ΔΙΑΚΟΝΟΥ ΚΑΙ ΧΑΡΤΟΦΥΛΑΚΟΣ ΤΗΣ ΑΓΙΩΤΑΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ ΕΓΚΩΜΙΟΝ ΕΙΣ ΠΑΝΤΑΣ ΤΟΥΣ ΑΓΙΟΥΣ ΕΝΔΟΞΟΥΣ ΚΑΙ ΠΑΝΕΥΦΗΜΟΥΣ ΜΑΡΤΥΡΑΣ ΤΟΥΣ ΥΠΕΡ ΧΡΙΣΤΟΥ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΗΜΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΥΜΕΝΗΝ ΑΘΛΗΣΑΝΤΑΣ. CONSTANTIN] DIACONI ET CHARTOPHYLACIS S. ECCLESIE CONSTANTINOPOLITANE LAUDATIO OMNIUM SANCTORUM GLORIOSORUM INCLYTORUMQUE MARTYRUM, QUI PRO CHRISTO DEO NOSTRO PER UNIVERSUM ORBEM PASSI SUNT. 1. Sacræ festorum Christi conciones, quotquot lumen incarnationis pro nobis operatæ illustrant, utpote argumenti sui difficultate humanos intellectus excedentes, omnem loquendi vim superant, omnem laudis sublimitatem ac magnificentiam vincunt. Quod autem nunc celebratur insigne ac splendidissimum fortium religionis athletarum festum, etsi cuncta pariter laudum præconia manifeste superat illustri suse dignitatis magnitudine; nihilominus omnium oculos omniumque linguas, illos quidem ad videndam, has autem ad prædicandam gloriam suam vocat; et lege tum spiritus tum etiam corporis nos istis a Deo electis copulat, ut maximas illorum res gestas imitemur. Sed jam age, theatrum mihi mundus exhibeat omni ætate omnique gente repletum, et a magniloquo præcone rege David convocatum, qui: Venite, clamat, et videte opera Dei, et quæ fecit prodigia super terra, auferens bella usque ad terminos terre'. 2. Postquam enim progenitoribus in paradiso morbosa calamitas accidit, quo tempore amarum doli venenum serpens illis per invidiæ morsum aflavit, ita ut mox et immortalitatis pulchritudo obscurata ipsis fuerit, et vitam illam amiserint dolore ac labore carentem; ex quo, inquam, hæc ita evenerunt, malumque gliscens, ceu quidamı maleficus Nuxus, universum genus pervasit; unde accidit ut in insanabilem morbum decideret, neque cauteriis per diversa tempora multa cum patientia clementia- • Psal, πεν, 10. α. Αἱ μὲν Χριστοῦ πανηγύρεις, δσαι τὸ φῶς τῆς περὶ ἡμᾶς οἰκονομίας αὐγάζουσι, τῷ ἀπροσίτῳ τῆς καταλήψεως ἀνθρωπίνους λογισμοὺς ὑπερπίπτουσαι, παντὸς ὑπερίστανται λόγου τε, νικῶσι πᾶσαν ἐγκω μίων υψηγορίαν τε καὶ λαμπρότητα· ἡ δὲ νῦν κει μένη διαβόητος καὶ περιφανεστάτη πανήγυρις τῶν γενναίων τῆς εὐσεβείας ἀγωνιστῶν, εἰ καὶ πάντας ἐπαίνων λόγους καὶ αὕτη σαφῶς ὑπερβέβηκε τῷ μεγέθει τῆς ἀξίας σεμνυνομένη, ἀλλ᾽ ὅμως πᾶσαν ὄψιν καὶ πᾶσαν γλῶσσαν, τὴν μὲν πρὸς θέαν, τὴν δὲ πρὸς εὐφημίαν καλεῖ τῆς οἰκείας μεγαλειότητος, νό μῳ πνεύματος οὐχ ἧττον ή σώματος ἡμᾶς τοῖς θεο λέκτοις συνάπτουσα, ὡς ἂν τὰς μεγίστας ἐκείνων ἀριστείας ζηλώσαιμεν· ἀλλὰ δεῦρο θέατρον ἡ οἰκου μένη παρείτω μοι, ηλικίᾳ πάσῃ καὶ ἔθνει παντὶ συμ πληρούμενον, καὶ ὑπὸ μεγαλοφώνῳ κήρυκι τῷ βασιλεῖ Δαβίδ συγκροτούμενον, «Δεῦτε βοῶντι καὶ ἴδετε τὰ ἔργα τοῦ Θεοῦ, ὁ ἔθετο τέρατα ἐπὶ τῆς γῆς, ἀντ αναιρών πολέμους μέχρι τῶν περάτων τῆς γῆς. β. Ἐπειδὴ γὰρ τοῖς προγόνοις ἐν παραδείσῳ νότ σος ἐνέσκηψε, τὸν πικρὸν τῆς ἀπάτης ἱὸν τοῦ ὄφεως αὐτοῖς τῷ τοῦ φθόνου δήγματι προσεμέσαντος, ὡς ἐντεῦθεν τῆς τε ἀθανασίας ἀπομορφωθῆναι τὸ κάλο λος αὐτοὺς, καὶ ζωὴν ἐκείνην προσαποβαλεῖν τὴν ἄλυπήν τε καὶ ἄμοχθον, ἐπειδὴ ταῦτα οὕτως, καὶ τὸ δεινὸν ἑρπύσαν, ὥσπερ τι ῥεῦμα κακόηθες, τὸ γένος ἅπαν ἐπενεμήθη, ὑφ᾽ οὗ καὶ πρὸς βλάβην ανίατον ἀπονένευχε, μήτε ταῖς κατὰ διαφόρους καιροὺς ἐπε ενενθείσαις μετὰ πολλὴν μακροθυμίαν καὶ χρηστι

veluti quibusdam acerbis pharmacis ad sanitatem revocaretur, quia nimirum neque lenitati medelar cederet, quæ doctrina et lege et prodigiis salutis ergo allibita fuerat, et vulnus jam desperatum ad corruptionem omnigenam vergeret, morte nimirum usque ad Moysen super eos quoque qui non pecca - verant regnante, ut ait Apostolus *; tunc denique optimus naturæ curator, cen philostorgus parens tilios suos contumaces et a propriis viis declinantes revocaturus, ad contritionem sanandam sapienter accurrit. Namque ægroti formam is sibi induens, qui omni labe carebat, peccata nostra tulit, et infirm initates portavit; suæque sapientiæ ac consilii abundantia miram quamdam peregrinamque rationem excogitans, passione sua impassibilitatem nobis conciliavit; et folentia animarum nostrarum vulnera suo sanguine eluens, et cruce saniem abradens, omne mundi ſervens peccatum exstinxit, dolorumque nostrorum tumorem sedavit, destructaque morte, denuo nos in pristinam vitam reposuit, et ex asse baredles instituit. Jamque sanos, ac lanta incolumitate præditos, cujusmodi ens esse decebat τητα καύσεσι, πρὸς δὲ καὶ ἐπικλύσεσι καὶ τομαῖς, ὁ que adhibitis, neque diluviis, neque sectionibus, οἷόν τισι στύφουσι φαρμάκοις πρὸς ὑγείαν ἐπαναγής μενον, μήτε τῷ πράῳ τῆς ἰατρείας εἶχον, λόγῳ καὶ νόμῳ καὶ θαύμασι μηχανωμένῳ τὴν σωτηρίαν, ὡς τῷ τῆς πληγῆς ἀθεραπεύτῳ παντελεί παραδοθῆναι φθορά, τοῦ θανάτου μέχρι Μωσέως καὶ ἐπὶ τοὺς μή ἁμαρτήσαντας βασιλεύσαντος, ὥς φησιν ὁ Ἀπόστο λος, ὁ ἄριστος τῆς φύσεως κηδεμών, καθάπερ τις πατὴρ φιλόπαις υἱοὺς ἀθετήσαντας, κἀκ τῶν οἰκείων τρίβων χωλάναντας ἀνακαλετόμενος, πρὸς θεραπείαν Επιστημόνως ἐχώρησε τοῦ συντρίμματος· τὴν γὰρ τοῦ ἡρρωστηκότος μορφὴν ἐνδυσάμενος, αὐτὸς μώμου παντὸς ἐλεύθερος ὤν, τάς τε ἁμαρτίας ᾖρεν ἡμῶν καὶ τὰς νόσους ἐβάστασε· καὶ τῷ περιόντι τῆς σου φίας τε καὶ συνέσεως, ξένῳ τινὶ καὶ παραδόξῳ τρόπῳ χρησάμενος, διὰ μὲν πάθους ἀπάθειαν ἡμῖν περιεποιήσατο· τοὺς δὲ προσωζέταντας ἐν ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν μώλωπας ἐκλύσας τῷ αἱματι, καὶ τῷ ξύλῳ τὴν φθορὰν περικόψας, όλην φλεγμαίνουσαν την κου σμικὴν ἁμαρτίαν κατέσβεσεν, καὶ τῶν ὀδυνῶν ἡμῶν τὸν ὄγκον κατέπαυσε· καὶ καταλύσας τὸν θάνατον, αὖθις ἡμᾶς εἰς τὴν ἀρχαίαν ζωὴν ἐπανήγαγεν, όλοκλήρους ἀπεργασάμενος. Καὶ ὄντως ἀρτίους, καὶ οίους εἰκὸς ἦν τοὺς ὑπὸ τοιούτῳ θεραπευτή τηλικαύτῆς ἐπιμελείας τυχόντας, ἐῤῥῶσθαι καὶ διαφαίνεσθαι, ὡς ἂν δὲ μὴ γυμνοῖς τε καὶ ἀφυλάκτοις ὁ πονηρὸς ἐπελθὼν αὖθις πλήξει σφοδρότερον, καὶ ὑγιασθέντας λυμήνηται, τῇ παντευχίᾳ τοῦ Πνεύματος ἡμᾶς ὁ Λυτρωτής πολεμικώς διεσκεύασεν, λαμπροῖς τε καὶ καταλλήλοις φραξάμενος. Καὶ τῇ μὲν κεφαλή σωτηρίου κράνος ἐπέστησε, δικαιοσύνης δὲ ἡμᾶς ἐνέδυσε θώρακα, καὶ ἀληθείας ζωστῆρι τὴν ὀσφὺν ἡμῶν ἐνειλήσας, καὶ ὑποδήσας τοὺς πόδας ἐν ἑτοιμασία τοῦ Εὐαγγελίου τῆς εἰρήνης, οὕτω τὴν τοῦ Πνεύμα τος μάχαιραν, ὁ ἐστιν ῥῆμα Θεοῦ, καὶ τὸν θυρεὸν ἡμῖν τῆς πίστεως ενεχείρισεν, ἐν ᾧ σβέσαι πάντα τὰ πεπυρωμένα βέλη τοῦ πονηροῦ δυνησόμεθα· εἶτα καὶ ῥώμην πλείστην ὅτην ενθείς, καὶ πάντοθεν ἀσφαλεῖς πρὸς παράταξιν ποιησάμενος, ἀπτόητον πρὸς πᾶσαν ἐπιβουλὴν τοῦ ὄψεως τὸ γένος ἡμῶν κατεστήσατο. γ. 'Αλλ' οὐκ ἔμελλεν ή τύραννος φύσις τούτοις ἐφηρεμεῖν, οὐδὲ τὴν ὠδῖνα κατέχειν τῆς βασκανίας Συλλαβὼν γὰρ πόνον ὁ ἀλαζὼν, τάχιστα τὴν ἀνομίαν ἀπέτεκεν· εὐθέως γὰρ ὡς οἰκεῖον στίφος τὴν ἀπο στατικὴν ἀνθώπλισε δύναμιν, τοῖς τῆς ἀσεβείας ὅπλοις καὶ μηχανήμασιν υποχειρίους βαστα λαβὼν τοὺς ὅσοιπερ πρὸς τὴν θείαν παράταξιν καταλεγῆναι οὐχ είλοντο. Βασιλεῖς τοιγαροῦν καὶ ὑπάτους καὶ στρατηγοὺς καὶ τοπάρχας, ἡγουμένους τε καὶ τυ ράννους, καὶ τοὺς ὑπ' ἐξουσιῶν καὶ τοὺς ἄρχοντας τῶν χωρῶν, λαούς τε καὶ φυλὰς καὶ γλώσσας, συμμάχους παραστησάμενος, ἀπὸ ἀνατολῶν καὶ δυσμῶν καὶ βορρᾶ καὶ θαλάσσης τὸν κατὰ τῶν εὐσεβῶν ἀνεκίνησε πόλεμον· οἱ πῦρ καὶ δεσμὰ καὶ σίδηρον προβαλλόμενοι, καὶ βόθρους ὀρύσσοντες, καὶ θήρας ἀτιθάσσους συνεπαγόμενοι, καὶ παντοίων κολαστη ρίων ὀργάνων εἰδέαν τοῖς ἀνταγωνισταῖς ἐπισείοντες, φοβερὴν μὲν ἐμποιοῦσαν ὄψιν τοῖς δειλοῖς τε καὶ * Rom. v, 14. ' Ephes. vi, 13-17. qui tantam tani medici curam experti fuissent; ne forte nudos et incautos malignus hostis adortus denuo gravius feriret, et valetudini jam restitutos pessumdaret, Spiritus armatura Redemptor nos instruxit, splendide et circumquaque nos muniens. Et capiti quidem galeam salutis imposuit, justitiæ thorace nos induit, veritatis haltheo latus præcinxit, pedes Evangelii pacis apparatu calceavit, tum gladio Spiritus, quod est verbum Dei, et fidei clypeo manus nostras armavit ³, quo cuncta maligni hostis ignea tela possimus retundere: postremo robur plurimum inspirans, atque undique protectos contra vim belli efficiens, invictum contra quaslibet serpentis insidias genus nostram constituit. 3. Sed enim tyrannica dæmonis indoles quietura non erat, neque suæ invidiæ dolorem patienter latura. Ecce enim superbus ille concepto labore, illico peperit iniquitatem. Statim ergo, tanquam proprium agmen, apustaticas copias armavit, suis falsæ religionis armis ac machinis sibi facile subjiciens illus, qui iu divina phalange conscribi noJuerant. Itaque reges, consules, praefectus, toparo chas, duces atque tyrannos, subditos æque ac magistratus regionum, populos, tribus et linguas, auxiliares sibi adjungens, ab oriente el occasu, a borea et mari, contra veræ religionis asseclas bel· lum commovit. Porro prædicti persecutores ignem, vincula, ferrum expedientes, foveas effodientes, bestias immanes immittentes, et omne genus cruciantium machinarum adversariis suis admoventes, quæ terribilem quidem timidis et imbellibus speciein objiciebant, fortibus autem et robore suo securis

nimos augebant, satellitum multitudine, potentia ἀπολέμοις, Οράτος δὲ τοῖς ἀσφαλέσι καὶ γενναίοις τὸ tyrannica, et idololatriz viribus variam multipliremque aciem conficiebant. 4. Neqne vero segnius luis oppositi fidei defensores, qui divino catalogo nomina dederant, et corporum constantia, et virtutum exercitio, et laborum experimento impiis facti superiores, utroque ex sexu, aetate quavis, variis studiorum generilms, vitæ professionibus, linguarum et patriarum diversitatibus distincti, concordibus tamen animis phalangem suam conflaverunt. Erat enim illorum caterva ceu quoddam varium pratulum multicoloribus ornatum renidensque Aoribus, adolescentuli nimirum et virgines, senes cum junioribus. Namque ipsum femineum genus masculo vigore robo. Η ratum, suæque naturæ oblitum, propositi ardore virilem animi excelsitatem amulabatur. Puerorum quoque inputerum multitudo, in natura parvitate integram mentem gerentium agmen complebant: crantque in ipsis magistratus et subditi, domini cum servis ordinati, ignobiles et illustres, humiles ac nobiles, Græci simul omnes ac barbari, Macedoues, Thessali, Paoncs, Illyrii, Lacones, Euxini maris a colæ, Thraces ac Byzantini, Cimmerii ex Bosphoro, Bithyni, Cappadoces, Phryges, Cares, Lycii, Galate, Isauri, Lydi, Piside, Pamphyli, Lycones, Lilies, Seytha, Perse, Bactriani, Colchi, Assyrii, Parthi et Medi, Elamitæ, Osrhoeni, Blemmyes, Indi, Æthiopes, Ismaelite, Ægyptii, Syri, Palestini, Cyprii, Cretenses, Rhodii, Moles, Iones, Pi.euices, Arabes, Romani, Cyrenaei et Lyins, Daci et Gele, Sarmatz, Celte, Vandali, Iberes insuper Moabitæ, Ammanitæ, Chananæi, Chettæi, Amorrhæi et Pherezæi, Evæi et Gergesæi, ac Jebusari, et Britannicarum insularum incolae, et Gaditani, atque, ut ait Actorum liber, ex omnibus quæ sub cœlo sunt gentibus in acie constiterunt: moxque bellico canente classico, atque athletas in arenam vocante, ceu veri pugiles materialem vestem abjicientes, et Christum cujus causa fiebat agon sibi induentes, tesseram invicem dantes Servatoris nomen, in pericula alacriter se conjecerunt. Sic ergo insuperabilem adversariorum audaciam aggressi, dum praeclari here; succumberent, hostes suos profligabant, et vulneribus ad internecionem ersi, interfectores suos spoliabant, prater spem puture suffusos et victus a mortuorum corporum facinoribus. Porro mirabilis victoria erat et præpostera: prædicabatur enim victor non qui exdendo interfecerat, sed qui vulneribus crat immortuus. Erat quippe inter cos certamen, hi ut pro virtute pugnando morerentur, illi ut præclaros athletas al se pertraherent, et idolis addictos suaque auctoritate artificiisque victos, cruciatibus eximerent, atque in suas partes seducerent. Sic ergo victores nostri tropæum splendidum in toto orbe ercxerunt, fortem vincientes, et post necem, insignem 'n Christo triumphum agentes. φρόνημα, ἔχλῳ τὸ ἀνδρῶν θρασυνόμενοι, καὶ τυραν νίδος δυνάμει καὶ κράτει τῆς ἀσεβείας, ποικίλην καὶ πολυσχιδῆ τὴν παράταξιν ἐποιήσαντο. δ. Αλλ' οὐδὲν ἧττον οἱ ἀντιτεταγμένοι καὶ τῆς πίστεως πρόμαχοι, οἱ πρὸς τὸν θεῖον ἀριθμηθέντες κατάλογον, καὶ σωμάτων ῥώμῃ, καὶ ἀρετῶν ἀσκήσει, καὶ γυμνασίᾳ πόνων τοὺς ἀνόμους ὑπερβαλλόμενοι, έκατέρω γένει καὶ ἡλικίᾳ πάσῃ, καὶ ἐπιτηδευμάτων διαφοραῖς, καὶ βίων αἱρέσεσι, καὶ φωνῶν καὶ πατρί δων ἀλλοτριότησιν, ομοτρόπως τὴν οἰκείαν κατεχό σμησαν φάλαγγα. 'Ην γὰρ τὸ στίφος αὐτοῖς ὥσπερ τις λειμών ποικίλος ἐκ πολυχρόων άνθεων εστεμμέ νος καὶ ἀποστίλβων, νεανίσκοι καὶ παρθένοι, πρεσΕύτερο: μετὰ νεωτέρων. Καὶ γὰρ καὶ τὸ θῆλυ γένος ἀῤῥενωθὲν καὶ τῆς οἰκείας φύσεως ἐκληθόμενον προαιρέσεως φιλοτιμία, τὴν ἀνδρικήν μεγαλοψυχία, εζήλωσεν. Πρὸς δὲ καὶ νηπίων δώρων πλήθος βρα χύτητι φύσεως καὶ γνώμης ὁλοκληρίᾳ τὸν συνασπι σμὸν ἀνεπλήρωσεν· ἄρχοντές τε ἐν αὐτοῖς καὶ ἀρχύμενοι, καὶ δεσπόται δούλοις συντεταγμένοι, άδοξοι τε καὶ ἔνδοξοι, δυσγενεῖς τε καὶ εὐγενείς, Ἕλληνες οἱ πάντες ἅμα και βάρβαροι, Μακεδόνες, καὶ Θετταλοὶ, Παίονες, καὶ Ἰλλυριοί, καὶ Λάκωνες, καὶ οἱ τὸν Εὔξεινον πόντον περικαθήμενοι, Θρᾷκές τε καὶ Βυζάντιο:, καὶ οἱ πρὸς τῷ Βοσπόρῳ Κιμμέριοι, Β:- θυνοί τε καὶ Καππαδόκαι, Φρύγες, καὶ Κάρες, καὶ Λύκιος, Γαλάται, καὶ Ἴσαυροι, Λυδοὶ, καὶ Πισίδαι, καὶ Πάμφυλοι, Λυκάονές τε καὶ Κίλικες, Σκύθαι, καὶ Πέρσαι, καὶ Βάκτριοι, Κόλχοι, καὶ Ασσύριοι, Πάρθοι, καὶ Μήδοι, καὶ Ἑλαμῖται, Οσροηνοί τε, καὶ Βλέμμυες, Ἰνδοὶ καὶ Αιθίοπες, Ἰσραηλῖται, καὶ Διο γύπτιοι, Σύροι, καὶ Παλαιστίνοι, Κύπριοι, καὶ Κρή τες, καὶ Ρόδιοι, Αιολεῖς τε καὶ Ιωνες, Φοίνικες τε καὶ ᾿Αραβες, Ρωμαίοι, καὶ Κυρηναίοι, καὶ Λίβυες, Δάκες καὶ Γέται, καὶ Σαυρομάται, Κελτοί τε καὶ Βάνδηλοι, καὶ "Ιβηρες· προσέτι καὶ Μωαβίται, καὶ Αμμανίτας, Χαναναίοι, καὶ Χετταίοι, καὶ ᾿Αμορραίος, καὶ Φερεζαίοι, καὶ Εὐαῖοι, καὶ Γεργεσαίοι, καὶ 18βουταῖοι, καὶ οἱ κατοικοῦντες νήσους Βρετανικάς, καὶ τὰ Γάδειρα, καὶ ὥς φησιν ἡ βίβλος των Πράξεων, ἐκ πάντων τῶν ὑπὸ τὸν οὐρανὸν ἐθνῶν συνετάττοντο οι τῆς πολεμικῆς ὑποφωνούσης σάλπιγγος, καὶ τοὺς ἀθλητὰς εἰς μέσον προσκαλουμένης ὡς ὄντως ἀριστεῖς τὰς ὑλικὲς ἐσθῆτας ἀποδυσάμενοι, καὶ Χριστὸν δι' ἂν ὁ ἀγὼν ἐνδυσάμενοι, σύνθημά τε δόντες ἀλλήλοις τὸ Σωτήριον όνομα, προς τους κινδύνους ερρωμένω; ἐχώρησαν· καὶ συμπλακέντες τῇ ἀμάχῳ τῶν ἐναν τίων θρασύτητι, πίπτοντες οι γεννάδαι, τοὺς πολε μίους ἀνέτρεπον, καὶ θανατούμενοι ταῖς πληγεῖς, τοὺς ἀναιροῦντας ἐσκύλευον παρ' ἐλπίδας ᾔσχυμμέ νους καὶ ἡττημένους τοῖς ὑπὸ τῶν νεκρῶν σωμάτων ἀνδραγαθήμασιν. Καὶ ἦν πως παράδοξος ἡ νίκη καὶ διαλλάττουσα· ἀνεκηρύττετο γὰρ οὐχ ὥσπερ ἀνήρει τε καὶ κατέσφαττεν, ἀλλ' ὅτοις τραύμασιν ἐπαπο έθνησκεν· ἅμιλλα γὰρ ἦν ἑκατέροις, τοῖς μὲν ὅπως τεθναῖεν ὑπὲρ τοῦ καλοῦ κινδυνεύσαντες, τοῖς δὲ ὅπως τοὺς ἀριστέας περιποιήσονται, καὶ τῶν δεινῶν ἐξαιρήσονται δουλωθέντας τῇ ἀσεβείς, καὶ τοῖς ἐκείο

των προστάγμας και τεχνάσμασι, καὶ πρὸς ἑαυτοὺς μεταστήσαιεν· οὕτω μὲν οὖν τὰ τρόπαιον οἱ νικηφό ρει λαμπρόν κατά πάσης τῆς οἰκουμένης ἀνέστησαν, τὸν ἰσχυρὸν δήσαντες, και μετά θάνατον τὴν νίκην ἐν τῷ Χριστῷ θρυαμβεύσαντες. 5. Modo jam videamus quomodo et unde his lucta conflabatur, ac palestræ artificium, et qualis quantaque fuerit certaminum magnitudo. Ignis ante idoIorum imagines super aris incendebatur, necessa - riaque ad sacrifi- ium aderant, stacte, smyrna, thus, victimarum genera, et liba: regalia interim edicta tota urbe proponebantur, quæ impium gentiliam dogma intimabant, veramque Christianorum fidem abrogabant; cunctisque imperabant peregrinis æque ac civibus ut veram religionem ejurarent, et rei creatæ loco Creatoris obsequium exhiberent: qui vero his mandatis minime obtemperarent, cos omni tormentorum genere inflicto, mortem cum vita commutaturos, sine ulla ætatis aut fortun miseratione, ne feminarum quidem aut puerorum ε'. 'Αλλ' ἔδωκεν ὅπως καὶ ὅθεν ἑκατέροις ἡ πάλη κατήρξατο, καὶ τὴν τέχνην τῶν παλαισμάτων, και οἷον καὶ ὅσον τῶν ἀγώνων τὸ μέγεθος. Πῶς μὲν πολ τῶν εἰδωλικῶν εἰκόνων ἐπιδώμιον ἀνεκαίετο, καὶ τὰ πρὸς θυσίαν ἐπιτήδεια προσκειτο, στάκτη, καὶ σμύρνα, καὶ λίβανος, καὶ ζώων γένη, καὶ πόπανα βασιλικά δὲ προγράμματα κατά πάσης ἐφήπλωτο πόλεως, τὸ Ἑλληνικόν τε καὶ ἄθεον δόγμα διακηρύςτοντα, καὶ τὴν ἀληθῆ τῶν Χριστιανῶν πίστιν παραχαράττοντα· καὶ πᾶσι μὲν διακελευόμενα ξένοις καὶ ἀστυχοῖς ἐξόμνυσθαι μὲν τὴν εὐσέβειαν, λατρεύειν δὲ τῇ κτίσει παρὰ τὸν Κτίσαντα· τοῖς δὲ μὴ τοῖς τοιούτοις θεσπίσμασιν εἴκουσιν, διὰ πασῶν ἐλθοῦσε τιμωριών, θάνατον ζωῆς ἀντιδιδόσθαι, μηδεμιάς Ηλικίας ἢ τύχης οίκτειρομένης, ἢ γυναικῶν ἢ παί δων τινὸς ἀξιωμένων φειδοῖς, ἢ διὰ τὸ τῆς φύσεως & habita ratione vel propter naturæ infirmitatem, vel ἀσθενὲς, ἢ τῆς γνώμης τὸ ἀπλαστον. θρόνον δὲ καὶ βήματα προστίθεντο κατὰ τοὺς ἐπισημοτάτους τύ τους και δημοσίους· οἷς οἱ δικάζοντες ἐφιζόμενοι συν τάχει τὸ κελευσθὲν ἐκπληρωθήναι προσέταττον. Περιεστήκει δὲ δημίων πλῆθος καὶ δορυφόρων προς πᾶν ἐτιοῦν τοῖς ἡγεμόσιν ὑπηρετήσοντες παρῆν δὲ καὶ λαῶν συστήματα καὶ ἐθνῶν, οἱ μὲν ὅπως Ούσαιεν, οἱ δὲ ὅπως τὴν τῶν δρωμένων ὅ μὲν ἐφίλοιεν. propter mentis noudum justain integritatera. Throni autem ae tribunalia in publicis ac iusigniorins locis statuebantur, quibus judices insidentos, cele riter mandata compleri jubebant. Circumistabat carnificum atque apparitorum multitudo natibus imperantium illico obsecntura. Aderant quoque populorum ae gentium globi, partim ut sacrificarent, partim ut ea quæ fiebaut spectarent. 6. Porro fuerant excogitata tormentorum genera varia ac multiformia ex omni materia ac artificio plurifariam fabricat, horrorem metumque etiam ante experimentum videntibus injicentia: forcipes, craticular. lebetes, gla:lii, unci, vincula, lor, fagella, teulicuir, torture, insuper subule, ungulr. scalpra, vectes, rota, equulei, atque alia plurina malitiosa impiorum inventa, ut intuentes terrefacerent. Leonum quoque, et ursorum, aprorum, ne pantherarum greges ob devoranda corpora capiebantur: terræ quoque cavernæ, et palpabiles tenebrar, et acr rigidus, et maris profunditas. Præterea iguis pice, naphtha, stuppa, sarmentis nutritus, et in τ'. Ἐπενενόητο δὲ βασάνων εἴδη ποικίλα τε καὶ πολύμορφα ἐκ παντοίας ύλης καὶ τέχνης πολυτρόπως κατηρτισμένα, φρίκην καὶ δέος τοῖς ὁρῶσι καὶ πρὸ τῆς πείρας ἐπάγοντα· πυράγροι καὶ ἐσχάραι καὶ λέβητες, μάχαιραί τε καὶ ἔμπηγές, δεσμά τε καὶ μάτ στέγες, ποδάγραι καὶ στρεβλωτήρες, προσέτι καὶ πιο μέναι καὶ ἔνυχες, ξυστῆρες, καὶ μοχλοί, και τροχοί, καὶ ἀρθρέμβολα, πλεῖστά τε ἄλλα πρὸς ἔκπληξιν τῶν θεωμένων κακούργως εξηυρημένα τοῖς ἀνόμος Επεσευάζετο. Λεόντων δὲ καὶ ἄρχων ἀγέναι και ἀγρίων σνῶν καὶ παρδάλεων πρὸς τοίνην σωμάτων ηλίσκοντο, γῆς τε ταμιεῖα καὶ σκότος ψηλαφητὸν καὶ δὴρ κρυμώδης αὐτοῖς καὶ θαλάσσιος ὑπούργει βυθός. Εἶτα πῦρ νάφθῃ καὶ τίσσῃ καὶ στιπτύῳ καὶ κλημα είδε τρεφόμενον, καὶ πρὸς μεγίστην φλόγα αιρόμε νον. Καὶ ἡ θεοποιουμένη κτίσις, αὐτοῖς ἀνθρωπίνοις νεύμασιν εἰκή περιήγετο καὶ πρὸς κόλασιν τῶν εὐο σεβῶν ὑπηρετεῖν ἡναγκάζετο, καὶ τὸ νῦν τιμώμενον αὐτοῖς στοιχεῖον καὶ προσκυνούμενον, νῦν ἐφ' ὑδρει σωμάτων δουλικῶς ἐπετάττετο. Ἐπὶ πᾶσιν ὁ κήρυξ bus, neque Christum con@terentur, neque o.mi: ἐθα ἐν ισχύϊ θύειν δαιμονίοις παρακελευόμενος, καὶ μήτε Χριστὸν ὁμολογεῖν, μήτε πρὸς τὴν θυσίαν 10 μέλλειν τε καὶ διαναβάλλεσθαι. ζ. Πολλή τοίνυν ἡ χύσις τῆς ἀσεβείας τηνικαῦτα τὴν οἰκουμένην ἐπέκλυζεν, ποταμοῦ δίκην τὰς ἀρθ. τους τε καὶ ἀκάρπους ψυχὰς ὁμοῦ καὶ σώματα και θάπερ τινὰ δένδρα πίπτοντα κατασύρουσα, καὶ πρὸς ἐν ἀπωλείας βάραθρον ἀποπέμπουσα. Ζωοθυσίαι τε καὶ οἱ διὰ κνίσσης καπνοὶ κατὰ τὰς ἁγυιάς, καὶ τὰ τεμένη δαψιλῶς τοῖς εἰδώλοις προσήγοντο, τὴν μέλο λουσαν ἦτον οὐδέπω γενήσεσθαι αὐτῶν προμαντευόμε να καθαίρεσιν καὶ διάλυσιν. Γνέφος δὲ τὸ πᾶν συνο maximain flammam elatus. Et condita a Deo creatura, humana voluntate temere cogebatur cruciandis piis deservire: atque elementum pridem al ethnicis cultum et in honore habitum, inne vexandis corporibus serviliter adhibebatur. Denique præco valide clamabat adhortans ut immolaren! dæmonisacrificium differrent. 7. Multa igitur idololatriæ colluvies tunc orbem inuudavit, torrentis instar animas radice et fructu carentes, simulque corpora ceu quasdam deciduas arbores abripiens, atque in unum perditionis Larathrum mittens. Animales itaque bostias, fumamque nidore mistum in plateis ac fanis ante idola passim videre erat, quibus tamen non adeo remolum ipsorum excidium ac dissolutio portendebatur. Cuncta vero ignorantiæ atque impietatis tenebris

εκάλυπτεν ἀγνοίας καὶ ἀνομίας, καὶ ἀφεγγής τις obnulebantur, et obscura quædam erroris nebula πλάνης ὁμίχλη τὰς ἄψεις τῶν ἀσεβῶν συνετάραττεν, οὐ βουληθέντων μᾶλλον ἢ οὐ δυνηθέντων τῷ φωτὶ τῆς ἀληθείας καὶ γνώσεως καταυγάζεσθαι. Οἱ μὲν γὰρ μηδὲ καλούμενοι προθύμως υπέκυπτον τοῖς προστ τάγμασιν, αὐτόχειρες τῆς ἑαυτῶν σφαγῆς καθιστάμενοι· οἱ δὲ μιξολεθρόν τινα γνώμην ἐπιδεικνύμενοι πρὸς τὴν θυσίαν ἐπεῖχον ἔτι καὶ διεσκέπτοντο· ἄλλοι κολακείαις χαυνούμενοι καὶ χρημάτων ήττώμενοι ἔρωτι, καὶ δόξης ἐπιθυμίᾳ τὰς ψυχὰς ἐταπείνουν τοῖς προσοχθίσμασιν· ἕτεροι δὲ πρὸς βίαν μὲν, ὅμως δ' οὖν μηδὲ πρὸς βραχὺ πρὸς τὴν ἀπειλὴν τῶν τυ ράννων ἀντέχοντες, προδόται τῆς ἑαυτῶν σωτηρίας ἐγίνοντο. Καὶ τί δεῖ λέγειν τοῦ τότε καιροῦ τὴν σκοτόμαιναν, καὶ τὸ πολυειδὲς ἐκεῖνο τῆς συγχύσεως θέατρον, καὶ τὸν κυκεῶνα τῶν δυσχερῶν πάντων ἑαυτοὺς ἀγνοούντων σχεδὸν καὶ μεριζομένων, παρα λόγως ταῖς προαιρέσεσι, καὶ οὐκ ἐπί τινος βεβαίας ἐλπίδος ἐρειδομένων; ᾿Αλλὰ τῶν μὲν καὶ παρρησίᾳ καὶ κατὰ τῆς ἀληθείας λυττώντων καὶ μεμηνότων, καὶ τέλος ἀνομούντων διὰ κενῆς· τῶν δὲ τῇδε κἀκεῖσε νευόντων τῇ τῶν λογισμῶν διπλέῃ καὶ τῷ ἀπαγεῖ καὶ ἀστηρίκτῳ τῆς περὶ τὰ χρηστὰ διαθέσεως. η'. 'Αλλ' οὐχ οἱ τοῦ ὄντως καλοῦ ἐρασται, καὶ τὴν Βασιλικὴν εἰκόνα τηρήσαντες αθόλωτόν τε καὶ ἄτρω τον οἱ καλλίνικοι μάρτυρες οἱ τὰς ψυχὰς θεῷ προ καθιερώσαντες, εἶτα καὶ τὰ σώματα θύσαντες, οἱ κατ' αμφότερα κάλλει καὶ ῥώμῃ διαπρεπεῖς, ἢ τῇ πεπλανημένη γνώμῃ τῶν δυσμενῶν ἐδουλώθησαν, τῷ ethnicorum oculos perturbabat, nolentium magis quan) impotentium veræ doctrinæ lumine illustrari. Alii enim ne vocati quidem sponte mandatis parebant, et voluntariam animabus suis necem inferebant. Alii vacillante animo fluctuantes, cogitabundi et morosi erant ad sacrificandum. Alii assentationibus inflati, et divitiarum smore aut gloriae cupiditate capti, animas suas detrimen afficiebant. Alii utique vim passi, sed ne brevi quidem momento tyrannorum minis obsistentes, salutis suæ proditores exstiterunt. Quid autem referre interest temporis illius profundam noctem varium illud confusionis theatrum, cinnumque hominum infelicium, qui semet pene ignorabant, et in absurdas seclas divisi, nullius spei fundamento insistebant? Multi etiam proterve veritatem oderant, in eamque insaniebant, et sine causa peccabaut. Alii denique modo huc modo illuc cogitationum anɔbiguitate, infirmoque et inconstaute virtutis proposito pendebant. 8. Non ita tamen virtutis vere amatores, qui Dominicam imaginem in semet immaculatam inviolatamque servaverant, invicti martyres qui swas animas Deo jampridem consecraverant, deinde et corpora sacrificanda obtulerant, puritate simul et fortitudine illustres, non ita, inquam, hi inimicorum suorum erroribus se vinci sinebaut, tempoři καιρῷ καὶ τῷ κράτει συναλλοιούμενοί τε καὶ συμ- ac potentive se conformantes ac subservientes, quas, μορφούμενοι, ἢ ὥσπερ τινὲς, ὡς ἂν εἴποι τις, ἡμε μόχθηροι καὶ ἡμίφαυλοι τοῦ καθήκοντος ἀπεστάλη σαν χωλάναντες τὴν διάνοιαν· ἀλλὰ μέχρι μὲν αὐ τοὺς οὐ πρὸς τὴν ἀποστασίαν οἱ τύραννοι προϋτρεπον καὶ πρὸς τὸ θύειν κατήπειγον, νόμον πληρούντες αθλητικὸν, ἡσυχῇ πως διεκαρτέρουν τὰς ψυχὰς πα ραθήγοντες, καὶ πρὸς τοὺς ἀγῶνας προϋπαλείφοντες ἄν τε νηστείαις καὶ προσευχαῖς διανυκτερεύοντες καὶ διημερεύοντες, καν τῇ λοιπῇ τῶν ἀρετῶν ἀσκή σει παιδοτριβούμενοι, καὶ κατὰ τῶν παθῶν φιλοπο νώτερον γυμναζόμενοι, καὶ τὸ σῶμα δουλαγωγοῦντες, καὶ πρὸς τὸν ἔνδοθεν ἄριστα διαγωνιζόμενοι πόλεμον, ῥᾴστην ἑαυτοῖς τὴν ἔξωθεν πάλην προπαρεσκεύαζον· υπηνίκα δὲ καιρὸς ἐκάλει πρὸς τὰ παλαίσματα, ἀμελητὶ ἐπεξήεσαν, ἄοπλος μὲν τοῖς σώμασιν, πε- η φραγμένοι δὲ τῇ πίστει καὶ τῷ θάρσει τῆς προαιρέσεως, προθύμως ἐπιδόντες ἐπὶ τὰ σκάμματα· καὶ δὴ φαιδροὶ καὶ γεγηθότες ἀντιπρόσωποι τοῖς ἐναντίοις κατέστησαν, τὸ τῆς ψυχῆς ἀνδρικὸν καὶ πρὸς πᾶν ὁτιοῦν τῶν δυσχερῶν ἀκατάπληκτον διὰ τῆς ἐπιφαινο μένης ἔψεως τοῖς ὁρῶσιν ἐπισημαίνοντες· πρὸς οὓς οἱ προκαθήμενοι τύραννοι δριμύ τε καὶ τιτανίδες μετ᾿ ὀργῆς ἀποβλέψαντες τοιαύτας, ἵν᾿ ὡς ἐν τύπῳ τὰς ἑκατέρων κοινῇ καὶ καθ᾿ ἕνα διαλέξεις κεφαλαιω δως περιλάβοιμεν τὰς πεύσεις τοῖς ἀθλοφόροις En adamussim panegyricæ hujus orationis argumentum; proponit sibi videlicet Constantinus uno sermone ea globatim complecti, quæ per innumeros SS. martyrum agones evenerunt, sive in corum disputationibus cuin judicibus ac tyrannis, ut ita dicam, semipravi ac semistulti ab officio recedentes, et mente claudicantes: sed quandiu ens ad apostasiam non hortabantur atque ad sacrifcia non cogebant, more athletarum silentiam servabant, animos acuebant, seque ad agones comparabant, atque in jejuniis et precibus diem noctemique transigentes, et aliis se virtutum exercitiis erudientes, atque apprime cupiditatibus resistentes, corpora in servitutem redigentes, bellum interius optime gerentes, facillimam sibi exteriorem pugnam præparabant. Μox aulem ubi tempus ad certamina vacabat, sine mora prodibant, corporibus quidem inermibus, sed armati fide et propositi pervicecia, prompte admodum ad stadium volabant; li que et alacres in acie contra adversarios se siste baut, suam animi fortitudinem, et ad quævis aspera iuperterritam mentem vultu ipso intucutibus demonstrantes, quo e subselliis tyrauni torve iustar Titanum, atque iracunde spectantes, lis ferme que stionibus (ut harum quandam formam, sive quæ communiter sive quæ sigillatim fiebant summatim comprehendamus) athletas exagitabant. Quiram vos estis, aiebant, aut inde profecti, qui cum potestatem ac regias sedes vereri deberetis, elato potius sive in mutuis cohortationibus, sive in precibus art Deum, sive denique in variis cruciatuuni mortiumque generibus. Neque aliter ab en fieri poterat, qni generalem omnium martyrum laudationem lucubrabal.

super exigebant, ut conditionem suam dicerent, et vitæ institutum, et religionis genus, et quid de idulorum cultu sentirent. Illi autem tranquillo animi affectu verbisque placidis sic fere iis tempestiva cum apologia respondebant: προσήνεγκαν Τίνες ἔντες καὶ ὅθεν ορμώμενοι, δέον atque audaci aniino, judicum subselliis astatis? Inὑποπτήσσειν τὴν ἐξουσίαν καὶ δεδιέναι τους θρόνους, γαύρω μάλλον φρονήματι και παρρησία τοῖς δικα στικοῖς παρέστητε βήμασι; Προσαπήσουν δὲ καὶ τύχην φράζειν, καὶ ἐπιτήδευμα, καὶ θρησκείας εξδος, καὶ ὅπως ἔχοιεν γνώμης περὶ τὴν τῶν εἰδώλων προσκύνησιν. Οἱ δὲ πραείᾳ τῇ τῆς ψυχῆς καταστάσει ρήμασιν, εὔκαιρον τὴν ἀπολογίαν ποιούμενο:· θ'. «Ἡμεῖς μὲν ἄνδρες δικασταί,τῆς αὐτῆς ὑμῖν ἐλάχομεν φύσεως, οὐκ ἐκ θελήματος δὲ σαρκός, οὐδὲ ἐκ θελήματος ἀνδρὸς, ἀλλ' ἐκ Θεοῦ Πατρὸς ἐγεννή θημεν, παρ' οὗ καὶ Χριστιανοὶ καὶ εἶναι καὶ καλεῖσθαι κατηξιώθημεν· κοινὸν γὰρ ἡμῖν πᾶσιν ὄνομα τοῦτό γε· πατρὶς δὲ ἡμῖν καὶ τροφὸς ἡ δεδοξασμένη τοῦ Θεοῦ πόλις, ἡ νοητή μήτηρ Σιών, ἣν ὁ ὕψιστος Δεσπότης ἐθεμελίωσεν· γένος δὲ καὶ φυλέται καὶ φράτορες οἱ πρῶτοι νόες καὶ Θεῷ πλησιάζοντες, ὁμογενεῖς μὲν ἡμῖν κατὰ τὸ ὑπὸ Θεοῦ καὐτοὺς ἐκτίσθαι καὶ ἐκ μὴ ὄντων, ἴσοι δὲ διὰ τὸ πρὸς τὸ θεῖον είδας ὁμόζηλον καὶ τὴν φυλακὴν τοῦ καλοῦ· εἰ καὶ διὰ τὴν τῆς ἀξίας ὑπεροχήν καὶ τὸ τῆς φύσεως και θαρόν τε καὶ ἄκρατον, καὶ τὸ πρώτως ὑπὸ τῆς ἀκτί νας ἐλλάμπεσθαι, πλείονα τὴν δόξαν περιεβάλοντο, Αξίωμα δὲ καὶ ἐπιτήδευμα, φρόνησις, ἀνδρεία, δι καιοσύνη καὶ σωφροσύνη, τῆς ἀρετῆς τὰ κεφάλαια δι' ὧν ἀεὶ τὸ ἀγαθὸν ἐργαζόμενοι, τὰ πρὸς τὴν ὄντως ζωὴν φιλοτιμότερον ποριζόμεθα. Θρησκεία δὲ ἡμῖν ἡ εὐσέβεια, καὶ τὸ μὴ ἀντανιστὴν τὴν κτίσιν κατὰ c τοῦ Κτίσαντος, ἢ τὴν ἀλήθειαν κατέχειν ἐν ἀδικίᾳ, μηδὲ τὴν εἰκόνα τοῦ ἀφθάρτου Θεοῦ ἐν ὁμοιώματι εἰκόνος φθαρτοῦ ἀνθρώπου καὶ πετεινῶν καὶ τετραπόδων καὶ ἑρπετών μεταλλάττεσθαι, ἀλλ' ἐν δροις μένοντας τῆς ἀκλινοῦς ἐπιγνώσεως, διαφορὰν εἰδέναι Ποιητοῦ καὶ ποιήματος· καὶ τὸν μὲν ἐν τρισὶν ὁμολογεῖν ὑποστάσεσιν, Πατρὶ τῷ ἀνάρχως γεννήσαντι, καὶ Υἱῷ τῷ ἀνάρχως γεννηθέντι, εἶτα καὶ δι᾿ ἡμᾶς ἐν χρόνῳ ἀνθρωπισθέντι, καὶ Πνεύματι ἁγίῳ ζωο ποιοῦντι πάντας καὶ ἁγιάζοντι, μιᾷ δὲ τῇ οὐσίᾳ καὶ θεότητι καὶ δυνάμει καὶ κυριότητι· τὸ δὲ δοῦλον γνω ρίζειν καὶ ὑποχείρων, ὅσον τε ἐν ὁρατοῖς καὶ ὅσον ἐν ἀοράτοις νοεῖταί τε καὶ πιστεύεται. Γνώμης δε οὕτως ἔχομεν περὶ τὴν τῶν εἰδώλων σπουδήν, ὡς εἴ εις έχει συντόμως φράσαι τῷ λόγῳ περὶ τὰ βλαβερά τα καὶ φθείροντα φάρμακα, καὶ τῶν ἑρπετῶν τὰ δει· νότατα, ὧν ἡ κακία τῶν εἰδωλικῶν δηγμάτων κουφότερον ἐμποιεῖν τὸν ὄλεθρον πέφυκεν, εἴπερ ἡ μὲν μέν χρι σωμάτων ἵσταται καὶ τῆς ῥεούσης ὕλης, τὰ δὲ πρὸς τοῖς σώμασιν καὶ ψυχὰς αὐτὰς πυρπολεί, απαράττοντά τε καὶ κατεσθίοντα, πικρότερόν τε καὶ βιαιότερον.» τ. Συμβέβηκε δὲ τούτων ἐπακούσαντας τῶν λόγων τοὺς δυσμενεῖς, καὶ προκύπτουσαν ἤδη τὴν ὀργὴν χαλινώσαντας, ὡς ἂν μὴ ταχέως παθοκρατούμενοι φαίνοντα· «Αλλ' ἐφ' ὅτῳ, φάναι, τὰ σαρκὸς ἀφέντες γνωρίσματα, καὶ τὴν ἐπὶ γῆς πολιτείαν καὶ δίαιταν, δι' ὧν φανερούς ἑαυτοὺς καταστήσοιτο, μετεωρολέ Έχει γεγόνατε, ξένοις ἡμᾶς καὶ ἀηθέσι λόγοις μορPATROL. GR. LXXXVIII. μειλιχίοις οὕτω πως πρὸς αὐτοὺς διεξῆλθον τοῖς 9. Nos quidem, o judices, eamdem quam vos naturam sortiti sumus, verumtamen non ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo Patre nati sumus, qui etiam, ut Christiani et simus et appellemur, dignanter nobis concessit. Communis quit dem hæc nobis appellatio est; patria vero nostra est et nutrix, gloriosa Dei civitas, rationalis mater Sion, quam altissimus Dominus fundavit. Gens autem nostra, et contribules, ac populares, prima illæ mentes sunt quæ Deum circumstant, homogenæ quidem nobis quatenus ipse quoque a Deo ex nihilo creatæ fuerunt, pares autem quod attinet ad concors religionis studium et justi observantiam: quanquam ob dignitatis excessum, et naturæ puritatem ac simplicitatem, et quia ante omnes ex divino lumine profierunt, majore quam nos gloria exornantur. Conditio porro nostra et studium in eo versatur, ut prudentiam, fortitudinem, justi tiam ac temperantiam exerceamus, quæ totidem sunt, virtutis capita, quibus quod bonum est semper agentes, veram vitam impensius affectamus. Cultus noster in recta religione versatur, nempe ut ne creatura adversus sunm Creatorem insurgat, nec veritatem detineat in injustitia, neque imaginem incor - ruptibilis Dei in similitudinem imaginis hominis mortalis, et volucruin, quadrupedum, atque serpentium, commutet; sed contra in immutabilis scientim duibus consistentes, differentiam novimus creaturæ et Creatoris: nempe bunc in tribus conAtemur personis, Patre qui sine principio genuit: Filio genito item sine principio, deinde vero pro nobis homine facto; et demum Spiritu sancto, qui omnes vivificat et sanctificat; in una tamen substantia ac deitate, virtute ac potestate. Cætera omnia serva existinamus et subdita, quotquot visi bilia atque invisibilia mente concipimus atque credimus. Jam quid de idolorum cultu sentiamus, paucis verbis absolvitur, nempe hæc instar esse noxiorum atque exitialium pharmacorum, serpentiumque sævissimorum, quorum tamen maligni morsus levius quain ipsa idola nocent, quandoqui. dem illi corporum et fragilis materiæ tenus, hæc autem corpora simul animasque afflant, ac majore sævitia violentiaque discerpunt. › tiæ ne 10. Porro dum hæc audirent rabidi hostes, erumpentem nihilominus iram cohibentes, tam subito commoti viderentur, ‹ El curnam, aiebant, vos, humanitatis atque hujus vile conversationis cura omissa quæ vos in præclaro statu componeret, de rebus cœlestibus fabulamini, vana et inaudita verba quasi magice apud nos jactantes!

Nam de vestro quidem cultu, et de nostro cui alco μολυττόμενοι; Περὶ γὰρ ὧν θρησκεύειν ὠμολογήσατε. audacter acerbeque convicium facitis, paulo post καὶ ὧν ἐξυβρίσατε θρασέως οὕτω καὶ τολμηρῶς, εἰς dispiciemus; neque enim existimetis uos tantam αὖθις διασκεψόμεθα· μηδὲ γὰρ τοσαύτην ἡμᾶς πεverborun futilitatem ac pene portentum aquis ράψεσθαι ρημάτων ἀδολεσχίαν καὶ τερατείαν εἴηθείητε animis laturos,» ‹ Ecquænain vero, responderunt ἄν. ν «Καὶ ποῖον ἄν, φῆσαι τοὺς ἀθλητάς, ὧν προmartyres, praeter ea quæ diximus, nota major cst ειρήκαμεν γνώρισμα μεῖζόν τε καὶ περιφανέστερον alique evidentior, ad demonstrandum ignaris, qui- πρὸς τὸ δειχθῆναι τοῖς ἀγνοοῦσιν, οἵτινες ὄντες ἡμεῖς bus nos singularibus characteribus ab aliis mortaliἀφοριστικοῖς χαρακτῆρσι τῶν ἄλλων διενηνόχαμεν; fas differamus? Nam quod attinet ad luteam ma- Κατὰ μὲν γὰρ τὸν χοῦν καὶ τὴν τῆς ὕλης ταχύτητά teriam densamque atque compositam, nihil a vobis τε καὶ σύμπηξιν, κατ' οὐδὲν ὑμῶν διαλλάττομεν, ἐν differimus, atque ipsa figura babituque similen τε μορφαῖς ταῖς αὐταῖς καὶ σχήμασιν ὁμοίως ὅσον omanico et communem speciem exhibemus, uti εἰς τὸ κοινὸν εἶδος έχει τῆς φύσεως καθορώμενοι, καὶ eliam pari mole, magnitudine et qualitate ac nomi- ἔγκων καὶ μεγέθει και πηλικότητι, καὶ τοῖς αὐτοῖς nibus denotamur. Sic denique æque ac vos nativita- ονόμασιν ἐπισημαινόμενοι· προσέτι καὶ γενέσει καὶ tem ac mortem vita nostra sortitur. Sed enim ad φθορᾷ τὸν βίον ὡς οὕτως ὑμῖν διαμείβοντες· ταῖς δὲ animam quod spectat, grandi prorsus intervallo a γε τῆς ψυχῆς ἰδιώμασι, τῆς πρὸς ὑμᾶς ἐπιμιξίας vobis distamus; quippe qui neque vitæ aut morum μεγάλη χάσματι διειργόμεθα, μήτε τρόπων καὶ ἠθῶν similitudine, neque motuum aut studiorum aut ὁμοιότητι, μηδ' αὖ κινήσεων καὶ ὁρμῶν ἢ προειρέvoluntatuin ratione pares sumus. Constat ergo quod σεων ταυτότητ: συμφερόμενοι· ὅθεν εἰ γηΐνοις γνω si terrenis notis nosnet voluis demonstrare vellemus, ρίσμασιν ἑαυτοὺς ἐμφαίνειν ὑμῖν ἐπειρώμεθα, πρός re communi propriam obnuberemus. Nunc quia δηλον ὡς ἐν τῷ κοινῷ τὸ ἰδιάζον παρεκαλύπτομεν. puram vobis minimeque fucatam vitæ nostræ spe- Ἐπειδὴ δὲ καθαρὸν καὶ οὐ συγκεχυμένον τὸ τῶν ciem exhilare voluimus, quodine latet minimeque γνωρισμάτων εἶδος ὑμῖν ποιεῖσθαι διενοήθημεν, καὶ in propatulo est politiæ nostræ in lucem proferre, τὸ κρυπτὸν καὶ μὴ πρόχειρον τῆς καθ' ἡμᾶς πολι ut liquidam defacatamque cognitionem nostri ha- τείας διαφωτίσαι, ὡς ἂν τρανὴν καὶ διακεκριμένην beatis, haud aliter il agendum crat quain genui- τὴν περὶ ἡμῶν διάγνωσιν κατοπτεύσοιτε, οὐκ ἂν nis veritatis coloribus, eorum quæ in vita agimus ετέρως ἐδείχθημεν ἡ οὕτως ἐπαληθεύοντες, τὴν τῶν ac molimur, et quinam simus, imaginem vobis de- ἐν οἷς ζῶμεν καὶ κινούμεθα καὶ ἐσμέν, γυμνὴν ὑμῖν pingendo. Jam et vos ipsi nequaquam negabitis aniεἰκόνα διαταράξαντες. "Αλλως καὶ ὑμεῖς οὐκ ἂν mam deteriori corpori illigatam, tamen huic domi- αρνηθείητε τὴν ψυχὴν τῷ χείρονι συνδεδεμένην, ήγε pari ac molerari, ac suæ naturæ præstantia sub- μονεύειν τε καὶ κρατεῖν καὶ φύσεως ὑπεροχή φέρειν jectam sibi materiam pro suo libito regere quanτε καὶ ἄγειν τὸ ὑποχείριον, ἕως ἂν αὐτῆς σώζηται diu certe dignitatem suam conservat. Si quis igitur τὸ ἀξίωμα· ὡς εἴ τις μὴ τοῖς τοῦ κυριωτέρου μέρους Lou tam præcipua partis ornamentis gloriatur, σημάντροις εγκαλλωπίζεται, μικροπρεπῶς δὲ ὡς ἐπὶ quam obscuro carnis velo ceu re magna misere de- τεσι μεγίστοις μεγαλαυχεῖται τοῖς τῆς σαρκὸς προ lectatur, hic videtur stulto suffragio quod delerius καλύμμασι, ἔοικεν φαύλῃ τινὶ ψήφῳ τῷ χείρονι est eligere, et rem creatam honestati anteferre. προστιθέμενος, καὶ τὴν κτίσιν τοῦ καλοῦ παραιρούQuamobrem vobis persuasum volumus nos neque μενος. Γνῶτε τοίνυν ὡς οὐκ εἰκῇ τε καὶ παραλόγως temere, neque absurde, neque malitiose aut fraudu- οὐδὲ σε σοφισμένως και σκολιώς, καιρίως δὲ μᾶλλον lenter, sed tempestive admodum nostræ vitæ ratio- τῶν προσόντων ἡμῖν τοὺς χαρακτῆρας ἐν ταῖς ὑμε nem mentibus vestris quasi typo impressisse. Reli- τέραις διανοίαις ἀπετυπώσαμεν· ἀλλ᾽ εἰ δοκεῖ λοιπόν quum est, ut de religione nostra, prout minati estis, περὶ τῆς θρησκείας ώς ήδη περ ἐπειλήσατε, ποιή quæstionem aggrediamini; etenim nos parati sumus σοσθε τὴν ἐξέτασιν, ὡς ἡμεῖς ἔτοιμοι παντὶ τῷ ἐρων cuivis interroganti de spe nostra rationem reddere. › τῶντι περὶ τῆς ἐν ἡμῖν ἐλπίδος ἀπολογεῖσθαι.» 11. Ad haec judices respondebant: «Recte vos ea in pretio habetis, quorum nos quoque magnopere curam gerimus: verumtamen cur recenter lictum religionis genus, atque hanc dogmatum novitatem invebitis? Nam peregrina quædam nostris auribus obtruditis, avitam de diis sententiam ejicientes, sxculis. moribus, legibusque jamdiu firmatam. diis enim: aniversum hoc ex discordibus oppositisque partibus colligatur, ac lege veluti amicitiae et ordinis ad harmoniam consensumque compingitur, atque ad vitæ nostræ conservationem et securitatem. Quanam porro ratione ducti, tanto numero deorum omisso, tribus tantummodo et quidem ignotis Miis adheretis a vobis nuper confictis et fabricatis? Quod si trinitatem: llomero auctore nominare vobis licet, ιπ'. Τοὺς δὲ πρὸς ταῦτα εἰπεῖν, ὡς «Εὖ γε ὑμῖν μὴ παρέργως θεμένοις τὰ περὶ ὧν καὶ ἡμῖν λίαν ἐπιμελῶς διεσπούδασται· ἀλλὰ τὶς ὁ λόγος ὑμῖν τῆς περὶ τὴν θρησκείαν νεωτεροποιίας καὶ τῆς τῶν δογμάτων καινότητος; Ξενίζοντα γάρ τινα εἰσφέρετε εἰς τὰς ἀκοὰς ἡμῶν τὴν προγονικὴν δόξαν τῶν θεῶν παρωθούμενοι, χρόνῳ καὶ ἔθει καὶ νόμῳ κραταιω θεῖσαν· ὑφ᾽ ὧν καὶ τόδε τὸ πᾶν ἐξ ἀσυμφώνων καὶ ἀντιθέτων μερών συνδεῖται, καὶ συγκέκραται νόμι φιλίας καὶ τάξεως προς μίαν ἁρμονίαν καὶ σύμε πνοιαν, καὶ τῆς ἡμετέρας ζωής διαμονὴν καὶ ἀσφά λειαν· ἢ δι᾽ ὅντινα λόγον τοσαύτην ἀφθονίαν καταλ λοιπότες θεῶν, τρισὶ καὶ μόνοις καὶ ταῦτα ἀγνώστοις θεοῖς συνεκλείσθητε, καινῶς ὑφ' ὑμῶν ἀναπλασθεῖσι καὶ συντεθείσιν; Εἰ δὲ καὶ τριάδα παρ' Ομήρον λέγειν

40% ὑμῖν ἐξεγένετο κατὰ τὸ, τριχθὰ δὲ πάντα δέδασται, & juxta illud, trifariam cuncta distincta sunt, laut ἀλλ' οὐ διατέμνειν τὴν ποίησιν χρή, καὶ τὸ μὲν αὐτῆς ἐξανθίζεσθαι, τὸ δὲ τελείως ἀπορρίπτειν. γὰρ καὶ τοῖς ἡγεμονικωτέροις καὶ οἱονεὶ κορυφαίοις ὥς τισι πρώταις αιτίαις ὁ ποιητὴς τὰς τοῦ παντὸς ἀρχὰς ἀπεκλήρωσεν, οὐ μὴν τοὺς συνεπιμελητάς ἀποκηρύττει θεούς, ἀλλὰ δι' ὅλη αὐτοῦ τῆς ποιήσεως καὶ κοινῇ διασκεπτομένους περὶ τῶν πρακτέων εἰσάγει, καὶ συνευωχουμένους, καὶ συνδιέποντας, καὶ προπολεμοῦντας καὶ συμμαχοῦντας, καὶ πάντα πράττοντας, δι' ὧν ἂν τις αὐτοὺς θεοὺς μεγίστου; Αγήσοιτο, προνοίᾳ τὴν κτίσιν διακοσμούντας καὶ διατάττοντας· οῦς ἅπαντας ὁμοίως προσίεσθαι δεῖ, καὶ ταῖς τιμαῖς ἡμᾶς ἐκμειλίσσεσθαι. Τῆς τοίνυν κατεχούσης πλάνης καθάπερ λύμης ἀπαλλαγέντες, μεταμάθετε, τὸ καλὸν φωτιζόμενοι τὴν διάνοιαν, καὶ πείθεσθε συμβουλεύουσιν· ἔτι γὰρ ὑμῶν φειδόμεθα, καὶ τῆς ἀνοίας οἰκτείρομεν· διὸ καὶ ἐπιεικέστερον πῶς ποιούμεθα τὸν διάλογον, τὸν ὄγκον τῆς ἀρχικῆς εξουσίας κατατιθέμενοι, καὶ παιδαγωγού τρόπῳ παιδεύειν ὑμᾶς πρὸς τὸ συμφέρον εκβιαζόμενοι.» β'. ι Καὶ πῶς ἂν δειχθείητε, πρὸς ταῦτα τοὺς ἀθλητὰς ὑποκρίνασθαι, φιλότεχνοί τε καὶ ἀρχικοί, μὴ τοιούτοις ἡμᾶς λόγοις δαψιλῶς ἐκτρέφοντές τε καὶ ἐκπαιδεύοντες; Οἴ γε περὶ τῶν μεγίστων οὕτω διανοεῖσθε λίαν μεγαλοπρεπῶς καὶ ἐνδόξως, ὡς παιδαγωγού τινος ἀληθῶς δεῖσθαι μάστιξιν ἡμᾶς ἐπιστρέ φοντος· καὶ τοῦτο δὲ ὡς χαρίεν ὑμῶν καὶ φιλάνθρωπου, ὅτι μὴ πρὸς ὀργὴν, πράως δὲ ἡμῖν διαλέγεσθε. Ἐπεὶ δὲ τοῦτο ούτωσι μέχρι παντὸς ἀκέραιον φυλάττοιτε τὴν ὑπόσχεσιν, καὶ οὐδέ τι πάθος ἐπιπροσθεί, δεύρο ἅμα συνεξετάσωμεν περὶ τῶν Εγαν σπουδαιοτάτων τε καὶ καιρίων, ὥσπερ ἐν σταθμῷ τινι καὶ ζυγῷ, τους λόγους ποιούμενοι· καὶ τὸ βέπον νικήσειεν, καὶ μετὰ τοῦ νικῶντος γενώμεθα. Καὶ πρῶτον, εἰ δοκεῖ, περὶ τῆς κατὰ τὴν θρησκείαν ἀρχαιότητος διαλάβωμεν. idcirco oportet universum hoc secare, et ejus quidem partem pra·libare, reliquam prorsus abjicere. Etsi enim nonnullis principalibus et quasi coryplaeis, ceu quibusdam primis causis, mundi imperium poeta auribuit, minime tamen reliquos deos a rerum cura excludit; imo vero toto suo pocinale, et una de rebus agendis deliberantes inducit, et convivantes, simulque gubernantes, et in bello propugnantes, et opem ferentes, cunctaque agentes ob quæ maximos esse deos credere oportet, creatisque rebus providentia sua ac regimine consulentes; quos idcirco ambire necesse est, et oblatis honoribus propitios facere. Quapropter errorem, vestrum, veri honestique lumine neutes vestras purgates, tanquam pestem quamdam expellentes, de discite, nobisque suadentilus auscultate, Adhuc enim vobis parcimus, insauis vestri misei ti; ideoque et huma niter vobiscum confabulamur, deposito imperative dignitatis tumore, et parlagogi ritu ad ea quæ vobis sunt utilia compellimus.» 12. Atqui, respoulerunt martyres, qui fieri potest ut benivolorum parentum ac magistratuum loco liabeamini, nisi dignis nos hoc nomine doctrinis imbuatis apprime atque erudiatis? Qui interim in re maxima, adeo de vobis magnifice et gloriose sentitis, ut dari, benigneque et humaniter agere putatis, quod vere tanquam a pædagogo nos oporteat a vobis emennon iracunde sed mansuete nos alloquimini. Jam vero quoniam huc usque promissum hoc inviolatum servastis, neque ulla animi perturbatione movemini, age, nunc simul dispiciamus de re gravissima et momenti maximi, tanquam in statera quadamı sermonem librantes, quæ ubivis inclinaverit victoriam pariet, uosque ipsi victorem sequemur. In primis igitur, si vobis placet, de religionis antiquiιγ.. Ὁ μὲν ἡμέτερος λόγος τὸν πρῶτον ἄνθρωπον παραδίδωσι τὴν περὶ τοῦ ὄντος δόξαν ἐκδιδαχθέντα Θεόθεν θεολογικώτατον γενέσθαι καὶ γνωστικώτατον. Τοῦτον ἐπιβουλῇ καὶ φθόνῳ τοῦ πονηροῦ τῆς ὑψηλῆς θεωρίας ἀπωλεσθήσαντα, καὶ πρὸς τὸ γεῶδες ἀπο νεύσαντα φρόνημα, πρὸς μὲν τὴν κατὰ νοῦν ἰσχνοτάτην τε καὶ εἰλικρινή εποψίαν ἀμβλυωπῆσαι, πα χεῖαν δέ τινα νεφέλην αὐτοῦ τῆς τῶν καλῶν ἀ-D μνημοσύνης κατασκιάσαι· καὶ οὕτως τὰς φωτοειδείς ὄψεις ἀποβαλόντα, τῆς ἐν παραδείσῳ λαμπρᾶς ἔξω στῆναι διατριβής. Ἐντεῦθεν τοῖς ἐκγόνοις ἀμυδρό τερόν τε καὶ ἀδιάκριτον τὸ φῶς τῆς θεολογικής ἀκτῖνος, ὡς διά τινος κλειθρίας ἐπηύγασεν. 'Αβραάμ δὲ καλούμενον οὕτω τὸν ἡμέτερον πρόγονον σοφίας έρωτι διαπρέποντα, καὶ πολλῇ μὲν τῇ ζητήσει, πλείον: δὲ τῇ πίστει κατὰ τὸ ἐφικτὸν ἐν περιλήψει τῶν τελεωτέρων γενόμενον, καὶ τοὺς περὶ τῆς Τριάδος καὶ τῆς σεπτῆς ἡμῶν θρησκείας μυηθῆναι λόγους σαφέστερόν τε καὶ διαυγέστερον· ᾧ τῇ συν (Iliad. 1 363.) tate tractemus. 43. ‹ Nostra igitur doctrina tradit primum hominem, de Entis exsistentia divinitus edoctum, et sumnium theologum et sapientia plenum exstitisse; hunc tamen insidiis invidiaque diaboli a suæ scientiæ sublimitate depulsum, atque ad terrenas cogitationes dejectum, mentis acumen subtilissimum et purissimum seusisse hebetatum, crassam vero guamdamn nebulam sibi circumpositam quæ honesti oblivionen induceret, atque ita, claro lumine anisso, de splendido paradisi labitaculo fuisse ejectum; ex eo tempore nepotibus quidemn fonnisi subobscuram et indistinctam theologici radii lucem, tanquam per transennan, splendescere solitam; cæteroqui Abrahamum progenitorem nostrum, sapientia amore præstantem, multa quidem meditatione ac majore fide, quantum licuit, sublimiorum rerum notitiam comprehendisse, atque ipsis Trinitatis sanctique nostri cultus mysteriis manifestius et clarius fuisse initiatum: cui demum intellectu sua

$25 ad majora tendenti, et res divinas studiosius labe- έπει πρὸς τὸ μεῖζον προκόπτοντι, καὶ φιλοπονώτε riosiusque scrutanti, mysterium quoque unius de Trinitate personæ, Dei scilicet Verbi posterioribus sæculis incarnati, symbolice præostensum est. Post illum Moyses ad Dei visionem dignanter admissus, a quo scriptam legem accepit, Entis notitiam populo expressius imperitus est; exinque id lumen pau1alim dimanans crevit, donec Patris Filius nobiscum in carne versans salutem in terris patravit; a quo fidei accurate perfectionem habemus, ita ut haud jam in umbris atque imaginibus, sed revelata facie gloriam Domini speculemur. Sic igitur nobis prænuntiata fuit veritatis doctrina, quæ temporis vetustate mythicas vestras opiniones superat. Etenim Abrahamus circa Nini tempora inclaruit; Mosses autem regnante apud Sicyonios Orthopolide, qui ante Cecropem dypigem exstitit. Vester autem ille hominum deorumque pater Jupiter ab ipso Cecrope factus est deus; ex eoque deinceps reliquus vobis deorum grex propagatus fuit; atque Hii calamitates, et Homericæ poeseos cæcitas ortum habuerunt; lapidesque et ligna affatim in deos transforinata sunt, et speciem quamlibet pro artificum ingenio et voluntate induerunt. Quidni igitur constanti et temporum auctoritate subnixæ religioni nomina vestra datis, et belluinis sepositis opinionibus, evidentem veritatem amplectimini? › τῇ ἁπλανεῖ καὶ χρόνῳ προκεκηρυγμένη πίστει τοῖς ὁμολογουμένοις προσέχοντες; ο ρον περὶ τὴν τῶν θείων έρευναν ἐγκειμένῳ, καὶ τῆς κατὰ τὸν ἕνα τῆς αὐτῆς Τριάδος Θεόν Λόγον χρόνος ὕστερον γενομένης οἰκονομίας τὸ παράδοξον συμβο λικῶς προϋπεδείχθη μυστήριον. Μεθ᾿ ἐν Μωϋσῆς θεοπτίας ἀξιωθεῖς, καὶ νόμους ἐν γράμμασιν ειληφώς, τῷ λαῷ τὴν περὶ τοῦ ὄντος γνώσιν ἐξήστραψεν ἐκτυπώτερον, ἀφ᾽ οὗ καὶ ἡ ἔλλαμψις κατά βραχύ προς τὸ μεῖζον ὁδοποιουμένη προέβαινεν· μέχρις ἂν ἡμῖν ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς ὁμιλήσας διὰ σακρός, τὴν ἐπὶ γῆς σωτηρίαν εἰργάσατο· παρ' οὗ τὸ ἐντελὲς τῆς ἀκριβούς κατέχομεν πίστεως, οὐκέτι μὲν ἐν σκιαῖ; καὶ ἰνδάλμασιν, ἀνακεκαλυμμένῳ δὲ προσώπῳ τὴν δόξαν Κυρίου κατοπτριζόμενοι. Οὕτως οὖν ἡμῖν προκατήγγελτο τῆς ἀληθείας τὸ κήρυγμα χρόνου πρεσβείοις τῶν μυθικῶν ὑμῶν δοξῶν ὑπερκείμενον· είπερ ᾽Αβραὰμ μὲν κατὰ τοὺς Νίνου χρόνους διέλαμε πεν· καὶ Μωϋσῆς κατὰ τὴν Σικυωνίων ἀρχὴν ήγεμονεύοντος Ορθοπόλιδος, ὃς τοῦ λεγομένου δυ φυούς προήκμαζε Κέκροπος· ὁ δὲ καθ' ὑμᾶς πάντων πατὴρ ἀνδρῶν τε θεῶν τε Ζεὺς ὑπ' αὐτοῦ Κέκροπος δημιουργήθη θεός ἐξ ἐκείνου τε λοιπὸν ἐφ᾽ ἑξῆς αἱ τῶν ἄλλων ὑμῖν θεῶν ἀγέλαι συνέστησαν· καὶ τά τε ἐν Ἰλίῳ κακά, καὶ ἡ τῆς Ομηρικής ποιήσεως διέκυψε πήρωτες· λίθοι τε καὶ ξύλα θεοὶ πλουσίως διεμορφώθησαν πρὸς πᾶσαν ἐξεικασθέντα τῶν δημιουργησάντων ἐπίνοιάν τε καὶ βούλησιν. Τί οὖν με προστίθεσθε, την κτηνώδη δόξαν κατατιθέμενοι, καὶ 14. • Undenam vero, dixerunt judices, dictorum vestrorum deprometis demonstrationes? Partim quidem, responderunt martyres, ex sacris apud nos Libris, partim etiam ex multis de vestro numero historicis, scriptoribus, atque philosophis rei veritatem possumus confirmare. Eupolemus enim et Artabanus, Demetrius atque Porphyrius, aliique plurimi, quos ob nimiam multitudinem prætermittimus, Moysis antiquitati testimonium dant. Ne igitur, ad imaginem Dei creati et liberi arbitrii douo exornati, ad irrationalem mentem declinemus, neque more porcorum conversi, purorum fontium gratiam vitemus, in luto autem et materiali errore volutemur, deteriora secuti. Turpe enim revera est et valde absurdum atque faluum, naturam mente et anima præditam, rationis munere ornatam, totque virtutum privilegiis abundantem, in ære et lignis spem suæ vitæ fundare, et cum calcala pedibus servaque materia quodammodo lapidem fieri per mentis suæ impetus brutos. › 45. ‹ Ergone vos, dixerunt judices, existimatis Hæc omnino consonant cum secundo libro Chronici Eusebiani. Apud Eusebium, Præp. evang., 1x, 26, 27, 29; et x. 11. Totus subsequens tractus, a uobis virgulis distinctus, exstat citatus in concilio t Niceno, anno 788 celebrato, act. 5, ed. Labbei, t. VII, pag. 575 bis verbis: Κωνσταντίνου διακόνου καὶ χαρτο φύλακος τῆς ἁγιωτάτης τοῦ Θεοῦ μεγάλης εκκλησίας ιδ. ι Καὶ πόθεν, ἔφησαν οἱ δικάζοντες, τὰς περὶ τῶν εἰρημένων ἀποδείξεις παρέξετε; Τοῦτο μὲν ἐκ τῶν ἱερῶν ἡμῶν Βίβλων, εἶπον οἱ ἀθληταί, τοῦτο δὲ καὶ ἐκ πολλῶν τῶν καθ᾽ ὑμᾶς ἱστορικῶν τε καὶ συγγραφέων καὶ φιλοσόφων πρὸς τὸ ἀληθὲς συνιστάμεθα· Εὐπόλεμός τε γὰρ καὶ 'Αρταβάνος, πρὸς δὲ καὶ Δημήτριος καὶ Πορφύριος, καὶ ἕτερος πλεῖστοι, οὓς διὰ τὸ πλῆθος παρήκαμεν, τῇ Μωϋσέως ἐν χρόνοις προσεμαρτύρησαν ἀρχαιότητι Μὴ οὖν κατ' εἰκόνα κτισθέντες Θεοῦ, καὶ τῷ τοῦ αὐτεξουσίου δώρῳ φιλοτιμούμενοι πρὸς ἀλογίαν ἐκπίπτωμεν, καὶ δίκην συῶν συστρεφόμενοι, τὴν μὲν τῶν καθαρών ναμάτων χάριν ἀποτειώμεθα, βορβόρῳ δὲ καὶ ἐλύϊ πλάνης εγκαλινδούμεθα, τὸ βέλτιον οὐχ αἱρούμενοι· καὶ γὰρ αἰσχρὸν ἀληθῶς καὶ λίαν ἄτοπον καὶ ἀνόητον, τὴν ἔννουν φύσιν καὶ ἔμψυχον, λόγῳ τε τιμηθεῖσαν, καὶ ἀρετῶν τοσούτοις πλεονεκτήμασι, χαλκῷ καὶ λίθοις τὰς ἐλπίδας τῆς ζωῆς ἐπιτρίβειν, καὶ πρὸς τὴν πεπατημένην καὶ δούλην ὕλην ἀποπετροῦσθαι ταῖς ἀναισθήτοις τῆς διανοίας ὁρμαῖς.» ιε'. < Εἶτα οἴεσθε γὰρ, ὦ οὗτοι, ἔφησαν οι διΚωνσταντινουπόλεως εἰς πάντας τους Αγίους μάρτυς ρας, οὗ ἡ ἀρχή· Δἱ μὲν Χριστοῦ πανηγύρεις. Είτα οἴεσθε, ὦ οὗτοι, ἔφησαν οι δικάζοντες, ὡς ἐν χαλκώ καὶ λίθοις τὴν σωτηρίαν ποιούμεθα etc. Ergo scripior, cujus sæculo octavo citatur a generali synodo auctoritas, sæculo saltein uno vel fortasse duobus antiquior credendus est. Igitur sæculi sexti vel septimi scriptum edimus, non genuinum tantummodo, sed eximio testimonio munitum.

· κάζοντες, ὡς ἐν χαλκῷ καὶ λίθοις τὴν σωτηρίαν ' nos ab ære et lignis salutem exspectare, et non • ποιούμεθα, οὐχὶ δὲ πρός τινα δύναμιν προνοητικήν • τε καὶ συνεκτικὴν ἀποβλέπωμεν, παρ' ἧς τὰ κάλ- • λιστα ἡμῖν περιγίνεται;» «Καὶ πῶς πλάσται καὶ • λιθουργοί, οι μάρτυρες ἔφησαν, ἀγαλμάτων πλῆθος • κατασκευάζουσι, ποικίλαις μορφαίς διασχηματί • ζοντες, καὶ τοῖς ναοῖς προσηλοῦσιν; Ὑμεῖς δὲ • Ουσίας ταῦτα γεραίρετε, τὴν τῶν ἀπόρων λύσιν • παρ' αὐτῶν ἐξαιτούμενοι; Τί δὲ καὶ παρ' ὑμῖν οἱ • τύραννοι διεξήλθον; Ο φατὶ θεῖον, ἐν εἰκόσιν οὐχ · ἐγχαράττεται; Πῶς οὖν ἡμῖν διαλοιδορείσθε δεισι- · δαιμονέστερον, ἐφ᾽ ὁμοίαις πράξεσιν διακείμενοι; • Οὐκοῦν ἐπείπερ ἡμῖν, ὦ δικασταί, τοῖς εὐεξελέγ «κτοις ψόγοις τὴν τῶν εἰκόνων γραφήν παραρτύετε, · φέρε, τῆς περὶ τοῦτο πλάνης καὶ ἀμφιβολίας ὑμᾶς • ἀπαλλάξωμεν. ις'. «Οὐ γὰρ τὸ θεῖον ἁπλοῦν ὑπάρχον καὶ ἄλη • στον μορφαίς τισι καὶ σχήμασιν ἀπεικάζομεν, οὔτε • πηρῷ καὶ ξύλοις τὴν ὑπερούσιον καὶ προάναρχον • οὐσίαν τιμήν ἡμεῖς διεγνώκαμεν· ἀλλ᾽ ἐπὶ τοῦ • πρώτου καταπαλαισθέντος ἀνθρώπου διὰ τῆς πα · ραβάσεως καὶ τῆς καθελούσης αποστατικής θρα • συνομένης δυνάμεως, ἡ φύσις ἐδεῖτο τοῦ ἀνα- • στήσοντο;· οὐ γὰρ οἷά τε ἦν ἐξ ἑαυτῆς κάτω • κειμένη τὴν ἧτταν ἀναπλάσαι τε καὶ ἀνακαλέσα- • σθαι, τοῦ ἐχθροῦ τῷ πτώματι ἐπεμβαίνοντος· οὔτε · μὲν εἰκὸς ὑπῆρχεν μὴ ἐπὶ δευτέροις παλαίσμασι • τῆς νίκης τὸν τύραννον ἐκτινάξασθαι· αὐτὸς ὁ • Δημιουργός τοῦ οἰκείου ποιήματος, ὁ τῆς Τριάδος • εἷς, ὁ Θεὸς Λόγος, ὥσπερ οὐ τῇ πλάσει πάλαι • τῆς φύσεως υπουργόν τινα παρεστήσατο, οὕτως οὐδὲ νῦν τὴν εἰκόνα φθαρείσαν ἀνανεούμενος, ἄλλῳ τὴν ἀνάκτησιν ἐνεχείρισεν, ἀλλ᾽ αὐτουργῷ δυνάμει χρησάμενος, τοὺς ὑπὲρ ἡμῶν ἀγῶνας ἀνθρωπικῶς • ἀνεδέξατο· τοῦτο γὰρ ἦν πως οἰκεῖον Θεῷ καταλο • λήλως τῷ ἀγωνίσματι διαπράξασθαι. Ἐπειδὴ δὲ • πᾶς ὁ ἀγωνιζόμενος τρισί τρόποις ἢ ἐνί γε τού • των ὑπερμάχεται τὸν ἀντίπαλον, ἡ γὰρ ἀπάτῃ, ἢ ο νόμῳ, ή τυραννίδι, τοὺς μὲν δύο παντελῶς ἐπαφεὶς • ὡς ἀχρήστους καὶ οὐκ οἰκείους, οὔτε μὲν τοῖς • δι᾽ οἷς ὁ ἀγὼν λυσιτελείς τε καὶ ὠφελίμους ὁ • ἡμέτερος πρόμαχος, ή τε γὰρ ἀπάτη διεψευσμένην ἔχει τὴν νίκην φαύλως τὸν ἀνταγωνιστὴν ἀνατρά ο πούσα, ή τε τυραννίς παραλόγῳ βίμ κρατεῖ, μὴ • ἐξ ἴσου ποιουμένη τὴν συμπλοκήν· τὸν δὲ λοιπὸν • ἐγκρίνας τῶν τρόπων, ἐπὶ τὴν κατὰ νόμον πάλην • ἐχώρησε· καὶ σάρκα λαβὼν ἐκ τοῦ πεσόντος φυ- • ράματος, έψυχωμένην ψυχῇ λογικῇ τε καὶ νοερᾷ, • μείνας ὅπερ ἦν, καὶ τῶν ἑαυτοῦ μὴ ἐκστὰς, πάντα • γίνεται, πλὴν τῆς ἁμαρτίας, ὅσα καὶ ἐξ ὧνπερ ὁ • ἄνθρωπος· καὶ μήτε δοκήσει τὴ σάρξ φανῆναι ο σχηματισάμενος,» μήτε γυμνῇ τῇ θεότητε συμμίξας τῷ πονηρῷ· τὸ μὴν γὰρ ἀπατηλόν τε καὶ ἄτολμον, τὸ δὲ τυραννικόν τε καὶ βίαιον· οὐκ ἄλλως * τῇ ηττημένη φύσει δικαιοσύνης περιουσίῳ, τὸν ἀπάτῃ καθελόντα διαχειρίσατο, πρότερον διὰ πασών τῶν ἀνθρωπίνων ἐκτὸς ἁμαρτίας παθῶν, ὧν ἡ κακία Abhinc usque ad επιστώσατο omittuntur reliqua in synodo, interposita admonitione xal • potius ad providam quamdam et quæ cuncta ‹ continet vim spectare, a qua optima quæque nobis • proveniunt? Cur itaque, responderunt martyres, • plastæ ac statuarii signorum multitudinem ela- ‹ boraut, variis figuris conformatorum, eaque in ‹ fanis constituunt? Vos autem cur eadem sacri- • ficiis colitis, atque ab iis dubiorum solutionem • postulatis? Quid autem tyranni vestri perse- • quuntur? Deitas, quam dicitis, nonne imagini- ‹ bus exprimitur? Cur ergo nobis tam acerbe convi- ● ciamini, qui in iisdem actibus versamiui? Quia ‹ igitur nobis, o judices, criminationibus facile • refutandis, de imaginibus accusationem infertis, ‹ age, ab hoc quoque errore et ambiguitate vos • eripiamus. ● 16. Nos deitatem, quæ simplex est et incompre- ‹ bensibilis, nequaquam certis formis aut liguris ‹ expressam volumus, neque cera aut lignis • supersubstantialem et sine initio substantiam • honorandam censemus; sed quia primo, bonini ‹ ab apostatica audacique potentia per suum • lapsum devicto, opus erat adjutore qui erige- ‹ ret (neque enim jacens natura per se ipsa refor- ‹ maro semet poterat atque instaurare, inimico suo ‹ sibi incumbente, cujus tyrannidem nonnisi secundo ● certamine depelli æquum erat), ipse Creator, unus • de Trinitate Deus Verbum, sicuti olim creaturæ • plasmati conâciendo nullum adjutorem habue- ‹ rat; ita ne, nunc quidem cum corruptam ima- ‹ ginem instauraturus erat, cuivis alii hanc repa- ‹ rationem commisit, sed sua potentia operante ‹ usus, certamen pro nobis in humana forma ‹ suscepit. Hoc enim conveniens quodammedo ‹ erat Deo, ut certamen ex æquo cum boste pa- • traret. Quoniam vero omnis certator tribus modis, ‹ aut uno ex his vincere solet adversarium, vel 4 fraude scilicet vel lege vel tyrannide; propu- • gnator noster, primo quidem postremoque prorsus ‹ omissis, utpote ineptis nec sibi idoneis, nec illis «ipsis pro quibus agon flebat utilibus aut profi - ‹ cuis (nam et fraus falsam victoriam parit, dum ‹ improbo modo adversarium superat; tyrannis • autem irrationali vi vincit, dum sine æquitate ‹ luctam init), reliquum modum præoptans, certa- ‹ men legitimo jure patrandum delegit; sumens- • que de lapsa natura carnem, rationali et intel- • ligente anima præditam, manens quod erat, et ‹ nibil proprium amittens, omnia in se recepit, • excepto peccato, quæ hominis naturam consti- ‹ tuunt; neque phantastice in carne apparuit,, neque simplici cum divinitate diabolum expugnavit (illud enim, dolosum fuisset et quasi timidum, boc vero tyrannicum et violentum), haud aliter quam lapsa natura indutus, summo justitiæ juro eum qui dolo vicerat vicit, primo quidem per omnes, absque peccato, humanas passiones, quarum μετ' ὀλίγα, et post pauca. Tum sequitur, ut infra (col. 500 Δ), τοῦτον τοιγαροῦν, εἰς.

mater malitia est, naturali lege incedens superna- μήτηρ ἐγένετο, νόμῳ φύσεως ὁδεύσας ὑπερφυώς, taraliter, per famem dico, et per sitim, per labo- πείνης φαμὲν καὶ δίψης, κόπων τε, καὶ δακρύων, καὶ res, lacrymas, sudores, agoniam, et vulnera, ιδρώτων, καὶ ἀγωνίας, καὶ μωλώπων, καὶ φθορᾶς, fragilitatem denique corporis atque obitum; nempo καὶ θανάτου· ὡς ἂν ἐν αὐτῷ προσπίπτοντα ταχέως έξα ut hæc in se incidentia cito destrueret, veluti arte φανίζοιτο, καθάπερ ἐν χωνείς πᾶν τὸν περιττὸν καὶ fusoria omnne supervacuum et spurium excoquitur, μὴ δόκιμον, καὶ τὸ γένος βύπου παντὸς ἐκκαθαίροιτο, et hominum generi omnem maculam abstergeret, καὶ μένοι ὅπερ ἦν πρὸ τοῦ πτώματος. Ἐπὶ πᾶσιν atque in eum, quein ante casum habuit, statum ἐκ τῶν νεκρῶν ἀναστὰς καὶ εἰς οὐρανοὺς ἀνελθών, restitueret. Postremo ex mortuis resurgens et in αὖθις τε κριτής ἥξειν ἐπαγγειλάμενος, τὸ ἀσφαλὲς cœlum conscendens, denuo se judicem venturum τῆς τῶν σωμάτων εγέρσεως, καὶ τῆς κατὰ τὴν φύσιν denuntians, certam corporum resurrectionem, et διηνεκούς ἀφθαρσίας ἐντεῦθεν ἡμῖν ἐπιστώσατο. perpetuam ejusdem naturæ imputribilitatem hinc • Τοῦτον τοιγαροῦν ἐν ᾧ παρεδείχθη μορφῇ καὶ τοῖς nobis effecit. ‹llunc itaque secundum illam in • ἀνθρώποις συνανεστράφη, τοῖς πίναξιν ἐπιγράφο ‹ qua apparuit formam, et in qua cum hominibus • μεν, ὑπόμνησιν τῆς δι' αὐτοῦ σωτηρίας τὸν θεῖον ⚫ versatus est, nos imaginibus repræsentamus, • τύπον ποιούμενοι· καὶ οὐ καθ' ὑμᾶς ποικίλας • memoriam patratæ ab eo salutis boc divino typo · εἰδέας παράγοντες, καὶ σχήματα κατὰ τὸ δοκοῦν ‹ refricantes; non autem, ut vos facitis, varias ο διαγλύφοντες. Ὁ μὲν γὰρ ὑπηνήτης ὑμῖν . formas oculis obtrudentes, Gigurasve pro libito Θεός, ὁ δὲ θηλύμορφος, καὶ ἡμίανδρος· καὶ ὁ μὲν 4 confingentes. Apud vos enim alius est barbatus παρηβηκὼς καὶ τὴν ὥραν ἀπολιπών, ὁ δὲ τὴν ὄψιν deus, alius femineus, alius hermaphroditas, alius φέρων ἀκμάζουσαν· καὶ ὅλως πολυειδεῖς καὶ διάφοροι jam provectus et juventutem prætergressus, alins τῶν θεῶν ὑμῖν εἰκόνες ἐπινενόηνται· πόθεν τοίνυν aspectu adhuc florenti, atque, ut summatim dica- λαβόντες οὕτω τοιαῦτα γράφειν ἐδοκιμάσατε; mus, multiformes ac diversæ a vobis deorum imagines excogitatæ fuerunt. Undenam porro has ita esse pingendas didicistis? ! 17. 1 Etsi deorum form, responderunt judices, variare in imaginum specie solent, attamen divinior quædam nobis tradita doctrina est, quæ ad vcriorem sublimemque mentes nostras theoriam elevat, atque ad archetypum ducit, neque nos sinit ad materiæ vilitatem trituramque dejici atque dispergi, aut colorum varietati inhærere. Sed hanc doctrinam vobis pandere profanis et alienis neque fas neque pium est: verum si initiari et consortes fieri sacrorum noɛtrorum ausitis, cuneta vobis revelabimus, nibilque arcanum habebimus. Nam quod alium quidem seniorem, alium vero juniorem eſſingimus, par vobis sententia est, qui Patrem Filtumque appellatis: constat enim parentem et intelligi et esse ante suum natum. › ιζ. ο 'Αλλ' εἰ καὶ τὰς μορφὰς τῶν θεῶν, ἔφησαν οι δικάζοντες, διαφόρους είναι συμβέβηκε, κατὰ τὴν τῶν εἰκόνων παράδειξιν, αλλά τις λόγος ἡμῖν θειότε ρος παραδίδοται πρός τινα θεωρίαν ἀκραιφνή τε καὶ ὑψηλὴν ἀναβιβάζων ἡμῶν τὴν διάνοιαν, καὶ συνάγων πρὸς τὸ ἀρχέτυπον, καὶ οὐκ ἐῶν πρὸς τὸ τῆς ὕλης εὐτελές τε καὶ μεριστὴν κατάγεσθαι καὶ διασκεδάννυσθαι, ἢ τοῖς τῶν χρωμάτων εναπομένειν ποικίλ μασιν, ὧν ἐξηγεῖσθαι ὑμῖν ἀμνήτοις οὖσιν καὶ ἀλ λοτρίοις, οὐκ εὐαγές οὐδὲ ὅσιον· ἀλλ᾽ εἰ μύσται καὶ θιασώται τῶν ἡμετέρων γενέσθαι προθυμηθείητε, πᾶν ἐμφανίζομεν ὑμῖν, οὐκ ἀποκρυπτόμενοι το ἀπόρθητον· περὶ γὰρ τοῦτον μὲν πρεσβύτερον, τὸν δὲ νεώτερον ἐμφαίνειν θεόν, τοῦτο καὶ ὑμῖν συνδοκεί, Πατέρα καὶ Υἱὸν ὀνομάζουσι· πρόδηλον γὰρ ὡς ὁ γενιῶν τοῦ γεννήματος προεπινοεῖται καὶ προ πεστιν. της. Έστω ταῦτα, ἔφησαν οἱ ἀθληταί, καὶ καθ' ὑμᾶς οἱ ἀνθρωποειδεῖς θεοὶ ἐν ὑπονοίαις καὶ τροπαῖς 18. Esto hæc, dixerunt martyres, ut ex vestra quoque sententia dii per tropum atque plantasiam humana figura exhibeantur, et symbolic repre- ἀναγέσθωσαν, και συμβολικῶς εἰκάσθωσαν· πῶς sententur. Verumenimvero cur cynocephalus fingitur deus, et corniger, et paniscus, et semifer, et hermaphroditus, cum rerum divinarum ideas, etiam sensiles, oporteat esse diguitate plenas, nisi forte volumus in salutis speratæ summa periclitari? Vere enim impium, et rationalium hominum minime proprium, turpibus symbolis Deum designare, el caninum aspectum primæ meliorique natura imponere, et adversus providentiam latrare. Tum vero seniorem ac juniorem deum dicerc, delestabile nobis est; id enim temporalium creatuSequens particula recitata fuit pariter in conc. Nicano ut, loc. cit. ut diximus. Similia feṛe dicuntur de singulis ethnicorum δ' ἂν κυνοπρόσωπος αλληγορηθείη Θεός, ή περαστά μας, καὶ τραγοσκελής, καὶ μιξόθηρ, καὶ τὴν φύσιν ἀμφίβολος δέον μεγαλοπρεπεῖς καὶ τὰς κατ' αἴσθησιν περιλήψεις τῶν θειοτέρων ὑπάρχειν, εἴπερ μὴ μέλλοιμεν περὶ τὸ τῆς ἐλπίδος ἀκρότατον δια σφάλλεσθαι; Ασεβές γὰρ ὄντως, καὶ οὐ λογικῶν οἰκεῖον ἀνδρῶν, δι' αἰσχρῶν συμβόλων τὸ θεῖον χαρακτηρίζειν, καὶ κυνώδεις ἐμφάσεις ἐφαρμόζειν τῇ πρώτῃ φύσει καὶ κρείττονι, καὶ τῆς προνοίας καθ. υλακτεῖν· πρεσβύτερον δὲ θεὸν καὶ νεώτερον λέγειν παραιτητέον ἡμῖν· τῶν γὰρ ποιημάτων ταῦτα τῶν diis a martyre Chrysautho in Actis ejus a Varino et Armenio conscriptis, apud Surium ad diem 25 Octobr., t. V, p. 1049-1050.

ἐν χρόνῳ· ἀνάρχῳ δὲ φύσει καὶ ἀϊδίῳ τούτων οὐδὲν rarum proprium. Nature auten: initio carcntil sem μέτεστιν ὡς ὁ ἡμέτερος λόγος· ἐπέκεινα γὰρ τὸ Θείον χρόνου παντὸς καὶ ἀρχῆς καὶ πάσης τῆς νομ μένης ἐν τοῖς κτίσμασιν ιδιότητος, εἰ καὶ κλήσεσιν ἀνθρωπικεῖς οἱ καιρίως τοῦτο κατονομάζομεν, φύ σεως ἀσθενείᾳ καὶ ταπεινότητι· οὔτε οὖν Πατὴρ Υἱοῦ δίχα, οὔτε Υιός Πατρός, ἐπινοηθήσεται κατά τους πρέποντας λόγους καὶ ἀψευδεῖς, ὥσπερ οὐδὲ πυρ λαμπηδόνος, οὐδ' ἥλιος ἀκτῖνος· ἵν᾿ ὡς ἐν εἰκόνι βραχείᾳ καὶ πόρρω διεστηκυία κατὰ τὸ ἐγχωροῦν τὰ ὑπὲρ ἔννοιαν κατοπτεύσωμεν, ιθ. Αναρχον τοιγαροῦν τὸν Πατέρα δοξάζοντες, σύναρχον ὁμολογοῦμεν καὶ τὸν γεννηθέντα Υιόν, καὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐ γὰρ ἦν εἰκι; καθορᾶσθαι Λόγου καὶ Πνεύματος το Θεῖον ἐστερημένον. Ταῦτα δὲ μὴ ἄλλως είναι δυνά μεῖς ἐν αὐτῷ διαῤῥεούσας, καὶ καθάπερ ἐφ' ἡμῖν λυομένας, ἀλλ᾽ ἐν ὑπάρξει πιστεύεσθαι, καὶ διακε κριμένως μὲν ἀφορίζεσθαι τοῖς ὑποστατικοῖς ἰδιώ μασιν, ἡνωμένω; δὲ προσκυνεῖσθαι μιᾷ τῇ φύσει τε καὶ θεότητι· οὐδὲ γὰρ ἐπὶ τῆς ἁπλῆς οὐσίας καὶ ἀσυνθέτου, καὶ κατὰ μηδένα λόγον δεχομένης τροπήν, πρὸς τὸ αἴτιον τὸ γεννητὸν ἀλλοιῶσθαι, ἢ τὸ ἐκπορευτὸν εἴποι τις σωφρονῶν· οὐ γὰρ ετεροφυές τι καθ᾽ ὀντιναοῦν τρόπον εἰς ἑαυτὸ παντελῶς παραδέ ξεται τὸ ἁπλοῦν· ἡ γὰρ ἂν σύνθεσίς τις ἐν αὐτῷ θεωροῖτο, καὶ τῆς ἁπλότητος ἀποπέπτωκεν· πῶς οὖν θεῖον κυρίως τὸ ἀλλοιούμενον καὶ μεταποιούμε των; ἢ τελειωτικὸν τῶν ἄλλων, τὸ διηθὲν ἑτέρου πρὸς συμπλήρωσιν τῆς οἰκείας ὁλότητος, γεννήσεως δὲ τρόπος καὶ ἐκπορεύσεως μηδ' ἐξαιτείσθω ὑμῖν, μηδὲ προσύλως νοείσθω καὶ χαμαιῤῥεπῶς· εἰ γὰρ οὐ περιγραπτὸν τὸ θεῖον οὐδ᾽ ὁρατὸν οὐδὲ νοήσει και ταληπτὸν, ὡς ἄπειρον καὶ ἀνείδεον, ἐν τίνι τῶν καθ' αὐτὸ λοιπὸν ἐξερευνηθήσεται, ἢ εὐκρινηθήσεται; Οὗτος ὁ περὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος Θεολογικώτατος ὅρος καὶ λόγος ἡμῖν ἐν βραχυλογία παραδειχθείς. & κ. ᾿Αλλὰ καὶ παρ' ἡμῖν, εφησαν οι δικάζοντες, ἐν διαιρέσει προσώπων μία θεότης γνωρίζεται και πιστεύεται. Μέχρι μέν λόγων, ἔφησαν οἱ ἀθληταί, παρυφίστασθαι ταυτηνὶ τὴν δόξαν ὑμῖν οὐκ ἀρνού- η μεθα· προσωτέρω δὲ μὴ χωρεῖν· πράγματι γὰρ πολλῷ τῷ περιόντι προτεθέντων λόγων διέστηκεν. Πῶς γὰρ ἐν, τὸ πρὸς ἑαυτὸ φιλονεικοῦν καὶ μαχό μενον καὶ ἀνομάλως ἔχον καὶ στασιάζον, καὶ τὸ μὲν δυναστεύον, τὸ δὲ τυραννούμενον, Τὰ γὰρ Τιτανικά πάθη, καὶ αἱ ἐν λίῳ θεομαχίας, καὶ Κρονικαὶ τεχνοφαγίαι, πατρελασίαι τε καί δεσμὰ, καὶ τὰ σχιζόμενον κράτος ἔν τε ἀρχαῖς καὶ τόπων αποκληρώσεσι, συνοδεῖν οὐκ ἔχομεν ὅπως τὸ ἑνιαῖον καὶ ταὐτὸν τῆς μιᾶς φυλάττει θεότητος ἐπίγνωτε τοίνυν ὡς διεψεύσθητε· ἡ γὰρ τοιοῦτος τῆς δόξης λόγος ὑμῖν ὑπὸ τῆς ἀληθείας βληθείς διαβούν το και ενόλωλεν. κα'. Ηρή ταῦτα τοὺς τυραννικους δικαστάς τους piterne nihil ad nostram rationem inest: quippe Deus supra omne tempus, principium, atque oilnem quæ intelligitur in creaturis proprietatem est, etiamsi humanis appellationibus bune haud opportune aliquando muncupants, ob nostrae natur: infirmitatem. Neque igitur Pater sine Filio, neque Filius sine Patre cogitabitur, si certe decora nec falsa ratione uti volumus; sicuti nec iguis sine splendore, nec sol sine radio est, ut in brevi imagine proculque a veritate distante, quantum licet, incomprehensibilia illa speculemur. 19. • Cum itaque sine initio Patrem dicimus, consempiternum confitemur etiam genitum Filium, et procedentem a Patre sanctum Spiritum. Neque enim æquum erat, ut verbo et spiritu eatentera Deum contemplaremur. Has haud fluxas in Den potentias dicimus, neque, ut in nobis contingit. dissolutas, sed ipsi substantiæ inhærentes credimus; et distincte quidem quod ad personalia idiomata attinet, conjuncte autem cent in una natura ae deitale adoramus. Etenim in simplici substantia el incomposita, et quæ nullam conversionem palitur, neue sanis dicet, vel genitum, vel proccdentem in primitivam causam commutari. Nam quod est simplex, nihil heterogeneum uilo prorsus in se modo unquam recipiet: secus, compositio que lami in co cerneretur, atque a sua simplicitate decideret. Quomodo ergo proprie divinum, quod in aliud convertitur ac mutatur? Quomodo rursus alia per ficiet, quod alio indiget ad suz universitatis conplementum? Postremo tura generationis tum po cessionis modum cavete ne scrutemini, vel materialiter humiliterque cogitetis. Si enim incir-- cumscriptus est. Deus, invisibilis, niente incomprehensibilis, inβnitas, et ferma creus, qui licui putent, ut eum in aliqua proprietate sua rimemur et discernamus? Atque hæc est circa Patrem et Filium ac Spiritum sanctum theologica apprime definitio et doctrina, brevi verborum ambitu demonstrata. › 20. ‹ Atqui apud nos quoque, dixerunt judices, in personis distinctis una deitas intelligitur et creditur.» — Verbotenus quidem, respoulerunt martyres, hanc vox opinionem gerere ton megamus, sed ulterius minime progredi: reapse enim longe a prædictorum verboriim sensu distatis. Quomodo enim unum illud sit, quod mutuo rixater er pugnat, et in anomalia ac seditione versatur, et alind dominatur, aliud auten tyrannidi olutemperat? Nam Titanica bella, et deorum apud lium pugna: et liberi a Saturno vorati, et patris expulsio ac vincula, et divisa potentia in dynastias, et regio num sortitio, haud intelligimus que pacto untu cumulenque Deum csse patiantur. Scitote igitur vos errore vagari; bæc enim sententiæ vestræ oratio, veritatis repulsa viribus, prorsus concidit „Egise evanescit. 21. His auditis, tyrannic midices argamak

invictorum martyrum non ferentes, hypocriseos ἡ ἐλέγχους οὐκ ἐνεγκόντας τῶν ἀηττήτων ἀγωνιστῶν, personam abjecisse dicuntur, et corporum habitu ac vultuum motibus, nudam intectamque animi iracundiam significantes, elatiore ac solebant voce et dementium instar martyribus inclamarunt dicentes: Haud vos profecto absurdæ hujus orationis, sed nos potius blasphemiæ in deus auctores sumus, qui benignitate nostra vesaniam vestram aluimus, et quod fas jusque est corrupimus, dum vobis et deorum et hominum infestis hostibus audendi copiam dedimus. Inest quippe vobis recordia et insania cum lingua loquace, quæ et congenitam habet omnigenam fatuitatem, et nihil pium eloqui potest: præter quam quod effrenem animum comitari solet inconsiderantia, et audacia in subitos motus erumpit, faciliusque ignem a comburendio cohibeas, quam os temerarium novitatis flabellum. Sed jam intentum vobis judicium, et impendens periculum, manumque vindicem extentami adhuc et elatam videntes, quæ naturali clementia et misericordia ad penam torpet et differt, omissis tot contortis labyrinthi instar sermonum ambagibus, et opinionibus ad præcipitium ducentibus, in regiam tritamque viam gressus dirigite, id est diis invictis sacrilicate, quibus communiter ab universo hominum genere honor et gratia debetur, benivolentiæ nomine erga illorum providentiam denique et augustorum imperatorum jussibus obtemperate. Scitis enim immorta - łem pœnam reuuentibus esse proposita m. › 22. His dictis minime territi martyres, sed ut fit in luctis excelsitatem animi nobilitatemque ostendentes, ut impiorum tumentem iram parumper sedarent, mentisque acerbitatem lenirent, modesto modo, firmo corporis habitu, temperataque voce responderunt: • Quod vos, judices, dicitis multiloquium, id nobis accuratum et valde profcuum indidit vestræ salutis amor; præter quam quod et vestris interrogationibus congruos oportuit nostros esse sermones: neque enim de minimis rebus fuit inter nos dialogus, et instituta vobiscum disceptatio. Nunc quia vecordia honesto prævalet, et superbia vobis mentem inflat, nec recte commovemini; dignamini breviter adhuc acquiescere, nostrisque quæstionibus respondere. Quibusnam diis, quave ratione sacrificare jubetis? Illi vero statim respondentes aiebant: sine dubio Jovi, ejusque liberis, et Neptuno, Junoni, ac matri deorum, cicurum victimis ac thure illos placantes, et reliquum cultum reddentes.» 25. ‹ O rem ridiculam, martyres responderunt, quam est mirabile vestri ingenii acumen! qui vulgo in singulis gentibus non solum victimarum ratione discrepatis, et invicem prorsus non conspiratis, Al. cod. πολυδικίας. τὸ μὲν προσωπεῖον ἀποῤῥίψαι τῆς ὑποκρίσεως λέ γεται, τοῖς δὲ τῶν σωμάτων σχηματισμοῖς, καὶ ταῖς τῶν προσώπων ἐνστάσεσι, γυμνὸν καὶ οἷον ἀπαρα κάλυπτον τὸ τῆς ψυχῆς ἐνδεικνυμένους θυμοειδές, γεγωνότερεν, ἢ κατὰ τὸ σύνηθες, εξεστηκότων δίκην ἐμβοῆσαι τοῖς ἀθληταῖς καὶ φάναι, ὡς οὐχ ὑμεῖς τῶνδε τῶν εἰκαίων λόγων, ἀλλ᾽ ἡμεῖς τῆς εἰς θεούς βλασφημίας κατέστημεν αίτιοι, φιλανθρωπία τὴν ἄνοιαν ὑμῶν ἐπιθρέψαντες, καὶ τὸ καλὸν διαφθεί ραντες· οί γε καὶ θεοῖς ἐχθροῖς καὶ ἀνθρώποις δύσε νοις ὑπάρχουσιν, ἔτι καὶ παρρησίας μεταδεδώ χαμεν· ἐντέτραφται γὰρ ἀπόνοια καὶ ἀλογία και γλώσσα πολυρήμων ὑμῖν, παρ' ᾗ πᾶν μὲν ἄχρηστον φίλιον, ἄφθεγκτον δὲ τὸ εὐσεβές· ἐπεὶ καὶ προ χειρου φρονήματος οἰκεῖον τὸ ἀπερίσκεπτον, καὶ φιλεῖ τὸ θράσος τὴν ἑτοιμότητα· καὶ θάττον πῦρ τοῦ φλέγειν ἐπισχεθήσεται, ἢ στόμα προπετές καὶ φιλόμενον. 'Αλλ' ὁρῶντες άνω του τέως επηρτησ μένην τὴν δίκην, ὑπὲρ κεφαλῆς δὲ τὸν κίνδυνον καὶ την δικάζουσαν χεῖρα ὅτι ἀνατεταμένην τε καὶ μετ τέωρον, φειδοῖ καὶ οἴκτῳ τῆς φύσεως προς τιμω ρίαν ὀκνοῦσαν καὶ ἀναμένουσαν, τὰς δυσελέκτους καὶ λαβυρινθώδεις ἀφέντες τῶν λόγων πολυδίας, καὶ τὸν ἐπίκρημνον νοῦν, ἐπὶ τὴν βασιλικωτάτην και τετριμμένην τρίβον τοὺς πόδας ἐῤῥείσατε· ἡ δὲ ἔστιν θύσαι τοῖς καλλινίκοις θεοίς, οἷς κοινῇ παρὰ τοῦ γέν νους τιμὴ καὶ χάρις ὀφείλεται δι' ευνοίας αμειβο μένου τὴν πρόνοιαν, καὶ τοῖς τῶν σεβαστών βασιλέων ὑποκύψαι προστάγμασιν· ἴστε γὰρ ὡς ἀθάνατον τῆς παρακοῆς ἐπιτίμιον. ο κβ'. Τούτων εἰρημένων οὐκ ἐκπλαγέντες οἱ ἀθλη ταί, ἀλλ᾿ ὥσπερ ἐν ἀμίλλαις τὸ τῆς ψυχῆς μεγαλοφυὲς καὶ φιλότιμον ἀντεπιδεικνύμενοι, καὶ τόν τε θυμὸν ἐξοιδοῦντα τῶν ἀσεβῶν καταστέλλοντες, καὶ τὸ τραχὺ τῆς γνώμης ἐπιλεαίνοντες, ἐν ήθει σεμνῷ, καὶ ἀτρεμοῦντι τῷ σχήματι, καὶ τῷ κοσμίῳ τῆς φωνῆς, ἀπεκρίναντο· Τὴν μὲν περιττολογίαν, ἣν ὑμεῖς φατε δικασταί, σπουδαίαν ἡμῖν καὶ χρειωδεσ τάτην ὁ περὶ τῆς ὑμετέρας σωτηρίας πόθος πε ποίηκεν· ἄλλως τε καὶ ταῖς παρ' ὑμῶν ἐρωτήσεσιν ἀκολούθους εἶναι τοὺς λόγους ἐχρῆν· οὐδὲ γὰρ περὶ τῶν ἐλαχίστων ἡμῖν ὁ διάλογος συνέστη, καὶ ἡ πρὸς ἀλλήλους διάσκεψις· ἐπειδὴ δὲ προεκπηδᾷ τοῦ καθε ήχοντος τὸ παράλογον, καὶ τύφος ὑμῖν ἐξογκοὶ τὴν διάνοιαν, καὶ οὐ δικαίως παρακεκίνησε, και προς βραχύ μετριάσαι καταξιώσατε, λύσιν τῷ ἀπορουμένῳ προσάγοντες· ποίοις θεοῖς καὶ ὅπως θύειν πα ρακελεύεσθε; Οἱ δὲ προθύμως ἀντιφθεγξάμενοι ἔφησαν· Πρόδηλον ὡς διὰ καὶ τοῖς ἐκ Διὸς, καὶ Που σειδώνι, καὶ Πρᾳ, καὶ τῇ μητρὶ τῶν θεῶν, ἡμέρων ζώων σφαγῇ καὶ λιβανωτῷ τούτους εκμειλισσομέ νους, καὶ τὸ σέβας ἀποπληρούντας. ο κγ'. «Ὢ τοῦ γέλωτος, οι μάρτυρες ἔφησαν, ὡς αγάμεθα τῆς ἀγχινοίας ὑμᾶς! ὅτι περ κοινῇ καὶ κατ' ἔθνος οὐ περὶ τρόπον μόνον τῶν θυσιῶν δε αιρούμενοι καὶ πρὸς μηδὲν ἀλλήλοις συμβαίνοντες,

ἀλλὰ καὶ τὴν περὶ τὸ θεῖον δόξαν οὐχ ὁμοίως πρε- verum ne in sententia quidem de natura deorum σβεύοντες, ἔτι καὶ ἡμᾶς συμφώνους ἔχειν βιάζεσθε, ὥσπερ οὐχ ἑτέρως ἐνὸν ἀσεβεῖν, εἰ μὴ καὶ ἄλλους τῇ πλάνῃ συνεπαγάγοισθε! Αλογον δὲ καὶ λίαν σκαιὸν τῶν οἴκοι κακῶς καὶ ἀῤῥώστως διακειμένων, ἑτέροις ὑγιείαν ἐπινοεῖν, ὅπερ ἐγχειροῦσιν ὑμῖν οὐ προσῆκεν· ὥσπερ οὐδὲ πόλει σφαλερά τε καὶ στασιώδει βραβεύειν εἰρήνην τῷ γείτονι, αὐτόθεν ἀπιστουμένῃ τῷ ὑποδείγματι. Εἰ γάρ τισιν ὑμῶν συμ φρονήσαιμεν, πάντως ἂν ὁ τἀναντία δοξάζων, παρ' αὐτῷ τὸ κάλλιστον εἶναι φήσειεν καὶ ὠφελιμώτατον, καὶ πρὸς ἑαυτὸν λόγοις πιθανοῖς τὸν ἀκροατὴν με ταστήσειεν· αὖθις τε τοῦτο δράσει ὁ ἕτερος, καὶ πά δεν ἄλλος τὰ ὅμοια διαπράξηται, καὶ οὕτως οὐκ ἐπιλείψει τὸ θεῖον ἡμῖν εἰς ἀλλοκότους πλάνας ὑπὸ τῶν ἀντιδόξων καὶ ἀντιθέτων διασπώμενον καὶ μετατιθέμενον, μέχρις ἂν ἀποκαμὼν ὁ νοῦς εἰς ἀθεῖαν ἐκπέσοι πρὸς τὴν τοσαύτην ἀπαγορεύσας ψευδολο γίαν τε καὶ ἀπάτην. Τί γάρ; οὐχὶ παρ' ἐνίοις μὲν ὑμῶν θεοὶ οὗτοί γε οὕς περ εἰρήκατε, παρὰ δ' ἐνίοις πίθηκοι καὶ τράγοι καὶ ἴδεις κροκόδειλοί τε καὶ απ λουρος καὶ τὸ νειλον ῥεῖθρον, καὶ ὁ Μεμφίτης "Απις ποηφαγὼν θεὸς καὶ μυκώμενος, καὶ πρὸ μὲν τοῦ θα νεῖν ἱκετευόμενος, μετὰ δὲ νέκρωσιν θρηνούμενός τε καὶ ἐλεούμενος, ὁ αὐτὸς ἱερὸς ὁμοῦ καὶ ἐξωδωδηκώς, χρόνῳ πρὸς ἑκάτερον νεύων; Καὶ παρὰ μὲν τοῖς θεοὶ νομίζονται τῆς ἡμετέρας έφοροι φύσεως ύδωρ καὶ πῦρ καὶ ἵπποι καὶ τιθασσευόμενοι δράκοντες· παρὰ δὲ τοῖς μάχαιρα, καὶ δένδρον λάσιόν τε καὶ σύσκιον· καὶ παρ' ἑτέροις μυΐα, τῶν ἐντόμων τὸ κιβδηλότατον καὶ ἀσθενέστατον. ὡς δὲ κἂν ταῖς θυ σίαις δακρινέσθε τε καὶ διαλλάττετε· οἱ μὲν γὰρ ἀνδροκτονούσιν, οἱ δὲ ζωοθυτοῦσιν· ἄλλοι τοῖς ἐκ γῆς φυομένοις τὴν θυσίαν ἀφοσιοῦνται· καὶ ἕτεροι τὰς χεῖρας μόνον ὕδατι νίζονται· καὶ ἄλλοι τὸ σῶμα ξίφεσι διατέμνοντες θεραπεύειν οἴονται τῷ ἀπορ ῥέοντι αἷματι· καὶ τί δεῖ λέγειν τὰς ἀμίκτους καὶ διεσπασμένας ἀριθμοῦ πλείονας παρὰ πᾶσιν ἐπί τε θρησκείαις καὶ τοῖς θύμασιν ἰδιότητάς τε καὶ ἐτε ρότητας; ς πδ'. «Ἵνα δὲ τοὺς μὲν ἄλλους παρῶμεν θεούς, τοῖς δὲ παρὰ τοῖς πλείστοις γε ὑμῶν σεμνοτέροις προσθώμεθα, ἆρα καλῶς ἂν γένοιτο θύειν μοιχοῖς θεοῖς καὶ συγγενικαῖς παρὰ τὸ δοκοῦν τῇ φύσει μίξεσι χαίρουσι, θηλυδρίαις τε καὶ ἡμιάνδροις καὶ πρὸς ἀνηκέστους συμφορὰς ἀποπίπτουσιν; καὶ πῶς ἂν ἔχοι λόγον τούτό γε παρὰ τοῖς ἀρτίφρασιν; Εἰ γὰρ καὶ ἡμεῖς, οὐκ οἴδαμεν ἀνθ᾽ ὅτου, ταῦτα προστάσσουσιν ὑμῖν ἐξακολουθήσομεν, ἀλλ᾽ ἐπαναστήσονται ταχέως ἡμῖν οἱ νόμοι, καὶ ἀντιφθέγξονται με γαλοφώνοις βοαῖς, ὡς οἱ ἐπ' αἰσχροῖς ἐγκλήμασιν ἁλισκόμενοι κολαστέοι ἡμῖν εἰσιν· ἡμεῖς δὲ τὸ θεῖον μιμεῖσθαι βουλόμεθα τὸ πρῶτον αἴτιον τῶν καλῶν, είπερ φιλοσοφίας όρος κατὰ τὸν ὑμέτερον Πλάτωνα, ὁμοίωσις Θεῷ κατὰ τὸ δυνατὸν ἀνθρώπῳ· ὅθεν ἀμήχανον ψῆφον αἱρεῖσθαι τὴν σώζουσαν· Οποτέρως γὰρ νεύσομεν, πρὸς θάνατον ἀποκλινοῦμεν· εἰ γὰρ τοῖς νόμοις πεισθῶμεν, θεοῖς οὐ καλλιερήσομεν, οὓς οὐδὲ θεοὺς ἡγησόμεθα· εἰ δὲ πρὸς τοὺς θεοὺς ἀπο congruitis, et tamen nos hac in re concordes esse cogitis: quasi voluis non sufficiat in religionibus errare, nisi et alios in eumdem errorem inducatis, Absurdum quippe et valde importunum est, eos qui domi suæ male pestifereque se liabent, caeteris medelam excogitare, quod vos facere haud decet: sicuti ne civitatem quidem periclitantem et seditiosam conciliare pacem finitimis decet, quam exemplo suo dissuadet. Nam si quibusdam vestrum assentiremur, prorsus alius qui contrariam sectam Soveret, optimam apud se et utilissimam sententiam manere potius clamaret, sibique auditorem persuadentibus verbis conciliare niteretur; idenque mox alius faceret, rursusque alios id conaretur; atque ita semper divinitas in absurdas sectas a contrariarum sententiarum auctoribus discerpta distraberentur, donec mens mostra fessa in atheismum declinaret, tot mendacia erroresque fastidiens. Quid? Nonne dii vestri apud nonnullos quidem ita se habent ut vos dicitis, apud alios vero simiæ sunt, et hirci, et ibes, et crocodili, et feles, et ipsum Nili fluentum, et Memphiticus Apis, deus herba pastus et mugiens, et ante obitum quidem precibus cultus, post autem cum miseratione deletus, idem sacer simul et computrescens, utramque pro tempore conditionem sortitus. Εt apud alios quiEt dern dii existimantur natura nostræ præsides aqua, ignis, equi, et cicurati dracones; apud alios vero gladius, arborque horrida et umbroxa; apud alios musca insectorum vilissimum et infirmissimum. Item sacrificiorum diversa ratione utimini. Alii enim homines immolant, alii animalia, alii fruticibus terra ortis sacra sua peragunt, alii manus tantummodo aqua abluunt, ali¡ corpora gladiis incidentes Quente sanguine cultum exhibere se putant, Sed quid dicere interest tot abborrentes invicem et dissidentes atque innumerabiles per orbem religionum et sacrificiorum species et discrepantias? 24. Atque ut alios omittamus deos, et illeg tantum qui apud plerosque vestrum venerabiliores sunt commemoremus, num recte sacrificabimus adulteris diis, et qui incestis præter naturæ legem copulis gaudent patbicis, semiviris, et in gravissimas calamitates deciduis? Qui, inquam, hoc sit rationale apud homines mente integra præditos! Profecto, si nos quavis ex causa, talia iniperantibus vobis morem gereremus, statim consurgerent ex adverso leges, et magnis clamoribus contradicerent, quia nimirum hi qui in turpibus flagitiis de prehensi fuerunt, pœnis coercendi sint. Nos autem Deum, imitari volumus, qui est prima bonesti causa siquidem philosophiæ præceptum est, juxta vestrum Platonem, ut sit homini, quantum licet, similitudo cum Deo. Porro in hac ambigui tale fieri nequit, ut salutarem ullam sententiam deligamus. Nam si legibus obediverimus, diis no quaquam sacrílicabimus, quos ne deos quidem judi-

cabimus. Sin diis obsequemur, legibus puenas dabimus. Quaquaversus itaque fluctuante sermonum vestrorum pulsati procella ac pene absorpti, et cæcis veluti marinis scopulis idololatrie attriti, citius in placito trenquilloque portu anchoram jnciemus, verumque Deum gubernatorem nobis ac præsidium ta-iemus, quod et reapse fœcimus; quo favente ad hanc etiam Adei gratiam accessimus, in qua consistimus, et spe gloriz Dei Imamur, cujus ope nostram sarcinata ad salutarem statiowem vehemens. Huic offeremus sacrificium justitia, oblationem et holocausta. Quod si victimis quoque and sacrificii complementum opus fuerit, nostra offeremus corpora, vivam victimam et placentem, rationalem) cultum potius exhibentes, quam irratioualium cruuribus vitæ spem nobis firmantes. Pro sulitibus autem odoram animæ fidem allere‐ mus, pulvereu unguentarii, bene olentem cinnum, cujus suavis anima ad rationale aktare uemine impediente aspirat, atque omni fumoso et corrupto halitu eluentiaque liberat. Hæc nostrorum sermunum coronis est, et universi dialogi summa. νεύσομεν, τοῖς νόμοις δίκην ἐκτίσωμεν, Πάντοθεν οὖν πολυκύμονι ζάλῃ τῶν ὑμετέρων λόγων πολυκλυ μενοί τε καὶ καταντλούμενοι, καὶ ταῖς ὑφάλοις τῆς ἀσεβείας πέτραις περιῤῥηγνύμενοι, θᾶττον ἐπὶ τὸν εὔδιον καὶ γαληνόν λιμένα τὴν ἄγκυραν καταθή σομεν, καὶ τὸν ἀληθῆ Θεὸν ποιησόμεθα κυβερνήτην καὶ ἀρωγόν, ὥσπερ οὖν καὶ ἐποιησάμεθα· δι' οὗ καὶ τὴν προσαγωγήν εσχήκαμον τῇ πίστει εἰς τὴν χάριν ταύτην, ἐν ᾗ ἑστήκαμεν καὶ καυχώμεθα ἐπ' ἐλπίδι τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ, ὑφ᾽ ᾧ καὶ τὸν τῶν ἀγων γίμων φόρτον ἐν ἀσφαλείᾳ διασώσομεν· τούτῳ θύο σομεν θυσίαν δικαιοσύνης, ἀναφορὰν καὶ ὁλοκαυ τώματα. Εἰ δὲ καὶ ἱερείων δεῖ πρὸς τὴν ὁλοκάρ πωσιν, τὰ ἡμέτερα προσοίσομεν σώματα θυσίαν ζω σαν ευάρεστον, την λογικήν λατρείαν ποιούμενοι, καὶ οὐκ ἀλόγων αἷμασιν τῆς ζωῆς ἐλπίδος καταπιστεύοντες· ἀντὶ δὲ θυμιαμάτων τὴν εὐώδη πίστιν τῆς ψυχῆς ἀνενέγκαμεν, κονιορτόν μυρεψού, σύνθε σιν ἀποπνέουσαν, καὶ πρὸς τὸ νερὸν ἀκωλύτως ἀνιοῦσαν θυσιαστήριον, πάσης δὲ καπνώδους καὶ φθαρτῆς ἐλευθεριάζουσαν ἐξατμήσεώς τε καὶ διαχύ σεως· αὕτη τῶν ἡμετέρων λόγων ἡ κορωνίς καὶ παντός διαλόγου κεφάλαιον. 25. ‹llabetis itaque nos neque obedientes imperantibus, neque territos a minantibus: nam et verbis et vigore animi vobis resistimus, fide simul ac spe armati. Et verbis quidem argumenta vestra ac vim reprimimus, animi autem vigore metum excludinius. Cujusanoli ergo nos simus, probe intellexistis. Vincula, torsiones, lora, gladiorum aciem, potesta-C tem tyrannicant, et prorsus formidabilem plerisque " mortem perinde habemus ut emergentes ex aqua bullas, quæ repente spirita interno inflatæ tunicscunt; vel eus qui a præstigiatoribus in scenam inducti, lusoria fraude plagis fictis corpora inscribunt, et cum risu dolere simulant, veritati fueum facientes. Ne ergo nobis ceu magnum quid timores minasque intendatis; nihil enim asperum formiκε'. «Έχετε τοίνυν ἡμᾶς μήτε πειθομένους κελεύουσι, μήτε ἐξισταμένους ἐπαπειλοῦσι· λόγῳ γὰρ ὑμῖν καὶ θάρσει παρατετάγμεθα, τῷ μὲν τῇ πίστει, τῷ δὲ τῇ ἐλπίδι θωρακιζόμενοι· καὶ τῷ μὲν τῶν προβλημάτων ὑμῶν τὴν ἰσχὺν ἀνατρέπομεν, τῷ δὲ τὸν φόβον ἀποκρουόμεθα. Ἔχετε τοιούτοις ἡμᾶς. Δεσμὰ γὰρ, καὶ στρεβλώσεις, καὶ μάστιγας, καὶ ξίφους ἀκμὴν, καὶ τὴν τύραννον δυναστείαν καὶ τὸν πολλοῖς ἀνανταγώνιστον θάνατον ἐν ἴσῳ τιθέμεθα τοῖς καθ᾽ ὕδατος ἀνισταμένοις πομφόλυξε ταχέως ἀποφυσωμένοις ὑπὸ τοῦ ἐξαγκοῦντος καὶ συνέχοντος πνεύματος, ἢ τοῖς ὑπὸ τῶν θαυματοποιῶν ἐπὶ σκην στηλουμένοις, οἱ τῇ τῆς παιδιᾶς ἀπάτῃ πληγαίς ἀστίκτοις τὰ σώματα διαχρίουσι, καὶ μετὰ γέλωτος ἀλγύνειν καθυποκρίνονται ψευδόμενοι τὴν ἀλήθειαν. damus; nec, si quid ejusmodi accidat, idcirco pic- Μὴ οὖν ἡμῖν ὡς δή τι μέγα φόβους καὶ ἀπειλὰς tatem abjiciemus, a qua nobis adversus hæc terribilia vires suppeditantur.» 26. tis tanquam a jaculatoria machina perite telis in adversariorum turrim emissis, quam ipsi concordia pessima ex vili pravas religionis materia construxerant, fundamento subverso, atque omni vanitate verborum depulsa firmis atque politis veritatis petris, confusaque blasphema lingua a puris martyrum divinitus inspiratis vocibus; deinceps ethnicorum verbale certamen ad incitas relactum esl; ac de sua profana doctrina, quam multo labore congesserant, adeo facile turpiterque periclitantes, ad congenitam sibi artem, id est crudelitatem, convertuntur, quod jam solum vindictæ instrumentum ipsis reliqouin erat: atque hinc pro naturali pudore qui causa cadentibus accidit, liventibus iracundiæ maculis teto vultu conspersi, ¡immanibus animi motibus furebant, jam non existimantes proἐπισείετε· πρὸς οὐδὲν γὰρ τῶν δεινῶν ἀποδειλιάσομεν· οὐδ᾽ εἴ τι γένηται προησόμεθα τὴν εὐσέβειαν, ἐξ ἧς ἡμῖν τὸ μὴ ἐνδοῦναι πρὸς τὰ φρικτά περιγίνεται. ο κς'. Τούτων ὥσπερ ἀπό τινος ἐξυβελοῦς μηχανήματος εὐστόχως τῇ τῶν ἐναντίων πυργοποιία δια φεθέντων, ἣν ἐπὶ κακῷ συμφωνήσαντες ἐξ ὕλης ἀτίμου τῆς κακοδοξίας ἀνῳκοδόμησαν, απατηθέντες θε μέλιον, διασεισθείσης τε πάσης αὐτοῖς ψευδοετίας καὶ φλυαρίας τους στερεμνίοις καὶ ἀρτιτύποις λέθαῖς τῆς ἀληθείας, καὶ συγχυθείσης τῆς βλασφή μου γλώσσης ταῖς ἀλωθήτοις τῶν μαρτύρων καὶ 020λήπτοις φωναῖς, ἐν ἀπόρῳ λοιπὸν τοῖς ἀσεβέσιν ἡ κατὰ λόγους συμπλοκή διεφαίνετο· καὶ δὴ κατὰ τὴν ἔξωθεν σοφίαν, ἣν χρόνῳ καὶ πόνῳ πολλῷ συνελέ ξαντο, προχείρως οὕτω καὶ ἀγεννώς διακινδυνεύσαντες, ἐπ' αὐτοδίδακτον τέχνην τὴν ὠμότητα τρέ πονται, ὃ μόνον όργανον αὐτοῖς πρὸς ἄμυναν ὑπο ελείπετο· κἀντεῦθεν ἀντὶ τῆς κατά φύσιν αίδους ττημένοις μετά κρίσεως ἔπεται, τοὺς τῆς ἀγριότης

της χολώδεις σπίλους περὶ πᾶν τὸ πρόσωπον ἐξαν- priam hominum humanitatem, sed couschlan cams θήσαντες πρὸς ἄλογον λογισμῶν μανίαν ἐξεβακχού potius adversus consimiles suos vilian. Θησαν, ὥσπερ οὐκ οἰκεῖον ἀνθρώπων ἡγούμενοι τὸ φιλάνθρωπον, κατάλληλον δὲ μᾶλλον τὴν πρὸς τὸ ὁμογενὲς ἐκθηρίωσιν. : siκζ'. Καὶ πρῶτον μὲν τῶν ἀθλητῶν χιτῶνας πι 27. Et primo quidem martyribus vestes detrahi μαιρεθῆνα: προσέταττον, καὶ παντὸς δίχα τούτους jusserunt, atque omni operimento nudatos in medio παραστῆναι περικαλύμματος· καὶ οἱ μὲν ὡς ἄβρε- consistere, atque ut generis conviciatores, secr σταὶ τοῦ γένους τοῖς τῶν κρυφίων καὶ ἀμύμων μετ torum verendorumque membrorum impudenter λῶν ἀναιδῶς ἐνετρύφων θεάμασι· καὶ ὧν ἡ φύσις aspectu gaudebant; et quorum natura arcanum ἑαυτῇ τετήρηκε τὸ ἀπόρρητον αντ' άλλου τινός σει sibi reservavit, præ alia quavis verenda re, corum τοῦ τὸ αἶσχος ἑαυτοῖς ἡδοποιούμενοι· οἱ δὲ τὸ τῆς ignominiam sibi voluptati ducebant. Porro martyψυχῆς ἀπαθὲς ὡς ἀληθῶς καὶ φιλόσοφον τῷ ἀπα res animi sui tranquillitatem, vere philosopham, ρακινήτῳ τοῦ σχήματος επεσήμαινον. Δοκώ μοι quiete membrorum significabant. Ac mihi tunc viτηνικαῦτα τὴν ἀρετὴν ἐν μέσῳ συστρεφομένην τῶν detur virtus in martyrum medio versans sic coruin ἀθλητῶν περιστέλλειν τὴν γύμνωσιν, ὡς μηδὲ τὸ nuditateın texisse, ut ne feminco quidem sexu speθήλυ γένος πρὸς τοὺς ὁρῶντας ἀκατακάλυπτον ἐν clantibus esposito, propter suum mentis purum παντελῶς ἐπιστρέφεσθαι τῷ τῆς διανοίας καθαρῷ Immotumque habitum, prorsus afficerentur. Atque τε καὶ ἐκλινεῖ παραστήματι. Κάν τούτῳ τὴν Γρα- in hoc pii homines veritatem sacris Scriptura te φὴν οἱ εὐσεβεῖς ἐπαληθεύουσαν ἔδειξαν, ὅτι περ stati sunt narrandis, quod protoplasti. perinde fueτοῖς πρωτοπλάστοις ἐν παραδείσῳ τὸ ἴσον ἦν πρὸ rime in paradiso ante peccatum. Erant enim, inquit, τῆς παραβάσεως. Πσαν γάρ, φησίν, οι δύο γυμνοί, nudi, Adam atque Eva, et non erabescebant δ τε Ἀδὰμ καὶ ἡ γυνὴ αὐτοῦ, καὶ οὐκ ᾔσχυνοντο· quidem nunc quoque post inobedientiam et lapsum, ὅπου γε καὶ νῦν μετὰ τὴν παρακοὴν καὶ τὸν ἔλισθον idem nepotibus majore cum honestatis gradu conταὐτὸ τοῖς ἀπογόνοις πλείονι περιουσίᾳ τῶν καλῶν tigit, nempe ut in carne corruptibili et crassa cerπεριγέγονεν, ἐν φθορά σαρκὸς καὶ παχύτητι κατα tautes, carnis motum et animæ integritatem tenueπαλαίσασι, τῆς σαρκὸς τὰ κινήματα καὶ τὸ τῆς rint. Deinde invictorum martyrum terga flagellis ψυχῆς εὐγενὲς διασώσασιν. Έπειτα κατά νώτου πλη- cadebant, atque ut ungulis usque ad ossa et meγὰς τοῖς ἀηττήτοις ἐκτείναντες, όνυξι μέχρις οστέων dullas scalperent, ministris mandabant: quæ quidem καὶ μυελῶν τούτους ξέειν τοῖς ὑπηρέταις παρdicto citius Rebant, lictoris celeritate jussum præεπελεύσαντο· καὶ δὴ πάντα λόγου θάττον ήνύετο καὶ vertente: erat enim inter eos æmulatio et certameu προθυμία προέφθανεν ὁ δρῶν τὸν προστάττοντα· καὶ improluitatis, eumque judices putabant meliorem, γὰρ ἴσος ἦν ἑκατέρος ἀγὼν ἀντιφιλοτιμουμένοις ταῖς qui plus svitiæ exsereret. Sonitus igitur verbe πονηρίαις, καὶ οὗτος ἄριστος αὐτοῖς ὁ πρὸς ἐπί- rum, et inconditum murmur exaudiebatur, tyrannis δειξιν τῶν δεινῶν χαλεπώτερος. Τάφος τοιγαρούν simul et carnifcibus cum clamore savientibus, μαστίγων καὶ θρούς άσημος εξηκούετο, τῶν μὲν τυς circumstante autem turba diversis linguis ae disράννων ὡς αὐτῶν αἰκιζομένων δῆθεν τραχυνομένων sonis tribunal personante. Sed et martyres vicisκαὶ ἐκβοώντων, τῶν δὲ παρεστώτων συγκλύδων δο sim dignioribus ac suavioribus vocibus adsonaχλων ἐν ἀλλοφώνοις γλώσσαις καὶ πολυφθόγγοις hant: pro luctibus gemitibusve psalmodiæ erant et περιβομβούντων τὸ δικαστήριον. Ανταπήχουν δὲ preces, et in primis actiones gratiarum Deo: et καὶ τὰ παρὰ τῶν μαρτύρων ἐπισημότερόν τε καὶ nedum tyrannis preces supplicationesve facerent, εὐφωνότερον, ἀντὶ μὲν θρήνων καὶ οιμωγῶν ψαλ inter se potius hortabantur et acuebant his verbis: μῳδίας τε καὶ εὐχαὶ ἡ πρὸς Θεὸν ἐπὶ πᾶσιν εὐχαριστία· ἀντὶ δὲ τῶν πρὸς τοὺς τυράννους ἱκεσιῶν τε καὶ δεξιώσεων, ή δι' ἀλλήλων καὶ πρὸς ἀλλήλους, προτροπὴ καὶ παραίνεσις, ἐν τοιούτοις δῆτα τοῖς μήμασιν· κη'. ο "Ανδρες όμοῦ καὶ γυναῖκες, νέοι τε καὶ προ σούται, οἱ πρὸς τόνδε κλήσει θεία τὸν διπλοῦν παρα ταττόμενοι πόλεμον, ὁ αὐτὸς γὰρ καὶ νοητός ἐστι καὶ δρώμενος, καὶ τῶν ὑπὲρ Χριστοῦ κινδύνων γευ σάμενοι, προθύμως τὸν βρίθοντα τῶν σωμάτων φόρτον ἐκτιναξώμεθα, τοῦ κατὰ τὴν νίκην εὐσταλοῦς προμηθούμενοι, κακ τῆς τῶν ἐχθρῶν ἐπηρείας γυμν τεύοντες συσκευασώμεθα, ἀντὶ περιβολαίων καὶ θyρεῶν ἡμῖν γενέσθαι σκέπη τὰ τραύματα· ὅσον πλείω καὶ σφοδρότερον τρώσουσι, τοσοῦτον ἡμᾶς περιφράξουσιν ἀσφαλέστερον περιλιμνήσον τὰ αἵματα καθά περ ἔρχος ἡμῖν· ἀντιπρόσωπος δὲ τοῖς ἐναντίοις βυθὸς τῷ πλήθες τῆς ἐπικλύσεως συμπνίγει αὐτῶν τὴν • Gen. 1, 25. " η ‹ 28. Viri simul ac mulieres, juvenes atque senes, qui divina vocatione duplex hoc certamen inimus (ost enim spiritale simul et materiale) et pro Christo periculis nos objicimus, alacriter grave hoc corporum pondus excutimmts, ut victoria facilius potiamur, atque ex hostium impetu nuti nosnet expedianus; pro thoracibus atque scutis, ipsa moIris vulnera tutelae sint, quæ quanto magis ac veliementius ferient, tanto nos tutius raunient; fluenta sanguinis nos vallabunt, ac, fossz instar adversariis opposita, inundationis copia illorum mentes obrucnt: patientia contrariam impetum frangamus. Ne ducem Deum descramus, qui in medio

nostri versatur, imo in acie pugnat. Phalanx va- διάνοιαν ὑπομονῇ τὴν ἀντίπαλον ἔνστασιν διαρρήξωtida sumus tanquam murus inexpugnabilis; ne metu aliquo confertum sculorum globum dissolvamus. Nemo crimen deserta militiæ incurrat. Spectaloribus angelis, Christo autem agonis præside primoque martyre luctam hanc decertamus. Ne quovis incidente infortunio despondeamus animum, scit enim Christus, ob ea quæ ipse passus est, vim patientibus auxiliari. Una veluti anima nobis omnibus conformnetur, etsi externis coloribus discrepamus; nam et in uno Spiritu omnes nos quasi unum corpus baptizati fuimus: commutemus invicem naturam), proprietates licet quisque suas retinentes, ut parem præmii retributionem consequamur: mas quidem sit instar feminæ, quod attinet ad sinceram divinæ religionis culturam; femina autem ceu virum se gerat constantia ac strenuitate adversum res asperas: juvenis senioris maturo sensu se muniat, senior vigore propositi juvenescat. Alius alio vilior nemo videatur. Etsi enim luti fluentis alius ab alio differimus, opibus nimirum, nobilitate generis, et dignitatis ornamentis, sicuti inter se differunt aurum, argentum, pelles, cilicia et lapeles, attamen omnes nos in unum sacrumi donarium coaluimus, omnesque tanquam unum electionis tabernaculum, vel arca securitatis, fabricati fuimus, nomen quod est super omne nomen coram gentibus atque regibus portare dignanter sortiti. 29. Gemitus ac moerores voluptatem progenitorum in paradiso subsecuti sunt: ordinem immutemus, delicias laboribus acquiramus, rem niansuram re peritura. Nemo cognatorum amorem Dei amori anteferat: ne animos demittamus circa bumiles terrenasque species: consanguineorum offcia invicem impertiamur; alius sit loco parentis genitori suo, pater autem gerat se tanquam filius erga natum suum; ille quidem animi affectu, hic autem in eo quod prodest obedientia: communis sit lex subjectionis, et unusquisque nostrum proxino suo placeat in bono ad ædificationem: et alius quidem verbis moneat viamque demonstret, alius autem opere bonum præbeat exemplum: cunctique invicem spiritali morum habitu corporalem utilitatem proximis suppeditemus. Christi retibus in amaro vitæ hujus pelago capti fuimus; ne ejiciamur ut inutiles et viles e laqueis palpitantes ac dilabentes, atque ad turbulentam et salsam prioris lasciva conversationis vitam denuo revolvamur; verum in ea qua capti sumus sagena moriamur, ut in divinis vasis, prout dicitur in Evangelio, conservandi reponamur. Jam tyrannorum tormenta nihil aliud esse putemus quam instrumenta ad morborum nostroruin curationem: verbera tumorem inobedientiæ deprimunt, et putredinis cruores abstergunt: ignis arentem malitia materiem absumit, corpusque in pulverem redigit diviniori mox instaurationi gloriæque aptandum gladius cupiditatum luxuriam amputet, et superbiæ redundantiam evacuet: ungularum acumina, tanquam in ænco signo aspersas μεν· μὴ προδῶμεν τὸν ἡγεμόνα Θεὸν μέσον ἡμῶν ταττόμενόν τε καὶ προμαχόμενον. Φάλαγξ ἐσμὲν καρτερὰ καθάπερ τεῖχος ἀνάλωτον· μὴ δειλία τὸν συνεπισμὸν διαλύσωμεν· μηδείς λειποταξίου γραφήν ἀπενέγκηται· ὑπὸ θεαταῖς ἀγγέλοις καὶ ἀθλοθέτη Χριστῷ τῷ πρώτῳ μάρτυρι τὸν τηλικοῦτον ἀγῶνα ποιούμεθα. Μὴ ἐκλυθῶμεν πρὸς τὰ πράγματα προσπίπτοντα, καὶ γὰρ οἶδεν οἷς πέπονθεν τοῖς πειραζο μένοις ἐπικουρείν· μία ψυχὴ μορφωθείη πᾶσιν ὑμῖν, εἰ καὶ τοῖς ἔξωθεν χρώμασι διαιρούμεθα· καὶ γὰρ ἐν ἑνὶ Πνεύματι ἡμεῖς πάντες εἰς ἐν σῶμα ἐβαπτίσθη: μεν· ἀμείψωμεν ἀλλήλοις τὴν φύσιν, ἐν τοῖς οἰκείας μένοντες ἰδιώμασιν, ἵν᾿ ὁμοτίμως ἡμῖν ὑπάρξῃ τυχεῖν τῆς τῶν ἀγαθῶν ἀντιδόσεως· ἔστω τὸ ἄῤῥεν καὶ θῆλυ τῇ ἀπανουργεύτῳ πρὸς τὸ θεῖον σέβας ἁπλότητι, καὶ τὸ θῆλυ ἀνδρωθείη τῇ πρὸς τὰ δεινὰ καρτερί και γενναιότητι ὁ νέος, φρόνημα πρεσβυτικόν περι ζωσάσθω, καὶ ὁ γηραιὸς ἀκμαζέτω τῇ προαιρέσει· καὶ μηδεὶς ἕτερος θατέρου σμικροπρεπέστερον ἐπι· δείξηται· Εἰ γὰρ τοῖς τοῦ πηλοῦ ρεύμασιν ἄλλος άλω που διενηνόχαμεν, πλούτῳ καὶ γένει καὶ τοῖς τῶν ἀρχῶν ἀξιώμασιν, ὥσπερ χρυσός καὶ ἄργυρος, καὶ δέρρεις, καὶ τρίχες, καὶ ύφασμα, ἀλλ᾽ οὖν πάντες ἡμεῖς εἰς ἱερὸν ἀνάθημα συνηρμόσθημεν, καὶ πάντες ὡς ἐκλογῆς μία σκηνὴ καὶ κιβωτὸς ἄσυλος ἐφιλοτε χνήθημεν, τὸ ὄνομα τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα βαστάζειν ἀξιωθέντες ἐνώπιον ἐθνῶν τε καὶ βασιλέων. κθ'. «Στεναγμοί καὶ λύπαι τὴν ἐν παραδείσῳ τῶν προγόνων ἡδονὴν διεδέξαντο· τὴν τάξιν μεταποιήσωμεν, τρυφὴν τοῖς πόνοις κτησόμεθα, τοῖς ἀλλυμένας τὴν μένουσαν. Μηδείς φίλτρον συγγενῶν τοῦ θείου προκρίνειεν ἔρωτος· μὴ μαλακισθῶμεν περὶ τὰς κά τω σχέσεις καὶ ταπεινάς· τὰ τῆς ἀγχιστείας ἀλλήλοις ἀντιπαράσχωμεν, καὶ υἱὸς πατὴρ γενέσθω τοῦ φύσ σαντος, καὶ ὁ τεχὼν τῷ παιδὶ τεκνωθείη· ὁ μὲν τῇ διαθέσει, ὁ δὲ τῇ πρὸς τὸ λυσιτελὲς εὐπειθείᾳ· καὶ ὁ τῆς ὑποταγῆς νόμος ἔστω κοινός· ἕκαστος ἡμῶν τῷ πλησίον ἀρεσκέτω εἰς τὸ ἀγαθὸν πρὸς οἰκοδομὴν· καὶ ὁ μὲν νουθετείτω λόγῳ καὶ ὁδηγείτω, ὁ δὲ τῷ ἔργῳ καλὸν προκείσθω ὑπόδειγμα· καὶ πάντες ἀμοιβαδόν τῇ πνευματική καταστάσει τὴν σωματικὴν ὀφειλὴν τοῖς πέλας ἀνταποδῶμεν. Χριστοῦ δικτύοις ἐσαγηνεύ θημεν ἐν τῇ πικρᾷ τοῦ βίου θαλάσσῃ, μὴ ἐκβληθῶ μεν ὡς ἄχρηστοί τε καὶ εὐτελεῖς ἐκ τῆς ἄγρας ἀποσκαίροντες καὶ διολισθαίνοντες, καὶ πρὸς τὴν ἁλμυ ρὰν καὶ ἄποτον πάλιν τῆς παλαιᾶς τε καὶ κεχυμένης ἀγωγῆς ζωὴν καταπέσωμεν, ἀλλ' ὑπὸ τὴν σαγήνην τὴν ἀγρεύσασαν ἀποθάνωμεν, ἵν᾿ ἐν τοῖς θείοις ἀγο γείοις εὐαγγελικῶς ἀποτεθῶμεν εἰς τήρησιν. Τὰ τῶν τυράννων βασανιστήρια μὴ, ἄλλο τι οἰηθῶμεν ἢ βρ γανα τῶν ἡμετέρων ἀῤῥωστιῶν ἀμυντήρια· αἱ μάστι γες τὴν φλεγμονὴν τῆς παρακοῆς ἐκλεπτύνουσιν, τοὺς ἰχώρας τῆς φθορᾶς ἀποψήχουσιν· τὸ πῦρ τὴν φρυγανώδη τῆς κακίας ὕλην ἐκδαπανᾷ, καὶ τὸ σῶμα χοῦν ἀπεργάζεται πρὸς θεοειδεστέραν ἀναστοιχείωσιν καὶ δόξαν εὐτρεπιζόμενον· τὸ ξίφος τμητικὸν ἔστω τοῦ τῶν παθῶν περιττώματος, καὶ τὴν ἐκ τοῦ πόρου πληθώρα, ἀποκενούτω· αἱ τῶν ὀνύχων άκμαι καθ καὶ

ἀπερ ανδριάντος χαλκοῦ τὸν προστεθέντα διὰ τῆς a peccato sordes nobis abradentia, splendidiorein ἁμαρτίας ρύπον ἡμῖν ἀποξέουσαι, διαυγεστέραν καὶ et aurosam iconem efficient. χρυσοφανῆ τὴν εἰκόνα κατασκευάσουσιν. λ'. «Καὶ τί δεῖ πάντα λέγειν; πόνῳ πόνον ἀνέλω μεν, τῷ παρόντι τὸν μέλλοντα· καὶ ζωὴν ζωής προτιμήσωμεν· τῆς προσκαίρου τὴν ἀτελεύτητον, ἣν οὐκ ἄν τις ἑτέρως ἀλλάξηται, μὴ τὴν μὲν προϊέμενος, τῆς δὲ ἐφιέμενος· τί μὴ πάντων ὧν ἔχομεν τὸν πολύ τιμον μαργαρίτην ὠνούμεθα; Τί δὲ ὧν ἔχομεν τοῦ σώματος κάλλιόν τε καὶ τιμαλφέστερον; Τοῦτο πρὸς τοῖς ἄλλοις ἐπὶ τὴν τιμὴν καταθώμεθα· καὶ γὰρ οὐδ' οὕτως τῷ κτήματι τὸ κατ' ἀξίαν συνεισενέγκοιμεν. Διττὸς ὁ ἀγών, ἀδελφοί, διττοὶ δὲ καὶ ἡμεῖς, καὶ πρὸς συζυγίαν εχθίστην παραταττόμεθα· ἥ τε γὰρ μάχη κατὰ νοῦν τε καὶ αἴσθησιν· καὶ ἡμεῖς ἐκ πνεύματος καὶ σαρκός· καὶ οἱ πολεμοῦντες οἱ μὲν ἐξ ύψους ἀοράτως ἐν σκοτομήνῃ κατατοξεύουσιν· οἱ δὲ συνίστανται κατ' ὀφθαλμοὺς συμπλεκόμενοί τε καὶ βάλλοντας, τὴν φύσιν ἡμῖν ὁμόκληροι καὶ ὁμότιμοι. Πάντοθεν οὖν περισκοπώμεν, μή που περί τι τῶν μερῶν εἰς θάνανον ἀφυπνώσωμεν ἐπὶ πολυπροσώπα καὶ ἀγχιστρόφῳ τῇ πάλῃ, καὶ τοῖς ἑκατέρωθεν βέλεσι τε καὶ μηχανήμασι, μή ποτέ τις εἴπῃ τῶν πολεμίων· Ίσχυσα πρὸς αὐτούς· καὶ γὰρ οἱ θλίβοντες ἡμᾶς ἐὰν σαλευθῶμεν, ἀγαλλιάσονται· ὥστε καὶ τὸ μικρὸν παρεγκλίναι, τοῦ παντός ἐστιν ἐκπεσεῖν, καὶ προδοσία τοῦτο τῆς νίκης. Ἐπειδὴ οὖν φυλάττειν φυλακάς ἐπιστεύθημεν, ὅτι μικρὸν ἀγρυπνήσωμεν· ἐπιστήσει ται γὰρ ὁ νυμφίος ἡμῖν, καὶ τὴν εὔνοιαν καθορῶν,, καὶ τὸν κόπον ἐπιμετρών, τους μισθούς καταβάληται δαψιλῶς τε καὶ φιλοτίμως· ὡς ἀπαρχὰς ἡμᾶς ἄλωνος ο κόσμος προσοίσει τῷ Λυτρωτῇ. Γνωστὸν γὰρ ἔστω τοῦτο ἡμῖν, ὡς διὰ τῆς τῶν σωμάτων ἡμῶν καὶ τῶν αἱμάτων ἀποκαθάρσεως ζύμη νέα καὶ ἅλας ἐσόμεθα τοῦ δίου κατὰ τὸ γένος φυράματος· καὶ τῇ μὲν ζυ μωθήσεται, τῷ δὲ ἁλισθήσεται· καὶ οὕτως τῷ θείῳ κυρί, τῷ Πνεύματι, πρὸς ἐντελῆ ζωὴν ἀρτοποιηθή σεται, τῆς κατὰ τὴν κακίαν καὶ πονηρίαν παλαιᾶς καὶ ἀπέπτου ζύμης ἀλλοτριούμενον. Δοξάσωμεν οὖν τὸν Θεὸν ἐν τῷ σώματι ἡμῶν καὶ ἐν τῷ πνεύματι ἡμῶν, Στινά ἐστιν τοῦ Θεοῦ. λα'. Τούτοις τοῖς παρορμητικοίς τε καὶ ὑπαλείφουσι λόγοις ἀλλήλους στομώσαντες, ώς μετὰ πῦρ τῷ ὕδατι σίδηρος, οι γενναιότατοι καὶ στομωθέντες, ὡς τὸ εἰ τῆς, ἔμενον οὐδὲν ἧττον ἄσειστοί τε καὶ ἀῤῥαγεῖς η πρὸς τὰς πληγάς, τῷ ἀντιτύπῳ τῆς ψυχῆς οὐχ ὑπο είποντες· οὓς οἱ τύραννοι θεασάμενοι διαλυομένους μὲν ταῖς σαρξὶν, καταρρεομένους δέ γε τῷ αἷματι, διαχλευάζοντες ἔλεγον·. Πῶς ὑμῖν ἡ πρώτη πεῖρα κατέστη, μακαριώτατοι;» Οἱ δὲ πρὸς αὐτούς· «Ὡς καταλλήλως ἡμῖν, ἔφησαν, τὰ κατ' ἐλπίδα συμβέβηκε; Καὶ πάντων ὑπεράνω τῶν φοβερῶν ὑμῖν νομι ζομένων γενόμενοι, πρὸς ἐν ἀποδειλιῶμεν, ὦ δικα σταί, μή ποτε τὴν γνώμην παρὰ τὸ σύνηθες, ἐπὶ τὸ ἡμερώτερον μεταβάλοισθε, καὶ πρὸς τὰς βασάνους φειδοῖ τῶν ἡμετέρων σωμάτων ἀποναρκήσοιτε. Δείξομεν ὑμῖν αὖθις, οι τύραννοι ἔφησαν, όπως μεταποιούμεθα. Τότε τοίνυν τὴν ὅλην ἑαυτῶν κινήσαντες δύναμιν, στρατηγοῦντος αὐτοῖς τοῦ θυμοῦ καὶ 50. «Cur vero opus est singula persequi? Labore præsenti vitemus futurum: temporalem vitam immortali anteferaïnus, quam certe nenio aliter niercabitur, nisi illam quidem omittendo, hanc appe tendo. Cur his omnibus quæ possidemus pretiosum margaritum non emimus? Quid autem ex his, quæ possidemus, corpore pulchrius et pretiosius habe mus? Et hoc, inquam, reliquo pretio superaddamus. Etenim ne sic quidem justam mercis æstimationem faciemus. Duplex nobis certamen, fratres; duplices nos quoque sumus; et contra par iniquis. simum in aciem prodimus: est enim pugna et mentis simul et sensus; nos autem ex spiritu et carne: et hostes quidem partim ex alto invisibiliter in tenebris jaculantur, partim vero palam nos aggredientes ac ferientes, natura scilicet nobis similes et consortes. Undique igitur circumspiciamus, no in parte aliqua letaliter obdormiamus, cum tam varia et insidiosa lucta sit, totque utrinque tela et machinæ, ue quis hostium dicat: Prævalui adversus eos. Etenim qui nos vexant, si forte autemus, isetabuntur; namque et leviter inclinari, omnimoda subversio est et victoria jactura. Quoniam ergo custodiæ nobis concreditæ sunt, parumper adhuc vigilemus; superveniet enim nobis Sponsus, qui, amorem contemplans et labores justa lance ponderans, largam abundantemque mercedem retribuet. Utique mundus nos veluti areæ primitias Redemptori offeret. Namque exploratum nobis est, quod per corporum nostrorum et sanguinis purgatiquem, fermentum novum salque efficiemur universæ generis massæ, quæ una fermentabitur ac salietur; atque ita divino igne, id est Spiritu, panis flet perfectæ vitæ idoneus, omni malitiæ et improbitatis vetere et crudo fermento carens. Deum itaque tam corpore quam spiritu nostro honoremus, quorum utrumque a Deo habemus. › 31. His adhortatoriis roburque adjicientibus verbis invicem confirmantes, ut post ignem ferrum aqua temperando duratur, nobilissimi fortissimique martyres, ut par est, perdurabant nihilominus immoti et inconcussi, inflictis plagis constantia animi prorsus non cedentes; quos tyrauni cum Jaceris carnibus et sanguine diffluentes viderent, cum derisione sic affabantur: Quomodo vobis primum hoc experimentum procedit, o beatissimi? Responderunt martyres:. Quomodo vicissim spes vestra vobis successit? Nos quidem omnibus superatis quæ vos terribilia arbitramini, hoc unum, o judices, extimescimus ne forte sententiam præter solitum mutantes, mitiores fiatis, atque ad infligendos cruciatus misericordia nostrorum corporum obtorpeatis.› ‹Demonstrabimus vobis denuo, dixerunt tyranni, quemadmodum immutemur. Tunc ergo totis suis commotis viribus, duce furore,

ລາວ $16 vesania latus stipaute, contra invictus martyres τῆς ἀνοίας υπασπιζούσης, ὥρμησαν ἐπὶ τοὺς ἀηττή irruerunt, lictoribusque imperarunt ut omne pœnarum genus in eos expromerent. Cuncta illico in promptu erant, quæ sunt aspectu horribilia, et dictu ineffabilia, ignis, bestiz, gladius, nihilque omnino hujusmodi deerst, flagrante crudelitato, idolo’atria eb ea quæ fiebant cachinnum tollente, 32. Tunc enimvero cernere eral martyres niiserrima patientes, et fortissime tolerantes, carnium lacerationes, ossium trituras, nervorum incisiones, membrorum mu̟titationes, fibrarum spasmos, articulorum torturas, corporum excoriationes, medulJarum emunctiones, viscerum discerptiones, oculorum ejectiones, crurum fracturas, liquationem veluti totius corporis et distractionem. Quænam verba terribilem illam variamque scenam tanquam in pictura describent, aut omnium mentibus repræsealabunt? Recte aliquis liceret passiones illas tempestatem fuisse quamdam, procellis fulminibusque immanibus, id est, cruciatibus, agitatam: aut infernalibus poenis, quae impios manent, nihilo inferiora aut mitiora hac fuisse supplicia. Etiam hoc cernere erat, carnifices nemipe, tanquam furias, martyres invadentes, sua validae improbitatis vim expromnentes, ingeniis malefcis territantes, dirisque inventis excruciantes. Alius enim alium inventis suis prævertens, primas ferre certabat, ung siki scopo proposito martyrum excidit. Sed praemium tandem ipsis contigit pudor et infamia, dum s00leato et imbelli obtemperaat duci draconi. Pugua enim insperato miraculo commutata est: nam carpificibus defectio virium, torpores, membrorum que paralysis acciderunt, necnon tremores, verti gines, animæ deliquia, defatigatis labore multo et vana cruciatuum excogitatione. 33. At vero fidei defensores doloribus potius roborabantur, et a laboribus vim accipiebant, totque periculis et cruciatuum multitudine obdurati, solis instar lucebant, atque ut nix albescebant; atque ita cum nobili confidentia adversariis inclamabant: • Undenam vobis tanta erroris cacitas in pupillas mentis incurrit? Quis vestros animos a recto officio deflexit? Nonne manifeste cernitis, του vel sine dagellis tamen pejus addictis hominibus puniri? Nos autem his cruciatibus, tanquam ludicris in palastra aut gymnasio meditationibus exerceri, ut spiritoi majorem sanitatem pulchritudinemque acquiramus? Ubinam vobis sermones artificiose compositi, poetica fabula, doctrinarum copia? Nonne omnia coram simplici veritatis oratione silent et suffocantur? Si ergo neque sermo vobis est constans ac tutus, et vestræ lyrannidis opera propngnaculo Adei diffracta solvuntur, ac jam terga datis faciem pudoris causa velantes, cur nobis qui persecutionem patimur vos fugitivi non adjungimini, ut victi magis quam potestatem tenentes, gloriam conseqnamiui? Nam nobis quidem hinc victoria η τους ἀγωνιστές, καὶ τοῖς ὑπηρέταις πάσαν εἰδέαν και λάξεων προσάγειν τούτοις παρεκελεύσαντο. Πάντα τοίνυν παρἦν τὰ καὶ ἔψει φρικτὰ καὶ λόγῳ οὐκ ἐφι κτά, τὸ πῦρ, οι θήρες, ἡ μάχαιρα, καὶ οὐδὲν ἀπῆν τῶν δεινῶν τῆς μανίας οργώσης, καὶ τῆς ἀσεβείας τοῖς δρωμένοις ἐπιγελώσης. λβ'. Τηνικαῦτα οὖν ἦν ὁρᾷν τοὺς ἀγωνιστάς πάν σχοντας τὰ ἐλεεινότατα καὶ φέροντας ἀνδρειώτατα, σαρκών τε θλάσματα, καὶ ὀστέων συντρίμματα, νευ ρῶν τε ἐκκοπάς, καὶ μελῶν ἐκτομάς, ἐνῶν τε σπασμούς, και στρεβλώσεις ἄρθρων, καὶ σωμάτων ἀποδοράς, ἐκμυξήσεις τε μυελών, καὶ σπλάγχνων βήτ ξεις, καὶ ὀφθαλμῶν ἐκβολάς, καὶ σκελῶν κατεάξεις, καὶ τῆξιν τοῦ παντὸς ὀργάνου καὶ σπαραγμούς. Ποιος κατ' αξίαν τὴν ποικίλην ἂν ἐκείνην τῶν σκυθρωπών καὶ πολυμόρφων δραματουργίαν ὡς ἐν εἰκόνι ζωγρα φήσειεν λόγος, καὶ ταῖς διανοίαις πάντων ἀποτυπών σηται; Φήσειεν ἄν τις εὐκαίρως εἰπὼν χειμῶνα τὸ τότε πάθη καὶ καταιγίσι καὶ σκηπτοῖς ἀμέτροις ταῖς βασάνοις περικλυζόμενον ἢ μηδὲν τῶν καθ' ᾅδου τιμο ριῶν, αἱ τοῖς ἀνόμοις ὀφείλονται, ταῦτα δοκεῖν ἐλάτ τονά τε καὶ εὐτελέστερα. "Ην δὲ καὶ τοῦτο ἰδεῖν ὡς ἱριννύας τοὺς ὑπηρέτας ἐφαλλομένους τοῖς ἀθληταίς, καὶ πρὸς εὐτόνου κακίας ἐπίδειξιν σπεύδοντας, καὶ δε διατομένους ταῖς ἐπινοίαις, καὶ θλίβοντας τοῖς χαλε τοῖς ἐφευρήμασι· ἄλλος γὰρ ἄλλον τοῖς ἐξευρήμασι φθάνοντες, τὸ πρωτεῖον ἔχειν ἐφιλονείκουν πρὸς τὸν σκοπόν συμφώνως εὐθυποροῦντες τοῦ ὀλισθήματος Καὶ τέλος αὐτοῖς βραβείον αἰσχύνη καὶ ὄνειδος ἐγενή θη πονηρῷ τῷ ὄφει καὶ ἀπολέμῳ πειθομένοις στρα τοπεδάρχῃ· αντέστραπται γὰρ τὰ τῆς τάξεως εἰς παράδοξον θαῦμα· τοῖς μὲν γὰρ βασανισταῖς ἀπονίας καὶ νάρκας καὶ μελῶν παρέσεις συνέπεσον, ὅτι δὲ καὶ τρόμοι καὶ εἴλιγγοι καὶ πτοιαὶ ψυχῆς ἀπὸ αγορεύσασιν ἐν πολλῷ καμάτῳ καὶ διακένοις τεχνάσμασιν. λγ'. Οἱ δὲ τῆς πίστεως πρόμαχοι ταῖς ἀλγηδόσι μᾶλλον ἐῤῥώσθησαν, καὶ τοῖς πόνοις τὴν ἰσχὺν συνα ελέξαντο, καὶ τοῖς πολλοῖς κινδύνοις στερεωθέντες, τῷ πλήθει τῶν αἰκισμῶν, ἡλίου δίκην ἀπέστιλψαν, καὶ ὡς χιὼν ἐλευκάνθησαν· οὕτω τε μετὰ γενναίου φρονήματος ἐπεφώνουν τοῖς ἐναντίοις· «Πόθεν ἐμῖν ἡ τοσαύτη τῆς ἀπάτης ἀμβλυωπία ταῖς κόραις τῆς διανοίας ενέσκηπται; Τίς ὁ τὸν νοῦν ἀποπλανῶν τοῦ καθήκοντος; Οὐχ ὁρᾶτε διαφανῶς ὡς ὑμεῖς μὲν κολά ζεσθε μαστίγων δίχα κατακρίτων ἀνδρῶν ἀθλιώτερον, ἡμεῖς δὲ ταῖς βασάνοις ὡς ἐν παλαίστρα μελέταις τισὶ καὶ γυμνασίοις ἀσκούμεθα, πρὸς εὐεξίαν ἐπιδε δόντες καὶ ὡραιότητα τὴν ἐν Πνεύματι; Ποῦ δὲ ὑμῖν αἱ τῶν λόγων πλεκτάναι καὶ οἱ ποιητικοί μύθοι καὶ τὸ πλῆθος τῶν μαθημάτων; οὐχὶ πάντα τῷ ἁπλῶς τῆς ἀληθείας λόγω σιωπᾷ καὶ πεφίμωνται; Εἰ οὖν μήτε ὁ λόγος ὑμῖν βέβαιός τε καὶ ἀσφαλῆς, καὶ τὸ ἔργον τῆς καθ' ἡμῶν τυραννίδος ὑπὸ προβόλῳ τῇ πίσ στει διαῤῥαγεν καταλέλυται, καὶ νῶτα δεδώκατε και λυφθέντες τὸ πρόσωπον ἐντροπή, τί μὴ τοῖς δικασημέν νοις ἡμῖν φυγάδες όντες συντάσσοισθε, καὶ τῆς ἐξου σίας ποιῆσθε τὸ τῆς ἥττης κράτος περιφανέστερον,

ὡς ἂν ὑμῖν ἐντεῦθεν τὸ νικῇν περιγένηται; Κρείσσων & consurgit. Gelior est enim illustris tenuitas, quam γὰρ δόξης ἀτίμου εὐτέλεια ευκλεής, και μικρο glozia infamis; melior modestia magnanima, quam πρεποῦς ἀρχῆς μεγαλοφυής μετριότης, καὶ ὕψους cum angusto animo dominatio; melior deniquo ἐπισφαλούς ταπεινότης ἀκίνδυνος· τοῖς ἡμετέρως τη secura humilitas, quam lubrica excelsitas, Nostra γαροῦν ἴχνεσιν ἐπακολουθήσατε, καὶ τοὺς τῆς ἀγνοίας Igitur vestigia sequimini, et, deletis inscitiae chaχαρακτήρας προαπαλείψαντες, τὸν θεῖον τῆς γνώσεως racteribus, divinae doctrinae legem in cordis vestri νόμον ἐν πτυχτία τῆς καρδίας ὑμῶν γραφίδι πνεύ pugillaribus spiritus calamo nos scribemus: quaran ματος ἡμεῖς μετεγγράψομεν· ἐν ἐγγύθεν ἀναγινώ- cominus lectitantes, bene agere coudiscetis. Sit σκοντες, μαθήσεσθε καλῶς ποιεῖν, τὸ κακὸν ἀπεδίο vobis scholæ instar præsens tribunal, hoe exemplo δασκόμενοι· γενέσθω ὑμῖν διδασκαλεῖον τὸ προκείμε- corrigimini. Quemuam er universo vestro numero τον δικαστήριον τῷ ὑποδείγματι σωφρονίσθητε. Τίνα tantus vitæ amor tenet, quantus nos mortís propter τῶν πάντων ὑμῶν οὕτως ζωῆς ἔρως, ὡς ἡμᾶς θανά Christum obeundæ? Ignis nobis perinde ut nik του κατέχει δια Χριστόν; Τὸ πῦρ ἡμῖν χιόνος οὐδὲν est; ferrum a membris nostris consumitur, nempo διενήνοχεν· ὁ σίδηρος ὑπὸ τῶν ἡμετέρων ἐκδαπανά in corpora tanquam in adamantem incidens; car¬ ται μελῶν, ὥσπερ ἀδάμαντι τοῖς σώματι προσπεσών nitices debilitati pene exanimantur, nisi ex nostræ οἱ ὑπηρέται μικροῦ τεθνάσιν ὑπ' ἀτονίας, εἰ μή τις constantiae conspectu aliquantulum ipsis virium αὐτοῖς βραχεῖα διὰ τὴν τῆς ἡμῶν καρτερία; φανέ infundatur. En nos divina: legi parentes pro vobia ρωσιν, ἄνωθεν ἰσχὺς ἐπιψεκάσοι. Νόμῳ θείῳ πειθό quoque errore abreptis oramus, comparticipes vos μενοι, καὶ ὑπὲρ ὑμῶν τῶν ἐπηρεαζόντων εὐχόμεθα, - donorum Christ habere volentes, quia pro vobis κοινωνοὺς ὑμᾶς ἔχειν τῶν τοῦ Χριστοῦ δωρημάτων quoque pretium impensum fuit ut captivitute ospe= βουλόμενοι· διότι καὶ ὑπὲρ ὑμῶν τὸ θεῖον ἐδόθη λύο diamini, Quɔndiu in terra versamini, pœnas quim τρον πρὸς τὴν ἐκ τῆς αἰχμαλωσίας ἀνάγουσιν. Εως sub terra vos manent, redimere conemini. Nemo μὲν ἐπὶ γῆς, τὰς ὑπὸ γῆν ποινὰς μεθοδεύσωμεν οὐδεὶς μυst disruptum vitale vinculum, in inferis jam separ τοῦ συνδέσμου διαιρεθέντος, ἐν ᾅδῃ μετὰ τὴν διάζευ ralus confitebitur. Vos quidem ceu servilibus maniξιν ἐξομολογήσηται. Δούλοι δέδεσθε χειροπέδαις ὑμεῖς cis, injustis manuum vestrarum aclibus detiuemini; ταῖς ἀδίκοις τῶν χειρῶν ὑμῶν πράξεσι· διὰ τῶν δε sed a nobis captivis, si certe vultis, solvemini: no, σμίων ἡμῶν, εἴ γε προαιρεῖσθε, λυθήσεσθε. Μὴ μέλ- quasumnus, mora sit, neque hine abentis: in prom λετε οὖν, μηδὲ ἀναλύεσθε· πρόχειρος γάρ ἐστιν ἡ σω plu est salus ac facilis; baptizamini, lustraniul: τηρία καὶ ἄπονος· λούσασθε, καθαροὶ γένεσθε· τοῦτο hæc est bonorum summa, ut, levi Evangelii jugo τῶν καλῶν τὸ κεφάλαιον, τῷ ἐλαφρῷ τοῦ Εὐαγγελίου - Crvicem benigne subjiciantes, grave peccatorum ζυγῷ τὸν αὐχένα χρηστῶς ὑποκλίναντες, το βαρύ " pondus procul vobis abjiciatis. Quod si forte hous φορτίων τῶν πταισμάτων ἐξ ἑαυτῶν ἀπορρίψατε. Ει sermones sub benivolentiæ quidem specie, soil reφιλίας προσχήματι τούσδε τοὺς λόγους δειλίας και vera metus ac ignaviæ causa a nobis prolatos exiἀνανδρείας ὑπολαμβάνετε, τὸ ξίφος ὑμῖν τεθήχθω, τὸ છે stimatis, cia, gladios acuite, ignem succondita vehoπῦρ ἀνακαιέσθω σφοδρότερον, ἀκμήτας τους βασανι. mendorem, repentes viribus tortores apponite. Tanta στὰς ἐπιστήσατε. Τοσοῦτον ἡμῖν περίεστι τὸ τῆς ψυ- nobis inest magnanimitas et fortitudo! ο χῆς μεγαλώνουν ἀνδρικόν.» 34. Postquam hæc martyres peroraverant, serineque salutaris in audientium aures tanquam aspidis surdæ obturatas immissus evanuit, tunc telum supremum tyranni jaculantes, omni jam omisso quo se defatigaverant malitiæ artificio, ad supplicium duci generosos illos imperant, cum mandato ut vario necis genere exstinguantur. Porro hi vere in28. Ἐπεὶ δὲ ταῦτα εἶπον οι μάρτυρες, καὶ ὁ σω τήριος λόγος τοῖς τῶν ἀκουόντων ὠσὶν ὡσεὶ ἀσπί της χωρίς βύουσιν εντυχών διασκέδαστο, τηνικαῦτα τὸ τελευταῖον βέλος επαφέντες οἱ τύραννοι, πρὸς πα σαν ήδη μηχανήν πονηρίας απειρηκότες, τὴν ἐπὶ θα νάτῳ τοὺς γενναίους ἀπαχθῆναι καταδικάζουσι πολυ τρόποις εἰδέαις διατάξαντες τὴν ἀναίρεσιν· οἱ δὲ ὄντως ἀκαταμάχητοι τῆς ἀληθείας ἀγωνισταί, πρὸς τὰ τῆς victi fdei athlete, ad victoria praemia, atque ad νίκης ἔπαθλα, καὶ τὴν ἐν Χριστῷ ἀνάλυσιν σπεύδυν τες, ἐπειδὴ πρὸς τοὺς ἀφορισθέντας τόπους γεγόνασι, πρὸς βραχὺ παραιτησάμενοι τοὺς ἀπάγοντας, καὶ τῇ μὲν γῇ τὰ σώματα κάμψαντες, πρὸς οὐρανὸν δὲ τὸν νοῦν ἀνατείναντες, τοιαύτας εὐχαριστηρίους φωνάς δεήσεις τε καὶ ἱκετηρίας πρὸς τὸν δυνάμενον σώζειν αὐτοὺς ἀπὸ θανάτου μετὰ κραυγῆς ἰσχυρες καὶ δα κρύων προσήνεγκαν· resolutionem in Christo properantes, ubi ad destinatos locos pervenerunt, brevi mora a ducentibus impetrata, corporibus humi fexis, in coelum autein mentem intendentes, has gratiarum actiones, preces ac supplicationes ei, qui poterat eos a morte servare, cum clamore valido lacrymisque obtulere: 35. • Gratias tibi agimus, Domine Deus Servator et universi Creator, qui fecisti utraque vnum, medium maceris pariclem, iram scilicet, in caine tua solvisti, et duo in le condidisti, iu unum videλε. «Εὐχαριστοῦμέν σοι, Δέσποτα ἀεὶ Σωτερ καὶ Ποιητὰ τοῦ παντὸς, ὁ ποιήσας τὰ ἀμφότερα εν, καὶ τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμοῦ λύσας τὴν ἔχθραν ἐν τῇ σαρας σου· καὶ τοὺς δύο κτίσας ἐν ἑαυτῷ, εἰς ἕνα Confer S. Petri Alexandrini martyris orationem quam moriturus dicit apud nos Spicileg. t. 11, F. 685.

ffices Davam hominem, quia paradisum nobis testi- καινὸν ἄνθρωπον· ὅτι παράδεισον ἡμῖν τὸ τῆς μαρτ monii ostendisti, progenitorum delectabile stadium, delicias ejus nobis largiens. Maturo enim virtutum fructu per discrimina affatim sanctificati, ipsum insuper, quod tangere Adamo non fuit concessum, lignum vitæ gustavimus: ac novimus Dominum esse Christum, et pelliceas tunicas nos exuisse gladio Bagellisque discissas. Et en tibi vetere, cujus nudere nescimus, nuditatis pulchritudine induimur, nullas luti vel corruptionis reliquias trahentes, quia draconem baud astu, sed legitima pugna vicimus, et priora illa posterioribus sunt emendata. Et ille quidem impeditus est et cecidit, nos vero surreximus et erecti sumus ad tutum humani generis pro pugnaculum. te enim, qui exigui numero sumus et infirmi, virtute præcincti sumus: heque ex multitudine potentia tua, neque ex fortibus vis tua exsistit, sed humilium es Deus, et debilium auxiliator. Quamobrem supra te immobilem petram, animæ nempe ædificium ædificantes, idolicas procellas, et apostasiz luctas fluminis instar ruentes, et malorum spirituum impetus propulsamus. Deinde spinosam quoque carnis nostra tellurem laboriosa preceptorum tuorum exsecutione novantes, et sanguinis rivis semen illic laborando injectum irrigantes, tribulorum loco praeclarum vulnerum fructum referimus, qui in multiplicem messis cumulum cousurgit: quemque nec veteris culpæ æstus adurit, neque aligeri spiritus vorant, neque curarum spins suffocant. Εt nequaquam parentum vocatione sacrificio addicimur, sed sponte cædi nos objicimus, arietis instar nostrum corpus sacrificium offerentes, quod adipe holocaustorum pinguius videbitur et perfectius. Excipiamur itaque hodie tanquam maxima oblatio, etsi minime digni sumus: quævis enim hostia tenuis est ad efficiendum suavitatis odorem, et minimus est quantuslibet adeps ad sacrificii tanti consummationem; sed tamen qui timet Dominum, quaquaversum magnus evadit. 36. Sacrum nos effice tempium, intus ferentes thuribulum et candelabrum, mensam, et vasa saucti- &cationis; primum quidem, ut dirigatur oratio nostra sicut incensum in conspectu tuo; alterum, ut lux operum nostrorum hominibus luceat. Denique tanquam hostia et oblatio fideliter esurientibus in ira incendamur. Tenebrosam autem naturam atque invidam, principem tenebrarum, rectorem hujus mundi diabolum, qui de corporibus nostris certare satagit, custos noster angelus iucrepet, ut ex aereorum insidiatorum turma inviolati evadentes, et divino igne probati, aurum et argentum pretiosique lapides, permansura opera neque comburenda inveniamur: atque, ita irreprehensibiles conspectui tuo exhibiti, mercedem promissam cœlorum regnum consequamur, et in sanctis locis hæreditatem, et justitia coronam, atque omnino gloriæ tuæ possessionem. Primum autem sit nobis pramium humani generis G η τυρίας ἀνέδειξας στάδιον ἀπολαυστικώτερον τῶν προγόνων τὴν ἐν αὐτῷ τρυφήν χαρισάμενος· τῷ γὰρ ὡρίμῳ καρπῷ τῶν ἀρετῶν διὰ τῶν κινδύνων πλουσίως ἁγιασθέντες, ἔτι καὶ οὗ μὴ θίγειν τῷ ᾿Αδάμ συγκεχώρητο, τοῦ ξύλου τῆς ζωῆς ἐγευσάμεθα· καὶ είδομεν ὅτι Χριστὸς ὁ Κύριος, ὅτι τοὺς δερματίνους χιτῶνας ἐξεδυσάμεθα διαρραγέντας ξίφει καὶ μά στιξιν. Καὶ ἰδού σοι τὸ ἀρχαῖον τῆς ἀνεπαισχύντου γυμνώσεως κάλλος ἀμφιεσώμεθα, μηδὲν τοῦ πηλού καὶ τῆς φθορᾶς ἐπισυρόμενοι λείψανον, ὅτι τὸν ὄφιν οὐ δολερῶς, ἀλλὰ νόμῳ συμπλοκής νενικήκαμεν, καὶ τὰ πρῶτα τοῖς δευτέροις κατώρθωται. Ὁ μὲν γὰρ συνεποδίσθη καὶ πέπτωκεν, ἡμεῖς δὲ ἀνέστημεν καὶ ἀνωρθώθημεν εἰς ἀσφαλὲς τοῦ γένους προπύργιον διὰ σοῦ γὰρ οἱ ἀριθμῷ βραχεῖς καὶ ἀσθενεῖς ἡμεῖς περιεζωσάμεθα δύναμιν· οὐ γὰρ ἐν πλήθει τὸ κράτ τος σου, οὐδὲ ἡ δυναστεία σου ἐν ἰσχυροῖς· ἀλλὰ ταπεινῶν εἶ Θεὸς, καὶ ἐλαττόνων βοηθός· ἀνθ' ὧν ἐπὶ σὲ τὴν ἄσειστον πέτραν τῆς ψυχῆς οἰκίαν θεμε λιώσαντες, τὰς εἰδωλικὰς ἐπομβρίας, καὶ τὰ ποτα μηδόν συρρήξαντα τῆς ἀποστάσεως κύματα, καὶ τὰς έπιβουλὰς τῶν τῆς πονηρίας πνευμάτων ἀπεκρουσάμεθα. Εἶτα καὶ τὴν ἀκανθοφόρον τῆς σαρκὸς ἡμῶν γῆν τῇ τῶν ἐντολῶν ἐργασία νεώσαντες, καὶ ταῖς ἐκροαῖς τῶν αἱμάτων τὸν ἐκ τῶν πόνων ἐν αὐτῇ κατα βληθέντα σπόρον ἀρδεύσαντες, ἀντὶ τριβόλων εὐγενή μωλώπων καρπὸν ἀνετείλαμεν εἰς πολύχουν θέρους συλλογὴν πλεονάζοντα· ὃν οὔτε καύσων ξηρανεῖ τοῦ παλαιοῦ παραπτώματος, οὐ πετεινὰ πνεύματα καταφάγεται, οὔτε μὴν ἀκανθαι συμπνίξουσιν περιστά σεων. Καὶ νῦν οὐ κλήσει τῶν τεκόντων ἐπὶ τὴν θυσίαν παρήχθημεν, ἀλλ᾽ αὐτόκλητοι πρὸς τὴν σφαγὴν ἀπηντήκαμεν, καθάπερ κριὸν τὸ σῶμα θύμα προσ άγοντες, 8 μεμυαλωμένων ολοκαυτωμάτων λογισθείη πιότερόν τε καὶ ἐντελέστερον· καὶ προσδεχθείημεν σήμερον μεγίστη τις ολοκάρπωσις, κἂν τῆς ἀξίας ἀπολιμπάνηται. Μικρὰ γὰρ πᾶσα θυσία εἰς ὀσμὴν εὐωδίας, καὶ ἐλάχιστον πᾶν στέαρ εἰς ὁλοκαύτωσιν· ὁ δὲ φοβούμενος τὸν Κύριον, μέγας διαπαντός. λς'. ο Ἱερὸν ἡμᾶς ναὸν κατασκεύασον, ένδον φέρον τας θυμιατήριον, καὶ λυχνίαν, καὶ τράπεζαν, σκεύη τοῦ ἁγιάσματος· ἵνα τὸ μὲν κατευθύνοντε ἐνώπιόν σου ἡ προσευχὴ ἡμῶν ὡς θυμίαμα· τῇ δ τὸ φῶς τῶν ἔργων ἡμῶν τοῖς ἀνθρώποις λάμψεις τ δὲ θυσίᾳ καὶ προσφορά τοῖς πεινώσιν πιστώς προ καιόμεθα· τῇ γνοφώδει φύσει καὶ φθονηρῷ, τῷ τοῦ σκότους ἄρχοντι και κοσμοκράτορι διαβόλῳ περὶ τῶν ημετέρων σωμάτων διακρίνεσθαι σπεύδοντι, ο φρου ρὸς ἡμῶν ἐπιτιμήσειεν ἄγγελος, ὡς ἂν τὸν ἐν τῷ αέρι χῶρον ἐξ ἐνέδρας τῶν ἐπιβούλων καθαρῶς διερχόμενοι, καὶ τῷ πυρὶ τῷ θείῳ δοκιμαζόμενοι, χρυσὸς καὶ ἄργυρος και λίθοι τίμιοι διὰ τῶν μενόντων Εργων καὶ μὴ κατακαιομένων εὑρεθείημεν· καὶ οὕτως ἀμέμπτως τῷ σῷ προσώπῳ ἐμφανιζόμενοι, τὸν μισθὸν κατὰ τὴν ἐπαγγελίαν ἀπολάβοιμεν βασιλείαν οὐρανῶν, καὶ κλῆρον ἐν τοῖς ἡγιασμένοις, καὶ τῆς δικαιοσύνης τὸν στέφανον, καὶ τὸ πάντοτε συνείναι

catenis captivitatem, obscuratos oculos et a falsa religione cacalos aperi, incredulitate prostratos erige: cinis uoster cunctam diabolicam pulveris instar profliget a mundo phalangem: cruoribus nostris morbi ægrotorum exedantur: corpora animas, ut lucem nebula, subumbrent: omnibus adesse dignare qui te nostro ore invocant, Domine: impera tentationum procellæ, et fiat aura tranquilla, atque in portum voluntatis tuæ cuncti deducantur: grex unus fiat virtute Spiritus a te pastori Christo subjectus, et populus tuus in te latetur. Utique, Deus liberator et Domine misericors, sint oculi tui et τη δόξῃ σου. Πρῶτον δὲ μέρας ἔστω ἡμῖν ἡ τοῦ γένους conversio et illuminatio: solve ligatorum peccati ἐπιστροφὴ καὶ ἐπίγνωσις· λῦσον τὰ τῶν πεπεδημένων ταῖς σειραῖς τῆς ἁμαρτίας δεσμά, τοὺς ἁλαμπεῖς ὀφθαλμοὺς τῇ ἀσεβείς πηρωθέντας διάνοιξον, τοὺς ἀπιστία κατερραγμένους ἀνόρθωσον· ἡ κόνις ἡμῶν πᾶσαν ὡσεὶ χοῦν τὴν δαιμονικὴν ἐξ ἀνθρώπων δια σπείρεις φάλαγγα· τοῖς ἡμετέροις ἰχῶρσιν αἱ νόσοι τῶν ἀσθενῶν ξηραινέσθωσαν· τὰ σώματα, ψυχαῖς ὡς φωτός νεφέλη ἐπισκιάσεις· καὶ πᾶσιν ἐγγὺς τοῖς δι' ἡμῶν ἐπικαλουμένοις σε γενέσθαι καταξίωσον, Δέσποτα· ἐπίταξον τῇ καταιγίδι τῶν πειρασμῶν, καὶ σταίη εἰς αὔραν ἀκύμαντον, καὶ πρὸς λιμένα θελήματός του πάντες οδηγηθείησαν· μία γενέσθω ποίμνη τῇ ἐνεργείᾳ τοῦ Πνεύματος ὑπὸ σοῦ ταττομένη ποι- aures tuæ ad servorum tuorum deprecationem paμένι Χριστῷ, καὶ ὁ λαός σου ἐπὶ σοὶ εὐφρανθήσεται· tentes. › ναί, Θεὲ λυτρωτὰ καὶ Κύριε τοῦ ἐλέους, ἔστωσαν οἱ ὀφθαλμοί σου καὶ τὰ ὦτά σου ἀνεῳγμένα εἰς τὴν τῶν δούλων σου δέησιν.» 37. Hac oratione finita, humo surgentes atque ad circumstantem multitudinem conversi præciarissimi martyres, magna voce clamarunt: «Viri fratres, et qui ex vobis timetis Deum, vobis sermo salutis missus est, gratis salvati estis; nam qui eratis longinqui, nunc per Christi sanguinem proximi entia: breve tempus esse putatote, arctum humana vita curriculum, fallacem viam: qui tribulant multiplicati sunt: opposita in itinere currentibus offendicula cupiditatuin laqueos celant superbi venatores, et malitis antesignani. Ne pedes in ipsorum lubrica via ponatis. Sudare ac laborare oportet. Charissimi, sicut in die honeste ambulate: immaculatam fidem servate: vitæ asperitate suavitatem voluptatis coercete: lingua meditetur justitiam, tota die Creatoris laudem: auris obturetur adversus turpem auditionem: peregrini et bospites cum sitis, juxta divium monitum, abstinete vos a carnalibus cupiditatibus, quæ militant adversus animam. Filioli, extrema hora est, omnium finis appropinquavit: si quis non est signatus sigillo Spiritus, signetur luce baptismi, et immaculato sanguine mentale limen inungat, et sensuum postes; neque enfin aliter exterminatorem effugiet. Nemo de salute desperet: ex certaminibus nostris fiduciam sumite: pufchro vobis exemplo vulnera nostra sunt. Nonne enim æque ac vos carne vestiti sumas? Nonne nervis ossibusque uui vos compacti, atque eumdem aerem spiramus? Attamen cum sciamus non esse condignas passiones hujus temporis ad futuram gloriam quæ revelabitur in nobis ', gravem hanc cruciatuum luctam fortiter constanterque sustinuimus, et cum gaudio rapinam bonorum nostrorum perpessi sumus; et denique ad necem, ut videtis, alacriter pergimus. Imitatores ergo nostri estote, sicuti nos quoque Christi³, qui peccatum cruce et passione proscripsit. › λζ'. Καὶ πέρας αὐτοῖς λαβούσης τῆς προσευχῆς, ἐκ γῆς ἀνακύψαντες, καὶ πρὸς τὸ συνειλεγμένον πλῆθος ἐπιστραφέντες οι γενναιότατοι, μεγάλῃ τῇ φωνῇ ἀνεβόησαν· ο "Ανδρες ἀδελφοὶ καὶ οἱ ἐν ὑμῖν φοβούμενοι τὸν Θεὸν, ὑμῖν ὁ λόγος τῆς σωτηρίας ἐξαπεστάλη· χάριτι ἐστε σεσωσμένοι· καὶ γὰρ οἱ ποτέ μακρὰν ὄντες, ἐγγὺς ἐγενήθητε ἐν τῷ αἵματι τοῦ Χριστοῦ· τὸν καιρὸν συνεστάλθαι νομίζετε βραχεῖα τῆς ἀνθρωπίνης ζωῆς ἡ προθεσμία, καὶ σφαλερά ἡ ὁδὸς, καὶ οἱ θλίβοντες επληθύνθησαν, ἐχόμενά τε τρίβου τοῖς εὐδρομοῦσι σκάνδαλα τίθενται, καὶ κρύ πτουσι παθῶν παγίδας οἱ ὑπερήφανοι θηρευταὶ καὶ τῆς κακίας προστάται. Μη προσκόψητε τους πόδας ἐπὶ τῷ αὐτῶν ὀλισθήματι. Ιδρώτων δεῖ καὶ πόνων. ᾿Αγαπητοί, ὡς ἐν ἡμέρᾳ εὐσχημόνως περιπατήσατε· ἄσπιλον τὴν πίστιν τηρήσατε· τραχύτητι βίου τὸ λεῖον τῆς ἡδονῆς ἐπιστύψατε· ἡ γλῶσσα μελετάτω δικαιοσύνην, ὅλην τὴν ἡμέραν τὸν τοῦ κτίσαντος ἔπαινον· ἡ ἀκοὴ ἐμπεφράχθω τοῖς ἀσέμνοις ἀκούσμασιν· πάροικοι όντες καὶ παρεπίδημοι, κατὰ τὴν θείαν παραίνεσιν, ἀπέχεσθε τῶν σαρκικῶν ἐπιθυμιών αἴτινες στρατεύονται κατὰ τῆς ψυχῆς. Παιδία, ἐσχάτη ἄρα ἐστὶν, πάντων τὸ τέλος ἤγγικεν· εἴ τις οὐκ ἐνισημάνθη τῇ σφραγίδι του Πνεύματος, σημειωθήτω φωτὶ τοῦ βαπτίσματος, καὶ τῷ ἀχράντῳ αἵματι τὰς νοερὰς ἐπιχρίσει φλιάς, καὶ τοὺς σταθμούς τῶν αἰσθήσεων οὐ γὰρ ἄλλως τὸν ὀλοθρευτὴν διαφεύξεται. Μηδεὶς ἀπογνώτω τῆς σωτηρίας· τοῖς ἡμετέροις ἀγῶσι θαρσήσατε· καλὸν ὑπόδειγμα πρόκειται τὰ ἡμέτερα τραύματα. Μὴ γὰρ οὐχ ὁμοίως ὑμῖν σαρκὶ συνδεδέμεθα; μὴ οὐχὶ νεύροις τε καὶ ὀστέοις καθάπερ ὑμεῖς συνηρμόσθημεν, καὶ τὸν αὐτὸν ὑμῖν μέρα ἐσπάσαμεν; Αλλ' εἰδότες ὅτι οὐκ ἄξια τὰ παθήματα τοῦ νῦν καιροῦ πρὸς τὴν μέλλουσαν δόξαν ἀποκαλύπτεσθαι εἰς ἡμᾶς, τὴν πολλὴν ἄθλησιν τῶν παθημάτων ερρωμένως καὶ καρτερῶς ὑπεμείναμεν· καὶ μετὰ χαρᾶς τὴν ἁρπαγὴν τῶν ὑπαρχόντων ὑπο εδεξάμεθα, καὶ τέλος πρὸς τὸν θάνατον, ὡς ὁρᾶτε, θαρσαλέω; ήδη χωροῦμεν. Μιμηταὶ οὖν ἡμῶν για νεσθε, καθὼς καὶ ἡμεῖς Χριστοῦ τοῦ τὴν ἁμαρτίαν σταυρῷ καὶ πάθεσι κατακρίναντος.» λη. Τούτων εἰρημένων, τοῖς ἀθληταῖς ἐπιστάντες 38. His dictis, astantes martyribus carnifices * Rom. viii, 18. * 1 Cor. iv, 16. PATROL GR. LXXXVIII.

52$ acuebant invicem ad demandati supplicii consun- οἱ ὅσμιοι παρέβηγον ἀλλήλους πρὸς τὴν τῶν ἐγκε mationem, victoresque heroas perurgebant, qui sanc alacriter cadendos se obtulerunt: atque alii i,πα consumpti sunt, alii laquco mortem pertalerat, alios gladius jugulavit, alios maris abyssus excepit, ali feraruin dentibus contriti sunt, alios fames exanimavit, alii surris dissecabantur, alii molendiuis elidebantur: cuncti denique mortem in Domino præoptantes quieverunt. 59. O sanctæ animæ! O sacra corpora! O pretiosum ac divinum donarium auro ac topazio æstimabilius! O Christi hospitia, Spiritus habitacula, virtutum vasa! O illa clementa, ex quibus materiam corporis in nativitate habuistis, certe denuo quid quid vestrum est recuperabitis, post hujus compositi discretionem, sanctificata per mercedis receptionem! O beata multitudo, et splendor multiplex una velut in anima fulgens! Quibus vos, o supra natura vires victores, triumphalibus praconiis clebrabimus? Quibus memoria peterue tropais, w! quibus immortaliter vireulibus ex pralinis, hymnis, canticisque spiritalibus, magnifice vos coronis præcingemus? Vos houorem parentibus ex EvanKelii norma reddidistis: vestris enim passionibus progenitorum turpitudinem obtegentes, dedecore paties liberavistus, et gaudium loco luctus humanæ nature conciliastis. Vos terram in caelum convertistis, qui estis tamquam oriens serenus, inauc justitiæ, stelke in omni loco lecentes, qui nimirum gressus vestros in recta præceptorum semita movetis. Non pater lamentans, non mater capillos vellens, non liberi ejulantes, non cognati plorantes, non amici gementes constantiam vestram muliiverunt. Non solum enim cum persecutoribus, verum etiam cum ipsa natura pugnastis, vicistisque invictam illam, quæ et feras et venenatorum serpentium sævitiara ad misericordiam flectit: naturam, inquam, quæ tyrannice in animantibus eminet, insita vi pollens, quam semper et ubique necessario retinet. Attamen vos cognatiouem inter vos muidata elecistis communi passionum vinculo coliigatam; miramique concretionem fecistis, sanguinem sanguini miscentes cruciatuum communione. Non opum, non felicitatis amor vestrum erga Deum amorem debilitavit: pro auro vobis fuit Gdei probitas; pro copia opum, spiritus humilitatis: et Christi opprobrium majore in pretio habuistis, quam mundiauos thesaurus: namque ad mercedem respexistis, gnari scilicet vos meliorem habere et perennem in cœlis substantiam: vobis gloriæ jactatio, dedecus pro Christo: alacritas, cordis contritio: deliciarum sa turitas, continentia fuit: pulchritudo corporis a vobis creditur, cupiditatum mortificatio: virium mistar, charitas in infirmitate et consummɔtio. λευσάντων τελείωσιν, καὶ τοὺς νικηφόρους κατα ήπειγον· οἱ δὲ πρὸς τὴν σφαγὴν προθύμως ὑπο έκυψαν· καὶ οἱ μὲν πυρὶ ἀνθράκων κατηναλώθη σαν, οἱ δὲ βράχῳ τὸν φόνων ὑπέμειναν· καὶ τοὺς μὲν το ξίφος διαχειρίσατο, τοὺς δὲ βυθός θαλάσσης ἐδέ ξα:ο· καὶ οἱ μὲν θηρῶν ἐεοῦσιν ἡλέσθησαν, τοὺς δὲ λιμός πολὺς ἀπηγχόνησεν· καὶ οἱ μὲν ἐπρέσθησαν, οἱ δὲ κατελεύσθησαν· καὶ πάντες τὴν ζωὴν ἐκλεξά μενοι τὸν ἐν Κυρίῳ θάνατον ἀνεπαύσαντο. 20. Ο ψυχῶν ἱερῶν! @ σωμάτων ἐναγῶν! Ο πολυτελὲς καὶ θεῖον ἀνάθημα τιμηθὲν ὑπὲρ χρυσίον τε καὶ τοπάζιον! Ο Χριστοῦ καταγώγια, καὶ κατοικητήρια Πνεύματος, καὶ δοχεῖα τῶν ἀρετῶν! Ἡ στοιχείων ἐκείνων ἐξ ὧν συνεπάγητε καθ᾿ ὃν καιρὸν. " εγεννήθητε τὴν ὕλην τοῦ σώματος, καὶ αὖθις ἀντιλαβόντων τὰ οἰκεῖα μετὰ τὴν τῶν συντεθέντων διά κρισιν, καὶ ἁγιασθέντων τῇ μεταλήψει τῆς ἀντινή - σεως! "Η μακαρία πληθὺς καὶ πολύφωτος αὐγὴ μια ψυχῇ καταστράπτουσα! Ποίοις ὑμᾶς, νικηταί, θριάμ ταις ὑπὲρ φύσιν ἀνδρισαμένους ἀνακηρύξομεν; Ποίοις τροπαίοι; ἀνεπιλήστοις τοῖς ἁμαράντοις ἐκ ψαλμῶν καὶ ὕμνων καὶ εὐλῶν πνευματικών στε φάνοις ὑμᾶς πολυτελῶς ἀναδήσομεν; Υμεῖς τιμήν τοῖς γονεῦσιν εὐαγγελικῶς ἀπενείματς· τοῖς γὰρ πάθεσιν ὑμῶν τὴν προπατορικὴν αἰσχύνην ἐπικαλύ ψαντες, τοῦ ἐνείδους τοὺς τεκόντας ἠλευθερώσατε, καὶ χαρᾶς ἀντὶ λύπης τῇ φύσει κατέστητε πρόξενοι. Υμείς τὴν γῆν οὐρανώσατε, φανέντες ἀνατολή τις ἀσ ότιστος, καὶ δρύρος δικαιοσύνης, καὶ ἀστέρες κατὰ πάντα τόπον ἐκλάμποντες, στηριγμούς ἐπὶ τῆς ἁπλανούς τῶν ἐντο λῶν τῆς πορείας ποιούμενοι. Οὐ πατὴρ κωκύων, οὐ μή της κόμας σπαράττουσα, καὶ παῖδες κλαυμυριζόμενος, καὶ συγγενεῖς θρηνούντες, καὶ φίλοι στενάζοντες, ἐμάλαξαν ὑμῶν τὴν στερρότητα· πρὸς γὰρ τοῖς διώκταις, ἔτι καὶ πρὸς φύσιν ἐπολεμήσατε, καὶ γενική - κατε τὴν ἀήττητον, ἢ καὶ θῆρας Ελαμψεν πρὸς συμ πάθειαν, καὶ ἰοβόλων ἑρπετῶν ἀγριότητα· πάντων γὰρ ζώων τυραννικώς υπερίσταται, τῷ ἐντεθέντι νόμῳ κρατοῦσα, καὶ τοῦτον ἀναγκαίως φυλάττουσα μέχρι παντὸς ἀπαράβατον. Αλλ' ὑμεῖς γένος ἀλλή λοις κατέστητε τῷ κοινῷ τῶν παθημάτων δεσμῷ, καὶ παράδοξον εξεργάσασθε σύγκρασιν αἷμα μίξαντες απ ματι τῇ ἀγχιστεία τῶν αἰκισμῶν. Οὐ χρημάτων ὑμῶν, οὐκ εὐδαιμονίας πόθος τὴν πρὸς Θεὸν ἀγάπην αμαύρωσεν· χρυσὸς γὰρ ὑμῖν τῆς πίστεως τὸ δοκί μιαν· πλούτου περιουσία, τὸ πνεῦμα τῆς ταπεινώ σεως· μείζονά τε πλοῦτον ἡγεῖσθε τῶν κοσμικών Θησαυρῶν, τὸν ὀνειδισμὸν τοῦ Χριστοῦ· εἰς τὴν μισθαποδοσίαν γὰρ ἀπεβλέπετε, γινώσκοντες ἔχειν ἑαυτοὺς κρείσσονα ὕπαρξιν ἐν οὐρανοῖς καὶ μένουσαν γαυρίαμα δόξης ὑμῖν, ἀτιμία διὰ Χριστόν· ευεξία, καρδία συντετριμμένη· τρυφὴ πρὸς κόρον, ἐγκρά τεια· κάλλος σώματος, ἡ νέκρωσις τῶν παθῶν· ἰσχύς, ἡ ἐν ἀσθενείᾳ χάρις καὶ τελείωσις. p μ. Ὑμεῖς τῶν εἰς τὸν ἀμπελῶνα κληθέντων προ γόνων ἐν βραχεῖ καιρῷ μείζονα τὴν κάματον εἰσηνέγ 40. Vos brevi hora inajorem, quam vocati illi patriarchæ, laborem in vinea pertulistis: nani veConf. specimen ethnics in infligendis suppliciis crudelitatis apudi Latinum poema vol. Il fierculan.

κατά καὶ γὰρ ὑπὲρ τὴν προπάτορα διὰ τῶν ἔργων struin prinum progenitorem operibus superastis: ἐδείχθητε· Χριστοῦ γὰρ τὰς ἐντολὰς ἐτηρήσατε. Της Αβελ θυσίας δώρον ἱερώτατον ἀνηνέγκατε, τὸ τῶν ψυχῶν ὁλοκαύτωμα· κἐντεῦθεν πρὸς ἀφθαρσίαν ὑπὲρ τὸν Ἐνών μετετέθητε· κιβωτὸν ἑαυτοὺς ἐξ ἀσήπτων ξύλων τῶν ἀρετῶν κραταιοτέραν τῆς Νῶς κατεσκευάσατε, δι' ἧς τοῦ τῶν εἰδώλων πνιγμοῦ διεσώθητε Ἀβραὰμ ἐν τύπῳ καὶ σκιᾷ τὸ τῆς Τριάδος μυστή. ριον κατενόησεν, ὑμεῖς δὲ τοὺς ὑπὲρ τῆς Τριάδος ἀγῶνες ἀναδεξάμενοι μεγαλοφωνότατοι κήρυκες της ἀληθείας γεγόνατε· ὑπὲρ τὸν Ἰσαὰκ ἐκαλλιερήθητε, τῇ ἑαυτῶν σφαγῇ τὴν θυσίαν τελέσαντες· τὴν ἄπλαστην αναστροφή, Ἰακὼς τῷ ἀπανουργεύτῳ τῆς προαιρέσεως παραλλάξαντες· τῷ τῆς περιστερᾶς ἀκεραίων τὴν περὶ τὸ καλὸν ὑμῶν ἕξιν κατὰ τὴν ἕνω τολὴνώμοιώσατε· καὶ οἰκίαν περιφανῆ τὴν Ἐκκλησίαν ανοικίσαντες, βρώματα τῷ Πατρὶ Θεῷ προσηγάγετε τὰ ὑμέτερα τραύματα, καθάπερ ἔριφων σφάξαντες τὸ σῶμα τῆς ταπεινώσεως παρ' οὗ καὶ τὴν εὐλογίαν, ζωὴν ἕως τοῦ αἰῶνος, ειλήφατε· σωφροσύνῃ τὸν Ἰωσὴφ παρήλασατε, τὴν ἀκόλαστον ἐν πράγμασί τε καὶ σχήμασι τῶν ψευδωνύμων θεῶν δόξαν ἀποσεισάμενοι, καὶ τὸν περικείμενον χιτῶνα τὸ σῶμα τοῖς πορνικοῖς τὸν νοῦν τυράννοις ἀπεκδυσάμενοι· τοὺς πειρασμούς Ἰὼβ διηντλήσατε, καὶ τὸ μεῖζον ἢ κατ' ἐκεῖνον μέχρι θανάτου πρὸς τὰ δεινά καρτερήσαντες· ὑπὲρ τὸ Μωϋσέως ἐδοξάσθητε πρόσωπον, τὸν τῆς χάριτος καὶ ἀληθείας νόμον καὶ δεξάμενοι καὶ φυλά ξαντες, καὶ τὴν φονώδη καὶ ἐρυθρὰν τῆς ἑτεροθρησκείας ἀβρόχοις ποσί διαπεράσαντες θάλασσαν, τὴν γῆν τῆς ἐπαγγελίας τὴν ἐπουράνιον Ἱερουσαλήμ κατελάβετε πρότερον πολλοῖς σημείοις καὶ τέρασιν ἐν τῷ ἐρήμῳ βίῳ τῆς εὐσεβείας, τὴν ἑαυτῶν ἰσχὺν τοῖς ἐναντίοις γνωρίσαντες, καὶ τὸ τῶν δακνόντων ὄψεων καὶ τὴν πτέρναν τηρούντων θράσος, διὰ θανά του καταπατήσαντες καὶ νεκρώσαντες· ἀντὶ τῆς Ααρών χειροποιήτου στολῆς, την δικαιοσύνην Χριστοῦ ἱεροπρεπῶς ἐνεδύσασθε· καὶ οὐκ ἀμνῶν αἱμασιν, ἀλλ' οἰκείοις τὸν λαὸν ἐκαθήρατε· τὰ τείχη τῶν ἀσεβῶν καὶ τοῦ ἐχθροῦ τὰς πόλεις, τάς λάλους γλώσ σας καὶ ἀντιθέτους, καὶ τὴν καταργουμένην σοφίαν, τῇ σάλπιγγι τῶν ὑμε· των δογμάτων καθείλετε τῆς evasistis. Tum etiam Samuele sanctiores, et Dei Ἰησοῦ στρατηγίας επιφανέστεροι ἐδείχθητε· καὶ ministerio aptiores: non enim mater sed vosmetΣτι ουηλ ιερώτεροι, καὶ λίαν θεοπρεπῶς· οὐ γὰρ ὑπὸ ipsi Deo obtulistis, haud ad vitam, sed ad mortem μητρός, ἀλλ' ὑφ' ἑαυτῶν Θεῷ προσηνέχθητε, δοθέντες traditi, ut iu aeterna vita vivatis. Intellectualem Go οὐ πρὸς ζωὴν ἀλλὰ θάνατον, ἵνα ζήστε ζωὴν τὴν liath non ut Davidl funda, set reprolato al homi ἀθάνατον· τὸν νοητόν Γολιάς, οὐχ ὡς Δαβίδ σφενδόνῃ, nibus lapide Christo prostraëtis. Vestrisque pericuτῷ δὲ παρὰ ἀνθρώπων ἀποδοκιμασθέντι λίθω Χριστῷ lis, caput domusantis draconis conterentes, sic cleκατεβάλετε· καὶ τοῖς κινδύνοις τὴν κεφαλὴν τοῦ mum ut victoriosi triumphatores maguis facinoriδυνάστου συνθλάσαντες δράκοντος, οὕτω καθάπερ bus coronati, sublimiore quam Elias cursu, ejusτινές νικηφόροι θριαμβευταί μεγάλοις στεφθέντες que in curru sedentis ascensione, caloruin janus ἀνδραγαθήμασιν, ὑπὲρ τὸν Ἰλίου δρόμον καὶ τὴν sutrastis facilius atque stabilius, virtutum curribus ἐφ' άρματος εἰς ὕψος ἀνάληψιν, τῶν οὐρανῶν τὰς vixi, factisque fortibus vecti; et nunc demum cum πύλας διεληλύθατε, κουφότερόν τε καὶ εὐσταλέστερον, inumero angelorum, choro, et primogenitorum ἐπιδίφριοι ταῖς ἀρεταῖς ἀναγόμενοι, καὶ τοῖς ἀθλη cætu aute verum tabernaculum choreas ducitis. τικοῖς ἐπηχούμενοι κατορθώματι· καὶ νῦν μυριάσιν ἀγγέλων πανηγύρει καὶ ἐκκλησία πρωτοτύχε πρὸ τῆς ἀληθινῆς σκηνής συγχορεύετε Christi enim mandata observastis. Multo sanctus quam Abel sacrificii donum obtulistis, animarum nempe vestrarum holocaustum: ideoque ad immortalitatem potiorem quam llenoch translati estis, arca vobis ex imputribilibus virtutum lignis validiore, quam illa Noachi, fabricata, qua vecti ab idolorum suffocatione evasistis. Abraham in typo et umbra mysterium Trinitatis agnovit, vos autem dum pro Triuitate certamina suscepistis, clamosissimi veritatis præcones facti estis. Melius quam Isaac sacrificium obtulistis, qui vestra cæde rem sacram fecistis. Simplicem Jacobi vitam, sinceritate prepasiti superastis. Columbarum innocenti, vestram vitæ optimæ conditionem juxta præceptum, assimilastis; domumque illustrem ecclesiam medilicantes, convivium Patri Deo esbibuistis, vestra scilicet vulnera, hædumi quodaminodo humilitatis vestræ corpus mactantes: quamobrein et a Deo benedictionem, id est vitam æternam, recepistis. Continentia Josephum vicistis, qui protervan actibus et figuris falsorum deorum doctrinam repulistis, et circumjectam ipsam vestem, corpus scilicet, fornicariis corruptæ mentis tyrannis remisistis. Porro et Jobi tentationes tolerastis, quodque illo majus est, ad necem usque adversus cruciatus durantes. Majore quan Moyses honore affecti fuistis, qui gratiæ veritatisque legem accepistis atque observastis, et rubrum sanguine idololatriæ mare siccis pedibus permeantes, ad promissionis regionem, coeles stem Jerusalem, pervenistis: antea tamen signis nultis atque miraculis in eremo; id est, in religiosa vita, vires vestras hostibus comprobantes, et serpentium morsui intentorum calcancoque insidiantium audaciam, morte vestra calcastis et exstin- xistis. Pro manufacta Aaronis stoia, Christi justitiam ut sanctos decet induistis; neque sanguine agnorum, sed proprio populum emnumniastis. Impio - rum moenia, et hostis urbes, garrulas nempe linguas atque adversarias, et vanam sapientiam tuba vestro - rum dogmatum excidistis, et duce Josue clariores Ergo sancti homines gloria cœlesti fruuntur statim post obitans, non exspectato, ut nunc volur. schismatici Græci, universali judicio.

CONSTANTINI DIACONI CP. LAUDATIO OMM. MARTYR. 41. Hinc accidit, ut fratribus quoque vestris splendoris vestri partem impertiamini quem ex intellectuali luce hauritis. Etenim universo bumano generi præpositi estis, tanquam animarum tutores, corporum medici, fidei columna, sacerdotii consummatio, peccatorum remissio, Ecclesiarum fundamentum et fulcium, morborum remedium, viatorum requies, navigantium gubernaculum, indigentium suppetia, pugnantiam subsidium, cadentium erectio, dolentium recreatio, errantium duces, recte incedentium præsidium, mastorum solatium, omirium potens auxilium et firmæ spei tutamen. 42. Nos vero, sacrum audientiam ovile, si digne martyres honorare decrevimus, paria his certaanina suscipiamus, cupiditatam illecebris resistamus, lacrymarum scatebras ceu sanguinis rivulos effundamus. Jejunium corpus vexet, et materiæ crassitiem exprimat. Vitiorum famma opprimatur inextinguibili bonorum actuum lampade. Impietatis ac peccati tyrannidem ancipiti recta doctrina gladio veræque fidei armis succidamus, neque labia nostra a prædicanda Dei justa lege prohibeamus; ita ut omni tempore certamina martyrum imitantes, paria præmia consequamur, 43. Hæc vobis, tanquam ex infirmorum nostrorum rubeto quodam sermonum enata dona obtulimus, o intellectualis cultus sacerdotes, Christi hæredes, divina luminaris, popule eximie, inclyti martyres. Ilis utinam precibus annuatis, vilemque laboris nostri fructuni recipiatis! haud ex dignitate vestra, sed ex nostris viribus opellam hanc æstimantes, quam non sine vultus sudore vobis composuimus. Neque enim satis docti sumus, neque tanto ingenio prediui, quanto opus est ad talia facta vel dicta prædicanda. Alioqui et ignavi sumus, et ad utiliora quæque torpentes semper et somniculosi. Sed tamen voluntati laborem sociavimus, artis accuratæ delectum diligenti studio supplentes. Vos peccatorum limum nobis abstergite, et illas fæculenti veluti vini malas reliquias et colluviem, quam immundum hoc et amarum sæculum secam fert situque fovet. Quod autem vitæ nobis superest, per dextera atque sini6tra justitiæ arma bene regatur, quietumque nobis et quave servetur. Cum autem hinc digrediemur et his tumultibus evademus, a communi judice inter salvos connumeremur, atque hanc humilis doni nostri remunerationem consequamur, in ipso Christo Domino nostro, cui honor cum Patre el sancto Spiritu, nunc et semper et per sæcula sæculorum. Amen. Hæc contra hæreticos nostrorum temporum, qui sanctorum invocationem Catholicis crimini μας. Διὸ καὶ τοῖς ὁμογενέσιν ὑμῖν ἐξεγένετο τῆς ἑαυτῶν μεταδιδόναι λαμπρότητος, σπῶσιν ἐκ τοῦ τῆς νοητῆς πηγῆς ἀπαυγάσματος· καὶ γὰρ κοινῇ τῷ γένει κατέστητε ψυχῶν ἐπιμεληταί σωμάτων θεραπευταὶ, πίστεως κρηπις, ιερωσύνης τελείωσις, ἁμαρτιῶν ἀπολύτρωσις, ἐκκλησιῶν θεμέλιός τε καὶ στήριγμα, τῶν νόσων κάθαρσις, ὁδοιπορούντων ἀνάπαυσις, πλεόντων κυβέρνησις, επικουρία τῶν δε μένων, ἀγωνιστῶν συμμαχία, πιπτόντων ἀνόρθωσις, ὀδυνωμένων ἀνάκτησις, οδηγία πεπλανημένων, εὐθυ πορούντων ἔρεισμα, τῶν λυπουμένων παράκλησις, πάντων βοήθεια καρτερὰ καὶ βεβαίας ἐλπίδος ἀσφά λεια μβ. Ἡμεῖς δὲ, ὦ ποίμνιον ἱερὸν, εἰ τιμήν ἀξίως τοὺς ἀθλητὰς διεγνώκαμεν, κοινωνοί τῶν μαρτυρι τῶν ἀγώνων γενώμεθα, παθητοῖς πάθεσιν ἀντιστής σωμεν, δακρύων κρουνούς ὡς αἱμάτων οχετούς ἀπο στάξωμεν. Νηστεία βασανιζέτω τὸ σῶμα, καὶ τὴν τῆς ὕλης τηξάτω παχύτητα. Η τῶν παθῶν ἀποτε φρωθείη φλόξ ταῖς ἀσβέστοις τῆς εὐποιίας λαμπᾶσι. Την τυραννίδα τῆς ἀσεβείας καὶ ἁμαρτίας εκκόψω μεν τῇ διστόμῳ τοῦ ὀρθοῦ λόγου μαχαίρα, καὶ τοῖς ὅπλοις τῆς εὐσεβείας, τὰ χείλη ὑμῶν μὴ κωλύοντες τοῦ τὴν θείαν δικαιοσύνην ευαγγελίζεσθαι· ὡς ἂν ἐν χρόνῳ παντὶ τοὺς τῶν μαρτύρων ἄθλους μιμούμενοι, τῶν ἴσων γερῶν ἐπιτύχωμεν. μγ'. Ταῦτα ὑμῖν ὡς ἐξ ἀκανθῶν τῶν ἀσθενῶν ἡμῶν. λόγων οίά τινα προκύψαντα δώρα προσενηνόχαμεν, ὦ μύσται τῆς νοητῆς λατρείας, καὶ κληρονόμοι Χρι στοῦ, καὶ φῶτα θεῖα, καὶ λαὸς περιούσιος, καὶ μάρ τυρες εὐκλεεῖς· τούτοις ἡ μὲν ἐπινεύοιτε καὶ δέχοισθε τὸν εὐτελῆ τῆς ἡμετέρας γηπονίας καρπών, μὴ τῷ κατ᾽ ἀξίαν τῇ δὲ δυνάμει μετροῦντες ἡμῶν τὴν ἐγε χείρησιν, ὃν ἱδρῶσι μὲν προσώπου συνεκομίσαμεν. Οὐ γὰρ ἀκριβεῖς ἡμεῖς ἐπιστήμονες, οὐδ᾽ εὐφυῶς έχοντες πρὸς τὴν τῶν τοιούτων έργων ἢ λόγων επίδειξιν· ἄλλως, καὶ ἐκνηροί τινες ὄντες, καὶ πρὸς αὐτά γε τὰ λίαν ὠφέλιμα ῥαθυμοῦντες ἀεὶ καὶ καθεύ δοντες. Πόθῳ δὲ πόνον συνεκεράσαμεν τῷ πρὸς τὴν έντεχνον ἐπιμέλειαν σκάζοντι, τὸ περὶ τὴν σπουδὴν υποστηρίξαντες πρόθυμον. Καὶ τῶν μὲν πταισμάτων τὴν ἰλὺν ἡμῖν ἐκκαθάρατε τῷ ἀκενώτῳ τρυγίᾳ τῶν κακῶν πλεονάζουσαν, ἣν ὑπέστησέ τε καὶ ὑπεστάθμησε βίος θολερός τε καὶ ἄποτος. Τὸ δὲ λείψανον ἡμῖν Ο τῆς ζωῆς διὰ τῶν ὅπλων τῆς δικαιοσύνης τῶν δεξιῶν καὶ ἀριστερῶν εὐοδωθείη καὶ τηρηθείη φίλιον ἡμῖν καὶ εὐάρεστον. Καὶ μετὰ τὴν ἐντεῦθεν ἀποδημίαν καὶ τὴν τῶν θορύβων ἀπαλλαγήν, ὑπὸ τοῦ κοινοῦ κριτοῦ τοῖς ανιζομένοις ἀριθμηθείημεν, καὶ ταύτην λάβοιμεν τῆς τοῦ μετρίου τοῦδε δώρου προσαγωγῆς τὴν ἀντίδοσιν· ἐν αὐτῷ Χριστῷ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ή δόξα σὺν τῷ Πατρὶ καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι, νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. dant; intercessionem ipsorum apud Deum, et bene ficia hominibus sæpe collata negant.

ANNO DOMINI CDXXVII. ΔΙΑΛΕΚΤΟΙ ΦΩΤΕΙΝΟΥ ΜΑΝΙΧΑΙΟΥ ΚΑΙ ΠΑΥΛΟΥ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΥ. DISPUTATIONES PHOTINI MANICHEI CUM PAULO CHRISTIANO. (Mat, Bibliotheca nova Patrum, IV, u. 79.) MONITUM. Subtiles aliquot contra Manichæos disputationes, a me in prisco bibliothecæ Vaticanæ codice compertas, exhibeo, quas etiam Latinitate donavi. Quoniam vero hi dialogi dicuntur in titulo habiti jubentibus Justino et Justiniano Augustis, annum quoque adamussim tenemus tractatus hujus, nempe Christi DXXVII. Etenim hoc anno, mense Aprili, Justinus senior Angustum creavit Justinianum, qui proximo mense sextili solus imperium cœpil tenere, mortuo Justino. Tantæ ilaque antiquitatis scripto nolui diutius Græcas litteτης et orthodoxam religionem fraudare. ΔΙΑΛΕΚΤΟΣ ΠΡΩΤΗ. Περὶ κτίσεως τῶν ψυχῶν. Κελεύσει τῶν δύο δεσποτών Φλαβίου Ιουστίνου, καὶ Ἰουστινιανοῦ, τῶν αἰωνίων αὐγούστων, εκινήθη ή διάλεκτος Φωτεινού Μανιχαίου καὶ Παύλου τοῦ Πέρσου τοῦ Χριστιανοῦ, ἐπὶ τοῦ ἐνδοξοτάτου Θεοδώ ρου τοῦ ἐπάρχου. Διάλεκτος ἐγένετο περὶ Μανιχαίκῆς τε καὶ Χριστιανικῆς δόξης· ὧν δὴ ὁ μὲν τῆς Μα νιχαϊκῆς δόξης προϊστάμενος ἀνήρ τις τῆς θρησκείας ἐκείνης διδάσκαλος, τῆς δὲ Χριστιανικῆς ἕτερος· ἡ δὲ διάλεκτος οὕτω πως ἐκινήθη. DISPUTATIO PRIMA. De animarum creatione, Jussu duorum dominorum Flavii Justini et Justis niani, semper augustorum, commota est disputatio Photii Manichæi cum Paulo Persa Christiano, sub illustrissimo præside Theodoro. Disputatio versata est circa Manichaicum et Christianum dogma: erat autem Manichaici dogmatis patronus vir quidam ejus secta magister; Christiani autem alter e nominatis. Ergo disputatio ita commota fuit: MANICHEÆUS. Quandoquidem mihi tecum convenit, animas esse rationales et intellectuales, undenam ipsæ naturam suam sortiuntur? ex substantiaΜΑΝΙΧΑΙΟΣ. Ἐπειδὴ ἐμοὶ καὶ σοὶ ὡμολόγηται εἶναι ψυχὰς ταύτας λογικές τε καὶ νοεράς, πόθεν ἄρα τὴν ὕπαρξιν αὗται ἔχουσιν; ἐκ τῆς θείας οὐ σίας, ἐπεὶ καὶ αὕτη παρ' ἡμῶν ὡμολόγηται, ἢ ἑτέ- η ne divina, quoniam et hanc nos esse confitemur, ρωθέν ποθεν; ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΣ. Κατὰ τὴν τῶν Χριστια νῶν δόξαν ἐρωτᾷς νῦν πόθεν αἱ ψυχαὶ ἔχουσι την οι κείαν ὕπαρξιν, ἢ ἑτέρως πως; Μ. Ὅπως οὖν βού λει· λέγε πόθεν εἰσὶν αι ψυχαί. Χ. Τὸ πόθεν καὶ τὸ ἐκ τίνος, πλεοναχώς γενόηται παρ' ἐμοί· καὶ γὰρ ὡς ἐξ ὑποκειμένου, καὶ ὡς ὑπὸ τοῦ ποιοῦντος, καὶ ἄλλως ἐκλαμβάνεται· τὰ δὲ πολλαχώς λεγόμενα, χρή σαφηνίζειν· εἰπὲ τοίνυν σημασίαν τὸ πόδεν, καὶ τὸ ἐκ, ἐκ τῆς θείας ουσίας εξείληπταί σου; Μ. Ὡς ἐξ ὑποκειμένου. Χ. Ὡς ἐξ ὑποκειμένου αἱ ψυχαί, οὔτε ἐκ τῆς θείας ουσίας οὔτε ἄλλοθέν ποθέν εἰσιν. Μ. 'Αλλ' [εἰ] ὡς ἔκ τινος, ἐκ τοῦ Θεοῦ εἰσιν αἱ ψυχαί; Χ. Ὡς ἐκ τοῦ δημιουργήσαντος, τους. ἐστιν ὑπὸ τοῦ δημιουργήσαντος· ἔσται γὰρ καταan aliunde? CHRISTIANUS. Utrum secundum Chris stianorum sententiam nunc rogas unde animæ suam habeant substantiam, an alio sensu? M. Utrumlibet. Dic ergo unde sint anime. Ch. Vocabula unde et ex quo, multifariam a me intelliguntur. Vel enim tanquam ex subjecto, vel tanquam ex co qui facit, vel etiam aliter a me hæc vocabula accipiuntur. Quæ autem varium habent significatum, ea declaranda sunt. Die ergo significatum vocum unde et ez an de divina substantia intelligas? M} Ex subjecto intelligo. Ch. Animæ tanquam ex subjecto neque ex divina substantia, neque aliunde sunt. M. Verum si tanquam ex aliquo, num ex Deo sunt animæ? Ch. Nempe tanquam ex Creatore, i♪.

est a Creatore. Erit enim abusive particula ex loco χρηστικώτερων ἡ ἐκ πρόθεσις ἀντὶ τοῦ ὑπό. Μ. Ώς a. M. Videris mihi, ex non exstantibus animas a ἔοικεν ἐκ μὴ ἔντων τὰς ψυχὰς ὑπὸ τοῦ Θεοῦ γεγονέ Deo factas dicere. Ch. Recte intellexisti, quod non- και λέγεις. Χ. Καλῶς νενόηκας τὸ μήπω παρ' ἐμεῦ dum dixeram, sed tamen profitcbar. M. Nec vul- λεχθέν, ὁμολογούμενον δέ. Μ. Οὐδὲ ἡ κοινή συνήθεια, garis consuetudo, nec recta ratio fassa est unquam οὐδὲ ὁ ὀρθὸς λόγος ὡμολόγησεν ἢ ὁμολογήσει ποτέ vel fatebitur, quidquam fieri ex nihilo posse. Ch. τὸ δύνασθαί τι ἐκ μὴ ὄντων γίνεσθαι. Χ. Ὁ ἀνθρώ Humanæ mentis ratio, et communis consuetudo, πινος νοῦς καὶ ἡ κοινὴ συνήθεια ἐκ τῶν παρ' ἡμῖν ex iis quæ apud nos accidunt, regulam capit. Te- κανονίζεται. Επερωτήθητι γοῦν, εἰ βούλει, ποίαν met itaque interroga, quamnam de Deo sententiam ἔννοιαν σώξεις ἐπὶ τοῦ Θεοῦ, ὡς ἐπὶ τοῦ ἴσου ἀνθρώ teneas, utrum is pari gradu sit cum hominibus, an ποις, ἢ ὡς ἐπὶ τοῦ ἀνίσου, καὶ τοῦ καθ' ὑπερβολήν impari, an etiam inferiore? M. Neque qualem ή κατ' έλλειψιν; Μ. Ούτε ἴσον ἀνθρώποις τὸν Θεόν hominibus Deum dico, nec deteriorem, imo vero φημι, οὔτε χείρονα, μείζονα δὲ πάντως. Χ. Πόθεν δε prorsus majorem. Ch. Quid te igitur movet, ut ὁρμώμενος λέγεις μὴ δύνασθαί τι γενέσθαι ἐκ μὴ neges fieri aliquid posse ex nihilo? M. Quia nibil ὄντος; Μ. Ἐκ τοῦ μὴ ὁρᾷν ποτε τοῦτο γενόμενον. hac ratione effectum cernitur. Ch. Apud quos, oro? Χ. Παρὰ τίσιν; Μ. Παρ' ἡμῖν τοῖς ἀνθρώποις. Χ. M. Apud nos homines. Ch. Atqui cum non exist:- Πῶς οὖν ἴσον μὴ ἔχων τὸν Θεὸν τοῖς ἀνθρώποις, ἴσα mes Deum esse pari gradu ac homines, cur Dei res τὰ τοῦ Θεοῦ δεῖξαι τοῖς ἡμετέροις πειράς; Μ. Ποῦ conaris pares humanis demonstrare? M. Et ubi- τοῦτο πεποίηκα; Χ. Ἐν τῷ λέγειν, μὴ δύνασθαί τι nam ego id egi? Ch. In eo quod dicis, nullam rem ἐκ μὴ ὄντος γίνεσθαι ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, καθάπερ ούδε fieri posse ex nihilo a Deo, sicuti ne ab homini- παρὰ τῶν ἀνθρώπων. bus quidem. M. Nescio qua malitia sermones effutis; ego vero scio, quod etiam a majoribus nostris accepi, et constanter retineo, nihil scilicet ex non exstantibus fieri unquam potuisse. Nam si quid fiat ex non exstantibus, idem in nihilum pariter dissolvetur. Quidquid enim ex aliquo fit, in id unde prodiit resolvendum est. Ch. Ergo non quia ex non exstantibus nihil fieri possit. vim capit sententia tua. Quod autem ex nihilo ortum, non resolvendum sit in nihilum, non absurde timetur. Nam si ex ipsa nihili natura nihil prorsus gignitur; verum id efficitur a Creatoris potentia, quæ et producere valet, et perseverantiam quoque producto largiri; sequitur ut quemadmodum productio, non suapte natura sed voluntate producentis contigit, ita rerum factarum perseverantia, non natura sed eadem facientis voluntate conservetur. Alioqui vero unde didicisti, id quod ex nihilo provenerit, resolvi in nihilum debere, cum nihil, ut tu opinaris, ex nihilo unquam sit ortum, neque in nihilum resolutum? M. Didici hoc ex ca quod quæ ex subjecto fiunt, in idem resolvi solent. Ch. Si ita loqueris, idem est ex sententia tua subjectum, atque illud quo.l non est subjectumn. M. Cur ita? Ch. Subjacentae non exstantia his quæ ex non exstante facta sunt, sicuti exstans subjacet his qui ex exstantibus sunt facta, an potius aliter dicis? M. Si quid ex non exstantibus fit, non exstantia ei quod ex illis est factum subjacent, sicuti exstantía, his quæ ex illis facta fuerunt. Ch. Ergo in sententia tua, ea quae non sunt, reapse sunt: quo fit ut inter nos differamus non re sed vocabulis. M. Imo vero rerum differentia est. Sed quia quod impossibile est, affirmas possibile, dem ais lieri aliquid ex non exstantibus, cogar aliquid dicere quod præter nieum propositum est. Ch. Si locutio ex non exstantibus tibi molesta est, uon utar his verbis amplius in tag recium disputatione, sed transferens prædictæ locutionis sensum in aliud vocabulum, perspicue senΜ. Οὐκ οἶδ' ὅπως πανούργως προφέρεις τοὺς λότους· ἐγὼ δὲ ἐπίσταμαι δ καὶ ὑπὸ τῶν ἡμετέρων προγόνων παρείληφα, καὶ εἰσαεί διαφυλάττω· τὸ μηδὲν δύνασθαί τι ἐκ μὴ ὄντων γίγνεσθαι· εἰ γὰρ γενήσεταί τι ἐκ μὴ ὄντων, ἀναλυθήσεται εἰς τὸ μὴ δν· πὰν γὰρ τὸ ἔκ τινος γινόμενον, ἀνάλυσιν εἰς τὸ ἐξ οὗ γεγένηται ἔχει. Χ. Οὐκοῦν οὐ διὰ τὰ μὴ δύνα σθαι ἐκ μὴ ὄντων τι γίνεσθαι, διισχυρίζῃ τοῦτο δο γματίζειν· ὅπως δὲ μὴ ἀναλυθῇ τὸ ἐκ μὴ ὄντων γεγονὸς εἰς τὰ μὴ ὄντα, ἀλλ' οὐκ ἄλογος ο φόβος εἰ γὰρ ἐκ μὴ ὄντων φύσει γίνεται οὐδαμῶν, οὐδὲ τὶ οὐδὲ τινά· ποιεῖ δὲ ἡ τοῦ ποιοῦντος δύναμης, ή παράγειν δυναμένη, καὶ διαμονὴν τῷ γεγονότι ισχύει χαρίσασθαι. Ὥστε καθάπερ ἡ παραγωγὴ ἐκ τῶν μὴ ὄντων γεγονότων, οὐ φύσει, ἀλλὰ προαιρέσει τοῦ ποιήσαντος ἐγένετο· οὕτω καὶ ἡ διαμονὴ τῶν για γονότων, οὐ φύσει, ἀλλὰ τῇ αὐτῇ προθέσει τοῦ ποιήσαντος φυλάττεται· ἄλλως τε δὲ πόθεν μεμά. θηκας ὡς πᾶν τὸ ἐκ μὴ ὄντος γινόμενον, ἀνάλυσιν εἰς τὸ μὴ ἐν ἔχει, μηδενὸς ἐκ μὴ ὄντος κατά σέ ποτε γενο μένου, μηδὲ εἰς τὸ μὴ ὂν ἀναλυθέντος; Μ. Ἐκ τοῦ τὰ ἐξ ὑποκείμενου γενόμενα ἀνάλυσιν εἰς τὸ ὑποκείμενον ἔχειν. Χ. Τούτῳ τῷ λόγῳ τὸ αὐτό ἐστι κατὰ σὲ ἀνύπο κείμενον καὶ μὴ ὂν ὑποκείμενον. Μ. Πῶς; Χ. Υπόκειν ται τὰ μὴ ὄντα τοῖς ἐκ μήὄντων γιγνομένοις, καθάπερ τὰ ἂν ὑπόκειται τοῖς ἐξόντων γιγνομένοις, ή άλλως πως λέγεις; Μ. Εἰ γίγνεταί τι ἐκ μὴ ὄντων, τὰ μὴ ὄντα τῷ γιγνομένῳ ἐξ αὐτῶν ὑπόκειται· καθάπερ τὰ ὄντα τοῖς ἐξ' αὐτῶν γιγνομένοις. Χ. Ὥστε κατὰ σὲ τὰ μὲνὄντα, ὄντα ἐστί· καὶ ἔστι ἡ μεταξύ ἡμῶν διαφωνία, οὐ πραγμάτ των, ἀλλ' ονομάτων. Μ. Πραγματικὴ μὲν ἡ διαφωνία· ἀλλ' ἐπειδὴ τὸ ἀδύνατον καὶ δυνατὸν προφέρεις, φάσκων γίνεσθαί τι ἐκ μὴ ὄντων, ἀναγκάζομαι τὰ παρὰ τὴν οἰκείαν πρόθεσιν λέγειν. Χ. Εἰ τῶν μὴ ὄντων ή προσηγορία σε σκανδαλίζει, οὐ κέχρημαι τῇ προς ηγορία ταύτῃ ποτὲ ἐν τῇ πρὸς σὲ διαλέκτῳ, ἀλλὰ μεταβάλλων τῆς προκειμένης λέξεως τὴν ἔννοια, ἐπ' ἄλλην λέξιν, σαφῶς τὴν ἐμὴν διάνοιαν, ἣν ἐκ τῆς

DISPUTATIO CUM PHOTINO MANICH.EO. προσηγορίας τῆς περὶ μὴ ἔντων σώζω, παραστήσω. Η tentiam meam, quam sub locutie re non estantiun Μ. Οίῳ βούλει λόγῳ σαφήνισον τὴν ἔννοιαν Μ. Χωρίς τινος ύποκειμένου ὑπὸ τοῦ Δημιουργού γεγόνασιν αἱ ψυχαί· κατὰ γὰρ τὴν ἔννοιαν τοῦ μὴ ὑποκεῖσθαί τι ἐξ οὗ γεγένηνται αἱ ψυχαί, καὶ ἡ τῶν μὴ Εντων προσηγορία είρηται παρ' ἐμοῦ· διὸ οὐχ ὑπό κειται τοῖς ἐκ μὴ ὄντων γεγονότι τὰ μὴ ὄντα, ὡς τοῖς ἐξ ὄντων τὰ ὄντα· οὐδὲ εἰς τὰ μὴ ὄντα ἀναλυ θήσεται ὡς τὰ ἐξ ὄντων εἰς τὰ ὄντα συγκροτείται γὰρ θείᾳ δυνάμει, ὡς εἴρηται. Μ. Ἐπειδὴ καὶ τὰ ἐκ τῆς κοινῆς συνέσεως καὶ τοῦ ὀρθοῦ λόγου διαλεκτικῶς ἀνατρέπειν πεπείρασαι, ὡς ἀποδεικτικὸς ἀνὴρ, μὴ ἐξ ἐνδόξων, ἀλλὰ προσέχων τῇ τῶν πραγμάτων ὑπάρξει· δεῖξον, εἰ αἱ ψυχαὶ ἐκ μὴ ὄντων γεγόνασι. Χ. Προθύμως τὴ αἰτηθὲν ἐντελέσω, εἰ βραχύ τι ἀποκρίνο:ο ἐρωτώμενος. Μ. Ερώτῆσαι ὅ τι καὶ βούλει. Χ. Ἰσχύει ή διαιρετική μέθ οδος εἰς τὴν τῶν πραγμάτων αἵρεσιν τε καὶ διάκρι σιν, ἢ ε; Μ. Καὶ πάνυ. Χ. Διαιρετικῇ τοίνυν μεθα εδω χρώμενος τῇ παρ᾿ ἐμοῦ καὶ σοῦ ὁμολογηθείσῃ, ὡς ἱκανῇ εἰς αἵρεσίν τε καὶ διάκρισιν πραγμάτων, ἀποδείκνυμι τὸ προκείμενον. Μ. Ἐκτέλεσον τὴν οἰ κείαν ὑπόσχεσιν. Χ. Η ψυχή ούσα ἀσώματος καὶ λογικὴ καὶ νοερὰ (τοῦτο γὰρ παρ' ἐμοὶ καὶ σοί γε ὡμολόγηται), ἢ ἐκ τῆς θείας ουσίας ὑπάρχει, ἢ ἔκ τινος ἑτέρου υποκειμένου, ἢ ἐκ μὴ ὄντων, ἢ καθ' ἑαυτὴν ἀϊδιές ἐστιν· ἄλλως γάρ πως οὐκ ἐνδέχεται διαιρεῖσθαι τὸν προκείμενον λόγον· ἡ ἄλλως πως αὐτὸ λέγεις; Μ. 'Αληθέστατα της διαιρέσεως τὰ μέρη, καὶ ἀδύνατον ἄλλο προσκείσθαι τῇ διαιρέσει μέρος. Χ. Τι οὖν; εἰ δειχθείη μήτε ἐκ τοῦ Θεοῦ εἶναι τὰς ψυχὰς, μήτε ἔκ τινος υποκειμένου, μήτε ἀϊδίας καὶ καθ᾿ ἑαυ τὰς, συνάγεται ἐξ ἀνάγκης ὅτι γεγόνασιν ἐκ μὴ ὄντων. Μ. Κἂν μὴ θελήσει τις, εἰ ταῦτα δειχθείη, τὸ ἐκ μὴ ὄντων εἶναι τὰς ψυχὰς ὁμολογήσει. Χ. Βούλει οὖν πρῶτον δείξωμεν ὅτι ἐκ τῆς θείας οὐσίας οὐκ εἰσὶν αἱ ψυχα!; Μ. Δείξον πρότερον. Χ. Πόθεν ἢ περὶ τῶν πραγμάτων ἀπόδειξις λαμβάνεται; ἐξ αὐτῆς τῶν πραγμάτων ὑπάρξεως, ἢ ἄλλοθέν ποθεν; Μ. Οὐκ ἄλλοθέν ποθεν ἢ ἐκ τῆς ὑπάρξεως αὐτῶν. Χ. Λέγομεν οὖν τὰ προσόντα τῷ Θεῷ καὶ τὰ τῇ ψυχῇ εἴδη ἄλλα καὶ ἄλλα μὴ εἶναι; Μ. Επιστημονικῶς τὰ λεγήμενα, καὶ διὰ τοῦτο ήδομαι αὐτοῖς. Χ. Παντὶ λόγῳ ἀναμάρτητος ὁ Θεὸς, ἢ καί τινι λόγῳ ἁμαρτάνει: Μ. Αναμάρτητος πάντη ὁ Θεός. Χ. Καὶ ἡ ψυχὴ ἄρα ὁμοίως, ἢ ἁμαρτάνει τινὶ τρόπῳ: Μανιχαίος οὐδὲν ἀπεκρίνατο πρὸς τοῦτο· ὁ δὲ Χριστιανός μετὰ τὴν σιωπὴν ἔφη Κἂν σιωπᾷς ὑφο ορώμενος τὸ σύμπαν, ἐξ ἀνάγκης ὁ Θεὸς παντί τρό πω ἀναμάρτητος· ἡ ψυχὴ οὐ παντί τρόπῳ ἀναμάρτητος· ἡ ψυχὴ ἄρ᾽ οὐκ ἔστι τῆς θείας ουσίας. Μ. Οὐ συνήχθη ἀκολούθως τοῖς λήμμες: τὸ σύμπαν. Χ. Ἔλεγξον εἰ οὕτως ἔχει ὡς ἔφης. Μ. Δέδεμαι ἐν δεσμοῖς καὶ οὐ δύναμαι. Χ. Εἰ καὶ δέδεται τὸ σῶμα, ἀλλ' οὐχ ἡ ψυχὴ προβέβληται ἐν δεσμοῖς· καθ' ὑμᾶς δὲ τῇ τοῦ σώματος κακοῦ τῇ φύσει υπάρχοντος κα πεινώσει τε καὶ θλίψει, υψούται μᾶλλον ἡ ψυχή foveo, exponam. M. Quovis sermonis genere mentem tuam explica. Ch. Sine ullo subjecto a Creatore facta sunt aninæ. Numque eo sensu, quo nullum est subjectum unde factæ sint anime, locutio quoque non exstantium a me dicta fuit. Quare non subjacent iis quæ ex non exstar:tilus sunt facta, ea quæ non exstant, sicuti exstantia iis quæ sunt ex exstantibus: neque in non exstantia resolveňtur, sicut ea, quæ sunt ex exstantibus, in exstantia: conservantur enim a divina potentia, ut dictum fuit. M. Quoniam ea quæ communi scnsu rectoque sermone nituntur, dialectica vi subvertere tentas, ιanquam vir demonstrativus, non argumentis opinabilibus, sed ex vera rerum natura, demonstra utium auimur ex non exstantibus facta sint. Gil. LiDenter quod petis again, si tamen breve aliquid mihi roganti responleris. M. Quidquid sis sciscitare. Ch. Valetue, in sermone diæretica nellodus ad rerum discretionem atque optionem, necne? M. Valle quidem. Ch. Ergo diarctica methodo utens, quam ambo profitentur rerum optioni discretionique idoneam, propositum meum jam demonstro. M. Promissa tua fac. Ch. Anima cum sit incorporea, rationalis, intellectualis, hoc enim mecum tibi convenit, vel ex divina substantia est, vel ex aliquo alio subjecto, vel ex non exstantibus, vel ipsa per se ab æterno est. Alter enim fieri non potest ut propositus sermo dividatur. Nisi tu forte aliter censes. M. verissimæ sunt divisionis hujas partes, neque fieri potest ut huic divisioni aliquid addatur. Ch. Quid ergo? Si demontratum fuerit neque ex Deo esse animas, peque ex quovis subjecto, neque ab æterno et per se ipsas, conficitur necessario, eas ex nom exstantibus exsistere. M. Utique vel nolens quispiam, si hæc demonstrata fuerint, animas ex non exstantibus exsistere confitebitur. Ch. Vin' ergo primum demonstremus, ex divina substantia non esse animas? M. Demonstra hoc primum. Cli. Undenam rerum demonstratio sumitur, ex ipsane rerum substantia, an aliunde? M. Ilaud aliunde omnino quam ex ipsa rerum substantia. Ch. Dicimus ergo eas quæ Deo animæque insunt qualitates baud esse diversas inter se. M. Sapienter hæc dicta sunt, ideoque his delector. Cli. Num Deus omnino inpeccabilis est, an aliguo modo peccabilis? Μ. Ιpeccabilis prorsus Deus. Ch. Anima autem itano se habet, an aliquo modo peccat? Manichæus nibil ad hoc respondit; quo silente Christianus dixit· Quauquam tu siles, de re tota metuens, necessario tamen Deus prorsus est impeccabilis; sequitur ergo ut anima divina nou constet substantia. M. Ex his lemmatibus generalis consequentia non colligitur. Ch. Coargue, si res ita se habet, ut dicis. M. Vinculis alligor, ideoque nou valeo. Ch. Etiamsi corpus alligatur, anima tarnen tit vincula non est conjecta in vestra autem sententia, corporis quod suapte natura malum est dejectione et pressura, anima magis extollitur. Disputa igitur

in vinculis potius constitutus, quam sine his; quan- διαλέχθητι οὖν μᾶλλον ἐν δεσμοῖς ἂν ἡ τούτων χωρίς, doquidem ab his corpus deprimitur, anima vero hinc extollitur. M. Ego si a præsidibus adjuvor, disputo: cum autem nulla horum ope sustentor, silentium debeo tenere. Ch. Tune Manichæorum magister es? M. Fateor enimvero me esse. Ch. Pro veritate patiuntur Manichæorum magistri, necne? M. Pro veritate sane, ut ego arbitror. Ch. Habuit ne beatus Apostolus auxilium a præsidibus cum vinculis esset constrictus? an quia id non habuit, neglexit magisterium suum dum esset in vinculis? Mauichæus hic quoque silens, nihil respondit. Ch. Si taces, interloqui nolens, causam non video; nihilominus reliquas demonstrationes non omittam: nondum enim argumenta omnia, quibus demonstratur animas non esse ex Dei substantia, exposui. M. Quantum vis loquere, audio enim libenter, præsertim si ad interloquendum non cogor: etenim infirmitas quædam mihi incidit. Ch. Divina substantia indivisibilis est: animæ autem partes sunt divinæ substantiæ, ut vos dicitis. Aut igitur indivisibilis substantia dividetur, quod est absurdum; aut animæ ex divina substantia non sunt. M. Veluti ramenta ex auro, et radii ex sole, sic animæ ex Deo sunt. Ch. Nescio quomodo etiam non coactus interloqueris, modo ipβrmitatem excusans, modo ut alter Momous að disputandum procurrens: attamen quod a le dictum est, jam disquiram. Sectione ac divisione ramentu ex auro sunt, necne? M. Auri sunt partes. Ch. Idem itaque de Deo quoque dicis? M. Idem. Ch. Quomodo ergo indivisibilis est divina substantia, si in plures partes divisa est, sicut in ramenta aurum? M. Ratione quidem substantis, indivisibilis divina substantia, ratione tamen modi cujusdam divisibilis est. Ch. Quanam igitur ratione divina substantia divisa est, cum sit indivisibilis? Manichæus tacuit, nihil respondeus. Post breve autem silentium Christianus ait: Eliamsi tu taces, nihilominus præclarum hunc a vobis assertum modum, quo Deus per se indivisibilis dividitur, præsentibus patefaciam. M. Tuum est aut dicere, ast secus. Ch. Penes Manichæos unum est principium bonum, alterum malum, utrumque æternuni. Temporis autem lapsu ira quædam et pugna bis principiis intervenit; non alterutrius voluntate, sed a principio malo. Ut enim ipsi narrant, voluntas illa videus, a veritatis lumine rapi evertique regnum suum; bonus vicissim Deus cernens malum sibi adversari, quod si minime cohiberetur, et rebus suis consulcret, fore ut a contrario iusidias pateretur, ita secum rationibus supputatis deliberavit, nempe ut ex se emitteret partes aliquot substantiæ suæ, el adversus contrarium principium projiceret; quod ‹t reapse fecit. Hoc autem susceptis divinis particulis (sive has Manichæi partes appellent, sive unum quid, sive segmenta, sive aliter utut maluerint) constitit in proprio gurgite, in se habens divinas particulas. Hæc est pencs adversarium et τοῦ σώματος διὰ τούτων ταπεινουμένον, καὶ τῆς ψυχῆς ἐνταῦθα μεγαλοφρονούσης. Μ. Επικουρίαν ἔχων ἀρχόντων διαλέγω, Ἐγὼ δὲ μὴ ἔχων μηδαμό θεν τὴν ἐπικουρίαν, σιωπὴν ἄγειν ὀφείλω. Χ. Μανιχαίων ὑπάρχεις διδάσκαλος; Μ. Καὶ εἰμὶ καὶ ὁμολο γῶ. Χ. Ὑπὲρ ἀληθείας δὲ πάσχουσιν οἱ τῶν Μανι χαίων διδάσκαλοι, ή άλλως πως λέγεις; Μ. Υπέρ ἀληθείας ὡς ἔμοιγε λελόγισται. Χ. Εἶχεν ὁ μακάριος Παῦλος ὁ ἀπόστολος ἐπικουρίαν ἀρχόντων ὅταν δεσμοῖς περιεβέβλητο, ἢ διὰ τὸ μὴ ἔχειν ταύτην ἡμέλησε τῆς οἰκείας διδασκαλίας ἐν δεσμοῖς ἐν; Ο Μανιχαῖος δὲ κανταῦθα σιωπήσας, οὐκ ἀπεκρίνατο. Χ. Εἰ δὲ σιωπές, διαλέγεσθαι μή βουλόμενος, οὐκ οἶσθα διὰ τί· ἀλλ᾽ ὅμως τὰ ὑπόλοιπα τῶν ἐμῶν ἀποδείξεων οὐκ ἐάσω· οὔπω γὰρ πάντας τοὺς λόγους τοὺς ἀποδεικνύντας, μὴ εἶναι τὰς ψυχὰς ἐκ τῆς τοῦ Θεοῦ οὐ σίας, παρέθηκα. Μ. Λέγε δ τι καὶ βούλει· ἡδέως γὰρ ἔπομαι τοῖς λεγομένοις, εἰ οὐκ ἀναγκάζομαι διαλέγεσθαι· ἀσθένεια γάρ τίς μοι συνέπεσεν. Μ. Ἡ θεία οὐσία αμέριστός ἐστιν· αἱ δὲ ψυχαὶ μέρη τῆς θείας οὐσίας εἰσὶ καθ᾽ ὑμᾶς· ἡ τοίνυν ή αμέριστος οὐσία μερισθήσεται, όπερ άτοπον, ἢ οὐκ εἰσὶ τῆς θείας ουσίας αἱ ψυχαί. Μ. Καθάπερ ψήγματα ὑπὸ τοῦ χρυσοῦ, καὶ ἀκτῖνες ὑπὸ τοῦ ἡλίου, οὕτω καὶ αἱ ψυχαὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ. Χ. Μὴ ἀναγκασθεὶς διαλέγῃ, οὐκ οἶδ' ὅπως· πῆ μὲν ἀσθένειαν προφασιζόμενος, πρ δὲ τῶν ὡς Μώμος ἐπὶ τὴν διάλεκτον· τὸ λεχθὲν δὲ ὅμως παρὰ σοῦ ἤδη ἐπισκέπτομαι· τμήσει καὶ με ρισμῷ τὰ ψήγματα ἐκ τοῦ χρυσοῦ εἰσιν, ἢ οὔ; Μ. Τοῦ χρυσοῦ εἰσι μέρη. Χ. Ομοίως οὖν καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ λέγεις; Μ. Ομοίως. Χ. Πῶς οὖν ἀμέριστος ἡ θεία οὐσία, μερισθεῖσα ἐν πλείοσι μέρεσι, καθάπερ ὁ χρυσὸς ἐν τοῖς ψήγμασι; Μ. Τῷ τῆς οὐσίας λόγῳ ἀμέριστός ἐστιν ἡ θεία οὐσία, τῷ δὲ τῆς οἰκονομίας λόγω μερι στή. Χ. Τίνι οὖν λόγῳ ἡ θεία οὐσία ἐμερίσθη, ἀμέσ ριστος ὑπάρχουσα; Μανιχαίος εσιώπησε, μηδὲν εἰρηκώς· μετὰ δὲ τὴν σιωπήν, ὁ Χριστιανὸς ἔφη· Καὶ σοῦ σιωπήσαντος, τὰ σεμνὰ τῆς παρ' ὑμᾶς οἰκονομίας δι᾿ ἣν ὁ Θεὸς αμέριστος ὢν ἐμερίσθη, τοῖς παροῦσιν ἀναγγελώ. Μ. Εν σοί ἐστι καὶ λέγειν καὶ μή. Χ. Παρὰ τοῖς Μανιχαίοις μία μὲν ἀρχή ἐστιν ἀγαθὴ, ἑτέρα δὲ κακή· ἀἰδιοί τε ἀμφότεραι χρόνῳ δὲ μανία τις καὶ πόλε μος μεταξύ τούτων τῶν ἀρχῶν συνέστη· οὐ τῇ τῶν εκατέρων προαιρέσει, ἀλλὰ τῇ τῆς κακίας ἀρχῇ· κατ' αὐτοὺς γὰρ ἐκείνη ἡ θέλησις θεασαμένη το τοῦ ἀγαθοῦ φῶς ἁρπάσαι καὶ παρασαλεύειν τὴν ἐκείνου βασιλείαν· θεασάμενος ὁ ἀγαθὸς Θεὸς τὸν ἐπικείμενον, καὶ ὡς εἰ μὴ κινηθείη, καὶ πρὸς ἑαυτὸν γένηται, ἐπιβουλευθήσεται ὑπὸ τοῦ ἐναντίου, έδουλεύσατο τοιαύτην βουλήν καθ' ἑαυτὸν ἄν· ὡς ἂν προβάλῃ μέρη τινὰ ἐκ τῆς οἰκείας ουσίας, καὶ ρίψῃ τῇ ἐναντίᾳ ἀρχῇ· δ δὴ καὶ πεποίηκεν· ἡ δὲ λαβοῦσα τὰς θείας μοίρας, ὡς Μανιχαῖοί γε όνομά ζουσιν, εἴτε μέρη, εἴτε ὡς εἴς, εἴτε τμήματα, είτε άλλως πως θέλουσι λέγειν, εἰσῄει ἐπὶ τὸν ἴδιον βυθὸν ἔχουσα ἐν ἑαυτῇ τὰ θεῖα τμήματα· αὕτη οὖν ἐστιν ἡ παρὰ τῷ ἀντιλέγοντι καὶ τοῖς Μανιχαίοις

DISPUTATIO CUM PHOTINO MANICH.EO. οικονομία, καὶ ἡ τῆς οἰκονομίας ὑπόθεσις· δι᾽ ἦν ὁ Manichæos divina economia, et ejusdem con Θεὸς ἐμερίσθη ἀμέριστος ῶν· ἀλλ᾽ εἰ ἀνατραπείη αὕτη ἡ μὴ δεομένη ἀνατροπῆς ὑπόθεσις, ἀνατέτραπται καὶ ἡ τῶν Μανιχαίων οἰκονομία· εἰ δὲ ἡ οι κονομία ἀνατέτραπται, μένει καὶ ἡ θεία οὐσία ἀμέ ριστος ἐς τὸ διηνεκές παραβιασθεῖσα ὑπὸ τῆς Μανι χαϊκῆς ὑποθέσεως ἐξενεχθεῖσα εἰς μερισμόν· ἀνατρέπων δὲ οὕτως ἀγαθὸς θεὸς, εἴτε ἡ θεία οὐσία, ἡ ὡς Ισχυρότερος τοῦ κακοῦ, τὸ κακὸν ἐφοβήθη, ἢ ὡς ἴσος, ἢ ὡς ἀσθενέστερος· ἀλλ' εἰ μὲν ὡς ἰσχυρότερος, παράλογον τὸ λεγόμενον· οὐ γὰρ ἂν ἐφοβήθη τὸ ἀσθενές, ἰσχυρότερος υπάρχων αὐτός· εἰ δὲ ὡς ἴσος, ἔσται τὸ κακὸν τῷ ἀγαθῷ ἴσον κατὰ τὴν δύναμιν· τοῦτο δὲ οὗ φασιν· εἰ δὲ ὡς ἀσθενέστερος καὶ ἐφοβήθη, παραλογώτερον· ποιοῦσι γὰρ ἰσχυρότερον τοῦ ἀγαθοῦ τὸ κακὸν, ὅπερ οὗτοι αὐτοὶ ὁμολογοῦσι. Ταύτῃ δὲ τῇ διαιρέσει παραλόγου δειχθέντος τοῦ δογματιζομένου παρ' αὐτοῖς, οίχεται καὶ ἡ οἰκονομία καὶ ἡ ταύτης αἰτία· καὶ οὐδὲ διὰ τὴν μὴ οὖσαν οικονομίαν ή αμέριστος οὖσα θεία οὐσία ἐμερίσθη· ἄλλως δὲ εἰ τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας αμέριστος ὁ Θεὸς, οὐ τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας αἱ ψυχαὶ εἰσὶν ἐκ τοῦ Θεοῦ, ὡς οἱ Μάνιχαῖοί γέ φασιν· ἀλλὰ ταῦτα μὲν οὕτως. miæ hypothesis, qua eficitur ut divisus fuerit Deus indivisibilis. Atqui si evertetur hæc erersione minime indigens hypothesis, Manichæorum quoque œconomia concidet; qua eversa, manet divina substantia in perpetuum indivisa, quæ a Manichaica hypothesi coacta fuerat ad divisionem. Jam cum sic everterit, bonus quidem Deus seu divina substantia aut ita egit, quia fortior malo, malum timuit, aut quia æqualis aut quia debilior. Atqui si ut fortior, absurde id dicitur; neque enim timuisset infirmiorem qui fortior fuisset. Sin quia æqualis, erit ergo malum bono par viribus. Hoc autem ne ipsi quidem aiunt. Quod si ut infirmior timuit, id quidem adhuc est absurdius; nam malum fortius bono isti " egregii confterentur. Hac ergo divisione, dogmatis eorumdem demonstrata absurditate, corruit ipso - rum œconomia et ejusdem causa: neque vel sccundum hanc economiam divisa fuit indivisibilis Def substantia. Alioquin auten, si ratione substantia indivisibilis est Deus, sequitur ut anima nequaquam ratione substantiæ a Deo sint, ut Manichæi affirmant. Et hæc quidem ita se habent. Έχω δὲ καὶ ἄλλα περὶ τοῦ προκειμένου λέγειν· εἰσὶ δὲ ταῦτα· Εἰ ἡ θεία οὐσία ἐν θνητῷ καὶ φθαρτῷ σώματι πολιτεύεται ὡς χρήζουσα τούτου, ή ψυχή ἄρα οὐκ ἔστιν ἐκ τῆς θείας οὐσίας· ἔτι ἡ ψυχὴ ὧν ἔχει γνῶσιν, ἕξει λήθην ποτέ· ὁ δὲ Θεὸς ὧν ἔχει γνῶσιν οὐχ ἕξει λήθην ποτέ· ἡ ψυχὴ ἄρα οὐκ ἔστιν ἐκ τῆς θείας οὐσίας· ἔτι ὁ Θεὸς οὐδαμῶς αἰσθήσεων, τουτέστιν ὄψεως, ἀκοῆς, ὀσφρήσεως, γεύσεως χρήσ ζει, εἰς ἐκτέλεσιν τῶν οἰκείων ἐνεργειῶν, αἱ δὲ ψυχαί χρήζουσιν· αἰψυχαὶ ἄρα οὐκ εἰσὶν τῆς θείας οὐσίας. Μ. Η ψυχή πάλαι λόγος ἦν, καὶ ἀκοὴ ἦν, καὶ ὄψις ἦν, καὶ γεῦσις ἦν, καὶ ἀφὴ ἦν· νῦν δὲ ἐν τῷ σώματι καταβληθεῖσα, γέγονεν ακουστικὴ ἐξ ἀκοῆς, καὶ λο γικὴ ἐκ λόγου, καὶ ἁπτικὴ ἐξ ἀφῆς, καὶ ὀσφραντική ἐξ ὀσφρήσεως. Χ. Πρῶτον μὲν, ὡς δέδεικται, οὐ πά και λόγος ἦν ἡ ψυχή, ἢ ἀκοὴ, ἢ ὄψις, ή όσφρησις, ἢ γεῦσις, ἢ ἀφὴ, καὶ ἐξ ὑποθέσεως χωρὶς ἀποδεί ξεως παρείληπται τοῦτο· ἔπειτα δὲ ὁ Θεὸς αὐτός λόγος ἐστὶν, ἐξ οὗ ἡ ψυχὴ, ἵνα καὶ ἡ ψυχή ή λόγος ἐκ τοῦ Θεοῦ οὖσα, ἢ ἄλλως πως λέγεις; Μ. Καὶ ὁ Θεὸς λόγος, καὶ ἀκοὴ, καὶ τὰ λοιπά ἐστιν· καὶ ἡ ψυχὴ πρὶν ἢ καταβληθῇ ἐν τῷ σώματι, τοιαύτη ἦν οἷος καὶ ὁ Θεός ἐστιν. Χ. Πας λόγος τινός ἐστιν, καὶ πᾶσα ἀκοὴ τινός ἐστιν ἀκοὴ· καὶ εἴ ἐστιν ὁ Θεὸς ἀκοή τε καὶ λόγος, εὑρεθήσεται ὁ Θεὸς ἄλλου Θεός, καὶ ἔσται πρὸ τοῦ ἀγαθοῦ τι Θεοῦ, οὗ ἐστι λόγος· ὅπερ καὶ καθ' ὑμᾶς ἄτοπον. Alia quoque habeo quæ de proposito argumento dicam. Sunt autem hujusmodi. Si divina substantia in mortali corruptibilique corpore habitat quasi co indigens, certe anima ex divina substantia non est. Insuper anima quorum habet notitiam, aliquando patietur oblivionem; Deus autem quorum habet no - litiam, nunquam experietur oblivionem. Ergo anima ex divina substantia non est. Præterea Dous nequaquam sensibus, id est visu, tactu, olfactu, gustu, indiget ad suarum operationum effectum; animæ autem his indigent: ergo animæ ad divinam substantiam non pertinent. M. Anima olim ratio erat, auditus erat, visus erat, gustus erat, tactus eral: nunc autem in corpus conjecta, facta est acustica ob auditum, rationalis ob rationem, tangendo et olfaciendo idonea ob tactum et olfactum. Ch. Primo quidem haud est demonstratum, animanı olim fuisse rationem, aut auditum, aut visum, aut olfactum, aut gustum, aut tactum: bæc enim ex hypothesi, non ex demonstratione sumuntur. Deinde vero, nuin Deus est ratio, ex qua anima, ita ut anima quoque sit ratio ex Deo exsistens, an aliter potius diois? M. Et Deus est ratio, atque auditus, necnon reliqua est; et anima antequam intra corpus clauderetur talis erat qualis Deus est. Ch. Quævis ratio, alicujus ratio est; et quivis auditus, alicujus auditus est; så ergo ratio et auditus Deus est, utique comperietur Deus alterius Dei, eritque aliquid ante bonum Deum, cujus est ratio: quæ res a vobis quoque absurda judicatur. Σιωπήσας δὲ κανταῦθα ὁ Μανιχαίος οὐδὲν ἀπο εκρίνατο. Χριστιανός μετὰ τὴν σιωπὴν εἶπεν· Ἐπειδὴ ἡ τοῦ λόγου ἀκολουθία παρεἶδε τὸ δεύτερον παράδειγμα τῶν ἀκτίνων καὶ τοῦ ἡλίου, σκοπητέον καὶ τοῦτο· Αἱ ἀκτῖνες συνυπάρχουσι τῷ δίσκῳ, καὶ ὁ δίσκος αἴτιός ἐστιν τῶν ἀκτίνων· αἱ δὲ ψυχαὶ οὐ συνυπάρχουσι τῷ Θεῷ ἀεὶ, ἀλλὰ διὰ τὴν οἰκονομίαν Silens autem hic quoque Manichæus, nihil respondit. Christianus vero post id silentiam ait: Quandoquidem sermonis series in causa fuit, ut sccundum exemplum prætermitteretur radiorum ac solis, nunc id quoque considerandum est. Radii exsistant una cum disco, et discus radiorum causa est. Animæ non exsistunt cum Deo semper, sed ca

economis, ut ait ipse adversarius, aliquando fact: καὶ κατ' αὐτὸν τὸν ἀντιλεγόμενον, ποτὲ γεγόνασιν· runt: haud igitur sicut radii ex sole, ita etiam animæ ex Deo. Insuper radii qui ex disco sùnt, nunquam in disci substantiam resolvuntur: animæ autem, secundum adversarium, in Deum, a (0 sunt, aliquando resolventur. Non ergo eadem ratione qua radii a sole, procedunt a Deo animue. Atque his demum sermonibus demonstratum a me fuit non esse animas ex diviña substantia: neque ex aliquo subjeeto scilicet. Nam si incorporea est ɔnima ac rationalis, nihil autem; incorporeumn ant rationale ex aliquo subjecto fit, constat ne animam quidem ita fieri. Sed neque per se ipsa æterna est: est enim corporis usibus subjecta, sive dum Deum glorificat, sive dum gratias agit. Atqui si a Deo ficta non esset, nihil ei deleret. Delvet antem; ergo a Deo facta est. Non enim sicut Gt inter homines, deixet Deo anima laudem et gratiaruni actiones, sed co nomine debet quod ab eo facta sit. Si ergo neque ex divina substantia, neque ex subjecto aliquo est, neque per se ipsa æterna est, constat eam ex non exstantibus esse, id est absque subjecto quovis, alque a Deo creatore factain. DISPUTATIO SECUNDA. D: duobus Manichæorum principiis. Deinde in secunda disputatione, uno die interposito ex utriusque partis placito, hæc agitata fuerunt. MANICHÆUS. Ego hodic interrogantis partes agam, quandoquidem in priore dialogo res nostra ventilata fuerunt. CHRISTIANUS. Ventra quilem res iω priore dialogo ventilatæ sunt, ut dixisti, non tamen omines. Antea vero oportebat omnia conveniente disquisitione tractare, et tum demum nostrarum rerum initium facere. Sed quia tibi placet ut ante vestræ doctrinæ examen debitum, nostra expendantur, prout vis interroga. M. Quibus de rebus tractandum nunc censes? Ch. Is debet interrogare qui discit, non qui disserit. M. Nunc ergo discere malo quam disserere. Cli. Mili ergo cedis docendi par tes? M. Celo utique. Ch. Apud nos Christianos, necnon et alios boc exstat firmumque babetur capitulum, nempe esse aliqua in arbitrio nostro. Te ergo oportet, quonian discipuli partes maluisti, hoc in primis admittere. Quod si dicte rei demonstrationem quoque vis cognoscere, conabor dicere. Post dictum autem capitulumi ejusque demonstrationen, reliqua etiam dogmatumn nostrorum capitula libenter volenti tibi exponam cum propriis cujusque demonstrationibus. M. Ex medio verum cursu, non ex principio, initium docendi facis. Ch. Discentisue, an docentis vel alterius cujuslibet officium est dicere, quodnam futurum sit disconti utile doctrinae initium? M. Docentis est. Cl. Meum est itaque, quod voluero initium docendi facere. N. Quoniam esse quædam aiebas supra nos, die primum quinam nos simus? Ch. Hæc disserentis, mun discentis locutio est. M. Non disco modo sed dissero. Ch. Repete interrogationem. M. Quinam οὐκ ἄρα καθάπερ ὑπὸ τοῦ ἡλίου αἱ ἀκτῖνες, οὕτω καὶ αἱ ψυχαὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ· ἔτι αἱ ἀκτῖνες οἶσαι ἐκ τοῦ δίσκου, οὐδαμῶς ἀναλύονται εἰς τὴν τοῦ δίσκου οὐσίαν· αἱ δὲ ψυχαὶ κατὰ τὸν ἀντιδιαλεγόμενον, ἐξ ούπερ γεγόνας: Θεοῦ εἰς αὐτὸν ἐκεῖνον ἀναλυθή του τα ποτε οὐκ ἄρα καθάπερ αἱ ἀκεῖνες ὑπὸ τοῦ ἡλίου οὕτω καὶ αἱ ψυχαὶ ὑπὸ τοῦ Θεοῦ· καὶ τούτοις μὲν τοῖς λόγοις δέδεικταί μοι ὡς οὐκ εἰσιν αἱ ψυχαὶ τῆς θείας οὐσίας· ὅτι δὲ οὔτε ἔκ τινος υποκειμένου δη λονότι· εἰ γὰρ ἀσώματος ἡ ψυχὴ καὶ λογική, οὐδὲν δὲ ἀσώματον ἢ λογικὸν ἔκ τινος ὑποκειμένου γίγνετα:, δηλον ὡς οὐδὲ ἡ ψυχή· ἀλλὰ μὴν οὐδὲ καθ' ἑαυτὴν άΐδιος, υπόκειται γὰρ τῷ σώματι κατὰ χρέος, κάν τῷ δοξολογεῖν κάν τῷ εὐχαριστεῖν· εἰ δὲ οὐκ ἐγεγόνει ὑπλ τοῦ Θεοῦ, οὐδὲ χρεωστεῖ αὐτῷ· χρεωστεῖ δὲ, γεγένηται ἄρχὑπ' αὐτοῦ· οὐ γὰρ ὥσπερ παρ' ὑμῖν χρεωστεῖ τῷ Θεῷ ἡ ψυχὴ δοξολογίαν καὶ εὐχαριστίαν προσφέρειν, ἀλλ' ὡς γεγονία ὑπ' αὐτοῦ· εἰ δὲ οὔτε ἐκ τῆς θείας οὐσίας, οὔτε δὲ ἔκ τινος ὑποκειμένου, οὔτε καθ' ἐπυτὴν ἀἴδιος, δῆλον ὅτι ἐκ μὴ ὄντων, τουτέστιν ὑποκειμένου τινὸς χωρίς, ὑπὸ τοῦ Θεοῦ δὲ ὡς δημιουρ γήσαντος γεγένηται. Τέλος σὺν Θεῷ. ΔΙΑΛΕΚΤΟΣ ΔΕΥΤΕΡΑ. Περὶ δύο ἀρχῶν τῶν Μανιχαίων. Ἐξῆς τῇ δευτέρᾳ διαλέκτῳ, μιᾶς ἡμέρας μεταξ, γενομένης, κατὰ τὴν πρόθεσιν τὴν δίξασαν ἕκασ τέρω μέρει, τάδε ἐκινήθη. ΜΑΝΙΧΑΙΟΣ. Ἐγὼ γ!- νομαι σήμερον τῶν ἐρωτώντων, ἐπειδὴ ἐν τῇ προτέρα διαλέκτῳ τὰ καθ᾽ ἡμᾶς ἐγυμνάσθη. ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΣ. Τὰ καθ' ὑμᾶς μὲν ἐγυμνάσθη ἐν προτέρᾳ διαλέκτῳ, ὡς εἴρηκα;, οὐ μὴν δὲ πάντα· ἐχρῆν οὖν πάντα τῆς πρεπούσης ἐξετάσεως τυχεῖν, εἶθ' οὕτως τῶν ἡμετέρων ἀπάρχεσθαι· ἀλλ' ἐπειδή σοι τούτο φίλον, ὥστε πρὸ τῆς δεούσης ἐξετάσεως τῶν ὑμετέρων, τὰ ἡμέτερα γυμνάζειν, ἐρώτησαν ὅ τι καὶ βούλει. Μ. Τίνα ἐστὶν ἐφ' & βούλει μεταγαγεῖν; Χ. Μανθά νοντος καὶ διαλεγομένου ἐστὶν ἡ ἐρώτησις. Μ. Ἐπὶ τοῦ παρόντος οὐ διαλεχθῆναι, ἀλλὰ μαθεῖν προήρη μαι. Χ. Ἐμοὶ οὖν παρεχώρησας τὴν τοῦ διδάσκουτης τάξιν; Μ. Σοὶ παρακεχώρηκα. Χ. Παρ' ἡμῖν τοῖς Χριστιανοῖς σὺν τοῖς ἄλλοις καὶ τοιοῦτόν τι κεφάλαιον εὑρίσκεται καὶ δογματίζεται, ὅτι ἔστι τινὰ ἐφ' ἡμῖν· δεῖ οὖν σε μαθεῖν προαιρούμενον, τοῦτο μὲν παραλαβεῖν κατὰ πρώτας. Εἰ δὲ καὶ τὴν τοῦ λεχθέντος ἀπόδειξιν βούλει μαθεῖν, πειράσομαι λέγειν μετὰ δὲ τὸ λεχθὲν κεφάλαιον καὶ τὴν τούτου ἀπόδειξιν καὶ τὰ ὑπόλοιπα τῶν ἡμετέρων δογμάτων κεφάλαια, προθύμως σαν βουλομένῳ ἀναγγελῶ σὺν ταῖς οἰκείοις αὐτῶν ἀποδείξεσιν. Μ. Ἐκ μέσου τῶν πραγμάτων, ἀλλ' οὐκ ἐξ ἀρχῆς τὴν τῆς διδασκαλίας πεποιησαι ἀρχήν. Χ. Μανθάνοντος ἢ διδάσκοντος ἢ ἄλλου τινός ἐστι τὸ λέγειν, ὁποία πρόσφορος της μανθάνοντι τῆς δια σκαλίας γίνεται ἡ ἀρχή; Μ. Διδάσκοντος. Χ. Ἐμοῦ οὖν ἔστιν ἄρχεσθαι τῆς διδασκαλίας ὅθεν καὶ βούλομαι. Μ Επειδή Ελεγες εἶναι τινα ἐφ' ἡμῖν, εἰπὲ πρῶν τον τίνες ἐσμὲν ἡμεῖς. Χ. Διαλεγομένου, οὐ μανθά νοντας τη λοχίου ἐστιν. Μ. Οὐ μανθάνω, ἀλλὰ δια

DISPUTATIO CUM PHOTINO MANICILEO. λέγομαι νῦν. Χ. ᾿Ανάλαβε τὴν πεῦσιν. Μ. Τίνες nos sumus? C. Momines natura nos sumus. M. ἐσμὲν ἡμεῖ;; Χ. Ανθρωποι τὴν φύσιν ἐσμὲν ἡμεῖς. Μ. Οὐ τοῦτο βούλομαι μαθεῖν, ἀλλὰ ὅτι σύνο Θετοί ἐσμεν ἢ ἁπλοῖ; Χ. Τοῦτο ἡ προτέρα ερώτησις οὐκ εἶχεν· ἐπειδὴ ἡ δευτέρα ἔχει, λέγω ὡς καθ' ἡμᾶς σύνθετοί ἐσμεν· καθ' ὑμᾶς, οὐκέτι. Μ. Πῶς καθ᾿ ἡμᾶς οὐκ εἰσὶν οἱ ἄνθρωποι σύνθετοι; Χ. 16 θεν σύγκειται ὁ ἄνθρωπος; ἐξ ὁμοιομερῶν ἢ ἐξ ἀνομοιομερῶν; Μ. Ἐξ ἀνομοιομερῶν. Χ. Αἰσθη τῶν ἁπάντων ὄντων, ἢ καὶ νοητῶν τινων; Μ. Και νοητῶν. Χ. Καθ' ὑμᾶς τὰ νοητὰ μέρη, ἅτε τῆς θείας οὐσίας τμήματα υπάρχοντα, εἰς σύνθεσιν τῶν ἐναν τίων οὐδαμῶς ἔρχεται· διὰ μέσων γὰρ ἡ μέσου τα ἐναντία πρὸς τὰ ἐναντία εἰς σύνθεσιν ἔρχεται· ἀγαθοῦ δὲ καὶ κακοῦ μέσον καθ᾽ ὑμᾶς οὐδέν. Οὐκ ἄρχ εἰς σύνθεσιν τοῦ κακοῦ τὸ ἀγαθὸν καθ' ὑμᾶς ελεύσεται. Μ. Οὐκ οἶδ' ὅπως καθ᾿ ἡμᾶς τοὺς Μανιχαίους ἀσυνθέτους τοὺς ἀνθρώπους λέγεις· τοῦτο δέ μοι ἀπόκριναι, εἰ ἄρα καθ' ὑμᾶς σύνθετοι οἱ ἄνθρωποι. Χ. Καθ᾿ ἡμᾶς σύνθετοι οἱ ἄνθρωποί εἰσιν. Μ. Ἐκ τίνων σύγκειται ὁ ἄνθρωπος; Χ. Πρῶτον μὲν ἐκ τών ματος καὶ ψυχῆς· δεύτερον δὲ αἱ ψυχαὶ ἐκ τῶν ο κείων μερῶν, εἰ δεῖ λέγειν ἐπὶ ψυχῶν τὰ μέρη· τὸ δὲ σῶμα ἐκ τῶν δ' στοιχείων και έστηκεν. H:ud hoc ego volo discere, sed num compositi sinus, an simplices? Ch. Hoc priore interrogatione non εoutinebatur; sed quia secunda continetur; sic, un nostra quidem sententia esse compositos, in vestra secus. M. Quonam pacto apud nos non sunt compositi homines? Ch. Undenam honio componitur, ex s¦- militus partibus an dissimilibus? M. Ex dissimilibus. Ch. Ex sensibilibus omnibus, an eliam ex siiquot intellectualibus? M. Ex intellectualibus quoque. Ch. Apud vos, partes intellectuales cum sint divinæ substantiæ segmenta, ad compositionem cum contrariis faciendam concurrere nequeunt. Nam per intermedia quædam vet intermedium contraria ad compositionem cum contrariis accedunt. Nihil vero, inter bonum et malum ex sententia vestra medium est. Ergo ad compositionem cum nalo, bonum, prout vos opinamini, non accedet. M. Non intelligo, quomodo penes nos Manichaos incompositus homines credendos esse dicas. Nunc mihi responde, utrum penes vos reapse homines credantur compositi? Ch. Omnino ex sententia no· stra bomines sunt compositi. M. Et unde est com - positus homo? Ch. Primum quidem ex corpore et anima; deinde ipsæ animæ ex suis partibus constant, si partes nominare licet in animabus. Corpus autem cx quatuor elementis conficitur. M. Generalis est corporum substantia, necne? Ch. Quorumtain corporum? M. Omnium. Ch. Si fata ratione spectetur, generalis est corporum substantia? An etiam animarum generalis est substantia? Ch. Quarum, inquam rursus, animarum? generalis est. M. Si itaque generalis est corporum substantia, itemquo generalis est illa animarum intellectualis, duo necessario conficiuntur æterna Μ. Γενικωτάτη ἐστὶ τῶν σωμάτων ἡ ουσία, ἢ ου; Χ. Ποίων σωμάτων; Μ. Πάντων. Χ. Τῷ τοῦ καθ' ὅλου λόγῳ γενικωτάτη ἐστὶ τῶν σωμάτων ἡ ουσία. Η. Γενικωτάτη ἐστὶ καὶ ἡ τῶν ψυχῶν; Χ. Ποίων πάλιν λέγεις; Μ. ᾿Ανθρώπων δηλονότι. Χ. Τῷ τοῦ καθ' όλου λόγῳ καὶ αὐτὴ γενικωτάτη υπάρχει. Μ. Μ. Hominum scilicet. Cl. Lata ratione hæc quoqu. Εἰ τοίνυν γενικωτάτη καὶ ἡ τῶν σωμάτων ουσία, γενικωτάτη καὶ ἡ τῶν ψυχῶν νοητή, δύο ἄρα ἐξ ἀνάγτης συνάγονται ἄναρχοι ἀρχαί. Χ. Οὐχ έπεται τοῖς προκειμένοις λήμμασι τὸ ἐπικείμενον αὐτῶν σύμπαν. Μ. Πῶς; Χ. Γενικωτάτη ἡ τῶν φυτῶν οὐσία ἐστὶ την τῶν φυτών λόγῳ, ἢ οὐ; Μ. Γενικωτάτη. Χ. Γενι κωτάτη δὲ καὶ ἡ τῶν στοιχείων τῷ τῶν στοιχείων λόγῳ; Μ. Γενικωτάτη καὶ αὐτή ἐστιν. Χ. Εἰ τοίνυν διὰ τὸ εἶναι γενικωτάτην τὴν τῶν σωμάτων οὐσίαν, καὶ ἄλλην τὴν τῶν ψυχῶν, δύο αρχαί εἰσιν, διὰ τὸ εἶναι καὶ τὴν τῶν φυτῶν οὐσίαν γενικωτάτην, καὶ ἄλλην τὴν τῶν στοιχείων, πλέον σε δύο ἀρχὰς καὶ ἐπὶ τούτων λέγειν· ἄλλως τε δὲ εἰ ἡ οὐσία τῷ τῆς οὐσίας λόγῳ οὐ διενήνοχεν οὐσίας, ἀλλ' ἡ αὐτή ἐστιν αὐτ σία πάντων, μία ἡ ἀρχὴ, ἐκ τοῦ γενικωτάτην εἶναι κανονίζεται. Μ. Ἡ αὐτὴ, τῷ τῆς οὐσίας λόγῳ, πάσα οὐσία εκλαμβάνεται. Χ. Πότερον γενικωτάτη οὐσία ἐστίν; ὅταν τῷ λόγῳ τῶν σωμάτων καὶ τῶν ψυχῶν ἐκλαμβάνεται, ἢ ὅταν καθ' δ οὐσία ἐστὶ θεωρείται; Μ. Ὅταν τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας εκλαμβάνεται, ἡ ούτ σία γενικωτάτη ἐστίν. Χ. Εἰ οὖν ἐκ τοῦ εἶναι γενι κωτάτην τὴν τῶν σωμάτων οὐσίαν καὶ τὴν τῶν ψχῶν, δύο εἰσὶν ἀρχαί· ἐκ τοῦ εἶναι γενικωτάτην μαλ λον τὴν οὐσίαν τῷ λόγῳ αὐτῆς, μία ἄρα ἀρχή. corporum animarumque substantia, duo funt principia, sequitur ut, quia potius generalis est ratione suimet, unum sit principium. principia. Ch. Non consequitur ex antecedentibus propositionibus tota haec conclusio. M. Quiti Ch. Generalis est arhorum substantia, quatenus ad arborum rationem spectat? M. Generalis. Ch. Generalis etiam elementorum substantia, prout sunt elementa? M. Hæc quoque generalis est. Ch. Si ergo ex eo quod generális est corporum substantia, alia vero animarum, duo exsistunt principia; sequitur, ut quia etiam arborum substantia generalis est, et alia elementorum, multo magis te oporteat duo principia et in his dicere. Cæteroqui vero si substantia, quatenus est substantia, a substantia non differt, sed eadem est ominium substantia, unum conficitur principium, si certe principium ex eo quod illa est, definitur. M. Omnis substantia, quatenus substantia est, eadem csse creditur. Ch. Quandonam generalis substantia est? utrum cum intelligitur relative ad corpora et animas, an cual quatenus substantia est spectatur? M. Cum quatnus substantia est consideratur, tune generalis substantia est. Ch. Si ergo ex eo quo sit generals De animæ dictis abusive partibus confer priscos auctores in nestro scriptorum vet. t. VII, p. 86 et 59.

M. Dic jam enucleatius, num sint aliqua in arbi- Μ. Λέγε διδασκαλικώτερον εἰ ἐστι τινὰ ἐφ' ἡμῖν. trio nostro. Ch. Apud nos quidem horum divisio Χ. Παρ' ἡμῖν τοῖς Χριστιανοῖς τῶν ὄντων ἡ διαίρε bujusmodi est: ut nempe aliqua in arbitrio nostro σις οὕτω πώς ἐστιν· ὡς τὰ μὲν αὐτῶν ἐφ' ἡμῖν, sint, alia a rerum natura pendeant. Et eorum quiτὰ δὲ ἐπὶ τῇ τῶν πραγμάτων φύσει· καὶ τῶν μὲν ἐφ᾽ dem quæ sunt in arbitrio nostro, nos creatores suἡμῖν, δημιουργο! ἡμεῖς καὶ αἴτιοι· τῶν δὲ ἐπὶ τῇ φύσει, mus et auctores; naturalium vero, causa et crea- αἴτιος καὶ δημιουργὸς ὁ Θεός. Μ. Ποῖα τὰ ἐφ' ἡμῖν, tor Deus est. M. Quænam arbitrii nostri esse dicis, ποῖα δὲ τὰ ἐπὶ τῇ φύσει τῶν πραγμάτων λέγεις; quænam item ad rerum naturam pertinere? Ch. NoΧ. Εφ' ἡμῖν ἐστι τὰ κατὰ νόμον διηγορευμένα stri arbitrii sunt, quæ in lege edicuntur mala et boκακὰ καὶ καλὰ, ὧν ἄριστοι μισθός· κακὰ μὲν, οίον na, quibus etiam remuneratio definita est: mala ἀσέβεια ἁμαρτία· καλὰ δὲ, οἷον εὐσέβεια ἀρετή. Μ. quidem, ut irreligiositas, peccatum: bona, ut religioΠόθεν τὰ κακά; Χ. Εκ τῆς προαιρέσεως. Μ. Πόθεν silas, virtus. Μ. Undenam mala? Ch. Ex electione προαίρεσις; Χ. Ἐκ τῆς ψυχῆς. Μ. Πόθεν ή ψυχή N. Undlenam electio? Ch. Ex anima. M. Undenam Χ. Κατὰ σὲ ἐκ τῆς θείας ουσίας· καὶ τὰ κακὰ ἄρα anima? Ch. In tua sententia, ex divina substantia. ἐκ τῆς θείας οὐσίας κατὰ σέ· κατ᾽ ἐμὲ δὲ ἐκ μὴ ἀνEt quidem etiam mala er divina substantia sunt, te των ή ψυχή· καὶ τὰ κακὰ ἄρα ἐκ μὴ ὄντων εἰσί. judice. In mea vero sententia, anima ex non exstantibus provenit, et ipsa mala ex non exstantibus seque. G Ο M. Quod a te contra nostram sententiam dictum est, nulla ratione nititur. Aggrediar autem demonstrare, ne secundum nostram quidem sententiam mala ex divina esse substantia. Nam quia anima cogitur, non eligit, mala ex anima esse dicuntur. Ch. Unde est anima? M. Ex divina substantia. Ch. Fateminine vos, animam secum ferre divinam substantiam? M. Enimvero fert. Ch. Estne aliquid divina substɔntia fortius, quod divinam cogere substantiam possit? Manichæus hic voce compressa nihil respondit. Christianus autem rursus: Vin' admittere nonnulla esse in arbitrio nostro? M. Néquaquam: nam quæ arbitrii nostri esse creduntur, ea præexsistentes suruantias participant. Nam sicuti calor noster non in se ipso est, sed participat ignis calorem; et frigus nostrum non per se est, Sed aquæ substantiam participat; sic etiam mala nostra bonum principium participant. Ch. Naturane corpus nostrum ignem aquamque participant, an aliter dicis? M. Natura. Ch. Vetilumne est, an potius imperatur, prout quæque adsunt naturæ ex necessitate? Quid dicas non intelligo. Ch. Quoniam perspicua, tibi obscura esse videntur, exemplis res confirmabitur. Sicuti calor non imperatur naturæ nostræ a lege; nam suapte natura is adest; itemque loquendi aducia non a lege, sed natura creatur; malum autem nostrum, id est adulterium, fornicatio, aut hujusmodi aliud; vel bonum, id est religiositas, virtus; priora quidem a lege vetantur, posteriora imperan- " tur; siquidem igitur hæc ita participata haberemus, sicuti calorem et frigus, supervacanea foret tum humana tum etiam divina lex. Et quidem nequaquam rebus naturalibus aut necessariis definitum fuit supplicium vel præmium; sed iis quæ arbitrii nostri sunt lum pena tum merces indicta fuit; ergo hæc haud natura, veluti calor frigusve, fiunt. Quod si baud natura, ergo electione: quod si clectione, quid sit in arbitrio nostro, quæ fuit propositio nostra, jam demonstratum est. M. Quanquam aliquid esse in arbitrio nostro callide comprobasti, attamen quæ revera suapte na - Μ. Πρὸς τὸ μὲν κατὰ τὴν ἡμετέραν δόξαν λεχθὲν οὐδείς σοι λόγος ἐστίν· πειράσομαι δὲ δεῖξαι, ώς οὔτε καθ᾿ ἡμᾶς τὰ κακὰ ἐκ τῆς θείας οὐσίας εἰσίν· ἀναγκαζομένης γὰρ τῆς ψυχῆς, ἀλλὰ οὐ προαιρουμένης. τὰ κακὰ ἐκ τῆς ψυχῆς ἐστιν. Χ. Πόθεν ή ψυχή; Μ. Ἐκ τῆς θείας ουσίας. Χ. Φέρουσα ἐν ἑαυτῇ τὴν θείαν οὐσίαν ἡ ψυχή ώμολόγηται παρ' ὑμῖν, ἢ οὐ; Μ. Φέρουσα. Χ. "Εστι δέ τι τῆς θείας ισχυρότερον καταναγκάζειν τὴν θείαν οὐσίαν δυνάμενον; Μανι χαῖος κανταῦθα σιωπήσας οὐδὲν ἀπεκρίνατο. Χρι στιανὸς δὲ πάλιν· Δέξασθαι βούλει τινὰ εἶναι ἐφ' ἡμῖν; Μ. Οὐδαμῶς· τὰ γὰρ ἐφ' ἡμῖν εἶναι νομιζό μενα, κατὰ μέθεξιν τῶν προϋφεστώτων οὐσιῶν εἰσιν. Καθάπερ γὰρ τὸ ἐν ἡμῖν θερμὸν οὐκ ἔστιν ἐν ἑαυτῷ, ἀλλὰ κατὰ μέθεξιν τῆς ἐν τῷ πυρὶ θερμασίας· καὶ τὸ ἐν ἡμῖν ψυχρόν, οὐ καθ᾿ ἑαυτὸ, ἀλλὰ κατὰ μέθο εξιν τῆς τοῦ ὕδατος οὐσίας· οὕτως καὶ τὰ ἐν ἡμῖν κακά, κατά μέθεξιν τῆς ἀγαθῆς ἀρχῆς. Χ. Φύσες μετέχει τὸ ἡμέτερον σῶμα τοῦ πυρὸς, καὶ φύσει τοῦ ὕδατος, ἢ ἄλλως πως λέγεις; Μ. Φύσει. Χ. Απηγόρευται δὲ κατὰ νόμον, ή προστέτακται κατὰ τὰ προσ ὄντα τῇ φύσει ἐξ ἀνάγκης; Μ. Οὐκ οἶδ' ὅ τί ποτε λέ γεις. Χ. Επειδή ασαφές σοι τὸ σαφές νενόμισται, διὰ παραδειγμάτων τὸ προκείμενον σαφηνείσθω ο ὡς τὸ ἐν ἡμῖν θερμὸν οὐ προστέτακται τῇ ἡμετέρα φύσ σει ἐκ τοῦ νόμου· φύσει γὰρ ἐξ ἀνάγκης συμβαίνει· καὶ τῷ λέγοντι τὸ θρασὺ ἀνάπαλιν οὐκ ἐκ νομοθεσίας, ἀλλὰ φύσει· τὸ δὲ ἐν ἡμῖν κακὸν, τουτέστι μοιχεία, ή πορνεία, ή τι τοιοῦτον, ἢ τὸ καλὸν, τουτέστιν ἡ εὐτ σέβεια, ἡ ἀρετή, κατὰ τὸν νόμον τὰ μὲν πρῶτα ἀπηγό ρευται, τὰ δὲ δεύτερα προστέτακται· εἰ τοίνυν οὕτως κατὰ μέθεξιν ταῦτα ἔχομεν, καθάπερ καὶ τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρόν, περιττὸς ὁ νόμος ἐστὶν ὅ τε ἀνθρώπινος καὶ ὁ θεῖος· ἄλλως τε δὲ οὐδαμῶς τῶν φυσικῶν πραγ μάτων καὶ τῶν ἐξ ἀνάγκης γινομένων ώρισται πόλασις ἢ ἀπόλαυσις· τῶν μέντοι τοιούτων, οίων είρηται ἐφ' ἡμῖν, καὶ κόλασις εἴρηται καὶ ἀπόλαυσις· οὐκ ἄρα φύσει ταῦτα ὡς τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρὸν γίνε ται· εἰ δὲ οὐ φύσει, προαιρέσει· εἰ δὲ προαιρέσει ἐστί, τί τὸ ἐφ' ἡμῖν ἐστι καὶ τὸ προκείμενον, ἀποδέδεικται. Μ. Εἰ καὶ τὸ εἶναί τι ἐφ' ἡμῖν πανούργως κατά εσκεύασας, ἀλλὰ τῇ φύσει τῶν πραγμάτων όντα κακά, '

DISPUTATIO CUM PHOTINO MANICHÆO. οὔτε ἀνασκευάσεις οὔτε ἐκφεύξῃ ποτέ. Χ. Ποῖα δὲ ἐν tura mala sunt, nunquam refutare poteris aut inhτῇ τῶν πραγμάτων φύσει κακά σοι νενόμισται; Μ. Τῶν ζώων τὸ σῶμα τεθνηκότων φθείρεται· καὶ πρὸ τῆς φθορᾶς τοιαύτην ἀποπνεί δυσωδίαν, ὥστε φίλους ἅμα καὶ ἐχθροὺς κατατοξεύειν· ἶν' ἐάσω ὅτι καὶ πρὸ τῆς δυσωδίας προοίμιον ούσης τῆς διαλύσεως Έλκη τινὰ δυσώδη ἐν τῷ ἡμετέρῳ σώματι συμβαίνει· καὶ δὴ κόπρος ήτοι δὲ καὶ οὖρα τοιαύτης όδμῆς ἐχεμενα. Χ. Καὶ τούτων κακῶν, εἰ ἄρα κατὰ σὲ κακά, αιτία ή ψυχή. Μ. Πῶς; Χ. Καὶ ὁ λίθος καὶ τὰ ξύλα σώματά εἰσι, καὶ κακῆς ὕλης, κατὰ σὲ, ἔχεται ἡ γῆ. καὶ τὰ ξύλα· ἧττον δὲ ἐν τούτοις ἡ ψυχή ἐστι καθ' ὑμᾶς· καὶ δυσώδη ταῦτα οὔτε εἰσὶν, οὔτε ἄλλοις τισὶ τῶν ζώων νενόμισται· ἐν δὲ τοῖς τῶν ζώων σώμασιν, οἷς ἔπεται καὶ δυσωδία, μᾶλλον καθ' ὑμᾶς ἡ ψυχή ὑπάρχει· τῆς δὲ τῶν σωμάτων συνδέσεως αιτία ή ψυχή. Τῇ δὲ τῶν σωμάτων συνδέσει ἔπεται ἡ διάλυσις· οὐ γὰρ συνθέσεως μη γενομένης, ή διάλυσις ἦν· ἡ δὲ τῆς συνθέσεως αἰτία ἡ ψυχὴ, τῇ δὲ συνθέσει Έπεται ἡ διάλυσις, καὶ τῆς διαλύσεως αἰτία ἡ ψυχή ἀλλ᾽ εἰ τῆς διαλύσεως προοίμιον ἡ δυσωδία, καὶ τῆς δυσωδίας αἰτία ἄρα ἡ ψυχή· καὶ εἰ τῶν βρωμάτων ἀλλοίωσις οὔτε ἐν λίθοις, οὔτε ἐν ξύλοις, γίνεται δὲ ἐν τοῖς τῶν ζώων σώμασι, δηλονότι κατὰ τὴν τῆς ψυχῆς δύναμιν ἡ τῶν βρωμάτων ἐν τοῖς ζώοις γίνεται άλλοίωσις· εἰ δὲ καὶ τοῦτο καὶ τῆς τῶν κόρων δυσωδίας ἡ ψυχὴ ἐστιν αἰτία, κατὰ τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ τῶν ἑλκῶν. Ὁ Μανιχαίος κανταῦθα ὑπεράγαν δια ταραχθεὶς, οὐδὲν ἔλεγεν. ΔΙΑΛΕΚΤΟΣ ΤΡΙΤΗ, Περὶ τῶν θείων τῆς ἀμφοτέρας Διαθήκης Γραφών. Μετὰ τρεῖς ἡμέρας διάλεκτος ἐγένετο· συνουσίας γὰρ ἐκ τρίτου γινομένης, τάδε εκινήθη. ΜΑΝΙΧΑΙΟΣ. Διὰ τί κάμοῦ καὶ σοῦ τὰς θείας Γραφὰς ἐπαινούν των, καὶ διηγουμένων, τὰ ἐν τῇ θείᾳ Γραφή γεγραμ μένα καὶ ὑπὲρ τῶν ἡμετέρων δογμάτων ὑπάρχοντα, παροράτε; ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΣ. Ποιά εἰσιν & ἐκ τῆς Γραφικῆς διδασκαλίας ὑπὲρ τῶν ἡμετέρων δογμάτων εξω ναί σοι νενόμισται; Μ. Λέγει ὁ Παῦλος, ὅτι σὰρξ καὶ αἷμα βασιλείαν Θεού κληρονομῆσαι οὐ δύνανται, ἢ οὐ; Χ. Ὅτι μὲν λέγει, ἐπίσταμαι· ὅτι δὲ ὑπὲρ τῶν ὑμε τέρων δογμάτων τοῦτο ὑπάρχει, ἀγνοῶ. Μ. Τίνος γὰρ ἄλλου ἐστὶν ἔξωθεν βασιλείας τὴν σάρκα ἤδη δὲ καὶ τὰ φαινόμενα πάντα ποιεῖν, εἰ μὴ ἡμῶν τῶν Μανιχαίων, κατὰ Παῦλον; Χ. Καὶ ἡμῶν ἐστι τὸ ἔξωθεν τῆς βασιλείας τὴν σάρκα ποιεῖν μᾶλλον ἢ ὑμῶν. Μ. Τί οὖν διαβάλλεις καὶ αὐτὸς τὴν σάρκα καὶ ἀπαλλοτριοῖς τῆς τοῦ Θεοῦ δημιουργίας; Χ. Ως δοκεῖ ἄλλην ἐγώ, ἄλλην δὲ σὺ τὴν σάρκα καλοῦμεν· λέγε οὖν αὐτὸς τί τὴν σάρκα κανονίζεις είναι. Μ. Ην ἡμεῖς φοροῦμεν καὶ τὰ λοιπὰ ζῶα. Χ. Ταύτην οὐδὲ ὁ Ἀπόστολος σάρκα οὐδὲ ἐγὼ ἐκάλεσα. Μ. Πόθεν τοῦτο δῆλον ὅτι ὁ ᾿Απόστολος ταύτην οὐκ ἐκάλεσε σάρκα, ἀλλὰ ἄλλην; Χ. Ἐκ τοῦ ᾿Αποστόλου αὐτοῦ. Μ. Που δὲ τοῦτο ὁ ᾿Απόστολος λέγει; Χ. Ἐκ τοῦ ἐπιφέρειν· › I Cor. xv, 50. ciari. Ch. Quænam vero a te existimantur suapte natura mala? M. Animantium mortuorum corpora corrumpuntur, atque adeo aute corruptionem lantum exspirant fetorem, ut amici æque et inimici eo offendantur. Mitto quod etiam ante fetorem in quo est principium dissolutionis, ulcera quædam maleolentia in corpore nostro fiunt. Imo etiam stercus atque vrina hujusmodi odorem habent. Ch. Atqui et horum malorum, si certe te judice mala sunt, causa anima est. M. Quid ita? Ch. Lapis quoque et ligna corpora sunt, et quidem ex mala maleria, te judice, sunt tum terra tum ligna. Porro in his quam minimum anima est, ut vos julicalis: neque vero hæc male olere a quoquam existimatur. Verumtamen in animantium corporibus, quæ conse quitur felor, minime ut vos judicatis, anima versatur. Porro at corpora sibi constent, anima in causa est. Jam corporum coagmentum consequitur dissolutio: nisi enim coagmentatio fuisset, dissolutio non feret: compositionis autem causa anima est; compasitionem sequitur dissolutio, et dissolutionis anima causa est. Quod si dissolutionis principium est fetor, bujus quoque fetoris causa anima erit. Εt si ciborum corruptio neque in lapidibus &t neque in lignis, eadem tamen animantium corporibus accidit, sequitur ut ex vi animæ ciborum in animantibus corruptio fiat. Quod si ita se habet, stercorum quoque fetoris anima causa erit, eademque ratione etiam Culcerum. Manichæus hic quoque valde perturbatus, nihil respondit. p DIALOGUS TERTIUS. De divinis utriusque Testamenti Scripturis. Post dies tres dialogus instauratus fuit: nam congressu ter jam repetito, luaec commota fuit disputatio. MANICHÆUS. Cum ego æque ac tu divinas Seripturas laudemus et ex iis disseramus, cur ea quæ in eo libro pro nostris doginatibus perscripta sunt contemnitis? CHRISTIANUS. Quænam tu existimas in Scripturarum doctrina pro vestris dogmatibus dici? M. Ait Paulus ', carnem et sanguinem regnum Dei possidere haud posse, necne? Ch. Dici hoc ab eo, scio: quod autem idem hoc pro vestris stet dogmatibus, nescio. M. Quibusnam magis convenit, non solum carnem, sed etiam visibilia omnia regno Dei excludere, juxta Pauli dictum, quam nobis Manichæis? Ch. Nostrum quoque officium est carnem regno Dei excludere, magis etiam quam vos facilis. M. Quid igitur? Tune elias carnem improbas, atque a Dei creaturis excipis? Aliam ego mihi videor quam tu carnem appellare. Dic ergo et tu quam esse carnem definias. M. Quam nos gestamus et animalia cætera. Ch. Hanc neque Apostolus neque ego carnem nuncupavimus. M. Undenam constat Apostolum hanc non appellare carnem sed aliam? Ch. Ex ipso constat Apostolo. M. Ubinam hoc Apostolus dicit? Ch. Verbis illis Neque corruptio incorruptelam possi-

dbές. M. Sane haud tunc appareat, carnem hane ab Οίε ἡ φθορὰ τὴν ἀφθαρσίαν κληρονομήσει. Μ. Οὐ δήλον ἐκ τούτου ὡς οὐκ ἐκάλεσε τὴν σάρκα ταύτην ὁ ᾿Απόστολος, ἀλλὰ ἄλλην, κατὰ σὲ τινά. Χ. Καὶ δῆλον καὶ δοκεῖ, σαφέστερον λέγω. Μ. Σαν φήνισον ὡς καὶ βούλει. Χ. Ἴση ἐστὶν ἡ ἀντιδιαστολή σαρκὸς καὶ φθορᾶς, καὶ ἀντιδιαστέλλεται αὕτη ἐκείνη;; Μ. Οὐκ οἶδ' ὅ τί ποτε λέγει;. Χ. Γίνεται τῶν ἀνυποστάτων καὶ ἐνυποστάτων ἀντιδιαστολή, καὶ τοῦτο ἐν Παύλῳ; Μ. Οὐκ ἐπίσταμαι οι γεγένηται. Χ. Εἰ οὖν κατὰ τὸ ἐνυπόστατον καὶ ἀνυπόστατον Παῦλος οὐ τίθησι τὴν ἀντιδιαστολήν, ἐνταῦθα δὲ ἡ φθορὰ ἀντιδιαστέλλεται τῇ σαρκί, ἡ δὲ φθορὰ ἀνυπόστατος, κατά σε, καὶ ἡ σὰρξ ἀνυπόστατος, πώς ταύτην τὴν σάρκα δ Απόστολος ὠνόμασε, κατὰ σέ; ἢ καὶ τὴν φθορὰν ἀνυπόστατον κατὰ τὴν σάρκα λέγεις; Apostolo non appellari, sed quamdam, ut tu credis, aliam. Ch. Id enimvero et apparere, et sic manifeste videri aio. M. Rem ergo, ut vis, demonstra. Ch. Estne distinctio caruia a corruptione, id est illane ab hac distinguitur?M. Quiddicas,prorsus non intelligo Ch. Fitne distinctio insubstantivorum a substantivis apud Paulum? M. Utrum flat, ignoro. Ch. Si ergo insubstantivorum differentiam a substantivis non novit Paulus, hic patem diferentia est corru plionis a carne, corruptio vero, te judice, insubstantiva est, et care quoque insubstantiva est, quomodo hanc carnem Apostolus, ut ais, nominat, vel etiam corruptionem insubstantivam æque ac carnem tu alireas? M. Conclusi» recte sequitur, ceteroqui res tum mihi cum etiam tibi ambigua est. Ch. Μ. Ὁ μὲν κανὼν συναναγκάζει, άπορον δὲ τὸ λεχθὲν Tibi quidem ambigua, mihi non item. Nam si demonstro hand locutumn Paulum de carne, quam tu appelias, sed insubstantivum aliquid et hic intelligere, sicut de corruptione, apud me quidem ambiguitas tollitur, tibi vero in perpetuum superest. M. Rem subtilius enuclea. Ch. Nihil incorruptibile aut immortale carnem appellat divina Scriptum ra: quin etiam nonnulla mortalia et corruptibilia extra banc appellationem ponit, veluti cum dicit: ‹ Vos antem in carne non estis, sed in spirita 2; non quod non essent tunc in carne, sed quia de corruptibilibus et dissolutione dignis non cogitabant. M. Cafnis dissolutionem, ut tibi videtur, pro carne καὶ κατ' ἐμὲ, καὶ κατὰ σέ. Χ. Σοὶ μὲν ἄπορον, ἐμοὶ δὲ οὐκέτι· εἰ γὰρ δείκνυμι μὴ εἰρῆσθαι τῷ Παύλη περὶ τῆς σαρκός, ἧς αὐτὸς ὠνόμασας, ἀλλὰ ἀνυπόστατόν τι λαμβάνει κανταῦθα, καθάπερ ἐπὶ τῆς φθο ρᾶς, παρ' ἐμοὶ μὲν τὸ ἄπορον λέλυται, σοὶ δὲ μεμέ νηκεν εἰσαεί. Μ. Διέξελθε κατά λεπτὸν τὸν λόγον. Χ. Οὐδὲν τῶν ἀφθάρτων καὶ ἀθανάτων σάρκα ἡ θεία Γραφὴ όνομά τ ζει· καὶ τὰ θνητὰ δὲ καὶ φθαρτά ποτε ἔξωθεν ταύτης τῆς προσηγορίας καθίστησιν, ὡς ὅτε λέγει· Ὑμεῖς δὲ οὐκ ἐστὲ ἐν σαρκί, ἀλλ' ἐν πνεύματι· οὐχ ὡς μὴ ὄντων νῦν ἐν σαρκί, ἀλλ' ὡς μὴ φρονούντων τὰ τῆς φθορᾶς καὶ διαλύσεως άξια. Μ. Ὡς δοκεῖ, τὴν τῆς σαρκὸς διάλυσιν, κατὰ σὲ, σάρκα ὁ ᾿Απόστολος ὠνόμασεν. Χ. Ἐμοὶ μὲν ἦν τὸ ἴδιον κατασκευάζειν, σοῦ δὲ ἀκούειν· ἐπεὶ δὲ προλαβών είρηκας τὸ νόημα, οὐκ ἄλλω; ἔχει ἡ ἀλήθεια. Μ. Τί δ' ἂν λέγοις, καὶ περὶ τοῦ, Ἡ σὰρξ ἐπιθυμεῖ κατὰ τοῦ πνεύματος, καὶ ἀνάπαλιν; Χ. Τὸ αὐτὸ νόημα, ὅτι σάρκα τὸ ἀδιάλυ τον τῆς σαρκὸς ἐκάλεσε καὶ τὸ φθαρτόν ἄχρι δὲ μὴ γένηται τὸ ἡμέτερον σῶμα ἔξωθεν αὐτοῦ τε καὶ φθο ρα;, σὰρξ ὀνομάζεται· ἐπειδὰν δὲ τοῦτο ἀπαλλάττης ται, καὶ τὴν τῆς σαρκὸς προσηγορίαν ἀποτίθεται» ὥστε ἀληθὲς καὶ τὸν σάρκα καὶ αἷμα βασιλείαν Θεού μή κληρονομεῖν· καὶ τὸ, ἄλλην μὲν προαίρεσιν εἶναι ψυχῆς, ἐν ὠνόμασεν ὁ ᾿Απόστολος πνεύμα· ἄλλα δὲ εἶναι τὰ ζητούμενα ὑπὸ τῆς] ἡμετέρας θνητότητας, ἅπερ ἐκάλεσεν ὁ ᾿Απόστολος σάρκα. Μ. Οὐκ ἔστι τοῦ Αποστόλου· Ταλαίπωρος ἐγὼ ἄνθρωπος, εἰς με ῥύσεται ἐκ τοῦ σώματος τοῦ θανάτου τούτου; Χ. Τοῦ ᾿Αποστόλου ἐστὶ, καὶ τῶν αὐτῶν ἔχεται νοτιο μάτων· οὐ γὰρ ἀναίρεσιν τοῦ σώματος, ἀλλ' ἀναίρε σιν θανάτου του σώματος Απόστολος ἐνταῦθα ποιεῖται. Μ. Τί δέ· Βλέπω ἕτερον νόμον ἐν τοῖς με λεσίν μου αντιστρατευόμενον τῷ νόμῳ τοῦ νοός μου, καὶ αἰχμαλωτίζοντά με τῷ νόμῳ τῆς ἁμαρ τίας, τῷ ὄντι ἐν τοῖς μέλεσί μου; Χ. Επειδή σας φίλον τὰ τοιαῦτα Γραφικὰ ἐξετάζειν, εἶπε· Τὰ μέλη τοῦ σώματος ἐνταῦθα ὁ ᾿Απόστολος διαβάλλει, ἢ τὸν τῶν μελῶν νόμον; Μ. Νόμον μὲν λέγει, καὶ τοῦτον ἁμαρτίας, τὸν ὄντα ἐν τοῖς ἡμετέροις μέλεσι· τούτου δὲ διαβληθέντος νόμου ὄντος τῶν μελῶν, ἐξ ἀνάγκης Apostolus dixit. Ch. Meus erat demonstrare, tuum G auscultare. Nunc quia rei intelligentiam præoccup.- sti, veritas ita se habet. M. Quid ais de illo, Caro adversus spiritum concupiscit ³, et vicissim? Ch. klem subest sensus, nempe quod carnis nomine tam indissolubilitatem carnis quam corruptibilitatem denotavit: quandiu autem corpus nostrum a se et a corruptione nou discedit, caro dicitur: his vero depositis, carais quoque appellationem abjicit: unde vere dicitur caro et sanguis reguum Dei non possidere. Praterea, aliam esse voluntatem anime, quam Apostolus vocat spiritum, alia desideria nostræ mortalitatis, quæ caro ab Apostolo nominantur. M. Nonne est Apostoli illud: Infelix ego homo, quis me cripiet de corpore mortis hujus ‘? Ch. Saue est Apostoli, neque alium præ se fert sensum: non enim ut moristui corpus, sed ut corporis mors destrua.wr hic Apostolus vult. M. Quid vero illud: Video aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meæ, et captivantem me in lege peccati, que est in *? επί ιu membris meis! Ch. Quoniam tibi placet Scripturæ testimonia scrutari, dic, φιο, num hic Apostulus membra corporis, criminatur, an membrorum iegem? M. Legem peccati appellat eɔm quæ in membris nostris est. Hac vero membrorum lege vituperata, necessario simul ea quoque quæ legis sunt vituperantur. Ch. Sane hoc sermone cuncta Manichaserum dogmata corruunt. M. Quomodo id, in- ♥Rom ♥, Y. 3 Galat. *, › Rom. vi, 24. ibid. 22.

DISPUTATIO CUM PHOTINO PANICILEO. colialitat, juxta Maris haeorum placita, in anima per se bona et divinæ substantiæ parte? M. Ita sane precatum se habet. Ch. Vitepeaturne hue perea tum. M. Vituperatur. Ch. Quidni igitur cum p ccato vituperatur etiam anima, quae in peccato est? M. Vix intelligo quanta astutia ab hoc quoque te argumento expediveris. τούτῳ καὶ τὰ τοῦ νόμου συνδιαβέβληται. Ν. Τούτῳ A.quam? Ch. Noune peccatum necessario violenterque τῷ λόγῳ πάντα τὰ τῶν Μανιχαίων δόγματα ηφάνι. σται. Μ. Κατά ποῖον τρόπον; δ. Ἔστιν ἁμαρτία σύνοικος ἐξ ἀνάγκης καὶ βίας, κατὰ τὰ Μανιχαϊκά εύγματα, ούσα ἐν τῇ ψυχῇ ἀγαθῇ οὔσῃ, καὶ ἐκ τῆς θείας ουσίας; Μ. Έστι τοιαύτη ἁμαρτία. Χ. Δ62βάλλεται δὲ ἡ τοιαύτη ἁμαρτία; Μ. Διαβάλλεται. Χ. Πῶς οὖν συνδιαβάλλεται τῇ ἁμαρτίᾳ καὶ τὴν ἁμαρτίαν ἔχουσα ψυχή; Μ. Οὐκ οἶδ' ὅπως πανούρ γως καὶ τοῦτον τὸν λόγον διέφυγες. Χ. Τί δὲ περὶ τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης λέγεις, ὅπου γε πανταχοῦ ὅ τε Χριστὸς αὐτοῖς πράγμασιν, ὅ τε Απόστολος λόγοις αὐτὴν διέβαλλε τὴν Παλαιὰν Διαθήκην; Μ. Πάντα μὲν τὰ πρὸς διαβολὴν τῆς Παν ναιᾶς Διαθήκης ἔχοντα επίσης εἰπεῖν οὐ δύναμαι. ἐπειδὴ κατὰ πεῦσιν καὶ ἀπόκρισιν ἡ διάλεκτος· ἀνα μέρος δὲ, εἰ βούλει, προστίθημι. Χ. Ανὰ μέρος λέγε τὰ τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης δοκοῦντά σοι διαβεβλημένα. Μ. Τοῦ ᾿Αποστόλου ἐστὶ τὸ, Ο νόμος ὀργὴν κατ εργάζεται, ή ού; Χ. Παύλου ἐστὶ τοῦ ἀποστόλου, καὶ μεγάλου ἔχεται τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης ἐπαίνου. Α. Εἰ τοῦτο ἐπαίνου ἔχεται, οὐδὲν ψόγου ἐχόμενον ἐν τῷ βίῳ εὑρεθείη. Χ. Νομοθεσία; τοῦτο καὶ οὐ δια λέκτου ἐστί· διαλέκτω γὰρ ἀκόλουθον ἐρωτᾷν τὸ πως ἐπαίνου ἐστὶ, καὶ μὴ ἀνθυποφέρειν τὴν ψῆφον. 11. Λέγε τοίνυν πῶς ἐπαίνου τοῦτο ἔχεται τῆς Πα λαιάς Διαθήκης. Χ. Οτι ἡ Παλαιά Διαθήκη τὰ μὲν καλὰ τῶν κακών διέκρινεν, ἀμφοτέρων δηλονότι κατὰ πρόθεσιν λαμβανομένων· ἐνέμεινεν δὲ εἰς τὰς τῶν ἀνθρώπων κατορθώσεις ή πταίσματα· καὶ κατ ορθοῦντας ἐπήνεσε καὶ ἀμοιβῶν ἠξίωσε· πταίοντας δὲ ἐχόλασεν, καὶ ὀργὴν αὐτοῖς ἐπήγαγεν. Μάλλον οὖν τῶν ἀνθρώπων ἁμαρτησάντων, ἢ κατορθωσάντων, διὰ τὴν οἰκείαν κακίαν, ὁ νόμος ἐφάνη κόλασιν ἐπιφέρων ὀργῆς· καὶ τούτῳ τῷ λόγῳ ὁ νόμος ὀργὴν κατεργάζεται. Μ. Ὡς δοκεῖς, καὶ τὸ, Ο νόμος παρεισήλ θεν ίνα πλεονάσῃ τὸ παράπτωμα, εἰς τὴν αὐτὴν ἔννοιαν ἐκλαμβάνεις. Χ. ᾿Ακολούθως ὁ τῆς ἀληθείας λόγος διὰ τὴν ὑπερβάλλουσαν ἀλήθειαν καὶ τοὺς αὐτ τὴν βουλομένους φεύγειν εἰς τὴν αὐτὴν φέρει ἐδέν. Μ. Ἐφύλαττεν ὁ Χριστὸς πράγμασι τὰ Ἰουδαϊκά Σάββατα, ἢ ἔλυσε; Χ. Καὶ ἐφύλασσε, καὶ ἔλυσεν· ἐφύλαττε μὲν ἐν καιρῷ, ἔλυσε δὲ προϊόντος τοῦ τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης καιροῦ. Μ. Πότε δὲ ὁ τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης και ὺς ἦν, καὶ πότε οὐκ ἦν; Χ. ΜΑ χρι τοῦ βαπτίσματος ὁ Χριστὸς ἐν τῷ τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης καιρῷ ὑπάρχων, τὰ τῆς Παλαιᾶς πάντα ἔπραττεν, ἀναπληρῶν τὸν Μωσαϊκὸν νόμον ὑπὲρ ἡμῶν· μετὰ δὲ τὸ βάπτισμα, τῆς χάριτος ήρξατο, καὶ τῆς Νέας διδάγματα προσέφερε τοῖς ἀνθρώποις. οὔτε οὖν πρὸ τοῦ βαπτίσματος λύσις παρὰ Χριστῷ τῶν νομίμων, οὔτε μετὰ τὸ βάπτισμα παρατήρησις τῶν νομίμων εὑρίσκεται. Ο Μανιχαίος κάνταῦθα σιωπήσας, οὐδὲν ἀποκρί νατο· τῇ ἑξῆς ὁ Χριστιανὸς ἀναγνωσθεισῶν αὐτῷ τῶν καταθέσεων τοῦ Μανιχαίου τῶν ἐπὶ τοῦ ἐπάρε χου, εὑρηχὼς ἐν αὐτῷ διαβεβλημένων ἐπὶ πονηείᾳ *Rom, av, 15. ' Rum. v, 20. Ch. Quid porro ais to de Vetere Testamento, nempe quod illud ubique Christus ipsis operibus. Apostolus autem verbis illud criminentur? M. Cur clas adversum Vetus Testamentum criminationes æqua serie dicere nequeo, quandoquidem interrogando respondendoque colloquimur: eas tamien particulatim si volueris exponam. Ch. Die singil latim quænam tibi videantur ex Vetere Testamento in crimen vocari? H. Nonne dicit Apostolus: Les iram operatur *? Gh. Dicit utique, idque arco ai Testamenti Veteris grandem laudem redundat. M. Si linc laudem sonat, nihil erit in mundo continens vituperationem. Ch. Legislatorem te facis, non interlocutorem. Erat enim dialogi regula ut interrogares quomodo hæc verba laudera continerent, non autem ut contrariam sententiam proferres. M. Age, dic ergo, quomodo ca verba Veteri Testamento laudi vertantur. Ch. Quia nempe Vetus Testamentum bona a malis distinguit; pro cujusque videlice proposito ea reputans, atque hominum bene ve! Cmale factis occupatur: bene agentes laudat et pramio aflicit; improbos punit, et iram illis infert. Ler itaque hominilus, qui ob suam malitiam virtuti pec calun antferant, videtut irae vindictam inferre, atque hoc sensu lex iram operart dicitur. M. lloc quidem ut vis. Verumtatem illud quoque lex subinmavit ut abundaret delictum ↑ eodem senso accipis? Ch. Consentaneum est, ut verax sermo, propur nimiam suæ veritatis vim, illos etiam qui deerrare vellent, in eamdem viam reducat. M. Christus «pere proprio Judaica Sabbata observavit, an potius dissolvit? Ch. Observavit simul et dissolvit: observavit ad tempus, solvit autem praetergresso jam Testamenti Veteris tempore. M. Quandiu Veteris Testamenti tempus fuit, et quando desát? Ch. Usque ad baptismum Christus in Veteris Testamenti ævo degens, cuncta illius peragebat ollicis, Music: legi nostri causa obediens. Suscepto autem baplismo, gratiae fecit initium, Novique Testamenti dom ctrinam hominibus intuit. Nec igitur ante baptiSrum dissoluta a Christo legalia, neque post baptismium observata comperimus. Manichæus hic quoque tacens nihil respondit. Sequente auten die Christianus, cum ei lecta fuisset confessio quam Manichæus presidi obtulerat, ibique de prehendisset Veteris Testamenti Deum

tauquam malum traduci, rursus Manichæum inter- τὴν Παλαιᾶς Θεόν, ἠρώτα τὸν Μανιχαῖον πάλιν ὁ Χρι rogavit Christianus: aliusue est Veteris Testamenti, et alius Novi, an unus idemque Deus? M. Alius plane atque alius, nempe unus bonus, alter malus; et ille prior bonus, posterior malus. Cli. Assentiris iis quæ in Novo Testamento scribuntur veluti a probo bonoque Deo dictis, an aliud quid ais? M. Assentior. Ch. Si ergo alius est Veteris Testauenti Deus, ut tu censes, et alius Novi, Moyses autem Veteris Testamenti auctor est, quomodo Jesus in Novo aiebat: Moyses de me scripsit? Et si ejus scriptis crederetis, utique et meis crederetis *. Quomodo item Paulus in Epistola ad Romanos scripsit: Quoniam unus est Deus, qui circumcisionem justificat ex fide, et præputium per fidem *? M. Quis tenebrarum creator est. Ch.? Secundum Manichaos, Deus bonus. M. Quomodo? Ch. Quis calum terramque fecit? nonne bonus Deus? M. Ila aio. Cl. Tenebra autem nonne his continentur? M. His profecto continentur. Ch. Qui ergo cire cumscribentia fecit, quidni circumscripta quoque fecerit? M. Sunt aliæ, præter eas quæ apparent, tenebræ extra cœlum atque tellurem; et hæ interjacent illis. Ch. Unde nobis disputatio commota fuit, num de iis quæ vulgo cunctis apparent, an de Manichaica bypothesi? M. Scilicet ex notione communi. Ch. Age vero num communis notio extra cœlum atque tellurein tenebras alias agnoscit, cujus pars sint istæ apud nos apparentes, an hoc Manichaicum potius commentum est? M. Quæ communi usui et recto ratiocinio congruunt, quæ digna erant et tradi et refelli divinæ Scripturæ testimonia, quæque dogmatibus nostris favere vide bantur, accurate exquisivi, didici atque intellexi: altamen a longo priscoque præjudicio atque opinione absistere nequeo. Ch. Meum erat officium voritatem comprobare, mendaciumque coarguere: haud tamen meæ potestatis est hominum voluntatem determinare; libero euim arbitrio homo est instructus. PHOTINI MANICHÆI PROPOSITIO, PAULI PERSE RESPONSIO. Si contraria haud ipsa sibi opponi dicuntur, necesse est invicem aliis opponi; veluti supra, haud dicitur sibi oppositum sed ri subter. Item confidentia non dicitur sibi ipsa opponi, sed formidini. Alioqui item qualia sunt objecta, talia opus est illa quoque esse, quæ his e regione opponuntur. Veluti si quod superius substantia sit, necesse est omnino • Rom. 185, * Joan. v, 16. Leo Allatius in catalogo aliquot ineditorum (apud Lequinium Opp. Damasceni præf. p. ult.) ponit: Φωτεινού Μανιχαίου πρότασις. Αντίρρησις Ζαχαρίου Επισκόπου Μιτυλήνης. Initium: Ει᾿ τὰ ἐναντία, αὐτὰ αὐτοῖς οὐ λέγεται ἐναντία. eie. Quis non videt hoc ipsum esse opusculum, quod a nobis nunc editur, quanquam in nostro titulo Photino respondet Paulus Persa, non Zacharias Mitylenensis. Apud Canisium Antiq. lect. ed. Basnag. 1. I, στιανός· Ετερός ἐστιν ὁ τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης, καὶ Ετερος ὁ τῆς Νέας, ἢ εἷς καὶ ὁ αὐτός; Μ. Ἕτερος καὶ ἕτερος· ὁ μὲν γὰρ καλὸς, ὁ δὲ κακός· καὶ ὁ μὲν ἀγαθὸς, ὁ δὲ πονηρός. Χ. Ακολουθεῖς τοῖς ἐν τῇ Νέᾳ Διαθήκῃ γεγραμμένοις, ὡς ἐκ τοῦ καλοῦ καὶ ἀγαθοῦ Θεοῦ λεγομένοις, ή άλλως πως λέγεις; Μ. Ακο λουθώ. Χ. Εἰ οὖν ἕτερος θεὸς ὁ τῆς Παλαιᾶς Διαθής κης, κατὰ σὲ, καὶ ἕτερος ὁ τῆς Νέας, ὁ δὲ Μωϋσῆς τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης ἐστὶ συγγραφεύς, πῶς ὁ Ἰησ σοῦς ἐν Νέᾳ Διαθήκῃ ἔλεγεν· Ο Μωϋσῆς περὶ ἐμοῦ ἔγραψεν, καὶ ἐὰν ταῖς γραφαῖς ἐκείνου κα στεύητε, καὶ τοῖς λόγοις μου ἐπιστεύσατε ἄν; Πῶς δὲ καὶ ὁ Παῦλος ἐν τῇ πρὸς Ρωμαίους Επιστολή γέγραφεν· Ἐπείπερ εἰς ὁ Θεός, ὁ δικαιών περιτομὴν ἐκ πίστεως, καὶ ἀκρουστίαν διὰ πίστεως; Μ. Τίς ἐστιν ὁ τοῦ σκότους ποιητής; Χ. Κατὰ τοὺς Μανιχαίους ὁ ἀγαθὸς Θεός. Μ. Πῶς; Χ. Τίς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν ἐποίη σεν; οὐχὶ ὁ ἀγαθὸς Θεός; Μ. Οὕτως λέγω. Χ. Το δὲ σκότος οὐκ ἐν τούτοις περιγέγραπται; Μ. Εν τούτοις περιγέγραπται. Χ. Ο οὖν τὰ περιγρά φοντα πεποιηκώς, πῶς οὐ καὶ τὸ περιγραφόμενον ἐποίησεν; Μ. Έστιν ἕτερον σκότος παρὰ τὸ φαι νόμενον, ἔξω τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς ἄν· καὶ τοῦτο μέσον ἐστὶν ἐκείνου. Χ. Πόθεν ἡμῖν ἡ διάλε κτος κεκίνητο; ἐκ τῶν κοινῶς πάσι φαινομένων, Η ἐκ τῆς Μανιχαϊκῆς ὑπολήψεως; Μ. Τῆς κοινῆς ἐνα νοίας δηλονότι. Χ. Ἐπίσταται οὖν ἡ κοινὴ ἔννοια έξωθεν τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς σκότος ἕτερον, οὗ μέρος ἐστὶ τὸ παρ' ἡμῖν φαινόμενον, ἢ τῆς Μανι χαϊκῆς δόξης τοῦτο ἔχεται; Μ. Τὰ μὲν τῇ κοινῇ συνηθείᾳ καὶ τῷ ὀρθῷ λογισμῷ πρέποντα, καὶ τὰ ἄξια διδαχῆς τε καὶ ἐπιλύσεως τῶν ἐν τῇ θείᾳ Γραφῇ κειμένων, δοκοῦντα δὲ ὑπὲρ τῶν ἡμετέρων δογμάτων, ἀκριβῶς ἐζήτησα, καὶ μεμάθηκα, καὶ παρείληφα· ἀφίστασθαι δὲ τῆς μακράς τε καὶ παλαιάς προλήψεως τε καὶ οἰήσεως οὐ δύναμαι. Χ. Ἐμὸν μὲν ἦν τὴν ἀλήθειαν κατασκευάζειν, καὶ τὸ ψεῦδος ἐλέγχειν· οὐκ ἐμὸν δὲ τὴν τῶν ἀνθρώπων προαίρεσιν συνανασκευά ζειν· αὐθαίρετος γὰρ ὁ ἄνθρωπος ἐστιν. ΦΩΤΕΙΝΟΥ ΜΑΝΙΧΑΙΟΥ ΠΡΟΤΑΣΙΣ ΚΑΙ ΠΑΥ ΛΟΥ ΤΟΥ ΠΕΡΣΟΥ ΑΠΟΛΟΓΙΑ Εἰ τὰ ἐναντία αὐτὰ, ἑαυτοῖς οὐδέ ποτε λέγεται ἀντικεῖσθαι, πρὸς ἄλληλα δὲ ἀνάγκη αὐτὰ ἀντικεί σθαι· οἷον τὸ ἄνω οὐ λέγεται πρὸς ἑαυτὸ ἀντικεί σθαι, ἀλλὰ πρὸς τὸ κάτω· καὶ ἡ ἀνδρεία οὐ λέγεται πρὸς ἑαυτὴν ἀντικεῖσθαι, ἀλλὰ πρὸς τὴν δειλίαν· ἄλλως τε δὲ καὶ οἷον ἂν ἦν τὰ ἀντικείμενα, τοιαῦτα ἀνάγκη εἶναι καὶ τὰ τούτοις ἀντιδιαστελλόμενα· οἷον p. 428, legitur Latine tantum, et una pagina comprePensa, disputatiuncula Zachariæ Mitylenensis adversus Manichæum quemdam sub Justiniano. Tempus certe cum nostri Photini ætate congruit, de qua diximus in Monito. Verumtamen quæ apud nisium fit disputatio, de Turriani Latinis schedis sumpta, nonnisi breve quoddam excerptum est, et cum opusculo nostro non consentit.

DISPUTATIO CUM PHOTINO MANICHEO. εἰ τὸ ἄνω οὐσία ἐστὶν, ἀνάγκη πάντως καὶ τὸ κάτω et quod est inferius esse substantiam. Itemque si οὐσίαν εἶναι· καὶ πάλιν εἰ συμβεβηκός ἐστι τὸ ἄνω, quod est contingens, superius sit, necesse est etiam ἀνάγκη καὶ τὸ κάτω συμβεβηκός είναι. Πῶς οὖν, εἰ quod sit inferius, esse contingens. Cur ergo, si proτὸ ἀγαθὸν πρὸς τὸ πονηρὸν ἀντίκειται, καὶ τὸ πονη bum improbo opponitur, et bonum malo, et malum ρὸν πρὸς τὸ ἀγαθὸν, καὶ τὸ καλὸν πρὸς τὸ κακὸν, bono, non sit necesse, si probum exsistat, exsistere καὶ τὸ κακὸν πρὸς τὸ καλόν, οὐκ ἀνάγκη καὶ τοῦ ἀγα- simul improbum; et si bonum exstet, malum quoθοῦ ὄντος, καὶ τὸ πονηρὸν εἶναι, καὶ τοῦ καλοῦ ὄντος, que exstare: vicissimque si substantivam naturam καὶ τὸ κακὸν εἶναι; καὶ πάλιν εἰ οὐσία ἐστὶ τὸ ἀγαθὸν habeat probum et improbum, bonum ac malum είν ἢ καλὸν, καὶ τὸ πονηρὸν καὶ τὸ κακὸν οὐσίαν εἶναι; καὶ mul esse substantiam; et si forte alterutrum horum εἰ συμβεβηκὸς τούτων θάτερόν ἐστι, καὶ τὸ ἕτερον contingens fuerit, alterum quoque similiter esse con συμβεβηκός εἶναι; Εἰ γὰρ ἔστι μὲν τὸ ἀγαθὸν ἢ τὸ tingens? Nam si forte exsistat quidem probum aut καλόν, τὸ δὲ πονηρὸν οὐκ ἔσται ἢ τὸ κακὸν, πρὸς τί bonum, non exsistat autem improbum aut malum. δύναται ἀντικεῖσθαι τὸ ἀγαθὸν ἢ τὸ καλόν, τοῦ ἀν cuinam poterit opponi probum aut bonum, cum id ειδιαιρουμένου αὐτοῦ μήτε ὄντος, μήτε πρὸς τοῦτο quod ab his differt neque fuerit, neque nominari λέγεσθαι δυναμένου; Ὅπερ άτοπον. Πῶς δὲ καὶ ἡ poterit? Quæ absurda res est. Quomodo item conἀντιδιαίρεσις ἀληθῆς ἐστι τοῦ ἀντικεῖσθαι τὸ ἀγαθὸν trariorum distinctio exsistet, id est quod probum πρὸς τὸ πονηρὸν, τοῦ μὲν ὄντος, τοῦ δὲ μὴ ὄντος; improbo adversetur, si illud quidem exsistat, hoc Εἰ δὲ ταῦθ' οὕτως ἔχει, ὡς καὶ τὸ ἀληθὲς μαρτυρεί autem minime? Quod si hæc ita se habent, ut et καὶ τὰ εἰρημένα ἀποδείκνυσι, πῶς οὐ ψεύδονται οἱ veritas ipsa testatur et a prædictis demonstratur, λέγοντες μὴ εἶναι δύο ἀρχὰς ἀγενήτους, μίαν μὲν quomodo non ii mentiuntur, qui duo increata prinἀγαθὴν, μίαν δὲ πονηρὰν, καὶ μίαν καλὴν καὶ τὴν· cipia negant, unum quidem probum, alterum imἑτέραν κακήν; Εἰ δὲ ψεύδονται οἱ τὰς δύο ἀρχὰς probum, illud videlicet bonum, hoc malum? Quod ἀναιροῦντες, πῶς οὐκ ἀνάγκη τους μετὰ τῆς ἀλη si ii mentiuntur qui duo principia de medio tollunt, θείας συζήν ἐσπουδακότας δύο ἀρχὰς δογματίζειν, quidni sit necessarium, eos qui veritatem vitæ socianı habere volunt, duorum principiorum dogma tenere? Απόκρισις. Τὸν βουλόμενον ἀποδεῖξαι διὰ τῆς τοῦ κακοῦ πρὸς τὸ ἀγαθὸν ἐναντιώσεως, ὅτι εἰσι δύο ἀρχαὶ ἀγένητοι, ἔδει πρὸ τῶν ἄλλων ἀπάντων θέσθαι καὶ ὁρίσασθαι τί μέν ἐστι τὸ ἀγαθὸν, τί δὲ τὸ και τόν· καὶ πόσαι διαφοραί εἰσι τοῦ τε ἀγαθοῦ καὶ τοῦ κακοῦ· καὶ οὕτως ἀπάρξασθαι τῶν προτάσεων· ὁ γὰρ τοῦτο μὴ ποιῶν, οὔτε ἐλέγχει τι, οὔτε κατα σκευάζει, ἀλλ᾽ εἰς ἀνόνητον ἀναλίσκει τους λόγους. Τοῦτο τοιγαροῦν μὴ ποιήσας ὁ πυνθανόμενος τίθησι πρότασιν αόριστον, ἐξ ὧν γίνονται δύο συλλογισμοί τόνδε τὸν τρόπον· Τὸ κακὸν ἀντίκειται τῷ ἀγαθῷ· πῶν δὲ, τινὶ ἀντικείμενόν ἐστιν, ἔστιν ἄρα ἀρχή ἀγένητος καὶ κακή. Ετι τὸ κακὸν ἢ οὐσία ἐστὶν, ἢ συμβεβηκός· πᾶν δὲ ἢ οὐσία, ἡ συμβεβηκός ἐστι· ἔστιν ἄρα ἀρχὴ ἀγένητος καὶ κακή. Εχρήν δὲ οὕτως κατασκευάζειν τὸν πρῶτον συλλογισμόν, εί γέ τις ἔλεγε μὴ εἶναι τὸ κακόν. Τὸ κακὸν ἀντίκειται τῷ ἀγαθῷ· πᾶν, τινὶ ἀντικείμενόν ἐστι· ἔστι ἄρα τὸ και κόν· καὶ εἶθ' οὕτως τὸ σύμπαν τοῦ λόγου τοῦτο λαβόντα ὡς ἀποδεδειγμένον, περαίνειν τὸ προκείμενον αὐτοῦ δι' ἑτέρας κατασκευής οὕτω· Τὸ κακὸν ἢ ἄναρχόν ἐστι, ἢ παρ' ἑτέρου γίνεται· πότερον παρ' ἀγαθοῦ τινος ἢ κακοῦ ἐστιν; παρ' ἀγαθοῦ μὲν ἀδύ νατον, οὐκοῦν τὸ κακὸν παρὰ κακού γίνεται. Ἐπεὶ οὖν δεῖ τὰς ἀρχὰς ἀγενή τους εἶναι, τῶν δὲ κακῶν τὴν ἀγαθὴν ἀδύνατον τυγχάνειν ἀρχὴν, κακὴν εἶναι τὴν ἀγένητον ἀρχὴν τῶν κακῶν λογίσασθαι δεῖ ὁμοίως δὲ καὶ τοῦ δευτέρου συλλογισμοῦ λαβόντα τὸ σύμπαν, δι' ἑτέρου συλλογισμού κατασκευάζειν οὕτω τὸ προκείμενον. Αλλά γὰρ πάντα παραλιπών ταῦτα ὁ πυνθανόμε νας, ὑποκρίσει τοῦ διπλοῦ συλλογισμού, μᾶλλον δὲ τετραπλού, οὕτω συνάγει. Εκκείσθω δὴ πάλιν τὸ PATROL. GR. LXXXVIII. Responsio. Eum qui demonstrare vellet ex bona malique pugna duo esse principia increata, oportebat ante omnia statuere ac definire, quid sit bonum quidve malum, et quotnam differentiæ sint boni ac mali, atque ita propositionum suarum inidum facere. Nam qui haud ita se gerit, is nec refutat quidquam neque probat, sed incassum verba consumit. Hoc cum antea non fecerit interrogator, propositionem indefinitam intulit, unde duo syllogismi hujuscemodi confciuntur. Malum opponitur bono: quidquid autem exsistit, alicui opponitur: exsistit ergo principium increatum malum. Praeterea, 12lum vel substantia est, vel accidens: omne autem quod exsistit, vel substantia vel accidens est: exsistit ergo principium increatum malum. Oportebat tamen ita construere priorem syllogismum, si quis forte negaret malum exsistere. Malum opponitur bono: quidquid vero exsistit, alicui opponi tur: ergo malum exsistit. Et sic deinde banc sermonis summam ceu demonstratam habentes, argumentum concludere alia structura sic: malum vel sine initio est, vel ab aliquo factum: quaritur utrum a bono aliquo an a malo sit: a bono quidem Impossibile: ergo malum a malo eat factum. Quoniam igitur oportet principia esse incresta; małorum autem fieri non potest at principium bonum sit, sequitur ut necessario existimemus increatum esse malorum principium. Similiter alterius quoque syllogismi summam ratam habentes, alio syllogismo argumentum conficere. Verum omnibus his omissis interrogator, simulatione duplicis, imo quadruplicis syllogismi, sie concludit. Ecco id iterum augendi risus causa expo- ™

διχῶς, τὸ μὲν κυρίως, τὸ Damus. Malum opponitur bono: quidquid autem αὐτὸ εἰς μείζονα γέλωτα· Τὸ κακὸν ἀντίκειται την exsistit, alicui opponitur: exsistit ergo principium Increatum et malum. Papæ! acumen hominis qui veritatem vitæ sociam habere studet: polysema vocabula apod ipsum sunt monosema: temporale, est absolutum: distinctio oppositorum, effectrix est diversarum inter se rerum: quod simpliciter exsistit, id volt principium esse increatuin. Prorsus syllogismi summa tam contraria est propositioni, quam bono principio contrarium est in eorum sententia malum. Illaec ego, ne calumniari videar, enucleabo. Bonum dupliciter dicitur, aliud enim est aterpum, aliud factum. Malum quoque duplex est, aliud proprie dictum, aliud nomine tenus. Quanquain et bonum unumquodque multifariam dividitur: sed nondum de hac altera re dicimus. Sumit autem interrogator indifferenter, imo potius, de zternis cuncta pronuntiat sic: si probum improbo opponitur, et improbum probo; et quidem cum nondum dixerit quale sit probum et quale improbum. Præterea creato bono opponitur malum, nempe prout fert propositio, non tamen etiain bono æterno: is autem et hoc tanquam universale sumit, cuin sit partiale. Insuper ex eo quod bono distinguitur malum, a malo autem bonum, concludit ea simul exsistere, ita dicens; nam si bonum quidem exsistit, non exsistat autem malum, cuinam opponi poterit malum? Tanquam sit impossibile esse aliquid prius, et deinde distingui ab alio, malum tanquam exsistens supponit, absoluteque illud ceu eternum inducit, et Deo coexsistens, his verbis: quod si hæc ita se habent, ut veritas comprobat, nonne necesse est duorum principiorum dogma statuere? Deinde cum ex datis propositionibus oporteret concludere, malum exsistere, concludit hoc dicens; exsistit ergo principium increatum malum. ἀγαθῷ· πᾶν, τινὶ ἀντικείμενόν ἐστι· ἔστιν ἄρα ἀρχὴ ἀγένητος καὶ κακή. Βαβαὶ τῆς ἀκριβείας τοῦ μετὰ τῆς ἀληθείας συζῆν ἐσπουδακότος! το πολυσήμαντον, παρ' αὐτὸν μονοσήμαντον· τὸ ἐπὶ καιροῦ, καθ' ὅλου· ἡ ἀντιδιαίρεσις τῶν ἀντικειμένων, ποιητική τῶν ἀντιδιαστελλομένων· τὸ ἐν ἁπλῶς, ἀγένητος ἀρχή. Τὸ σύμπαν τοῦ συλλογισμοῦ τοσούτῳ ἐναντίον τῇ προτάσει, ὅσῳ τῇ ἀγαθῇ ἀρχῇ κατ' αὐτοὺς ἡ κακή. Καὶ ὅπως ἂν μὴ δόξαιμι συκοφαντεῖν, σαφηνίσω· Τὸ ἀγαθὸν λέγεται διχῶς· τὸ μὲν ἀΐδιον, τὸ δὲ γενητόν· καὶ τὸ κακὸν δὲ μέχρι προσηγορίας· εἰ καὶ τούτων ἕκαστον πολλαχῶς, ἀλλ᾽ οὔπω περὶ τούτων· παραλαμβάνει δὲ ὁ πυνθανόμενος ἀδιακρίτως· μᾶλλον δὲ ἐπὶ τῶν ἀϊδίων τὸ πᾶν, φάσκων οὕτω πῶς· Εἰ τὸ ἀγαθὸν πρὸς τὸ που νηρὸν ἀντίκειται, καὶ τὸ πονηρὸν πρὸς τὸ ἀγαθόν, μήτε ποῖον τὸ ἀγαθὸν μήτε ποῖον τὸ πονηρὸν εἰρηχώς· ἔτι τῷ μὲν γενητῷ ἀγαθῷ, ἀντίκειται τὸ και κὸν, οὕτω κατὰ πρόθεσιν γινομένῳ, οὐ μέντοι καὶ τῷ ἀἰδίῳ ἀγαθῷ, παραλαμβάνει καὶ τοῦτο καθόλου ἐπὶ μέρους ἄν· ἔτι ἐκ τοῦ μὲν ἀντιδιαιρείσθαι τῷ μὲν ἀγαθῷ τὸ κακὸν, τῷ δὲ κακῷ τὸ ἀγαθὸν, κατασκευάζει συνυπάρχειν ἀλλήλοις, λέγων οὕτως· Εἰ γὰρ ἔστι μὲν τὸ ἀγαθὸν, τὸ δὲ πονηρὸν οὐκ ἔσται, πρὸς τί δύναται ἀντικεῖσθα: τὸ ἀγαθόν; ὓς ἀδυνάτου τυγχά νοντος εἶναι μέν τι πρότερον· μετέπειτα δὲ ἀντιδιαιρεῖσθα: ἑτέρῳ αὖ τὸ κακὸν ὡς ἂν κατασκευάσας, ἀμέσως αὐτὸ ἐπάγει ὡς ἀΐδιον καὶ συνυπάρχον θεῷ, οὕτως εἰρηκώς· Εἰ δὲ ταῦθ' οὕτως ἔχει, ὡς καὶ τὰς ληθὲς μαρτυρεῖ, πῶς οὐκ ἀνάγκη δύο ἀρχές εγενήτους δογματίζειν; Ἔτι δέον ἐκ τῶν δοθεισῶν προτάσεων συνάγειν, ὅτι ἔστι τὸ κακὸν, συμπεραίνει αὐτό Εστιν ἄρα ἀρχὴ ἀγένητος καὶ κακή. Πῶς, ὦ φίλος; ὡς εἴ τι ἔστι, καὶ ἀρχή ἐστι πάν τως· εἴ τι ἔστι πάντως, καὶ ἀγένητον. Καὶ τί ποιή σομεν τὰ φυτὰ, ἀνὰ μέρος τὰ ζῶα, γραμματικήν, ῥητορικήν, φιλοσοφίαν, τὰς λοιπὰς φύσεις καὶ τέχνας, ἵνα μὴ κατὰ μέρος καταλέξω; Η καὶ ταῦτα ὡς ὄντα λέγειν οὐκ ὀκνεῖς εἶναι ἀρχὰς ἀγενήτους; Καὶ πῶς δύο ἀρχαῖ, ἀλλ' οὐ πολλαὶ ἀγένητοι; Ποῦ δὲ οἴχεται ἡ σεμνὴ τῶν Μανιχαίων θρησκεία, πολ Quid ais, amice? quasi si quid exsistat, idem prorsus et principium sit, et increatum. Quid ergo faciemus plantis, quid singulis animantibus, grammatics, rhetorice, philosophiz, rebus reliquis atque artibus, ne singulas enumerem? Num et lec, utpote exsistentia, te principia appellare non piget? Et quomodo duo principia, et non potius multa, increata? Quonam abiit egregia illa Manichæorum religio, siquidem principia multa sunt, non duo λῶν οὐσῶν ἀρχῶν, ἀλλ᾽ οὐ δύο ἀγενήτων; Εστω δὲ increata? Esto, nullum sibi ipsi adversetur, sed compari tantuni sio. Esto, substantia aut accidens sint comparia contrariorum. Esto, malum sit, et bono oppositum. Esto horum distinctio vera. Quomcdo hinc duorum increatorum principiorum dogma statuis? Quid in prioribus dixeras propositionibus? Quam necessitatem statueras, ex qua id sequatur? Aiunt malum id esse, quod opponitur bouo. Atqui mulia sunt niutuo contraria, suffocanti aque ignis causticus, ut vos loquimini, et igni aqua, arido humidumn, generationi corruptio, corruptioni generatio: neque hinc tamen multa esse principia increata decernitis. Quomodo ergo hæc omnia, etsi invicem naturaliter contraria, ex uno principio esse μηδὲν τῶν ἐναντίων ἑαυτῷ, ἰδίῳ δὲ συζύγῳ ἀντικεῖσθαι· ἔστω ουσία ἢ συμβεβηκὸς εἶναι τὰ ὁμόζυγα τῶν ἀντιδιαστελλομένων· ἔστω εἶναι τὸ κακὸν καὶ ἀντικεῖσθαι τῷ ἀγαθῷ· ἔστω καὶ ἡ ἀντιδιαίρεσις τούτων ἀληθής· πῶς δὲ ἐντεῦθεν δογματίζεις δύο ἀγενή τους ἀρχάς; τί εἰρηκὼς ἐν ταῖς πρώταις; ποία ἀνάγκην τεθεικώς, ἐξ ἧς τοῦτο συνάγεται; Είναι φησ τὸ κακὸν τὸ ἀντικεῖσθαι τῷ ἀγαθῷ· ἀλλὰ πολλά ἐστ τὰ ὄντα καὶ ἀντικείμενα ἀλλήλοις, τῷ πνικτῷ ὕδατ τὸ καυστικὸν πῦρ, ὥς φατε· καὶ τῷ πυρὶ τὸ ὕδωρ τῷ ξηρῷ τὸ ὑγρόν, τῷ ὑγρῷ τὸ ξηρόν, τῇ γενήσε ή φθορά, καὶ τῇ φθορᾷ ἡ γένησις· καὶ οὐκ ἐκ τοῦ των πολλὰς ἀρχάς φατε ἀγενή τους. Πῶς οὖν ταῖ μὲν πάντα, καίτοι φύσει ἐναντία αλλήλοις, δυνατό

DISPUTATIO CUM PHOTINO MANICHEO. traria, non queunt? Alioqui vero, quomodo, o soles, non sentis omnium prope priscæ ætatis sapientium de malo questionem, qui et illud esse revera maJum et bono oppositum concedunt, sed quomodo el unde fiat, invicem contradicunt. At hi quidem vere; tibi autem mali exsistentia, pro ejus causa est; ejus autem oppositio, instar modi est. Imo vero totum perinde unum a te reputatur. εἶναι ἐκ μιᾶς ἀρχῆς; τὸ δὲ ἀγαθὸν καὶ τὸ κακὸν ὡς queunt, Ionum autem ac malum, quia sunt cu αντικείμενα, οἱ δυνατόν; Αλλως τε δὲ πῶς, ἑταῖρε, οὐκ ἠσθένου τῆς τῶν ἀρχαίων σοφῶν μικροῦ δεῖν ἁπάντων περὶ τοῦ κακοῦ συζητήσεως, τὸ μὲν εἶναι αὐτὸ καὶ τὸ ἀντικεῖσθαι πρὸς τὸ κακὸν συγχωρη σάντων, περὶ δὲ τῶν πῶς ἢ πόθεν εἶναι ἀπεριζόν των ἀλλήλοις; Ἀλλ᾿ οὗτοι μὲν ὄντως, σοὶ δὲ τὸ μὲν εἶναι τοῦ κακοῦ, τὸ ποτὲ αὐτὸ νενόμισται· τὸ δέ τινι ἀντικεῖσθαι, τὸ πῶς· μᾶλλον δὲ ἔν σοι τὸ πᾶν λελόγισται. Ην μὲν ἱκανὰ καὶ ταῦτα πρὸς τὰ προτεθέντα· κεφάλαια δ' ὅμως τινὰ συνέταξα, νῦν μὲν συγχωροῦντα ἀντικεῖσθαι τῷ ἀγαθῷ τὸ κακὸν, ἀποδεικνύντα δὲ μὴ εἶναι τὸ κακὸν, μήτε ἀρχὴν ἀγένητον, μήτε συνυπο ἄρχον Θεῷ· νῦν δὲ ὅτι τῷ ἀγαθῷ οὐκ ἀντίκειται τὸ κακόν· καὶ ποτὲ μὲν παριστῶντα ὅτι καὶ ἐξ ὧν οἱ Μa. νιχαίο! φασιν, οὐ δύο ἀρχὰς ἀγενή τους ἀνάγκη δηγ ματίζειν· ποτὲ δὲ περὶ τοῦ ἀγαθοῦ καὶ τοῦ κακοῦ κατ᾿ ἀνάγκην δογματίζοντα· εἰ ἄλλο τό τι εἶναι, ἄλλο δὲ τὸ ἀντικεῖσθαι τί τινι. α'. Τὸ μὲν γὰρ εἶναί τι, καθ' ἑαυτή· τὸ δὲ ἀντικεί σθαι, πρὸς ἄλλο· καὶ προϋπάρχει μὲν τοῦ πρὸς ἄλλο, τὸ καθ' ἑαυτό· μεθυπάρχει δὲ τοῦ καθ᾿ ἑαυτὸ τὸ προς ἄλλο. Πῶς; Διὰ τὸ ἀντικεῖσθαι τῷ μὲν ἀγαθῷ τὸ που νηρὸν, τῷ δὲ πονηρῷ τὸ ἀγαθὸν, συνυπάρχειν αὐτὰ ἀλλήλοις ἀνάγκη· καὶ εἰ οὐκ ἀνάγκη διὰ τὸ ἀντικεῖσθαι αὐτὰ ἀλλήλοις, ἀνάγκη δύο δογματίζειν ἀρχὰς ἀγε νήτους. Τὰς γὰρ ἀγενήτους ἀρχὰς, συνυπάρχειν ἀλλήλαις ἀνάγκη. β. Εἰ ὥσπερ ή γνώσις τῶν ἀντικειμένων κατὰ παράθεσιν γίγνεται τῶν ἀντικειμένων, οὕτω καὶ ἡ ὕπαρξις τῶν ἀντικειμένων κατὰ παράθεσιν ὑπάρχει τῶν ἀντιδιαστελλομένων, πῶς οὐκ ἀλληλαίτια ἔσται ἀντικείμενα; Καὶ εἰ ἀλληλαῖτιά ἐστι τὰ ἀντικείμενα, πῶς οὐκ ἔσται τοῦ κακοῦ αἴτιον τὸ ἀγαθὸν, καὶ ἀνάπαλιν; Ὅπερ ἄτοπον. γ. Εἰ ἐκ παραθέσεως τῶν ἀντικειμένων, ἡ π αρξις ἔσται τῶν ἀντικειμένων, πῶς ἡ ἀντιδιαίρεσις τῶν ἐναντίων ἀναγκάζει συνυπάρχειν ἀλλήλοις τὰ ἀντικείμενα; δ. Εἰ οὐδὲν πλέον ἐπίσταται ὁ Θεὸς τὰ παρόντα καὶ γεγονότα, ἢ τὰ ἔσεσθαι μέλλοντα, πῶς ἀδύνατον αὐτὸν, ὥσπερ τοῖς παροῦσι καὶ ἤδη γεγενημένοις, οὕτω καὶ τοῖς ἔσεσθαι μέλλουσιν ἀντιδιαστέλλεσθα:; Καὶ εἰ οὐκ ἀδύνατον ἀντιδιαστέλλεσθαι τοῖς μέλλουσιν ἔσεσθαι τὸν Θεὸν, πῶς διὰ τὸ ἀντιδιαστέλλεσθαι τῷ ἀγαθῷ αὐτὸ τὸ κακὸν, ἀνάγκη ἀγένητον εἶναι τὸ κα χόν; ε'. Εἰ πρῶτον τοῦ γενητοῦ τὸ ἀγένητον, τουτέστι τὸ ἀΐδιον, καὶ ὕστερον τὸ γενητόν, τουτέστι τὸ πριν τον μὲν μὴ ἐν, ὕστερον δὲ γεγονὸς, ἀντιδιαστέλλεται δὲ τῷ γενητῷ τὸ ἀγένητον· πῶς οὐ κατά τινα λόγο πρὸ τοῦ εἶναί τι γενητὸν ἀντιδιέσταλτο τῷ μὴ παρόντι γενητῷ τὸ ἀγένητον; Εἰ δυνατὸν κατά τινα λόγον ἀντιδιαστέλλεσθαι τῷ μήπω γεγονότι τὸ ἀγένητον, τῶν ἀδύνατον κατά τινα τρόπον ἀντιδιαστέλλεσθαι τῷ μέπω όντι πονηρῷ τὸ ἀΐδιον ἀγαθόν; Profecto hæc sufficerent ad præcedentes propositiones responsa: nibilominus capitula quædam composui, quæ modo quidem concedunt oppositum esse bono malum, sed simul demonstrant, malum neque principium esse increatum, neque cum Deo coexsistens; modo autem, quod bono oppositum malum non sit: et aliquando comprobant, quod etiam ex dictis a Manichæis, duo increata principia non sit necesse dogmatizare; aliquando autem necessario de bono et malo dogmatizant, utrum aliud sit esse aliquid, aliud vero alicui esse oppositum. 1. Nam esse aliquid, refertur ad se; adversari autem, pertinet ad aliud. Prius est autem quod refertur ad se, illo quod ad aliud. Sed tamen hæc duo coexsistunt. Quid ita? quia quoniam opponitur bono malum, malo autem bonum, hæc coexsistere necesse est. Quod si id non sit necesse, propterea quod invicem sint opposita, necesse est duo credere principia increata. Etenim increata principia coexsistere invicem necesse est. 2. Si, veluti cognitio oppositerum exsurgit ex comparatione aliorum oppositorum, ita etiam exsistentia oppositorum ex comparatione consistit differentium, quidni mutuam causam sibi præstent opposita? Quod si invicem opposita, mutua causa sunt, quidni mafi causa sit bonum, et vice versa? Quod est absurdum. 3. Si ex comparatione oppositorum, exsistentia oppositorum fit, quomodo differentia contrariorum cogit coexsistere mutuo opposita? 4. Si Deus non magis scit præsentia et præterita quam futura, cur sit impossibile illum sicuti a præsentibus et a præteritis, ita etiam a futuris distinBuere? Quod si non est impossibile Deum distinguere a futuris, cur quia distinguitur a malo bonum, necesse sit malum esse increatum? 5. Si prius creato est increatum, id est æternum, et deinde creatum, id est prime quidem olim noa exsistens postea factum; distinguitur autem a creato increatum; quomodo uon aliqua certe ratione, ante quam aliquid esset factum, distinguebatur a presente creato increatum? Et si possibile est, ut ali - qua ratione distinguatur a nondum exsistente increatum; quomodo impossibile est aliquo inodo distingui a nouJum malo id quod æternum bonum est?

6. Si prius inceplo est non captum, et posterius a nou cœpto est inceptum; distinguiturque ab incoplo non cceptum, cur non aliqua ratione antequam aliquid esset inceptum? Et si possibile est aliqua ratione distingui a noudum exsistente incepto non ceptum, quomodo impossibile sit quadam ratione distingui a nondum exsistente malo bonum incres. tum? 7. Bonum et increatum virtute propria, illud quidem habitum demonstrat, increatum autem privationem. Atque in hoc invicem differunt: sed differentia modo, non discrepant inter so. Quando enim et quomodo bonam, similiter et increatum in Deo distinguitur. 8. Si possibile est creata quatenus sunt creata, et non cœpta quatenus talia sunt, esse æterna, possibile quoque erit æternum quoque quatenus zeternum esse creatum et captum. Quod si boc alterum est impossibile, prius quoque fieret impossibile. 9. Si quævis nota creatio non fit sine anima, ut vos putatis, anima autem non semper exsistit in materia, quomodo aeterna erit creatio, qum abeque anima flat? 10. Si alia quidem est animae propria creatio, alia autem quæ sine anima ft; et si animae quidem est nota creatio, quæ autem sine anima, Ignoratur; cur non ex incognitis facit demonstrationes, ea alla creatione, præter cognitam, demonstrans propositionem suam? 11. Si increatus est Deus, quia sine creatoribus; et si absque principio quia caret exordientibus se, et probus, quia non est improbus; et bonus, quia malus non est; et si distinguitur a creauis, quia creantes non habet; et ab. inceptis, quia nemo εἰ originem dat; et quia nec improbus est nec malus, distinguitur ab improbo ac malo. 12. Si possibile est Deum ante ea quæ sunt creata esse increatum, simulque non distingui ab incepus: possibile utique erit etiam ante id quod improbum est, esse probum, neque tamen distingui ab improbo; et ante malum esse bonum, neque tamen distingui a malo. ς'. Εἰ πρῶτον τοῦ ἐνάρχου τὸ ἄναρχον, καὶ ὕστε ρον τοῦ ἐνάρχου τὸ ἔναρχον, ἀντιδιαστέλλεται δὲ τῷ ἐνάρχῳ τὸ ἄναρχον, πῶς οὗ τινι τρόπω πρὸ τοῦ εἶ καί τι ἔναρχον; Καὶ εἰ δυνατόν τον τρόπῳ ἀντιδιαστέλλεσθαι τῷ μήπω παρόντι ἐνάρχῳ τὸ ἄναρχον, πῶς ἀδύνατον κατά τινα λόγον ἀντιδιαστέλλεσθαι τῷ μήπω παρόντι κακῷ τὸ καλὸν τὸ ἀγένητον; ζ'. Τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ ἀγένητον δυνάμει τὸ μὲν ἔξιν δηλοί, τὸ δὲ ἀγένητον στέρησιν. Καὶ τούτῳ μὲν δια ενηνόχασιν ἀλλήλων· τῷ δὲ τρόπῳ τῆς ἀντιδιαστολῆς διαφέρουσιν ἀλλήλων οὐδαμῶς. Ὁπότε γὰρ ὅπως τὸ άγαθόν, ὁμοίως καὶ τὸ ἀγένητον, ἐπὶ τοῦ Θεοῦ ἀντιδιαστέλλεται. η. Εἰ δυνατὸν τὰ γενητά, καθὰ γενητά, καὶ ἄν αρχα καθά άναρχα, άθλια είναι, δυνατὸν ἄρα καὶ τὸ ἀΐδιον καθὰ άΐδιον, είναι γενητὸν καὶ ἔναρχον. Εἰ δὲ τὸ δεύτερον ἀδύνατον, καὶ τὸ πρῶτον ἄρα ὀδύο νατον. θ. Εἰ πᾶσα [γένεσις] εγνωσμένη ψυχῆς είχε για νεται οὐδαμῶς καθ᾽ ὑμᾶς, ἡ δὲ ψυχὴ οὐκ ἀεὶ ἐν τῇ ὕλῃ, πῶς άΐδιος ή γένεσις ψυχῆς δίχα μή γινα μένη; τ. Εἰ ἑτέρα μὲν ἰδέα τῆς ψυχῆς ἡ γένεσις, ἑτέρα θα ή ψυχῆς χωρίς· καὶ ἡ μὲν τῆς ψυχῆς γένεσις έγνωσμένη, ἡ δὲ είχε ψυχῆς ἄγνωστος· πῶς οὐκ ἐξ αγνώστων ποιεῖται τὰς ἀποδείξεις, ἐξ ἑτέρας γενέ σεως παρὰ τὴν ἐγνωσμένην ἀποδεικνύων τὸ προκεί Ο μενον; 13. Si decet Deum bonum distingui necessario ab eo quod proprie malum est, et increatum a suis creaturis; convenientissimum est distingui ab iis · quæ ex ipso sunt per creationem, vel futura ex eodem sunt prout voluntas tulerit. 14. Si ex uno principio sunt elementa, prout vos dicitis, hæc autem invicem adversantur, quomodo ex contrariorum oppositione duo increata exsistunt principia? Namque hæc, licet invicem naturaliter contraria, ex una materia sunt, ul creditis. 15. Si quemadmodum elementa invicem adversantur, sic etiam bonum mato; vicissim ambo ex uno principio erunt. κα'. Εἰ ἀγένητος ὁ Θεὸς μὴ ὄντων γενητῶν, καὶ άναρχος μὴ ὄντων ἐνάρχων, καὶ ἀγαθὸς μὴ ὄντος άρα πονηροῦ, καὶ καλὸς μὴ ὄντος κακοῦ· καὶ εἰ ἀντιδι έσταλται γενητοῖς γενητῶν μὴ ὄντων, καὶ ἐνάρχοις μὴ ὄντων ἐνάρχων, καὶ πονηροῦ ἄρα μὴ ὄντος καὶ κακοῦ, ἀντιδιέσταλται πονηρῷ τε καὶ κακῷ. ιβ. Εἰ δυνατὸν τὸν Θεὸν πρὸ τῶν γενητῶν εἶναι μὲν ἀγένητον, μὴ ἀντιδιαστέλλεσθαι δὲ τοῖς ἐνάρ χοις· δυνατὸν ἄρα καὶ πρὸ τοῦ πονηροῦ εἶναι μὲν ἀγαθόν, μὴ ἀντιδιαστέλλεσθαι δὲ τῷ πονηρῷ· καὶ πρὸ τοῦ κακοῦ εἶναι μὲν καλόν, μὴ ἀντιδιαστέλλεσθαι δὲ τῷ κακῷ. ιγ. Εἰ πρέπον ἐστὶ τὸν Θεὸν ἀγαθὸν ὑπάρχοντα, ἀντιδιαστέλλεσθαι κατ' ανάγκην τῷ ἰδίῳ κακῷ, καὶ ἀγένητον ὄντα τοῖς ἐξ ἐκείνου γιγνομένοις· πρεπωδέ στα τον ἄρα μᾶλλον ἀντιδιαστέλλεσθαι τοῖς ὑφ᾽ αὐτοῦ κατὰ ποίησιν, καὶ τοῖς ἐξ ἐκείνου καθ' αίρεσιν γενησομένοις. ιδ. Εἰ ἐκ μιᾶς ἀρχῆς τὰ στοιχεῖα καθ᾽ ὑμᾶς, ἀντικειται δὲ ταῦτα ἀλλήλοις, πῶς διὰ τὴν τῶν ἐναντίων ἀντίθεσιν ἀνάγκη δύο αγενή τους εἶναι ἀρχάς; Ταῦτα γὰρ, καίτοι φύσει εναντία αλλήλοις, ἐκ μιας ύλης καθ' ὑμᾶς. ε. Εἰ ὥσπερ τὰ στοιχεῖα ἀντίκειται προς άλληλα, οὕτω καὶ τὸ ἀγαθὸν πρὸς τὸ κακόν· καὶ ἔμπαλιν ἐχ μιᾶς ἔσονται ἀρχῆς ἑκάτερα.

DISPUTATIO CUM PHOTINO MANICHEO. α. Εί ὡς γένησις καὶ φθορὰ ἀντίκειται, ἀρχὴ καὶ 1º. Si ut generatio et corruptio inter se adτέλος έσονταί τινος ὑποκειμένου. versantur, principium et finis erunt alicujus subjecti. β. Ει ὡς φῶς καὶ σκότος αντίκεινται αἱ δύο ἀρχαι πρὸς ἀλλήλας, τοὺς ἰδίους ἀλλάσσουσι τύπους διαδο χικῶς. γ. Εἰ ὡς νέους πρὸς ὑγίειαν τὸ κακὸν ἀντίκειται πρὸς τὸ ἀγαθὸν, καὶ ἀνάπαλιν, ἕξις έσονται ενός υπου κειμένου. δ. Ει ὡς λευκὸν καὶ μέλαν ἀντίκεινται ἀλλήλοις α ἀρχεῖ, συμβεβηκός έσονταί τινος υποκειμένου. ε. Εἰ ὡς ἀρετὴ πρὸς κακίαν αι δύο αρχαί ἀντίκειν και αλλήλαις, κατόρθωμα ή πταίσμα ἔσονταί τινος ὑποκειμένου. ις. Ει μήτε ὡς στοιχεία πρὸς ἄλληλα, μήτε ὡς γένεσις καὶ φθορά, μήτε ὡς λευκὸν καὶ μέλαν, μήτε ὡς φῶς καὶ σκότος, μήτε ὡς νόσος καὶ ὀγίεια, μήτε ὡς ἀρετὴ καὶ κακία αντίκεινται ἀλλήλοις αι δύο άρ χαί. Τὰ γὰρ ἀντικείμενα τούσᾶς τοὺς τρόπους αντίκεινται παρ' ἡμῖν. ιζ΄. Εἰ ἡ πονηρὰ ἀρχὴ τῶν Μανιχαίων τῇ μὲν ἀγα θῇ ἀρχῇ ἀντίκειται ὑπεναντίως, τοῖς δὲ ἐξ αὐτῆς οὐκ ἐναντίως· εἰρηνικῶς ἄρα πρὸς τὰ ἐξ αὐτῆς, πολεμιπῶς δὲ πρὸς τὴν ἀγαθὴν ἔχει ἀρχὴν· εἰ δὲ τοῦτο, πῶς τὰ ἐξ αὐτῆς ἐναντίως ἀντίκειται ἀλλήλοις; Οὐδὲν γὰρ εἰρηναιῶς ἔχον πρὸς τὰ ἐξ αὐτοῦ πολεμοῦντα αλλη λοις γεννά. α'. Εἰ οὐδὲν τῶν ἀντικειμένων, δυσὶν ἀντίκειται ἐναντίοις, πῶς ἡ καλὴ ἀρχὴ μία οὖσα, ἐναντίως ἀντί πείται τῇ τε ἀγαθῇ ἀρχῇ καὶ τοῖς ἐξ αὐτῆς; ε. Εἰ ἀληθὲς τὸ λεγόμενον, ὡς καὶ ἀληθὲς, τὸ τὰ Εναντία οὐχ ἑαυτοῖς, πρὸς ἄλληλα δὲ ἀντικεῖσθαι, πῶς ἡ καλὴ ἀρχὴ ἑαυτῇ ἀντίκειται καθ' ὑμᾶς; Καὶ εἰ οὐδὲν τῶν ἐναντίων ἑαυτῷ τε ἀντίκειται καὶ ἄλλη, πῶς ἡ πονηρὰ ἀρχὴ. ἑαυτῇ τε ἀντίκειται καὶ τῇ ἀγαθῇ; Ἐπεὶ ἔσται ἀρχὴ ἐξ ἀρχῆς, ὑπερ άτοπον. κ. Εἰ οὐ πρέπει Θεῷ ποιεῖν τάναντία κατά χρείαν τῶν γιγνομένων, πῶς πρέπει αὐτῷ διὰ τὴν οἰκείαν χρείαν γεννῶν ἐξ αὐτοῦ; Καὶ εἰ ἀνενδεής μὲν ὁ ποιῶν διὰ τὴν τῶν ἄλλων χρείαν, ἐν ὴς δὲ ὁ διὰ τὴν ἰδίαν, πῶς οὐκ ἐνδεὴς μὲν ὁ τῶν Μανιχαίων θεός, κατ' Ιδίαν χρείαν γεννήσας, ώς φασιν; κα'. Εἰ κοινωνεῖ τῇ ἀγαθῇ ἀρχῇ ἡ κακὴ, καὶ τοῦ εἶναι καὶ τοῦ πότε εἶναι, καὶ τοῦ ποῦ εἶναι, ὥσπερ καὶ τῷ ὕδατι τοῦ τε εἶναι καὶ τοῦ στοιχείου εἶναι ἀντίκειται δὲ αὐτῇ κατὰ τὸ κακὸν μόνον καὶ τὸ ἀγαθὸν, ὥστε καὶ τὸ πῦρ πρὸς τὸ ὕδωρ κατὰ τὸ θερμὸν μόνον, ἐκ μιᾶς ἀρχῆς ἔσονται ἀμφότεραι αν ἀρχαί· καὶ γὰρ τὸ πῦρ καὶ τὸ ὕδωρ ἐκ μιᾶς ἀρχῆς ἀμφότερον. χρ. Εἰ οὐδὲν τῶν ἐναντίων κοσμεῖ τὸ σύζυγον αὐτῷ, οὔτε κατ' ἀνάγκην οὔτε κατὰ χρείαν, ἡ δὲ ἀγαθὴ ἀρχὴ ἐκόσμησε τὴν ὅλην κατ᾿ ἀνάγκην· οὐκ ἔσται ἄρα ἡ ὕλη ἐναντία τῇ ἀγαθῇ ἀρχῇ· ὕλης δὲ μὴ ” 2º. Si ut lux et tenebræ invicem sunt contrariæ, sic duo principia inter se, locos suos alternis permutabunt. 3º. Si ut morbus sanitati, ita malum opponitur bono, et vice versa, habitus erunt unius subjecti. 4. Si ut album et nigrum ita sibi adversantur principia, accidens erunt alicujus subjecti. 5º. Si ut virtus vitio, duo principia invicem opponuntur, recte factum et delictum erunt alicujus subjecti. 16. Si neque ut elementa inter se, neque ut generatio et corruptio, neque ut album et nigram, neque ut lux et tenebræ, neque ut morbus et sanitas, neque ut virtus et vitium, opponuntur invicem duo principia. Nam contraria bisce modis a nobis repaLantur contraria. 17. Si malum Manichmorum prinapium, bono quidem principio opponitur, creaturis tamen suis nequaquam; ergo pacem foret cum natis ex se, bellum autem cum bono gerit principio. Quod si ita se habet, quomodo quæ ex ipso sunt, pugnant invicem? Nihil enim, si modo pacem habet cum creaturis suis, bellantia invicem generat. 8. Si nihil contrarium, duobus contrariis opponitur, quomodo matum principium cum sit unum, G beno simul principio adversatur et creaturis ejus? 19. Si verum est, uti reapse est, contraria non secum sed cum aliis pugnare, quomodo malum principium secum pugnat, ut vos dicitis? Et si nihil contrariorum tum sibi tum alii adversatur, quomodo malum principium et sibi repugnat et simul bono? Sic enim principium erit ex principio, quod est absurdum. 20. Si Deum non decet contraria facere, prout creaturæ solent, quomodo eum decet aliquid ad proprium usum ex se gignere? Et si ille minime est indigens qui ad aliorum usum aliquid facit, ille contra est indigens qui ad proprium; quidni minime indigeat Manichæorum deus, qui ad proprium usum generat, ut ipsi aiunt? 21. Si malum principium habet commune cum bono, et ut sit, et quando, et ubi sit, atque omnino ut sit principium; sicuti etiam aqua habet commune cum igne quatenus et est, et elementum est; repugnat autem bono tantum, quatenus malum bono, sicut etiam ignis aquæ secunduni calorem tantummodo, ex uno principio erunt ambo principia: namque ignis et aqua ex uno ambo sunt principio. 22. Si nullum contrarium ornat compar suum neque necessitate neque usu, bonum autem principium ornat materiam necessario, non crit sane materia contraria bono principio. Jam si materia

non est contraria, quid jam est initio carens et οὔσης ἐναντίας, εἶτα τί τὸ ἄναρχον καὶ ἐναντίον τὸ contrarium malum? 23. Si contrariorum copula necessario ambo demonstrat, non erunt hæc ex contrariis principiis. Nam quantum natura differunt, tantumdem notione congruunt. 24. Si ex elementorum repugnantia fiunt plantæ et animalia; oritur autem ex principiorum repugnantia nihil, non repugnant ergo, ut vos dicitis, elementa invicem. κακόν; κγ'. Εἰ ἡ συζυγία τῶν ἐναντίων ἐξ ἀνάγκης δη λοῖ τὰ ἑκάτερα, οὐκ ἔσται ἐξ ἐναντίων ἀρχῶν Οσον γὰρ διέστηκε κατά φύσιν, τοσοῦτον ἤνωται κατὰ γνώσιν. κδ'. Εἰ γίνεται ἐκ τῆς τῶν στοιχείων εναντιώσεως φυτά τε καὶ ζῶα· γίνεται δὲ ἐκ τῆς τῶν ἀρχῶν ἐναντιώσεως οὐδὲν, οὐκ ἀντίκεινται αἱ ἀρχαὶ ἀλλή λαις ὡς τὰ στοιχεῖα, ως φατε. κε'. Εἰ οὐκ ἴσα τῷ Θεῷ τιμᾶται τὸ κακὸν συν υπάρχον δογματιζόμενον Θεῷ, διὰ τὸ εἶναι καν τοῖς γενητοῖς ἴσα γε τῇ τιμῇ, καὶ ὀλιγοχρόνια μὲν κατὰ φύσιν, τιμιώτερα δὲ τῶν πολυχρονίων· πῶς οὐκ 23. Si nequaquam æque ac Deus honoratur malum principium, quod tamen vos dogmatizatis Deo coexsistere; quia in creatis etiani sunt paria tempore, inæqualia honore; et brevis ætatis si natura spectetur, honoratiora nihilominus longærioribus, ἔσται τι πρὸ τῶν ἀγενήτων τάξαν τὰς ἀρχὰς ἀγενήquidai erit aliquid, quod anté increata collocet creata principia? 26. Cuncta enim creata eo ordine quem Creator statuit gubernantur. Quorum non est immortalis vita, horum vitæ opponitur mors. Et quorum non est immutabile bonum, hornn bono opponitur malum. Cujus vero immortalis est vita, hujus vitæ mon opponitur mors. Secus autem cujus est immutabile bonum, hujus non opponitur hono malum. 27. Quorum exsistentia est ex generatione, horum bonum naturale est. Et quorum bonum est ex creasione, horum ex repugnantia est malum. Quorum vero ex natura est bonum, horum haud ex repugnantia est malum. 28. Si vult æternum bonum esse, utique et ipsum malum æternum. Si minus vult, et tamen est, idque agnoscit, contra voluntatem semper patitur æternum bonum, non habebit contrarium malum. Nihil enim contrarium omni passione vacal. τους; κς'. Πάντα γὰρ τὰ γενητὰ καθ᾽ ἣν ἔταξε τὸ Ποιή σαν τάξιν κυβερνᾶται· ὧν οὐκ ἀθάνατος ἡ ζωή, τού των τῇ ζωῇ ἀντίκειται θάνατος· καὶ ὧν οὐκ ἄτρεπτον τὸ ἀγαθὸν, τούτων τῷ ἀγαθῷ ἀντίκειται τὸ κακόν· οὗ δὲ ἀθάνατος ἡ ζωή, τούτου οὐκ ἀντίκειται τη ζωῇ ὁ θάνατος· καὶ οὗπερ άτρεπτον τὸ ἀγαθόν, τούς του οὐκ ἀντίκειται τῷ ἀγαθῷ τὸ κακόν. κι'. αν ή ύπαρξις κατά γένεσιν, τούτων καὶ τὸ ἀγαθὸν κατὰ φύσιν· καὶ ὧν μὲν τὸ ἀγαθὸν κατά κτίσιν, τούτων κατ' ἐναντίωσιν τὸ κακόν· ἂν δὲ τὸ ἀγαθὸν κατὰ φύσιν, τούτων οὐ κατ᾿ ἐναντίωσιν τὸ κακόν. κη'. Εἰ βούλεται τὸ ἀΐδιον ἀγαθὸν εἶναι τὸ ἀΐδιον κακὸν, ἄρα καὶ αὐτὸ ἀΐδιον εἶναι τὸ κακόν· εἰ δ᾽ οὐ βούλεται εἶναι αὐτὸ, ἔστι δὲ, καὶ γινώσκει αὐτό, παρὰ βούλησιν πάσχει τὸ ἀΐδιον ἀγαθὸν, οὐχ ἕξει εναντίον κακόν· οὐδὲν γὰρ ἐναντίον ἀπήλλακται πάθους παν τελῶς. κθ'. Ποταπὸν ἔγνωκεν ὁ πυνθανόμενος τὸ ἀγαθὸν, ᾧ ἀντικεῖσθαι λέγει τὸ πονηρόν; Καὶ ποταπὴν ἐπίσταταὶ τὸ πονηρὸν, ᾧ ἀντικεῖσθαι φάσκει τὸ ἀγαθόν; Αγένητα ἄρα τὰ γενητά· ἀλλ᾽ εἰ μὲν ἀγένητα, δειξάτω τὴν σωφροσύνην εἶναι ἀγένητον, τὴν ἐγκράτειαν, τὴν δικαιοσύνην, ἔτι δὲ τὴν μοιχείαν, την πορνείαν, τὴν παιδεραστίαν. Εἰ δὲ γενητά, πῶς διὰ τὸ ἀντικεί 29. Quale agnovit interrogator bonum, cui adversari ait malum: Quale item novit malum, cui adversari dicit bonum? Ergo increata sunt creata. Sed si Increata, demonstret temperantiam esse increatam, continentiam, justitiam, imo etiam adulterium, fornicationen, et puerorum amores. Quod si hæc creata, cur quia adversatur creatarum rerum bono malum, necesse sit Dei quoque creato adversari σθαι τῷ τῶν γενητῶν ἀγαθῷ τὸ πονηρὸν, ἀνάγκη καὶ malum? 30. Si quæ aceidunt creatis, necessario accidunt Deo; læc autem accidunt creatis, nempe generatio, corruptio, indigentia, peccatum, atque, ut summatim dicam, passiones, cur non hæc cadem Deo quoque accidunt? Quod si haud necessario accidunt Deo, quæ creaturis accidunt, cur propterea quod creaturarum bono adversatur malum, necesse sit etiam Dei bono adversari malum? 51. Si Deus est bonum increatumque principium, itemque Deus est etiam malum, ut dicitis, neque tamen hæc utrisque accidunt; cur necesse sit hæc accidere tum increato bono, tum etiam increato! τῷ τοῦ Θεοῦ γενητῷ ἀντικεῖσθαι τὸ πονηρόν; λ'. Εἰ τὰ ἐπόμενα τοῖς γενητοῖς ἐξ ἀνάγκης Επεται τῷ Θεῷ, ἕπεται δὲ τοῖς γενητοῖς, οἷον γένεσις, φθορά, ἔνδεια, ἁμαρτία, καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν πάθη, πως οὐχ ἔψεται αὐτὰ καὶ τῷ Θεῷ; Εἰ δ' οὐκ ἐξ ἀνάγκης ἔπεται τῷ Θεῷ τὰ ἑπόμενα τοῖς γενητοῖς, πῶς διὰ τὸ ἀντικεῖσθαι τῷ ἐν γενητοῖς καλῷ τὸ κακὸν, ἀνάγκη καὶ τῷ τοῦ Θεοῦ καλῷ ἀντικεῖσθαι τὸ κακόν; λα'. Εἰ ὁ Θεὸς ἀγαθὴ ἀρχὴ καὶ ἀγένητος, Θεὸς δὲ καὶ ἡ κακή, ὥς φατε, καὶ οὐχ ἔπεται ταῦτα ἑκατέ ροις· πῶς ταῦτα ἔπεσθαι ἀνάγκη τῷ τε ἀγενήτων ἀγαθῷ καὶ γενητῷ;

DISPUTATIO CUM PHOTINO MANICILEO. λβ΄. Εἰ ἐν τοῖς γενητοῖς ἡ μὲν παρατροπή του αγαθοῦ ἀρχὴ γίνεται τοῦ κακοῦ, ἡ δὴ παῦσις τοῦ κακοῦ ὀργὴ πολλάκις τοῦ ἀγαθοῦ, τί δὴ τοῦ Θεοῦ ἀγαθὸν ὥσπερ ἀγένητον, οὕτως καὶ ἀπαράτρεπτον, οὐχ ἕξει ἄρα τὸ ἀντικείμενον κακόν; λγ'. Εἰ τὸ κακὸν οὐδὲν ἕτερόν ἐστιν ἢ ἐπὶ θάτερον μέρος τῆς παρατροπῆς, ἐλεύθερος δὲ ταύτης δ Θεός, πῶς ἧς οὐκ ἔχει τὴν κτήσιν, ἔξει τὴν ἐναν τίωσιν; 28. Εἰ κατ᾽ οὐσίαν τῶν προϋφεστωσῶν ἀρχῶν ἔστιν ἐν τοῖς γενητοῖς τό τε ἀγαθὸν καὶ τὸ πονηρὸν, ὥσ περ ἐκ τῶν προϋφεστώτων στοιχείων ἐν τοῖς πεφυκό σιν, τό τε θερμαίνον καὶ τὸ ψυχρόν, ἐκ μιᾶς ἔσονται ἀρχῆς αἱ οὐσίαι ἐξ ὧν τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ πονηρόν· καὶ γὰρ τὸ ὕδωρ καὶ τὸ πῦρ ἐξ ὧν τὸ θερμαϊκόν ἐστιν καὶ τὸ ψυχρόν, ἐκ μιᾶς ἐστιν ἀρχῆς, καθ' ὑμᾶς. λε'. Εἰ κατὰ μετουσίαν τῶν προϋφεστωσῶν ἀρχῶν ἔστιν ἐν τοῖς γενητοῖς τό τε καλὸν καὶ τὸ κακὸν, πῶς κολάσεως μὲν τοὺς πταίσαντας, ἀπολαύσεως δὲ τοὺς κατωρθωκότας ἀξιοῦμεν; Καὶ εἰ ὥσπερ κατὰ μετουσίαν ἔχομεν τὸ κακὸν, πῶς τὸν μὲν πυρέσσοντα οἴκτου καὶ συμπαθείας, τὸν δὲ μηνύσαντα ψόγου καὶ κολά σεως ἀξιοῦμεν; λς'. Εἰ οὐδεὶς τὰ κατὰ μετουσίαν τῶν προϋφεστώ των ἐν φύσει ἐξ ἀνάγκης συμβαίνοντα, νόμῳ ἀπηγόρευσε, γίνεται γὰρ ταῦτα ἐξ ἀνάγκης· πῶς τὴν ἀδι κίαν ἢ ἀσέβειαν οἵ τε θεῖοι καὶ ἀνθρώπινοι ἀπαγο ρεύουσι νόμοι; λζ'. Εἰ τὰ κατὰ νόμον ἀπηγορευμένα κακά, οἷον βλασφημία, ἀδικία, καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν ἀσέβεια καὶ ἁμαρτία, ὧν ἡ τιμωρία ὤρισται, ψυχῆς δίχα γίνεται οὐδαμῶς, πῶς οὐκ ἔστιν ἡ ψυχὴ αἰτία τῶν κατὰ νόμον ἀπηγορευμένων κακῶν, ὧν ώρισται καὶ ἡ τιμωρία; Καὶ εἰ ἡ ψυχὴ ἐστιν αἰτία τῶν κατὰ νόμον ἀπο ηγορευμένων κακῶν, πῶς οὐκ ἔστιν ἐκ ψυχῆς τὰ κατὰ νόμον ἀπηγορευμένα κακά; Καὶ εἰ τοῦτο, πῶς ἔχει τὴν τῶν ὄντων ἐπίγνωσιν ὁ πυνθανόμενος πόθεν τὰ κακά; λη'. Εἰ οὐ θέλοντες ἁμαρτάνομεν, καὶ οὐ προαιρού μενοι δικαιούμεθα, πῶς ὡς θελήσει αμαρτήσαντες τι μωρούμεθα, καὶ ὡς προαιρέσει δικαιωθέντες ἀπο λαύομεν τῶν ἀγαθῶν; Καὶ εἰ θελήσει τὸ ἑκάτερον, πῶς οὐκ ἐκ θελήσεως ἑκάτερον; λθ'. Εἰ κρείττον τὸ φυσικῇ ἀνάγκῃ ποιεῖν τοῦ ἀδιάστῳ ἐξουσίᾳ ἐργάζεσθαι, κρείττον ἄρα ἡ κατά φυσικὴν ἀνάγκην ποιοῦσα ὕλη, τοῦ μετ' ἐξουσιότητος ἐργάζεσθαι Θεοῦ. Εἰ δὲ χεῖρον τὸ κατ' ἀνάγκην ποιεῖν τοῦ ἀδιάστως ἐργάζεσθαι, πῶς οὐ τοῦ κρείτο τονος ἀποχωρίζουσιν οἱ Μανιχαίοι τοὺς ἀνθρώπους, ἀπαλλοτριοῦντες αὐτοὺς τῆς κατ' ἐξουσίαν προαιρέ σεως; δ μ'. Ει μεμπτός κατά τους Μανιχαίους ὁ ἄμεμπτος Θεός ὡς προγνούς τους ποιήσαντας κακὰ παρήγαγε, μεμπτὸς ἄρα κατὰ ἀλήθειαν ὁ τῶν Μανιχαίων Θεός, ὅτι προγνοὺς τοὺς ἀσεβήσαντας υἱεῖς, προέβαλεν ἐξ αὐτῶν· καὶ εἰ προγνοὺς ὁ τῶν Μανιχαίων Θεὸς τῶν ἰδίων υἱῶν τὰ ἀσεβήματα, προέβαλεν, καὶ προβαλών αὐτοὺς οὐκ αἴτιος ἀσεβημάτων· πῶς προγνοὺς ὁ κατά 32. Si in creaturis digressio a beno fit mali p.iucipium, et cessatio mali sæpe principium boni fit, cur Dei lonum, ut increatum, sic etiam et immutabile, adversarium non habebit malum? 33. Si malum nihil aliud est, quam in alterutram partem digressio, caret vero bac Deus, quomodo cujus rei non habet possessum, hujus habebit oppositionem? 34. Si secundum substantiam præexsistentium principiorum in creatis, tum bonum tum etiam malum, tanquam ex præexsistentibus elementis in rebus factis; tum calor tum frigus, ex uno principio substantiæ erudt, ex quo etiam bonum ac małum. Nam et aqua et ignis, unde calor et frigus, ex uno sunt principio, ut vos putatis. 35. Si secundum participationem præexsistentium principiorum est in rebus creatis tum bonum tum etiam malum, quomodo pœna quidem peccantes, gaudio autem bene agentes dignos censemus? El si secundum participationem habemus malum, quomodo febrientem quidem misericordia et compassione, cum autem qui irascitur vituperandum castigandumque ceusemus? 36. Si nemo ea quæ ex præexsistentium naturalium participatione necessario accidunt, lege vetuit, fiunt enim hæc ex necessitate, cur injustitiam, vel impietatem tum divinæ tum humanæ leges velant? 37. Si ea quæ a jure vetantur mala, veluti blasphemia, injustitia, et omnino impietas ac peccatum), quibus etiam poena decreta est, absque anima concursu non fiunt, quomodo anima non est causa vetitorum a lege malorum? Et si anima causa est vetitorum a lege malorum, quidni sunt ab anima ea quæ jus vetat mala? Quod si ita est, quomodo rerum notitiam habet is qui interrogat unde sint mala? 38. Si inviti poccamus, et si absque nostra voluntate justificamur, cur plectimur ceu si volentes peccavissemus, et bonis allicimur ceu si proposito nostro fuissemus justificati? Et si alterum voluntarium est, quidni voluntarium utrumque? Si melius est physica necessitate agere quam non coacta facultate operari, melior eɛt quæ secundum physicam necessitatem agit materia, quam qui arbitratu suo agit Deus. Quod si deterius est ex necessitate agere, quam spoute operari, quidni a re meliore Manichæi avertunt homines, dum eos voluntario arbitrio spoliant? 40. Si reprehensibilis secundum Manichæos est Deus, alioqui irreprehensibilis, quia male acturos præsciens nihilominus in vitam eduxit, reprehensibilis vere est Manichæorum Deus qui, prævidens filiorum suorum futura peccata, tamen eos. produxit in lucem. Et si cum eos produxerit, non est causa peccatoruni; quomodo

verus Deus futurorum hominum crimina præ- ἀλήθειαν Θεὸς τὰ τῶν γενησομένων παραπτώματα, sciens, et nihilominus peccaturos creans, causa καὶ παράγων τοὺς ποιήσοντας, αἴτιος ὑπάρχει παρα delictorum sit? πτωμάτων; 41. Si bonus Deus fecisset homines bono æque ac malo agendo impotentes, utique ipse utrumque in illis eficeret, et Deus ipse bonorum malorumque quæ ab hominibus funt causa esset. Quod si homines ad utrumque idoneos effecit, sequitur ut utriusque ipsi auctores sint. 42. Bonum duplex dicitur, aliud nempe in Deo, aliud in creatis rebus. Rursus bonum Dei in duo dividitur, aliud natura, aliud creatione: natura, quod in substantiæ excellentia consistit: creatione, quod in factura, creatione providentiaque conspicitur. Bonum autem in creaturis partim naturale est, partim voluntarium, partim denique usu. Naturale quidem, ut ipse creationes, quod idem est ac in creatione spectatum, nempe in rerum creatarum natura. Usu, ut divitis, principatus, inopia. Quas propter hæc modo etiam sunt mala, modo secus. Voluntarium autem, ut religiositas, justitia et generatim virtus; denique usu, ut serpens quatenus est noxius, febris, fames, peccatorum poens, et alia hujusmodi, veluti ad religiositatem erudientia. Mala quoque dupliciter considerantur; nempe et proprie et appellative; proprie ut religiositas et peccatum; appellative: ut serpens, fames, febris, peccati pena, terrae motus, et his similis; quem revera quidem sunt bona, ceu quæ ad religionem instituunt patientes, sed a nobis reputantur mala: veluti venæ sectio, medica pharmaca, quæ mala quidem videntur ægris, reapse autem bona sunt. Nam et ipsorum bonorum, alla per se ipsa bons sunt, alia vero propter consequentia ex ipsis bona. MANICHEORUM BLASPHEMIA. μα'. Εἰ ἐποίες μὲν ὁ ἀγαθὸς Θεὸς τοὺς ἀνθρώπους, ἀδυνάτως ἔχειν πρὸς τὸ καλὸν ἐργάζεσθαι καὶ τὸ κα κόν· ἐκτελῶν δὲ ἐν αὐτοῖς ἑκάτερα ἐτύγχανεν αὐτ τός· αἴτιος ἦν ἄρα ὁ Θεὸς τῶν ἀνθρωπίνων καλῶν τε καὶ κακῶν· εἰ δὲ ἐποίησε τοὺς ἀνθρώπους δυνα τῶς ἔχειν πρὸς ἑκάτερα, ἑκατέρων αίτιοι υπάρχουσιν αὐτοί. μβ'. Τὸ ἀγαθὸν λέγεται διχῶς· τὸ μὲν ἐν τῷ ὄνει Θεῷ, τὸ δὲ ἐν γενητοῖς. Καὶ τὸ μὲν ἐν τῷ ὄντι θεῷ, διχῶς νοεῖται πάλιν· τὸ μὲν φύσει, τὸ δὲ ποιήσει· φύσ σει μὲν, τὸ παριστῶν τὸ ἔκκριτον τῆς οὐσίας· ποιήσει δὲ τὸ ἐν δημιουργίᾳ καὶ προνοίᾳ τῶν ὄντων θεωρού xal μενον. Τὸ δὲ ἐν γενητοῖς ἀγαθὸν, τὸ μὲν φύσει, τὸ δὲ θέσει, τὸ δὲ χρησίμου ἕνεκεν φύσει μὲν ὡς τὰ δη μιουργήματα αὐτά· ταυτὸ γὰρ ἐστι τὸ ἐν δημιουργία θεωρούμενον, τῷ ἐν φύσει τῶν γενητῶν· χρήσει δὲ, οἷον πλοῦτος, ἀρχὴ, πενία. Διό και ποτε κακὰ γίνο καὶ τὰ τοιαῦτα, ποτὲ δὲ οὗ προθέσει δε, οἷον ἡ εὐσε βεια καὶ ἡ δικαιοσύνη, καὶ ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν ἡ ἀρετή χρησίμου δὲ ἕνεκεν, οἷον ὁ ὄφις καθό βλαπτικός, πυρετός, λιμός, ἡ ὑπὲρ ἁμαρτιῶν τιμωρία, καὶ τὰ τοιαῦτα, έτε εὐσεβείας παιδευτικά. Καὶ τὰ κακὰ δια χῶς, τὸ μὲν κυρίως, τὸ δὲ μετὰ προσηγορίας κυρίως μὲν, οἷον ἡ ἀσέβεια καὶ ἡ ἁμαρτία· μετὰ δὲ προσ ηγορίας, οἷον όφις, λιμός, πυρετός, ἡ ὑπὲρ ἁμαρτιῶν τιμωρία, σεισμὸς, καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια· άτινα τῷ μὲν ἀληθεῖ ἐστιν ἀγαθὰ, ὡς πρὸς εὐσέβειαν παι δεύοντα τοὺς πάσχοντας, πρὸς ἡμᾶς δὲ λελόγιστες κακά· ὡς δήπου και η φλεβοτομία καὶ τὸ φαρμα κεύειν, κακὰ μὲν τοῖς πάσχουσι λελόγισται, ἀγαθὰ δὲ τῷ ἀληθεῖ· τῶν γὰρ δὴ ἀγαθῶν, τὰ μὲν δι᾿ ἑαυτὰ, τὰ δὲ διὰ τὰ δι' αὐτῶν. 45. Quæ cum ita sint, Manichæi bonum quidem quod eximiam divinæ substantiae partem exhibet, contemnunt, dum id par malo esse asseverant, indigensque et infirmum confingunt: bonum vero quod in creatione et providentia conspicitur a bono Deo alienant malefcii nomine benefcium appellantes, Nostram vero naturam et vitæ usum mali principii effectum esse contendunt: quæque ad virtutem ducunt vel meliores nos faciunt, tanquam malitiæ efluvium traducunt: virtutem in summa ac vitium stuporem naturæ, non voluntatis factum esse definiunt. Jam vero si qui ita dogmatizant, se veritatis contubernales esse jactant, sint sane etiam Manichæi veritatis alumni. Quod si omne contra est, intelligat quisque consequentiam. 44. Si bonum substantia sit, bonus vir prorsus erit contingens. Si item malum sit substantia, malus vir æque erit contingens. Quod si bonus vir substantia sit, bonum erit contingens pariterque si malus vir sit substantia, ΜΑΝΙΧΑΙΩΝ ΒΛΑΣΦΗΜΙΑΙ. μγ. Τούτων οὕτως ἐχόντων, οἱ Μανιχαίοι τὰ μὲν παριστῶν τὸ ἔκκριτον τῆς θείας ουσίας ἀγαθὸν ἀτι μάζουσιν, ἴσον τῇ κακίᾳ αὐτὸ ἀποδεικνύντες, ἐνδεὶς καὶ ἀσθενὲς κατασκευάζοντες· τὸ δὲ ἐν δη μιουργία καὶ προνοία θεωρούμενον ἀγαθὸν τῶν ὄν των, τοῦ ἀγαθοῦ Θεοῦ ἀποστερούσιν, οἷα κακίαν φά σκοντες τὸ εὐεργέτημα. Τὴν δ᾽ ἡμετέραν φύσιν τε καὶ χρείαν εἶναι τῆς πονηρᾶς ἀρχῆς διισχυρίζονται τὰ δὲ πρὸς ἀρετὴν ἄγοντα ή βελτίους ἡμᾶς ποιοῦν τα, διαβάλλουσιν ὡς κακίας ἀπόρροιαν· τὴν δὲ ἀρε τὴν αὐτὴν καὶ κακίαν, φύσεως κωφότητα, ἀλλ᾽ οὐ θελήσεως καρποὺς ἀποφαίνονται. Αλλ' εἰ μὲν ταῦτα δογματίζοντες, μετὰ τῆς ἀληθείας συζήν σπουδάζου σιν, ἔστωσαν καὶ οἱ Μανιχαίοι τρόφιμοι τῆς ἀλη θείας· εἰ δὲ τούναντίον, νοείσθω ἑκάστῳ τὸ συναγό μενον. μδ. Εἰ τὸ ἀγαθὸν οὐαία, ὁ ἀγαθὸς ἔσται πάντως συμβεβηκός· καὶ εἰ τὸ κακὸν οὐσία, ὁ κακὸς ἔσται συμβεβηκός. Εἰ δὲ ὁ ἀγαθὸς οὐσία, τὸ ἀγαθὸν ἔσται συμβεβηκός· καὶ εἰ ὁ κακὸς οὐσία, τὸ κακὸν ἔσται συμβεβηκός· καὶ περὶ καλοῦ καὶ κακοῦ ὁ αὐτὸς λόγος.

DISPUTATIO CUM PHOTINO MANICHÆO. Συμβεβηκός δὲ νῦν λέγω, οὐ τὸ φυσικῶς συμβαίνον malum erit contingens. Εt de bono ac malo idem ἐξ ἀνάγκης ταῖς οὐσίαις, ἀλλὰ τὸ αὐθαίρετον συμ βαῖνον ἐν ταῖς τῶν λογικῶν κτισμάτων πράξεσιν. με. Εἰ χρὴ τῆς ἀληθείας ἀκριβεστάτην γνῶσιν ἔχειν τὴν ἀρχὴν, ἡ δὲ τοῦ Μάνεντος δυσσέβεια ἄγνοιαν τοῦ πόθεν τὰ κακὰ φέρουσα πρὸς ἀσέβειαν ἔχει τὴν κρηπίδα· πῶς οὕτως τῆς ἀγνοίας καὶ ἀσε βείας ερασταί, οἱ τὴν τοῦ Μάνοντας ἀσπαζόμενοι κακοδοξίαν; ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΑΙ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΜΑΝΙΧΑΙΟΥΣ. Πάν ἐκ τινος ὑποκειμένου γινόμενον, ἡ φύσει, ἢ τέχνῃ, ἢ προαιρέσει γίγνεται· φύσει μεν, οἷον ἐξ ἀνθρώπου άνθρωπος, καὶ ἐκ σίτου σίτος· τέχνῃ δὲ, οἷον ἐκ τῆς ὑφαντικῆς ἱμάτια, καὶ τῆς οἰκονομικῆς οἰκίας προαιρέσει δὲ, οἷον ἐκ τῶν προτέρων τὸ σύμπαν, ᾿Αλλὰ καὶ ἐκ φύσεως ἑκάστης οὐ πολλαὶ καὶ διάφοροι καὶ ἐναντίαι φύσεις γίγνονται· οἷον οὐ γίγνεται ἐπ τῆς τοῦ ἀνθρώπου φύσεως βοῦς καὶ χαλκός, ὕδωρ, πῦρ τε καὶ κάρυα. Ὡσαύτως δὲ καὶ ἐκ τεχνῶν ἑκά στων οὐ διάφοροι καὶ ἐναντίαι ύλαι, ἄλλης ούσης τῆς τέχνης παρὰ τὴν ἐξ αὐτῆς μετασχηματιζομένην ύλην οἷον οὐ γίγνεται ἐκ τῆς ὑφαντικῆς τέχνης ἔριον· ἀλλὰ τὰ ὄντα ἔρια μετασκευάζει, ἄλλης οὔσης αὐτῆς παρὰ τὰ ἔρια. Ὅτι δὲ κακ προαιρέσεως οὐ μόνον οὐκ ἐναν τίαι φύσεις, ἀλλ' οὐδ' όλως γίγνονται φύσεις, παντὶ δῆλον. dicendum est. Contingens autem nunc dico non quod contingenter accidit necessitate substantiæ, sed quod sponte contingit in rationalium creaturarum actibus. 45. Si principium oportet accuratissimam habere veritatis notitiam, Manetis autem impietas cuin ignorans ende sint mala, irreligiositate nitatur, cur adeo sunt ignorantiæ atque irreligiositatis amantes, qui Manetis pravæ sectæ adhærent? α «. Τούτων δ' οὕτως ἐχόντων τὰ ἐξ ὕλης Δρα για α γνόμενα, φύσει γίγνεται, ή τέχνη, ἢ προαιρέσει· ἀλλ᾽ εἰ μὲν φύσει, πῶς μιᾶς οὔσης, πολλαὶ καὶ διάφορος καὶ ἐναντίαι φύσεις γίγνονται ἐξ αὐτῆς; Εἰ δὲ τέχνῃ, πρῶτον μὲν τὶς ὁ τεχνίτης; Οὐδεὶς γὰρ τεχνίτης ἐστὶ καὶ ὕλη κατά ταυτό. Επειτα δὲ πῶς κατὰ τὴν τεχνικὴν ἀκολουθίαν ἐκ μιας ύλης πολλαὶ καὶ διάφοροι καὶ ἐναντίας γεγόνασι φύσεις; Εἰ δὲ μήτε φύσει, μήτε προαιρέσει, μήτε τέχνη γίγνεται τὰ ἐξ ὕλης γιγνόμενα, εἰπὶ πῶς γίνεται τὰ ἐξ ὕλης γινόμενα; β. Εἰ πᾶν ἐκ τινος υποκειμένου γινόμενον, φύσει, ἢ τέχνη, ή προαιρέσει γίνεται, αἱ δὲ τῶν ὄντων διαφοραὶ καὶ ἐναντίαι φύσεις ούτε φύσει, ούτε τέχνη, ούτε προαιρέσει γεγένηνται· πῶς ἔκ τινος ὑποκειμένου, αἱ τῶν ὄντων γεγένηνται φύσεις; Εἰ δ' οὐκ ἔκ τινος ὑποκειμένου αἱ τῶν ὄντων φύσεις γεγένηνται, εἰπὲ πόθεν αἱ τῶν ὄντων γεγένηνται φύσεις; γ. Εἰ ἐν τόπῳ τῆς οὐσίας ὁ Θεὸς, πῶς οὐ περι γραπτὸς τὴν οὐσίαν ὁ Θεός; Εἰ δὲ περιγραπτής τὴν οὐσίαν ὁ Θεὸς, πῶς πανγνώστης τῆς οὐσίας ὁ Θεός; πῶς Θεὸς τὴν οὐσίαν ὁ Θεός; δ. Εἰ ἐν τῷ τί ἐστι περιγραπτὸς ὁ Θεός, ἐν δὲ τῷ ποσῷ ἐστιν ἀπερίγραπτος, πως ταυτόν ἐστι τὸ ποσὸν τοῦ Θεοῦ καὶ τὸ τί αὐτό; Εἰ δ᾽ οὐ τοῦτο, πῶς ἂν λέPROPOSITIONES CHRISTIANÆ ADVERSUS MANICHEOS. Quidquid ex aliquo subjecto fit, aut natura aut arte ßit aut arte aut electione. Natura quidem, ut er homine homo, ex frumento frumentum. Arte, ut ex textrina vestimentum, et ex architectura domus. Electione veluti ex prioribus universum. Verumtamen ex unaquaque natura non multae neque diversæ ant contrariæ naturæ fiunt; veluti non μt ex hominis natura bos, ses, aqua, ignis atque nuces. Similiter et ex singulis artibus haud funt diversas et contrarias malerim, cum sit ars diversa a materia quæ per ipsam transfiguratur. Exempli gratia, noa ât ex textrina vellus, sed ars exsistentia vellera elaborat, cum ipsa tamen diversa sit a velloribus. Quod autem etiam ex re voluntaria, non solum haud contraris naturae Hant, sed omnino nullæ, nemo non videt. 1. His ita constitutis, quæ ex materia funt, vel arte vel voluntate. Jam si natura, quomodo cum sit una, multa ac diverse coa trariæque natura ex ipsa fum? Sin arte, prio mo quidem quisnam opifex? Nemo enim simul est opifex et materia. Deinde quomodo secundum technicam rationem ex una materia multæ ac diversæ et contrariæ faciæ sunt naturæ? Sin denique voluntate, quomodo ex voluntato Bent nature? Quod si neque natura neque voluntato neque arte funt quæ materia constant, dic quemodo fant quæ materia constant? 2. Si quidquid ex aliquo subjecto fit, aut natura, aut arte, aut voluntate fit; rerum sutem differentiæ contrariæque naturæ, neque natura, neque arte, neque voluntate suat facts, quomodo ex aliquo subjecto, rerum natura factæ fuerunt? Quod si minime ex aliquo subjecto, rerum natura facts fuerunt, dic undenam sint factae nature? 3. Si loco substantiæ est Deus, quidni sit circumscripla substantia Dei? Et si circumscripta est substantia Dei, quomodo cognoscit universam substantiam Deus? quomodo Deus, substantia Deus est? 4. Si in essentia Deus est circumscriptus, in qualitate autem incircumscriptus, quomodo unum idemque sunt qualitas et essentia Dei? Quod si

non sunt idem, quomodo dicemus nomina γο: το ὅτι ονόματα περὶ τοῦ Θεοῦ καὶ λόγο: διάφοροι τὸ ἓν σημαίνουσι διὰ τὸ ἓν καὶ ἀποίκιλτον τῆς οὐσίας; diversasque locutiones unum denotare, propter substantiæ unitatem varietate omni carentis? 5. Quod si nihil duo principia discriminat, sel invicem adjacent, ut umbrae lux, aut veluti sol omni quidem corpori adjacens, non tamen inhærens aut commistus aut infusus; primo quidem quomodo melius principium non erit causa quod sit aliud deterius, veluti quædam lux umbræ? Deinde quomodo quod est deterius non fructur meliore, prorsus ut corpora fruuntur sole? 6. Si trinitas Patris, Filii, et sancti Spiritus nominibus et numero dicitur trinitas, natura tamen est nonas, et monadem efficit natura, trinitatem vero modus exsistentiæ, quidni cogit naturam modus? Et si cogit modus naturamı, quo pacto Deus sit is qui cogitur? Si vero minime cogit, qui dit ut trinitatem Dominum modus eiecerit? 7. Si modus, unde est trias, ex materia est; creata autem consequenter ad primam causain referuntur, ut vos dicitis, quidni sit causa trinitatis materia? Quod si non est ex materia modus, quo exsistit trinitas, die undenam sit modus quo trinitas exstitit? 8. Si omnimode impeccabilis est Deus, non omnimode autem impeccabilis anima, quomodo idem est anima ac Deus? Quod si nihil essentia propria est impeccabile in rerum natura, quomodo quæ impeccabilis essentia propria est anima, facta est peccabilis in rerum naturam? 9. Si scientia et fide sua salvantur Manichæi, eur opus est illis olei obsignatione? Et si possunt salvari ii qui cum fide et scientia utuntur olei obsignatione, quomodo eos sit impossibile salvari qui cum file et scientia accedunt ad aqua baptistium? 10. Si ratione substantiæ cunctæ divinæ animæ pariter bonæ sunt, ratio autem ipsarum substantiæ neque detractionem patitur neque incrementum: primo quidem quomodo loui fiunt per virtutem Manichæi? Deinde quomodo si aliqua ratione ex bona fit mala anima, amittit quam antea habeat substantiam? Nam bonum itemque malum substantia est, ut isti credunt. 11. Si ex naturali corporis mortalitate transferunt divina Scripturae mortalitatis appellationem, in animas immortales, quæ præter naturam in peccatis sunt mortuæ, quomodo ex mortuorum naturali resurrectione, non transferunt resurrectionis denominationem in immortales animas? Nam potior est didascalicis metaphoris rerum veritas, unde ipsa metaphora sumitur. Et si nunquam Jesus ex patura non exstantibus capit metaphoram, quomodo ex ea quæ nunquam fuit, ut vos dicitis, ε'. Εἰ δὲ διορίζει μεταξὺ τῶν δύο ἀρχῶν οὐδὲν, παράκεινται δ' ἀλλήλαις ὡς σκιᾷ φῶς, ἢ ὡς ἡλίου παντὶ μὲν σώματι παρακειμένου, μὴ ἐγκειμένου δὲ ἢ μεμιγμένου, ἢ κεραννυμένου, πρῶτον μὲν πῶς οὐκ ἔσται ἡ κρείττων ἀρχὴ, αἰτία τοῦ εἶναι τὴν χείρονα ὥς τι φῶς τῆς σκιᾶς; Δεύτερον δὲ πῶς οὐκ ἀπολαύσει ἡ χείρων τῆς κρείττονος ὡς τοῦ ἡλίου τὰ σώματα; ς'. Εἰ ἡ τριὰς Πατρὸς, Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος ἐν ὀνόμασιν καὶ ἀριθμοῖς τριὰς λέγεται, ἐν δὲ φύσει μονάς, καὶ τὴν μὲν μονάδα ἡ φύσις περιεποίησεν, τὴν δὲ τριάδα ἡ χρεία, πῶς οὐκ ἠνάγκαζε τὴν φύσιν ἡ χρεία; Καὶ εἰ μὲν ἠνάγκαζεν ἡ χρεία τήν φύσιν, τῶς Θεὸς ὁ ἀναγκαζόμενος; Εἰ δ' οὐκ ἠνάγκαζε, πως τὴν τριάδα τῶν ὀνομάτων ἡ χρεία περιεποίησεν; ζ'. Εἰ ἡ χρεία, ἐξ ἧς ἡ τριάς, ἐξ ὕλης, τὰ δέ γι γνόμενα κατὰ παρακολούθησιν εἰς τὸ πρῶτον αἴτιον ἀναφέρεται καθ' ὑμᾶς, πῶς οὐκ ἔσται αἰτία τῆς τριάδος ἡ ὕλη; Εἰ δ' οὐκ ἐξ ὕλης ή χρεία, δι' ήν ἡ τριὰς, εἰπὲ πόθεν ἡ χρεία δι᾿ ἣν ἡ τριάς; η'. Εἰ παντί τρόπῳ ἀναμάρτητος ὁ Θεός, οὐ παντὶ δὲ λόγῳ ἀναμάρτητος ή ψυχή, πῶς ἡ αὐτή ἐστιν ἡ ψυχὴ τῷ Θεῷ; Καὶ εἰ οὐδὲν ἀναμάρτητον τὴν οὐσίαν γίνεται παρὰ φύσιν, πῶς ἡ ἀναμάρτητος τὴν οὐσίαν ψυχὴ γέγονεν ἐναμάρτητος παρὰ φύσιν; 0'. Εἰ γνώσει καὶ πίστει διασώζονται οἱ Μακχαῖοι, τί χρήζουσι τῆς διὰ τοῦ ἐλαίου σφραγῖδος; Καὶ εἰ δυνατὸν σωθῆναι τοὺς μετά γνώσεως καὶ πίστεως χρήζοντας τῆς διὰ ἐλαίου σφραγίδος, πῶς ἀδύνατον σωθῆναι τοὺς ἐν πίστει καὶ γνώσει προσιόντας τῷ διὰ τοῦ ὕδατος βαπτίσματι; ι. Εἰ τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας πᾶσαι θεῖαι ψυχαί ὁμοίως εἰσὶν ἀγαθαὶ, ὁ δὲ τῆς οὐσίας αὐτῶν λόγος οὔτ᾽ ἀφαίρεσιν οὔτε προσθήκην ὑπομένει, πρῶτον μὲν πῶς ἀγαθοὶ γίγνονται διὰ τῆς ἀρετῆς οἱ Μάνιχαῖοι; ἔπειτα δὲ πως εἴ τινι λόγῳ ἐξ ἀγαθῆς γίνεται κακὴ ἡ ψυχή, οὐκ ἀπόλλυσιν ἦν ἔσχε πρώην οὐσίαν; Ουσία γὰρ τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ κακὸν κατ' αὐτούς. ια΄. Εἰ ἐκ τῆς κατὰ φύσιν σωματικής νεκρώσεως μεταφέρουσιν αἱ θεῖαι Γραφαὶ τὴν τῆς νεκρώσεως προσηγορίαν, ἐπὶ τῶν ἀθανάτων ψυχῶν τῶν παρὰ φύσιν ἐν πταίσμασι νενεκρωμένων, πῶς οὐκ ἐκ τῆς κατὰ φύσιν νεκρῶν ἀναστάσεως μεταφέρουσι τὸ τῆς ἀναστάσεως ὄνομα ἐπὶ τῶν ἀθανάτων ψυχῶν; Προἡγεῖται γὰρ ταῖς διδασκαλικαῖς μεταφοραῖς ἡ τῶν πραγμάτων ἀλήθεια, ἐξ ὧν καὶ ἡ μεταφορὰ ἐκλαμβάνεται. Καὶ εἰ οὐδέν ποτε ὁ Ἰησοῦς ἐκ τῶν πάντη κατὰ φύσιν μὴ γιγνομένων ποιεῖται τὴν μεταφοράν, πῶς ἐκ τῆς πάντως μὴ γινομένης νεκρῶν ἀναστά

DISPUTATIO CUM PHOTINO MANICHEO. σεως καθ' ὑμᾶς μετέφερεν ἐπὶ ψυχῶν τὴν τῆς ἀνα- mortuorum resurrectione, transtulit ad animas στάσεως προσηγορίαν; resurrectionis metaphoram? εβ'. Εἰ ἀληθεύων ὁ Ἰησοῦς ἑαυτὸν ὠνόμασεν Υἱόν τοῦ Θεοῦ, πῶς οὐκ ἀληθεύων ἑαυτὸν ἐκάλεσεν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου; Καὶ εἰ οὐκ ἀληθεύων ἑαυτὸν ἐκάλεσεν Υἱὸν ἀνθρώπου, πῶς ἀληθεύων ὠνόμασεν Υιόν τοῦ Θεοῦ ἑαυτόν; Εἰ δ᾽ ἀληθεύων ἑκάτερον ἑαυτὸν ἔλεγεν, πῶς οὐκ ἔστιν αὐτὸς ἑκάτερον; εγ'. Εἰ καλῶς ὁ Ἰησοῦς μετιὼν ἔν τισι τὴν Ἰουδαϊκὴν συνήθειαν ἐδίδασκε τοὺς ἀνθρώπους, πῶς οὐκ ἀγαθὸς ὁ τούτου Πατήρ, δς τὴν τῶν παλαιῶν μετερ χόμενος συνήθειαν, ἐπαιδαγώγησεν τους Εβραίους πρὸς εὐσέβειαν; Καὶ εἰ ὑπεξῃρημένης τῆς τῶν δε χομένων νηπιότητος λίαν ἀγαθὰ τὰ ὑπόλοιπα τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης, πῶς οὐ τοῦ ἀγαθοῦ Θεοῦ ἐστιν ἡ Παλαιά Διαθήκη; ιδ. Εἰ οὐ σφάλλονται οι Μανιχαίοι λέγοντας ότι δεν τὴν θείαν οὐσίαν ἤτοι τὴν ἐκ τῆς θείας ουσίας μα χὴν παραδοθῆναι τῇ αἰωνίῳ κολάσει ὑπὲρ τῶν κατ' ἀνάγκην ἁμαρτημάτων, πῶς σφάλλονται οἱ τῆς ἀλη θείας παῖδες φάσκοντες ότι χρὴ τοὺς κατὰ ποίησιν μὲν ὑπὸ Θεοῦ γεγενημένους, αυθαιρέτους δὲ ἁμαρ τήσαντας κολάζεσθαι; Καὶ εἰ δίκαιον λέγειν ὅτι ἔστι τέλος τῆς τῶν κακῶν κολάσεως, πῶς ἄδικον εἰπεῖν εἶναι τέλος τῆς ψυχῶν τε καὶ σωμάτων κολάσεως; ιε'. Εἰ κακὴ ἡ γένεσις, πῶς οὐκ ἀγαθὴ ἡ φθορά; Καὶ εἰ πονηρὰ ἡ αὔξησις, πῶς οὐ καλὴ ἡ μείωσις; Καὶ εἰ κακὴ ἡ φθορά, πῶς οὐ καλὴ ἡ γένεσις; Καὶ εἰ πονηρὰ ἡ μείωσις, πῶς οὐκ ἀγαθὴ ἡ αὔξησις; Καὶ εἰ ἐνδέχεται κακὸν εἶναι τι γίνεσθαι καὶ φθείρεσθαι, αὐξάνεσθαί τε καὶ μειοῦσθαι ἐναντία εἶναι ἀλλήλοις τὴν οὐσίαν, εἰπὲ διὰ τί οὐκ ἐνδέχεται τό τε καλὸν καὶ τὸ κακὸν κατά τι εἶναι ἐπαινετά; 12. Si veraciter Jesus Dei Filium se nominavit, quidni item veraciter se Filium hominis nuncupaverit? Et si non veraciter Filium se bo minis dixit, quomodo veraciter se dixerit Dei Filium? Quod si alterutrum se dixit veraciter. car non utrumque idem sit? 13. Si præclare Jesus in nonnullis sequens Judaicam consuetudinem homines docuit, quidni bonus fuerit hujus Pater, qui priscorum obsecundans consuetudini, Hebræos ad religionem instituit? Et si excepta auditorum puerilitate, bona valde erant reliqua Veteris Testamenti cur non sit a bono Deo Vetus Testamentum? 14. Si non errant Manichæi dum aiunt, opor tere divinam substantiam, seu animam ex divina substantia constantem, tradi æterno supplicio propter peccata necessario commissa, quomodo errant veritatis filii, dum aflirmant oportere homines a Deo quidem factos, sed voluntarios peccatores, puniri? Et si juste dicitur fincin esse supplicii peccantium, quomodo injuste dicetur finein esse animarum et corporum supplicii? 15. Si mala est generatio, quomodo non sit boua corruptio? Et si malum est incrementum, quidni sit præclara diminutio? Et si mala est corruptio, quidni bona sit generatio? Et si mala est diminutio, quidui sit bonum incrementum? Et si admittimus malum esse aliquod, corrumpi, contraria crescere, minui, esse invicem quoad substantiam, dic cur non sit admittendum bonum et malum secundum quid esse laudabilia? ις'. Εἰ δυσὶ δεσμοῖς συνδέδεται οὖσα ἐν σώματι ἡ θεία ψυχή, ἑνὶ μὲν τῷ ἀσωμάτῳ κακῷ συμφυεῖ τοῖς σώμασιν, ἑνὶ δὲ τῷ σώματι αὐτῷ, ἀνεκτότερον δὲ ἑνὶ συνδεδέσθαι δεσμῷ ἡ δυσὶν, ὡς μαρτυρεῖ τῷ λεγομένα τὰ πράγματα· πῶς οὐ καλῶς ποιοῦσιν οἱ φονεύοντες άλογά τε ζῶα, καὶ ἀνθρώπους κατακόπτοντες ὡς τὰ φυτά; ᾿Απολύουσι γὰρ τὴν ψυχὴν ἑνὸς δεσμοῦ καὶ καταπονήσεως. Καὶ εἰ συνδέδεται τῇ ὕλῃ ἡ ψυχή, πρῶτον μὲν πῶς δεσμὸς τῇ ὕλῃ παραγενομένη τού ναντίον περιβέβληται δεσμῷ; ἔπειτα δὲ πῶς ἁπλῆ, οὖσα τὴν οὐσίαν, κατ' ανάγκην συνδέδεται σώματι; Πᾶν γὰρ τὴν οὐσίαν ὑπάρχον ἁπλοῦν, τοῦ κατ' ἐνάγκην ἐλεύθερον δεσμοῦ. Περὶ τούτων τὴν παρ' ὑμῶν ἀπόκρισιν ἀναμένω. Περὶ τοῦ ὄντως ἀγαθοῦ. Τὸ ἀγαθὸν ἐπὶ Θεοῦ οὐσία τυγχάνει, ἐπὶ δὲ τῶν γενητῶν ἐνέργειά τίς ἐστι περὶ τὸ ἐκτὸς γινομένη, καὶ συμβεβηκός ὑπάρχει διὰ πράξεων ή θεωρίας κατορθούμενον. Καὶ διὰ πράξεως μὲν κατορθοῦσιν άνθρωποι σαρκὶ συζῶντες τὸ ἀγαθόν· αἱ δὲ νοε ρα: δυνάμεις, διὰ θεωρίας και προσευχῆς. Ἐπεὶ οὖν συμβεβηκός ἐστιν τὸ ἀγαθὸν ἐπὶ τῶν γενητῶν, πάντως ἐπὶ τούτων καὶ προτερεύει τὸ εἶ 16. Si duobus vinculis colligatur dum est in corpore divina anima, uno quidem incorporeo malo connaturali corporibus, altern autem corpore ipso; cum pore ipso; cum sit tolerabilius uno vinculo quam duobus alligari, ut facta dicis attestantur, quiðni egregie faciunt qui occidunt irrationalia animantia, et qui homines cædunt instar arborum? Solvunt enim animam uno viuculo et afflictione. Et si alligatur materiæ anima, primum quidem quomodo cum sit ipsa materia vinculum, eadein contra vinculo alligatur? Deinde cum sit substantia simplex, cur coacte vinculo alligatur? Quidquid enim suapte natura simplex est, omni necessario vinculo liberum est. Ad hæc responsum vestrum exspecto. De bono. Bonum in Deo substantia est, in creaturis operatio quædam exterior, et est contingens rectitudo actuum vel cogitationis. Et actu quidem recte agunt homines dum in carne viventes bonum exercent· at intellectuales virtutes per contemplationem et orationem. Quoniam igitur contingens est in rebus creatis bonum, omnino in his præcedit esse bnum. Oportet enim bonum veluti esse loco propositi,

ut sic contingens in ipso cernatur, sive id sejun- ναι τὸ ἀγαθόν· δεῖ γὰρ τὸ εἶναι τὸ ἀγαθόν, ἤτοι το otum sit sive secus. Sed tamen quod attinet ad increatum Deum, quoniam semper est Deus, bonus quoque semper est. Non enim aliud est in eo essentia, aliud bonitas; sed ipsa essentia habet bonitatem. Ergo ex dictis manifestum est, malum non esse Deo oppositum qui substantialiter bonus est; nam substantiæ nihil prorsus opponitur. Sed contingenti bono, quod in creatis cernitur, opponitur malum. Nam quod malo actu ft, opponitur ei quod bono actu fit. De operatione. Omnis operatio in eo ipso quod fit habet essentiam, namque ante operantis motum sive actum operatio non subsistit, neque post actum manet; tantum rem peractam sæpenumero ad actus memoriam relinquit. Actus ergo est operatio. Omnis autem actus alicujus substantiæ est actus, neque absque substantia est. De malo. ο προκείμενον, ἵνα οὕτως τὸ συμβεβηκὸς ἐν αὐτῷ θεω ρηθείη, είτε χωριστὸν εἴτε ἀχώριστον είη. Επί & τοῦ ἀγενήτου Θεοῦ ἀεὶ ὧν ὁ Θεὸς, ἀεὶ καὶ ἔστιν ἀγα θός. Οὐ γὰρ ἕτερον ἔχει τὸ εἶναι, καὶ ἕτερόν τι τὴν ἀγαθότητα· ἀλλ' αὐτὰ τὸ εἶναι ἔχει τὴν ἀγαθότητα. Διὰ τῶν εἰρημένων οὖν πᾶσι προφανὲς ὅτι τὸ πονη ρὸν οὐκ ἔστιν ἐναντίον τῷ Θεῷ, ουσίᾳ ὄντι ἀγαθῷ· τῇ γὰρ οὐσίᾳ οὐδὲν ὅλως ἀντίκειται· τῷ δὲ κατὰ συμβεβηκὸς ἀγαθῷ τῷ ἐν τοῖς γενητοῖς θεωρουμέν νῳ, ἀντίκειται τὸ πονηρόν· διὰ γὰρ φαύλης πράξεως γινόμενον, ἀντίκειται τῷ διὰ πράξεως ἀγαθῆς γινο μένη. Περὶ ἐνεργείας. Πάσα ενέργεια τῷ γίνεσθαι ἔχει τὸ εἶναι, οὔτε πρὸ τῆς τοῦ ἐνεργοῦντος κινήσεως ήτοι πράξεως οὖσα, ούτε μετὰ τὴν κίνησιν διαμένουσα· μόνον δι τὸ ἀποτελεσθὲν πολλάκις πρὸς μνήμην της πράξεως καταλιμπάνει. Η οὖν πρᾶξις ἐστιν ἡ ἐνέργεια· πᾶσα δὲ πράξις, τινὸς οὐσίας ἐστὶ πράξις, καὶ ἄνευ οὐσίας οὐκ ἔστι. Περὶ κακοῦ. Τὸ κακὸν διττὴν ἔχει τὴν σημασίαν· δηλοῖ γὰρ ποτὲ μὲν τὴν κάκωσιν, ποτὲ δὲ τὴν ἁμαρτίαν. Καὶ κυρίως μὲν κακὸν ἡ ἁμαρτία· καταχρηστικώς ή κάκωσις κακὸν ὀνομάζεται. Η γὰρ κάκωσις οὐ πάνω τως κακή, πολλάκις δὲ καὶ σωτηρίας πρόξενος γίνε ται, ή φυσικής τινος νόσου ἐπιγιγνομένης, ἢ καὶ έξωθεν συμπτώματός τινος κακωτικῶς ἡμῖν ἐπισ συμβάντος. Εἰ δὲ ταῦτα κακὰ κυρίως υπάρχει, καὶ οὐ μᾶλλον παιδευτικὰ ἐκ Θεοῦ προνοίας προς σωφρο νισμὸν ἀνθρώπων ἐξευρημένα, οὐκ ἂν αίτιά τινος ἀγαθοῦ ἐγίνετο. Νῦν δὲ πολλάκις καὶ ἡ αὐτῶν ἐλπὶς ἄγχει, καὶ τοὺς αὐτοὺς εὐολίσθους πρὸς ἁμαρτίαν, καὶ Θεὸν δεδοικέναι ποιεῖ, καὶ ἀμύνει τὴν ἐκ τούτων ἐπήρειαν· ἱκετεύειν ἡμᾶς διανίστησι τὸν Θεόν, εἴτε θηρίον, ἢ ἑρπετόν, ἢ πόλεμος, ή λιμός, ἢ ἀσθένεια τις εἴη τὸ ἐλπιζόμενον, ἢ συκοφαντία, καὶ ἐπιβουλή ἐκ φαύλης προαιρέσεως ἀνθρώπων μηχανωμένη, Στις κυρίως μεν κάκωσις ἐστι, τῷ ποιήσαντι άμαρτία τυγχάνουσα· τῷ δὲ πάσχοντι οὐ κυρίως κακόν Malum duplicem habet significatum: nam modo significat malitatem, modo peccatum. Εt principaliter quidem malum est peccatum, abusive autem malitas mali nomine nuncupatur. Nam malitas semper mala non est, imo sape salutis causa est, sive aliquis physicus incidat morbus, sive aliquod ab extra accidens maligne nobis eveniat. Si tamen proprie mala fuerint, et non potius emendatoria a Dei providentia ob corrigendos homines excogitata, nullius boni causa erunt. Ecce autem sæpe vel eorum timor angit, et hominibus ad peccandum proclivibus timorem Dei injicit, et culpæ errorem depellit, nosque ad orandum Deum excitat, sive feram Limeamus, sive serpentem, sive bellum, aut famem, aut aliquam infirmitatem, vel calumniam aut instdias ex hominum prava voluntate, quæ proprie est malum, et facienti imputatur peccatum; patienti autem non proprie est peccatum. Hæc veri mali rationem non habent, imo bominibus in Deo fortibus maximam gloriam comparant, bonaque et où návrws clol xaxà, dìlà xal toiç xatà Oedv dvzterna praemia a Deo promerentur. Ne igitur quisquam erret, malitatem proprie dicens malum. Namn si forte id quod creat malorem, malum esset et non potius emendatorium atque ad justitiam et omnigenam virtutem impellens, nemo jam Alium peccantem verberaret; nemo laudaret magistratum qui Patronem gladio animadvertendum decerneret, aut bestiis judiciali sententia vorandum traderet: nemo medicum laudaret putre ulcus ferro amputantem. quia ægrum cruciat; nemo concederet theriacam ex viperis componi, quoniam Manichæi reptilia mala esse dictitant. Sed ignorant isti imperiti convicia - tores, bonum esse quidquid non inutile ci rei est ob quam Deus illud creavit. Cur non sint valde δρείοις πρόξενα μεγίστης εὐδοξίας γίνεται παρὰ ἀν θρώποις, εὐεργεσίας τε καὶ ἀμοιβὰς αἰωνίους θησαυρίζε: τούτοις ἐπὶ Θεῷ. Μὴ οὖν τις ἀπατάσθω τὰ καὶ κωτικά, κυρίως ὀνομάζων κακά· εἰ γὰρ κακόν ἐστι τὸ κακωτικὸν, καὶ οὐ μᾶλλον παιδευτικὸν, καὶ πρὸς δικαιοσύνην καὶ παντοίαν ἀρετὴν ἐκκαλούμενον, μηδεὶς τυπτέτω τὸν υἱὸν ἁμαρτάνοντα· μηδεὶς ἐπαι νείτω τὸν ἀρχήν τινα πεπιστευμένον, λῃστὴν ξίφει καταδικάζοντα, ή θηρίοις πρὸς βρῶσιν ψήφῳ δικαστικῇ κυροῦντα παραδίδοσθαι· μηδεὶς ἰατρὸν ἐπαι γείτ σιδήρῳ πάθος σεσηπός περιτέμνοντα· κακοί γὰρ τὸν ἰατρευόμενον. Μηδεὶς συγχωρείτω θηριακήν ἐξ ἐχιδνῶν συντεθῆναι, εἴπερ κακά φασιν οἱ Μανιχαῖοι τὰ ἑρπετά. Ἀλλ᾿ ἀγνοοῦσιν οἱ ταῦτα ἀπείρως

DISPUTATIO CUM PHOTINO MANICHEO. διαλοιδορούμενοι, ὅτι καλόν ἐστι πᾶν ὅπερ ἀνελλιπῶς & bona, etiamsi aliqua haud per se talia sint, sed ἔχει πρὸς ὁ δεδημιούργηται παρὰ Θεοῦ· πῶς οὐ καλά naturali tantum contingent infrmitie? λίαν, εἰ καὶ τινα αὐτῶν μὴ οὐσίαν τυγχάνουσιν, ἀλλὰ μόνον ἐκ φυσικῆς ἀσθενείας ἐπισυμβαίνουσιν; Τῶν δὲ φυσικῶν τὰ μὲν ἀνάγκῃ φύσεως ἐπιτελεῖ της· ἀνάγκῃ δὲ φύσεως λέγω ταῦτα τελεῖσθαι, ὅσα αυτομάτως καὶ ἀκόντων ἡμῶν ὑπὸ τῆς φύσεως γιγνεται, ὡς τὸ ἀποθνήσκειν, καὶ αὔξειν μέχρι τῆς ὡρισμένης ηλικίας τὸν ζῶντα· τινὰ δὲ ἀκολουθίᾳ μὲν φύσεως γίνεται· ἐνδέχεται μέντοι καὶ μὴ γενέσθαι, οἷον τὸ παιδοποιεῖν διὰ μίξεως· τοῦτο γὰρ τῶν ἐνδεχομένων ἐστίν· οὐ γὰρ πάντως ἀπακολουθεῖ τῇ μίξει παιδοποιία. Ταῦτα οὖν πάντα ὅσα ἀνάγκῃ φύσεως γίνεται, ἄνευ ἁμαρτίας αποτελείται και ποτε τοῖς ἀνθρώποις τοῖς λόγῳ διοικουμένοις· ὅσα δὲ ἐν δέχεται γίνεσθαι καὶ μὴ γίνεσθαι, ἐπὶ μὲν τῆς ἀλότου φύσεως ανεύθυνα τυγχάνει, οταν δ᾽ ἂν ἔχοι τὴν ἐνέργειαν· οὐ γὰρ ἔχουσι λόγον κατὰ φύσιν δοκιμά Covsa zà xpaxsia. Eni & cŵv ¿v@pánev Wigs 8h λόγῳ ρυθμιζομένων, ἔστιν ἐνίοτε ταῦτα κυρίως κακά, ὅτε δὲ μὴ λόγος ὀρθὸς ἡγεῖται τῆς πράξεως ἐκ βαθυμίας ἡμῶν ἀσθενήσας, ἢ καὶ παντελῶς πηρωθεὶς ταῖς ἠδυπαθείαις· ἁμαρτία γάρ ἐστιν ἡ τῶν κατὰ φύσιν Ενδεχομένων γενέσθαι τε καὶ μὴ γενέσθαι ὑπὸ τῶν λογικῶν ἀλόγων, αίρεσίς τε καὶ χρῆσις. Ἀρετὴ δὲ ἀνθρώπου τὸ δύνασθαί τι πράττειν ὑπό τε τῆς φυσι τῆς κινήσεως ερεθίζεσθαι· εἰ δὲ ἄτοπον εἴη τοῖς δὴ γινόμενον ἢ καὶ παντελῶς γινόμενον, ἀπέχεσθαι τῆς τούτων πράξεως κυβερνήτη λογικῷ κεχρημένον, καὶ καταπατεῖν τῆς ἡδυπαθείας τὸ δέλεαρ. Αλλά Τί γὰρ οὐκ ἀνεπιδέκτους πεποίηκεν ὁ Θεὸς – φασι τοῦ ἁμαρτάνειν ἡμᾶς, ἵνα μὴ ἐχόντες ἁμαρτάνοιμεν; Οἱ δὲ τὰ τοιαῦτα προβαλλόμενοι, εοίκασιν ἀγανακτεῖν ὅτι μὴ λίθους καὶ ξύλα πεποίηκεν αὐτοὺς ὁ Θεός· καὶ μέμφεσθαι τὸν Εὐεργέτην ὅτι λογικοὺς τοὺς ἀν θρώπους εἰργάσατο, καὶ οὐ μᾶλλον ἀκινήτους πρὸς αἵρεσιν ἀγαθοῦ τε καὶ πονηροῦ. Εἰ δέ φασιν· Εδει ἡμᾶς πεποιῆσθαι λογικοὺς καὶ εἰδέναι ἀγαθόν τε καὶ πονηρόν, ἐν δὲ τῇ τοῦ ἀγαθοῦ ἀτρέπτους ίστασθαι πράξει, οὐδὲν ἕτερον εοίκασί μοι ζητεῖν, ἀλλ' ὅτι οὐκ ἔδει ἡμᾶς ἀνθρώπους γεγονέναι, ἀλλὰ τῆς αὐτῆς φύσεως εἶναι τῷ Θεῷ· μόνον γὰρ ὁ Θεὸς ἀδυνάτως ἔχει πρὸς τὸ ποιεῖν τὴν ὄντως κακίαν. Ὅθεν φησὶν ὁ Απόστολος· Επεὶ ἀδύνατον ψεύσασθαι Θεόν. Ἡ γὰρ κακία ασθένειά τίς ἐστιν ἐν γενητοίς θεωρούμένη· παρὰ δὲ τῷ ἀγενήτῳ ποῖον ἔχνος ἔσται τῆς ἀσθενείας; Εἰ δὲ τῆς αὐτῆς ἦμεν φύσεως τῷ θεῷ, οὐκέτι ἦμεν αὐτοὶ δημιουργήματα, όντες θεοί φύσει, ὥσπερ οὖν ἐκεῖνος ἐστι Θεός. Περὶ σκότους. Σκότος οὖν ὁριστέον τι ἀφεγγὲς τοῦ αέρος, στερή σει φωτός, οὐχ ουσίᾳ υφεστηκός· ἡ τόπον ἐξ ἀντιφράξεως σώματα σκιαζόμενον· καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν, τόπον φωτὸς ἐστερημένον. Συλλογισμοὶ ἁγίων Πατέρων. Naturalia autem partim accidunt necessitate naturæ. Necessitate porro naturæ illa accidere dico quæ ipsa per se invitis nobis a natura eliciuntur, ut mori, et crescere usque ad defuitam ætatem animalia. Quodam etiam naturali sequels eveniunt; quorum tamen effectus interdum fallit, veluti liberorum genitura ex copula. Hoc quidem ex contingentibus est; neque enim semper ex copula sequitur liberorum genitura. Quæcunque igitur necessitate naturæ funt, absque peccato funt etiam ab hominibus ratione utentibus. Quæcunque vero vel fieri vel non feri possibile est, in irrationali quidem natura culpa carent, cuicuimodi fuerit operatio: non enim ratiocinii usum habent, quo possint facienda discernere. In hominibus autem alia natura temperatis, sunt hæc interdum proprie mala, cum recta ratio non præest, quis ignavia nostra infrmatur, vel omnino voluptatibus est debilitata. Etenim peccatum est cum ft electio et usus rerum vel actuum, quæ naturaliter fieri et non fieri possunt a rationalibus animantibus. Porro virtus hominis est, ut possit aliquid agere, ad quod naturali motu Incitetur; quod idem si in quibusdam adjunctis male feri, aut omnino semper iniquum credatur, ab eo abstinent, rationis gubernatione rectus, et voluptatum illecebras calcet. Sed dicunt: Cur non incapaces nos peccati fecit Deus, ut nunquam vo luntarii peccaremus? Verum qui hac objiciunt, stomachari videntur, quod eos Deus lapides ant ligua non fecerit, et irasci benefactori, propterea quod rationales bomines creaverit, et non potius ad boni malique electionem inertes. Quod si dicunt: Opore tuit nos fieri rationales, bonique et mali discretionem habere, sed tamen in recte agendo immotes perstare; nihil hi mihi aliud videntur quærere nisi ut nos homines non ſieremus, sed eadem qua Deus natura ditaremur. Solus quippe Deus veri mali faciendi impotens est. Unde ait Apostolus: Impossibile esse mentiri Deum. Nam malitia infirmitas quædam est, quæ in creatis conspicitur: apud vero increa– tumn, quodnam sit infrmitatis vestigium? Quod si nos ejusdem qua Deus naturæ essemus, haud jam hercle creaturæ diceremur, sed dii natura essemus, sicut ille Deus est. De tenebris. Tenebræ definiendæ sunt aeris quædam obscuritas, lucis orbitate, non aliquid substantialiter subsistens: vel locus obstructione corpora obamhrel, aut, ut simplicius dicatur, locus luce carens, Sanctorum Patrum syllogismi. (Exstant in opusculo Didymi Alexandrini contra Manichæos, nostræ Patrologiæ tom. XXXIX. et inter oper S. Gregorii Nysseni.)