LIBER QUARTUS. hac terra lex ´pædagogus quidam fuit eorum qui ad ▲ niam, regnum ipse suscipiet; id est post eruChristum ab ipsa perduci deberent, eruditi ab ea et instituti ut facilius possent post institutionem legis perfectiora quæque instituta Christi suscipere; ita etiam alia terra sanctos quosque suscipiens, veræ et æternæ legis institutionibus cos prius imbuat et informet, quo facilius etiam illis cœli perfectis, et quibus addi jam nihil potest, institutis potiantur; in quo vere erit illud quod æternum dicitur Evangelium, et Testamentum semper novum quod nunquam veterascet. ditionem sanctarum virtutum eos qui eum capere possunt secundum quod sapientia est, ipse instruet, regnans in eis tandiu usquequo eos etiam Patri subjiciat qui sibi subdidit omnia, id est ut cum caDei effecti fuerint, sit eis Deus omnia in ompaces nibus. natura Tunc ergo conseVERSIO HIERONYMI. Et quenter etiam erit Deus omnia in omnicorporea illum summum, bus, ut universa natura et cui addi jam nihil corporen redigatur in eam possit, recipiet statum. substantiam quæ omnibus Hactenus nobis etiam melior est, in divinam scicorporeæ naturæ vel spi- licet, qua nulla est melior. ritalis corporis ratione discussa, arbitrio legentis 9. Hoc itaque modo in consummatione ac restitutione omnium fieri putandum est, ut paulatim proficientes, et ascendentes modo et ordine perveniant primo ad terrain illam, et eruditionem quæ in ea est, in qua ad meliora, et illa quibus jam addi nihil relinquimus, ex utroque quod melius judicaverit potest, instituta præparentur. Post actores enim et procuratores Christus Dominus qui est rex omeligendum Nos vero in his finem libri tertii faciamus. 156 LIBER QUARTUS. Περὶ τοῦ θεοπνεύστου τῆς θείας Γραφῆς, καὶ πως ταύτην ἀναγνωστέον καὶ νοητέον· τίς τε ὁ τῆς ἐν αὐτῇ ἀσαφείας λόγος, καὶ τοῦ κατὰ τὸ ῥητὸν ἔν τισιν ἀδυνάτου ἢ ἀλόγου. Quod Scripturæ divinitus inspiratæ sint. 1. Verum quoniam de tantis et talibus rebus disserentibus non sufficit humanis sensibus et communi intellectui summam rei committere, et, ut ita dixerim, visibiliter de invisibilibus pronuntiare, assumenda nobis sunt ad probationem horum qu dicimus, etiam divinarum Scripturarum testimonia. Quae testimonia ut certam et indubitatam fidem præstent, sive in his quæ dicenda nobis, sive quæ jam dicta sunt, uecessarium prius videtur ostendere quod ipsæ Scripturæ divinæ sint, id est, Dei Spiritu inspiratæ Igitur quam poterimus breviter etiam Ἐπειδὴ περὶ τηλικούτων ἐξετάζοντες πραγμάτων, οὐκ ἀρκούμενοι ταῖς κοιναῖς ἐννοίαις καὶ τῇ ἐναργείς τῶν βλεπομένων, προσπαραλαμβάνομεν εἰς τὴν φαινομένην ἡμῖν ἀπόδειξιν τῶν λεγομένων, μαρτύρια τὰ ἐκ τῶν πεπιστευμένων ἡμῖν εἶναι θείων Γραφών, τῆς τε λεγομένης Παλαιᾶς Διαθήκης, καὶ τῆς καλου- G μένης Καινῆς, λόγῳ τε πειρώμεθα κρατύνειν ἡμῶν τὴν πίστιν· καὶ οὐδέπω περὶ τῶν Γραφῶν ὡς θείων Scriptura divinitus inspirata: quomodo hæc legenda et intelligenda. Quæ obscuritatis in ea ratio. Cur aliqua in ea secundum litteram impossibilia vel a ratione aliena. 1. Quoniam in tantarum rerum disquisitione, vulgaribus sententiis et eorum quæ sub oculos cadunt evidentia non contenti, assumimus tam ex illo quod Velus, quam ex illo quod Novum dicitur, Testamento testimonia Scripturarum quas divinas esse credimus, ad ea quæ dicimus comprobanda, tum fidem nostram ratione confirmare conamur; necdum vero de Scripturis ut divinis disseruimus: age de his quoque pauca summatim et breviter disputemus, proponentes ea quæ nos movent ut pro divinis litteris illa Ipse. Sic miss. Editi, ipsum. › Sanctus Hieronymus epistola 94 ad Avitum ait Origenem post disputationem longissimam qua omnem creaturain corpoream in spiritualia corpora et tenuia dicit esse mutandam, cunctamque substantiam in unum corpus mundissimum et omni splendore purius convertendam, et talem qualem nunc humana mens non potest cogitare, ad extremum intulisse: Et erit Deus omnia in omnibus, ut universa natura corporea redigatur in eain substantiam quæ omnibus melior est; in divinam scilicet, qua nulla est melior. › Ex quibus cum sequi videatur Deo corpus, licet tennissimum, inesse, hæc dissimulavit Ruimus, aut in alium sensum detorsit. Vide 1. Origenian., q. 1. Vide 1. Origenian., quæst. 41, num. 15. Græca hæc desumpta sunt e capite primo Philocalie, et collata cum quinque codd. mss., nempe tribus Regiis 952, 2877, 2274, uno Coisliniano num. 226, et cum altero illustrissimi D. D. F pcaul. Προσπαραλαμβάνομεν. lla quatuor mss. Editio autem Turini, προπαραλαμβάνομεν. Iufra tres mss.. epiμeða xpatúverv. Reliqui cum edit. Tarini, πειράμεθα κρατύνειν. Paulo post, καὶ πρῶτ τόν γε τοῦ ἀπ' αὐτῶν τῶν γραμμάτων. In primo ltegio deest τῶν γραμμάτων, quod sine sensus dispen dio abesse potest. Forte etiam hoc loco pro pwTÓV γε τοῦ ἀπ' αὐτῶν, legendum πρὸ τοῦ γε ἀπ' αὐτῶν. Prius videtur ostendere quod ipsæ Scripturæ divine sint, id est Dei Spiritu inspiratæ. Ita omnes codd. mss. In editis deest prins,» et legitur, videtur ostendere quod ipsæ divinæ Scripturæ sint Dei Spiritu inspiratæ.» Paulo post miss., proferentes de Moyse.... et ex verbis;» editi, proferentes aliqua de Moyse.... et aliqua ex verbis. Mox DISS., iunumeri quoque sint doctores. › Editi, inventi quoque sint doctores. Infra miss., (insinuare atque innotescere potuit.» Editi, ‹insinare ita, atque inolescere potuit. Post paululum iss., innotescere cam quæ sibi visa fuerat. › Editi, innotescere super eam quæ sibi visa fuerat.» Mox. mss., qua etiain exteras nationes.... provocarent, ne conati quidem sunt.» Editi, quæ etiam cæteras nationes provocaret, nec conati quidem sunt.

de hoc assignabimus ex ipsis divinis Scripturis, διειλέχθημεν· φέρε καὶ περὶ τούτων ὀλίγα ὡς ἐν quæ nos competenter moverint proferentes, id est, de Moyse primo legislatore gentis Hebrææ, el ex verbis Jesu Christi auctoris et principis Christianorum religionis et dogmatis. Cum enim permulti legislatores exstiterint apud Græcos et barbaros, innumeri quoque doctores vel philosophi veritatem se pollicentes asserere; nullum meminimus legislatorem affectum quemdam et studium etiam exterarum gentium animis injicere potuisse, ut leges suas vel susciperent libenter, vel etiam omni animi intentione defenderent. Nemo ergo eam quæ sibi visa est veritatem non 157 solum pluribus aliis exteris nationibus, sed ne uni quidem genti ita insinuare atque innotescere potuit, ut ad omnes ejus scientia vel credulitas perveniret. Εt quidem dubitari non potest, quod legislatores optaverint observari ab omnibus, si fieri posset, hominibus leges suas, et magistri omnibus innotescere eam quæ sibi visa fuerat, veritatem. Sed scientes quia id omnino non possent, ut virtus in eis aliqua tanta subsisteret qua etiam exteras nationes ad legum suarum vel assertionum observantiam provocarent, ne conari quidem hoc aut incipere omnino ausi sunt, ne imprudentes eos etiam in hoc inefficax et inexplebile notaret inceptum. At vero in omni orbe terrarum, in omni Græcia, atque universis exteris nationibus innumeri sunt et immensi, qui relictis patriis legibus et his quos putabant deos, ad observantiam Moysis legis et discipulatum se Christi cultumque tradiderunt, et hoc non sine ingenti odio adversum se commoto eorum qui simulacra venerantur, ita ut ab his frequenter et cruciatibus amigantur, nonnunquam etiam agantur in mortem; amplectuntur tamen, et cum omni affectu custodiunt doctrina Christi sermonem. ἐπιτομῇ διαλάβωμεν, τὰ κινοῦντα ἡμᾶς, ὡς περὶ θείων γραμμάτων, εἰς τοῦτο παρατιθέμενοι. Καὶ πρῶτόν γε τοῦ ἀπ' αὐτῶν τῶν γραμμάτων καὶ τῶν ἐν αὐτοῖς δηλουμένων, ῥητοῖς χρήσασθαι, περὶ Μωσέως καὶ Ἰησοῦ Χριστοῦ, τοῦ νομοθέτου των Εβραίων, καὶ τοῦ εἰσηγητοῦ τῶν κατὰ Χριστιανισμὸν σωτηρίων δογμά των, ταῦτα διαληπτέον. Πλείστων γὰρ ὅσων νομοθε τῶν γεγενημένων ἐν Ἕλλησι καὶ βαρβάροις, καὶ διδασκάλων δόγματα καταγγελλόντων επαγγελλόμενα τὴν ἀλήθειαν, οὐδένα ἱστορήσαμεν νομοθέτην ζῆλον ἐμποιῆσαι δεδυνημένον τοῖς λοιποῖς ἔθνεσι περὶ τοῦ παραδέξασθαι τοὺς λόγους αὐτοῦ. Πολλήν τε παρασκευὴν τὴν μετὰ τῆς δοκούσης ἀποδείξεως λογικής εἰσενεγκαμένων τῶν περὶ ἀληθείας φιλοσοφεῖν ἐπαγ γελλομένων οὐδεὶς δεδύνηται τὴν νομισθεῖσαν αὐτῷ ἀλήθειαν, ἔθνεσι διαφόροις ἐμποιῆσαι, ἢ ἑνὸς ἔθνους ἀξιολόγοις πλήθεσι. Καίτοιγε ἐβούλοντο ἂν καὶ οἱ νομοθέται κρατῦναι τοὺς φανέντας νόμους είναι και λούς εἰ δυνατόν, παρὰ παντὶ τῷ τῶν ἀνθρώπων γένει· οἵ τε διδάσκαλοι ἐπινεμηθῆναι ἣν ἐφαντάσθησαν εἶναι ἀλήθειαν πανταχοῦ τῆς οἰκουμένης. Αλλ' ὡς οἷα μὴ δυνάμενοι προσκαλέσασθαι τοὺς ἀπὸ τῶν ἑτέρων διαλέκτων καὶ τῶν πολλῶν ἐθνῶν ἐπὶ τὴν τής ρησιν τῶν νόμων, καὶ τὴν παραδοχὴν τῶν μαθημάτων, τοῦτο ποιῆσαι οὐδὲ ἐπεβάλοντο τὴν ἀρχὴν, οὐκ ἀφρό νως τε σκοπήσαντες περὶ τοῦ ἀδύνατον αὐτοῖς τὸ τοιοῦ τον τυγχάνειν. Πᾶσα δὲ Ἑλλὰς καὶ βάρβαρος ἡ κατὰ τὴν οἰκουμένην ἡμῶν ζηλωτας έχει μυρίους, και ταλιπόντας τοὺς πατρώους νόμους καὶ νομιζομένους θεούς, τῆς τηρήσεως τῶν Μωσέως νόμων, καὶ τῆς μαθητείας τῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ λόγων· καίτοιγε μια σουμένων μὲν ὑπὸ τῶν τὰ ἀγάλματα προσκυνούντων, τῶν τῷ Μωσέως νόμῳ προστιθεμένων· καὶ τὴν ἐπὶ θανάτῳ δὲ, πρὸς τῷ μισεῖσθαι κινδυνευόντων τῶν τὸν τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ λόγον παραδεξαμένων. habeamus. Verum antequam ab ipsis Scripturis et iis quæ in ipsis declarantur, testimonia proferamus, de Moyse et de Jesu Christo, quorum alter Hebræorum legislator, alter salutarium Christiana religionis documentorum auctor est, hæc nobis dicenda sunt. Cum enim inter Græcos et barbaros quamplurimi exstiterint legum latores, doctores item qui veritatis notitiam suis præceptis pollicerentur, nullum tamen fuisse accepimus legislatorem qui reliquis gentibus suarum legum suscipiendi studium ingenerare potuerit. Et quamvis philosophi cum multo prodirent demonstrationum apparatu quæ e ratione petitæ viderentur, quæque multum probabilitatis haberent, nemo ex illis fuit qui probatam sibi veritatem diversis populis, vel unius gentis præcipuæ multitudini persuadere potuerit. Atqui peroptassent legislatores et doctores, illi iis quas bonas putabant, legibus universum, si fieri potuisset, hominum genus subjici, hi quam animo conceperant veritatem ubique terrarum disseminari; sed utpote non idonei qui alterius linguæ multarumque gentium homines ad legum suarum observationem et ad suam disciplinam suscipiendam adducerent, ne aggressi quidem sunt id efficere; prudenter enim præviderant id se consequi nullo modo posse. At universa tum Græcia tum quæ per universum nostrum terrarum orbem patet barbaria, innumeros habet qui derelictis patriis legibus et diis receptis, summo studio Mosaicas leges et disciplinam verborum Jesu Christi custodiunt, quamvis simulacrorum cultoribus odio sint qui Mosaicæ legi adhærent, et præter odium, in vitæ periculo versentur qui Jesu Christi doctrinam susceperunt. νατον αὐτοῖς. Tarimus, περὶ τοῦ ἀδυνάτου αὐτοῖς. Vox ἡμῶν deest apud Tarimum, sed habetur in omnibus nostris mss. Infra omnes miss., μισουμένων μὲν ὑπὸ τῶν. Sic mss. Editi vero, «cæteris.. Mox mss., Tarine deest εἶναι. Iufra omnes mss., περὶ τοῦ ἀδύ ad observantiam Moyseæ legis et discipulatum se Christi.» Editi, e ad observantiam Moyseæ legis et in disciplinatum se Christi. Paulo post mass., • venerantur.... alligantur.... agantur in mortem. Editi, «veneratantur.... alligerentur.... agerentur in mortem. › ita quatuor mss. Editio autein Tarini, είσενεγκάμενον τῶν περὶ ἀληθείας φιλοσόφων ἐπαγγελλομένων. Νόμους είναι καλούς. Ita tres niss. In edit. Πρὸς τῷ μισεῖσθαι. lla recte quatuor mss. Editio autem Tarni, πρὸς τὸ μισεῖσθαι. fidem στ nes codd. miss., τῶν τὸν τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ λόγον παραδεξαμένων. Edit. Tarini, τῶν τοῦ Ἰησοῦ Χρι στοῦ λόγου παραδεξαμένων.

LIBER QUARTUS. Καὶ ἐὰν ἐπιστήσωμεν πῶς ἐν σφόδρα ὀλίγοις έτεσι, τῶν ὁμολογούντων τὸν Χριστιανισμὸν ἐπιβουλευομένων, καί τινων διὰ τοῦτο ἀναιρουμένων, ἑτέρων δὲ ἀπολλύντων τὰς κτήσεις, δεδύνηται ὁ λόγος, καίτοιγε οὐδὲ τῶν διδασκάλων πλεοναζόντων, πανταχόσε κηρυχθῆναι τῆς οἰκουμένης, ὥστε Ἕλληνας καὶ βαρβά ρους, σοφούς τε καὶ ἀνοήτους προσθέσθαι τῇ διὰ Ἰησοῦ θεοσεβείᾳ, μεῖζον ἢ κατὰ ἄνθρωπον τὸ πράγμα εἶναι λέγειν οὐ διστάζομεν· μετὰ πάσης ἐξουσίας καὶ πειθοῦς τῆς περὶ τοῦ μὴ κρατυνθήσεσθαι τὸν λόγον τοῦ Ἰησοῦ διδάξαντος· ὥστε ευλόγως χρησμούς ἂν νομίσαι τὰς φωνὰς αὐτοῦ, οἷον ὅτι «Επι βασιλέων καὶ ἡγεμόνων ἀχθήσεσθε ἕνεκεν ἐμοῦ εἰς μαρτύριον αὐτοῖς καὶ τοῖς ἔθνεσι.» Καί· ι Πολλοὶ ἐροῦσε μοι ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ, Κύριε, Κύριε, οὐ τῷ ὀνόματί του ἐφάγομεν, καὶ τῷ ὀνόματί σου ἐπίομεν, καὶ τῷ ὀνόματί σου δαιμόνια εξεβάλομεν; καὶ ἐρῷ αὐτοῖς· Αποχωρεῖτε ἀπ' ἐμοῦ, οἱ ἐργαζόμενοι τὴν ἀνομίαν, οὐδέποτε ἔγνων ὑμᾶς ο Εἰρηκέναι μὲν γὰρ ταῦτα ἀποφθεγγόμενον μάτην, ὥστε αὐτὰ μὴ ἀληθῆ γενέσθαι τάχα εἰκὸς ἦν· ὅτε δὲ ἐκβέβηκε τὰ μετὰ τοσαύτης εξουσίας εἰρημένα, ἐμφαίνει Θεὸν ἀληθῶς ἐνανθρωπήσαντα σωτήρια δόγματα τοῖς ἀνθρώποις παραδεδωκέναι. 2. Et est videre quomodo brevi tempore ipsa religio crevit poenis cultorum mortibusque profciens, sed et bonorum direptionibus, atque ab his omni genere suppliciorum tolerato; et eo maxime mirum est, quod ne doctores quidem ipsi vel satis idonei sunt, vel satis plures; prædicatur tamen sermo iste in toto orbe terrarum, ita ut Græci ac barbari, sapientes et insipientes religionem Christiana: doctrinæ suscipiant. Ex quo dubium non est hoc humanis viribus aut opibus non agi, ut cum omni credulitate el potestate sermo Christi Jesu 158 apud omnium mentes atque animos convalescat. Nam et prædicta esse ab eo hæc ipsa, et divinis ab eo responsis confirmata, manifestum est cum dicit, quia ‹ Apud prasides et judices ducemini propter me in testiinonium ipsis et gentibus 70.» El rursum: «Praedicahitur hoc Evangelium in omnibus gentibus ".» Ει iterum: «Multi mihi dicent in illa die: Domine, Domine, nonne in nomine tuo manducavimus et bibimus, et in tuo nomine dæmonia ejecimus? et dicam eis: Discedite a me, operarii iniquitatis, nunquam cognovi vos "., Quæ si ita quidem dicta ab eo fuissent, nec tamen ad finem ea quæ prædicta sunt pervenissent, fortasse minus vera esse viderentur nec habere aliquid auctoritatis. Nunc vero cum in effectum ea quæ fuerant ab eo dicta, perveniant, cum tanta autem potestate atque auctoritate prædicta sint, manifestissime declaratur verum esse, quia homo factus salutaria præcepta hominibus tradidit, Τί δὲ δεν λέγειν καὶ ὅτι προεφητεύθη ὁ Χριστός, τότε ἐκλείψειν τοὺς ἐξ Ἰούδα ἄρχοντας καὶ ἡγουμένους ἐκ τῶν μηρῶν αὐτοῦ, ὅταν ἔλθῃ ᾧ ἀπόκειται, δηλονότι ἡ βασιλεία, καὶ ἐπιδημήσῃ ἡ τῶν ἐθνῶν προσδοκία; Σαφῶς γὰρ ἐκ τῆς ἱστορίας δῆλον, καὶ ἐκ τῶν σήμερον δρωμένων, ὅτι ἀπὸ τῶν χρόνων Ἰησοῦ, οὐκ ἔτι βασιλεῖς Ἰουδαίων ἐχρημάτισαν· πάντων τῶν Ἰουδαϊκῶν πραγμάτων ἐν οἷς ἐσεμνύνοντο, λέγω δὲ τῶν τε κατά τὸν ναὸν, καὶ τὸ θυσιαστήριον, καὶ τὴν ἐπιτελουμένην λατρείαν, καὶ τὰ ἐνδύματα τοῦ ἀρχιερέως, καταλελυ3. Quid vero inde dicendum est quod prophetæ de ipso ante prædixerant 18, non cessaturos principes ex Juda, neque duces de femoribus ejus usquequo veniat ille cui repositum est, regnum scilicet, et usquequo veniat exspectatio gentium. Manifestissim me enim ex ipsa historia apparet ex his quæ hodie pervidentur, quia ex temporibus Christi ultra reges apud Judæos non exstiterunt. Sed et illæ omnes ambitiones Judaicæ in quibus jactantiæ quamplurimum gerebant, et in quibus exsultabant, vel 2. Quod si ad id quoque animum attenderimus quo pacto annis tam paucis, tot insidiis structis adversus Christianos quorum nonnulli necati, alii bonis mulctati sunt, potuerit hæc doctrina, licet alioqui non magna sit doctorum copia, ubique terrarum prædicari, ita ut Græci et barbari, sapientes et insipientes ad verum per Jesum Christum Dei cultum sese adjunxerint, rem humanis viribus majorem dicere non dubitabimus, cum præsertim summa cuin potestate et fiducia docuerit Christus nunquam suam victum iri doctrinam. Itaque jure pro oraculis habendæ sunt ejus voces quales hæ sunt: Ad reges et præsides ducemini propter me in testimonium illis et gentibus. Et: Multi dicent mihi in illa die: Domine, Domine, nonne in nomine two manducavimus, et in nomine tuo bibimus, et in nomine tuo dæmonia ejecimus? et dicam eis: Discelite a mne, qui operamini iniquitatem. Nunquam novi vos.» Hæc enim temere prolata, nec proinde vera esse, forte olimi verisimile erat; at cum deinde evenerint quæ tanta com auctoritate dicta fuerant, perspicuum est Deum vere hominem factum salutarem hominibus doctrinam tradidisse. 3. Quid vero attinet dicere prænuntiatum fuisse Christum, tunc nempe defuturos principes ex Juda et duces de femore ejus, cum venisset cui repositum est, regnum videlicet, et prodiisset exspectatio genτο Matth. 3, 18. * Matth. xxιν, 14. 78 Μ:. νιι, 22. 78 Gen. XLIX. Primus codex Regius, διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ. Iden, ὀνόματι σῷ. Primus codex Regius, ὥστε μὴ ἀληθῆ γενέσθαι ταῦτα. Paulo post idemn, σωτηρίας δόγματα. Sic optime mss. Male editi, e ad tidem ea que dicta sunt.... minus esse viderentur.» Paulo p, miss., ‹ declaratur verum esse. › Editi, ‹ decla ratur vera esse. > Sic omnes ms. Editio Tarini, ἐπροφη δεύθη. Tarin., návtwv_yàp 'Iovdaïxŵv. In tribus regiis et Coisliniano deest ráp. Paulo post prim us codex Regius, τῶν τότε κατὰ τὸν ναόν. Cultorum. Ita mss. Editi, c multorum.» Vide notas ad lib. ut Contra Gelsam, num. 8. Ita mss. Editi vero, e se jactabant quamplurimi.» Mox mss., • simul universa destructa sunt. In editis deest universa.» Infra mss., qui permaneant usque ad adventum.» Editi, e qui permaneal,» etc. Paulo post mss., usqueque venit ille. Editi, ‹ usquequo veniet ille. ›

de templi decore, vel de altaris insignibus, atque μένων. Επληρώθη γὰρ ἡ λέγουσα προφητεία Ημέ omnibus illis sacerdotalibus infulis, indumentisque ρας πολλὰς καθίσονται οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ, οὐκ ὄντος pontificum, simul universa destructa sunt. Com- βασιλέως, οὐδὲ ὄντος ἄρχοντος, οὐκ οἴσης θυσίας, οὐδὲ pleta est enim prophetia quæ dixerat: «Per dies ὄντος θυσιαστηρίου, οὐδὲ ἱερατείας, οὐδὲ δήλων. multos sedebunt filii Israel sine rege, sine principe; Καὶ τούτοις χρώμεθα τοῖς ῥητοῖς, πρὸς τοὺς ἐν τῷ non erit hostia, nec altare, nec sacerdotium, nec θλίβεσθαι ἀπὸ τῶν ἐν τῇ Γενέσει ὑπὸ τοῦ Ἰακὼβ πρὸς responsa. His ergo testimoniis utimur adversus τὸν Ἰούδαν εἰρημένων φάσκοντας τὸν ἐθνάρχην ἀπὸ eos qui videntur asserere 159 de his quæ in Ge- τοῦ Ἰούδα γένους τυγχάνοντα ἄρχειν τοῦ λαοῦ, οὐκ nesi ab Jacob dicta sunt, quod de Juda dicta sint; ἐκλειψόντων τῶν ἀπὸ τοῦ σπέρματος αὐτοῦ, ἕως et dicunt permanere adhuc principem ex genere ἧς φαντάζονται Χριστοῦ ἐπιδημίας. Εἰ γὰρ «ἡμέρας Judæ, istum videlicet qui est gentis corum princeps, πολλὰς καθίσονται οἱ υἱοὶ Ἰσραήλ, οὐκ ὄντος βασιquem nominant patriarcham nec deficere posse λέως, μηδὲ ὄντος ἄρχοντος, οὐκ οὔσης θυσίας, οὐδὲ de semine ejus qui permaneant usque ad adventum θυσιαστηρίου, οὐδὲ ἱερατείας, οὐδὲ δήλων· › ἐξ οὗ δὲ ejus Christi quem sibi ipsi describunt. Sed si verumn κατεσκάφη ὁ ναὸς, οὐκ ἔτι θυσία, οὐδὲ θυσιαστήριον, est quod ait propheta, quia ‹ dies multos sedebunt οὐδὲ ἱερατεία· δῆλον ὅτι ἐξέλιπεν ἄρχων ἐξ Ιούδα, filii Israel sine rege, sine principe, nec erit hostia, καὶ ἡγούμενος ἐκ τῶν μηρῶν αὐτοῦ. Ἐπεὶ δὲ ἡ προnec altare, nec sacerdotium; › et utique ex quo subversum est templum, nec hostiæ efferuntur, nec altare invenitur, nec sacerdotium constat, certissimum est defecisse principes ex Juda, sicut scriptum est, et ducem ex femoribus ejus usquequo venit ille cui repositum est 75. Constat ergo quia venit ille cui repositum est, in quo exspectatio gentium est. Quod manifeste videtur impletum de multitudine eorum qui per Christum Deo ex diversis gentibus crediderunt. 4. Sed et in Deuteronomii cantico per propletiam designatur pro peccatis prioris populi futura esse insensate gentis electio, non alia alique quam hæc quæ per Christum facta est; sic enim ait φητεία φησίν, «Οὐκ ἐκλείψει ἄρχων ἐξ Ἰούδα καὶ ἡγούμενος ἐκ τῶν μηρῶν αὐτοῦ, ἕως ἂν ἔλθῃ τὰ ἀποκείμενα αὐτῷ· ὁ δῆλον ὅτι ἐλήλυθεν ᾧ τὰ ἀποκεί μενα, ἡ προσδοκία τῶν ἐθνῶν. Καὶ τοῦτο σαφὲς ἐκ τοῦ πλήθους τῶν ἐθνῶν τῶν διὰ Χριστοῦ πεπιστευ κότων εἰς τὸν Θεόν. Καὶ ἐν τῇ τοῦ Δευτερονομίου δὲ ᾠδῇ προφητικῶς δηλοῦται ἡ διὰ τὰ ἁμαρτήματα του προτέρου λαού ἐσομένη τῶν ἀσυνέτων ἐθνῶν ἐκλογὴ, οὐ δι' ἄλλου τι νὸς ἢ τοῦ Ἰησοῦ γεγενημένη • Αὐτοὶ γὰρ, φησί, παρεζήλωσαν με ἐπ' οὐ Θεῷ, παρώργισαν με ἐν τοῖς εἰδώλοις αὐτῶν, κἀγὼ παραξηλώσω αὐτοὺς ἐπ᾽ οὐκ ἔθνει, καὶ ἐπὶ ἔθνει ἀσυνέτῳ παροργιῶ αὐτούς.» Και ἔστι σφόδρα τρανῶς καταλαβεῖν δυνατόν, τίνα τρόπον οἱ λεγόμενοι παρεζηλωκέναι τὸν Θεὸν Ἑβραῖοι ἐπὶ τῷ οὐ Θεῷ, καὶ παρωργικέναι αὐτὸν ἐν τοῖς εἰδώλοις αὐτ Exacerbaverunt me in simulacris suis, et ego in zelo concitabo éos, in gente insipiente irritabo eos 76. > Est ergo satis evidenter agnoscere, quemadmodum Hebræi qui Deum exacerbare dicuntur in his qui non sunt dii, et irritasse eum in simulacris suis, irritati sint et ipsi in zelotypia tium? Ex historia enim et iis quæ hodie cernuntur, manifestum est a Christi temporibus nullos deinde Judæorum reges exstitisse, (ractis et dissipatis rebus omnibus Judaicis quibus gloriabantur, templo nempe, altari, rei divinæ consueto ritu, et indumentis pontificis. Impleta est quippe prophetia quæ dicit: • Per dies multos sedebunt filii Israel sine rege, sine principe, sine sacrificio, sine altari, sine sacerdotio, sine responsis. Quibus verbis utimur adversus eos qui dum urgentur iis quæ in Genesi ab Jacob ad Judam dicta sunt, permanere etiamnum ex genere Judæ asserunt principem qui populo dominetur, neque defuturos ex semine ejus duces usque ad eum quem sibi animo fingunt Christi adventum. Si enim ‹ per dies multos sedebunt filii Israel sine rege, sine principe, sine sacrificio, sine altari, sine sacerdotio, sine responsis; ex quo autem eversum est templum, non est sacrificium, non altare, non sacerdotium, perspicuum est defecisse principem ex Juda et ducem de femore ejus. Quoniam igitur prophetia dicit: Non deficiet princeps ex Juda, nec dux de femore ejus donec veniant reposita ei,» venit certe cui reposita sunt, exspectatio gentium. Quod et manifestum est ex multitudine gentium quæ per Christum in Deum crediderunt. 4. In Deuteronomi quoque cantico stultarum gentium propter prioris populi peccata futura electio prophetice declaratur, quæ non per alium quam per Jesum facta est. Ipsi enim, inquit, me provocaverunt in eo qui non erat Deus, et irritaverunt in idolis suis; et ego provocabo eos in eo qui non est το Ose. 111, 4. 75 Gen. XLIX, 10. 76 Deut.xxx 1, 21. fridum ad cod. Theodos. tom. VI, pag. 213. Καθίσονται. Ita quatuor mss. Editio Tarini, καθήσονται. Τῶν ἀπὸ τοῦ σπέρματος. Ila duo codd. Regii, et Coislinianus. In editione Tarini deest τῶν. Patriarcham, etc. Chrysostomus in bomilia tavium in notis ad Epiphanium, et Jacobum Gothecontra Judæos et gentiles, Quod Christus sit Deus, meminit patriarchæ Judæoruin. Ejusmodi patriarcham memorantitidem mulți scriptores ecclesiastici. Origenes in opusculo quod in alio tomo edemus, ut genuinum fragmentum Commentariorum in Psalmos, dicit se cum patriarcha Judæorum, Jullo nomine, congressum esse. Patriarcham item Judæorum memorant Cyrillus Jerosolymitanus, Hieronymus, et maxime Theodoretus dialog. 1, ex cujus dictis colligitur patriarchas Judæorum se ex progenie Davidis esse falso jactitasse. Ilorum alter in Judæa degebat, alter Babylone. De iis agunt qui de Judacorum republica tractavere. Vide præsertim PeDuo Regii et Coislinianus. καθίσονται. Τarimus, καθήσονται. Ibidem primus Regius, οὐχ ὄντος βασιλέως, οὐδὲ ἄρχοντος. Primus codex Regius, πιστευσάντων. Idem, ἢ διὰ τοῦ Ἰησοῦ γεγενημένη. Infra ilem: ἐπ' οὐκ ἔθνει, ἐπὶ ἔθνει. Paulo ροδί idem. σφόδρα σαφῶς καταλαβεῖν.

LIBER QUARTUS. τῶν, παρωξύνθησαν εἰς ζηλοτυπίαν ἐπὶ τῷ οὐκ ἔθνει per gentem insipientem, quam Deus elegit per adτῷ ἀσυνέτῳ· ὅπερ ὁ Θεὸς ἐξελέξατο διὰ τῆς ἐπιδημίας Χριστοῦ Ἰησοῦ, καὶ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ. Βλέ πομεν γοῦν στὴν κλήσιν ἡμῶν, ὅτι οὐ πολλοὶ σοφο κατὰ σάρκα, οὐ πολλοί δυνατοί, οὐ πολλοὶ εὐγενείς, ἀλλὰ τὰ μωρὰ τοῦ κόσμου ἐξελέξατο ὁ Θεὸς, ἵνα κατ αισχύνη τους σοφούς. Καὶ τὰ ἀγενῆ καὶ ἐξουθενημένα ἐξελέξατο ὁ Θεὸς, καὶ τὰ μὴ ὄντα, ἵνα ἐκεῖνα τὰ πρότερον ὄντα καταργήσῃ·» καὶ μὴ καυχήσηται ὁ κατά σάρκα Ισραήλ, καλούμενος ὑπὸ τοῦ ᾿Αποστό λου σάρξ, ἐνώπιον Θεοῦ. Τί δὲ δεῖ λέγειν περὶ τῶν ἐν Ψαλμοῖς προφητειῶν περὶ Χριστοῦ, ᾠδῆς τινος ἐπιγεγραμμένης ὑπὲρ τοῦ ἀγαπητοῦ, οὗ ο ἡ γλῶσσα λέγεται είναι κάλαμος γραμματέως οξυγράφου· ὡραῖος κάλλει παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων, ἐπεὶ ἐξεχύθη χάρις ἐν χείλεσιν αὐ. τον Τεκμήριον γὰρ τῆς ἐκχυθείσης χάριτος ἐν χείλεσιν αὐτοῦ, τὸ, ὀλίγου διαγεγενημένου τοῦ χρόνου τῆς διδασκαλίας αὐτοῦ, ἐνιαυτὸν γάρ που καὶ μῆνας ὀλίγους ἐδίδαξεν πεπληρῶσθαι τὴν οἰκου μένην τῆς διδασκαλίας αὐτοῦ καὶ τῆς δι' αὐτοῦ θεοσε βείας· ἀνατέταλκε γὰρ «ἐν ταῖς ἡμέραις αὐτοῦ δικαιο σύνη καὶ πλῆθος εἰρήνης» παραμένον ἕως συντελείας, ὁ ἀνταναίρεσις ὠνόμασται σελήνης, 4 καὶ μένει κατακυριεύον ἀπὸ θαλάσσης ἕως θαλάσσης, καὶ ἀπὸ που τιμῶν ἕως περάτων τῆς οἰκουμένης.» Καὶ δέδοται σημεῖον τῷ οἴκῳ Δαυίδ· ἡ παρθένος γὰρ ἔτεκε, καὶ ἐν γαστρὶ ἔσχε, καὶ ἔτεκεν υἱὸν, καὶ τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουήλ, ὅπερ ἐστὶ Μεθ' ἡμῶν ὁ Θεός. Πεπλήρωται, ὡς ὁ αὐτὸς προφήτης φησι· «Μεθ' ἡμῶν ὁ Θεός· γνώτε, ἔθνη, καὶ ἡττᾶσθε, ἰσχυρότες ἡττᾶσθε. «Ήτα τήμεθα γὰρ καὶ νενικήμεθα οἱ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν ἑπλωκότες ὑπὸ τῆς χάριτος τοῦ λόγου αὐτοῦ. ᾿Αλλὰ καὶ προείρηται τόπος γενέσεως αὐτοῦ ἐν τῷ Μιχαία. «Καὶ σὺ γὰρ, φησί, Βηθλεὲμ γῆ Ἰούδα, οὐδαμῶς ἐλαχίστη εἶ ἐν τοῖς ἡγεμόσιν Ἰούδα· ἐκ σοῦ γὰρ ἐξελεύσεται ἡγούμενος ὅστις ποιμανεῖ τὸν λαόν μου τὸν Ἰσραήλ.» Καὶ ἑβδομήκοντα ἑβδομάδες επληρώθησαν ἕως Χριventum Jesu Christi, et discipulos ejus. Sic enim dicit Apostolus:: Videte enim vocationem vestram, fratres, quoniam non multi sapientes inter vos secundum carnem 160, non multi potentes, non multi nobiles, sed quæ stulta mundi sunt elegit Deus, et ea quæ non sunt, ut ea quæ erant prius, destrueret ".» Non ergo glorietur carnalis Israel: ita namque ab Apostolo vocatur; «non, inquam, glorietur caro in conspectu Dei 78. 5. Sed et de his quæ in Psalmis prophetantur de Christo quid dicendum est, in eo maxime qui superscribitur Canticum pro dilecto, ubi refertur quia e lingua ejus calamus scribæ velociter scribentis; decorus specie super filios hominum, quoniam effusa est gratia in labiis ejus 7?» Indicium autem effusæ gratia in labiis ejus hoc est, quod brevi tempore transacto fanno enim et aliquot mensibus docuit), universus tamen orbis doctrina et ſide pietatis ejus impletus est. Orta est ergo cin diebus ejus justitia, et multitudo pacis permanens usque ad finem, qui finis ablatio lunæ appellatus est; et dominabitur a mari usque ad mare, et a flumine usque ad fines terræ 8°., Datum est autem et signum domui David M. utero concepit, et peperit Emmanuel, quod est interprelatum Nobiscum Deus.. Scitote, gentes, et vincimini ".. Victi enim sumus, et superati qui ex gentibus sumus, et velut exuviæ quædam victoriæ ejus exsistinus, qui ejus gratia colla nostra subjecimus. Sed et locus nativitatis ejus prædictus est in Michæa propheta dicente: ‹ Et tu, Bethleem, terra Juda, nequaquam exigua es in ducibus Juda; ex te enim exiet dux qui regat populum meum Israel 8., Sed et septimanæ annorum ** impletæ sunt usque ad ducem Christum quas prædixerat Daniel propheta. 161 Adest nihilominus et Virgo enim in populus, et in gente stulta irritabo illos. Atque aperte omnino perspicere licet quo pacto Ilebræi qui Deum dicuntur in eo qui non erat Deus, ad æmulationem provocasse, et ipsum irritasse in idolis suis, incitati sint ad æmulationem in non gente et in gente stulta quam elegit Deus per adventum Jesu Christi, et discipulos ejus. Videmus igitur vocationem nostram quia non multi sapientes secundum carnem, non muiti potentes, non multi nobiles, sed stulta mundi elegit Deus ut confundat sapientes; et ignobilia et contemptibilia elegit Deus et ea quæ non sunt, ut ea quæ erant prius, destrueret; et ne glorietur coram Deo qui secundum carnem est Israel, ab Apostolo caro appellatus. 5. Quid autem opus est de iis dicere quæ de Christo præcinuntur in Psalmis ubi canticum inscribitur pro dilecto, cujus lingua esse dicitur calamus scriba velociter scribentis; ipse speciosus forma præ filiis hominum, quoniam diffusa est gratia in labiis ejus. Indicium enim diffusæ gratiæ in labiis ejus, boc est quod, licet pauco tempore docuerit (annum enim et menses aliquot docuit), universus tamen 80 Psal. LXXI, 7, 8. 81 Isai. vi, 14. ns Isai. viii, 9. "I Cor. • Mich. V, 1, 26. 78 lbid. 29. 19 Psalm. xliv, 3. Bs Dan. 187) Idem, καὶ τὰ ἀσθενῆ καὶ ἐξουδενημένα. Ita quatuor muss. Edito Tarini, έργυθείσης. Ενιαυτὸν γάρ που καὶ μῆνας ὀλίγους ἐδί· δαξεν. Irenæus lib. 1. cap. 3, num. 5, tradit Valentinianos in hoc errore versatos fuisse ut Jesmin uno tantum anno post baptisma prædicas e crederent. ln eumdem, praeter Origenem, impegere Clemens Alexandrinus lib.: Stromal., pag. 540; Ter tullianus lib. adversus Judæos, cap. 18. Una est istorum omnium sententia, Christum anno 15 inperii Tiberii, quo baptizatum fuisse scribit Lucas, passum esse anno scilicet ætatis 30, ac proinde anno uno duntaxat post baptismum et ante mortem suam publicas apud Judæos habuisse conciones. De Christo. Hæc desunt in editis, sed labentur in mss. Paulo post mss., «decurus specie. In editis deest, specie.» Infra mss., c et multitudo pacis.» Editi, «et abundantia pacis. Sic mss. In editis deest, terra,» et pro inveniet • exigua. legitur, c minima.» Infra muss., quod et quae ausi sunt aggredi supra bominem sunt. Paulo post mss., diviua quadam quæ eis aderat.» Editi, «divina quidem quæ eis aderat. ›

is qui in Job dictus est belluam ingentem consumptu- στοῦ ἡγουμένου κατὰ τὸν Δανιήλ ἦλθέ τε κατὰ rus, qui et dedit potestatem familiaribus discipulis suis calcare super serpentes et scorpiones, et supra omnem virtutem inimici, nihil ab eo nocendis **. Sed et si quis consideret apostolorum Christi per siugula loca discursus, in quibus ab eo missi Evangelium prædicarunt, inveniet quod et quæ ausi sunt aggredi, supra hominem sunt, et quod explere poluerunt, ex Deo est. Si consideremus quomodo homines novam doctrinam ab eis audientes inferri, suscipere eos potuerunt, vel potius quod sæpe eis volentes inferre perniciem divina quadam quæ eis aderat virtute repressi sunt, inveniemus nibil in hac causa humanis viribus, sed totum divina virtute ac providentia procuratum, evidentibus procul dubio signis et virtutibus testimonium reddentibus verbo et doctrinæ corum. 6. His autem breviter demonstratis, id est de deitate Jesu Christi et de omnibus his quæ de ipso prophetata fuerant, expletis, simul illud etiam arbitror approbatum, quod et Scripturæ ipsæ quæ de eo prophetaverant, divinitus inspiratæ sint, qua vel de adventu ejus, vel de potestate doctrinæ, vel de omnium gentium assumptione prædixerant. Quibus etiam illud addendum, quod sive prophetarum vaticinatio, sive Moysis lex, divina esse et divinitus inspirata ex eo maxime illuminata est et probata, ex quo in hunc mundum Christus advenit. Ante enim quam complerentur ea quæ ab illis fuerant prædicta, quamvis vera essent, et a Deo inτὸν Ἰὼβ ὁ τὸ μέγα κήτος χειρωσάμενος καὶ δεδωκώς ἐξουσίαν τοῖς γνησίοις αὐτοῦ μαθηταῖς πατεῖν ἐπάνω όφεων καὶ σκορπίων, καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ έχθροῦ, οὐδὲν ὑπ' αὐτῶν ἀδικουμένοις. Ἐπιστησάτω δέ τις καὶ τῇ τῶν ἀποστόλων πανταχόσε ἐπιδημίᾳ τῶν ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ ἐπὶ τὸ καταγγεῖλαι τὸ Εὐαγγέλιον πεμφθέντων, καὶ ὄψεται καὶ τὸ τόλμημα οὐ κατ᾽ ἄν θρωπον καὶ τὸ ἐπίταγμα θεῖον Καὶ ἐὰν ἐξετά σωμεν πῶς ἄνθρωποι καινῶν μαθημάτων ἀκούοντες καὶ ξένων λόγων προσήκαντο τοὺς ἄνδρας· νικηθέν τες ἐν τῷ θέλειν αὐτοῖς ἐπιβουλεύειν ὑπό τινος θείας δυνάμεως ἐπισκοπούσης αὐτοὺς, οὐκ ἀπιστήσομεν εἰ καὶ τεράστια πεποιήκασιν, ἐπιμαρτυροῦν τος τοῦ Θεοῦ τοῖς λόγοις αὐτῶν, καὶ διὰ σημείων, καὶ τεράτων, καὶ ποικίλων δυνάμεων. Αποδεικνύντες δὲ ὡς ἐν ἐπιτομῇ περὶ τῆς θειότης τος Ἰησοῦ, καὶ χρώμενοι τοῖς περὶ αὐτοῦ λόγοις προς φητικοῖς, συναποδείκνυμεν θεοπνεύστους εἶναι τὰς προφητευούσας περὶ αὐτοῦ Γραφὰς, καὶ τὰ καταγγέλ λοντα τὴν ἐπιδημίαν αὐτοῦ γράμματα καὶ διδασκαλίαν, μετά πάσης δυνάμεως καὶ ἐξουσίας εἰρημένα, καὶ διὰ τοῦτο τῆς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν ἐκλογῆς κεκρατη κότα. Λεκτέον δὲ ὅτι τὸ τῶν προφητικῶν λόγων ἔνθεον, καὶ τὸ πνευματικὴν τοῦ Μωσέως νόμου ἔλαμψεν ἐπισ δημήσαντος Ἰησοῦ. Ἐναργῇ γὰρ παραδείγματα περί τοῦ θεοπνεύστους εἶναι τὰς παλαιάς Γραφὰς πρὸ τῆς ἐπιδημίας τοῦ Χριστοῦ παραστῆσαι οὐ πάνυ δυνατὸν ἦν· ἀλλ' ἡ Ἰησοῦ ἐπιδημία δυναμένους ὑποπτεύε orbis doctrina ejus et vero per ipsum Dei cultu impletus est. Orta est enim in diebus ejus justitia et abundantia pacis permanens usque ad consummationem, quæ ablatio Junæ vocata est, et dominatur a mari usque ad mare et a fluminibus usque ad terminos orbis terrarum. Datum est præterea signum domui David. Virgo enim peperit et concepit, et peperit filium, et nomen ejus Emmanuel, quod est Nobiscum Deus. Id impletum est quod ait idem propheta: Nobiscum Deus; cognoscite, gentes, et vincimini; potentes, cedite. Superati enim et victi sumus quos ex gentibus gratia doctrinæ ejus cepit. Sed et locus natalium ejus predictus est apud Michram: «Tu enim, inquit, Bethleem, terra Juda, nequaquam minima es in principibus Juda. Ex te enim exibit dux qui regat populum meum Israel.» Et septuaginta hebdomades implete sunt usque ad Christum ducem juxta Danielem; venitque is qui in libro Job dicitur ingentem cetum subegisse et qui veris suis discipulis proculcandi serpentes et scorpios potestatem dedit, et omnem inimici vim ita proterendi ut nihil ab illis lædantur. Apostolorum etiam quos ad promulgandum Evangelium misit Jesus, peregrinationem per universum orbem consideranti, res humanis viribus major, suscepta Dei jussu, videbitur. Et si perpendamus quo pacto homines novam doctrinam peregrinosque sermones audientes ad apostolos sese applicuerint, et quomodo voluntatem illis insidiandi posuerint, divina quadam victi potestate quæ istorum saluti consulebat, nulli dubitabimus eos miracula quoque edidisse, sermonibus ipsorum testimonium reddente Deo per signa et prodigia et varias virtutes. 6. His autem breviter de Jesu divinitate demonstratis, et prophetarum de eo prolatis vaticiniis, una quoque divinitus inspiratas esse quæ de eo prænuntiant Scripturas demonstramus, et quæ ejus adventum doctrinamque annuntiant, litteras omni ei potestate et auctoritate ita constare, ut propterea gentiani electio subsecuta sit. Huc adde propheticorum sermonum divinitatem et legis Mosaicæ spiritum adventu Jesu resplenduisse: nec enim ante Christi adventum manifestis argumentis ostendi poterat veteres Scripturas divinitus fuisse inspiratas; Christi autem adventus iis qui suspicari poterant legem et prophetas non esse divinos, perspicue declaravit cœlesti gratia esse conscriptos. Sed et qui diligenter attenteque in lectione prophetarum versatus erit, divini afflatus vestigium sentiet, et inde persuasissimum habebit nou hominum esse sermones quos pro divinis habemus. Lumen igitur Moysis legi inhærens quod velamine obiegebatur, adveniente Jesu Christo refulsit, ablato velamine, et bonis quorum umbram habuit littera, in notitiam sensim prodeuntibus. σε Luc. x. ' Ita mss. Editi, omni. Ibidem mss., • pro-C phetarum vaticinatio, sive Moysis lex, divina esse. > Editi, e prophetarum vaticinia, sive Moysi lex divina etiam., Primus Regius, ἕως τοῦ ἡγουμένου κατὰ τὸν Δανιήλ. Lutra idem codex, ἐπὶ τὸ καταγγεῖλαι. Alii cum Tarino, ἐπὶ τῷ καταγγεῖλαι. Θεῖον. Ita tres mss. Regii. Editio Tarini, Θεοῦ. Primus codex Regius, κινηθέντες. ldem, καὶ εἰ τεράστια. Primus cod. Regius, ἡ Χριστοῦ ἐπιδη μία.

LIBER QUARTUS σθαι τὸν νόμον καὶ τοὺς προφήτας ὡς οὐ θεῖα, εις spirata, tamen ostendi vera esse non poterant pro τοὐμφανές ἤγαγεν, ὡς οὐρανίῳ χάριτι αναγεγραμμένα. Ὁ δὲ μετ᾿ ἐπιμελείας καὶ προσοχῆς ἐντυγχάνων τοῖς προφητικοῖς λόγοις, παθὼν ἐξ αὐτοῦ τοῦ ἀναγινώσκειν ίχνος ἐνθουσιασμοῦ, δι' ὧν πάσχει, πεισθήσεται, οὐκ ἀνθρώπων εἶναι συγγράμματα τοὺς πεπιστευμένους Θεοῦ λόγους. Καὶ τὸ ἐνυπάρχον δὲ φῶς τῷ Μωσέως νόμῳ καλύμματι έναποκεκρυμμένον συνέλαμψε τῇ Ἰησοῦ ἐπιδημία, περιαιρεθέντος τοῦ καλύμματος, καὶ τῶν ἀγαθῶν κατὰ βραχὺ εἰς γνῶσιν ἐρχομένων, ὧν σκιὰν εἶχε τὸ γράμμα. eo quod nondum probarentur impleta. Adventus vero Christi vera esse et divinitus inspirata quæ 162 dixerant, declaravit, cum utique prius haberetur incertum si eorum quæ prædicta fuerant, exitus esset implendus. Sed et si quis cum omni studio et reverentia qua dignum est prophetica dicta consideret, io eo ipso dum legit et diligentius intuetur, certum est quod aliquo diviniore spiramine mentem sensumque pulsatus agnoscet non humanitus esse prolatos eos quos legit, sed Dei esse sermones; et ex semetipso sentiet non humana arte, nec mortali eloquio, sed divino, ut ita dixerim, cothurno, libros esse conscriptos. Legem ergo Moysis splendor adventus Christi per fulgorem veritatis illuminans, id quod superpositum erat litteræ ejus velamen, abstraxit, et omnia quæ coopertura verbi bona legcbantur, universis in se credentibus reseravit. Πολὺ δ' ἂν εἴη νῦν ἀναλέγεσθαι τὰς περὶ ἑκάστου τῶν μελλόντων ἀρχαιοτάτας προφητείας, ἵνα δι' αὐτῶν ὁ ἀμφιβάλλων πληχθεὶς ὡς ἐνθέων, διψυχίαν πᾶσαν καὶ περισπασμὸν ἀποθέμενος, ὅλῃ ἑαυτὸν ἐπιδῷ τῇ ψυχῇ τοῖς λόγοις τοῦ Θεοῦ. Εἰ δὲ μὴ καθ' ἕκαστον τῶν γραμμάτων τοῖς ἀνεπιστήμοσι προσπί πτειν δοκεῖ τὸ ὑπὲρ ἄνθρωπον τῶν νοημάτων, θαυ μαστὸν οὐδέν· καὶ γὰρ ἐπὶ τῶν τῆς ἁπτομένης τοῦ παντὸς κόσμου προνοίας ἔργων, τινὰ μὲν ἐναργέστατα φαίνεται, ᾗ προνοίας ἐστὶν ἔργα, ἕτερα δὲ οὕτως ἀποκέκρυπται, ὡς ἀπιστίας χώραν παρέχειν δοκεῖν τῆς περὶ τοῦ τέχνῃ ἀφάτῳ καὶ δυνάμει διοικοῦντος τὰ ὅλα Θεοῦ. Οὐχ οὕτω γὰρ σαφὴς ὁ περὶ τοῦ προνοοῦντις τεχνικός λόγος ἐν τοῖς ἐπὶ γῆς, ὡς ἐν ἡλίῳ καὶ σελήνῃ καὶ ἄστροις· καὶ οὐχ οὕτω δῆλος ἐν τοῖς κατὰ τὰ ἀνθρώπινα συμπτώματα, ὡς ἐν ταῖς ψυχαῖς καὶ τοῖς σώμασι τῶν ζώων· σφόδρα τοῦ πρὸς τί καὶ ἕνεκα τίνος εὑρισκομένου τοῖς τούτων ἐπιμελομένοις, περὶ τὰς ὁρμᾶς, καὶ τὰς φαντασίας, καὶ φύσεις τῶν ζώων, καὶ τὰς κατασκευὰς τῶν σωμάτων. Αλλ' ὥσπερ οὐ χρεοκοπεῖται ἡ πρόνοια διὰ τὰ μὴ γινωσκόμενα παρὰ τοῖς γε ἅπαξ παραδεξαμένοις αὐτὴν καλῶς· οὕτως οὐδὲ ἡ τῆς Γραφῆς θειότης διατείνουσα εἰς πα 7. Verum satis operosa res est enumerare singula quæ a prophetis olim prædicta sunt, qualiter et quando completa sint, ut ex his videamur eos qui dubitant confirmare; cum possibile sit unicuique volenti de his diligentius noscere, ex ipsis libris veritatis probamenta abundantius congregare. Si vero his qui minus in divinis eruditi sunt disciplinis, non statim in prima fronte litteræ sensus qui supra hominem est videtur occurrere, nihil mirum est quod quæ divina sunt ad homines paulo lentius deferuntur, et eo magis latent, quo quis vel incredulus fuerit, vel indignus. Nam cum certum sit omnia qua: hoc in mundo sunt, vel geruntur, Dei providentia dispensari, quædam quidem satis evidenter apparent, quod providentia gubernatione digesta sint; alia vero tam occulte tamque incomprehensibiliter explicantur, ut penitus in his lateat divinæ ratio providentiæ; ita ut interdum a nonnullis nec credantur quædam ad providentiam pertinere, quoniam ratio ab eis latet per quam ineffabili quadam arte opera divinæ providentia dispensantur; quæ tamen ratio non æqualiter omnibus occuitata est. Nam et inter ipsos homines ab alio 7. Operosum nunc fuerit antiquissimas de singulis quæ futura erant prædictiones recensere, ut qui dubitat, iis tanquam divinis perculsus, omni dubitatione et ancipitis animi hæsitatione deposita, Dei sermonibus tota se mente dedat. Quod si indoctis non videntur majores humano captu sententiæ singulis locis occurrere, nihil mirum; in operibus enim illius quæ mundum universum complectitur, providentiæ, alia liquet illius esse opera; alia sic abstrusa et occulta sunt, nt dubitandi ansam præbere videantur an Deus arte et potentia inenarrabili cuncta administret. Neque enim in iis quæ supra terram sunt tam aperta est providentis Dei artificiosa ratio, quam in sole et luna et astris; neque tam manifesta est in humanis eventis et casibus, quam in anima et corpore animantium; cum plane compererint qui his perscrutandis diligentiam adhibent, cur, quamque ob causam hi sint in.petus, hæc species in animo, hæ naturæ animantium, hæc fabrica corporum. Sed quemadmodum providentia apud eo qui eam probe perceperunt, nihil quidquam detrimenti capit ob ea quæ non comprehenduntur; ita neque Scripturæ divinitati per cam totam diffuse quidquam detrahitur ex eo quod ingenii nostri imbecillitas in unaquaque dictione minime possit pervenire ad arcanum sententiarum splendorem in humili et abjecta locutione delitescentem: Habemus enim thesaurum in vasis fictilibus, ut sublimitas virtutis Dei fulgeat, et non putetur esse ex nobis hominibus. › Nam si tritæ inter homines demonstrationum viæ nostris libris insertæ convertissent humanum genus, merito quis suspicari potuisset fidem nostram in humana sapientia, et nou in virtute Dei sitam esse. Nunc vero cuilibet oculos attollenti perspicuum est sermonis et prædicationis vim in multitudinem, Tarinus, ὡς ἐνουρανίῳ χάριτι. Post πεπιστευμένους in codice primo Regio additur, ἡμῖν εἶναι. In primo Regio deest παρά, quod etiam abesse potest. Veritatis. Deest in editis, sed habetur in mss. Mox aliquot miss., quæ cooperta verbi bona tegebantur.» In mss. legitur t lentius.. In libb. editis, c latentius.» Paulo post miss., explicantur ut pe nitus in his lateal. > Editi pro c explicantur, a haDent, c occultantur.. Mox mss., ne credantur quidem.» Editi, e ne crederentur quidem.» Infra mss., c humanæ eloquentiæ fucus. > Editi, c humanæ intelligentiæ fucus.

minus, ab alio amplius consideratur; plus vero σαν αὐτὴν, διὰ τὸ μὴ καθ' ἑκάστην λέξιν δύνασθαι τὴν ' ab omni homine qui in terris est, quisquis ille est ἀσθένειαν ἡμῶν παρίστασθαι τῇ κεκρυμμένῃ λαμ celi habitator, agnoscitur. Et aliter 163 claret cor- πρότητι τῶν δογμάτων ἐν εὐτελεῖ καὶ εὐκαταφρονήσῳ porum ratio, aliter arborum, aliter animalium; λέξει ἀποκειμένῃ· «Εχομεν γὰρ θησαυρὸν ἐν ὀστραaliter vero tegitur animorum; et diversi rationabi- κίνοις σκεύεσιν, οἵνα λάμψῃ ἡ ὑπερβολὴ τῆς δυνάμεως lium mentium motus, qualiter per divinam provi- τοῦ Θεοῦ, καὶ μὴ νομισθῇ εἶναι ἐξ ἡμῶν τῶν ἀνθρώ dentiam dispensentur, plus quidem homines, non pa- πων. Εἰ γὰρ αἱ καθημαξευμέναι τῶν ἀποδείξεων rum tamen, ut ego arbitror, etiam angelos latet. ὁδοὶ παρὰ τοῖς ἀνθρώποις, ἐναποκείμεναι τοῖς βιβλίοις Sed sicut non idcirco refellitur divina providentia κατίσχυσαν τῶν ἀνθρώπων, ἡ πίστις ἡμῶν εὐλόγως ab his maxime qui eam esse certi sunt, qui opera ἂν ὑπελαμβάνετο ἐν σοφίᾳ ἀνθρώπων, καὶ οὐκ ἐν ejus vel dispensationes lumanis ingeniis con pre- δυνάμει Θεοῦ· νῦν δὲ τῷ ἐπάραντι τοὺς ὀφθαλμούς, comprehendere non possunt: ita ne Scripturae quidem σαφὲς ὅτι ὁ λόγος καὶ τὸ κήρυγμα παρὰ τοῖς πολλοῖς sanctæ divina esse inspiratio quæ per corpus ejus οὐ δεδύνηται ἐν πειθοῖς σοφίας λόγοις, ἀλλ' ἐν ἀπο extenditur, propterea non putabitur quod infirmitas δείξει πνεύματος καὶ δυνάμεως. Διόπερ δυνάμεως intelligentiæ nostræ non valet per singula verba ἡμᾶς οὐρανίου ἢ καὶ ὑπερουρανίου πληττούσης ἐπὶ occultas et latentes investigare sententias, dum in vi. τὸ σέβειν τὴν κτίσαντα ἡμᾶς μόνον πειραθῶμεν loribus et incomptis verborum vasculis divinæ sa- ἀφέντες τὸν τῆς ἀρχῆς τοῦ Χριστοῦ λόγον, τουτέστι pientiæ thesaurus absconditur, sicut et Apostolus της στοιχειώσεως, ἐπὶ τὴν τελειότητα φέρεσθαι, ἵνα designat dicens: ‹ Habemus autem thesaurum hunc ἡ τοῖς τελείοις λαλουμένη σοφία, καὶ ἡμῖν λαληθῇ Σε in vasis fictilibus 86., ut eo magis divine potentiæ φίαν γὰρ ἐπαγγέλλεται, ὁ ταύτην κεκτημένος, λαλεῖν virtus effulgeat, dum nullus humanæ eloquentiæ ἐν τοῖς τελείοις, ἑτέραν τυγχάνουσαν παρὰ τὴν σοφίαν fucus in dogmatum veritate miscetur. Si enim vel τοῦ αἰῶνος τούτου, καὶ τὴν σοφίαν τῶν ἀρχόντων τοῦ arte rhetorica, vel philosophica calliditate conscri- αἰῶνος τούτου τὴν καταργουμένην. Αὕτη δὲ ἡ σοφία pli libri nostri ad credendum illicerent homines, ἡμῖν ἐντυπωθήσεται τρανῶς, καὶ ἀποκάλυψιν ἐμποιή sine dubio Gides nostra putaretur in verborum arte σει μυστηρίου χρόνοις αιωνίοις σεσιγημένου φαconsistere atque in sapientia humana, et non in vir- νερωθέντος δὲ νῦν διά τε Γραφῶν προφητικῶν καὶ tute Dei. Nunc vero omnibus notum est, quod præ- τῆς ἐπιφανείας τοῦ Κυρίου καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ dicationis hujus verbum ita a quamplurimis in om. Χριστοῦ, ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς σύμπαντας αἰῶνας. Ἀμήν. ni pene orbe susceptum est, ut non in suasoriis humanæ sapientiæ verbis, sed in ostentatione spiritus et virtutis esse intelligerent quæ credebant. Propter quod cœlesti virtute, imo etiam plus quam cclesti ad fidem credulitatemque perducti, pro co scilicet ut solum omnium creatorem Deum nostrum colamus, tentemus et nos niti magnopere, quo derelinquentes initiorum Christi sermonem, quæ sunt prima initia scientiæ, ad perfectionem feramur, ut illa sapientia quæ perfectis traditur, etiam nobis tradatur. Ita namque pollicetur ille cui commissa est hujus sapientiæ prædicatio, dicens: ‹ Sapientiam autem loquimur inter perfectos, sapientiam autem non hujus mundi, neque principum hujus mundi qui destruentur 87.» Ex quo ostendit quia nihil commune habeat hæc nostra sapientia, quantum ad sermonis decorem pertinet, cum mundi hujus sapientia. Hæc igitur sapientia clarius et perfectius describetur in cordibus nostris si nobis patefacta 164 fuerit secundum revelationem mysterii quod temporibus æternis absconditum est, nunc autem manifestum est per Scripturas propheticas, el per adventum Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi:cui est gloria in æterna sæcula. Amen. Quod multi spiritaliter non intelligentes Scripturas et male intelligentes, in hareses declinarunt Μετὰ τὸ ὡς ἐν ἐπιδρομῇ εἰρηκέναι περὶ τοῦ θεοπνεύστους εἶναι τὰς θείας Γραφάς, ἀναγκαῖον ἐπεξελθεῖν τῷ τρόπῳ τῆς ἀναγνώσεως καὶ νοήσεως αὐτ τῶν· πλείστων ἁμαρτημάτων γεγενημένων παρὰ τὸ 8. His igitur breviter assignatis de eo quod per Spiritum sanctum Scripturæ divinæ inspiratæ sunt, non in persuasibilibus positam fuisse sapientiæ verbis, sed in ostensione spiritus et virtutis. Quamobrem cum nos virtus coelestis, imo caelesti superior, ad eum solum colendum qui nos creavit, excitet, relicto sermone initiorum Christi, hoc est primorum elementorum, ad perfectionem omni animi contentione fcramur, ut ea quæ perfectis edisseritur sapientia, nobis quoque exponatur. Sapientiam enim promittit, is qui eam adeptus est, loqui se inter perfectos, aliam plane a sapientia hujus sæculi et a sapientia principum hujus sæculi quæ destruitur. Hae autem sapientia aperte informabimur, quæ et revelabit mysterium ab æterno absconditum, nunc vero manifestum per scripta prophetarum et per adventu» Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi: cui gloria in omnia sæcula. Amen. 8. Postquam veluti cursim probavimus divinitus inspiratas esse Scripturas sacras, necesse est ut earum legendaruin et intelligendarum rationem pertractemus; cum multi errores et lapsus ex eo contigerint 86 1 Cor. 1 Cor. II, 6. Sic mss. Editi vero, c etiam intelligerent.» Eliti, e describitur in cordibus.» Mox inss., c.ad fidem credulitatemque perducti. › Editi, e ad fidem credulitatemque putent se perduci.: Paulo post miss., c initia scientiæ.» Editi, • initia sapientiæ. Paulo infra mss., c qui dissolvuntur.» Mox mss., describetur in cordibus.» Alias, caput II. Primus Reg. codex pro μόνον liabet Θεόν. llem codex Regius: τρανῶς κατὰ ἀποκάλυψιν μυστηρίου χρόνοις αἰωνίοις σεσιγημένου. «Idem, ἐν παραδρομή.

LIBER QUARTUS τὴν ὁδὸν τοῦ πῶς δεῖ ἐφοδεύειν τὰ ἅγια αναγνώσματα necessarium videtur etiam illud explicare, qιιο τοῖς πολλοῖς μὴ εὑρῆσθαι· οἵ τε γὰρ σκληροκάρδιοι καὶ οἱ ἰδιῶται τῶν ἐκ τῆς περιτομῆς, εἰς τὸν Σωτῆρα ἡμῶν οὐ πεπιστεύκασι, τῇ λέξει τῶν περὶ αὐτοῦ προφητειών κατακολουθεῖν νομίζοντες, καὶ αἰσθητῶς μὴ ὁρῶντες αὐτὸν κηρύξαντα αἰχμαλώτοις ἄφεσιν μηδὲ οἰκοδομήσαντα ἣν νομίζουσιν ἀληθῶς πόλιν εἶναι τοῦ Θεοῦ, μηδὲ ἐξολοθρεύσαντα ἄρματα ἐξ Ἐφραΐμ καὶ ἵππον ἐξ Ιερουσαλήμ, μηδὲ βούτυρον καὶ μέλι φαγόντα, καὶ πρὶν γνῶναι αὐτὸν ἢ προελέσθαι που νερά, ἐκλεξάμενον τὸ ἀγαθόν· ἔτι δὲ λύκον τὸ ζῶον τὸ τετράποδον οιόμενοι προφητεύεσθαι μέλλειν βόσκεσθαι μετ' ἀρνὸς, καὶ πάρδαλιν ἐρίφῳ συναναπαύεσθαι, μοσχάριόν τε καὶ ταῦρον καὶ λέοντα ἅμα βοσκηθήσεσθαι ὑπὸ μικροῦ παιδίου ἀγόμενα, καὶ βοῦν καὶ ἄρκτον ἅμα νεμηθήσεσθαι, συνεκτρεφομένων αυτῶν ἀλλήλοις τῶν παιδίων· καὶ λέοντα ὡς βοῦν φά γεσθαι ἄχυρα· μηδὲν τούτων αἰσθητῶς ἑωρακότες γεγενημένον ἐν τῇ τοῦ πεπιστευμένου ἡμῖν Χριστοῦ ἐπιδημίᾳ, οὐ προσήκαντο τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν ἀλλ' ὡς παρὰ τὸ δέον Χριστὸν ἑαυτὸν ἀναγορεύσαντα ἐσταύρωσαν. Οἵ τε ἀπὸ τῶν αἱρέσεων ἀναγινώσκοντες τό·. Πῦρ ἐκκέκαυται ἐκ τοῦ θυμοῦ μου,» καί· ι Ἐγὼ Θεὸς ζηλωτής, ἀποδιδοὺς ἁμαρ τίας πατέρων ἐπὶ τέκνα ἐπὶ τρίτην καὶ τετάρτην γενεάν,» καί· «Μεταμεμέλημαι χρίσας τὸν Σαούλ εἰς τὸν βασιλέα, ο καί·. Ἐγὼ Θεὸς ποιῶν εἰρήνην καὶ χτίζων κακά, ο καὶ ἐν ἄλλοις τό·. Οὐκ ἔστι κακία ἐν πόλει ἦν Κύριος οὐκ ἐποίησεν, ο ἔτι δὲ καὶ τό· «Κατ έδη κακὰ παρὰ Κυρίου ἐπὶ πύλας Ἱερουσαλήμ, καί· • Πνεύμα πονηρὸν παρὰ Θεοῦ ἔπνιγε τὸν Σαούλ, καὶ μυρία ὅσα τούτοις παραπλήσια, ἀπιστῆσαι μὲν ὡς Θεοῦ ταῖς Γραφαῖς οὐ τετολμήκασι, πιστεύοντες δὲ αὐτὰς εἶναι τοῦ δημιουργοῦ ᾧ Ἰουδαῖοι λατρεύουσιν, ᾠήθησαν, ὡς ἀτελοῦς καὶ οὐκ ἀγαθοῦ τυγχάνοντος τοῦ δημιουργοῦ, τὸν Σωτῆρα ἐπιδεδημηκέναι τελειό τερον καταγγέλλοντα Θεόν· ὅν φασι μὴ τὸν δημιουρ γὸν τυγχάνειν, διαφόρως περὶ τούτου κινούμενοι, καὶ ἅπαξ ἀποστάντες τοῦ δημιουργοῦ, ὅς ἐστιν ἀγέννητης μόνος Θεός, ἀναπλασμοῖς ἑαυτοὺς ἐπιδεδώpacto non recte quidam legentes erroribus se quamplurimis tradiderunt, pro co quod qua via ad in:- telligentiam divinarum litterarum debet incedi, a quamplurimis ignoretur. Denique Judzi per duritiam cordis sui, et dum sibimetipsis volunt videri sapientes, Domino et Salvatori nostro non crediderunt, ea quæ de ipso prolata sunt secundum literam debere intelligi existimantes, id est quod sensibiliter ac visibiliter debuerit prædicare captivis remissionem, et quod debuerit prius ædificare civitatem quam vere putant esse civitatem Dei simul et exterminare currus Ephrem et equum de Jerusalem 88; sed et butyrum et mel manducare, ut, priusquam cognosceret proferre malum, eligeret bonus. Sed et lupum animal istud quadrupes existimarunt esse prophetatum, quia deberet in adventu Christi pasei cum agnis, et pardus requiescere cum hædis, vitulurs autem et taurus simul cum leonibus pasci, et a parvulo puero duci ad pascua; bovem vero et ursum simul in pastibus recubare, eorumque fetus pariter enutriri; leones quoque una cum bobus astare præsepibus et vesci paleis ". Horum igitur omnium quæ de eo prophetata sunt nihil gestum esse secundum historiam pervidentes, in quibus 165 præcipue signa adventus Christi observanda esse credebant, suscipere præsentiam Domini nostri Jesu Christi nolebant; quinimo et velut contra jus fasque id est contra prophetiæ fidem assumentem eum sibi Christi nomen, cruci illum affixerunt. Tum vero hæretici legentes quod in lege scriptum est: «Ignis accensus est ex furore meo ";» et:. Ego Domninus zelans et red dens peccata patrum in filios in tertiam et quartam progeniem; et Poenitet quod unxi Saul in regem;» et:. Ego Dominus qui facio pacem, et creo mala "'; > et iterum: Non est malitia in civitate quam Dominus non fecerit; et: • Descenderunt mala Domino super portas Jerusalem ";» et quod spiritus malignus a Deo suffocabat quod viam multi non invenerint qua esset in sancta lectione insistendum. Duri enim corde et idiotæ qui e circumcisione sunt, prophetiarum quæ de Christo loquuntur dictionem sequi se existimantes, in Salvatorem nostrum non crediderunt; et cum sensibiliter non cernerent ipsum prædicasse captivis remissionem, neque ædificasse quam vere credunt esse civitatem Dei, neque exterminasse currus Ephraim et equum de Jerusalem, neque butyrum et mel comedisse, neque priusquam nosset aut eligeret inala, elegisse bonum; rati insuper esse prophetatum fore ut lupus animal quadrupes cum agno pasceretur, pardus cum hædo stabularetur; vitulus, taurus et leo simul pascerentur, et a puerulo ducerentur; bos et ursus una pabulum sumerent, eorum parvulis simul educatis; leo quoque ut bos palea vesceretur; nihil horum in ejus quem Christum credimus, adventu sensibiliter cernentes factum, Dominum nostrum Jesum nedum susceperint, eum tanquam sese contra jus Christum prædicaret, cruci aflixerunt. Ilæretici autem legentes: Ignis exarsit ex ira mea; et: Ego Deus æmulator reddens peccata patrum in filios in tertiam et quartam generationem; et: Poenitet me unxisse Saul in regem; et: Ego Dominus faciens Η Zach. 15, 90 152. Χ1, 6 * Jerem. av, 14. seqq. 99 Exod. as, 5. 8 1 Reg. st sai. ILV, 7. 95 Amos. 1, 6. 06 Mich. 1, 12. Post ἄφεσιν, idem codex Regius addit, και care civitatem Dei.» Paulo post mss, • existimaτυφλοῖς ἀνάβλεψιν. Primus codex Regius, ἐκλέξασθαι, male. Idem, Ἰησοῦν Χριστόν. Infra idem, ἐκκέκαυταὶ ἀπὸ θυμοῦ μου. 1uo codd. Regii, ἀγέννητος. Tarinus, ἀγένττος. Ita mss. Editi auten, • debuit prius difirunt esse prophetatum quia deberet.» Editi, c existimant prophetatum quia debet. › lia recte mss. Male editi, e contrarium falsoque.» Ibidem mss., c assumentem eum sibi Christi nomen. In editis deest • eum sibi.» Μox miss., quod in lege scriptum est. In editis deest eiu lege. >

ται γεγονέναι τὰ βλεπόμενα, καὶ ἕτερά τινα μὴ βλε πόμενα, ἅπερ ἡ ψυχὴ αὐτῶν ἀνειδωλοποίησεν. ᾿Αλλὰ μὴν καὶ οἱ ἀκεραιότεροι τῶν ἀπὸ τῆς Ἐκκλησίας αὐχούντων τυγχάνειν, τοῦ μὲν δημιουργοῦ μείζονα οὐδένα ὑπειλήφασιν, ὑγιῶς τοῦτο ποιοῦντες· τοιαῦτα δὲ ὑπολαμβάνουσι περὶ αὐτοῦ ὁποῖα οὐδὲ περὶ τοῦ ὠμοτάτου καὶ ἀδικωτάτου ἀνθρώπου. Saul;» et mulla alia his similia quæ scripta sunt κασι, μυθοποιοῦντες ἑαυτοῖς ὑποθέσεις, καθ᾽ ἃς οἷον legentes, dicere quidem eas non esse Dei Scripturas non ausi sunt, sed eas conditoris Dei illius quem Judæi colebant, putarunt; quem justum tantummodo, non etiam bonum credi debere existimaverunt; Salvatorem vero advenisse, ut perfectiorem nobis annuntiaret Deum, quem negant esse conditorem mundi, diversis etiam de hoc ipso opinionibus dissidentes; quoniam quidem semel recedentes a fide creatoris Dei qui est omnium Deus, figmentis se variis ac fabulis tradiderunt commentantes quædam, et dicentes alia esse visibilia et ab alio facta, alia vero quædam invisibilia et ab alio condita, prout eis animæ suæ phantasia vanitasque suggesserit. Sed et nonnulli ex simplicioribus scilicet eorum qui intra Ecclesiæ fidem contineri videntur, majorem quidem creatore Deo nullum esse opinantur, rectam in hoc tenentes samanıque sententiam, verum talia de eo sentiunt, quæ nec de aliquo injustissimo et immitissimo homine sentienda sunt. 9. Horum autem omnium falsæ intelligentiæ causa his de quibus supra diximus, non alia exstitit, nisi quod sancta Scriptura ab his non secundum spiritalem sensum, sed secundum litteræ sonum intelligitur. Propter quod conabimur, 166 pro mediocritate sensus nostri, his qui credunt Scripturas sanctas non humana verba aliqua esse composita, sed sancti Spiritus inspiratione conscripta, et voluntate Dei Patris per unigenitum Filium suum Jesum Christum nobis quoque esse tradita et commissa, quæ nobis videntur recta via intelligentiæ observantibus, demonstrare illam regułam et disciplinam quam ab Jesu Christo traditam sibi apo - stoli, per successionem posteris quoque suis sanctam Ecclesiam docentibus, tradiderunt. Et quidem quod dispensationes quædam mysticæ indicentur per Scripturas sanctas, omnes, ut arbitror, etiam simpliciores quique credentium confitentur. Quæ tamen istæ, vel cujusmodi sint, si quis rectæ mentis est, nec jactantiae vitio fatigatur, religiosius se ftebitur ignorare. Nam si quis, verbi gratia, proponat nobis de filiabus Lot, quod patri contra ſas videnοὐκ Αἰτία δὲ πᾶσι τοῖς προειρημένοις ψευδοδοξιῶν καὶ ἀσεβειῶν ἢ ἰδιωτικῶν περὶ Θεοῦ λόγων, ἄλλη τις εἶναι δοκεῖ ἢ Γραφὴ κατὰ τὰ πνευματικὰ μὴ νενοημένη, ἀλλ' ὡς πρὸς τὸ ψιλόν γράμμα ἐξει λημμένη. Διόπερ τοῖς πειθομένοις μὴ ἀνθρώπων εἶναι συγγράμματα τὰς ἱερὰς βίβλους, ἀλλ' ἐξ ἐπιπνοίας τοῦ ἁγίου Πνεύματος βουλήματι τοῦ Πατρὸς τῶν ὅλων διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ ταύτας ἀναγεγράφθαι καὶ εἰς ἡμᾶς ἐληλυθέναι, τὰς φαινομένας ὁδοὺς ὑποδεικτέον· ἐχομένοις τοῦ κανόνος τῆς Ἰησοῦ Χριστοῦ κατὰ διαδοχὴν τῶν ἀποστόλων οὐρανίου Εκκλησίας. Καὶ ὅτι μὲν οἰκονομίαι εἰσί τινες μυστικαὶ δηλούμεναι διὰ τῶν θείων Γραφών, πάντες καὶ οἱ ἀκεραιότατοι τῶν τῷ λόγῳ προσιόντων πεπιστεύκασι· τίνες δὲ αὗται, οἱ εὐγνώμονες καὶ ἄτυφοι ὁμολογοῦσι μὴ εἰδέναι. Εἰ γοῦν ἐπαπορήσαι τις περὶ τῆς τοῦ Λώτ θυγα τρομιξίας, καὶ τῶν δύο γυναικῶν τοῦ ᾿Αβραάμ, δύο τε ἀδελφῶν γεγαμημένων τῷ Ἰακώβ, καὶ δύο παιδισκών τετεκνωκυιῶν ἐξ αὐτοῦ, οὐδὲν ἄλλο φήσουσιν ἢ μυστή ρια ταῦτα τυγχάνειν, ὑφ' ἡμῶν μὴ νοούμενα. Ἀλλὰ καὶ ἐπὰν ἡ κατασκευὴ τῆς σκηνῆς ἀναγινώσκηται, πειθόμε νοι τύπους εἶναι τὰ γεγραμμένα, ζητοῦσιν ἃ δυνήσονται pacem et creans mala; et alio loco: Non est malum in civitate quod non fecerit Dominus; › et illud insuper: «Descenderunt mala a Domino in portas Jerusalem;» et: • Spiritus malus a Deo suffocabat Saul;, et infinita propemodum his consimilia, negare quidem eas esse. Dei Scripturas non ausi sunt, sed illius quem Judæi colunt Creatoris eas esse rati, quasi imperfectus nec bonus esset ille conditor, arbitrati sunt advenisse Salvatorem qui perfectiorem annuntiaret Deum quem dicunt non esse mundi opificem, in varias ea de re abrepti sententias, et postquam a Creatore qui est ingenitus solus Deus, defecerunt, figmentis adbæserunt, excogitatis fictitiis hypothesibus secundum quas facta esse putant visibilia, et alia quædam invisibilia quæ animo sibi finxerunt. Quinetiam simpliciores nonnulli qui se de Ecclesia esse gloriantur, Creatore quidem nullum majorem existimant, sanam hac in re amplexi sententiam, verum ea de ipso suspicantur quæ ne de ipso homine quidem crudelissimo et injustissimo cogitare fas sit. 9. lis autem omnibus nulla falsarum opinionum, nulla impietatis et stolidorum de Deo sermonum causa esse alia videtur quam Scriptura non secundum spiritalem sensum intellecta, sed secundum litteralein accepta. Quapropter iis qui persuasum habent sacros libros non hominum esse commentarios, sed sancti Spiritus alllatu, voluntate Dei parentis universorum per Jesum Christum scriptos esse et ad nos pervenisse, qua via in eorum lectionem insistendum esse nobis videatur, indicare conabimur, servata coelestis secundum successionem apostolorum Ecclesiæ Jesu Christi regula. Et esse quidem mysticas quasdam dispensationes quas divinæ Scripturæ indicant, etiam simpliciores fidelium credunt; quænam vero hæ sint, cordati et modesti nescire se fatentur. Quare si quis sciscitetur de congressu Lot cum filiabus, de 97 | Reg. χνμι, 10. Sic mss. Editi autem, vauis.» Paulo post mss., c ex simplicioribus scilicet eorum.» Editi, t ex simplicioribus quibusque.» Mos inss., 4 crea tore Deo nullum esse.» In editis deest, • Deo › et (esse. > Sancias. Deest in editis. Infra nass., s indicentur per Scripturas sanctas. In editis deest c sanctas. Ibidem mss., • simpliciores quique credentium. › In editis deest, credentium.» Primus codex Regius, ψευδολόγων καὶ ἀσε βων. Primus Reg. codex, ἐπαπορήσει.

LIBER QUARTUS. ἐφαρμόσαι ἑκάστῳ τῶν κατὰ τὴν σκηνήν λεγο- tur admiste, vel de duabus uxoribus Abraham, sive μένων· ὅσον μὲν ἐπὶ τῷ πείθεσθαι ὅτι τύπος τινός de duabus sororibus quæ nuptæ sunt Jacob, sive de ἐστιν ἡ σκηνή, οὐ διαμαρτάνοντες· ὅσον δὲ ἐπὶ τῷ τῷ duabus ancillis numerositatem ci augentibus filioδέ τινι ἀξίως τῆς Γραφῆς ἐφαρμόζειν τὸν λόγον οὗ rum, quid aliud responderi potest quam esse hæc ἐστι τύπος ή σκηνή, ἔσθ' ὅτε ἀποπίπτοντες· καὶ πᾶσαν sacramenta quædam et formas spiritualium rerum, Η διήγησιν νομιζομένην περί γάμων ἀπαγγέλλειν ἢ a nobis tamen ignorari cujusinodi sint? Sed et conπαιδοποιϊῶν, ἢ πολέμων, ἢ ὧν δήποτε ἱστοριῶν ἂν structionem tabernaculi cum legimus, certum quiπαρὰ τοῖς πολλοῖς λεχθησομένων ἀποφαίνονται dem habemus quod 'hæc quæ scripta sunt figuræ εἶναι τύπους· ἐν δὲ τῷ τίνων, πὴ μὲν διὰ τὴν ἔξιν occultarum quarumdam rerum sunt: aptare ea taοὐ πάνυ συγκεκροτημένην, πὴ δὲ διὰ τὴν προπέ men suis modis, et per singula aperire atque disse. τειαν, ἔσθ' ὅτε κἂν συγκεκροτημένος τις τυγχάνῃ καὶ rere, perdifficile, ut non dicam impossibile, puto εὐπροπτος, διὰ τὴν εἰς ὑπερβολὴν χαλεπωτάτην esse. Tamen, ut dixi, descriptionem illans plenam εὗρεσιν τῶν πραγμάτων τοῖς ἀνθρώποις, οὐ πάνυ σα esse mysteriorum, etiam communem non refugit φηνίζεται ὁ περὶ τούτων ἑκάστου λόγος. intellectum. Sed et omnis illa narratio quæ vel denuptiis, vel de filiis procreatis videtur esse conscripta, vel de diversis præliis, vel de quibusl be aliis historiis, quid aliud quam formæ ac figure credendæ sunt latentium sacrarumque rerum? Verum pro eo quod parum studii ad exercendum ingenium homines adhibent, vel quod antequam discant, scire se putant, inde fit ut.nunquam scire incipiant; aut si certe nec studium defuerit, nec magister, si tanquam divina quarantur, id est religiose et pie, atque Deo revelante in quamplurimis sperenturaperiri, quoniam quidem humanis sensibus valde et difficilia et occulta sunt, tunc demum fortassis qui ita quæsierit quæ invenire fas est, inveniet. Καὶ τί δεί λέγειν περὶ τῶν προφητειών, ἂς πάντες ίσμεν αἰνιγμάτων καὶ σκοτεινῶν πεπληρῶσθαι λόγων: Κἂν ἐπὶ τὰ Εὐαγγέλια δὲ φθάσωμεν, κἀκεί νων ὁ ἀκριβὴς νοῦς, ἅτε νοῦς ὢν Χριστοῦ, δεῖται χάρίτος τῆς δοθείσης τῷ εἰρηκότι· «Ἡμεῖς δὲ νοῦν Χριστοῦ ἔχομεν, ἵνα εἰδῶμεν τὰ ὑπὸ τοῦ Θεοῦ χαρισθέντα ἡμῖν· & καὶ λαλοῦμεν οὐκ ἐν διδακτοῖς ἀνθρω πίνης σοφίας λόγοις, ἀλλ' ἐν διδακτοῖ; Πνεύματος. ο Καὶ τὰ ἀποκεκαλυμμένα δὲ τῷ Ἰωάννῃ τίς οὐκ ἂν ἀναγνούς καταπλαγείη τὴν ἐπίκρυψιν τῶν ἀποῤῥήτων μυστηρίων καὶ τῷ μὴ νοοῦντι τὰ γεγραμμένα ἐμφαινομένων Δἱ δὲ τῶν ἀποστόλων Επιστολαί τίνι τῶν βασανίζειν ἐπισταμένων λόγους δόξαιεν ἂν εἶναι σαφεῖς καὶ εὐχερῶς νοούμεναι· μυρίων ὅσων κἀκεῖ ὡς δι' ἐπῆς μεγίστων καὶ πλείστων νοημάτων οὐ βραχεῖαν ἀφορμὴν παρεχόντων; Διόπερ τούτων οὕτ 10. Sed ne fortassis tantummodo in propheticis hæc dificultas putetur inesse sermonibus, quando quidem certum est apud omnes stylum propheticum liguris et muigmatibus ccnsitum esse: quid cum ad Evangelia venimus? Nunquid non ibi etiam sensus interior, utpote sensus divinus, latet qui per illam tantummodo gratiam revelatur, quam acceperat ille qui dicebat: • Nos autem sensum Christi labemus, ut sciamus quæ a Deo donata sunt nobis, quæ et loquimur, now in doctis humanae sapientia verbis, scd in doctrina Spiritus?, Jam vero illa quæ Joanni revelata sunt, si quis legat, quomodo non obstupescet tantam ibi inesse occultationcia ineffabilium sacramentorum in quibus manifeste ab cis etiam qui intelligere non possunt quid in his lateat, intelligitur tamen quod lateat quid? At vero ' duabus uxoribus Abraham, de duabus sororibus quæ nupserunt Jacob, de duabus ancillis quæ ex ipso pepererunt, nihil aliud respondebunt quam mysteria hæc esse a nobis non intellecta. Sed et tabernaculi fabricam cum legunt, credentes quæ scripta sunt esse figuras, quærunt quæ possint in singulas tabernaculi partes accommodare. Neque vero in eo quod credunt rei alicujus figuram esse tabernaculum, falluntur, sed cum rationem cujus typus est tabernaculum, certæ cuipiam rei prout postulat Scripturæ dignitas, aptare volunt, aliquando aberrant; et omnem quidem narrationem quæ vel nuptias spectare videtur, vel liberorum procreationem, vel bella, aut alias quaslibet historias quæ vulgo circumferri possunt, figuras esse declarant, sed quarum rerum figuræ sint, interdum propter habitum non omnino bene compositum, aliquando propter temeritatem, quandoque etiam quod supra modum hominibus difficile 167 sit res ejusmodi explorare, quantumlibet quis exercitatus et perspicax sit, non ita evidenter apparet, nec singulorum ratio afferri potest. 10. Quid attinet dicere de prophetiis quas omnes scimus ænigmatis et obscuris sermonibus plenas? Et si ad Evangelia accedimus, illorum etiam accuratus sensus, utpote Christi sensus, eget gratia quæ data est ei qui dixit: Nos autem sensum Christi habemus, ut sciamus quæ a Deo donata sunt nobis, quæ et loquimur non in doctis humanæ sapientiæ verbis, sed in doctrina Spiritus. Quis etiam quæ Joanni revelata sunt legens non obstupescat in occultationem mysteriorum quæ etiam non intelligenti quæ scripta sunt, latens quid et arcanum habere videntur? Apostolorum autein Epistolæ cuinam sagaci et perito sermonum judici videantur aperta ac intellectu faciles, cum illic infinita prope sint, quæ vel· 1 Cor. 11, 16, 13. " Idem, ᾧ δυνήσονται ἐφαρμόσαι ἕκαστον τῶν. nien.» Paulo post uss., • certum est apud omnes llem, δεχθησομένων. Primnas culex Regius, εμφαινομένην. Coislivianus, ἐκφαινομένων. Sic mss. Editi vero, «et quæ Deo revelante, a quamplurimis.» Mox mss., difficilia et occulta Sunt, tunc. › Editi, difficilia et obscura sunt, taPATROL. GR. ΧΙ. stylum propheticum..... enigmatibus consilum esse. Editi, certum est quod omnes cernunt stylum propheticum..... ænigmatibus confertum. Ο Mox ms.,nunquid non ibi.» In editis deest, ‹ noll. >

ORIGENIS DJEPI APXON Epistola apostolorum,quæ quidlem videntur aliquibus τως ἐχόντων, καὶ μυρίων όσων σφαλλομένων, οὐκ ἀκίνδυνον ἐν τῷ ἀναγινώσκειν εὐχερῶς ἀποφαίνεσθαι νοεῖν τα δεόμενα τῆς κλειδὸς τῆς γνώσεως ἥντινα ὁ Σωτὴρ φησιν εἶναι παρὰ τοῖς νομικοῖς· καὶ ἀπαγγελλέτωσαν οἱ μὴ βουλόμενοι παρὰ τοῖς πρὸ τῆς ἐπιδημίας τοῦ Χριστοῦ τὴν ἀλήθειαν τυγχάνει», πῶς ἡ τῆς γνώσεως κλεὶς ὑπὸ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ λέγεται παρ' ἐκείνοις τυγχάνειν τοῖς, ὥς φασιν αὐτοὶ, μὴ ἔχουσι βίβλους περιεχούσας τὰ ἀπόρρητα τῆς γνώσεως καὶ παντελῆ μυστήρια· ἔχει γὰρ οὕτως ἡ λέξις· «Οὐαὶ ὑμῖν τοῖς νομικοῖς, ὅτι ἤρατε τὴν κλεῖδα τῆς γνώσεως, αὐτοὶ οὐκ εἰσήλθετε, καὶ τοὺς εἰσερχο μένους ἐκωλύσατε. esse planiores, nonne tam profundis repletæ sunt sensibus, ut per eas his qui possunt intelligere divinæ sapientiæ sensum, quasi per breve quoddam receptacolum immensæ lucis claritas videatur infundi? Unde quoniam hæc ita se habent, et multi sunt qui in hac vita etrant, non arbitror esse sine periculo facile pronuntiare qucmquam nosse vel intelligere ea, quæ ut aperiri possint, scientiæ clave opus est, quam clavem dicebat Salvator esse apud legisperitos. In hoc loco, licet per excessum quemdam, inquirendum ab his tamen puto, qui dicunt quod ante adventum Salvatoris non erat veritas apud eos qui in lege ¡versabantur, quomodo a Domino nostro Jesu Christo dicatur, quia claves scientiæ apud illos sint qui libros prophetarum et legis habebant in manibus. Ita enim dixit: «Væ vobis legis doctoribus qui tulistis clavem scientiæ; ipsi non introistis, et volentes intrare prohibuistis”. 168 11. Verum, ut dicere caperanus, viam quæ nobis videtur recta esse ad intelligendus Scripturas et sensum carum requirendum, hujusmodi esse arbitramur, sicut ab ipsa nihilominus Scriplura, qualiter de ca sentiri debeat, docemur. Apud Salomonem invenimus in Proverbiis tale aliquid de divinæ Scripturæ observantia præcipi: Et tu, inquit, describe tibi hæc tripliciter in consilio et scientia, et ut respondeas verba veritatis his qui proposuerint tibis.» Tripliciter ergo descriGere oportet in anima sua unumquemque divinarum intelligentiam litterarum, id est ut simpliciores quique difcentur ab ipso, ut ita dixe rim, corpore Scripturarum; sic enim appellamus communen istum et historialem intellectum; si c qui vero aliquantum jam proficere cœperunt, et possunt amplius aliquid intueri, ab ipsa Scripturæ anima edificentur; qui vero perfecti sunt, et simniles his de quibus Apostolus dicit: Sapientiam autein loquimur inter perfectos, sapientiam autem Η τοίνυν φαινομένη ἡμῖν ὁδὸς τοῦ πῶς δεῖ ἐντυγ χάνειν ταῖς Γραφαῖς, καὶ τὸν νοῦν αὐτῶν ἐκλαμβά νειν, ἐστὶ τοιαύτη, ἀπ' αὐτῶν τῶν λογίων έξιχνευομένη. Παρὰ τῷ Σολομῶντι ἐν ταῖς Παροιμίαις εὑρίσκομεν τοιοῦτό τι προστασσόμενον περὶ τῶν γεγραμμένων θείων δογμάτων· «Καὶ σὺ δὲ ἀπόγραψαι αὐτὰ τρισσῶς ἐν βουλῇ καὶ γνώσει τοῦ ἀποκρί νασθαι λόγους ἀληθείας τοῖς προβαλλομένοις σοι. Οὐκοῦν τρισσῶς ἀπογράφεσθαι δεῖ εἰς τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν τὰ τῶν ἁγίων γραμμάτων νοήματα· ἵνα ὁ μὲν ἁπλούστερος οἰκοδομῆται ἀπὸ τῆς οἱονεὶ σαρκὸς τῆς Γραφῆς, οὕτως ἀνομαζόντων ἡμῶν τὴν πρόχειρον ἐκδοχήν· ὁ δὲ ἐπὶ ποσὸν ἀναβεβηκώς, ἀπὸ τῆς ὡσπερεἰ ψυχῆς αὐτῆς· ὁ δὲ τέλειος καὶ ὅμοιος τοῖς παρά τῷ ᾿Αποστόλῳ λεγομένοις· «Σοφίαν δὲ λαλοῦμεν ἐν τοῖς τελείοις, σοφίαν δὲ οὐ τοῦ αἰῶνος τούτου, οὐδὲ τῶν ἀρχόντων τοῦ αἰῶνος τούτου των καταργού μένων, ἀλλὰ λαλοῦμεν Θεοῦ σοφίαν ἐν μυστηρίῃ τὴν ἀποκεκρυμμένην, ἣν προώρισεν ὁ Θεὸς πρὸ τῶν αἰών νων εἰς δόξαν ἡμῶν, ἀπὸ τοῦ πνευματικοῦ νόμου uti per foramen maxima et quamplurima intelligendi materiam amplam præbeant? Quæ cum ita se habeant, et prope innumeri labantur, non sine periculo quis pronuntiaverit se legendo intelligere quæ indigent clavi intelligentiæ quam Salvator penes legisperitos esse ait. Dicant enim vero qui nolunt apud cos qui Christi adventum præcesserunt, veritatem exstitisse, quo pacto scientiæ clavis a Domino nostro Jesu Christo dicitur apud eos esse qui, ut ipsi aiunt, carebant libris arcana scientie et omnis generis mysteria complectentibus. Verba enim hac sunt: c Væ vobis legisperitis quia tulistis clavem scientia, ipsi non introistis, et eos qui introibant prohibuistis. › 11. Via igitur qua insistendum nobis videtur ad legendas et intelligendas Scripturas, ejusmodi est, ex ipsismet Scripturarum oraculis indagata. Apud Salomonem in Proverbiis tale quippiam præcipitur de divinis sententiis scripto consignatis; Tu vero describe tibi hæc tripliciter in consilio et scientia, ut respondeas sermones veritatis ad ea quæ tibi proponentur. › Trifariam igitur describendæ in mente sunt sanctarum litterarum sententia: ut simplicior quidem, ab ipsa veluti carne Scripturae, quo nomine ebvium ejus sensum appellamus; qui vero aliquantum ascenderit, ab ipsa quodammodo anima cjus; perfectus autem et iis similis de quibus Apostolus ait: Sapientiam loquimur inter perfectos; sapientiam autem non hujus sæculi, neque principum hujus sæculi qui destruuntur, sed loquimur Dei sapientiam in mysterio absconditam quam prædestinavit Deus ante sæcula in gloriam nostram, › a lege spiritali ædilicetur umbram habente futuroium bonorum. Ut enim homo constat corpore, anima et spiritu, ita el Scriptura quæ divina dispensatione in hominum salutem data est. Proinde nos quod dicitur in libro qui 99 Luc. x1, 52. • Prov, xx11, 20, 21. In anima sua. Hæc desunt in editis, sed habentur in mss. Infra_mss., • qui destruentur, › Sic duo codd. Regii. Tarimus vero: διαγνώσεως. Sic auo codd. Regii. Tarinus, ἐξ αὐτῶν. Editi, < qui dissolvuntur.» Mox mss., c in gloriam nostram.» Editi, «in gloria nostra. Primus codex Regius, τριχώς, et paulo post ἀπογράψασθαι λόγους ἀληθείας. Οὐδὲ τῶν ἀρχόντων τοῦ αἰῶνος τούτου. Hæc desiderantur in editione Tarini, sed habentur in codice Coisliniano. Mox prinus codex Regius, τὴν καταργουμένην pro τῶν καταργουμένων. Lutra idea, σκιὰν περιέχοντος.

LIBER QUARTUS. σκιὰν ἔχοντος τῶν μελλόντων ἀγαθῶν. Ωσπερ γὰρ ὁ non hujus mundi, neque principum hujus seculi άνθρωπος συνέστηκεν ἐκ σώματος καὶ ψυχῆς καὶ πνεύματος, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἡ οἰκονομηθεῖσα ἀπὸ τοῦ Θεοῦ εἰς ἀνθρώπων σωτηρίαν δοθῆναι Γραφή. Διὰ τοῦτο ἡμεῖς καὶ τὸ ἐν τῷ ὑπό τινων και ταφρονουμένων βιβλίῳ τῷ Ποιμένι, περὶ τοῦ προστάσο σεσθαι τὴν Ἑρμᾶν δύο γράψαι βιβλία, καὶ μετὰ ταῦτα αὐτὸν ἀναγγέλλειν τοῖς πρεσβυτέροις τῆς Ἐκκλησίας & μεμάθηκεν ὑπὸ τοῦ Πνεύματος, οὕτω διηγούμεθα. Επι δὲ ἡ λέξις αὕτη «Γράψεις δύο βιβλία, καὶ ώσεις ἐν Κλήμεντι, καὶ ἓν Γραπτῇ. Καὶ Γρα-τὴ μὲν νουθετήσει τας χήρας καὶ τοὺς ὀρφανούς· Κλήμης δὲ πέμψει εἰς τὰς ἔξω πόλεις· σὺ δὲ ἀναγ γελεῖς τοῖς πρεσβυτέροις τῆς Ἐκκλησίας.» Γραπτή μὲν γὰρ ἡ νουθετοῦσα τας χήρας καὶ τοὺς ὀργα νούς, αὐτὸ ψιλόν ἐστι τὸ γράμμα νουθετοῦν τοὺς παῖ ὡς τὰς ψυχὰς, καὶ μηδέπω πατέρα Θεὸν ἐπιγράμασθαι δυναμένους, καὶ διὰ τοῦτο ὀρφανούς καλουμέν νας νουθετοῦν ἐὲ καὶ τὰς μηκέτι μὲν τῷ παρανόμῳ νυμφίῳ χρωμένας, χηρευούσας δὲ τῷ μηδέπω ἀξίας αὐτές τοῦ Νυμφίου γεγονέναι. Κλήμης δὲ ὁ ἤδη τοῦ γράμματος έξιστάμενος, εἰς τὰς ἔξω πόλεις λέγεται πέμπειν τὰ λεγόμενα· ὡς εἰ λέγοιμεν τὰς ἔξω τῶν σωματικῶν, καὶ τῶν κάτω νοημάτων τυγχανούσας ψυχάς· οὐκέτι δὲ διὰ γραμμάτων, ἀλλὰ διὰ ζώντων λόγων αὐτὸς ὁ μαθητής τοῦ Πνεύματος προστάσσεται ἀναγγέλλειν τοῖς τῆς πάσης τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας πρεσβυτέροις πεπολιωμένοις ὑπὸ φρονήσεως. qui destruentur; sed loquimur Dei sapientiam in mysterio absconditam, quam prædestinavit Deus ante sæcula in gloriam nostram³, hi tales ab ipsa spiritali lege quæ umbram babet futurorein bonorum, tanquam a spiritu aedificentur. Sicut ergo homo constare dicitur ex corpore, et anima, et spiritu; ita etiam sancta Scriptura quæ ad hominum salutem divina largitione concessa est. Quod nos ctiam in libello Pastoris, qui a nonnullis contemni videtur, designatum videmus, cum jubetur Hermas duos libellus scribere, et postea denuntiare presbyteris Ecclesiæ quæ a Spiritu didicit. Quod his verbis scriptum est:. Et scribes, inquit, duos libellos, et dabis unum Clementi, et unum Graptæ. Et Grapte quidem commoneat viduas et orphanos, Clemens vero mittat per omnes, civitates quæ foris sunt: tu vero annuntiabis 169 presbyteris Ecclesias.» Est ergo Graple que or thanos jubetur et viduas commonere, purus ipsius litteræ intellectus; per quem commonentur animæ pueriles quæ nondum patrem Deum habere merucrunt, et propterea orphane appellantur. Sed et vio duæ sunt quæ ab illo quidem iniquo viro cui contra legem junctæ fuerant, recesserunt, viduæ vero permanent ex eo quod nondum profecerunt in hoc, ut cœlesti sponso jungerentur. Clemens vero his qui jam recedunt a littera, in eas quæ foris sunt, civirates mittere jubetur quæ dicta sunt, velut si diceret, ad eas animas quæ per hoc ædificatæ extra corporis curam el extra desideria carnalia esse cœperunt. Ipse vero qui a Spiritu sancto didiceral, non per litteras, neque per libellum, sed viventi voce, jubetur annuntiare presbyteris Ecclesiæ Christi, id est his qui maturum prudentiæ sensum capacem doctrinæ spiritalis gerunt. Ἀλλ᾽ ἐπεὶ εἰσί τινες Γραφαὶ τὸ σωματικὸν οὐδα 2. Illud sane non ignorandum, esse quædamn it μῶς ἔχουσαι, ὡς ἐν τοῖς ἑξῆς δείξομεν, ἔστιν Scripturis in quibus hoc quod diximus corpus, id στου φονεὶ τὴν ψυχὴν καὶ τὸ πνεῦμα τῆς Γραφῆς est consequentia historialis intelligentiæ non semμένα χρή ζητεῖν. Καὶ τάχα διὰ τοῦτο αἱ ἐπὶ καθα per invenitur, sicut in consequentibus demonstraρισμῷ τῶν Ἰουδαίων υδρίαι κεῖσθαι λεγόμεναι, ὡς bimus; et est ubi ea quam diximus anima, vel ἐν τῷ κατὰ Ἰωάννην Εὐαγγελίῳ ἀνέγνωμεν, χω spiritus, solummodo intelligenda sunt. Quod μούσιν ἀνὰ μετρητὰς δύο ή τρείς - αἰνισσομένου etiam in Evangeliis designari puto, cura dicuntur inscribitur Pastor et a nonnullis contemnitur, Hermæ imperatum esse ut duos libros scriberet ac postea presbyteris Ecclesiæ annuntiaret quæ didicerat a Spiritu, ad hunc modum exponimus. Sic autem ad verbum legitur: Duos libros scribes, dabisque unum Clementi et alterum Grapte; et Grapte quidem commonebit viduas et pupillos, Clemens autem inittet ad externas urbes; tu vero annuntiabis presbyteris Ecclesiæ. Nam Grapte quæ viduas et orphanos instituit, ipsa est nuda littera, docens si qui mente pueri sunt, et nondum Deum patrem sibi vindicare possunt, ideoque orbi vocantur; instituens vero cas que improbo marito non amplius serviunt, sed viduæ sunt, quod nondum Sponso digna factæ fuerint. Clemens autem qui jam e littera excessit, dicitur quæ scripta sunt ad externas mittere civitates, hoc est, eas animas quæ extra corporeas et terrestres cogitationes versantur; sed ut Spiritus discipulus non amplius per litteras, sed per vivos sermones presbyteris totius Ecclesiæ Dei præ prudentia canis annuntare jubetur. 12. Verum quoniam Scripturæ quædam sunt quæ nihil habent corporeum, ut deinceps ostendenius, alicubi sola veluti anima et spiritus quærendus est. Ideo fortasse quæ dicuntur pro purificatione Judæo rum hydriæ positæ, ut in Joannis Evangelio legimus, capiunt metretas binas vel ternas; quibus sub 11 Cor. 11, 6, 7. • Lib. 1 vi3. 2, num. 4. Primus codex Regius, ἔχει δὲ ἡ λέξις. ldem, νομοθετήσει. Item, νομοθετοῦσα, et paulo pοβί, τὸ γράμμα νομοθετούν. Πατέρα. Sic recte omnes codd. mss. Apud Tarimum mendose legitur παρά. Primus codes Regius,ὁ ἔξω τοῦ γράμματος. Primus codex Regius: ἐφεξῆς. Idem: δύο ή τρεῖς. Tarinus, δύο καὶ τρεῖς. Sic mss. Editi vero, «Hermes.» Infra niss orphanos jubetur et viduas commonere. Edin, ● orphanos et viduas videtur commonere.» Capacem. Sic mss. Editi vero, «pro capa citate. Paulo post mss., id est consequentia historialis, etc. Editi, «id est convenientia histo rialis, › otc. by Google

pro purificatione Judzorum sex hydriæ positae " τοῦ λόγου περὶ τῶν παρὰ τῷ Ἀποστόλῳ ἐν κρυπτῷ capientes metretas binas, vel ternas, in quo, ut dixi, hoc videtur sermo evangelicus indicare de his qui dicuntur in occulto ab Apostolo Judæi. quod hi purificentur per verbum Scripturæ, capientes interdum quidem duas metrelas, id est animæ vel spiritus secundum quod supra diximus, intellectum recipientes; interdum autem tres, cum ctiam corporalem intelligentiam, quæ est historia, servare lectio ad ædificationem potest. Sex vero hydriæ consequenter dicta sunt de his qui in mundo positi purificantur. In sex enim diebus (qui perfectus est numerus) mundum hunc et omnia quæ in eo sunt legimus consummata. Quanta igitur sit utilitas in hoc primo quem diximus 170 historiali intellectu, testimonio est omnium credentium multitudo, quæ et satis fideliter et simpliciter cre- 'dit, nec multa assertione indiget quod palam oinnibus patet. Ejus vero intelligentiæ quam velut animam esse Scripturæ supra diximus, exempla nobis quamplurima dedit apostolus Paulus, sicut est in prima Epistola ad Corinthios. Scriptum est enim: c Non iufrenabis bovem triturantem Ἰουδαίων, ὡς ἄρα οὗτοι καθαρίζονται διὰ τοῦ λόγου τῶν Γραφῶν, ὅπου μὲν δύο μετρητάς, τὸν, ἵν᾽ οὔ τως είπω, ψυχικὸν καὶ τὸν πνευματικὸν λόγον χω ρούντων· ὅπου δὲ τρεῖς, ἐπεί τινες ἔχουσι πρὸς τοῖς προειρημένοις καὶ τὸ σωματικὸν οἰκοδομήσαι δυνάμενον. Εξ δὲ ὑδρίαι εὐλόγως εἰσὶ τοῖς ἐν τῷ κόσμῳ καθαριζομένοις, γενομένῳ ἐν ἓξ ἡμέραις ἀριθμῷ τελείω. Ἀπὸ μὲν οὖν τῆς πρώτης εκδοχής καὶ κατὰ τοῦτο ὠφελούσης, ὅτι ἔστιν ένασθαι, μαρ τυρεῖ τὰ πλήθη τῶν γνησίως καὶ ἀπλούστερον πεπιστευκότων· τῆς δὲ ὡς ἂν εἰς ψυχὴν ἀναγομένης διηγήσεως, παράδειγμα τὸ παρὰ τῷ Παύλῳ ἐν τῇ πρώτη πρὸς Κορινθίους κείμενον. • Γέγραπται γάρ, φησὶν, Οὐ φιμώσεις βοῦν ἀλοῦντα.» Έπειτα διη γούμενος τοῦτον τὸν νόμον επιφέρει ο Μη τῶν βοῶν μέλει τῷ Θεῷ; "Η δι' ἡμᾶς πάντως λέγει; Δι' ἡμᾶς γὰρ ἐγράφη, ὅτι ὀφείλει ἐπ' ἐλπίδι ὁ ἀρη τριῶν ἀροτειᾷν, καὶ ὁ ἀλοῶν ἐπ᾿ ἐλπίδι τοῦ μετέχειν.» Καὶ πλεῖσται δὲ περιφερόμεναι τοῖς πλήθε σιν ἁρμόζουσαι ἑρμηνεῖαι καὶ οἰκοδομοῦσαι τοὺς ὑψηλοτέρων ἀκούειν μὴ δυναμένους, τὸν αὐτόν πως ἔχουσι χαρακτῆρα. Tunc deinde explanans qualiter præceptum istud deberet intelligi, addit dicens: «Nunquid de bobus cura est Deo? An propter nos utique dicit? Propter nos enim scriptum est, quia debet qui arat in spe arare, et qui triturat, in spe percipiendi. › Sed et alia hujusmodi quamplurima quæ hoc modo sunt interpretata de lege, instructionem quamplurimam audientibus conferunt. 13. Spiritalis autem explanatio est talis, si quis potest ostendere quorum cœlestium exemplaribus et umbra deserviunt bi qui secundum carnem Ju-G Πνευματικὴ δὲ διήγησις τῷ δυναμένῳ ἀποδεῖξαι ποίων ἐπουρανίων ὑποδείγματι καὶ σκιᾷ οἱ κατά σάρκα Ἰουδαῖοι ἐλάτρευον· καὶ τίνων μελλόντων dæi sunt, et quorum futurorum umbram lex habet, ἀγαθῶν ὁ νόμος ἔχει σκιάν. Καὶ ἀπαξαπλῶς ἐπὶ et si qua hujusmodi in Scripturis sanctis inveniun- πάντων κατὰ τὴν ἀποστολικὴν ἐπαγγελίαν ζητητέον tur; vel cum requiritur quæ sit illa sapientia în σοφίαν ἐν μυστηρίῳ τὴν ἀποκεκρυμμένην, «ἣν mysterio abscondita e quam prædestinavit Deus προώρισεν ὁ Θεὸς πρὸ τῶν αἰώνων εἰς δόξαν τῶν δι ante saecula in gloriam nostram, quam nemo prin- καίων· ἦν οὐδεὶς τῶν ἀρχόντων τοῦ αἰῶνος τούτου cipum hujus seculi cognovit ";» vel illud quod Εγνωκε.» Φησὶ δέ που ὁ αὐτὸς Απόστολος χρησά dicit ipse Apostolus, cum exemplis quibusdam uti- μενός τισι ῥητοῖς ἀπὸ τῆς Ἐξόδου καὶ τῶν tur de Exodo, vel Numeris, et ait quia hæc in Αριθμῶν, ὅτι ι ταῦτα τυπικῶς συνέβαινεν ἐκείνοις· figura contingebant illis, scripta sunt autem pro- ἐγράφη δὲ δι' ἡμᾶς εἰς οὓς τὰ τέλη τῶν αἰώνων κατο pter nos in quos fines sæculorum devenerunt * ήντηκε.» Καὶ ἀφορμάς δίδωσι τοῦ τίνων ἐκεῖνα et occasionem nobis præstat intelligentiae, ut posτύποι ἐτύγχανον, λέγων· «Επινον γὰρ ἐκ πνευματι sinus advertere quorum figura erant ista quæ illis τῆς ἀκολουθούσης πέτρας ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ involucro designatur eos qui apud Apostolum in occulto Judæi sunt, purificari per Scripturas, aliquando binas metretas capientes, id est, ut sic dicam, animam et spiritum; aliquando ternas, cum nonnullæ præter prædicta, habeant etiam corpus quod ædificare potest. Sex autem hydriæ merito sunt pro iis qui in mundo purificantur condito sex diebus, numero perfecto. Primam ergo expositionem etiam per se utilem esse posse, testatur eorum multitudo qui ingenue et simpliciter crediderunt; illius vero quæ veluti ad animam referri potest, exemplum est quod apud Paulum in prima ad Corinthios habetur. • Scriptum est enim, inquit, Non alligabis os bovi triturami.» Deinde legem hanc explicans addit: • Nunquid de bobus cura est Deo? An propter nos utique hoc dicit? Nam propter nos scriptum est quoniam debet in spe qui arat, arare, et qui triturat in spe percipiendi.» Tum plurimæ quæ circumſeruntur multitudini accommoda, et ædificantes eos qui altiora intelligere nequeunt, interpretationes, eadem propemodum forma et charactere sunt. 15. At spiritalis expositio illius est propria qui demonstrare potest quarum cœlestium rerum similitudini et umbræ Judæi secundum carsem servirent, et quorum futurorum bonorum umbram lex habeat. Ac, ut summatim dicam, in omnibus secundum Apostoli præceptum requirenda est sapientia in wy- ♦ Jpan. II. * Rom. 11. • 1 Cor. 11, 9. 71 Cor. 11, 7. ³ Cor. x, 11. ita mss. Edili vero: «convenienter. ldem, εἰρημένοις. Idem: γεγενημένω. tua duo codices Regii. Tarinus, ἀγομένης. Primus cod. Reg., νόμον. Tarinus, τόπον. Sic mss. Tarimus, ὑπὸ τῆς Ἐξόδου. Sic uss, Turinus, ἔπινον ἐξ ἀκολουθούσης πέτρας.

LIBER QUARTUS. sequente eos petra, petra autem erat Christus '. Sed et de tabernaculo in alia Epistola meminit illius dici, quod Moysi fuerat praceptum: «Facies, inquit, secundum formam, quæ tibi est in monte ostensa "., Ad Galatas vero scribens, et verbis exprobraus quibusdam qui videntur sibi legere legem, nec tamen intelligunt eam, pro eo quod allegorias 171 esse in his quæ scripta sunt, ignorant ita cum increpatione quadam ad eos dicit: ● Dicite vos mihi qui sub lege vultis esse, legem non audistis? Scriptum est enim quod Abraham duos filios habuit, unum de ancilla, et unum de libera. Sed qui de ancilla natus est, secundum carnem natus est; qui autem de libera, secundum repromissionem: quæ sunt allegorica. Ilæc enim sunt duo testamenta ". In quo et hoc quoque Χριστός.» Καὶ τὰ περὶ τῆς σκηνῆς, δὲ ἐν ἑτέρᾳ Ἐπι- accidebant, cum dicit: «Bibebant de spiritali conστολῇ ὑπογράφων, ἐχρήσατο τῷ· ι Ποιήσεις πάντα κατὰ τὸν τύπον τὸν δειχθέντα σοι ἐν τῷ ὄρει.» Αλλά μὴν καὶ ἐν τῇ πρὸς Γαλάτας Επιστολῇ, οἱονεὶ ὀνειδίζων τοῖς ἀναγινώσκειν νομίζουσι τὸν νόμον καὶ μὴ συνιεῖσιν αὐτόν. μὴ συνιέναι κρίνων ἐκείνους, ὅσοι μὴ ἀλληγορίας ἐν τοῖς γεγραμμένοις είναι νομίζουσι· «λέγετέ μοι, φησὶν, οἱ ὑπὸ νόμον θέλοντες εἶναι, τὸν νόμον οὐκ ἀκούετε; Γέγραπται γὰρ ὅτι Αβραάμ δύο υἱοὺς ἔσχεν· ἕνα ἐκ τῆς παιδίσκης, καὶ ἕνα ἐκ τῆς ἐλευθέρας. Αλλ' ὁ μὲν ἐκ τῆς παι δίσκης κατὰ σάρκα γεγέννηται· ὁ δὲ ἐκ τῆς ἐλευθέ ρας, διὰ τῆς ἐπαγγελίας· ἅτινά ἐστιν ἀλληγορού μενα. Αὗται γάρ εἰσιν αἱ δύο διαθῆκαι·, καὶ τὰ ἑξῆς. Παρατηρητέον γὰρ ἕκαστον τῶν εἰρημέν νων ὑπ' αὐτοῦ, ὅτι φησίν, οἱ ὑπὸ νόμον θέλοντες εἶναι, ο οὐχ οἱ ὑπὸ τὸν νόμον ὄντες· καὶ, ι τὸν νόμον οὐκ ἀκούετε; › τοῦ ἀκούειν ἐν τῷ νοεῖν καὶ γινώσκειν κρι- considerandum est, quam caule Apostolus dixeνομένου. Καὶ ἐν τῇ πρὸς Κολοσσαεῖς δὲ Επιστολῇ, rit, quod ait: «Qui sub lege estis legem non ὺς βραχέων τὸ βούλημα τῆς πάσης ἐπιτεμνόμενος audistis?, Audistis, hoc est intelligitis et cognoνομοθεσίας φησί· «Μὴ οὖν τις ὑμᾶς κρινέτω scilis. Sed et in Epistola ad Colossenses breviter ἐν βρώσει ἢ ἐν πόσει, ἢ ἐν μέρει ἑορτῆς, ἡ νουμη sensum totius legis amplectens et constringens: νίας, ἢ Σαββάτων, ἅ ἐστι σκιὰ τῶν μελλόντων.» • Nemo ergo, inquit, vos judicet in esca, vel in poἜτι δὲ καὶ ἐν τῇ πρὸς Ἑβραίους περὶ τῶν ἐκ περ lu, aut in solemnibus dicbus, vel neomenia, vet ριτομής διαλεγόμενος, γράφει· ι Οἵτινες ὑποδεί- Sabbato, quæ sunt umbra futurorum ", › Ad lleγμασι και σκιᾷ λατρεύουσι τῶν ἐπουρανίων.» bræos quoque scribens, et de his qui ex circumἈλλ᾿ εἰκὸς διὰ ταῦτα περὶ μὲν τῶν πέντε Μωσέως cisione sunt, disserens ait: «Ili qui exemplari et ἐπιγεγραμμένων βιβλίων, μὴ ἂν διατάξαι τοὺς τὸν umbræ deserviunt cœlestium "., Sed fortassis per Απόστολον ἅπαξ ὡς θεῖον ἄνδρα προσιεμένους· περὶ hæc de quinque libris Moysis non videbitur δὲ τῆς λοιπῆς Ιστορίας βούλεσθε μανθάνειν, εξ dubitandum ab his qui Apostoli scripta velut diviκἀκείνη τυπικώς συνέβαινε; Παρατηρητέον ἐκ τῆς nitus dicta suscipiunt. De reliqua vero historia si πρὸς Ῥωμαίους, τό· «Κατέλιπον ἐμαυτῷ ἑπτακισ requirant, etiam illa quæ ibi inseruntur, in figura χιλίους άνδρας οἵτινες οὐκ ἔκαμψαν γόνυ τῇ illis de quibus scribuntur, dicenda sunt contiΒιίλ,ο κείμενον ἐν τῇ τρίτῃ τῶν Βασιλειῶν, ὅτι ὁ @ gisse: observavimus nos eliam de hoc dictum esse sterio abscondita, • quam prædestinavit Deus ante sæcula in gloriam justorum quam nemo principum hujus sæculi cognovit. Alicubi autem dicit idem Apostolus utens verbis quibusdam Exodi et Numerorum, quia ‹ hæc in figura contingebant illis, scripta sunt autem propter nos in quos fines sæculorum devenerunt. Et occasionem præbet intelligendi, quorumnam figura illa essent, dicens: ‹ Bibebant enim ex spiritali consequente cos petra, petra autem erat Christus. Et quæ de tabernaculo dicta sunt in alia Epistola deformans, usus est hoc testimonio: Facies omnia secundum formam quæ tibi in monte demonstrata est. Sed et in Epistola ad Galatas veluti probro afliciens eos qui legem se putant Jegere licet eam non intelligant, et illos nihil intelligere judicans qui allegorias in Scripturis non esse Erbitrantur: c Dicite mihi, inquit, qui sub lege vultis esse, legem non auditis? Scriptum est enim quoBiam Abraham duos filios habuit, unum de ancilla et unum de libera; sed qui de ancilla, secundum carnem natus est; qui autem de libera, per repromissionem; quæ sunt per allegoriam dicta. Ilæ enim sunt duo testamenta, › el quæ sequuntur. Observanda enim singulatim, quæ ab ipso dicta sunt. e Qui, joquit, sub lege vultis esse, non, qui sub lege estis; et, legem non auditis, ubi audire idem est quod intelligere et cognoscere. Et in Epistola aŭ Colossenses breviter universæ legis sensum perstringens ait: Nemo ergo vos judicet in cibo aut in potu aut in parte diei festi aut neomeniæ, aut Sabbatorum, quæ sunt umbra futurorum.» Et in illa ad Hebræos de iis qui e circumeisione sunt, disserens scribit: Qui exemplari et umbræ deserviunt cœlestium. Hinc forte de quinque libris Moysi ascriptis non dubitabunt ii qui semel Apostolum ut divinum virum susceperint. Vulus scire num etiam reliqua historia per figuram contigerit? Observandum est ex Epistola ad Romanos istud: Seposui mihi septem millia virorum qui non flexerunt genu ante Baal,› quod habetur in tertio Regnorum, Paulum accepisse pro Israelitis qui sunt secundum electionem, propterea quod non solum gentes ex adventu Christi fructum perceperint, sed et nonnulli divino genere orti. * 1 Cor.s. 3. 10 Exod. xxv, 40; llebr. viii, 5. Tail, 5. Apud Tarinum desunt, αἱ δύο, quæ haben. tur in niss. Tarinus, ἡμᾶς, et praeterea omisit ἐν βρώσει. Primus codex Reg., ὑποδείγματι. Sie mss. Tarinus vero, περὶ τῆς λοιπῆς. Sic niss. Editi vero, quosdam qui vide bantur sibi legere legem et non intelligere, μια et Galat. 18, 21, seqq. 1 Coloss. 11, 16. 13 llebr. eo quod allegoriam esse in his quæ scripta sunt, ignorabant.» Qui sub lege estis. Hæc desunt in editis, sed habentur in mss. Sic recte mss. Male vero editi, per quinque libros Moysi học non videbitur,»

ORIGENIS IEPI APXON in Epistola ad Romanos, ubi de Regnorum libro Παῦλος είληφεν ἀντὶ τῶν κατ' ἐκλογὴν Ἰσραηλιτών, τῷ μὴ μόνον τὰ ἔθνη ὠφελεῖσθαι ἀπὸ τῆς Χρι στοῦ ἐπιδημίας, ἀλλὰ καί τινας τῶν ἀπὸ τοῦ θείου γένους. tertio ponit Apostolus exemplum dicens: «Reliqui mihi septem millia virorum qui non curvaverunt genua ante Baal., Quod Paulus accepit velut figuraliter dictum de his qui secundum electionein Israelite vocati sunt, ut ostenderet non solum nunc gentibus profuisse adventum Christi, sed quamplurimos etiam Israelitici generis ad salutem vocalos. 14. Quæ cum ita sint, qualiter nobis de his sin- Τούτων οὕτως ἐχόντων τοὺς φαινομένους ἡμῖν gulis intelligenda sit Scriptura divina, velut exem- χαρακτῆρας τῆς νοήσεως τῶν Γραφῶν ὑποτυπωτέον. pli et forma gratia, quæ nobis occurrere poterunt, Καὶ πρῶτόν γε τοῦτο ὑποδεικτέον ὅτι ὁ σκοπός τῷ adumbrabimus 172 illud primo repetentes et osφωτίζοντ: Πνεύματι προνοίᾳ Θεοῦ, διὰ τοῦ ἐν ἀρχῇ tendentes quoniam Spiritus sanctus providentia et πρὸς τὸν Θεὸν Λόγου, τοὺς διακόνους τῆς ἀληθείας voluntate Dei per virtutem unigeniti Verbi ejus προφήτας καὶ ἀποστόλους, ἦν προηγουμένως μὲν ὁ qui erat in principio apud Deum Deus, ministros περὶ τῶν ἀποῤῥήτων μυστηρίων τῶν κατὰ τοὺς ἀν veritatis prophetas et apostolos illuminabat ad θρώπους πραγμάτων. ᾿Ανθρώπους δὲ νῦν λέγω, τὰς cognoscenda mysteria earum rerum vel causarum χρωμένας ψυχὰς σώμασιν· ἵν᾿ ὁ δυνάμενος διδαχθῆς quæ inter homines vel de hominibus geruntur. Ilo- ναι, ἐρευνήσας, καὶ τοῖς βάθεσι τοῦ νοῦ διὰ τῶν λέmines autem nunc dico animas in corporibus posi- ξεων ἑαυτὸν ἐπιδούς, κοινωνὸς τῶν ὅλων τῆς βουλῆς tas, quæ illa mysteria cognita sibi et revelata per αὐτοῦ γένηται δογμάτων· εἰς δὲ τὰ περὶ τῶν ψυχῶν, Christum, velut humana quædam gesta narrantes, οὐκ ἄλλως δυναμένων τῆς τελειότητος τυχεῖν, χωρίς vel legales quasdam observantias, præceptaque τῆς πλουσίας καὶ σοφῆς περὶ Θεοῦ ἀληθείας, τὰ περὶ tradentes figuraliter describebant; ut non qui velit Θεοῦ ἀναγκαίως ως προηγούμενα τέτακται, καὶ τοῦ hæc velut conculcanda ante pedes haberet expo- Μονογενούς αὐτοῦ· ποίας ἐστὶ φύσεως, καὶ τίνα τρό sita, sed qui se hujusmodi studiis cum omni casti- τον Υἱός τυγχάνει Θεοῦ· καὶ τίνες αἱ αἰτίαι τοῦ μέσ monia et sobrictate et vigiliis dedisset, ut per hæc χρι σαρκὸς ἀνθρωπίνης αὐτὸν καταβεβηκέναι, forte in profundo̟ latentem sensum Spiritus Dei et καὶ πάντη ἄνθρωπον ἀνειληφέναι· τίς τε καὶ ἡ τού sermonis usitata narratione alio rursum prospi- του ἐνέργεια καὶ εἰς τίνας, καὶ τότε γινομένη. cientem contestum investigare posset, atque Αναγκαίως δὲ ὡς περὶ συγγενῶν καὶ τῶν ἄλλων 20it socius scientia Spiritus et divini consilii parti- γικῶν θειοτέρων τε καὶ ἐκπεπτωκότων τῆς μαχαceps feret; quia nec aliter polest anima ad scien- ριότητος, καὶ τῶν αἰτίων τῆς τούτων εκπτώ tiæ perfectionem venire, nisi divinæ sapientiæ σεως, ἐχρῆν εἰς τοὺς λόγους ανειλήφθαι τῆς θείας fuerit inspirata veritate. Igitur de Deo, id est de διδασκαλίας· καὶ περὶ τῆς διαφορᾶς τῶν ψυχῶν· καὶ Patre et Filio et Spiritu sancto ab his viris divino πόθεν αἱ διαφοραί αὗται ἐληλύθασι· τίς τε ὁ κόσμος Spiritu repletis principaliter designatur; tum vero καὶ διὰ τί ὑπέστη. Ἔτι δὲ πόθεν ἡ κακία τοσαύτη de sacramentis Filii Dei, quomodo Verbum caro καὶ τηλικαύτη ἐστὶν ἐπὶ γῆς, καὶ εἰ μὴ μόνον ἐπι factum sit, et qua de causa usque ad formam ser- γῆς, ἀλλὰ καὶ ἀλλαχοῦ, ἀναγκαῖον ἡμᾶς μαθεῖν. 14. Quæ cum ita sint, adumbrandæ sunt que nobis videntur, intelligendarum Scripturarum forme. Ac primum quidem illud demonstrandum est Spiritum qui divina providentia per Verbum quod erat in principio apud Deum, ministros veritatis prophetas et apostolos illuminavit, ad arcana præcipue respexisse mysteria carum rerum quæ ad homines pertinent. Homines nunc dico, animas corporibus utentes, ut qui doceri potest, investigandæ altitudini sensuum sub vocibus delitescentium se tradens, omnium consilii ejus dogmatum particeps fiat. Inter ea vero quæ animas attinent, quoniam hæ perfectionem consequi nequeunt nisi per locupletem et sapientem et veram Dei notitiam, necessario ut præcipua posita sunt quæ Deum spectant, tum quæ Unigenitum ejus: qualis sit naturæ; quomodo sit Dei Filius; quæ causa sit cur ad carnem usque humanam descenderit, et hominem omnino assumpserit; quæ sit illius operatio, ad quos, et quando perveniat. Necessario etiam ob quamdam cum istis veluti cognationem, de cæteris rebus rationabilibus, tum divinioribus, tum iis quæ beatitudine exciderunt et de causis earum lapsus actum esse oportuit in divinæ doctrinæ sermonibus; sed et de differentia animarum, et unde iste differentiæ ortæ sunt; tum deinde quid sit hic mundus, et quare factus. Præterea unde malum tantum ac tale in terris, et utrum non in terris solum sit, sed etiam alibi, discere necesse est. Hæc et similia cum sibi proposuerit, ille qui sanctorum veritatis ministrorum mentes illustrat Spiritus, secundo ipsi propositum est propter eos qui tantis rebus inveniendis necessarium laborem perferre nequeunt, rationem prædictorum occultare vocibus quæ opificia Dei sensibus objecta, hominis creationen, et eorum qui ex primis parentibus per successionem in multitudinem excreverunt generationem cnarrent. Idem quoque in aliis præstitit historiis quæ justorum res gestas, eorumdem ut hominum peccata quædam, nec non injustoruin impiorumque scelera, libidines et cupiditates exponunt. Et quod mirabile prorsus est, ipsis etiam bellorum historiis, ubi, victi.et victores commemorantur, arcana quædam insunt inysteria quæ iis solis qui hæc perscrutari possunt declarantur. Quodque adhuc mirabilius est, ipsæ 16 Rom. x1, 4. Sic optime mss. Male editi e aliorum prospiciens contectum.» Sic mss. Tarinus autem, ὑπό. Primus codex leg., ἀνθρωπίνως Idem, ἡ τούτου ἐνέργεια, Tarinus, ἡ τούτων ἐνέργεια. Primus codex Regius habet paulo post, ναγκαῖον δέ. lilem, καὶ τὴν αἰτίαν.

LIBER QUARTUS. Τούτων δὴ καὶ τῶν παραπλησίων προκειμένων τῷ vi percipiendam venerit, ut diximus, repleti diviuo φωτίζοντι Πνεύματι τὰς τῶν ἁγίων ὑπηρετῶν τῆς ἀληθείας ψυχάς, δεύτερος ἦν σκοπὸς, διὰ τοὺς μὴ δυναμένους τὸν κάματον ἐνεγκεῖν ὑπὲρ τοῦ τὰ της λικαῦτα εὑρεῖν, τὸ κρύψαι τὸν περὶ τῶν προειρη μένων λόγον ἐν λέξεσιν ἐμφαινούσαις διήγησιν περ ριέχουσαν ἀπαγγελίαν τὴν περὶ τῶν αἰσθητῶν δη μιουργημάτων, καὶ ἀνθρώπου κτίσεως καὶ τῶν ἐκ τῶν πρώτων κατά διαδοχὴν μέχρι πολλῶν γεγενημένων· καὶ ἄλλαις ἱστορίαις ἀπαγγελλούσαις δικαίων πράξεις, καὶ τῶν αὐτῶν τούτων ποτὲ γενόμενα ἁμαρ τήματα ὡς ἀνθρώπων, καὶ ἀνόμων, καὶ ἀσεβῶν που νηρίας, καὶ ἀκολασίας, καὶ πλεονεξίας. Παραδοξότατα δὲ, διὰ ἱστορίας τῆς περὶ πολέμων, καὶ νενικηκότων καὶ νενικημένων, τινὰ τῶν ἀποῤῥήτων τοῖς ταῦτα βασανίζειν δυναμένοις σαφηνίζεται. Καὶ ἔτι θαυμασιώτερον, διὰ γραπτῆς νομοθεσίας οἱ τῆς ἀληθείας νόμοι προστατεύονται· μετὰ ἀληθῶς πρεπούσης Θεοῦ σοφία δυνάμεως πάντων τούτων εἰρμῷ ἀναγε γραμμένων. Προέκειτο γὰρ καὶ τὸ ἔνδυμα τῶν πνευματικῶν, λέγω δὲ τὸ σωματικὸν τῶν Γραφῶν, ἐν πολλοῖς ποιῆσαι οὐκ ἀνωφελές, δυνάμενόν τε τοὺς πολλούς, ὡς χωροῦσι, βελτιοῦν. Spiritu protulerunt. Necessario deinde etiam de creaturis rationabilibus, tam coelestibus quam lerrenis beatioribus consequens erat eos mortalium genus divinis sermonibus edocere; sed et differentiam animarum, et unde istæ differentiæe ortæ sint; tum deinde quid sit hic mundus, et quare factus; sed et unde malitia tanta ac talis est super terras; quæ utrum in terris sit tantummodo, an et in aliis aliquibus locis, ex divinis nos sermonibus discore necessarium fuit. Cum ergo de his talibus et horum similibus Spiritui sancto esset intentio illuminarð sanctas animas quæ se ministerio dederant veritatis, secundo loco habetur ille prospectus, ut propter eos qui vel non possent, vel nollent huic se labori atque industriæ 173 tradere, quo hæc tanta ac talia doceri vel agnoscere mererentur, sicut superius diximus, involveret et occultaret sermonibus usitatis, sub prætextu historiæ cujusdam et narrationis rerum visibilium, arcana mysteria. Inducitur ergo visibilis creaturæ narratio et primi hominis conditio aique figmentum, tum deinde ex illo per successionem secuta progenies, nonnulla quoque rerum gestarum quæ a justis quibusque gesta sunt, referuntur; etiam Interdum delicta quædam eorum commémorantur tanquam horhinum. Tum deinde et impiorum scribuntur aliquanta, vel impudice, vel nequiter gesta. Miro autem nodo et præliorum digesta narratio est, et nunc vincentium, nunc victorum descripta diversitas, per quæ ineffabilia quædam his qui hujusmodi dicta perscrutari norunt, sacramenta declarantur. Sed et Scripturæ legali per admirandam sapientiæ disciplinam lex veritatis inseritur et prophetarum; quæ singula divina quadam arte sapientiæ velut indumentum quoddam et velamen spiritalium sensuum texta sunt et hoc est quod diximus Scripturæ sanctæ corpus, ut etiam per hoc quod diximus litteræ indumentum, sapientiæ arte contextum, possent complures ædificari et profcere qui aliter non possent. 'Αλλ' ἐπεὶ είπερ δι᾿ ὅλων σαφῶς τὸ τῆς νο 15. Sed quoniam, si in omnibus indumenti μοθεσίας χρήσιμον αὐτόθεν εφαίνετο, καὶ τὸ τῆς hujus, id est historiæ legis fuisset consequentia Ιστορίας ἀκόλουθον καὶ γλαφυρόν, ἠπιστήσαμεν ἂν custodita et ordo servatus, habentes continuatum ἄλλο τι παρὰ τὸ πρόχειρον νοεῖσθαι δύνασθαι ἐν ταῖς intelligentiæ cursum, non utique crederemus esse Γραφαῖς, ᾠκονόμησέ τινα οιονέλ σκάνδαλα καὶ aliud aliquid in Scripturis sanctis intrinsecus, προσκόμματα καὶ ἀδύνατα διά μέσου ἐγκαταταχθῆναι præter hoc quod prima fronte iudicabatur, incluτῷ νόμῳ καὶ τῇ ἱστορίᾳ ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος· ἵνα μὴ sum; ista de causa procuravit divina sapientia ofπάντη ὑπὸ τῆς λέξεως ἑλκόμενοι τὸ ἀγωγὴν fendicula quædam, vel intercapedines intelligenti ἄκρατον ἐχούσης, ἤτοι ὡς μηδὲν ἄξιον Θεοῦ μανθά- fieri historialis; impossibilia quædam et incouveνοντες, τέλεον ἀποστῶμεν τῶν δογμάτων, ἢ μή κι nientia per medium inserendo; ut interruptio ipsa νούμενοι ἀπὸ τοῦ γράμματος, μηδὲν θειότερον μάτ narrationis velut obicibus quibusdam legenti resiθωμεν. Χρὴ δὲ καὶ τοῦτο εἰδέναι, ὅτι τοῦ προηγου- stat objectis, quibus intelligentis hujus vulgaris veritatis leges lege scripta continentur, ordine ac serie descriptis hisce omnibus ca potestate quæ divinæ sapie lize vere conveniat. Id enim propositum fuit, ut ipsuin quoque spiritualium indumentum, id est quo in Scripturis corporeum est, in multis non sit inutile, sed multos possit, quantum capaces sunt, meliores efficere. 45. Verum quoniam si legis utilitas et varietate oblectans historiæ series ubique sese proderet, non aigne credidissemus aliud quiddam præter id quod obvium est in Scripturis intelligi posse, idcirco Dei Verbum in lege ac historia interponi curavit offendicula et impossibilia quædam, ne dictione nihil præter illecebram habente delimiti, et nihil Deo dignum addiscentes, tandem a dogmatis recedamus, aut nudæ litteræ penitus adhærentes, nihil divinius percipiamus. Oportet autem et illud scire: cumi Tarinus, σοφίας, male. Tarinus, πάντες, sed primus cod. Reg., πάντη. Επεί. Deest apud Tarinam, sed habetur in mss. Cæterum de vario quo accipi debet Scriptura Bensu quid senserit Origenes disseritur Origenianorum libro 11, quaestione decima tertia. Olorɛl. Omisit Tarinus, sed restituit primus codes Regius. <texta Sic recte mss. Male vero editi, cungsterio.» Editi, e tecta sunt, sed miss., sunt. Ibidem mass., «Scripturae sancte corpus.» In editis deest, sancta:.> Mox mss., ædificari et proficere qui aliter non possent. • Male editi, «- dificare et proficere qui litteraliter non possent. a

iter ac transitum neget, et exclusos nos ac recus- μένου σκοπού τυγχάνοντος τὸν ἐν τοῖς πνευματικοῖς sos revocet aut alterius initium viæ, ut ita cele εἱρμὸν ἀπαγγεῖλαι γεγενημένοις καὶ πρακτέοις· ὅπου sioris 174 cujusdam et eminentioris tramitis per μὲν εὗρε γενόμενα κατὰ τὴν ἱστορίαν ὁ Λόγος εφαρ angusti callis ingressum immensam divinæ scientia μόσαι δυνάμενα τοῖς μυστικοῖς τούτοις, ἐχρήσατο latitudinem pandat. Oportet autem etiam illud nos ἀποκρύπτων ἀπὸ τῶν πολλῶν τὸν βαθύτερον scire, quia cum principaliter prospectus sit Spiritui νοῦν· ὅπου δὲ ἐν τῇ διηγήσει τῆς περὶ τῶν νοητών sancto intelligentiæ spiritalis consequentiam custo- ἀκολουθίας οὐχ εἴπετο ἡ τῶνδέ τινων πρᾶξις ἡ dire, vel in his quæ geri debent, vel quæ jam προαναγεγραμμένη διὰ τὰ μυστικώτερα, συνύφηνεν transacta sunt; sicubi quidem invenit ea quæ se- ἡ Γραφὴ τῇ ἱστορίᾳ τὸ μὴ γενόμενον, πὴ μὲν μὴ cundum historiam gesta sunt aptari posse intelli- δυνατὸν γενέσθαι, πὴ δὲ δυνατὸν μὲν γενέσθαι, οὐ gentiæ spiritali, ordinis utriusque textum uno μὴν γεγενημένον. Καὶ ἔσθ' ὅτε μὲν ὀλίγαι λέξεις παρ narrationis sermone composuit, altius semper arcaεμβεβλημένοι εἰσὶ, κατὰ τὸ σῶμα οὐκ ἀληθευόμε num sensum recondens; ubi autem spiritali con- ναι ἔσθ' ὅτε δὲ πλείους. Τὸ δὲ ἀνάλογον καὶ sequentiæ rerum gestarum historia convenire non ἐπὶ τῆς νομοθεσίας ἐκληπτέον, ἐν ᾗ ἔστι πολλάκις poterat, interdum interseruit quædam, vel minus εὑρεῖν καὶ τὸ αὐτόθεν χρήσιμον πρὸς τοὺς καιρούς gesta, vel quæ omnino geri non possent, interdum τῆς νομοθεσίας ἀρμόζον· ἐνίοτε δὲ χρήσιμος λόγος eliam quæ possent quidem geri, nec tamen gesta οὐκ ἐμφαίνεται. Καὶ ἄλλοτε καὶ ἀδύνατα νομοθετεί sunt; et nonnunquam paucis sermonibus qui se- ται, διὰ τοὺς ἐντρεχεστέρους καὶ ζητητικωτέρους· cundum corporalem intelligentiam non videntur ἵνα τῇ βασάνῳ τῆς ἐξετάσεως τῶν γεγραμμένων ἐπι servare posse veritatem, interdum multis insertis διδόντες ἑαυτοὺς, πεῖσμα ἀξιόλογον λάβωσι περὶ τοῦ hoc facit, quod præcipue in legislatione frequentari δεῖν τοῦ Θεοῦ ἄξιον νοῦν εἰς τὰ τοιαῦτα ζητεῖν. invenitur; ubi multa quidem sunt quæ in ipsis corporalibus præceptis utilia esse manifestum est, aliquanta tamen sunt in quibus nulla prorsus ratio utilitatis ostenditur; interdum vero et impossibilia decernuntur. Qua: omnia, ut diximus, idcirco procuravit Spiritus sanctus, ut ex his dum ea quæ in prima fronte sunt, vera vel utilia esse non possunt, ad inquisitionem veritatis allius repetita revocemur, et dignum Deo sensum in Scripturis, quas a Deo inspiratas credimus, perquiramus. 16. Non solum autem de his quæ usque ad ad- Οὐ μόνον δὲ περὶ τῶν πρὸ τῆς παρουσίας ventum Christi scripta sunt, hæc Spiritus sanctus ταῦτα τὸ Πνεῦμα ᾠκονόμησεν, ἀλλ᾽ ἅτε τὸ αὐτὸ procuravit, sed utpote unus atque idem Spiritus et τυγχάνον καὶ ἀπὸ τοῦ ἑνὸς Θεοῦ, τὸ ὅμοιον καὶ ab uno Deo procedens, eadem similiter etiam in ἐπὶ τῶν Εὐαγγελίων πεποίηκε, καὶ ἐπὶ τῶν ἀπο evangelistis et apostolis fecit. Nam ne illas qui- στόλων· οὐδὲ τούτων πάντη ἄκρατον τὴν ἱστορίαν dem narrationes quas per eos inspiravit, absque τῶν προσυφασμένων κατὰ τὸ σωματικὸν ἐχόντων, hujuscemodi quam supra exposuimus sapientiae μὴ γεγενημένων οὐδὲ τὴν νομοθεσίαν καὶ suæ arte contexuit Unde etiam in ipsis non parva τὰς ἐντολὰς πάντως τὸ εὔλογον ἐμφαίνοντα. Τίς permiscuit, quibus historialis narrandi ordo γοῦν νοῦν ἔχων οιήσεται πρώτην και δευτέραν interpolatus vel intercisus per impossibilitatem καὶ τρίτην ἡμέραν, ἑσπέραν τε καὶ πρωΐαν χωρίς eo præcipue spectet Dei Verbum ut in rebus spiritalibus et gestis et gerendis seriem declaret; ubi secundum historiam invenit facta quæ arcanis istis accommodari possent, illis usus est, multis occultans abstrusiorem sensum; ubi vero in explananda illa spiritualium connexione non sequebatur certarum quarumdam rerum praxis quæ propter arcaniora ante scripta fuerit, Scriptura subnexuit historiæ quod factum non erai; imo aliquando quod fieri non poterat; quandoque autemi quod poterat quidem fieri, sed factum tanien non est. Accidit etiam aliquando ut paueæ interjectæ sint dictiones veritati, si ad corpus spectes, non consentanea. Est ubi multæ hujusmodi sunt. Idem fere judicium de lege ferendum est, ubi sæpe reperias quid per se utile, temporibus legis conveniens; aliquando autem nulla apparet utilitas. Quin et interdum præcipiuntur impossibilia, et id quidem co consilio, ut qui acutiores et in rerum inquisitione acriores sunt, sese rerum scriptarum considerationi atque investigationi dantes, sibi maxime persuadeant dignum Deo in illis rebus sensum quæri oportere. 16. Non solum autem de iis quæ adventum Christi præcesserunt, Spiritus ita statuit, sed utpote idem et unius ejusdemque Dei Spiritus, idem in Evangeliis et apostolorum scriptis fecit; cum nec ca secundum corporalem sensum omnino nudam habeant historiam eorum quæ contexta sunt, utpote quæ non facta sint; neque leges et præcepta habeant rationi consentanca. Quis igitur sanæ mentis existimaverit primam et secundam et tertiam diem, et vesperam et mane s ne sole, luna, et stellis, et eam quæ veluti prima erat, diem sine coelo fuisse? Quis adeo stolidus ut putet Deum more liv- ! Sic mss. Editi, ‹ extrusos nos ac exclusos.› Infra mss., c vel in his quæ geri debent. Editi, . de his quæ geri debent. Mox mss., sicubi quidem invenit en. Merlinus, sicubi quidam invenerunt ea. Genebrardus, sicubi quidem convenerunt ea. › Aplari posse intelligentia spiritali, ordinis utriusque textum. Hæc desunt in editis, sed liabentur in miss. lla mss. Editi vero, sapientia sive arle contexuit, unde etiam non parva. › Sic niss. Tarinus, ὑπό. Primus codex Reg., ἀληθεύουσαι. Idem, πλεονάκις. Sic mss. Genebrardus, crepetendam.» Mer linus, «repetere. Mox miss., c ad adventum Christi scripta sunt. In editis deest vox, scripta. Primus codex Regius, ἐπὶ τῶν, et paulo post, ἀλλὰ γὰρ ἅτε τὸ αὐτό. Idem, μὴ γεγενημένην. Τίς γοῦν νοῦν ἔχων, etc. Vide Origenian. lib. 11, q. 8, n. 6, et q. 13, n. 2.

LIBER QUARTUS. ηλίου γεγονέναι, καὶ σελήνης καὶ ἄστρων; Την d sui reflecteret atque revocaret intentionem le & οιονεί πρώτην καὶ χωρὶς οὐρανοῦ; Τίς δ' οὕτως ηλίθιος ὡς οἰηθῆναι τρόπον ἀνθρώπου γεωρ τοῦ τὸν Θεὸν πεφυτευκέναι παράδεισον ἐν Ἐδὲμ κατὰ ἀνατολάς, καὶ ξύλον ζωῆς ἐν αὐτῷ πεποιηκέναι ὁρατὸν καὶ αἰσθητόν, ὥστε διὰ τῶν σωματικῶν ὁδόντων γευσάμενον τοῦ καρποῦ, τὸ ζῆν ἀναλαμβάνειν καὶ πάλιν καλοῦ καὶ πονηροῦ μετέχειν τινὰ παρὰ τὸ μεματῆσθαι τὸ ἀπὸ τοῦδε τοῦ ξύλου λαμβανόμενον; Ἐὰν δὲ καὶ ὁ Θεὸς τὸ δειλινὸν ἐν τῷ παρα δείσῳ περιπατεῖν λέγηται, καὶ ὁ ᾿Ἀδὰμ ὑπὸ τὸ ξύλον κρύπτεσθαι· οὐκ οἶμαι διστάζειν τινὰ περὶ τοῦ αὐτὰ τροπικῶς διὰ δοκούσης ἱστορίας, καὶ οὐ σωματικῶς γεγενημένης, μηνύειν τινὰ μυστήρια. ᾿Αλλὰ καὶ Κάϊν Εξερχόμενος ἀπὸ προσώπου τοῦ Θεοῦ, σαφῶς τοῖς ἐπιστήσασι φαίνεται κινεῖν τὸν ἐντυγχάνοντα ζητεῖν πρόσωπον Θεοῦ, καὶ τὸ ἐξέρχεσθαί τινα ἀπ᾿ αὐτοῦ. Καὶ τί δεῖ πλείω λέγειν, τῶν μὴ πάνυ ἀμΠλέων, μυρία ὅσα τοιαῦτα δυναμένων συναγαγεῖν γεγραμμένα μὲν ὡς γεγονότα, οὐ γεγενημένα δὲ κατὰ τὴν λέξιν; ᾿Αλλὰ καὶ τὰ Εὐαγγέλια δὲ τοῦ αὐτοῦ είδους τῶν λόγων πεπλήρωται· εἰς ὑψηλὸν ὄρος τὸν Ἰησοῦν ἀναβιβάζοντος τοῦ διαβόλου, ἵν᾽ ἐκεῖθεν αὐτῷ δείξῃ τοῦ παντὸς κόσμου τὰς βασιλείας, καὶ τὴν ἄξαν αὐτῶν. Τις γὰρ οὐκ ἂν τῶν μὴ παρέργως ἀνα γινωσκόντων τὰ τοιαῦτα, καταγινώσκοι τῶν οἰομένων τῷ τῆς σαρκὸς ὀφθαλμῷ, δεηθέντι ὕψους ὑπὲρ του κατανοηθῆναι δύνασθαι τὰ κατωτέρω καὶ ὑποκείμενα, ἑωρᾶσθαι τὴν Περσῶν, καὶ Σκυθῶν, καὶ Ἰντῶν, καὶ Παρθυαίων βασιλείαν, καὶ ὡς δοξάζονται παρά ἀνθρώποις οἱ βασιλευόντες. Παραπλησίως δὲ τούτοις καὶ ἄλλα μυρία ἀπὸ τῶν Εὐαγγελίων ἔνεστι τὸν ἀκριτοῦντα τηρήσαι, ὑπὲρ τοῦ συγκαταθέσθαι συνυφαίνεσθαι ταῖς κατὰ τὸ ῥητὸν γεγενημέναις ἱστο ρίαις ἕτερα μὴ συμβεβηκότα. gentis ad intelligenti interioris exainen. 175 Sed ut rebus ipsis quod dicimus agnoscatur, ipsa jam Scripturæ loca pulsemus. Cuiumin, quæso, sensum habenti, consequenter videbitur dictum, quod dies prima el secunda et tertia, in quibus et vespera nominatur et mane, fuerint sine sole, et sine luna, et sine stellis; prima autem dies sine coelo? Quis vero ita idiotes invenietur, ut putet velut hominem quemdam agricolam Deum plantasse arbores in paradiso, in Eden contra orientem 1, et arborem vitæ plantasse in eo, id est lignum visibile et palpabile, ita ut corporalibus dentibus manducaus quis ex ea arbore, vitam percipiat, et rursus ex alia manducans arbore, boni et mali scientiam capiat? Sed et illud quod Deus post meridiem deambulare dicitur in paradiso, et Adam latere sub arbore, equidem nullum arbitror dubitare quod figurali tropo hac a Scriplura proferantur, quo per hæc quædamn mystica indicentur. Cain vero exiens a facie Dei", manifeste prudentem lectorem movet ut requirat quæ facies Dei sit, et quomodo quis exire possit ab ca. Verumi ne nos opus quod habemus in manibus justo amplius dilutemus, perfacile est omni voleuth congregare de Scripturis sanetis quæ scripta sunt quidem tanquam facta, non tamen secundun histo rium competenter et rationabiliter fieri potuisse eredenda sunt. Hæc vero Scripturæ species etiam in evangelicis libris affatim abundleque signatur, cum in exccisum montem Jesum imposuisse diabolus dicitur 17, ut inde ei universa mundi regna monstraret, et gloriam eorum. Quod secundum litteram quomodo fieri potuisse videbitur, ut vel in excelsun montem educeretur a diabolo Jesus vel etiam carnalibus oculis ejus tanquam subjecta, et adjacentia uni monti omnia mundi ostenderet regna, id est, Persarum regnum, et Scytharum, et Indorum, vel quomodo etiam reges ipsorum glorificantur ab hominibus? Sed et alia quamplurima his similiɔ in Evangeliis inveniet quicunque attentius legerit, et advertet his narrationibus que secundum Litteram prolatæ videntur, inserta esse 176 simulque contexta ea quæ historia quidem non recipiat, spiritalis autem teneat intellectus. minis agricolæ plantasse hortum in Eden ad orientem, ubi lignum vitæ posuerit quod sub oculos et sensus caderet, ut qui corporeis dentibus fructum gustasset, vitain inde reciperet, et rursus boni et mali particeps fieret, qui fructum ex hac arbore decerptum comedisset? Et cum Deus meridie in paradiso ambulare dicitur, et Adam sub arbore delitescere, neminem, arbitror dubitare his figurate per apparentem historiam quæ tamen corporaliter non contigerit, quædam indicari mysteria. Cain quoque recedens a conspectu Dei manifeste prudentem lectorem movet ut requirat quid facies Dei sit et quo sensu quis exire possit ab ea. Sed quid attinet plura dicere, cum innumera ejusmodi, scripta quidem tanquam gesta sint, non gesta vero ut littera sonat, quivis, modo non plane stipes, coll gere possit? Sed et Evangelia eadem sermonum specie plena sunt, cum in excelsum montem: assumit Jesum diabolus ut inde ipsi totius mundi regna et corum gloriam ostendat. Quis enim, nisi plane oscitanter hæc legerit, non improbet eos qui corporis oculo, cui edito loco opus est ut inferiora et subjecta videat, conspecta esse arbitrantar Persarum, Scytharum, Indorum et Parthorum regna, et regum apud populos gloriam? Sexcenta alia bis similia in Evangeliis observare licet attentius legenti; unde colliget is que secundum litteram gesta sunt, alia attexta esse quæ non contigerint. us Gell. ll. : Gen. 1V. s7 Matth. IV. Sic duo mss. Tarinus, ὑπὸ τοῦ ξύλου. Legendum videtur, ζητεῖν τί πρόσωπον Θεοῦ καὶ τί ἐξέρχεσθαι. Συνυφαίνεσθαι. Deest in primno codice Re gio. Editi libb. e convenienter. Paulo post mst. quis vero ita idiotes invenietur. › Editi‹ quis vero ita idiotes invenitur. › Sic mss. Editi e monet lectorem • Omnissa voce prudentem. Vox + Jesus» decst in editis, sed habetur in

17. Sed et in præceptorum locis similia quædam inveniuntur. In lege quidem Moysi præcipitur exterminari quidem omne masculinuın quod non fuerit octava die circumcisum; quod valde inconsequens est; cum oporteret utique, si lex secundumn I storiam servanda tradebatur, juberi ut parentes pusirentur qui filios suos non circumciderunt, ut et hi qui nutriunt parvulos. Nunc autem dicit Scriplura: «lucircumcisus masculus, il est, qui non fuerit circumcisus, exterminabitur de genere suo Si vero etiam de impossibilibus legibus inquirendumn est, invenimus tragelaphum dici animal quod subsistere omnino non potest, quod inter muuda aniaralia cuam edi jubet Muyses; et gryplum quem nullus un quam meminit vel audivit bumanis mɔnibus potuisse succumbere, manducari prohibet legislator. Sed et de Sabbati opinatissima observatione ita dicit: «Sedebitis unusquisque in domibus ve. $3 ' Ἐὰν δὲ καὶ ἐπὶ την νομοθεσίαν έλθωμεν τὴν Μι σέως, πολλοὶ τῶν νόμων τῷ ὅσον ἐπὶ τῷ καθ' ἑαυτοὺς τηρεῖσθαι τὸ ἄλογον ἐμφαίνουσιν, ἕτεροι δε τὸ ἀδύνατον. Τὸ μὲν ἄλογον, γῦπες ἐσθίεσθαι ἀπαγο ρευόμενοι, οὐδενὸς οὐδὲ ἐν τοῖς μεγίστοις λιμοῖς ἐχει βιασθέντος ὑπὸ τῆς ἐνδείας ἐπὶ τοῦτο τὸ ζῶον φθάν σαι· καὶ ὀκταήμερα παιδία απερίτμητα ἐξολοθρεύεσθαι ἐκ τοῦ γένους αὐτῶν κελευόμενα· δέον εἰ ὅλως ἐχρῆν τι περὶ τούτων κατὰ τὸ ῥητὸν νενομοθετῆσθαι, τους πατέρας αὐτῶν κελεύεσθαι ἀναιρεῖσθαι, ἢ τοὺς παρ' οἷς τρέφονται. Νῦν δὲ φησὶν ἡ Γραφή. Απερίτμη τος πᾶς ἄῤῥην, ὃς οὐ περιτμηθήσεται τῇ ἡμέρᾳ τῇ ὀγδόῃ, ἐξολοθρευθήσεται ἐκ τοῦ γένους αὐτοῦ.» Εξ δὲ καὶ ἀδύνατα νομοθετούμενα βούλεσθε ἰδεῖν, ἐπι σκεψώμεθα ὅτι τραγέλαφος μὲν τῶν ἀδυνάτων ὑπο στῆναι ζῶον τυγχάνει· δν ὡς καθαρόν κελεύει Μωσῆς ἡμᾶς προσφέρεσθαι. Γρύψ δὲ οὐχ ἱστόρητα, ποτε ύποχείριος ἀνθρώπῳ γεγονέναι, ὃν ἀπαγο suis, nullus movebitur de loco suo in die Sabbato- ρεύει ἐσθίεσθαι ὁ νομοθέτης. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ διαβόητον rum '.. Quod utique impossibile est observare se: Σάββατον τῷ ἀκριβοῦντι τό· 4 Καθίσεσθε ἕκαστος cundum litteras: nullus enim hominum potest tota εἰς τοὺς οἴκους ὑμῶν· μηδεὶς ὑμῶν ἐκπορευέσθω ἐκ die ita sedere ut non moveatur de loco in quo sede, τοῦ τόπου αὐτοῦ τῇ ἡμέρᾳ τῇ ἑβδόμη, ο ἀδύνατέν rit. De quibus singulis hi quidem qui ex circumci- ἐστι κατὰ τὴν λέξιν φυλαχθῆναι· οὐδενὸς ζώου δυνα sione sunt, et quicunque in Scripturis sanctis nibil μένου δι' ὅλης καθέζεσθαι τῆς ἡμέρας, καὶ ἀκινη amplius intelligi volunt præter quam indicatur ex τεῖν ἀπὸ τοῦ καθέζεσθαι· διόπερ τινὰ μὲν, οἱ ἐπ littera, hac ne requirenda quidem arbitrantur de περιτομῆς καὶ ὅσοι θέλουσι πλέον τῆς λέξεως δη tragelapho, et grypho, et vulture: fabulas autem λούσθαι μηδέν, οὐδὲ τὴν ἀρχὴν ζητοῦσιν, ὥσπερ τὰ quasdam inanes et frivolas contentantur, ex nescio περὶ τραγελάτου καὶ γρυπὸς καὶ γυπὸς, εἰς τινὰ ε quibus traditionibus proferentes de Sabbato, dicen- φλυαρούσιν εὑρεσιλογοῦντες, ψυχράς παραδόσεις τέσ tes unicuique locum suum reputari intra duo millia ροντες, ὥσπερ καὶ περὶ τοῦ Σαββάτου φάσκοντες ulnarum. Alii vero ex quibus est Dosithens Sama- τόπον ἑκάστῳ εἶναι δισχιλίους πήχεις. Αλλοι δὲ, ὧν rilauus, notant quidem hujuscemodi expositiones, ἐστι Δοσίθεος ή Σαμαρείς καταγινώσκοντες τῆς ipsi autem ridiculosius aliquid statuunt, quia unus- τοιαύτης διηγήσεως, οἴονται ἐπὶ τοῦ σχήματος, οὗ ἂν quisque quo habitu, quo loco, qua positione in die καταληφθῇ τις ἐν τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Σαββάτου, μένειν 17. Si ad leges eliam Mosaicas veniamus, plurium, si eas nude observari oporteat, absurdum, alim impossibile pracipinut. Absurdum est vulturum esum prohiberi, cum nemo ne extrema quidem urgente fame co adduci potuerit ut ad istud animal confugeret. Octo dierum infantes non circumcisi exterminari e genere suo jubentur, cum potius si quid de bis ad litteram servandis lege sanciendum erat, præcipi oporteret ut eorum parentes vel eorum altores interficerentur. Nunc autem ait Scriptura: c Ommis mas incircumcisus qui non circumeidetur octavo die, peribit de populo suo. Quod si impossibilia quæ lege præc p'untur, vultis noscere, animadvertamus tragelaphum ex iis esse animantibus quæ consistere in rerum natura non possunt; quem tamen ut parum jubet nos Moyses offerre. Gryphein nunquam auditum est ab homine captum esse; quem mhilominus edi vetat legislator. Sed et celebratissimum Sabbatum ei qui accurate expenderit hec verba: Sedebitis domi vestra singuli, nemo vestrum exeat ẹ loco suo die sep ima, > v.debitur non posse ad litteram observari, cam nullum animal per totam diem immo tum sedere queat. Eam ob rem qui de circumcisione sunt, et qui nihil, nisi quod littera præ se fert significari volumi, de nonnullis ne inquirum quidem, puta tragelapho, gryphe et vulture: de aliquibus meras Lugas et frigidas traditiones afferunt, ut cum Sabbato dicunt locum unicuique bis mille cubitis esse definitum. Alti quos inter est Dosithens Samareus, explosa ejusmodi expositione, arbitrantur, quo quisque corporis si u fuerit die Sabbati inventus, in eo ad vesperam usque manendum. Sed et quod dicitur, non levantum esse onus die Sabbati, impossibile est. Hinc ad infinitas fabulas Judæorum doctores devenere, dicentes onus quidem esse hunc calceum, sed non illum; suffixas item clavis soleas, sed non quæ sine clavis; sic quod uno humero gestatur, pro oucre babendum, non quod utroque. 18 Genes. xvi, 14. "Exod. xvi, 29. S.c muss. Elisi vero e inconveniens est: cum oporteret si les.» Paulo post mss. t incircumcisus masculus, il est qui non fuerit.» in edit. deest f susculus. lta recic omnino niss. Male vero eliti c coli. Quod autem ait Origenes tragelaphum fabulosumn esse animal, etgryphein nunquam ab homine ullo captum esse, id secus videtur omnibus fere Scripturæ Sacræ recentioribus interpretibus. Vide Synopsim criticorum et aliorum commentatorum in Levit. u, 13, et in Deut. xiv, 3. Paulo post mss. ‹ sed et du Sabbati opinatissima observatione.» Editi, e sed et de Sabbato opinatissima observatione.» Panio infra mss. e quicunque in Scripturis sanctis nihil, a lu cd:tis deest sanctis. Sic uiss. Tarinus, τῶν ὅσον. Primus codex Reg., ᾧ ὡς καθαρῷ. Tarinus, ἀνθρώπων. Primus cod. Reg., καθήσεσθε. Iden codex, ἐστὶ καὶ Θεοδόσιος ὁ Σαμαρεύς· De Dosithco vide not. ad lib. 1 Comra Celsum, μ.

LIBER QUARTUS. μέχρις ἑσπέρας. Ἀλλὰ καὶ τὸ μὴ αίρειν βάσταγμα Sabbati fuerit inventus, ita usque ad vesperam do beat permanere, 177-79 id est, vel si sedens, u] sedeat tota die; vel si jacens, ut tota die jaceat. Sed et quod ait: «Non levare onus in die Sabbati”, ɔ impossibile mihi videtur. Ex his enim ad fabulas infinitas, sicut sanctus Apostolus dicit, Judæorum doctores devoluti sunt, dicentes non reputari onus si calceacaligulas quis cum clavis habuerit. Et si quidem ἐν τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Σαββάτου, ἀμήχανον διόπερ εἰς ἀπεραντολογίαν οἱ τῶν Ἰουδαίων διδάσκαλοι έληλύθασι, φάσκοντες βάσταγμα μὲν εἶναι τὸ τοιόνδε ὑπόδημα, οὐ μὴν καὶ τὸ τοιόνδε, καὶ τὸ ἥλους ἔχον σανδάλιον, οὐ μὴν καὶ τὸ ἀνήλωτον, καὶ τὸ ούτωσὶ ἐπὶ τοῦ ὤμου φορούμενον, οὐ μὴν καὶ ἐπὶ τῶν δύο ὤμων. menta quis habeat sine clavis, onus vero esse si supra nuð¡ humerum aliquid portaverit, onus judicant: si vero supra utrunque, negabunt esso OBUS. Εἰ δὲ καὶ ἐπὶ τὸ Εὐαγγέλιον ἐλθόντες τὰ ὅμοια 18. Jam vero si etiam de Evangeliis similia reζητήσαιμεν, τι ἂν εἴη ἀλογώτερον τοῦ «Μηδένα quiramus, quomodo non videbitur absurdum, si κατὰ τὴν ὁδὸν ἀσπάσησθε, ο ὅπερ ἐντέλλεσθαι νομίζου- secundum litteram sentiatur quod dicitur; • Neo σιν οἱ ἀκέραιοι τὸν Σωτῆρὰ τοῖς ἀποστόλοις; Αλλά minem in via salutaveritis?» Hoc enim putant καὶ δεξιὰ σιαγών τύπτεσθαι λεγομένη, ἀπιθανωτάτη simpliciores quique Salvatorem nostrum apostolis ἐστι· παντὸς τοῦ τύπτοντος, εἰ μὴ ἄρα πεπονθώς τι præcepisse. Sed et illud quomodo possibile videbiπαρὰ φύσιν τυγχάνοι, τῇ δεξιᾷ χειρὶ τύπτοντος tur observari, in his præcipue locis ubi acerrima τὴν ἀριστερὰν σιαγόνα. Αδύνατον δὲ ἀπὸ τοῦ Εὐαγ hiems gelicidiis est et aspera pruinis, µt neque γελίου ἐστὶ λαβεῖν δεξιὸν ὀφθαλμών σκανδαλί duas tunicas, ncque calceamenta quis habere «leζοντα. Ἵνα γὰρ χαρισώμεθα τὸ δύνασθαι ἐκ τοῦ ὁρᾷν beat? Sed et illud quod in dexieraarquis masiliam σκανδαλίζεσθαί τινα, πῶς, τῶν δύο ὀφθαλμῶν ὁρών- percussus praebere etiam sinistram jubetur, cum των, τὴν αἰτίαν ἀνενεκτέον ἐπὶ τὸν δεξιόν; Τίς omnis qui percutit dextra manu, sinistram percutiat δὲ καὶ καταγνοὺς ἑαυτοῦ ἐν τῷ ἑωρακέναι γυναῖκα snaillim. Sed et illud de impossibilibus habendum πρὸς τὸ ἐπιθυμῆσαι, ἀναφέρων τὴν αἰτίαν ἐπὶ μόνον est quod in Evangelio scriptum est, ut si oculus τὴν δεξιὸν ὀφθαλμόν, εὐλόγως ἂν τοῦτον ἀποβάλλοι; dexter scandalizaverit te, eruatur; quia etiam si Ἀλλὰ καὶ ὁ ᾿Απόστολος νομοθετεί, λέγων· «Περιτετμη: ponamus quod de oculis carnalibus dictum est, quoμένος τις ἐκλήθη; μὴ ἐπισπάσθω.» Πρῶτον μὲν ὁ βου modo consequens videbitur ut oculo utroque cerλόμενος δίνεται, ὅτι παρὰ τὴν προκειμένην αὐτῷ ὁμι- nente, ad unum scandali culpa, et hoc ad dextrum, λίαν ταύτά φησι. Πῶς γὰρ περὶ γάμου καὶ ἁγνείας referatur? Aut quis extra maximum crimen habebitur νομοθετῶν, οὐ δόξει ταῦτα εἰκῆ παρεμβεβληκέναι; ipse sibi inferens manus? Seul farlassis extra hre δεύτερον δὲ τίς ἐρεῖ ἀδικεῖν τὸν, εἰ δυνατόν, διὰ τὴν videbuntur esse litteræ Pauli apostoli. Et quid est παρὰ τοῖς πολλοῖς νομιζομένην ἀσχημοσύνην ἐπὶ τῷ quod dicit: «Circumcisus aliquis vocatus est? non περιτετμῆσθαι, ἐπιδιδόντα ἑαυτὸν τῷ ἐπισπάται adducat preputium ".». Quod primo quidem si quis σθαι Ταῦτα δὲ ἡμῖν πάντα εἴρηται, ὑπὲρ τοῦ diligentius consideret, non videtur ad ea dictum δεῖξαι ὅτι σκοπὸς τῇ δωρουμένῃ ἡμῖν θείᾳ δυνάμει quæ ei proposita in manibus habebantur; serino τὰς ἱερὰς Γραφὰς ἐστὶν, οὐχὶ τὰ ὑπὸ τῆς λέξεως παρ namque ei erat de nuptiis et castitate præcipiens, ιστάμενα μένα ἐκλαμβάνειν· ἐνίοτε· τούτων ὅσον ἐπὶ et videbuntur utique hæc in tali causa superτῷ ῥητῷ οὐκ ἀληθῶν, ἀλλὰ καὶ ἀλόγων καὶ ἀδυνάτων Quo memorata. 180 Secundo vero quid obesset, si συγχανόντων· καὶ ὅτι προσύφωνταί τινα τῇ γενομένῃ oucenialis vilaude causa ejus que ex circumciINTERPRETATIO NOVA. 18. Jam vero si ad Evangelium veniamus et similia requiramus, quid a ratione magis alienum quam istul: • Neminem per viam salutaveritis, ο quod apostolis praecepisse Salvatorem simpliciores existi mant? Et cum dextera maxilla percuti dicitur, res est a verisimili prorsus abhorrens, cum omnis qui però entit, nisi natura mancus fuerit, dex.era manu sinistram maxillam feriat. Neque potest ex Evangelio percipi quo pacto dexter oculus offensioni sit. Ut enim concedamas posse quempiam videndo scandalizari, eur cum duo oculi videant, crimen in dextrum transferendum est? Quis etiam sibimet ipsi infensus quod viderit mulierem ad concupiscen:lum eam, causam regerens in unum dextrum oculum, merito hune_ipsum abjecerit? Praeterea ostolus præcipit dicens: • Circumcisus aliquis vocatus est? non adducat preput.um.» Primum quilibet hæc abs re præterque propositum dicere Apostolum videbit. Nam quomodo de nopuis et de castitate præcipiens, non videator hæc temere interposuisse? Deinde quis peccare illum dixerit, qui vitande oi enitatis causa quam vulgus circumcisioni inesse putat, revocare, si fieri potest, præputium conatus fuerit? llæc omnia a nobis dicta sunt ut ostendamus non ea sola que littera exhibet propositum fuisse ei quæ sacras nobis litteras dedit, divinæ virtuti explicare; quippe quæ interdum secundum litteram minime vera sint, sed et absurda et impossibilia: tuin attexta esse nonnulla rerum ge· starum historie et iis legibus quæ secundum litteram utilia præcipiunt. -» Jer. xvi, 21. " Luc. x, 4.” Matth. x. 28 Matth. v. I Cor. vi, 18. Iden, ἀδύνατον. Infra Tarinus, εληλύθασι λέγοντες. Primus co lex Regius, πεπονθώς τις. Tarinus ἐστὶ λαβεῖν δεξιὸν ὀφθαλμόν. Primus codex Regius, ἐστὶν ἐκβαλεῖν. Idem ms. ἀνενεκτέον. Tarinus, ἀνεκτέον. Tarinus, τὸ ἐπισπάσασθαι. Sic mss. Editi vero ‹ gelu et pruinis ut neque duas. › Editi e viciebantur.» Infra miss. 4.sibi adcsse deprehendimus.» Eliti • sibi adesse coun prebendlimus.

sione est, posset aliquis revocare præputium? Tertio, & Ιστορίᾳ, καὶ τῇ κατὰ τὸ ῥητὸν χρησίμων νομοθεσ quod certe fieri id omni genere impossibile est. σία Hæc autem omnia a nobis dicta sunt, ut ostendainus quia hic prospectus est Spiritus sancti, qui nobis Scripturas divinas donare dignatus est, non ut ex sola littera, vel in omnibus ex ea ædificari possimus, quam frequenter impossibilem nec sufficientem sibi adesse deprehendimus; id est, per quam interdum non solum irrationabilia, verum etiam impossibilia designantur; sed ut intelligamus contexta esse quædam huic visibili historiæ, quæ interius considerata et intellecta utilem hominibus Deo dignam proferunt legem. 19. Ne quis autem suspicetur nos hoc dicere Ἵνα δὲ μὴ ὑπολάβῃ τις ἡμᾶς ἐπὶ πάντων τούτο λέγειν, quia nullam historiam Scripturæ factam esse sen- ὅτι οὐδεμία ἱστορία γέγονεν, ἐπεὶ τὶς οὐ γέγονε· καὶ tiamus, quoniam aliqua ex his non facta esse su- οὐδεμία νομοθεσία κατὰ τὸ ῥητὸν τηρητέα ἐστὶν, ἐπεὶ spicamur; vel nulla præcepta legis secundum litte- τὶς κατὰ τὴν λέξιν ἄλογος τυγχάνει, ἢ ἀδύνατος· ἢ ὅτι ram stare, quoniam quædam secundum eam dici- τὰ περὶ τοῦ Σωτῆρος γεγραμμένα κατὰ τὸ αἷ mus servari non posse, in quibus vel ratio, vel rei σθητὸν οὐκ ἀληθεύεται· ἢ ὅτι μηδεμίαν νομοθεσίαν possibilitas non admittit; vel ea quæ de Salvatore αὐτοῦ καὶ ἐντολὴν φυλακτέον· λεκτέον ὅτι σαφῶς scripta sunt, non putare etiam sensibiliter impleta; ἡμῖν παρίσταται περί τινων τὸ τῆς ἱστορίας εἶναι ἀλη vel præcepta ejus secundum litteram non debere θές· ὡς ὅτι ᾽Αβραὰμ ἐν τῷ διπλῷ σπηλαίῳ ἐτάφη ἐν servari: respondendum ergo est quoniam a nobis Χεβρώμ, καὶ Ἰσαὰκ, καὶ Ἰακώβ, καὶ ἑκάστου τού evidenter decernitur, in quamplurimis servari et των μία γυνή· καὶ ὅτι Σίκημα μερὶς δέδοται τῷ Ἰω posse et oportere historiæ veritatem. Quis enim σήφ, καὶ Ἱερουσαλήμ μητρόπολις ἐστι τῆς Ἰουδαίας, negare potest, quod Abraham in duplici spelunca p ἐν ᾗ ᾠκοδόμητο ὑπὸ Σολομῶντος ναὸς Θεοῦ, καὶ ἄλλα sepultus est in Euron, sel et Isaac, et Jacob, μυρία. Πολλῷ γὰρ πλείονά ἐστι τὰ κατὰ τὴν ἱστορίαν et singulæ corum uxores? Vel quis dubitat ἀληθευόμενα τῶν προσυφανθέντων γυμνῶν πνευματι quod Sichima in portionem data est Joseph? Vel κῶν. Πάλιν τε αὖ τίς οὐκ ἂν εἴποι τὴν λέγουσαν ἐν quod Jerusalem metropolis est Judææ, in qua con- τολήν· ο Τίμα τὸν πατέρα καὶ τὴν μητέρα, ἵνα εὖ σοι structum est templum Dei a Salomone? et alia innu- γένηται, ο χωρίς πάσης ἀναγωγῆς χρησίμην τυγχά merabilia. Multo enim plura sunt quæ secundum hi- νειν καὶ τηρητέαν γε, καὶ τοῦ ἀποστόλου Παύλου χρησ storiam constant, 181 quam ea quæ nudum sensum σαμένου ταύτῃ αὐτολεξεί; Τί δὲ δεῖ λέγειν περὶ τοῦ· continent spiritalem. Tum deinde quis non affirmet, • Οὐ μοιχεύσεις, οὐ φονεύσεις, οὐ κλέψεις, οὐ ψευ mandatum boc quod præcipit: ‹llonora patrem δομαρτυρήσεις;» Καὶ πάλιν ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ ἐντο tungi el matrem tuam, ut benesit tibi,» etiam sine λαί εἰσι γεγραμμέναι οὐ ζητούμεναι, πότερον αὐτὰς ulla spiritali interpretatione sufficere, et esse ob- κατὰ τὴν λέξιν τηρητέον ἢ οὐ· ὡς ἡ φάσκουσα· «Ἐγὼ servantibus necessarium? maxime cum et Paulus δὲ λέγω ὑμῖν, ὅς ἐὰν ὀργισθῇ τῷ ἀδελφῷ αὐτοῦ, ο eisdem verbis repetens, confirmaverit ipsum man- καὶ τὰ ἑξῆς· καὶ·. Ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν μὴ ὁμόσαι datum. Quid vero oportet dicere de eo quod dictum ὅλως.» Καὶ παρὰ τῷ Ἀποστόλῳ τὸ ῥητὸν τηρητέον· est: • Non aduiteralis, non occides, non furtum • Νουθετεῖτε τοὺς ἀτάκτους, παραμυθεῖσθε τοὺς ὀλι facies, non falsum testiinonium dices",» et ca- γοψύχους· ἀντέχεσθε τῶν ἀσθενούντων μακροtera hujusmodi? Jam vero de his quæ in Evange- θυμεῖτε πρὸς πάντας· κ εἰ καὶ παρὰ τοῖς φιλοτιμο lio mandata sunt, ne dubitari quidemi potest, quin τέροις δύναται σώζειν ἕκαστον αὐτῶν μετὰ τοῦ μὴ secundum litteram quamplurima observanda sint, ἀθετεῖσθαι τὴν κατὰ τὸ ῥητὸν ἐντολὴν, βάθη Θεοῦ σου sicut cum dicit: «Ego auten dico vobis non ju- φίας. Ο μέντοι γε ἀκριβὴς ἐπί τινων περιελκυσθή cœINTERPRETATIO NOVA. 19. Ne quis vero nos suspicetur in omnibus id dicere, nullam historiam contigisse, quoniam aliqua non contigit; et nullam legem ad litteram esse servandam, quoniam aliqua secundum litteram aut absurda aut impossibilia præcipit; vel quæ de Salvatore scripta sunt, secundum litteralem sensum non esse vera; aut nullam ipsius legem et præceptum servari oportere: dicimus manifeste in quibusdam historiæ veritatem nobis apparere, verbi gratia, Abraham, Isaac et Jacob cum una sua unumquemque uxore in duplici spelunca sepultos esse in Hebron; Sichem Josepho in portionem esse attributam: Jerusalem metropolin esse Judææ, in qua a Salomone ædificatum fuit templum Dei, et alia sexcenta. Multo enim plura sunt secundum historiain vera, quam quæ mere spiritualia illis attexta sunt. Rursum quis inficias ierit mandatum hoc: «Honora patrem tuum et matrem tuam, ut bene sit tibi,» etiam sine altiore intelligentia utile esse ac servandum, maxime cum Paulus iisdem verbis illud commendarit? Quid attinet dicere de cæteris • Non mac haberis, non occides, non furtum facies, non dices falsum testimonium?» Rursus in Evangelio mandata quædam scripta sunt, de quibus non quæritur sinthe ad litteram observanda necne. Cujusmodi illud est: Ego dico vobis, quicunque iratus fuerit fratri suo, et quæ sequuntur. Et: «Ego dico vobis non jurare omnino.» Et custodiendam est illud Apostoli: «Corripite inquietos, consolamini pusillaumes, susci ite infirmes, patientes cstole ad omnes; s tametsi qui res altius scrutantur, couponere possint altitudinem sapientiæ Dei cum litterali mandatorum sensu. Verumtamen qui attentius le35 Lxod. xx, 12. 26 Ibid. 25, Sic mss. Editi vero. docere. Infra mss. ● et singulæ eorum uxores. › Duo mss., χρησίμω νομοθεσία. Tarinus, παρὰ τοῦ Σωτῆρος, sed primus co dex Regius ut in nostro textu. idem codex, ἐντολάς. Primus cod. Reg., ἀσθενῶν.

LIBER QUARTUS. σεται, χωρίς πολλῆς βασάνου μὴ δυνάμενος ἀποφήνα- rare omnino ";, et cum ait: «Qui autem inspexe σθαι πότερον ήδε ή νομιζομένη ιστορία γέγονε κατά τὴν λέξιν ἢ οὐ· καὶ τῆςδε τῆς νομοθεσίας τὸ ῥητὸν τηρητέον ἢ οὐ. Διὰ τοῦτο δεῖ ἀκριβῶς τὸν ἐντυγχάνοντα, τηροῦντα τὸ τοῦ Σωτῆρος πρόσταγμα τὸ λέγον • Ερευνάτε τας Γραφάς, ο ἐπιμελῶς βασανίζειν, πή τὸ κατὰ τὴν λέξιν ἀληθές ἐστιν, καὶ πὴ ἀδύνατον, καὶ ἔση δύναμις, ἐξιχνεύειν ἀπὸ τῶν ὁμοίων φωνῶν, τὸν πανταχού διεσπαρμένον τῆς Γραφῆς νοῦν τοῦ κατὰ τὴν λέξιν ἀδυνάτου. cundum litteram observandum sit, nus unusquisque legentium cum quæ sanctis libris inserta sunt. rit mulierem ad concupiscenduin eam, jam mochatus est eam in corde suo 18. › Sed et apud Paulum apostolum quæ præcipiuntur: Commonete inquie108, consolamini pusillanimes, sustinete infirmos, patientes estole art omnes: et alia quamplurima. Verumtamen si quis attentius legat, non dubito quod in quamplurimis dubitabit utrum illa vel illa historia putetur vera esse secundum litteran), an minus vera; et illud præceptum, utrum senecne. Propter quod multo studio ac labore nitendum est, quateomni reverentia intelligat se divina, non humana verba tractare β 20. Nos ergo quam videmus in Scripturis sanctis digne et consequenter observari debere intelligentiam, hujusmodi esse arbitramur. Gentem quamdam prædicant super 182 terras divium littere electam esse a Deo, quam plurimis nominibus appellaverunt: interdum enim universa hæc gens Israel dicitur, interdum Jacob; et maxime divisa gens ipsa a Jeroboam Gilio Nabad in duas partes est; et decem tribus quæ sub co factæ sunt, appellatæ sunt Israel; aliæ vero duæ cum quibus erat etiam Levitica tribus, et ca quæ ex David regio genere descendebat, Judas nominata est; universa autem loca que habebat gens ista, quae a Deo acceperat, Judza dicebantur, in qua metropolis erat Jerusalemn s metropolis autem quasi plurimarum urbium mater quædam dicitur. Quarum urbium nomina in aliis quidem divinis libris sparsim frequenter inveἘπεὶ τοίνυν, ὡς σαφὲς ἔσται τοῖς ἐντυγχάνουσιν, ἀδύνατος μὲν ὁ ὡς πρὸς τὸ ῥητὸν εἰρμός, οὐκ ἀδύνα τις δὲ, ἀλλὰ καὶ ἀληθὴς ὁ προηγούμενος, ὅλον τὸν τον φιλοτιμητέον καταλαμβάνειν, συνείροντα τὸν περὶ τῶν κατὰ τὴν λέξιν ἀδυνάτων λόγον νοητῶς τοῖς οὐ μόνον οὐκ ἀδυνάτοις, ἀλλὰ καὶ ἀληθέσι κατὰ τὴν ἱστορίαν, συναλληγορουμένοις τοῖς, ὅσον ἐπὶ τῇ λέξει μὴ γεγενημένοις· διακείμεθα γὰρ ἡμεῖς περὶ πάσης τῆς θείας Γραφῆς, ὅτι πᾶσα μὲν ἔχει τὸ πνευμετικόν, οὐ πᾶσα δὲ τὸ σωματικόν· πολλαχοῦ γὰρ ἐλέγχεσθαι ἀδύνατον ὂν τὸ σωματικόν. Διόπερ πολλήν προσοχήν συνεισακτέον τῷ εὐλαβῶς ἐντυγχάνοντι ὡς θείας γράμμασι ταῖς θείαις βίβλοις, ὧν ὁ χαρακτήρ τῆς νοήσεως τοιοῦτος ἡμῖν φαίνεται. Εθνος τι ἐπὶ γῆς ἀπαγγέλλουσιν οἱ λόγοι εξειλέχθαι τὸν Θεόν· ὁ καλοῦτιν ὀνόμασι πλείοσι. Καλεῖται γὰρ τοῦτο τὸ πᾶν ἔθνος Ἰσραὴλ, λέγεται δὲ καὶ Ἰακώβ. Οτε δὲ διῄρητο κατὰ τοὺς χρόνους Ἱεροβοάμ υἱοῦ Ναβατ, αἱ μὲν ὑπὸ τούτῳ nies nominata; simul autem in unum conlexia, λεγόμεναι φυλαὶ δέκα ὠνομάσθησαν Ἰσραήλ, απ continentur in libro Jesu Nave. δὲ λοιπαὶ δύο καὶ ἡ Λευϊτική, ὑπὸ τῶν ἐκ σπέρματος τοῦ Δαυίδ βασιλευόμεναι, Ἰούδας. Ο δὲ σύμπας τότ τις ἔντινα ᾤχουν οἱ ἀπὸ τοῦ ἔθνους, δεδομένος αὐτοῖς ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, καλεῖται Ἰουδαια, ἧς μητρόπολις Με ρωσαλήμ μητρόπολις δηλονότι πλειόνων πόλεων, ὧν τὰ ὀνόματα, πολλαχοῦ μὲν καὶ ἄλλοθι διεσπαρμένω; κεῖται, ὑφ᾽ ἐν δὲ κατειλεγμένοι εἰσὶν ἐν Ἰησοῦ τῷ τοῦ Ναυῆ. gerit, in nonnullis ambiget, nec sine multo examine pronuntiare poterit utrum hæc quæ putatur historia, secundum litteram acciderit necne, et hujusne legis verba servanda sint, an secus. Quamobrem necesse est ut accuratus lector servato hoc Salvatoris præcepto, Scrutamini Scripturas, › quandonam verum sit quod littera sonat, quandonam sit impossibile, diligenter exploret, et ex similium vocum comparatione diffusum ubique per Scripturas sensum ejus quod secundum litteram est impossibile, pro viribus inrestigel. 20. Quoniam igitur, ut manifestum erit legentibus, impossibilis est secundum litteram series; non impossibilis vero, imo vera series et connexio principalis; enixe investiganda est tota Scripturæ meas quæ quodcunque secundum litteram impossibile enuntiatur, connectit iis quæ non modo non sunt impossibilia, sed et secundum historiam vera, quæque cum iis quæ ad litteram gesta non sunt, interiorem sensum ineladunt, et per allegoriam dicuntur. Sic enim de universa Scriptura statuimus sensum ubique haberi spiritalem, non autem ubique corporean. Nam sape quo corporeum est, impossibile convincitur. Quamobrem plurimam attentionem adhibere necesse est eum qui tanquam divinas litterns, religiose legerit sacros libros, quorum intelligentiæ forma talis nobis videtur. Gentem quamdam prædicant electam esse in terris a Deo quam non uno nomine appellant. Universa enim illa gens vocatur Israel, dicitur et Jacob. Cum vero temporibus Jeroboam filii Nabat divisa est, quæ illi paruerunt tribus decem, Israel appellate sunt; reliquæ duæ et Levitica quibus præerant reges ex stirpe David, Juda nominate sunt. Totum autem quod occupavit illa gens loci spatium sibi a Deo concessum, appellatur Judæa, cujus metropolis Jerusalem, Bater videlicet plurimarum urbium, quarum nomina in aliis Scripturæ libris dispersa frequenter reperiuntur, in unum vero collecta sunt in libro Jesu filii Nave. * Matth. v, 34. * Ibid. 14. "I Thess. v, 14. Sic mss. Tarinus vero, φιλοτιμησάμενος. Paulo post Tarinus, περὶ τὴν κατὰ τὴν λέξιν ἀδυνά των λόγων νοητῶς τοῖς οὐ μόνον ἀδυνάτοις. Sed codex Coislinianus ut in nostro textu. λεγόμεναι. Deest apud Tarinum, sed reperi tur in duobus mss. Sunt autem qui pro λεγόμεναι malint τελούμεναι. Sic mss. Editi vero, c convenienter.» ΜΟΣ mss., electam esse a Deo.» Editi, «effectam esse a Deo.» Erat Jerusalem, metropolis aulem. Hæc desunt in editis, sed habentur in mss. Mox mss., in aliis quidem divinis libris. › Ir editis deest • divinis.»

21. Cum ergo hæc ita se habeant, elevare quo Τούτων οὕτως ἐχόντων, ὑψῶν τὸ διανοητικὸν ἡμῶν dammodo ex terra et erigere intelligentiam nostram ὁ ᾿Απόστολός φησί που·. Βλέπετε τὸν Ἰσραὴλ κατὰ sanctus Apostolus volens, ait in quodam loco: σάρκα· ο ὡς ὄντος τινὸς Ισραήλ κατὰ πνεῦμα. Καὶ ‹ Videte Israel secundum carnem ". › Per quod si- ἀλλαχοῦ λέγει· «Οὐ γὰρ τὰ τέκνα τῆς σαρκὸς ταῦτα gnificat utique quod alius Israel sit qui non sit se- τέκνα τοῦ Θεοῦ· οὐδὲ πάντες οἱ ἐξ Ἰσραήλ, οὗτοι eundum carnem, sed secundum spiritum. Et iterum Ἰσραήλ. Αλλ' οὐδὲ ὁ ἐν τῷ φανερῷ Ἰουδαῖός ἐστιν, in alio loco dicit: «Non enim omnes qui ex Israel οὐδὲ ἡ ἐν τῷ φανερῷ ἐν σαρκὶ περιτομή· ἀλλ' ὁ ἐν τῷ sunt, hi Israelite st. κρυπτῷ Ἰουδαῖος, καὶ περιτομή καρδίας ἐν πνεύματι, οὐ γράμματι.» Εἰ γὰρ ἡ κρίσις τοῦ Ἰουδαίου ἐκ τοῦ κρυπτοῦ λαμβάνεται, νοητέον ὅτι ὥσπερ Ἰουδαίων σωματικόν ἐστι γένος, οὕτω τῶν ἐν κρυπτῷ Ἰουδαίων ἐστί τι ἔθνος, τῆς ψυχῆς τὴν εὐγένειαν ταύτην κατά τινας λόγους ἀποῤῥή τους κεκτημένης. Ἀλλὰ καὶ πολλαὶ προφητεῖαι περὶ τοῦ Ἰσραὴλ καὶ τοῦ Ἰούδα προφητεύουσι, διηγούμεναι τὰ ἐσόμενα αὐτοῖς. Καὶ οὐ δή που αἱ τοσαῦται τούτοις γεγραμμέναι επαγ γελίαι, ὅσον ἐπὶ τῇ λέξει ταπειναὶ τυγχάνουσαι, καὶ οὐδὲν ἀνάστημα παριστῶσαι, καὶ ἀξίωμα ἐπαγγελίας Θεοῦ, οὐχὶ ἀναγωγής μυστικῆς δέονται; Εἰ δὲ αἱ ἐπαγγελίαι νοηταί εἰσι δι' αἰσθητῶν ἀπαγγελλόμε και (δ), καὶ οἷς αἱ ἐπαγγελίαι, οὐ σωματικοί. Καὶ ἵνα μὴ ἐπιδιατρίβωμεν τῷ λόγῳ τῷ περὶ τοῦ ἐν κρυπτῷ Ἰουδαίου, καὶ τοῦ περὶ τοῦ ἔσω ἀνθρώπου Ἰσραηλίτου· καὶ τούτων αὐτάρχων ὄντων τοῖς μὴ ἀκέν τροις, ἐπὶ τὸ προκείμενον ἐπανερχόμεθα καὶ φαμὲν τὸν Ἰακὼν πατέρα εἶναι τῶν δώδεκα πατριαρχών, κἀκείνους τῶν δημάρχων· καὶ ἔτι ἐκείνους τῶν ἑξῆς Ἰσραηλιτῶν. "Αρ' οὖν οἱ μὲν σωματικοί Ισραηλῖται τὴν ἀναγωγὴν ἔχουσιν ἐπὶ τοὺς δημάρχους, καὶ οἱ δήμαρχοι πρὸς τοὺς πατριάρχας, οἱ δὲ πατριάρχαι πρὸς τὸν Ἰακὼβ καὶ τοὺς ἔτι ἀνωτέρω; Οἱ δὲ νοητοὶ Ἰσραηλῖται, ὧν τύπος ἦσαν οἱ σωματικοί, οὐχὶ ἐκ δήμων εἰσί· τῶν δήμων ἐκ φυλῶν ἐληλυθότων, καὶ τῶν φυλῶν ἀπὸ ἑνός τινος, γένεσιν, οὐ τοιαύτην σωματικὴν ἔχοντος, ἀλλὰ τὴν κρείττονα, γεγενημένου κἀκείνου ἐκ τοῦ Ἰσαάκ, καταβεβηκότος κἀκείνου ἐκ τοῦ 'Αέρααμ, πάντων ἀναγομένων ἐπὶ τὸν Ἀδάμ, ἐν ὁ ᾿Απόστολος εἶναί φησι τὸν Χριστόν; Πᾶσα γὰρ ἀρχὴ πατριῶν τῶν ὡς πρὸς τὸν τῶν ὅλων Θεὸν, κατωτέρω ἀπὸ τοῦ Χριστοῦ ἤρξατο τοῦ μετὰ τὸν τῶν ὅλων Θεὸν καὶ πατέρα οὕτω πατρὸς ὄντος πάσης ψυχῆς ὡς ὁ Ἀδὰμ πατήρ ἐστι πάντων ἀνθρώπων. Εἰ δὲ καὶ ἡ Εὔα ἐπιτέτευκται τῷ Αποστόλῳ εἰς τὴν Ἐκκλησίαν ἀναγομένη, οὐ θαυμαστὸν τοῦ Κάϊν ἐκ τῆς Εὔας γεγενημένου, καὶ πάνε τῶν τῶν ἑξῆς ἀναγωγὴν ἐχόντων ἐπὶ τὴν Εὔαν, ἐκτυπώματα τῆς Ἐκκλησίας τυγχάνειν· πάντων ἀπὸ τῆς Ἐκκλησίας προηγουμένῳ λόγῳ γεγενημένων. 22. Edocti igitur ab eo quia sit alius secundum carnem Israel, et alius secundum spiritum, cum Εἰ δὲ πληκτικά ἐστι τὰ περὶ τοῦ Ἰσραὴλ καὶ τῶν φυλῶν καὶ τῶν δήμων αὐτοῦ ἡμῖν εἰρημένα· ἐπὶν INTERPRETAΑΤΙΟ ΝΟΥΑ. 21. Mme cum ila se habeant, intelligentiam nostram erigens Apostolus, ait alicubi: «Vidlete Israel 20cundum carnem; › tanquam sit Israel secundum spiritum. Et alibi dicit: «Non enim qui filii carnis, hi filii Dei; neque omnes qui ex Israel sunt, ii sunt Israelitæ; neque qui in manifesto Judæus est, neque quæ in manifesto in carne est circumcisio; sed qui in abscondito Judæus est; et circumcisio cordis in spiritu, non littera. Si cuim Judæus ex occulto dijudicatur, cogitandum est, sicut Judæorum corporeum est genus, ita Judæoram qui in occulto sunt aliquam esse gentem, anima videlicet hanc nobilitatem arcanis quibusdam rationibus obtinente. Præterea multæ de Israel et Juda prophetiæ vaticinantur, et quæ ipsis eventura sint expomuat. Nunquid vero tot illis scriptæ promissiones que verbis nihil magni, nihil excelsi sonant, nec divini promissi majestatem præ se ferunt, mysticam el sublimiorem intelligentiam non requirant? Quod si spiritales promissiones per res sensibus subjectas enuntiantur, nec ii 183 quibus promissa fiunt, corporei sunt. Et ne diutius immoremur buſc de occulto Judæ et interiori homine Israelita sermoni, cum hæc omnibus non plane stupidis sufficiant, ad institutum revertimur, et dicimus Jacob patrem esse duodecim patriarcharum, hos populi principum, a quibus deinde omnes Israelitæ. Quid ergo? qui secundum carnem sunt Israelitæ, ad principes populi genus referunt, hi ad patriarchas, patriarchæ ad Jacob et superiores; spiritales autem Israelitæ quorum figura erant corporei, non sunt de pepulis; cum populi e tribubus, tribus ab uno quopiam provenerint qui ortum non corporalem sed præstantiorem habet, quique ex Isaac descendit, sicut Isaac ab Abraham, revocatis omnibus ad Adam quem Apostolus ait esse Christum? Omnis enim origo familiarum quæ ad omnium Deum referitur, a Christo incœpit qui secundum universorum Deum ac parentem sie universæ animæ pater est ut Adam pater est universorum hominum. Quod si et Evam feliciter Apostolus ad Ecclesiam retulit, nihil mirum est Cain ex Eva prognatum, et deinceps omnes qui ad Evam referuntur, figuras esse Ecolesiæ, cum omnes ex Ecclesia principali ratione nati sint. 22. Si vero percellunt ea quæ de Israel et tribubus ac populis diximus; cuin Salvator dicit: «Non sum missus nisi ad oves quæ perierunt domus Israel, non hæc accipimus ut mentis inopes Ebionæi qu. & mentis inopia nomen suum ducunt (pauper enim llebraice Ebion dicitur), ita ut existimemus ad car801 Cor. x, 18. 8. Rom. 1X, Ἀλλ᾽ οὐδὲ ὁ ἐν τῷ, etc. Ab his verbis usque lla secundus Regius. Tarimus vero, επαγγελ ad numerum 22 desideratur interpretatio Rufini. Priuius codex Regius, σωματικών. λόμεναι. Primus cod Reg., επανερχώμεθα.

LIBER QUARTUS. φάσκῃ ὁ Σωτήρ, ο Οὐκ ἀπεστάλην εἰ μὴ εἰς τὰ πρό- dicit Salvator, quia «Non sum missus nisi ad oves domus Israel quæ perierunt ", non ita accipimus sicut hi qui terrena sapiunt, id est Ebionitæ, qui ctiam ipso nomine pauperes appellantur: Ebion namque pauper apud Ilebræos interpretatur sed intelligimus genus esse animarum qua Israel appellantur, secundum quod et nominis ipsius designal interpretatio: Israel namque mens videns Deum, vel homo videns Deum interpretatur. Rursus Apostolus de Jerusalem talía quidem revelat, quia ‹ quæ sursum est Jerusalem, libera est, quæ est mater nostra ss.. Et in alia Epistola sua dicit: • Sed accessistis ad Sion montem et civitatem Del viventis Jerusalem cœlestem, et multitudinem angelorumn collaudantium, et Ecclesiam primitivorum 184 qua ascripta est in calis ".» Si ergo sunt quædam animæ in hoc mundo quæ Israel appellantur, et in cœlo civitas aliqua quæ Jerusalem nominatur, consequens est ut hæ civitates quæ gentis Israeliticæ esse dicuntur, metropolim habeant. Jerusalem cœlestem, et secundum hæc de omni Juda intelligamus, de qua putamus etiam prophetas mysticis quibusdam narrationibus locutos, cum aliqua vel de Judæa vel de Jerusalem prophetarunt, vel si quæ sanctæ his'oriæ illa vel illa incursionum genera Judææ vel Jerusalem prædicant accidisse. Quaecunque ergo vel narrantur, vel prophetantur de Jerusalem, si Pauli verba quasi Christi in eo loquentis audivimus, secundum sententiam ipsius, utique de illa civitate quam dicit Jerusalem cœlestem, et de omnibus locis vel urbibus quæ terræ sanctæ urbes esse dicuntur, quarum Jerusalem metropulis est, dicta esse intelligere debemus. Ex βατα τὰ ἀπολωλότα οίκου Ισραήλ, ο οὐκ ἐκλαμβάνομεν ταῦτα ὡς οἱ πτωχοὶ τῇ διανοίᾳ Ἐδιωναῖοι, τῆς πτωχείας τῆς διανοίας ἐπώνυμοι· Ἐξίων γὰρ ὁ πτωχὲς παρ' Εβραίοις ὀνομάζεται· ὥστε ὑπολαβεῖν ἐπὶ τους σαρκίνους Ἰσραηλίτας προηγουμένως τὸν Χριστὸν ἐπιδεδημηκέναι. • Οὐ γὰρ τὰ τέκνα τῆς σαρκός, ταῦτα τέκνα τοῦ Θεοῦ.» Πάλιν ὁ Ἀπόστολος περὶ τῆς Ἱερουσαλὴμ τοιαῦτά τινα διδάσκει, ὅτι ι ἡ ἄνω Ἱερου σαλήμ ἐλευθέρα ἐστὶν, ἥτις ἐστὶ μήτηρ ἡμῶν.» Καὶ ἐν ἄλλῃ Επιστολῇ· ο 'Αλλά προσεληλύθατε Σιὼν ἔρει, καὶ πόλει Θεοῦ ζῶντος, Ἱερουσαλὴμ ἐπουρανίῳ, καὶ μυριάσιν ἀγγέλων, πανηγύρει, Εκκλησία πρωτοτόκων ἀπογεγραμμένων ἐν οὐρανοῖς.» Εἰ τοίνυν ἐστὶν ἐν ψυ χῶν γένει ὁ Ἰσραὴλ, καὶ ἐν οὐρανῷ τις πόλις Ἱερουσαλήμ, ἀκολουθεῖ τὰς πόλεις Ἰσραὴλ μητροπόλει χρήσαι (;) τῇ ἐν οὐρανοῖς Ἱερουσαλήμ, ἀκολούθως τῇ κάτη Ἰουδαία. Οσα τοιγαροῦν προφητεύεται περὶ Ἱερουσαλήμ, καὶ λέγεται περὶ αὐτῆς, εἰ Θεοῦ ὡς Θεοῦ ἀκούωμεν, καὶ σοφίαν φθεγγομένου, περὶ τῆς ἐπουρανίου πόλεως καὶ παντὸς τοῦ τόπου του περιε κτικοῦ τῶν πόλεων τῆς ἁγίας γῆς, νοητέον τὰς Γραφὰς ἀπαγγέλλειν. Τάχα γὰρ ὁ Σωτὴρ ἐπ' ἐκείνας ἡμᾶς ἀνάγων τὰς πόλεις, ταῖς εὐδοκιμήσασιν ἐν τῷ τὰς μνᾶς καλῶς ᾠκονομικέναι, ἐπιστασίαν δίδωσι πέντε ἢ δέκα πόλεων. Εἰ τοίνυν αἱ προφητείαι αἱ περὶ Ἰουδαίας καὶ περὶ Ἱερουσαλὴμ καὶ Ἰσραὴλ καὶ Ἰούδα καὶ Ἰακώβ, μὴ σαρκίνως ἡμῶν ἐκλαμβανόν των ταῦτα, μυστήρια τοιάδε τινὰ ὑποβάλλουσιν, ἀκόλουθον ἂν εἴη καὶ τὰς προφητείας τὰς περὶ Αἰγύπου καὶ Αἰγυπτίων, καὶ Βαβυλῶνος καὶ Βαβυλωνων, καὶ Τύρου καὶ Τυρίων, καὶ Σιδῶνος καὶ Σιδωνίων ἢ τῶν λοιπῶν ἐθνῶν, μὴ μόνον περὶ τῶν σωματικῶν τούτων Αἰγυπτίων καὶ Βαβυλωνίων καὶ Τυρίων καὶ ipsis namque civitatibus ctiam Salvatorem putanINTERPRETATIO NOVA. nales Israelitas præcipue Christum advenisse: Non enim qui filii carnis, hi filii Dei sunt. › Rursus Apostolns de Jerusalem hujusmodi quæpiam docet, quia quæ sursum est Jerusalem, libera est, quæ estinater nostra;» et in alia Epistola: «Sed accessistis ad Sion montem, ad civitatem Dei viventis, Jerusalem calestem, ad myriadas angelorum, ad cclebritatem, ad Ecclesiam primogenitorum qui conscripti sunt in cœlis.» Si igitur Israel est de genere animarum, et in cœlo quædam civitas est Jerusalem, sequitur ut civitates Israel metropolim habeant eam quæ in cœlis est Jerusalem, ut toti Judæ respondeal. Quæcunque igitur de Jainsalem prophetæ dignut, si Pauli verba tanquam Dei per ip-um sapientiam loquentis audiamus, de cœlesti civitate et de omni loco qui continet terræ sanctæ civitates, intelligendum est Scripturas loqui. Fortasse enim Salvator ad illas nos evehens civitates, eos qui mnas sibi commissas bene et cum laude administrarunt, quinque aut decem civitatibus præficit. Si ergo prophetarum vaticinia de Judara, Jerusalem, Israel, Juda et Jacob, modo secundum carnem a nobis non inteligantur, Bysteria quædam ejusmodi subjiciunt; consequens fuerit prophetarum quoque oracola de Ægy, to et Εκτρικός, Babylone et Babyloniis, Tyro et Tyriis, Sidone et Sidou is, aut de reliquis gentibus, non solum de terrenis hisce Ægyptiis, Babylonis, Tyriis, Stadloniis præsagire, sed etiam de spirituali bus. Si enim spirituales sunt Israelite, consequens est utique Ægyptios et Babylonios spirituales esse. Neque enim ullo modo convenit ea quæ in Ezechiele de Pharaone Ægypti rege habentur, de homine aliquo dici qui Ægypto imperarit vel sit imperaturus, ut planum erit observantibus: sic quæ de principe Tyri scripta sunt, de homine quopiam qui Tyri principatum gesserit, intelligi non possunt. Εt que de Nabuchodonosor pluribus locis dicuntur, maxime in Isaia, de illo homine accipi non possunt. Neque enim de cœlo delapsus est, neque Lucifer erat, neque mane oriebatur super terram Nabucho - donosor homo. Sed nec quæ apud Ezechielem de Ægypto habentur annis quadraginta ad solitudinem redigenda ut neque hominis vestigium ibi reperiatur, et bello ita devastanda ut per eam totam sanguis ad hominis usque genua exundet, quispiam sauæ mentis intellexerit de ea Ægypto quæ Æthiopibus sule adastis el ardore denigralis adjacet. * Matth. xv, 23. ** Galat. iv, 26. Primas Regius, χρήσασθαι. » Hebr. x11, 22. Sic idem codex. Tarinus, ἐκ Θεοῦ. Legendum videlur, εἰ Παύλου ὡς Θεοῦ. Ebion namque pauper apud Hebræos interprelatur. Desunt in editis, sed habentur in mss. Infra inss., e quæ ascripta est in calis.» Editi,. que scripta est in calis. Sic mss. Editi, ‹ Juda, ›

ORIGENIS HEPI APXON dum est volentem nos ad altiorem provocare intel- Σιδωνίων προφητεύειν, ἀλλὰ περὶ τῶν νοητῶν. Εἰ lectum, promittere his qui bene commissam sibi γὰρ Ἰσραηλῖται νοητοί, ἀκόλουθον καὶ Αἰγυπτίους εἶναι καὶ Βαβυλωνίους νοητούς. Οὐδὲ γὰρ πάνυ ἁρμό ζει τὰ ἐν τῷ Ἰεζεκιήλ λεγόμενα περὶ Φαραώ βασι λέως Αἰγύπτου, ἀνθρώπου τινὸς ἄρξαντος ἢ ἄρξον τος τῆς Αἰγύπτου λέγεσθαι, ὡς δῆλον ἔσται τοῖς πα ρατηρουμένοις. Ομοίως τὰ περὶ τοῦ ἄρχοντος Τύρου tà οὐ δύναται νοεῖσθαι περί τινος ἀνθρώπου ἄρξαντος τῆς Τύρου. Καὶ τὰ περὶ τοῦ Ναβουχοδονόσορ πολλαχοῦ λεγόμενα καὶ μάλιστα ἐν τῷ Ἡσαίᾳ, οὐχ οἷόν τε έκλα βεῖν περὶ τοῦ ἀνθρώπου ἐκείνου. Οὔτε γὰρ ἐξέπεσεν Ex to oúpavou, CUTE Ewσçópos y, ôè mpwt ávéἐκ οὐρανοῦ, οὔτε ἐωσφόρος ἦν, οὐδὲ τελλεν ἐπὶ τὴν γῆν ὁ Ναβουχοδονόσορ ὁ ἄνθρωπος. Οὐ μὴν οὐδὲ τὰ λέγομενα ἐν τῷ Ἰεζεχιήλ περὶ Αἰγύπτου, e tascapáxovta Etesty prμwrooμεr motè ὡς τεσσαράκοντα ἔτεσιν έρημωθησομένης ὥστε πόδα ἀνθρώπου μὴ εὑρεθῆναι ἐκεῖ· καὶ ὡς ἐπὶ τοσοῦτον πολεμηθησομένης ποτέ, ὥστε τὸ αἷμα δι ὅλης αὐτῆς γενέσθαι μέχρι τῶν γονάτων· νοῦν τις ἔχων ἐκλήψεται περὶ τῆς παρακειμένης Αἰγύπτου τοῖς τὰ σώματα ὑπὸ ἡλίου μεμελασμένοις (18-19) Αιθίοψι. ab eo pecuniam dispensarunt, potestatem habere supra decem civitates, vel supra quinque civitates, Si erga prophetiæ quæ de Judaa et Jerusalem, et de Juda et Israel et Jacob prophetatæ sunt, dum nou a nobis carnaliter intelliguntur, mysteria qua dam divina significant; consequens utique est etiam illas prophetias que vel de Ægypto vel de Ægyptiis, vel de Babylonia vel de Bal ylonis, et Sidone ac Sidoniis prolate sunt, non de Ægypto ista quæ in terris posita est, vel Babylone, vel lyro, vel de Sidone intelligi prophetatas ". Neque enim ea quæ Ezechiel propheta de Pharaone rege Ægypti prophetavit, convenire alicui hominum possunt qui regnasse videatur in Ægypto, sicut manifeste textus ipse indicat lectionis. Similiter et ca quæ de principe Tyri dicuntur non possunt intelligi de aliquo homine velut rege Tyri dicta: sed 185 et de Nabuchodonosor ea quæ multis in locis ab Scriptura dicuntur et maxime in Isaia 37, quomodo possibile est nos dicta de homine suscipere? Neque enim homo est qui dicitur cecidisse de cœlo, vel qui Lucifer fuit vel qui mane oriebatur. Sed illa nihilominus quæ in Ezechiele dicta sunt de Ægypie. velut in quadraginta annis exterminanda, ita ut pes hominis non inveniatur in ea, et intantum ex pugnanda, ut per omnem terram ejus humanus sanguis usque ad genua exaltetur, nescio si quis intellectum habens hoc de Ægypto ista terrena quæ Ethiopia adjacet, possit advertere. Sed videndum est ne forte ita dignius possit intelligi, quod sicut cœlestis est Jerusalem et Judæa, el gens sine dubio quæ habitat in ea quæ dicitur Israel, ita possibile est etiam vicina his loca esse quædam, quæ vel Ægyptus, vel Babylon, vel Tyrus, vel Sidon appellari videantur, eorumque locorum principes, atque animæ si quæ in illis habitant locis, Ægyptii, Babylonii, Tyrii ac Sidonii appellentur. Ex quibus etiam secundum illam conversationein quam ibi habent, captivitas quædam videatur effecta per quam de Judæa in Babyloniam vel Ægyptum a melioribus et superioribus locis descendisse dicantur, vel in alias quasque gentes esse dispersæ. VERS. S. HIER. F forsitan quomodo in isto mundo qui moriun!ur separatione carnis ' 23. Fortassis enim ɑ sicut hi qui de hoc mundo secundum communem mortem istain recedentes Καὶ μεθ' ἕτερα. Τάχα δὲ ὥσπερ οἱ ἐντεῦθεν κατὰ τὸν κοινὸν θάνατον ἀποθνήσκοντες, ἐκ τῶν ἐνταῦθα πεπραγμέ νων οικονομούνται, εἰ κριθεῖεν ἄξιοι τοῦ καλουμένου Et aliis interjectis: 23. Forsitan antem quemadmodum ii qui hic communem mortem obeunt, pro rebus hic a se gestis ita dispensantur, ut si regione quæ infernus dicitur, digni fuerint judicati, diversa pro ratione peccatorum obtineant loca: sic qui illic, ut ita dicam, moriuntur, in infernum hanc descendunt, digni judicati qui in diversis totius terrestris loci domiciliis vel melioribus vel deterioribus habitent, et ex his vel illis patribus nascantur; ita ut possit interdum Israelites in Scythas incidere, et Ægyptius in Judæam delabi. Ezech. xxix el seq. * Ezech. xxvi et scq. 17 Isa. XIV. Vide 1.1 Origenian., q. 11, num. 11. Propheta de Pharaone rege Ægypti. Hæc desunt in editis, sed habentur in mss. Mox mss., textus ipse indicat lectionis.» Editi, ‹ exitus ipse indicat lectionis. Vide notas ad librum 1, c. 5, num 4 et 5. Non possunt intelligi de aliquo homine veluti rege Tyri dicta; sed et de Nabuchodonosor ea quæ multis in locis ab Scriptura dicuntur. Hæc omnia desunt in editis, sed habentur in mss. Infra miss., ita dignius possit intelligi.» Editi, cita digne possit intelligi.» Sed videndum est, etc. llæc et sequentia asque ad num 23 desunt in textu Græco. Sic mss. Editi, ‹ Babylonem. › Et forsitan quomodo, etc. Fragmentum istud, quod Latine e Græco versum exhibet Hieronymus in epistola ad Avitum, Græco utcunque respondet uulluir at sequentis fragmenti quod affert ibidem, exstat in versione Rufini vestigium, nec in Græco textu qui ultra numerum 23 non excurrit. Ilie tamen illud apposuimus quod commodior alibi noa videretur locus. De utroque hæc adnotat sanctus doctor: Quibus dictis (Origenes) nititur approbare, et firmamentum, id est, cœlum ad compara tionem superioris cœli esse inferos, et hanc terram quam incolimus collatione firmamenti inferos appellari; et rursum ad comparationem inferorum qui subter nos sunt, nos cœlum dici, ut quod alis iufernus est, aliis cœlum sit. Vide 1. 11 Origenian., q. 11, n. 3 et 11. Sic mss. Tarinus vero, prevo ὥστε. (18-19) Primus Reg., μεμελανωμένοις. Τάχα δὲ ὥσπερ οἱ ἐντεῦθεν, etc. Vide clarissimum (luetium Origenianorum lib. 11, quæst. 11 num. 3. Primus cod. Reg., aútóðɩ.

LIBER QUARTUS. χωρίου ᾅδου, τόπων διαφόρων τυγχάνειν κατὰ τὴν pro actilus suis et ἀναλογίαν τῶν ἁμαρτημάτων, οὕτως οἱ ἐκεῖθεν ἵν' οὕτως είπω, ἀποθνήσκοντες εἰς τὸν ᾅδην τοῦτον και ταβαίνουσι κρινόμενοι ἄξιοι τῶν τοῦ παντὸς περιγείου τόπου διαφόρων οἰκητηρίων βελτιόνων ἢ χειρόνων· καὶ παρὰ τοῖσδε ἢ τοῖσδε τοῖς πατράσιν ὡς δύνασθαί της Ἰσραηλίτην πεσεῖν ἐς Σκύθας, καὶ Αἰγύπτιον εἰς τὴν Ἰουδαίαν κατελθεῖν. Πλὴν ὁ Σωτὴρ συναγαγεῖν ἦλθε τὰ πρόβατα τὰ ἀπολωλότα οίκου Ισραήλ. Καὶ πολλῶν ἀπὸ τοῦ Ἰσραὴλ μὴ εἰξάντων τῇ διδασκαλία αὐτοῦ, οἱ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν καλοῦνται. meritis dispensantur prout digni fuerint judicati, alii quidem in locum qui dicitur infernus, alii in sinum Abrahæ, et per diversa quæque vel loca, vel mansiones; ita etiam ex illis locis velut illic, si dici potest, morientes, et anima, juxta operum differentiam diversa apud inferos obtinent loca: sic qui de cœlestis Jerusalem, ut ita dicamı, administratione moriuntur, ad nostri mundi inferna descen.. dunt, ut pro qualitate meritorum, diversa in terris possideant loca. a superis in hunc inferum descendunt. Nam ille inferus ad quein hinc morientium animæ ducuntur, credo ob hanc distinctionem infernus inferior a Scriptura nominatur, sicut dicitur in Psalmis: «Quia liberasti animam meam ex inferno inferiori *7*. Unusquisque ergo descendentium in terram pro meritis, vel loco suo quem ibi habuerat dispensatur in hoc mundo in diversis vel locis, vel gentibus, vel conversationibus, 186 vel infirmitatibus nasci, \ vel a religiosis, aut certe minus piis parentibus generari, ita ut aliquando contingat Israelitam in Scythas descendere, et Ægyptium pauperem deduci ad Judaain. Verumtamen Salvator noster congregare venit oves quæ perierant domus Israel; et cum plurimi ex Israelitis non acquievissent doctrinæ ejus, hi qui ex gentibus erant, vocati sunt, VERSIO 8. HIERONYMI. Unde consequens videbitur etiam prophetias quæ singulis gentibus proferuntur, revocari magis Et quia comparavimus de isto mundo ad inferna ad animas debere, et diversas mansiones earum pergentes animas iis animabus quæ de superiori eœlestes. Sed et historias rerum gestarum, quæ di… cœlo ad nostra habitacula pervenientes quodammodo cuntur vel genti Israel, vel Jerusalem, vel Judææ mortuæ sunt, prudenti investigatione rimandum est, accidisse, illis vel illis gentibus impugnantibus, an hoc ipsum possimus etiam in nativitate dicere sinperscrutandum est et perquirendum, quoniam in gularum; ut quomodo quæ in ista terra nostra naquamplurimis corporaliter gesta non constant, quo- scuntur animæ, vel de inferno rursum meliora capienmodo magis ista conveniebant illis gentibus (25°) tes ad superiora veniunt, et humanum corpus assuanimaruın, quæ in cœlo isto, quod transire dicitur, munt, vel de melioribus locis ad nos usque descendunt; habitant, vel etiam nunc habitare putandæ sunt. sic et ea loca quæ supra sunt in firmamento, aliæ Si quis vero evidentes et satis manifestas assertioanimæ possideant, quæ de nostris sedibus ad meliora Des horum de Scripturis sanctis exposcat a nobis, proficiant; aliæ quæ de cœlestibus ad firmamentum respondendum est quia occultare magis hæc Spiri- usque delapsæ sunt, nec tantum fecere peccatum, ut tni sancto in his quæ videntur esse historiæ rerum ad loca quæ incolimus truderentur. gestarum, et altius tegere consilium fuit, in quibus descendere dicuntur in Ægyptum, vel captivari in Babyloniam, vel in his ipsis regionibus quidam quidem humiliari nimis et sub servitio effici dominorum, alii vero in ipsis captivitatis locis clari ac magnifici habiti sunt, ita ut potestates et principatus tenuerint, regendisque populis præfuerint Κέκρυπται δὲ, ὡς ἡγούμεθα, ἐν ταῖς ἱστορίαις ταῦτα. Ο • Καὶ γὰρ ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν ὁμοία ἐστὶ θησαυρῷ κεκρυμμένῳ ἐν τῷ ἀγρῷ, ὃν εὑρὼν ἄνθρωπος Expuţe, xal &md tñs xapās aútoù únáyei, xal xávta ὅσα ἔχει πωλεῖ καὶ ἀγοράζει τὴν ἀγρὸν ἐκεῖνον.» Επιστήσωμεν οὖν εἰ μὴ τὸ βλεπόμενον τῆς Γραφῆς καὶ τὸ Quæ omnia, ut diximus, abscondita et celata in Scriptura sancte historiis conteguntur, quia et • regnum cœlorum simile est thesauro abscondito in agro, quem cum invenerit homo abscondit, et præ gaudio illius vadit, et omnia quæ habet vendit, et emit agrum illum ". › In quo diligentius consiINTERPRETATIO NOVA. Verumtamen Salvator congregatum venit oves quæ perierant domus Israel. Cumque multi ex Israel doctrinam ejus non receperint, vocantur qui e gentibus. Hæc in historiis delitescere nobis videntur; • simile enim est regnum cœlorum thesauro abscondito in Psal. LXXXV, Cante lege. 13. ** Matth. xii, 44. Hunc locum in editis corruptum sic restitoont mss. In antea editis legitur, in hunc locum descendunt. Nam illis infernæ hic morientium animæ dicuntur. Credo ob hanc distinctionem,, etc. Ibidem mss., «sicut dicitur, quod deest in editis. Sic mss. Editi, inhabitaverat. › linde consequens, elc. Ab his verbis usque ad istá, ‹ quæ omnia, ut diximus, etc., desideratur textus Græcus cujus jacturami utcunque reparat alterum versionis sanctí Hieronymi appositum e regione PATROL. Gr. XI. fragmentum, cujus utique textus Græcus interiit. Sic mss. Male editi, generibus. › Paulo post miss., evidentes et satis manifestas assertiones horum. Editi, evidentiores rationes eorum.› Regendisque populis præfuerint. Hæc desunt in antea editis, reperiuntur autem in mss. Paulo post miss., in quo diligentius considera si non indicatur. Editi, id quo dilucidius considera si non dicatur. › Mox mss., • ille vero altior et profundior. › Editi, ille vero altior et profundus. › Caute lege.

dera, si non indicatur quod solum ipsum et super- έπιπόλαιον αὐτῆς καὶ πρόχειρον, ὁ πᾶς ἐστιν ἀγρὸς πλήρης παντοδαπών τυγχάνων φυτῶν· τὰ δὲ ἐναποκείμενα καὶ οὐ πᾶσιν ὁρώμενα, ἀλλ' ὡσπερεὶ ὑπὸ τὰ βλεπόμενα φυτά κατορωρυγμένα, οι θησαυροί τῆς σοφίας καὶ τῆς γνώσεως ἀπόκρυφοι· οὖς τινας τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ Ησαΐου σκοτεινοὺς καὶ ἀοράτους καὶ ἀποκρύφους καλεῖ· Θεοῦ τοῦ μόνου δυναμένου τὰς κρυπτούσας αὐτ τοὺς πύλας χαλκᾶς συντρίψαι, καὶ τοὺς σιδηρούς ἐπικειμένους μοχλούς ταῖς θύραις συνθλάσαι, ἵν᾿ εὐ ρεθῇ πάντα τὰ ἐν τῇ γενέσει περὶ τῶν διαφόρων ἀλη θινῶν ψυχῆς γενῶν καὶ αἱονεὶ σπερμάτων εγγύς που τοῦ Ἰσραὴλ ἢ πόρρω τυγχανόντων· καὶ ἡ ἐς Αίγυ στον κάθοδος τῶν ἑβδομήκοντα ψυχῶν, ὅπως ἐκεῖ γέν νωνται ὡσεὶ τὰ ἄστρα τοῦ οὐρανοῦ τῷ πλήθει. Αλλ' ἐπεὶ οὐ πάντες οἱ ἐξ αὐτῶν φῶς εἰσι τοῦ κόσμου, ού γὰρ πάντες οἱ ἐξ Ἰσραὴλ οὗτοι Ἰσραὴλ, γίνονται ἐκ τῶν ἑβδομήκοντα καὶ ὡσεὶ ἄμμος ἡ παρὰ τὸ χεῖρος τῆς θαλάσσης ἡ ἀναρίθμητος. ficies, ut ita dixerim, Scripturæ, id est quod secnndum litteram legitur, ager est repletus, et florens omnium generum plantariis; ille vero altior et profundior spiritalis intellectus, ipsi sunt thesauri sapientiæ et scientiæ absconditi, quos Spiritus sanctus per Isaiam obscuros et invisibiles et absconditos thesauros vocat 39.40; qui ut inveniri possint, Dei adjutorio opus est, qui solus potest portas æreas quibus clausi sunt et absconditi confringere, et seras ferreas vectesque comminuere, quibus prohibetur ingressus perveniendi ad ea omnia quæ in Genesi de diversis animarum generibus scripta sunt et obtecta, et de his seminibus ac generationibus quæ vel ad propinquitatem pertinent Israel vel 187 quæ ab ejus progenie longius segregantur: sed et que sit illa descensio in Ægyptum septuaginta animarum, quæ septuaginta anime fiant in Ægypto sicut sidera cœli in multitudine. Sed quia non omnes qui ex ipsis erant, lumen sunt hujus mundi: ‹ Non enim omnes qui ex Israel, hi Israelitæ sunt ** '; › ex ipsis septuaginta animabus flunt aliqui et sicut arena quæ est ad oram maris innumerabilis 24. Quæ descensio sanctorum patrum in Ægy - institutionibus in terra sancta vivendum sit. Sed et ptum, in hunc mundum videri poterit ad illumina- comminationes positæ sunt his qui prævaricati fuetionem cæterorum atque humani generis instru- rint legem, necnon et his qui purificatione indigectionem a providentia Dei esse concessa, ut per bant, diversa purificationum genera, velut qui fre· eos cæteræ animæ illuminatæ juvarentur. Ipsis quentius essent polluendi, traduntur, ut per hæc enim primis concessa sunt eloquia Dei, quoniam tandem ad illam unam purificationem veniant, post solum istud est genus quod videre dicitur Deum; quam pollui ultra non licet. Sed et ad numerum hoc enim Israelis nomen significat interpretatum. populus ipse deducitur, licet non omnes; pueriles Jam vero consequens est ut secundum hæc aptari namque animæ nondum tempus habent ex divino debeat et interpretari illud quod decem plagis præcepto numerari; sed ne illæ quidem animæ quæ Egyptus verberatur ut Dei populum permittat non possunt fieri alterius caput, sed ipsæ subditæ exire, vel ea quæ in deserto cum populo geruntur, sunt aliis velut capiti; quas mulieres nominavit, vel quod ex collatione omnis populi tabernaculum quæ utique non adducuntur in 'numerum illum construitur, vel indumentum sacerdotale contexi- qui a Deo præcipitur: sed illi soli numerantur qui tur, vel de vasis ministerii quæcunque dicuntur, viri appellantur, quo scilicet ostenderetur non eas quia vere, sicut scriptum est, umbram in se for- posse extrinsecus numerari, sed in his qui viri apmamque cœlestium continent. Manifeste enim Paupellantur, etiam eas comprehendi. Præcipue tamen lus ait de illis, quia ‹ umbræ et exemplari deser- ad sanctum numerum veniunt hi qui parati viunt cœlestium “. › In hac eadem lege etiam ni- sunt ad Israelitica bella procedere, qui possunt adhilominus continetur, quibus legibus quibusque versus illos hostes inimicosque bellare quos sedenti agro, quem qui invenit homo abscondit, et præ gaudio illius vadit, et vendit universa quæ habet et emit agrum illum. › Attendamus igitur an non quod obvium est, quod oculis cernitur in Scriptura, quodque illius veluti superficies est, sit omnis ager plenus plantis cujuslibet generis; quæ autem recondita sunt, nec omnibus conspicabilia, sed veluti sub illis quæ cernuntur plantis defossa, thesauri sint sapientiæ et scientiæ absconditi, quos Spiritus per Isaiam tenebrosos, invisibiles et absconditos vocat, cum solus Deus possit, quæ ipsos concludunt, portas æreas confringere, et ferreos vectes portis appositos conterere, ut inveniantur quæcunque in Genesi de diversis et veris animarum generibus et veluti seminibus quæ prope Israel vel procul sunt, continentur; sed et descensus in Ægyptum septuaginta animarum, ut ibi ad multitudinem stellarum coeli augeantur. Verum quoniam non omnes qui ex illis sunt, lumen sumit mundi, ‹ non enim omnes qui ex Israel sunt, ii sunt Ísraelitæ, › ex septuaginta quidam etiam sicut areasa quæ est ad littus maris innumerabilis, multiplicantur. 39.40 Isa. XLV. * Rom. IX, 6. * Hebr. vIII, 5. Sic mss. Editi, ‹ innumerabiles. › Sic mss. Editi, ‹ adduntur. › Præcipue tamen ad sanctum numerum, etc. Sanctus Hieronymus epist. 94 ad Avitum hunc locum carpere videtur his verbis: Dicit (Origenes) in ne omnium rerum, quando ad cœlestem Jerusalem reversuri sunins, adversariarum fortitudinum contra populum Dei bella consurgere, ut non sit eorum otiosa virtus, sed exerceantur ad prælia, et habeant materiam roboris, quam utique consequi non possint, nisi fortes primum adversariis insti lerint, quos ratione et ordine et solertia repugnandi, in libro Numerorum legimus esse superatos. Verum hæc omnia quæ legerat in Græco Hieron y - mus, aut dissimulavit Rufinus, aut in alium sensuu detorsit.

D. HIERON. INTERPR. 25. Sed videndum est ne forte magis illud indicare videatur, quod sicut in Deuteronomio evidentior et manifestior legislatio declaratur, quam in bis quæ primo scripta sunt; ita et ab eo adventu Salvatoris quem in humilitate complevit, cum formam servi suscepit, clarior ille et gloriosior secundus in gloria Patris ejus indicetur adventus, et in illo forma Deuteronomii compleatur, cum in regno cœlorum sancti omnes æterni illius Evangelii legibus vivent, et sicut nunc adveniens legem replevit eam quæ umbram habet futurorum bonorum, ita et per illum gloriosum adventum implebitur et ad perfectum adducetur hujus adventus umbra. Ita enim dixit propheta de eo Spiritus vul tus nostri Christus Dominus, cui diximus, quia in umbra ejus vi· vemus in gentibus", cum scilicet ab Evangelio temporali dignius omnes sanctos ad Evangelium æternum transſeret, secundum quod JoanDes in Apocalypsi de æterno Evangelio designavit **. LIBER QUARTUS. a dextris suis Filio subjicit Pater, ut destruat omnem principatum ac potestatem; ut per hos militum suorum numeros qui Deo militantes non se inplicant negotiis sæcularitus, adversarii regna subvertat; a quibus scuta fidei circumferantur, et sapientiæ tela vibrentur, etiam in quibus spei et salutis galea coruscet, ac lorica claritatis (31°) Deo plenum moniat pectus. Tales quidem mihi videntur milites indicari, et ad hujuscemodi bella præparari, hi qui in divinis libris per Dei præceptum numerari jubentur. Horum. vero multo clariores perfectioresque designantur illi quorum etiam capilli capitis numerati esse dicuntur. Illi sane qui puniti sunt pro peccatis, quorum corpora ceciderunt in deserto, similitudinem videntur habere eorum qui profecerant quidem non parum, sed ad finem perfectionis pervenire minime potuerunt diversis ex causis, quod vel murmurasse, vel idola coluisse, vel fornicati esse dicuntur, vel tale aliquid quale utique non liceret mente concipere. Sed ne illud quidem sacramento aliquo vacuum puto, quod quidam multa pecora et multa animalia habentes præveniunt et præripiuntlocum aptum pastibus et nutrimentis pecorum, quem primum omnium Israelitici belli dextra defenderat. Quem locum 188 a Moyse deposcentes, ultra Jordanis fluenta separantur, atque a terræ sanctæ possessione secernuntur. Qui Jordanis videri potest secundum cœlestium formam rigare et inundare animas sitientes, et sensus adjaentes sibi. Ubi ne illud quidem otiosum videtur, quod Moyses quidem audit a Deo quæ in Levitici lege descripta sunt, populus vero in Deuteronomio auditor Moysis efficitur, et ab illo discit ea quæ a Deo audire non potuit Propterea enim velut secunda lex Deuteronomium dicitur, quod nonnullis significare videbitur hoc ipsum, quod cessante lege prima quæ per Moysem data est, videatur secunda legislatio deformari, quæ specialiter a Moyse traditur Jesu successori ejus: qui utique formam servare creditur Salvatoris nostri, cujus secunda lege, id est præceptis evangelicis ad perfectum omnia perducuntur. Ἀλλὰ κἂν μέχρι τοῦ πάDous Tis Enthon, rodun θους τις ζητήσῃ, τολμηρὸν δόξει ποιεῖν περὶ τῶν oúpavíwv tóπwy autó (nτῶν. Ἀλλ᾽ εἰ ἔστι πνευματικὰ τῆς πονηρίας ἐν τοῖς οὐρανίοις, ἄρα εἰ WOTE Ɛ oux aldoùμεθα σταυρούμενον όμολογεῖν ἐπὶ καθαιρέσει ὧν Sicut enim per umbram Evangelii umbram legis implevit; sic quia omnis lex exemplum et umbra est cæremoniarum cœlestium, diligentius requirendum, utrum recle intelligamus legem quoque cœlestem et cæremonias superni cultus plenitudinem non habere, sed indigere Evangelii veritate, quod in Joannis Apocalypsi Evangelium legimus sempiternum, ad com¡¡arationem videlicet hujus nostri Evangelii, quod temporale est, et in transituro mundo ac sæculo prædicatum. VERSIO HIERONYMI. Quod quidem etiamsi usque ad passionem Doe mini Salvatoris inquirere voluerinus quanquam audax et temerarium sit in cœlo ejus qua rere passionem: tamén si spiritualia nequitiæ in cœlestibus sunt, et non eruVerum si vel ad passionem usque quispiam inquirat, audacius profecto videbitur de locis cœlestibus id inquirere. Sed si in cœlestibus sunt spiritalia nequitia; sicut certe hic non erubescimus fateri ciucifixum ad ea destruenda, quæ patiendo destruxit, ita illic quoque simile aliquid fieri in sequentibus usque ad totius sæculi consummationem concedere non formidabimus. » Thren. IV, 20. "Apoc. xiv, 6. Spei. Deest in editis, sed habetur in mss. (51°) Alii legunt charitatis. Edit. Patrol. Sic mss. Editi vero, ‹ pecora et multa alia possidentes præveniunt et præcipiunt locum aptum partubus. > Sic mss. Editi, eam quam a Deo audire non potuit legem. Mox mss. significare videbitur. › Editi, ‹ significare videatur. ▸ Primo. Deest in antea editis, sed habetur ip inss. Legibus. Deest in editis, reperitur autem in BSS. Adventum. Deest in editis, sed babetur in mss. Paulo post mss., ‹ dignius omnes sanctos. › Editi, dignos omnes sanctos., Sicut enim per umbram Evangelii, etc. Commodiorem locum non reperi ubi celebre istud insererem fragmentum quod e lib. Пɛp ȧpxor affert Hieronymus in epistola ad Avitum. Postremæ partis quæ futurani in cœlis Salvatoris passionein innuere videtur, Græca verba repræsentat Justinianus ad calcem epistolæ ad Menam. At vero ultima verba ἕως τῆς συντελείας τοῦ παντὸς αἰῶν vos, cum verterit sanctus llieronymus, in consummatione sæculorum, clarissimus Huetius Origenianorum lib. 11. quæst. 3, num. 23, pro ws legendum putat ini. Cæterum utrum revera opinatus sit Origenes Christum aliquando in supernis locis passurum, disquirit Hluetius ibidem num. 23 et 24. Caute lege.

bescimus crucem Domini confieri propter desiru- ναι, οὕτω τὸ κἀκεῖ παραclionem eorum, quæ sua πλήσιον διδόντες γίνεσθαι passione destruxit: cur τὰ καὶ ἑξῆς ἕως τῆς συνtimeamus eliam in super τελείας τοῦ παντὸς αἰῶνος nis locis, in consumma- οὐ φοβηθησόμεθα, tione sæculorum aliquid simile suspicari, ut omnium locorum gentes illius passione salventur? secus est xabɛthe dià toŭ nemovûé- tium, neque finis inveniri potest, ait: ‹ Priora quæ fuerint dicite, et scimus quia dii estis; vel no vissima quæ sunt annuntiate, et tunc videbimus quia dii estis ". Nam et Hebræus doctor ita tradebat: pro eo quod initium omnium vel finis non possit ab ullo comprehendi, nisi tantummodo a Domino Jesu Christo, et a Spiritu sancto, aiebat per figuram visionis Isaiam dixisse, duos seraphim solos esse qui duabus quidem alis operiunt faciem Dei, duabus vero pedes, et duabus volant clamantes ad invicem sibi et dicentes: Sanctus, sanctus, sanctus, Dominus Deus Sabaoth, plena est universa terra gloria tua 50.» Quod ergo sola seraphim utrasque alas suas habent in facie Dei et in pedibus ejus, audendum est pronuntiare quod neque exercitus sanctorum angelorum, neque sedes sanctæ, neque dominationes, neque principatus, neque potestates scire possunt integre initium omnium et fines universitatis. Sed intelligendum est sanctos istos quos annuineravit spiritus et virtutes proximas quidem esse ipsis initiis, et attingere tantum quantum consequi non valent reliqui: verumtamen quodcunque illud est quod revelante Filio Dei et Spiritu sancto didicerint istæ virtutes, quamplurima quidem assequi poterunt et multo plura priores inferioribus, omnia tamen comprehendere impossibile eis est, quia scriptum est: Quamplurima ex operibus Dei in secretis sunt *.» Unde et optabile est ut pro viribus se unusquisque semper extendat ad ea quæ priora sunt, ea quæ retrorsum sunt obliviscens, tam ad opera meliora quam etiam ad sen⚫ sum intellectumque puriorem per Jesum Christuin Salvatorem nostrum, cui est gloria in sæcula. 26. Verum in his omnibus sufficiat nobis sensum nostrum regulæ pietatis aptare, et ita sentire de sancti Spiritus verbis, quod non secundum humanæ fragilitatis eloquium nitet sermo compositus, sed sicut scriptum est, Omnis gloria regis intrin- > et divinorum sensuum thesaurus intra fragile vasculum vilis litteræ continetur inclusus. Porro autem si quis curiosus explanationem singulorum requirat, veniat et nobiscum pariter audiat quomodo Paulus apostolus per Spiritum sanctum, qui perscrutatur etiam profunda Dei altitudinem divinæ sapientiæ ac scientiæ scrutans, nec tamen ad finem, et, ut ita dixerim, ad intimam cognitionem prævalens pervenire, desperatione rei et stupore clamat et dicit: ‹ O altitudo divitiarum sapientiæ et scientiæ Dei "!, Et quod desperatione perfectæ comprehensionis hoc proclamaverit, audi ipsum dicentem: «Quam inscrutabilia sunt judicia Dei, et quam investigabiles viæ ejus *7!, Non enim dixit, difficile posse scrutari judicia Dei, sed omnino non posse; nec dixit difficile investi. gari posse vias ejus, sed non posse investigari. Quantumcunque enim quis in scrutando promoveat et studio intentiore proficiat, gratia quoque Dei adjutus sensuque illuminatus, ad perfectum fiɲem eorum quæ requiruntur pervenire non poterit, 189 nec omnis mens quæ creata est, possibile habet ullo genere comprehendere, sed ut invenerit quædam ex his quæ quæruntur, iterum videt alia quæ quærenda sunt. Quod etsi ad ipsa pervenerit, multo iterum plura ex illis quæ requiri debeant, pervidebit. Propter quod et sapientissimius Salomon naturam rerum per sapientiam intuens, ait: «Dixi, sapiens efficiar, et ipsa sapientia longe facta est a me, longe plus quam erat, et altitudinem profundam quis inveniet 48?, Sed et Isaias sciens rerum initia a natura mortali inveniri non posse, sed ne ab his quidem naturis quæ quamvis diviniores sint quam humana est, factæ tamen et ipsæ sunt vel creatæ; sciens ergo quod a nulla harum neque ini48 Ps. XLIV, 14. * Rom. x1, 33. Ibid. 48 Eccle. 82 Coloss. 1, 15. Ibid. 17. Dei. Deest in editis, sed habetur in mss. Posse. Deest item in editis. Nam et Hebræus doctor, etc. Vide lib. 1, cap. 3, n. 4, ubi eadem fere reperiuntur et verba Græca apponuntur. Seraphim. Deest in editis. Ibidem mss., ‹ in facie Dei et in pedibus ejus. Editi, in faciem Dei et sub pedibus ejus. › Infra mss. ‹ quos annumeravit spiritus.» Editi, ‹ qui annumerantur spiritus. › Paulo post mss., assequi poterunt.» Editi, cassequi potuerunt. Infra mss., cui est gloria in 27. Omnis ergo cui veritatis cura est, parum de nominibus et sermonibus curet, quia per singulas gentes diversæ verborum consuetudines habentur; et hoc magis quod significatur, quam qualibus verbis significetur, intendat; præcipue in tam magnis et tam difficilibus rebus; sicut cum quæritur, verbi causa, si sit aliqua substantia in qua neque color neque habitus neque tactus neque magnitudo intelligenda sit, mente sola conspicabilis, quam prout vult quis, ita et nominat; nam Græci dowμatOV eam, id est incorpoream dixerunt, divinæ vero Scripturæ invisibilem esse pronuntiant: imaginem enim invisibilis Dei Paulus dicit esse Christum**. Sed et rursum per Christum creata dixit esse omnia visibilia et invisibilia”. Per quod declaratur esse v, 24. "Isa. XLI, 22, 23. "Isa. vi, 3. Eccli. sæcula. › Editi, cui est gloria in sæcula sæculorum, amen. Mox mss. parum de nominibus.» Editi, • parum de omnibus nominibus. › Paulus dicit. Sic mss. Editi vero, ‹ dicant. › Infra mss., quorum significatio proprie nullis omnino potest humanæ linguæ sermonibus explicari.» Editi, quorum significationem proprie sullus omnino potest humanæ linguæ sermonibus explicare. Paulo post mss. recte omnino: «non pro vilitate sermonis. Male editi, non pro utilitate sermonis. ›

LIBER QUARTUS. etiam in creaturis quasdam invisibiles secundum sequentia commonitos breviter dixisse sufficiat ad proprietatem suam substantias. Sed liæ quamvis ipsæ non sint corporeæ, utuntur tamen corporibus, licet ipsæ sint corporea substantia meliores. Illa vero substantia Trinitatis quæ principium est et causa omnium, ex qua omnia, et per quam omnia, et in qua omnia, neque corpus, neque in corpore esse credenda est, sed ex toto incorporea. Verum hæc per excessum quemdam, rei tamen ipsius conAnacephalæosis de Patre, et Filio, et Spiritu Ώρα ἐπαναλαβόντα(44) 28. Tempus autem est περὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ jam decursis his prout ἁγίου Πνεύματος, ὀλίγα 190 potuimus, qu τῶν τότε παραλελειμμέ- supra dicta sunt, nune νων διεξελθεῖν περὶ Πα- comunonitionis gratia co τρὸς, ὡς ἀδιαίρετος ὢν καὶ rum quæ sparsim dixiαμέριστος Υἱοῦ γίνεται mus, recapitulare sinΠατήρ, οὐ προβαλών αυ- gula, et primo omnium τὸν, ὡς οἴονταί τινες. Εἰ γὰρ προβολή ἐστιν ὁ Υἱὸς sou Пarphs, xal Yevva μὲν ἐξ αὐτοῦ ὁποῖα τὰ Twy (wowy ewfuata, ἀνάγκη σῶμα εἶναι τὸν προβάλλοντα, καὶ τὸν προβεβλημένον. ostendendum id, quod sunt quædam quorum significatio proprie nullis omnino potest humanæ linguæ sermonibus explicari, sed simpliciore magis intellectu, quam ullis verborum proprietatibus declarantur. Ad quam regulam etiam divinarum litterarum intelligentia retinenda est, quo scilicet ea quæ dicuntur, non pro vilitate sermonis, sed pro divinitate sancti Spiritus qui eas conscribi inspiravit, censeantur. sancto, et cæteris quæ superius dicta sunt. Filius Patris, prolatio vero dicitur quæ talem significat generationem qualis animalium vel hominum solet esse progenies, necessario corpus est et is qui protulit, et is qui prolatus est. Non enim dicimus sicut hæretici putant, partem aliquam substantiæ Dei in Filium versam, aut ex nullis substantibus Filium procreatum a Patre, de Patre et Filio et Spi- Bid est extra substantiam suam, ut fuerit aliquando ritu sancto repetere. Deus Pater cum sit invisibilis et inseparabilis a Filio, non per prolatiouem ab eo, ut quidam putant, generatus est Filius. Si enim prolatio est quando non fuerit; sed, abscisso omni sensu corporeo ex invisibili et incorporeo, Verbum et sapientiam genitam dicimus absque ulla corporali passione, velut si voluntas procedat e mente. Nec absurdum videbitur, cum dicatur Filius charitatis, si hoc modo etiam voluntatis putetur. Sed et Joannes indicat quia Deus lux est, et Paulus designal quia Tempus est ut nonnulla de Patre et Filio et Spiritu sancto repetamus, et pauca quæ tunc prætermisimus, persequamur de Patre, qui cum in nullas partes dividi queat, Filii tamen fit Pater, non emittens illum, ut quidam putant. Nam si Filius est prolatio Patris qui illum de seipso generet ad eum modum quo de se animalia gignunt, necessario corpus est tum qui emittit, tum qui emittitur. " | Joan. 1. "Qça èxaralabérra, etc. Marcello Ancyrano (at videre est apud Eusebium lib. 1 adversus ellindem Marcellum) hæc admodum displicebant: quod inde sequi putaret Origenem secundam quamdam substantiam deuté paν S60σty in Filio agnoscere. Verum si per se spectetur hic locus, catholicus est, nec aliud docet Origenes, ut optime adnotavit Eusebius, quam non licere corporalem quamdam et passivam generationem divinitatis Filii Dei comminisci. Certe nullus calumniæ locus relinquetur, si quæ statim hunc locum excipiunt in versione Rufini, genuina prorsus sunt et sincera: Huetius anteni putat hæc verba: Aut ex nullis substantibus Filium procreatum a Patre, id est extra substantiam suam, ut fuerit aliquando quando non fuerit, vel a Rufino faisse interpretationi intexta, vel ab aliis Rufino antiquioribus Græco ipsi contextui inserta contra Arium, quem Sozomenus ait πρότερον παρ' ἑτέρου μὴ εἰρημένον τολμῆσαι ἐν Ἐκκλησία ἀποφήνασθαι τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ἐξ οὐκ ὄντων γεγενῆσθαι, καὶ εἶναί ποτε ὅτε οὐκ ἦν: c primum in Ecclesia ausumn esse dicere quod nemo ante illum dixerat, Filium scilicet Dei ex non exstantibus exstitisse, et fuisse aliquando cum non esset., Sed falsus est SozomeDus. Athanasius enim libro De decretis Nicænæ synodi, pag. 233, Origenis verba refert quæ huic RuAniana versionis loco valde affinia sunt, et ex quibus liquet ante Arium fuisse hæreticos qui dicerent fuisse aliquando quando non erat Filius, quosque sic refellit Origenes: Εἰ ἔστιν εἰκὼν τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου, ἀόρατος εἰκών, ἐγὼ δὲ τολμήσας προσθείην ἐν, ὅτι καὶ ὁμοιότης τυγχάνων τοῦ Πατρὸς, οὐκ ἔστιν ὅτι οὐκ ἦν. Πότε γὰρ ὁ Θεὸς ὁ κατὰ τὸν Ἰωάννην φως λεγόμενος (ὁ Θεὸς γὰρ φῶς ἐστίν) ἀπαύγασμα οὐκ εἶχε τῆς ἰδίας δόξης, ἵνα τολμήσας τις ἀρχὴν δῷ εἶναι Υἱοῦ πρότερον οὐκ ὄντος; Πότε δὲ ἡ τῆς ἀῤῥή του καὶ ἀκατονομάστου καὶ ἀφθέγκτου ὑποστάσεως τοῦ Πατρὸς εἰκὼν ὁ χαρακτήρ, Λόγος, ὁ γινώσκων τὸν Πατέρα, οὐκ ἦν; Κατανοείτω γὰρ ὁ τολμῶν, καὶ λέγων, "Ην ποτε ὅτε οὐκ ἦν ὁ Υἱὸς, ὅτι ἐρεῖ καὶ τό Σοφία ποτὲ οὐκ ἦν, καὶ Λόγος οὐκ ἦν, καὶ ζωὴ οὐκ cv. Si est imago Dei invisibilis, invisibilis quoque est ipsa imago. Quin etiam addere ausim, cum sit similitudo Patris, non posse fieri ut aliquando non fuerit. Quando enim Deus quem Joannes lucem appellat (nam Deus lux est), propriæ gloriæ splendore caruit, ut quis audeat principium exsistendi Filiotribuere, quasi scilicet antea non fuisset? Quandonam vero non erat Verbum, Verbum, inquam, quod et Patrem cognoscit, et est character ac imago ejusdem substantiæ, quæ digne nec exprimi, nec nomimari, nec proferri possit? Intelligat enim qui dicere audet: Fuit aliquando cum non esset Filius, idem esse ac si diceret: Sapientia aliquando non erat, Verbum non erat, vita non erat. Idem Origenes rursus ita alibi loquitur teste Athanasio ibidem: 'AXX'où ĐÉμis ἐστὶν οὐδὲ ἀκίνδυνον διὰ τὴν ἀσθένειαν ἡμῶν τὸ, ὅσον ἐφ' ἡμῖν, ἀποστερεῖσθαι τὸν Θεὸν τοῦ ἀεὶ συνόντος αὐτῷ Λόγου μονογενούς, σοφίας ὄντος ή προσέχαιρεν οὕτω γὰρ οὐδὲ ἀεὶ χαίρων νοηθήσεται.. Verum nefas est nec periculo vacat propter nostram infirmitatem, Deum, quantum in nobis est, unigenito privare Verbo quod semper cum illo fuit, et illa erat sapientia qua delectabatur. Alioquin eum non semper fuisse delectatum intelligenduin erit.» Vide lib. 11 Origenian., q. 2. Sic mss. Editi habebit necessario corpus. ▸ Paulo post mss., partem aliquam substantiæ Dei in Filium versam aut ex nullis substantibus. › Libb.

Filius splendor lacis æternæ sit *. Sicut ergo lux et in Paulo erat Christus,'in Michaele vero archannunquam sine splendore esse potuit, ita nec Filius quidem sine Patre intelligi potest, qui et figura expressa substantiæ ejus, et Verbum, et sapientia dicitur. Quomodo ergo potest dici, quia fuit aliquando quando non fuit Filius? Nihil enim aliud est id dicere, nisi quia fuit aliquando quando veritas non erat, quando sapientia non erat, quando vita non fuerit, cum in bis omnibus perfecte Dei Patris suhstantia censeatur. Non enim ab eo dirimi hæc, vel ab ejus possunt unquam substantia separari. Quæ quidem quamvis intellectu multa esse dicantur, re tamen et substantia unum sunt, in quibus plenitudo est divinitatis. Hoc autem ipsum quod dicimus, quia nunquam fuit quando non fuit, cum venia audiendum est. Nam et hæc ipsa nomina temporalis vocabuli significantiam gerunt, id est quando vel nunquam; supra omne autem tempus, et supra omnia sæcula, el supra omnem æternitatem intelligenda sunt ea quæ de Patre et Filio et Spiritu sancto di - cuntur. Hæc enim sola Triuitas est quæ omnem sensum intelligentiæ non solum temporalis, verum etiam æternalis excedit. Cætera vero quæ sunt exira Trinitatem, in sæculis et in temporibus metienda sunt. Hunc igitur Filium Dei secundum quod Verbum est Deus quod erat in principio apud Deum, nemo consequenter putabit in loco aliquo contineri, neque secundum quod sapientia est, neque secundum quod veritas est, neque secundum quod vita est, vel justitia, vel sanctificatio, vel redemptio. Hæc enim omnia non indigent loco, ut agere quid vel operari possint, sed pro his qui virtutis ejus inoperationisque participant, hæc singula intelligenda sunt. gelo, et in Gabriele non erat. Ex quo manifeste deprehenditur, quia divinitas Filii Dei non in loco aliqno concludebatur; alioquin in ipso tantum fuisset, et in alio non fuisset; sed secundum incorporeæ naturæ majestatem cum a nullo loco concludatur, in nullo rursum deesse intelligitur. Veram illa sola differentia intelligenda est, quod etiamsi sit in diversis, sicut diximus, in Petro, vel Paulo, vel Michaele, vel Gabriele, non tamen similiter est in universis. Plenius enim et clarius, et, ut ita dixerim, apertius in archangelis est quam in aliis sanctis viris. 191 Quod ex eo manifestum est, quia cum ad suminam perfectionem venerint sancti quique, dicuntur similes angelis effici,, vel æquales, secundum evangelicam sententiam”. Unde constat in singulis quibusque tantum effici Christum, quantum ratio indulserit meritorum. 30. Ilis igitur nobis de Trinitatis ratione breviter repetitis, consequens est illud etiam breviter admonere, quod per Filium creata dicuntur omnia quæ in cœlis sunt, et quæ in terra, visibilia et invisibilia, sive throni, sive dominationes, sive principatus, sive potestates, omnia per ipsum et in ipso creata sunt, et ipse est ante omnes, el omnia illi constant qui est caput "., Quibus consona etiam Joannes in Evangelio dicit, quia ‹ omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil “…» David vero totius Trinitatis mysterium in universorum conditione significans ait: ‹ Verbo Domini cœli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum "., Post hæc vero competenter admonebimus de adventu corporali et incarnatione unigeniti Filii Dei: in quo non ita sentiendum est, quod omnis divinitatis ejus majestas intra brevissimi corporis claustra conclusa est, ita ut omne Verbum Dei et sapientia ejus ac substantialis veritas ac vita, vel a Patre divulsa sit, vel intra corporis ejus coercita et conscripta brevitatem, nec usquam præterea putetur operata; sed inter utrumque cauta pietatis debet esse confessio, ut neque aliquid divinitatis in Christo defuisse credatur, et nulla penitus a paterna substantia, quæ ubique est, facta putetur esse divisio. Tale namque aliquid etiam Baptista Joannes indicat, cum corporaliter absente Jesu diceret ad turbas: ‹ Medius vestrum stat quem vos nescitis, qui post me venit, cujus non sum dignus solvere corrigiam calcea- ** Matth. xxn; Luc. xx. 39 Coloss. 1, 16. 60 Joan. 29. Si vero quis dicet per eos qui participes sunt Verbi Dei, vel sapientiæ ejus, vel veritatis, vel vitæ, etiam ipsum Verbum et sapientiam videri in loco esse; respondendum est ei, quia dubium non est quod Christus secundum quod Verbum et sapientia est vel cætera omnia, erat in Paulo, propter quod dicebat: Aut experimentum quæritis ejus qui in me loquitur Christus **?, Et iterum: ‹ Vivo autem jamı non ego, vivit vero Christus in me $7 > Tunc ergo cum esset in Paulo, quis dubita- ▲ bit quod similiter erat in Petro, et in Joanne, et in singulis quibusque sanctorum, et non solum in his qui in terris sunt, verum et in his qui in cœlis sunt? Absurdumi namque est dicere, quia in Petro quidem 88 Hebr. 1. 5€ ][ Cor. x¡II, 3. 37 Galat. 11, 20. 61 Psalm. XXII, 6. editi, Patris aliquam substantiam Dei in Filium versam aut ex nullis subsistentibus. › Sic mss. Editi vero, convenienter. › Aliis. Deest in editis, at reperitur in mss. Paulo post miss. secundum evangelicam sententiam. Editi, secundum doctrinam evangelicam. › Mox mss. de Trinitatis ratione.› Editi, ‹ de æternitatis ratione. > Sic mss. Éditi, ‹ universorum conditiones significans. Mox mss., ‹ competenter admonebimus.› Editi, ‹ consequenter admonebimus. › Paulo post mss., intra brevissimi corporis claustra conclusa est, ita ut. Editi, in brevissimi corporis claustro clausa est, ut. › Sic recte mss. Editi, cordis. Mox mss., cauta pietatis debet.» Editi, ‹ una pietatis debet.» Paulo post mss., putetur esse divulsio. Editi, putetur esse divisio. Paulo infra mss., corrigiam calceamentorum. › Editi, ● corrigiam calceamenti. >

quippe cum una et incorporea natura sit Trinita- genitam vel infectam dici materiam debere, setis. Verum quæ de participatione animæ diximus, simili ratione ut de animabus, ita et de angelis et cœlestibus sunt intelligenda virtutibus; quoniam omnis rationabilis creatura participio indiget Trinitatis. Sed et mundi hujus visibilis ratio, quoniam vel maxima etiam de his haberi quæstio solet, qualiter se habeat, prout potuimus in superioribus diximus pro iis qui in fide nostra etiam credendi rationem perquirere solent, et pro iis qui hæretica adversum nos certamina commovent, et materiæ nomen quod ne ipsi quidem quale sit, adhuc intelligere potuerunt, solent frequentius ventilare: de quo necessarium puto etiam nunc breviter commoncre. 33. Et primo quidem sciendum est quod nomen ipsum materiæ: pro ea substantia quæ subesse corporibus dicitur, positum in Scripturis canonicis nusquam usque ad præsens invenimus. Illud enim quod dicit Isaias: ‹ Et comedet sicut fœnum T2ŋy”, › id est materiam: dicens de eis qui iu suppliciis constituti sunt, materiam posuit pro peccatis. Sed et sicubi in alio loco scriptum forte materiæ nomen est, nusquam, ut arbitror, boc, de quo nunc quærimus, significare invenietur, nisi. tantummodo in Sapientia quæ dicitur Salomonis, qui utique liber non ab omnibus in auctoritatə habetur. Ibi tamen scriptum invenimus hoc modo: ‹ Non enim, inquit deerat omnipotenti manui inæ quæ creaverat mundum ex informi materia, cundum hæc quæ in prioribus, prout potuimus, ostendimus, cum etiam ex aqua, et terra, aere, vel calore, per diversa arborum genera diversos os tendimus proferri fructus; vel cum ignem, aerem, aquam, terramque mutari in semetipsa invicem ac resolvi aliud in aliud elementum mutua quadamı consanguinitate docuimus; sed et cum de escis vel hominum vel animalium probavimus substantianı carnis exsistere, vel humorem seminis naturalis in carnem solidam ossaque converti. Quæ omnia documento sunt quod substantia corporalis permutabilis sit, et ex omni in omnem deveniat qualitatem. 34. Verumtamen illud scire oportet, quod nunquam substantia sine qualitate subsistit, sed intellectu solo discernitur hoc quod subjacet corporibus et quod capax est qualitatis, esse materia. Quidam altius ergo de his volentes inquirere, ausi sunt dicere nihil aliud esse naturam corpoream quam qualitates. Si enim duritia et mollities, caliðum et frigidum, humidum et aridum qualitas est, his autem vel cæteris hujusmodi amputatis nihil aliud intelligitur subjacere, videbuntur qualitates esse omnia. Unde et hi qui hæc asserunt, asseverare conati sunt, ut quoniam omnes qui materiam infectam dicunt, qualitates a Deo factas esse confitentur, inveniatur per hoc etiam secun - dum ipsos nec materia esse infecta: siquidem qualitates sint omnia, quæ utique sine contradictione ab omnibus a Deo factæ esse pronuntiantur. Hi vero qui subjacenti cuidam materiæ 193 additas extrinsecus qualitates volunt ostendere, hujuscemodi utuntur exemplis, verbi gratia: Paulus sine dubio aut tacet, aut loquitur, aut vigilat, aut dormit, vel certo quodam corporis habitu consistit; aut enim sedet, aut stat, aut jacet. Hæc enim sunt hominibus accidentia, sine quibus nunquam fere inveniuntur. Nec tamen sensus noster manifeste de eo aliquid horum definit, sed ita eum per hæc intelligimus vel consideramus, ut non omnino rationem status ejus comprehendamus, vel in eo quod vigilat vel in eo quod dormit, aut in quo loquitur, vel tacet, et si qua alia sunt quæ immittere eis multitudinem ursorum, vel feroces leones”. Quamplurimi sane putant rerum ipsam materiam significari in eo quod in principio Genesis scriptum est a Moyse: In principio fecit Deus cœlum et terram, terra autem erat invisibilis et incomposita 76. › Invisibilem namque et incom - positam terram non aliud eis Moyses quam informem materiam visus est indicare. Quod si vere hæc est materia, constat exinde inconvertibilia non esse initia corporum. Nam hi qui atomos, vel ea quæ in partes venire non possunt, vel ea quæ in æquales partes veniunt, vel unum aliquod elementum rerum corporalium principia posuerunt, nomen materiæ, id est quod principaliter materiam significat, inter principia statuere non accidere necesse est hominibus. Si ergo quis Paupotuerunt. Neque enim cum materiam subjiciunt omni corpori per omnia convertibilem substantiam vel mutabilem vel divisibilem, extra qualitates eam secundum proprietatem subjicient. Quibus etiam nos acquiescimus, qui omni genere abnuimus in74 Isa. Σ, 17. 75 Sap. xi, 18. 76 Gen. 1, 1. Sic mss. Editi, corporalibus. Infra mss., ‹ significare invenietur.» Editi, signare invenietur.> Inquit. Deest in antea editis. Mox mss. recte, multitudinem ursorum. › Editi, similitudinem ursorum. › Sic mss. Editi, esse. Paulo post inss., unum aliquod elementum.» Editi, unum ad elementum. › Paulo post mss., ‹ convertibilem sublum sine his omnibus esse consideret quæ possunt accidere, ita et id quod subjacet quis intelligere sine qualitatibus poterit. Cum ergo sensus noster omni qualitate ab intellectu suo remota ipsum subjacentiæ solius, ut ita dixerim, punctum constantiam vel mutabilem vel divisibilem. › In editis deest, substantiam, et vel divisibilem. › Post paululum mss., secundum hæc quæ in prioribus. › Editi, secundum hæc enim in prioribus. › ' Recte mss., esse.» Male vero editi, cest.» Mox mss., nihil aliud esse naturam corpoream. › Editi, «nihil aliud esse materiam corpoream. Sic omnes mss. Editi, in eo qui vigilat vel in eo qui dormit, aut in eo qui loquitur. ›

LIBER QUARTUS. tuetur, et ipsi inhæret, nequaquam respiciens ad tem comprehensionem eam dicimus, ut non solum mollitiem, vel duritiem, vel calidum, vel frigidum, vel humidum, vel aridum substantiæ, tunc Simulata quodammodo cogitatione, his omnibus qualitatibus nudam videbitur intueri materiam. 35. Sed fortasse requiret aliquis, si possumus etiam de Scripturis occasionem aliquam intelligentiæ hujus accipere. Videtur mihi tale aliquid significari in Psalmis, cum dicitur a Propheta: ‹ Imperfectum(60) tuum viderunt oculi mei”.» In quo videtur mens Propheta rerum initia intuitu perspicaciore discutiens, et materiam sensu solo ac ratione a qualitatibos dividens, imperfectum Dei sensisse, quod utique adjectis qualitatibus intelligitur consummatum. Sed et in libro suo Enoch ita ait: ‹Ambulavi usque ad imperfectum, quod ipsum puto posse similiter intelligi, quod scilicet ambulaverit inens prophetæ perscrutans et disserens singula quæque rerum visibilium usquequo ad principium venerit illud in quo imperfectam materiam absque qualitatibus perviderit: scriptum namque est in eodem libello, dicente Enoch: «Universas malerias perspexi. Quod utique ita sentitur, quasi, Omnes materiæ divisiones pervidi, quæ ab una in singulas quasque diruptæ sunt species, id est hominum, vel animalium, vel cœli, vel solis, vel omnium quæ in hoc mundo sunt. Post hæc jam omnia quæ sunt a Deo facta esse, et nihil esse quod factum non sit præter naturam Patris et Filii et Spiritus sancti, prout potuimus in superioribus demonstravimus: et quod volens Deus qui natura bonus est, habere quibus bene faceret, et qui adeptis beneficiis suis lætarentur, fecisset dignas creaturas, id est quæ eum digne capere possent, quos et genuisse se filios dicit. Fecit autem omnia in numero et mensura. Nihil enim Deo vel sine fine, vel sine mensura est. Virtute enim sua omnia comprehendit, et ipse nullius creaturæ sensu comprehensus est. Illa enim natura soli sibi cognita est. Solus enim Pater novit Filium, et solus Filius novit Patrem, et solus Spiritus sanctus perscrutatur etiam alta Dei. В VERSIO HIERONYMI. Si enim Patrem cognoscit Filius videtur in eo quod novit Pa. trem, posse eum comprehendere: ut si dicimus artificis animum artis scire mensuram. Nec dubium, quin si Pater sit in Filio, et comprehendatur ab eo in quo est. Sin auPsal. cxxxVJII, 16. Ita optime mss. Male editi, imperfectum meuní viderunt oculi tui; ex sequentibus enim liquet Origenem vitiosa lectione deceptum existimasse von Deum prophetæ, sed prophetain ‹imperfectum Dei vidisse. Paulo post mss.; a qualitatibus dividens.» Editi,‹a quantitatibus dividens. > > Quæque rerum visibilium. Hæc desunt in antea editis, sed habentur in miss. Ibidem mss., ad principium venerit.» Editi, ad principium veniret. Mox mss., absque qualitatibus perviderit. Editi, cabsque quantitatibus pervidet. › Bonus. Deest in autea editis, at reperitur in omuibus muss. sensu quis et sapientia comprehendat, sed et virtule et potentia cuncta teneat qui cognovit, non possumus dicere, quod comprehendat Filius Patrem. Εἰ δὲ ὁ Πατὴρ ἐμπεριέχει τὰ πάντα, τῶν δὲ πάντων τέ ἐστιν ὁ Υἱός, δῆλον ὅτι καὶ τὸν Υἱόν. "Αλλος δέ τις ζητήσει εἰ ἀληθὲς To dμolws Toy Oɛdy úp' ἑαυτοῦ γινώσκεσθαι, τῷ γινώσκεσθαι αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Μονογενοῦς· καὶ ἀποφανεῖται ὅτι τὸ εἰρημένον· Ὁ Πατὴρ ὁ πέμψας µ¿ µeilwr µov ¿σtir, èv πᾶσιν ἀληθές. Ὥστε καὶ ἐν τῷ νοεῖν ὁ Πατήρ μει- (6vws xxl pavorέpws xat ζόνως καὶ τρανοτέρως TERELOTέpws Voɛital úp ἑαυτοῦ, ἢ ὑπὸ τοῦ Υἱοῦ. lePater vero omnia comprehendit; inter omnia aulein, et Filius est: ergo et Filium comprehendit. Curiosus ctor inquirat, utrum ita a semetipso cognoscatur Paler, quomodo cognoscitur a Filio; sciensque illud quod scriptum est: Pater qui me misit, major est omnibus (64°), verum esse contendet, ut dicat, et in cognitione Filio Patrem esse majorem, dum perfectius el purius a semetipso cognoscitur, quam a Filio. Omnis igitur creatura intra certum apud em numerum mensuramque distinguitur, id est vel rationabilium numerus, vel mensura materiæ corporalis ut quoniam necesse erat uti corporibus intellectualem naturam, quæ et commutabilis et convertibilis deprehenditur ea ipsa conditione qua facta est (quod enim non fuit, et esse cœpit, etiam hoc ipso naturæ mutabilis designatur), ideo nec substantialem habeat vel virtutem vel malitiam, sed accidentem. Quoniam ergo, ut diximus, mutabilis et convertibilis erat natura rationabilis, ita ut pro meritis etiam diverso corporis uteretur indumento illius vel illius qualitatis, necessarium fuit ut sicut diversitates prænoscebat Deus futuras vel animarum vel virtutum spiritalium, ita etiam naturam corpoream faceret, quæ permutatione qualitatum in omnia quæ res posceret conditoris arbitrio mutaretur. Quam tandiu necesse est permanere, quandiu permanent ea quæ indigent ejus indumiento 194 semper autem erunt rationabiles naturæ quæ indigent indumento corporeo: semper ergo erit natura corporea cujus indumentis uti necesse est rationabiles creaturas: nisi quis putet posse se ullis assertionibus ostenVERSIO HIERONYMI. Si quis autem potuerit Si enim Patrem cognoscit Filius, etc. Sanctus Hieronymus epist. 94 ad Avitum hæc quæ ad hunc locum pertinere videntur, affert e lib. v Hlɛpi ápzŵr, sed Rufinus quoniam catholicæ fidei ea repugnare putabat, in versione sua omisit. Verba Græca que postremæ hujus fragmenti parti respon dent, exhibet Justinianus ad calcem epistolæ ad Menam. Vide lib. 11 Origenianorum, quæstion. 2. Caute lege. Sensus Græci Justinian, est: omnino verum esse declarabit quod dictum est: ‹ Pater qui misit me major me est. EDIT. PATROL..

ORIGENIS dere quod possit natura rationabilis absque lem rationabilemque naullo corpore vitam de- turam, cum exspoliaverit gere. Sed quam difficile se corpore, vivere per sesit, et quam pene impos- metipsam, et in pejori sibile intellectui nostro, conditione esse quando in superioribus singula corporibus vestitur; in disserentes ostendimus. meliori, quando illa deponit: nulli dubium est corpora non principaliter subsistere, sed per intervalla et ob varios molus rationabilium creaturarum nunc fieri, ut qui his indigent, vestiantur: et rursum cum illa depravatione lapsuum se ad meliora correxerint, dissolvi in nihilum et hac semper successione variari. ostendere incorpora- stantia Non solum autem, sed quoniam ipsa Patris et Filii et Spiritus sancti natura, cujus solius intellectualis lucis universa creatura participium trahit, incorrupta est et æterna, valde consequens et necessarium est etiam omnem substantiam quæ æternæ illius naturæ participium trahit, perdurare etiam semper, et incorruptibilem esse et æternam, ut divinæ bonitatis æternitas etiam in ea intelligatur, dum et æterni sunt hi qui ejus beneficia consequuntur. Sed sicut percipiendæ lucis diversitas servata est in exemplis, cum vel obtusior vel acutior obtutus designatus est intuentis: ita etiam de Patris et Filii et sancti Spiritus participatione servanda est pro intentione sensus vel mentis capacitate diversitas. Alioquin consideremus, si non etiam impium videtur ut mens quæ Dei capax est, substantialem recipiat interitum: tanquam hoc ipsum quod intelligere Deum potest et sentire, non ei sufficere possit ad perpetuitatem, maxime cum etiamsi per negligentiam decidat mens ne pure et integre in se recipiat Deum, semper tamen habeat in se velut semina quædam reparandi ac renovandi melioris intellectus, cum ad imaginem et similitudinem Dei qui creavit eum, interior homo qui et rationalis dicitur, renovatur. Propter quod et propheta dicit: ‹ Reminiscentur et convertentur ad Dominum omnes fines terræ, et adorabunt in conspectu ejus familiæ omnes gentium *. › 56. Puto sane operi huic nostro contrarium non videri si etiam de immortalitate rationabilium naturarum quam possumus breviter repetamus. Omnis qui participat alicujus cum eo qui ejusdem rei particeps est, sine dubio unius substantiæ est, uniusque naturæ Ut puta omnes oculi lucis participant, et ideo omnes oculi, qui de luce participant, unius naturæ sunt. Sed licet omnis de luce participet oculus, tamen quoniam alius acutius, alius obtusius videt, non omnis oculas· æqualiter de luce participat. Et rursum: Omnis auditus vocem vel sonum recipit, et ideo omnis auditus unius naturæ est. Verum pro qualitate puri et sinceri auditus unusquisque velocius audit, vel tardius. Transeamus ergo ab his sensibilibus exem plis ad intellectualium contemplationem. Omnis mens quæ de intellectuali luce participat, cum omni mente quæ simili modo de intellectuali luce participat, unius sine dubio VERSIO HIERONYMI. Intellectualem ralionabilemque naturam sentit Deus et unigenitus Filius ejus et Spiritus sanctus: sentiunt Angeli debet esse naturæ. el Potestates, cæteræque Virtutes; sentit interior homo qui ad imaginem et similitudinem Dei conditus est. Ex quo concluditur Deum et hæc quodammodo unius esse substantiæ. Si ergo cœlestes virtutes intellectualis lucis, id est, divinæ naturæ per hoc quod sapientiæ et sanctificationi participant, participium sumunt, et · humanæ animæ ejusdem lucis et sapientiæ participium sumpserunt et ita sunt unius naturæ ad invicem uniusque substantiæ. Incorruptæ autem sunt et immortales cœlestes virtutes, immortalis sine dubio et incorrupta erit etiam animæ humanæ sub78 Ps. xx11, 27. 79 Luc. vi, 36. 80 Matth. v, 48. Caute lege. Si quis autem potuerit ostendere, etc. Hoc item fragmentum exhibet ibidem Hieronymus e lib. ιν Περὶ ἀρχῶν, a Rufino autem utpote erroneum dissimulatum est. Vide lib. 11 Origenian., q. 11, num. 9. Sic omnes codd. mss. Editi, ‹ utputa omnes oculi qui lucis participant, unius naturæ sunt.» Infra mss., unius sine dubio debet esse naturæ. › Editi, ‹ ejusdem sine dubio debet esse naturæ. Mox mss., sapientiæ et sanctificationi participant. Editi, ‹ de ipsa sanctificatione participant. › 37. Si quis vero audet substantialem corruptionem dare ei qui secundum imaginem et similitudinem Dei factus est, ut ego puto, etiam in ipsum Filium Dei causam impietatis extendit. Imago namque Dei etiam ipse appellatus est in Scripturis. Aut certe accuset qui hæc ita vult, Scripturæ auctoritatem quæ dicit ad imaginem Dei factum esse hominem: in quo et manifeste divinæ imaginis cognoscuntur indicia, non per effigiem corporis quæ corrumpitur, sed per animi prudentiam, per justitiam, per moderationem, per virtutem, per sapientiam, per disciplinam, per omnem denique virtutum chorum, quæ cum Deo insint per substantiam, in homine possunt esse per industriam, et per imi· tationem Dei, sicut et Dominus designat in Evangelio, dicens: ‹ Estote ergo misericordes sicht et Pater vester misericors est ". Et, ‹ Estote perfecti sicut et Pater vester perfectus est". Unde evidenter ostenditur quod in Deo quidem hæ omnes virtutes semper sunt, nec unquain accedere possunt aut Intellectualem rationabilemque naturam, elc. Hæc qua e libro quarto Пɛpì àpxŵr profert Hieronymus in epist. ad Avituni, omissa sunt a Rufino. Vide lib. 11 Origenian., q. 1, num. 5, 6, 7. Sic mss. In editis omittitur; ‹ et humanæ animæ ejusdem lucis et sapientiæ participium suinpserunt. Sic mss. Editi vero: «non autem sicut ipsa Patris et Filii... participium trahit, quæ incorrupta est et æterna. Unde valde conveniens et necessarium est. > Dei. Deest in editis, sed habetur in mss.