺς Κωνσταντίνος συνήγαγε σύνοδον, ἧς τὰ πε πραγμένα πάντα προεγνωκώς, ὡς ἀνωτέρω ἔφην, καὶ διερευνησάμενος, μόλις εδυνήθην εὑρεῖν φανερὰ τῶν ἐκεῖσε ἐσκεμμένων καὶ ἐγγραφέντων παρά τισι διαφόροις φιλομαθέσιν ἀνδράσιν, Ἰωάννῃ μέν τινι πρεσβυτέ «ἀνδρὶ παλαιῷ, ἄγαν γραφικῷ, ἐν τετραδίοις παλαιοῖς λίαν, οὐ μὴν ὅλα. Καὶ ἐξ ἄλλων δὲ συγγραφέων, Ευσεβίου του Παμφίλου ἐπισκόπου Καισαρείας, καὶ Ρουφίνου πρεσβυτέρου Ρώμης, τῶν καὶ [καὶ τῶν] τῇ ἁγίᾳ ἐκείνῃ κοινωνησάντων συνέδῳ, καὶ ἄλλων πλείστων ὅσων. Οὐ μὴν τὴν ἀκολουθίαν τῆς ὅλης ἁρμονίας εὗρον κατὰ τὴν ἱερὰν ἐκείνην βίβλον, ᾗ προ[σ]ενέτυχον, ὡς ἀνωτέρω μοι εξ ρηται. Μόνος γαρ Εὐσέβιος ὁ θαυμάσιος ὁ Παμφίλου ἀτρεπτὶ τῇ λεωφόρῳ τῆς ἀληθείας ἀπὸ τῆς τοῦ Κυ ρίου παρουσίας ἕως τῶν τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου χρόνων διώδευσεν. Αλλ' οὐδὲ τὰ ὅλα εὑρεῖν ἡδυνή - θην, πλὴν ὅσα γνώριμά μου καὶ τῆς ἀληθείας ἴδια, κατὰ τὴν προαναγνωσθεῖσάν μοι βίβλον, εὗρον. Καὶ ἐξ ἑκατέρων ἀναλεξάμενος, ἀναγκαῖον ᾠήθην ἐγγρά ψαι τῷδε τῷ βιβλίῳ πρὸς ὠφέλειαν κοινὴν, καὶ στήριγμα τῶν ἐντευξομένων τῷδε τῷ γράμματι. Αρξε ται δή μοι λοιπὸν ὁ λόγος, προοδοποιοῦντός μοι καὶ ποδηγοῦντος τοῦ ἀεὶ ζῶντος Θεοῦ Λόγου, ἀπὸ τῶν χρόνων τῆς βασιλείας τοῦ εὐσεβεστάτου καὶ Χριστοφόρου βασιλέως Κωνσταντίνου, τοῦ καὶ τὴν σύνοδον τῶν ἐπισκόπων ἐν τῇ Νικαέων συναθροισθῆναι προστάξαντος πόλει. Ἐν ἑτέρῳ γὰρ, εἰ τῷ Θεῷ φίλον, τὰ τῆς γενέσεως αὐτοῦ, καὶ τῶν χρόνων τῆς τοῦ πατρὸς αὐτοῦ Κωνσταντίνου τοῦ θεοφιλεστάτου [ισ. Κωνσταντίνου] βασιλείας τὴν διαγωγὴν ἐντάξω συγγράμματι. prius, perquisivi: vix tamen invenire potui nonnula ex iis qua: illic tractata et conscripta erant, apud plures viros litterarum studiosos, ut apud Joannem quemdam presbyterum, antiquum virum et scribendi admodum peritum, in quaternionibus valde antiquis: neque tamen omnia inde habui, sed ex aliis etiam scriptoribus variis, ut ex Eusebio Pamphili episcopo Caesare, et Rufino presbytero Romano qui etiam sanctæ illi synodo interfuerunt, aliisque plurimis. Neque tamen totius harmoniæ consequentiam inveni, ut in sacro illo codice, in quem, ut supra dixi, prius incideram. Solus namque admirandus ille Eusebius Pamphili constanter publicam veritati viam ab adventu Domini usque ad magni Constantini tempora ingressus est. Sed neque omnia invenire potui, præter nota mihi et veritatis propria, ex eo libro quem prius ego legeram. Cum autem ex utrisque aliqua collegissem, necessarium existimavi illa in hoc libro describere ad communem utilitatem, atque confirmationem eorum qui in hæc scripta inciderint. Exordiemur deinceps sermonem nostrum (præeunte atque ducente nos Deo Verbo semper vivente) temporibus regni religiosissimi et christigeri regis Constantini, qui synodum episcoporum in civilale Nicæa congregari jussit. In alio commentario, si Deo placet, nativitatem ipsius Deo charissimi Constantini, ac statum temporum quibus pater ejus regnavit, referam. • Μετὰ τὴν ἀπόθεσιν τῆς βασιλικῆς ἀλουργίδος τῆς τῶν τυράννων Διοκλητιανοῦ καὶ Μαξιμιανοῦ, τὸν ἰδιωτικὴν ἀπειληφότων αὐτῶν βίον, καθά φησιν Εὐσίβιος, χρόνου οὐ πλείστου μεταξύ γενομένου, βασιλεύς Κωνσταντῖνος, (τὸν πάντα βίον πραότατος), καὶ τοῖς ὑπηκόοις εὐνοϊκώτατος, τῷ τε θείῳ λόγῳ προσφιλέστατον ἑαυτὸν διαθέμενος, παῖδα γνήσιον Κωνσταντῖνον αὐτοκράτορα καὶ σεβαστὸν ἀνθ' ἑαυτοῦ καταλιπών, κοινῷ φύσεως νόμῳ τελευτα τὸν βίον. Απάσης μετά θάνατον, ὅση βασιλεί τις ἂν ὠφείλετο, τιμῆς ἠξιωμένος, χρηστότατος, καὶ ἡ πιώκατος βασιλεύς γεγονώς· ὃς δὴ καὶ μόνος τῶν καθ' ἡμᾶς ἐπαξίως τῆς ἡγεμονίας τὸν πάντα τῆς ἀρχῆς διατελέσας χρόνον, καὶ τὰ ἄλλα τοῖς πᾶσι δεξιώταIlist. lib. 1, 26. Ruffinus tamen laudatur ab Hieronymo in Chronico adl an. 377, longe post concilium Nicemum. Vidle caput sequens. HARD. Et ex aliis, qui, etc., habet Alfonsi Pisani versio, quam identidem interpolavit Balforeus substiCAPUT PRIMUM. • Non nullo post tempore (ut inquit Eusebius *) quam tyranni Diocletianus et Maximianus deposita regali purpura, privatam vitam elegerunt, impera - tor Constantius (tota vita clementissimus ) suljectis benevolentissimus, et erga divinum Verbum amicissime affectus, cum germanum filium suuni Constantinum imperatorem et Augustuin pro se reliquisset, communi naturæ lege finem vivendi fecit. Post mortem dignus habitus omni honore qui imperatori debebatur, quippe vir et optimus et mansuelissimus fuit, quique solus inter imperatores nostræ niemoriæ, totum regni sui tempus, ut imperii dignitas postulat, exegit: et cum in aliis omnibus humanissimum et beneficentissimum sese tuitque ex iis qui sancta illi, etc. Romani vero edi – tores illis sublatis et substituta particula etiam ut melius responderet Græco textui, rem omnem obscurarunt, dum Ruflinum non secus atque Ensebiam concilio Nicæno præsentem insinuani,

prebert, laudabilem admodum et beatum vitae τον καὶ εὐεργετικώτατον παρασχών ἑαυτὸν, τέλος εὐδόκιμον καὶ τρισμακάριον ἀπείληφε τοῦ βίου, μόν νος, ἐπὶ [ῖσ παρέλκει τὸ, ἐπὶ] τῆς αὐτοῦ βασιλείας εὐμενῶς καὶ ἐπιδόξως ἐπὶ διαδόχῳ γνησίω παιδί, τὰ πάντα σωφρονεστάτῳ τε και ευσεβεστάτῳ, τελευ τήσας. Τούτου παῖς Κωνσταντῖνος εὐθὺς ἀρχόμενος, βασιλεὺς τελειότατος καὶ σεβαστὸς πρὸς τῶν στρατοπέδων, καὶ ἔτι πολύ τούτων πρότερον παρ' αὐτοῦ τοῦ παμβασιλέως Θεοῦ ἀναγορευθείς, ζηλωτὴν ἑαυ τὸν τῆς πατρικῆς περὶ τὸν ἡμέτερον λόγον εὐσεβείας κατεστήσατο.» Καὶ μεθ᾿ ἕτερα· «Οὕτω δὴ Κων σταντίνου, ὃν βασιλέα ἐκ βασιλέως, εὐσεβῆ τε ἐξ εὐσεβεστάτου καὶ τὰ πάντα σωφρονεστάτου γεγονές ναι εἰρήκαμεν, συνέσει τε καὶ εὐσεβείᾳ τετιμημένου, παρὰ τοῦ παμβασιλέως Θεοῦ τῶν ὅλων καὶ Σωτή ρος κατὰ τῶν δυσσεβεστάτων τυράννων ἀνεγηγερ μένου, Θεοῦ συμμαχοῦντος αὐτῷ, παραδοξότατα πίσ πτει μὲν ἐπὶ Ῥώμης ὑπὸ Κωνσταντίνου Μαξέντιος. Ὁ δ᾽ ἐπ' ἀνατολῆς οὐ πολὺν ἐπιζήσας ἐκείνῳ χρό νον, αἰσχίστῳ καὶ αὐτὸς θανάτῳ ὑπὸ Λικινίου, οἴπω τότε μανέντος, πεμφθησομένου [ισ. πεμφθέντο. ] κατ' αὐτοῦ ὑπὸ Κωνσταντίνου τοῦ θεοφιλεστάτου βασι λέως, καταστρέφει τὸν βίον. Πρότερός γε μὴν ὁ και τιμῇ καὶ τάξει τῆς βασιλείας πρῶτος Κωνσταντίνος τῶν ἐπὶ Ῥώμης κατατυραννουμένων φειδώ λαβών, Θεὸν τὸν οὐράνιον, τόν τε τούτου Λόγον, αὐτὸν δὴ τὴν πάντων Σωτῆρα Ἰησοῦν Χριστὸν σύμμαχον δι' εὐχῶν ἐπικαλεσάμενος, πρόεισι πανστρατιᾷ τὰ τῆς ἐκ προγόνων ἐλευθερίας Ρωμαίοις προμνώμενος. ο Ταῦτα ὁ Εὐσέβιος. Ὁ δὲ Ρουφίνος, εἰ καὶ μὴ κατὰ τάξιν τὴν ἀκολουθίαν καὶ τὴν τῆς ἀληθείας ἁρμονίαν Εὐσεβίου τοῦ πάνυ τοῦ Παμφίλου τὴν ἱστορίαν ἐνέθηκεν, ἀλλ' ὅμως ὅσα συγγενῆ τῆς Εὐσεβίου πραγματείας εὕροιμι, ἐκ τοῦ αὐτοῦ Ῥουφίνου καὶ τῶν ἄλλων συγγραφέων ἀναλεξάμενος ἐνθήσω, καθὰ ἀνωτέρω εἴρηκα, τῷδε τῷ βιβλίῳ. Λέγει δὲ καὶ οὗτος· • Μετὰ γοῦν τοῦ Διοκλητιανοῦ καὶ Μαξιμιανοῦ ἀπό θεσιν, καὶ τὴν τελευτὴν Κωνσταντίνου, ὑπολείπονται τῆς Ῥωμαίων ἀρχῆς ὁμόχρονοι βασιλεῖς οἷός • Κων σταντίνος μὲν τοῦ πατρὸς μοῖραν εἰληφώς· αὕτη δὲ ἦν ἀπό τε τῆς καλουμένης Ευρώπη ἀρχομένη, ἐπὶ τε τὸν Ιστρον διήκουσα, Σκυθίαν τε ἑκατέραν, καὶ Κελτοὺς ἅπαντας, Ιλλυριούς τε καὶ Σαυρομάτας, καὶ τὴν ἐπὶ τὸν Ρῆνον ποταμὸν καθήκουσαν τῶν exitum consecutus est. Solus ex imperatoribus ob filium ingenuum, quem post se in imperio successorem reliquit, principem in omnibus modestissimum et sanctissimum, prospere ac gloriose exces, sit e vita. Hujus filius Constantinus, statim a principio imperator summus et Augustus cum ab exercitibus, tum multo ante ab ipso Deo summo omnium imperatore declaratus, paternæ pietatis erga religionem nostram æmulum sese et imitatorem præstitit. Et post aliqua: «Cum sic Constantinus (quem imperatorem ex imperatore, religiosum ex religiosissimo patre et omnino modestissimo natum diximus) prudentia et pietate ornatus, Dei imperatoris omnium et Salvatoris instinctu, contra impiissimos tyrannos excitatus esset: Romæ quidem, Deo opem ferente, Maxentius præter omnium opinionem ab ipso devictus cadit: qui vero in Oriente erat tyrannus, non multo tempore illi superstes, a Licinio nondum insaniente (quem religiosissimus imperator Constantinus eo contra illum miserat) superatus, turpissima morte vitam finiit. Constantinus autem honore et imperii gradu summus, prior ipse eorum qui Ronæ tyrannide opprimebantur, antea misertus, postquam Deum coli, Verbumque ejus Jesum Christum Salvatorem omnium, adjutorem sibi precibus invocasset, Romam cum omnibus copiis proficiscitur, ut Romanis pristinam libertatem, quam a majoribus acceperunt, restitueret. › Ilac Eusebius, Rullinus vero licet non ordine rerum omnem consequentiam, et veritatis harmoniam secutus, illustris illius Eusebii Pamphili historiam exposuerit: tamen ego quæcunque affinia Eusebianæ historiæ invenero, cum in Ruflino, tum in scriptoribus aliis, colligens, ut supra dixi, huie operi inseram. ille vero sic ait: • Postquam Diocletianus et Maximianus regni insignia depofuissent, ac Constantius excessisset e vita, reliqui Romani imperii reges qui simul imperabant, hi erant. Constantinus in partem patris sui successit, que ab ea quæ vocatur Europa incipiens, ad Danubium usque protenditur, utramque Scythiam, Geltas omnes, Illyrios, Sarmatas, et omnem Barbarorum terram quæ ad Rhenum fluvium porrigitur, atque Macedoniam, et vicinum mare complexa, Βαρβάρων γῆν, τήν τε Μακεδονίαν, καὶ τὴν πρὸς Thessaliam, et Achaiam, et quæcunque ad occidentem solem vergentia, lonio terminantur mari. Maximinus Diocletiani filius (ut ait Eusebius) omnes ad Orientem gentes; Maxentius vero Romam, et quæ ab Italia ad Oceanum protenduntur, administrabant.» CAP. II. Postquam Constantinus patri legitime parentas- • Euseb. lib. ix, cap. 8. Ruffinum Sunc alium esse oportet ab eo, et cujus nunc exstat versio Historiæ ecclesiasticæ ab αὐτὴν θάλασσαν, Θεσσαλίαν τε καὶ ᾿Αχαΐαν, καὶ ὅσα πρὸς ἥλιον δυόμενον ἐπιστρέφοντα, τὸ Ἰένιον ὁρίζει πέλαγος. Καὶ Μαξιμίνος δὲ ὁ Διοκλητιανού παῖς, ἅπαντα τὰ κατὰ τὴν ᾿Ανατολὴν ἔθνη, καθά φησιν ὁ Εὐσέβιος. Μαξέντιος τε τὴν Ῥώμην, καὶ τὰ ἀπὸ τῆς Ἰταλίας εἰς αὐτὸν καθήκοντα τὸν ὠκεανόν, διεῖπον. ο Κωνσταντίνος οὖν μετὰ τὴν τοῦ πατρὸς ἔννομον Eusebio Grace scriptæ, nam apud istum Latinum scriptorem nihil hujusmodi legitur. Hard.

HISTORIA CONCILII NICENI. - LIB. Ι. κηδείαν, καὶ τὰς νομιζομένας τιμάς, ζημίαν ἡγή- set, et consuelos persolvisset honores, olium in ea σατο τῆς Ῥωμαίων συμφοράς [σ. ἐπὶ ταῖς Ῥωμ. συμφοραῖς] τὴν ἡσυχίαν. Ἤκους γὰρ τὴν Ῥωμαίων πόλιν κάμνουσαν τοῖς Μαξεντίου κακοῖς· εἰς γὰρ ὠμότητα τυραννίδος ὁ τῆς βασιλείας αὐτῷ μετεβάλ λετο τρόπος. Πολλούς τε γὰρ ἀκρίτως τῶν ἐν τέλει θανάτῳ παραδιδούς, ζημίας τε καὶ φυγὰς καὶ τῆς γῆς ἀναδασμόν, καὶ προτιμήσεις ἀνεξετάστως ἐπἐβαλλεν· ἤδη δὲ καὶ γυναικῶν ἀλλοτρίων ἐρῶν, ἢ τοῖς ἐπιτάγμασιν ἐβιάζετο· καὶ λοιπὸν ἀνασφαλὲς ἦν γυναῖκα ἔχειν εὐπρεπῆ· καὶ διὰ σωφροσύνης φυλακήν πολλή τις ἦν κατὰ τὴν πόλιν μιαιφονία. Ταῦτα καὶ πλεῖστα ἕτερα ἀκούων ὁ θεοφιλέστατος Κωνσταντί νος, ἃ μὴ τῆς παρούσης ἐστὶ συντάξεως, παρωξύνετο. Ποιεῖ γὰρ οἰκείαν λύπην τοῖς φιλοθέοις ἀνδράσιν ἡ τῶν ἀλλοτρίων πραγμάτων ἀδικία. Περὶ τοῦ βασιλέως Κωνσταντίνου, ὅπως κατὰ τοῦ τυράννου Μαξεντίου ἐστρατοπεδεύσατο. Εδόκει δὴ αὐτῷ λοιπὸν τῶν ὅπλων ἅπτεσθαι, καὶ τοῖς τοιαῦτα πάσχουσι Ρωμαίοις ἐπαμῦναι· τὸ γὰρ ἐκείνους τῶν κακῶν ἐξελέσθαι, ἴσον ἦν, εἶπεν, καὶ πάντας ἀνθρώπους διασῶσαι. Βουλὴν δὲ λαμβάνει, πρότερον τὰς ἀποστατοῦσας πόλεις τῆς Ῥωμαίων ἡγεμονίας ανακαλέσασθαι, τὰς μὲν τοῖς λόγοις, τὰς δὲ τοῖς ὅπλοις, τὰς δὲ τῇ τῆς φιλανθρωπίας εὐποιία. Τούς τε γὰρ φόρους αὐτοῖς κουφοτέρους ἀπέφηνε, καὶ τὴν τῆς ἀκροάσεως ισότητα παρείχε, τάς τε νεωτεροποιίας καὶ ἀπονοίας συνετῶς διέλυε, σιωπῶν μᾶλλον ἢ φοβῶν· εἰδὼς τὰ Σαύρων καὶ τὰ Φράγκων καὶ τὰ Γερμανῶν ἔθνη φιλόκαινά τε εἶναι, καὶ πρὸς τὰς τῶν βασιλέων επαναστάσεις εὐρίπιστον ἔχειν ὁρμὴν, καὶ νόμον πολλάκις την γνώμην ποιεῖσθαι. Υπηγάγετο δὲ καὶ Σπάνους, καὶ Βρετανούς, καὶ τὰς αὐτόθι νήσους, καὶ τὰ λοιπὰ γένη, καὶ ἅπαντας τοὺς τῶν τοῦ ἡλίου δυσμῶν γινομένους μάρτυρας· εἰδέ και φασὶν, εἴτε ἀληθῶς τῷ ὠκεανῷ καταδύεται, εἴτε καὶ περὶ τὸ ὕδωρ φθάσας, πάλιν δι᾿ ἑτέρας ὁδοῦ πρὸς ἡμᾶς ἀνακάμπτει· εἷλε δὲ καὶ τῷ κράτει τῶν ὅπλων τὰ αὐτόθι βάρβαρα φύλα, παρέργῳ τῆς μάθ χῆς πρὸς τὸ ἔργον συγχρησάμενος. Τοὺς μὲν γὰρ ὑποτάξας, τοὺς δὲ μισθοδοτήσας, τους φίλους ἀντὶ πολεμίων, καὶ συνήθεις ἀντὶ παλαιῶν ἐχθρῶν και ταστήσας, ἐπανήγαγε πάντας συμμάχους, οὐδένα λυπήσας, οὐδὲ πολιορκήσας, καὶ ἐπὶ τὴν ἑτέρων τω τηρίαν ἐπειχθείς. Ὅπου γὰρ ὁ Θεὸς συμμαχεῖ, πάνω τα κατευθύνεται, καὶ τὸν ἀνθρώπινον λογισμὸν ὑπερ αίρει. Μετὰ τοιαύτης φιλοθέου γνώμης ὁ πάντα πιστότατος Κωνσταντῖνος τὸν Ῥῆνον ἐπὶ δεξιᾷ δια625, καὶ πολλὰ μὲν ὄρη, πολλοὺς δὲ ποταμούς ἀνω νύμους ὀλίγῳ στρατῷ περαιωθείς, πολλά τε βάρβαρα ἔθνη χειρωσάμενος, Γάλλων τε, καὶ Φράγκων, καὶ Σπάνων δέκα ἔθνη προσαγόμενος, προσῆγε λοιπὸν τῆς Ἰταλίας ὄρεσι τὸ στράτευμα. Ταῦτα ἀκούσαντι τῷ Μαξεντίῳ, ταραχή τις ἦν ἀδόκητος. Οὐ γὰρ ἂν Ποτέ τοσαύτην χώραν διαβῆναι προσεδόκα, ὄρεσι, Forte, cl εἰδέναι. ΠARD. p Romanorum calamitate sibi damnam esse dnxit. Audivit enim Romam Maxentii improbitate graviter afligi, qui regni moderationem in sævam tyrannidem commutaverat. Multos enim principes viros indicta cansa neci dedit: supplicia et exsilia irrogabat, agros et honores sine delectu tribuebat: alienus conjuges, quarum amore capiebatur, aut fraude in stuprum illexit, ant imperiis ad flagitium impulit: nulli tutum erat formosam uxorem habere pudicitiæ tutandæ causa multa erat în tota urbe czdes. Cum hec aliaque plurima, quae hujus instituti non sunt, Constantinus Deo charissimus audivisset, graviter commotus est. Viris enim piis proprium dolorem commovet aliena injuria. CAP. III. De rege Constantino, quomodo exercitum contra tyrannum Maxentium duxit. Placuit ergo Constantino arma capere, et Romanos a talibus injuriis vindicare; nam illos ex malis eripere perinde esse dicebat, atque omnes homines servare. Primum statuit revocare urbes quæ a Romano imperio desciverant; alias quidem ver - bis, alias vero armis, nonnullas etiam beneficentia et humanitatis officiis. Nam tributa leviora reddidi', in hominibus audiendis admittendisque æquabilem se præbuit: rerum novarum studia et insolentias caute sustulit, silentio magis quam metu: sciens Saurorum, Francorum et Germanorum geнtes novitatis studiosas, contra reges motus facile concitare, ac sæpe animi sensum tanquam legem sequi. Adduxit etiam Hispanos, Britaunos, et insu– larum quæ illic sunt incolas, atque nationes reliquas omnes etiam occasus solis testes, qui se scire gloriantur utrum sol vere Oceano immergatur, sive circum aquas currens, rursum alia via ad nos redeat: barbaras illic gentes vi et armis cepit, hac velut belli accessione ad susceptum opus opportune usus. Ex iis enim populis alios quidem subcgit, aliis stipendia solvit, nonnullos etiam ex hostibus amicos, ex veteribus inimicis familiares et conjunctos reddidit: omnes vero futuri belli socios sibi adjunxit, neminem lelens, nec obsidione premens, et ad aliorum salutem magna festinatione properans. Deo enim belli adjutore, omnia recte geruntur, et res supra humana consilia ad meliores provehuntur exitus. Cum hoc igitur tam pium consilium in animo haberet fidelissimus imperator Constantinus, Rhenum flumen ad dextram trajecit; multos montes, multos etiam sine nonine fluvios cum exiguis primum copiis transmisit: deinde Barbaris multis subactis, Gallorum, Francorum, et Ilispanorum decem nationibus sibi adjunctis, reliquum omnem exercitum ad Italiæ montes perduxit. Maxentium tam inopinatæ rei

nantius magnopere commovit. Nunquam enim pu- καὶ ποταμοῖς, καὶ ποικίλοις βαρβάροις πεφραγμέ tavit fore, ut quispiam exercitum per tain latas νην, καὶ ταῖς αὐτοφυέσι τῆς ἐρημίας δυσχερείαις. regiones trajiceret, easque montibus, fluviis, et Μέγιστον γὰρ γίνεται πολλάκις επιτείχισμα βασιmultorum barbarorum armis interclusas, atque aliis λείας ἡ τῶν τύπων ἐρημία. Καὶ δὴ ἐδόκει, σὺν πολ etiam difficultatibus, quæ in locis desertis sua λῷ τάχει τῆς Ῥώμης ὑπεξελθόντα τὸν στρατὸν ἀνθ sponte proveniunt. Regnorum enim praesidium υπεξάγειν, καὶ τῆς Ἰταλίας που προανακρούσαmaximum plerumque fit ipsa locorum solitado. σθαι. Ως δὲ ἀντιπαρετάττοντο, καὶ τὰ σημεῖα εἶδον Placuit interim exercitum clam Roma egressum ἀλλήλων, ἐνταῦθα ἡ μάχη λοιπὸν ἄνισον εἶχε τὴν multa cum celeritate adversum ducere, et hostem ἐλπίδα. Οἱ μὲν γὰρ ἀπὸ Ῥώμης προεκτεθέντες, καὶ ab Italia depellere. Ubi vero contra instructæ erant κατὰ φάλαγγας ἐκχεόμενοι, καὶ ἐκ πολλῆς ἐκεχειρίας acies, et visa utrinque militaria signa; tum non διαναπαύσεως ὄντες, εδόκουν ἀξιόμαχοι καταφαίνε eadem spe pugnaturi videbantur. Romani enim ex- σθαι φρόνημα φέρειν ἄξιον τῆς πόλεως ἐφάμιλλον. Οι positi, et per phalanges effusi, tum multa cessa- δὲ μετὰ Κωνσταντίνου παραταττόμενοι πολλὴν μὲν tione et quiete recreati, digni videbantur qui pu- κατειλήφεισαν γῆν, πολλὰ δὲ λάφυρα καὶ σκύλα του gnam cum hoste committerent, spiritus magnos πολέμου συνήγοντο πόθῳ, δρόμῳ δὲ μᾶλλον τῆς νέα gerentes et urbe ipsa dignos. Constantini vero mi- χης, ἢ ἀπολαύσει τῶν εἰλημμένων χρησάμενοι. Ηδη lites in armis stantes instructi, multam quidem ter- δὲ λοιπὸν ἦσαν πρὸς τὸν κάματον ἀπαγορεύοντες, tam occupaverant, multa vero spolia et exuvias καὶ πρὸς τὴν πυκνότητα τῶν πόνων ἐνδιδόντες. belli collegerant, cursu magis victoriæ utentes, quam fructum aliquem percipientes ex rebus capiis. Cæterum longa defatigatione fracti, nimia laborum assiduitate languentes erant et remissi. CAP. IV. De cruce quæ apparuit Constantino in cœlo. Cum ad hunc modum pugnare decrevissent, el copiæ viribus pares utrinque starent instructe, Dens Constantinum cœlitus armat, ostendens ei in cœto salutare crucis signum ex lucis splendore in cœlo figuratum; litteræ vero visionis vim omnēm et sensum explicabant, quibus scribebatur: Hoc vince. Hæc narratio infidelibus fabula et commentum esse videtur in gratiam doctrinæ nostræ: sed vera credere assuetis, certa rei gestæ declaratio. Nam Deus qui signum istud pinxit, reipsa postea ostendit gratiam litteris significatam, minime vanam fuisse. Quod si nondum persuademus quod scribimus (prius enim historiam seribimus, eo quod tem omnem paulo altius arcessentes, colligamus quæ ab illo utiliter gesta sunt in vita), verum iis quæ deinceps sequuntur credere oportet, quæ cum nostra etiam ætate qui sub Constantio Constantini filio militabant, suis vidissent oculis, veterem infldelitatem novis visionibus sanarunt. Si Hebræi his contradixerint, multa ex eorum libris incredibiliora proferri possunt, quæ tamen vera esse creduntur: ut maria pedibus peragrari, aquas velut muros concretas stare et solidas, per pelagus iter fieri, Deum in rubo loqui, flamınam leges ferre, tubam sine organo in solitudine personare, angelos ad prælium instrui, principes militiæ Domini pro exercitu pugnare, et lapides velut grandinem cadere, et tela ignea pro consuetis hastis emitti: nihilominus omnes qui recte sapimus, istis citra examen assentimur. Deo enim volente, nihil est quod fieri non possit. Si vero gentiles miraculum istud minus probaverint, multa dicere possumus, quibus nunc censemus esse supersedendum. Quanta Alexandro volenti copias Granicum flumen trajicere et G Περὶ τοῦ σταυροῦ τοῦ ὀφθέντος ἐν οὐρανῷ τῷ βασιλεῖ Κωνσταντίνῳ. Οὕτω δὲ κεκριμένης τῆς μάχης, καὶ τῆς παρατάξεως ισορρόπου οὔσης, οὐρανόθεν ὁ Θεὸς Κων σταντῖνον ὁπλίζει, δείξας αὐτῷ τὸ σωτήριον τοῦ σταυροῦ σύμβολον φωτοειδῶς ἐν οὐρανῷ· γράμματα δὲ ἐμήνυε τῆς ὄψεως τὴν δύναμιν, λέγοντα· Τούτῳ νίκα· τοῦτο τὸ διήγημα τοῖς μὲν ἀπίστοις μῦθος εἶ καὶ δοκεῖ καὶ πλάσμα, τοῖς δὲ ἡμετέροις δόγμασι κεχαρισμένον· τοῖς δ' ἀληθῆ πιστεύειν συνειθισμέν νοις, ἐναργὴς τοῦ πράγματος ἡ ἀπόδειξις. Ο γάρ του συμβόλου ζωγράφος Θεός ἔδειξεν ἔργῳ μετὰ ταῦτα τὴν ἀληθεύσασαν τοῦ γράμματος χάριν. Εἰ δὲ μήπω πείθομεν & γράφομεν πρότερον γὰρ ἱστο ρίας γράφομεν, διὰ τὸ μικρὸν ἄνωθεν ἡμᾶς τὰ χρή σιμα συλλέγειν τῶν ἐκείνῳ βεβιωμένων. Αλλ' οὐκ ἐν τοῖς ἐφεξῆς ἀπιστεῖν δεῖ, ἅ καὶ ἐπὶ τῆς ἡμετέρας γενεᾶς οἱ Κωνσταντίῳ τῷ Κωνσταντίνου παιδί συμπαραταξάμενοι, καὶ αὐτοπτήσαντες, τὴν παλαιὰν ἀπιστίαν νεαραῖς ὄψεσιν ἐθεράπευσαν. Είτε γάρ Εβραίοι εἶεν οἱ τούτοις ἀντιλέγοντες, πολλῷ τούτων ἀπιθανώτερα τὰ ἐν ταῖς ἐκείνων βίβλοις πιστευόμεν να θάλασσα πεζευομένη, καὶ ὕδωρ τειχίζον, καὶ πέλαγος ὁδοιπορούμενον, καὶ Θεὸς ἐν βάτῳ φθεγ γόμενος, καὶ φλόξ νομοθετοῦσα, καὶ σάλπιγξ ἄνευ ὀργάνου τὴν ἔρημον συνηχοῦσα, καὶ ἄγγελοι συμ παραταττόμενοι, καὶ ἀρχιστράτηγοι δυνάμεως Κυ ρίου τῆς φάλαγγος ὑπερμαχοῦντες, καὶ λίθοι χαλά ζης, καὶ βέλη πυρὸς ἀντὶ τῶν συνήθων δοράτων βαλλόμενα· καὶ ὅμως ἀνεξετάστως πάντες οἱ εξ φρονοῦντες συντιθέμεθα. Θεοῦ γὰρ βουλομένου ούτ δὲν ἀνήνυτον. Εἴτε Έλληνες εἶεν οἱ τὸ θαῦμα με παραδεχόμενοι, πολλὰ ἔχομεν εἰπεῖν, ἃ μὴ βουλό μεθα λέγειν. Πόσα 'Αλεξάνδρῳ μέλλοντι περαιούσθαι τὸν ἐπὶ Γρανικῷ πόλεμον, καὶ τὴν ἐπὶ Δαρείου παι ράταξιν, ἐπεθείασαν οἱ χρησμολόγοι; καίτοι τὰ

HISTORIA CONCILII NICEVI. LIB. I. ἐκείνων πλάσματα την φαινομένην ἀπόδειξιν οὐκ bellum Dario iuferre, vaticinati sunt arioli toy ἔχει. Πῶς τε Σωκράτει τῷ φιλοσόφων δαιμόνιον διά φωνῆς προεμήνυε τῶν μὴ πρακτέων τὴν ἔκβασιν, καὶ τὰ περὶ Πυθαγόρου του Σαμίου ὑπὸ τῶν ἐκείνου μας θητῶν συνταχθέντα; ἐῶ λέγειν καὶ τὰ τῶν ποιητῶν πλάσματα, καὶ πῶς τινες τῶν παρ' αὐτοῖς εὐδοκί μων, καὶ συμπολεμεῖν αὐτοῖς τινας τῶν παρ' αὐτοῖς νομισθέντων θεῶν· ἵνα μή τις τὰ μυθώδη τοῖς ἀλη θέσι, καὶ τὰ μηδαμῶς πραχθέντα τοῖς πραχθεῖσιν ἀνεξετάζειν νομίσῃ. Τὴν γὰρ πολυδύναμον τοῦ Θεοῦ [Χριστοῦ] χάριν, ἀφ' οὗπερ εἰς ἀνθρώπους ήνθησε, καὶ ἐν οὐρανῷ, καὶ ἐπὶ γῆς, καὶ ἐν θαλάσσῃ, καὶ ἐν φυτοῖς, καὶ ἐν ξύλοις, καὶ ἐν ἱματίοις, καὶ ἐν νόσῳ, καὶ ἐν ὑγείᾳ, καὶ ἐν βρωτοῖς, καὶ ἐν ποτοῖς, ἀλεξι φάρμακόν τε γενομένην, καὶ γινομένην καὶ ἐσομέτην θεραπείαν, καὶ οἱ πειρασθέντες μὲν ἴσασι, καὶ ἡμεῖς δὲ κατὰ τὸν ἴδιον καιρὸν προϊούσης τῆς ἱστο βίας ἐκθησόμεθα, Περὶ τοῦ σίγνου οὗ ἐποίησεν ὁ βασιλεὺς Κων σταντῖνος ἀντίτυπον τοῦ ὀφθέντος αὐτῷ σταυ· ροῦ ἐν οὐρανῷ. Ο δ' οὖν Κωνσταντίνος τὴν τοῦ θαύματος ὄψιν εἰς τροπαίου σχῆμα μεταβαλών, καὶ χρυσοκολλήτοις λίσ θεις συναρμόσας, εἰς δόρατός τε ἀπαρτίσας ύψηλο τάτου ὄψιν, ἐδίδου φέρειν τοῖς προϊππεῦσι, την τῶν γραμμάτων υπόσχεσιν διὰ τῶν ἔργων λοιπὸν ἐπιζητῶν. Καὶ τῆς ἐλπίδος οὐ διήμαρτε, θάττον μὲν οἷς τεθέαται πιστεύσας, ταχυτέραν δὲ τῆς ὄψεως τὴν νίκην ὑποδεξάμενος. Περὶ τῆς κατὰ τοῦ ἀσεβοῦς Μαξεντίου νίκης τοῦ εὐσεβοῦς βασιλέως Κωνσταντίνου. Ὁ μὲν οὖν Κωνσταντῖνος τὸν πολὺν τοῦ πολέμου κάματον τῇ πίστει υποτεμνόμενος, καὶ τὸν ἀπὸ τῆς Ρώμης στρατὸν οὐχ ὑφορώμενος, γενναίως ἀντιπαρετάττετο. Μαξέντιος δὲ τὴν Κωνσταντίνου ἀλκὴν δείσας, ἔτι τε καὶ τὸ μῖσος Ῥωμαίων υφορώμενος πρὸς γὰρ τοὺς πλείστους διὰ τὴν ἀσωτίαν αὐτοῦ διεβέβλητο· ἐσκέψατο δόλῳ τὴν ἐπιβουλὴν μετελθεῖν· ὁ δὲ δόλος γέφυρα ἦν εἰς μηχανῆς εἶδος ἀπὸ τῶν τοιούτων συμπαγεῖσα. Τὸ μὲν γὰρ φαινόμετον ἄνωθεν, διάβασις ἦν τὸν Κωνσταντῖνον υποδεξομένη· τὸ δὲ λανθάνον, παγὶς τῆς πλάνης, τοῖς ἐκείνου βήμασι συντεθεῖσα. Διαβῆναι γάρ μικρὸν ἔδει, καὶ τὸ μηχάνημα λέλυτο, καὶ ὁ πολέμιος είληπτο, τάφον ἀδόκητον τῆς ἀπωλείας τὸν τόπον λαβών· ἀλλ' ὁ μὲν οὕτως ἐσκεύασε τῆς ἐπιβάσεως τὰ θήρατρα· θεία δὲ χάρις τοῖς οἰκείοις σοφίσμασι τὸν τῶν κακῶν τεχνίτην περιβάλλει. Πρὶν γὰρ Κωνσταντίνον ἁλῶναι, φθάσας αὐτὸς ὑποπίπτει ταῖς οἰκείαις τέχναις ὁ τύραννος, κἀκεῖ τυραννοκτά νος ἑαυτοῦ γεγονώς, καὶ χρηστὴν ἐπιβουλὴν καθ' ἑαυτοῦ σκευάσας πρὸ τῆς Ῥώμης, περὶ τὴν καλουμένην Μουλαίαν γέφυραν, ὁ προρρηθεὶς Μαξέν τιος αὐτὸς καταδὺς εἰς τὸν ποταμὸν, ἀποπνιγείς atqui hæc eorum commenta nullam evidentem sui demonstrationem habent. Quomodo Socratis philosophi dæmonium voce prænuntiabat illi rerum non agendarum eventus? Quomodo vero quæ de Pythagora Samio ab ipsius discipulis scripta sunt? Poetarum figmenta, ac quo pacto inter illos nonnulli fama celebres, quosdam eorum quos deos esse existimant, una cum ipsis militare et bellare scribant, consulto praetereo, ne quis fabulosa cum veris, et quæ nusquam gesta cum gestis comparare ne pittet. Præpotentem enim Christi gratiam, ex quo inter homines ea exuberavit et in cœlo, et in terra, et in mari, et in plantis, et in lignis, et in vestibus, et in morbo, et in sanitate, et in cibo, et iu potu, tutissimum presilium, et malorum tan præsentium quam futurorum remedium esse, experti mprunt, et nos etiam in progressu historiæ suo tempore exponemus. CAP. V. De vexillo quod fecit Constantinus ad exemplum crucis in cœlo a se visæ. Constantinus igitur signum quod viderat, in vexillum suum transtulit, idque auro et lapidibus pretiosis intextum: ac in longissimae liastae cuspide praefigens, primnis equitibus perferendum dedit, litterarum promissa reipsa deinceps explorare cupiens. Nec spe sua frustratus est: cito enim cum credidisset iis quæ viderat, pene citius victoria politus est. CAP. VI. De victoria quam pius Constantinus ab impio Maxenδέο τερτιανι. Constantinus magnum belli laborem fide præcidens, et Romanum exercitum minime reformidans, suos contra fortiter instruxit. Maxentius vero Constantini vires metuens, et Romanorum in se odium suspectum habens (plurimis enim ob nequitiam suam invisus erat) dolo moliebatur insidias: dolum in ponte parabat, quem hac arte compegit. Quod aperte exstabat et apparebat, Constantinum recipere et transitum præbere posse videbatur: sed latebat occulte deceptionis laqueus, ad illius pedes irretiendos paratus. Nam progredi solum in eo paulum oportebat hostem, ut soluta machina captus, inopinata morte in eo loco periret. Αtque sic ille flumen trajecturis retia posuit. Sed divina gratia malorum artificem suis ipsius technis implicuit. Nam antequam caperetur Constantinus, tyrannus ipse prior progressus in sua incidit re tia; et illic sui ipsius tyrannicida factus, non inutiles ipse sibi insidias in conspectu Romæ posuisse visus, ad pontem Milvium dictum, Maxentius ipse demersum in Qumen, suffocatus periit"; ut me - rito (quemadmodum inquit Eusebius Pamphili) exclamarit universus populus Romanus: ‹ Cantemus c Plutarch. in Alexand. " Lib. ix Hist. cicles. cap. 8.

Domino, gloriose enim magnificatus est, equum et ὤλετο. Ὥστε τὸν δῆμον ὅλον Ῥωμαίων, καθά φηascensorem dejecit in mare: adjutor et protector factus est mihi ad salutem "; › et: «Quis sihilis tibi in diis, Domnine? quis similis tibi, gloriosus in sanctis, admirabilis in laudibus, faciens prodigia s?, Quibus hæc (addit idem), aliaque insuper his similia et germana Constantinus omnium ducem et victoriæ auctorem Deum et unigenitum ejus Filium Jesum Christum reipsa celebrans, Romam cum triumpho et celebri pompa ingreditur, omnibus confertim, tam qui senatorio ordine, quam qui aliis dignitatum ornamentis iltastres erant, cum toto populo Romano, infantibus simul et mulieribus, læto oculorum obtutu et libentibus animis, tanquam liberatorem, servatorem et beneAcum patronum suum, cum faustis acclamationibus et insatiabili gaudio illum excipientibus. Ille vero insita in Deum pietate imbutus, applausu illo strepituque populari nullo pacto elatus, sed auxilii a Deo allati sibi probe conscius, statim salutaris passionis tropæum in manu propriæ imaginis poni jubet: et cum statuam ipsius dextra crucis signum tenentem, Romæ in loco populi frequentia maxime eelebri collocassent, hanc inscriptionem his ipsis verbis Latino sermone in ea incidi mandavit: Hoc salutari signo, vero fortitudinis indicio, civitatem vestram tyrannidis jugo liberavi, et S. P. Q. R. ¡n libertatem vindicans, pristina amplitudini et splendori restitui. Hæc Eusebius 1. καὶ σιν Εὐσέβιος ὁ Παμφίλου, βοῆσαι λέγοντα·. "Ασωμεν τῷ Κυρίῳ, ἐνδόξως γὰρ δεδόξασται, φησίν· ἵππον καὶ ἀναβάτην ἔῤῥιψεν εἰς θάλασσαν. Βοηθός και σκεπαστὴς ἐγένετό μοι εἰς σωτηρίαν.» Κα!· «Τίς ὅμοιός σοι ἐν θεοῖς, Κύριε; τίς ὅμοιός σοι, δεδοξασμέ νος ἐν ἁγίοις, θαυμαστὸς ἐν δόξαις, ποιῶν τέρατα, κ Οἷς ἐπιλέγει ὁ αὐτὸς ταῦτα, καὶ ὅσα τούτοις ἀδελφά τε καὶ ἐμφερή Κωνσταντῖνος τὸν πανηγεμόνα καὶ τῆς νίκης αἴτιον Θεόν, καὶ τὸν μονογενῆ αὐτοῦ Υἱὸν Ἰησοῦν Χριστὸν αὐτοῖς ἔργοις ἀνυμνήσας, ἐπὶ Ῥώμην μετ᾿ ἐπινικίων εἰσήλαυνε, πάντων ἀθρόως αὐτὸν τῶν τε ἀπὸ τῆς συγκλήτου βουλῆς, καὶ τῶν ἄλλως διασημοτάτων, σὺν παντὶ δήμῳ Ρωμαίων ἅμα κομιδῇ νηπίοις καὶ γυναιξὶ, φαιδροῖς ὄμμασιν, αὐταῖς ψυχαῖς, οἷα λυτρωτήν, σωτηρά τε καὶ εὐεργέτην μετ᾿ εὐφημιῶν καὶ ἀπλήστου χαρᾶς ὑποδεχομένων. ῾Ο δὲ ἔμφυτον τὴν εἰς τὸν Θεὸν εὐσέβειαν κεκτημέ νος, μηδ' ὅλως ἐπὶ ταῖς βοαῖς παρασαλευόμενος, εξ μάλα τῆς ἐκ Θεοῦ συναισθόμενος βοηθείας, αὐτίκα τὸ τοῦ σωτηρίου πάθους τρόπαιον ὑπὸ χεῖρα ιδίας εἰκόνος ἀνατεθῆναι προστάττει. Καὶ δὴ σταυροῦ σημεῖον ἐν τῇ δεξιᾷ κατέχοντα αὐτὸν ἐν τῷ μάλιστα τῶν ἐπὶ Ρώμης δεδημοσιευμένων τόπῳ στήσαντες, αυτ τὴν δὴ ταύτην προγραφὴν ἐνταχθῆναι [ἐγχαράξαι] βήμασιν αὐτοῖς ἐγκελεύεται, τῇ Ῥωμαίων φωνή Τούτῳ τῷ σωτηριώδει σημείῳ τῷ ἀληθινῷ ἐλέγχῳ τῆς ἀνδρίας, τὴν πόλιν ὑμῶν ἀπὸ ζυγοῦ τῶν τυράν νων διασώσας ήλευθέρωσα· ἔτι μὴν καὶ τὴν σύγκλη τον καὶ τὸν δῆμον Ρωμαίων τῇ ἀρχαία ἐπιφανείᾳ καὶ λαμπρότητι ἐλευθερώσας αποκατέστησα. Τοσαύτα Ευσέβιος. CAP. VII. De Licinio a Constantino pio misso contra tyrannum qui in Oriente erat. Rufinus autem (sive Gelasius) sic ait: Post hæc rogavit senatus Licinium Constantiæ sororis Constantini illius pii maritum, ut una cuin Constantino regnaret: hunc statim in Orientem contra tyrannum qui illic erat misit, salutem Christianorum qui illic erant, procurans. Pius enim imperator tantis beneficiis a Deo affectus, bonam gratiam benefico rependere omni studio contendit. Ea erat Christianorum afflictionem quiete aliqua et remissione levare, et alios de exsilio reducere, quosdam e carcere et vinculis emittere, nonnullos cum bonis suis publicatos, in integrum restituere, et ipsorum ecclesias instaurare: omnia vero summa cum animi alacritate fecit, ea quæ Christi sunt sapiens in omnibus. Cum Christianus esset, omnia tanquam Christianus fecit, Dei quidem ecclesias exstruens, et pretiosis ornans donariis; gentilium vero templa dirui jubens et incendi. Περὶ Λικινίου πεμπομένου παρὰ τοῦ εὐσεβοῦς Κωνσταντίνου κατὰ τοῦ ἐπ' Ἀνατολῆς το ράννου. "Ο γε μὴν Ρουφίνος, ήγουν Γελάσιος, ταῦτα λέγει ὧδε· Μετὰ ταῦτα Λικίνιον γαμβρόν τυγχάνοντα τοῦ Θεοφιλοῦς Κωνσταντίνου ἐπὶ τῇ ἀδελφή Κωνσταντία, συμβασιλεύειν τῷ Κωνσταντίνῳ ἡ Ρωμαίων ᾐτήσατο σύγκλητος· ὅντινα αὖθις ἐπὶ τὴν ἑψαν ἐξέπεμψε κατὰ τοῦ ἐκεῖσε τυράννου, τὴν σωτηρίαν τῶν ἐκεῖσε Χριστιανῶν προμηθούμενος. Απολαύσας γὰρ τῶν τηλικούτων εὐεργεσιῶν τοῦ Θεοῦ ὁ εὐσεβὴς Κωνσταντίνος, εὐχαριστήρια τῷ εὐερ γέτῃ προσφέρειν ἐσπούδαζε. Ταῦτα δὲ ἦν τὸ ἀνεῖναι τοὺς Χριστιανοὺς τοῦ διώκεσθαι, καὶ τοὺς ἐν ἐξορία ὄντας ἀνακαλεῖσθαι, τοὺς ἐν δεσμωτηρίοις ἀφίεσθαι, καὶ τοῖ; δημευθεῖσι τὰς οὐσίας αὐτῶν ἀποκαθίστα σθαι, τάς τε Ἐκκλησίας αὐτῶν ἀνορθοῦσθαι· καὶ πάντα ἐποίει σὺν προθυμίᾳ πολλῇ, τὰ τοῦ Χριστοῦ φρονῶν. Τὰ πάντα Χριστιανὸς ὤν, ὡς Χριστιανός πάντα ἔπραττεν, ἀνεγείρων τὰ; Ἐκκλησίας του Θεοῦ, καὶ πολυτελέσι τιμῶν ἀναθήμασιν, ἔτι δὲ και τοὺς Ελλήνων ναούς καθαιρεῖσθαι, καὶ πυρὶ διαφθείρεσθαι προστάττων. CAP. VIII. De Maximini Orientis tyranni dementia. Orientis autem tyrannus Dei Ecclesias interea deIt Exod. xv, 1. 18 ibid. 11. 14 Loco cit ΚΕΦΑΛ. Ι'. Περὶ τῆς τοῦ κατὰ ἀνατολὴν τυράννου Μαξιμίνου ἀπονοίας. Ο μέντοι κατὰ τὴν ᾿Ανατολήν τύραννος τὰς τοῦ

ἡ · LIB. I. populabatur. Decepit ipsum hujusmodi causa. Ma gnitudinem imperii, quod ei supra meritum obtigerat, ferre atque sustinere non poterat, sed honesti regiique ingenii expers, inepte et perperam res gerebat. Gravi tandem atque intolerabili arrogantia elatus, etiam contra imperii socios, maxime vero contra Constantinum (qui rebus ome nibus illi longe antecellebat, genere, educatione, iustitutione, dignitate et prudentia; quippe, quod omnium caput est, animi moderatione et vera erga Deum pietate præfulgebat) audere quævis et attentare animum induxit, et in honoribus votisque pu blicis sese primo loco renuntiare; mox stultitiam in furorem vertens, fœdera cum Licinio pacta rupit; ac bellum atrox concitavit. Postremo cum brevi oninia miscuisset, omnesque civitates turbasset, atque numerosissimum confecisset exercitum, exit Θεοῦ Ἐκκλησίας επόρθει. Ἐκπεριῆλθε δὲ αὐτὸν τοιαύτη τις αἰτία· Τὸ μέγεθος τῆς οὐ κατ' ἀξίαν αὐτῷ ἐπιτραπείσης ἡγεμονίας μήτε οἷός τε φέρειν ῶν, ἀλλὰ δι' ἀπειρίαν σώφρονος καὶ βασιλικοῦ λογισμοῦ ἀπειροκάλως τοῖς πράγμασιν ἐγχειρῶν, ἐπὶ πᾶτι δὲ ὑπερηφανίας μεγαλαυχία τὴν ψυχὴν ἀλόγως ἀρθείς, ἤδη καὶ κατὰ τῶν τῆς βασιλείας κοινωνῶν, καὶ τοῦ μάλιστα Κωνσταντίνου, τοῦ πάντα αὐτοῦ διαφέροντος, γένει τε καὶ τροφῇ καὶ παιδείᾳ, ἀξιώματί τε καὶ συνέσει, καὶ τόγε πάντων κορυ φαιότατον, σωφροσύνῃ, καὶ τῇ περὶ τὸν ἀληθῆ Θεὸν εὐσεβεία διαλάμποντος, τολμαν ὥρμητο Μαξιμίνος θρασύνεσθαι, καὶ πρῶτον ἑαυτὸν ταῖς τιμαῖς ὑπὸ ἀγορεύειν. Επιτείνας δὲ εἰς ἀπόνοιαν μανίας, τάς τε συνθήκας, ἃς πρὸς Λικίνιον πεποίητο, παρασπον δίσας, πόλεμον άσπονδον αἱρεῖται. Εἶτα ἐν βραχεί τὰ πάντα κυκήσας, πᾶσάν τε πόλιν ἐκταράξας, καὶ τῶν στρατόπεδον μυρίανδρον τὸ πλῆθος συναγωγών, ad pugnam, tam contra Licinium ipsum, quam qui ἔξεισιν εἰς μάχην πρὸς Λικίνιον, κατά τε αὐτοῦ καὶ τοῦ αὐτὸν στείλαντος Κωνσταντίνου. Καὶ δὴ συμβαλὼν εἰς χεῖρας, ἔρημος τῆς ἐκ Θεοῦ καθίσταται ἐπισκοπῆς, ἐξ αὐτοῦ τῆς νίκης τοῦ πάντων μόνου Θεοῦ πρυτανευθείσης τῷ τότε κρατοῦντι Κωνσταν Ενώ. Απόλλυσι μὲν πρῶτα τὸ ἐφ᾽ ᾧ ἐπεποίθει ὁπλιτικὸν πλῆθος ὁ ἀλιτήριος· τῶν τε ἀμφ' αὐτὸν τρυφόρων γυμνωθείς, καὶ πάντων ἔρημον αὐτὸν καταλελοιπότων, τῷ τε κρατοῦντι προσπεφευγότων, ὑποκοὺς ὁ δείλαιος ὡς τάχιστα, τὸν οὐ πρέποντα αὐτῷ βασιλικόν κόσμον δειλῶς καὶ δυσμενῶς καὶ ἀνάνδρως ἀποδὺς, ὑποδύνει τὸ πλῆθος, καὶ ἔπειτα διαδιδράσκει, κρυπταζόμενός τε ἀνὰ τοὺς ἀγροὺς καὶ τὰς κώμας, μόλις τῶν πολεμιστῶν τὰς χεῖρας δια έξεισι, τὰ τῆς σωτηρίας αὐτῷ προμνώμενος. Εργοις αὐτοῖς εὖ μάλα πιστοὺς καὶ ἀληθεῖς τοὺς θείους ἀποφῆναι ἔνεστιν ὧδε χρησμούς, ἐν οἷς εἴρηται ο • Οὐ σώζεται βασιλεὺς διὰ πολλὴν δύναμιν, καὶ γίν γας οὐ σωθήσεται ἐν πλήθει ἰσχύος αὐτοῦ. Ψευδής ἵππος εἰς σωτηρίαν· ἐν δὲ πλήθει δυνάμεως αὐτοῦ οὐ σωθήσεται. Ἰδοὺ οἱ ὀφθαλμοί Κυρίου ἐπὶ τους φοβουμένους αὐτὸν, τοὺς ἐλπίζοντας ἐπὶ τὸ ἔλεος αὐτοῦ· φύσασθαι ἐκ θανάτου τὰς ψυχὰς αὐτῶν. Ὁ δὲ δυσσεβὴς ἀθρόᾳ Θεοῦ πληγείς μάστιγι, ἐν δευ τέρα πολέμου συμβολῇ καταστρέφει τὸν βίον. Γίνεται δὲ αὐτῷ τὰ τῆς καταστροφῆς, οὐχ οἷα στρατηγοῖς πολεμάρχαις ὑπὲρ ἀρετῆς καὶ γνωρίμων πολλάκις ἀνδριζομένοις ἐν πολέμῳ τὴν εὐκλεῆ τελευτὴν εὐθαρ οῶ; ὑπομεῖναι συνέβη. Ἀλλὰ γὰρ ἅτε τις δυσσεβὴς καὶ θεομάχος, τῆς παρατάξεως ἔτ' αὐτῷ πρὸ τοῦ πεδίου συνεστώσης, οἴκοι μένων αὐτὸς καὶ κρυπταζόμενος, τὴν προσήκουσαν τιμωρίαν ὑπέχει, αθρόως Θεοῦ πληγείς μάστιγι· ὡς ἀλγηδόσι δειναῖς καὶ περιωδυνίαις ἐλαυνόμενος, πρὶν ἢ καταπεσεῖν, λι μῷ τε διαφθείρεσθαι, τάς τε σάρκας αὐτοῦ ὅλας ἀοράτῳ καὶ θεηλάτῳ πυρὶ κατατήκεσθαι· ὡς διαρῥεῦσαν τὸ μὲν πᾶν εἶδος τῆς παλαιᾶς μορφῆς ἀφανισθῆναι, ξηρόν δ' αὐτὸν μόνον ὀστέον γεγονέναι, εξόν οι μακρῷ χρόνῳ κατεσκελετευμένον εἴδωλον 15 Psal. illum miserat, Constantinum. Sed manus couserens, divina ope destituitur, victoria tunc ab ipso uno omnium Deo rerum potienti Constantino subministrata. Primum sceleratus ille eam armatorum militum manum, cui confidebat, amisit: mox satellitum præsidio nudatus, et ab aliis omnibus, qui relicto illo ad victorem confugerant, desertus, clam discessit miser; et regium ornatum, qui parum sane illum decebat, timide simul et iracunde et muliebriter exuens, multitudini sese immiscet; fuga deinde elapsus, et in agris vicisque latitans, vix hostium manus evitavit, saluti suæ consulens. Atqui inde reipsa ostendere licet, certa admodum ve‹ raque esse divina oracula, in quibus dicitur: «Non salvatur rex per multas copias suas, et gigas non salvabitur in multitudine fortitudinis suæ. Fallax equus ad salutem: in abundantia autem virtutis suæ non salvabitur. Ecce oculi Domini super metuentes eum, et in iis qui sperant super misericordia ejus; ut eruat a morte animas eorum 18 Porro impius ille " repentina Dei plaga percussns, in secunda belli conflictatione occumbit, alium vitæ exitum sortitus, quam qui ducibus bellicosis contingere solet, qui pro virtute et pro amicis fortiter se gerentes, fidenti animo gloriosam mortem oppetunt. Ille vero impius et Dei adversarius, dum adhuc exercitus suus in armis staret, ipse domi moratus, intra parietes latilaus, debitas luit poenas, inopinato Dei flagello percussus: sic ut gravi dolore, et acerbo cruciatus sensu agitatus, priusquam occideret, dira fame conficeretur; ejus etiam caro universa igni non conspicuo et per Dei iram immisso intabesceret, sic ut difluens pristine formæ effigies tota deleretur, exsiccatusque in nuda ossa ipse re digeretur, et tanquam simulacrum quoddam lon⚫ ginquitate temporis exhaustum attenuatumque res linqueretur: ita ut qui præsto aderant, ejus corpus nihil aliud esse existimarent, quam sepulcrum aniª mæ quæ in eo jam mortuo et plane putrido defossa 15 Euseb. lib. ix Mist, eccles. ' ap. 8.

essel. Astu porro intimus adhuc medullas vehe- υπολειφθῆναι· ὡς μηδὲν ἄλλο τι νομίζειν τοὺς παρmentius perurente, exsilierunt ei oculi, et e suis sedibus excidentes, cæcum reliquerunt: qui post hæc agre spiritum ducens, Domino confitetur, mortem - que invocat: ad extremum confessus se ista propter amentiam, qua contra Christum usus fuerat, merito perpeti, animam emittit. όντας, ἢ τάφον αὐτῷ τῆς ψυχῆς γεγονέναι τὸ σῶμα, ἐν ἤδη νεκρῷ καὶ παντελῶς ἀποῤῥεύσαντι κατα ωρυγμένης σφοδρότερον δὲ ἔτι μᾶλλον τῆς θέρμης αὐτὸν ἐκ βάθους μυελῶν καταφλεγούσης, προπηδώσιν δὲ αὐτοῦ τὰ ὄμματα, καὶ τῆς ἰδίας λήξεως ἀποπεσόντα, πηρὸν αὐτὸν ἀφιᾶσιν. Ο δὲ ἐπὶ τούτοις ἀναπνέων, ἀνθομολογούμενος τῷ Κυρίῳ, θάνατον ἐπικαλεῖτο· καὶ τὸ πανύστατον ἐνδίκως ταῦτα τῆς κατὰ τοῦ Χριστοῦ παροινίας ἕνεκα πεπονθέναι ὁμολογήσας, ἀφίησι τὴν ψυχήν. CAP. IX. De ecclesiarum instauratione. Cum ad hunc modum Maximinus, inter reliquos pietatis hostes longe deterrimus, e medio sublatus esset Ecclesiæ, gratia Dei omnipotentis, ab ipsis fundamentis erigebantur, et Christi verbum ad gloriam Dei rerum omnium moderatoris efflorescens, majori quam antea libertate prædicabatur. Hæc In nono libro ecclesiastica Ilistoriæ scripsit optimus illo Eusebius Pamphili: ex illius enim et aliorum Laboribus, ut supra dixi, summa capita decerpens, præsentem hunc libellum qua possum brevitate contexo, summo studio festinans sermonem deducere ad suņumum illum, illustrem, sanctum et divinum montem apostolicæ illius et laudabilis synodi sacerdotum Dei, quæ Nicææ fuit: maxime cum prophetam velut manu prehendentem me et hortantem videam: «Venite, inquit, ascendamus ad montem Domini, et ad domum Dei Jacob: et annuntiabit c Περὶ τῆς τῶν ἐκκλησιῶν ἀνανεώσεως. Οὕτω δῆτα Μαξιμίνου ἐκποδών γενομένου, δς ἐπιλοίπων τῶν τῆς θεοσεβείας ἐχθρῶν ἁπάντων χείριστος ἀναπέφηνε, τὰ μὲν τῆς τῶν Ἐκκλησιῶν ἀνανεώσεως ἐκ θεμελίων χάριτι Θεοῦ τοῦ παντοκράτο ρος ηγείρετο: ὅ τε τοῦ Χριστοῦ λόγος εἰς δόξαν τοῦ τῶν ὅλων Θεοῦ διαλάμπων, μείζονα τῆς ἔμπροσθεν ἀπελάμβανε παρρησίαν. Ταῦτα ἐν ἐννάτῳ τόμῳ τῆς έκκλησιαστικῆς Ἱστορίας ὁ πάντα ἄριστος συντέτα χεν ὁ Παμφίλου Ευσέβιος· τῶν γὰρ αὐτοῦ πόνων, ὡς ἀνωτέρω μοι εἴρηται, καὶ τῶν ἄλλων τὴν ἀνάλεξιν ποιούμενος, τοῦ βιβλιδίου τούτου διὰ βραχέων ἐγχαράττω τὴν σύνταξιν, πλείστῃ ὅσῃ σπουδῇ τὴν πορείαν τοῦ λόγου ποιούμενος ἐπὶ τὸ ὑψηλὸν καὶ λαμπροφανές ἅγιον καὶ θεῖον ὄρος τῆς κατὰ Νίκαιαν ἀποστολικῆς καὶ ἐναρέτου τῶν τοῦ Θεοῦ ἱερέων συνόδου· ὁρῶν μάλιστα τὸν προφήτην κρατοῦντά με τῆς χειρὸς καὶ προτρέποντα· «Δεῦτε, φησὶν, ἀναβῶμεν εἰς τὸ ὄρος τοῦ Κυρίου, καὶ εἰς τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ Ἰακώβ· καὶ ἀναγγελεῖ ἡμῖν τὴν ὁδὸν αὐτοῦ, καὶ που ρευσόμεθα ἐν αὐτῇ. Ἐκ γὰρ Σιὼν ἐξελεύσεται νότ μος, καὶ λόγος Κυρίου ἐξ Ἱερουσαλήμ. ο 'Αληθώς γὰρ Σιὼν καὶ Ἱερουσαλήμ, καὶ ὄρος Κυρίου ύψηλότατον, καὶ οἶκος τοῦ Θεοῦ Ἰακώβ, ὁ θεῖος ἐκεῖνος τῶν τοῦ Θεοῦ ὀρθοδόξων ἱερέων ὅμιλος, Πνεύματι ἁγίῳ διασκεψαμένων καὶ παραστησάντων διά τε Γραφῶν προφητικῶν, καὶ εὐαγγελικῶν, καὶ ἀποστο λικῶν περὶ τοῦ Λόγου τῆς ζωῆς, τοῦτ' ἔστι Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ὡς ἀληθῶς ἄκτιστος τῇ τῆς θεότητος φύσ σει, καὶ οὐ κτίσμα, καθὼς ὁ θεομάχος καὶ ἀσεβέστα τος κατ' αὐτοῦ ἐβλασφήμησεν "Αρειος· καὶ ὅτι τῆς αὐτῆς οὐσίας, ἧς καὶ ὁ γεννήσας αὐτὸν πρὸ τῶν nobis viam suam, et ambulabimus in ea. Ex Sion enim exibit lex, et verbum Domini ex Jerusalem.› Vere enim Sion et Jerusalem, et mons Domini altissimus, et domus Dei Jacob, est divinus ille orthodoxorum Dei sacerdotum cœlus, qui in Spiritu sancto perscrutati docuerunt per Scripturas propheticas, evangelicas et apostolicas, de verbo vitæ, hoc est, Filio Dei, quod vere increatus sit secundum naturam divinitatis, non creatus, quemadmodum contra illum blasphemavit Dei hostis et impius ille Arius: quod ejusdem naturæ et substantiæ sit cum Patre qui eum ante omnia sæcula genuit: quod denique et Spiritus sanctus ejusalem pariter divinitatis et essentiæ sit cum Patre et Filio, manifestissime ostenderunt. Et vere altus Dei mons, Ο αἰώνων ἁπάντων ὑπάρχει Πατήρ, καὶ τοῦ αὐτοῦ quæ nobis ab initio est, ut antea declaravit serino, ab ipso Domino per apostolos nobis tradita, et nunc per ipsius sacerdotes Niceæ congregalos Scripture testimoniis clare explicata veneranda illa et sancta fidei regula, de qua clarius, juvante Deo, progrediente longius serinone a nobis disseretur. Sed ad propositum ecclesiastica historiæ argumentum revertamur, repetentes ea, quibus Deus populo suo subvenerit, et tyrannos e medio sustulerit per dilectum servum suum imperatorem Constantinum: quam per eumdem pacem conciliaverit suis in toto orbe ecclesiis. ‹ Solus magnus Dominus, qui facit mirabilia magna solus 17, et inscrutabilia, quorum 17 Psal, cxxxy, do 10 • Asus 11, 5. χρήματος· ὁμοίως δὲ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τῆς αὐτῆς θεότητος καὶ οὐσίας, ἧς ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱός, σαφέστατα έδειξαν. Καὶ ἀληθῶς ὑψηλὸν ὄρος Θεοῦ, ἄνωθεν ἡμῖν, καθὰ προεδήλωσεν ὁ λόγος παρ' αὐτοῦ τοῦ Κυρίου διὰ τῶν ἀποστόλων δοθείς, καὶ νῦν διὰ τῶν αὐτοῦ ἱερέων κατὰ τὴν Νικαέων Γραφικαῖς μαρτυρίαις τρανωθείς, ὁ προσκυνητὸς οὗτος καὶ ἅγιος τῆς ἀμωμήτου πίστεως ὄρος· περὶ οὗ σαφέστε ρος ἡμῖν συνεργία τῆς τοῦ Θεοῦ χάριτος προϊών ἀποδείξει ὁ λόγος. Ἀλλ᾿ ἐπὶ τὴν προκειμένην ἡμῖν τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἱστορίας ὑπόθεσιν ἐπανέλθωμεν, ἐπαναλαβόντες τὰ περὶ τῆς τοῦ βασιλέως Θεοῦ εἰς τὸν αὐτὸν [αὐτοῦ] λαὸν ἀντιλήψεως, καὶ τῆς τῶν τυράν

LIB. I. νων καταστροφής διὰ τοῦ θεράποντος αὐτοῦ τοῦ θεοφι- non est numerus 18: qui rerum opportunitates et ten20 λοῦς Κωνσταντίνου τοῦ βασιλέως· ἣν δι' αὐτοῦ εἰρήνην ἐπρυτάνευσε ταῖς κατὰ τὴν οἰκουμένην αὐτοῦ Ἐκκλη σίαις· «Ο μόνος μέγας Κύριος, ὁ ποιῶν θαυμάσια μεγάλα μόνος καὶ ἀνεξιχνίαστα, ὧν οὐκ ἔστιν ἀρι θμός· ὁ ἀλλοιῶν καιροὺς καὶ χρόνους, μεθιστῶν βασιλεῖς τε καὶ καθιστῶν, ἐγείρων ἀπὸ γῆς πτωχόν, καὶ ἀπὸ κοπρίας ἀνυψῶν πένητα· καθεῖλε δυνάστας ἀπὸ θρόνων, καὶ ὕψωσε ταπεινούς· πεινῶντας ἐν έπλησεν ἀγαθῶν, καὶ πλουτοῦντας ἐξαπέστειλε κενούς, καὶ βραχίονας ὑπερηφάνων συνέτριψεν· ι ὁ θαυ ματουργός, ὁ μεγαλουργός, ὁ τῶν ὅλων Δεσπότης, δ τοῦ σύμπαντος κόσμου δημιουργός, ὁ παντοκράτωρ, ὁ πανάγαθος, ὁ εἷς καὶ μόνος Θεός· ι ἢ τὸ καινὸν ᾆσμα ἀναπέμπωμεν, προσυπακούοντες τῷ ποιοῦντι θαυμά για μεγάλα μόνῳ, ὅτι εἰς τὸν αἰῶνα τὸ ἔλεος αὐτοῦ· τῷ πατάξαντι βασιλεῖς μεγάλους, καὶ ἀποκτείναντι βασιλεῖς κραταιούς· ὅτι εἰς τὸν αἰῶνα τὸ ἔλεος αὐτοῦ· ὅτι ἐν τῇ ταπεινώσει ἡμῶν ἐμνήσθη ἡμῶν ὁ Κύριος.» Ἐφ᾽ οἷς ἅπασιν ἀνυμνοῦντες μὴ διαλείψωμεν τὸν τῶν ὅλων Θεὸν, καὶ τὸν τούτου μονογενῆ Υἱὸν Ἰησοῦν Χριστὸν τὸν Κύριον ἡμῶν, τὸν σὺν τῷ Πατρὶ πάντων ἡμῖν τῶν ἀγαθῶν αἴτιον, τὸν τῆς θεογνωσίας αὐτοῦ εἰσηγητὴν ἡμῶν, τὸν τῆς εἰς αὐτὸν εὐσεβείας διδάσκαλον, τὸν τῶν ἀσεβῶν ὀλετῆρα, τὸν τυραν νυκτόνον, τὸν τοῦ βίου διορθωτὴν, τὸν τῶν ἀπεγνωσμένων Σωτήρα Ἰησοῦν ἐν ἑνὶ στόματι καὶ μιᾷ καρα δία πάντες δοξάζωμεν· ὅτι δὴ μόνος, οἷα παναγάθου Πατρός μονώτατος ὑπάρχων πανάγαθος Παῖς, ἐν βουλῇ τῆς πατρικῆς, καὶ ἑαυτοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος φιλανθρωπίας, τῶν κάτω που κειμένων ἐν φθορᾶ τὴν σωτηρίαν ἡμῶν προμηθούμενος, εὖ μάλα προθύμως τὴν ἡμετέραν ὑπολὺς φύσιν, καθάπερ τις ἄριστος ἰατρὸς τὰς ἀσθενείας ἡμῶν ἀναλαβὼν, καὶ τὰς νόσους φέρων, καὶ τότε καὶ ἀεὶ σωτηρίαν καὶ ζωὴν τῷ τῶν ἀνθρώπων κατειργάσατο γένει. "Ος δὴ βασιλεὺς βασιλέων, καὶ τοῦ ἰδίου λαοῦ ἀεὶ προμη θούμενος, τὸν αὐτῷ φίλον καὶ θεράποντα ἴδιον Κωνσταντίνον τοῖς τῆς εἰς αὐτὸν εὐσεβείας καὶ πίστεως ὅπλοις φράξας, κατὰ τῶν ἀσεβῶν τυράννων. Τοῦ τε κατὰ 'Ρώμην Μαξεντίου, καὶ τοῦ μετὰ τὴν ᾿Ανατολὴν Μαξιμίνου ἀνεγήγερκεν· οὓς δι' αὐτοῦ ἀνελών, φαιδρὰν καὶ βαθεῖαν εἰρήνην τῷ οἰκείῳ λαῷ ἀποδέδωκεν. pura commutat, qui deponit reges et constituit 19 Suscitans a terra inopem et de stercore erigens pauperem: deposuit putentes de sede, et exaltavit humiles a terra: esurientes implevit bonis, et divites imisit inanes " > et brachia superborum contrivit: qui est rerum admirabilium opifex, qui magnarum architectus, qui universorum Dominus, qui totius mundi fabricator, qui omnipotens, tolus bonus, unus et solus Deus, cui novum canticum cantemus, illud -addentes: «Ei qui facit mirabilia magna solus, quoniam in sæculum misericordia ejus: qui percussit reges magnos, et occidit reges fortes, quoniam in sæculum misericordia ejus: quia in humilitate nostra recordatus est nostri Dominus”.› Ob hæc omnia nunquam desinamus celebrare universorum Deum, unigenitum ejns Filium Jesum Christum Dominum nostrum, illum cum Patre omnium bonorum nobis auctorem, divine nobis cognitionis doctorem, veræ erga ipsum pietatis magistrum, impiorum eversorem, interfectorem tyrannorum, vitæ nostrae moderatorem, et nostrum omnium, cum rejecti et repudiati essemus, Salvatorem Jesum, uno omnes ore, unoque corde celebremus: quod solus tanquam optimi Patris unus ipse optimus Filius, paterna, sua ipsius et Spiritus etiam sancti clementia, saluti nostræ, cum in peccatorum corruptione et sordibus jaceremus, prospiciens, naturam nostram libenter induerit: el lauquam optimus medicus infirmitatem nostram suscipiens, et morbos auferens, tunc et semper salutem et vitam nostro generi restituerit. Qui rex regum populi sui curam agens, dilectum servum Constantinum pietatis erga se et fidei armis munitum, in impios tyrannos, Maxentium Romæ el Ma ximinum in Oriente, concitavit: quibus per illumi e medio sublatis, summam et tranquillam pacem populo suo reddidit. ΚΕΦΑΛ. Ι'. Περὶ τῆς Λικινίου κακοτροπίας. Οὐκ ἦν δὲ ἄρα, φησὶν ὁ Παμφίλου Ευσέβιος, τῷ μισοκάλῳ φθόνῳ, τῷ τε φιλοπονήρῳ δαίμονι φορητός ἡ τῶν ὁρωμένων θέα· ὥσπερ οὖν οὐδὲ Λικινίῳ μετά τραπέντι ἐτύγχανεν αὐτάρκὴ πρὸς σώφρονα λογισμὸν τὰ τοῖς ἔμπροσθεν δεδηλωμένοις τυράννοις συμβεβηκότα. Ος εὖ φερομένης αὐτῷ τῆς ἀρχῆς, τῆς βασι λέως μεγάλου Κωνσταντίνου δευτερεύων τιμῆς, ἐπι γαμβρίας τε και συγγενείᾳ ἠξιωμένος, μιμήσεως μὲν τῆς τῶν καλῶν ἀπελιμπάνετο, τῆς δὲ τῶν ἀσε βῶν τυράννων μοχθηρίας ἐζήλου τὴν κακοτροπίαν· καὶ ὧν τοῦ βίου τὴν καταστροφὴν ἐπεῖδεν αὐτοῖς ὀφθαλμοῖς, τούτων ἕπεσθαι τῇ γνώμῃ μᾶλλον, ἢ τῇ CAP. X. De pravis Licinii moribus. suum Verum invidiæ probitatis hosti (inquit Eusebius Pamphili **) omnisque impietatis fautori diabolo nequaquam harum rerum spectaculum tolerandum videbatur: neque itidem Licinio velut jam mutato, ea quæ tyrannis prioribus obtigerant, satis exempli ad modestiam et animi moderationem excolendaut dederunt. Qui cum imperio prospere frueretur, et secundas in honore post imperatorem Constantinunt Magnum obtineret, et conjunctione atque affinitate ejus dignus labitus esset: relicta tamen praeclaro rum hominum imitatione, perditos impiorum tyrane norum mores æmulatus est: et quorum miserunt 12 Job. v. 9. 1 Euseb. lib. x Hist. cccles. cap. 1. 30 Pal. exit, 7. 17, 18, 23. 13 Lib. x, cap. 18. 11 Luc. 1, 52, 53. 34 Paul. cxxxv, 4,

λετο. Διαφθονηθείς τοιγαροῦν τῷ πανευεργέτη, το λεμον δυσαγῆ καὶ δεινότατον πρὸς αὐτὸν ἐκφέρει, οὐ φύσεως νόμων φεισάμενον, οὐχ ὁρκωμοσιῶν, οὐχ αἵματος, οὐ συνθηκῶν μνήμην ἐν διανοίᾳ λαβών. Ὁ μὲν γὰρ αὐτῷ, οἷα πανάγαθος βασιλεύς, εὐνοίας παρέχων ἀληθοῦς σύμβολα, συγγενείας τῆς πρὸς αὐτὸν οὐκ ἐφθόνησε, γάμων τε λαμπρῶν ἀδελφῆς μετουσίαν οὐκ ἀπηρνήσατο. Καὶ μεθ᾿ ἕτερα· ᾿Αλλὰ τούτοις ταναντία Λικίνιος δι επράττετο, παντοίας ὁσημέραι κατά τοῦ κρείττονος μηχανὰς ἐπιτεχνώμενος ὁ μισόθεος, πάντας τε ἐπινοῶν ἐπιβουλῆς τρόπους, ὡς ἂν κακοῖς τὸν εὐεργέ την αμείψηται. Οἷς ἐπιλέγει· Τῷ δὲ ἦν ἄρα ὁ Θεὸς φίλος, κηδεμὼν καὶ φύλαξ, τῷ Κωνσταντίνῳ λέ γων, ὃς αὐτῷ τὰς ἐν ἀποῤῥήτῳ καὶ σκότει μηχανωμένας ὑπὸ τοῦ τυράννου ἐπιβουλὰς εἰς φᾶς ἄγων διήλεγχε. Τοσοῦτον ἀρετῆς [ἀρετὴ] τὸ μέγα τῆς Θεοσεβείας ὅπλον πρὸς ἄμυναν μὲν ἐχθρῶν, οιο κείας δὲ φυλακὴν σωτηρίας ἰσχύει. Ο δὴ πεφραγ μένος ὁ θεοφιλέστατος ἡμῶν βασιλεὺς Κωνσταντί νος, τῇ ἐκ τοῦ Θεοῦ βοηθείᾳ τὰς τοῦ δυσωνύμου πολυπλόκους ἐπιβουλὰς διεδίδρασκεν. Ὁ δὲ τύρα νος τὴν λαθραίαν συσκευὴν ὡς οὐδαμῶς ἑώρα κατά γνώμην χωροῦσαν· τοῦ Θεοῦ πάντα δόλον τε καὶ ῥᾳδιουργίαν τῷ θεοφιλεῖ βασιλεῖ κατάφωρα ποιοῦν τος· οὐκ ἔτι οἷός τε ὢν ἐπικρύπτεσθαι, προφανή πόλεμον αἱρεῖται· ὁμόσε δήτα Κωνσταντίνω πολε μεῖν διαγνούς, ἤδη καὶ κατὰ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ὡς φρουροῦ Κωνσταντίνου, ὃν ἐπίστατο σέβειν αὐτὸν, παρατάττεσθαι ὥρμηται· κάπειτα τοὺς ὑπ' αὐτῷ θεοσεβεῖς ἤλαυνε. Καὶ μεθ᾿ ἕτερα· Καὶ ὁ τρόπος δὲ τοῦ κατ᾿ αὐτῶν φόνου ξένος τις ἦν, καὶ οἷος οὐδε πώποτε ἠκούσθη. Τὰς γοῦν ἀμφὶ τὴν ᾿Αμάσειαν καὶ τὰς λοιπὰς τοῦ Πόντου πόλεις ὅσοις κακοῖς πιέζει σθαι προσέταξε, πᾶσαν ὑπερβολὴν ὠμότητος υπερηκόντισεν. Ενθα τῶν ἐκκλησιῶν τοῦ Θεοῦ αἱ μὲν ἐξ ύψους εἰς ἔδαφος αὖθις κατερρίπτοντο, τὰς δὲ ἀποκλείεσθαι ἐκέλευσεν, ὡς ἂν μὴ συνάγοιτό τις τῶν ειωθότων, μηδὲ τῷ Θεῷ τὰς ὀφειλομένας λατρείας καὶ εὐχὰς ἀποδίδωσι. Συντελεῖσθαι γὰρ οὐχ ἡγεῖτο ὑπὲρ αὐτοῦ ταῦτα· πῶς γὰρ οἷόν τε ἦν τοῦτο ἐν νοεῖν τὸν μισόθεον; φαύλῳ συνειδότι τοῦτο λογιζόμενος, ὑπὲρ δὲ Κωνσταντίνου τοῦ θεοφιλούς βασι vila: exitum oculis conspexisset, eorum perditam τοῦ κρείττονος φιλίᾳ τε καὶ διαθέσει ἐμμένειν ἡδον mentem sequi maluit, quam in præstantioris viri amicitia atque proposito perseverare. Invidia enim contra Constantinum, a quo plurima beneficia accepit, inflammatus, pestiferum et crudele bellum illi infert: non naturæ leges reveritus, non jurisjurandi, non sanguinis, non federum recordatus. Constantinus enim tanquam optimus princeps, quo in eum clara veræ benevolentiæ indicia ostenderet, suam ipsius affinitatem illi non invidit, illustres nuptias sororis illi non denegavit. Et post pauca: Sed impius Licinius contraria his admittere, omnes machinas quotidie contra praestantiorem excogi. tare, omnes insidiarum vias investigare cœpit, ut pro summis beneficiis maleficia rependeret. Quibus hac insuper addit: Verum Deus huic (Constantino inquiens) anicus fuit, curator ejus et custos, qui insidias in occulto et tenebris ei a tyranno comparatas, in lucem produxit atque patefecit. Tanium sancta pietatis arma ad depul. sionem hostium, et ad salutis etiam nostræ propugnationem præsidii habent: quibus sanctissimus imperator noster præclare septus, multiplices et callidas exsecrabilis hostis insidias divino auxilio efugit. Licinius deinde ubi clandestinos conatus suos neutiquam ex animi sententia succedere vidit (Deus enim omnem dolum ac fallaciam pio imperatori aperuerat), nec posset amplius facinus suum celare, bellum palam movet: ac dum cum Constantino bellum suscipere constituit, jam etiam contra universorum Deum Constantini custodem, quemque norat Constantinum colere, aciem instruere instituit: et ab eo tempore pios homines imperio suo subditos misere vexavit. Et post alia quædam: Modus autem et ratio cædis qua eos perdere constituit, peregrina fuit, et antea nunquam ulla sæculorum memoria audita. Nam Amasiam et reliquas Ponti civitates, quantis malis afligi jussit, omnem exsuperantiam crudelitatis superat. Illic er ecclesiis Dei alias dejecit et solo adequavit, alias occludi jussit, ne quisquam eorum qui eas frequentare consueveral, eo commearet, neve debitos cultus et vota Deo redderet. Non enim pro se illa fieri existimabat (quomodo enim aliter cogitare potuit qui Deum odit, prava conscientia p λέως πράττειν ἡμᾶς, καὶ τὸν Θεὸν ἱλεοῦσθαι ἐπέillud secum ipse reputans?), sed nos pro imperatore pio Constantino omnia agere, et Deum placare persuasum habebat. Hac itaque opinione concitalus, omnem furoris sui impetum in nos intorquere statuit. Et paulo post: Multi episcoporum sine causa abripiebantur ad supplicium, et puniebantur Yanquam sicarii, qui nihil mali commiseraat; novum mortis genus subibant: corpora eorum primum gladio in multas particulas dissecabantur, deinde post crudele illud et horrendum spectaculum in altos maris gurgites, quo a piscibus devovarentur, abjiciebantur. Ad hæc rursus piorum omnium fugæ, virorum pariter et mulierum atque etiam infantium: et ex Dei servis alii in agros, πειστο. "Οθεν ἐκ τούτου παρορμηθείς, τὸν θυμὲν καθ' ἡμῶν ἐπισκήπτει. Καὶ μετὰ βραχέα· Καὶ δὴ ἀπὸ ήγοντο πολλοὶ τῶν ἐπισκόπων, καὶ ἐκολάζοντο άτομ φασίστως, ὁμοίως τοῖς μιαιφόνοις οἱ μηδὲν ἠδικηκήτες, καινοτέραν ὑπομένοντες τελευτήν, ξίφει τὸ σῶμα εἰς πολλὰ τμήματα κατακρεουργούμενοι, καὶ μετὰ τὴν ἀπηνῆ ταύτην καὶ φρικτοτάτην θέαν, ταῖς τῆς θαλάσσης βυθοῖς, τοῖς ἰχθύσιν εἰς βορὰν ἐβδί. πτοντο. Φυγαὶ δὲ αὖθις ἐπὶ τούτοις τῶν θεοσεβών ἁπάντων ὁμόσε ἀνδρῶν καὶ γυναικῶν σὺν κομιδή νηπίοις ἐγίνοντο· καὶ πάλιν ἀγροί, καὶ πάλιν ἐρη μίαι, νάπαι τε καὶ ὄρη τοὺς τοῦ Χριστοῦ θεράπον τας ὑπεδέχοντο, κατὰ πάντων ἀνακινήσαντος τοῦ διατεθοῦς τὸν πόλεμον.

LIB. I. nonnulli in solitudines, quidam in silvas sese abdiderunt, cum æque omnibus nefarius ille bellum indixisset. Καὶ μετὰ βραχέα· Εἰ μὴ τάχιστα τὸ μέλλον ἔτεείναι προλαβὼν ὁ τῶν οἰκείων ψυχῶν ὑπέρμαχος Θεός, ὡς ἐν βαθεῖ σκότῳ καὶ νυκτί ζοφωδεστάτῃ φωστῆρα μέγαν αθρόως καὶ σωτῆρα τοῖς πᾶσιν ἐξω ἔλαμψε τὸν αὐτοῦ θεράποντα Κωνσταντῖνον, ὑψηλῷ βραχίονι, γενναιοτάτῃ δὲ χειρὶ χειραγωγήσας. Τούτῳ μὲν οὖν ἄνωθεν ἐξ οὐρανῶν καρπὸν εὐσεβείας ἐπε άξιον, τρόπαια κατὰ τῶν ἀσεβῶν παρείχε νίκης, τὸν δὲ ἁλιτήριον αὐτοῖς συμβούλοις ἅπασι καὶ φίλοις ὑπὸ τοῖς Κωνσταντίνου ποσὶ πρηνῆ κατέβαλεν ὁ Κωνσταντίνου καὶ πάντων ἡμῶν Θεός. Ὡς γὰρ εἰς ἔσχατα μανίας τὰ κατ' αὐτὸν ἥλαυνεν, οὐκ ἔτ᾽ ἀνα εκτὸν εἶναι λογισάμενος βασιλεύς Κωνσταντίνος ὁ τῷ Θεῷ φίλος, τὸν ἔμφυτον σώφρονα καὶ εὐσεβῆ συν αγαγών λογισμόν, καὶ τὸν στεῤῥὸν τοῦ δικαίου τρόπον φιλανθρωπία κερασάμενος, ἐπαμῦναι κρίνει τοῖς ὑπὸ τῷ τυράννῳ ταλαιπωρουμένοις· καὶ τό γε πλεί στον ἀνθρώπων γένος, βραχεῖς λυμεώνας ἐκποδὼν ποιησάμενος, ἀνασώσασθαι ὁρμᾶται. Μόνῃ γὰρ φιλο ανθρωπία χρωμένου του φιλανθρωποτάτου βασιλέως Κωνσταντίνου τὸν πρὸ τούτου χρόνον, καὶ τὸν οὐ συμπαθείας ἄξιον ἐλεοῦντος, τῷ μὲν δυσσεβεῖ αὐτῷ ἐγίνετο πλέον οὐδὲν, τῆς κακίας οὐκ ἀπαλλαττομένῳ, αὔξοντι δὲ μᾶλλον τὴν κατὰ τῶν ὑποχειρίων ἐθνῶν λύπταν· τοῖς δὲ κακουμένοις οὐδεμία ἦν σωτηρίας ἐλπὶς, ὑπὸ δεινοῦ θηρίου καταπονουμένοις. Διὸ δὴ τῷ φιλανθρώπῳ μίξας τὸ μισοπόνηρον ὁ τῶν ἀγα θῶν χορηγός, πρόσεισιν ἅμα παιδι Κρίσπῳ βασιλεῖ φιλανθρωποτάτῳ ἀπὸ τῆς Εσπερίων τῆς μεγίστης Ῥώμης ἐπὶ τὴν Ἑῴαν κατὰ τοῦ τυράννου, σωτηρίας δεξιὰν ἅπασι τοῖς ἀπολλυμένοις ἐκτείνας· παμβασιλεῖ Θεῷ καὶ Παιδί Χριστῷ Σωτῆρι ποδηγῷ καὶ συμμάχω χρώμενοι, πατήρ Κωνσταντίνος βασιλεὺς ἅμα υἱῷ βασιλεῖ Κρίσπῳ, ἄμφω κύκλων διελόντες τὴν κατὰ τῶν θεομισῶν παράταξιν, ῥᾳδίαν τὴν νίκην ἀποφέρονται, τῶν κατὰ τὴν συμβολὴν πάντων ἐξευμερισθέντων αὐτοῖς καὶ κατὰ γνώμην ὑπὸ τοῦ παμβασιλέως Θεοῦ, καθά φησιν ὁ φιλαληθέστατος Εὐσέβιος ὁ τοῦ πανευφήμου Παμφίλου. Ρουφίνος δέ, φησὶν, εἰ καὶ μηδεμίαν μοῖραν τῶν γεγενημένων ἐπί Λικινίου πραγμάτων εμνημόνευσεν, ὅμως καὶ αὐτὰ τὰ λεξίδια τοῦ προῤῥηθέντος ἀναλεξάμενος, ἐνθήσω τῇ συγγραφή. Φησὶ δὲ οὗτος· Λικίνιος μὲν οὖν ὁ συμβασιλεύων, αὐτῷ δηλονότι τῷ βασιλεῖ Κωνσταν τίνῳ, τὰς Ἑλληνικὰς ἔχων δόξας, ἐμίσει Χριστια νούς· καὶ διωγμὸν μὲν προφανῆ κατ' αὐτῶν φόβῳ τοῦ βασιλέως Κωνσταντίνου κινεῖν ὑπεστέλλετο, λεληθότως δὲ πολλοὺς ἐσκευωρεῖτο. Προϊὼν δὲ, φανε ρῶς τὴν κατὰ πάντων διωγμὸν ἀνεκίνει ἐν τοῖς ᾿Ανα τολῆς τόποις, ὡς καὶ πολλοὺς τοῦ Χριστοῦ μάρτυρας ἀναδειχθῆναι ἐν διαφόροις τόποις, ἐκ δὴ τούτου εἰς ἀπέχθειαν τὴν πρὸς αὐτὸν μεγίστην τὸν βασιλέα Κωνσταντῖνον ἐκίνησεν. Ησαν δὲ πρὸς ἀλλήλους πολέμιο.. Ταῦτα μὲν οὗτος. Οἱ δὲ λοιποί, ὅσοι τῆς Ευσεβίου του Παμφίλου ἀληθείας συνήγοροι, δι ελέντες, φασὶν, ἄμφω τὴν στρατιάν, πατήρ Κωνσταντίνος βασιλεὺς, καὶ υἱὸς Κρίσπος βασιλεὺς, Et paucis interjectis: Nisi Deus servorum suo- ¡um propugnator celerrime quod futurum erat prævertisset, et Constantinum famulum suum tanquam lucis quoddam splendidum jubar in obscuris tenebris ct caliginosa nocte repente ostendisset, et liberatorem excitasset omnibus, et excelso brachio, ac generosa manu duxisset: coi quidem tropæa victoria contra impios, quasi fructum ipsius pietati debitum cœlitus largitus est, sacrilegum autem illum una cuin consiliariis omnibus et amicis sub Constantini pedibus prostravit, Constantini et nostrum omnium Deus. Nam ubi ejus insania ad extremam progressa est amentiam, imperator Deo charus non amplius ferendum putavit, sed insita sibi et modesta animi ratione piaque rem reputans, atque severam juris regulam cum humani tate et clementia temperans, eos qui tyrannidis jugo opprimebantur, juvandos censet, atque paucis nefariis e medio sublatis, maximam mortalium partem servare properat. Nam cum antea imperator humanissimus sola clementia usus fuisset, et miseratus esset nulla commiseratione dignum, impio quidem illi a pravitate neutiquam decedenti, sed potius rabiem suam contra gentes sibi subjectas augenti, nihil clementia illa profuit: afflictiş vero et ab immani illa bellua divexatis, nulla plane fuit salutis spes relicta. Quapropter bonorum ille subministrator Constantinus, nequitie odium cum humanitate permiscens, simul cum Crispo filio, principe humanissimo, ab Occidentis urbe maxima Roma in Orientem contra tyrannum proficiscitur, salutarem dextram omnibus pereuntibus porrigens; pater simul ac filius, Deo Patre rerum universarum rectore, et Christo Filio omnium Salvatore, duce et auxiliatore utentes, undique acie contra impios circumjecta et disposita, perfacilem reportant vietoriam, cum omnia in eo conflictu ex animi sententia ipsis complanata essent ab omnium imperatore Deo, ut testatur veritatis studiosissimus Eusebius celeberrimi Pamphili. Ruffinus vero licet nullam fere partein rerum a Licinio gestarum commemoraverit, tamen illius voculas velut in unum corpus colligens, huic commentario inseram. Sic inquit ille: Licinius qui una cum Constantino imperatore regnabat, gentilium opinionibus imbutus, odisse cœpit Christianos: sed Constantinum imperatorem veritus, cum aperte eos vexare non aude¬ ret, multos occultis insidiis perimebat: deinde progrediente tempore palam omnes in Orientis partibus persequebatur, sic ut plures Christi martyres. in diversis locis ostenderentur. Ex eo tempore maximum sui odium Constantino excitavit, factique sunt hostes sibi invicem infensi. flec quidem ille. Qui vero Eusebii veritati adhærere malunt, aiunt imperatores ambos, patrem Constantinum et Crispum filium, diviso exercitu contra impium.tyrannum profectos, Crispin quiden Glium cum copiis

suis in Asiam iter iutenlisse, patrem vero cum κατὰ τοῦ ἀσεβοῦς τυράννου ώρμηντο. Ὁ μὲν οὖν υἱὸς satellitibus suis per Europam viam confecisse. Impurus vero ille tyrannus, omni impietate pariter et cæde pollutus, ex Oriente exercitum numerosum ducens contra eos, el magna spirans, Nicomediam venit: et cum probe sciret piụm principem Constantinum Dei sacerdotes magna observantia colere, et summo in honore habere Eusebium Nicomediæ episcopum, qui jam antea illius partibus adhæserat, contra religiosum imperatorem mercede conducit, existimans per illum et illius socios; Constantinum inexpugnabilibus Dei armis munitum e medio tollere. Societatem ergo cum Licinio init admirandus ille Eusebius, multis promissionibus ab impietatis socio inductus. Atque hæc ita se habere, ex ipsius Christi amantis imperatoris epistola, quam ad Nicomedienses misit, comperesse potest. Sic enim in fine illius epistolæ ait "): Κρίσπος ἐπὶ τὰ κατὰ τὴν ᾿Ασίαν μέρη σὺν τῇ αὐ τοῦ στρατιᾷ τὴν πορείαν ποιούμενος· ὁ δὲ πατὴρ Κωνσταντίνος κατὰ τῆς Εὐρώπης τοῖς ἀμφ' αὐτὸν δορυφόροις τὴν ὁδὸν διήνυεν. Ὁ δὲ μισόθεος, καὶ πάσης ἀσεβείας καὶ μιαιφονίας ἔμπλεος, ἐξ ᾿Ανατο λῶν μετὰ πλείστου ὅσου στρατοῦ κατ' αὐτῶν παραταττόμενος, καὶ μεγαλαυχῶν ἤρχετο· φθάσας δὲ ἐν τῇ Νικομηδέων, ἔγνωκώς καὶ εἰδὼς τὴν τοῦ θεοφι λοῦς Κωνσταντίνου ψυχὴν σέβουσαν, τοὺς τοῦ Θεοῦ ἱερεῖς, καὶ ὅτι διὰ πάσης ἄγοι τιμῆς, μισθοδοτεῖ τὸν τῆς Νικομηδέων ἐπίσκοπον Ευσέβιον, πάλαι πρόσο φυγα αὐτοῦ ὄντα, κατὰ τοῦ εὐσεβοῦς βασιλέως Κωνσταντίνου, οἰόμενος δι' αὐτοῦ καὶ τῶν ἀμφ' αὐτ τὴν ἀνελεῖν τὸν τοῖς τοῦ Θεοῦ πεφραγμένον ἀκαταμα γήτοις όπλοις Κωνσταντίνον. Συντίθεται οὖν αὐτῷ ὁ θαυμαστὸς Εὐσέβιος, ἐπαγγελίαις λιπαρηθεὶς παρά τοῦ συνασεβοῦς αὐτοῦ Λικινίου. Ότι ταῦτα οὕτως ἔχει, ἐξ αὐτῆς τοῦ φιλοχρίστου βασιλέως ἐπιστολῆς Ενεστι πληροφορηθῆναι, ἧς τοῖς Νικομηδεῦσιν ἐπέστειλεν, ὧδέ πως λέγων πρὸς τῷ τέλει τῆς ἐπισ στολής Τίς ἐστιν ὁ ταῦτα διδάξας οὕτως ἄκακον πλῆθος: Εὐσέβιος δηλαλὴ ὁ τῆς τυραννικῆς ὠμότητος συμ μύστης. Ὅτι γὰρ πανταχοῦ τοῦ τυράννου γεγένηται προσφύλαξ, πολλαχόθεν ἔστι συνορᾷν. Τοῦτο μὲν αἱ τῶν ἐπισκόπων σφαγαί διαμαρτύρονται, ἀλλὰ τῶν ἀληθῶς ἐπισκόπων· τοῦτο δὲ ἡ χαλεπωτάτη τῶν Χριστιανῶν ἐκδίωξις διαρρήδην βοᾷ. Οὐδὲν γὰρ τῶν εἰς ἐμὲ γεγενημένων παρ' αὐτοῦ νῦν ἐρῶ, δι' ὧν ὅτι μάλιστα αἱ τῶν ἐναντίων μερῶν καθ᾿ ἡμῶν ἐπρ γματεύοντο συνδρομαί· οὗτος καὶ ὀφθαλμοὺς κατασκόπους ἔπεμπε κατ' ἐμοῦ, καὶ μόνον οὐκ ἐνόπλους τῷ τυράννῳ συνεισέφερεν ὑπουργίας. Μηδ' ἐμέ τις οἰέσθω εἶναι πρὸς τὴν τούτων ἀπόδειξιν ἀπαράσκευον· ἔλεγχος γάρ ἐστιν ἀκριβῆς, ὅτι τοὺς πρε σβυτέρους καὶ τοὺς διακόνους τοὺς Ευσεβίῳ παραπεμπομένους [παρεπομένους] φανερῶς ὑπ' ἐμοῦ συνειλήφθαι, συνέστηκεν [παρέστηκεν]. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν παρ' ἡμῶν νῦν οὐκ ἀγανακτήσεως ἕνεκεν, ἀλλ' εἰς αἰσχύνην ἐκείνων προενήνεκται. Ἐκεῖνο μόνον δέδια, ἐκεῖνο διαλογίζομαι, ὅτι ὑμᾶς ὁρῶ πρὸς τὴν τοῦ ἐγκλήματος καλεῖσθαι κοινωνίαν· διὰ γὰρ τῆς Ευσεβίου διαγωγής τε καὶ διαστροφῆς, συνείδησιν κεχωρισμένην τῆς ἀληθείας εἰλήφατε. 'Αλλ' ἔστιν οὐ Quis innocentem multitudinem ista docuit? Eusebius videlicet tyrannicæ crudelitatis socius. Nam quod excubaret et omnino vigilaret pro tyranno, ex multis illius rebus gestis facile potest intelligi. Siquidem istud episcoporum, eorumque vere episcoporum cædes testantur; istud crudelissima Christianorum persecutio palam clamat. Neque certe de iis quæ contra me egit, hoc loco verba faciam, per quæ adversariorum contra me concursus quantum fieri poterat maxime procurabantur, qui oculis tanquam speculatoribus me observavit: quin etiam ministerio prope militari, quo tyranno opem ferret, perfunctus est. Ac nemo existimet me imparatum, minusque instructum esse etiam ad istas res, si opus fuerit, certissimis argumentis confirmandas; verissime enim ostendi potest, tuin presbyteros, tum diaconos a me manifesto deprebensos, qui Eusebium assidue stipabant. Sed hæc non eo dicuntur a me, quod ipse ea graviter et iniquo animo feram, sed quo eos suæ ipsorum pudeal insaniae. Illud solum metuo, illud animo verso, quod vos video in hujus criminis societatem vocari: nam institutione Eusebii et conversatione, conscientia vestra a veritate deflexit. Verum hujus βραδεία θεραπεία, εἶχε ἐπίσκοπον πιστόν τε καὶ ἀκ: rei expedita est et facilis curatio, si modo episcopum fidele et integrum nacti, oculos ad Deum denuo converteritis. Quod quidem in præsentia est in vestra situm potestate, quodque etiam dudum vestri arbitrii fuisset, nisi Eusebius ipse, de quo dixi, pravo eorum qui eum juverunt consilio buc præsens rnisset, et rectumn eligendi ordinem impudenter conturbasset. Sed quoniam mihi de hoc ipso Eusebio panca apud vos dicenda sunt, quæso, libenter attendite. Non vos præterit concilium Nicx celebratum, cui ipse, sicut conscientiæ me: munus postulabat, interfui: non alio sane animo, $1 8 Apud Theodor. lib. i Ilist. cap. 20. ραιον νῦν γοῦν λαβόντες, πρὸς Θεὸν ἀπίδητε. Οπερ ἐπὶ τοῦ παρόντος ἐν ὑμῖν ἐστιν, ὅ καὶ πάλαι ἐχρῆν τῆς ὑμετέρας κρίσεως ἠρτῆσθαι, εἰ μὴ ὁ προειρη μένος Εὐσέβιος δεινῇ τῶν τότε συλλαβομένων αὐτῷ προαιρέσει ἐνταῦθα ἐληλύθει, καὶ τὴν τῆς τάξεως ὀρθότητα ἀναισχύντως συνεπεπράχει [ῖσ. συνετεταράχει]. 'Αλλ' ἐπειδὴ περὶ τοῦ αὐτοῦ Εὐσεβίου προς τὴν ὑμετέραν ἀγάπην ὀλίγα προσῆκε φράσαι, μας κροθύμως ἀκούσατε. Μέμνηται ἡ ὑμετέρα ἀνεξικα κία, ἐπὶ τῆς Νικαέων πόλεως γεγενῆσθαι σύνοδον ἐπισκόπων· ᾗ καὶ αὐτὸς ἐγὼ πρεπόντως τῇ τῆς ἐμῆς συνειδήσεως λατρεία παρήμην, οὐδὲν ἕτερον

HISTORIA CONCILII NIC.ENI. LIB. I. βουλόμενος, ἢ ὁμόνοιαν ἅπασιν ἐργάσασθαι, καὶ πρὸ quam ut tum concordiam inter omnes constitu πάντων ἐλέγξαι καὶ ἀποσείσασθαι τὸ πρᾶγμα τοῦτο, δ τὴν μὲν ἀρχὴν εἰλήφει διὰ τῆς ᾿Αρείου τοῦ ᾿Αλεξαν δρέως ἀπονοίας, ἰσχυροποιεῖτο δὲ παραχρῆμα διὰ τῆς Εὐσεβίου ἀτόπου τε καὶ ἐλεθρίας σπουδῆς. Ἀλλ' αὐτὸς οὗτος Εὐσέβιος, προσφιλέστατοι καὶ τιμιώτατοι, μεθ᾽ ὅσης νομίζετε συνδρομῆς ἅτε δὴ ὑπὸ τῆς συνειδήσεως αὐτῆς ἡττώμενος, μεθ' ὅσης δὲ αἰσχύνης τῇ πανταχόθεν ἐληλεγμένῃ ψευδολογίᾳ αὐτοῦ συν ίστατο, ὑποπέμπων μέν μοι διαφόρους τοὺς ὑπὲρ αὐτοῦ ἀξιοῦντας, ἐξαιτούμενος δὲ παρ᾽ ἐμοῦ συμμα χίαν τινά, ὅπως μὴ ἐπὶ τοσούτῳ ἐλεγχθεὶς πλημμε λήματι, τῆς ὑπαρχούσης αὐτῷ ἐκπέσοι τιμῆς; Μάρτ τις ἐστί μοι τούτων αὐτὸς ὁ Θεὸς, ὃς ἐμοί τε καὶ ὑμῖν φιλαγάθως ἐπιμένοι· ὅτι καὶ ἐμὲ αὐτὸς ἐκεῖνος Εὐσέβιος περιέτρεψε, καὶ ἀπρεπῶς ὑφήρπασεν• ἀλλ᾽ ἡ θεία με πρόνοια ἐπὶ τὴν ἀληθεστάτην αὐτῆς ὁλὸν ἐπανήγαγεν· ὅ καὶ ὑμεῖς ἐπέγνωτε, καὶ ἐπι γνώσεσθε, Πάντα μὲν γὰρ ἐπράχθη παρ' αὐτοῦ τότε. Ευσεβίου τοῦ ἀνοσίου λέγω, καθὼς αὐτὸς ἐπόθεί, πᾶν ὁτιοῦν κακὸν ἐπὶ τῆς αὐτοῦ διανοίας άποκρυπτόμενος. ᾿Αλλὰ πρώην, ἵνα τὰ λοιπὰ τῆς τούς του σκαιότητος παρῶ, τί μάλιστα μετὰ Θεογνίου, ὃν τῆς ἀνοσίας αὐτοῦ προαιρέσεως ἔχει κοινωνὸν δια επράξατο, ἀκούσατε, παρακαλώ. ᾿Αλεξανδρέας τινὰς τῆς ἡμετέρας πίστεως ἀναχωρήσαντας, ἐνταῦθα ἐκε κελεύκειν ἀποσταλῆναι, ἐπειδὴ διὰ τῆς τούτων ὑπη ρεσίας, διχονοίας ηγείρετο πυρσός. Αλλ' οὗτοι οἱ και λοί τε καὶ ἀγαθοὶ ἐπίσκοποι, οὓς ἅπαξ ἡ τῆς συνόδου ἀλήθεια πρὸς μετάνοιαν ἐτετηρήκει, οὐ μόνον ἐδέξαντο ἐκείνους, καὶ παρ' ἑαυτοῖς ἡσφαλίσαντο, ἀλλὰ καὶ ἐκοινώνησαν αὐτοῖς τῆς τῶν τρόπων και κοηθείας. Διὰ τοῦτο περὶ τοὺς ἀχαρίστους τούτους ἔκρινα πράξαι. Αρπαγέντας γὰρ αὐτοὺς ἐκέλευσα ὡς πορρωτάτω ἐξορισθῆναι. Νῦν ἡμέτερόν ἐστι πρὸς τὸν Θεὸν ἐκείνῃ τῇ πίστει βλέπειν ᾗ πάντοτε καὶ γεγενῆσθαι ἡμᾶς καὶ εἶναι πρέπει, καὶ διαπράξασθαι οὕτως, ἕνα ἐπισκόπους ἁγνούς τε καὶ ὀρθοδόξους καὶ φιλανθρώπους ἔχοντες χαίρωμεν. Εἴ τις δὲ πρὸς μνήμην τῶν λυμεώνων εκείνων, ἢ πρὸς ἔπαινον, ἀπρονοί τως ἐξαφθῆναι τολμήσει, παραχρῆμα τῆς ἰδίας τόλμης, διὰ τῆς τοῦ θεράποντος τοῦ Θεοῦ, τοῦτ' ἔστιν ἐμοῦ, ἐνεργείας ἀνασταλήσεται. Ο Θεός ὑμᾶς διαφυλάξοι, ἀδελφοὶ ἀγαπητοί. Ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα ἡ τοῦ θεοφιλούς βασιλέως Κωνσταντίνου ἐπιστολὴ σαφέστατα ἔδειξε περὶ τοῦ ἀσεβοῦς Εὐσεβίου τοῦ Νικομηδείας, ὃς προσφύλαξ οὐ μόνον γέγονε τοῦ θεομισοῦ; Λικινίου, ἀλλὰ καὶ συμμύστης καὶ ὑπουργὸς τῆς ἐκείνου τυραννίδος καὶ ἀσεβείας. Βαδιῷ δὲ ἐντεῦθεν ἐπὶ τὴν προκειμένην τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἱστορίας ὑπόθεσιν. Περὶ τῆς κατὰ τοῦ ἀσεβοῦς Λικινίου νίκης τοῦ θεοφιλοῖς βασιλέως Κωνσταντίνου. Λικινίου τοίνυν σὺν στρατιᾷ τῇ σὺν αὐτῷ ἀπὸ τῆς Νικομηδέων ἐξορμήσαντος ἐπὶ τὸ Βυζάντιον κατὰ θεοφιλούς Κωνσταντίνου τοῦ βασιλέως ἐκεῖσε τότε παρόντος, τῶν δ' ἑκατέρων στρατιωτικών φαλάγγων rem; tum omnium maxime ut reprimerem penitus et submoverem eam rerum perturbationem, quæ ex Arii Alexandrini amentia orta, illico ex absurdo et pernicioso conatu Eusebii vires collegit. Nam quanta concursione, amantissimi honoratissimique fratres, putatis istum Eusebium, utpote ipsa conscientia convictum, quanta cum ignominia, mendaciis undique deprehensis, aggressum esse primum certos quosdam homines subornare qui pro eo deprecarentur, deinde a me auxilium petere, ne tanti sceleris damnatus, de honoris sui gradu dejiceretur? Hujus rei testis est mihi Deus, qui tom mihi, tum vobis benignus perpetuo adsit, quod et meum pervertit judicium, et turpiter a veritate abduxit. Sed divina providentia ad rectam me reduxit viam. Quod et vos novistis, et cognoscetis amplius, Nam tum omnia gesta sunt ex ejus impii, Eusebii, inquam, sententia, qui perniciem omnem adhuc intra cogitationem suam abditam et occultam tenuit. Ac primum, ut cætera illius nequitiæ facinora præteream, audite, quæso, quid cum Theognio, quem impii instituti sui socium habebat, perpetra - verit. Ipse quosdam Alexandrinos, qui a fide nostra defecerant, huc mitti jusseram, quandoquidem eorum opera dissidii flamma incensa erat. Sed isti honesti bonique scilicet episcopi, quos vera, concilii dijudicatio ad pœnitentiam agendam reservaverat, non solum eos admiserunt ad se, et secum tuto collocarunt, verum etiam illorum depravatis moribus communicarunt. Quamobrem ingratos istos aliquo pacto puniendos censui, et jussi ut a suis abrepti sedibus, quam longissime relegarentur. Jam nostrum est, ea fide in Deuu aciem mentis vestra intendere, in qua nos semper mansisse constat: et nunc etiam manere decet, omnemque ætatem ita degere, ut episcopas integritate vitæ, doctrinæ puritate, tum benignitate etiam in omnes, eximios labentes, jure letemur. Si quis autem temere pestes illas vel memoria, vel laudibus celebrare audeat, confestim servi Dei opera (meipsum dico) pœnas suæ audaciæ dabit. Deus vos, fratres charissimi, incolumes servet. Harc aliaque his similia pii imperatoris Constantini epistola manifestissime ostendit de impio illo Eusebio Nicomediæ episcopo, qui non solum scelesti Licinii conservator, sed tyrannidis atque impieta. tis ejus minister erat et adjutor. Redeo deinceps ad ecclesiastica historia argumentum. CAP. XI. De victoria quam ab impio Licinio religiosus imper rutor Constantinus reportavit. Licinius igitur ex Nicomediensium regione una cum exercitu Byzantium progreditur contra imp:< ratorem Constantinum, qui tum illic subsistebat, Sed cum ambas militares acies Christigerum im-

deratorem corona cingere videret flagitiosus ille, et τὸν Χριστοφόρον βασιλέα ἐν κύκλῳ αὐτῶν ἐχουσών, el ἰδὼν ὁ ἁλιτήριος, καὶ τῶν οἰκείων δὲ στρατιωτῶν ἔρημον ἑαυτὸν θεασάμενος, ἐπὶ τὴν τῶν κρειττόνων ἀσπίδα προσπεφευγότων, τὰ μὲν πρῶτα κρυπτάζει σθαι ἐσπούδαζεν ἐν Χρυσοπόλει τῇ Βιθυνῷ· ἐπίνειον δὲ τοῦτο τῆς Χαλκηδόνος ἐστί· μὴ δυνηθεὶς δὲ, ἰδὼν ἑαυτὸν ἤδη πρηνή κείμενον ὑπὸ τοῖς Κωνσταντίνου τοῦ βασιλέως ποσίν, ἐξέδωκεν ἑαυτόν. Ζῶντα οὖν συλλαβὼν ὁ ἐπιεικέστατος καὶ εὐσεβέστατος βασιλεὺς, φιλανθρωπεύεται, καὶ κτείνει μὲν οὐδαμῶς, οἰκεῖν δὲ τὴν Θεσσαλονίκην προσέταξεν ἡσυχάζοντα. Ο δὲ πρὸς ὀλίγον χρόνον ἡσυχάζειν ἐδόκει· μετὰ δὲ ταῦτα Βαρβάρους τινάς προσκαλούμενος, καὶ σὺν αὐτοῖς διασκεπτόμενος, ἀναμάχεσθαι τὴν ἧτταν ἐσπούδαζε, Τοῦτο γνοὺς βασιλεὺς ὁ πιστότατος, ἀναιρεθῆναι τὸν se a suis ad præstantiorum clypeum transfugientifis desertum conuspicaretur, primum in oppidum bus Bithyniæ Chrysopolim (navale hoc est Chalcedonis) sese abdere cogitabat: cum vero id non posset, videret se sub Constantini pedibus quasi pronum jacenten, seipsum dedidit. Cum igitur æquissimus, juxta ac religiosissimus imperator vivum cepisset, bumaniter admodum illum tractavit, nee occidit, sed quietum et otiosum Thessalonicam habitare jussit. Ille aliquamdiu sese continere videbatur: sed non ita multo post, Barbaris quibusdam convocatis, una cum ipsis instaurare bellum, et cladem acceptam rependere meditabatur. Hoc cum rescivissel fidelissimus imperator, tolļi illum Deo invisum e medio jussit: atque ita Christi et servi ejus opera β θεομισῆ ἐκέλευσε· καὶ ἀνῃρέθη ὁ τοῦ [σ. ὑπὸ τοῦ] sublatus ille tyrannus est. Χριστοῦ καὶ τοῦ αὐτοῦ θεράποντος τύραννος. LIBER SECUNDUS CAPUT PRIMUM. De gestis post sublatum Licinium, et imperio regis G Περὶ τῶν μετὰ τὴν ἀναίρησιν τοῦ ἀσεβοῦς Λικιν Constantini, et de pace Ecclesiarum Dei. νίου, καὶ αὐτοκρατορίας τοῦ βασιλέως Κωνσταντίνου, καὶ εἰρήνης τῶν τοῦ Θεοῦ Ἐκκλη σιῶν. Κωνσταντίνος τοίνυν πάντων γενόμενος ἐγκρατής, διὰ τῆς ἐκ Θεοῦ δοθείσης αὐτῷ συνάρσεως [σ. συνέσεως], αὐτοκράτωρ βασιλεὺς ἀναδειχθεὶς, τὰ Χρι στιανῶν αὔξειν εἰσέτι μᾶλλον καὶ μᾶλλον ἐσπούδαζεν. Εποίει τε τοῦτο διαφόροις τοῖς τρόποις, ἔμπυρον ἔχων πίστιν, καὶ ἔμφυτον τὴν εἰς τὴν τῶν ὅλων Θεὸν πιστοτάτην εὐσέβειαν. Καὶ ἦν πᾶσα ἡ ὑπὸ τὸν οὐρανὸν Ἐκκλησία ἐν βαθείς εἰρήνη. Ακούσωμεν δὴ τί ἐνταῦθα λέγει καὶ ὁ ἀροτὴρ ὁ κάλλιστος [αριστος] τῆς ἐκκλησιαστικής γεωργίας, ὁ φιλαληθές στατος Εὐσέβιος ὁ τοῦ παμφήμου Παμφίλου. Ο μὲν Constantinus itaque rerum potitus, per prudentiam 25 sibi a Deo datam, et summus imperator declaratus, res Christianorum in dies magis ac magis augere omni studio contendebat. Idque variis modis præstabat, igneam habeus fidem, et innatam in Deum universorum fidissimam pietatem: et tota sub cœlo Ecclesia alta pace fruebatur. Andiamus sane quid hic d.cat pulcherrimus ecclesiastici fundi arator, ille veri studiosissimus Eusebius celeberrimi Pamphili. Licinius s, inquit, persimilem cum iupiis tyrannis viam secutus, ad persimile etiam cum iisdem calamitatis præcipitium non sine causa ruit. οὖν Λικίνιος, φησί, τὴν ὁμοίαν τοῖς ἀθέοις τυράννοις Atqui iste hoc modo tandem percussus et proligatus occubuit: Constantinus autem maximus, victor, augustus, omni genere pietatis ornatus, una cum filio Crispo imperatore Deo charissimo, et patris rebus in omnibus simillimo, Orientem in suam redegil potestatem, atque Romanorum imperium, sicut jam olim erat, in unum redegit et regnum universum a sole oriente undique ad extremas occidentis oras, et ad alteras utrasque mundi plagas, Borea: pariter, et meridiem, cum tranquilla pace obtinuit: proinde netus malorum quibus antea premebantur, tum ex hominum vita prorsus sublatus fuit. Tune τῆς ἀσεβείας μετελθὼν ὁδὸν, ἐπὶ τὸν ἴσον αὐτοῖς ἐν δίκως περιηνέχθη κρημνόν. 'Αλλ᾽ οὗτος μὲν ταύτῃ περιβεβλημένος ἔκειτο· ὁ δὲ ἀρετῇ πάσῃ τῆς θεοσεβείας ἐκπρέπων μέγιστος, νικητής, Αύγουστος Κωνσταντῖνος σὺν παιδὶ Κρίσπῳ βασιλεῖ θεοφιλεστάτῳ κατὰ πάντων τῷ πατρὶ ὁμοιοτάτῳ, τὴν οἰκείαν Εψαν ἀπελάμβανε, καὶ μίαν ἡνωμένην τὴν Ῥωμαίων κατὰ τὸ παλαιὸν παρεῖχον ἀρχὴν, τὴν ἀπ' ἀνίσχοντος ἡλίου πᾶσαν ἐγκύκλιον [ἐν κύκλῳ] καθ᾿ ἑκάτερα τῆς οἰκουμένης, "Αρκτον τε ὁμοῦ καὶ μεσημβρίαν, εἰς ἔσχατα δυομένης ἡμέρας ὑπὸ τὴν αὐτῶν ἄγοντες εἰρήνη" ἀφηρεῖτο δ' οὖν ἐξ ἀνθρώπων πᾶν δέος τῶν 25 Alfonsi Pisani S. J. versio interpolata et in qq, emendata a Balforeo et Romanis editoribus. x flist. cap. 9. or Lille

LIB. II. πρὶν αὐτοὺς πιεζόντων· λαμπρὰς δὲ ἐτέλουν καὶ frequentes conventus acti, tum festi dies cclebrati, πανηγυρικὰς ἑορτῶν ἡμέρας· ἦν δὲ φωτὸς ἔμπλεα tunc omnia lætitia redundarunt. Tunc qui ante deτὰ πάντα· καὶ μειδιῶσι προσώποις, όμμασί τε φαι missa et contracta fronte erant, hilari vultu et læto δροῖς, οἱ πρὶν κατηφεῖς, ἀλλήλους ἔβλεπον. (Πα- oculorum obtutu se mutuo aspexerunt. Tunc choρήν δὲ αὐτοῖς. Καὶ ὕμνοι κατὰ πόλιν ὁμοῦ καὶ reis, tum bymnis tam per singulas civitates, quam ἀγροὺς τὸν βασιλέα Θεὸν, καὶ τὸν τούτου γνήσιον παῖδα per agros, primum omnium regem Deum et germaΧριστὸν πρώτιστα πάντων, ὅτι δὴ τοῦτο ἐδιδάχθησαν, num Filium ejus Jesum Christum (hoc enim edocti ἐγέραιρον, καὶ ἔπειτα τὸν εὐσεβῆ βασιλέα ἅμα παισὶ erant) prædicaverunt: deinde pium imperatorem θεοφιλέσιν [θεοσεβέσιν] εὐφήμουν. Κακῶν δὲ ἀμνη- ac liberos Deo in primis charos laudibus extuleστία παλαιῶν ἦν, καὶ λήθη πάσης δυσσεβείας· τῶν runt. Tunc veterum nulla recordatio malorum, tunc δὲ ἀγαθῶν [παρόντων] ἀπόλαυσις, καὶ προσέτι μελ- omnis impietatis oblivio, tunc suavis praesentiun λόντων προσδοκία. Ηπλωντο οὖν κατὰ πάντα τόπον bonorum usus et oblectatio, tunc jucunda futurorum τῆς τοῦ νικητοῦ βασιλέως φιλανθρωπίας έμπλεοι δια exspectatio, tunc denique non decreta solum impeτάξεις, νόμοι τε μεγαλοδωρεᾶς καὶ ἀληθοῦς εὐσεβείας ratoris, victoris illustrissimi, plena humanitatis et γνωρίσματα Έχοντες. Οὕτω δῆτα πάσης τυραννίδος clementiæ, verum etiam leges, eximia magnificentie ἐκκαθαρθείσης, μόνοις ἐφυλάττετο τὰ τῆς προσ illius et veræ pietatis judicia complectentes, in lo- - ηχούσης βασιλείας βέβαιά τε καὶ ἀνεπίφθονα Κων- cis quibusque divulgatæ. Sic ergo pestifera totius σταντίνῳ καὶ τοῖς τούτου παισί. Τοσαῦτα ὁ τῶν tyrannidis labe purgata deletaque, Constantinus soἀρχαίων ἐκκλησιαστικών συγγραφέων ἀξιοπιστότα- lum et liberi, imperii ad ipsos jure pertinentis guτος Εὐσέβιος ὁ τοῦ Παμφίλου, πλείστους ὅσους bernacula, auctoritate et praesidio firma, invidiae ac ἀγῶνας θέμενος καὶ διερευνησάμενος, ἐκ τῶν ἁπλῶς metus expertia deinceps possederunt. Hactenus veἐχόντων τὴν ἀναλογὴν ποιησάμενος, ἐν δέκα τόμοις terum ecclesiasticorum scriptorum fide dignissimus ὅλοις τὰ τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἡμῖν ἱστορίας ἀκριβῶς Eusebius Pamphili, qui summa contentione eniκαταλέλοιπεν· ἀρξάμενος μὲν ἀπὸ τῆς τοῦ Κυρίου παρ tens, tum exquirens singula, et ex his quæ simpliουσίας, πληρώσας δὲ εἰς τούσδε τοὺς χρόνους, οὐκ citer se habebant, congruam partium mensuram ἀπόνως· πῶς γὰρ οἷόν τε ἦν τοσαύτην ἀναδεξάμενον eliciens, decem integris libris Historiam nobis ecφροντίδα τοῦ διασώσασθαι τῆς τοιᾶσδε συλλογῆς τὴν clesiasticam perfectam reliquit, incipiens ab adventu ἁρμονίαν; ἀλλ' ὡς ἀρτίως ἔφην, πολλὴν εἰσενεγκά- Domini, desinens autem in hac tempora, non sine μενος τὴν σπουδὴν καὶ πλοῦτον ἄφατον πόνου· ἀλλὰ labore. Quomodo enim aliter fieri poterat ab eo μηδεὶς οἰέσθω τὸν ἄνδρα ἐκ τῶν περὶ αὐτοῦ ἐπιπε- c qui tantam curam susceperat, ut talis collectio φημισμένων, ὡς τῆς ᾿Αρείου βλασφημίας ποτέ τι nis harmoniam nobis conservaret, imo vero, ut πεφρονήκει. ᾿Αλλὰ πεπείσθω, ὡς εἰ καί τιν' ἂν ἐλά paulo ante dixi, summum studium et ineffabilen λησεν ἢ ἔγραψε, μικρόν τι τῶν Ἀρείου ὑπονοούμενα, laboris copiam ad id contulerat? Nemo autem æstiοὐ μὴν κατὰ τὴν ἀσεβῆ ἐκείνου ἔννοιαν, ἀλλ' ἐξ met virum hunc ex his quæ de illo fama circumἀπεριέργου ἁπλότητος, καθὼς καὶ αὐτὸς ἐν τῷ ἀπο- feruntur, quasi Arii blasphemia consenserit; sed λογητικῷ [αὐτοῦ λόγῳ], ᾧ διεπέμψατο πρὸς τὸ τῶν credat, si quæ protulit aut scripsit, Arii dogma Lanὀρθοδόξων ἐπισκόπων κοινὸν μαρτυράμενος, ταῦτα tillum subolentia, ea non ex impio illius sensu proἐπληροφόρησε. Καὶ ἀληθεύειν τὸν ἄνδρα ὑπολάβοι tulisse unquam aut scripsisse, sed ex minus curiosa πᾶς τις εὖ φρονῶν, ὁπότε σύνεστι, καὶ ἐξ ἐκείνου parumque sollicita simplicitate: ut ipse in libro apoπεισθῆναι μήπω τότε πού ποτε τὰ ᾿Αρείου ἀκουσθη- logetico, quem ad orthodoxos omnes episcopos σόμενα. Δείξει δὲ τὰ ἐν τῇ συνόδῳ τῇ κατὰ τὴν Νιο misit, plenius ista probavit. Vera autem dicere hoκαέων αὐτῷ ἡγωνισμένα κατὰ τῆς ἀσεβείας Αρείου minem conjiciel quicunque prudens considerat quo ὑπὲρ τῆς ἀποστολικῆς καὶ ὀρθοδόξου πίστεως. 'Αλλ' tempore ille vixit; et ex illo credat, quod nondum ἐπὶ τὴν ἀκολουθίαν τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἱστορίας ea quæ sunt Arii, illo tempore audita usquam fueἐπανίωμεν. Τῆς οὖν ἀνὰ τὴν οἰκουμένην Εκκλησίας runt. Demonstrabunt vero idem ipsius in synodo Χριστοῦ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν εἰρήνην βαθεῖαν ἐχούσης, Nicæna contra impietatem Arii pro apostolica et πρυτανευθείσης αὐτῇ ταύτης παρὰ τοῦ παμβασι orthodoxa fide certamina. Sed ad ecclesiasticæ hiλέως Θεοῦ, διὰ τοῦ θεράποντος αὐτοῦ Κωνσταντίνου storiæ ordinem revertamur. Cum igitur per univerκαὶ τῶν αὐτοῦ παίδων, μετὰ τὸ μαρτύριον τοῦ θε- sum orbem Ecclesia Christi Salvatoris nostri proσπεσίου Πέτρου τοῦ τῆς Ἀλεξανδρέων Εκκλησίας funda pace gauderet, quam Deus universorum rex ἐπισκόπου γενομένου, τελειωθέντος αὐτοῦ ἐν αὐτῷ ei paraverat per servum suum Constantinum ejusτῷ μαρτυρίῳ, καὶ τὸν τῆς ἀθλήσεως ἄφθαρτον στέ que filios; post divini Petri martyrium, qui fuit φανον ἀναδησαμένου, χηρεύει ἡ ἐκεῖσε Ἐκκλησία episcopus Ecclesia Alexandrinæ, et in ipso martyrio ἐνιαυτὸν ἕνα· μετὰ δὲ τὸν ἐνιαυτὸν χειροτονεῖται εἰς fuit consummatus, et incorrupta sui certaminis coτὸν θρόνον αὐτοῦ τοῦ ἁγίου μάρτυρος Πέτρου Αχιλ rona redimitus, vidua remansit Ecclesia illa annum λᾶς, ἀνὴρ, στιβαρός και μεγαλοφυής, ἁγιόφρων, εύο unum: transacto autem anno, ordinatur in søde Lat. Ilis autem ipse intereram. Sed hæc, quæ sunt inclusa parenthesi, non leguntur apud EuseLium. HARD. PATROL. GR. LXXXV.

sancti martyris Petri Achillas, vir gravis et ma- λαβείᾳ ὁμοῦ καὶ σοφίᾳ πλείστῃ ὅσῃ διαπρέπων, και gnanimus, ac sancte prudens, religioneque pariter ac sapientia plurima ornatus, ut nobis antiqui el omnni carentes errore commentarii referunt: qui multa prius exhortatione usus, suscepit Arium in ordinem diaconorum. Cum autem hic mensibus tantuin quinque supervixisset, suscepit sacerdotii principatum ibidem in Alexandrina Ecclesia Alexander, vir in summo honore ab omni Ecclesiæ clero et populo habitus, magnificus, liberalis, facundus, equus, Dei amator, aplans hominum, pauperum studiosus, bonus et mansuetus erga omnes, si quis alius: qui et ipse Arium proximum sibi presbylerum constituit. Sub hoc cum Ecclesiarum pax magis ac magis quotidie reluceret, cum in unam concordiam conspirarent omnes, et in sanctorum martyrum præmiis ubique locorum gloriarentur: non ferens diabolus tantum fidelissimi Ecclesiæ populi in cœlesti erga Deum cultu incrementum, iterum per quamdam ecclesiasticorum contentionem turbas excitat. CAP. II. De hæresi a Dei hoste Ario inventa. Presbyter enim ille, quem dicebamus tali honore dignum existimatum fuisse ab Alexandro Alexandriae episcopo, nomine Arius, vir specie quidem magis pius, cætera vero vanitatis et gloriæ callidus amator, coepit circa fidem in Christum peregrina quædam proferre, quæ prioribus temporibus nemo quæsieral unquam aut introduxerat: conatus unigenitum Dominum nostrum Jesum Christum a Patris ineffabili et æterna divinitate separare, magnæ in Ecclesia perturbationis auctor fuit. Verum dum Alexander ingenita naturæ suæ benignitate Arium in melius mutare vellet decentibus admonitionibus, necdum statueret sententia uti: interea contigit ob hoc, ut pestilenti hæresis calamitale multi absumerentur, et tanquam ex parva scintilla magnus ignis accenderetur. Malum incipiens ab Alexandrinorum Ecclesia, plures alias civitates atque provincias percurrebat. Postremo cum vide ret Alexander malum in pejus progredi, synodum subjectorum sibi episcoporum convocans, et Arium sacerdotio dejiciens, suis collegis rationem reddidit: et quæ contra Arium fusius exponens, studiumque exstirpandæ hæresis iis injiciens, ut ad judicium præpararentur, ipsos adhortatur, in hunc ›modum ad eos scribens: CAP. III. Dejectio Arii et sociorum ejus, missa ab Alexandro episcopo omnibus episcopis. Charissimis honoratissimisque fratribus, qui ubique gentium sunt nobiscum in Ecclesiæ ministerio conjuncti, Alexander salutem in Domino. θὼς ἡμῖν τὰ παλαιὰ καὶ ἀπλανῶς ἔχοντα διηγοῦνται συγγράμματα· δς πολλὰ παρακληθεὶς ὑπεδέξατο τὸν "Αρειον εἰς τὴν διακονίαν. Τούτου δὲ ἐπιβιώσαντος μήνας πέντε μόνον, ὑποδέχεται τὴν τῆς ἱερωσύνης ἀρχὴν τῆς αὐτόθι τῶν ᾿Αλεξανδρέων Εκκλησίας Αλέξανδρος, ἀνὴρ τίμιος ἐν πᾶσι, παντὶ τῷ τῆς Ἐκκλησίας κλήρῳ καὶ λαῷ μεγαλοπρεπής [μικρομεγέθης], εὐμετάδοτος, εὔλαλος, ἐπιεικής, φιλόθεος, φιλάνθρωπος, φιλόπτωχος, χρηστὸς, προσηνής πρὸς πάντας, εἴπερ τις ἄλλος· ὃς καὶ αὐτὸς κατέστησε τὸν "Αρειον πρεσβύτερον ἔγγιστα ἑαυτοῦ. Ἐπὶ τούτου τῆς εἰρήνης τῶν Ἐκκλησιῶν ὁσημέραι ὡς ἔτι μάλ λον καὶ μᾶλλον λαμπρυνομένης, καὶ εἰς μίαν ὁμόνοιαν συνεστώσης, καὶ τοῖς ἐπάθλοις τῶν ἁγίων μαρτύρων πανταχοῦ γῆς σεμνυνομένης· οὐκ ἐνεγκών ὁ διάβολος τὴν τοσαύτην τοῦ πιστοτάτου τῆς Ἐκκλησίας λαοῦ ἐπὶ τῇ ἐν αὐτῇ πρὸς τὸν Θεὸν οὐρανίῳ θρησκεία αύξησιν, πάλιν ἔκ τινος φιλονεικίας τῶν ἐν αὐτῇ ταραχὴν ὑφίσταται. Περὶ τῆς ἐφευρεθείσης αἱρέσεως ὑπὸ τοῦ Θεομά χου Αρείου. Ο γὰρ πρεσβύτερος ἐκεῖνος, ὃν ἔφαμεν τῆς τοιάσ δε ἠξιῶσθαι τιμῆς ὑπὸ ᾿Αλεξάνδρου τοῦ ἐπισκόπου Αλεξανδρείας, Αρειος τοὔνομα, ἀνὴρ προσχήματι μᾶλλον εὐσεβὴς, τὰ δὲ ἄλλα δόξης καὶ κενότητας θερμὸς ἐραστής, ήρξατο προφέρειν τινὰ ξένα περὶ τῆς εἰς Χριστὸν πίστεως, ἃ τοῖς ἔμπροσθεν χρόνοις οὐδεὶς πώποτε ἐζήτησεν, ἢ παρεισήνεγκεν· ἐπιχειρή σας τὸν μονογενῆ Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν διο ελεῖν τῆς τοῦ Πατρὸς ἀῤῥήτου καὶ ἀϊδίου θεότητος, πολλῆς κατὰ τὴν Ἐκκλησίαν παραίτιος ταραχῆς γέγονεν. ᾿Αλλὰ δὴ τοῦ ᾿Αλεξάνδρου, πραότητι φύσεως, τὸν ᾿Αρειαν ἐπὶ τὸ ἄμεινον θέλοντος μεταβαλεῖν πρεσ πούσαις παραινέσεσι, μηδέπω δὲ κρίνοντος ἀποφάσει χρήσασθαι, τέως ἐπινέμεσθαι διὰ τοῦτο πολλοὺς τὴν λοιμικὴν περίστασιν τῆς αἱρέσεως γέγονεν, ἔπειτα ὡς ἀπὸ μικροῦ σπινθῆρος μέγα πῦρ ἐξαφθῆναι. Αρξάμενόν τε τὸ κακὸν ἀπὸ τῆς ᾿Αλεξανδρέων Εκ κλησίας, καὶ κατὰ πόλεις ἄλλας καὶ ἐπαρχίας δια έτρεχε. Τέλος, ὡς ἐνεῖδεν ἐπὶ τὸ χεῖρον τὸ κακὸν προϊέναι, σύνοδον τῶν ὑπ' αὐτὸν ἐπισκόπων συστη σάμενος, καὶ καθελὼν τὸν "Αρειον, δίδωσιν εἰς τοὺς συλλειτουργοὺς τὴν ὑπόθεσιν ὁ ᾿Αλέξανδρος, πλατύτερόν τε τὰ κατὰ τὸν "Αρειον ἐκτεθεικώς, σπουδήν τε ἐνιεὶς πρὸς ἀναίρεσιν τῆς αἱρέσεως εἰς παρασκευὴν τῆς διαγνώσεως αὐτοὺς ἑτοιμάζεσθαι παρακελεύεται, γράψας πρὸς αὐτοὺς τοιάδε· Καθαιρετικόν Ἀρείου καὶ τῶν σὺν αὐτῷ, διαπεμφθὲν παρὰ Ἀλεξάνδρου ἐπισκόπου Αλεξαν δρείας τοῖς ἁπανταχοῦ ἐπισκόποις Τοῖς ἀγαπητοῖς καὶ τιμιωτάτοις συλλειτουργοίς τοῖς ἀπανταχοῦ τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας, Αλέξανδρος ἐν Κυρίῳ χαίρειν. (Vide hujusce Patrologiæ tom. LXVII, col. 43-51, apud Socr. lib. 1 list. cap. 6.)

HISTORIA CONCILII NICENI. - LIB. ΙΙ. CAP. IV. Ἐπιστολὴ Κωνσταντίνου βασιλέως πρὸς Ἀλέ ξανδρον καὶ "Αρειον διαπεμφθείσα διὰ Οσίου ἐπισκόπου Κορδούβης. Νικητής Κωνσταντῖνος, μέγιστος, σεβαστός, Αλε ξάνδρῳ καὶ 'Αρείῳ. Epistola imperatoris Constantini ad Alexandrum et Arium per Osium episcopum Cordubæ missa. Victor Constantinus, maximus, augustus, Alexandro et Ario. (Vide hujusce Patrologia tom. XX, col. 1041.1048, apud Eneb. lib. 11 De vita Constant. cap. 69; tom. LXVII, col.55-60, apud Socr. lib. 1 Hist. c. 7.) *Οπου ὁ θεοφιλέστατος βασιλεὺς Κωνσταντῖνος σύνοδον ἐπισκόπων ἐπὶ τῆς Νικαέων κελεύει γενέσθαι. Ὁρῶν τοίνυν ὁ βασιλεὺς ταραττομένην τὴν Ἐκ κλησίαν, σύνοδον οἰκουμενικὴν συγκροτεί, τους πανταχόθεν ἐπισκόπους διὰ γραμμάτων εἰς Νίκαιαν τῆς Βιθυνίας ἀπαντῆσαι παρακαλῶν. Ην δὲ αὐτῷ ἐκκαιδέκατον ἔτος καὶ μῆνες ἓξ τῆς βασιλείας, ὅτε ταῦτα αὐτῷ ὑπὲρ τῆς ἐκκλησιαστικῆς εἰρήνης ἐσπούδαστο. Παρῆσάν τε ἐκ πολλῶν ἐπαρχιῶν τε καὶ πόλεων οἱ ἐπίσκοποι, περὶ ὧν ὁ Παμφίλου Ευσέβιος ἐν τῷ τρίτῳ βιβλίῳ τῶν εἰς τὸν Κωνσταντίνου βίον, τάδε κατὰ λέξιν φησίν· Τῶν γοῦν Ἐκκλησιῶν ἀπα σῶν, αἱ τὴν Εὐρώπην ἅπασαν, Λιβύην τε καὶ τὴν Ασίαν ἐπλήρουν, ὁμοῦ συνῆκτο τῶν τοῦ Θεοῦ λειτουργῶν τὰ ἀκροθίνια· εἷς τε οἶκος εὐκτήριος, ὥσπερ ἐκ Θεοῦ πλατυνόμενος, ἔνδον εχώρει κατὰ τὸ αὐτὸ Σύρους τε ἅμα καὶ Κίλικας, Φοίνικας τε καὶ ᾿Αρχ βας καὶ Παλαιστίνους, καὶ ἐπὶ τούτοις Αἰγυπτίους, Θηβαίους, Λίβυας, τούς τε ἐκ μέσης τῶν ποταμῶν ὁρμωμένους. Ηδη δὲ καὶ Πέρσης ἐπίσκοπος τῇ συν όδῳ παρῆν, οὐδὲ Σκύθης ἀπελιμπάνετο τῆς χορείας· Πόντος τε καὶ Ασία, Φρυγία τε καὶ Παμφυλία τοὺς παρ' αὐτοῖς παρεῖχον ἐκκρίτους. Ἀλλὰ καὶ Θρᾷκες καὶ Μακεδόνες, Αχαιοί τε καὶ Ἠπειρῶται, οἱ [αύτῶν] ἔτι προσωτάτω οἰκοῦντες ἀπήντων. Αὐτός τε Σπάνων ὁ πάνυ βοώμενος ὁ ῞Οσιος, ἐπέχων καὶ τὸν τόπον τοῦ τῆς μεγίστης Ρώμης ἐπισκόπου Σιλβέ στρου, σὺν πρεσβυτέροις Ρώμης Βίτωνι καὶ Βικεν τίῳ, τοῖς πολλοῖς ἅμα συνεδρεύων. Τῆς τε νῦν βασιλευούσης πόλεως ὁ μὲν προεστώς, Μητροφάνης τούνομα, διὰ γῆρας ὑστέρει, πρεσβύτεροι δὲ αὐτοῦ παρόντες τὴν αὐτοῦ τάξιν ἐτέλουν. Τἂν ὁ εἷς 'Αλέ ξανδρος ἦν, ὁ μετ' αὐτὸν ἐπίσκοπος τῆς αὐτῆς γε γονὼς πόλεως. Τοιοῦτον μόνος ἐξ αἰῶνος εἷς βασιλεύς Κωνσταντίνος Χριστῷ στέφανον δεσμῷ συνάψας εἰρήνης, τῷ αὐτοῦ Σωτῆρι τῆς κατ' ἐχθρῶν καὶ που λεμίων νίκης θεοπρεπὲς ἀνετίθει χαριστήριον, εἰκόνα χορείας ἀποστολικῆς, ταύτην καθ᾿ ἡμᾶς συστη σάμενος. Ἐπεὶ καὶ κατ᾽ ἐκείνους συνήχθαι, λόγος, ἀπὸ παντὸς ἔθνους τῶν ὑπὸ τὸν οὐρανὸν ἄνδρας ευλα δεῖς καθὼς ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν ἀποστόλων, ἐν οἷς ἐτύγχανον Πάρθοι και Μήδοι καὶ Ἐλαμῖται. Πλήν ὅσον ἐκείνοις μὲν ὑστερεῖτο, μὴ ἐκ Θεοῦ λειτουργῶν s Cap. 7 et seqq. Eusebius, Τούτων θ' οἱ ἔτι: et al. mox, πορφωτάτω. ΠΛΗΡ. Episcopi nomen nou habet Eusebius, aut Socrates: in Hist. Tripart. lib. 11, cap. 1, ex Socrate, p CAP. V. Quomodo imperator Constantinus Deo charissimus synodum episcoporum Nicææ celebrari jusserit. Cum videret imperator perturbatam Ecclesiam, concilium generale convocat, episcopos undecunque per litteras, ut Nicæam Billyniæ concurrerent, exhortans. Agebatur autem regni ejus annus sextus decimus, et mensis præterea sextus, cum hæc ab illo pro Ecclesiæ pace summa cura agebantur. Aderant autem ex pluribus provinciis et civitatibus episcopi, de quibus Eusebius Pamphili libro tertio de vita Constantini, hæc ipsa verba refert 37 : Ex omnibus Ecclesiis, quæ frequentes in tota Europa, Africa et Asia exstiterunt, Dei sacerdotes qui facile primas ferre putabantur, in unum convocantur; una etiam ædes sacra, velut Dei nutu adaucta, intra parietes suos, Syros pariter et Cilices, Phanices et Arabes, et Palaestinos, Ægyptios porro, Thebanos, Afros, aliosque ex Mesopotamia profectos recepit. Aderat etiam una in concilio Persidis episcopus, nec ab hoc choro Scytha abfuit: Pontus item et Asia, Phrygiaque et Pamphylia viros apud se lectissimos suppeditarunt. Quin etiam Thraces, Macedones, Achaei, et Epirota, et quorum domicilia multo longiore locorum intervallo distabant, eo adventarunt. Ipse ctiam Osius ex Hispanis, nominis et famæ celebritate insignis, qui Silvestri episcopi maximæ Romæ locum obtinebat, una cum Romanis presbyteris Bitone et Vincentio, cum aliis multis in consessu illo adfuit. Urbis autem illius, penes quam imperium est, episcopus, Metrophanes nomine, ingravescente ætate præpeditus abfuit: sed presbyteri ejus qui aderant, illius locum supple. verunt; quorum unus Alexander illi postea in ejus urbis episcopatu successit. Talem coronam ex omni præterite aetatis memoria unus imperator Constantinus pacis vinculo ad Christi gloriam devinxit: et quo Salvatori suo gratius ageret, istud eximium victoriæ ab hostibus et inimicis parla monumentum obtulit, eligiem chori apostolici, quam in nostro conventu pulchre expressit. Nam et de illis sermo sparsus, ex omni gente quæ sub cœlo est, viros pios in unum convenisse, ut in Actis apostolorum scribitur, inter quos erant Parut ibi dicitur, non Metrophanes appellatur, sed Alexander; Sozomenus, lib. 1. cap. 16, quod alii. dicunt de Metrophane, dicit de Julio Romano ponLifice. HARD.

ρείας, ἐπισκόπων μὲν πληθὺς ἦν τριακοσίων άριθμὸν ὑπερακοντίζουσα· ἑπομένων δὲ τούτοις πρεσβυτέρων, καὶ διακόνων, ἀκολούθων τε πλείστων όσων ἑτέρων οὐδ᾽ ἦν ἀριθμὸς εἰς κατάληψιν. Τῶν δὲ τοῦ Θεοῦ λειτουργῶν οἱ μὲν διέπρεπον σοφίας λόγῳ. Οι δὲ βίου στεῤῥότητι καὶ καρτερίας ὑπομονῇ· οἱ δὲ τῷ μέσῳ τρόπῳ κατεκοσμοῦντο. Ησάν τε τούτων οἱ μὲν χρόνων μήκει τετιμημένοι· οἱ δὲ νεότητι καὶ ψυχῆς ἀκμῇ διαλάμποντες· οἱ δὲ ἄρτι παρελθόντες ἐπὶ τὸν τῆς λειτουργίας δρόμον. Οἷς δὴ πᾶσιν ὁ βασιλεὺς ἐφ' ἑκάστης ἡμέρας τὰ σιτηρέσια δαψιλῶς χορηγεῖσθαι προσέταττε. Τοιαῦτα μὲν περὶ τῶν ἐκεῖ συνελθόν των ὁ Παμφίλου διεξῆλθεν Εὐσέβιος. thi, Medi, Elanita ". Verum illis hoc defuit, quod συνεστάναι τοὺς πάντας. Ἐπὶ δὲ τῆς παρούσης χοnon omnes qui eo venerunt, ex Dei ministrorum numnero erant illi quidem: sed in hoc praesenti choro fuit episcoporum multitudo ad numerum trecentorum et amplius: presbyterorum autem, diaconorum, acolythorum, et aliorum qui istos comitabantur, turba vix numerari potuit. Atque ex his Dei sacerdotibus alii prudenter et diserte dicendo, alii vitæ gravitate, et constanti rerum arduarum perpessione, nonnulli quasi media inter eos interjerta vivendi consuetudine eximii, insignem laudent adepti sunt. Erant etiam inter eos non pauci, qui propter longinquum temporis spatium quo vixerant, multum honoris et gloriæ collegerunt: alii qui in ipso ætatis flore propter ingeniorum acumen sunt magnum splendorem consecuti: quidam nuper sacerdotii cursum ingressi sunt. Quibus omnibus cibaria in singulos dies imperator large et liberaliter suppeditari præcepit. Sic de his qui eo convenerant, Eusebius Pamphili disseruit. CAP. VI. Quomodo rex cum episcopis consederit. Cum autem imperator festum ob victoriam conIra Licinium partam absolvisset, venit et ipse Nicæam”. Postridie omnes episcopi in unum locum convenerunt: accesserat autem et post ipsos imperator; et postquam accessit, in medio constitit, nec prius sedere voluit, quam episcopi innuissent; tanta religio et reverentia erga viros illos imperatorem occupavit. Ad quos laudatíssimus imperator exhortatoriam et eruditam orationem habuit, in laudem et gloriam et gratiarum actionem Dei universorum, qui tantam sibi gratiam concesserat, ita locutus: CAP. VII. Sermo prosphoneticus Constantini augusti ad sanclam synodum. Plures quidem illustres vias humano generi ad suam redemptionem magni Dei omnipotentis justitia præparavit, et inter alias insigniorem illam et maxime refulgentem, et quasi legis suæ sanctissimæ summam, qua nos omnes in sancta Ecclesia catholica, quasi in quodam Dominico Adei domicilio congregavit: quod omni miraculo majus est. Hujus autem domicilii verticem usque ad siderum splendorem videmus pertingere: fundamenta vero, in ipso adhuc operis initio, divino nutu tam alte et fideliter egisse radices novimus, ut universus terrarum orbis id sensu percipere potuerit. vertice igitur prædicto qui reliquis omnibus superjacet, usque ad finem exitus ipsius vitæ, 10tum iter æquabilc ac planum conspicitur, et splendore lucis quasi colore perfusum, cujus et frontispicium sidereo sigillo exornatur. Duodecim numero sunt columna nive candidiores atque immobiles, et quæ fdei constitutionem per potentiam divinitatis nostri Salvatoris perpetuo sustinent. Hoc igitur tantum opus cum arte nulla nos assequere36 Act. 11, 9. 20 Socrates lib. 1, cap. 8. *Οπου ὁ βασιλεὺς συνεδρεύει τοῖς ἐπισκόποις. Ἐπιτελέσας δὲ ὁ βασιλεὺς ἐπινίκιον κατὰ Λικινίου ἑορτήν, ἀπήντα καὶ αὐτὸς εἰς τὴν Νίκαιαν, Τῇ δὲ ἑξῆς πάντες ἅμα ἐπίσκοποι εἰς ἕνα τόπον συνήρ χοντο· παρῄει δὲ καὶ ὁ βασιλεὺς μετ᾿ αὐτούς· καὶ ἐπεὶ παρῆλθεν, εἰς μέσον ἔστη, καὶ οὐ πρότερον καθίζειν ᾑρεῖτο, πρὶν ἂν οἱ ἐπίσκοποι ἐπινεύσειαν· τοσαύτη τις εὐλάβεια καὶ αἰδὼς τῶν ἀνδρῶν τὸν βασιλέα κατείχε. Πρὸς οὓς ὁ βασιλεὺς ὁ πανεύφημος παραινετικὸν καὶ διδασκαλικόν προσενήνοχε λόγον, εἰς ὕμνησιν καὶ δοξολογίαν καὶ εὐχαριστίαν τοῦ τῶν πάντων Θεοῦ, τοῦ τοσαῦτα αὐτῷ χαρισαμένου, ὧδέ πως λέγων· Λόγος Κωνσταντίνου σεβαστοῦ προσφωνητικές πρὸς τὴν ἁγίαν σύνοδον. Πολλὰς μὲν πρὸς εὐποιίαν τῷ τῶν ἀνθρώπων γένει επιφανεστάτας ὁδοὺς ἡ τοῦ παντοδυνάμου Θεοῦ τρόφιμος δικαιοσύνη ὑπέστρωσεν, οὐχ ἥκιστα δὲ ἐκείνην ἐπισημοτέραν καὶ μάλιστα ἀστράπτουσαν, ἣν ἐν τῷ κεφαλαίῳ τοῦ ἁγιωτάτου νόμου τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας πᾶσιν ἡμῖν, παντὸς θαύματος μείζον, ἤθροισε, τῆς πίστεως κυριακὸν οἰκητήριον. Τοῦτο δὲ τὴν μὲν κορυφὴν μέχρι τοῦ φέγγους τῶν ἄστρων ἔληλυθέναι ὁρῶμεν· τοὺς δὲ θεμελίους, ὅτι ἀρχομένου τοῦ ἔργου, οὕτως βαθέως, καὶ πιστῶς ἐῤῥιζώσθαι θείῳ νεύματι γινώσκομεν, ὡς πᾶσαν τὴν οἰκουμένην αἴσθησιν τούτου λαβεῖν. Ἀπὸ τῆς κορυφῆς τοίνυν τῆς προειρημένης, ἁπασῶν τῶν λοιπῶν ὅλων ὑπερ κειμένης, ἄχρι τοῦ τέλους τῆς ἐξόδου φαίνεται ὁμαλὴ καὶ ἰσόπεδος πορεία, τῇ λαμπρότητι τοῦ φωτὸς χρωμένη· ἧς καὶ τὸ μέτωπον ἀστροειδεῖ σφραγίδι κεκοσμημένον, δυοκαίδεκα τὸν ἀριθμὸν κίονες, χιόνος λαμπρότεροι, ἀκίνητοι, τῇ θέσει τῆς πίστεως, αϊδίως τῇ τῆς θεότητος, τοῦ ἡμετέρου Σωτῆρος δυο νάμει, βαστάζουσι. Τούτου τοίνυν τοῦ τηλικούτου έργου οὐ τέχνη τις προσλαμβάνουσι [σ. τέχνῃ τιν

HISTORIA CONCILII NICÆNI. LIB. II. mus, immortalis legis sanctimoniam menti nostræ Deus indidit per cujus portas nullo alio ducente nisi casto pioque desiderio, cum puræ mentis fide qui vult ingreditur. Eidem autem structura mirabilem quemdam ornamenti splendorem salubris attulit cogitatio, interna, inquam, hominum fides per totum domicilii ambitum florentibus coronis decorata, immortalitatis fructum colligens, quæ castos vitæ humanæ splendores in apertum agens illustrat ac rursus ibidem celestis existimatio exterius operiens, sæculi semper nascentis, aut potius jam nati præmia delineat, et nutrita cum decenti laude totam ædificii perfectionem sustentans exornat. Domus autem ista Domini a duobus προσλ.] ἡμῖν, καὶ τὴν ἀπὸ ψυχῆς δικαίαν πίστιν, mur, et animo justam fidem non comprehendereτοῦ ἀθανάτου αὐτοῦ νόμου εἰς νοῦν ἔδωκεν ἡμῖν τὴν σεμνότητα ούπερ πρὸς τοὺς πυλῶνας οὐδὲν ἕτερον, εἰ μὴ ἁγνῆς καὶ εὐσεβοῦς ἐπιθυμίας επειγούσης, μόνη καθαρᾶς διανοίας πεποιθήσει πρόσεισιν ὁ βουκόμενος. Τοῦτο [σ. τούτῳ] δὲ αὐτῷ θαυμαστήν τινα κόσμου λαμπρότητα σωτήριος προσήγαγε λογισμός λέγω δὲ, ἔνδοθεν πίστις ἀνθρώπων, διὰ παντὸς τοῦ περιβόλου τοῦ Κυριακοῦ ἀνθοῦσι στεφάνοις τετιμημένη, ἀθανασίας καρπὸν ἀθροίζουσα, άγνους τόνους τῆς ζωῆς τῆς ἀνθρωπείας εἰς φανερὸν ἄγουσα ἐπιφανεῖς καθίστησιν. Αὖθις ἐντεῦθεν ἡ ἔξωθεν οὐρά νιος δόξα εστεμμένη, τοῦ αἰῶνος ἀεὶ τικτομένου, μᾶλλον δὲ φυομένου, βραβεία ὑπογράφει, καὶ τραφέντα μετὰ τοῦ προσήκοντος ἐπαίνου, ἅπασαν τοῦ αὐτοῦ ἔργου τὴν τελεσιουργίαν κοσμεῖ· ὁ δὲ αὐτὸς tantum excubitoribus custoditur: et timor quidem οὗτος ὁ Κυριακὸς οἶκος ὑπὸ δύο μόνων φυλάκων φρουρεῖται· καὶ φόβος μὲν θεῖος πρόσεισι τῇ ἐνίων εν νοία σωφρονιστήριον· πάρεστι δὲ ἀεὶ καὶ τοῖς εξ φρονοῦσιν ὁ πρὸς τὸ θεῖον ἔπαινος, τῆς συνέσεως βραβείον· τούτων γὰρ ἑκατέρων ἐπικειμένων τοῖς προθύροις τοῦ ἁγιωτάτου τόπου, δικαιοσύνην μὲν αἱ θύραι ἀναπεπταμέναι δέχονται, αὕτη τε εἴσω οἰκι σθεῖσα, μένει ἀκήρατος· τῇ δὲ ἀδικίᾳ οὐδὲ θέμις ταῖς θύραις προσελθεῖν, ἀλλὰ ἐξόριστος τούτου τοῦ τόπου ἐκκλείεται· ταῦτά με, ὦ τιμιώτατοι καὶ παντὸς ἐπαίνου ἄξιοι ἀδελφοί, τὰ πράγματα οὕτω σαφῆ εἰς τὴν τοῦ ἀϊδίου καὶ ἀθανάτου φωτός λαμπρότητα ήγαγεν ἵνα μὴ πόρρω με ἑστῶτα ἀμφίβολός τις ἴσως τῆς ψυχῆς πίστις ἀπεργάσηται τῆς ἀληθείας ανάρμοςτον. ᾿Αλλὰ τί πρῶτον διαβεβαιώσομαι; Πότερον τῆς εὐδαιμονίας τὸν τύπον, ἥτις εἴσω τοῦ στήθους τοῦ ἐμοῦ συνειλημμένη λανθάνει, ἢ τὰς θείας εὐεργε σίας τὰς περὶ ἐμὲ τοῦ παντοδυνάμου Θεοῦ, ἐξ ὧν τὸν ἀριθμὸν πολλῶν ἔργων, ἱκανὸν οὖν λέγωμεν, φανείη ἤδη καὶ τὴν ἐμὴν μετριότητα ὁ αὐτὸς ἡμέτερος Θεὸς, καὶ πάντων πραγμάτων Πατὴρ, εἰκότως ἑαυτῷ κατ εδουλώσατο. Πιστεύετε, ὦ τιμιώτατοι ἀδελφοί, προσλαμβάνοντες ἀκέραιον πίστιν, τοῖς λεγομένοις· εἰ καὶ μάλιστα ἡ ἐμὴ διάνοια τῶν θείων εὐεργετημάτων κορεσθείσα εὐδαιμονεῖν δοκεῖ, καὶ ἀπὸ τούτου πράγματος ἐξόχους ἐπαίνους πληρῶσαι δύνασθαι φαίνεται· ὅμως, ὅπερ τῆς ἀληθείας ἡ πίστις ἐναργώς δείκνυσιν, οὔτε φωνή, οὔτε γλῶττα τῷ προστάγματι τῆς διανοίας ὑπουργῆσαι ἀρκοῦσι· καὶ μάλα εἰκό- locum conclusa, fere cum loqui creditur, omnino τως. Αμέτρου γὰρ ὄντος τοῦ μεγέθους τῶν εὐεργεσιῶν, ἡ μὲν διάνοια υψηλή τις οὖσα, τοὺς ἀνωτέρω τοῦ σώματος τόπους καταλαμβάνει· ἡ δὲ τῆς γλώτα της πορεία εἰς στενὸν κομιδῇ τόπον συγκλεισθεῖσα, δόκιμος σχεδὸν λέγουσα, παντάπασι σιωπᾷ. Τίς γὰρ ἡμῶν οὕτω προπετής λογισμῷ, ἵνα τοιαύτης πεποι θέσεως ἀποῤῥίψῃ λόγον, δι' οὗ φάναι ἂν τολμήσειε πάνυ εὐκόλως τῷ τὰ πάντα δυναμένῳ Θεῷ, ἢ καὶ πάντων τῶν καλλίστων δημιουργῷ, ἐνδόξους ἐπαίνους καὶ ἐπαξίους ἐντελῶς εἰπεῖν; Οπότε εἴ τις μόνην τὴν μεγαλοπρέπειαν τοῦ αὐτὸν τετάχθαι να μοθετήσαντος λογίσαιτο, εἰδὼς ἂν σκοπήσεις μηδὲν δύνασθαι εὑρεθῆναι, ὅπερ ἄξιον Θεοῦ λεχθῆναι δυνήσεται. Τί τοίνυν τῆς ἐμῆς μετριότητος τὴν καθοσίω divinus quorumdam cogitationem castigat, recte autem sapientibus favor divinus semper præsto est, quasi prudentiæ præmium. His duobus ad loci sanclissimi januas assidentibus, ostia cum aperiuntur, justitiam suscipiunt, quæ intus habitans permanet incorrupta: iniquitatem autem fas non est portis appropinquare, sed ab illis excubitoribus repulsa, loco excluditur. Hæc, fratres honoratissimi, omnique laude digni, cum ita sint manifesta, me að æterni et immortalis luminis splendorem deduxerunt: ne si longius a me fuisset, ambigua fortassis animi fides veritatem redderet inconcinnam. Verum quid prinum confirmabo? nunquid felicitatis formam, quæ intra pectus meum concepta latet, au divina erga me beneficia, quæ ab omnipotente Deo jam demonstrata sunt, quorum numerum ad multa opera sufficere asserimus, ut meam mediocritatem idem Deus noster et omnium rerum Pater merito in suam servitutem redegerit? Credite, fratres honoratissimi, et integram fidem dictis adhibete: etsi maxime animus meus Dei beneficiis plenus, felix esse videtur, et ob eam causam immensas laudes eidem posse persolvere: tamen, ut fides veritatis aperte ostendit, neque vox neque lingua mentis imperio servire sufficiunt; idque jure optimo. Cum enim immensa sit beneficiorum magnitudo, meus quidem altior exsistens sublimiora corporis loca occupat: linguæ auten via in angustum admodum conticescit. Quis enim nostrum tam præceps est cogitatione, ut hujus opinionis considerationen omnem respuat, ideoque affirmare audeat, facile admodum esse, omnipotenti Deo et rerum omnium pulcherrimarum opifici gloriosas et illo dignas laudes dicere? Quandoquidem si quis solam ejus, qui eum nasci constituit, majestatem perpendat, sciens intelliget nihil inveniri posse, quod Deo dignum eloqui queat. Quid ergo in meæ mediocritatis justificatiore dicere oportebat, quam quod divinus veritatis sermo demonstraret? Hæc est magnitudo, hac maxima veneratio. Consideretur aperte, an incidere, an nullo errore illabi potest in ea quæ de ipso dicuntur. Atque utinaın

mihi, qui vobis in Dei nuiuisterio sum conjunctus, σιν λέγειν ἐχρῆν, εἰ μὴ τοῦτο, ὅπερ ὁ θεῖος λόγος τῆς copiosa dicendi facultas suppeteret, ut laudibus celebrarem illa prædicatione digna, quæ divinus Salvator noster, omnium rerum custos, principio sui adventus, quando redemptionis nostre gratia, puri corporis domicilium ex Virgine assumere dignatus est, omnibus hominibus exemplum suæ misericordiæ ostendens, tranquillo suæ divinitatis nutu demonstravit! Unde igitur incipiam? an ab ejus doctrina et majestate? an potius a documentis illis, quæ ipse per seipsum solus magister nullo docente declaravit? Atqui respirarunt ejus provi· dentia tot populi, quot numero comprehendi non possunt, parvo quodam alimento, ac minimis cibariis, et solis duobus piscibus, per divinam ejus industriam. Lazari etiam post mortem brevi quadam linea resurrectionen operatus est, et ad hujus lucis splendorem iterum reduxit. Quomodo dicam de pura etiam divinitate, per quam mulierem quanıdam ineffabili modo intuitus, eamque suo duntaxat colloquio dignatus, sanam rursus atque omni morbo liberam ostendit? Quis autem digne prædicet ejus immortale factum, per quod qui continuo et diu absumente morbo detinebatur, membris omnibus solutis atque divulsis jacens, repente divino medicamento sanatus, grabatum suum in quo jacebat, humeris imposuit, et laudes gratiarum actionis fundens, per patriam et fines suos cucurrit? et divinum ac stabilem ejus ingressum, quo incedens, et sæviens mare calcans connexuit, el divinis vestigiis profundissimi maris humorem compegit, et per medium pelagus nulla profunditatis mensura definitum; quasi per terram iter fecit, et simplicem patientiam, per quam in omnibus victor, insipientium populorum contumaciam edomuit, et domitam eorum ferociam, procul ab lis peregrinatus, legi subjecit; et illa divina et maxima ejus divinitatis opera, quibus vivimus, quibus approbamur, quicunque non solum futura beatitudinis spem exspectamus, sed quodammodo jam tenemus? Ego quidem exiguo orationis meæ apparatu plus non audeo dicere, quam hoc solum, animam meam justificatam in sinceritate seu puritale versari oportere. Qualis igitur est omnipotens Deus qui coelum habitat, circa totum genus buma- μελλούσης εὐδαιμονίας τὴν ἐλπίδα οὐ μόνον προσnum, maxime autem ac præcipue circa pulcherrimam, et omni laude majorem justitiam, quandoquidem proprium divinum Spiritumi merito sanctissimum ipsius corpus inhabitare, et sic omnibus humanis corporibus salutarem esse dignum duxit? Si quidem immensa hostium insania, quasi caligine quadam perniciosæ umbræ confusa, sanctissimam et salutarem omnipotentis Dei dispositionem interpretari non dubitat: breviter id ego, quatenus fides et animi justificatio facultatem dicendi dederit, enarrare tentabo. Εt quidem harum gentium prava opiniones id impudentiæ genus inducunt, ut ore impio dicere non expavescant, Deun omnipotentem omnia quæ divina lege notantur, ἀληθείας δείκνυσιν; Οἱ τὸ μέγεθος ἥτις μεγίστη προσκύνησις σκοπησάτω σαφῶς, εἰ καταντήσαι δυνήσ σεται ἐν αὐτοῖς τοῖς περὶ αὐτοῦ λεγομένοις, καὶ οὐ δεμία πλάνη αὐτὸν ὀλισθήσει. Καὶ εἴθε μοι τῷ ὑμε τέρῳ συνδιακόνῳ δαψιλής εὐπορία τοῦ λέγειν ἀρ κέσειεν, ἵνα ἐκεῖνα ἄξια ὄντα τοῦ κηρύττεσθαι ἐγε κωμιάσω, ἅπερ ὁ θεῖος Σωτὴρ ὁ ἡμέτερος, πραγμάτ των τε πάντων φύλαξ, τοῖς προοιμίοις τῆς αὐτοῦ παρουσίας, ὁπότε τῆς ἡμετέρας λυσιτελείας ένεκα, ἁγνοῦ σώματος οἰκητήριον κατηξίωσεν ἐκ Παρθένου λαβεῖν, πᾶσιν ἀνθρώποις δίδαγμα τοῦ παρ' αὐτοῦ οἴκτου δηλῶν, γαληνῷ νεύματι τῆς αὐτοῦ θεότητος ἔδειξε. Τίνος άρξομαι ἆρα; ἀπὸ τῆς αὐτοῦ διδαχῆς καὶ σεμνότητος; ἀλλ᾽ ἀπὸ θείων διδασκαλιῶν, ὧν αὐτ τὸς δι' ἑαυτοῦ, μηδενὸς διδάσκοντος, μόνος διδάσκα λος πέφηνεν; ἀλλ' ὅπως ἀνέπνευσαν, διὰ τῆς αὐτοῦ προνοίας, τοσοῦτοι δήμοι, ὅσους οὐδὲ ἀριθμῷ περι λαβεῖν οἷόν τε, μικρά τινι τροφή, καὶ ἐλαχίστοις σιν τίοις· καὶ μόνοις δύο ἰχθύσι, τῇ τούτου θείᾳ προνοία; καὶ Λαζάρου μετὰ τὴν τελευτὴν βραχείᾳ τινὶ ῥάβδῳ ἀνάστασιν πεποίηκε, καὶ εἰς τὴν τοῦ φωτὸς λαμπρό τητα αὖθις ἀνήγαγε. Πῶς δ᾽ ἂν εἴποιμι τὴν ἁγνὴν αὐτοῦ θεότητα, δι ἧς γυναῖκά τινα ἀποῤῥητοτέρως θεασάμενος, καὶ τῆς ἑαυτοῦ ὁμιλίας μόνης καταξιώ σας, ὑγια τε αὖθις, καὶ παντὸς νοσήματος ἐλευθέραν ἔδειξε; τίς δ᾽ ἂν κατ' ἀξίαν εἴποι αὐτοῦ τὸ ἀθάνατον ἔργον, δι' οὗ τις συνεχεῖ καὶ μακρᾷ νόσου τηκεδόνι ἀναλωθεὶς, καὶ τῶν μελῶν αὐτοῦ χυθέντων καὶ δια σπασθέντων ὅλων κείμενος, άφνω θείῳ ἰάματι ρωσθεὶς, αὐτὸ τὸ σκιμπόδιον, ἐφ᾽ ᾧ ἔκειτο, τοῖς ὤμοις ἐπέθηκε, καὶ εὐχαριστίας ἐπαίνους διαχέων, διά τε τῆς πατρίδος, καὶ τῆς ἐνορίας διέδραμεν; ἀλλὰ τὸ θεῖον αὐτοῦ, καὶ σταθηρὸν βάδισμα, ὡς ἐπιβαίνων τὴν ἀγρίαν θάλασσαν καταπατήσας ἐπέζευσε, καὶ τοῖς θείοις ἴχνεσι τῆς βαθυτάτης θαλάττης τὴν ὑγρά τητα ἔπηξε, καὶ διὰ μέσου πελάγους οὐδενὶ μέτρῳ βαθύτητος περιοριζομένου, διὰ γῆς, τὴν πορείαν ἐποιήσατο; ἀλλὰ τὴν ἡπίαν αὐτοῦ ἀνεξικακίαν, δι' ἧς νικητὴς ὤν, ἐν πᾶσι τῶν ἀνοήτων δήμων τὴν αὐ θάδειαν ἐδάμασε, καὶ δαμασθεῖσαν πόρρω ἀπ' αὐτ τῶν διαχωρίζων τὴν ἀγριότητα, τῷ νόμῳ ὑπέταξεν; ἀλλ' ἐκεῖνα τὰ ὑπέρλαμπρα καὶ μέγιστα τῆς αὐτοῦ θεότητος, οἷς ζῶμεν, οἷς εὐδοκοῦμεν, οἵτινες τῆς δοκῶμεν, ἀλλ᾿ ὥσπερ τινὶ τρόπῳ ἤδη κατέχομεν; Τί πλέον τολμῶ λέγειν καὶ μετ᾿ αὐτῆς τῆς μικρᾶς τοῦ λόγου παρασκευῆς, εἰ μή μόνον τοῦτο, ὅπερ τῆς ἐμῆς καθωσιωμένης ψυχῆς συνείναι χρὴ τὴν καθαρότητα; Οποῖος τοίνυν ἐστὶν ὁ πολυδύναμος Θεὸς, ὁ τὸν οὐρανὸν οἰκῶν, καὶ περὶ πᾶν τὸ ἀνθρώ πινον γένος, μάλιστα δὲ καὶ ἐξαιρέτως περὶ τὴν καλ λίστην καὶ παντὸς ἐπαίνου μείζονα δικαιοσύνην; ὁπότε καὶ τοῦ ἰδίου θείου Πνεύματος τὸ ἁγιώτατον κατ' ἀξίαν σῶμα ἐνοικοῦντος αὐτῷ, καὶ οὕτω σωτηριῶδες τοῖς ἀνθρωπίνοις σώμασιν εἶναι κατηξίωσεν. Ἐπειδὴ οὖν περὶ τῆς οὕτως ἀγιωτάτης καὶ σωτηρίου τῆς πάντα δυναμένης Θεοῦ τάξεως, ἄμετρος τῶν ἔχο θρῶν μανία, ὥσπερ ἀχλύϊ τινὶ συγκεχυμένη ἐπι

LIB. II. ολεθρίου σκαιότητος, ἑρμηνείαν ποιεῖσθαι οὐκ ἀμφι- neque creasse, neque creare voluisse. ) vocem βάλλει· διὰ βραχέων εἰς ὅσον ἡ πίστις καὶ ἡ καθ οσίωσις τῆς ψυχῆς τῆς ἐμῆς τοῦ λέγειν, εὐπορίαν δαψιλεύεται, διηγήσασθαι πειράσομαι. Καὶ γὰρ αἱ τούτων τῶν ἐθνῶν κακόνοιαι τοιοῦτον γένος εἰσάγει [εἰσάγουσιν] ἀναισχυντίας, ὥστε ἀσεβεῖ στόματι μή φοβηθῆναι εἰπεῖν, τὸν Θεὸν, τὸν παντοδυνάμενον, πάντα τὰ τῷ θείῳ νόμῳ δηλούμενα μήτε πεποιηκέναι, μήτε ποιῆσαι βεβουλῆσθαι. Ὢ τῆς τοιαύτης ἀσεβοῦς φωνῆς, τῆς κατ' ἀξίαν ἅπασαν ὑπερβολὴν τιμωρίας καθ᾿ ἑαυτῆς ἐπαιτούσης! Οὕτως ἐμμανῶς καὶ τολ μηρῶς τῆς θείας ταύτης εὐεργεσίας τὴν δόξαν τὴν μηδενὶ τῶν ἀνθρώπων περιληφθῆναι δυναμένην, ἀφανῆ καταστῆσαι ἐπιθυμεῖ. Τί γὰρ μᾶλλον ἢ ἁγνότης άξιον τοῦ Θεοῦ; ἥτις ἐκ τῆς ἁγιωτάτης όμι λίας μετὰ τῆς πηγῆς τῆς δικαιοσύνης προελήλυθε, καὶ διὰ πάσης τῆς περιόδου τῆς οἰκουμένης ἐπλήμμυρε, καὶ τὰς δυνάμεις τῶν ἁγιωτάτων ἀρετῶν τοῖς ἀνθρώποις ἐπέδειξεν, ὥσπερ ἑαυτοῖς πρῶτον ἐχθρὸς νομίσαντες πάθει τῶν ᾿Ασσυρίων· οἷς προηγουμένου τοῦ φαύλου παραδείγματος, καὶ τὰ λοιπὰ ἔθνη συνθέσθαι αὐτοῖς ἀνεπείσθη. Ἐν οἷς, ὥσπερ ἡμεῖς ἰδίᾳ θεωρία δοκιμάζομεν, τὸν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Θεοῦ θεῖον ὁρῶμεν συνεργεῖν οἶκτον, ὁπότε καὶ καθ' ἡμέραν καὶ κατὰ χρόνους πολλοὺς ἐξ αὐτῶν πυρώτους [σ. πορώδη] μανίαν οίστρουμένην, ὁ αὐτὸς εἰς τὴν τοῦ σωτηριώδους ἰάματος ἀνεξικακίαν ἐκέλευσεν ἀνήκειν. Καὶ οὐδὲ οὕτως τοῖς λοιποῖς τῆς τοιαύτης εὐεργεσίας τὸ μέγεθος δύναται πρὸς χάριν ἐλθεῖν, τὴν παρὰ ἀνθρώπων ἄγνοιαν τὴν θείαν δυναστείαν δύνασθαι πάντα λόγον ὑψῶσαι, καὶ εἰς ὕψος ἀρθέντα βεβαιώσασθαι, αὖθις καθελεῖν καὶ διαλῦσαι· ἀλλὰ μᾶλλον τοῖς ἀνθρωπίνοις πράγμασιν εναντίως ἂν ἀπέβη, εἰ ὁ Θεὸς ὁ τὰ πάντα δυνάμενος σιωπηρῷ τῆς αὐτοῦ θεότητος νεύματι πάντα πράττειν προ ἔθετο. Μάλλον γὰρ ἂν ἡ τῶν ἀνθρώπων μανία ἐγένετο συχνή, καὶ ἡ ἀνθρωπεία οὐκ ἔχουσα πέρας ἂν τὰς ψυχὰς ἐπόρθησεν οὐδὲ ἂν τὰ ἄλλα πλεῖστα ὄντα, ἅπερ ἐν τῇ τοῦ κόσμου ἀναστροφῇ τὴν ἰδίαν λειτουργεί τάξιν, ἀναφανῆναι δεδύνηται· ἀλλ' ὁμοῦ πάντα μὲν τῆς [μεστά] ἀγνοίας τοῦ Θείου, ταχέως ἂν ἀπο ολώλει, τοῦ δὲ φθόνου καὶ τῆς βασκανίας τὸ ἄδικον οὕτως ὀλίγοις [ὀλίγῳ] μεμενήκει. Ἀλλ᾿ οὐδεὶς ἂν ηὑρέθη ταύτης τῆς βασκανίας ἀλλότριος, τῶν θρη σκειῶν τὰ γένη εἰς τοσοῦτον μεγάλως τε καὶ πλατέως εἰς τὰς ψυχὰς τῶν ἀνθρώπων διαχυθέντων, ὡς ἀξίως τῇ τούτων αἰσχρότητι τὸ φῶς ταύτης τῆς ἡμετέρας λαμπρότητος ἐπισκιασθὲν αὐτοῖς, ἀεὶ ταύτης αὐτοὺς στερίσκεσθαι. Οὐδεὶς οὖν λόγος δυνή σεται τῶν εἰρημένων τὴν ἐμὴν πίστιν ἀπὸ τῆς ἐμῆς ἐξέλκειν ψυχῆς. Επεται γὰρ αὐτῇ, μηδενὸς φαύλου ἐμποδὼν ὄντος, δύναμις τελεία, ὁ ζῶν τῆς ἀληθείας λόγος, εἷς πάντα δυνάμενος, φύλαξ πάντων πραγ μάτων, τῆς ἡμετέρας σωτηρίας κηδεμών. Οὕτως οὖν δοκεῖ τινι τρόπῳ τοῦ ἁγιωτάτου αὐτοῦ λόγου δαψιλεύεσθαι τὴν ὁμιλίαν τοῦ ἐλευθεροῦντος διαφυ λάττειν, καὶ τοῦ φωτὸς τὴν λαμπρότητα ἡμῖν παρ έχει. Τίνος τοίνυν ἕνεκα καὶ νῦν πάντων τῶν ἐθνῶν οἱ δῆμοι, τὸ οὐράνιον μὴ καθαρῶντες φῶς, καὶ τοῦ impiam, et quæ digne omnem supplicii exuberantiam in se postulat! Itane insane ac audacter divini hujus beneficii gloriam, quam nullus homo potest comprehendere, inanem reddere desiderat? Quid enim puritate Deo dignius? quæ ex sanctissima ejus conversatione cum fonte justitiæ promanavit, et per totum orbis circuitum inundavit, et sanctissimarum virtutum facultates hominibus demonstravit, quas Assyriorum affectu sibi prius inimicas existimarunt: quorum malum exemplum antecedens, reliquas gentes se illis accommodare persuasit. In quibus, ut nos proprio theoremate comprobamus, Salvatoris nostri Dei divinam clementiam cooperari videmus; quandoquidem et quotidie et pluribus annis illorum insaniam ferventer concitatam, in salutaris medicamenti tolerantiam pervenire jussit. Neque sic tamen ad reliquos ejus beneficii magnitudo in gratiam polest pertingere, ut omni oratione inter homines puritatem et divi. nam potentiam exaltare queant, et exaltatam in sublime confirmare: imo ut iterum potius deponerent, atque dissolverent, contigit; quamvis erat id rebus humanis plane adversum. Etsi enim Deus omnipotens lacilo suæ divinitatis nutu omnia facere proposuit; hominum tamen iusania frequentior facta est: etsi humanitas infinita omnes animas correxit, alia tamen plurima, quæ in mundi conversatione in ordine proprio ministrant, emer. gere non potuerunt: sed simul omnia post divinitatis ignorationem cito perierunt, et invidiæ iniquitas et ingratitudinis brevi excitata est. Alienus autem a malignitate nemo inventus est, superstitionum generibus longe lateque in animos hominum usque adeo diffusis, ut earum turpitudine hujus nostri splendoris lumen dignis fuerit circumfusum tenebris, et ipsi semper luce privati. Nulla itaque ratio poterit meam de prædictis fidem ex aninio neo avellere. Nullo enim malo impediente succe dit perfecta potentia, et vivus sermo veritatis, unus omnipotens, omnium rerum custos, et nostræ salutis procurator. Ita igitur videtur quodammodo sanctissimi Verbi abundantia, ejus quem liberat conversationem custodire, et lucis splendorem nobis præbere. Quam ob causam ergo gentium omnnium populi cœleste lumen non aspicientes, et nobilissimam pietatem contennentes, quod de terra est inquirunt, nullum habet veritatis fundamentum, neque puri splendoris claritatem, neque cœlestis divinitatis potentiam? O indignum facinus! adhuc et nunc cum nibil impium omittant, nec in Deum respiciant, et in miserum errorem prolabantur, non vident, et sordidis his operibus mundi splendorem contaminare non cessant. Nempe lignum, lapidem, æs, argentum, et aurum, et hujusmodi alia de terra sunipta, ut adorentur proponentes, et ad ea vitæ spem publice referentes, templa ipsis insigni ornatu ædificant, et postea in suæ adorationis additamentis gloriantur: si quidem structuræ magni-

ζητοῦσιν, οὐδεμίαν ἔχον ὑπόστασιν ἀληθείας, οὐδὲ φαιδρότητα ἁγνῆς λαμπρότητος, οὐδὲ δυναστείαν τῆς οὐρανίου θεότητος; Ο ἀναξίου δράματος! ἔτι καὶ νῦν μηδὲν ἐλλείποντες τῆς ἀσεβείας, μηδὲ πρὸς τὸ δέον ἀφορῶντες [Ισ. τὸν Θεὸν ἀφορῶντες], ὑπὸ τῆς ἀθλίας πλάνης καταπίπτοντες οὐχ ὁρῶσι· καὶ τοῖς ῥυπαροῖς τούτοις ἔργοις τοῖς τοῦ κόσμου τὴν λαμπρότητα οὐ παύονται μιαίνοντες, δηλαδή ξύλον, καὶ λίθον, καὶ χαλκόν, καὶ ἄργυρον, καὶ χρυσόν, καὶ ταύτας τὰς γηΐνας, εἰς τὸ προσκυνεῖν καθιδρύντες, καὶ ἀπὸ τούτων ἐλπίδα τῆς ζωῆς ἀπαγγελλόμενοι, ναοὺς αὐτοῖς μετὰ ἐπισήμου κόσμου οικοδομούντες, καὶ ἀπὸ τούτου οὕτως αὔξοντες αὐτῶν τῆς προσκυ νήσεως τὰς προσθήκας· ἐπειδήπερ τὸ μέγεθος τῶν tudo quam ipsi fecerunt, dignum eorum conspectu ἐνδοξοτάτου ὁσίου ὑπερφρονοῦντες, τὸ γήϊνον ἐπισ miraculum exhibet. Quandoquidem autem talia facere videntur, manifeste intelligitur ipsos potissimum, neque sensu, neque visu præditos esse; et arroganter in suis structuris sese jactare convincuntur. Qualis igitur, et quantus est omnipotens Deus, non conspiciunt, omnium auctor et judex; quem quidem propriæ, ut opinantur, virtutis persuasione latent. Ipsius enim dispositione nostri corporis species debitam formam accepit, ut harmoniæ vigorem haberemus: ipse membrorum omnium connexionem nervis fortissimis colligavit, ut in omni nostrae intentionis actione, propriæ harmoniæ robur indefessum retineremus. His igiwr salubri dispositione absolutis spiritum etiam, qui hac omnia movere ac roborare posset, inspi- 5 οἰκοδομημάτων ὑπ' αὐτῶν γενόμενον, ἄξιον τῆς ἑαυ ravit: visumque oculis nostris concessit, et intellectum capiti nostro indidit, et intra regionem banc totam nostræ cogitationis rationem conclusit. Quapropter si quis recte sapiens hujus dispositionis rationem consideret, omittat autem alia, quæ neque verbo, neque numero comprehendi possunt, celeri attentione salutarem et æternam immortalis Dei τῶν ὄψεως παρέχεται τὸ θαῦμα. Οπότε τοίνυν ταῦτα ποιεῖν δοκοῦσι, σαφῶς νοεῖται, εἰ καὶ τὰ μάτ λιστα αὐτοὶ οὐκ αἰσθάνονται, οὐδὲ ὁρῶσιν, ὅτι τοῖς ἑαυτῶν ἔργοις ὑπερηφάνως αὐχεῖν δοκοῦντες ἀλίσκονται. Ηλίκος τοίνυν καὶ πόσος τε ὁ Θεός ἐστιν ὁ παντοδυνάστης οὐχ ὁρώμενος, τίς [Ισ. ὁρῶσι, τί;] καὶ πάντων αὐθέντης ἐστὶ καὶ κριτής, ἄν τινες αὐτῇ τῇ πεποιθήσει τῆς ἰδίας, ὡς νομίζουσιν, ἀρετῆς λανθάνουσιν. Αὐτοῦ γὰρ τῇ διατυπώσει καὶ τὸ εἶδος τοῦ ἡμετέρου σώματος ἔλαβε τὸν ὀφειλόμενον τύ πον, καὶ ἵνα σχῶμεν τῆς ἁρμονίας τὴν ἀκμήν, ὁ αὐτὸς τῶν πάντων μελῶν τὴν συζυγίαν ἰσχυροτάτοις νεύροις συνέδησεν, ἵνα ἐν πάσῃ πράξει τῆς ἡμετέ ρας σπουδῆς ἀκάματον ἔχοιμεν τὴν ἀκμὴν τῆς οἰ κείας ἁρμονίας. Τούτων τοίνυν σωτηριώδει διατυπώσει τελεσιουργηθέντων, καὶ πνεῦμα ἡμῖν, ἵνα ταῦτα πάντα κινεῖσθαι καὶ ἀκμάζειν δύναιτο, ένα έπνευσε, καὶ θέαν τοῖς ἡμετέροις ὀφθαλμοῖς συνεχώ ρησε, καὶ πρὸς [ἰσ. πρὸς τούτοις] σύνεσιν τῇ ἡμετέρα κεφαλῇ δέδωκε, καὶ εἴσω τῆς χώρας ταύτης, πάσης τῆς διανοίας τῆς ἡμετέρας τὸν λογισμὸν συνέκλεισε. Τοιγαροῦν εἴ τις εὐφρονῶν ταύτης τῆς διατυπώσεως τὸν λογισμὸν σκοπήσειε, τὰ δὴ λοιπὰ παύσειεν, & μήτε λόγῳ, μήτε ἀριθμῷ περιληφθῆναι δύναται, ταχείᾳ ἐνθυμήσει καὶ ἰδεῖν καὶ συνιέναι δυνήσεται τὴν αἰώνιον καὶ σωτηριώδη τοῦ ἀθανάτου Θεού ἐξουσίαν, καὶ οὐ δύναται ἐκεῖνον πλάνης τινὸς χωρίς ἄνθρωπος ἐνδῆσαι· σκέπτεσθαι σαφῶς αὐτῷ ἔξεστι, potentiam videre atque intelligere poterit; non poterit autem errore aliquo temere implicari, sed manifeste contemplari licebit, atque videre omnia Dei potentia facta esse, sicut ipse omnia hæc exsistere voluit. Ut autem perspicere liceat, quod aliqua illicita in mundo conversatio ignorationem Dei apud homines effecerit, post natum ex illusione inimici in miseris infelicium hominum animis primum rationis peccatum, ex divina lege datur nobis perspicuam hujus rei demonstrationem accipere. Ab illo enim tempore quo a duobus illis in principio creatis, convenienti diligentia divinum et sanctum mandatum observatum non est, natus est deinceps hujus appellationis, ignorationis scilicet flos: factus est autem continuus ac magis auctus, postquam prædicti duo illi voluntate divina repudiati sunt eoque autem materia illa miseriæ burnanæ provecta est, ut orientis et occidentis fundamenta damnaverit: ipsa etiam adversariæ potestatis victoria mentes hominum circumvenit et obscuravit. In ipso nimirum præcepto est sancta el immortalis et infatigabilis Dei omnipotentis cle- καὶ ἰδεῖν πάντα τὰ γεγονότα εἶναι δυνάμει τοῦ Θεοῦ, mentia; omnibus enim diebus et temporibus præteritis innumeras populorum multitudines ab hoc onere, cujus servituti addictæ fuerant, per me servuin suum Deus liberat, et in perfectum æterni luminis splendoren deducit. Post hæc igitur, fratres desideratissimi, propinquiore quadam providentia, et illustribus immortalis Dei nostri benefi - ciis insigniorem me in posterum futurum, purissima erga ipsum fide sumn persuasus. Suscipiat ergo me sincerissimum concilium sanctitatis vestræ, nec mihi sanctissimam Ecclesiam, et comnmunis omnium nostrum castæque matris portas opponi sustineatis. Quamvis enim nunc potissimum animi mei ratio perfectam catholicæ fidei puritatem inὡς αὐτὸς πάντα ταῦτα εἶναι βεβούληται. Ἵνα δὲ εἴη ἰδεῖν, ὅτι τις ἀθέμιτος κόσμου πολιτεία τὴν τοῦ Θεοῦ ἀγνωσίαν τοῖς ἀνθρώποις ἀπειργάσατο, λογι σμοῦ ἁμαρτήματος προτέρου τεχθέντος ἐκ πλάνης τοῦ ἐχθροῦ ἐν ταῖς τῶν σκαιῶν ἀνθρώπων ἀθλίαις ψυχαῖς, ἐκ τοῦ θείου νόμου λαβεῖν ἡμῶν [σ. ἡμῖν] ἔνεστι σαφῆ τὴν περὶ τούτου ἀπόδειξιν. Ἐξ ἐκείνου γὰρ καιροῦ, ἐξ οὗ ὑπὸ τῶν δύο ἐκείνων, τῶν ἐν ἀρχῇ κατασταθέντων, τὸ θεῖον καὶ ἅγιον πρόσταγμα ἐτύχθη, μετὰ τῆς προσηκούσης επιμελείας οὐκ ἐφυ λάχθη μετὰ ταῦτα τῆς προσηγορίας ταύτης τὸ ἄνθος· γέγονε δὲ συνεχές, καὶ μᾶλλον ἐπηύξησεν, ἐξ οὗ καὶ οἱ προειρημένοι δύο θείῳ νεύματι ἀπεβλήθησαν" ἕως δὲ τοσούτου ἡ ὕλη αὐτὴ μετὰ τῆς σκαιότητος

HISTORIA CONCILII NICÆNI. LIB. II. τῶν ἀνθρώπων προήχθη, ὥστε τῆς τε έψας, καὶ vesligans, hoc sibi feri dignum non esse arbitraτῶν πρὸς δύσιν κρηπίδων κατεψηφίσατο· αὐτή τε ἡ ὑπερβολὴ τῆς ἐναντίας δυνάμεως τὰς διανοίας τῶν ἀνθρώπων κατέλαβε καὶ ἡμαύρωσεν. Ἐν ᾧ μέντοι προστάγματι ἅγιος καὶ ἀθάνατός ἐστι τοῦ τὰ πάντα δυναμένου Θεοῦ ὁ ἀκάματος οἶκος. Πάσαις γὰρ ταῖς ἡμέραις, καὶ τοῖς χρόνοις τοῖς παρεληλυθόσιν, ἀν αριθμήτους τῶν δήμων πολυπληθείας ἀπὸ τοῦ βάρους τούτου δι' ἐμοῦ τοῦ αὐτοῦ θεράποντος ὁ Θεὸς δεδουλωμένας ελευθεροῖ, καὶ εἰς ἐντελῆ αἰωνίου φωτός ἐξάξει λαμπρότητα. ᾿Απὸ τούτων τοιγαροῦν ἐγώ, ἀδελφοὶ ποθεινότατοι, οἰκειοτέρα τινὶ προνοίᾳ καὶ ἐνδόξοις εὐεργεσίαις τοῦ ἀθανάτου καὶ ἡμετέρου Θεοῦ, τὸ λοιπὸν ἐπισημότερος εἶναι τῇ πρὸς αὐτὸν καθαρωτάτη πίστει πέποιθα. Δεξάσθω τοιγαροῦν με ἡ ἁγιωτάτη σύνοδος τῆς ὑμετέρας ἁγιότητος, καὶ μή με την σωφρονεστάτην Εκκλησίαν, καὶ τῆς ἁγνῆς κοινῆς καὶ πάντων ἡμῶν μητρὸς τὰς θύρας ἀντιτεθῆναι ἀνάσχησθε. Εἰ καὶ τὰ μάλιστα καὶ νῦν ὁ λογισμὸς τῆς ἐμῆς ψυχῆς ἐντελῆ τὴν καθαρότητα τῆς καθολικῆς πίστεως ἐπιζητῶν, τοῦτο ἑαυτῷ γεν νέσθαι οὐκ οἴεται εἶναι ἄξιον, ὅμως προτρέπει καὶ ὑπομιμνήσκει, καὶ τὸ μέτωπον τῆς οἰκείας αἰδοῦς πατῶν τῶν καλλίστων ἀρετῶν ἐξενήνοχε σφραγίδα, καὶ τῶν πυλῶν τῆς ἀθανασίας ήρξατο ἅπτεσθαι, καὶ τούτους κρούειν· ὅπως καὶ ὑμεῖς τῆς ἡμετέρας ἀδελφότητος εὐθὺς συγχωρῆσαι τὴν ἄνοιαν καὶ εἰρήνην τῆς καθολικῆς εύνοιαν πίστεως βλέψαντες. Τοῦτο γὰρ τῷ Θεῷ πρεπῶδες, καὶ τῇ τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας πίστει ἀρμόδιον, καὶ τῷ κοινῷ τῶν πραγμάτων συμφέρον· ἵνα τῆς θεόθεν ἡμῖν παρασχεθείσης εντιμοτάτης εἰρήνης ἀξίαν ἀμοιβὴν τῷ ταύτην ἡμῖν χαρισαμένῳ κοινῶς ἅπαντες προσενέγκωμεν. Δεινὸν γὰρ ὡς ἀληθῶς ἂν εἴη, καὶ ἄγαν δεινὸν καταλυθέντων τῶν πολεμίων, καὶ μηδενὸς ἀντιτείνειν ἔτι τολμῶντος, βάλλειν ἡμᾶς ἀλλήλους, καὶ τοῖς δυσμενέσιν ἡδονὴν καὶ γέλωτα προξενεῖν, ἄλλως τε δὲ καὶ περὶ θείων διαλεγομένους πραγμάτ των, καὶ τοῦ παναγίου πνεύματος τὴν διδασκαλίαν ἀνάγραπτον ἔχοντας. Εὐαγγελικαὶ γὰρ βίβλοι, καὶ ἀποστολικαί, καὶ τῶν παλαιῶν προφητῶν τὰ θεσπίσματα σαφῶς ἡμᾶς ἅπερ χρὴ περὶ τοῦ θείου φρονεῖν ἐκπαιδεύουσι. Τὴν πολεμοποιὰν οὖν ἀπελάσαντες ἔριν, ἐκ τῶν θεοπνεύστων λόγων λάβωμεν τῶν ζητουμένων τὴν λύσιν. tur, suadet tamen atque admonet. Et propriæ quidem verecundiæ frons omnium pulcherrimarum virtutum sigillum extulit, portasque immortalitatis coepit contingere, ipsasque pulsare: ut et vos copistis nostrae fraternitatis imprudentiæ veniamn dare, pacem fidei catholicæ respicientes. Hoc enim et Deum decet, et Ecclesiæ catholicæ fidei convenit, et reipublicæ negotiis utile est: ut pro divinitus nobis concessa pretiosissima pace dignam gratiarum actionem ejus gratiæ largitori communiter omnes referamus. Grave enim esset, imo vero quam acerbum, hostibus jam profligatis, et ne mine ex diverso se opponere audente, invicem se oppugnare, et lætitiam inimicis atque adeo risum præbere; et praesertim cum de rebus divinis disputemus, habeamusque doctrinam sacratissimi Spiritus, litterarum monumentis proditam. Nam libri evangelistarum et apostolorum, quin etiam veterum prophetarum oracula nos evidenter docent, quid de divino numine sentiendum sit. Omni igitur seditiosa contentione depulsa, Litterarum divinitus inspiratarum testimoniis res in quæstionem adductas dissolvamus. Ista aliaque id genus sapientissimus imperator, dum doctrinæ apostolicæ consensum stabilire moliretur, tanquam filius patris amantissimus, episcopis et sacerdotibus velut patribus proposuit. Eraut autem qui ad synodum simul convenerant, episcopi trecenti et octodecim: sed trecenti quidem ante prædicta persuasi erant, et consensum ad invicem ac dogmatum sanitatem amplectebantur: reliqui autem, ut jam pridem diximus, adversus apostolica dogmata pugnabant, qui Arii sententiam magnifice concelebrare studebant, numero septemdecim: Eusebius scilicet Nicomediensis, cujus et superius mentionem fecimus; Theognis Nicænus, Maris Chalcedonensis, Theodorus Heraclea Thraciæ, Menophantus Ephesi, Patrophilus Scyllopolis, Ταῦτα καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια ὁ πάνσοφος βασιλεύς, οἷα δὴ παῖς φιλοπάτωρ, τοῖς ἱερεῦσιν ὡς Πατράσι προσέφερε, τῶν ἀποστολικῶν δογμάτων τὴν συμφωνίαν πραγματευόμενος. Τῆς δὲ συνόδου τῶν συνελθόντων ἐπὶ τὸ αὐτὸ ἐπισκόπων· τριακόσιοι δὲ ἦσαν δέκα καὶ ὀκτώ· ἀλλ᾽ οἱ μὲν τριακόσιοι καὶ πρὸς τοῖς λεγομένοις ἐπείθοντο, καὶ τήν τε πρὸς ἀλε λήλους ὁμόνοιαν, τήν τε τῶν δογμάτων υγίειαν ἡσπάζοντο. Οἱ δὲ λοιποί, καθώς πάλαι εἰρήκαμεν, τοῖς ἀποστολικοῖς ἀντεμάχοντο δόγμασιν· οἱ τινες την τοῦ ᾿Αρείου δόξαν μεγαλοφυῶς συγκροτεῖν ἐσπούδαζον, δέκα καὶ ἑπτὰ τὸν ἀριθμὸν ὄντες, Ευσέβιος τε ὁ Νικομηδεὺς, ὡς καὶ πρότερον είρηται, Θεόγνης [Θεογόνιος] ὁ τῆς Νικαίας, Μάρης Χαλκηδόνος, Θεό δωρος Ηρακλείας Θράκης, Μηνόφαντος Εφέσου, Πατρόφιλος Σκυθοπόλεως, Νάρκισσος Νερωνιάδος Narcissus Neroniadis secundæ Ciliciæ, quam nunc Κιλικίας δευτέρας, ἣν νῦν Εἰρηνούπολιν ὀνομάζομεν, Θεωνᾶς ὁ Μαρμαρίτης, Σεκούνδος Πτολεμαΐδος Αἰγύπτου, καὶ σὺν αὐτοῖς ἕτεροι ὀκτὼ οἵτινες έαυ· τοὺς τῷ τῶν τριακοσίων ἁγίων χορῷ ἐπιμίξαντες, ὡς δῆθεν ὀρθόδοξοι, τοῖς ἀποστολικοῖς ἀντέπραττον δόγμασιν, ᾿Αρείῳ συνηγοροῦντες· τούτοις γενναίως ἀντηγωνίζοντο οἱ ἐν ἁγίοις Πατέρες ἡμῶν ᾿Αλέξανδρος ὁ Κωνσταντινουπόλεως τότε πρεσβύτερος ων, Irenopolim appellamus, Theonas Marmaricæ, Secundus Ptolemaidis Ægypti, et cum eis alii octo, qui seipsos, quasi essent orthodoxi, trecentorum choro miscentes, apostolicis doginatis repugnabant, Ario consentientes. Cum bis generose decertabant sancti Patres nostri, Alexander tunc presbyter Constantinopolitanus, et Athanasius archidiaconus Ecclesie Alexandrinorum. Quamobrem invidia con-

tra eos arma movit, ut postea dicemus. Nostri au- καὶ ᾿Αθανάσιος ἀρχιδιάκονος τῆς Ἀλεξανδρέων Έχε tem sancti episcopi Arium ad synodum vocabant, permittentes ei propria dogmata proponere, nutu semper victoris imperatoris: nam et ille, ut paulo ante diximus, in synodo considebat. CAP. VIII. Quomodo imperator libellos episcoporum accepit. Verum admirabile illud facinus, quod in sypodo ab imperatore semper victore factum est, non debet silentio praetermitti. Etenim cum in unum episcopi convenissent, et, ut fieri solet in disputatione contentiosa, quaestiones et controversia inter eos incidissent, et alii alios accusarent, cumque libellos offerrent, et criminationes compositas ad pium deferrent imperatorem: ille acceptos libellos et annulo suo obsignatos, servari præcepit: et cum talium episcoporum mutuam contentionem perspiceret, dixit oportere omnes simul certo die ad res eas disceptandas convenire. Præstitutus autem dies cum verrisset, consedit in medio imperator, et silentio opportune facto, omnium libellos afferri jus. sit: quos cum accepisset, et in sinu suo posuisset, nec voluisset in delationes eas incumbere, ita ad episcopos loquitur: Posteaquam Deus vos sacerdotes et judices designavit ad disceptandas et dijudicandas populi controversias, vosque deos scribendos censuit, tanquam hominibus caeteris longe prestantiores (dictum enim est: c Ego dixi: Dii vos estis, et filii Altissimi omnes 80;» el: «Deus stetit in synagoga deorum t,), certe vulgaria isla negligere oportet, omnique cura et studio in res livinas incumbere. Cumque jussisset ignem afferri, libellos omnes exuri præcepit. Dabat enim operam ne cuiquam exterorum talium episcoporum iniqui conatus innotescerent: tanta scilicet imperatoris erga Dei sacerdotes reverentia fuit, quantam mirari debent omnes qui recte sapiunt. Illud etiam simile huic ab eo factum non arbitror æquum esse silentio tradere. Viri quidam procaces et laici, qui conviciis rixisque delectabantur, episcopos quosdam accusabant, et criminationes scriptas imperatori tradiderunt, idque antequam res ad concordiam adduci potuisset. Ille et eas quoque recepit, sed vinculo constrictas, et annulo suo obsignatas, custodiri jussit. Deinde cum concordiæ gratiæque re conciliationem fecisset, statim eas omnes afferri jussit, et præsentibus omnibus episcopis igne adussit, postquam prius sancte juravisset se nihil eorum quæ in iis scripta fuissent, legisse. Aiebat enim sacerdotum delicta vulgo ignota esse oportere, ne indę scandali occasione arrepta, ininore cum metu delinquant. Ferunt ipsum et hoc etiam addidisse, quod si quando ipse suis oculis videret episcopum ›lienæ uxori stuprum inferentem, se sua purpura » Psal. Lxxxi, 6: ss ibid. 1. κλησίας· διὸ καὶ φθόνος ὤπλιστο κατ' αὐτῶν, ὡς ὕστερον λέξομεν. Οἱ δὲ ἡμέτεροι ἅγιοι ἐπίσκοποι καλοῦσι τὸν ᾿Αρειον εἰς τὴν σύνοδον, ἐπιτρέποντες αὐτῷ συστῆναι τοῖς ἰδίοις δόγμασι, νεύματι τοῦ τὰ πάντα νικηφόρου βασιλέως· ἐπείπερ, ὡς ἀρτίως εἰρήκαμεν, καὶ αὐτὸς τῇ συνόδῳ συνήδρευεν. Οπως τοὺς λιβέλλους τῶν ἐπισκόπων ὁ βασι λεὺς δέχεται. Ἀλλὰ τὸ κατὰ τὴν σύνοδον γεγονός θαυμαστὸν παρὰ τοῦ τὰ πάντα νικηφόρου βασιλέως, οὐκ ἄξιον σιωπῇ παραπέμψασθαι. Καὶ γὰρ ἐπισυναχθέντων πάντων τῶν ἐπισκόπων, καὶ καθὼς ἔθος ἐστὶ, γενομένων ζητήσεών τε καὶ συγκρίσεων παρά τινων τῶν ἐπισκόπων, ἐρεσχελιῶν ἕνεκα, ἄλλου πρὸς ἄλλον ἔχοντος, λιβέλλων τε ἐπιδιδομένων ὑπ' αὐτῶν, καὶ έγκλημάτων συγκροτουμένων παρὰ τῷ εὐσεβεῖ βασιλεῖ· δεξάμενος τοὺς λιβέλλους, σφραγίσας τε τῷ δακτυλίῳ αὐτοῦ, ἐκέλευσε φυλάττεσθαι· ἐνορῶν τε τῶν τοιούτων ἐπισκόπων τὴν πρὸς ἀλλήλους ζυγομαχίαν, εἶπεν, ὅτι χρὴ πάντας ὁμοῦ ἐν μιᾷ ἡμέρᾳ συνελθόν τας, περὶ τούτων διαλαβεῖν. Καὶ ἐνστάσης τῆς προ θεσμίας, εἰς μέσον καθίσας ὁ βασιλεὺς, καὶ ἡσυχίας γενομένης τῷ καιρῷ πρεπούσης, πάντων τοὺς λι βέλλους προσέταξεν ἐνεχθῆναι· καὶ δὴ δεξάμενος, καὶ ἐν τῷ οἰκείῳ κόλπῳ θέμενος μήτ' ἐγκύψαι τοῖς ἐμφερομένοις ἐθελήσας, λέγει· τοῦ Θεοῦ ὑμᾶς προ χειρισαμένου ἱερεῖς τε καὶ ἄρχοντας, κρίνειν τε καὶ διακρίνειν τὰ πλήθη, καὶ θεοὺς εἶναι, τε δὴ ἀν θρώπων ἁπάντων ὑπερέχοντας, ὁρισαμένου, κατὰ τὸ εἰρημένον· «Ἐγὼ εἶπα· Θεοί έστε, καὶ υἱοὶ Ὑψίσ στου πάντες, ο καὶ τό· Ὁ Θεὸς ἔστη ἐν συναγωγή θεῶν· ο χρὴ τῶν μὲν κοινῶν ὀλιγωρεῖν πραγμάτων, πᾶσαν δὲ τὴν σπουδὴν περὶ τὰ θεῖα ποιεῖσθαι. Καὶ κελεύσας ἐνεχθῆναι πῦρ, ἐμπρησθῆναι τοὺς λιβέλλους προσέταξεν. Εσπευδε γὰρ μηδένα τῶν ἔξω ἐπιγνῶναι τῶν τοιούτων ἐπισκόπων τὴν ἀνώμαλον ἐπιχείρησιν· τοσαύτη ἡ τοῦ βασιλέως πρὸς τοὺς ἱερεῖς τοῦ Θεοῦ εὐλάβεια, ἣν θαυμάσειαν ἅπαντες οἱ εὖ φρονοῦντες. Κἀκεῖνο δὲ ὁμοιότροπον τούτῳ ὑπ' αὐτοῦ γεγενημένον, οὐ δίκαιον ἡγοῦμαι παραδοῦναι σιγῇ. Φιλαπεχθήμονες γὰρ ἄνδρες καὶ φιλολοίδοροι λαϊκοὶ ἐγράψαντο τῶν ἐπισκόπων τινάς, καὶ τῷ βασιλεῖ τὰς ἐγγράφους κατηγορίας ἐπέδοσαν· καὶ ταῦτα πρὸ τῆς γεγενημένης ὁμονοίας. Ο δὲ καὶ ταύτας δεξάμενος, εἶτα δεσμὸν ἐπιθεὶς, καὶ τῷ δα κτυλίῳ σημηνάμενος, φυλαχθῆναι καὶ ταύτας ἐκέλευ σεν. Εἶτα τὴν σύμβασιν τῆς ὁμονοίας ἐργασάμενος, ταύτας προσκομισθῆναι προστάξας, παρόντων ἀπάν των ἐπισκόπων, πυρὶ καὶ ταύτας κατέκαυσεν, όμω μοχὼς μηδὲν τῶν ἐγγεγραμμένων ἀνεγνωκέναι. Οὐ γὰρ ἔφη χρῆναι τῶν ἱερέων τὰ πλημμελήματα δηλα τοῖς πολλοῖς γίνεσθαι, ἵνα μὴ σκανδάλου πρόφασιν ἐντεῦθεν λαμβάνοντες, ἀδεῶς ἁμαρτάνωσι. Φασὶ δὲ αὐτὸν καὶ τοῦτο προσθεῖναι, ὡς εἰ αὐτόπτης ἐπισκό που ἐγεγόνει [γίνοιτο], γάμον ἀλλότριον διορύττοντος,

HISTORIA CONCILII NIGANI. - LIB. ΙΙ. ipso offenderentur: tanta erat imperatoris et tamı pia atque admirabilis prudentia. Per plures postea dies, imo vero et per menses plures cuin episcopis in unum locum conveniebat, et una cum iis de fide disceptabat, atque diversas eorum sententias supputabat. Erant enim, ut saepe jam diximus, inter eos nonuúlli qui nefariis Arii dogmatis suffragabantur, et multitudini sanctorum episcoporuin veritatem propugnantium adversabantur sedulo. Alii vero optimi et sanctissimi Patres nostri veritatis armis muniti, gloriosam et inculpatam fidem magna cum libertate prædicabant: cum quibus magnus etiam confessorum numerus erat, qui volentibus perversa Arii dogmata defendere, streDue resistebant. συγκαλύψαι [ἂν] ἐν τῇ πορφυρίδι τὸ παρανόμως γι- lagitium contecturum, ne intuentium oculi facinore νόμενον, ὡς ἂν μὴ βλάψαι τοὺς θεωμένους τῶν δρω - μένων ἡ ὄψις. Τοσαύτη ἡ τοῦ βασιλέως θεοφιλής καὶ ἀξιάγαστος σύνεσις. Ἐπὶ πολλὰς δὲ ἡμέρας, οὐ μὴν δ' ἀλλὰ καὶ καιροὺς ἐφεξῆς συνερχόμενος τοῖς ἐπισκόποις ὁ βασιλεὺς, ἅμα αὐτοῖς τὰ περὶ τῆς πίστεως διελάμβανε, τάς τε διαφόρους αὐτῶν γνώμας ἀνελέγετο. Ησαν γὰρ, καθώς πολλάκις ειρήκαμεν, ἐν αὐτοῖς τινες τοῖς ἀθεμίτοις 'Αρείου δόγμασι συμφερόμενοι, καὶ τῷ πλήθει τῶν ἁγίων ἐπισκόπων, τῶν τῆς ἀληθείας ὑπερμαχούντων, ἀντιπράττοντες. 'Αλλ' οἱ ἄριστοι καὶ τὰ πάντα ἱερώτατοι Πατέρες ἡμῶν, τῷ τῆς ἀληθείας ὅπλῳ Ασφαλισμένοι, την λαμπρὴν, καὶ ἀμώμητον πίστιν μετὰ παῤῥησίας ἐκήρυττον· μεθ' ὧν καὶ ὁμολογητῶν πολὺς ἀριθμὸς, ἀνθισταμένων τοῖς ἐθέλουσι περιποιεῖσθαι τὰ μου χθηρὰ τοῦ ᾿Αρείου δόγματα. Περὶ τοῦ ἁγίου Παφνουτίου. Ην δὲ ἐν αὐτοῖς καὶ ὁ μέγας καὶ ἅγιος Παφνούτ τιος τὸν τῶν ὁμολογητῶν καὶ ἐπισκόπων κατακο σμῶν χορόν, ἀνὴρ Αἰγύπτιος, Θεοῦ δὲ ἄνθρωπος, ἐκ τῆς ὁμηγύρεως ἐκείνης, οὗ Μαξιμίνος ὁ βασι λεὺς τὸν δεξιὸν ἐξώρυξεν ὀφθαλμόν, καὶ τὰς λαιὰς ἐνευροκόπησεν ἀγκύλας παραδοὺς τοῖς μετάλλοις συνέχεσθαι. Ἐν ᾧ τοσαύτη ἦν ἡ τοῦ Θεοῦ χάρις, ὥστε σημεία αὐτῶν ποιεῖν μηδὲν ἐλάττω τῶν πάλαι ὑπὸ τῶν ἀποστόλων γεγενημένων. Λόγῳ γὰρ μόνῳ τοὺς δαίμονας ἐφυγάδευε, καὶ εὐχῇ διαφόρους ασθε νοῦντας ἐθεράπευε, τυφλοῖς τε τὸ βλέπειν, τὸν Θεὸν ἐξαιτούμενος, παρείχετο· καὶ παρεθέντας πρὸς τὴν κατὰ φύσιν ἦγεν ἀκμήν, τὰ μέλη ἐνεργεῖν ποιῶν ὑγιῶς. Ὃν ὁ βασιλεὺς σφόδρα διὰ τιμῆς ἦγε, συνεχῶς τε ἐπὶ τὰ βασίλεια μετεπέμπετο, καὶ τὸν ἐξορυ γμὸν κατεφίλει, τοσαύτη προσῆν τῷ εὐσεβεῖ βασιλεῖ πρὸς τοὺς ἁγίους πίστις. Περὶ τοῦ ἁγίου Σπυρίδωνος. Καὶ δὴ καὶ Σπυρίδων Κύπριος τις ἀνὴρ ἐπίσημος ἐν Κυρίῳ, καὶ τὴν ἐκ παιδὸς ποιμενικὴν πεῖραν τῇ τοῦ Χριστοῦ ποίμνῃ καθιερωμένος, προφητικῷ βίῳ διαγινόμενος ἐγνωρίζετο· ὃς καί γε διέπων τὴν ἐπισκοπὴν, τοῦ ποιμένειν τὰ ἴδια πρόβατα οὐκ ἐπαύετο. Οὕτω δὲ ἦν χρηστὸς καὶ ἀνεξίκακος, ὅτι λῃστῶν ἐφόδου δόλῳ προσβαλόντων τῇ ποίμνῃ, ἀοράτοις τε δεσμοῖς κρατουμένων κινηθῆναί τε μὴ δυναμένων ἕως πρωί, ἐπιστὰς ὁ μακάριος, δι' εὐχῆς ἀνεθῆναι αὐτοὺς τῆς συνοχής ποιεῖ· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τῶν κριῶν τὸν κράτιστον ἀποιχομένοις δίδωσιν, εἰπών· Λάβετε, ὦ νεανίσκοι, πρὸς ἀπόρησιν τοῦτον, μὴ ἄπρακτοι ἀπιόντες τῇ νυκτὶ ταύτῃ δι᾿ ἐμὲ τὴν αἰτίαν τῆς ἀπορίας καταμέμψησθε. Πολλὰ μὲν καὶ ἄλλα θαύματα περὶ τοῦ ἁγίου τούτου ἀκηκόαμεν, ἕν δὲ ἐκ πολλῶν παραθήσομεν. » Vide Socratem, l. 1, c. 1. CAP. ΙΧ. De sancto Paphnutio. Erat inter eos magnus ille sanctusque Paphnutius, confessorum et episcoporum cœtui non parum ornamenti afferens, genere Ægyptius, homo Dei, ex illis quos Maximinus dextero oculo effosso, el sinistro poplite succiso, ad metalla damnaverat. Sed in hoc tanta Dei gratia elucebat, ut miracula per eum fierent non minora his, quæ olim ab apostolis facta sunt. Nam dæmonas solo verbo ſugabal, et agros plures oratione curabat: sed et cacis visum, fusis ad Deum precibus, tribuebat: et paralyticis naturalem firmitatem restituebat: elliciens ut membra sana suis fungerentur officiis. Hune imperator summo in honore habuit, et sæpius eum intra palatium evocatum complectebatur, et oculum effossum subinde exosculabatur: tanta erat apud pium imperatorem sanctorum viroruin auctoritas et gratia. CAP. Χ. De sancto Spyridone. Spyridon etiam Cyprius vir insignis în Domino", qui a pueritia pastoralis vitæ rudimenta Christi gregi devovens, et propheticam vitam agens innotuit: quique episcopatum etiam administrans, non destitit oves suas pascere; adeo bonus erat el paliens, ut cum latrones quidam noctu in ovile ejus irrupissent, et occultis ac invisis quibusdam vinculis detinerentur, nec inde movere sese usque ad auroram possent: superveniens beatus, obtinuit precibus ut solverentur vinculis: imo vero arietem longe praestantissimum abeuntibus dedit, inquiens: Accipite hunc, juvenes, ad usum vestrum, ne re infecta discedentes, me hac nocte inopiæ vestræ auctorem accusetis. Plura etiam alia mirabilia de hoc sancto audivimus: unum autem ex multis proponemus. SIs. Codex Bibl. Paris. Soc. Jesu ποιμαινικήν. HAND.

CAP. XI. GELASII CYZICEN! Quomodo filiam mortuam excitaverit propter mercalorent. Beatus ille et celebris homo Dei", filiam habuit Irenem nomine, quæ seni utiliter ministrans, virgo vitam omnem castissime egit. Post ejus mortem mercator quidam peregre rediens, rogat senem depositum, quod ejus filiæ virgini jampridem crediderat. Rem omnem beatus Spyridon prorsus ignoravit: sed cum homo depositum sæpius flagitaret, senex, posteaquam illud per domum sursum ac deorsum perquisivisset, nec reperisset usquam, animo angebatur graviter: et virum monuit, nec scire se quidquam de deposito, nec esse in tota domo. Mercator tunc altius inclamans, et lacrymans ejulansque poscit depositum, clamitans quoque " se manus violentas sibi illaturum, nisi quod credidit, reciperet. Nam, inquit, se quod unicum servavit senectutis suæ subsidium et solatium, apud virginem deposuisse. Coactus igitur sanctus ille senex una cum mercatore ad sepulcrum filiæ properat, ad percontandum ea de re; eamque ex nomine inclamat, Filia, inquiens, Irene. Illa de sepulcro respondens: Quid vis, pater? Tam senex: Ubi posuisti, filia, quod hic homo tibi credidit? At illa locum aperte patri indicans: In eo, inquit, loco jacet, pater. Ille ad filiam: Vade in pace, filia Irene. Senex domum regressus, depositum in eo ipso loco, quem puella designavit, inventum viro tradidit. Multa ille alia stupenda et admiranda fecit, quæ G omnium ore celebrantur, quæque adhuc ab indigenis ostenduntur ad plenam persuasionem fidei in Jesum Christun), iis qui in ea re mentem curamque suam deligunt. Talibus igitur viris usque ad ea tempora florebat Ecclesia, ex quibus plurimi Nicænæ synodo interfuerunt. Quinetiam Athanasium, cujus antea memini, tunc diaconum, a sacra illa sanclorum corona minime abfuisse omnes fatentur. Erat autem una cum Alexandro Alexandriæ episcopo, quem in multis fideli opera et consilio juvit. Communicabant igitur quotidie sancti episcopi nostri multo tempore permulta inter se de ſide, rati nihil cito aut temere de re tanta statui debere. Arium frequenter accersebant, et crebris interrogationibus propositiones ejus refutabant: omnique cura ac cogitatione quærebant, quomodo nefaria illius dogmata evertere, quidve contra ea statuere et decernere oporteret, acri semper consideratione usi, et fusis ad Deum precibus illa tractabant. Quamobrem sapienter admodum atque congruenter contra impia Arii et sectatorum ejus dogmata reprehensiones suas opponebant, impuras eorum contra Dei Filium blasphemias radicitus evellentes, et delentes funditus. Et ei quidem quod illi asserebant, non ex Deo esse Dei Filium, illud, Deum de Deo, nostri opposuerunt. Ei vero quod illi dicebant, non esse Deum verum, definiverunt nostri esse Deum verum 83 Socrates, loc. cit. "Οπου την θυγατέρα αὐτοῦ τεθνεῶσαν ἐγείρῃ διὰ τὸν ἔμπορον. δ Θυγατέρα ἔσχεν ὁ μακάριος καὶ ἀοίδιμος οὗτος τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπος, Εἰρήνην τούνομα, ἢ τῷ γέροντι προσφόρως διακονήσασα, ἐν παρθενίᾳ τὸν ἀνθρώπι νον βίον διεξέρχεται [ὑπεξέρχεται]. Ταύτης μὲν θανούσης, ἐξ ἀποδημίας τις ἀναστὰς ἔμπορος, τα ραθήκην ἀπῄτει τὸν γέροντα, ἣν τῇ αὐτοῦ θυγατρί τῇ παρθένῳ ἦν παραθέμενος. Ὁ δὲ μακάριος Σπυρίδων ηγνόησε παντελῶς τὴν ὑπόθεσιν· ὡς δὲ πολὺς ἦν ἐπικείμενος αὐτῷ ὁ ἄνθρωπος, πολλὰ ἄνω καὶ κάτω τὸν οἶκον διερευνήσας ὁ γέρων, καὶ μὴ εὑρὼν, ἠνιᾶτο σφόδρα, καὶ πρὸς τὸν ἄνδρα ἔλεγεν, μήτε εἰδέναι, μήτε εἶναί τι, ἐν τῷ οἴκῳ. Ὁ δὲ ἔμπορος έκδοῶν, δάκρυσί τε συνεχόμενος, καὶ ὁλοφυρόμενος ᾔτει τὴν παρακαταθήκην, λέγων αὐτὸν διαχειρίσασθαι τῆς ἀπωλείας χάριν, εἰ μὴ λάβοι τὰ παρακα τατεθέντα, φάσκων ἕνεκα γήρως αὐτῷ ταύτην τὴν πα ραμυθίαν πεφυλάχθαι, παρ' αὐτῇ τῇ παρθένῳ παρα θέμενος. Αναγκάζεται τοίνυν ὁ γέρων ὁ ἅγιος ἐκεῖ νος ἐπὶ τὸ μνῆμα τῆς θυγατρὸς ἅμα τῷ ἐμπόρῳ ὁρμῆσαι πρὸς πεῦσιν τοῦ πράγματος· ὁ δ' ἐλθὼν και λεῖ τὴν θυγατέρα ἐξ ὀνόματος, καί φησι πρὸς αὐτ τήν· Τέκνον μου Εἰρήνη. Η δὲ ἀποκριθεῖσα ἀπὸ τοῦ τάφου, λέγει πρὸς αὐτόν· Τί θέλεις, ὦ πάτερ; Ο δὲ γέρων πρὸς αὐτήν· Ποῦ ἀπέθου τὴν τοῦδε τοῦ ἀνθρώπου παραθήκην, ὦ θύγατερ; Κακείνη πρό; αὐτὸν ἔφη· Ἐν τῷδε κεῖται τῷ τόπῳ, πάτερ σαφῶς τὸν τόπον ἐπισημάνασα τῷ πατρί. Ὁ δὲ πρὸς αὐτήν· Πορεύου ἐν εἰρήνῃ, τέκνον μου Εἰρήνη. Ο οὖν γέν ρων ἐπιστρέψας οἴκοι, καὶ εὑρὼν οὗπερ εἶπεν ἡ παρθένος κεῖσθαι τὴν παραθήκην, ἀπέδωκε τῷ ἀνδρί. Πολλὰ δὲ καὶ ἄλλα τοῦ ἀνδρὸς ᾄδονται θαύματα, καὶ παραδοξοποιίαι πολλαὶ, αἳ καὶ μέχρι δεῦρο προς τῶν ἐγχωρίων δείκνυνται τοῖς ἐφισταμένοις προς πληροφορίαν τῆς ἀληθοῦς ἡμῶν εἰς Χριστὸν πίστεως. Τοιούτοις τοιγαρούν μέχρι τῶν καιρῶν ἐκείνων ἁγίοις ἀνδράσιν ἡ Ἐκκλησία διέπρεπεν, ἐξ ὧν πολλοί παρῆσαν κατὰ τὴν ἐν Νικαίᾳ σύνοδον. ᾿Αλλὰ μὴν καὶ ᾿Αθανάσιος, περὶ οὗ καὶ πρώην ειρήκαμεν, τη νικάδε διάκονος ὤν, οὐκ ἄμοιρος τοῦ τῶν ἁγίων ἐκε!- νων χοροῦ εἶναι ὑπὸ πάντων ὡμολογεῖτο· συνῆν δὲ τῷ ᾿Αλεξάνδρῳ τῷ τῆς ᾿Αλεξανδρέων Εκκλησίας ἐπισκόπῳ, βοηθὸς ἄριστος ὑπάρχων αὐτῷ. Ανεπίσ νουν [ισ. ᾿Ανεκοίνουν] γοῦν ὁσημέραι οἱ ἡμέτερα ἅγιοι ἐπίσκοποι, ἐπὶ πλεῖστον ὅσον χρόνον, πάμ πολλα περὶ τῆς πίστεως, οιόμενοι δεῖν μηδὲν εὐχερε; ἢ τολμηρὸν περὶ τηλικαύτης ζητήσεως διαπράτει σθαι. Συχνώς τε τὸν ᾿Αρειον μετεπέμποντο, καὶ πυκνῇ ἀνακρίσει τὰς προτάσεις αὐτοῦ ἀναπτύσσον τες διέλυον· πλείστη τε ὅση σπουδὴ καὶ φροντὶς ἐν αὐτοῖς, πῶς ἐχρῆν πρὸς τὴν ἀνατροπὴν τῶν ἀθέσμων αὐτοῦ δογμάτων ψηφίσασθαι καὶ ἀνθορίσασθαι, Μετὰ πολλῆς οὖν τῆς σκέψεως, καὶ τῆς πρὸς τὸν Θεὸν ἱκεσίας, ταῦτα διελάμβανον. Διὸ καὶ σφόδρα σοφῶς, καὶ λίαν ἁρμοδίως, τοὺς κατὰ τῶν ἀθεμίτων

LIB. II. δογμάτων 'Αρείου, καὶ τῶν σὺν αὐτῷ, ἐλέγχους ἀντ- de Deo vero. Cumque illi censerent creatum ipsum, nostri contra statuerunt genitum, non factum. Postremo cum illi alterius substantiæ Filium esse contenderent, nostri episcopi eun: cjusdem esse opposuerunt, hoc est, ex substantia Patris genitum, creatoremque ipsum atque opificem omnium visibilium pariter et non visibilium prædicaverunt, secundum fidem apostolicam jampridem Ecclesiæ ipsius traditau, expressis testimoniis illud demon-. strantes, ut progressu orationis patebil. Hoc antidolo lelalia venena subvertentes, clariorem in posterum apostolicam fidem uno omnes consensu describunt. έθηκαν, πρόῤῥιζον ανασπάσαντες τὰς κατὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ μιαρὰς αὐτῶν βλασφημίας, καὶ ἐξαφανί σαντες. Καὶ τῷ μὲν οὐκ ἐκ τοῦ Θεοῦ λέγειν ἐκείνους τὸν Υἱὸν αὐτοῦ, ἀντέθηκαν οἱ ἡμέτεροι, τὸν Θεὸν ἐκ Θεοῦ. Καὶ τὸ, μὴ ἀληθινὸν Θεὸν κατ' ἐκείνους, ἐγράψαντο οἱ ἡμέτεροι, Θεὸν ἀληθινὸν ἐκ Θεοῦ ἀληθινοῦ. Καὶ τὸ κτίσμα αὐτὸν λέγειν ἐκείνους, ἀνθε ωρίσαντο οἱ ἡμέτεροι, γεννηθέντα, οὐ ποιηθέντα. Καὶ τῷ ἑτερουσίῳ ὑπ' ἐκείνων προβαλλομένῳ ἀντ-, έθηκαν οἱ ἡμέτεροι ἐπίσκοποι τὸ ὁμοούσιον εἶναι τὸν Υἱὸν τῷ Πατρὶ, τοῦτ' ἔστι γεννηθέντα ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός· κτίστην τε αὐτὸν καὶ δημιουργὸν ὁρατῶν τε καὶ ἀοράτων ἐκήρυξαν, κατὰ τὴν ἀνέκαθεν παραδοθεῖσαν τῇ Ἐκκλησίᾳ αὐτοῦ ἀποστολικὴν πίστιν, Γραφικαῖς μαρτυρίαις τὰς ἀποδείξεις ἐκδώσαντες, καθώς προϊὼν ὁ λόγος ἀποδείξεις. Ταύτῃ τῇ ἀντιδήτῳ τὰ θανάσιμα φάρμακα ανατρέψαντες, τρανωτέραν ἐντεῦθεν ἤδη λοιπὸν τὴν ἀποστολικὴν συμφώνως ἐγγράφονται πίστιν. Περὶ τοῦ δεῖν τρεῖς ὑποστάσεις νοεῖν καὶ πι στεύειν ἀχωρίστως ἐπὶ τῆς ἀῤῥήτου τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος μιᾶς θεότητος. Ἡ ἁγία καὶ μεγάλη καὶ οἰκουμενική σύνοδος τῶν ἐν Νικαίᾳ συναχθέντων ἁγίων Πατέρων ἡμῶν διὰ τοῦ μακαρίου καὶ ἁγίου ἐπισκόπου Οσίου πόλεως Κουρδούδης τῆς τῶν Σπάνων ἐπαρχίας, επέχοντος καὶ τὸν τόπον τοῦ τῆς Ῥωμαίων ἐπισκόπου σὺν τοῖς ἐκ τοῦ αὐτοῦ θρόνου προαναφωνηθεῖσι πρεσβυτέροις, ἑρμηνεύοντος αὐτὸν ἑτέρου, εἶπεν· Ἡ θεότης οὐχ ἐν πρόσωπόν ἐστι, κατὰ τὴν τῶν Ἰουδαίων ὑπόληψιν, ἀλλὰ τρία πρόσωπα καθ' ὑπόστασιν ἀληθινὴν, οὐκ ὀνόματι ψιλῷ· καὶ τοῦτο μαρτυρίαις πολλαῖς ἀπό τε Παλαιᾶς καὶ Νέας Διαθήκης κηρύττεται. Η μὲν Παλαιὰ κατὰ τὸν σωματικώτερον ἔτι τρόπον διαλεγομένη, λόγον ὡς λαλούμενον παρέστησεν. Ἡ δὲ Καινὴ τὸν λόγον Θεὶν ἀπέδειξε, κατὰ τό· Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος.» Καὶ πρόσωπον τέλειον ἐκ τελείου· Θεὸς γὰρ, οὐ μέρος ὁ Υἱός, ἀλλὰ τέλειος ὥσπερ ὁ Πατήρ, τῆς αὐτῆς οὐσίας ὢν, ἧς καὶ ὁ γεννήσας αὐτὸν ἀφράστως Πατήρ. Συνυπάρχει δὲ ὡσαύτως τῷ Πα τρὶ καὶ τῷ Υἱῷ καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, τῆς αὐτῆς οὐσίας καὶ τοῦ αὐτοῦ χρήματος δν. Ούπερ ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱὸς μίαν τοίνυν βουλήν, μίαν βασιλείαν, μίαν αὐθεντίαν, μίαν δεσποτείαν ἐπὶ πάντων τῶν κτιστῶν φύσεων δρωμένων τε, καὶ νοουμένων, μίαν θεότητα καὶ τὴν αὐτὴν οὐσίαν ὁμολογητέον πρὸς ἡμῶν, τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Οὐ σύγχυσιν ἢ διαίρεσιν τῶν τῆς ἀῤῥήτου ἐκείνης καὶ μακαρίας Τριάδος ὑποστάσεων, κηρυττόντων ἡμῶν, ἀλλὰ Πατέρα ἀεὶ ἀληθῶς Πατέρα ἀληθινοῦ Υἱοῦ ἀεὶ ὄντα καὶ ὑφεστῶτα· καὶ Υἱὸν ἀληθῶς Υϊόν ἀληθινοῦ Πατρὸς ἀεὶ ὄντα καὶ ὑφεστῶτα, καὶ Πνεῦμα ἅγιον ἀληθῶς Πνεῦμα ἅγιον, ἀεὶ ἦν καὶ ὑφεστός ο Τριάδα ἀχώριστον, ἄῤῥητον, καὶ ἀληθῶς ἀπερινόητον καὶ ἀνέκφραστον, μίαν θεότητα, καὶ τὴν αὐτὴν ούτ σίαν ταύτης εἶναι πιστεύοντες. Καὶ ταύτην ὁμολοΗ Joan. 1, 1. CAP. XII. Quomodo oporteat tres personas intelligere et credere indivise in una illa ineffabili Patris, et Filii, et Spiritus sancti divinitale. Sancta et magna el generalis synodus sanctorum Patrum Nicææ congregatorum, per beatum et santum Osium episcopum civitatis Cordubæ in Hispania, tenentem locum episcopi Romani, cum prædictis ejusdem sedis presbyteris, altero ipsum interpretante dixit: Divinitas non est una persona, ut Judæi existimant, sed tres personæ vere subsistentes, non solo nomine et hoc pluribus testimoniis in Novo et Veteri Testamento prædicatur. Vetus quidem magis corporeo adhuc modo disserens, Verbum quasi loquens exhibuit, Novum autem, Verbum Deum esse demonstravit, juxta illud: ‹ In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum *:› et personam perfectam ex perfecta. Deus enim est, non pars, Filius, sed perfectus sicut et Pater: ejusdem essentiæ, cujus et qui eum ineffabili modo genuit Pater. Sicut Pater et Filius, simul subsistit Spiritus sanctus, ejusdem essentiæ et potestatis, cujus Pater et Filius. Unum igitur consilium, unum regnum, unam voluntatem, unam dominationem in res omnes creatas, tam quæ visu, quam quæ mente et intelligentia percipiuntur, unam divinitatem et eamdem essentiam confiteri nos oportet, Patris, et Filii, et Spiritus sancti: non prædicantes confusionem aut divisionem personarum ineffabilis et beatæ illius Trinitatis, sed semper vere Patrem veri Filii semper exsistentem; et Filium vere Filium veri Patris semper exsistentem ac subsistentem; et vere etiam Spiritum sanctum semper exsistentem quoque et subsistentem: Trinitatem individuam, inedabilem, quæ neque animo concipi, neque satis exprimi sermone potest: unam divinitatem el eamdeni ejus essentiam credimus el confitemur secundum sanctam illam jam olim a Domino per sanctos ejus apostolos et antiquos sanctos Pa-

tres nostros, qui illam apostolorum fidem illibatam γοῦμεν, κατὰ τὴν ἀνέκαθεν παρὰ τοῦ Κυρίου, διὰ conservarunt, nobis ab initio traditam fidei veram dogmatum integritatem, parati ex sancti Spiritus arbitrio per plurima divinarum Scripturarum testi monia demonstrare hæc ita se habere. Cum hæc ab ipsis, vel potius a Spiritu sancto per ipsos pronuntiarentur, qui impietatem Arii asserebant (erant autem pro * Eusebio Nicomediæ et Theognio Nicar, quos jampridem indicavimus), respiciebant pariter in conductitios Arii philosophos quosdam maxime disertos, quos cum malitiæ suæ patronos conduxisset Arius, cum illis venit ad sanctam illam et generalem synodum. Aderant autem et plurimi philosophi, in quibus sperantes, ut paulo ante diximus, veritatis adversarii, merito cum suæ blasphem miæ magistro damnati sunt: impleta in ipso et in ipsis sacra Scriptura, quæ dicit: Maledictus homo qui confidit in homine, et a Domino recessit cor ejus s. Recessit enim vere a Domino blasphemuma cor Arii cum Deo pugnantis, et eorum qui ejus inpietati communicant, audentium dicere Filium Dei creaturam atque facturam, cum sit omnium visibilium et invisibilium creatarum naturarum creator et effector. τῶν ἱερῶν αὐτοῦ ἀποστόλων, καὶ τῶν τὴν ἐκείνων ἁγίαν πίστιν φυλαξάντων ασπίλως, ἀρχαίων ἁγίων ἡμῶν Πατέρων, παραδοθεῖσαν ἡμῖν τῆς αὐτῆς πίσ στεως ἀληθῆ δογμάτων ἀκρίβειαν, ἑτοίμως ἐχόντων ἡμῶν, σὺν εὐδοκίᾳ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, διὰ πλείο στων ὅσων μαρτυριῶν τῶν ἐκ τῶν θείων Γραφών δεῖξαι, ταῦτα οὕτως ἔχειν. Τούτων παρ' αὐτῶν, μᾶλλον δὲ δι' αὐτῶν ὑπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐκφωνουμένων οἱ τῆς ἀσεβείας ᾿Αρείου ἀντιποιούμενοι· ἦσαν δὲ ὑπὲρ Εὐσέβιον τὸν Νικομηδείας, καὶ Θέογνιν τὸν τῆς Νικαίας, οὓς ἔμπροσθεν ἤδη ἐδηλώσαμεν ἀπέβλεπον δὲ ὁμοίως εἰς τοὺς μισθωτούς ᾿Αρείου φιλοσόφους τινὰς λογίους ὑπεράγαν, οὓς συνηγόρους τῆς οἰκείας μοχθηρίας μισθωσάμενος "Αρειος, σύν αὐτοῖς ἧκεν εἰς τὴν ἁγίαν ἐκείνην καὶ οἰκουμενικὴν σύνοδον. Παρῆσαν γὰρ πλεῖστοι ὅσοι φιλόσοφοι, εἰς οὓς ἠλπικότες, ὡς ἀρτίως ειρήκαμεν, οἱ τῆς ἀληθείας πολέμιοι, εἰκότως ἑάλωνται καὶ μετὰ τοῦ τῆς βλασφημίας αὐτῶν διδασκάλου. Πληρουμένης ἐπ' αὐτῷ καὶ αὐτῶν [αὐτοῖς] τῆς ἱερᾶς Γραφῆς λεγούση;" • Επικατάρατος πᾶς ἄνθρωπος, ὃς ἔχει τὴν ἐλπίδα αὐτοῦ ἐπ' ἄνθρωπον, καὶ ἀπὸ Κυρίου ἀπέστη ἡ καρ δία αὐτοῦ.» Απέστη γὰρ ὄντως ἀπὸ τοῦ Κυρίου ἡ βλάσφημος καρδία τοῦ θεομάχου Αρείου, καὶ τῶν κοινωνῶν τῆς ἀσεβείας αὐτοῦ, κτίσμα καὶ ποίημα τολμησάντων λέγειν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, τὸν πάντων στῶν φύσεων. CAP. XIII. Quomodo a philosophis Arii plurima contra sanclam illam apostolicorum Dei sacerdotum synodum prolata fuerint. Unus ex mercenariis illis Arii philosophis, qui præ cæteris omnibus admirationi fuit, plurima pro Ario contra nostros episcopos plures dies disseruit: sic ut quotidie propter disputationis conflictum ingens esset concursus multorum ad audiendum properantium. Philosophus interim mulla effundebat in ea quæ a sancta synodo dicebantur, atque objiciebat impias Arii blasphemias de Filio Dei, inquiens tempus aliquod fuisse cum ille non essel: et quod creatus factusque esset ex iis quæ non sunt: quodque alterius esset naturæ et substantiæ quam Pater. Atque hæc scelesta Arii dogmata magna animi contentione et orationis flumine propugnabat. Cum hac ille rabie contra Dei Filium fureret, et sanctorum Patrum coronam insectaretur acriter, loquente in ipso et per ipsum humanæ salutis hoste: econtra veritatis propugnatores episcopi nostri rationes convenientes et decentes pro apostolicis dogmatis sine tumultu et strepitu philosopho opposuerunt, maggum illum prophetam juxta et regen Davidem imitati, dicentem: «Paralus sum, el non sum turbatus "., Omnes enim versulas et implicatas philosophie rationes, ceu stupas, divini verbi flamma absumpsit. Verum ille diabolica verborum arte fretus, prædicatam ab episcopis veritalem vexare non desiit, facile, ut putabat, cum κτίστην καὶ δημιουργόν, ἀοράτων καὶ ὁρατῶν κτι *Οπου ἀπὸ τῶν φιλοσόφων Αρείου, κατὰ τῆς ἁγίας ἐκείνης τῶν ἀποστολικῶν τοῦ Θεοῦ ἱερέων συνόδου, πλεῖστα ὅσα ἀποφθέγγεται. Εἷς δέ τις τῶν μισθωτῶν ᾿Αρείου φιλόσοφος, λίαν παρὰ πάντας τοὺς ἄλλους θαυμαζόμενος, πολλὰ καὶ πάμπολλα ὑπὲρ 'Αρείου πρὸς τοὺς ἐπισκόπους τοὺς ἡμετέρους διετείνετο ἐπὶ πλείστας ὅσας ἡμέρας, ώστε γίνεσθαι ἐφ' ἑκάστης ἐκ τῆς διὰ τῶν λόγων συμβολής μεγάλην ἀκρόασιν τοῦ πλήθους τῶν συνερχομένων. Επισυγχέοντος τοῦδε φιλοσόφου κατὰ τῶν παρὰ τῆς ἁγίας συνόδου λεγομένων, τὰς ἀσεβεῖς Αρείου βλασφη μίας προβαλλομένου, λέγοντος περὶ τοῦ Θεοῦ τλ, Ην ποτε ὅτε οὐκ ἦν· καὶ ὅτι κτίσμα καὶ ποίημα ἐξ οὐκ ὄντων, καὶ ἐξ ἑτέρας οὐσίας καὶ ὑποστάσεώς ἐστι. Καὶ ὑπὲρ τούτων τῶν μικρῶν δογμάτων Αρείου πολὺς ἦν αὐτῷ ὁ ἀγὼν, καὶ αἱ τῶν λόγων νιφάδες. Λυττῶντος αὐτοῦ κατὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, καὶ κατα τρέχοντος τοῦ τῶν ἁγίων ἱερέων ἐκείνων χορού, λαο λοῦντος ἐν αὐτῷ, καὶ δι' αὐτοῦ τοῦ τῆς τῶν ἀνθρώ πων σωτηρίας ἐχθροῦ· οἱ δὲ τῆς ἀληθείας ὑπέρμα χοι, οἱ ἡμέτεροι ἐπίσκοποι, τὰς ὀφειλομένας καὶ πρεπούσας ὑπὲρ τῶν ἀποστολικῶν δογμάτων ἀντιθέσεις αταράχως τῷ φιλοσόφῳ προσέφερον· τὸν μέγαν προφήτην ὁμοῦ καὶ βασιλέα Δαυΐδ μιμούμε νοι, λέγοντα·. Ητοιμάσθην, καὶ οὐκ ἐταράχθην.» Πάσας γὰρ τὰς τοῦ φιλοσόφου πολυπλόκους προτά σεις, ὡς πυρὶ, τῷ θείῳ λόγῳ, στυππείου δίκην, κατά ανήλισκον. Ἀλλὰ καὶ οὗτος ὁ φιλόσοφος τῇ τῶν λόγων διαβολικῇ εὐτεχνίᾳ θαῤῥῶν, τὴν διὰ τῶν ἐπι· ss Cum sive præter. 26 Jerem. Avis, 1. 37 Psal. cxvISI,

LIB. II. 125% tur objectas quæstiones, ex argumentis etiam forLioribus, quibus constringi sibi ipsi videbatur, instar anguillæ elabens. Licet ad hunc ille modum furens, multo fastu in tranquillaın synodum sese inferret insolentius, existimans se vincere posse inviclam inereati Spiritus Christi qui in iis erat, potentiam, ex suis ipsius verbis convictus succubuit tandem: ut ostenderet Deus, qui comprehendit sapientes in astutia eorum 38, quod non in sermone, sed in virtute regnum ipsius situm sit, per quemdam ex servis suis qui illic aderant, malum dæinonem in philosopho loquentem non solum imperiose tacere jussit, verum etiam ejecit inde. Quidam enim ex sanctis confessoribus qui synodo intererant, vir simplex natura et apertus, si quis alius ex eo cœtu, qui nihil aliud noverat præter Christum, et hunc crucifixum in carne, secundum Scripturas: cum una cum episcopis esset, et videret philosoplum insultantem piis nostris episcopis, et disputationis versutia sese jactantem, poscit ab episcopis Dei sacerdotibus veniam colloquendi et congrediendi cum philosopho. Tum vero episcopi nostri cum simplicitatem viri et litterarum imperitiam viderent, suadebant ei in medium Don prodire, ne forte ab improbis et veritatis hosti bus irrideretur. Ille cum continere se non posset, philosophum aggreditur, et ad eum inquit: In nomine Jesu Christi Dei Verbi semper cum Patre exsistentis, audi veritatis dogmata, o philosophe. Certe, inquit ille, si dixeris. Tum sanclus: Deus, inquit, unus est, qui postquam colum, terram, maria, et quæcunque in iis continentur, fabricasset, et hominem ex terra Buxisset, omnia sustentavit Verbo suo, et Spiritu sancto. Hoc Verbum, o philosophe, Dei Filium esse cognoscentes, adoramus, credentes illum, ut nos redimeret, ex Virgine carnem assumpsisse, natum esse, et hominem factum esse, et per carnis suæ passionem in cruce et mortem, ab æterna damnatione nos liberavisse, perque resurrectionem suam, æternam nobis vitam contulisse: quem ad coelos regressum, speramus iterum venturum, et judicem futurum omnium quæ in vita gessimus. Hæccine σκόπων ἀλήθειαν κηρυττομένην ἀντιτοξεύειν ἐν quovis obvio manus conserens, dissolvere nitebaίστατο· εὖ μάλα ῥᾶσα πᾶσι τοῖς ἐπαγομένοις αὐτῷ, ὡς μετο, προσφερόμενος, ἐπιλύειν τε ἐβιάζετο τὰ κινούμενα δίκην ἐγχέλυος· ἐν οἷς γὰρ ἐδόκει ἑαυτῷ συνίστασθαι, διολισθαίνων τῶν ἐπικρατεστέρων αὐτῷ προσφερομένων νοημάτων. ᾿Αλλὰ καὶ οὕτως κορυβαντιῶν ἀλαζονικῶς κατὰ τῆς εἰρηνικωτάτης συνόδου εφέρετο, ἐλπίζων νικᾶν τοῦ ἐν αὐτοῖς ἀκτίστου Πνεύματος Χριστοῦ τὴν ἀκαταμάχητον δύναμιν, ἐκ τῶν οἰκείων ῥημάτων αλισκόμενος συγκατἐπιπτεν· ἵνα δείξῃ ὁ Θεὸς ὁ δρασσόμενος τοὺς σου φοὺς ἐν τῇ πανουργίᾳ αὐτῶν, ὅτι οὐκ ἐν λόγῳ ἡ βασιλεία αὐτοῦ, ἀλλ' ἐν δυνάμει συνίσταται, δι᾿ ἑνὸς τῶν ἐκεῖσε δούλων αὐτοῦ τὸν ἐν τῷ φιλοσόφῳ λαλοῦντα πονηρὸν δαίμονα ἰσχυρῶς κατεσίγησεν, οὐ μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐξέβαλον. Ανήρ γάρ τις ἐκ τῶν παρόντων τῇ συνόδῳ ἁγίων ὁμολογητῶν, ἁπλοῦς τὴν φύσιν, εἴπερ τις ἄλλος τῶν ἁγίων, καὶ μηδὲν ἕτερον εἰδὼς εἰ μὴ Ἰησοῦν Χριστὸν, καὶ τοῦτον ἐσταυρωμέ νων σαρκί, κατὰ τὰς Γραφάς, συνὼν τοῖς ἐπισκόποις, καὶ ὁρῶν τὸν φιλόσοφον κατεπαιρόμενον τῶν ἡμετέρων ἁγίων ἐπισκόπων, καὶ τῇ μοχθηρᾷ αὐτοῦ συζητήσει καταλαζονευόμενον, αἰτεῖ παρὰ τῶν ἐπισκόπων τῶν τοῦ Θεοῦ ἱερέων χώραν αὐτῷ συνομιλίας παρ' αὐτῶν πρὸς τὸν φιλόσοφον δοθῆναι. Τότε οἱ καθ' ἡμᾶς ἅγιοι ἐπίσκοποι θεωροῦντες τοῦ ἀνδρὸς τὴν ἁπλότητα, καὶ τὸ ἄπειρον αὐτὸν εἶναι γραμμάτων, ἔπειθον μὴ δοῦναι ἑαυτὸν εἰς τὸ μέσον, μήποτε παρὰ τοῖς μου χθηροῖς, καὶ τῆς ἀληθείας ἐχθροῖς, γέλως γένηται. Ο δὲ μὴ ἀνασχόμενος πρόσεισι τῷ φιλοσόφῳ, και φησι πρὸς αὐτόν· Ἐν ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ ἀεὶ σὺν τῷ Πατρὶ ὄντος Θεοῦ Λόγου, ἄκουσον τὰ τῆς ἀληθείας δόγματα, ὦ φιλόσοφε. Ὁ δὲ πρὸς αὐτόν· Ἐὰν εἶποις. Καὶ ὁ ἅγιος πρὸς αὐτόν· Εἷς ἐστιν ὁ Θεὸς, φησίν, ὁ τὸν οὐρανὸν, καὶ τὴν γῆν, καὶ τὴν θάλασ σαν, καὶ τὰ ἐν αὐτοῖς πάντα δημιουργήσας, ὁ καὶ τὸν ἄνθρωπον ἐκ γῆς διαπλάσας, ὑποστήσατό τε τὰ πάντα τῷ λόγῳ αὐτοῦ, καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι. Τοῦ τον τὸν Λόγον, ὦ φιλόσοφε, Θεοῦ Υἱὸν ἡμεῖς εἰδότες προσκυνοῦμεν, πιστεύοντες διὰ τὴν ἡμετέραν ἀπολύτρωσιν ἐκ Παρθένου αὐτὸν σεσαρκῶσθαι, καὶ τε τέχθαι καὶ ἐνηνθρωπηκέναι, καὶ διὰ τοῦ τῆς σαρκὸς αὐτοῦ πάθους τοῦ ἐν τῷ σταυρῷ καὶ τοῦ θανάτου ἠλευθερωκέναι αὐτὸν ἡμᾶς ἐκ τῆς αἰωνίου κατακρί σεως διά τε τῆς ἀναστάσεως αὐτοῦ ζωὴν ἡμῖν αὐ- credis, ο philosophe? ille tanquam disserendi et τὸν αἰώνιον περιποιεῖσθαι· ὃν καὶ εἰς οὐρανούς ἀνελθόντα ἐλπίζομεν πάλιν ἐλεύσεσθαι, κριτήν τε ἔπεσθαι περὶ πάντων ὧν διεπραξάμεθα. Πιστεύεις τούτοις, ὦ φιλόσοφε; Ο δὲ φιλόσοφος, ὡς ἂν μηδε πώποτε πεῖραν λόγων εἰς ἀντίθεσιν ἐσχηκώς, ἀπὸ ηνεώθη, καὶ ὡς κωφὸς ἢ ἄλαλος, οὕτως ἀπεσιώπησε τοῦτο μόνον οἰκτρᾷ λίαν τῇ φωνῇ πρὸς αὐτὸν εἰρη χώς, ὅτι Καμοὶ ταῦτα οὕτως ἔχειν δοκεῖ, μηδὲν ἔτερον εἶναι, ἢ πάντα καθώς προείρηκας. Ο δὲ γέρων πρὸς αὐτὸν ἔφη· Εἰ ταῦτα οὕτως ἔχειν πιστεύεις, ὦ φιλόσοφε, ἀναστὰς ἀκολούθει μοι, καὶ ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν σπουδάσωμεν, ἐν ᾗ λήψῃ τὸ σημεῖον ταύ “Job v, 13; 1 Cor. 111, 19. contradicendi imperitus obstupuit, et velut surdas aut mutus obticuit: hoc solum voce ad commiserationem inflexa dicere potuit: Mihi hæc ita se habere videntur, nec aliud quidquam verius esse credo, quam quod tu dixisti. Tum senex ait: Si haec ita se habere credis, philosophe, surge, sequere me, ad ecclesiam properemus, in qua hujus fidei sigillum accipias. Philosophus autem cum mentem suam ad veram in Deum pietatem flexisset, surrexil et secutus est senem. Conversus vero ad discipu los suos, et ad eos qui audiendi gratia ¡Huc confuxerant: Audite, inquit, o viri: quandiu verbis

contendebamus, verba verbis opposui, et objecta της τῆς πίστεως. Ὁ δὲ φιλόσοφος μεταβαλὼν ὅλον dicendi arte refelli: sed ubi pro verbis divina vir- ἑαυτὸν πρὸς τὴν ἀληθῆ εἰς τὸν τῶν ὅλων Θεὸν εὐσέtus ex ore dicentis prodiit, non potuerunt amplius δειαν, ἀναστὰς ἠκολούθει τῷ γέροντι, καὶ ἐπιστραverba virtuti resistere, nec homo adversari Deo φεὶς λέγει τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ, καὶ πᾶσι τοῖς συν valuit. Εt ideo si quis vestrum intelligere potuerit, ελθοῦσιν εἰς τὴν ἀκρόασιν. Ακούσατε, φησίν, ὦ quæ mihi intellexisse videor, credat in Christum, ἄνδρες, ἕως ὅτε λόγων εποιούμην σπουδήν, λόγους et sequatur hunc senem, in quo locutus est Deus. ἀντετίθουν, καὶ τὰ προσφερόμενα τέχνῃ τοῦ λέγειν lloc itaque pacto philosophus illuminatus, et Chri- ἀνέτρεπον· ὅτε δὲ ἀντὶ λόγων δύναμίς τις θεία stianus factus, se victum esse a sene gratulabatur. ἐκ στόματος τοῦ ζητοῦντος προελήλυθεν, οὐκ ἴσχυο Quod vero philosophus baptizatus fuerit, et Dei σαν οἱ λόγοι λοιπὸν τῇ δυνάμει ἀντιτάξεσθαι· οὔτε Ecclesia adjunctus, quod quieverit, et ob magni- γὰρ ἄνθρωπος Θεῷ οἷός τέ ἐστιν ἀντιστήσεσθαι. Διά fica Dei facta exsultaverit, synodus ipsa gaudebat. τοι τοῦτο εἴ τις ὑμῶν δύναται συνιέναι, ὡς ἐγὼ νενόμικα, πιστεύσει εἰς Χριστὸν, καὶ ἀκολουθησάτω τούτῳ τῷ γέροντι, ἐν ᾧ ἐλάλησεν ὁ Θεός. Τοῦτον τὸν τρόπον ἀναλαβὼν ὁ φιλόσοφος, φωτισθείς, καὶ γενόμενος Χριστιανός, έχαιρεν ἡττηθεὶς ὑπὸ τοῦ γέροντος· τούτου δὲ τοῦ φιλοσόφου βαπτισθέντος, καὶ τῇ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίᾳ συναφθέντος, καὶ δια αναπαυομένου καὶ ἀγαλλιῶντος ἐπὶ τοῖς μεγαλείοις τοῦ Θεοῦ, ἡ σύνοδος ἔχαιρεν. CAP. XIV. Refutatio alterius philosophi, cui Phædo nomen, qui etiam pro impio Ario, et blasphemia ab illo inventa, verba fecit. Propositio philosophi ad sanctam synodum super illud: • Faciamus hominem 39. • Dixitque Deus: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. › Si quidem igitur, ut vox indicat, mens etiam erat separatim subsistens, Deum dixerit aliquis habere hominis effigiem novimus autem Deum simplicem esse ac sine figura. Quid ergo sibi volunt appellationum istarum significationes? dicite, nunquid Deus hominis habet figuram? Responsio sanctorum Patrum per Eustathium episcopum Antiochia. Non sic, o philosophe, sed quod Deus dixit: ‹ Præsint universæ terræ, et dominentur ei, et omnibus quæ in ea sunt "*: > hoc accommodatum est ei, facere scilicet hominem ad imaginem Dei, et præesse illum universæ terræ. Nam ut Deus præest toti terræ, et omnibus quæ in ea sunt; sic hominem totius terræ et eorum quæ in ea sunt, veluti alterum præsidem constituit. Hoc dico esse, hominem ad imaginem et similitudinem Dei factum esse. CAP. XV. Altera adhuc responsio sanctorum Patrum per eumdem episcopum Eustathium. ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. Αντίῤῥησις ἑτέρου φιλοσόφου τοὔνομα Φαίδωνος, ποιουμένου καὶ αὐτοῦ τοὺς λόγους ὑπὲρ τοῦ θεομάχου Αρείου, καὶ τῆς ἐφευρεθείσης υπ' αὐτοῦ βλασφημίας. Πρότασις τοῦ φιλοσόφου πρὸς τὴν ἁγίαν σύνο οδον εἰς τό· ι Ποιήσωμεν ἄνθρωπον. «Καὶ εἶπεν ὁ Θεός· Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εικόνα ἡμετέραν, καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν.» Εἰ οὖν ὡς ἡ φωνὴ δηλοῖ ἡ καὶ ὁ νοῦς ἐξαπαχθείς, ἀνθρωπόμορφον ἄν τις λέξει τὸν Θεόν. Τὸν δὲ Θεὸν ἴσμεν ἁπλοῦν καὶ ἀσχημάτιστον. Τί οὖν βούλονται αἱ σημασίαι τῶν προσηγοριῶν τούτων; φατέ, μὴ ἄρα ἀνθρωπόμορφον τὸ θεῖον; Απόκρισις τῶν ἁγίων Πατέρων διὰ Εὐσταθίου ἐπισκόπου Αντιοχείας. Οὐχ οὕτως, ὦ φιλόσοφε, ἀλλ᾽ ἢ τὸ εἰπεῖν τὸν Θεόν· • Αρχέτωσαν πάσης τῆς γῆς· καὶ τὸ, Κατακυριευσά τωσαν αὐτῆς, καὶ πάντων τῶν ἐν αὐτῇ, ν τοῦτο τὸ κύριόν ἐστι, τοῦ ποιῆσαι τὸν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα Θεοῦ, καὶ ἄρχειν αὐτὸν πάσης τῆς γῆς. Ἐπείπερ, ὡς ἄρχει ὁ Θεὸς ἁπάσης τῆς γῆς, καὶ τῶν ἐν αὐτῇ πάντων, οὕτω καὶ τὸν ἄνθρωπον δεύτερον άρχοντα πάσης τῆς γῆς καὶ τῶν ἐν αὐτῇ κατέστησε. Τούτο εἶναι τὸ, κατ' εἰκόνα Θεοῦ καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν γενέσθαι τὸν ἄνθρωπον φημί. "Ετι ἀνταπόκρισις τῶν ἁγίων Πατέρων διὰ τοῦ αὐτοῦ ἐπισκόπου Ευσταθίου. • Καὶ εἶπεν ὁ Θεός· Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν.» ᾿Αλλὰ πρὸς τίνα ἔφη, ζητήσωμεν, φιλόσοφε. Ἐν τῷ γὰρ εἰπεῖν • Καὶ εἶπεν ὁ Θεὸς, ποιήσωμεν ἄνθρωπον, ο ἐπὶ ήγαγε λέγων· «Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα Θεοῦ ἐποίησεν αὐτὸν, ἄρσεν καὶ θῆλν ἐποίησεν αὐτούς.» Η οὖν τοῦ Ποιήσωμεν σημασία τὸ εἶναι πρόσωπον συνδημιουργὸν σημαίνει, καὶ συνισοπροσήγορον εἰσάγει. Ὡς γὰρ Θεὸς ὁ Πατήρ • Dixitque Deus: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram.. Sed cui dixit, inquiramus, ο philosophe. In eo enim quod dicitur: • Dixitque Deus: Faciamus hominem, subjecit dicens: Et fecit Deus hominem: ad imaginem Dei fecit illum, masculum et feminam fecit eos.. Verbi ergo, Faciamus, significatio personam esse concreantein indicat, et æqualem appellationem inducit. Ut enim Pater Deus est qui dixit: • Faciamus hominem: › ita et Deus is est cui dixit, faciamus, cumn sit ἐστιν, ὁ εἰπὼν, ο Ποιήσωμεν ἄνθρωπον· ο ούτως 39 Gen. 1, 26. s. ibid.

HISTORIA CONCILII NICÆNI. LIB. II. ejus quæ dixit: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, et ejus quæ hominem fecit. llla enim vos, Faciamus, sanctam prorsus et nequaquam diversam Patris et Filii divinitatem exprimit. Imago enim Dei simplex est, et omnis compositionis expers, cum sit ignis natura. ὁ Θεός ἐστι καὶ πρὸς ἐν τὸ Ποιήσωμεν είμηκε, & eadem essentia divinitatis atriusque persons, et μιᾶς οὔσης τῆς τῶν ἀμφοτέρων προσώπων θεό τητος, τοῦ τε εἰπόντος, ο Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ' ὁμοίωσιν, ο καὶ τοῦ ποιήσαντος τὸν ἄνθρωπον. Τὸ γὰρ Ποιήσωμεν, τὸ πανάγαθον καὶ ἀπαράλλακτον τῆς τοῦ Πατ τρὸς καὶ Υἱοῦ θεότητος παρίστησιν ἡ φωνή. Η γὰρ · τοῦ Θεοῦ εἰκὼν ἁπλῆ καὶ ἀσύνθετός ἐστι, πῦρ οὖσα τῇ φύσει. Απόκρισις σύμφωνος τῶν ἁγίων Πατέρων. Φῶς ἀπρόσιτον καὶ ἄστεκτός ἐστι φύσις, ἡ τῆς ἁγίας Τριάδος οὐσία. Αὕτη ἐστὶν ἡ διάνοια τοῦ, Ποιήσωμεν. Αντίρρησις τοῦ φιλοσόφου ὑπὲρ ᾿Αρείου. Πάλιν ἐρῶ τὸ τὸν Θεὸν ἁπλοῦν εἶναι, καὶ ἀσχημάτιστον, καὶ ἀσύνθετον. Πῶς οὖν ἄρα νοητέον, τό, • Κατ' εἰκόνα ἡμετέραν, καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν;» καὶ τὸ μὴ προϋπάρχειν τὸν εἰπόντα τοῦ πρὸς ὅν ἔλεγε, • Ποιήσωμεν ἄνθρωπον· καὶ τὰ ἑξῆς; Φατὲ ἡμῖν σαφῆ τὴν περὶ τούτων ἀπόδειξιν, εἰ δύνασθε. Οἱ ἅγιοι ἐπίσκοποι διὰ Ὁσίου ἐπισκόπου πόλεως Κουρδούδης, ερμηνεύοντος αὐτὸν ἑτέρου, εἶ που Consors responsio sanctorum Patrum. Lumen inaccessibile est, et natura incomprehensibilis est sanctæ Trinitatis essentia. Hic est sensus verbi, Faciamus. CAP. XVI. Contradictio philosophi pro Ario. Iterum dicam Deum simplicem esse, sine figura et conspositione. Quomodo igitur intelligendum est illud: «Ad imaginem et similitudinem nostram? el quo pacto qui dixit, c Faciamus hominem, et quæ sequuntur, non subsistat ante illum cui dicebat? Enuntiate nobis perspicuam de his demonstrationem, si potestis. Sancti episcopi per Osium episcopum civitatis Corduba, interpretante illum aliero, dixerunt: ab quæ factæ sunt: dixisset utique juxta impietatem vestram, increatus Deus ad creatum, secundum vos, Filium: Facias mihi hominem ad imaginem et similitudinem meam. Sed siquidem Pater semper est Deus, ut prius ostendimus, Filius etiam cum Patre semper exsistit, non temporibus posterior, non potestate minor, non loco circumscriplus, sed semper itidem perpetuo cum Patre subsistens, ex ipso juxta prædicta incomprehensibiliter et ineffabiliter genitus, verus Deus semper exsistens: ex vero Deo et Patre semper exsistente, dominans cum Patre, coæternus Patri, regnans semper cum Patre, consubstantialis Patri, æque Εἰ προϋπῆρχεν, ὡς σὺ φής, τοῦ Υἱοῦ ὁ Πατήρ, Si, ut tu dicis, Pater ante Filium exstitit, et καὶ μεταγενέστερος ὁ Υἱὸς μετὰ χρόνους τινὰς posterior Filius post aliqua tempora creatus est a κτισθεὶς ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, καὶ εἰς Υἱὸν αὐτοῦ Deo et postea Filius ab eodem Patre declaratus, μετὰ ταῦτα ὑπ' αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς ἀναγορευθεὶς, ut impie blasphemantes asseritis, prius eum καθά φατε ἀσεβῶς βλασφημοῦντες, εἰς ποίησιν " ipso fuisse creatum ad creationem naturaru τῶν κτιστῶν φύσεων προκεκτίσθαι αὐτὸν ὑπ' αὐτ τοῦ· εἶπεν ἂν, κατὰ τὴν ὑμετέραν ἀσέβειαν, ὁ ἄκτιστος Θεὸς πρὸς τὸν κτιστὸν Υἱὸν καθ᾽ ὑμᾶς· Ποίησόν μοι ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἐμὴν καὶ ὁμοίωσιν. Αλλ' ἐπείπερ ἀεὶ Πατὴρ ὁ Θεὸς, ὡς προαπεδείξαμεν, καὶ ἀεὶ συνυπάρχει τῷ Πατρὶ ὁ Υἱός, οὐ μεταγενέστερος χρόνοις, οὐκ ἐλάσσων δυνάμει, οὐ περιγραπτός τόπῳ, ἀλλ' ἀεὶ καὶ ὡσαύτως ἀϊδίως συνυπάρχων τῷ Πατρί, γεγενημένος ἐξ αὐτοῦ ἀπο ρινοήτως καὶ ἀνεκφράστως, καθὰ προειρήκαμεν, Θεὸς ἀληθινὸς ὢν ἀεὶ, ἐκ τοῦ ἀεὶ ὄντος ἀληθινοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, συνάναρχος τῷ Πατρὶ, συναΐδιος τῷ Πατρί, συμβασιλεύων ἀεὶ τῷ Πατρὶ, ὁμοούσιος τῷ Πατρὶ, ἰσοδύναμος τῷ Πατρὶ, συνδημιουρ- potens ut Pater, creator cum Patre. Si enim onγὸς τῷ Πατρί. Εἰ γὰρ διὰ τοῦ Υἱοῦ γεγενῆσθαι λέγει ἡ θεία τῶν Εὐαγγελίων φωνή, καὶ ὅτι · χωρὶς αὐτοῦ γέγονεν οὐδὲ ἐν 8 γέγονεν, ἀλλ' ὅμως οὐ δίχα τοῦ Πατρὸς ἐδημιούργησεν. Αλλ' ἐπε!- περ μία θεότης, καὶ βουλὴ μία τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, αχωρίστως ἀεὶ ὄντος τοῦ Πατρὸς πρὸς τὸν Υἱὸν, καὶ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα· νοητέον οὖν, ὦ φιλόσοφε, ὅτι ἐν κατὰ τὴν τῆς θεότητος οὐσίαν ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς καθὰ καὶ ἐν Εὐαγγελίοις ὁ αὐτὸς Υἱὸς βου· Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐσμεν.» Πρὸς ὃν ἔλεγε· ι Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ' ὁμοίωσιν.» • Joan. 1, 3. * Joan. x, 30. * Gen. 1, 26. PATROL. GR. LXXXV. mia per Filium facta testatur divina Evangeliorum vox, et sine ipso factum est nihil, quod factum est 60:: et simul, non divisim a Patre creavit: siquidem una est divinitas, et sententia una Patris et Filii et Spiritus sancti, nunquam separato Patre a Filio, neque Filio a Patre: intelligendum ergo est, o philosophe, quod Pater et Filius secundum substantiam deitatis unum sunt, sicut et in Evangelio ipse Filius clamat: Ego et Pater unum sumus *; › cui dicebat: ‹ Faciamus hominem a‹l imaginem et similitudinem nostram 4.

Con:ratictio philosophi. Jain etiam in prioribus interrogationibus dicebamus Deum non habere hominis effigiem: quam ergo significationem habet hæc oratio: • Ad imaginem et similitudinem nostram?, dicite nobis. Non enim parvam nobis hic sermo exhibet difficultatem interim hoc dicendum est. Responsio sanctæ synodi per eumdem episcopum Osium civitatis Cordubæ. Illud, e ad imaginem o philosophe, non ad corporum constitutionem, sed ad mentem relatum el expressum esse docet sermo veritatis. Audi ergo et intellige. Deus cum sit natura bonus, intelligenti hominis substantiæ. insculpsit illud: • Ad imaginem et similitudinem, ut bonitatem, simplicitatem, sanctitatem, puritatem, candorem, probitatem, ſelicitatem, et his similia: ut qua Deus est per naturam, eadem per ipsius gratiam habere posset ab ipso creatus homo, hoc est, ipsius hominis mens. Εt ut pictores periti similitudines imaginum in tabulis, non ex uno semper colore, sed ex variis perpetuo depingunt: sic Deus homini etiam quem creavit, in animæ intelligentis conditorio, hoc est in mente, concessit, ut per virtutes laberet illud, ut ad imaginem et similitudinem suam fingeretur: cum in homine abunde conspiciatur imago per prædictas illas res divinas, quas Deus in ipso reposuit, dicens: c Faciumnus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. 2 CAP. XVII.. Contradictio philosophi. Αντίρρησις τοῦ φιλοσόφου. Καὶ ἤδη ἐν ταῖς προτέραις επερωτήσεσιν ἔφαμεν, μὴ εἶναι τὸν Θεὸν ἀνθρωπόμορφον· τίνα οὖν ἔχει τὴν σημασίαν ἡ ῥῆσις αὕτη, τὸ ο Κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν;» φατὲ ἡμῖν. Οὐ γὰρ μικρόν ἡμῖν ἡ λέξις παρέχει ἀγῶνα· τέως τοῦτο λεκτέον. Απόκρισις τῆς ἁγίας συνόδου διὰ τοῦ αὐτοῦ ἐπισκόπου Οσίου πόλεως Κουρδούσης. Τὸ ι κατ' εἰκόνα, ο ὦ φιλόσοφε, νοητέον οὐ κατά τὴν σωμάτων σύνθεσιν, ἀλλὰ κατὰ νοερὸν ἐντετιπῶσθαι ὁ τῆς ἀληθείας παρίστησι λόγος. "Ακουε τοίνυν καὶ σύνες. Ἀγαθὸς ὢν ὁ Θεὸς τῇ φύσει, ἐνέπηξε τῇ νοερᾷ τοῦ ἀνθρώπου οὐσίᾳ τὸ, ο κατ' εἰκόνα αὐτοῦ καὶ ὁμοίωσιν, ο οἷον τὴν ἀγαθότητα, τὴν ἁπλότητα; τὴν ἁγιότητα, την καθαρότητα, την ἀφθονίαν, τὴν χρηστότητα, τὴν μακαριότητα, καὶ τὰ τούτοις ὅμοια· ἵνα ἅπερ ἐστὶν ὁ Θεὸς τῇ φύσει, ταῦτα κατὰ τὴν αὐτοῦ χάριν ἔχειν δυνηθῇ καὶ ὁ ὑπ' αὐτοῦ κτισθεὶς ἄνθρωπος, τοῦτ' ἔστι τὸ νοερὸν αὐτ τοῦ. Καὶ ὥσπερ οἱ τῶν ζωγράφων ἐπιστήμονε; γράφοντες ἐν σανίσι τὰς ὁμοιώσεις τῶν εἰκόνων, ἐκ διαφόρων καὶ οὐκ ἐξ ἑνὸς χρώματος τὰς εἰκόνας ἀπαραλείπτως γράφουσιν· οὕτω δέδωκεν ὁ θεὸς τῷ ἀνθρώπῳ τῷ ὑπ' αὐτοῦ κτισθέντι ἐν τῷ νοερῷ ταμείο τῆς ψυχῆς, τοῦτ' ἔστι τῷ νῷ, ἔχειν διὰ τῶν ἀρετῶν τὸ κατ' εἰκόνα αὐτοῦ καὶ ὁμοίωσιν· τῆς εἰκόνος ἀπο ραλείπτου εὑρισκομένης ἐν τῷ ἀνθρώπῳ διὰ τῶν προῤῥηθέντων θείων πραγμάτων, ὧν ἀνέθηκεν αὐτῷ ὁ Θεὸς, εἰπών·. Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν.» Differantur ista hoc præsenti tempore: Illud potius quærendum est, de eo scilicet, per quod Deus hominem fecit, et omnia quæ videntur et que non videntur. Non enim mihi videntur recte se habere quæ dixistis, quod unum pariter fuerit semper Filius cum Patre in idipsum, et quod Filius seniper fuerit Deus cum Patre. Ego vero dicerem a Deo factum fuisse, ut in creaturis ministrum ageret, Indigebat enim Deus ministro ad hominis et mundi opificium. Ideoque opifex Deus naturas creatas cfecturus, constituit sibi instrumentum per quod naturas omnes crearet. Quemadmodum enim faber sibi constituit prius instrumentum, in eorum quæ facturus est, structuram: ita licet in Deo cogitare, quod supponens sibi ipsi Filium tanquam instrumentum, mundum per ipsum creaverit. Quod enim ab Apostolo dictum est, quod omnia per ipsum ficta sunt *,» natura per ipsum quasi per instrumentum factæ sunt. Et quod Deus dixit creatum esse hominem ad imaginem et similitudinem nostram, per instrumentum, hoc est per Filium, ad suam ipsius imaginem et similitudinem Deus dixit. • Joan. 1, 3. Αντίῤῥησις τοῦ φιλοσόφου. Υπερκείσθω μοι ταῦτα ἐπὶ τοῦ παρόντος καιροί· Ἐκεῖνο δὲ μᾶλλον ἐπερωτητέον περὶ τοῦ, δι' οὗ ἐπαίτ σεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, καὶ πάντα τά τε δρώμενα, τά τε μὴ δρώμενα. Οὐ γάρ μοι δοκεῖ εὖ ἔχειν, ἅπερ εἰρήκατε, ὅτι ἐν κατὰ τὸ αὐτὸ ὁ Πατὴρ καὶ ὁ 1ΐ; ἀϊδίως ἅμα, καὶ ὅτι Θεὸς ἀεὶ συμπροϋπάρχων το Πατρὶ ὁ Υἱός. Ἐγὼ δὲ φαίην ὑπουργὸν ἐν τοῖς κα σμασι γεγενῆσθαι αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ. Ἐδείτο γάρ ὁ Θεὸς ὑπουργοῦ εἰς τὴν τοῦ ἀνθρώπου καὶ τὸ κόσμου κατασκευήν. Διὸ μέλλων ὁ δημιουργὸς Θεὸ; κτίζειν τὰς κτιστὰς φύσεις, ὑπεστήσατο ἑαυτῷ ἐργαλεῖον, δι' οὗ κτίσει πάσας τὰς φύσεις. Ωσπες γὰρ ὁ τέκτων προϋφιστῇ ἐργαλεῖα εἰς τὴν τῶν ὑπ' αὐτοῦ μελλόντων γίνεσθαι κατασκευὴν, οὕτως ἐπὶ νοῆσαι καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ, ὅτι ὑποστήσας ἑαυτῷ ε: ἐργαλεῖον τὸν Υἱόν, ἔκτισε δι' αὐτοῦ τὸν κόσμον. Τ. γὰρ ὑπὸ τοῦ ἀποστόλου ῥηθὲν, ὅτι «Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, ο ὡς δι' ἐργαλείου ἐκτίσθησαν αἱ δι' αὐτο φύσεις. Καὶ τὸ κατ' εἰκόνα δὲ ἡμετέραν καὶ καθ' ὁμοίωσιν εἰπεῖν τὸν Θεὸν κτισθῆναι τὸν ἄνθρωποι, διὰ τοῦ ἐργαλείου, τοῦτ᾽ ἔστι διὰ τοῦ Υἱοῦ κατὰ τὴν ἑαυτοῦ εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν, εἶπεν ὁ Θεός.

LIB. II. Ανταπόκρισις τῶν ἁγίων Πατέρων διὰ Λεοντιου Mutua responsio sanctorum Patrum per Leontium ἐπισκόπου Καισαρείας Καππαδοκίας, καὶ Εὐψυχίου ἐπισκόπου Τυάννων. Εἰ οὖν, ὡς σὺ φής, ἐργαλεῖον ὁ Υἱὸς εἰς ποίησιν τῶν κτιστῶν φύσεων ὑπὸ τοῦ Πατρὸς ἐκτίσθη, ἐκ τῶν σεαυτοῦ καταπίπτεις λόγων, ὦ φιλόσοφε. Λέγει γὰρ ἡ τοῦ Εὐαγγελίου φωνή, ὡς καὶ αὐτὸς ἀρτίω; ἐμνήσθης.: Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο.» Καὶ ἐπάγει· ι Καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἕν, ὃ γέγονεν.» Εἰ οὖν πᾶν τὸ κτιστὸν δι' αὐτοῦ γέγονε, καὶ χωρὶς αὐτοῦ γέγονεν οὐδὲ ἓν 8 γέγονε, κτίσμα δὲ καὶ ὁ Υἱὸς, ὡς αὐτὸς φής· ἑαυτὸν ἔκτισεν ἄρα, καὶ οὐχ ὁ Πατήρ. Αντίῤῥησις τοῦ φιλοσόφου. *Απαξ εἶπον, ὅτι πάντα δι' ἐργαλείου, δι' αὐτοῦ ἐποίησεν ὁ Θεὸς, εἰς αὐτὸ τοῦτο ποιήσας αὐτὸν πά σης κτίσεω; [ἔσ. πρὸ πάσης], καὶ πρὸς ποίησιν τῶν κτιστῶν φύσεων ἐργαλεῖον εὐτρεπίσας αὐτόν. Ανταπόκρισις τῶν ἁγίων Πατέρων διὰ τῶν αὐτῶν ἐπισκόπων Λεοντίου καὶ Εὐψυχίου. Εἰπὲ, ὦ βέλτιστε, ποῦ σοί τις ἐργαλεῖα ἀνεβόησε τὸν Υἱὸν [ῖσ. καὶ τὸ] τοῦ Θεοῦ; τί καὶ τὸ ἅγιον αὐτοῦ Πνεῦμα; παράσχου ἡμῖν τὰς μαρτυρίας τῶν ὑποθέσεων. Τίνος πνευματοφόρου έχεις τὰς ὑπογραφές ἐκδώσαντος ἐργαλεῖον τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τὸν κτίστην, πάντων τῶν αἰώνων καὶ πασῶν στρατιῶν ἐπουρι νίων, καὶ πάντων ἐπιγείων; Επάκουσον τοίνυν, ὦ φιλόσοφε, τῶν μαρτυριῶν τῶν ἐκ τῶν θείων Γραφῶν, τῶν ἐκθησάντων Θεὸν ὡς ἀΐδιον τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν αὐτοῦ, κτίστην τε καὶ δημιουργὸν πασῶν τῶν κτιστῶν φύσεων. Ἐν μὲν βίβλῳ κτίσεως ἔχεις Μωσήν τὸν προφήτην, ὃς συνδημιουργὸν τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ τὸν Υἱὸν ἐξέδωκε, λέγων καθὰ προειρήκαμέν σοι, ὦ βέλτιστε· εἶπεν ὁ Θεός, ο Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν.» Πρόσωπον συνδημιουργὸν συγκαλεῖν πέφυκεν, ἀλλ᾽ οὐχὶ έργα λεῖα. Τὸ γὰρ εἰπεῖν· «Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρω που, κατ' εἰκόνα τοῦ Θεοῦ ἐποίησεν αὐτὸν, ἄῤῥεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς· αὐθεντίαν προσώπου ση· μαίνει. Ἐν τῷ γὰρ εἰπεῖν· ι Ποιήσωμεν ἄνθρω που, ἡ ἀναιρεῖ τὴν τῶν ἐργαλείων ἐπίνοιαν. Τρανωτέραν δέχου μαρτυρίαν αὐθεντικήν, εἰς μόνον τὸ πρόσωπον τοῦ Υἱοῦ ἐκτεθεῖσαν, δεικνῦσαν αὐτὸν δημιουργὸν πασῶν τῶν γενητῶν φύσεων, ὡς γέγραπ- η ται ἐν βίβλῳ Βαρούχ, ἐκ στόματος "Ιερεμίου προφή του λέγοντος. • Ο κατασκευάσας τὴν γῆν εἰς τὸν αἰῶνα χρόνον, ἐνέπλησεν αὐτὴν κτηνῶν τετραπόδων. Ὁ ἀποστέλλων τὸ φῶς, καὶ πορεύεται· ἐκάλεσεν αὐτὸς, καὶ ὑπήκουσεν αὐτῷ τρόμῳ. Οἱ δὲ ἀστέρες ἔλαμψαν ἐν ταῖς φυλακαῖς αὐτῶν, καὶ ηὐφράνθησαν. Ἐκάλεσεν αὐτοὺς, καὶ εἶπαν· Πάρεσμεν· ἔλαμψαν μετ' εὐφροσύνης τῷ ποιήσαντι αὐτούς. Οὗτος ὁ Θεὸς ἡμῶν, οὐ λογισθήσεται ἕτερος πρὸς αὐτόν. Εξεῦρε πᾶσαν ὁδὲν ἐπιστήμης, καὶ ἔδωκεν αὐτὴν Ἰακὼβ τῷ παιδὶ αὐτοῦ, καὶ Ἰσραὴλ τῷ ἡγαπημένῳ ὑπ' αὐτοῦ. 48 Gen. 1, 26. ** ibid. 27. * Joan. 1, 3. in ms. nostro f τό. [ARD. episcopum Cæsarea Cappadocia, et Fupsychium Tyanensem episcopum. Si ergo, ut tu dicis, Filius instrumentum ad naturarum effectionem a Patre creatus est, ex luis ipsius verbis excidis, ο philosophie. Ait enim Evano gelii vos, quemadmodum et ipse paulo ante memi misti: «Omnia per ipsum facta sunt. > Et adjungit: ‹ Et sine ipso factum est nihil quod factum est **. › Igitur si omne creatum per ipsum factum est, et sine ipso factum est nibil quod factum est, Filius autem factus est, ut ipse ais: se ipse utique creavit, non Pater. Contradictio philosophi. Semel dixi, quod omnia per ipsum ut per instrumentum fecit Deus, in hoc ipsum ante omnemi creaturam ipsum faciens, ipsum instrumentum præparavit ad creatarum naturarum effectionem. Responsio sanctorum Patrum per eosdem episcopos Leontium et Eupsychium. Dic, vir optime, ubinam quispiam tibi insonuit, Filium Dei et Spiritum ejus sanctum instrumenta esse? exhibe nobis harum hypothesium testimonia: Cujus, qui quidem spiritu ducatur, subscriptiones habes, qui Dei Filium instrumentum esse tradiderit, can sit creatur omnium seculorum, et one nium cœlestium exercituum, et omnium quæ in terra sunt? Audi igitur, o philosophe, testimonia ex divinis Scripturis, coæternum Patri Filium ¡psius esse astruentibus, creatoremque et opificem omnium creatarum naturarum. In libro quidem Genesis habes Moysen prophetam, qui creatorem simul cum Deo et Patre Filium fuisse tradidit, dicens, ut tibi, vir optime, prius diximus: • Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram “., Personam cooperantem compellare natura comparatum est, non instrumenta. Sermo enim ille: Et fecit Deus hominem, ad imaginem Dei fecit illum, masculum et feminam creavit eos "; › personæ auctoritatem significat. In eo enim quod ait: • Faciamus hominem; s tollit instrumentorum cogitationem. Clarius accipe testimonium authenticum soli personæ Filii propositum, ostendens ipsum esse auctorem omnium factarum naturarum, sicut scriptum est in libro Baruch, ex ore Jeremiæ prophetæ dicentis: • Qui praeparavit terram in aeternum tempus, implevit eam jumentis quadrupedibus. Qui mittit lumen, et vadit: vocavit illud, et obedivit illi cum tremore: ac stellæ splenduerunt in custodiis suis, et lætatæ 、 sunt: vocavit eas, et dixerunt: Adsumus: splenduerant cum lætitia ei qui fecit illas. Hic est Deus noster, et non reputabitur alius adversus illum. Invenit omnem viam scientiæ, et dedit eam Jacob puero suo, et Israel dilecto suo. Post hoc in terra

visus est, et inter homines conversalus est ".» Ει Μετὰ ταῦτα ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη, καὶ τοῖς ἀνθρώπους Isaias ait ad Israel: «Nunquid nescis, aut non audivisti? Deus sempiternus Dominus, qui creavit terminos terræ *. Quis igitur est Deus iste sempiternus, o philosophe, qui creavit terminos terræ, qui in terra visus est, et inter homines conversatus est? Filium ais conversatum fuisse cum hominibus, an Patrem? Responsio philosophi. συνανεστράφη.» Καὶ ὁ Ἡσαΐας λέγει τῷ Ἰσραήλ • Καὶ νῦν οὐκ ἔγνως, ἢ μὴ ἤκουσας; Θεός αἰώνιος, Θεὸς ὁ κατασκευάσας τὰ ἄκρα τῆς γῆς.» Τίς οὖν οὐτος ὁ Θεὸς ὁ αἰώνιος, ὦ φιλόσοφε, ὁ κατασκευάσας τὰ ἄκρα τῆς γῆς, ὁ καὶ περὶ γῆς ὀφθεὶς, καὶ τοῖς ἀνα θρώποις συναναστραφείς; τὸν Υἱὸν λέγεις συνανεστράφθαι τοῖς ἀνθρώποις, ἢ τὸν Πατέρα; Απόκρισις τοῦ φιλοσόφου. Ο Υιός φημι συνανεστράφθαι, καθώς είρηκαν απ θεῖαι Γραφαί, κἀγὼ πιστωθεὶς ἐξ αὐτῶν ἀποδέδε γμαι. Αλλ' ἔστι μοι ἔτι δυνατωτάτη καὶ ἀναντί ῥητος ἀντίθεσις περὶ αὐτοῦ, ὅτι πρὸ πάσης κτίσεω; ἔκτισεν αὐτὸν ὁ Θεὸς, ἵνα δι' αὐτοῦ τὰ πάντα κτίσῃ. Filium dico fuisse conversatum, ut divinæ Scripturæ testatæ sunt, et ego ex ipsis persuasus approbavi. Sed est adhuc mihi gravissima et cui contradici non potest, objectio, quod ante omnem creaturam fecit illum Deus, ut per ipsum omnia crearet: et hæc in ulterioribus concertationibus demon- Καὶ ταῦτα ἀποδείξω ἐν τοῖς ἔμπροσθεν τῶν ἀγώνων. strabo. Responsio sanctorum Patrum per eosdem piissimos episcopos Leontium et Eupsychium. Non ita, philosophe, non poteris demonstrare quæ dixisti. Proles enim Dei est, non opus, ut pluribus ostendimus. Et quis, o philosophe, ex viris pietate ac prudentia præpollentibus, in tantis ejusdem viribus, earum, quæ ab ipso conditæ sunt, naturarum, tanquam a Deo, hoc est ab ipso creatarum, non obstupescit? clamante Scriptura: «Fecit Deus hominem '; ' et Vidit Deus cuncta quæ fecerat, et erant valde bona. › Joannes autem evangelista manifestius demonstrat ipsum semper cum Patre exsistere, comternum Patri et superiori ca- c rentem, ut Pater: ‹ In principio enim, inquit, erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Hoc erat in principio apud Deum. Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, quod factum est ".» Ecce apertissime ostensum, Ο philosophe, quod Filius omnis create naturae opifex sit. Igitur si opifex est omnium creaturarum, ut revera est tam earum quæ videntur, quam earum quæ intelliguntur, manifestum est quod vere Deus natura sit, et non instrumentum, ut ais, neque creatura, neque factura, neque Patre posterior. Illud enim, erat, ab evangelista quater dictum, non habet aliquid quod ante illum exstiterit. Ut autem perfectissime agnoscas quod non est alteri subjectus, sed sui ipsius habet dominiumn ut Pater, accipe aliud expressissimum testimonium. Audi ergo divinum Isaiam clamantem: Et volent esse igue combusti", Judæis prænuntians: «Quia puer natus est nobis, Filius datus est nobis, cujus principatus factus est super humerum ejus, el vocatur nomen ejus magni consilii nuntius, admirabilis consiliarius, Deus fortis, potens, princeps pacis, pater futuri sæculis.» Audi, philosophe, dominum eum esse prædicatum, non autem ministrum, ut vos dicitis. In uno autem suorum beneficiorum ipse Filius Dei unigenitus exhibuit seipsum dominum et creatorem hominis, in supplemento scilicet, quod Απόκρισις τῶν ἁγίων Πατέρων διὰ τῶν αὐτῶν [οσιοτάτων ἐπισκόπων Λεοντίου καὶ Εὐνι χίου. Οὐχ οὕτως, ὦ φιλόσοφε, οὐκ ἔνεστι δεῖξαι σε ταῦτα ἅπερ ἔφης. Γένημα γάρ ἐστι τοῦ Θεοῦ, καὶ οὐ ποίη μα, καθάπερ διὰ πλειόνων ἀπεδείξαμεν. Καὶ τίς γάρ, ὦ φιλόσοφε, τῶν ἐν εὐσεβείᾳ καὶ ἀγχινοίᾳ πλου τούντων ἀνδρῶν οὐκ ἐκπλήττεται ἐπὶ ταῖς τοσαύταις αὐτοῦ ἐνεργείαις τῶν ὑπ' αὐτοῦ δημιουργηθεισῶν φύσεων, ὡς ὑπὸ Θεοῦ, τοῦτ' ἔστιν ὑπ᾽ αὐτοῦ και σθεισῶν; τῆς Γραφῆς βοώσης «Εποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον.» Και, Εἶδεν ὁ Θεὸς τὰ πάντα στι ἐποίησε, καὶ ἰδοὺ καλὰ λίαν.» Ἰωάννης δὲ ὁ εὐαγ γελιστής σαφεστέρως δείκνυσιν αὐτὸν ἀεὶ συνυπάρ χοντα τῷ Πατρὶ, συναϊδιόν τε καὶ σανάναρχον τῷ Πατρί· «Ἐν ἀρχῇ γάρ, φησίν, ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος· οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν. Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἕν, δ γέγονεν.» Ἰα σαφέστατα δέδεικται, ὦ φιλόσοφε, ὅτι πάσης γενητή; φύσεως δημιουργὸς ὁ Υἱός· εἰ οὖν Δημιουργὸς τῶν ὅλων κτισμάτων ἐστὶν, ὥσπερ οὖν καὶ ἔστιν, όρωμέν νων τε καὶ νοουμένων, δῆλον ὅτι Θεὸς ἀληθῶς φύσει, καὶ οὐκ ἐργαλεῖον, ὡς φής, οὔτε κτίσμα, ούτε ποίημα, οὔτε μεταγενέστερος τοῦ Πατρός. Τὸ γὰρ ἦν, τετράκις λεχθὲν ὑπὸ τοῦ εὐαγγελιστοῦ, τὸ προϋπάρ χον οὐκ ἔχει. Ἵνα δὲ τελειοτάτως γνώσῃ ὅτι οὐχ ὑπε ξούσιος, ἀλλ' αὐτεξούσιος, ὡς καὶ ὁ Πατήρ, δέχου και ἄλλην ἐναργεστάτην μαρτυρίαν. "Ακουε τοίνυν του θεσπεσίου Ησαΐου βοῶντος· «Καὶ θελήσουσι, φησίν, εἰ ἐγεννήθησαν πυρίκαυστοι.» Τοῖς Ἰουδαίοις προαναφωνῶν· ε "Οτι παιδίον ἐγεννήθη ἡμῖν, Υἱὸς ἐδόθη ἡμῖν, οὗ ἡ ἀρχὴ ἐπὶ τοῦ ὤμου αὐτοῦ, καὶ καλεῖται τὸ ὄνομα αὐτοῦ μεγάλης βουλῆς ἄγγελος, θαυμαστός σύμβουλος, Θεὸς ἰσχυρὸς, ἐξουσιαστής, ἄρχων είν ρήνης, πατὴρ τοῦ μέλλοντος αἰῶνος.» Ακους, φιλόσοφε, ἐξουσιαστὴν αὐτὸν προκηρυττόμενον, καὶ οὐχ ὑπεξούσιον, καθὼς ἡμεῖς φατε. Ἐν δὲ μιὰ τῶν αὐτοῦ εὐεργεσιῶν παρίστησιν ἑαυτὸν ὁ αὐτὸς μον γενὴς Υἱός τοῦ Θεοῦ αὐτεξούσιόν τε καὶ κτίστην του ἀνθρώπου ἐπὶ τῇ τοῦ ἐκ γεννητῆς τυφλοῦ ἀναπληρών * ibid. 6. 7 Baruch ni, 32-38. 60 Isa. xL, 95. 4º Gen. 1, 25. 5º Joan. 1, 1-3. 51 Isa. Ix, 5.

HISTORIA CONCILH NICENI. LIB. II. σει, ὑπ' αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεού γεγενημένη. ipse Dei Filius fecit in cæco a nativitate. Splendor Απαύγασμα γάρ ἐστι τοῦ Πατρὸς συναΐδιον, καὶ χαρακτὴρ ἀπαράλλακτος τῆς ὅλης αὐτοῦ ὑποστάσεως, καθά φησι Παῦλος ὁ ἀπόστολος, τὸ σκεῦος τῆς ἐκλο γῆς. Ιδού, φιλόσοφε, τοσοῦτοι αναρχον, ἐπείπερ καὶ συνάκτιστον τῷ Πατρὶ, κτίστην τε πασῶν τῶν κτιστῶν φύσεων, καθὰ πλειστάκις εἰρήκαμεν, τῶν τε ὁρωμένων, τῶν τε νοουμένων, τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ἀπέδειξαν. Ποῦ δὲ καὶ οἱ μάρτυρες τῶν ἐργαλείων, φῆσον εἰ ἔχεις· τάχα οὖν καὶ εἰς ἐργαλεῖα πιστεύσας ἐβαπτίσθης, είπερ, ὡς φής, πιστὸς ὑπάρχεις τῷ Θεῷ. Αντίρρησις τοῦ φιλοσόφου περὶ τοῦ· ο Κύριος ἔκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ, ἐκ τῶν παροιμιῶν Σολομῶντος. > Ἐπεὶ, φησί, τοσοῦτον βιάζεσθε ὑμεῖς τὴν ἀλήθειαν, τί εἴποιμεν περὶ ταύτης τῆς φανερᾶς λέξεως, τῆς· • Κύριος έκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτ τοῦ.» Απόκρισις τῶν ἁγίων Πατέρων τῶν ἐπισκόπων διὰ Εὐσεβίου τοῦ Παμφίλου ἐπισκόπου Καισαρείας Παλαιτίνης. est enim Patri coæternus, et figura immutabilis totius substantiæ ejus ³, ut ait Paulus apostolus, vas electionis. En philosophe, tam multi Filium Dei sine initio, nempe increatum ut Patrem, factorem autem omnium creatarum naturarum, ut sæpe diximus, earum quæ videntur, et quæ intelligentia percipiuntur, demonstrarunt. Ubi autem sint instrumentorum testes, dicas, si habes: et cito igitur credens in instrumenta baptizeris, postquam, ut ais, Deo Galelis exsistis. CAPUT XVIII. Contradictio philosophi de eo: Dominus condidit me initium viarum suarum in opera sua; › ex proverbiis Salomonis. Postquam, inquit, tantopere vim facilis veritati, quid dicemus de hac manifesta sententia: • Domi nus condidit me initium viarum suarum in opera Responsio sanctorum episcoporum per Eusebium Pamphili episcopum Cæsarea Palæstinæ. Quid profunda penetras probabiliter ac facile, ut existimas? ne tibi ipsi, o philosophie, mollia cumnules argumenta: vide ne scopulos aditu difficiles incaule conscendens, præceps ruas. Verum de illo, • Dominus condidit me,» nunc dicemus, quod majores nostri de illa sententia, Dominus condidit me,» multa quidem alia tradiderunt, et de dispensatione apparitionis Domini nostri Jesu Christi se. cundum carnem, quomodo explicaverint, nostis omnino traditiones. Nos autem nunc, cooperante Domino nostro Jesu Christo, ex aliis etiam historiis descriptionem facienus: et si velis, o philosophe, ipsam totam sententiam ab ejus initio proferemus in medium. Ait enim principium ejus: c Si annuntiavero vobis quæ quotidie fiunt, memor ero quæ a seculo numerare.. Deinde adjungit, dicens: Dor minus condidit me initium viarum suarum in opera sua, ante sæculum fundavit me, in initio antequam terram faceret, et antequam abyssos faceret, antequam procederent fontes aquarum, antequam montes facti essent: ante autein omnes colles genuit Τί πιθανῶς καὶ ῥᾳδίως, ὡς οἴει, τοὺς βυθούς δια τιτρώσκεις; μὴ σαυτῷ, ὦ φιλόσοφε, ἀφορμὰς ἀνάν ὅρους επισώρευε· ὅρα μή πως δυσεπιβάτοις κρημνοῖς ἀπαραφυλάκτως ἐπιβὰς κρημνισθῇς. Ἀλλ᾽ εἰς τὸ, • Κύριος έκτισέ με,» νῦν φήσομεν 8 οἱ πρὸ ἡμῶν ἐξέδωκαν περὶ τῆς λέξεως ταύτης, τῆς, ὅτι ο Κύριος Εκτισέ με, ο πολλὰ μὲν καὶ ἄλλα, καὶ εἰς τὴν κατὰ ( σάρκα δὲ οίκονομίαν τῆς ἐπιφανείας τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ ὅπως διείληφαν, πάντως ἴστε τὰς ἐκδόσεις. Ἡμεῖς δὲ καὶ ἐπ' ἄλλαις ἱστορίαις τὴν ἔκδοσιν νῦν ποιησόμεθα, τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ συνεργοῦντος. Καὶ εἰ θέλεις, φιλόσοφε, αὐτὴν ὅλην τὴν λέξιν προτείνομεν μετὰ καὶ τῆς ἀρχῆς αὐτ τῆς. Λέγει γὰρ ἡ ἀρχὴ αὐτῆς· Ἐὰν ἀναγγείλω ὑμῖν τὰ καθ' ἡμέραν γινόμενα, μνημονεύσω τὰ ἐξ αἰῶνος ἀριθμῆσαι. ο Εἶτα ἐπάγει λέγων ο Κύριος ἔκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ, πρὸ τοῦ αἰῶνος ἐθεμελίωσέ με, ἐν ἀρχῇ πρὸ τοῦ τὴν γῆν ποιῆσαι, πρὸ τοῦ τὰς ἀβύσσους ποιῆσαι, πρὸ τοῦ προελθεῖν τὰς πηγὰς τῶν ὑδάτων, πρὸ τοῦ ὄρη ἑδρασθῆναι· πρὸ δὲ πάντων βοῦνων γεννᾷ με. ο "Οθεν κατασκευάζων τὸ, ὅτι ο Κύριος ἔκτισέ με, ο έπι Dame ", Unde muniens illud, Dominus condidit συνάψας εἶπε· ο Κύριος ἐποίησε χώρας καὶ ἀοικήτους. • Ζητῶμεν λοιπὸν Κύριον τὸν κτίσαντα αὐτὸν, τὸν καὶ ποιήσαντα χώρας καὶ ἀοικήτους· νυγματισθεὶς γὰρ ὁ Σολομῶν ἐκ τῶν τοῦ πατρὸς [πρὸς] Ἰὼβ εἰπόντος· ι Ποῦ ἦσθα ἐν τῷ θεμελιοῦν μὲ τὴν γῆν; ν εἶπε· «Κύριος ἐποίησε χώρας καὶ ἀοικήτους.» Εν δὲ βίβλῳ Βαρούχ ἐκ στόματος Ιερεμίου τοῦ προς φήτου, καθὼς προαπεδείξαμεν, περὶ τοῦ ποιήσαντος χώρας καὶ ἀοικήτους λέγει· «Υἱοὶ ᾿Αγὰρ οἱ ἐκζητοῦντες τὴν σύνεσιν ἐπὶ τῆς γῆς, οἱ ἔμποροι τῆς Μερὰν καὶ Θαιμάν, καὶ οἱ μυθολόγοι, καὶ οἱ ἐκζη· ss Hebr. 1, 2. 84 Prov. viii, 22. st ibid, 6. me, o continuo inquit: c Dominus fecit regiones et inhabitabilia st › Quæramus deiuceps Dominum qui creavit illum, et qui fecit regiones el inhabitabilia. Stimulatus enim Salomon ab his quæ Job dixerat Ubi erat cum ponerem fundamenta terra 38?. inquit: c Dominus fecit regiones et julabitabilia. In libro autem Baruch ex ore Jeremiæ prophetæ, ut prius ostendimus, de eo qui fecit regione et inhabitabilia, dicitur: Filii Agar exquirentes prudentiam super terram, mercatores Meran et Thæman, et fabulatores, et exam:inaso jbill, 22 seqq. 38 Jub *7 Prov. viii, 26 sec. LXX.

> tores prudentia: viam autem sapientiæ non co- τηταὶ τῆς συνέτεως· ὁδὸν δὲ σοφίας οὐκ ἔγνωσαν, gnoverunt, neque recordati sunt semitas ejus”; › οὐδὲ ἐμνήσθησαν τὰς τρίβους αὐτῆς. ι Καὶ μετ' el post pauca:. Sed sciens omnia cognoscit eam, ὀλίγον· ο 'Αλλ' ὁ εἰδὼς τὰ πάντα, γινώσκει αὐτήν, adinvenit eam prudentia sua "; › loquens de eo ἐξεῦρεν αὐτὴν τῇ συνέσει αὐτοῦ· ο εἰπὼν περὶ τοῦ qui invenit sapientiam prudentia sua, adjungit ejus ἐξευρόντος τὴν σοφίαν τῇ συνέσει αὐτοῦ, ἐπάγει αὐτ opera, dicens: «Qui præparavit terram in aeternum τοῦ καὶ τὰς ἐνεργείας, λέγων· ι Ο κατασκευάσες tempus, implevit ean jumentis quadrupedibus. Qui τὴν γῆν εἰς τὸν αἰῶνα χρόνον· ἐνέπλησεν αὐτὴν emittit lunen, et vadit 6., Non connivendum est, κτηνῶν τετραπόδων. Ὁ ἀποστέλλων τὸ φῶς, καὶ o philosophe, eadem rursus proferre ad propositae πορεύεται.» Οὐ παραβλεπτέον γάρ, ὦ φιλόσοφο, τα bypothesis evidentem demonstrationem: «Qui mit- αὐτὰ πάλιν διαγορεῦσαι πρὸς ἐναργῆ ἀπόδειξιν τῆς tit, inquit, lumen, et vadit: vocavit illud, et obe- προκειμένης ὑποθέσεως. «῾Ο ἀποστέλλων, φησί, τὸ divit illi cum timore: ac stellæ splenduerunt in cu- φῶς, καὶ πορεύεται· εκάλεσεν αὐτό, καὶ ὑπήκουσεν stodiis suis, et lætatæ supt: vocavit eas, et dixe- αὐτῷ τρόμῳ· οἱ δὲ ἀστέρες ἔλαμψαν ἐν ταῖς φυλακαίς runt: Adsumus: splenduerunt cum lætitia ei qui αὐτῶν, καὶ ηὐφράνθησαν· ἐκάλεσεν αὐτοὺς, καὶ εἶ fecit illas. Hic Deus noster, non reputabitur alius παν• Πάρεσμεν· ἔλαμψαν μετ᾿ εὐφροσύνης τῷ ποιο adversum eum. Invenit omnem viam scientiæ, et ήσαντι αὐτούς. Οὗτος ὁ Θεὸς ἡμῶν, οὐ λογισθήσεται dedit eam Jacob servo sun, et Israel dilecto suo. ἕτερος πρὸς αὐτόν. Εξευρε πᾶσαν ὁδὸν ἐπιστήμης, Post hæc in terra visus est, et inter homines con- καὶ ἔδωκεν αὐτὴν Ἰακὼβ τῷ παιδὶ αὐτοῦ, καὶ versatus est › Duas naturas opponunt proprie Ἰσραὴλ τῷ ἡγαπημένῳ ὑπ' αὐτοῦ. Μετὰ ταῦτα ἐπὶ ejus qui fecit regiones et inhabitabilia, quas dixit τῆς γῆς ὤφθη, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συνανεστράφη. Η Salomon, et Baruch, sive Jeremias. Cum enim di- Τὰς δύο φύσεις προσθήσαντες κυρίως, ποιήσαντος xisset: 4 Condidit me;, subjunxit ejus opera, diχώρας καὶ ἀοικήτους, ἃς εἶπε Σολομὼν καὶ Βαρούχα cens: • Dominus fecit regiones et inhabitabilia. ἤτοι Ἱερεμίας. Εἰπὼν γάρ, «Εκτισέ με, ο ἐπήγαRatiocinemur, vir optime, quisnam est ille Domi- γεν αὐτοῦ καὶ τὰς ἐνεργείας, λέγων· ο Κύριος nus faciens regiones et inhabitabilia: intelligemus ἐποίησε χώρας καὶ ἀοικήτους.» Συλλογισώμεθα, ὦ non esse alium, sed omnino eum qui præparavit βέλτιστε, τὸ τίς Κύριος ὁ ποιήσας χώρας καὶ ἀοιterram in æternum tempus (in terræ enim præpara- κήτους. Νοήσωμεν ὅτι οὐκ ἄλλος, ἀλλ᾽ ἢ πάντως ὁ dione consistit facere regiones et inhabitabilia), qui κατασκευάσας τὴν γῆν εἰς τὸν αἰῶνα χρόνον· ἐν γὰρ implevit eam jumentis quadrupedibus, qui vocavit τῷ κατασκευάζειν τὴν γῆν, ποιεῖν ἐστι χώρας καὶ Jumeu, et obedivit ei cum timore: et quæ sequun- ἀοικήτους. Ο καὶ ἐμπλήσας αὐτὴν κτηνῶν τετραtur. De quo inquit, quod In terra visus est, et πόδων, ὁ καὶ καλέσας τὸ φῶς, καὶ ὑπήκουσεν αὐτῷ inter homines conversatus est. › Intelligendum est τρόμῳ· καὶ τὰ ἑξῆς. Περὶ οὗ λέγει, ὅτι «Ἐπὶ τῆς ergo, quod ipse est Dominus, condens rationalem γῆς ὤφθη, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συνανεστράφη. sapientiam, initium viarum suarum, quam ad ima- Νοητέον οὖν ὅτι οὗτός ἐστιν ὁ Κύριος ὁ κτίσας ginem suam homini præparavit, qui fecit regiones τὴν λογιστικὴν σοφίαν εἰς ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ, ἣν το et inhabitabilia, qui præparavit terram in æternum τρέπισε τῷ κατ' εἰκόνα αὐτοῦ ἀνθρώπῳ, ὁ ποιήσας tempus. Verum rursus principium sententiæ videa- χώρας καὶ ἀοικήτους, ὁ κατασκευάσας τὴν γῆν εἰς mus: Si annuntiavero vobis quæ quotidie fiunt; › τὸν αἰῶνα χρόνον. ᾿Αλλὰ καὶ πάλιν τὴν ἀρχὴν τῆς non dixit: Quæ futura sunt et iterum ait: «Me- λέξεως ἴδωμεν· Ἐὰν ἀναγγείλω ὑμῖν τὰ καθ' mor ero quæ a sæculo numerare; > non dixit: Ante ἡμέραν γινόμενα.» Αλλ' οὐκ εἶπε· Τὰ μέλλοντα· seculum. Notum est vobis, quod Filius Dei est qui καὶ πάλιν λέγει·. Μνημονεύσω τὰ ἐξ αἰῶνος ἐξαριθ rationalem sapientiam condidit, qui præparavit ter- μῆσαι· ο ἀλλ' οὐ τὰ πρὸ αἰῶνος. Ἐγνώσθη ὑμῖν, ὅτι ram in aeternum tempus, qui fecit regiones et inha- ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἐστιν, ὁ καὶ τὴν λογιστικὴν σοφίαν bilabilia, qui dixit Job: • Cum me lauderent astra κτίσας, ὁ κατασκευάσας τὴν γῆν εἰς τὸν αἰῶνα χρό matutina, et jubilarent omnes filii Dei". Moyses νον, ὁ ποιήσας χώρας καὶ ἀοικήτους, ὁ καὶ τῷ Ἰὼβ autem ait de eo qui fecit lucem: Dixitque Deus, εἰπών· ι Οτε ἐγενήθησαν ἄστρα, νεσάν με πάντες Fiat lux;, et subjunxit dicens: • Fecitque Deus ἄγγελοί μου.» Μωσῆς δὲ λέγει περὶ τοῦ ποιήσαντος dimo luminaria magna et stellas *,, et quæ se- τὸ φῶς· ι Καὶ εἶπεν ὁ Θεὸς, Γενηθήτω φῶς·» καὶ quuntur. Sufficere mihi videntur, o philosophe, quæ ἐπήγαγε λέγων· «Καὶ ἐποίησεν Θεὸς τοὺς δύο φωστῆς dicta sunt, et demonstrationes ostenderunt, quod ρας τους μεγάλους, καὶ τοὺς ἀστέρας, ο καὶ τὰ scilicet Filius Dei est qui apud' Salomonem ratio. ἑξῆς. Ικανὰ εἶναί μοι δοκεῖ τὰ λεχθέντα, καὶ αἱ walem sapientiam condidit, cl omnes creatu- ἀποδείξεις παρέστησαν, ὦ φιλόσοφε, ὅτι ὁ Υἱὸς τοῦ ras, et non instrumentum. Ut autem tibi veramı Θεοῦ ἐστιν, ὁ καὶ τὴν ἐν Σολομῶντι λογιστικήν σου rerum demonstrationem manifestioren exhibeaφίαν κτίσας, καὶ πάντα τὰ κτιστὰ, καὶ οὐκ ἐργαλεῖον. mus, accedamus citius ad rei sensum, ejusque Ινα δέ σοι σαφεστέραν τὴν ἀληθῆ τῶν πραγμάτων ' s Baruch 11, 23. 60 ibid. 32. 61 Οι ibid. 33. ** ibid. 34, 38. σε Job ΙΧΧVΙ. 7. 6 Gen. 1, 3. 8 ibid. 46. Citat ista Cyparissiotes, decall. 3, cap. 4. HARD.

LIB. II. ἀπόδειξιν παραστήσωμεν, καὶ τάχιον ἔλθωμεν ἐπὶ contemplationem, quæ ex Scriptura pronuntiabimus. Exitoras e vita Moyses propheta, ut scriptum est in libro Analepsis Moysis, cum vocasset ad se Josue flium Nave, loquens ad eum, dixit: e Previdit Deus ante mundi constitutionem futurum me testamenti sui mediatorem. Et in libro sermonum mysticorum Moysis, ipse Moyses de Davide et S.- lomone prædixit; de Salomone sic: «Infundet ei Deus sapientiain, atque justitiam, et scientiam plenam. Ipse domum Dei ædificabit; › et quæ sequantur. Ut antem sit manifestius quod dico, ita intellectum perscrutemur. Estne homo propter mundum, an mundus propter hominem? Philosophus: Omnino mundus propter hominem. τὸν νοῦν τοῦ πράγματος, καὶ τῆς θεωρίας (er. τὴν θεωρίαν] αὐτοῦ, τὰ ἐκ τῆς Γραφῆς λέξωμεν· μέλλων ὁ προφήτης Μωσῆς ἐξιέναι τὸν βίον, ὡς γέγραπται ἐν βίβλῳ ἀναλήψεως Μωσέως, προσκαλεσάμενος Ἰησοῦν υἱὸν Ναυῆ, καὶ διαλεγόμενος πρὸς αὐτὸν, ἔφη· • Καὶ προεθεάσατό με ὁ Θεὸς πρὸ καταβολής κόσμου, εἶναι με τῆς διαθήκης αὐτοῦ μεσίτην.» Καὶ ἐν βίβλῳ λόγων μυστικών Μωσέως, αὐτὸς Μωσῆς προείπε περὶ τοῦ Δαυὶδ καὶ Σολομῶντος. Περὶ τοῦ Σολομῶντης οὕτω προεἶπε· καὶ, ο Διαδοχεύσε [ισ. διαχεύσει] αὐτὸν ὁ Θεὸς σοφίαν καὶ δικαιοσύνην, καὶ ἐπιστήμην πλήρη. Αὐτὸς οἰκοδομήσει τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ. ὁ Καὶ τὰ ἑξῆς. Ἵνα δὲ σαφέστερον εἴη ὅ φημι, οὕτως ἐξετάσωμεν τὸν νοῦν. Ὁ ἄνθρωπος διὰ τὸν κόσμον, ἢ ὁ ὁ κόσμος διὰ τὸν ἄνθρωπον. κόσμος διὰ τὸν ἄνθρωπον; Ο φιλόσοφος· Πάντως Οἱ ἅγιοι ἐπίσκοποι οἱ ἡμέτεροι διὰ τοῦ αὐτοῦ Sancti nostri episcopi per eumdem episcopum Euseἐπισκόπου Εὐσεβίου του Παμφίλου εἶπαν. Καὶ εἰ ὁ κόσμος διὰ τὸν ἄνθρωπον, πάντως ὡς προγενεστέρου τοῦ ἀνθρώπου ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ ἐνθυ μήσει ὄντος, ὁ δὲ κόσμος μεταγενέστερος ἦν τοῦ ἀντ θρώπου καὶ τῆς λογιστικῆς σοφίας ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ ἐνθυμήσει· ὁ ἄνθρωπος οὖν προγενέστερός ἐστι τοῦ κόσμου, προϋπάρχει καὶ τῶν τοῦ κόσμου φύσεων, οἷον οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς, ἡμέρας, νυκτός, νεφῶν, ἀνέμων, ἀβύσσων, πηγῶν, ὁρέων, βουνῶν. Τούτων πάντων προγενεστέρα ἐστὶν ἡ σοφία, καὶ ὁ ἄνθρω πως ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ ἐνθυμήσει ἤδη προϋπάρχει τοῦ κόσμου. Αλλ' οὗτος μὲν οὖν μεταγενέστερος κτισθείς ἠνέχθη ἐν τῇ τῆς κτίσεως παρόδῳ. Ὁ δὲ μεταγενέστερος τοῦ ἀνθρώπου ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ ἐνθυμήσει οὗτος μεταγενέστερος παρηνέχθη ἐν τῇ τῆς κτίσεως παρίδῳ. Ἀλλ' ὅτι καὶ ἡ σοφία, ἣν ἐξεῦρε συνέσει αὐτοῦ ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, ἣν δέδωκε τῷ κατ' εἰκόνα ἑαυτοῦ ἀνθρώπῳ, καὶ αὕτη προϋπῆρξε τοῦ κόσμου καὶ τῶν φύσεων αὐτοῦ ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ ἐνθυμήσει. Εἰδὼς οὖν ἐν ἑαυτῷ ὁ Σολομών, διδαχθεὶς ἐκ τῆς τοῦ Θεοῦ δοθείσης αὐτῷ σοφίας, ὅτι ὁ ἄνθρωπος καὶ ἡ σοφία προϋπῆρξαν τοῦ κόσμου καὶ τῶν φύσεων αὐτοῦ, ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ ἐνθυμήσει, βασανίσας τὸ ἤδη προϋπάρ χων τοῦ κόσμου, καὶ ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ ἐνθυμήσει πρ καταβολῆς κόσμου, ὃ ἐξεῦρε τῇ συνέσει αὐτοῦ ὁ Κύ ρας, τοῦτο ἤδη ἔκτισεν ὁ αὐτὸς Κύριος μεταγενέστε ρον τοῦ κόσμου καὶ τῶν φύσεων αὐτοῦ. Λέγει οὖν ὁ Σολομών ὡς ἐκ προσώπου τῆς ἐν ἀνθρώπῳ σοφίας τῆς προϋπαρξάσης τοῦ κόσμου ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ ἐνθυμήσει· ο Κύριος έκτισε με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ, ν τῇ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ σοφίᾳ ἀνῆκεν ἐκφωνεῖν τῇ λογιστικῇ, τῇ εὐτρεπισθείσῃ τῷ ἀνθρώπῳ ταῦτα, τῷ κατ᾿ εἰκόνα τοῦ Θεοῦ γενομένῳ, Τὸ οὖν ἦν, ο Κύριος ἔκτισε,» τῷ προϋπάρξαντι τοῦ κόσμου ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ ἐνθυμήσει, τοῦτο· τούτῳ προσέρριψε Τὸ δὲ «Γεννᾷ με, ο συνεὶς πάλιν εἰς τὰς μετὰ ταῦτα ἐκ φύσεως παιδοποιήσεις ἐκδιδεμένου εἶπε τό, «Γεννά με.» Νόει τοίνυν, φιλάτουε, * Prov. viii, 22. Sic etiam ms. noster. HARD. bium Pamphili dixerunt. Si mundus est propter hominem, omnino cum homo prior sit in Dei proposito, erit homine ac rationabili sapientia posterior: igitur homo prior est mundo; est etiam prior naturis mundi, quales sunt, column, terra, dies, mox, nubes, venti, abyssi, funtes, montes et colles. Omnibus luis prior est sapientia, et homo in Dei proposito jam prior est mundo: sed eumdem accidit posterius in via creationis conditum fuisse: qui autem in divina intentione homine posterior erat, ille in viam creationis prior incidit. Sed et sapientia quam invenit prudentia sua Filius Dei, quam dedit homini ad imaginem suam, ipsa eliam in divina intentione mundo et mundi naturis prior fuit. Salomon igitur instructus sapientia, quam ei Deus dederat, in seipso sciens hominem atque sapientiam ɔnte mundum et mundi naturas in Dei proposito exstitisse, accurate indicavit in divina intentione ante mundum olim fuisse. Quod enim ante mundi constitutionem Dominus invenit prudentia sua, hoc tandem idem Dominus post mundum et mundi naturas creavit. Ait ergo Salomon quasi ex persona humanæ sapientiæ, quæ in divina intentione ante mundum exstitit: • Dominus condidit me initium viarum suarum in opera ejus“; › humanam sapientiam ac rationalem homini ad imaginem Dei facto preparatam, hæc pronuntiantem induxit. Hoc igitur erat, ‹Do-. nuinus condidit.» De illo enim, qui in divina intentione ante mundum fuit, hoc exposuit. Illud vero, ‹ Gignit me, › rursus loquens de eo qui editus est ad sequentis exortus terrarum creationes, dixit,. • Gignit me. Intellige igitur, philosophe, usque ad perfectionem, naturam ipsam antiquam factam esse, et renovatam. Illud ergo; • Dominus condidit me initium viarum suarum in opera ejus, de ratione ac sapientia hominibus concessa explicandum est. Illud vero, ‹ Gignit me, › de natura eadem juxta

Dei praescientiam ex suis imaginibus, quasi rota qua- τῆς αὐτῆς φύσεως παλαιουμένης και ανανεωμένης daro implicata in suam nietam redeunte, ab initio primum creati hominis facti ad imaginem Dei, in quo rationalem, creatam sapientiam reposuit, ac sinceramsui charitatem impressit Deus. Quod in seipso renovans Salvator dispensatorie ad Patrem dicebat: c Quoniam, inquit, ante mundi constitutionemn lilexisti me. Illud autem: «Ante saeula in principio fundavit me **; avidens Salomon quod sæcula in hoc mundo ex diei ac noctis circuitu consistentiam habent; exsistere autem ante diem et noeteni, esse etiam exsistere ante hoc sæculum: eas considerationes contemplans Salonon, homini atque sapientiæ congrue accommodavit. Quamobrem ex ejus persona pronuntians ait: «Dominus condidit me initium viarum suarum in opera ejus, ante sæcula, in principio fundavit me.ɔ Rursum cogitans in semedipso, quod Deo hujus mundi naturas ante hominem ejusque sapientiam in esse perducente, oporteret præsentibus ipsis naturis, quæ priora sunt adesse. Videns autem ordine naturas prodeuntes, et quod homo ejusque sapientia proposita fuerunt, nt reliqua opera præcederent: rationalis ergo atque judicatrix sapientia homini concessa, et Salomoni, ut magnus Moyses ait, infusa, loquitur in Salomone: Dominus condidit me initium viarum suarum in opera ejus; › et quæ sequuntur. Ex cujus persona, quæ cum homine prior erat mundo, enarrals opera Dei naturas in mundum producentis, inquit ipse: Dominus fecit regiones et inhabitabilia, et summa quæ habitantur ejus quæ sub cœlo. Quando præparabat cœlum, simul aderam ipsi, el quando secernebat suam sedem super ventos; quando æthera frmabat sursum, et librabat fontes aquarum: quando circumdabat mari terminum suum, et legem ponebat aquis ne transirent fines suos: quando appendebat fundamenta terræ, cum eo erain cuncta componens, cui adgaudebat. Hæc ex persona sapientia. Quæ haud dubie ostendunt, quod in divina intentione ante mundum exstitit, propter quam mundus exstructus est: constat etiam ante mundi naturas exstitisse. Testis ergo factus viæ naturarum, qui prior illis fuit earum ordinem numeat per sapientiam quam invenit prudentia sua, quamque homini præparavit. Quis igitur hanc sapientiam praeparavit et dedit homini, quæ ejus opera enarravit? Non alius omnino, quam qui preparavit terram in æternum tempus, et qui implevit em jumentis quadrupedibus, qui mittit lumen et vadit: vocavit illud, et obedivit illi timore: qui in terra visus est, et inter homines conversatus est; hic sapientiam hæreditavit. Non est itaque Filii Dei illud: Dominus condidit me: sed rationalis sapientiæ quam ipse Dominus homini dedit ac præparavit, propter quem mundus factus est. Clarissime si quidem per omnia demonstratum est in persona rationalis sapientiæ dictum esse. Confirmat ἄχρι συντελείας. Τὸ οὖν, ο Κύριος ἔκτισε με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ,» εἰς τὴν τῶν ἀνθρώπων δοθεῖσαν λογιστικήν σοφίαν διαληπτέον. Τὸ δὲ «Γεν να με, κ τὸ κατὰ πρόγνωσιν τοῦ Θεοῦ αὐτῆς τῆς φύ σεως, τὸ ἐξ αὐτῆς ἐξ εἰκόνων ὡς τροχὸν εἰκιττόμενον ἐπ' αὐτὸν τὸν καμπτῆρα ἐπανιὸν ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τοῦ πρωτοκτίστου ἀνθρώπου τοῦ κατ' εἰκόνα Θεοῦ κτι σθέντος, ἐν ᾧ τὴν λογιστικὴν σοφίαν τὴν κτιστὴν ἐνα έθηκεν, ἐνῷ τὴν εἰλικρινὴ αὐτοῦ ἀγάπην ἐνετύπωσεν ὁ Θεός. "Οπερ τὴν ἀνάκτισιν ἐν ἑαυτῷ ποιούμενος ὁ Σωτὴρ ἔλεγε πρὸς τὸν Πατέρα οἰκονομικῶς· ο Ότι ηγάπησάς με, φησί, πρὸ καταβολής κόσμου.» Το δὲ, • Πρὸ τοῦ αἰῶνος ἐθεμελίωσέ με ἐν ἀρχῇ, ο ἱπη. μήσας ὁ Σολομών, ὅτι οἱ αἰῶνες οἱ ἐν τῷδε και σμῳ ἐκ τῆς περιόδου τῆς ἡμέρας καὶ τῆς νυκτὸς τὴν σύστασιν ἔχουσι. Τὸ δὲ προϋπάρξει τῆς ἡμέρας καὶ τῆς νυκτὸς, προϋπάρξα: ἐστὶ τοῦ αἰῶνος τούτου ταύταις ταῖς ἱστορίαις θεωρήσας ὁ Σολομών, ήρμο σεν εὐαρμόστως τῷ τε ἀνθρώπῳ καὶ τῇ σοφίᾳ. Διὸ ἐκ προσώπου αὐτῆς ἐκφωνήσας λέγει τό ο Κύριος ἔκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ, πρὸ τοῦ αἰῶνος ἐθεμελίωσέ με· ἐν ἀρχῇ.» Συλλογισάμενος ἐν ἑαυτῷ πάλιν, ὅτι μέλλοντος τοῦ Θεοῦ παράγειν ταύτας τὰς φύσεις τὰς ἐγκοσμίους, προγενεστέρας τοῦ τε ἀνθρώπου καὶ τῆς σοφίας, εἰς τὸ εἶναι, καὶ ὅτι δεῖ τοὺς προγενεστέρους παρεῖναι παραγενομέν νων τε τῶν φύσεων ἱστορεῖν κατὰ τάξιν τάς φύσεις παραγινομένας, καὶ ὅτι ὁ ἄνθρωπος καὶ ἡ σοφές ἡγεῖσθαι τῶν ἔργων ἐτέθησαν· ἡ οὖν τῷ ἀνθρώπῳ ταθεῖσα ὑπὸ τοῦ Θεοῦ λογιστική και κριτική σοφία, ἡ διαδοχεύσασα ἐπὶ Σολομῶντα, καθά φησιν ὁ μέγας Μωσής, λέγει ἐν Σολομῶντι· ο Κύριος έκτισε με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ· ἡ καὶ τὰ ἑξῆς. Ης ἐκ προσώπου τῆς προγενεστέρας σὺν τῷ ἀνα 0 ώπῳ τοῦ κόσμου, διηγούμενος τὰς ἐνεργείας του Θεοῦ, τὰς ἐν τῷ κόσμῳ παράγοντος τάς φύσεις, φησὶν αὐτός· «Κύριος ἐποίησε χώρας καὶ ἀοικήτους, καὶ ἄκρα οἰκούμενα τῆς ὑπ' οὐρανόν. Ηνίκα ήτα μαζε τὸν οὐρανὸν, συμπαρήμην αὐτῷ, ὅτε ἀφώριζε τὸν ἑαυτοῦ θρόνον ἐπ' ἀνέμων· ἡνίκα ἰσχυρὰ ἐποίει τὰ ἄνω νέφη, καὶ ὡς ἀσφαλεῖς ἐτίθει πηγὰς τῆς ὑπ' οὐρανόν ἐν τῷ τιθέναι τῇ θαλάσσῃ ἀκριβασμὸν αὐτοῦ, καὶ ὕδατα οὐ παρελεύσονται λόγον στόματος αὐτοῦ· καὶ ἰσχυρὰ εποίει τὰ θεμέλια τῆς γῆς, ἡμην παρ' αὐτῷ ἁρμόζουσα, ἐγὼ ἤμην ᾗ προσέχαιρε.» Ταῦτα ἐκ προσώπου τῆς σου φίας. Καὶ δείκνυσιν ἀσφαλῶς, ὅτι ὁ προϋπάρξας τοῦ κόσμου ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ ἐνθυμήσει· διὸ καὶ ὁ κόσμος εὐτρεπίσθη, δηλονότι καὶ τῶν τοῦ κόσμου φύσεων προϋ πῆρξεν· ἴστωρ οὖν γενόμενος τῆς παρόδου τῶν φύσεων, ὑπαριθμεῖ τὴν τάξιν αὐτῶν, ὁ προγενέστερος αὐτῶν, ἡ σοφία, ἣν ἐξεῦρε τῇ συνέσει αὐτοῦ, ἣν εὐτρέπισε τὴν ἀνθρώπῳ. Τίς οὖν ὁ ταύτην τὴν σοφίαν προευτρε πίσας καὶ δεδωκὼς τῷ ἀνθρώπῳ, ἢ ὑφηγήσατο αυτ τοῦ τὰς ἐνεργείας; Οτι οὐκ ἄλλος, ἀλλ᾽ ἢ πάντως ὁ κατασκευάσας τὴν γῆν εἰς τὸν αἰῶνα χρόνον, ὁ καὶ ἐμπλήσας αὐτὴν κτηνῶν τετραπόδων, ὁ καλέσας τὴ 7º Baruch 111, 32. 67 Juan. xvII, 24. 60 Prov. viii, 22. 69 ibid. 23-30.

HISTORIA CONCILII NICÆNI. LIB. II. «Sabbatum propter hominem factum est, non homo propter Sabbatum”¹;› attributa mundo persona seu figura Sabbati, pro eo; mundus propter hominein factus est, non homo propter mundum. φῶς, καὶ ὑπήκουσεν αὐτῷ τρέμῳ· ὁ ἐπὶ γῆς ὀφθεὶς, autem prædicta Dominus iu Evangelio, dicens: καὶ συναστραφεὶς ἀνθρώποις. Τούτω κεκλήρωται τῆς σοφίας. Οὐχὶ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ τὸ, ο Κύριος ἔκτισέ με, › ἀλλ' ἢ τῆς λογικῆς σοφίας, τῆς ὑπ' αὐτοῦ τοῦ Κυρίου εὐτρεπισθείσης καὶ δοθείσης τῷ ἀνθρώπῳ, δι᾿ ἂν ὁ κόσμος ἐγένετο. Σαφέστατα διὰ πάντων δέδεικται, ὅτι εἰς τὸ πρόσωπον εἴρηται, τῆς λογικῆς σοφίας. Βεβαιοῖ δὲ τὰ προειρημένα ὁ Κύριος ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ λέγων· «Τὸ Σάββατον διὰ τὸν ἄνθρωπον ἐγένετο, οὐχ ὁ ἄνθρωπος διὰ τὸ Σάββατον· προσωποποιήσας τὸν κόσμον εἰς πρόσωπον τοῦ Σαββάτου ἀντὶ τοῦ· ὁ κόσμος διὰ τὸν ἄνθρωπον, ἀλλ' οὐχ ὁ ἄνθρωπος διὰ τὸν κόσμον. δ Ἑτέρα ἀντίφρασις τοῦ φιλοσόφου. - Αλλά, φησίν, ἡ σοφία ἡ ἐν Σολομῶντι, ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἐστι, τοῦτ' ἔστιν ἡ σοφία τοῦ Θεοῦ, ὁ εἰπών • Κύριος ἔκτισέ με,» καὶ τὰ ἑξῆς. Απόκρισις τῶν ἁγίων ἐπισκόπων πρὸς τὸν φιλόσοφον διὰ τοῦ ἐπισκόπου Εὐσεβίου του Παμφίλου. Alia philosophi contradictio. At vero Salomonis sapientia testatur, Filium Dei esse, hoc est, Dei sapientiam, quæ dixit: «Dominus condidit me, et quæ sequuntur. Responsio sanctorum episcoporum ad philosophum per episcopum Eusebium Pamphili. Dic, philosophe, sapientia quæ erat in Salomone, ut ais, eratue sapientia Dei? Philosophus. Vere inquit, erat profecto. Episcopus. Dic, sapientia Dei præscientiam habet, annon? Philosophus. Certe halet. Episcopus. Sapientia Dei, quam dicis in Salomone fuisse, estue Filius Dei? Philosophus. Certe, inquit. Episcopus. Judes quomodo judicat, juxta præscientiam, an non? Philosophus. Certe, ait: quomodo enim aliter judicaret? Episcopus. Judex igitur juxta præscientiam judicat, et secundum opera quæ prius novit? Philosophus. Certe jam dixi. Episcopus. Quomodo igitur ait sapientia Salomonis: Tria non possum intelligere, quartum penitus ignoro?, cumque tria dixisset sapientia Salomonis, quæ ipsa non posset intelligere, quartum dixit sc ignorare, nempe viam viri in adolescentia. Si ergo sapientia Dei est sapientia Salomonis, quomodo judicat mundum, cum nesciat viam viri in adolescentia? et quomodo hoc verum est, quod qui fecit hominem ad imaginem Dei, hoc est, Filius Dei (ut Moyses propheta ait, et de quo ait Joannes evangelista: Omnia per ipsum facta sunt 18, ), non sciat viam viri in adolescentia? «Qui finxit sigillatim corda eorum, qui intelligit omnia opera eorum qui scrutatur corda et renes:: Juxta Propheta m dicentem: Tu cognovisti sessionem meam, et resurrectionem meam; tu intellexisti cogitationes meas de longe, semitain meam et funiculum meum investigasti et omnes vias meas prævidisti 7., Et rursum alibi: cQui instruit gentes, non arguet, qui docet hominem scientiam. Dominus scit cogitationes hominum, quoniam vanæ sunt ".; Qui ergo hæc novit et omnia præscit, nescit viam viri in adolescentia? Et multa ex Scripturis licet invenire, quæ imprudentiam eorum qui hoc dictum male in. telligunt, redarguant. Quomodo ergo qui docet hominem scientiam, ipse nescit viam viri in adolescentia? Bene igitur intelligas, o philosophe, quod Salomon judicem sapientiam accepit, quam invenit Filius Dei prudentia sua, quam præparavit homini 75 Psal. xxxi, 15. 7 Psal. vii, 2. 7 Psal. cxxxVIM, Είπε, ὦ φιλόσοφε, ἡ σοφία ἡ ἐν Σολομῶντι ὡς σὺ φῆς, ἡ τοῦ Θεοῦ ἐστι σοφία; Ο φιλόσοφος· Ναί, φησίν, οὕτως ἔχει. Ὁ ἐπίσκοπος· Εἰπὲ, ἡ σοφία τοῦ Θεοῦ πρόγνωσιν ἔχει, ἢ εἴ; Ὁ φιλόσοφος· Ναὶ ἔχει. Ὁ ἐπίσκοπος· Η σοφία τοῦ Θεοῦ ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ ἐστιν, ἣν φῆς ἐν Σολομῶντι; Ο φιλόσοφος· Ναι, φησίν. Ὁ ἐπίσκοπος· Πῶς κρίνει ὁ κρίνων, κατὰ πρόγνωσιν, ἢ οὔ; Ὁ φιλόσοφος. Ναί, φησίν. ᾿Αλλὰ πῶς; Ὁ ἐπίσκοπος· Ὁ οὖν κρίνων, κατὰ πρόγνωσιν κρίνει, καὶ κατὰ τὰ ἔργα, ὡς προγνώ στης: Ο φιλόσοφος· Ναὶ εἶπον. ῾Ο ἐπίσκοπος Πῶς οὖν ἡ σοφία ἡ ἐν Σολομῶντι λέγει·. Τρία ἐστὶν ἀδύνατά μοι νοῆσαι, καὶ τὸ τέταρτον οὐκ ἐπιγινώσκω;, Τὰ τρία εἰρηκυῖα ἡ ἐν Σολομῶντι σοφία, ἀδυνατεῖ αὐτὴν νῆσαι, περὶ τοῦ τετάρτου εἶπεν οὐ γινώσκειν, καὶ ὁδοὺς ἀνδρὸς ἐν νεότητι. Εἰ οὖν ἡ σου φίᾳ τοῦ Θεοῦ ἐστιν ἡ ἐν Σολομῶντι, πῶς κρίνει τὸν κόσμον, μὴ εἰδυῖα ἀνδρὸς ὁδοὺς ἐν νεότητι; καὶ πῶς τοῦτο ἀληθὲς, ὅτι ὁ ποιήσας τὸν ἄνθρωπον κατ' εἰκάνα Θεοῦ, τοῦτ' ἔστιν, ὁ Γἱός τοῦ Θεοῦ, καθώς φησι Μωσῆς ὁ προφήτης, ἔτι δὲ καὶ Ἰωάννης ὁ εὐαγγε λιστής, ο Πάντα δι' αὐτοῦ, φησὶν, ἐγένετο·, οὐκ ἐπίσταται ὁδοὺς ἀνδρὸς ἐν νεότητι;. Ο πλάτας κατὰ μόνας τὰς καρδίας αὐτῶν, ὁ συνιεὶς εἰς πάντα τὰ ἔργα αὐτῶν, ὁ ἐτάζων καρδίας καὶ νεφρούς, ο κατὰ τὸν προφήτην τὸν εἰπόντα· ι Σὺ ἔγνως τὴν καθέδραν μου, καὶ τὴν ἔγερσίν μου· σὺ συνῆκας πάνω τας τους διαλογισμούς μου, φησὶν, ἀπὸ μακρόθεν, τὴν τρίβον μου, καὶ τὴν σχοῖνόν μου σὺ ἐξιχνίασας, καὶ πάσας τὰς ὁδούς μου προείδες.» Καὶ ἐν ἑτέρῳ πάλιν· ο Ο παιδεύων ἔθνη, οὐχὶ ἐλέγξε:, ὁ διδάσκων ἄνθρωπον γνῶσιν; Κύριος γινώσκει τοὺς διαλογι σμοὺς τῶν ἀνθρώπων, ὅτι εἰσὶ μάταιοι. ο Ο οὖν ταῦτα ἐπιστάμενος, καὶ πάντα προγινώσκων, οὐκ ἐπίσταται ὁδοὺς ἀνδρὸς ἐν νεότητι; Καὶ πολλὰ ἔστιν εὑρεῖν ἐκ τῶν Γραφῶν, τὰ ἐλέγχοντα τὴν ἄνοιαν τῶν κακῶς ὑπειληφότων περὶ τοῦ ῥητοῦ τούτου. Πῶς γὰρ ὁ διδάσκων ἄνθρωπον γνῶσιν, αὐτὸς οὐκ ἐπίστα ται ὁδοὺς ἀνδρὸς ἐν νεότητι; Εὖ ἴσθι οὖν, ὦ φιλόσοφέ, ὅτι Σολομών κριτὴν ἔλαβε σοφίαν, ἣν ἐξεῦρε 71 Marc. 11, 27. " Prov. xxx, 18. 98 Joan. 1, ** Psal. xei, 10, 11.

GELASH CYZICENI ad imaginem suam, rationalem scilicet. Confirmat & συνέσει αὐτοῦ ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, ἣν ηὐτρέπισε τῷ jam dicta quod Dominus in Evangelio loquitur: ‹ Ecce plusquam Salomon hic 7;› quo funditus evertit dicentes ipsum esse Salomonis sapientiam. Si enim, ut vox suffragatur, æqualemn habet appellationem cum sapientia (sapientia enim Dei est Filius Dei), est ergo Deus præscius, qui juxta præscientiam judicat, et secundum opera, tanquam omnium opifex et creator, ut ait Paulus vas electionis, qui ad Hebræos scribens, sic de ipso loquitur: Vivus est sermo Dei, et efficax, et penetrabilior omni gladio ancipiti, et penetrans usque ad divisionem animæ ac spiritus, et discretor cogitationum ac intentionum cordis: et non est aliquidf orcultum in conspectu ejus, sed omnia nuda sunt et aperta oculis ejus, de quo serino noster est 70;. et ad Romanos idem scribit, dicens: Quorum paIres, ex quibus est Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictusin sæcula. Amen 8º. › Sic autem ostendit quod Del et Patris sapientia Deus vere sit ex ipso Deo, æternus ex æterno, verus ek vero, cum sit natura semper Filius æterni Dei el Patris. κατ᾿ εἰκόνα αὐτοῦ ἀνθρώπῳ, συλλογιστικήν. Αμέλει δὲ ἐπιβεβαιοῖ τὰ ῥηθέντα ὁ Κύριος ἐν Εὐαγγελίοις λέγων τὸ, «Καὶ ἰδοὺ πλεῖον Σολομῶντας ὧδε· ο Ανέτρεψε τους λέγοντας αὐτὸν εἶναι τὴν ἐν Σολο μῶντι σοφίαν. Εἰ γὰρ τῇ ψήφῳ [τῷ ψόφω] τῆς φωνῆς ισοπροσήγορός ἐστιν ὁ τῇ σοφίᾳ· ἡ γὰρ τοῦ Θεοῦ σοφία ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ· Θεὸς προγνώστης ἐστί, καὶ κατὰ πρόγνωσιν κρίνει, καὶ κατὰ τὰ ἔργα, ὡς κτίστης καὶ δημιουργὸς τῶν ἁπάντων, καθώς φησι καὶ ὁ Παῦλος τὸ σκεῦος τῆς ἐκλογῆς, Εβραίοις γράφων, ὧδέ πως λέγει περὶ αὐτοῦ·. Ζῶν γὰρ ὁ λόγος του Θεοῦ καὶ ἐνεργὴς καὶ τομώτερος ὑπὲρ πᾶσαν μάχαι ραν δίστομον, καὶ διικνούμενος ἄχρι μερισμού ψυ γῆς καὶ πνεύματος, καὶ κριτικὸς ἐνθυμήσεων καὶ ἐννοιῶν καρδίας· καὶ οὐκ ἔστι κτίσις ἀφανὴς ἐνώπιον αὐτοῦ, πάντα δὲ γυμνὰ καὶ τετραχηλισμένα ταῖς ἐφθαλμοῖς αὐτοῦ, πρὸς ἐν ἡμῖν ὁ λόγος.» Καὶ πρὸς Ρωμαίους δὲ ὁ αὐτὸς γράφει, λέγων· ο Ων οἱ πα τέρες, καὶ ἐξ ὧν ὁ Χριστὸς τὸ κατὰ σάρκα, ὁ ὢν ἐπὶ πάντων Θεὸς εὐλογητὸς εἰς τοὺς αἰῶνας, Αμήν.» Δείκνυσι δὲ ὧδε, ὅτι ἡ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς σοφία Θεός ἐστιν ἀληθῶς ἐξ αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ, ἀἴδιος ἐξ ἀἱδίου, καὶ ἀληθινὸς ἐξ ἀληθινοῦ, φύσει ὢν ἀεὶ Υἱὸς τοῦ ἀεὶ ὄντος Θεοῦ καὶ Πατρός. CAP. ΧΙΧ. Contradictio philosophi. Quid igitur est, quod ais: «Viam sapientiæ non cognoverunt, neque recordati sunt semilas ejus 19, et quæ sequuntur. Responsio sanctorum_episcoporum per eumdem episcopum Eusebium Pamphili. Sæpenumero verba sapientiæ considerans, o philosophe, admiratus es sapientia virtutem, quod brevissimis locutionibus maximam sententiarum veritatem in ea iuvenire liceat: et justissime quispiam verba Scripturæ comparaverit evangelicæ parabolæ asserenti, «Simile esse regnum cœlorum grano sinapis, quod cum minus sit omnibus terræ seminibus, quando tamen crevit et perfectum est, idoneum tectum volucribus præbet s. Sic videmus divinorum verborum potentiam brevibus locutionibus seminatam, plenam autein sententiis quasi ramis, ad volucrum, hoc est, hominum contemplationem protensis, in quibus tanta potentia invenitur, ut non solis terrae habitatoribus, verum etiamn assistenti-- bus volucribus sufficiens exhibeant tegumentuin. Undenam igitur ad hanc considerationem excitatus sum, nisi ex verbo sanctæ Scripturæ sacri cantoris Davidis, ad demonstrationem et constitutionem non rationalis sapientiæ ut ipse fueras opinatus, sed ejus quae illam et omnia creata condidit, incomprehensibilis sapientiæ, increatæ, et initio carentis, hoc est, Christi: siquidem Christus est Dei virtus et Dei sapientia **, juxta modum suæ ineffabilis deitatis ex Deo verus Deus Verbum. Verbo enim Do7 Matili, xt, es 1 Cor. 1, 24. .49. το Hebr. IV, 12, 13. ΚΕΦΑΛ. ΙΘ'. Αντίρρησις τοῦ φιλοσόφου, Τί οὖν ἐστιν ὁ φής; • Οδὸν δὲ σοφίας οὐκ ἔγνωσαν, οὐδὲ ἐμνήσθησαν τὰς τρίβους αὐτῆς;» καὶ τὰ ἑξῆς. Απόκρισις τῶν ἁγίων ἐπισκόπων διὰ τοῦ αὐτοῦ ἐπισκόπου Ευσεβίου τοῦ Παμφίλου. Πολλάκις πρὸς τὰ ῥήματα τῆς σοφίας ἀπιδών, ὦ φιλόσοφε, ἐθαύμασας τῆς σοφίας τὴν δύναμιν, ὅτι δὴ μεγίστην νοημάτων ἀλήθειαν ἔστιν εὑρεῖν ἐν αὐτῇ βραχυτάταις λέξεσι. Καὶ τάχα δικαίως ἄν τις παρεικάσει ῥήματα τῆς Γραφῆς τῇ εὐαγγελική παρα βολῇ, τῇ διαγορευούσῃ, ο Εοικέναι τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν κόκκῳ σινάπεως, ὅτι βραχύτερον μέν ἐστι πάντων τῶν σπερμάτων τῶν ἐπὶ τῆς γῆς, φυὲν δὲ καὶ ἀναπληρωθέν, ἱκανὴν σκέπην τοῖς πετεινοῖς δίδωσιν. • Οὕτως ὁρῶμεν τὴν τῶν θείων ῥημάτων δύναμιν ἐν βραχέσι σπειρομένην λέξεσιν· ἀναπληρουμένων δὲ τῶν νοημάτων, καὶ ὥσπερ κλάδων ἐπὶ τὴν διάνοιαν, τῶν πετεινῶν ἐπεκτεινομένων, τοῦτ' ἔστι, τῶν ἀνθρώπων, τοσαύτη τις εὑρίσκεται δύνα μις, ὥστε μὴ μόνοις τοῖς γεωργοῖς, ἀλλὰ καὶ τοῖ; παρεστῶσι πετεινοῖς ἱκανὴν παρέχειν τὴν σκέπην. Πόθεν οὖν ἐκινήθην προς ταύτην τὴν ἔννοιαν, ἢ ἐκ τῆς τοῦ λόγου τῆς ἱερᾶς γραφῆς ἱεροψάλτου Δαυίδ, πρὸς ἀπόδειξιν καὶ σύστασιν, οὗ τῆς λογιστικῆς σου φίας, ὡς αὐτὸς ὑπείληψαι, ἀλλὰ τῆς καὶ ταύτην καὶ πάντα τὰ γενητὰ δημιουργησάσης ἀκαταλήπτου σοφίας τῆς ἀκτίστου καὶ ἀνάρχου, τοῦτ' ἔστι Χριστοῦ· ἐπείπερ Χριστὸς Θεοῦ δύναμις, καὶ Θεοῦ σοφία κατὰ τὸν τῆς ἀῤῥήτου καὶ ἀπερινού του θεότητος αὐτοῦ τρόπου 60 Rom. 1x, 5. ss Baruch 11, 23. 58 Matth. x: 21

- LIB. II. ἀληθὴς τοῦ Θεοῦ Θε'; Αύγος. «Τῷ γὰρ λόγῳ Κυρίου cl mini coeli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis οὐρανοὶ ἐστερεώθησαν, καὶ τῷ πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ πᾶσα ἡ δύναμις αὐτῶν.» Ηκουσας λόγον Κυρίου, ἤκουσας πνεῦμα τοῦ στόματος αὐτοῦ· καὶ ἄκουε το νυν καὶ πάλιν περὶ τῆς συστάσεως τῆς ἀληθοῦς πίσ στεως τῆς εὐσεβῶς ὑπὸ τῶν εὐσεβῶν νοουμένης τε καὶ κηρυττομένης· ἐπείπερ οἶμαι οὐδὲν τῶν προανα φωνηθέντων σοι παρὰ τοσαύτης ἁγίων ἀρχιερέων πνευματικῆς χορείας τὴν αἴσθησιν δέδεξαι. "Ακουε τοίνυν εὐσεβῶς, καὶ μὴ τοῖς ἀνθρωπίνοις λογισμοῖς διερευνᾶσθαι πειρῶ τὰ ἀποῤῥητα Ο τέλειος οὔτε μειοῦται, ούτε αὔξει. Εἷς ἀγένητος ὁ Θεὸς καὶ Πατήρ. Εἷς καὶ ὁ γεγεννημένος ἐξ αὐτοῦ μονογενής Υιός Θεός Λόγος. Ωσπερ οὖν οὐκ ἔστι συναγένητος τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ Θεὸς ἕτερος, οὕτως οὐδὲ συγγεγεννημένος ἢ προγεγεννημένος, ἢ μεταγεγεννημένος υἱὸς ἕτερος τοῦ Θεοῦ τῷ μονογενεῖ Υἱῷ αὐτοῦ Θεῷ λόγῳ. Εἰς ὄντως Θεὸς καὶ Πατὴρ, εἰς ὄντως καὶ ὁ γεγεννημένος ἐξ αὐτοῦ ἀφράστως Υἱὸς Θεὸς Λόγος. Ωσπερ οὖν οὐ Λόγῳ μόνῳ Πατὴρ ὁ Θεὸς, οὕτως οὐδὲ λόγῳ μόνῳ Γιος, ἀλλ' ἀληθῶς Υἱός· γνήσιος ὁ Πατήρ, γνήσιος ὁ Υιός· Θεὸς ὁ Πατὴρ, Θεὸς καὶ ὁ ἐξ αὐτοῦ γεγεννημένος γιός· τέλειος ὁ Πατήρ, τέλειος αὐτοῦ καὶ ὁ Υἱός· ἀσώματος ὁ Πατήρ, ἀσώματος καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ ἀσω μάτου γὰρ χαρακτήρ, καὶ ἡ εἰκὼν ἀσώματος δηλο νότι. Πιστεύεις τούτῳ, ὦ φιλόσοφε, ὅτι γεγέννηται ἐκ virtus eorum "., Audisti verbum Domini, audisti spiritum auris ejus: andi rursus de veræ fidei constitutione, quæ pie a piis intellecta et prædicata est: quandoquidem existimo nihil prædictorum te suscipere præter tanti sanctorum pontificum spiritualis chori sententiam. Audi ergo pie, nec humanis ratiocinationibus quæ ineffabilia sunt, tenta perscrutari. Perfectus nec minuitur, nec augetur. Unus ingenitus Deus et Pater unus ex eo genitus unigenitus Filius Deus Verbum; sicut non est alter Deus cum Deo et Patre ingenitus, ita neque congenitus, neque prior, neque posterior Filius, diversus a Deo unigenito Filio ejus, Deo Verbo. Unus vere Deus et Pater, unus etiam ineffabiliter ex eo genitus Filius, Deus Verbum. Quemadmodum autem non solo nomine Pater est Deus, sic neque solo nomine Filius, seul vere est Filius: verus est Paler, verus FiHus. Deus est Pater, Deus etiam Filius ex eo genitus: perfectus Pater, perfectus et ejus Filius: incorporeus Pater, incorporeus et Filius: incorporei enim est figura, incorporea nimirum imago. Credis hoc, philosophe, quod ex substantia Patris sit genitus unigenitus ejus Filius, quemadmodum a principio disputationum per plurima expressa testimonia demonstravimus, annon? τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς ὁ μονογενής Υἱὸς αὐτοῦ, καθάπερ ἐξ ὑπαρχῆς τῶν λόγων διὰ πλείστων ὅσων γραφικών μαρτυριῶν ἀπεδείξαμεν, ἢ ου; Αντεπερώτησις τοῦ φιλοσόφου. Πῶς καὶ τίνι τρόπῳ; φράσον. Οἱ ἅγιοι ἐπίσκοποι διὰ τοῦ αὐτοῦ Εὐσεβίου Παμφίλου εἶπαν. Μὴ ζήτει πῶς, φιλόσοφε· εἰ δὲ μή, καθὰ ἤδη διὰ πλειόνων εἴρηταί σοι, καὶ ἐν ἀρχῇ τῆς διαλέξεως διεμαρτυράμεθα, ὅτι κρημνίσαι σεαυτὸν σπουδάζεις, διερευνά πειρώμενος τὰ ἀνεξερεύνητα. Εἰ μὲν γὰρ ἐνδέχεται ζητεῖν πῶς ὁ ἀγέννητος, ἐνδέχεται καὶ ζητεῖν πῶς καὶ ὁ γεγεννημένος. Εἰ δὲ οὐ καταλείπεις ζήτησιν, πῶς γεγέννηται· μὴ ζήτει τὰ ἀνερεύνητα, οὐ γὰρ εὑρίσκεις. Τὰ εὑρισκόμενα ζήτει, καὶ εὑρί σκεις. Ἐὰν γὰρ ζητῇς, παρὰ τίνος ἔχεις μαθεῖν; παρὰ τῆς γῆς; οὐχ ὑφίστατο. Παρὰ θαλάσσης; οὐδέπω ἐκέκτιστο ἡ ὑγρά. Παρὰ οὐρανοῦ; οὐκ ἦν ποιηθείς. Παρὰ ἡλίου καὶ σελήνης καὶ ἄστρων; οὐδέπω δεδημιούργηντο. Παρὰ ἀγγέλων καὶ ἀρχαγγέλων; οὐδέπω ἦσαν, ἐπείπερ καὶ αὐτῶν ποιητὴς δ Υιός. Αλλὰ παρὰ αἰώνων; πρὸ αἰώνων ὁ Μονογενής. Μὴ ἐξέταζε τὰ μὴ ἀεὶ ὄντα περὶ τοῦ ἀεὶ ὄντος. "Αρῥητος, ἀγέννητος ὁ Πατήρ· ἄῤῥητος, ἀῤῥήτως για γεννημένος ἐξ αὐτοῦ ὁ Υἱός. Σιώπησον περὶ τοῦ πῶς, καὶ παραχώρει τοῦτο τῷ γεγεννηκότι, καὶ τῷ γεγεν νημένῳ. Ο γὰρ Πατὴρ μόνος γινώσκει τὸν Υἱὸν τις ἐστι, καὶ ὁ Υἱὸς τὸν Πατέρα, καὶ ᾧ ἐὰν βούληται ὁ Υἱὸς ἀποκαλύψαι, καθά φησι τὸ Εὐαγγέλιον αὐτοῦ. Εἰ δὲ μὴ θέλῃς παύσασθαι τὸ πῶς, ἀλλὰ φιλονικεῖς ** Psal. xxxn, 6. es Matth. 11, 27. Interrogatio philosophi. Quomodo et quanam ratione? dic. Sancti episcopi per Eusebium Pamphili dixerunt. Ne quæras quomodo, o philosophe; alioquin, ut jam pluribus dictum est tibi, et ab initio disputationis testati sumus, studes te præcipitem agere, perscrutari tentans quæ inscrutabilia sunt. Si enim querere licet, quomodo non genitus, licet etiam quarere, qui genitus. Si vero non deseris quæstionem, quomodo sit genitus; ne quæras inscrutabilia, non enim invenies: quæras quæ inveniri possunt, et invenies. Si enim quæsieris, a quo potes discere? Da terra? non subsistebat. mari? nondum creatum fuerat nare. caelo? nondum erat factun. sole aut luna vel stellis? nondum fuerant condita. Ab angelis et archangelis? nondum erant; siquidem et ipsorum factor est Filius. Sed a sæculis? ipse ante sæcula unigenitus. Ne igitur quæras quæ ΠΟΙ semper fuerunt, de eo quod semper fuit. Ineffabilis et ingenitus est Pater, ineffabilis est et ex eo ineffabiliter genitus Filius. Taceas ergo de illo, quomodo, et concedas hoc ei qui genuit, et genito. Pater enim solus agnoscit Filium qui est, et Filius Palrein, et cui voluerit Filius revelare ss, ut ait ipsius Evangelium. Si autem non vis cessare illud qui, sed contendis inscrutabilia perscrutari, ridemus

GELASI CYZICENI tuam audaciam, quin magis deflemus te, quod non διερευνῶν τὰ ἀνεξερεύνητα, καταγελῶμέν σου τὴν velis fide intelligere Deum semper Patrem Filii sui, et unigenitum suum Filium, semper ejus Filium, semper cum Patre fuisse non posteriorem, ut lu impie asseris. Sed fide intellige atque confiteare, perfectum Filium ex perfecto, ut sæpe audisti, lu - men æternum ex æterno lumine, Deum verum ex vero Deo et Patre, increatun ex increato, sine compositione ab eo qui compositionis est expers, semper exsistentem apud Patrem: In principio enim erat Verbum, ut ait Joannes evangelista, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum, lllud, eral, philosophe, non habet aliquid præcedens: illud, erat, philosophie, tollit quod non erat, ut prius ostendimus: et illud, Deus, tollit quod non est Deus. Scriptis credle, quæ non scripta sunt, ne cogites, nec inquiras. Credas quod omnia condidit Filius quæ facta sunt voluntate Patris, non oculorum intuitu (Deus enim compositionis est expers, ut prediximus), sed voluntate, ut ipse solus novit: quod nos Fide intelligentes prædicamus, juxta san. clarum Scripturarum doctrinam, quod Patris consilio ac suo condidit omnem creaturam, et quæ in cœlo est, et quæ in terra, el quæ videtur, et quæ intelligentia percipitur, non instrumentis, aut machinis, nec alicujus alVerius auxilio, sed, ut paulo ante diximus, voluntate Patris, qui ad ipsum et ad Spiritum sanclum locutus est: ‹ Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram 87., Non dixit Fac, G nec Facite, sed Faciamus; ostendens id quod est consubstantiale, ejusdem honoris in beata illa et ineffabili trinitate. Ne obmurmures, o philosophe, neque oculos moveas: sed mentis intuitu vide apostolicorum dogmatum integritatem, ac fideliter suscipe, non amplius infidelis exsistens, sed fideJis. Audi ergo atque intellige. Dei Verbum quod fuit ante saecula, Filius ipsius, ad quem dixit: • Faciamus hominem, et quæ sequuntur, ipsun rursus in diebus novissimis et Patris et sua sententia homo factum est, incarnatuni ex Virgine, propter eum qui lapsus est, Adamum; incorporeum, cum in corpore semetipsum exinanisset, ut dixit apostolus Paulus 88, propter corpus accepit Deus Verbum nubem corporis, un naturas creatas hujus mundi non combureret: Deum enim nemo vidit unquam”. › Carnem accepit, ut caro propter immutabilem cum ipso in unum conjunctionem a morte liberaretur: invisibilis visibilem, ut ea quæ videntur, sustineat: quasi homo in tempore, sed revera utrumque, Deus et homo, homo et idem Deus unus enim ex ambobus Christus, intellecta et cognita substantiarum differentia divinitatis ejus atque carnis, Deus erat et est: factus est autem homo propter dispensationem. Propter ipsum prophetæ, propter ipsum apostoli, propter eum martyres. Prophetæ propter eum qui a prophetis præ87 Gen. 1, 20. 88 Philipp. 11, 7. 8 Joan. 1, 1, 2. τέλμαν, μάλλον δὲ καὶ πενθοῦμέν σε, ὅτι οὐ πίστει θέλεις νοεῖν τὸν Θεὸν ἀεὶ Πατέρα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ, καὶ τὸν μονογενῆ Υἱὸν αὐτοῦ, ἀεὶ Υἱὸν αὐτοῦ συνυπο άρχοντα ἀεὶ τῷ Πατρὶ, καὶ οὐ μεταγενέστερον, καθὼς σὲ ἀσεβῶς φής. ᾿Αλλὰ νόει πίστει, καὶ ὁμολόγει τέλειον ἐκ τελείου τὸν Υἱόν, ὡς πολλάκις ἤκουσας, φῶς ἀΐδιον ἐκ φωτὸς ἀϊδίου, Θεὸν ἀληθινὸν ἐξ ἀληθινοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, ἄκτιστον ἐξ ἀκτίστου, ἀσύνθετον ἐξ ἀσυνθέτου, ἀεὶ ὄντα πρὸς τὸν Πατέρα· • Ἐν ἀρχῇ γὰρ ἦν ὁ λόγος, καθά φησιν Ἰωάννης ὁ εὐαγγελιστὴς, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος.» Τὸ ἦν, φιλόσοφε, τὸ προϋπάρχον οὐκ ἔχει· τὸ ἦν, φιλόσοφε, περιγράφει τὸ οὐκ ἦν, καθά προαπεδείξαμεν· καὶ τὸ Θεὸς περιγράφει τὸ οὐ Θεός· Τοῖς γεγραμμένοις πίστευε, τὰ μὴ γεγραμ μένα μὴ ἐννύει, μηδὲ ζήτει. Πίστευε ὅτι πάντα αὐτὸς ἐδημιούργησεν ὁ Υἱὸς τὰ γεγενημένα νεύ ματι πατρικῷ, οὐκ ὀφθαλμῶν βλέμματι· ἀσύνθετος γὰρ ὁ Θεὸς, ὡς προειρήκαμεν· ἀλλὰ νεύματι, ὡς αὐτὸς οἶδε μόνος· ὅπερ ἡμεῖς πίστει νοοῦντες κηρύττομεν, μετὰ τὴν διδασκαλίαν τῶν ἱερῶν Γραφῶν, ὅτι βουλῇ τοῦ Πατρὸς καὶ ἑαυτοῦ δεδημιούργηκε πᾶσαν τὴν κτίσιν τήν τε ἐπουράνιον καὶ ἐπίγειον, τήν τε ὁρωμένην καὶ νοουμένην, οὐκ ὀργάνοις, οὔτε μηχαναῖς, οὐδὲ συνεργίᾳ τινὸς ἑτέρου, ἀλλὰ βουλήσει Πατρὸς, καθὰ ἀρτίως εἰρήκαμεν, τοῦ εἰπόντος πρὸς αὐτὸν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ι Ποιήσωμεν ἄνθρω που κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν» Οὐκ εἶπε, Ποίησον, ἢ Ποιήσατε, ἀλλὰ Ποιήσωμεν, δεικνύς τὸ ὁμοούσιον καὶ ὁμότιμον ἐπὶ τῆς μακαρίας ἐκεί νης καὶ ἀφράστου τριάδος. Καὶ μὴ ὑπογόγγυζε, ὦ φιλόσοφε, καὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς ἀνακίνει, ἀλλὰ ὄρα τῷ τῆς διανοίας βλέμματι τὴν τῶν ἀποστολικῶν δου γμάτων ἀκρίβειαν, καὶ δέχου πιστῶς, μὴ ἐπὶ πλεῖον γενόμενος ἄπιστος, ἀλλὰ πιστός. Ακουε οὖν καὶ σύνες. 'Ο τοῦ Θεοῦ λόγος, ὁ πρὸ αἰώνων αὐτοῦ Υἱός, πρὸς ἐν εἶπε· ι Ποιήσωμεν ἄνθρωπον,» καὶ τὰ ἑξῆς· αὐτὸς πάλιν ἐπ' ἐσχάτων τῶν ἡμερῶν βουλῇ πατρί κῇ καὶ οἰκείᾳ ἄνθρωπος γέγονε, σαρκωθεὶς ἐκ Παρα θένου διὰ τὸν ἐκπεσόντα ἄνθρωπον 'Αδάμ· ὁ ἀσώματος ἐν σώματι κενώσας ἑαυτὸν, ὡς εἶπεν ὁ ἀπόστολος Παῦλος, διὰ τὸ σῶμα, ἔλαβε νέφος ὁ θεὸς Λόγος τὸ σῶμα, ἵνα μὴ καταφλέξῃ τὰς κτιστὰς φύσεις τὰς ἐν τῷ κόσμῳ· ὁ Θεὸν γὰρ οὐδεὶς ἑώρακε πώ ποτε.» Ἐκρατήθη σαρκί, ἵνα καὶ ἡ σὰρξ διὰ τῆς πρὸς αὐτὸν ἀτρέπτου Ενώσεως ἐλευθηρωθῇ τοῦ θανά του, ἀόρατος, ἐν ὁρατῷ, ἵνα ὑπομένη τα δρώμενα ὡς ἄνθρωπος ὑπὸ χρόνον, ἀλλ᾽ ἀληθείᾳ κατ' ἀμφό τερα Θεὸς καὶ ἄνθρωπος, ἄνθρωπος καὶ Θεὸς ὁ αὐτ τός· εἷς γὰρ ἐξ ἀμφοῖν Χριστὸς νοουμένης και γνωρι ζομένης τῆς διαφορᾶς τῶν οὐσιῶν, τῆς τε θεότητος αὐτοῦ καὶ τῆς σαρκὸς, Θεὸς ἦν καὶ ἔστι· γέγονεν ἄνθρωπος δι' οἰκονομίαν. Δι' αὐτὸν προφῆται, δι' αὐτὸν ἀπόστολοι, δι' αὐτὸν μάρτυρες· προφῆται διὰ τὸν προς φητευθέντα, ἀπόστολοι διὰ τὸν ἀπεσταλμένον οίκονομικῶς, μάρτυρες διὰ τὸν πρωτομάρτυρα. "Ηλθε Θεός 69 Joan. 1, 18.

HISTORIA CONCILII NICÆNI. LIB. II. ἐπὶ γῆς, ὁ Υἱὸς σαρκὶ κρύψας, ὡς ἠβουλήθη, τὸ τῆς dictus est: apostoli propter eum, qui dispensatorie αὐτοῦ θεότητος μέγεθος, οὐκ ἐρημώσας τὰ ἐν οὐρανοῖς· οὐδὲ γὰρ πρὸ τοῦ σαρκωθῆναι ἔρημος αὐτοῦ ὁ κόσμος, Θεὸς ἦν καὶ ἔστι, γέγονε καὶ ἄνθρωπος δι' οίκονομίαν, σαρκωθεὶς καὶ τεχθεὶς ἐκ Παρθένου δι' οἰκείαν φιλανθρωπίαν. "Αξιον ἑαυτοῦ καὶ ἴσον Υἱὸν ἐγέννη σεν ὁ Πατήρ, ὡς οἶδεν ὁ γεννήσας αὐτὸν Θεὸς καὶ Πατὴρ, καὶ ὁ ἐξ αὐτοῦ γεγεννημένος Υἱός, ὦ φιλό missus et apostolus factus est: martyres propter eumdem protomartyrem. Venit Deus in terram. Filius in carnem, occultans ut voluit, suæ divinitatis magnitudinem, non ea quæ in cœlis sunt deserens; neque enim ante incarnationem desertus ab eo erat mundus. Deus erat el est, et factus est homo propter dispensationem, incarnatus et natus ex Virgine propter suam erga genus humanum charitatem. Pater dignum seipso et æqualem genuit Filium, eo modo quem novit ipse qui eum genuit Deus et Pater, et qui ex ipso genitus est Filius, o philosophe. σοφε. Αντίρρησις τοῦ φιλοσόφου. Μὴ ἐπὶ πλεῖστον ὅσον ἐπίμενε βιαζόμενος τὴν ἀλήθειαν, καὶ τῇ τῶν λόγων εὐτεχνίᾳ ἐπισκιάζειν ὡς Contradictio philosophi. Ne pluribus perseveres vim facere veritati, et verborum arte quasi nube obumbrare tentes non νέφος πειρῶ, τῆς Γραφῆς ἀνάμαυρον φέγγος· ἀλλὰ β obscurum Scripturæ sermonem: sed veui ad maniεἰς τὸ προφανὲς τῆς Γραφῆς ἐλθὲ, τὸ προτεθέν σοι· καὶ μὴ φεῦγε τὸ, ο Κύριος έκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ· καὶ τὸ, ο Κύριος ἐποίησε χώρας καὶ ἀοικήτους, καὶ ἄκρα οἰκούμενα τῆς ὑπ' οὐρανόν· ο μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ἔχει ἔννοιαν περὶ τοῦ ἑνὸς Κυρίου. Ταῦτά ἐστι τοῦ Θεοῦ, τοῦ καὶ πρωτόκτιστον Κτίσαντος εἰς ἀρχὴν ἐδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ, ἦν καὶ Υἱὸν αὐτοῦ προσηγόρευσε, τοῦ καὶ Κτίσαντος δι' αὐτοῦ, ὡς δι' ἐργαλείου, χώρας καὶ ἀοικήτους. Εἰ γὰρ καὶ ἡ κτιστή, τοῦ Θεοῦ σου φία, τοῦτ' ἔστιν, ὁ Υἱὸς ἐργάζεται, ἀλλ' ὁ Θεὸς ἦν ὁ κτίζων δι' αὐτοῦ τὰ μὴ ὄντα, ὡς δι' ἐργαλείου. Απόκρισις τῶν ἁγίων ἐπισκόπων διὰ τοῦ αὐτοῦ ἐπισκόπου Ευσεβίου τοῦ Παμφίλου. Πολύ (διαστήκων τῆς βασιλικῆς λεωφόρου, τοῦτ' ἔστι τῆς ἀποστολικῆς πίστεως, πῶς ἔξω ταύτης φέ ρεσθαι ἀνέχῃ; κρημνίσαι σεαυτὸν ἅπαξ ἐλόμενος, καὶ μικρὸν ἀνανεύσας ἐκ τοῦ περιέχοντός σε τῆς ἀσεβείας βυθοῦ. Όταν ήκουσας παρὰ τῆς ἁγίας συνόδου ταύτης τὴν προφητείαν τοῦ μεγάλου Ἱερεμίου δακτυλοδεικτοῦντος, ὡς ἂν εἴποι τις, καὶ λέγοντος· «Οὗτος ὁ Θεὸς ἡμῶν, οὐ λογισθήσεται ἕτερος πρὸς αὐτὸν, ο καὶ τὰ ἑξῆς. Οἷς ἐπιλέγει·. Μετὰ ταῦτα ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συνανεστράφη, ο Καὶ οἶσθα, ὦ φιλόσοφε, επερωτηθείς παρὰ τῶν ἁγίων ἐπισκόπων, τίς ἐπὶ τῆς γῆς ὀφθείς, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συναστραφείς, ὁ Πατὴρ ἢ ὁ Υἱός; καὶ ὁμολογήσας, ὅτι ὁ Υἱός, καθώς αἱ θεῖαι Γραφα! λέγουσιν. Οὐ ταῦτα εἴρηκας; πῶς πάλιν ἐπὶ τὸν βυΟὸν τῆς μοχθηρίας Αρείου ἑαυτὸν ἀκοντίζεις, μᾶλ λον δὲ βυθίζεις; οὐ γὰρ ἀνέζευξας χωρισθεὶς ἐκείνου, ὡς ἑαυτὸν συνέζευξας. Προκρίνεις, ὦ ἄθλιε τῶν ἀποστολικῶν δογμάτων τὰ ᾿Αρείου βλάσφημα ρήματα, κτίσμα καὶ ἐργαλεῖον τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ἀποκαλῶν. "Ακους τοίνυν πρὸς ἡμῶν, ὦ φιλόσοφος, εἴπερ φιλόσοφος εἶ, καὶ πείθου, μὴ αὐτὸν εἶναι τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τὴν κτιστὴν σοφίαν, τὴν λογιστικήν, τὴν τῷ ἀνθρώπῳ ὑπ' αὐτοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ δοθεῖσαν, τοῦ Κτίσαντος χώρας καὶ ἀοικήτους. Επίστησόν σου τὸν νοῦν, μὴ πρὸς ἀπέχθειαν βλέπων, ἀλλὰ πρὸς ἀλή festain Scripturam, quæ tibi est proposita, et non fugias: illud: «Dominus condidit me initium viarum suarum in opera ejus "; et illud • Dominus fecit regiones et inhabitabilia, et summa quæ habitantur ejus quæ sub coelo ";, unam et eandem habet intelligentiam. De uno Domino Deo hæc sunt, qui primo factum creavit initium viarum suarum in opera ejus, quem et Filium appellavit, qui Deus etiam per ipsum, Filium quasi per instrumentum fecit regiones et inhabitabilia. Etsi enim creata Dei sapientia, hoc est, Filius operatur, Deus tamen est qui per ipsum quasi per instrumentum ea quæ non erant, creat. Responsio sanctorum episcoporum per eumdem episcopum Eusebium Pamphili. Cum diu in via publica et regia, hoc est, in apostolica fide permanseris, quomodo extra illam ferri sustines? ut simul sublatus teipsum præcipites, cum ex profundo impietatis te circumstantis parum emerseris, quando ab hac sancta synodo audisti prophetiam magni Jeremia, quasi digito, ut ita 10quamur, indicantis et dicentis: c Hic Deus noster, et non reputabitur alius adversus eum "; et quie sequuntur, quibus addit: «Post hæc in terris visus, et cum hominibus conversatus est.. Et nosti, o philosophe, quod interrogatus a sanctis episcopis, quisnam in terris visus esset, et cum hominibus conversalus, Paterne, an Filius? confessus es, quod Filius, ut divina Scripturæ testantur. Nonne hac dixisti? quomodo iterum in profundam pravitatis Arii teipsum conjicis, aut potius demergis? Non enim ab eo separatus castra moveres, nt teipsum implicares. Præfers, o miser, apostolicis dogmatibus Arii verba blasphemna, creaturam et instrumentum Filium Dei appellans. Audi ergo a nobis, o philosophe, si tamen philosophus es, et crede non ipsum Filium Dei esse sapientiam creatam rationalem, ab ipso Filio Dei qui fecit terram et inhabitabilia, homini datam. Animum tuum converte, non ad odium respiciens, sed ad veritaten, et ipsa veritas ducet te: atque agnosces, Fi- ** Prov. vm, 22. et ibid. 26. sec. LXX σε Baruch, 11, 26. 9. ibid. 28.

lium Dei unigenitum non esse creaturam, sed ipsum θειαν, καὶ ἐξηγήσει σε αὐτὴ ἡ ἀλήθεια· καὶ γνώση creatorem et opificem omnium creatarum naturarum, sicut et ipse parum respiciens intellexisti, et intelliges, ut ego credidi, si salvari desideras. CAP. XX. Contradictio philosophi de Spiritu sancto. Sint, inquit, credibilia de Filio, et minime dubia, ut dicitis, quod creaverit, aut simul cum Deo et Patre condiderit, ut testimonia indicant, et quod non opus, sed germen sit Dei, qui natura ex ipso genitus est, et quæ jam sunt admissa. Cæterum de Spiritu sancto non potestis aliquid affirmare. Quis enim audebit asserere Spiritum sanctum creatorem aliquarum creatarum naturarum? Ubi testimonia de ipso prædicant, condidisse illum aliquam creaturarum quæ videntur, aut quæ non videntur? Quis vero de ipso prorsus, sicut de Filio scripsit? Proclamet aliquis vestrum, ɛi potest. Responsio Patrum per Protogenem episcopum Sardicensem. ὅτι οὐ κτίσμα ὁ μονογενής Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ αὐτὸς Κτίσσης καὶ Δημιουργὸς πασῶν τῶν κτιστῶν φύσεων, καθὼς καὶ αὐτὸς μικρόν διαβλέψας νενό ηκας, καὶ νοήσεις, ως γε ἐγὼ πεπίστευκα, είπερ σωθῆναι ποθεῖς. Αντίῤῥησις τοῦ φιλοσόφου κατὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Ἔστω, φησί, πιστὰ περὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἀναμφί λεκτα, ὡς φάτε, ὅτι ἔκτισεν, ἢ ὅτι συνέκτισε τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ, ὡς αἱ μαρτυρίαι δηλοῦσι, καὶ ὅτι οὐ ποίημα, ἀλλὰ γέννημα τοῦ Θεοῦ, φύσει ἐξ αὐτοῦ γεγεννημένος, καὶ ἰδοὺ δεχόμεθα. Μὴ καὶ περὶ τοῦ Πνεύματος ἔχετέ τι λέγειν; Τίς γὰρ τολμήσειε φῆσοι τὸ ἅγιον Πνεῦμα κτίστην τινῶν γενητῶν φύσεων; Ποῦ δὲ καὶ μαρτυρίαι περὶ αὐτοῦ λέγουσι, δεδη μιουργηκέναι αὐτό τι τῶν ὁρατῶν καὶ ἀοράτων κτισμάτων; Τίς δ' ὅλως ἀνεγράψατο περὶ αὐτοῦ, ὡς περὶ τοῦ Υἱοῦ; Εκβοήσει τις ὑμῶν, εἰ ἔχοι. Ανταπόκρισις τῶν Πατέρων διὰ Πρωτογένους ἐπισκόπου Σαρδικῆς. Οὐκ ἔστι δυσχερές, ὦ φιλόσοφε, ἐπιδεῖξα! σοι τὰς μαρτυρίας τῶν ἐνεργειῶν τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἃς οἱ πατέρες ἡμῶν ἐξέθεντο περὶ αὐτοῦ, ὅτι ἔκτισε. Πάλιν ερήσομεν τὸ περὶ τῆς κτίσεως ῥηθέν. «Καὶ εἶπεν ὁ Θεὸς, Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετ τέραν καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν· καὶ ἐπήγαγε λέγων· ι Καὶ ἐποίησε τὸν ἄνθρωπον· κατ᾿ εἰκόνα Θεοῦ ἐποίησεν αὐτὸν, ἄῤῥεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς. Ὡς οὖν Θεός ἐστιν ὁ Πατὴρ ὁ εἰπὼν τῷ Υἱῷ, • Ποιήσωμεν, ὁ δὲ Υἱὸς Θεὸς ὢν ἐποίησε τὸν ἄνθρωπον. Εἰ οὖν Θεὸν λέγομεν τὸν εἰπόντα, καὶ τὸν ποιήσαντα τὸν Ἀδὰμ καὶ τὴν Εὔαν, λοιπόν ἄκουσον περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· ὁ ποιήσας τὸν Αδάμ Θεὸς ἦν, ἢ οὔ; Ο φιλόσοφος; Ναί Θεό; ἐστιν. Ὁ ἐπίσκοπος· Ἐν τῇ βίβλῳ Ἰώβ, Ελιουμ ὁ Βουζανίτης λέγει πρὸς Ἰώβ· «Πνεῦμα θεῖον τὸ ποιῆσαν με.» Εἰ οὖν Θεός ἐστιν ὁ ποιήσας τὸν Ἀδάμ, τί εἴποις τὸν ποιήσαντα τὸν Ἐλιούμ; ἢ ἑτερούσιος δοκεῖ σοι εἶναι ὁ Ἐλιουμ τοῦ ᾿Αδάμ; τῶν γὰρ δημιουργῶν ἐπὶ τῆς ἴσης ἐπιστήμης, τὸ ἰσοσχέδιον τοῦ συμπεράσματος φανεροῦσθαι, πέφυκεν ἐπὶ Non difficile, o philosophe, operum sancti Spi ritus testimonia tibi demonstrare, quæ Patres nostri de illo exposuerunt, quod creavit. Iterum proponemus quod de creatione dictum est. «Dixitque Deus: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram”; et adjecit dicens: ‹ Fecitque Deus hominem: ad imaginem Dei fecit illum,G masculum et feminam fecit eos "., Sicut ergo Deus est Pater qui Filio dixit: Faciamus; et Filius Deus, qui fecit hominem. Si ergo Deum asserimus eum qui dixit, et qui fecit Adam et Evam, deinceps de Spiritu sancto audi. Qui fécit Adamum, eratne Deus, an non? Philosophus: Est profecto Deus. Episcopus: In libro Job, Elin Buzites ait ad Job: «Divinus Spiritus qui fecit me”. › Si ergo Deus est qui Adamum fecit, quid dicis de illo qui fecit Eliu? an alterius essentiæ videtur tibi Eliu esse, atque Adam? ex æquali enim artificum peritia æqualem conclusionem proferre, personæ hominis innatum est. Quid ergo dices, philosophe, de illo qui fecit Eliu? Nunquid non etiam Deum affirmabis, et hominis creatorem? τὸ τοῦ ἀνθρώπου πρόσωπον. Τί οὖν λέξεις, φιλόσοφε, Ut enim dixit de eo qui fecit Adamum: Fecitque Deus hominem ita nos dicere par est de eo qui fecit Elin, quod scilicet Spiritus sanctus sit Deus; et quorum creationis æqualis est fabrica, æqualis etiam sit opificum appellatio. Siquidem una est divinitas sanctæ Trinitatis, quæ in tribus subsisteutiis perfectis et qualibus consideratur, juxta illud: • Ει fecit Deus hominem; et illud: c Divinus Spiritus fecit Eli«.» In libro autem analepsis Moysis, Michael angelus disputans cum diabolo dicit: • Spiritu sancto ejus omnes creati sumus. › Et 9 Job xxx111, 4. * Gen. 1, 26. 98 ibid. 27. τὸν ποιήσαντα τὸν Ἐλιούμ; 'Αρα οὐχὶ Θεὸν καὶ ποιη τὴν ἀνθρώπου; ὡς γὰρ ἔφη περὶ τοῦ ποιήσαντος τὸν Αδάμ, καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν Ἀδὰμ· οὕτως εἰπεῖν ἡμᾶς δίκαιον καὶ περὶ τοῦ ποιήσαντος τὸν Ἐλιουμ, ὅτι Θεὸς τὸ ἅγιον Πνεῦμα ἄν· ἴση τῆς δη μιουργίας ἡ πλάσις, ἴση καὶ ἡ τῶν δημουργῶν προσηγορίᾳ· εἴπερ μία θεότης τῆς ἁγίας Τριάδος ἐν τρισὶν ὑποστάσεσι τελείαις καὶ ἴσαις νοουμένη. Τὸ ὅτι, ο Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον· ο και, • Τὸ θεῖον Πνεῦμα τὸ ποιῆσαν τὸν Ἑλιούμ.» Ἐν βίβλῳ δὲ ἀναλήψεως Μωσέως, Μιχαήλ ὁ ἀρχάγγε

HISTORIA CONCILII NICENI. - LIB. II. λος διαλεγόμενος τῷ διαβόλῳ λέγει·. Ἀπὸ γὰρ rursus ait ex persona Dei: «Exivit Spiritus ejus, Πνεύματος ἁγίου αὐτοῦ πάντες ἐκτίσθηκεν.» Καὶ et factus est mundus. › Inseparabilis enim est diπάλιν λέγει· ο Ἀπὸ προσώπου τοῦ Θεοῦ ἐξῆλθε τὸ vina et ineffabilis Triuitas, Pater, Filius, et Spiri Πνεῦμα αὐτοῦ, καὶ ὁ κόσμος ἐγένετο.» Αχώριστος tus sanctus, quæ simul condidit omnem creaturami, γὰρ ἀεὶ ἡ θεία καὶ ἄῤῥητος Τριάς, ὅ τε Πατὴρ καὶ ὁ tam quæ intellectu, quam quæ sensu percipitur. Υἱὸς καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, δημιουργήσασα ἅμα πα Inquit enim Verbo Domini cœli firmati sunt, et σαν τὴν κτίσιν, τήν τε νοητήν, καὶ τὴν αἰσθητήν. spiritu oris ejus omnis virtus eorum 97, Audi ergo Λέγει γὰρ ἐν τῷ λβ' ψαλμῷ· «Τῷ λόγῳ Κυρίου οἱ Deum in Isaia loquentem: «Ego Dominus Deus οὐρανοὶ ἐστερεώθησαν, καὶ τῷ Πνεύματι τοῦ στόμα lus. Audiam te Deus Israel ".» Postquam autem τῆς αὐτοῦ πᾶσα ἡ δύναμις αὐτῶν.» Ακουε δὴ τοῦ de beneficiis disseruit quæ ad populum pertinent, Θεοῦ ἐν Ησαΐα λέγοντος· «Εγώ Κύριος ὁ Θεός σου, adjungit, dicens:. Ut videant, et intelligant, et ἐπακούσομαί σου Θεός Ισραήλ.» Εἰπὼν δὲ περὶ τῶν sciant quod manus Domini fecit hæc omnia, et εὐεργεσιῶν τὰ πρὸς τὸν λαὸν, ἐπάγει λέγων, ο Ινα sanctus Israel ostendit ea "; › manum appellans ἴδωσι, καὶ νοήσωσι, καὶ ἐπίστωνται ἅμα, ὅτι χεὶρ Spiritum Dei, sanctum autem Israel, Filium ejus. Κυρίου ἐποίησε πάντα ταῦτα, καὶ ὁ ἅγιος τοῦ Ἰσραὴλ El rursus ad Jacob ait: «Manus mea fundavit terκατέδειξεν αὐτὰ» χεῖρα φήσας τὸ ἅγιον Πνεῦμα ram, et dextera mea cœlum firmavit '; › ut et τοῦ Θεοῦ, ἅγιον δὲ τοῦ Ἰσραὴλ τὸν Υἱὸν αὐτοῦ. Καὶ Ezechiel dicit: Facta est manus Domini super πάλιν πρὸς Ἰακὼς εἶπεν· ι Η χείρ μου ἐθεμελίωσε me'.» Consuevit Scriptura, ο philosophe, manu τὴν γῆν, καὶ ἡ δεξιά μου εστερέωσε τὸν οὐρανόν ο aut brachium appellare Spiritum sanctumn Dei, καθὰ καὶ Ἰεζεκιήλ, λέγων·. Ἐγένετο χεὶρ Κυρίου dexteram autem Filium ejus. ἐπ' ἐμέ.» Εἴωθεν ή Γραφή, ὦ φιλόσοφε, ἢ χεῖρα ή ξιὰν δὲ τὸν Υἱὸν αὐτοῦ. Ετι οἱ ἅγιοι Πατέρες εἶπαν δια Λεοντίου ἐπίσ σκόπου Καισαρείας Καππαδοκίας. βραχίονα καλεῖν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τοῦ Θεοῦ, δεν Adhuc sancti Patres dixerunt per episcopum Leontium Cesarea Cappadocia. Sufficiunt quidem quæ dicta sunt de operibus sancti Spiritus, o philosophe, ut ipsum credas simul cum Patre et Filio omnium factarum naturarum esse creatorem, et ejusdem divinitatis atque Ικανὰ μὲν τὰ λεχθέντα περὶ τῶν ἐνεργειῶν τοῦ ἁγίου Πνεύματος πεῖσαί σε, φιλόσοφε, ὅτι συνδημιουρ γὸν τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ πασῶν τῶν κτιστῶν φύσεων, καὶ τῆς αὐτῆς θεότητος καὶ οὐσίας, ἧς ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱός. Ἐπιστήσας, οὖν τὸν νοῦν σου, ἐκ substantiæ, cujus est Pater et Filius. Advertens τῶν προλεχθέντων σοι, ἄκουε καὶ νῦν σαφεστέρας ἀποδείξεις περὶ αὐτοῦ ἐκ τῶν ἱερῶν Γραφών. Λέγει ὁ προφήτης Δαυὶδ ἐν τῷ ἐνενηκοστῷ ἑβδόμῳ ψαλμῷ· • Ασατε τῷ Κυρίῳ ᾆσμα καινόν.» Διὰ τί; «Οτι θαυμαστὰ ἐποίησεν ὁ Κύριος, ἔσωσεν αὐτὸν ἡ δεξιὰ αὐτοῦ· ἡ ἀντὶ τοῦ ὁ Υἱὸς αὐτοῦ· καὶ ὁ βραχίων ὁ ἅγιος αὐτοῦ· κ τὸ Πνεῦμα λέγων τὸ ἅγιον. Καὶ ἐν καθολικαῖς δὲ Ἰωάννης ὁ εὐαγγελιστής βοᾷ, περί τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου θεολογῶν αὐτὸ καὶ αὐτὸς, καθὰ καὶ πάντες·. Τὸ πνεῦμά ἐστι τὸ μαρτυροῦν, ὅτι τὸ πνεῦμά ἐστιν ἡ ἀλήθεια.» Καὶ μετ' ὀλίγα· ι ὁ πιστεύων, φησὶν, εἰς τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, ἔχει τὴν μαρτυρίαν τοῦ Θεοῦ ἐν ἑαυτῷ· › ἀντὶ τοῦ, τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ· ὁ δὲ μὴ πιστεύων τῷ Υἱῷ, ψεύστην περ igitur animum ad ea quæ prius tibi dicta sunt, audi et nunc de eodem manifestiores demonstrationes ex sacris Litteris. Ait propheta David: ‹ Cantate Domino canticum novum; quare? c quia mirabilia fecit salvavit dextera ejus (pro eo quod est, Filius ejus), et brachium sanctum ejus ',, Spiritum sanctum significans. Et in catholicis Joannes evangelista idem clamat, et ipse, quod et alii omnes, de Spiritu sancto divinitus disserens: • Spiritus est qui testificatur, quia spiritus veritas est *;, et post pauca: ‹ Qui credit, inquit, in Filium Dei, habet testimonium Dei in semetipso '; ' μια eo quod est, Spiritum sanctum Dei: ‹ Qui autem non credit Filio, mendacem facit eum. › Et maποίηκεν αὐτόν.» Καὶ ὁ μέγας δὲ τῶν ἀποστόλων guum apostolorum propugnaculum, divinus Petrus πρόβολος ὁ θεῖος Πέτρος φησὶ πρὸς Ανανίαν· • Εἰς τί ἐπλήρωσεν ὁ Σατανᾶς τὴν καρδίαν σου, ψεύσασθαί σε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον; Καὶ μετ' ὀλίγα· • Οὐκ ἐψεύσω ἀνθρώποις, ἀλλὰ τῷ Θεῷ. Καὶ ἐν τῇ Παλαιᾷ, πάλαι· ι Τὸν οὐρανὸν, φησί, καὶ τὴν γῆν ἐγὼ πληρῶ, λέγει Κύριος. Καὶ ὁ Σολομὼν δὲ δεικνὺς τῆς ὁ πληρῶν, λέγει· ι Πνεῦμα Κυρίου πεπλήρωκε τὴν οἰκουμένην.» Πείθου τοίνυν καὶ περὶ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος δεσποτείας, καὶ δέχου καὶ τὰς περὶ αὐτοῦ μαρτυρίας, πιστεύων ὅτι τῆς αὐτῆς θεότητος καὶ οὐσίας, καὶ τοῦ αὐτοῦ κρίματος ait ad Ananiam: Cur implevit Satanas cor tuum, mentiri te Spiritui sancto '?. Εt post pauca:. Non es mentitus hominibus sed Deo 8.» Et rursum in Veteri Testamento. • Cœlum et terram ego impleo, dicit Dominus 9.. Ει Salomon indicans quis impleat, ait: • Spiritus Domini replevit orbem terra10.. Crede et de potestate Spiritus sancti, et hæc recipe de ipso testimonia, quod Spiritus sanclus ejusdem sit deitatis et substantiæ, ejusdemque auctoritatis atque Pater et Filius: et cum Patre et Filio semper exsistat. Audi, philosophe. rum • Psal. xcv, 1. 97 Psal. xxxH1, 6. 8 Isa. Lxt, 14. 99 ibid. 20. 1 Isa. xLvili, 12, 13.· Ezech. 111, 22. * 1 Joan. v, 6. * ibid. 10. * ibid. 7 Act. v, 3. 8 ibid. 4. • Jerem. xxm, 24. Sap. 1, 7.

[Ισ. χρήματος], τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὗπερ ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ συνυπάρχον ἀεὶ τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Γιῷ. Ακούεις, φιλόσοφε. Responsio philosophi ad sanctos Patres nostros. ᾿Απόκρισις τοῦ φιλοσόφου πρὸς τοὺς ἁγίους Igitur, ut dicitis, et testimonia Scripturarum quas proponitis, indicant, oportet Spiritum sanctum Deum esse affirmare: sed mihi videtur coactam esse hanc sententiam, nisi aliæ Scripturæ nobis proferantur. Nisi quod illa de Eliu demonstratio manifesta est. Alteram vero ex Moysis analepsi, quam vocant, ut paulo ante dixistis, nunquam audivi nisi nanc: quamobrem a vobis postulo, clariorem mihi eorum quæ dicta sunt, consistentiam ob oculos exhibeatis. Ad perfectissimam enim de Spiritu sancto certitudinem non mibi sufficiunt quæ jain a vobis dicta sunt, sed candidiori atque vehementiori sermone opus habet hæc hypothesis. Non enim de passim occurrentibus quæstio est. Responsio sanctorum Patrum per eumdem episcopum Leontium ad philosophum. Cum sit copiosa eorum quæ tibi enarrata sunt, demonstratio, et testimonia ex divinis Scripturis evidentissima, quæ persuadere tibi propositam lypothesim valeant, miramur, o philosophe, quemodo qui tanta intelligentia videris pollere, adhuc dubitas. Verumenimvero, præsertim cum te veritatem aspicere volumus, et hoc precamur, et exhortamur prudentiam tuam, ut incipias increatam illam et immutabilem naturam fide intelligere, non autem humanis rationibus, ut sæpe diximus, quæ intellectum superant, curiose audeas inquirere, neque pravis et impiis Arii opinionibus auxilio esse tandiu sustineas, maxime cum philosophus sis, ut ais, o philosophe; sed fideliter suscipe, ut paulo ante monuimus, et quæ tibi sunt dicta, et quæ dicenda sunt. Admitte unam divinitatem Patris Filium ineffabiliter generantis, et Fili ex eo geniti, et Spiritus sancti ex eodem Patre procedentis, qui et proprius est Filii, ut ait divinus apostolus Paulus Qui spiritum Christi non habet, hic non est ejus ";, et idem alibi: Dominus autem Spiritus est 19 ; › et rursus Divisiones gratiarum sunt, idem autem Spiritus et divisiones ministrationum sunt, idem autem Dominus: et divisiones operationum sunt, idem autem Deus, qui operatur omnia in omnibus '';» et post non multa: «Haec autem omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens unicuique prout vult ".» Ecce tibi, ο philosophe, manifestissimam demonstrationem, quæ Deum prædicat Spiritum sanctum, et quæ ostendit ejus ex natura sua potestatem. Vide igitur quomodo sic ait: • Divisiones operationum sunt, idem autem Deus, qui operatur omnia in omnibus.» Et illud: «llæc autem omnia operatur unus atque idem Spiritus, qui dividit unicuique prout vult. Et Dominus in Evangeliis, ut scis, manifestius ad Samaritanam loquens, ait: ‹ Spiritus est Deus "., Si ergo Spiri4. Rom. viii, 9. 1 II Cor. 3, 17. ἡμῶν Πατέρας. Οὐκοῦν, καθώς φατε, καὶ αἱ μαρτυρίαι δὲ τῶν Γραφῶν, ὧν παρηγάγετε, δηλοῦσι, θεολογεῖν δεῖ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· καί μοι δοκεῖ βεβιασμένην εἶναι τὴν ἔννοιαν, εἰ μὴ τὰ τῶν Γραφῶν ὑφ' ἡμῶν παρήχθη. Πλὴν τὸ μὲν περὶ Ἐλιουμ του Βουζανίτου σαφὴς ἡ ἀπόδειξις. Περὶ δὲ τῆς ῥηθείσης ἀναλήψεως Μωσέως, περὶ ἧς ἀρτίως εἰρήκατε, οὐδὲ ἀκηκοα ποτε, εἰ μὴ νῦν· ὅθεν αἰτῶ ὑμᾶς σαφεστέραν μα τῶν λεχθέντων παραστῆσαι τὴν σύστασιν. Πρὸς ἐντελεστάτην γὰρ πληροφορίαν περὶ τοῦ Πνεύματος οὐκ αὐτάρκη μοι τὰ ἤδη παρ' ὑμῶν λεχθέντα λευ κοτέρας γὰρ δεῖται φράσεως καὶ γενναιοτέρας ή ὑπόθεσις. Οὐ γὰρ περὶ τῶν τυχόντων ἡ ζήτησις. Απόκρισις τῶν ἁγίων ἡμῶν Πατέρων διὰ τοῦ αὐτοῦ ἐπισκόπου Λεοντίου πρὸς τὸν φιλό σοφον. Πολλῆς οὔσης τῆς τῶν εἰσηγηθέντων σοι ἀποδεί ξεως, καὶ ἐναργεστάτων τῶν μαρτυριῶν τῶν ἐκ τῶν θείων Γραφών, πεῖσαί σε δυναμένων περὶ τῆς προ κειμένης ὑποθέσεως, ὦ φιλόσοφε, θαυμάζομεν πως τοσαύτης συνέσεως δοκῶν ἔμπλεως εἶναι, ὅτι ἀμφι βάλλεις. Αλλ' ἐπειδή σε πρὸς τὴν ἀλήθειαν βλέπειν ἐθέλομεν, καὶ τοῦτο εὐχόμεθα, παραινοῦμέν σου τῇ συνέσει ἄρξασθαι πίστει νοεῖν τὴν ἄκτιστον φύσιν ἐκείνην, καὶ ἄτρεπτον· καὶ μὴ ἀνθρωπίνοις λογισμοῖς, ὡς πολλάκις εἰρήκαμεν, πολυπραγμονεῖν κατατόλμα τὰ ὑπὲρ νοῦν· μὴ ταῖς κακοδόξοις καὶ ἀσε Θέσιν ἐννοίαις 'Αρείου συμφέρεσθαι ἐπὶ πλεῖστον ὅσον ἀνέχου, φιλόσοφος ὤν, ὡς φής, φιλόσοφε, ἀλλὰ δέχου πιστῶς, ὡς ἀρτίως εἰρήκαμεν, τά τε νῦν ῥηθέν τα σου, τά τε μέλλοντα ῥηθήσεσθαι. Δέχου μίας θεότητα τοῦ Πατρὸς τοῦ γεννήσαντος τὸν Υἱὸν ἀνεχ· φράστως, καὶ τοῦ Υἱοῦ τοῦ γεγεννημένου ἐξ αὐτοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος τοῦ ἐκπορευομένου ἐξ αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς, ἰδίου δὲ ὄντος τοῦ Υἱοῦ, καθά φησιν ὁ θεῖος ἀπόστολος Παῦλος· «Εἴ τις Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ.» Καὶ ἀλλαχοῦ ὁ αὐτό; • Ο δὲ Κύριος τὸ Πνεῦμά ἐστι.» Καὶ πάλιν· ο Διαι ρέσεις δὲ χαρισμάτων εἰσὶ, τὸ δὲ αὐτὸ Πνεῦμα· καὶ διαιρέσεις διακονιῶν εἰσιν, ὁ δὲ αὐτὸς Κύριος· καὶ διαιρέσεις ἐνεργημάτων εἰσὶν, ὁ δὲ αὐτὸς Θεὸς ὁ ἐνερ γῶν τὰ πάντα ἐν πᾶσι.» Καὶ μετ' οὐ πολλά· «Πάντα δὲ ταῦτα ἐνεργεῖ τὸ ἓν καὶ τὸ αὐτὸ Πνεῦμα, διαιρούν ἰδίᾳ ἑκάστῳ καθὼς βούλεται.» Ιδού, ὦ φιλόσοφε, σαφεστάτη καὶ τρανωτέρα ἀπόδειξις θεολογοῦσα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, δεικνύουσα αὐτοῦ τὴν αὐτεξουσιότητα. Ορα πῶς ὧδε λέγει·. Διαιρέσεις δὲ ἐνεργε 'μάτων εἰσὶν, ὁ δὲ αὐτὸς Θεὸς ὁ ἐνεργῶν τὰ πάντα ἐν πᾶσι.» Καὶ τὸ, Πάντα δὲ ταῦτα ἐνεργεῖ τὸ ἓν καὶ τὸ αὐτὸ Πνεῦμα, διαιροῦν ἰδίᾳ ἑκάστῳ καθώς βούλε ται· ο Καὶ ὁ Κύριος δὲ ἐν Εὐαγγελίοις, ὡς οἶσθα, σαφῶς διαλεγόμενος πρὸς τὴν Σαμαρίτιδα, τί φησι; 1º [ Cor. xii, 4, 6. ** ibid. 11. 10 Joan. iv, 24.

HISTORIA CONCILII NICENI. LIB. II. • Πνεῦμα ὁ Θεός.» Εἰ οὖν πνεῦμα Θεός, πάντως tus est Deus, omnino et Deus erit Spiritus, non alΘεὸς καὶ τὸ πνεῦμα, ἀλλ' οὐκ ἄλλος καὶ ἄλλος, ἀλλὰ μία θεότης τῶν θατέρων προσώπων, κατὰ τὴν τῶν ὑποστάσεων ἔννοιαν. ᾿Αλλὰ πρόσωπον ἀκούοντες, μὴ ἀνθρωπόμορφον τὸ θεῖον ὑπολάβωμεν. Ασύνθετον · γὰρ καὶ ἀσχημάτιστον, καθὼς καὶ ἐν ἀρχῇ τῶν λόγων, καὶ αὐτὸς, ὡς καὶ ἡμεῖς, καθωμολόγησας. Καὶ γὰρ καὶ ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ πρόσωπον ἔχειν μεμαρτύρηται, καθὰ αὐτὸς ὁ Κύριος ἐν Εὐαγγελίοις πρὸς τοὺς Γραμματεῖς καὶ Φαρισαίους διαλεγόμενος ἔφη· • Υποκριταί, τὸ πρόσωπον τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς οἴδατε δοκιμάζειν,» καὶ τὰ ἑξῆς. Πᾶν γὰρ τὸ ὑφεστὸς ἐφ' ὅσον ὑφίσταται, πρόσωπον ἔχειν λέγεται τῆς οἱ κείας φύσεως, ήτοι σχῆμα. Ἀλλὰ μὴν ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ κτιστὰ, καθὰ καὶ πᾶσα ἡ τῶν γενητῶν φύσις ἡ δὲ θεία καὶ ἄῤῥητος οὐσία, ἄκτιστος· ἐπείπερ ἁπλοῦς καὶ ἀσύνθετος, καὶ ἀσχημάτιστος, άλοις τε καὶ ἀθάνατος. Αλλ' ἐπὶ τὸ προκείμενον ἐπανέλθωμεν. Ἀπεδείξαμεν διὰ πλειόνων τῶν ἐκ τῶν θείων Γραφών μαρτυριών, συνδημιουργὸν τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ πάσης κτίσεως ὁρωμένης τε καὶ νοουμένης εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ἐπείπερ καὶ ἀχώριστον ἀεὶ ἐστι τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, καθὰ καὶ ὁ Υἱὸς τοῦ Πατρὸς, καὶ ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ. Δεῖρο δὲ, εἰ δοκεῖ, λάμβανε καὶ δι᾿ ὑποδειγμάτων, εἰ καὶ ἀσθε νεστέρων, χρηστὰς ὑποθήκας· ὁ λόγος ὁ σὸς, καθά καὶ παντὸς ἀνθρώπου, προφορικὸς μέν ἐστι, γεννάται δὲ ἀτμήτως ἐκ τοῦ σοῦ νοῦ. Ὁμοίως καὶ τὸ πνεῦμά σου, καὶ ἐκπορεύεται ἐκ τοῦ· καὶ οὐκ ἂν οὐδὲ τὸν λόγον σου, οὔτε τὸ πνεῦμά σου εἴποις ἀλλό τριόν σου. Καὶ ταῦτα μὲν οὐκ ἂν ἀπαξιώσῃς ἐπ' ἀνθρώπων νοεῖν· ἐπὶ δὲ τῆς ἀῤῥήτου καὶ ἀπερινοήτου καὶ ἀκαταλήπτου οὐσίας ἐκείνης τοῦ Θεοῦ, ἀλλότριον τὸν οὐ προφορικὸν αὐτοῦ λόγον, ἀλλὰ ζῶντα ἀεὶ, καὶ ἐνεργῆ, καὶ τομώτερον ὑπὲρ πᾶσαν μάχαιραν δίστο μου, κριτήν τε πάντων ὄντων, ἐπείπερ καὶ δημιουρ γέν· ᾧ οὐκ ἔστι κτίσις ἀφανὴς ἐνώπιον αὐτοῦ, πάντα δὲ γυμνὰ καὶ τετραχηλισμένα τοῖς ὀφθαλμοῖς αὐτοῦ. Καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ τὸ ἅγιον τὸ ἐρευνῶν τὰ βάθη τοῦ Θεοῦ, τολμᾷ τι; ἀλλότριον εἶναι εἰπεῖν, ἢ τὸν Λόγον, ἢ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ; ἢ τοὺς ταῦτα λέγοντας προσίεσθαι; ναί, φιλόσοφε. Απόκρισις τοῦ φιλοσόφου πρὸς τὸ κοινὸν τῶν ἁγίων ἐπισκόπων. Ἐπειδὴ εἰς ὑψηλοτέραν ἔννοιάν με ηγάγετε, φής σαντες δεῖν μίαν θεότητα νοεῖσθαι καὶ πιστεύεσθαι τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐπ: μέμνημαι δὲ τῶν παρ' ὑμῖν ἔμπροσθεν ῥηθέντων, ὅτι Θεὸς ὁ Πατὴρ, καὶ Θεὸς ὁ Υἱὸς, καὶ Θεὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον νῦν δέ φατε μίαν θεότητα τῶν τριῶν τελείων ὑποστάσεων, τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· λευκότερον σαφηνίσατέ μοι τὰς ζήσεις, παρακαλώ. Απόκρισις τῶν ἁγίων Πατέρων πρὸς τὸν φιλόσο φον, διὰ τοῦ αὐτοῦ Λεοντίου ἐπισκόπου. Ανέκφραστος ἐστιν, ἐπείπερ καὶ ἀπερινόητος, ss Luc. xu, 56. 17 Hebr. 1, 12. 14 1 Cor. 11, 10. PATROL. GR. LXXXV. tem alius atque alius; sed una divinitas utriusque personæ, juxta bypostasium considerationem. At vero cum personam audimus, ne suspicemur, quod est divinum habere humanam effigiem. Expers est enim compositionis atque figuræ, ut in principio disputationum tu ipse, sicut et nos, confessus es. Nam et coelum et terram personam babere testan - tur, quemadmodum et ipse Dominus in Evangeliis ad Scribas el Pharismos loquens, aiebat: < Hypocrite, faciem sive personam coeli et terra dijudicare nostis; et quæ sequantur. Quidquid enim per se subsistit, quatenus per se subsistit, propriæ uaturæ personam, sive faciem, sive figuram habere dicitur. Sed cœlum quidem et terra facta sunt, sicut et omnis creaturarum natura: substantia vero divina et ineffabilis, increata siquidem et simplex est, atque omnis compositionis expers, infigurata, æterna et immortalis. Sed ad institutum revertamur. Pluribus ex divinis Scripturis testimoniis demonstravimus Spiritum sanctum simul cum Patre ac Filio conditorem esse omnis creaturæ, et ejus quæ intelligentia percipitur: quandoquidem insepararabilis semper est a Patre ac Filio, quemadmodum et Filius a Patre, et Pater a Filio. Agedum si videtur, per similitudines, quamvis infirmiores, accipe bona documenta. Verbum tuum, ut et cujusvis hominis, prolatitium est, gignitur autem insecabiliter et ex mente, quemadmodum spiritus tuus procedit ex te: neque autem verbum tuum, neque spiritum tuum a te alienum esse dixeris. Et hæc quidem non dedignaris in hominibus considerare: in illa vero Dei substantia ined.bili, et quæ superat intellectumn, atque conprehendi non potest, verbum non prolatitium, sed semper vivens et efficax, et penetrabilius omni gladio ancipiti 17, quod judex est omnium; siquidem et opifex est, in cujus conspectu nulla creatura latet, omnia nuda et aperta in oculis ejus: et sanctum ejus Spiritum, qui scrutatur profunda Dei 18, audet aliquis alienum esse affirmare, aut Verbum aut Spiritum Dei? aut læc asserentes admittere? utique, o philosophie. CAP. XXI. Responsio philosophi ad sanctos episcopos in universum. Postquam ad sublimiorem intelligentiam me ducitis, asserentes oportere unam divinitatem cogitare ac credere Patris, et Filii, et Spiritus sancti: memini autem vos prius dixisse, Deum esse Patrem, et Deum Filium, et Deum Spiritum sanctum: nunc autem dicitis unam esse divinitatem trium perfecrarum hypostasium, Patris, et Filii, et Spiritus Faucli: candidius, precor, las mnili sententias explicate. Responsio sanctorum Patrum ad philosophum, per exmdem Leontium episcopum. Inexplicabilis, siquidem mente et cogitatione in41

GELASH CYZICENI comprehensililis est, et impenetrabilis divina illa καὶ ἀνεπιλύγιστος, καὶ πάντη ἀνεξιχνίαστος ἡ θέα et ineffabilis substantia, quæ omnibus supereminet, atque omnia continet: tantum audi a nobis: Non alium tibi Deum atque alium protulimus, sicut impius Arius blasphemavit, unum Deum increatum, et alterum creatum pronuntians, et Spiritum sanctum similiter creatum prædicans: absit! sed mam divinitatem cogitari et credi asseruimus, unam substantiam, dominationem et sententiam unam Patris. et Filii, et Spiritus sancti: scire autem sanctæ Triuitatis hypostases non esse disjunctas, aut locales, sed sola fide unam divinitatein considerari et credi, ut sæpius diximus, sanctæ et consubstantialis et allorane Trinitatis. Ecce per omnia fides vera demonstravit, nơn oportere in sancta Trinitate differentiam cogitare. Nunc autem parum animum nobis adverte, atque amplius persuadeberis, accipiens a Spiritu sancto per nos salvifica documenta, ut agnoscas sanctæ Trinitatis unam esse divinitatem semper exsistentem, et subsistentem, Trinitatem vere Trinitatem, et nihil in ea prins aliquando, sed semper et eodem modo exsistentem individuam et consubstantialem Trinitatem. Responsio philosophi. Ne cogitetis invertere me dogmata veritatis: neque enim a principio disputationum rejeci sermones vestros: sed propterea perscrutor sententiarum vestrarum significationes, ut fiat mihi manifestior atque dilucidior eorum quæ a vobis dicuntur, lypothesis. Hypothetica responsio sanctorum Patrum ad philosophum de igne, splendore et lumine, per eumdem Leontium episcopum. Audi et nunc, audi, o philosophie. Proposuimus jam cogitationi tuae fusius ex divinis Scripturis, quod divinitas est simplex et compositionis expers, et ut tu ipse in principio tuarum propositionum confessus es, et quod sit ignis immortalis, æternus, et increatus natura, lumen immensum et incomprehensibile, 1.ec in una persona juxta Judæorum opinionem intelligatur, sed semper in Trinitate personarum quæ a se invicem separari nequeunt, ab omnibus Christiquis creditur et prædicatur immensa Trinitas Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ut jam demonstratum est. Disce autem et nunc, o philosophe. Εt quamvis audacius agimus, tamen propitia sit nobis divina magnitudo pro tua enim et aliorum salute hic labor a nobis transigitur. Disce igitur ex sensilibus intellectilia, ex his quae intellectui subjiciuntur, ea quæ intellectum superant, et ex his quæ dicuntur, ca quæ sunt super omnem Quamvis autem omnia et quæ videntur et quæ intelliguntur, ex coelestibus creaturis et his quæ in terra vel sub terra sunt, conferri nequeant cum illa increata, incomprehensibili et immortali Dei substantia: nihilominus tamen occurrentem similitudinem proferemus, etsi non aequabilem, ad utilitatem tamen fideliter suscipientium, et quæ suficientem sermonem. καὶ ἄβόητος οὐσία ἐκείνη, ἡ τὰ πάντα υπερέχουσα, καὶ τὰ πάντα περιέχουσα· πλὴν ἄκους πρὸς ἡμῶν· οὐκ ἄλλον το: Θεὸν καὶ ἄλλον εἰρήκαμεν, καθάπερ καὶ ὁ ἀσεβὴς ἐβλασφήμησεν "Αρειος, ἕνα Θεὸν ἄκτιστον, καὶ ἄλλον κτιστὸν εἰρηκώς, καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ ὁμοίως κτιστὸν κεκηρυχὼς (μὴ γένοιτο), ἀλλὰ μίαν θεότητα νοεῖσθαι καὶ πιστεύεσθαι εἰρήκαμεν, μίαν οὐσίαν, κυριότητά τε καὶ βουλὴν μίαν τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· εἰδέναι τε τάς τῆς ἁγίας Τριάδος ὑποστάσεις εὐ διεζευγμένας, οὐδὲ τοπικὰς, ἀλλὰ πίστει μόνη μίαν θεότητα νοεῖσθαι καὶ πιστεύεσθαι, καθὰ καὶ πολλάκι; εἰρήκαμεν, τῆς ἁγίας καὶ ὁμοουσίου καὶ προσκυνητής Τριάδος. Ἰδοὺ διὰ πάντων ἔδειξεν ἡ ἀληθὴς πίστις, μὴ δεῖν ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος νοεῖν διαφοράν. Ωδε δὲ μικρόν σου τὸν νοῦν δοῦναι ἡμῖν ἐθέλησον, καὶ πιστωθήσῃ ἐπὶ πλεῖον, δεχόμενος ὑπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος δι' ἡμῶν σωτηριώδεις ὑποθήκας, ἵνα γνῷς τῆς ἁγίας Τριάδος μίαν θεότητα ἀεὶ ούσαν καὶ ὑφεστῶσαν, Τριάδα ἀληθῶς Τριάδα, καὶ μηδὲν ἐν αὐτῇ προϋπάρχον ποτέ, ἀλλὰ ἀεὶ καὶ ὡσαύτως οὖσαν ἀδιαίρετον καὶ ὁμοούσιον Τριάδα. Απόκρισις τοῦ φιλοσόφου. Μή με οἴεσθε ἀποστρέφεσθαι τὰ τῆς ἀληθείας δέγματα· οὐ γὰρ ἂν ἐκ πρώτης καταρχῆς τῶν λόγων παρωσάμην ὑμῶν τοὺς λόγους, ἀλλὰ διὰ τοῦτο ἐρευνῶ τὰς τῶν νοημάτων ὑμῶν σημασίας, ἵνα σα φεστέρα μοι καὶ διευκρινὴς γένηται ἡ τῶν λεγομέ νων παρ' ὑμῶν ὑπόθεσις. Απόκρισις τῶν ἁγίων Πατέρων υποθετικὴ πρὸς τὸν φιλόσοφον περὶ πυρὸς καὶ ἀπαυγάσματος καὶ φωτὸς, διὰ τοῦ αὐτοῦ Λεοντίου ἐπισκόπου. Ακουε δὴ καὶ νῦν, ἄκουε, ὦ φιλόσοφε. "Ηδη προαπεθέμεθά [ισ. προϋπεθέμεθα] σου τῇ διανοία διὰ πλείστων ὅτων τῶν ἐκ τῶν θείων Γραφῶν, ὅτι ἡ Θεότης ἁπλῆ τίς ἐστι ἀσύνθετος, ὡς καὶ αὐτὸς καθε ωμολόγησας ἐν ἀρχῇ σου τῶν προτάσεων· καὶ ὅτι πῦρ ἀθάνατόν τε καὶ ἀΐδιον καὶ ἄκτιστον οὖσα τῇ φύσει, φῶς τε ἀχώρητον καὶ ἀκατάληπτον, καὶ οὐκ ἐν ἑνὶ προσώπῳ κατὰ τὸ δοκοῦν Ἰουδαίοις νοουμένη, ἀλλ' ἐν Τριάδι ἀεὶ ἀχωρίστοις οὖσι προσώποις, παρά πᾶσι Χριστιανοῖς πιστεύεται καὶ κηρύττεται ἡ ἀχώ ριστος Τριὰς τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, καθάπερ ἀποδέδεικται. Μάνθανε δὲ καὶ νῦν, ὦ φιλόσοφε, εἰ καὶ τολμηρὸν ποιοῦμεν, ἀλλὰ ἵλεως ἡμῖν ἡ θεία μεγαλειότης· ὑπὲρ γὰρ τῆς σῆς καὶ τῶν λοιπῶν σωτηρίας ὁ πόνος ἡμῖν διανύεται. Μάνθανε τοίνυν ἐκ τῶν αἰσθητῶν περὶ τῶν νοητῶν, καὶ ἐκ τῶν κατὰ νοῦν περὶ τῶν ὑπὲρ νοῦν, καὶ ἐκ τῶν λεγομένων περὶ τῶν ὑπὲρ λόγον· εἰ καὶ ἀσύγκριτα πάντα τά τε ὁρώμενα, τά τε νοούμενα, τῶν τε οὐρανίων καὶ ἐπιγείων καὶ καταχθονίων κτισμάτων, πρὸς τὴν ἄκτιστον ἐκείνην καὶ ἀκατ τάληπτον καὶ ἀθάνατον τοῦ Θεοῦ οὐσίαν· πλὴν τὸ ἐμπεσὴν ὑπόδειγμα οὐ μέτριον πρὸς ὠφέλειαν τοῖς πιστῶς δεχομένοις, ἀλλ᾽ ἱκανὴν εἰκόνα παρέχον τῆς εὐσεβείας τοῖς εὐσεβῶς ἐθέλουσι νοεῖν, λέξομεν.

HISTORIA CONCILII NIC.ENI. LIB. II. bus. Sensibilis iste ignis, natura una sive substantia cum sit, trinitas est in eodem, ignis, splendor, lutmen; et nihil horum invenitur altero prius esse: sed a se invicem separari non possunt tria, ignis, ex ipso splendor et lumen. Distingue igitur, si potes, o philosophe, tria hæc, et ostende nobis aliud alio prius exsistere, vel ignem ante splendorem post aliquot tempora igne posteriorem; aut rursus lumen igne vel splendore posterius esse tempore, vel etiam prius: ostendle si potes, dividens ab invicem haec tria, et non simul exsistere ignen, splendorem et lumen: cum tamen sit una ignis natura. Hæc animo retinens sensilia et creata, quamvis conferenda non sunt, ut paulo ante diximus, ad æternam illam et Τὰ αἰσθητὸν τοῦτο πῦρ φύσις μία ὂν, ἤτοι οὐσία, η pietatis imaginem præbeat pie considerare volent.- Τριάς ἐστι κατὰ ταυτό, πῦρ, ἀπαύγασμα, φῶς. Καὶ οὐδὲν τούτων προϋπάρχον τοῦ θατέρου εὑρίσκεται, ἀλλ' ἔστιν ἀχωρίστως ἀλλήλων τα τρία, τὸ πῦρ, τὸ ἐξ αὐτοῦ ἀπαύγασμα, καὶ τὸ φῶς. Διαχώρισον τοίνυν, εἰ δύνῃ, ὦ φιλόσοφε, τα τρία, καὶ δεῖξον ἡμῖν θάτερον τοῦ θατέρου προϋπάρχον, ἢ τοῦ ἀπαυγάσματος τὸ πῦρ καθ' ἑαυτὸ προϋπάρχον, καὶ μεταγενέστερον μετὰ χρόνους τινὰς τοῦ πυρὸς τὸ ἀπαύγασμα, ἢ μεταγενέστερον πάλιν ἢ μεταχρόνιον τοῦ πυρὸς καὶ τοῦ ἀπαυγάσματος τὸ φῶς, ἢ προχρόνιον. Δείξον ἡμῖν, εἰ δύνῃ, διαχωρίσας ἀπ' ἀλλήλων τα τρία, και μὴ οὐχὶ ὡσαύτως ὢν πῦρ, ἀπαύγασμα, φῶς, μιας οὔτης τῆς τοῦ πυρὸς φύσεως. Ταῦτα κατὰ νοῦν λα Εὼν τὰ αἰσθητὰ καὶ κτιστά, εἰ καὶ ἀσύγκριτα, ὡς ἀρτίως εἰρήκαμεν, πρὸς τὴν ἀΐδιον καὶ ἄκτιστον τοῦ incomprehensibilem Dei substantiam, accipe ex lis Θεοῦ οὐσίαν, πλὴν δέχου ἐκ τούτων ἀφορμάς σωτηρίους, καὶ πτερώσας τῇ πίστει τὸ τῆς διανοίας του ὄμμα, ἀνάβηθι ἐπὶ τὴν ὑψηλὴν τοῦ Θεοῦ ἐπίγνωσιν. καὶ ἀπαντήσει σοι, ως γε ευχόμεθα καὶ πιστεύομεν, ένα στράπτουσά σοι ἡ χάρις ἡ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, δεικνύουσά σοι μίαν θεότητα πῦρ οὖσαν ἀθάνατον, καὶ ἀπαύγασμα, καὶ φως, ἁπλὴν καὶ ἀσύνθετον, ἀχώριστον, ἀδιαίρετον, ἀπερινόητον, καὶ ἀνέκφραστον Τριάδα ἀληθῶς ὁμοού σιον, τὴν τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. occasiones salutares, et fide quasi aliis quibusdam adaptans mentis tuæ oculum, ad sublimiorem Dei cogitationem ascende, et occurret tibi, ut oramus et credimus, irradians te gratia Patris, et Filii, et Spi ritus sancti, et ostendens tibi unam divinitatem tanquam ignem immortalem, splendorem et lumen, simplicem et sine compositione, inseparabilem, indivisam, incogitabilem et ineffabilem Trinitatem vere coulsubstantialem, Patris, et Filii, et Spiritus saucti. Ubi credit philosophus in sanctam Trinitatem. Cum hæc audisset philosophus, et quasi raptus in *Οπου πιστεύει ὁ φιλόσοφος εἰς τὴν ἁγίαν Τριάδα. Ταῦτα ἀκούσας ὁ φιλόσοφος, καὶ ὡς ἐν ἐκστάσει γενόμενος, ἀπηνεώθη ἐπὶ πλεῖστον ὅσον, καὶ οἱ δια- exstasim maxime obriguisset, ejusque cogitationes λογισμοὶ αὐτοῦ συνετάρασσον αὐτὸν, φόβος τε πολὺς ἐπέπεσεν ἐπ' αὐτόν· εἶτα εἰς ἑαυτὸν ἐλθὼν ἀνεκρούγατε μέγα, εἰπών· Δόξα σοι, ὁ Θεὸς ὁ ἐμπνεύσας τούτ τοις τοῖς ἁγίοις σου τὸ ὑπὲρ πάντα νοῦν μυστήριον τῆς ἀχράντου καὶ ἀχωρίστου καὶ ἀκτίστου Θεότητος. ᾿Αλλὰ δέομαί σου, Χριστέ, ὡς παναγάθου Πατρὸς πανάγαθος Υἱός, πάρες ἅπερ εἰς σέ, ὑπαχθεὶς ταῖς ἀσεβέσι παρὰ τοῦ ᾿Αρείου δόξαις, ἥμαρτον, καὶ μὴ εισπραχθήσομαι δίκας παρὰ σοὶ τῷ δικαίῳ κριτῇ ὑπὲρ τῶν ἀσεβῶν ῥημάτων ἐκείνων, ὧν κατὰ σοῦ ἀπέφηνα ὁ τάλας. Οὐαὶ ᾿Αρείῳ καὶ τῇ συμμορία αὐτοῦ τῇ ἀσεβεῖ, βλασφημήσασιν εἰς τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, λέγουσιν· "Ην ποτε ὅτε οὐκ ἦν· καὶ ὅτι κτίσμα καὶ ποίημα καὶ ἐξ ἑτέρας οὐσίας ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ μὴ τῆς αὐτῆς οὐσία; ἧς ὁ Πατήρ, εἰρηκόσι τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. ᾿Αναθεματίζω νῦν καὶ πάντως [πάντοτε] "Αρειον καὶ τὰς ἀσεβεῖς αὐτοῦ δόξας, καὶ τοὺς τὰ αὐτοῦ φρονοῦντας πάντας, καὶ τοὺς βλασ φημοῦντας κατά τε τοῦ Πατρός, κατά τε τοῦ Υἱοῦ, καὶ κατὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Ο γὰρ τὸν Γέν μὴ ἔχων, οὐδὲ τὸν Πατέρα ἔχει· καὶ ὁ εἰς τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον βλασφημήσας, εἰς τὸν Πατέρα εβλασφήμησε. Καθικετεύω τὴν ὑμετέραν ἱε μὰν γερουσίαν, βοηθήσατέ μοι διὰ τῶν ὑπὲρ ἐμοῦ πρὸς τὸν Χριστὸν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ἱκεσιῶν ὑμῶν, ἀκολουθοῦντι μάλιστα τοῖς δι' ὑμῶν ὑπὸ τοῦ ἁγίου 19 Senatui, hoc est, catui vestro sacio. ipsum perturbarent, magnus tintor in eum incidit. Deinde in seipsum reversus clamavit valde, dicens: Gloria tibi, Deus, qui inspirasti sanctis his tuis mysterium, quod omnem intellectumn superat, immaculatæ, immensæ et increatæ Divinitatis. Sed oro te, Christe, tanquam undequaque boni Patris undequaque bonum Filium, condona quæ impiis adbuc Arii opinionibus seductus peccavi: nec penis graver apud te justum judicem propter impia illa verba, quæ adversus te miser protuli. Væ Ario et ejus impίο catui, blasphemantibus adversus Filium Dei, dicentibus: Erat quando non erat, et quod creatura sit et opus, ex alia substantia Filius Dei et Spiritus sanctus; et dicentibus Filium Dei et Spiritum sanctum non esse ejusdem substantiæ, cujus est Pater. Anathematizo nunc et semper Arium et impias ejus opiniones, et omnes cum eo sententias, et blasphem mantes adversus Patrem et Filium et Spiritum sanctum. Qui enim Filium non habet, neque Patrem habet et qui contra Filium aut Spiritum sanctum blasphemavit, in Patrem blasphemavit. Supplico autem sacra vestræ senectuti '', adjuvale me per vestras de me ad Christum Filium Dei preces, maxime cum jam consentiam his quæ a vobis de sancto Spiritu exposita et definita sunt: et confiteor 867-868 illa esse vera atque firma, hoc esse credens, quod sacrorum scriptor Paulus dixit: «My-

seriam absconditum a saeculis et generationibus, Πνεύματος έκτεθεῖσι καὶ ὁριζομένοις· καὶ ὁμολογώ quod nunc revelatum est, ut asserit, sanctis ejus apostolis et prophetis 30, et vobis in Spiritu sancto, semper scilicet exsistentem, et simul subsistentem, ac permanentem cum Deo et Patre Filium ejus, et Spiritum ejusdem sanctum. ταῦτα ἀληθῆ εἶναι, καὶ βέβαια. Τοῦτο γὰρ πιστεύων εἶναι, ὅπερ ὁ ἱεροφάντης εἶπε Παῦλος". Τὸ μυστή ριον τὸ ἀποκεκριμμένον ἀπὸ τῶν αἰώνων, καὶ ἀπὸ τῶν γενεῶν, ὅ νῦν ἀπεκαλύφθη, καθὼς εἴρηται τοῖς ἁγίοις αὐτοῦ ἀποστόλοις καὶ προφήταις,» καὶ ὑμῖν ἐν Πνεύματι, ἀεὶ ὄντα καὶ συνυπάρχοντα καὶ συνδιαμένοντα τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ τὸν Υἱὸν αὐτοῦ, καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ τὸ ἅγιον. CAP. XXH. Addentes sancti Patres de fonte, fluvio, et aqua, locuti sunt ad philosophum per episcopum Leontium. η Illud etiam, amice philosophe, quod superest kujus veritatis, considerandum est. Fontem cogitemus, qui fluvium aquæ generat: omnis enim Auvius, ut nosti, fontem habet genitorem: inde procedit aquæ fluvius. Sed nemo fluvium appellat fontem, neque fontem fluvium: sed fons, fons appellatur, et fluvius fluvius, et utrumque aqua una. Quando autem vult quispiam e fonte vel fluvio aquam haurire, mutat nomenclaturam, non enim dicit: Vade, progrelieus haurias et feras mihi fontem aut fluvium, sed aquam, et una quidemt natura, tres autem personæ dicendæ sunt, fons, fluvius, et aqua. Sed et divina Scriptura eadem asserens demonstrat. Neque enim ab eadem aliena nos tibi loquimur, ó legitime in posterum gratiæ fili, quamvis in similitudinibus, typis et imaginibus sermonem veritatis enarramus. Ait igitur de Filio divina Scriptura: • Inclino in eos quasi fuvius Pacis 20+ : 4 egrediens videlicet ex vero vitæ fonte, Patris divinitate, ut ipse Dominus in Evangelio clamat: «Ego a Patre exivi, et venio 33:» et quod ipse apertissime dixit: ‹ Ego et Pater unum sumus”, › et illud: Ego in Patre, et Pater in me: ) el quod Spiritum sanctum ex ipso Adeles omnes accipimus, qui ejusdem substantiæ est cujus et Pater el Filius, procedens a Patre, proprius vero Filii, ut superius ostendimus. Quod autem ab ipso nobis ef. fundatur, clarissime in Evangeliis docuit ipse Dominus, dicens: «Si quis sitit, veniat ad me, et bibat: qui credit in me, ut Scriptura testatur, flumina de ventre ejus fluent aquæ viva *.» Quibus evangelista divinitus inspiratus, dictum interpretans, subiufert: • Hoc autem dixit de Spiritu, quem accepturi erant credentes in eum *.. Εt propheta David de hoc utique fonte vitæ, sancta trinitate, vide quid clamet: Apud te est fons vitæ, et in lumine tuo videbimus lumen ";» fontemn vitæ Deum et Patrem appellans, ad Filium vero loquens: si quidem Pater est in Filio, et Filius in Patre: lumen autem ipsum Filium nominat, in quo lumine testatur videndum esse lumen, Spiritum sanctum: c In lumine, inquit, tuo videlimus lumen. Fons enim vitæ ac luminis vere est Pater lumen etiam est Filius ex Patre lumine: lumen etiam est Spiritus sanetus ex eodem lumine. Siquidem, ut nobis sæpe dicendum est, una est di30 Coloss. 1, 26. 57, 58. 5 ibid. 59. Προσθέντες οἱ ἅγιοι Πατέρες εἶπον πρὸς τὴν φιλό σοφον περὶ πηγῆς, καὶ ποταμοῦ, καὶ ὕδατος, διὰ τοῦ ἐπισκότου Λεοντίου. Κἀκεῖνο δὲ νοητέον, ὦ φίλε λοιπὸν τῆς ἀληθείας φιλόσοφε. Πηγὴν νοήσωμεν γεννῶσαν ποταμὸν ἴδατος· πᾶς γὰρ ποταμός, ὡς οἶσθα, πηγὴν ἔχει γεννή τειραν· εἶτα προέρχεται μὲν ὁ ποταμὸς τοῦ ὕδατος. Αλλ' οὐθεὶς καλεῖ τὸν ποταμὸν πηγήν, ἢ τὴν πηγὴν ποταμόν· ἀλλ' ἡ πηγὴ πηγή καλεῖται, καὶ ὁ ποταμός ποταμός· καὶ ἀμφότερα ἓν ὕδωρ. Ἐπάν δέ τις ἐθέλοι ἀρύσασθαι ἐκ τοῦ ποταμοῦ ἢ τῆς πηγῆς ὕδωρ, μεταβάλλει την προσηγορίαν. Οὐκ ἐρεῖ γὰρ, Απελθε, πορευθεὶς ἄντλησον, καὶ φέρε μοι τήν πηγήν, ἢ τὸν ποταμὸν, ἀλλ᾽ ὕδωρ. Καὶ μία μὲν ἡ φύσις, τρία δὲ πρόσωπα λεκτέα, πηγή, ποταμὸς, ὕδωρ. ᾿Αλλὰ καὶ Η θεία Γραφή ταῦτα φράζουσα δείκνυται· οὐ γὰρ ἀλλότρια ταύτης ἡμεῖς σοι φθεγγόμεθα, γνήσιον λο:- πὸν τέκνον τῆς χάριτος· εἰ καὶ ὡς ἐν ὑποδείγμασι, καὶ τύποις, καὶ εἰκόσι τῆς ἀληθείας τὸν λόγον είσα ηγησάμεθα. Λέγει αὖν περὶ τοῦ Υἱοῦ ἡ θεία Γραφή - • Κλίνω, φησίν, ἐπ' αὐτοὺς ὡς ποταμὸς εἰρήνης· ο ἐκπορευόμενος δηλονότι ἐκ τῆς ἀληθοῦς πηγῆς τῆς ζωῆς, τῆς τοῦ Πατρὸς θεότητος, καθά φημι, αὐτὸς ὁ Κύριος ἐν Εὐαγγελίοις βοᾷ·. Ἐγὼ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐξῆλθον, καὶ ἥκω.» Κἀκεῖνο δὲ ὅπερ ἔφη λευκότατα • Ἐγὼ καὶ ὁ Πατήρ ἕν εσμεν.» Καὶ τὸν Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί·» καὶ τὸ Πνεῦμα δὲ τὸ ἅγιον ὅτι ἐξ αὐτοῦ λαμβάνομεν ἅπαντες οἱ πιστοί, τῆς αὐτῆς ὂν οὐσίας, ἧς ὁ Πατὴρ καὶ Υἱός, ἐκπορευνή μενον μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἴδιον δὲ ἂν τοῦ Υἱοῦ, καθἀπερ ἀνωτέρω ἀπεδείξαμεν. Οτι δὲ ἐξ αὐτοῦ ἡμῖν ἀναβλύζον ἐστὶ, σαφέστατα ἐν Εὐαγγελίοις ἐδίδαξεν αὐτὸς ὁ Κύριος εἰπών·. Εάν τις διψᾷ, ἐρχέσθω πρὸς μὲ, καὶ πινέτω· ὁ πιστεύων εἰς ἐμὲ, καθώς εἶπεν ἡ Γραφή, ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ρεύ σουσι νύδατος ζῶντος.» Οἷς ὁ εὐαγγελιστής θεόθεν ἐμπνευσθεὶς, τὸ ῥηθὲν ἑρμηνεύων, ἐπιφέρει λέγων· • Τοῦτο δὲ ἔλεγε περὶ τοῦ Πνεύματος οὗ ήμελλον λαμβάνειν οἱ πιστεύοντες εἰς αὐτόν.» Καὶ ὁ προφή της δὲ Δαβὶδ ὅρα τί περὶ ταύτης τῆς πηγῆς τῆς ὄντως ζωῆς· τῆς ἁγίας Τριάδος βοά, ὅτι «Παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς, ἐν τῷ φωτί σου οψόμεθα φῶς· ο πηγὴν ζωῆς τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα καλῶν. Πρὸς τὸν Υἱὸν δὲ λέγων, ἐπείπερ ὁ Πατὴρ ἐν τῷ Υἱῷ, καὶ ὁ Υἱὸς ἐν τῷ Πατρί φῶς δὲ τὸν Υἱὸν ὑπαγορεύει, ἐν ᾧ φωτὶ λέγει ὄψεσθαι φῶς, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. «Ἐν γὰρ τῷ φωτί σου, φησὶν, ὀψόμεθα φῶς· ο πηγὴ γὰρ ὄντως τῆς ζωῆς 23 Juan. XIV, 20 Isa. LXVI, 42. 21 Joan. viii, 42. 26 Psal. xxxv, 10. ss Juan. x, 30. es Juan. VI,

HISTORIA CONCILII NIC.ENI LIB. II. mat per verba prophetica: c Ego sum Deus, et non est alius: et ego primus: et ego postea, et in sæculum ego sum ';» et rursum:. Ego sum, el non mutor, et in sæculum ego sum 18, el quæ sequuntur. Et juxta prius demonstrata necessariuin arbitror dicta repetere, quamvis non omnia propter multitudinem, sed clariora, ut lirmiorem habeant consistentiam que dicta sunt. Quæ igitur erant ex ore Jeremie prophete proponemus: «Qui præparavit, inquit, terram in æternum tempus, et implevit, eam jumentis quadrupedibus. Qui mittit lumen, et vadit: vocavit illud, et obedivit timore: stelle splenduerunt in custodiis suis, et exsultaverunt: vocalæ sunt, et dixerunt: Adsumus splenduerunt cum exsultatione factori suo. Hic Deus noster, non reputabitur alius adversus eum 3, et quæ sequuntur. Necessarium igitur, o Deo dilectissime philosophe, huc animum advertere, et Scripturæ sensum aperire. Ostendit enim, ut tu ipse pariter confessus es, de Filio hæc dicla esse. • Post hæc enim, inquit, in terra visus est, et inter homines conversatus est 30. Si ergo juxta impiam Arii pravitatem, alia quidem est Filii substantia creata, ut sit Deus Patre posterior; ait autem de ipso Scriptura: «Hic Deus noster, et non reputabitur alius adversus eum:, sequetur ex impietate Arii Patrem Deum non esse, siquidenı ait de Filio: ‹ Et non reputabitur alius adversus eum: > et convincuntur impii Ariomanitæ cum blasphemiæ auctore, præter Filii negationem ipsum Patrem a divinitate depellere, et athei prorsus deprehenduntur veritatis adversarii: «Qui enim Filium non label, ut in catholicis ait, «nec Patrem habet 1.) Fides autem catholica unam deitatem novit et colit, Patris et Filii et Spiritus sancti: adversus quam non æstimabitur alia. Porro mysterium hoc sanctæ atque adorandæ et consubstan - tialis Trinitatis, omnem intellectum atque sermonem superat, et prorsus comprehendi non potest, sed sola fide percipi. καὶ φωτὸς ὁ Πατήρ· φῶς καὶ ὁ Υἱὸς, ἐκ φωτὸς τοῦ viuitas Patris et Filii et Spiritus sancti, ut ipse claΠατρός· φῶς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐξ αὐτοῦ τοῦ φωτός. Ἐπείπερ, ὡς πολλάκις ἡμῖν λεκτέον, μία θεότης τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, καθὰ αὐτὸς βοᾷ διὰ τῶν προφητικῶν λόγων· • Ἐγώ εἰμι Θεός, οὐκ ἔστιν ἄλλος· καὶ ἐγὼ Θεὸς πρῶτος, καὶ ἐγὼ μετὰ ταῦτα, καὶ εἰς τὸν αἰῶνα ἐγώ εἰμι.» Καὶ πάλιν·. Ἐγώ εἰμι, καὶ οὐκ ἠλε λοίωμαι, καὶ εἰς τὸν αἰῶνα ἐγώ εἰμι, ν και τὰ ἑξῆς. Καὶ κατὰ τὰ προαποδειχθέντα, ἀναγκαῖον γὰρ εἶμαι ἐπαναλαβεῖν τὰς ῥήσεις, εἰ καὶ μὴ πάσας διὰ τὸ πλῆθος, ἀλλ᾽ οὖν τὰς σαφεστέρας, πρὸς τὸ βεβαιοτέραν τὴν σύστασιν ἔχειν τὰ εἰρημένα. Τὰ οὖν ἐκ στόματος Ἱερεμίου τοῦ προφήτου παραθήσο μεν·. 'Ο κατασκευάσας, φησί, τὴν γῆν εἰς τὸν αἰῶνα χρόνον, ἐνέπλησεν αὐτὴν κτηνῶν τετραπόδων. ῾Ο ἀποστέλλων τὸ φῶς, καὶ πορεύεται, ἐκάλεσεν αὐτό, καὶ ὑπήκουσεν αὐτῷ τρόμῳ· οἱ δὲ ἀστέρες ἔλαμψαν ἐν ταῖς φυλακαῖς αὐτῶν, καὶ ηὐφράνθησαν· ἐκάλεσεν αὐτοὺς, καὶ εἶπαν· Πάρεσμεν· ἔλαμψαν μετ᾿ εὐφροσύνης τῷ ποιήσαντι αὐτούς. Οὗτος ὁ Θεὸς ἡμῶν, οὐ λογισθήσεται ἕτερος πρὸς αὐτόν· ν καὶ τὰ ἐξῆς. 'Αναγκαίον οὖν, ὦ θεοφιλέστατε φιλόσοφε, ἐπιτ στῆσαι ὧδε τὸν νοῦν, καὶ ἀναπτύξαι τῆς Γραφῆς τὴν διάνοιαν. Εδειξε γὰρ, καθὰ καὶ αὐτὸς συνωμολό γήσας, ὅτι περὶ τοῦ Υἱοῦ ταῦτα προείρηται. • Μετὰ ταῦτα γὰρ, φησίν, ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συνανεστράφη.» Εἰ οὖν κατὰ τὴν ἀσεβῆ μοχθηρίαν ᾿Αρείου, ἄλλη τις οὐσία κτιστή ἐστι τοῦ Υἱοῦ καὶ μεταγενέστερος τοῦ Πατρὸς Θεός· λέγει δὲ περὶ αὐτοῦ Γραφή ο Οὗτος ὁ Θεὸς ἡμῶν, οὐ λου γισθήσεται ἕτερος πρὸς αὐτόν· ν οὐ Θεὸς ὁ Πατήρ κατὰ τὴν ᾿Αρείου ἀσέβειαν, ἐπείπερ λέγει περὶ τοῦ Υἱοῦ, οὐ λογισθήσεται ἕτερος πρὸς αὐτόν· καὶ ἐλέγ χονται οἱ ἀσεβεῖς 'Αρειομανῖται σὺν τῷ τῆς βλασ φημίας αὐτῶν αὐθέντῃ, πρὸ τῆς περὶ τοῦ Υἱοῦ ἀρ νήσεως, αὐτὸν τὸν Πατέρα ἐκβαλόντες τῆς θεότητος" καὶ ἄθεο: παντελῶς εὑρίσκονται οἱ τῆς ἀληθείας που λέμιοι. ι Ο γὰρ τὸν Υἱὸν μὴ ἔχων, ο καθά φησιν ἐν καθολικαῖς, ι οὐδὲ τὸν Πατέρα ἔχει. ν 'Η δὲ καθολική πίστις μίαν Θεότητα οἶδε, καὶ ταύτην πρεσβεύει, τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· παρ' ἣν οὐ λογισθήσεται ἑτέρα. Τὸ δὲ μυστή ριον τοῦτο τῆς ἁγίας καὶ προσκυνητῆς καὶ ὁμοουσίου Τριάδος, ἀπερινόητον καὶ ἀνέκφραστον και πάντῃ ἀκατάληπτον ὑπάρχει, πίστει μόνῃ ναεῖσθαι δυνάμενον. Ο φιλόσοφος. θεῖα ὡς ἀληθὼς καὶ φωτὸς ἔμπλεα, τὰ παρὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος δὲ ὑμῶν ἐκφωνηθέντα. Δέομαι δὲ ὑμῶν, ἐρασμίων μοι ὄντων τῶν ἱερῶν τῆς διδασκα λίας ὑμῶν λόγων, ὑπόσχετέ μοι τὰς εὐαγεῖς ὑμῶν ἀκοὰς, καὶ πρὸς ἃ ἐπερωτῶ διδάξατε, ἵνα πληρε στάτην λήψεσθε παρὰ τοῦ Θεοῦ τὴν ὑπὲρ τῆς ἐμῆς σωτηρίας ἀμοιβήν. Απόκρισις τῶν ἁγίων Πατέρων πρὸς τὸν φιλό σοφον διὰ τοῦ αὐτοῦ Λεοντίου ἐπισκόπου. Εἰπὲ ὁ βούλει, ἐπιθυμητὸν γὰρ ἡμῖν πληροφο 87 Isa. xLI, 4; xLv, 21. ** Malach, u, 6. su CAP. XXIII. Philosophus. Divina revera et lucis plena.sunt, quæ a Spiritu sancto per vos fuerunt explicata. Oro autem vos (amo enim sacros doctrinæ vestræ sermones), spondete mihi pias et religiosas aures vestras, el de his docete quæ adhuc inquiro, ut plenissimam a Deo pro salute mea remunerationem accipiatis. Responsio sanctorum Patrum ad philosophum per eumdem Leontium episcopum. Dic quod vis, cupimus enim te plenissime scire * Baruch u!, 32-56. " ibid. 58. as 1 Joan. 1, 23,

GELASH CYZICENI de omnibus, maxime cum jam te illustrante Spi- ρῆσαί σε ἐν πᾶσιν, εὐμπρῶς δυναμένου σου νῦν ritu sancto, facile possis dictorum demonstrationem percipere. Gratiarum actio philosophi, et interrogatio de divina incarnatione. Gratia sacro vestro capiti. Dicite autem mihi, o sanctissimi, quomodo sit intelligendum Deum Verbum Dei Filium in terra visum esse, et inter homines conversatum, cum aspectabilis non sit ab omni creata natura, et quæ videtur, et quæ intelligentia percipitur: et quæ sit causa, propter quam hæc gesta sunt, doceatis rogo. Responsio sanctorum Patrum ad philosophum per episcopum Leontium. Cansa præsentiæ ejus ab ipso dispensata est propter primorum hominum Adami et Evæ lapsum in paradiso, qui totum ipsorum genus invasit. Postquam igitur transgressi præceptum, divina gratia privati fuerunt, eam humano generi Opifex voluit restituere. Et considerandum hic est, quod quemadmodum Deus dixit: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram; et fecit Deus hominem ss, juxta prius dictas demonstrationes; idem rursus dixit: Servemus perditum hominem, quem ad imaginem et similitudinem no. stram fecimus. Ut autem Deus et Pater dixit, Faciamus; et Filius Deus ex Deo fecit: idem rursus ex Patris sententia salvare hominem voluit in semetipso. Interrogatio philosophi de eodem. Et quomodo in terra visus, et quasi homo inter homines conversatus est, cum sit Deus immutabilis? Responsio sanctorum Patrum per Macarium episcopum Hierosolymitarum. Juxta divini Pauli vocem: ‹ Magnum pietatis est sacramentum quod manifestatum est in carne;, hoc est, Dei Filius. Eodem tempore idem apparuit angelis, Neque enim angelis vel archangelis, vel aliquibus coelestibus potestatibus visibilis est Unigenitus, quandoquidem Deum nemo vidit unquam *. Cujus de cœlis adventum audiens, nullatenus immense divinitatis localem migrationem suspiceris, sed dispensationem cogita totius hujus magni revera pietatis sacramenti, in quo sumus renovati. Renovatio enim fuit novitatis ressumptio. Per hoc enim qui nobis dedit similitudinem suain, Deus Verbum ad similitudinem nostram descendit. Impossibile est autem Deum nobis assimilari, et non incarnari: neque enim species incorporea substantiæ incorporeæ, quæ quidem ipse eral, accessit, sed corporea; corporea autem substantia absque assumptione non erat: propterea corpus vere assumpsit, ut qui a prima fraternitate, hoc est, gratia sancti Spiritus, quam per primos μάλιστα δέχεσθαι τὰς ἀποδείξεις τῶν ῥήσεων, έλλαμφθέντος σου ὑπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Εὐχαριστία τοῦ φιλοσόφου, καὶ ἐπερώτησις περὶ τῆς τοῦ Κυρίου ἐνανθρωπήσεως. Χάρις ὑμῶν τῇ ἱερᾷ κεφαλῇ. Φατὰ δέ μοι, ὦ ἱερών τατος, πώς νοητέον τὸ τὸν Θεὸν Λόγον, τὸν τοῦ Θεοῦ Υἱόν, ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθαι, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συν ανεστράφθαι, αθέατον ὄντα πάσῃ κτιστῇ φύσει, όρων μένῃ τε καὶ νοουμένῃ· καὶ τίς ἡ αἰτία δι᾿ ἣν ταῦτα ἐπραγματεύσατο, διδάξατε, παρακαλώ. Απόκρισις τῶν ἁγίων Πατέρων πρὸς τὸν φιλό σοφον διὰ τοῦ ἐπισκόπου Λεοντίου. Ἡ μὲν αἰτία τῆς αὐτοῦ παρουσίας ᾠκονομήθη ὑπ' αὐτοῦ διὰ τὴν ἐν τῷ παραδείσῳ τῶν πρωτοκτίστων ἀνθρώπων τοῦ τε Ἀδὰμ καὶ τῆς Εὔας γεγενημένην ἀπόπτωσιν, ἥτις ἅπαν τὸ αὐτῶν ἐπενέμετο γένος. Ἐπεὶ οὖν παραβάντες τὴν ἐντολὴν, τοῦ θείου χαρί σματος ἐστερήθησαν, τοῦτο ἀποδοῦναι ἠθέλησεν ὁ Δημιουργὸς τῷ τῶν ἀνθρώπων γένει. Καὶ νοητέον ἐνταῦθα, ὅτι ὥσπερ εἶπεν ὁ Θεός· «Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν· καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον,» κατὰ τὰς προφέςθείσας ἀποδείξεις· ὁ αὐτὸς πάλιν εἶπε, Σώσωμεν τὸν ἀπολωλότα ἄνθρωπον, ὃν κατ᾿ εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν ἐποιήσαμεν. Καὶ ὥσπερ ὁ Θεὸς καὶ Πα τὴρ εἶπε τό· Ποιήσωμεν, καὶ ὁ Υἱὸς ἐδημιούργη σεν, Θεὸς ὢν ἐκ Θεοῦ· ὁ αὐτὸς πάλιν βουλῇ πατρικῇ Ο ἀνασῶσαι ἐν ἑαυτῷ ἠβουλήθη τὸν ἄνθρωπον. Επερώτησις τοῦ φιλοσόφου περὶ τοῦ αὐτοῦ. Καὶ πῶς ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη, καὶ συνανεστράφη ὡς ἄνθρωπος τοῖς ἀνθρώποις, Θεὸς ὢν ἀναλλοίω τος; Απόκρισις παρὰ τῶν ἁγίων Πατέρων διὰ Μακαρίου ἐπισκόπου Ιεροσολύμων. Κατὰ τὴν φωνὴν τοῦ θεσπεσίου Παύλου, ο Μέγα ἐστὶ τὸ τῆς εὐσεβείας μυστήριον, ὃ ἐφανερώθη ἐν σαρκί· ν τοῦτ' ἔστιν, ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱός. Τότε αὐτὸς ὤφθη καὶ ἀγγέλοις. Οὐδὲ γὰρ ἀγγέλοις, ἢ ἀρχαγγέ λοις, ή τισι τῶν ἐπουρανίων δυνάμεων θεατὸς ὁ Μου νογενής· ἐπείπερ Θεὸν οὐδεὶς ἑώρακε πώποτε. Ο περ τὴν ἐξ οὐρανῶν καταφοίτησιν ἀκούων, μή του τικὴν μετάστασιν τῆς ἀχωρήτου αὐτοῦ ὑποπτεύσῃς θεότητος, οἰκονομίαν δὲ νόει τὸ ὅλον τοῦτο τὸ μέγα ὡς ἀληθῶς τῆς εὐσεβείας μυστήριον, ἐν ᾧ ἀνεκαινίσθημεν. ᾿Ανακαίνισις γὰρ γέγονε καινότητος ἐπανά ληψις. Διὰ δὴ τοῦτο ἀποδοὺς ἡμῖν τὴν πρὸς ἑαυτὸν ὁμοίωσιν, ὁ αὐτὸς τοῦ Θεοῦ Λόγος εἰς ὁμοίωσιν ἡμῶν κατῆλθεν. 'Αδύνατον δὲ ἦν Θεὸν ὁμοιωθῆναι ἡμῖν μὴ σαρκωθέντα· οὐ γὰρ ἀσώματον εἶδος αὐτῷ ἀσωμά του ουσίας προσεγίνετο, ὅπερ ἦν αὐτὸς, ἀλλὰ τὸ συν ματικόν· σωματικὴ δὲ οὐσία ἄνευ προσλήψεως οὐκ ἐγίνετο· διὰ τοῦτο σῶμα ἀληθῶς προσέλαβεν, ἵνα οἱ τῆς ἐξ ἀρχῆς ἀδελφότητος ἐκπεσόντες, διὰ τὴν τοῦ ἀσωμάτου είδους ἀλλαγὴν, τοῦτ' ἔστι τῆς τοῦ Πνεύ » Gen. 1, 26, 27. *³ 1 Tim. 111, 16. at Joan. 1, 18..

HISTORIA CONCILII NIC.ENI. LIB. II. ματος χάριτος, ἧς διὰ τῶν πρώτων ἀνθρώπων τοῦ τε À parentes Adamum et Eram amnisimus, per figur Ἀδὰμ καὶ τῆς Εὔας ἀπωλέσαμεν, εἰς ἀδελφότητα εἰςαχθῶμεν διὰ τῆς σωματικής προσλήψεως, και πά λιν τὸ ἀσώματον εἶδος τὸ θεῖον ἀπολάβωμεν. Λαμβάνει δὲ σάρκα ἐκ γυναικός. Οὕτως γὰρ καὶ ὁμογενῆς ἡμῖν καθίσταται, ἵνα καὶ ὡς ὁμογενέσιν ἡμῖν μεταδῷ τῆς δόξης τῆς ἑαυτοῦ, ἵνα καὶ τὴν γυναῖκα διὰ τῆς γεννήσεως ἀνατώσῃ. Σιωθήσεται γάρ, φησίν, ἡ γυνὴ διὰ τῆς τεκνογονίας.» Σάρξ δὲ προσείληπτο τὰ κατὰ φύσιν ἔχουσα ζωτικών· οὐδεμία γὰρ σάρξ ἄνευ τοῦ ζωτικοῦ, ὁ καὶ ψυχὴν ἰδίως ἡ Γραφή καλεῖ. Ο φιλόσοφος. Τίς οὐκ ἂν ἐκπλαγῇ ἐπὶ τοῖς μεγαλείοις τοῦ Θεοῦ τούτοις, ὡς ἔφατε; Πλὴν πῶς λαμβάνει σάρκα ἐκ γυναικὸς, καθὼς ἀρτίως εἰρήκατε; Απόκρισις τῶν ἁγίων Πατέρων διὰ τοῦ αὐτοῦ Μακαρίου ἐπισκόπου Ἱεροσολύμων. Ηδη εἰρήκαμέν σοι, ὦ βέλτιστε, μηδαμῶς ἐπὶ τῶν τοῦ Θεοῦ μυστηρίων λέγειν τὸ ὅπως· ἀπόῤῥητα γάρ εἰσ: καὶ ἀνεπιλόγιστα· ὡς δὲ ἐκ τῶν ἱερῶν λόγων έδιδάχθημεν, ἐροῦμεν ὅσον ὁ λόγος παραστῆσαι δυνήσε ται. Τὸ γὰρ παντελῶς καταληπτικὸν τοῦ μυστηρίου ἐκείνου, τῆς τοῦ Κυρίου ἐνσάρκου οἰκονομίας, πῶς γέγονεν, οἶδεν ἀνθρώπων οὐδὲ ἀγγέλων οὐδεὶς, οὐδὲ αὐτὸς Γαβριὴλ ὁ διακονησάμενος τῷ μυστηρίῳ ἐκείνῳ, οὐδὲ ἡ πάναγνος καὶ καθαρὰ καὶ ἁγία Παρθένος Μαρία περαστῆσαι δυνήσεται τὴν ὅλην τῆς αὐτῆς τοῦ Θεοῦ Λόγου σαρκώσεως κατάληψιν. Αὐτὸς γὰρ μόνος ὁ μονογενῆς τοῦ Θεοῦ Υἱὸς τὸ ἀκριβές οἶδε τῆς ἑαυ τοῦ δι' ὑμᾶς ἐνανθρωπήσεως. Εἰ γὰρ καὶ παρέδωσαν ἡμῖν οἱ ἀπ᾿ ἀρχῆς αὐτόπται καὶ ὑπηρέται γενόμενοι τοῦ λόγου, καθά φησιν ὁ Λουκᾶς, περὶ τῆς ἐνα σάρκου αὐτοῦ οἰκονομίας· ὅτι ἐκ σπέρματος Δαυτό καὶ 'Αβραὰμ τὸ κατὰ σάρκα, καὶ τὸ «Ἐξ ἧς ἐγεν νήθη Ἰησοῦς,» τοῦτ' ἔστιν ἐκ τῆς Παρθένου, «ὁ λεγόμενος Χριστός· καὶ ὅτι ὧν οἱ πατέρες, καὶ ἐξ ὧν ὁ Χριστὸς τὸ κατὰ σάρκα· ν καὶ ὅτι «οὐκ ἀγγέλων, ἀλλὰ σπέρματος Αβραὰμ ἐπελάβετο, ο καὶ ὅτι • κατά πάντα ώμοιώθη ἡμῖν, πλὴν τῆς ἁμαρτίας, ο ταῦτα ἴσμεν· ὁ δὲ τρόπος, πῶς ταῦτα γεγένηται, πάν σης λογικής φύσεως ὑπερβαίνει διάνοιαν. Λέγει γὰρ καὶ περὶ τούτου Ἱερεμίας ὁ προφήτης·. Καὶ ἄνθρω πός ἐστι, καὶ τίς γνώσεται αὐτόν;» Θαυμάζοντος δὲ τοῦ φιλοσόφου, καὶ παντὸς τοῦ συναθροισθέντος πλήθους εἰς τὴν ἀκρόασιν, προσθέντες οἱ ἅγιοι Πατέρες, διὰ Μακαρίου ἐπισκόπου Ἱεροσολύμων εἶπαν· Ηδη διὰ πλείστων ὅσων ἀπεδείξαμεν, ὅτι Θεός ἦν ὁ μονογενής Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, γέγονεν [γρ. καὶ γέγονεν] ἄνθρωπος διὰ φιλανθρωπίαν, σαρκωθείς καὶ γεννηθεὶς ἐκ τῆς Παρθένου Μαρίας ἀποῤῥήτῳ γεν νήσει. Ἐπειδὴ γὰρ ἡ βουλήθη, ὡς προαπέδειξεν ὁ λόγος, ἀνακαινίσαι τὰ διὰ τὴν ἀπόπτωσιν τῶν πρωτοπλάστων λυθέντα, γέγονεν ἐν τοῖς ἡμετέροις, ἵνα 27 Matth. 1, 16. 35 | Tim. 11, 15. 36 Life. 1, 2. *1 Jerem. xvII, 0 sec, LXX. incorporeæ mutationem excideramus, ad fraterniLatem per corporis assumptionem reduceremur, el iterum incorpoream speciem divinam acciperemus. Accipit autem carnem ex nuuliere: sic enim nobis similis factus est, ut nos sibi similes participes snær gloriam faceret, et ut mulierem per nativitatem suam salvaret. • Salvabitur enim, inquit, mulier per filiorum generationem 35., Caro autem assumpta est, qure secundum naturam habebat quod vitale est: nulla enim cars eo quod vitale est caret, quod Scriptura proprie animum appellat. Philosophus. Quis non stupeat in his Dei magnalibus, ut diceβ batis? Verumtamen quomodo accepit carnem ex muliere, ut paulo ante asseruistis? – Responsio sanctorum Patrum per eumdem Macarium episcopum Hierosolymorum. Jam monuimus te, vir optime, nequaquam in divinis mysteriis dicere, quomodo? ineffabilia enim sunt et incomprehensibilia. Ut autem ex sacris Litteris edocti sumus, dicemus quantum oratio consequi poterit. Omnimodam cnim mysterii illius cognitionem, quomodo dispensatio in carne Domini facta sit, nullus neque hominum, neque angeforum, nec ipse Gabriel, qui eidem mysterio ministravit, neque omnino saucia, pura et casla virgo Maria consequi poterit totam hujus Dei Verbi incarnationis intelligentiam. Ipse etenim solus uni38 ' genitus Dei Filius exacte novit suam propter nos inhumauationem; sed que nobis tradiderunt, qui ab initio ipsi viderunt, et ministri fuerunt sermonis, ut ait Lucas 6, de illius in carne dispensatione, quod scilicet ex semine David et Abraham secundum carnem; et: De qua natus est Jesus, qui vocatur Christus ", il est, ex Virgine: «Εt quorum Patres, et ex quibus Christus secundum carnem; › et ‹ quod non angelorum, sed semen Abrahæ apprehendit;» et quod c per omnia no bis assimilatus est, excepto peccato 4; haec scimus; modus autem quo hæc gesta sunt, omnis creaturæ rationalis cogitationem transcendit. Ait autem et de hoc Jeremias propheta: «Homo est, et p quis cognoscet illum?, Admirante autem philosopho, et tota multitudine collecta ad auscultationem, addentes sancti Patres, per Macarium episcopum Hierosolymorum dixerunt: Pluribus jam demonstravimus, quod Deus unigenitus Filius Dei factus sit homo propter benignita - tem erga genus humanum, incarnatus et genitus ex Virgine Maria inexplicabili generatione. Postquam enim voluit, ut sermo prior ostendit, instaurare quæ per primorum parentum lapsum fuerant soluta, natus est in nostris, ut nos in suis ipsius 20 Rom. 15, 5.» [lebr. 11, 16. 60 Hebr. 1,

GELASH CYZICENI reficeret; condescendens quasi optiums medicus ἡμᾶς ποιήσῃ ἐν τοῖς ἑαυτοῦ, συγκαταβὰς ὡς ἰατρὸς infirmitati nostræ. Iterum dicemus hoc condescendere, et descendere, et mitti, juxta suæ inhumanationis modum accipiendum, ut prius demonstravimus. Divinitate enim sua omnia cum Patre seniper implet, secundum prius traditas intelligentias. Audi ergo. Nati sumus ex muliere: venit in hoc propter charitatem erga homines. At nos ex deleclamento somni et semine viri; ipse autem solus ex Spiritu sancto et Maria Virgine. Lactaníur nos: venit etiam in hoc secundum carnem, qui deitate sua omni carni alimentum præbet. Proficimus in :etatis augmentum: non dedignatus est et ipse hoc Geri corporaliter, sicut scriptum est, quod ‹ Jesus proficiebat sapientia, ætate et gratia apud Deum et homines '';» et usque ad tricesimum annum transigens, ut omni ætati benediceret, tunc ad baptismum venit, prædicante Joanne Zachariæ filio ad populum baptismum pocnitentiæ, non alltem remissionis peccatorum, aut adoptionis filioum donum largiente: non enim erat Joannis hoc clare, sed neque angeli, verum ipsius duntaxat incarnati et inhumanati Dei Verbi. Et accipit nostrum baptismum, et cum esset Deus sine peccato, corporaliter baptizatus est ut homo; non ipse indigens baptismo, sed ut rostrum baptismum approbaret ut credamus quod quemadmodum in eum descendit Spiritus sanctus, ita et in nos in ipso baptizatos. Deinde conversatus cum hominibus, et suorum divinorum præceptorum inandans traditiones, signorumque admiranda opera perficiens, post tertium annum, quarto jam inchoato ad corporalem pro nobis passionem sponte pervenit. Nobis quidem debebatur crucis supplicium; sed si emues crucifixi fuissemus nosipsos a morte non potuissemus liberare. Regnavit enim mors ab Adam usque ad Moysen, etiam in eos qui non peccaverunt ** ;, multi sancti, multi prophetæ, multi justi; et corum nemo seipsum e potestate mortis redimere potuit. Sed venit ille Salvator omnium, et a nobis debita supplicia in sua carne, quæ sine peccato erat, pro nobis et ex nobis et nomine nostro suscepit. Descendebamus nos post mortem ad inferos: suscepit et loc, descenditque sponte ad eos: non tamen detentus, sicut et nos, sed descendit καὶ κατῆλθεν ἑκουσίως εἰς αὐτόν· οὐ κατηνέχθη καθι wantum; non enim erat subjectus morti, sed nortis tominus. Cumque solus descendisset, cum multis rediit. Ipse enim erat spirituale granum frumenti, quod pro nobis cadens in terram, et carne moriens, per suæ divinitatis potentiam corporale suum templum suscitavit secundum Scripturas, fructum afferens totius humani generis resurrectionem, ei post triduanam sepulturam, et reditum ex mortuis ad vitam, apparens discipulis, ostendit eis quas in cruce pertulerat sui corporis passiones, dicens: • Palpate me, ac videte quod ego sumn ",, qui faeio admirabilia, qui et pro vestro genere in carne ἄριστος τῇ ἀσθενείᾳ ἡμῶν. Πάλιν ἐροῦμεν τὸ συγχαί ταβιν, καὶ τὸ κατελθεῖν, καὶ τὰ ἀπεστάλθαι, κατά τὸν τῆς ἐνανθρωπήσεως αὐτοῦ τρόπον διαληπτέον, ὡς προαπεδείξαμεν τῇ γὰρ θεότητι αὐτοῦ τὰ πάντα σὺν τῷ Πατρὶ πληροῖ ἀεὶ κατὰ τὰς προαποδοθείσας ἐννοίας. Ακους τοίνυν. Γεννώμεθα ἐκ γυναικός· ἦλθε διὰ φιλανθρωπίαν εἰς τοῦτο. Αλλ' ἡμεῖς μὲν ἐξ ἡδο νῆς ὕπνου, καὶ σπέρματος ἀνδρός. Αὐτὸς δὲ μόνος ἐκ Πνεύματος ἁγίου καὶ Μαρίας τῆς Παρθένου. Γαλακτοτροφούμεθα· ἦλθε καὶ εἰς τοῦτο σαρκί, ὁ τῇ θεό τητι αὐτοῦ διδοὺς τροφὴν πάσῃ σαρκί. Γινόμεθα εἰς προκοπὴν καὶ αὔξησιν ἡλικίας· οὐκ ἀπηξίωσε γενέσθαι καὶ αὐτὸς τοῦτο σωματικῶς, καθώς γέγραπται, ὅτι ι Ἰησοῦς προέκοπτε σοφίᾳ καὶ ἡλικίᾳ καὶ χάριτι παρὰ Θεῷ καὶ ἀνθρώποις·, καὶ ἕως τριακοστο ετους χρόνου διανύσας, ἵνα πᾶσαν ἡλικίαν εὐλογήσῃς τότε ἐπὶ τὸ βάπτισμα έρχεται, κηρύσσοντος Ἰωάν του υἱοῦ Ζαχαρίου τῷ λαῷ βάπτισμα μετανοίας, οὐκ ἀφέσεως ἁμαρτιῶν, οὔτε υἱοθεσίας δῶρον διδόντος " οὐ γὰρ ἦν Ἰωάννου ταῦτα δοῦναι, ἀλλ᾽ οὔτε ἀγγέλου, ἀλλ' αὐτοῦ τοῦ σαρκωθέντος καὶ ἐνανθρωπήσαντος Θεοῦ Λόγου. Καὶ ἀνέχεται τὸ ὑπὲρ ἡμῶν βάπτισμα, καὶ Θεὸς ὢν ἁμάρτητος ἐβαπτίσθη σωματικῶς ὡς ἄνθρωπος, οὐκ αὐτὸς δεόμενος βαπτίσματος, ἀλλ᾽ ἵνα τὸ ἡμέτερον βάπτισμα δοξάση: ἵνα πιστεύωμεν, ὅτι ὥσπερ ἐπ' αὐτὸν κατῆλθε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὕτως καὶ ἐφ' ἡμᾶς τοὺς εἰς αὐτὸν βαπτιζομένους. Είνα συναναστραφείς τοῖς ἀνθρώποις, τάς τε τῶν θείων αὐτοῦ ἐντολῶν παραδοὺς ἐκδόσεις, τάς τε τῶν σην μείων εργασάμενος θαυματουργίας, ἐπὶ τριετή χρό νον, καὶ τετάρτου ἀρξαμένου, οὕτως ἐπὶ τὸ ὑπὲρ ἡμῶν ἐκούσιον αὐτοῦ σωματικὸν ἔρχεται πάθος ἡμῖν γὰρ κεχρεώστητο τιμωρία σταυροῦ· ἀλλ' εἰ πάντες ἐσταυρώθημεν, οὔτε ἑαυτοὺς ἐκ τοῦ θανάτου ἁρπάσαι ἰσχύσαμεν. «Εβασίλευσε γὰρ ὁ θάνατος ἀπὸ 'Αδάμ μέχρι Μωσέως καὶ ἐπὶ τοὺς μὴ ἁμαρτή σαντας.» Πολλοὶ ἅγιοι, πολλοί προφῆται, πολλοὶ δίο και οι καὶ οὐδεὶς αὐτῶν τῆς τοῦ θανάτου ἐξουσίας ἑαυτὸν ἠδυνήθη λυτρώσασθαι. ᾿Αλλὰ ἦλθεν αὐτὸς ὁ τῶν πάντων Σωτήρ, καὶ τὰς ἡμῖν χρεωστουμένας τις μωρίας εἰς τὴν ἐξ ἡμῶν, ἀνθ᾿ ἡμῶν, ὑπὲρ ἡμῶν ἀν αμάρτητον αὐτοῦ ὑπεδέξατο σάρκα. Κατεφερόμεθα μετὰ τὸν θάνατον εἰς τὸν ᾅδην· ἀνεδέξατο καὶ τοῦτο, * Luc. 11, 52. 68 Luc. 1, 3. * Baruch.!!!, 58. ἀπερ ἡμεῖς, ἀλλὰ κατῆλθεν· οὐ γὰρ ἦν ὑποκείμε νος τῷ θανάτῳ, ἀλλ' ἐξουσιαστής τοῦ θανάτου καὶ μόνος κατελθών, μετὰ πλήθους ἀνελήλυθεν. Αὐτὸς γὰρ ἦν ὁ νοερός κόκκος τοῦ σίτου, ὁ ὑπὲρ ἡμῶν περ σὼν εἰς τὴν γῆν, καὶ ἀποθανών σαρκί, δς τῇ τῆς θεότητος αὐτοῦ δυνάμει ἀνέστησε τὸν σωματικὸν αὐτ τοῦ ναόν, κατὰ τὰς Γραφές, καρποφορήσαντα τὴν τοῦ παντὸς ἀνθρωπίνου γένους ἀνάστασιν, καὶ ἐμφανί σας τοῖς μαθηταῖς μετὰ τὴν τριήμερον ταφὴν, καὶ τὴν ἐκ νεκρῶν ἀναβίωσιν, ἐπέδειξεν αὐτοῖς τὰ ἐν τῷ σταυρῷ τοῦ σώματος αὐτοῦ πάθη, εἰπών· ο ψηλαφήσατέ με, καὶ ἴδετε, ὅτι αὐτὸς ἐγώ εἰμι, ο ὁ θαν ss Rom. v, * Luc. xxiv, 59.

LIB. II. versans cum eis, tradensque illis salutaria præceptorum pignora, ipsis videntibus ad cœlos rediit, sedereque illum ad Patris dextram sacri Libri demonstrant ". Quem et in fine sæculi adjudicandum vivos et mortuos venturum exspectamus: qui in æternum, ut semper una cum Patre regnat per infinita sæcula. Haec est Ecclesiæ fides apostolica et inculpata, quam desuper ab ipso Domino per aposto los, et a Patribus ad filios traditam Ecclesia colit, et usque nunc et in sempiternum retinet, dicente suis discipulis Domino: Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti 4. ματουργῶν, ὁ καὶ τὰ ὑπὲρ τοῦ ἡμετέρου γένους ἐν mea passiones suscepi. Deinde per dies quadraginta τῇ σαρκί μου καταδεξάμενος πάθη. Εἶτα ἐπὶ τεσταράκοντα ἡμέρας συναυλιζόμενος αὐτοῖς, δούς τε αυτ τοῖς σωτηρίων ἐντολῶν ὑποθήκας, ἀνελήλυθεν εἰς - τοὺς οὐρανούς, βλεπόντων αὐτῶν, ἐν δεξιᾷ τε τοῦ Πατρὸς κεκαθικέναι αὐτὸν οἱ ἱεροὶ ἐδίδαξαν λόγοι. ῦν καὶ ἥξειν προσδοκῶμεν ἐπὶ συντελείᾳ τοῦ αἰῶνος κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς, ἀϊδίως, ὡς ἀεὶ συμβα σιλεύοντα τῷ Πατρὶ εἰς τοὺς ἀπείρους αἰῶνας. Αὕτη ἡ τῆς Ἐκκλησίας ἀποστολικὴ καὶ ἀμώμητος πίστις, ήντινα ἄνωθεν παρ' αὐτοῦ τοῦ Κυρίου διὰ τῶν ἀποστόλων ἐκ προγόνων εἰς ἐκγόνους παραδοθεῖσαν ἡ Εκκλησία πρεσβεύει, καὶ νῦν καὶ εἰς ἀεὶ ταύτην κρατεῖ, εἰπόντος τοῦ Κυρίου τοῖς μαθηταῖς· ο Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Περὶ τῆς τῶν Πατέρων όμοφωνίας τῆς εἰς τὸ ὁμοούσιον. Τούτων οὕτως ὑπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος διὰ τῶν ἁγίων ἡμῶν Πατέρων, τῶν ἐν ἐκείνῃ τῇ ἁγίᾳ συνέδῳ συνειλεγμένων, ἐκφωνηθέντων, έμεγάλυνε τὸν Θεὸν ἅπαν τὸ πλῆθος ἐκεῖνο, τὸ εἰς τὴν ἀκρόασιν ἐκείνην συνελθόν. Επηκροᾶτο δὲ καὶ αὐτὸς ὁ θεοφιλέστατος βασιλεύς, συμπαρὼν καὶ αὐτὸς τὰ πλεῖστα τῇ συνόδω· καὶ ὑπεραγασθείς, ἐδόξαζε τὸν Θεὸν, τοιούτων ἐπακούσας θείων δογμάτων, χαίρων δῆτα ἐπὶ τῇ τῶν ἡμετέρων ἐπισκόπων συμφωνία, ἡγαλλιᾶτο τῷ πνεύ ματι· ἔσπευδε γάρ μηδένα, μή μέγαν, μὴ μικρόν διαφωνῆσαι ταύτης τῆς σωτηρίου ὁμολογίας. Μετά γοῦν τὴν πολλὴν ταύτην καὶ χρονίαν τῆς προσκυνη τῆς σκέψεως ἐκπλήρωσιν, ἔδοξε πᾶσιν ὁμοῦ τοῖς ἡμετέροις, τὸ ὁμοούσιον δεῖν ὁρίσασθαι ἐπὶ τῆς ἐκε κλησιαστικῆς πίστεως ὃν τρόπον καὶ οἱ μετὰ τοὺς ἀποστόλους ἅγιοι ἡμῶν Πατέρες ταύτην παρέδοσαν τὴν πίστιν, τοῦτ' ἔστι τῆς αὐτῆς οὐσίας τῆς τοῦ Πατρὸς ὁμολογεῖν τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. ἥντινα πίστιν πάντες οἱ ἐν τῇ Νικαέων συναθροισθέντες ἅγιο: ἐπίσκοποι ἐβεβαίωσαν, τό τε τῶν ἱε ρατικῶν καὶ ὁμολογητῶν ἀνδρῶν πλῆθος, αὐτός τε ὁ πανεύφημος καὶ θεοφιλέστατος βασιλεὺς, καὶ ἅπαν τὸ ἐκεῖσε τῶν πιστῶν συνεληλυθὸς πλῆθος, χαίρον τες ἀπεδέξαντο τὴν ὁμολογίαν τῆς πίστεως, παρ εκτός επτακαίδεκα ἐπισκόπων τὸν ἀριθμὸν, περὶ ὧν καὶ ἀνωτέρω εἰρήκαμεν· οἷς ὁ ᾿Αρειος ἐπιτέρπεσθαι δοκῶν, σὺν αὐτοῖς ἑάλω, συμφώνοις αὐτῷ οὖσι, λεγέντων αὐτῶν σὺν αὐτῷ, ἔξωθεν τὸν Υἱὸν δεδημιουργῆσθαι τῷ Θεῷ ἐκ μὴ ὄντων τινῶν ὑποστάσεων, καὶ οὐκ ἀπ' αὐτῆς τῆς τοῦ Πατρὸς θεότητος γεννηθέντα. Οπου ὑπὸ τοῦ κοινοῦ τῆς συνόδου ἐκκηρύττεται ὁ ἀσεβὴς Αρειος, καὶ οἱ σὺν αὐτῷ. Διὸ ἐκκηρύκτους αὐτοὺς καὶ αὖθις γενέσθαι σύν Ἀρείῳ τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας, παμψηφε πάντες οἱ ἅγιοι ἡμῶν Πατέρες ὠρίσαντο, ἀναθεματίσαντες αὐτούς τε καὶ τὴν ἀσεβὴ αὐτῶν δόξαν, καὶ τὰ ῥήματα, 45 Act. 1, 3-11. 18 Matth. xxvm, 19, 20. G CAP. XXIV. De omnium consensu circa consubstantiale. His hoc modo a sancto Spiritu per sanctos Patres nostros in sacra illa synodo collectos, explicatis, magnificabat Deum tota illa multitudo, quæ ad auditionem illam convenerat. Auscultabat antern et ipse Deo amabilissimus rex, qui ut plurimum aderat synodo, et admirabundus laudabat Deum, cum divina hæc aulisset dogmata; et gaudens de nostrorum episcoporum concordia, exsultabat spiritu: studebat enim neminem neque magnum, neque parvum ab hac confessione dissentire. Post longam igitur atque diuturnam hujus adorandie considerationis plenitudinem, visum est simul ommilius nostris, consubstantiale in ecclesiastica fide definiri oportere, ad eumdem modum quo et post apostolos sancti Patres nostri fidem hanc tradiderant, hoc est, confiteri Filium et Spiritum sanctum ejusdem substantiæ cum Patre. Quam fidem omnes Nicææ congregati sancti episcopi confirmarunt, et tota sacrorum et confitentium virorum multitudo, et ipse laudatissimus et Deo dilectissimus rex, et tota fidelium quæ illic convenerat multitudo, gaudentes hanc fidei confessionein susceperunt, præter septemdecim episcoporum numerum, de quibus su - pra etiam diximus: quibus cum delectari Arius videretur, convictus est cum ipsis ei consentientibus, qui cum eo asserebant exterius factum esse a Deo Filium ex quibusdam substantiis non exstantibus, et non ex ipsa Patris divinitate genitum fuisse. CAP. XXV. Quomodo ab universa synodo excommunicatur im. pius Arius, et qui cum illo erant. Propterea rursus extra ecclesiæ catholicæ communionem pelli eos cum Ario omnibus suffragiis sancti Patres nostri definierunt, anathematizantes ipsos, et impiam ipsorum opinionem, et verba

eorum, atque blasphemas sententias, quibus adver- καὶ τὰ νοήματα αὐτῶν τὰ βλάσφημα, οἷς ἐπέχρηντο sus Filium Dei utebantur, dicentes: Ex non exstantibus ipsum esse, et quod erat quando non erat, et quod libertatis ad malitiam atque virtutem capax est ipse Filius Dei, et quod sit creatura et opus. Omnia hæc. et ipsosmet sancta synodus anathenate percussit, nec audire quidem sustinens impiam corum opinionem et amentiam, atque blasphema verba. Quin et tabellas ipsorum impietatis plenas, quas offerre ausi fuerant, protinus dilacerarunt. Et quæ quidem illorum erant, a sancta synodo talem sortita smut finem. Quæ autem fidei erant orthodoxæ, et concorditer omnes episcopi comprehensum brevibus verbis complectentes, propter šidelis populorum multitudinis simplicitatem, ita scripto exposuerunt catholicæ fidei symbolum. CAP. XXVI. Expositio catholicæ et apostolicæ fidei in Nicæna synodo promulgatre, sub Deo charissimo imperatere Constantino, in consulatu Pauíini et Juliani illustrium, anno ab Alexandro DCXXXVI. mense Junio ante xm Kalend. Julias, in Nica'a Bithyniæ metropoli. Credimus in unum Deum, Patrem omnipotentem, omnium visibilium et invisibilium creatorem: Et in unum Dominum Jesum Christum Filium Dei unigenitum ex Patre natum, id est ex substantia Patris, Deum de Deo, lumen de lumine, Deuin verum de Deo vero, genitum non factum, consubstantialem Patri, per quem omnia facta sunt quæ in cœlo et quæ in terra. Qui propter nos homines et propter nostram salutem descendit, et incarnatus est, et homo factus, passus est, sepultus est, et resurrexit tertia die, et ascendit in cœlos, et sedet ad dexteram Patris, et iterum venturus est judicare vivos et mortuos. Et in Spiritum sanctum. lis antem qui dicunt fuisse aliquando tempus cum non essel, et ex iis que non sunt ortum, vel ex alia subsistentia aut substantia esse, vel creatum esse, vel converti aut mutari posse Filium Dei; istis catholica et apostolica Ecclesia anathema denuntiat. flec est fides, quam exposuerunt Nicææ sancti κατὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ λέγοντες, ἐξ οὐκ ὄντων το τὸν εἶναι, καὶ ὅτι ἦν ποτε ὅτε οὐκ ἦν, καὶ αὐτεξου σιότητι κακίας καὶ ἀρετῆς δεκτικὸν αὐτὸν εἶναι τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, κτίσμα λέγοντες αὐτὸν εἶναι καὶ ποίημα. ᾿Ανεθεμάτισεν ἅπαντα ταῦτα καὶ αὐτοὺς ὁ ἁγία σύνοδος, οὐδὲ ὅσον ἀκοῦσαι τῆς ἀσεβοῦς εἰς αὐτῶν, καὶ ἀπονοίας, καὶ τῶν βλασφήμων αὐτὶ ῥημάτων ἀνασχομένη. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ πιττάκιον κ αὐτῶν, ὅπερ γέμον τῆς ἀσεβείας αὐτῶν ἐπιὸν και ἐτόλμησαν, παραχρῆμα διέρρηξαν. Καὶ τὰ μὲν καὶ ἐκείνους τοιοῦτον εἴληφε παρὰ τῆς ἁγίας συν τέλος. Τὰ δὲ περὶ τῆς ὀρθοδόξου πίστεως συμφνες ἅπαντες οἱ ἐπίσκοποι ἐν ὀλίγοις ῥήμασι, διὰ τὴν τοῦ πιστοῦ πλήθους τῶν λαῶν ἁπλότητα τὸ ὅλον περιο βόντες, ὧδέ πως ἐγγράφως ἐκτίθενται τὸ τῆς καὶ ολικῆς πίστεως σύμβολον. Ἔκθεσις τῆς καθολικῆς καὶ ἀποστολι πίστεως, ἐκτεθείσης ὑπὸ τῆς ἐν Νικαίᾳ σιτ όδου, ἐπὶ τοῦ θεοφιλεστάτου βασιλέως δ σταντίνου, ἐν ὑπατείᾳ Παυλίνου καὶ Ἰουλκ νοῦ τῶν λαμπρῶν, ἔτους ἀπὸ Ἀλεξάνδρ χις', ἐν μηνὶ Δεσίῳ τῇ πρὸ δεκατριῶν Καμπ δῶν Ἰουλίου, ἐν Νικαίᾳ μητροπόλει τῆς δ θυνίας. Πιστεύομεν εἰς ἕνα Θεὸν Πατέρα παντοκρά τορα, ὁρατῶν τε πάντων καὶ ἀοράτων ποιητήν. Και εἰς ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεο γεννηθέντα ἐκ τοῦ Πατρὸς μονογενῆ, τοῦτ' ἔπι ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός, Θεὸν ἐκ Θεοῦ, φως τ φωτός, Θεὸν ἀληθινὸν ἐκ Θεοῦ ἀληθινοῦ, γεν θέντα, οὐ ποιηθέντα, ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ, δε τὰ πάντα ἐγένετο, τὰ ἐν τῷ οὐρανῷ καὶ τὰ ἐν τ γῇ· τὸν δι' ἡμᾶς τοὺς ἀνθρώπους, καὶ διὰ την ἡμετέραν σωτηρίαν κατελθόντα, καὶ σαρκωθέντα. καὶ ἐνανθρωπήσαντα, παθόντα, ταφέντα 11. ἀναστάντα τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ, καὶ ἀνελθόντα εἰς τ οὐρανούς, καὶ καθεζόμενον ἐν δεξιᾷ τοῦ Πα τρὸς, καὶ πάλιν ἐρχόμενον κρῖναι ζῶντας τ νεκρούς. Καὶ εἰς τὸ ἅγιον αὐτοῦ Πνεῦμα. Το δὲ λέγοντας, Ην ποτε ὅτε οὐκ ἦν, καὶ πριν την νηθῆναι οὐκ ἦν, καὶ ὅτι ἐξ οὐκ ὄντων ἐγέστη ἢ ἐξ ἑτέρας ὑποστάσεως ἢ οὐσίας φιστική εἶναι, ἢ τρεπτὸν ἢ ἀλλοιωτὸν τὸν Υἱὸν τοῦ θεοῦ Ex Athanasio in epist. ad Jovianum imp. et quando non erat; aut non erat antequam fer Theodoreto lib. i Ercl. hist. cap. 11. HaRD. Ex Historia tripart, lib. It, cap. 9, et ex Collectione velusia canonum e mss. Parisiens. colJegii Soc. Jesu, aliisque hic sequentem exhibet Harduinus Nicænam fidem Credimus in unum Deum, Patrem omnipotentem, omnium visibilium invisibiliamque factorem: Et in unum Dominum nostrum Jesum Christum Filium Dei natum ex Patre, unigenitum, hoc est, ex substantia Patris, Deum ex Deo, lumen ex lumine, Deum verum ex Dio vero: natum non factum, consubstantialem Patri, per quem omnia facta sunt quæ in cœlo et quæ in terra: qui propter nos homines et propter nostram salutem descendit, et incarnatus, et liomo factus: passus est, et resurrexit tertia die: et ascendit in exios, et venturus est judicare vivos et mortuos: et in Spiritum sanctum. Dicentes autem: Erat aut quia ex non exstantibus factus est; aut ex ^- tera substantia dicentes esse: aut creatum. convertibilem Filium Dei; hos tales anathematis catholica et apostolica Ecclesia.» Vile etiam H rium lib. De synodis, num. 84. Hac vox ταφέντα, non est apuri Athanasia in epist. ad Jovianum, neque apud Theodoreti Lib. i list. eccles. cap. 11, neque Latine apud lit rium in libro De synod. ubi symbolum recline num. 84; neque in codice Ecclesiæ Africanz el concil. Carthag. vi. HaRn. Hac sententia καθεζόμενον, etc., no ri apud! Athanasium, et Theolor. locis citatis: apud Hilarium, aut in concil. Carth. vi. IIARD. Athan. in lib. De decr. synodi Nires. tra Arian. pag. 269, ἐξ ἑτέρας οὐσίας Intum. 1133

HISTORIA CONCILII NIC.ENI. LIB. II. τοὺς τοιούτους ἀναθεματίζει ἡ καθολικὴ καὶ ἀποστο- nostri Patres, orthodoxi episcopi: primum quidem λική Εκκλησία. Αὕτη ἐστὶν ἡ πίστις, ἣν ἐξέθεντο οἱ ἐν Νικαία ἅγιοι ἡμῶν Πατέρες οἱ ὀρθόδοξοι ἐπίσ σκοπος· πρῶτον μὲν κατὰ ᾿Αρείου βλασφημοῦντος καὶ λέγοντος κτίσμα τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ κατά Σακελλίου τε καὶ Φωτεινοῦ, καὶ Παύλου τοῦ Σαμοσατέως, και Μανιχαίου, καὶ Οὐαλεντίνου και Μαρκίωνος, καὶ κατὰ πάσης δὲ αἱρέσεως, ἥτις ἐπανέστη τῇ καθολικῇ καὶ ἀποστολικῇ Ἐκκλησίᾳ· οὓς κατ έκρινεν ἡ ἐν τῇ Νικαίων πόλει συνηγμένη τῶν ἁγίων ὀρθοδόξων σύνοδος, ὧν τὰ ὀνόματα, καὶ τῶν ἐπαρχιῶν αὐτῶν, ἐστὶν ὑποτεταγμένα. Αναφέρεται τοίνυν ἐπὶ τὴν εὐσεβῆ καὶ πανεύφημον βασιλέα τὰ ὑπὸ τῆς συνόδου κεκριμένα, ἤ τε κατὰ τῶν θεομάχων ἀπόφασις, καὶ ἡ τῆς ὀρθοδόξου πίστεως ἔκθεσις· ἦν ὡς θεόθεν προενεχθεῖσαν ασμένως προσεδέξατο μετά πλείστης ὅσης σεβασμιότητος· τοὺς δὲ ταύτης του λεμίους, ὡς ἅτε Θεῷ ἐναντιουμένους, ἐξορίαν ὑποστῆναι ψηφίζεται. Εξ τοίνυν ἐκ τῶν μετὰ ᾿Αρείου ἐπισκόπων σὺν αὐτῷ Ἀρείῳ καὶ τοῖς περὶ αὐτὸν συναποστῆναι ἡνέσχοναι. Οἱ δὲ γὰρ ἕνδεκα δείσαντες τοῦ τε θεοφιλούς βασιλέως τὴν παρουσίαν, καὶ τῆς συνόδου τῶν ἐπισκόπων τὸ πλῆθος, μὴ ἐξοστρακισθεῖεν, ὑποκρινάμενοι ὑπογράφουσιν εἰς τὸ ὁμοούσιον, χειρί, οὐ προθέσει. Ταύτης τῆς ὑπουλίας ἔξαρχος ὁ Νικομηδείας Εὐσέβιος, ὃς καὶ μέχρι τέλους δείκνυ καὶ τῇ ἐφ' ἑκάτερα κεχρημένος γνώμῃ, καθὰ Εὐ στάθιός τε ὁ τῆς Ἀντιοχέων, καὶ Εὐσέβιος ὁ Παμφίλου, ᾿Αθανάσιος τε ὁ μέγας, καὶ πάντες οἱ τὰ τῆς συνέδου συγγραψάμενοι διηγοῦνται. Τῇ τε πρὸς ἡμᾶς δι' ὑποκρίσεως τὸν ἄνδρα τοῦ δοκεῖν εἶναι καὶ τῆς τῶν ἐναντίων συμμορίας γενναίως ὑπερμαχούντες adversus Arium blasphemantem et dicentem creaturam Filium Dei, et contra Sabellium et Photinum, et Paulum Samosatenum, et Manichiarum, et Valentinum, et Marcionem, et adversus omnem hæresim, quæ orta est in catholica et apostolica Ecclesia: quos damnavit synodus sanctoram orthodoxorum in civitate Nivea congregata, quorum nomina, quemadmodum et provinciarum quibus præerant, subjuncta sunt. Referuntur igitur ad pium et illustrissimum imperatorem quæcunque a synodo fuerant judicata et sententia contra Dei hostes lala, ct orthodoxæ fidei expositio; quam ut divinitus oblatam libenter et magna cum reverentia excepit, hostes autem ejus tanquam Deo adversantes exsilio mullandos censuit. Sex porro ex Ariauis episcopis cum ipso Ario, et qui cum eo erant, exsulare sustimuerunt. Undecim enim, qui religiosissimi imperatoris praesentiam, et synodi episcoporum multitudinem reveriti sunt, non fuerunt relegati. Simulantes enim, manu quidem, non proposito, in consubstantiale subscripserunt. Simulationis hujus Eusebius Nicomediensis princeps fuit, qui et usque et in finem alterutra sententia usos fuisse ostenditur, ut Eustathius Antiochenus, et Eusebius Pamphili, et magnus Athanasius, et omnes alii qui synodo subscripserunt, referunt. Propter hanc simulationem virum hunc nostræ sententiæ fuisse arbitrati sunt, qui adversariorum cœtum generosius propugnaverunt. Αἱ τῆς πίστεως ὑπογραφαὶ τῶν ἐπισκόπων. Ὅσιος ἐπίσκοπος πόλεως Κουρδούδης τοῖς κατὰ Ρώμην καὶ Σπανίαν καὶ Ἰταλίαν πᾶσαν, καὶ ταῖς ἐν τοῖς λοιποῖς ἔθνεσι, τοῖς ἐπέκεινα κατ' ἐμὲ οὖσιν, ἕως τοῦ Ὠκεανοῦ, ἁγίαις τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίαις, διὰ τῶν σὺν αὐτῷ πρεσβυτέρων Ῥώμης Βίτωνος καὶ Βικεντίου. Αλέξανδρος Αλεξανδρείας σὺν ᾿Αθανασίῳ τότε ἀρχιδιακόνῳ ὄντι, ταῖς κατ' Αἴγυπτον πᾶσαν καὶ Λιβύην, καὶ Πεντάπολιν καὶ τὰ ὅμορα τούτοις, ἕως τῶν τῆς Ἰνδίας ἐπαρχιῶν. Εὐστάθιος ᾿Αντιοχείας τῆς μεγάλης τῆς κατά Συρίαν κοίλην, καὶ Μεσοποταμίαν πᾶσαν, καὶ Κιλι κίαν ἑκατέραν. Ἰωάννης Πέρσης τῆς [ἴσ. ταῖς] ἐν Περσίδι πάσῃ, καὶ τῇ μεγάλῃ Ἰνδία. Λεόντιος Καισαρείας Καππαδοκίας, τὸ τῆς Ἐκ κλησίας τοῦ Κυρίου καλλώπισμα, ταῖς κατ' αὐτὴν Καππαδοκίαν, Γαλατίαν, Πόντον Διοσπόντου, Παφλαγονίαν, Πόντον Πολεμαϊκόν, Αρμενίαν μικράν και μεγάλην. Θεωνᾶς Κυζίκου, ταῖς κατὰ τὴν ᾿Ασίαν καὶ ῾ΕλLege πξ. HARD. Lege ὑπὲρ μάχοντα. Tametsi cum libris ediCAP. XXVI. Subscriptiones episcoporum filem approbantium. Osius episcopus Cordubæ sanctis Dei Ecclesiis, quæ Romæ sunt, et in Italia et Hispania tota, et in reliquis ulterius nationibus usque ad Oceanum commorantibus, per eos qui cum ipso erant, Romanos presbyteros Vitonem et Vincentium. Alexander Alexandriæ cum Athanasio tune archidiacono, Ecclesiis per totam Ægyptum, Lily.m, et Pentapolin, et regiones finitimas, usque ad India provincias. Eustathius magnæ Antiochiæ episcopus, ecclesiis in Coelesyria et Mesopotamia tota, et Cilicia utraque. Joannes Persa, Ecclesiis in tota Persia et magna India. Leontius Cæsarea Cappadociae, ecclesiæ domini ornamentum, Ecclesiis in eadem Cappadocia, Galatia, Ponto Diospouli, Paphlagonia, Ponto Puleanaico Polemoniaco], Armenia magna et parva. Theonas Cyzici, Ecclesiis in Asia, et Hellespante tis consentit codex noster mis, Hard. Legendum tais. Hard.

el Lydia et Caria, per episcopos qui sub ipso erant, & λήσποντον, Λυδίαν τε καὶ Καρίαν, διὰ τῶν ὑπ' αὐEutychium Smyrnæ, et Marinum Troadis. τὸν ἐπισκόπων, Ευτυχίου Σμύρνης, και Μαρίνου Τρωάδος. Macarius Hierosolymorum cum Eusebio Pain - phili episcopo Cesareæ Palæstina, Ecclesiis in Palastina, Arabia et Plenicia. Alexander Thessalonicæ episcopus per cos qui sub ipso censentur, Ecclesiis in Macedonia prima et secula, cum iis quae in Grecia, et Europa tota, in utraque Scythia, et omnibus denique in Illyrico, Thessalia et Achaia. Nunechius Laodicea episcopus Ecclesiis quæ in Phrygia prima et secunda. Protogenes ille admirabilis, Sardicæ civitatis, sanctis Dei Ecclesiis in Dacia, Calauria, Dardania, et provinciis vicinis. Cecilianus Carthaginensis, sanctis De Ecclesiis in provinciis Africa, Numidia, atque Mauritanie utriusque. Pistus Marcianopolis episcopns, Ecclesiis in Mysia, Athenarum, et Gallorum gentibus, et civitatibus quæ bis vicinæ sunt. Alexander Constantinopolis tunc solum presbyter, postea vero Ecclesiæ illius episcopatum sortitus, cuta Paulo tunc lectore atque ipsius notario, Ecclesiis omnium Cycladum insularum. Ili omnes sancti atque apostolici viri omnibus Μακάριος Ἱεροσολύμων σὺν Εὐσεβίῳ τῷ Παμφίλου ἐπισκόπῳ Καισαρείας τῆς κατὰ Παλαιστίνην καὶ ᾿Αραβίαν καὶ Φοινίκην. Αλέξανδρος Θεσσαλονίκης διὰ τῶν ὑπ' αὐτὸν τελούντων, ταῖς κατὰ Μακεδονίαν πρώτην καὶ δεν τέραν, σὺν τῇ Ἑλλάδι, τήν τε Εὐρώπην πᾶσαν, ΣχυΟίαν ἑκατέραν, καὶ ταῖς κατὰ τὸ Ἰλλυρικὸν ἀπάσαι, Θεσσαλίαν τε καὶ ᾿Αχαΐαν. Νουνέχιος Λαοδικείας ταῖς κατὰ τὴν Φρυγίαν πρώτην καὶ δευτέραν. Πρωτογένης ὁ θαυμάσιος πόλεως Σαρδικής, ταξ; ἐν Δακία, Καλαυρία, Δαρδανία, καὶ ταῖς ὁμόροι; τούτοις. Κεκιλιανός Καρθαγένης ταῖς κατὰ πάσας τάς επαρχίας, τάς τε ᾿Αφρικής, καὶ τὰς Νουμιδίας, καὶ Μαυριτανίας ἀμφοτέρας, οὔσαι; ἁγίαις τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίαις. Πιστὸς Μαρκιανουπόλεως ταῖς κατὰ τὴν Μυσίαν, καὶ τὰ τῶν ᾿Αθηνῶν καὶ Γάλλων ἔθνη, καὶ ταῖς πλησιοχώροις τούτων πόλεσιν. Αλέξανδρος Κωνσταντινουπόλεως τότε πρεσβύ τερος ἔτι ὧν, εἰς ὕστερον δὲ καὶ τῆς ἐπισκοπικῆς ἱερατείας τῆς αὐτόθ: Ἐκκλησίας λαχών, σὺν Παύλο ἔτι τότε ἀναγνώστη ὄντι καὶ νοταρίῳ αὐτοῦ, ταῖς ἐν ταῖς νήσοις πάσαις κυκλάτιν. Οὗτοι πάντες οἱ ἅγιοι καὶ ἀποστολικοὶ ἄνδρες sub coelo sanctis Dei Ecclesiis, quæ in Nicaena @ πάσαις ταῖς ὑπὸ τὸν οὐρανὸν ἁγίαις τοῦ Θεοῦ Ἐκ saneta magua et generali synodo decreta sunt, transmittentes, ubique tradiderunt. CAP. XXVIII. Quomodo imperator ex solio surgens Deo gratias egerit. Imperator autem Constantinus, post expositionem To else atque apostoliem fidei, a Spiritu sancto per trecentos sauelos Patres quasi ore uno promulgate, et ab omnibus comprobatæ, qui ad sanctam illam fidei disceptationem concurrerant, expausis manibus, et oculis in cœlum ad Deum sublatis, ipsum Dominum omnium nostrum Salvatorem et benefactorem claris verbis laudavit, quod desideratam episcoporum concordiam, et eorumdem circa rectam et salutarem fidem consensum largitus sit. Tanta scilicet cura optimus ille ac Deo charus imperator in Ecclesias Dei et pacificam pastorum concordiamı incubuit. Non absurdum autem existimo huic commentario inserere, que pulchre disseruit Eusebius Pamphili de vita Constantini Deo amabilis imperatoris, de gestis, inquam, in synodo verba facere incipiens. Sunt autem hæc:: Cum igitur multa essent ex utraque parte proposita, magnaque controversia in ipso disputatiouis ingressu a quibusdam «Lib. us, cap. 13. Lege tal;. Hard. κλησίαις τὰ ἐν τῇ Νικαέων ἁγία μεγάλη καὶ οίκου μενικῇ συνόδῳ κεκριμένα διαπορθμεύσαντες, παν ταχοῦ γῆς παρέδωκαν. Οπου ὁ βασιλεὺς ἀναστὰς ἐκ τοῦ θρόνου, εὐχα· ριστηρίους φωνὰς ἀναπέμπει τῷ Θεῷ. Ο δὲ βασιλεὺς Κωνσταντῖνος ἐπὶ τῇ ἐκθέσει τῆς ὀρθῆς καὶ ἀποστολικῆς πίστεως, τῆς ἐκ Πνεύματος ἁγίου διὰ τῶν τριακοσίων ἁγίων ἡμῶν Πατέρων ἐκφωνηθείσης, ὥσπερ δι᾿ ἑνὸς στόματος, καὶ κυ ρωθείσης παρὰ πάντων τῶν συνδραμόντων εἰς τὴν ἁγίαν ἐκείνην τῆς πίστεως ἀκρόασιν, καὶ τὰς χεῖ ρας ἁπλώτας, καὶ τὸ ὄμμα τείνας εἰς τὸν οὐρανὸν πρὸς τὸν Θεὸν, εὐφήμοις βήμασιν ἀνύμνησε τὸν τῶν πάντων ἡμῶν Σωτῆρα καὶ εὐεργέτην Θεὸν, ὅτι τὴν ποθουμένην αὐτῷ τῶν ἐπισκόπων ὁμόνοιαν, καὶ τὴν περὶ τῆς ὀρθῆς καὶ σωτηρίου πίστεως αὐτῶν ὁμο φωνίαν αὐτῷ ἐπρυτάνευσε. Τοσοῦτος ἦν ὁ πάντα ἄριστος ἐκεῖνος καὶ θεοφιλὴς βασιλεὺς περὶ τὴν τῶν τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησιῶν φροντίδα καὶ τὴν τῶν ποιμένων εἰρηνικωτάτην ὁμόνοιαν. Οὐκ ἄτοπον δὲ ἡγοῦμαι καὶ τὰ Εὐσεβίου τοῦ Παμφίλου, ἅπερ περὶ τούτων, τῶν ἐν τῇ συνόδῳ πραγματευθέντων λέγω, ποιεῖσθαι τὸν λόγον ἀρχόμενος καλῶς διελάβετο ἐν τῷ τρίτῳ αὐτοῦ βιβλίῳ τῷ εἰς τὸν βίον Κωνσταντίνου τοῦ

HISTORIA CONCILII NIC.ENI. LIB. II. θεοφιλούς βασιλέως, ἐντάξαι τῇδε τῇ συγγραφῇ. concitata; imperator ille celeberrimus omnes hipἜστι δὲ ταῦτα·. Πλείστων δεῖται ὑφ' ἑκατέρου migne audiebat, intentissimo studio utriusque partis τάγματος προτεινομένων, πολλῆς τε ἀμφιβολίας τὰ propositiones excipiebat: interdum etiam ferens πρῶτα παρά τινων γινομένης, έπηκροᾶτο πάντων ὁ opem alterutri disceptantium parti, eos magna cum βασιλεὺς ὁ πανεύφημος, σχολῇ τε εὐτονωτάτῃ τὰς contentione digladiantes paulatim reconciliabat, cum προτάσεις θατέρων τῶν μερῶν ὑπεδέχετο· ἐν μέρει τε singulis comiter et benigne sermonem conferebat ἀντιλαμβανόμενος τῶν παρ' ἑκατέρου τάγματος λε Græce nam ne hujus quidem linguæ ignarus erat. γομένων, ηρέμα τε συνήγε τοὺς φιλονείκως ἐνισταμέ Suavis erat et blandus, dum aliis persuadere, aliis τους, πράως τε ποιούμενος τὰς πρὸς ἕκαστον ὁμιλίας, sermone pudorem exprimere, alios qui diserte ἑλληνίζων τε τῇ φωνῇ· ἐπειδὴ μηδὲ ταύτης ἀμαθῶς dixissent, collaudare, omnes denique ad concorείχε, γλυκερός τις ἦν καὶ ἡδὺς, τοὺς μὲν συμπείθων, diam reducere contendebat: usque eo donec fanτοὺς δὲ καταδυσωπῶν τῷ λόγῳ, τοὺς δὲ εὖ λέγοντας dem eos tum conspirantes animis, tum opinionibus ἐπαινῶν, πάντας τε εἰς ὁμόνοιαν ἐλαύνων ἕως ὅτε consentientes redderet: ut pium Dominicæ gloriæ ἐμογνώμονας καὶ ὁμοδόξους ἐπ' αὐτῷ [ἐπ' αὐτοῦ] studium principatum uno consensu obtineret et κατεστήσατο· ὡς ὁμοφρόνως μὲν κρατῆσαι τὴν εὐ- prævaleret fides salutaris vere a Spiritu sancto per σεβῆ δοξολογίαν, κρατυνθῆναι τε τὴν ἀληθῶς ἐκ omnes prædictos sanctos Patres nostros promul Πνεύματος ἁγίου παρὰ πάντων τῶν προβληθέντων gata. Ibidem etiam lege sanxit, ut apud omnes ἁγίων ἡμῶν Πατέρων ἐκφωνηθεῖσαν σωτήριον πιο unuin lempus constaret pro salutaris Paschatis στιν. Ἐν τ' αὐτῷ δὲ καὶ περὶ τῆς σωτηρίου ἑορτῆς festivitate: tum etiam ut per expressam singuloτοῦ Πάσχα ἕνα παρὰ πᾶσιν ὁμολογηθῆναι καιρὸν ἐνο- rum subscriptionem, quæ in communi decreta fueμοθέτησε. Τότε δὴ καὶ ἐγγράφω; δι' ὑποσημειώσεως rant, firmarentur. Denique episcopos ut de eccleἑκάστου τὰ κοινῇ δεδογμένα κυρωθῆναι ωρίσατο· siasticis constitutionibus et canonibus scriptum καὶ περὶ τῶν καθ᾿ ἕκαστον ἐκκλησιαστικών διατυ ederent, hortatus est. πώσεων και κανόνων εγγράφως εκθεῖναι τοὺς ἐπισκόπους παρεγγυά. Περὶ ᾿Ακεσίου ἐπισκόπου τῶν Ναυατιανῶν, καὶ τῶν σὺν αὐτῷ. CAP. XXIX. De Acesio Novatianorum episcopo, et qui cum illo erant. Movet autem nos imperatoris fides, ut et aliud Κινεῖ δὲ ἡμᾶς ἡ τοῦ βασιλέως πίστις καὶ ἑτέρου πράγματος ἐπιμνησθῆναι, ὃς τὴν σπουδήν και πρό- quiddam commemorempus: qui tanto studio et pruνοιαν τῆς ἐκκλησιαστικῆς εἰρήνης ἐποιεῖτο, ὡς μηδὲ τὰ ἐλάχιστα αὐτὸν παραλιπεῖν. Καὶ 'Ακέσιον γὰρ τῆς τῶν Ναυατιανών θρησκείας ἐπίσκοπον καὶ τοὺς σὺν αὐτῷ ἐκεκλήκει εἰς τὴν σύνοδον, ὡς καὶ αὐτοὺς τὸ ὁμοούσιον καὶ τὴν Τριάδα δοξάζοντας. Μετὰ οὖν τὸ ἐκτεθῆναι καὶ ὑπογραφῆναι παρά τε τῆς συνόδου καὶ τοῦ βασιλέως τὸν ὅρον τῆς πίστεως, ἠρώτα τὸν Ακέσιον Κωνσταντῖνος ὁ βασιλεὺς, εἰ καὶ αὐτὸς τῇ πίστει συντίθεται καὶ τῷ ὁρισμῷ τῆς περὶ τοῦ Πάσχα ἑορτῆς. Ὁ δὲ ᾿Ακέσιος πρὸς αὐτὸν, Οὐδὲν καινὸν, ἔφη, ὦ βασιλεῦ, ἡ σύνοδος ὥρισεν· οὕτω γὰρ ἄνωθεν ἅπαντες ἐκ τῶν ἀποστολικῶν θρόνων παρειλήφαμεν καὶ τὸν ὅρον τῆς πίστεως, καὶ τὸν χρόνον τῆς τοῦ πάσχα ἑορτῆς. Καὶ ὁ βασιλεὺς πρὸς αὐτόν· Τί οὖν τῆς κοινωνίας ἡμῶν χωρίζῃ; Ὁ δὲ Ακέσιος τὰ ἐπὶ Δεκίου κατὰ τὸν διωγμὸν γινόμενα περὶ τῶν ἐν τῷ μαρτυρίῳ μὴ δυνηθέντων ἀγωνίσασθαι, ἀλλὰ ἀρνησαμένων, διηγεῖτο, καὶ ἀκρίβειαν αυστηροῦ και νόμος προεβάλλετο, λέγων· ὡς Αρα οὐ χρὴ τοὺς μετὰ τὸ βάπτισμα ἡμαρτηκότας δέχεσθαι μετα ντοῦντας, ἢ τῆς κοινωνίας τοῦ μυστηρίου τοῦ λοιποῦ ἀξιοῦσθαι. Ταῦτα εἰπόντος τοῦ ᾿Ακεσίου, ἔφη προς αὐτὸν ὁ βασιλεύς· Θές, ὦ ᾿Ακέσις, κλίμακα μόνος, καὶ ἀνάβηθι εἰς τὸν οὐρανόν. Μετὰ ταῦτα πάντες οἱ επίσκοποι διατυπώσεις ἐκκλησιαστικάς διαφόρους ἐκτίθενται. so Socr. lib. 1, cap. 10; et Sozom. lib. 1, cap. 21. tore dentia in ecclesiasticam pacem incumbebat, ut ne minima quidem negligeret. Etenim Acesium sectæ Novatianorum episcopum, et ejus socios in synodum vocavit, haud aliter quam ipsos qui consubstantiale et Trinitatem celebrabant. Ac postquam decisio de fide cum in commentarios relata, tum subscriptionibus confirmata a synodo et imperaerat, imperator Constantinus sciscital tur ab Acesio, utrum ipse eidem fidei, et decreto quoque de festi Paschatis observatione constituto assentiretur. Tum ille: Nihil novi, inquit, o imperator, concilium decrevit; nam antiquitus ab Apostolorum sedibus omnes eamdem fidei decisionem, et idem tempus festi Paschatis accepimus. Tum imperator: Cur igitur te a communione nostra segregasti? Ille res regnante Decio gestas, et quu persecutione ingruente accideraut, et de iis qui martyrii certamen decertare non poterant, sed Christum abnegabant, narravit, exquisitamque severi cujusdam canonis observationem in medium adduxit: Quod non oporteat eos qui post baptismum peccarunt, quamvis pœnitentes admittere, nec mysteriorum communione dignari ". Quæ cum dixisset Acesius, imperator sic illum denuo affatus est Erigito tibi scalam, Acesi, et ad ccelum solus ascendito. Post haec omnes episcopi varias ecclesiasticas constitutiones edunt. οι Conc. Eliber. can. 1.

CAP. XXX. De diatyposibus ecclesiasticis sermo dogmaticus. Versemur cum luce, que est Christus, tanquam ipsi propinqui exsistentes, et ipsum aspicientes, Sic in sanctificantibus precationibus exerceamus. Preces enim sanctificant, si divinum Verbum adoremus. Verbum autem divinum adest, ubi cor et pura vitæ institutio in humilitate conservatur. Laborabat Israel sacrificia perficiens; clamabant prophetæ ad Deum: Emitte lucem tuam et veritaLeu Luam s.» Illi clamabant, et nos accepimus: • Alii laboraverunt, sicut Dominus dixit, et nos in laborem ipsorum introivimus. Venit enim ad nos Dominus, dicens: «Ego sum lux, ego sum veritus 88: sine labore accepimus gratiam, sed cum oportet nos gratiam conservare. labore De his qui dicunt non oportere Christianos laborare. Quoniam aliqui nolentes laborare, sed curiosi esse, male interpretantur sacras Domini voces, dicentis Ne sitis solliciti animæ vestræ quid manducetis:: perinde ac si verbis ipsis adhrentes non oporteret Christianos terram colere et laborare demonstrandum est non sic dixisse Duminum. Possumus enim laborare, et securi esse, scientes et credentes, quod operum nostrorum incrementum et fructus ipse Dominus dat, qui dixit: • Sic est regnum Dei, quemadmodum si homo jaciat sementem in terram, et dormiat, et surgat nocte et die: et semen germinat, et assurgit, et non novit ipse **. De clericis sucri ordinis. Clerici sacri ordinis cœlestium typi et imagines esse debent. Episcopus quidem debet obtinere locum Domini, tanquam Caput post illum Ecclesiæ quam recepit presbyter tenere debet sedem et locum seraphicum; diaconus autem cherubicum: minister vero his ministrare debet. Quod non oportet laicos in suggestum ascendere. Non licet laicos in suggestum ascendere, præter eos qui legere aut canere ex libris debent. De sancto baptismate. Baptisma nostrum non oculis corporis considerandum est, sed mentis. Aquam vides, considera virtutem Dei in aquis absconditam. In saneto enim Spiritu et igne baptizari nos docet Evangelium. In ſide enim baptizantis, et fide baptizati, per sacram invocationem plenas sanctificatione Spiritus et ignis divini aquas considera, e ipse enim, inquit, barΚΕΦΑΛ. Α'. Περὶ τῶν ἐκκλησιαστικών διατυπώσεων λόγος διδασκαλικός. Ὁμιλήσωμεν τῷ φωτὶ, ὅ ἐστιν ὁ Χριστός, ὡς πλη στον αὐτοῦ ἑστῶτες, ὡς ὁρῶντες αὐτὸν, οὕτως πολύτευσώμεθα ταῖς εὐχαῖς ἁγιαζούσαις. Εὐχαὶ γάρ ἁγιάζουσιν, ἐὰν λόγῳ θείῳ προσευχώμεθα· λόγος δε θεῖος πάρεστιν, ἔνθα καρδία καὶ πολιτεία καθαρά ἐν ταπεινοφροσύνῃ φυλάττεται. Εκαμνεν ὁ Ἰσρατ τὰς θυσίας ἐπιτελῶν· ἔκραζον οἱ προφῆται πρὸς τῶν Θεόν· ο Εξαπόστειλον τὸ φῶς σου καὶ τὴν ἀλήθειαν σου. ὁ Ἐκεῖνοι ἔκραζον, καὶ ἡμεῖς ἐλάβομεν· κ λι λοι κεκοπιάκασι, ο καθὼς εἶπεν ὁ Κύριος, «καὶ ἡμεῖς; εἰς τὸν κόπον αὐτῶν εἰσεληλύθαμεν.» Ηλθε γάρ πρὸς ἡμᾶς αὐτὸς ὁ Κύριος λέγων· «Εγώ είμαι το " φῶς, ἐγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια. ο Ακαμάτως ἐλάβομεν τὴν χάριν, ἀλλὰ διὰ καμάτου δεῖ ἡμᾶς φυλάξει την χάριν. Περὶ τῶν λεγόντων μὴ δεῖν Χριστιανοὺς ἐργι ζεσθαι. Ἐπείπερ τινὲς οὐκ ἐργάζεσθαι βουλόμενοι, ἀλλὰ περιεργάζεσθαι, ἐκλαμβάνουσι κακῶς τὰς τοῦ Κυρίου ἱερὰς φωνὰς, εἰπόντος· ο Μὴ μεριμνᾶτε τῇ ψυχῇ ὑμῶν, τί φάγητε· ν ὡς οὐ χρῆναι λέγοντες, ἀχαίο.. θοῦντας τῇ φωνῇ ταύτῃ ἐργάζεσθαι εἰς τὴν γῆν Χριστιανούς· ἀποδεικτέον ἡμῖν μὴ οὕτως εἰρηκένα τὸν Κύριον. Ἐγχωρεῖ γὰρ καὶ ἐργάζεσθαι καὶ μὴ μεριμναν, εἰδότας ἡμᾶς καὶ πιστεύοντας, ὅτι τῶν ἔργων ἡμῶν τὴν αὔξησιν, καὶ τοὺς καρποὺς αὐτός ὁ Κύριος δίδωσιν, εἰπών· «Οὕτως ἐστὶν ἡ βασιλεία του Θεοῦ, ὡς ἐὰν ἄνθρωπος βάλῃ τὸν σπόρον αὐτοῦ ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ καθεύδῃ, καὶ ἐγείρεται νύχτα και ἡμέραν· καὶ ὁ σπόρος βλαστάνει καὶ μηχύνεται, ες οὐκ οἶδεν αὐτός. Περὶ τῶν ἱερουμένων. Τοὺς ἱερουμένους εἰς τύπον καὶ εἰκόνα χρὴ εἶπε τῶν ἐπουρανίων· καὶ τὸν μὲν ἐπίσκοπον ἐπέχειν τ τόπον τοῦ Κυρίου, ὡς κεφαλὴν μετ' αὐτὸν διατής Ἐκκλησίας, ἧς παρείληφε. Τὸν δὲ πρεσβύτερον, τ σεραφικὸν ἐπέχειν θρόνον· τὸν δὲ διάκονον, τὴν χερουβικόν· τὸν ὑπηρέτην εἰς διακονίαν τούτων εἶναι προσήκει. Ο Περὶ τοῦ μὴ δεῖν λαϊκοὺς ἀνιέναι ἐν τῷ ἁγίων, Περὶ τοῦ μὴ δεῖν λαϊκοὺς ἀνιέναι ἐν τῷ ἄμβων πλὴν τῶν τεταγμένων ἀναγινώσκειν ἢ ψάλλειν ἐν ταῖς διφθέραις. Περὶ τοῦ ἁγίου βαπτίσματος. Τὸ βάπτισμα ἡμῶν οὐ τοῖς αἰσθητοῖς ὀφθαλμοῖς κατανοητέον, ἀλλὰ τοῖς νοεροῖς. Ύδωρ ὁρᾷς, νάρ του τὴν ἐν τοῖς ὕδασι κρυπτομένην τοῦ Θεοῦ δύναμ Ἐν γὰρ Πνεύματι ἁγίῳ καὶ πυρὶ βαπτίζεσθαι ἡ μη οἱ ἱεροὶ διδάσκουσι λόγοι· ἐν γὰρ πίστει τοῦ βαπτίζουν τος, καὶ ἐν πίστει τοῦ βαπτιζομένου, διὰ τῆς ἱερες ἐπικλήσεως, πλήρη τοῦ ἁγιασμοῦ τοῦ Πνεύματος καὶ * Psal. viii, 3. 63 Joan. 1, 58. st Joan. viii, 12; 3, ss Matth. vi, 95. ** Marc. iv, 26, 27. d by Google

LIB. Ii. τοῦ θείου πυρὸς νόει τὰ ὕδατα. • Αὐτὸς γάρ, φησί, ο lizabit vos in Spiritu sancto et igne ".» Descr βαπτίσει ὑμᾶς ἐν Πνεύματι ἁγίῳ καὶ πυρί. ο Κατέρχεται μὲν οὖν ὁ βαπτιζόμενος ὑπεύθυνος ἁμαρτη μάτων, καὶ τῇ τῆς φθορᾶς δουλείᾳ ἐνεχόμενο; ἀν έρχεται δὲ ἐλευθερωθεὶς τῆς τε τοιαύτης δουλείας καὶ τῆς ἁμαρτίας, Υἱός τοῦ Θεοῦ καὶ κληρονόμος χάριτι αὐτοῦ γεγονώς, συγκληρονόμος δὲ Χριστοῦ, αὐτὸν ἐνδυσάμενος τὸν Χριστὸν, καθώς γέγραπται· G2:03. > Περὶ τῆς θείας τραπέζης, καὶ τοῦ ἐπ' αὐτὴν μυ στηρίου τοῦ σώματος καὶ τοῦ αἵματος τοῦ Χριστοῦ. Ἐπὶ τῆς θείας τραπέζης πάλιν κἀνταῦθα μὴ τῷ προκειμένῳ ἄρτῳ καὶ τῷ ποτηρίῳ ταπεινώς προςέχωμεν. Αλλ' ὑψώσαντες ἡμῶν τὴν διάνοιαν, πίστει νήσωμεν κεῖσθαι ἐπὶ τῆς ἱερᾶς ἐκείνης τραπέζης τὴν ἀμνὸν τοῦ Θεοῦ, τὸν αἴροντα τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ἀθύτως ὑπὸ τῶν ἱερέων θυόμενον. Καὶ τὸ τίμιον αὐτοῦ σῶμα καὶ αἷμα ἀληθῶς λαμβάνοντας ἡμᾶς, πιστεύειν [forte πιστεύωμεν] ταῦτα εἶναι τὰ τῆς ἡμετέρας ἀναστάσεως σύμβολα. Διὰ τοῦτο γὰρ ούτε πολύ λαμβάνομεν, ἀλλ᾽ ὀλίγον, ἵνα γνῶμεν ὅτι οὐκ εἰς πλησμονὴν, ἀλλ' εἰς ἁγιασμόν. Περὶ τῆς ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως. Οὐχ ἁπλῶς ὁ Κύριος τὴν ἑαυτοῦ σάρκα ὑπὲρ ἡμῶν παρέδωκεν εἰς πάθος καὶ θάνατον, ἀλλ᾽ ἵνα την ἡμετέραν σωτηρίαν πραγματεύσηται, καίπερ ἐλεύ θερος ῶν τοῦ θανάτου, καθὼς ἀνωτέρω ὁ λόγος ἀπὸ έδειξε. Βοξ ὁ Προφήτης ὡς ἐκ προσώπου αὐτοῦ, προαναφωνῶν τὸ μέλλον τῆς κατὰ σάρκα αὐτοῦ οκονομίας μυστήριον·. Εγενήθην, φησίν, ὡσεὶ ἄνε θρωπος ἀβοήθητος, ἐν νεκροῖς ἐλεύθερος.» Τίς δὲ ἐλεύθερος θανάτου, εἰ μὴ Θεός; ᾿Αλλὰ κατὰ τὰς προαποδειχθείσας ἀποδείξεις σαρκωθείς διά φιλαν θρωπίαν, γέγονεν ὡσεὶ ἄνθρωπος αβοήθητος, τα πεινώσας τὴν ἑαυτοῦ σάρκα μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ, ἢ καὶ ἐγηγέρθαι κηρύττεται, ἵνα ἡμᾶς ἀπαθανατίσας, πρυτανεύσῃ ἡμῖν τοῖς ἀπεγνωσμένοις δι' αὐτῆς τῆς ἡμετέρας ἀπαρχῆς τὴν τῆς ἀναστά σεως ἡμῶν ἐλπίδα· ὅπως μηκέτι ὦμεν δοῦλοι τῷ αἰωνίῳ θανάτῳ, ἀλλ' ἐλεύθεροι, καθάπερ καὶ ἡ ἀπαρχή ἡμῶν Χριστός, καθά φησιν ὁ μακάριος ἀπόστολος Παύλος • Απαρχὴ Χριστὸς, ἔπειτα οἱ τοῦ Χριστοῦ ἐν τῇ παρουσίᾳ αὐτοῦ.» Ὃν καὶ Σωτῆρα αὐτὴν δὴ τοῦτον τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν τὸν τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς Υἱὸν μονογενῆ ἀπεκδέχεσθαι ἡμᾶς ἐξ οὐρανῶν, ἀναστήσοντα ἡμῶν ἐκ τῶν τάφων τὰ σώ ματα, ἐπιμαρτύρεται, λέγων·. Ἡμῶν τὸ πολίτευμα, φησίν, ἐν οὐρανοῖς ὑπάρχει, ἐξ οὗ καὶ Σωτῆρα ἀπεκδεχόμεθα Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν, ὃς μετασχηματίσει τὸ σῶμα τῆς ταπεινώσεως ἡμῶν σύμμορφον τῷ σώματι τῆς δόξης αὐτοῦ.» Οὕτω γὰρ δεῖ τὸ σῶμα ἡμῶν δοξασθῆναι, ὡς τὸ τοῦ Δεσπότου, ἀνεπίδεκτόν κακίας καὶ πάντων τῶν νῦν παθῶν, ἐλεύθερον τοῦ θανάτου καὶ τῆς ἁμαρτίας, ἅγιον ἵνα ἐν καινότητι ζωής σὺν αὐτῷ περιπατῆσαι δυνηθῶμεν ἐν φωτὶ 27 Matth. nt, 11. ss Galat. 111, lipp. 1, 20. ρ dit itaque qui baptizatur reus peccatorum, er obnoxius servituti corruptionis: et ascendit liberatus ab hac servitute et peccato, factus filius Dei et havres gratia ipsius, cohæres autem Christi, indutus ipsum Chrisum, sicut scriptum est: • Quicumque in Christum baptizati estis, Christum induistis 58, ι Ὅσοι εἰς Χριστὸν ἐβαπτίσθητε, Χριστὸν ἐνεδύDe divina mensa, et de eo quod in ipsa est mysterio corporis et sanguinis Christi. Iterum etiam hic in divina mensa ne humiliter intenti simus ad propositum panem et poculum: sed attollentes mentem, fide intelligamus situm in sacra illa mensa agnum illum Dei, tollentem peccatum mundi, incruente a sacerdotibus immolatum: et pretiosum ipsius corpus et sanguinem vere sumentes, credere hæc esse nostræ resurrectionis symbola. Propter hoc enim neque multum accipimus, sed parum, ut sciamus quod non satietati, sed sanctimoniæ sumimus. De resurrectione a mortuis. Non simpliciter Dominus suam ipsius carnem pro nobis passioni et morti tradidit, sed ut nostram salutem procuraret, cum liber esset a morte, sermo superius demonstravit. Clamat Propheta quasi ex persona ipsius, prædicens futurum ejus secundum carnem œconomiæ mysterium: ‹ Factus sum, inquit, quasi homo sine adjutorio, inter mortuos liber 59.. Quis autem liber a morte, nisi Deus? Sed juxta prins ostensas demonstrationes incarnatus propter hominum dilectionem, factus quasi homo sine adjutorio, humilians suam ipsius carnem usque ad mortem, mortem autem crucis ", quæ et resurrexisse prædicatur; ut postquam nos immortales fecerit, per primitias nostras resurrectionis spem nobis etiam desperatis suppeditaret, ut non amplius obnoxii simus æternæ morti, sed liberi, quemadmodum et primitiae nostrae Christus, ut inquit beatus apostolus Paulus: • Primitiæ Christus, deinde hi qui sunt Christi, in adventu ipsius 4. Εt ipsum Salvatorem hunc Dominum nostrum Jesum Christum Dei et Patris Filium unigenitum exspectare nos in cœlis, coni nostra corpora ex scpuleris excitaverit, testatur dicens: c Conversatio nostra in cœlis est, unde et Salvatorem Dominum nostrum Jesum Christum, qui reformabit corpus homilitatis nostræ, configuratum corpori claritatis suae.. Sic enim oportet corpus nostrum clarificari, sicut et corpus Domini, ut malitiam et eas quæ nunc sunt passiones suscipere nequeat, liberum a morte et peccato, sanctum, ut in novitate vitæ cum ipso possimus ambulare in cœlesti lumine, semper cum ipso Christo regnantes. In hac enimı *¹I Cor. xv, 23. Philipp. 11, 8. σε Phi27. 8º Psal. LxxxvII, 5, 6.

spe sanctum baptisma percepimus, et salutarem À ἐπουρανίῳ, συμβασιλεύοντες ἀεὶ αὐτῷ τῷ Χριστῷ. sanctorum ejus miembrorum participationem susci- Ἐν ταύτῃ γὰρ τῇ ἐλπίδι καὶ τὸ ἅγιον εἰλήφαμεν pimus. fæc Ecclesiae catholica dogmata sunt. βάπτισμα, καὶ τὴν σωτήριον τῶν ἁγίων αὐτοῦ μελῶν μετουσίαν ὑποδεχόμεθα. Ταῦτα τῆς καθολικῆς Ἐκ κλησίας τὰ δόγματα. Quod una est Ecclesia Dei. Una est Ecclesia in cœlo, eadem et in terra: et in hac requiescit Spiritus sanctus. Hæreses autem quæ extra hanc sunt, quas habent homines, non sunt doctrinæ Salvatoris nostri, neque apostolorum, sed Satanæ et patris corum diaboli. Quæ autem sunt hæreses Judæorum et Græcorum, alio docent modo, ut veram vitam hominibus auferant. De providentia Dei, et de mundo. "Οτι μία ἡ Ἐκκλησία τοῦ Θεοῦ. Μία ἡ Ἐκκλησία ἐν οὐρανοῖς, ἡ αὐτὴ καὶ ἐπὶ γῆς ἐν ταύτῃ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐπαναπαύεται. Αἱ ἔξω ταύτης οὖσαι αἱρέσεις, ἃς ἔχουσιν οἱ ἄνθρωποι, οὐκ εἰσὶ διδασκαλίαι τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν, οὐδὲ τῶν ἀποστόλων, ἀλλὰ τοῦ Σατανᾶ, καὶ τοῦ πατρὸς αὐτῶν τοῦ διαβόλου. Τὰ γὰρ Ἰουδαίων καὶ Ἑλλήνων ἑτέρῳ σχήματι ἐκδιδάσκουσιν, ἵνα ἀφέλωνται τῶν ἀνθρώπων τὴν ὄντως ζωήν. Περὶ τῆς τοῦ Θεοῦ προγνώσεως, καὶ τοῦ κόσμου. Μικρότερος ὁ κόσμος ἐγένετο διὰ τὴν πρόγνωσιν· προέγνω γὰρ ὁ Θεὸς ὅτι ἁμαρτήσει ὁ ἄνθρωπος. Διὰ τοῦτο καινοὺς οὐρανοὺς καὶ καινὴν γῆν προσδοκώμεν, κατὰ τὰ ἱερὰ γράμματα, φαινομένης ἡμῖν τῆς ἐπι φανείας καὶ βασιλείας τοῦ μεγάλου Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. «Καὶ παραλήψονται τότε, καθά φησι Δανιήλ, τὴν βασιλείαν ἅγιος Ὑψίστου,» καὶ ἔσται ἡ γῆ καθαρά, ἁγία γῆ ζώντων, καὶ οὐ νε κρῶν· ἣν προεωρακώς Δαυὶδ τῷ τῆς πίστεως ὀφθαλ μῷ, βοᾷ ὁ Πιστεύω τοῦ ἰδεῖν τὰ ἀγαθὰ Κυρίου ἐν γῇ ζώντων, ο γῇ πραέων καὶ ταπεινῶν. «Μακάρι: γάρ, φησίν, οἱ πραεῖς, ὅτι αὐτοὶ κληρονομήσουσι τὴν γῆν.» Καὶ ὁ προφήτης ο Καὶ πατήσουσιν αὐ τήν, φησί, πόδες πραέων καὶ ταπεινῶν.» Ταῦτα ἐκ τῶν σπουδασθέντων τοῖς ἁγίοις ἡμῶν Πατράσιν έχε κλησιαστικών διατυπώσεων, μικρὰ ἐκ πολλῶν, ταῖς τῇ συγγραφῇ συνετάξαμεν. Εξέθεντο δὲ καὶ ἐκκλη σιαστικούς κανόνας εἴκοσιν ἐν αὐτῇ τῇ ἐν Νικαία Minor mundus per providentiam factus est: prævidit enim Deus peccaturum esse hominem. Idcirco novos cœlos et novami terram speramus, juxta apparente nobis præsentia et sacras Litteras ". reguo magni Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi: Et tune, ut ait Daniel, percipient sancti regnum Altissimi, et erit terra pura, sancta terra viventium, et non mortuorum; quamn oculis fidei prævidens David clamat: ‹ Credo videre bona Domini in terra viventium 65, › terra mansuetorum et humilium, e Beati, inquit, mites, quoniam ipsi possilebunt terram. Et propheta: «El calcabunt ipsam, ait, pedes mansuetorum et humilium ".» Has ex elaboratis a sanctis nostris Patribus constitutionibus ecclesiasticis, paucus ex multis hoc commentario descripsimus. Ediderunt autem et ecclesiasticos canones viginti in Nicæna synodo: quos ipsos necessarium existimavi huic scripto inserere. συνόδῳ, οὓς καὶ αὐτοὺς ἀναγκαῖον ᾠήθην ἐντάξαι τῷ γράμματι. Canones ecclesiastici sancta ma gnæque synodi Nicænæ. Definita sunt hæc quæ subjicientur. CAPUT XXXI. De eunuchis qui seipsos castraveSi quis in ægritudine a medicis 68 Is. Lxv, 17. • Dan. vii. 18. se absciderint, aut castraverint. ῎Οροι ἐκκλησιαστικοί συναχθείσης τῆς ἁγίας και μεγάλης συνόδου ἐν Νικαία. Ωρίσθη τὰ ὑποτεταγμένα. A'. Περὶ εὐνούχων ἀποκοψαντων ἑαυτούς. Εἴτις ἐκ νόσου ὑπὸ ἰατροῦ ἐχει88 Psal. xxvi, 13. " Matth. v, 4. Versio sequens in plerisque diversa est ab iis quas supra exhibuinus a pag. 667. Eosdem habes supra p. 667. In uno eodemque vetustissimo exemplari us. quod ex Petri Pithei_monumentis non ita pridem editum est Parisiis in Typographeo Regio, quatuor sunt editiones canonum Nicænorum, binæ binis e regione appositæ. Quarum prima est, que Dionysii Exigui superius pag. 639 est appellata: quarta, quæ Isidori nomine ibidem pag. 686., est edita. Hoc itaque loco visum Harduino est tertiam ex illis repræsentare, expuncta Balforei interpretatione, nec satis, ut ille ait, accurata, nec alicujus auctoritatts, præsertim cum hæc tertia et titulos habeat fere eosdem, atque codex cl. Hardlyi, senatoris Parisiensis, Canones ecclesiastici sancta magnæque synodi Nicænæ. Definita sunt hæc quæ subjiciuntur. CAPUT XXXI ss De excisis. Si quis per ægritudinem vel a ef Isa. xxvi, 6. 68 Al. De his qui superius laudatus; et initium exhibeat sexti canomis Nicæni, quale a Paschasio Latine recitatur in actione XVI concilii Chalcedonensis. Nobis Lab. beanam editionem recudentibus non licuit Balforei interpretationem, qualiscunque ea sit, omittere; ne quid vero in hac desideretur, quod in Harduini collectione occurrat, placuit tertiam illam veterem interpretationem hic e regione Balforeanæ, et Græci textus apponere, qualis ab Harduino exhibetur. Secunda vero ex prædictis quatuor editionibus, ipsa est, quæ in concilio Carthaginensi vi, suo loco exhibet Labbens; cujus titulos bic in margine tertiæ adjecit Harduinus, quoniam Græco textui sunt magis affines. Has porro quatuor editiones_olim ab Isidoro collectas, et visas fuisse Hincinaro Remensi. ca

HISTORIA CONCILII NICENI. LIB. II. medicis sectus est, vel a barbaris castratus est, iste permaneat in clero. Quod si quis sanus seipsum exsecuerit, hunc amplius in clero non haberi convenit: et deinceps neminem talem oportet promoveri. Sicut autem manifestum est illud dictum esse de iis qui eain rem consulto instituerunt, et ausi sunt seipsos exscindere: ita si qui vel a barbaris, vel a dominis suis eunuchi facti sint, et inveniantur alioqui digni, eos in clerum recipit canon. 6. De neophytis neque ad episcopo - rum neque ad presbyterorum ordinem evehendis. Quoniam multa sive per necessitatem, sive alias cogentibus, contra regulam ecclesiasticam Resta sunt; ita ut homines ex vila gentili nuper adhuc accedentes ad fidem, et parvo tempore catechizati, vel instructi, statim cum ad spiritalem baptismum venerint, et continuo baptizati fuerint, etiam ad episcopatum vel preshyterium proveherentur; rectum esse visum est de cætero nihil tale Meri. Nam et tempore opus est ut sit catechumenus, et post baptisma multa probatione indiget. Evidens namque est apostolicum præceplum docens: «Non neophytum, ne elatus in judicium incidat, et laqueum diaboli ".» Si vero procedente tempore, quod animæ noceat peccatum inventum fuerit in ea persona, et convincitur duobus vel tribus testibus, cessabit a clero, qui hujusmodi est. Si quis vero præter hæc facit, tanquam contraria slalutis sancti hujus concilii gerens, etiam ipse de statu sui ordinis periclitabitur. " De synesactis. Onnimodis interdixit sancta ρουργήθη, ἢ ὑπὸ βαρβάρων ἐξετμήθη, οὗτος μενέτω ἐν τῷ κλήρῳ. El dé ti; vytalvov čautòv ¿§ézsµs, ToÛTOV zal ÈV Tỷ xλfpu̟ ¿§¤¤¢6μενον πεπαῦσθαι προσήκει, καὶ ἐκ τοῦ δεῦρο μηδένα τῶν τοιούτων Xpñval лposáуɛσðaι [1σ. πpoάγεσθαι]. Ωσπερ δὲ τοῦτο πρόδηλον, ὅτι περὶ τῶν ἐπιτηδευόντων τὸ пpãyµ¤, xai tolµióvtwv čautobs ἐκτέμνειν, εἴρηται· οὕτως εἴ τινες nd ßapбápwy †f deoñOTIV EŮVOuXiσθησαν, εὑρίσκοντο δὲ ἄλλως ἄξιοι, τούτους εἰς κλῆρον προσε ζεται ὁ κανών. B'. Περὶ τῶν ἀπὸ ἐθνικῶν εἰς χειροτονίαν πραχθέντων. Ἐπειδὴ πολλὰ εἴτε ὑπὸ ἀνάγκης, * &λws Tws & EluEvwy twy ȧvθρώπων ἐγένετο παρὰ τὸν κανόνα τὸν ἐκκλησιαστικὸν, ὥστε ἀνθρώτους ἀπὸ ἐθνικοῦ βίου ἄρτι προσελ06ytag th mister, xal èv ollywp χρόνῳ κατηχηθέντας, εὐθὺς ἐπὶ τὸ veμatixby houtpov &yev, xal ut antavat posáуe [lσ. пpoάyeɩv ] eiç infoxonov, impeσbútɛpov, xaλw; ExELV EdoĘs toÛ holποῦ μηδὲν τοιοῦτον γίνεσθαι· καὶ yàp xal xpóvou dei tỷ xayouμéκατηχουμέvw, xal µetà tò ßánticµa doxiµaσίας πλείονος. Σαφὲς γὰρ τὸ ἀποστολικὸν γράμμα τὸ λέγον·. Μὴ νεόφυτον, ἵνα μὴ τυφωθεὶς εἰς κρί μα ἐμπέσῃ καὶ παγίδα τοῦ δια66o. El dì πpoïóvto; toû xpóvou uxixó pápa supebeln ψυχικόν τι ἁμάρτημα ευρεθείη περὶ τὸ πρόσωπον, καὶ ἐλέγχοιτο ὑπὸ δύο καὶ τριῶν μαρτύρων, παύσεται ὁ τοιοῦτος τοῦ κλήρου· ὁ δὲ παρὰ ταῦτα ποιῶν, ὡς ὑπεναντία th µɛyádŋ ouvóów Opaσvóμɛvos, αὐτὸς κινδυνεύσει περὶ τοῦ κλήpov r. Περὶ τῶν τὰς συνεισάκτους ἐχόντων. Απηγόρευσε καθόλου ἡ μεγάλη "Al. De his qui ex ethnicis post baptisma ad clerum applicantur. manentibus mulieribus. refert Franc. Turrianus lib. v Defensionis pro epist. Pontif. cap. 23, his verbis: Isidori meminit Hicmnrus archiepiscopus Remensis in lib. De variis capitulis ecclesiasticis cap. 2", de translatione e Græco conciliorum et canonum: sic enim ait: Et beatus IsiPATROL. GR. LXXXV. excisus sit, vel a barbaris exsectus, ille permaneat in clero. Si quis autem semetipsum sants abscidit, hic etiam, etsi est in clero, cessare debet: et ex hoc nullumn talem oportet ordinari. Sicut ergo de his qui vel affectaverunt, vel ausi sunt seipsos abscindere, hæc quæ diximus slaluta sunt: ita si qui vel a barbaris, vel a dominis suis eunuchi facti sunt, et probabilis vitæ sunt, tales bus suscipit ecclesiastica regula. De his qui ab ethnicis venientes ordinantur. Quoniam multa vel pro necessitale, vel alioqui cogentibus hominibus contra canonem ecclesiasticum facta sunt, ita ut homines ex vita gentili nuper accedentes ad fidem, et exiguo tempore eruditi, statim ad spirituale lavacrum ducantur, et simul atque baptizati fuerint, ad episcopi vel presbyteri dignitatem promoveantur: recte igitur visum est, de cætero nihil tale debere lieri. Nam et tempore opus habet catechumenius, et post baptismum longiori probatione indiget. Evidens namque apostolicum præceptum est, dicens: • Non neophytum, ne forte inflatus in judicium incidat, et laqueum diaboli. › Si vero procedente tempore, animi aliquod peccatum inveniatur in ea persona, et duobus vel tribus testibus convincatur, abstineat talis a clero. Si quis vero adversus hæc facit, tanquam adversus magnum concilium aliquid audens, de clericatu periclitabitur. De his qui mulieres subintroductas habent. Magna synodus plenissime ve11 Al. De com7• 1 Tim. 111, 6. dorus in Collectario suo de canonibus quatuor editiones Nicæni concilii compaginavit. Joannes Antiochenus, nept toù xìfpov trú lõlov. HARD.

synodus, neque episcopo, neque presbytero, neque diacono, neque ulli omnino clericorum permittit haberc secum mulierem extraneam, nisi forte mater sit, aut soror, aut amita. In his namque personis et harum similibus omnis suspicio declinatur. Qui aliter præter hæc agit, periclitabitur de clero suo. aúvodos, fi, ufte пpeobu̟ripy, µýte diaxóvy, µhe' ὅλως τῶν ἐν τῷ κλήρῳ τινὶ ἐξεῖναι συνείσακτον ἔχειν. Πλὴν εἰ μὴ ἄρα untépa † ådɛlophy of Oɛlav, & µóva пpóowna dianéyevɣe näsav ύποψίαν. Ὁ δὲ παρὰ ταῦτα ποιῶν XIVUVEÚGEL Tepì thy čautoū ¿Elav. Δ'. 13 De episcopis a comprovincialibus Περὶ καταστάσεως ἐπισκόπων. ordinandis. Oportet episcopum maxime quidem ab omnibus qui suut in provincia episcopis ordinari. Si vero hoc difficile fuerit, sive urgente necessitate, sive itineris longitudine, certe omni modo tres episcopi in unum debent esse congregati; ita ut etiam cæterorum absentium consensum et sententiam per litteras teneant, el ita faciant ordinationem. Pote stas sane vel confirmatio pertine bit per singulas provincias ad metropolitanum. Ἐπίσκοπον προσήκει μάλιστα μὲν ὑπὸ πάντων τῶν ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ ἐπισκόπων καθίστασθαι el δὲ δυσχερές εἴη τὸ τοιοῦτον, ἢ διὰ xatanelyourav åváyxŋv, & dià μῆκος ὁδοῦ, ἐξάπαντος τρεῖς ἐπὶ τὸ αὐτὸ συναγομένους, συμψήφων revoμεvwv xal twv áróvtwv, xai συντιθεμένων διὰ γραμμάτων, τότε τὴν χειροτονίαν ποιεῖσθαι· τὸ δὲ κῦρος τῶν γινομένων δίδοσθαι εἰς ἑκάστην ἐπαρχίαν τῷ μητροπολίτῃ Επισκόπῳ. E'. rwr. το De his qui excommunicantur, Περὶ τῶν ἀκοινωνήτων γινομέ sive clericis, sive laicis. De his qui excommunicantur ab Περὶ τῶν ἀκοινωνήτων γινομέ episcopis suis per suas quasque νων, εἴτε τῶν ἐν τῷ κλήρῳ, εἴτε provincias, servetur ista sententia τῶν ἐν τῷ λαϊκῷ τάγματι, ὑπὸ τῶν secundum canonem, ut hi qui ab xað'Exáotyv knapylav inoxóm, aliis excommunicantur, ab aliis xpateltw † yvwµn xarà tòv xavóva, non recipiantur. Requiratur sane, oùç úp' ¿ép àéta, Up' ne forte quis pro aliqua indigna- ἑτέρων μὴ προσίεσθαι. Εξεταtione animi aut contentione, aut (low dè, µ µexpofuxią, po qualibet commotione stomachan- νεικίᾳ, ή τινι τοιαύτῃ ἀηδίᾳ τοῦ tis episcopi abjectus sit. Ut ergo inoxónov, ȧnoouvάywyo yeyevyyhac digna possint examinatione ται. Ἵνα οὖν τοῦτο τὴν πρέπουσαν perquiri, rectum esse visum est εξέτασιν λαμβάνῃ, καλῶς ἔχειν per singulos annos in singulis έδοξεν ἑκάστου ἐνιαυτοῦ καθ' εκάquibusque provinciis bis in anno στην επαρχίαν δὲς τοῦ ἔτους συνepiscoporum concilia feri; uι όδους γίνεσθαι, ἵνα κοινῇ πάντων simul in unum convenientes epi- τῶν ἐπισκόπων τῆς ἐπαρχίας ἐπὶ scopi ex universis provinciis, hu- τὸ αὐτὸ συναγομένων, τὰ τοιαῦτα jusmodi examinent quæstiones; ζητήματα ἐξετάζοιτο· καὶ οὕτως et ita demum bi qui ob culpas οἱ ὁμολογουμένως προσκεκρουκότες suas episcoporum suorum offen- τῷ ἐπισκόπῳ κατὰ λόγον ἀκοινώsam merito contraxerint, digne vytol napà návwv elvar doxwor, etiam a cæteris episcopis excom- péxpie āv tŵp xoivý †) tỷ intoxómunicati sint: usquequo in πιν δόξῃ τὴν φιλανθρωποτέραν commune omnibus, aut ipsi epi- Tεpì at £×01 Iñov. Al scopo suo, placeat humaniorein δὲ σύνοδοι γινέσθωσαν, μία μὲν πρὸ circa cos ferre sententiam. Fiant τῆς Τεσσαρακοστῆς, ἵνα πάσης " Al. De excommunicatione. 19 Al. De ordinatione episcoporum. tuit episcopum, presbyterum, diaconum aut ullum clericorum habere secum mulierem introduclam: nisi forte matrem vel sororem vel amitam, vel denique eas solas personas, quæ omni suspicione carere solent. Qui secus faxit, de dignitate sua periclitabitur. De ordinatione episcopi. Episcopum oportet maxime ab omnibus episcopis qui in provincia sunt, constitui: quod si hoc difficile vel ob urgentem aliquam necessitatem, vel ob itineris longitudinem fuerit, certe tres in unum locum convenientes, dummodo consenserint qui absunt, et per litteras approbaverint, manus impositionem faciant. Confirmatio vero eorum quæ fiunt in singulis provinciis, dari debet a metropo litano episcopo. De excommunicatis. De iis qui excommunicantur, sive in clero sint, sive in laicorum ordine, ab cujusque provinciæ episcopis, obtineat sententia secundum canonem jubentem, ab aliis ejectos ab aliis non admitti. Exquiratur autem num impotentia anim mi, aut pertinacia, aut aliqua alia indignatione episcopi sint excom. municati. Ut igitur istud conveniente inquisitione examinetur, recte placuit quotannis per singulas provincias bis in auno synodos feri, ut omnibus provincia episcopis simul in unum locum convenientibus, hujusmodi questiones excutiantur, et ita demum qui manifeste episcopum offenderint, merito apud omnes excommuni cali habeantur, donec communi episcoporum cœtui, vel privatim ipsi episcopo, visum fuerit humaniorem de ipsis ferre sententiam. Synodi autem fiant, una quidem ante Quadragesimam, ut omni simultate deposita, donum mundum

HISTORIA CONCILII NICENI. autem concilia semel quidem ante dies Quadragesimæ; ut omnibus si quae sunt simultatibus amputatis, mundum solemne Deo munus possit offerri. Secundum vere fial circa tempus autumni. Quod Ecclesia Romana semper khabuit primatum. Teneat autem morem antiquum el Egyptus, vel Libya, et Pentapelis: ita ut episcopus Alexandriae harum omnium habeat potesta tem; quoniam et Romano episcopo hæc est consuetudo. Similiter autem et qui in Antiochia constitulus est. Itaque et in ceteris provinciis privilegia salva sint Ecclesiarum. Omnino autem manifestum sit hoc: quod si quis præter voluntatemn metropolitani fuerit episcopus ordinatus, hunc statuit hæc sancta synodus non debere esse episcopum. Sane si communi omnium consensu rationabiliter babito, et secundum ecclesiasticam regulam facto decreto, duo aliqui aut tres per contentionem suam contradixerint, obtineat sententia plurimorum. " De LIB. II. μικροψυχίας ἀναιρουμένης, τὸ δῶ pov xaðapdv πpooyipntal zŸ Oeŵ δευτέρα δὲ περὶ τὸν τοῦ μετοπώρου xaιpóv. G'. Περὶ τῶν ἐξαιρέτων τιμῶν, αἱ πρὸς τοὺς μείζονας κυβερνώ σιν ἐπισκόπους εκκλησια στικῶς ἐκανονίσθησαν. Τὰ ἀρχαῖα ἔθη κρατείτω, τὰ ἐν Alyunty xal Arbuatç xal Hevraπόλει, ὥστε τὸν ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ ἐπίσκοπον πάντων ἔχειν τὴν ἑξουσίαν, ἐπειδὴ καὶ τῷ ἐν Ῥώμη ἐπισκόπῳ τοῦτο συνηθές ἐστιν. Ομοίως δὲ καὶ κατὰ τὴν ᾿Αντιόχειαν, καὶ ἐν ταῖς ἄλλαις ἐπαρχίαις τὰ πρεσβεία σώζεσθαι ταῖς Ἐκκληslaıç: Kabólov dł˜mpódŋdov Exɛľvo, OTI ET TIS Xepls yvwμns toū un τροπολίτου γένοιτο ἐπίσκοπος, τὸν toloûtov † súvados ǹ µɛɣálŋ wpise μὴ δεῖν εἶναι ἐπίσκοπον· ἐὰν μέντοι τῇ κοινῇ πάντων ψήφῳ εὐλόγῳ oboŋ xal xarà tòv xavóva tôv Èxxànsiastixdv, dúof speïç dɩ'olxelav φιλονεικίαν ἀντιλέγωσι, κρατείτω ἡ τῶν πλειόνων ψῆφος. Z'. honore Hierosolymitani Περὶ τοῦ ἐν Αἰλίᾳ ἐπισκόπου. episcopi. Quoniam antiquus mos obtinuit, el vetusta traditio, ut Eliæ, id est, Hierosolymorum episcopo deferatur, habeat consequenter honorem. Metropolitano suo dignitas salva sit. ”De his qui dicuntur mundi, quo genere suscipiendi sint. Επειδή συνήθεια κεκράτηκε, xal napádoviç ápyala, wore toy v Alla infoxonov udoba, ἐπίσκοπον τιμᾶσθαι, XÉTw thy ȧxodovðlav tās tipñs, prepobles awčoµévou toŬ olκείου ἀξιώματος. H'. Περὶ ὀνομαζομένων Καθαρών. De his qui seipsos Catharos, id Περὶ τῶν ἑαυτοὺς μὲν ὀνομαζόν est Mundos, vocant, si qui veniant TWY KabapoÚS TOTE, poɛpop ad Ecclesiam catholicam, placuit & ȧyzwrát dostolix xal sancto concilio ut ordinenwr, eι καθολικῇ Ἐκκλησίᾳ, ἔδοξε τῇ ἁγίᾳ sic maneant in clero. Ante omnia καὶ μεγάλῃ συνάδῳ, ώστε χειροτο vero hoc eos per scripturam con- vouµévouç aúzOÙÇ OŰTWÇ µÉVELV by venit profteri; ut fateantur se τῷ κλήρῳ. Πρὸ ἁπάντων δὲ τούτων cum omni consensu observaturos óµoloyñcai aútovę šypάqwę πposcatholica et apostolica statula ήκει, ὅτι συνθήσονται καὶ ἀκοEcclesiæ id est, communicatu- Lovehoover Toiç the xaboix offeratur Deo: altera vero circa tempus autumni. De præcipuis honoribus qui majori episcopo in gubernatione ecclesiastica decreti sunt. Antiquas mos valeat qui in Egypto est, Libya et Pentapoli, ut Alexandrinus episcopus omnium potestatem habeat, quoniam et urbis Romæ episcopo consuetum hoc est. Similiter autem et apud Antiochiam et cæteras provincias unicuique suus servetur honor. Illud omnino manifestum est, quod si quis præter sententiam metropolitæ factus fuerit episcopus, hunc magna synodus censuit non oportere esse episcopum: si vero communi omnium suffragio, coque justo secundum ecclesiasticum canonem comprobato, contradixerint duo aut tres propria pertinacia inducti, valeat plurimnorun sententia. De Eliæ episcopo. Quoniam consuetudo obtinuit et antiqua traditio, ut Æliæ episcopus honoretur, habeat proximum gradum honoris, salva propria dignitate metropolis. De iis qui vocantur Cathari, id est puri. De iis qui se aliquando vocarunt Catharos, cum ad sanctanı catholicam et apostolicam Ecclesiam venerint, placuit sancto ει magno concilio, ut manus iis imponantur, et sic maneant ia clero. Ante omnia profiteri ipsos scripto oportet, quod observabunt et sequentur catholica et apostolicæ Ecclesiæ dogmata, hoc est, ** Al. De privilegiis quæ quibusdam civitatibus competunt. "Al. De episcopo Eliæ, id est, Ilierosoly76 Al. De bis qui se nominant Catharos. moruin. Vel potius, al tolç µeljovas xvбspywoiv ¿nioxomás. Hard.

ros se his, qui forte secundlas nuptias experti sunt, vel bis qui persecutionis tempore lapsi sunt: quibus tamen pœnitentiæ modus el tempus sequantur ea quæ in catholica et apostolica obser vantur Ecclesia. Sicubi igitur vel in vicis vel in urbibus soli ipsi reperti fuerint ordinati, hi qui inveniuntur in clero, in eo permaneant. Si vero episcopus vel presbyter catholica Ecclesiæ fuerit, ad quem aliqui ex his accedunt: certum est quod episcopus Ecclesia habeat suam dignitatem. Similiter et presbyter et diaconus debent. Hi vero qui ab istis veniunt, si forte episcopus fuerit, habeat presbyteri dignitatem: nisi forte placeat episcopo catholico concedere ei etiam episcopalis nominis honorem. Si vero non placuerit, inveniat ei locum, ut sit in parochia chorepiscopus aut presbyter, dummodo pernanere videatur in clero: et ne in una ¸ civitate duo sint episcopi. ' en καὶ ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας δόγμα- quod communicabunt cum his qui σι, τοῦτ᾽ ἔστι διγάμοις κοινωνῶν, secundas nuptias experti sunt, καὶ τοῖς ἐν τῷ διωγμῷ παραπε- et bis qui persecutionis tempore πwxósi, tp' wv xaì xpóvos téta- lapsi sunt, quibus tamen et temκται, καὶ καιρὸς ὥρισται, ὥστε pus constitutum et dies definitus αὐτοὺς ἀκολουθεῖν ἐν πᾶσι τοῖς est, ut sequantur in omnibus deδόγμασι τῆς καθολικῆς Ἐκκλη- creta catholica Ecclesia. Ubicunσίας. Ενθα μὲν οὖν πάντες que igitur sive in pagis sive in εἴτε ἐν χώμαις, εἴτε ἐν πόλεσιν urbibus ipsi inveniantur ordinati, αὐτοὶ μόνοι εὑρίσκοιντο χειροτονη- inventi in clero, erunt in eodem EVTEC, Epoxμevos pipe, ordine quicunque autem eo Loovtai év tý aůtý oxhuati. "Ooo veniunt, ubi jam est Ecclesiæ caδὲ τοῦ τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας tholicæ episcopus aut presbyter, ἐπισκόπου ἢ πρεσβυτέρου ὄντος, manifestum quod episcopus Eccle προσέρχονται, πρόδηλον ὡς ὁ μὲν siæ habebit auctoritatem episcopi ἐπίσκοπος τῆς Ἐκκλησίας ἕξει τὸ qui autem a àĘlwµa toυ kmɩoxónov • ¿ ¿é óvoμaCóμɛvos mapà toiç Kalapoiçinlexoπος τὴν τοῦ πρεσβυτέρου τιμήν ἕξει· πλὴν εἰ μὴ ἄρα δοκοίη τῷ ἐπισκόπῳ τῆς τιμῆς τοῦ ὀνόματος αὐτὸν μετέχειν. Εἰ δὲ μὴ τοῦτο αὐτῷ ἀρέσκοι, ἐπινοήσει τόπον ή χωρεπισκοπῆς ἢ πρεσβυτέρου, ὑπὲρ τοῦ ἐν τῷ κλήρῳ ὅλως δοκεῖν εἶναι, ἵνα μὴ ἐν τῇ πόλει δύο ἐπίσ σκοποι ὦσιν. * De his qui inexaminati ordi- Περὶ χειροτονίας πρεσβυτέρων. nantur. Si qui sine examinatione provecti presbyteri, et post examinati confessi fuerint peccata sua, et cum confess fuerint, contra regulam venientes homines manus temere eis imposuerint, hos ecclesiasticus ordo non recipit. In omnibus enim quod irreprehensibile est catholica defendit Ecclesia. ✗. " De lapsis ordinatis. Quicunque ex his qui lapsi sunt, per ignorantiam ordinati sunt, vel contemptum eorum qui eos ordinaverunt, hoc non præjudicat ecclesiastica regul. Cum enim repertum fuerit, deponantur. Εἴ τινες ἀνεξετάστως προήχθησαν πρεσβύτεροι, ἢ ἀνακρινόμενοι wμolóyŋoav så hµaptŋµéva aůτοῖς, καὶ ὁμολογησάντων, παρὰ κανόνα κινούμενοι ἄνθρωποι χεῖpas ETTED Elx, TOÙS TOLOÚTOUS ó xavwv ob πpooletat. Tò yàp ȧvεπίληπτον ἐκδικήσει ἡ καθολική 'Exxanola. r. Catharis vocatur episcopus, presbyteri honorem habebit: nisi forte placuerit episcopo nominis honorem illi imper tire. Sin minus hoc ei placuerit, providebit illi locum vel chorepiscopi, vel presbyteri; ut omnino ille in clero esse videatur, et in una urbe non sint duo epi scopi. De ordinatione presbyterorum. Si qui citra examinationem promoti sunt presbyteri, aut exami nati confessi sunt peccata sua, postquam confessi sunt, homine commoti manus eis imposuerind præter canonem, tales non admittil canon. Quod enim reprehen. sione caret, tuetur Ecclesia c tholica. Περὶ τῶν παυόντων, καὶ προ- De lapsis, et ordinalis per igno χειρισθέντων κατά άγνοιαν. Οσοι προεχειρίσθησαν τῶν παρ parentwxótwv xarà &yvolav, † xal πpordótwv w xxpoxεipioμένων, τοῦτο οὐ προκρίνει τῷ και νόνι τῷ ἐκκλησιαστικῷ. Γνωσθέντες γὰρ καθαιροῦνται. IA'. rantiam. Quicunque ex lapsis ordinati sunt per ignorantiam, vel etiam scientibus iis qui ordinarunt, bœc non præjudicat canoni ecclesiastico: cogniti enim deponunter. * De pravaricatio recipiendis per Περὶ τῶν παραβάντων χωρίς De his qui precaricati sunt ciire ἀνάγκης. pœnitentiam. De his qui prævaricati sunt Περὶ τῶν παραβαινόντων χωρίς necessitatem. De his qui prævaricati sunt abt- "Al. De his qui ad sacerdotium sine examinatione promoti sunt. "Al. De his qui negaverunt in persecutione, et postea ad clericatum promoti sunt. * Al. De his qui negaverunt, et habentur in laicis.

HISTORIA CONCILII NICENI. sine ulla necessitate, sine ablatione patrimonii, vel sine periculo, aut aliqua tali re, quæ est in novissima tyrannide Licinii: placuit sancto concilio, licet indigni sint misericordia, tamen aliquid contra [circa] eos humanitalis ostendi. Si qui ergo ex animo penitent, tribus annis inter auditores constituantur: si tamen fideles sint, et septem amuis inter pœnitentes sint: duobus vero annis extra communionem iR oratione sola participes flant populo. LIB. II. ¿vdyxŋs, if àpaipłoɛw; Snapxóvtwv, of xwpis xivdúvwv, † TiVos TOLOÚTOυ, 8 Yéyovev ènì tñs Tuραννίδος Λικινίου· ἔδοξε τῇ συν68w, el xal àvátor heav oppidav Opwrlas, öμws xpηoτEÚszobat els autoús. "Oσot oűv yvŋolw; µɛtaμελῶνται, τρία ἔτη ἐν ἀκρουμένοις ποιήσουσι, καὶ ἑπτὰ ἔτη ὑποлEJOÛTai· dúo di Ern xwpłę mpooφορᾶς κοινωνήσουσι τῷ λαῷ τῶν eŮxwv. IB: que necessitate, aut absque facultatuni ablatione, aut absque periculo, aut aliquo simili, quod factum est sub tyrannide Licinii: placuit sanctæ synodo, licet indigni fuerint humanitate, benignitate tamen aliqua erga eos uti. Quoscunque igitur serio poenitet, it tres annos inter audientes agent, septem anuis prosternentur supplices, duobus vero absque oblatione, orationum cum populo par-* ticipes erunt. ** De pænitentia eorum qui baptizati, spl tŵr dzoraƐaµérur, nal De iis qui separaverunt se, et iterum ad sæcularem militiam reverlunLar. Si qui vero vocati per Dei graLiam primo quidem ostenderunt fidem suam deposito militiæ cingulo, posthæc autem ad proprium vomitum reversi sunt, ita ut pecunias darent et ambirent rursus redire ad militiam; isti decem annis sint inter penitentes, post primum triennium quo fuerint inter auditores. In omnibus vero illud præcipue observandum, ut animus ac propositum eorum vel species pœnitentiæ requiratur. Quicunque enim cum omni timore et lacryinis perseverantibus et operibus bonis conversionem suam, non solo habitu, sed opere et veritate demonstrant; hi tempora statuta complentes merito oratiobibus communicabunt. Licebit autem episcopo etiam bumanius circa eos aliquid cogitare. Si qui vero indiferenter habuerunt lapsum suum, et sufficere sibi existimaverunt ad conversionem, hoc ipsumn quod introire in Ecclesiam vide bantur; isti omnimodo tempora statuta complere debent.. πάλιν εἰς κόσμον ἀναδραμόν των. Οι προσκληθέντες ὑπὸ τῆς χάρι τος, καὶ τὴν πρώτην ὁρμὴν ἐνδειEάuevoɩ, xal àñoßépevol ràs (wvas, µ≤tà ôè. taūta in tòv oixsľov ἔμετον ἀναδραμόντες, ὥς τινας καὶ ἀργύρια προΐεσθαι, καὶ βενεφικίοις xatopousal to oxpatsúεat oτοι δέκα ἔτη ὑποπιπτέτωσαν, μετὰ TOY THE LETS ȧxpoáσews xpóvov. 'Ey' ánası SE TOÚTOLS APOσήχει ἐξετάζειν τὴν προαίρεσιν, xal rò ɛido; tñc petavolaç. "Osoi μèv yàp xal çóбy, xal dáxquat, καὶ ὑπομονῇ, καὶ ἀγαθοεργίαις τὴν ἐπιστρέφειαν ἔργῳ οὐ σχήματι ἐπιδείκνυνται, οὗτοι πληρώσαντες τὸν χρόνον τὸν ὡρισμένον τῆς ȧxpoάsew;, twy sxwv xocvwvfjcousi. Metà toÛ ¿Ęɛival - σκόπῳ φιλανθρωπότερόν τι περὶ αὐτῶν βουλεύσασθαι. Οσοι δὲ διαφόρως ἤνεγκαν, καὶ τὸ σχῆμα τοῦ εἰσιέναι εἰς τὴν Ἐκκλησίαν ἀρχεῖν autois hyhoavto πpds thy im στροφὴν, ἐξάπαντος πληρούτωσαν τὸν χρόνον.. ad mundum redierunt. Qui vocati sunt per gratiam, et primam alacritatem suam osten derunt, et cingulum militiæ deposuerunt, postea vero tanquam canes ad proprium vomitum redierunt, sic ut quidam etiam pecuniam conferant, et beneficiis militiam repetant: isti decem annos prosternantur supplices, etiam post auditionis triennium. Sed in bis omnibus oportet propositum perpendere, et genus pœnitentiæ. Quicunque enim timore, et lacrymis, et perseverantia, et bonis operibus emendationem vitæ reipsa, non simulatione ostendunt; hi postquam prædnitum tempus auditionis compleverint, orationum participes erunt: deinde vero licebit et episcopo humanius aliquid de iis statuere. Qui vero utcunque tulerunt, et videri ecclesiam ingredi sufficere sibi existimarunt ad mutationem vitæ, illi tempus omne quod prædnitum est im. pleant. ss De reconciliatione danda morien Περὶ τῶν ἐν τῷ ἀποθνήσκειν De his qui morituri communionem tibus. De his vero qui recedunt ex corpore, antiqua legis regula ob. servabitur etiam nune: ita ut si recedunt ex corpore, ultimo et necessario vite suæ viatico non 1 defrandentur. Quod si desperatus κοινωνίαν ἐπιζητούντων. Περὶ τῶν ἐξοδευόντων ὁ παλαιὸς καὶ κανονικὸς νόμος φυλαχθήσεται xal vûv, wote el tiÇ ¿§odeÚol, to Assmotixou ¿podiou µh drosta. ρείσθω. Εἰ δὲ ἀπογνωσθεὶς, καὶ xoivwvlas Tuxwv, xal πpospopię ** Al. De his qui abrenuntiant, et iterum ad sæculum sunt reversi. nionem requirunt. pelunt. De his qui ex hac vita excedunt, vetus et canonica lex servetur etiam nunc, ut si quis decedat, Dominico viatico non fraudetur: quod si desperatus communione sumpta et hostia percepta iterum * Al. De his qui in exitu commu

aliquis accepta communione supervixerit, sit inter illos qui in oratione sola communicant, donec tempus statutum compleatur. De omnibus tamen his, qui ex nude [al. ex nodo] corporis recedunt, εἰ Eucharistiam postulant, in tradenda eis communione', cura et probatio sit episcopo [al. episcopil. De catechumenis lapsis. De catechumenis vero lapsis, placuit sancto concilio, ut tribus annis sint inter auditores tantuinmodo: posthæc vero orent cum catechumenis. Metrowy, niliv év tol; (usty convalescat, sit inter eos qui orationum tantum participes sunt. εξετασθείη, Εστω μετὰ τῶν κοινωνούντων τῆς εὐχῆς μόνης. Καθόλου Onnino vero euicunque morituro dxal neplnavτÒS OUTIVOS ¿ĘODEÚOV- petenti Eucharistiam, episcopus τος αιτοῦντος μετασχεῖν εὐχαρι- cum inquisitione tribuat hostiam. στίας, ὁ ἐπίσκοπος μετὰ δοκιμασίας μεταδιδότω τῆς προσφορᾶς. IA'. Περὶ τῶν κατηχουμένων, παραπεσόντων δέ. Περὶ τῶν κατηχουμένων καὶ τα paлEGÓVTV&V to xanhot, bo żylą xal peɣálŋ ouvódy, wote pwv tŵy aůtoùç áxpozsaµévous μόνον, μετὰ ταῦτα εύχεσθαι μετά τῶν κατηχουμένων. JE. De catechumenis qui lapsi sunt, De catechumenis qui labuntur dum sacra mysteria docentur, visum est sanctæ magnæque synodo, ut tres annos inter auditores tantum sint, postea orent cum catechumenis. ** De his qui ecclesias deserunt, et plov in deir Quod non oporteat ex civitate in ad alias transeunt. Propter multas perturbationes et seditiones, quæ feri solent, placuit omnimodo abscindi istam consuetudinem, si contra regulam repertus fuerit in aliquibus partibus de civitate ad civitatem transire episcopus, vel presbyter, vel diaconus, vel clericus. Si quis vero postbee statuta sancti hujus concilii tale aliquid audere tentaverit, infringetur omni genere hujusmodi conatus: et restituetur propriæ ecclesiæ, in qua vel episcopus vel presbyter aut diaconus ordinatus est. ἀπὸ ἑτέρας πόλεως εἰς ἑτέ ραν. Διὰ τὸν πολύν τάραχον, καὶ στάσεις τὰς γινομένας, έδοξε παντάπασι περιαιρεθῆναι τὴν συνήθειαν τὴν παρὰ τὸν κανόνα εύρεΘεῖσαν ἔν τισι μέρεσιν, ὥστε ἀπὸ πόλεως εἰς πόλιν μὴ μεταβαίνειν, hire infoxonov, phite pеσбúspov, petite diáxovov. El détis per τὸν τῆς ἁγίας συνόδου δρον τοιοῦτό τι ἐπιχειρήσειεν, ἢ ἐπιδῷ ἑαυτὸν πράγματι τοιούτῳ, ἀκυρωθήσε• ται ἐξάπαντος τὸ κατασκεύασμα, xal ȧnoxaraσtafeta = 'Exxanola, is infoxomos, τερος, ἢ διάκονος ἐχειροτονήθη. IG'. mрЕσбúcivilalem migrare. Propter plurimum tumultum et seditiones quæ exoriuntur placuit prorsus consuetudinem tollere, quæ contra canonem in quibusdam partibus comperta est, ut nemo ex civitate una in aliam migret, neque episcopus, neque presbyter, neque diaconus. Si quis post sauclae hujus synodi sanctionen tale aliquid tentaverit, aut se negotio huic dederit, irritus omnino erit hujusmodi conatus, et restituetur ecclesiæ, cujus aut episcopus, aut presbyter, aut diaconus ordinatus fuerat. **De non suscipiendis alterius ec- Hepi tŵr br alç zpoválñónσar De his qui non manent in ecclesiis clesiae clericis. Si qui sine respectu agentes, et timorem Dei ante oculos non habentes, neque ecclesiastica statuta scientes, recesserint ab ecclesia sua, sive presbyteri, sive diacones, sive in quocunque ordine ecclesiastico positi fuerint, hi nusquam suscipi debent in ecclesia; sed cum omni necessitate cogantur ut redeant ad ecclesias suas: aut si permanserint,excommunicatos eos esse oportet. Si quis autem ausus fuerit aliquem qui ad alterum pertinet, ordinare in sua ecclesia, cum non habeat consensuin epiἐκκλησίαις οὐκ ἐμμενόντων. sive in quibus ordinati sunt. Όσοι ριψοκινδύνως, μήτε τὸν Quicunque temere, neque timoóбov toù Oɛoù πpò óðalµŵv rem Dei ante oculos habentes, neέχοντες, μήτε τὸν ἐκκλησιαστικών que ecclesiasticum canonem scienxavóva eldóres, ¿vayшpoñoɩ ths tes, recesserunt ab ecclesia, 'Exxanolas, pеoбúpol, tá presbyteri, sive diaconi, sive in χανοι, ἢ ὅλως ἐν τῷ κλήρῳ ἐξετα- quocunque alio ecclesiastico ore ζόμενοι· οὗτοι οὐδαμῶς δεκτοί dine fuerint; hi nequaquam in ὀφείλουσιν εἶναι ἐν ἑτέρᾳ Ἐκκλη- alia ecclesia recipi debent, sed σίᾳ, ἀλλὰ πᾶσαν αὐτοῖς ἀνάγκην omni necessitate cogi eos par est tráάysobai xph ávaotpéyɛiv els taç redire in parœcias suas: pertinaƐautŵy naporxías. Eniµivovtas ces vero excommunicări oportet. δὲ ἀκοινωνήτους εἶναι προσήκει. Si quis autem fuerit subripere Εἰ δὲ καὶ τολμήσειέ τις υφαρπάσαι eum qui ad alium pertinet, et in tòv tý štźpy diapépovta, xal xcı- sua ecclesia ordinare, non conpobetĤael èv tỷj čavtoū èxxàŋcią, sentiente proprio episcopo, a quo **Al. De his qui in Ecclesiis suis, in quibus Al. De clericis, ne de civitate ad aliam transeant. * provecti sunt, non morantu.

scopi illius, a quo recessit clericus suus, irrita sit hujusmodi ordina» tio. * De feneratoribus clericis. Quoniam multi clerici avaritiæ causa turpia lucra sectantes, oblitique divini præcepti quod dicit, Qui pecuniam suam non dedit ad usuram 88 ▸ feneran- LIB. II. μ QuɣxaTaTiμyou toɔ̃ trisxó- recesserat clericus ille, irrita erit που, οὗ ἀνακεχώρηκεν ὁ ἐν τῷ hujusmodi ordinatio. κανόνι ἐξεταζόμενος, άκυρος ἔστω ἡ χειροθεσία. IZ'. ó Περὶ κληρικῶν τοκιζόντων. Ἐπειδὴ πολλοὶ ἐν τῷ κανόνι stµɛvoi, thy nλɛovɛɛlav xal thy alexpoxy Stoves, αἰσχροκέρδειαν διώκοντες, ἐπελάθοντο τοῦ θείου γράμματος λέγοντος· «Τὸ ἀργύριον αὑτοῦ οὐκ ἔδωκεν ἐπὶ τόκῳ·» καὶ δανείζοντες ἑκατοστὰς ἀπαιτοῦσιν· ἐδικαίωσεν ἡ ἁγία καὶ μεγάλη σύνοδος, ὡς Anitionem usuras accipere, vel ex εἴ τις εὑρεθείη μετὰ τὸν ὄρον τοῦ tes centesimas exigunt; statuit sanctum hoc concilium, quod si quis inventus fuerit post hanc dequolibet tali negotio turpia lucra sectari, vel etiam in Græcis dimidias centesimas frugum ad sescuplum dare; omnis qui tale aliquid commentus fuerit ad quæstum, excidetur de clero, et alienus ab ecclesiastico habebitur gradu. τον τόκους λαμβάνων ἐκ μεταχειρίσεως, ἢ ἄλλως μετερχόμενος τὸ πράγμα, ἢ ἡμιολίας ἀπαιτῶν, ἢ ἕτερόν τι ἐπινοῶν αἰσχροῦ κέρδους Evexa, xabar o po, καὶ ἀλλότριος τοῦ κανόνος ἔσται. XVH. De clericis fenerantibus. Quoniam plerique ecclesiastici avaritiam et turpem quæstum sectantes, obliviscuntur divinæ Scripturæ dicentis: • Qui pecuniam suam non dedit ad usuram: et fenerantes centesimas exigunt: justum duxit sanctum inagoumque concilium, ut si quis comperiatur post hanc sanctionem usuras capere ex negotiatione, aut aliter rem consectari, aut sescuplas exposcere, aut aliud quidpiam excogitare turpis lucri causa, de clero dejicietur, et alienus ab ecclesiastico ordine erit. IH'. **De diaconibus, ne supra presby- Пɛpì xpeσávτépwr laµбarrowr De presbyteris accipientibus Euteros sint. Pervenit ad sanctum concilium, quod in locis quibusdam et civitatibus, presbyteris sacramenta a diaconis dentur; quod neque regula, neque consuetudo tradidit; ut hi qui offerendi sacrificii non habent potestatem, his qui offerunt, Christi corpus porrigant. Sed et illud innotuit, quod quidam diacoui elian ante episcopum sacramenta contingant. Hæc omnia amputentur: et maneant diaconi intra propriam mensuram: scientes, quia episcoporum quidam ministri sunt: presbyteris autem inferiores sunt. Accipiant ergo Eucharistiam secundum ordinem post presbyteros ab episcopo vel a presbytero. Quod si non fuerit in præsenti vel episcopus vel presbyter, tunc ipsi proferant et dent. Sed nec sedere quidem in medio presbyterorum liceat diaconis: extra regulam enim et extra ordinationem est ut hoc fat. Si · quis autem non vult his esse subjectus, etiam post hanc diffinitionem cesset esse diaconus. παρὰ διακόνων τὴν Εὐχαρι στίαν. Ἦλθεν εἰς τὴν ἁγίαν καὶ μεγά λrv úvodov, öt EV TIGI TÓMIC † πόλεσι, πρεσβυτέροις τὴν Εὐχαpistlay of diáxovoi diddasiv·Õπep oŰTE Ó xavшv, OŬTE † ouveia mapἔδωκε, τοὺς ἐξουσίαν μὴ ἔχοντας пposypely toútovę tois xpoσyépovsi didóval to owµa tou Xpiotou. Kaxsivo yvwpoon or Kồn tivè τῶν διακόνων καὶ πρὸ τῶν ἐπισκόπων τῆς Εὐχαριστίας άπτονται. Tauta oùу mávτa nepinpoow, xal ¿µµsvétwoav ol diάxovor toi toloiç pérpois, előóraç öτ to μè ἐπισκόπου ὑπηρέται εἰσὶ, τῶν δὲ pеσбTεpWV hάTTO; Tux&voust. Λαμβανέτωσαν δὲ κατὰ τάξιν τὴν Exapisτlay μerà τoù; pεбtépous, of TOÙ ETOXónov autolę diδόντος, ἢ τοῦ πρεσβυτέρου. Αλλά µhre xam̃ñodai év µlow twνmpеτυτέρων ἐξέστω τοῖς διακόνοις. Παρὰ κανόνα γὰρ καὶ παρὰ τάξιν ἐστὶ τὸ γινόμενον. Εἰ δέ τις μὴ θέλοι πειθαρχεῖν, καὶ μετὰ τοὺς δρους πεπαύσθω τῆς διακονίας. charistiam a diaconis. Pervenit ad sanctum et magnum concilium, quod in quibusdam locis et urbibus diaconi presbyleris Eucharistiam præbeant: quod neque canon, neque consuetudo tradidit, ut qui potestatem olerendi non habent, his qui offerunt, corpus Christi porrigant. Illud etiam innotuit, quod jam quidam ex diaconis prius quam episcopi, Eucharistiam attingant. Omnia igitur ista amputentur, et maneant diaconi in suo ordine, scientes quod episcoporum ministri sunt, et presbyteris inferiores exsistunt: accipiant Eucharistiam suo loco post presbyteros, vel episcopu dante, vel presbytero. Sed nec sedere diaconis in medio presbyterorum liceat: præter canonem enim et ordinem est quod fit. Si quis autem parere noluerit post sanctiones has, desinat esse diaconus. ** Al. De clericis qui usuras accipiunt. Psal. "Al. De privilegiis presbyterorum.

ΧΙΧ. nitas vocant. GELASH CYZICENI. 18'. er De Paulianistis, quos Homuncio- Περὶ τῶν ἐκ Παύλου τοῦ Σαμοσατέως προσελθόντων ἢ προ σιόντων τῇ καθολική Εκκλη σία. Si qui confugerint ad Ecclesiam dle Paulianistis, statutum sit rebaptizari eos omni modo. Si qui vero clerici erant apud eos, siquidem inculpabiles inventi fuerint et irreprehensibiles, rebaptizati etiam ordinentur ab episcopis Ecclesiae catholicæ. Si autem examinati minus apti fuerint deprehensi, deponi eos oportet. Similiter autem et circa diacones, et de omnibus qui in clero inveniuntur, eadem forma servabitur. Commemoravinius etiam de diaconissis his, quæ in hoc ordine inventæ sunt, quæ nec manus impositionem aliquam habent, ita ut omni genere inter laicas habeantur. Περὶ τῶν Παυλιανισάντων, εἶτα προσφυγόντων τῇ καθολικῇ Ἐxκλησίᾳ, ὅρος ἐκτέθειται, ἀναβαπτίζεσθαι αὐτοὺς ἐξάπαντος. Εἰ δέ τινες ἐν τῷ παρεληλυθότι χρόνῳ ἐν τῷ κλήρῳ ἐξητάσθησαν, εἰ μὲν άμεμπτοι καὶ ἀνεπίληπτοι φανεῖεν, αναβαπτισθέντες χειροτονείσθωσαν ὑπὸ τοῦ τῆς Ἐκκλησίας ἐπισκόπου· εἰ δὲ ἀνακριθέντες ἀνεπιτήδειοι εὑρίσκονται, καθαιρεῖσθαι αὐτ τοὺς προσήκει. Ὡσαύτως δὲ καὶ περὶ τῶν διακόνων (27'), καὶ ὅλως περὶ τῶν ἐν τῷ αὐτῷ κανόνι ἐξεταζομένων ὁ αὐτὸς τύπος φυλαχθήσεται. Εμνήσθημεν δὲ καὶ τῶν διακονισσῶν, τῶν ἐν αὐτοῖς, τῶν ἐν τῷ σχήματι ἐξετασθεισῶν, ἐπεὶ μὴ χειροθεσίαν τινὰ ἔχουσιν, ὡς ἐξε ἀπαντος ἐν τοῖς λαϊκοῖς αὐτὰς ἐξετάζεσθαι. K'. De redeuntibus ex haresi Pauli Samosaleni ad Ecclesiam catholicam. Si qui ex Paulianis confugerint ad Ecclesiam catholicam, statutum est eos omnino rebaptizar debere. Si qui antehac in clero numerati sunt, siquidem inculpati et sine reprehensione visi fuerint, denuo baptizati ordinentur ab Ecclesiæ catholica episcopo. Si vero examinati minus idonei esse comperiantur, deponi eos oportet. Similiter autem et de diaconis, et aliis omnibus ecclesiasticis eadem forma servabitur. Mentionem autem facimus de diaconissis, quæ in eodem ordine non habent, ut omnino iuter laicos censeantur, • De diebus Dominicis et Pente- Περὶ τῶν ἐν τῇ Κυριακῇ γόνυ De genu feclentibus in die Domi costes, ut in eis stantes oremus. Qnoniam sunt in die Dominica quidam ad orationem genua fleκλινόντων. Επειδή εἰσί τινες ἐν τῇ Κυριακῇ γόνυ κλίνοντες, καὶ ἐν ταῖς τῆς elentes, et in diebus Pentecostes; Πεντηκοστῆς ἡμέραις· ὑπὲρ τούτου πάντα ὁμοίως ἐν πάσῃ παρ. οικίᾳ ὁμοφρόνως φυλάττεσθαι propterea itaque est constitutam a sancta synodo, quoniam consona et conveniens per omnes ecclesias custodiendla consuetudo est, ut stantes ad orationem Domino vola reddamus. ' εστώτας έδοξε τῇ ἁγίᾳ συνόδῳ τὰς εὐχὰς ἀποδιδόναι τῷ Κυρίῳ. Has viginti leges sanctus ille episcoporum conses. sus in præsentia Deo charissimi et celeberrimi imperatoris Constantini, de administratione ecclesiastica scripserunt. Statuerant autem et aliam quidem legem episcopi ferre, quam divinus Paphlnutius prohibuit: de quo operæ pretium duxi historiam narrare admiratione dignam. Visum erat quibusdam episcopis in eoncilio novam legem in Ecclesia constituere, et ut de aliis rebus ecclesiasticis, sic et eam rogare. CAPUT XXXII. Quod non oporteat ecclesiasticos suam uxorem ejicere. Censebant igitur non oportere ecclesiasticos, sive episcopos, sive presbyteros, sive diaconos, sive subdiaconos, aut alios quoscunque sacri illius ordinico. Quoniam sunt quidam, qui iu die Dominico genua fectunt, et in diebus Pentecostes: ut omnia in omnibus ecclesiis concorditer serventur, placuit sancto concilia, stantes preces suas Deo reddere. Τούτους τοὺς εἴκοσι νόμους τὸ αὐτὸ ἅγιον αὐτῶν συνέδριον ἐπὶ παρουσίᾳ τοῦ θεοφιλεστάτου καὶ πανευφήμου βασιλέως Κωνσταντίνου, περὶ τῆς ἐκκλησιαστικῆς πολιτείας ἐγράψαντο. Εβουλεύσαντο δὲ καὶ ἕτερον νόμον ἐκθέσθαι [forte deest τινὲς] τῶν ἐπισκόπων, ἂν ὁ θεῖος ἐκώλυσε Παφνούτιος, περὶ οὗ ἀναγκαῖον ᾠήθην διηγήσασθαι μεγίστου θαύματος ἄξιον διήγημα. Εδόκει τισὶ τῶν ἐπισκόπων νόμον νεαρὸν εἰς τὴν Ἐκκλησίαν εἰσαγαγεῖν ἐν τῇ συνόδῳ, ὡς περὶ τῶν ἄλλων τῆς Ἐκκλησίας, οὕτω καὶ τοῦτον ὁρίσαι. Περὶ τοῦ μὴ δεῖν τοὺς ἱερωμένους ἕκαστον τὴν ἑαυτοῦ γαμετὴν ἐκβάλλειν. Ἔγραφον οὖν περὶ τοῦ μὴ δεῖν τοὺς ἱερωμένους, εἴτε ἐπίσκοπο:, εἴτε πρεσβύτεροι, εἴτε διάκονοι, εἴτε ὑποδιάκονοι, εἴτε τις τοῦ ἱερατικοῦ καταλόγου. * Al. De his qui a Paulo Samosateno ad Ecclesiam veniunt. (27') Zonaras Διακονισσών. HARD. 88 Al. De flectendo genua.

LIB. II. cui laici essent, duxissent Hæc cum illi constituerent, surgens in medio episcoporuin conventu divinus Paphnutius, magna voce dixit: Nolite gravare jugum ecclesiasticorum. Nam honorabiles, inquit, sunt nuptiæ apud omnes, et Lorus immaculatus. Nolite lædere Ecclesiam nimio severi juris excessu: non enim omnes, ait, ferre possunt vitæ illud institutum quod omnibus affectibus vacat: nemo, ut opinor, in charitate servabitur, si mariti singulis suis privantur uxoribus. Virorum cum suis uxoribus consuetudinem ego præclaram continentiam esse dico, nec posse separari eam quam Deus conjunxit ", et quam semel, cum lector, aut cantor, aut laicus esset, uxorem duxit. Atque ista quidem συγκαθεύδειν ταῖς γαμεταῖς, ὡς ἔτι λαϊκοὶ ὄντες mis, cum uxoribus suis dormire, quas jam antea Αγάγοντο. Τούτων οὕτω διατυπουμένων, ἀναστὰς ἐν μέσῳ τοῦ ὄχλου τῶν ἐπισκόπων ὁ θεῖος Παφνούτιος, μεγάλῃ τῇ φωνῇ ἐβόησε, λέγων· Μὴ βαρύνετε τὸν ζυγὸν τῶν ἱερωμένων· τίμιος γάρ, φησίν, ο γάμος ἐν πᾶσι, καὶ ἡ κοίτη ἀμίαντος. Μὴ τῇ ὑπερβολῇ τῆς ἀκριβείας τὴν Ἐκκλησίαν μᾶλλον προσβλάψητε· οὐ γάρ φησι πάντας δύνασθαι φέρειν τῆς ἀπαθείας τὴν ἄσκησιν. Οὐδείς, ὡς οἶμαι, φυλαχθήσεται ἐν τῇ σω φροσύνῃ, τῆς ἑκάστου γαμετῆς τοῦ ἀνδρὸς στερου μένου. Σωφροσύνην δὲ καλὴν καὶ τῆς νομίμου γαμετῆς ἑκάστου τὴν συνέλευσιν λέγω· μὴ μὴν ἀποζεύγνυσθαι ταύτην ἣν ὁ Θεὸς ἔζευξε, καὶ ἦν ἅπαξ ἀναγνώστης, ἢ ψάλτης, ἢ λαϊκὸς ὢν ἠγάγετο καὶ ταῦτα ἔλεγεν ὁ μέγας Παφνούτιος ἄπειρος ὢν γάμου, διὰ τὸ νηπιόθεν ἐν ἀσκητηρίοις ἀνατρέφεσθαι suasit magnus Paphnutius, licet conjugii expers αὐτόν. Διὸ πεισθεὶς ὁ πᾶς τῶν ἐπισκόπων σύλλογος τῇ τοῦ ἀνδρὸς συμβουλίᾳ, ἀπεσίγησε περὶ τοῦ ζητήματος τούτου, τῇ γνώμῃ καταλείψαντες τῶν βουλομένων κατὰ συμφωνίαν ἀπέχεσθαι τῆς ἰδίας γα μετῆς. esset, propterea quod in monasteriis a pueritia fuerat educatus. Quocirca viri consilio persuasus episcoporum cœtus de quæstione ea tacuit, et eorum reliquit arbitrio, qui volunt ex mutuo consensu a propriis conjugibus abstinere. Hæc gesta sunt in sancto, magno et generali concilio, quod Nicææ in Bithynia congregatum fuit. Eusebius autem, et Theognius, et qui cum eis erant Ariani, non ferentes vincentem veræ fidei confirmationem, quin et Ario anathema dicere non patientes, iterumque in eo deprehensi, exsilio cesserunt, suffragio religiosissimi imperatoris, et judicio sancti concilii episcoporum, postquam alios pro ipsis in ipsorum parœciis constituerunt decreto ejusdem concilii, et cleri, ac populi uniuscujusque paræciæ et Amphion quidem Ecclesiæ Nicome diensi præfectus est, Chrestus vero Nicænæ, et alii ejusdem cum ipso sententiæ aliis. Verum utentes rursus consuetis artibus Eusebius et Theognius, et occasionem fraudis invenientes, regis humanitatem callide agere iterum, et priorem potestatem recuperare tentabant. Sed illorum commenta pessima, quæ plurima erant, et omnis impietatis plena, discere volentes, ad Theodoretum ac reliquos historiae ecclesiastica scriptores remiserim. Ego autem hinc oratione properabo ad ea quæ postea secuta sunt, de quibus episcoporum concilium misit epistolam ad reliquos episcopos, et eorum parœcias: quin etiam imperator ipse semper victor el fidelissimus, ad constitutionem expositæ sanctissimæ fidei et sanctæ festivitatis Paschatis, ad redargutionem patronorum inpietatis. Post hæc enim omnia magnifice conspirante concilio, et decenter promulgata fide, cuin omnia quæ ad rectam Ecclesiæ administrationein spectant, sancti Patres constituissent, omnia definita per litteras indicare omnibus, quæ sub cœlo sunt, sanctis Dei Ecclesiis studuerunt, subjungentes etiam quæ ad Meletium pertinent. Ταῦτα ἐπράχθησαν ἐπὶ τῆς ἁγίας καὶ μεγάλης καὶ οἰκουμενικῆς συνόδου τῆς ἐν Νικαίᾳ τῆς Βιθυνίας ἀθροισθείσης. Εὐσέβιος δὲ καὶ Θεόγνιος, καὶ οἱ σὺν αὐτοῖς 'Αρειανοί, οὐκ ἐνεγκόντες τὴν τῆς ἀληθοῦς πίστεως κρατυνθεῖσαν βεβαίωσιν, ἔτι μὴν καὶ τὸν Αρειον ἀναθεματίσαι μὴ ἀνασχόμενοι, φωραθέντες καὶ αὖθις ἐπὶ τούτῳ, ἐξορίᾳ ὑπέπεσον ψήφῳ τοῦ θεοφιλεστάτου βασιλέως, καὶ κρίσει τῆς ἁγίας τῶν ἐπισκόπων συνόδου, ἄλλων ἀντ᾿ αὐτῶν ἐν ταῖς αὐτῶν παροικίαις καταστάντων ψήφῳ τῆς αὐτῆς συνόδου, καὶ τοῦ τῆς ἑκάστου παροικίας κλήρου καὶ λαοῦ· καὶ ᾿Αμφίων μὲν τὴν τῆς Νικομηδέων ἐκκλησίας ἡγεμονίαν παρέλαβε, Χρῆστος δὲ τὴν τῆς Νικαίας, καὶ ἄλλοι τὰς τῶν ὁμοφρόνων αὐτῷ. ᾿Αλλὰ μὲν καὶ πάλιν ταῖς ἐξ ἔθους χρησάμενοι μηχαναῖς Εὐσέβιος καὶ Θεόγνιος, καὶ τὴν βασιλέως φιλανθρωπίαν ἐφόδιον ἐξ ἀπάτης εὑρόντες, ἀναπαλαῖσαι πάλιν καὶ τὴν προτέραν δυναστείαν ἀπολαβεῖν ἐπειρῶντο. Καὶ τὰ μὲν τούτων κάκιστα μηχανήματα πάμπολλα όντα, καὶ πάσης ἀσεβείας έμπλεα τυγχάνοντα, πρὸς τὴν Θεοδωρίτου καὶ τῶν λοιπῶν συγγραψάντων ἐκκλη σιαστικὴν ἱστορίαν τοὺς βουλομένους καταμαθεῖν παραπέμψοιμι. Βαδιῶ δὲ ἐγὼ ἐντεῦθεν τῷ λόγῳ ἐπὶ τὰ ἑξῆς, περὶ ὧν ἡ τῶν ἐπισκόπων ἀπέστειλε σύγοδος τοῖς ἀπολειφθεῖσιν ἐπισκόποις, καὶ ταῖς ἑαυτῶν παροικίαις· οὐ μὴν δὲ ἀλλὰ καὶ ὁ νικηφόρος καὶ πιστότατος βασιλεύς, εἰς σύστασιν τῆς τε ἐκτεθείσης ἁγιωτάτης πίστεως, καὶ τῆς ἁγίας ἑορτῆς τοῦ Πάσχα, εἰς ἔλεγχον δὲ τῶν τῆς ἀσεβείας πρωτοστατῶν. Ἐπὶ τούτοις γὰρ πᾶσι μεγαλοφυῶς συγκροτηθείσης τῆς συνόδου, καὶ θεοπρεπῶς ἐκφωνηθείσης τῆς πίστεως, τά τε κατὰ τὴν ἐκκλησιαστικὴν εὐταξίαν τυπώσαντες ἅπαντα οἱ ἅγιοι Πατέρες, δηλῶσαι πάντα τὰ ὡρισμένα διὰ γραμμάτων πάσαις ταῖς ὑπὸ τὸν οὐρανὸν ἁγίαις τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίαις ἐσπούδασαν, συνάψαντες καὶ τὰ κατὰ Μελήτιον. 89 Hebr. XIII, 4. το Matth. xix, Socr. lib. 1, cap. 8, al. 11; Sozom. lib. 1, cap. 12, al. 23.

CAPUT XXXIII. De nefario Meletio. Quoniam autem Meletius episcopus delectus non multo ante Arii furorem, convictus a sanctissimo Petro Alexandrinæ Ecclesiæ episcopo, et postea mariyrii corona exornato, et episcopatu abdicatus, sententia abdicationis non acquievit, sed Thebaidem et finitimam Ægyptum tumultu ac procellis contentionis implevit, tyrannidem contra prærogativam sedis Alexandri episcopi usurpans, conventus episcoporum ad Alexandrinam Ecclesiam scripsit, quæ de Meletio res novas moliente statuisset. Epistola concilii scripta sanctis Dei Ecclesiis per Alexandriam, Ægyptum, Pentapolim, et Libyam, el omnem terram quæ sub cœlo est, cleris etiam et populis orthodoxæ fidei, ab episcopis sancti Nicæni concilii. Περὶ τοῦ ἀνοσίου Μελητίου. Ἐπεὶ δὲ καὶ Μελήτιος τις ἐπισκοπῆς χειροτονίας ἠξιωμένος οὐ πρὸ πολλοῦ τῆς ᾿Αρείου μανίας, δύο ελεγχθεὶς ὑπὸ τοῦ θειοτάτου Πέτρου τοῦ τῆς ᾿Αλεξανδρέων ἐπισκόπου, τοῦ καὶ τὸν τοῦ μαρτυρίου στέ φανον ἀναδησαμένου, καθαιρεθεὶς ὁ αὐτὸς Μελήτιος οὐκ έστερξε τὴν τῆς καθαιρέσεως ψῆφον, ἀλλὰ τήν το Θηβαΐδα καὶ τὴν πελάζουσαν Αίγυπτον θορύβων καὶ ζάλης ἐνέπλησε, τυραννίδι κατὰ τῆς ᾿Αλεξάνδρο τοῦ ἐπισκόπου χρώμενος προεδρίας· ἔγραψε δὲ τὰ κοινὸν τῆς συνόδου πρὸς τὴν τῶν ᾿Αλεξανδρέων Ἐκκλησίαν, ἅπερ περὶ τῆς τούτου νεωτεροποιίας [νεωτερίας] ἐνομοθέτησεν. Συνοδικὴ ἐπιστολὴ γραφεῖσα τοῖς κατὰ ᾿Αλεξάν δρειαν, καὶ Αἴγυπτον, καὶ Πεντάπολιν, καὶ · Λιβύην καὶ ταῖς κατὰ πᾶσαν τὴν ὑπ' οὐρανὸν ἁγίαις τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίαις, κλήροις τε καὶ λαοῖς τῆς ὀρθοδόξου πίστεως, παρὰ τῆς ἐν Νικαίᾳ ἁγίας συνόδου τῶν ἐπισκόπων. (Vide hujusce Patrologiæ, tom. LXXXII, col. 927-932, apud Theodor. lib. 11, c. 9.) CAPUT XXXIV. Publica epistola scripta ab Eusebio episcopo Cæsareæ Palestinæ. Εγκύκλιος ἐπιστολὴ γραφεῖσα παρὰ Εὐσεβίου ἐπισκόπου Καισαρείας τῆς ἐν Παλαιστίνη. (Vide hujusce Patrologia tom. LXXXII, col. 939, apud Theodor. lib. 1, cap. 11.) CAPUT XXXV. Fidei formula in concilio edita. Ἡ ἐν τῇ συνόδῳ ὑπαγορευθεῖσα πίστις. (Vide hujusce Patrologiæ tom. LXXXII, col. 940, apud Theodor. lib. 1, cap. 11.) CAPUT XXXVI. Victor Constantinus, maximus, augustus, episcopio Νικητής Κωνσταντίνος, μέγιστος, σεβαστός, el populis. (Vide hujusce Patrologia tom. LXVII, Epistola imperatoris Constantini ad Alexandrinos adversus Arium, et ad omnes orthodoxos. (Vide hujusce Patrologiæ tom. LXVII, Litteræ Constantini, quas Nicea ad episcopos misil qui concilio non interfuerunt. (Vide hujusce Patrologia tom. XX, col. 1073, apud ἐπισκόποις καὶ λαοῖς. col. 88, apud Socr. lib, 1, cap. 9.) Ἐπιστολὴ τοῦ βασιλέως Κωνσταντίνου πρὸς Αλεξανδρεῖς κατὰ ᾿Αρείου, καὶ πρὸς πάντας ὀρθοδόξους. col. 84, apud Socr. lib. 1, cap. 9.) Ἐπιστολὴ τοῦ βασιλέως Κωνσταντίνου ἦν ἀπὸ τῆς Νικαέων ἀπέστειλε τοῖς ἀπολειφθεῖσι τῇ συνόδῳ ἐπισκόποις. Euseb. lib. ut, de Vita Constant. c. 17; tom. LXVII, col. 89, apud Socr. lib. 1, c. 9, tom. LXXXII, col. 931, apud Theodor. lib. 1, c. 9.) Hac igitur absentibus a concilio per litteras Ταῦτα μὲν οὖν τοῖς ἀπολειφθεῖσι τῆς συνόδου significavit: eos autem qui convenerant, sermo- ἀπέστειλε· τοὺς δὲ συνεληλυθότας ἐφιλοφρονήσατο nibus atque muneribus multis benigne excepit. Cum autem plures lectos praeparari jussisset, simul omnibus epulum dedit, et illustriores quidem mensa sua dignatus est, alios vero ad alias. mensas dimisit. Cum autem vidisset dextros oculos quibusdam effossos, et intellexisset constantiam pietatis et fidei in Christum cladis ejus causam fuisse; labra vulneribus admovens, sese osculo benedictionem inde cruere credebat. Convivio per· acto, alia dona rursus iis attulit: quin etiam litteras ad provinciarum præfectos dedit, mandavilque ut virginibus perpetuam virginitatem voventibus, et viduis, et iis qui divinis ministeriis obeundis consecrati essent, in singulis civitatibus annua frumenta suppeditarentur, quæ non tam egentium καὶ λόγοις καὶ δώροις. Πολλὰς δὲ στιβάδας εὐτρεπισθῆναι κελεύσας, κατὰ ταυτὸν ἑστίασεν ἅπαντας· τοὺς μὲν ἐπισημοτέρους ὁμοτραπέζους λαβών, τοὺς δὲ ἄλλους διελὼν εἰς τὰς ἄλλας τραπέζας. Θεασάμε νος δέ τινας τοὺς δεξιοὺς ὀφθαλμοὺς οὐκ ἔχοντας, ἀλλ᾽ ἐκκεκομμένους, καὶ μαθὼν ὡς τὸ περὶ τὴν εὐσέβειαν τὸ εἰς Χριστὸν ἑδραῖον τοῦ πάθους ἐγένετο αἴτιον, τὰ χείλη τοῖς τραύμασι προσενηνοχώς, ελαύ σειν ἐκεῖθεν τῷ φιλήματι τὴν εὐλογίαν ἐπίστευε. Τέλος δὲ τοῦ συμποσίου λαβόντος, ἕτερα πάλιν αὐτ τοῖς πρσενήνοχε δῶρα· καὶ μέντοι καὶ γράμματα πρὸς τοὺς τῶν ἐθνῶν προστατεύοντας δέδωκεν ἄρ χοντας, καθ' ἑκάστην πόλιν χορηγεῖσθαι παρεγγυών ἀειπαρθένοις καὶ χήραις, καὶ τοῖς τῇ θείᾳ λειτουρ για ἀφιερωμένοις ἐτήσια σιτηρέσια, φιλοτιμία μαλα

HISTORIA CONCILII NICENI. LIB. II. λον, ἢ χρεία ταῦτα μετρήσας. Περὶ ὧν καὶ Εὐσέ- necessitate, quam sua ipsius magnificentia mensus βιος ὁ Παμφίλου διαλαμβάνων ὧδέ πως λέγει· Οὕτω δὴ τοὺς ἁγίους ἐπισκόπους μετά πλείστης ὅσης εύ λαβείας διαναπαύσας ὁ πανεύφημος καὶ πιστότατος βασιλεὺς Κωνσταντίνος, συνταξάμενός τε σφᾶς ἐπανιέναι οἴκαδε, τοὺς πάντας ἡφίει. Οἱ δὲ ἐπανῄεσαν σὺν εὐφροσύνῃ πολλῇ. Ἐκράτει τε λοιπὸν μία γνώμη παρὰ τοῖς πᾶσι, παρ' αὐτῷ βασιλεῖ συμφωνηθεῖσα, συναπτομένων ὥσπερ εἰς ἐν σῶμα τῶν ἐκ μακροῦ διηρημένων. Χαίρων δῆτα ὁ βασιλεὺς ἐπὶ τῷ κατορ θώματι, τοῖς μὴ παρατυχοῦσι τῇ συνόδῳ ἐπισκόποις καρπὸν εὐθαλῆ δι' ἐπιστολῶν ἐδωρεῖτο· λαοῖς τε πᾶσι, τοῖς τε κατ᾿ ἀγροὺς καὶ τοῖς ἀμφὶ τὰς πόλεις οἰκοῦσι, χρημάτων ἀφθόνους διαδόσεις ποιεῖσθαι παρεκελεύετο· ὧδέ πη γεραίρων τὴν ἑορτὴν τῆς εἰκοσαετοῦς αὐτοῦ βασιλείας· ἐκκαιδεκάτῳ μὲν ἔτει καὶ μησὶν ἐξ τῆς βασιλείας αὐτοῦ, καθὼς καὶ ἀνωτέρω δ λόγος ἀπέδειξε, κατὰ τὰ παλαιά διηγήματα, τὴν ἁγίαν τῶν ἐπισκόπων συναθροίσας σύνοδον. Εἰκοστῷ δὲ ἔτει διαλυσάντων τὸ τῆς συνόδου συνέδριον, ἀνἔλυσεν ἕκαστον εἰς τὰς ἰδίας παροικίας, καθώς προ ανατέτακται. Ἐγὼ δὲ τὰ ἐν αὐτῇ τῇ ἁγίᾳ συνόδι περὶ τῶν τῆς καθολικῆς καὶ ὀρθοδόξου πίστεως, τῆς τε σεβασμίου ἑορτῆς τοῦ ἁγίου Πάσχα, τῶν τε τῆς ἐκκλησιαστικῆς θείας λειτουργίας διατυπώσεων, τῶν τε περὶ τῆς ἐν αὐτῇ εὐταξίας κανόνων κριθέντα καὶ ὁρισθέντα εντάξας κατὰ δύναμιν, τῇδε τῇ ἐκκλησια στικῇ Ἱστορία, πρὸς πληρεστάτην ἀσφάλειαν τῶν ἐντευξομένων τῷδε τῷ γράμματι, ἐνταῦθα κατα παύσω τὸν λόγον· τὰ λοιπὰ τοῦ πανευφήμου καὶ πιο στοτάτου βασιλέως εὐσεβῆ ὑπὲρ τῆς πίστεως σπουδάσματα ἐν τρίτῳ κατατάξαι συνιδών συντάγματι, εἰς δόξαν τοῦ πάντων ἡμῶν Σωτῆρος Χριστοῦ, καὶ εἰς ἐναργεστάτην ἀπόδειξιν τῆς τοῦ πιστοτάτου τοῦ βασιλέως εὐσεβείας. Ἐκεῖνο μόνον προσθεῖναι ἐνταῦθα ἀναγκαῖον ᾠήθην μὴ πάρεργον ἡγησάμενος, ἀλλὰ καὶ λίαν ἁρμόδιον· τὰ τῶν ἐπισκόπων ὀνόματα, τῶν ὑπὸ τοῦ κοινοῦ πάντων τῶν ἐπισκόπων εἰς τὰς ἀπαν ταχοῦ γῆς ἐπαρχίας σταλέντων· δι' ὧν τὰ ὑπὸ τῆς συνόδου κριθέντα, διὰ συνοδικῶν ἐπιστολῶν καὶ τῶν τοῦ πανευφήμου βασιλέως γραμμάτων, πάσαις δια επέμψατο ταῖς ὑπὸ τὸν οὐρανὸν ἁγίαις τοῦ Θεοῦ Εκε κλησίαις, εἰς δόξαν τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Αμήν. Κατάλογος τῶν ἁγίων ἐπισκόπων, δι' ὧν ἡ σὺν αὐτοῖς ἐν Νικαίᾳ ἁγία καὶ μεγάλη καὶ οἰκουμε νικὴ σύνοδος ταῖς ἀνὰ τὴν οἰκουμένην Εκκλησίαις τοῦ Θεοῦ διεπέμψατο τὰ ἐν αὐτῇ δι' αὐτῶν κεκριμένα ὑπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Όσιος ἐπίσκοπος Κουρδούδης ταῖς κατὰ Ῥώμην, καὶ Ἰταλίαν, καὶ Σπανίαν πᾶσαν, καὶ ταῖς ἐν τοῖς λοιποῖς ἔθνεσι τοῖς ἐπέκεινα κατ' ἐμὲ οὖσιν ἕως τοῦ Ὠκεανοῦ, ἁγίαις τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίαις, διὰ τῶν σὺν αὐτῷ πρεσβυτέρων Ρώμης Βίτωνος καὶ Βικεντίου. Αλέξανδρος Αλεξανδρείας σὺν ᾿Αθανασίῳ τότε Lib. 111 De vita Constant., cap. 21, 22. ” est. De quibus et Eusebius Pamphili disserens in bunc fere loquitur modum Sic denique sanctos episcopos cum maxima reverentia interquiescere faciens laudabilis prorsus ac fidelissimus imperator Constantinus, præcipiensque illos domum redire, omnes dimisit. Ipsi vero cum lætitia multa redierunt. Obtinebat autem apud omnes una in posterum sententia, in quam præsente imperatore conspirarunt, conjunctis velut in unum corpus iis qui diu separati fuerant. Imperator igitur lætus ob rem feliciter gestam, iis qui concilio non interfuerunt, episcopis, uberem fructum per epistolas dabat: populis omnibus tam agros quam civitates habitantibus, pecuniarum effusas largitiones fieri jubebat. Hoc modo vicesimum sui regni annum condecorabat. Sexto quidem decimo anno et sexto mense regni sui, juxta veteres historias, ut supra . diximus, sanctum episcoporum concilium congregavit. Anno vero vicesimo cum synodi conventum dissolvisset, in suas parcecias, ut dictum est, unumquemque dimisit. Ego autem, quæ in ipsa sancta synodo de catholica et orthodoxa fide, et veneranda sancti Paschatis festivitate, de divini ecclesiastici officii constitutionibus, et de ipsias disciplinæ canonibus judicata et definita sunt, cum ad plenissimam eorum securitatem qui hoc scripto utentur, in bac ecclesiastica Historia, ut potui, ordine proposuerim, huic sermoni finem imponam: reliqua prorsus laudabilis atque fidelissimi imperatoris pia pro fide studia in tertio commentario relatarını me reputans, in gloriam omnium nostrum Salvatoris Christi, et in manifestissimam pietatis demonstrationem imperatoris nostri fidelissimi. Illud solum hic addere necessarium existimavi (non extra rem esse arbitratus, sed valde accommodatum ), eorum scilicet episcoporum nomina, qui ex con)- muni omnium episcoporum consensu in provincias ubique terrarumn missi sunt: per quos quæ a synodo fuerant judicata, per synodicas epistolas et laudatissimi regis litteras, ad omnes sanctas sub coelo Dei Ecclesias sunt transmissa, in gloriam Dei Patris, et Filii ejus Jesu Christi Dominii nostri, et sancti Spiritus. Amen. Catalogus sanctorum episcoporum, per quos sancta, magna et universalis synodus Nicaa coacta, misit omnibus in toto orbe terrarum Dei Ecclesiis ea, quæ ab ipsis per Spiritum sanctum in ea constitula sunt. Osius episcopus Cordubæ, sanctis Dei Ecclesiis, quæ Romæ sunt, et Italia et Hispania tota, et in reliquis ulterius nationibus usque ad Oceanum commorantibus, per eos qui cuin ipso erant, Romanos presbyteros Vitonem Vitum, seu Victorem] et Vincentium. . Alexander Alexandriæ cum Athanasio tunc ar-

chidiacono, Ecclesiis per totam Ægyptum, Libyam & ἀρχιδιακόνῳ ὄντι, ταῖς κατ' Αίγυπτον πᾶσαν, καὶ Δι et Pentapolim, et regiones finitimas, usque ad Indiæ provincias. Macarius Hierosolymorum cum Eusebio Pamphili episcopo Casareae Palestine, Ecclesiis in Palaestina, Arabia et Phoenicia. Eustathius, episcopus Antiochiæ magnæ, omnibus in Caelesyria, in Mesopotamia, el Cilicia utraque. Joannes Persa, Ecclesiis in tota Persia et magna India. Leontius Cæsareæ Cappadociæ, magnuin Ecclesie Domini ornamentumn, Ecclesiis in eadem Cappadlocia, Galatia, Ponto Diosponti, Paphlagonia, in Ponto Polemaico [Polemoniaco], Arınenia parva et magna. Theonas Cyzici, Ecclesiis in Asia, et fellesponto, et Lydia, et Caria, per episcopos qui sub ipso erant, Eutychium Smyrna, et Marinum Troadis. Alexander Thessalonica, per eos qui sub ipso censentur, Ecclesiis in Macedonia prima et secunda, cum iis quæ in Græcia et Europa tota, in utraque Scythia, et omnibus denique in Illyrico, Thessalia et Achaia. Nunechius, Laodicea episcopus Ecclesiis quæ in Phrygia prima et seeunda. Protogenes ille admirabilis Sardicæ civitatis episcopus, in Dacia Calabria, Dardania, et provinciis finitimis. Cæcilianus, Carthaginensis episcopus, sanctis Dei Ecclesiis in omnibus provinciis Africæ, Numidiæ, et Mauritaniæ utriusque. Pistus, Marcianopolis episcopus, Ecclesiis in Mysia, Athenarum, et Gallorum gentibus et civitatibus quæ his vicinæ sunt. Alexander, Constantinopolis tunc solum presbyter, postea vero Ecclesiae illius episcopatum sortitus, cum Paulo Junc lectore, atque ipsius notario, Ecclesiis omnium Cycladum insularum. Hi omnes sancti atque apostolici viri omnibus sub cœlo sanctis Dei Ecclesiis, quæ in sancta, magna et generali synodo acta sunt, omnibus ubique terrarum tradiderunt, ut jam a nobis dictum fuit. βύην, καὶ Πεντάπολιν, καὶ τὰ ὅμορα τούτοις, ἕως τῶν τῆς Ἰνδίας ἐπαρχιῶν. Μακάριος Ἱεροσολύμων σὺν Εὐσεβίῳ τῷ Παμφίλου ἐπισκόπῳ Καισαρείας, ταῖς κατὰ Παλαιστίνην, καὶ ᾿Αραβίαν καὶ Φοινίκην. Ευστάθιος Αντιοχείας τῆς μεγάλης ταῖς κατά Συρίαν κοίλην, καὶ Μεσοποταμίαν πᾶσαν, καὶ Κιλι κίαν ἑκατέραν. Ιωάννης Πέρσης τῆς ἐν Περσίδι πάσῃ, καὶ τῇ μεγάλη Ινδία. Λεόντιος Καισαρείας Καππαδοκίας, τὸ τῆς Ἐχο κλησίας τοῦ Κυρίου καλλώπισμα, ταῖς κατ' αὐτὴν Καππαδοκίαν, Γαλατίαν, Πόντον Διοσπόντου, Παν φλαγονίαν, Πόντον Πολεμαϊκὸν [πολεμονιακὸν], Αρ μενίαν μικρὰν καὶ μεγάλην. Θεωνᾶς Κυζίκου ταῖς κατὰ τὴν Ασίαν καὶ Ἑλλήσε ποντον, Λυδίαν τε, καὶ Καρίαν, διὰ τῶν ὑπ' αὐτὸν ἐπισκόπων Εὐτυχίου Σμύρνης, καὶ Μαρίνου Τρωάδος. Αλέξανδρος Θεσσαλονίκης διὰ τῶν ὑπ' αὐτὸν τελούντων, ταῖς κατὰ Μακεδονίαν πρώτην καὶ δευτέ ραν, σὺν τῇ Ἑλλάδι, τήν τε Ευρώπην πᾶσαν, Σαν θίαν ἑκατέραν, καὶ ταῖς κατὰ τὸ Ἰλλυρικὸν ἀπάσαις, Θεσσαλίαν τε καὶ ᾿Αχαΐαν. Νουνέχιος Λαοδικείας ταῖς κατὰ τὴν Φρυγίαν πρώτ την καὶ δευτέραν. Πρωτογένης ὁ θαυμάσιος πόλεως Σαρδικῆς, τῆς ἐν Δακία Καλαυρία Δαρδανίᾳ, καὶ ταῖς ὁμόροις τούτοις. Κεκιλιανὸς πόλεως Καρθαγένης, ταῖς κατὰ πάσας τὰς ἐπαρχίας, τάς τε Αφρικάς, καὶ τὰς Νουμιδίας, καὶ Μαυριτανίας ἀμφοτέρας, ούσαις ἁγίαις τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίαις. Πιστὸς Μαρκιανουπόλεως, ταῖς κατὰ τὴν Μυσίαν, καὶ τὰ τῶν ᾿Αθηνῶν καὶ Γάλλων ἔθνη, καὶ ταῖς πλη στοχώροις τούτων πόλεσιν. Αλέξανδρος Κωνσταντινουπόλεως τότε πρεσβύτε ρος ἔτι ῶν, εἰς ὕστερον δὲ καὶ τῆς ἐπισκοπικῆς ἱερα τείας τῆς αὐτόθι Ἐκκλησίας λαχών, σὺν Παύλῳ ἔτι τότε ἀναγνώστη ὄντι, καὶ νοταρίῳ αὐτοῦ, ταῖς ἐν ταῖς νήσοις πάσαις Κυκλάσιν. Οὗτοι πάντες οἱ ἅγιοι καὶ ἀποστολικοὶ ἄνδρες πάν σαις ταῖς ὑπὸ τὸν οὐρανὸν ἁγίαις τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίαις τὰ ἐν τῇ Νικαέων ἁγίᾳ μεγάλῃ καὶ οἰκουμε νικῇ συνόδῳ κεκριμένα διαπορθμεύσαντες, πανταχοῦ γῆς παρέδωκαν, καθὰ ἀρτίως ὁ λόγος ἀπέδειξεν. LIBER TERTIUS. Constantinus Augustus Ario et Arianis. Malus interpres, re vera, effigies quædam et imago diaboli est. Ut enim illum periti artifices ad Alia est a Calabria sive veteri sive recentiore Italie provincia inter freta Adriaticum Siculumque extensa. Gallo-Graciam sive Galatiam intelligit. Κωνσταντίνος Σεβαστός 'Αρείῳ καὶ ᾿Αρειανοῖς. Κακὸς ἑρμηνεὺς αὐτόχρημα είχών τε καὶ ἀνδριάς ἐστι τοῦ διαβόλου. Ὥσπερ γὰρ ἐκεῖνον οἱ δεινοὶ πλάCitatur hæc Epistola ab Εpiphanio, hares 69, quæ est Arianorum num. 9. HARD. In Ms. nostro, Καλαβρίᾳ· et mox καὶ τοῖς. HARD.

LIB. II. σται πρὸς ἀπάτης δέλεαρ πλάττουσιν, οἱονεὶ κάλλους omnem deceptionis dolum efugunt, velut pulchritudinis formæque decus affingentes illi, natura sua plane turpissimo, ut miseros mortales perdat, errorem iis objiciens, eodem plane modo, ut opinor, facit, cui illud solum studio dignum videtur, ut noxia impudentiæ et audaciæ suæ pharmaca profusius omnibus objiciat. Etenim novam, nec post homines natos unquam visam, infidelitatis fidein inducit. Quamobrem nec a veritate abhorrere illud videtur jampridem divina oratione explicatum, quod ad malum sunt sapientes". Quid enim quispiam dixerit illum consilii capiendi gratiam perdidisse, qui non amplius sublevationis auxilium ullum invenire expetit? Quorsum igitur, Christe Christe, Domine Domine? quorsum nos quotidie prædones vulnerant? Stat ex adverso dura quædam et violenta audacia, fremit frendetque dentibus infamia deformis, et innumeris sauciata criminibus. Ipsa certe in lege et promulgatione nominis tui velut quibusdam procellis et malorum fluctibus disjecta, effundit perniciosa verba, eaque scribens in lucem edit, quæ nunquam tu, qui cum æterno Patre tui ipsius fonte una exsistis, in cognitione tui definivisti. Cogit omnino et convelit graves et iniquas impietates, nunc quidem linguas crispans, nunc vero iterum miserorum studiis elata, quos ipsa præsentes præ securitate de cipit simul et corrumpit. Jan autem volo præsidis ipsius ingenium expendere. Quid enim ait? Aut teneamus, inquit, cujus jam compotes facti sumus; aut fiat sicut ipsi volumus. Cecidit, et cecidit quidem interfectus: dolone, inquit, an atroci aliqua calliditate, nilil refert. Illud solum grande ducit, quod propter pravas cogitationes in ipsum irrepsit. Multitudinem, inquit, habemus. Progrediar et ipse paulo ulterius, ut insani belli spectator fiam: ipse, inquam, progrediar, insanorum bella sedare antea solitus. Age sane, Mars Ari, clypeis utendum est: ne tu boc feceris, obsecro: detineat igitur te Veneris congressus. Verum utinam quemadmodum turba plausibilis videris, sic et pietate vigeres erga Christum Ecce iterum supplex venio, et armoruin copia pollens, pugnare nolo: Christi vero fide munilus, cum te sanare, tum alios curare volo. Cur igilur ais ea te facere quæ moribus tuis non conveniunt: Sed qua quiete, dic mihi, dic, quæso, aut quibus copiis cinctus, vel potius quo temeritatis provectus? Ο audaciam fulmine vindicandam! Audite quæ nuper mihi indicavit, calamo virus instillante scribens: Sic, inquit, credimus. Deinde addens nescio quæ insolenter, et valde accurate elaborata, progressus ulterius, nihil acerbitatis omisit, sed omnem, ut ita dicam, dementiæ thesaurum aperuit: Expellinur, inquit, et receptionis nostre securitas omnis tollitur. Sed hæc parum ad rem; quæ sequuntur attendite: ípsius enim verbis utar: αὐτῷ εὐπρέπειαν προσμηχανώμενοι, αἰσχίστῳ καθ ἀπαξὄντι τῇ φύσει, ὅπως ἂν τοὺς ταλαιπώρους ἀπολλύοι πλάνην αὐτοῖς προτείνων· τὸν αὐτὸν οὗτος ἂν οἶμαι τρόπον ποιήσειεν, ᾧ μόνον σπουδῆς ἄξιον τοῦτ' εἶναι δοκεῖ, τό, τὰ τῆς οἰκείας ιταμότητας δηλητή ρια ἀφειδῶς· προβάλλεσθαι. Τοιγάρτοι καινήν, καὶ ἀφ᾽ οὗ γεγόνασιν ἄνθρωποι, οὐδεπώποτε φανεῖσαν ἀπιστίας εἰσάγει πίστιν. Διόπερ οὐδὲν τῆς ἀληθείας ἄρα ἀπᾶδον ἐκεῖνο φαίνεται, τὸ πάλαι τῇ θείᾳ ρήσει διηρθρωμένον, ὅτι πρὸς τὸ κακόν εἰσι σοφοί. Τί δ' ἄν τις ἐκεῖνο λέγεσθαι τὴν τοῦ βουλεύεσθαι χάριν αυτ τὸν ἀπολωλεκότα, μηκέτι κουφισμού τινα ἐπικουρίαν εὕρασθαι ἐπιθυμεῖν; Τί τοίνυν φημί, Χριστὲ Χριστέ, Κύριε Κύριε; τί δήποτε ἡμᾶς τὸ λῃστήριον ὁσημέ και τιτρώσκει; Εστηκεν ἐξεναντίας δεινή τις βιαία τόλμα, βρυχᾶται ἐπιπρίουσα τὸν ἐδόντα δύσμορφος ὑπ' ἀτιμία;, καὶ παντοδαποῖς περιτετρωμένη ἐγκλήμασιν. Αὕτη μέντοι ἐν τῷ νόμῳ καὶ τῷ περὶ σοῦ κη ρύγματι, ὥσπερ τισὶ ζάλαις τρικυμίαις κακῶν διαφορουμένη, εξερεύγεται μὲν ἐξώλεις λόγους, γρά φουσα δὲ τούτους ἐκφαίνει, οὓς οὐδέποτε ὁ τῷ ἀϊδί τῆς σαυτοῦ πηγῆς τῷ πατρὶ συνυπάρχων, ταῖς περὶ σεαυτοῦ γνώσεσιν ἀφώρισας. Συνάγει δὲ ὅλως καὶ συμφορεί δεινὰ ἅττα καὶ ἄνομα ἀσεβήματα· νῦν μὲν τὰς γλώττας κραδαίνουσα, νῦν δ' αὖ πάλιν ταῖς τῶν ἀθλίων σπουδαῖς ἐπαιρομένη, οὓς ἐπ᾽ ἀδείας αὐτὴ παρόντας ἐξαπατᾷ καὶ φθείρει. Βούλομαι δὲ ἤδη τοῦ προέδρου αὐτῆς τὴν φύσιν ἐξετάσαι. Τί γὰρ δὴ λέγει; Η κατέχωμεν, φησίν, οὗ ἤδη ἐκρατεῖς γεγόναμεν, ή γενέσθω ὡς αὐτοὶ βουλόμεθα. Πέπτωκε, καὶ ταῦτα πέπτωκεν ἀναιρούμενος· δόλῳ, φησὶν, ἢ δεινότητι πανουργίας, οὐδὲν διαφέρει. Σεμνόν μόνον ἡγεῖται, ὅ διὰ πονηρᾶς ἐπινοίας εἰς αὐτὸν εἰσερβύη. Πλήθη, φησὶν, ἔχομεν· προβήσομαι δὴ μικρὸν αὐτ τὸς ἐπὶ τὸ πρόσθεν, ὡς ἂν τῶν τῆς μανίας πολέμων θεατής γένωμαι. Αὐτὸς, ἔφην ἐγώ, προβήσομαι, ὁ τοὺς τῶν ἀφρόνων πολέμους παύειν ειωθώς. "Αγε δή, Αρες "Αρειε, ἀσπίδων ἡ [σ. ] χρεία. Μὴ σύ γε τοῦτο ποιήσῃς, ἱκετεύομεν· ἐπισχέτω γοῦν σε ἡ τῆς Αφροδίτης ὁμιλία. ᾿Αλλὰ γὰρ εἴθε ὡς τοῖς ὄχλοις άριστα συνεκκροτεῖσθαι δοκεῖς, οὕτω σοι τῇ περὶ τὸν Χριστὸν εὐσεβείᾳ προσῆν ἀκμάζειν. Ἰδοὺ δὴ πάλιν αὖ ἱκέτης ἔρχομαι, καὶ τοῖς ὅπλοις πᾶν πλῆθος ἰσχύων, μάχεσθαι μὲν οὐκ ἐθέλω· τῇ δὲ τοῦ Χριστοῦ πεφραγμένος πίστει, σέ τε ἰάσασθαι καὶ τοὺς ἄλλους θερα πεῦσαι βούλομαι. Τί οὖν φῆς ταῦτα πράττειν, ἃ μὴ τοῖς ἤθεσι προσῆκε τοῖς σοῖς; ᾿Αλλὰ μετὰ ποίας ήσυχίας, είπέ μοι, ἢ τίνα περιουσίαν περιβεβλημένος, μᾶλλον δὲ, ἐφ' ὅ τι προπετείας ἐληλακώς; Ὢ τέλο μης ὑπὸ κεραυνῶν ἀξίας καθαιρεθῆναι! Ακούσατε γὰρ ἅ δεδήλωκε πρώην πρός με. Τὸν ἀποστάζοντι γράφων τῷ καλάμω. Ούτω, φησί, πιστεύομεν. Είτ', οἶμαι, προσθεὶς οὐκ οἶδα ἅττα σοβαρώς πως καὶ μάλα ἀκριβῶς ἐξησκημένα, προϊών ποῤῥωτέρω, ούτ δὲν ὅ τι τῶν δεινῶν ἀπεσιώπησεν· ἀλλ' ὅλον ὡς ἂν οι Jerem. 17,

Rogamus, inquit, si iu eadem sententia maneat είπη τις τὸν τῆς παρανοίας γνέφξε θησαυρόν. Απο ελαυνόμεθα, φησί, καὶ τὴν τοῦ εἰσδεχθῆναι ἡμᾶς ἀδειαν ἀφαιροῦνται· ἀλλ' οὐδέν πω ταῦτα πρὸς τὸ πρᾶγμα· τοῖς δὲ ἑξῆς προσέχετε τὸν νοῦν· αὐτοῦ γὰρ χρήσομαι τοῖς βήμασι. Δεόμεθα, φησὶν, ἐὰν ἐπὶ τῆς αὐτῆς ἐπιμένῃ γνώμης ὁ τῆς ᾿Αλεξανδρείας ἐπίσ σκοπος, ἡμῖν τοῦ λοιποῦ δοθῆναι κατὰ τὴν τοῦ νόμου διάταξιν, τὰς ἐνθέσμους καὶ ἀπαραιτήτους θεραπείας τῷ Θεῷ ἐπιτελεῖν. Ὦ δεινῆς ἀναιδείας, ἣν σπουδή τῆς ἀληθείας ἀπελέγξαι προσῆκεν! 8 γὰρ αὐτῷ καθ' ἡδονὴν ἐτύγχανεν ὄν, τοῦτο τῇ συντομοίᾳ τῆς φρά σεως ἀποτυπώσατο. Τί φής, ἄτοπε; Διάστασιν εὐπρόσωπον ἡμῖν τὸ σαθρὸν τῆς κατ' ἐμὲ ἀγρίας σου διανοίας ἐπιτειχίζειν μηχανα; καὶ τοὺς ἐπὶ κακῷ σοι προσπλακέντας ἀπολέσαι σπεύδεις; Τί οὖν, φής, πράξω, εἰ μηδεὶς ἄξιον ἡγεῖται με δέξασθαι; Τοῦτο γὰρ πολλάκις ἐκ τῆς ἀνοσίας φάρυγγος ἐκβοᾷς· ἐγὼ δὲ τοὐναντίον ἔρομαί σε· ποῦ δὲ σαφὲς γνώρισμα καὶ μαρτύριον τῆς σεαυτοῦ διανοίας ἐπεδείξω; Ην ἐχρῆν σε διαπτύξαντα, καὶ τοῖς θείοις καὶ τοῖς ἀν θρωπίνοις σαφῆ καταστῆσαι, καὶ μάλισθ' ὅτι τὰ ἐοβόλα τῶν ἑρπετῶν καὶ τηνικαῦτα μᾶλλον ἀγριαί γειν πέφυκεν, ὅταν ἑαυτὰ τοῖς τῶν φωλεῶν μυχοίς ἐνιδρυθέντα αίσθηται. Ἐκεῖνο δέ γε λίαν ἀστεῖον αὐτοῦ, τὸ σπουδαίως εὖ μάλα καθάπερ υπό τι προσωπεῖον αἰδοῦς σιγὴν πλάττεσθαι. Τῇ μὲν τοῦ σχή ματος τέχνη, τιθασσον σεαυτὸν καὶ χειροήθη σύ γε παρέχεις. Κακῶν δὲ μυρίων καὶ ἐπιβουλῶν ἔνδον γέμων, τοὺς πολλοὺς λέληθας. Αλλ' ὢ τῆς ἀθλιότητος! ὡς ὁ πονηρὸς βεβούληται, οὕτως Alexandriae episcopus, facultatem nobis posthac dari ex legis præscripto legitimos et necessarios cuitus Deo tribuendi. Ο insignem impudentiam, quam veritatis studio reprehendi oportebat! Quod enim illi ex animi sententia accidit, id dictionis compendio expressit. Quid ais, inepte? Dissidium speciosum scilicet nobis ulcus efferati erga me animi opponere paras, et in malo tecum implicatos perdere festinas. Quid, inquis, si nemo dignum me existimat qui recipiar? illud enim sape impuro gutture clamas. Ego vero contra tibi dicam: Ubi certum documentum et testimonium ingenii tui ostendisti? Quod oportuit te diis et hominibus explicare, et perspicue aperire, maxime cum venenati serpentes tum magis eferari soleant, quando in penitissimis lustris reconditos se esse sentiunt. Illud vero valde in eo urbanum est, quod sub persona pudoris tanto studio silentium simulet. Mitem el mansuetum te palam exhibes, cum malarum artium et insidiarum plenus multos fallas. Sed, o miseriam diabolus ut voluit, Arium nobis iniquitatis officinam fecit. Accede ac dic mihi fidei tuæ documentum, et nequaquam taceas. Heus tu qui os obtortum et ingenium ad omnem improbitatem possides: unum dicis Deum? me suffragatorem habes: sic igitur sentias. Ejusdem essentiæ ais esse Dei Verbum quod principio fineque caret? hoc quoque laudo: sic credas. Si quid ulterius adnectis, id tollo. Si quid ad impiam sejunctionem astruis, id nec videre me nec intelligere fateor. Si corporis G "Αρειον ἡμῖν ἀνομίας ἐργαστήριον κατεστήσατο. hospitium ad divinarum functionum dispensationem assumis, non reprehendo. Si spiritum æternitatis in præcellente Verbo genitum dicis, admitto. Quis novit Patrem, nisi qui venit a Patre? quem novit Pater, nisi quem ex se ab aeterno et sine principio genuit? Tu hypostasim peregrinam substituere putas oportere, male utique credens: ego vero præcellentis et omnia pervadentis potestatis plenitudinem Patris et Filii, essentiam unam esse cognosco. Si igitur tu aufers ab illo, a quo ne cogitatione quidem contentiosorum auferri unquam potuit; additionis autem characterem promoves, et signa quæstionum explicas, illi cui integram quidem ex seipso eternitatem dedit, incorruptain vero immortalitatis intelligentiam per seipsum, et Ecclesiæ fidem attribuit. Abjice igitur, abjice tam stultæ opinionis flagitium, facete et canore Ari, mala ad insipientium perfidiam decantans. Jure te diabolus sua subvertit malitia, et quibusdam fortasse hoc jucundum esse videtur: sic enim tibi persuades. Est vero plane pestiferum hoc malum. Age sane relicto illo absurdarum opinionum studio, o miser Ari, audi: tecum enim dissero. Non sentis te ab Ecclesia Dei ejectum? periisti, certo scias, nisi teipsum respiciens, dementiam tuam damnes. Sed dices magnam multitudinem hominum te adjuvare, et curas tuas sublevare. Audi igitur, paululum aures tuas submittens, o impie Ari, et intellige tuam deῃ Λέγε δὲ νῦν μοι παρελθὼν τῆς σεαυτοῦ πίστεως τὸ γνώρισμα, και μηδαμῶς γε ἀποσιωπήσης. Ο τὸ μὲν στόμα διάστροφον, τὴν δὲ φύσιν ὀξύῤῥοπον πρὸς πονηρίαν κεκτημένε· ἕνα λέγεις Θεόν; σύμψηφον ἔχεις καμέ, οὕτω φρόνει. Τῆς οὐσίας αὐτοῦ ἄναρχον καὶ ἀτελεύτητον Λόγον εἶναι φής; στέργω τοῦτο· οὕτω πίστευε. Εἴ τι περαιτέρω προσπλέκεις, τούτ' αναιρῶ· εἴ τι πρὸς ἀσεβῆ χωρισμὸν συγκατατάττεις, τοῦτο οὔτε ὁρᾷν, οὔτε νοεῖν ὁμολογῶ. Εἰ τὴν τοῦ σώ ματος ξενίαν πρὸς οἰκονομίαν τῶν θείων ἐνεργειῶν παραλαμβάνεις, οὐκ ἀποδοκιμάζω. Εἰ τὸ πνεῦμα τῆς ἀϊδιότητος ἐν τῷ ὑπερέχοντι λόγῳ γεγεννῆσθαι λέγεις, δέχομαι. Τις ἔγνω τὸν Πατέρα, εἰ μὴ ὁ ἐλθὼν ἀπὸ τοῦ Πατρός; Τίνα ἔγνω ὁ Πατὴρ, εἰ μὴ ὅν ἀϊδίως καὶ ανάρχως ἐξ αὐτοῦ γεγέννηκε; Σὺ μὲν ὑπόστασιν ξένην ὑποτάττειν οἴει δεῖν, κακῶς δή που πιστεύων ἐγὼ δὲ τῆς ὑπερεξόχου καὶ ἐπὶ πάντα διηκούσης δυνάμεως τὸ πλήρωμα Πατρός καὶ Υἱοῦ, οὐσίαν μίαν εἶναι γινώσκω, εἰ τοίνυν μὲν σὺ ἀφαιρεῖς ἀπ' ἐκείνου, ἀφ' οὗ χωρισθῆναι οὐδὲ διάνοια τῶν ἐρεσχελούντων δεδύνηται οὐδεπώ ποτε οὐδέν. Προσθήκης δὲ χαρα κτῆρας ὁδοποιεῖς, καὶ ὅλως γνωρίσματα ζητήσεων διορίζεις, ἐκείνῳ ᾧ ὁλόκληρον μὲν ἐξ ἑαυτοῦ τὴν ἀϊδιότητα δέδωκεν, ἀδιάφθορον δὲ τὴν ἔννοιαν, άθανασίας τε δι' ἑαυτοῦ καὶ Ἐκκλησίας ἔνειμε πίστιν. Κατάβαλε οὖν δὴ, κατάβαλε τὸ εὔηθες τοῦτο ἀνόμη μα, ὦ ἀστεῖε σὺ καὶ εὔφωνε, καὶ τὰ κακὰ πρὸς ἀπιστίαν τῶν ἀνοήτων ἐξάδων. Εἰκότως ἄρα σε ὁ πονη

LIB. II. ρὸς τῇ ἑαυτοῦ κατεστρέψατο κακίᾳ, καὶ τοῖς μὲν & mentiam. Τu vero, Deus, qui omnium curam geris, ἴσως ἤδη τὸ τοιοῦτον εἶναι δοκεῖ. Οὕτω γὰρ σεαυτὸν πέπεικας. Εστι δὲ πάντη ὀλέθριον τὸ κακόν. Φέρε δὴ τῆς ἐν τοῖς ἀτοπήμασι διατριβῆς ἀπαλλαγείς, ἄκουε, ὦ δαιμόνια Αρειε· σοὶ γὰρ διαλέγομαι. Τῆς Ἐκκλησίας δήπου τοῦ Θεοῦ ἀποκεκηρυγμένος οὐκ αἰσθάνῃ ἀπόλωλας, εὖ ἴσθι, ἐὰν μὴ βλέψας εἰς σεαυτὸν, τὴν παροῦσάν σοι κατακρίνῃς ἄνοιαν. Αλλ' ἐρεῖς, ὡς ὄχλοι συμπράττουσί σοι, καὶ τὰς φροντίδας ἀπελαύνουσιν. Ακουε δὴ μικρὸν ὑποσχὼν τὰ ὦτα, ᾧ ἀνόσιε Αρεις, καὶ σύνες τὴν σεαυτοῦ ἄνοιαν. Σὺ δὲ, ὦ πάντων κηδεμών Θεός, εὐμενὴς εἴης τῷ λεγομένῳ, εἰ πίστεως ἔχοιτο. Ἐγὼ γὰρ ὁ σὸς ἄνθρωπος ἵλεω ἔχων τὴν παροῦσαν προμήθειαν, καὶ ἐξ Ελληνικῆς, καὶ ἐκ Ρωμαϊκής γραφής πάνυ ἀρχαιοτάτης adsis benignus iis quæ dicuntur, si ex fide sunt. Ego enim homo tuus divina Providentia fretus, ex scripturis Græcis et Romanis, hisque vetustissimis, insaniam Arii aperte demonstrabo ante ter mille annos ab Erythræa præsignificatam atque prædictam: ait enim illa: Væ tibi, Libya, in maritimis sita locis veniet enim tempus in quo cum populo et filiabus tuis certamen grave, durum et omnino difficile subire cogeris, ex quo omnium ſides et pietas judicabitur: tu vero ad extremum exilium devergis vos enim cœlestium florum receptaculum convellere ausi estis, et morsu discerpere, atque adeo ferreis polluistis dentibus. Quid igitur, callide velerator, ubi locorum esse fateris? Illic scilicet: haσαφῶς ἀποδείξω τὴν ᾿Αρείου μανίαν, πρὸ τρισχιλίων beo enim litteras, quas ad me furoris tui calamo που ἐτῶν ὑπὸ τῆς Ερυθράς προῤῥηθεῖσάν τε καὶ προφημισθεῖσαν. Εφη γὰρ ἐκείνη γε· Οὐαί σοι, Λιβύη, ἐν παραλίας κειμένη χώροις· ήξει γάρ σοι καιρός, ἐν ᾧ μετὰ τῶν δήμων καὶ τῶν σαυτῆς θυγατέρων δεινὸν ἀγῶνα καὶ ὡμὸν καὶ παγχάλεπον ὑπελθεῖν ἀναγκασθήσῃ, ἀφ' οὗ κριτήριον μὲν εἰς ἅπαντας πίστεώς τε καὶ εὐσεβείας διαδοθήσεται· σὺ δὲ πρὸς ἔσχατον ἀποκλίνεις καταστροφῆς· ὑμεῖς γὰρ τῶν οὐρανίων ἀνθῶν τὸ δεκτήριον ἀνασπάσαι τετολμή κατε, καὶ δήγματι σπαράξα:· καὶ μὲν δὴ σιδηροῖς ἐχράνατε τοῖς ὁδοῦσι. Τί δῆτα, ὦ πανούργε; ποῦ γῆς σαυτὸν εἶναι νῦν ὁμολογεῖς; Εκεί δηλονότι· κατέχω γάρ σου τὰ γράμματα, & τῷ τῆς μανίας καλάμῳ πρός με διεχάραξας, ἐν οἷς φής πάντα τὸν, Λίβυν, δῆμον σύμψηφον εἶναί σοι πρὸς σωτηρίαν δήπου. Εί δὲ οὐ φήσεις ταυτὶ οὕτως ἔχειν, μαρτύρομαι ἤδη τὸν Θεόν, ἡ μὴν ἀρχαιότατον τῆς Ἐρυθρᾶς πυκτίον, δι' Ἑλληνικῆς συντεταγμένον γλώττης, εἰς Ἀλεξάνδρειαν ἀποστέλλειν, ὡς ἂν θᾶττον ἀπόλοιο. Εἶτα σὺ ἀναμάρ τητος, ὦ δικρανοφόρε; Εἶτα οὐ σαφῶς ἀπόλωλας, ὦ ἄθλιε, τοιούτῳ δεινῷ περιστοιχισμένος; ἴσμεν, ἴσμεν σου τὸ ἐγχείρημα· ποία φροντὶς, ποιόν σε θράττει δέος, οὐ λέληθεν ἡμᾶς, ὦ δύστηνε καὶ ταλαίπωρε. Ο τῆς ἀμβλύτητος τῶν σῶν φρενών, ὃς οὐδὲ τὴν νόσον καὶ τὴν ἀμηχανίαν τῆς σεαυτοῦ ψυχῆς ἀναστέλλεις, ὦ ἀνόσιε· ὃς τὴν ἀλήθειαν ποικίλοις δια ορύττεις λόγοις· καὶ τοιοῦτος ὧν οὐκ αἰσχύνῃ ἡμᾶς ψέγων, καὶ νῦν μὲν ἐλέγχων, ὡς γε οἴει· νῦν δ' αὖ πάλιν νουθετῶν, ὡς πίστει καὶ λόγοις ὑπερφέρων περὶ οὗ [Ισ. παρ' ου] δῆτα οἱ ἄθλιοι ἐπικουρίαν ἑαυ τοῖς πορίζεσθαι γλίχονται· καίτοι οὐδὲ συγγίνεσθαι τῷ τοιούτῳ ἐχρῆν, οὐδὲ ὅλως αὐτὸν προσφθέγγεσθαι, πλὴν εἰ μή τις ἐν τοῖς ὑπούλοις τούτου ρήμασι τὴν τοῦ ὀρθῶς βιοῦν ἐλπίδα τοῖς μέτροις ἀποκεῖσθαι οἴεται. Αλλ' οὐκ ἔστι τοῦτο· πολλοῦ γε δεῖ. Τὸ δὲ ἀληθὲς, ὦ τῆς ὑμετέρας ἀνοίας, ὅσοι τούτῳ συναναγίνεσθε! Τίς ἄρα ὁ ἴστρος ὑμᾶς τῆς χαλεπῆς τούτου γλώττης καὶ τῆς ὄψεως ἀνασχέσθαι κατηνάγκασεν; ἀλλ' ἐπ' αὐτὸν ἤδη σε βαδιοῦμαι τῷ λόγῳ, ὦ τὴν μὲν ψυχὴν ἄφρων συ, τὴν δὲ γλῶτταν στωμύλε, ἄπιστε δὲ τὰς φρένας, δὸς δή μοι τοῦ λόγου οὐκ ἀμφιλαφές τι λέγω καὶ ἱππήλατον πεδίον, ἀλλ᾽ οὖν κύκλῳ γε εὐπερίγραφον· μὴ σαθρὸν μόνον, ἀλλ' ἐῤῥωμένον τε scripsisti, in quibus ais omnem Libya populum conspirare tecum ad salutem. Si vero negaveris hæc ita se habere, Deum testor, me vetustissimum Erythrææ exemplar Græce scriptum habere, quod Alexandriam mittam, ut quam citissime pereas. Anne tu sine peccato, furcifer? anne manifeste periisti miser, tanto malo circumnseptus? Novinius quid moliaris: quæ cura, quis metus te perturbet, non nos latet, infelix et calamitose. O mentis tuæ stuporem, qui morbum et inopiain animæ tuæ non reprimis, impie! qui veritatem variis confodis sermonibus et cum talis sis, nos vituperare non vereris, et nunc redarguens, ut tibi videtur, nunc vero commonens tanquam fide et doctrina præstantior, a quo scilicet miseri auxilium sibi suppeditari cupiunt tametsi neque congredi cum tali oportet, neque omnino illum compellare, nisi quis in subdolis hujus verbis recte vivendi spem et in versibus reconditam esse putet. Sed non est hoc verum: longe sane abest. O imprudentiam vestram, qui cum isto vos commiscetis! Quis igitur furor vos hujus acerbam linguam et aspectum tolerare coegit? Esto, seul jam ad te sermonem converto, o hominem animo imprudentem, lingua voJubilem, mente infidelemn: da mihi disputationis, non amplum dico et latum campum, sed circulo recte circumscriptum: neque putrem, sed natura firmum solidumque, o impie et pessime et dissimulator: cogor enim ista dicere, imo vero laqueum tibi injiciam, et disputatione impeditum in medium te adducam, ut omnis populus improbitatem tuam videat. Sed ad rem ipsain progrediar. Lotæ utique sunt manus: pergamus precibus invocare Deum, ant potius contineamus nos parumper. Dic mihi, callidissime, quem Deum in auxilium tuum implorabis? Sed continere me nequeo. O tu omnium auctor, Domine, o singularis virtutis Pater, propter hunc impium Ecclesia probra, dolores, imo vero vulnera et mærores patitur. Arius tibi locum jam adaptat, idque admodum præclare, in quo, ut puto, constituens sibi ipsi synodum, quæ Filium tuum Christum illum ex te genitum,illum nostri auxilii ducem, adoptionis lege arroget ac teneat. Audi,obsecro,

inirandam fidem. Te, Domine, loco moveri existi- καὶ στεῤῥὸν τῇ φύσει, ὦ ἀνόσιε δῆτα καὶ κάκιστε, καὶ κρυψίνου· ἐξάγομαι γὰρ ταῦτα λέγειν· μᾶλλον δὲ βρόχον ήδη του περιάψας, καὶ συμποδίσας τῷ λόγῳ εἰς μέσους σε καταστήσω, ὡς ἂν πᾶς ὁ δῆμος τὴν σὴν καταμάθῃ φαυλότητα. Επ' αὐτὸ δὲ πορεύσομαι ἤδη τὸ πρᾶγμα. Νενιμμέναι δήπουθέν εἰσιν αἱ χεῖρες, προσίωμεν ταῖς εὐχαῖς ἐπικαλέσαι δὴ τὸν Θεόν· μᾶλ λον δὲ μικρὸν ἐπισχών, εἰπέ μοι, ὦ θερμότατε σύ, τίνα Θεὸν ἐπικαλέσῃ πρὸς βοήθειαν; ᾿Αλλὰ γὰρ ἠρεμεῖν οὐ δύναμαι. Ο τῶν πάντων ἔχων τὸ κῦρος Δέσποτα, ὦ τῆς μονήρους δυνάμεως, ὦ πάτερ, διὰ τουτονὶ τὸν ἀνόσιον ἐνείδη τε, καὶ λύπας, καὶ μένο τοι καὶ τραύματα, καὶ ὀδύνας ἡ σὴ ἔχει Ἐκκλησία. "Αρειός σοι τόπον ήδη προσαρμόζει, καὶ μάλα γε εύφυῶς, ἐφ' οὗ καθιζάνων οἶμαι σύνοδον ἑαυτῷ, ἢ παῖδα τὸν Χριστὸν τὸν σὸν, τὸν ἐκ σοῦ, τὸν τῆς ἡμε τέρας επικουρίας ἀρχηγέτην, θέσεως νόμῳ περιποι εῖται καὶ ἴσχει. Ἐπάκουσον, ἀντιβολῶ σε, τῆς θαν μασίας πίστεως. Σὲ τὴν κατὰ τὸν τόπον κινεῖσθαι δέσποτα κίνησιν οίεται. Σὲ τῆς ἀφωρισμένης καθέδρας κύκλῳ περιγράφειν τολμᾷ. Ποῦ γὰρ οὐκ ἔστιν ή σὴ παρουσία; ἢ ποῦ τὴν σὴν οὐ πάντες ἐνέργειαν ἐκ τῶν πάντα σου διηκόντων νόμων αἰσθάνονται; Πάντα γὰρ αὐτὸς περιέχεις, καὶ ἔξω σοῦ οὔτε τη πον, οὔτε ἄλλο οὐδὲν ἐπινοῆσαι θέμις. Οὕτως ἡ σὴ δύναμις μετ' ἐνεργείας ἐστὶν ἄπειρος. Σὺ μὲν δὴ ἐπάκουσον ὁ Θεός. Ὑμεῖς δὲ πᾶς ὁ λαὸς προσέχετε τὸν νοῦν. Ὁ γὰρ ἀναίσχυντος οὗτος καὶ ἀχρεῖος, ὁ ἐπ' ἄκρον μοχθηρίας τε καὶ ἀνομίας ὁμοίως έληλα χώς, εὐλάβειαν σκήπτεται. Απαγε, φησίν, οὐ βού λομαι τὸν Θεὸν ἐγὼ ὕβρεων πάθει δοκεῖν ἐνέχεσθαι· καὶ διὰ τοῦτο ὑποτίθεμαι καὶ πλάττω θαυμάσια γε τῇ πίστει, ὡς ὁ Θεὸς νεογενῆ καὶ νεόκτιστον οὐσίαν Χριστοῦ ποιησάμενος, βοήθειαν ἑαυτῷ παρεσκευάσατο, ὥς γέ μοι δοκεῖ· ὃ γὰρ ἂν, φησὶν, ἀπ' αὐτοῦ ἀφέλῃς, τοῦτο ἔλαττον πεποίηκας. Εἶτα, ὦ λυμεών καὶ ὀλέθριε, σοὶ τοῦτό ἐστι πίστις; σὺ καθ᾽ ὑπόθεση καὶ πλάσμα λαμβάνεις τὸν τὰ πλάσματα τῶν ἐθνῶν κατακρίναντα; σὺ ἐπείσακτον καλεῖς, καὶ ὥσπερ καθηκόντων ὑπηρέτην, τὸν ἄνευ ἐνθυμήσεως καὶ λογισμοῦ, τῷ συνυπάρχειν τῇ τοῦ πατρὸς ἀϊδιότητι, πάντα διανύσαντα; ἐφάρμοσον νῦν, εἰ δὴ τολμάς, ἐφάρμοσον τῷ Θεῷ καὶ τὸ εὐλαβεῖσθαι, καὶ τὸ του βεῖσθαι, καὶ τὸ ἐλπίζειν τὸ ἐκβησόμενον· ἔτι δὲ τὸ ἐνθυμεῖσθαι, τὸ λογίζεσθαι, τὸ σκεπτόμενον γνώμην ἀποφαίνεσθαι καὶ διαρθροῦν, καὶ ὅλως τὸ τέρπεσθαι, τὸ γελᾷν, τὸ λυπεῖσθαι. Τί τοίνυν φής, ὦ τῶν ἀθλίων άθλιώτερε; Ο τῆς κακίας αυτόχρημα μήστωρ, σύνες δή, εἰ δύνασαι, ὡς ἐν αὐτῇ γέ σου πανουργία μοχθηρὸς ἂν ἀναλίσκῃ. Ο Χριστός, φησί, δι' ἡμᾶς πέπονθεν. Αλλ' ήδη φθάσας ἔγωγε εἶπον, ὡς μορφή σώματος ἀπεστάλη. Ναί, φησὶν, ἀλλὰ δέος μὴ δόξω μεν κατά τι έλαττον. Εἶτα, ὦ τῶν θηρίων μεσίτα, ταῦτα λέγων οὐ μαίνῃ καὶ σαφῶς λυττᾷς; Ἰδοὺ γὰρ ὁ κόσμος μορφή, εἴτουν σχῆμα τυγχάνει ὧν καὶ οἱ ἀστέρες γε χαρακτῆρας προβέβληνται· καὶ ὅλως τὸ πνεῦμα τοῦ σφαιροειδούς τούτου κύκλου, είδος των ὄντων τυγχάνει ὂν, καὶ ὥσπερ μόρφωμα. Καὶ ὅμως ὁ Θεὸς πανταχοῦ πάρεστι. Ποῦ τοίνυν εἰσὶν ἐν τῷ nat, te definitæ sedis terminis circumscribere audet. Ubi enim tu non praesens es? aut tibi operationem tuam atque efficaciam ex legibus tuis omnia pervadentibus non sentiunt omnes? Omnia enim ipse contines, et extra le nec locum nec aliud quid quam cogitare fas est. Sic potentia tua cum operatione infinita est. Tu autem, Deus, exaudi: at vos, populi, advertite mentem. Hic euin est impudens et nequam, qui ad extremam improbitatem et iuiquitatem progressus, pietatem simulat. Apage, inquit, nolo Deum injuriis obnoxium videri, ac ob id suppono et fingo mirabili sane fide, quod Deus cuin novellam et nuper creatam Christi substantiam faceret, auxilium sibi ipsi præparavit, ut mihi quidem videtur. Quod enim, inquit, ab ipso abstuleris, id minus. Tibi igitur hæc fides est, o lues et pernicies? Tu ex hypothesi figmentum sumis eum, qui gentium figmenta condemnavit? Tu ascititium eum vocas et velut officiorum ministrum, qui sine cogitatione et ratiocinatione, eo quod semper una cum Patris aternitate exsistat, omnia perfecit? Adapla jam, si audes, adapta, inquam, Deo, quod præcaveat et metuat, et speret eventurum: quod cogitet, et ratiocinetur, et quod considerans sententiam suam dicat, et verba formet; quod delectetur, rideat, doleat. Quid igitur ais, miserorum omnium miserrime? Ο virum malitiæ plane peritum, intellige, si potes, quod in tua ipsius versutia consumeris improbus. Christus, inquit, propter nos passus est. At ego jam dixi quod sub forma corporis missus est. Sane, inquit; sed metuendum ne aliqua in re imminuere illum videamur. O ferarum interpres, aune insanis, dum ista dicis, et aperte furis? Ecce enim inundus ipse forma est sive figura, et astra characteres suos ostendunt: et omnino spiritus hujus globosi orbis, species quædam est eorum quæ sunt, et quasi figuratio. Nihilominus Deus ubique adest. Ubinam igitur in Deo contumeliæ sunt? aut qua in re minuitur Deus? O parricidla æquitatis! Considera, ex teipso conjecturam capiens, si peccatum videtur esse, in Christo adesse Deum. Ille quidem perspexit ignominiam sermonis, nec tarde pœnas irrogavit. Præterea quotidie in munde peccata committuntur, et tamen Deus adest, nec p diu supplicia differuntur. Qua igitur in re minuitur potestatis ejus magnitudo? an ubique patitur? nibil opinor, mundi enim mens per Deum est: per ipsum omnis stabilitas, per ipsum omne jus. Christi fides sine principio ex ipso est. Omnino autem Christus Dei lex est, per ipsum immensitatem et infinitatem habens. Sed de his ex te quoque ingenio cogitare videris. O furorem insignem! Converte nunc in tuum ipsius exitium diaboli gladium. Videte omnes, videte, ut lamentabiles prætendat voces viperæ morsa læsus, ut venæ ipsius et carnes veneno imbula acerbos cieant cruciatus: ut corpus ipsius tabe deduxit attenuatum, et squ:lore, sordibus, et lamentatione, et pallore, et horrore, et mille deni-

HISTORIA CONCILII NICÆÆNI. LIB. II. Θεῷ αἱ ὕῆρεις; ἢ κατὰ τί ὁ Θεὸς ἐλαττονται; Ω que malis plenum misere exaruit: ut aspectu deπατροκτόνε τῆς ἐπιεικείας σύ! Λύγισαι δὴ οὖν ἐκ formis, et illuvie sordida capillorum silva, ut totus σαυτοῦ τεκμαιρόμενος, καὶ ἐνθυμήθητι, εἰ ἁμάρτημα semimortuus, et aspectu ipso jam languido, vultu εἶναι δοκεῖ, τὸ ἐν Χριστῷ παρεῖναι τὸν Θεόν. Ἐκεῖνος exsangui et curis absumpto: ut simul omnia que μὲν οὖν κατείδε τὴν ἀτιμίαν τοῦ λόγου καὶ τὴν τι concurrerunt, furor, insania, vanitas, propter mali μωρίαν οὐ βραδέως ἐπήγαγε. Χωρὶς δὲ τούτων καθ' diuturnitatem agrestem et ferum reddiderunt. Ne ἑκάστην δήπουθεν ἡμέραν ἁμαρτήματα ἐν τῷ κόσμῳ sentit quidem quibus sit in malis. Efferor, inquit, γίνεται· καὶ ὅμως ὁ Θεὸς πάρεστι, καὶ τὰ τῆς δίκης præ voluptate, et tripudio, saltuque lascivio pra οὐχ ὑστερίζει. Τί οὖν κατὰ τοῦτο ἐλαττοῦται εἰς τὸ gaudio, et exsullo. Εt rursum valde juveniliter: μέγεθος τῆς αὐτοῦ δυνάμεως, εἰ τὰ πανταχοῦ διαι- Heu, inquit, periimus. Hoc quidem certe verum est: σθάνεται; Οὐδὲν, οἶμαι. Ο μὲν γὰρ τοῦ κόσμου νοῦς tibi enim soli malitia largiter studia et amores sui διὰ τοῦ Θεοῦ· δι' αὐτοῦ πᾶσα διαμονή, δι' αὐτοῦ πᾶσα suppeditavit quodque magno pretio emerat, tibi δίκη· ἡ δὲ τοῦ Χριστοῦ πίστις ἀνάρχως ἐξ αὐτοῦ. facillime donavit, Age vero jam dic, ubi præclara Ολως δὲ Θεοῦ νόμος ἐστὶ Χριστὸς, δι' αὐτοῦ τὸ ἄπει- illa tua monita? Ablue teipsum Nilo, si fieri potest, ρον ἅμα καὶ ἀτελεύτητον ἔχων. ᾿Αλλὰ γὰρ σὺ κατὰ homo absurdi stuporis plenissime: quippe univerσεαυτὸν ἐννοῶν φαίνῃ; Ω τῆς μανίας λίαν! περίτρε- sum orbem terrarum fagitiis tuis perturbare omni ψον νῦν εἰς τὴν σαυτοῦ ἀπώλειαν τὸ τοῦ διαβόλου studio contendisti. Nonne intelligis quod ego jam, ξίφος. Ορᾶτε δὴ, ὁρᾶτε πάντες, ὡς γοεράς ἤδη qui Dei homo sum, omnia sciam? At vero Yam duπροΐσχεται φωνάς, τῷ τοῦ ἔχεως ἐνεσχημένος δήγ- Lilo utrum mauere an abire oporteat, neque enimn ματι· ὡς αἱ φλέβες αὐτοῦ καὶ σάρκες τῷ ἱῷ ἐκγατει- adhuc visu tantuin contendere possum, et peccatum λημμέναι, δεινὰς ἀναμιγνύουσιν ὀδύνας· ὡς διεῤῥύη- erubesco, ο Ari: nos in luce collocasti, teipsum κεν αὐτοῦ τὸ σῶμα πᾶν, αὐχμοῦ τε καὶ θρήνων, καὶ vero in tenebras conjecisti, miser; hic enim visus ὠχριάσεως, καὶ φρίκης, καὶ μυρίων γέμει κακῶν, est laborum tuorum exitus. Sed illuc iterum redeo. καὶ δεινῶς κατέσκληκεν· ὡς εἰδεχθὲς καὶ κατάρρυ Multitudinem hominum circa te vagantium esse ais. που τὸ τῆς κόμης δάσος, ὡς ὅλος ἡμιθνής, καὶ Par est, opinor: et recipe cos, recipe, inquam: ἐξασθενῶν ἤδη τὸ βλέμμα· ὡς ἄναιμον τὸ πρόσωπον, nam lupis et leonibus sese devorandos præbueκαὶ ὑπὸ μερίμνης ἐκτετηκός· ὡς ὁμοῦ πάντα εἰς αὐτ runt. Verumetiam horum unusquisque decem τὸν συνδραμόντα, οίστρος, μανία τε καὶ ματαιότης, capitum accessione, et horum sumptu oppresδιὰ τὸ χρόνιον τοῦ πάθους, ἄγριόν τε καὶ θηριώδη σε sus continuo pœnas dabit, nisi quam celerrime πεποιήκασιν. Αὐτίκα οὐδὲ ἐπαισθανόμενος οὗ δὴ ad salularem Ecclesiam recurrens, charitatis pacem κακοῦ τυγχάνει ὤν, Αίρομαι, φησίν, ὑφ' ἡδονῆς, καὶ amore ac studio concordiæ suscipiat. Non enim a πηδώ γε σκιρτῶν ὑπὸ χαρᾶς, καὶ πτεροῦμαι. Καὶ te decipientur amplius de mala conscientia damnati: πάλιν νεανικώς γε λίαν, Είεν, φησίν, ἀπωλόμεθα. neque funditus perire sustinebunt sceleratis tuis Τοῦτο μέν γε καὶ ἀληθές ἐστι· σοὶ γὰρ μόνῳ ἡ κακία quæstionibus implicati: manifesta enim et nota τὰς παρ' ἑαυτῆς σπουδὰς δαψιλώς κεχορήγηκε· καὶ erunt in posterum sophismata tua: nec ipse quid8 πολλῆς ἑώνητο τιμῆς, τοῦτό σοι ῥᾷστα δεδώρηται. quam proficies, frustra finges, æquitatem et sermoΦέρε δὴ νῦν εἰπὲ, ποῦ τὰ σεμνά σου ἐστι παραγε num lenitatem simulans, et simplicitatis, ut ita diγέλματα; ἀπόνιψαι δὴ σαυτὸν τῷ Νείλῳ, εἰ οἷόν τε, cam, personam extrinsecus induens. Vanum erit ὦ ἀτόπου γέμων ἄνθρωπο ἀναισθησίας· καί τοι σύ γε omne artificium tuum: cito enim te veritas ipsa τὴν οἰκουμένην άπασαν τοῖς αὐτοῦ ἀσεβήμασι δια- circumstabit: cito flammas tuas divinæ potentiæ, ταράξει ἐσπούδακας. Αρά γε συνίης ὡς ἅπαντα ut sic dicam, imber restinguet. Atqui socios et sufἤδη ὁ τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπος ἐγὼ ἐπίσταμαι; Αλλά fragatores tuos, qui se jam obnoxios curiæ fecerunt, γὰρ ἀπορῶ, πότερον μένειν, ἢ ἀπιέναι δεῖ· οὔτε publicorum ministeriorum curæ excipient, nisi γὰρ βλέπειν εἰς τοσοῦτον ἔτι δύναμαι, καὶ τὴν ἁμαρ quan citissime fugientes congressum tuum, incorτίαν ἐπαισχύνομαι, ὦ "Αρειε! Ημᾶς μὲν εἰς φῶς ruptam fidem amplexi fuerint. Tu vero, vir ferree, κατέστησας, σαυτὸν δὲ εἰς σκότος, ὦ ταλαίπωρε, da mibi aliquod specimen propositi tui, si tibi ipsi κατέβαλες. Τοῦτό σοι τῶν πόνων πέφηνε τὸ τέλος. fidis, et fidei firmitate fretus es, ac puram omnino Αλλ' ἐκεῖσε πάλιν επάνειμι. Πλῆθος εἶναι τὴς, τῶν babes conscientiam. Veni ad me, veni, inquam, ad περὶ σὲ ἀλωμένων Εἰκός, οἶμαι, καὶ δέχου γε Dei hominem crede quod interrogationibus meis τούτους, δέχου, φημί· λύκοις γὰρ καὶ λέουσιν ἑαυ cordis tui abdita scrutabor: et si quid insaniæ in τοὺς βρωθησομένους ἐκδεδώκασι. Πλὴν ἀλλὰ καὶ te residere videatur, divinam gratiam implorans, a τούτων ἕκαστος προσθήκῃ κεφαλῶν δέκα, καὶ τε- morsu te melius curabo: si vero mente sana esse λέσμασι τούτων πιεσθεὶς, αὐτίκα δὴ μάλα ιδρώσει, videberis, cognito in te veritatis lumine, Deo gratias ἐὰν μὴ τὴν ταχίστην ἐπὶ τὴν σωτήριον δραμὼν Εκ- agam, et mihi ipsi pietatis causa congratulabor. Et κλησίαν, τὴν τῆς ἀγάπης εἰρήνην τῷ φίλτρῳ τῆς alia manu: Deus vos custodiat, charissimi. ὁμονοίας ἐπανέληται. Οὐ γὰρ δὴ ὑπὸ σοῦ λοιπὸν ἐξαπατηθήσονται ἐπὶ πονηρᾷ συνειδήσει κατεγνωσ in ms. nostro, ἁλωμένων. HARD. Hoc est, præter tributarian functionem et PATROL. GR. LXXXV. capitationem suam pro decen insuper capitibus tributum pendent singuli. Hard.

σμένοι, οὐδ' ἀνέξονται τέλεον ἀπολέσθαι, ταῖς μιαραῖς σου ζητήσεσιν ἐμπλακέντες. Σαφῆ καὶ γνώριμα πᾶσι, πρὸς γοῦν τὸν ἑξῆς χρόνον. τὰ σά ἐστι σοφίσματα· καὶ μὴν οὐδὲ αὐτὸς ἀνῦσαί τι δυνήσῃ, ἀλλὰ μάτην σχηματικῇ, ἐπιείκειάν τε καὶ πραότητα λόγων καθυποκρινόμενος, καὶ ἁπλότητος, ὡς εἰπεῖν, προσωπεῖον ἔξωθεν περιτιθέμενος. Μάταιον ἔσται σου τὸ ὅλον τέχνασμα· αὐτίκα γάρ σε ἡ ἀλήθεια περιστήσε ται· αὐτίκα σου τὰς φλόγας ὁ τῆς θείας δυνάμεως, ὡς εἰπεῖν, ὄμβρος ἀποσβέσει. Καὶ μέν τοι καὶ τοὺς ἑταίρους καὶ ὁμογνώμονάς σου ἐνόχους εἶναι τῇ βουλῇ γενομένους, αἱ τῶν δημοσίων λειτουργημάτων καταλήψονται φροντίδες, ἐάν γε μὴ τὴν ταχίστην αποφυγόντες τὴν πρὸς σὲ συνουσίαν, τὴν ἀδιάφθορον ἀνταλλάξωνται πίστιν. Σὺ δὲ, ὁ σιδηρόφρων ἀνήρ, δεῖγμά μοι δὸς τῆς σῆς προαιρέσεως, εἰ σαυτῷ πιο στεύεις, καὶ ἔῤῥωσαι τῷ βεβαίῳ τῆς πίστεως, καὶ καθαρὰν ὅλως ἔχεις συνείδησιν. Ηκε πρὸς ἐμέ, ἧκε, φημί, πρὸς Θεοῦ ἄνθρωπον· πίστευσον ὡς ταῖς ἐμαυτοῦ πεύσεσι διερευνήσομαί σου τὰ ἀποῤῥητα τῆς καρδίας· καν μέν τι μανικὸν ἐνεῖναι δόξῃ, τὴν θείαν ἐπικαλεσάμενος χάριν, παραδίγματος σε κάλλιον ἰάσομαι. Ἐὰν δὲ ὑγιαίνων τὰ κατὰ ψυχὴν φανῆς, τὸ τῆς ἀληθείας φῶς ἐπιγνούς, ἐν σοὶ καὶ τῷ Θεῷ χάριν εἴσομαι, καὶ ἐμαυτῷ τῆς εὐσεβείας συνησθήσομαι. Καὶ ἄλλῃ χειρί. Ὁ Θεὸς ὑμᾶς διαφυλάξοι, ἀγα πητοί. Per Synclettum et Gaudentium magistrianos perlita sunt haec, cum Paterius præfectus esset Ægypti, et lecta sunt in palatio. Contra Eusebium et Theognium. Constantinus Augustus catholicæ Ecclesiæ Nicomediensium. Omnes probe nostis, fratres dilectissimi, Duminum Deum scilicet et Salvatorem Christum Pahem et Filium esse: Patrem dico, siue principio, sine fine, parentem sæculi ipsius; Filium vero, loc est Patris voluntatem, quæ quidem neque per cogitationem aliquam assumpta est, neque ad operum suorum perfectionem per substantiam extrinsecus quaesitam accepta. Qui enim hoc intelliget, hic labebit ad omne supplicii genus indefessam tolerantiam. Sed Dei Filius Christus omnium opifex, et immortalitatis ipsius largitor genitus est, quantum ad fidem spectat eam qua credidimus: genitus est, imno vero progressus est ipse, cum omnino in Patre esset, ad eorum quæ ab ipso facta sunt, ordinationem. Genitus igitur individuo quodam processu. Voluntas enim simul atque domicilio ipsius infixa est, ea quæ diversa indigent cura, SC cundum uniuscujusque qualitatem tractat atque administrat. Quid igitur est? quid inter Deum Patrein et Filiuin medium? nihil scilicet ipsa enim rerum completio cognitione accepit voluntatis imperium, non quidem separata ex Patris essentia voluntatem separavit. Quod vero al ista sequitur, quis est qui Dominum meum G Christum filium reverentia magis ductus quai stultitia metuit? Num itaque patitur Deus? postquam augusti corporis habitatio ad notitiam propriæ sauctitatis properat: an cadit sub tactum illum quod separatum est a corpore? Num igitur separavit hoc quod a corporis humilitate ablatum est? num vero vivimus, licet ad mortem, animate gloria corpus asciverit? Quid igitur bie innoxia et sincera fides dubitatione dignum öffendit? nonne vides Deum augustius corpus elegisse, quo fidei indicia et virtutis suæ documenta voluit ostenAliam versionem veterem hujus Epistole, qualem Justinianus misisse ad Vigilium papam in Δια Συγκλητίου καὶ Γαυδεντίου μαγιστριανών ἐκομίσθη καὶ ταῦτα, ὅτε Πατέριος ἦν ἔπαρχος Δι γύπτου, καὶ ἀνεγνώσθη ἐν τῷ παλατίῳ. Κατὰ Εὐσεβίου καὶ Θεογνίου. Κωνσταντίνος Σεβαστὸς τῇ καθολικῇ Εκκλησία Νικομηδέων. Τὸν Δεσπότην Θεὸν δηλαδὴ καὶ Σωτῆρα Χριστὸν ἀκριβῶς ἅπαντες ἴστε, ἀγαπητοὶ ἀδελφοί, Πατέρα τε καὶ Υἱὸν εἶναι. Πατέρα φημι, ἄναρχον, ἄνευ τέ λους, γονέα τοῦ αἰῶνος αὐτοῦ· Υἱὸν δὲ, τοῦτ' ἔστι τὴν τοῦ Πατρὸς βούλησιν, ἥτις οὔτε δι' ἐνθυμήσεώς τινος ἀνείληπται, οὔτε πρὸς τὴν τῶν ἔργων αὐτοῦ τελε σιουργίαν διά τινος ἐξεζητημένης οὐσίας κατελήφθη. Ὃς γὰρ τοῦτο καὶ νοεῖ καὶ νοήσει, οὗτος ἕξει πρὸς ἅπαν τιμωρίας γένος ἀκάματον ὑπομονήν. Ἀλλὰ γὰρ ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς Χριστὸς ὁ τῶν ἁπάντων δημιουργός, καὶ τῆς ἀθανασίας αὐτῆς χορηγός, ἐγεννήθη ὅσον πρὸς τὴν πίστιν ἀνῆκεν ᾗ πεπιστεύκαμεν· ἐγεν νήθη, μᾶλλον δὲ προῆλθεν αὐτὸς, καὶ πάντοτε ἐν τῷ Πατρὶ ὤν, ἐπὶ τὴν τῶν ὑπ' αὐτοῦ γεγενημένων δια κόσμησιν. Ἐγεννήθη τοίνυν ἀμερίστῳ προελεύσει· ἡ γὰρ βούλησις ὁμοῦ καὶ τῷ οἰκητηρίῳ αὐτῆς ἐμπέ· πηγε, καὶ ταῦθ' ἅπερ διαφόρου δέεται ἐπιμελείας, κατὰ τὴν ἑκάστου ποιότητα πράττει τε καὶ διοικεί. Τί οὖν ἐστι; τί μεταξὺ τοῦ Θεοῦ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ; Οὐδὲν δηλαδή· αὕτη γὰρ ἡ τῶν πραγμάτων συμπλήρωσις αἰσθήσει παρείληφε τὸ τῆς βουλήσεως πρόσταγμα, οὐχὶ δὲ μερισθεῖσα ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας τὴν βούλησιν διέστησεν. "Ο δὲ τούτοις ἔπεται, τίς ἐστιν, ὃς τοῦ Χριστοῦ τοῦ ἐμοῦ Δεσπότου παιδὸς δι' αἰδῶ μᾶλλον ἢ μωρίαν δέδιεν; "Αρ' οὖν πάσχει τὸ θεῖον; ἐπειδὰν ἡ τοῦ σεμνοῦ σώμα τις οἴκησις πρὸς ἐπίγνωσιν τῆς ἰδίας ἁγιότητας ἐρμα, ἢ ὑποπίπτει θίξει τὸ τοῦ σώματος έκκεχωρι σμένον; "Αρ' οὐχὶ διέστηκε τοῦθ᾽ ὅπερ ἐκ τῆς τοῦ σώματος ἀφῄρηται ταπεινότητας; οὐχὶ δὲ ζῶμεν, κἂν πρὸς θάνατον ἡ τῆς ψυχῆς εὐκλεια τὸ σῶμα προσκαλέσηται; Τί τοίνυν ἐνταῦθα ἡ ἀβλαβής το καὶ εἰλικρινής πίστις ἄξιον ἀμφιβολίας κατείληφεν, ἢ οὐχ ὁρᾷς ὅτι σεμνότερον σῶμα ὁ Θεὸς ἐξελέξατο, δι' οὗ τὰ τῆς πίστεως τεκμήρια καὶ τὰ τῆς οἰκείας titulo dicitur, Baronius exhibet ad an. 329, num. 12. HARD. Digilized by Google

HISTORIA CONCILII NIC.ENI. LIB. II. ἀρετῆς ὑποδείγματα ἔμελλεν εμφανίζειν; καὶ τὴν dere? et jam confusum a diabolo errorem, humani a generis perniciem excutere, novamque religionis doctrinam dare ignorantiæ documento, indignas imentis cogitationes purgare, deinde vero mortis cruciatus retundere, ac immortalitatis præmia longe ante prædicere. Sed vos, quos ut deinceps fratres appellem, charitatis communio facit (non ignoratis me conservum vestrum) non ignoratis vestræ səlutis præsidium, cujus curam ingenue suscepi, et per quod non solum armatos hostes nostros devicimus, verum etiam viventes adhuc coegimus humanitatis veram fidem profiteri. Ego vero in his bonis propter instaurationem orbis terrarum maxime gaudebam. Etenim admiratione plane dignum fuit tot gentes ad concordiam consensumque adduxisse, quæ paulo ante dicebantur Denm ignorare. Verum quomodo cognituræ erant gentes ea, quæ nullo contentionis studio intelligere curarent? Quid igitur cogitatis, fratres charissimi, quod nosipsos accuso? Christiani sumus, et miserabili alectu dissentimus. ilæc igitur ipsa est fides nostra? bec sanctissimæ legis doctrina? Sed quæ tandem est causa, ob quam præsentis mali pernicies excitata est? O rem absurdum! o summum odium, quod omnis indignationis magnitudinem excedit! Quæ tandem visa est hujus atrocitas? Num Dei Filium negat ex individua Dei substantia processisse? Anne Deus ubique est? atqui hunc semper adesse nobis sentimus. Anne hujus potentia universitatis ornatus coaluit, atque separationis dissidio privatus est? Ne quid igitur a nobis actum sit, fratres charissimi, attendite, quæso, praesentis doloris probationem. Vos illius confessores fore promisistis, quem esse negatis, cum vobis istud exitiabilis ille doctor persuaserit. ἤδη συγκεχυμένην ἀλεθρίῳ πλάνην τοῦ ἀνθρωπίνου γένους ἀπώλειαν ἀποτείεσθαι, καινήν τε θρησκείας διδόναι διδασκαλίαν τῷ τῆς ἀγνοίας ὑποδείγματι, τὰς ἀναξίας τοῦ νοῦ πράξεις καθαίρειν, ἔπειτα δὲ τὴν μὲν τοῦ θανάτου βάσανον ἐκλύειν, τὰ δὲ τῆς ἀθα. νασίας έπαθλα προαναφωνεῖν. 'Αλλ' ὑμεῖς, οὓς λοιπὸν ἀδελφοὺς ἡ τῆς ἀγάπης κοινωνία εἰκότως ὑπ᾽ ἐμοῦ προσαγορεύεσθαι ποιεῖ, οὐκ ἀγνοεῖτέ με τὸν ὑμέτερον συνθεράποντα, οὐκ ἀγνοεῖτε τὸ τῆς ὑμετέρας σωτηρίας οχύρωμα, οὗ την φροντίδα γνησίως ἐπανῄρημαι, καὶ δι᾿ οὗ τῶν ἡμετέρων ἐχθρῶν οὐ μόνον τὰ ὅπλα κατεμαχεσάμεθα, ἀλλὰ καὶ ζῶντας ἔτι τὴν ψυχὴν συγκατείρξαμεν πρὸς τὸ τῆς φιλανθρωπίας ἀληθῆ πίστιν ἐκφάναι. Ἀλλ᾽ ἐγὼ ἐπὶ τοῖς ἀγαθοῖς τούτοις διὰ τὴν τῆς οἰκουμένης μάλιστα η ἀνανέωσιν ἔχαιρον. Καὶ γὰρ θαύματος ἦν ἄξιον ἀλη θῶς ἔθνη τοσαῦτα εἰς ὁμόνοιαν ἐπαγαγεῖν, ἃ πρὸ βραχέος ἐλέγετο τὸν Θεὸν ἀγνοεῖν. Πλήν τί ἔμελλε γινώσκειν τὰ ἔθνη ταῦτα, ἃ οὐδεμίαν φιλονεικίας ἐπανῄρηντο φροντίδα; Τί οὖν νοεῖτε, ἀδελφοὶ ἀγα· πητοί, ὡς ἡμᾶς αὐτοὺς αἰτιῶμαι; Χριστιανοί ἐσμεν καὶ οἰκτρα διαθέσει διχονοοῦμεν. Αὕτη ἄρα ἐστὶν ἡ ἡμετέρα πίστις; αὕτη ἡ τοῦ ἁγιωτάτου νόμου διδασκαλία; ἀλλὰ τίς ἐστιν αἰτία, δι' ἣν ὁ τοῦ παρόντος κακοῦ ὄλεθρος ἐξεγήγερται; Ο τῆς ἀτοπίας 1 ὼ μία σους ὑπερβολὴ, πάσης ἀγανακτήσεως μέγεθος ύπερπαίουσα! Τίς ἡ τοῦ λῃστηρίου τούτου ἀναπέφανται δεινότης; ἢ τὸν τοῦ Θεοῦ Υἱὸν ἀρνεῖται ἐξ ἀμερίστου τοῦ Πατρὸς οὐσίας προεληλυθέναι; "Αρ' οὐχὶ παν ταχοῦ ἐστιν ὁ Θεός; καίτοι γε τοῦτον πάντοτε παρεἶναι ἡμῖν αἰσθανόμεθα. "Αρ' οὐχὶ διὰ τῆς τούτου δυνάμεως ἡ τῶν ὅλων συνέστηκεν ευκοσμία; καίτοι γε τῆς τοῦ χωρισμού διαστάσεως ἑστέρηται. Μὴ οὖν ἡμῖν τι πέπρακται, ὦ ἀγαπητοὶ ἀδελφοὶ, καταμάθετε νῦν, ἀξιῶ, τὰς βασάνους τῆς παρούσης ἀλγηδόνος. Ὁμολογητὰς ὑμᾶς εἶναι τούτου ἐπαγγέλλεσθε, εν εἶναι ἀρνεῖσθε, ὑμᾶς τοῦ πανώλους διδασκάλου πείθοντος. (Ab hoc loco describit reliquam Epistolam Theodoretus lib. 1, Hist. Eccl., c. 20, Iujusce Patrologia tom. LXXXII, c. 961.) Νικητής Κωνσταντίνος Σεβαστός Θεοδότη. Οση τῆς θείας ὀργῆς ἡ ἰσχὺς πέφυκε, καὶ ἐξ ὧν Εὐσέβιός τε καὶ Θεόγνιος πεπόνθασιν, εὐχερὲς καὶ σὲ μαθεῖν· οἱ εἰς τὴν ἁγιωτάτην παροινοῦντες θρησκείαν, τὸ τοῦ Σωτῆρος Θεοῦ ὄνομα τῷ συστήματι τοῦ οἰκείου λῃστηρίου καὶ μετὰ τὸ τυχεῖν συγγνώ μῆς ἐμίαναν. Οτε γὰρ μάλιστα μετὰ τὴν τῆς συνε έδου ὁμογνώμονα συμφωνίαν ἐχρῆν τὴν προτέραν ἐπανορθώσασθαι πλάνην, τότε τοῖς αὐτοῖς ἀτοπήματ σιν ἐμμένοντες ἑάλωσαν. Διὰ τοῦτο γοῦν ἡ θεία Πρόνοια αὐτοὺς τοῦ ἑαυτῆς ἀπώσατο λαοῦ· ἐπειδὴ μηδὲ ἔφερε τὰς ἀκάκους ψυχὰς ὀλίγον ἀπονοία φθει ρομένας καθορᾷν· καὶ νῦν μὲν ἀξίαν παρ' αὐτῶν ήτη σε δίκην, μείζονα δὲ καὶ εἰς τὸ ἑξῆς διὰ τοῦ παν τὸς αἰῶνος λήψεται. Ὅπερ τῇ σῇ ἀγχινοίᾳ δηλωθῆ ναι δεῖν ἡγησάμην, ἵν' εἴ τις κακή παραίνεσις τῶν Laodiceno episcopo Arianis occulte faventi. Vide Theodoretum lib. 1 Hist. eccles. cap. 21, ubi Victor Constantinus Augustus Theodoto Quanta vis divinæ iræ exstitit, etiam ex iis quæ Eusebio et Theognio acciderunt, facile licet tibi intelligere: qui in sanctissimam religionem debacchantes, Dei Salvatoris nomen ipsa turma prædonum suorum etiam post impetratam veniam polluerunt. Nam tum maxime quando post concordem synodi consensionem, priorem errorem eos corrigere oportuit, absurdis istis opinionibus adhærescere deprehensi sunt. Oh, hoc igitur divina Providentia ex populi sui numero eos exturbavit; quoniam neque tulit minime malas mentes amentia illa corruptas videre: et nunc debitas ab iis pœnas exposcit, majores etiam deinceps in omni sæculo sumpturus. Quod prudentiæ tuæ indicare oportere putabam, ut si qua perversa admonitio istoruin interfuisse Antiochenæ synodo dicitur, in qua Eustathius e sede pulsus est. HARD.