tes, atque ad certamen ineundum præparavit Gregorio Antiocheno, Joanni Hierosolymitano, et in Ecclesia denique lectitavit quotidie illam Pauli vasis electionis sententiam: Si quis vobis evange lizaverit præter id quod accepistis, etiamsi angelus de cœlo sit, anathema esto (Gulat. 1, 19). Quibus omnes, paucis exceptis, assensi, simile studium erga fidei defensionem declararunt. Anastasio patriarchæ Antiocheno, › adhuc a sede depulso: cui seorsim sequentem epistolam 25 misit, et in his agit de onere pastorali sibi imposito; et cap. 27 scribit Sebastiano episcopo Risiniensi, indicans suggestionem se apud piissimos dominos summis precibus plenam fecisse, ut virum beatis simum, dominum Anastasium patriarcham, con cesso usu pallii, ad beati Petri apostolorum prin cipis limina secum celebraturum solemnia Missa rum, transmittere debuissent, quatenus si ei ad sedem suam minime reverti liceret, saltem secum in honore suo viveret. Ejusdem domini Anastasij animum cognosci et quidquid ei de hac re pla cuerit, sibi indicari cupit. At libro ¡v epistola 37, data indictione 13, anno 591, congratulatur eidem, quod sedi suæ Antiochenæ sit restitutus, in qua sub finem ista habet: ⚫ Benedictioneu vestram qua debuimas, mente suscepimus, bene redolentem, bene sapientem: et omnipotenti Deo gratias agimus, quia et odora sunt et sapora, quæ agitis, quæ dicitis, quæ datis. De vita igitur vestra dicamus pariter, dicamus omnes: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonæ voluntatis. › Eidem dein variis occasionibus scripsit sanctus Gregorius, ex quibus epistolæ 24 et 51 libri vr datæ sunt anno 397, indict. 15, et 3 libri vit data anno 598, indict. 1, qua consolatur eum inter ad versitates hujus mundi. ‹ Ecce, inquit, in senectute sancta vestra beatitudo multis tribulationibus laborat. Et postea: Indicat mibi suavissima sanctitas vestra, quod mecum, si potuisset fieri, sine charta et calamo loqui voluisset, et dolet quod nobis Orientis pene et Occidentis spatium interjacet. Sed hoc quod sentio verum dico: et in charta mihi mens vestra sine charta loquitur quia in verba vestræ sanctitatis sola charitas sonal; et divisi locis non sumus, qui ex dono omnipo tentis Domini dilectionis vinculo uniti sumus. Cur igitur accipere pennas columbæ deargentatæ quæ ritis, quas jam habetis? Pennæ quippe ejus sunt charitas Dei et proximi. Per ipsas enim saneta Ecclesia evolat, per ipsas terrena omnia transcen dit quas si vestra sanctitas non haberet, ad me ‹ Idem porro Anastasius cum accepisset, Justinia num velle ipsum in exsilium mittere, scripsit ad An tiochenos orationem, qua eorum animos in fide con firmaret: quæ tum ob sermonis elegantiam, tum ob crebritatem sententiarum, tum ob testimoniorum e sacris Litteris petitorum frequentiam, tum denique ob historiam, quæ tam commode in ea narrata est, optimo jure sane permagni facienda est. Verum Jus tiniani edictum divina Providentia, qua melius no bis prospectum fuit, minime divulgatum est. Nam Justinianus, qui Anastasio et suis sacerdotibus exsilium indixerat, ex improviso perculsus, cum triginta octo annos integros et menses octo re gnasset, ex luce migravit. Hæc ibi. Eustathius auctor coævus, in Vita sancti Eutychii patriarchæ Constantinopolitani, eadem de causa a Justiniano in exsilium acti. ista interponit num. 31 ad diem vi Aprilis. Nam omnes patriarchæ multique episcopi præcipueque orientales recusarunt impe ratoriæ opinioni subscribere, eique tum synodo tum scriptis restiterunt, ante omnes autem san ctissimus Theopolis patriarcha Anastasius, qui easdem quas magnus Eutychius, ærumnasne dicam Ċ an coronas? pertulit. Hæc Eustathius. Mortuns est Justinianus 14 Novem. ann. 576, cum regnasset annos 39, menses 7, dies 23. Successit Justinus Junior, illius ex sorore Vigilantia nepos. De eo et Anastasio idem Evagrius lib. v, cap. 5, ista tradit: «Justinus porro Anastasium, his illi ob fectis criminibus, primum quod sacrum thesau rum extra modam et in nulluin usum necessarium profuderat, deinde quod convicia in ipsum jecerat (Anastasium enim, cum rogaretur quid causæ esset cur thesaurum sacrum tam effuse absumpsisset, ingenue respondisse ferunt: Ne a Justino, com muni totius orbis pernicie, diriperetur), sede An tiochena exturbavit. Quin etiam dicitur Justinum Anastasio succensuisse, quod postulanti ei pecu- cum tanta charitate per litteras non venisset. qui niam, cum episcopus esset designatus, Anastasius dare noluerit. Alia prætereo crimina, objecta a quibusdam, qui imperatoris instituto, credo, in servire studebant. Post illum Gregorius ad sacrum episcopatus gradum elatus est. Quo mortuo, inquit idem Evagrius cap. 23, eo tempore quo Grego rius Magnus episcopatum antiquæ Romæ gessit, Anastasius post viginti tres annos sedi suæ An tiochenæ restitutus est. Ac tum Evagrius finit suam Historiam anno 12 regni Mauritii impera toris, qui incepit 13 Augusti, anno 593. Sanctus Gregorius Magnus inter epistolas suas, scripsit aliquam, relatan lib. 1 Registri cap. 21, Joanai episcopo CP., Eulogio Alexandrino, Rogo autem, ut pro mei cordis infirmitate enixius rogetis, quatenus omnipotens Deus mentem meam pro vestra intercessione tueatur, et citius me de tot procellis hujus tempestatis eripiat, atque in æterna quietis littora perducat. Benedictiones vero locupletissimas omnes quæ directæ sunt suscepi, quæ mihi vir Dei pauper spiritu transmisisti, do quibus dicitis: Quid enim det pauper, nisi ea quie pauperis sunt? Sed nisi vos per humilitatis spiri tum pauperes essetis, benedictiones vestræ locu pletes non fuissent. Omnipotens Deus sua vos a malis omnibus protectione defendat: et quoniam vita vestra bonis omnibus valde est necessaria, post longa adhuc tempora vos al cœlestis patriæ

quia ex dubiis operibus multa non vidimus, et non ▲ olim in hunc laborem Lucas Holstenius propen fuit otium inter sese conferendi alia, si hinc inde dere sed dum libris parandis edendisque moro a vero defleximus, meminerit criticus lector, id sius incumbit, e vita sublatus est anno 1661, quando solum nos agere voluisse, quo demonstraremus eidem moribundo extremam eam operam impen distinguenda esse Sinaitæ et Antiocheni opera: dimus, quam in ejusmodi articulo possunt et solent quibus examinandis illustrandisque alius quivis amicis impendere religiosi sacerdotes. plus otii nactus laudem posset mereri. Videbatur Interprete Francisco Turriano. I. Cum jam pridem de fide nostra sana, et de studuimus, nullis aliorum vestigiis insistentes, sed veris Ecclesiæ dogmatibus incorrupte et probate tractavissem variis Orationibus in Ecclesia habitis, et recitatis tunc cum scribere et fidenter loqui lice bat, cum nemo impudenter audebat dicere: Tace, et ne loquaris'; existimabam quæ tunc scripseram, satis esse et ad coarguendum mendacium, et ad patefaciendam veritatem: nec arbitrabar opus esse amplius laborare, non solum quia vitium loquaci tatis metuebam, sed quia putabam, ut dixi, abunde sufficere omnibus quibus studium discendi propo situm esset, quæ litteris mandassem et edidissem quæ qui vellent legere, cognitionem dogmatum perfectam habere possent; et qui jam per se cogno scerent, vel discerent, vel saltem labores nostros suffragio suo comprobarent, si tales esse videren tur; fortassis enim alii improbarent: non enim potest esse una omnium sententia, quia sunt affe ctiones nostræ differentes; et non omnes de eadem re uno modo sentimus. II. Cæterum utcunque judicent qui hæc scripta, ut probabile est, lecturi sunt, si forte integra ea, et non ab inimicis depravata nacti fuerint: ego tamen illa magnopere confidi nulla ex parte a veritate discrepare, sed potius cum incorruptis do ctrinis Patrum consentire ac consonare, quas a pueritia, et ut dicitur, a teneris unguiculis sequi ' Amos. vi, 11. 'II Cor. xi, 14. II Cor. xm, 3. illorum tantum qui a Spiritu sancto illuminati sunt; primum quidem apostoli, secundi prophetæ, tertii doctores. Quicunque igitur incorrupte, ut diximus, legerit, non est arrogans, si dicam, reper turum lucidam declarationem veritatis et falsitatis confutationem: fides enim est, quæ prædicat, et vera est, et non est in eis mendacium. Hanc autem dico veram, non quia a me scripta est: non hoc dico, ne quis hoc putet, nec existimet me de me sentire, præterquam sentire oportet. Scio enim, cum sim terra et cinis, neque sermo sit mihi, quo digna est prædicatio; sed quia doctrina est theo logorum virorum, et traditio perfecta, quæ ad nos tanquam paterna hæreditas legitime venit ad filios legitimos a patribus spiritualibus; quos secutas, et eis assentiens ad hæc scribendum accessi, jura patrum meorum mihi vindicans (hæc enim est lex optime constituta), et eorum laboribus tanquam propriis bonis glorians: et id quidem non injuria et immerito. Nemo igitur contumeliose vitio ver tat: Parentes enim thesaurizant filiis ‘; sic Paulo * in quo Christus loquebatur, visum est. Et Salomon ait: Gloriatio filiorum patres eorum ‘. III. Quoniam igitur oportet eum qui factus est particeps sermonis, præsertim de fide (hæc est reliqui ædificii firmamentum), impartiri libera ♦ Prov. xvi, 6.

liter iis qui indigent vel etiam petunt, et nihil oc- in humilia humanitatis nostræ, et propter nos as cultare ex iis quæ didicit, metuentem exemplum ejus qui talentum defodit; idcirco nunquam destiti loqui et scribere cum tempus erat, cum alioqui ad nihil aliud penitus idoneus essem. quippe qui expers essem disciplinæ, et nullum magistrum ex externis sapientibus mihi professus. Hoc autem au deo dicere, me a veritate nunquam aberrasse, licet ad eam demonstrandam sermo infirmus fuerit; nec in dogmatibus verba Dei libens recusavi, neque retro confessionem reliqui; sed potius quantum in me fuit, semitas Patrum meorum persecutus sum, qui aiebant, meque docebant: «Nitatur sermo no ster in mente tua; serva mandata mea, ne oblivi scaris, nec negligas oris nostri verba. › Vestigia pedum coruin in divinis dogmatibus secutus sum, nec ad dextram nec ad sinistram unquam deflexi. Quamobrem, Non abscondi misericordiam Dei, et veritatem ejus a synagoga multorum³, ut loquerer in ecclesia populorum multorum justificationes Do mini, quas a Patribus didici. Itaque comperies patres per me docuisse (nisi audacis est hoc di cere) quod in iis quæ olim a me scripta sunt, in corrupte legis: ex copioso enim fonte laborum il lorum est hæc guttula, et ex perenni flumine exiguus torrens: instar namque aspersionis cum amne comparata sunt inea cum illis collata, tametsi cognata illis sunt; quibus jam editis iis qui tunc ea voluerunt, supervacaneus erat hic meus iu præ senti labor, si illa adessent. Possent enim ipsa pro se respondere, et studiosis nostri, et sciendi cupi dis debitum solvere quia vero nunc illa non su persunt propter divinam visitationem qua nos amanter et benigne instruit, et ad contemptum re rum terrenarum quæ fluxæ et caducæ sunt, exer cet, ut illa digna esse possessione existimemus, quæ dirigi non possunt. Tu vero amicorum optime, et virorum honoratissime, frequenter a me petis et rogas, et plerique alii tecum, ut scribis, ut quam vim illa haberent, tibi exponam. IV. Quamobrem oportere existimavi, ut senten tiam illorum in pauca contrahens, brevem repeti tionem summatim facerem, multa paucis comple etens; et fortassis accommodate ad tempus quod nobis suppetit, et ad inopiam librorum qua labo ramus. Et quia scio plerosque multitudinem scri ptorum fastidire veluti nauseantes, sicut qui vastum mare navigarunt, et ad solum aspectum magni vo luminis desperantes; propter hos melius esse arli tratus sum, breviter scribere, et satietatem oratio mis fugere, et per te omnibus proponere limatam dogmatum expositionem, quæ satis sit ad docendum cos qui ea utantur, quæ sentire de iis quæ dicun tur, et quæ cavere oporteat: procedet autem ora tio serie et ordine, quantum consequi potero, ab altioribus et quæ supra nos sunt exersa, et desinens * Psal. xxxix, 11. Psal. CXVIII, 18. a Q: i.: F He, quis. sumpte. Ut autem in his progrediamur, supplice mus prius Deo, sic eum precantes: Revela oculos meos et considerabo mirabilia de lege tua*; intel ligentes nomine legis omnem sanctam et divinitus atllatam Scripturam, ex qua tanquam ex thesauro Domini, promentes nova et vetera, studebimus con servis distribuere: hæc autem distributio divina gratia et sapientia, ac prudentia indiget. Quis enim, inquit, est sapiens dispensator et prudens, quem con stituit dominus super familiam suam ut det cibum in tempore 7? Divina igitur illuminatione opus est la quenti de Deo: absque enim ea aliquid de eo loqui valde periculosum est. p V. Purgato ¡gitur omni sensu, vel potius omni sensu relicto, et supra terram in altum sublasi, ac rursus acrem ipsum sursum transeuntes, et ad cœ lum elevati, et si fieri potest, supra ipsum pro vecti, et mente ab omni cogitatione sensus corpo rei libera, nuda intelligentia incorporeis nos adjun gamus, a quibus quasi manu ducti et edocti natu ram quæ naturæ antecellit, et substantiam quæ substantiae, contemplemur, cognitam quidem ex affirmatione, non quid est, sed quod est; ex nega tione vero dictam quid non est. Non enim vera est positio, quæ de substantia quæ ratione comprehendi non potest, prædicatur; ablatio autem magis vera est, quæ negat: si quando vero vera erit positio quæ ipsa dicitur, non declarabit audientibus quid est, nec aperiet naturam ignotam; sed patefaciet, quomodo se habeat ad ea quæ ex ipsa pendent: id que valde tenuiter et minute; ut si quis solem in aqua et in speculo ostendit. Quomodo igitur fieri potest, ut sermone laudetur, qui rationem et intel ligentiam superat? aut quid dici potest, ut a quo piam pro dignitate demonstretur notione, qui supra notionem est? Hic est omnium firmamentum, otanium robur, omnium principium, unde omnia manant, et quo omnia spectant, principium et finis, et Alpha (inquit) et Omega, sicut dixit theologans qui theologum docuit®; qui facit, ut quæ sunt, sint'; et que nondum sunt, ut capiant ortum, qui est ordo corum quæ ex nihilo facta sunt, et duratio ac conservatio, natura creatrix, virtus efficiens, in tuens et providens, vita vivens, et vivifica substan tia. Sola natura pelatih, id est, communicans, per omnia means, nullius complexu contenta: el qaid ullus potest dicere le ineffabili infinita dicere molitus? Quod enim expromi non potest, non ex plicabitur; et quod est supra omnem mentcal, nuila mens comprehendet, quamvis sit subtilissima ad penetrandum, et acutissima ad contemplandom nemo igitur putet se comprehensurum quod com prehendi non potest, nec reperturum quod repe riri non potest. Frustra quia persequetur, quod assequi non poterit. Post infinitas ergo excogitatas 8 Apoc. 1, S. 7 Luc. MI, Rom. IV,

das, sive temporis, sive sæculi; ut non aliquo in terposito, a principio in quo erat, separetur, et per absurdam posituram principium capiat istud non erat. Quod ab alio anticipatur, non potest sem piterne in principio cerni; neque recipit illud et adinventas rationes, solum videbimur ventos, Et erat in Patre et apud Patrem, non ferens secun ut in Proverbio dicitur, in sinu colligere, et aquam in pallio cogere et conglobare. Si enim extrema in creaturis nobis mortalibus incognita sunt (quis enim altitudinem cœli mensus est? aut quis profundum maris comprehendit? aeris fluxum, ventorum impe tus, terræ gravitatem, et reliqua substantiæ corpo reae), si hæc, inquam, cognosci non possunt, quo modo ipsam naturam quæ omnia creavit, intelli gentia comprehendi posse existimare, non summa dementia est? VI. Taceamus igitur nos, ut necesse est, quibus sermo non suppetit, et tonet rursus superne filius tonitrui, e superis unde eruditus fuit, cœlesti sa pientia loquens det exordium proposito sermoni, et sit dux nobis in hac via cum Spiritu principali quem participavit, et a quo didicit id ad quod fe stinamus, et dicat: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum; et Deus erat Verbum. Hoc erat in principio apud Deum. Omnia per ipsum facta sunt. His enim paucis propositionibus, quod notum est Dei",dignis Deo manifestum fecit; notum vero dico, quod et ex Paulo didici, qui ex noto Dei, ali quid ignotum Dei esse significavit. Igitur quod no tum est ejus, ut dixi, his propositionibus, Joannes ampla oratione declarat: Illuminans eos qui in te nebris " ignorantiæ sunt, eo lumine quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum ", et necessitate ac vi orationis obstruens omne os, quod contra Deum loquitur injustitiam et sempi ternam Unigeniti divinitatem negat, ex quo cogni tio Dei Patris ad nos manavit. Si enim erat in principio apud Deum Deus Verbum; omnibus mente præditis manifestum est, quod erat quoddam prin cipium in quo erat Verbum; quod principium neces sario erat Deus apud quem erat Verbum. Sicut igitur non potest comprehendere principium mens sursum tendens, semper enim reperiet altius se principium; sic non potest superari et transcendi illud erat; semper enim occurrit altius erat, omni cogitatione et ascensu et in sublimius volatu altius positum. Licet enim se ipsum quis mente et cogi tatione semper elevet: ulterius progrediens ac promovens, nunquam transibit erat. Anticipat finem principium, quod non patitur præire quemquam si enim principium est, non erit ulli secundum. Secundum enim non est principium; et quod est in principio, non est post principium. Ergo si Ver bum erat in principio, omnino necesse est con templari simul Verbum quod erat in principio, et principium in quo erat Verbum; et ex quo dicimus esse principium, ex eo una confiteri Verbum in principio. Igitur non habet locum, non erat, quia non crat contrarium est illi erat. Et si erat, quo modo non erat? Quid igitur dicendum relinquitur, nisi quod non erai non-erat; non enim non erat; sed semper erat subsistens, de quo dicitur crat. * Joan. 1, 1-5. 11 Rom. 1, 19. 11 Luc. 1, 19. erat. VII. Sin autem erat in principio Verbum, et si apud Deum est Verbum, scilicet apud Patrem; non possumus contemplari Deum, nisi simul contem plemur Verbum apud eum Et si omnia per ipsum facta sunt, et ipsum quando per eum factum est; pars enim temporis est quando. Et sæcula igitur per eum facta sunt: quomodo igitur illud ali quando, antiquius auctore sacculorum esse potest? Vanum igitur est dicere, aliquando non esse, qui est; erat enim semper qui est; qui est ante sæcula; qui sine medio, ex Patre per generationem proces sit. Nihil enim intermedium divinæ et ineffabili ge nerationi exstitit; neque penitus quidquam divinæ naturæ adfuit, ut interpositum esset, non materia rationis et ordinis expers, ut dementes aiunt, et ratione prorsus et ordine carentes; non chaos infi nitum, et inseparabile; non tenebræ; non profun dum; non silentium; non quæcunque fingit mens quæ auctorem suum ignorat, et fictioni suæ errans credit, minime advertens absurdum, imo absurda, quæ ex ficta et commentitia opinione sequuntur. Etenim si quid generanti et genito interjectum po nitur, qui hoc facere audet, substantiam indecen ter scindit; et eam a se ipsa sejungit, sectione tanquam medio pariete, et illo quopiam interposito interceptam. Et illius rursus primi magis, quam filii reperietur causa esse Pater. At quomodo dice tur amplius primogenitus omnis creaturæ ", 14, si alius prius occupet? primogenitus enim primus est om nium; et ipse est omnium 1, sicut Apostolus ait, tanquam coæternus æterno Patri æterni Filii: non enim solum Deus est, sed etiam Pater; et ex quo Deus, ex eo Pater. Pater vero Filii Pater, qui non potest aliter esse Pater, nisi necessario subsisten tis Filii sine Patre enim non est Filius. Ante omnia igitur est Filius, qui ineffabiliter ex Patre qui cum genuit, processit: nec enim ex nihilo produxit eum, ut creaturas et earum partes; sed ex se vivente vivens et subsistens Verbum, et Deum, et Filium. Quare qui dicit ex nihilo esse eum, qui ex eo qui est, prodivit; magis in geni torem, quam in genitum blasphemiam profert quid enim magis impium est, quam eum qui est, dicere non esse? nam si ex Patre quidem genitus est, qui vere est, Pater est. VHI. Nonnulli vero aiunt esse eum ex nihilo genitum. Quam sit hoc absurdum, omnibus licet perspicere; necesse namque est, ut quod non est, honoratius sit eo quod ex ipso processit: et repe rietur quod substantia caret, nobilius esse sub 13 Joan. 1, 9. 1 Coloss. 1, 15. 18 Coloss. 1, 17.

secum aufert. Si enim cogitatione neges Abel, simul negasti patrem ejus esse Adam. Hoc enim sub stantia ejus nominis et non habitudo ad aliud. Idem igitur repetentes dicemus unum esse Deum, quem in tribus personis contemplamur: idque cum plane sciret Moyses omnium prophetarum antiquissimus Audi, inquit, Israel: Dominus Deus, Dominus unus est so et variatio qua exstiterunt, naturam variavit. Quare, simul secum infert; et sublatum, alterum simul ut sæpe diximus, proprietas circa substantiam non simul mutat substantiam, neque scindit; manet enim integra 6 in sortitis exsistentiam differentem, et tota est sine sectione et divisione in singulis, non facta propria secundum proprietatem. Om nis enim homo homo est, totam substantiam in se ipso habens impartibilem. › In divinitate igitur, quod dicitur esse secundum substantiam is ex quo, id est, Deus Pater; hoc dicuntur esse qui ex eo, id est, Filius et Spiritus sanctus: ubi enim non est qualitas, vel quantitas, vel tempus, vel locus, vel situs, unde erit differentia substantiæ impartibilis secundum naturam, unde exsistent substantie particulares? et si pars substantiæ est, quomodo Filius in se ipso Patrem demonstrat, quandoque inquiens: Ego in Patre, et Pater in me est”; quan doque ad Philippum: Qui vidit me, vidit et Patrem meum; Et rursus: Ego et Pater unum sumus? Est ergo Filius ex Patre, et non pars ejus; lumen ex lumine, et non particulare lumen; Deus ex Deo, et non pars divinitatis vel substantiæ. Similiter Spiritus sanctus. Et est Pater verus Deus; sic enim vocat Filius, cum ait: Ut cognoscant te solum verum Deum; se autem veritatem vocat inquiens Ego sum veritas; et Spiritus sanctus, Spiritus verita tis dicitur. Hic autem ex Patre procedit cipit autem omnia Filii, habentis omnia Patris ", ad demonstrandum et manifestum faciendum, unam substantiam esse et accipientis, et ejus a quo ac cipit, et ejus ex quo naturaliter procedit: nec enim processit ex aliquo diversæ substantiæ; nec accepit quidquam ex non consubstantiali. Sin autem ejusdem substantiæ cum eo sunt, ex quo processit, et a quo accipit; et illi necessario inter se erunt ejusdem substantiæ: qui enim eidem sunt consubstantiales, et inter se erunt, et sunt vere ejusdem substantiæ. ac XIV. Quamobrem necessario conglorificantur et coadorantur, cum Trinitas consubstantialis; quæ simul utique nominatur, et ad regenerationem ba ptizatorum in commune adhibetur: etenim quia ex ipsa ortum cepimus, vetustate affecti per ipsam renovamur: non enim ad ullum alium pertinet renovare, quam ad eum qui in principio creavit et nunquam aliquid ad renovationem vocabitur, nisi fuerit a principio productum et conditum. XV. Rursus ergo dicemus, unum Deum esse Trinitatem, quamvis differentibus nominibus ap pelletur; quæ quidem nomina non significant esse, sed quomodo esse. Nec enim qui Patrem dixit, substantiam significavit, sed plane babitudinem. Si autem Pater habitudo est significando, necessa rio etiam Filius; utrumque enim positum, alterum 19 Joan. XIV, 10. 30 Ibid. 9. 31 Joan. x, 30. 38 Joan. XVI, 14, 15. 86 Deut. vi, 4; Marc. xu, 29. ■ integra. ¿xépx:o;. XVI. Ac non solum Moyses, sed omnes conse⚫ cuti theologi, spiritus theologici participes facti, divinitatem trium personarum perfecte contemplati sunt, doctrinamque puram et sinceram nobis tra diderunt profitendi et celebrandi unitatem in Tri nitate, et Trinitatem in unitate, cum admirabili unione et distinctione: nec enim distinctio, aliena tio et separatio est; nec unio, conglutinatio et con fusio est sed potius unio est simplicitas; et dis tinctio admiranda: utrumque autem Deum decet. Quia vero hypostasim quidam arbitrati sunt esse naturam particularem, et hæc fuit eorum opinio; cavendum est, ne sic sentiamus: non enim est eo rum opinio sincera, et cum theologis consentiens; natura enim particularis partitionem declarat nihil autem partibile Deus. Quare non est dicenda persona natura specialis: non enim bypostasis na tura est; sicut neque natura, hypostasis sive per sona: natura namque unius formæ est, et impar tibilis: et stultum est partes quærere in imparti bili: compositorum enim est scindi et partitionem capere. Quocirca qui sic opinantur, non solum in hæc absurda incidunt, sed tres particulares deos necessario reponunt, sortitionem divinæ substan tiæ, imo substantiarum in se ipsis facientes. Si enim tres sunt; non est una et simplex, et non composita. Nequaquam, quamvis similitudinem eis tribuant, qui ista audent. Si enim uniuscujusque est natura propria, et non potest alterius proprie tatem subire; quomodo erunt, quomodo habebunt illud consubstantiale: quandoquidem simile in Trinitate dicere, teinerarium et inconsideratum est; quoniam simile vel qualitate, vel quantitate simile dicitur; ubi autem nihil horum est (Deus enim expers qualitatis et quantitatis est), quomodo simile locum habebit? i XVII. Nos ergo neque similem, neque dissimilem profitemur Trinitatem qualitate et quantitate ca rentem; sed consubstantialem et individuam. Qui vero dividunt, et faciunt unam tres, impii sunt, et multitudinem deorum introducunt, et monar chiam respuunt, nihil periculum divisionis ve riti: partitio enim substantiarum et adæquatio, et variatio hujus substantiæ ab illa, sectio est eo rum qui sunt unius naturæ. Siquidem qui dicit Joan. XVII, 3. Joan. xiv, 6. * ibid. 17. b Trin. consub. Legendum videtur, Trin. Sit consub. i Unius formæ. po

mundum lucretur, animæ vero suæ detrimentum pa tiatur? aut quam dabit homo commutationem pro anima sua? Veniet cnim Filius hominis in gloria Pa tris sui, et tunc reddet unicuique secundum opera sua. In illud ergo judicium aciem oculorum animæ intendentes tanquam in quamdam facem, quam occultare soliti sunt qui in mari navigant, recta ad portum salutis pergemus: figemusque anchoras in fidei petra immobili, nihil facientes aut dicentes, ad oculum servientes ", tanquam hominibus placere velimus, sed potius tanquam servi Dei omni hypocrisi et simulatione ejecta, Pa trem patrem glorificemus; Filium filium adore mus; Spiritum sanctum confiteamur, unam sub stantiam et diversas personas sincere agnoscentes, et unamquamque personam Deum, non tamen sub stantiam particularem habentem, non communem, tametsi per se Deus nominetur: particulare enim non est substantia, siquidem substantia genus est; et generale non est particulare, sicut neque parti culare generale est: et quamvis dicatur unaquæque persona Deus; non tamen divinitas divisa, est di vinitas, neque efficitur propria et particularis na turaliter secundum diversitatem substantiæ, sed perfectam et totam habet communem substantiam. Quamobrem tres dicuntur et sunt unus, utpote unius substantiæ non divisæ in tres, quamvis unus quisque per se nominetur; nec extensæ in multi tudinem, čum tres inter se nominantur substantiam Patris particularem, quæ non possit inquit Dominus, proderit homini, si universum esse natura Filii, prorsus substantiam variatam, imo substantias dicit: quomodo homousion, id est, consubstantiale in differentibus substantiis repe rietur? frustra ergo prædicant, homousion simu lantes profiteri, quod non profitentur vere, divi dentes substantiam individuam. Et mirum, uisi ipsi etiam, ut verbo Evangelii utar ", dividantur et partem cum hypocritis accipiant, qui minime di cuntur credere; quin potius contra non possunt credere, tanquam cauponantes fidem, et eam pretio inanis et prætereuntis gloriæ vendentes, quibus Dominus prius dixit: Quomodo potestis credere, qui gloriam ab invicem accipitis, et gloriam quæ ex Deo solo est, non quæritis **? Hi gloriam hominum magis quam Dei amantes, sensum proprium gratiæ ß causa largiuntur, redimentes tempora, et fide vo latica veluti talis ludentes, dum eam transmutant ad voluntatem ductoris; quibus melius erat ferre mercedem suam, sicut iis qui sunt hypocritæ, ut videantur hominibus jejunare et misericordes esse, et non reservare sibi supplicium et materiam iguis inexstinguibilis. Nemo igitur aut gratia alterius, aut voluntati suæ morem gerens, a sana sententia discedat, neque fidei constitutum depravet, vel pro pter metum supplicii, vel propter minas direptio. nis bonorum. Quid enim diripietur par et æquale fidei? imo neque propter spem lucri: quid enim lucrifacere potest, qui jacturam Dei facit? Siqui dem universus mundus parvus est, si cum fabrica tore ejus conferatur: nec ipsum cœlum magnitu dinem auctoris sui repræsentare potest; quod qui amiserit, quid amplius habebit? quid erit amisso par et æquale? Neque fidem supprimat, qui volue rit esse vere ſidelis: suppressio enim quodammodo est negatio: confiteri autem fidenter, firmitatem fidei ostendit: ¡gitur licet justus supprimat, jam non est justus: Non plucet, inquit, animæ meæ in ipso " XVIII. Rursus vero ab ipso Domino audivimus Omnis qui confitebitur me coram hominibus, confi tebor et ego eum coram Patre meo qui in cœlis est *. In unoquoque enim simile redditur antegresso; confessio confessioni, negatio negationi, sed non similiter: siquidem confessio et negatio antegressæ in hominibus sunt; sequentes vero in Salvatore et angelis sanctis. Quamobrem quisque se, muniat, metuens periculum impendens; et omnem metum humanum, et omnem gratiam hominis, instar pul veris, excutiat ex suis cogitationibus: ilfum tan tum metuat, qui potest animam et corpus perdere in gehenna “, habeatque persuasum, quod dispersit, et disperget Dominus ossa eorum, qui hominibus pla. cent“. Idcirco in solam gloriam Dei intuemur; et solum Verbum judicem exspectamus. Quid enim, XIX. Quare veritatem depravat, qui tres pro uno deos esse opinatur: opinatur autem deos, qui hy postases, naturas speciales sive particulares vocat. Sic enim naturæ speciales essent; Deus autem natura est, cum dicit Propheta: Deus noster in cœlo, et in terra; et cognoscant, quod tu Dominas Deus solus *. De quo ergo trium dicit? non enim posuit multitudinis significationem; naturæ autem speciales multitudinem ostendunt. Sin vero de divina substantia, unica et simplici sermo sit, hanc autem unum Deum divinæ Scripturæ vocant, etsi tres habet proprietates: una utique natura et sub stantia divinitatis est. Si autem una est, nemo sub stantias particulares dicat, si refugit deorum mul titudinem nominare. Demonstratum enim est, principium esse multitudinis deorum, particulares naturas nominare: et existimo nullum quoque adeo nudasse caput, id est, eo Impudentiæ processisse, ut deos numero multitudinis nominet; etsi ex sum ptionibus eorum necessario concluditur,deos dicere, si sanctam Trinitatem naturas speciales nominant id quod a nobis plane demonstratum est, cum pro ✓ prio loco contra eos qui tres substantias dicunt, scripsimus, cum nuper de hac quæstione posita dis ceptaretur et fortasse qui illa quæret, reperict; 44. 30 Jer. xv, 1; Ezech. xx, 18; Zach. XI, 8. * Matth. x, 32. * Matth. xvi, 26, Ephes. vi, 6. "Psal. cxI, 3, 6. 7 Matth. xxiv, 51. " Joan. v, 61 ibid. 28. Psal. LII, 6. Tob.

ádhibentur, reservato soli Patri, ut sit Pater, quia solus est principium; et Filio, ut sit Filius, quia solus genitus est; et Paracleto, ut sit Spiritus sanctus; propriam enim habet processionem a Patre. XXIV. Sæpe diximus, differentiam nominum non variare naturam: nec enim Pater, quia Pater est, idcirco Deus est; neque quia Filius non est Pater, idcirco non est Deus; similiter Spiritus sanctus: sed ideo Deus est, quia est increatum, æternum, im mutabile, incorruptibile, invariabile, auctor vitæ, creator corporum, et eorum quæ incorporea sunt. Hæc enim sunt propria divinitatis; et insunt in unaquaque persona, et propter hæc unaquæque quem mittet vobis Pater "; et iterum: Si abierb, cuique enim personæ hujusmodi appellationes apte mittam eum ad vos; ad discipulos scilicet: el David prophetice ad eum: Emittes, inquit, spiritum tuum, et creabuntur; et renovabis faciem terræ **. Neque vero quia mittitur Spiritus sanctus, mino rem Patre et Filio secundum substantiam puta mus apage; nemo hoc suspicetur: non enim ut minister mittitur, sed ut consubstantialis, et æqualis hohoris, et ejusdem naturæ *. Siquidem et ipsum Filium missum esse didicimus non so fum a Patre, sed ab Spiritu sancto, sicut ipse dixit per Isaiam: Et nunc Dominus misit me, et Spiritus ejus *. Vocatur autem Deus Spiritus; et rursus: Dominus autem Spiritus est”; et Spiritus sanctus, spiritus Dei, et spiritus Christi, et spi ritus Jesu. Per totas hypostases demonstrat di- persona Deus est, siquidem Pater propter hæc vinus sermo naturalem cognationem ³ divinitatis. Spiritus quidem sancti hic est proprius character, qui hac appellatione significatur; est enim Spiritus sanctus: Spiritum autem sanctum totum sic di ctum et vocatum non invenies alium. Deus autem, ut antea dixi, dieitur Spiritus; et Deus dicitur sanctus ambo vero nomina composità congruunt ei, qui proprie dicitur Spiritus sanctus, sicuti nomen Patris proprie convenit principio 9; et nomen Filii ei, qui immediate ex principio et hæc nomina non commutantur inter se: cæterà omnia moventur et immutantur. Sicut enim Pater, qui Deus est et Pater, nominibus Spiritus appel latur, sanctus scilicet et spiritus, quamvis non appellatur totum hoc Spiritus sanctus; sic etiam Spiritus sanctus, qui est spiritus et sanctus, Deus est, et nominatur: et Salvator similiter, qui est Filius, et Dominus vocatur, non solus usus est hac appellatione Domini, sed Pater etiam nomi natur Dominus; et Spiritus sanctus nominatur etiam Dominus; sicut et ipse Filius Deus et Spi ritos et sanctus vocatur. Deus est et non quia Pater est. Si enim quia Pater est, Deus est, omnis pater Deus esset nunc autem non sic habet; quin potius appellatio nes differentes eamdem substantiam signant, simul ejusdem naturæ communionem declarantes, et nihil ab una natura alienum admittentes. Idcirco uni versa plenitudo divinitatis unus Deus est, super omnia, et per omnia, et in omnibus ***: etsi enim divina Scriptura diversis nominibus appellat san ctam Trinitatem quam adoramus et colimus, occasiones tamen speciales naturas introducendi sustulit, cum unam substantiam et eamdem ex eisdem operationibus demonstravit, nulla erroris causa relicta iis qui lumen participare volunt, et non potius mentem excæcare, ut vel naturan per illud, aliquando, et illud, non erat; aut divi nitatem particularibus substantiis dividere. Nec enim sicut stella ab stella splendore differt, ut verbi gratia, major a minore, nec ut corpus corpore majus est mole, ut corpus adolescentis corpore pueri, nec ut homo tempore antiquior, ut exempli causa, Abraham antiquior David, aut David Zorobabele; sic in personis sanctæ Trini tatis loqui aut sentire didicimus. Quin potius operationes quidem naturales communes habet; hæ vero substantiam plane declarant: simul autem personas secum inter se, et in se ipsis vicissim inseparabiliter in eadem gloria et potestate exsi stere contemplamur, quandoquidem ejusdem sub stantiæ et naturæ sunt. XXIII. Hæc communitas appellationum in Scri ptura sancta œconomice, ut ita dicam, fertur, ut nullam habeant homines impietatis occasionem, et opinentur esse tres deos. Idcirco-divina Scri ptura, ut omnem hujusmodi suspicionem omnibus præcideret, Patrem quidem appellat Deum; Filium vero Dominum; et Spiritum sanctum Paracletum et si hoc, more pædagogi, providit, non tamen privavit divina voce Filium et Spiritum sanctum, neque vocem Domini in Patre et Spiritu sancto reticuit: imo neque appellationem sanctificantis ab aliqua persona Trinitatis alienavit. Cum vero eadem sit sanctæ Trinitatis divinitas, vel substan tia, vel natura, sive aliter vocare placet, commeant vicissim hæc nomina Deus, Dominus, et Spiritus, propter naturam incorpoream, et sanctus: uni 67 Juan. xiv, 26. ** Joan. xvi, 7. 12 Psal. CXXXVIII, 7. XXV. Quod autem potestas sanctæ Trinitatis individua est, sicuti et substantia, David declarat, cum deprecans Deum dixit: Quo ibo a spiritu tuo? et quo a facie tua fugiam”? ac primo quidem ponit spiritum Filii qui est facies Patris, quia est in Patre, et Pater in ipso; non autem separat energiam, id est, operationem, vel dividit sub stantiam, sed solum distinguit hypostases, signifi 71º Ephes. iv, 6. " Psal. cш, 30. " Isa. XLVIII, 16. 71 Joan. iv, 24. Ejusd. nat. cuppués, connaturalis. P Cognat. GuryĖyetQY. I Principio. sẽ airly.

assumpsit. In substantia igitur frustra et super- quid aliud ei faciendum esset, qui propter charit; vacue majus et minus quæritur: substantia enim non recipit majus et minus, ut exteri philosophi tradunt. Unam igitur substantiam profitemur, in qua generans et genitum et procedens unus Deus est. XXIX. Quomodo autem generatur Verbum, vel procedit Spiritus, ne curiose inquiramus; non enim tutum est et periculo vacans: hoc enim solummodo cognitum est principio, et iis qui ex ipso differenter exeunt: nobis vero, qui per ſidem instructi sumus ad perfectam mysterii cognitionem, satis est cognoscere Deum unum esse, et unam naturam divinitatis, quamvis in tribus cernitur, principio, et creatore, et perfectore: tria enim nomina sunt eirca unam substantiam, et unum quodque unam bypostasim declarat non transeun tem in aliam, et factam quod non erat. Hæ autem sunt Pater, et Filius, et Spiritus sanctus: eadem enim sæpissime dicere tutius, et cautius est: in his initiamur in baptismo, et salutem per fidem reportamus, et ad vitam immortalem et nunquam senescentem ac infiniti sæculi redimus, credentes in quibus baptizati sumus, et quibus ascripti sumus: hi autem sunt unus Deus solus, in quo generans, et genitus, et procedens unus Deus. Omissis igitur superfluis, sanctorum vocibus utamur, quæ nobis ipsis quod tutum est et simul a peri culo vacat, præbent. Hæ autem voces theologorum generationis meminerunt, declarantes plane habi tudinem, quam habet principium ad eum qui ex ipso principio exsistit: Ego enim, inquit, hodie genui te"; et': Ante luciferum genui te**; atque hæc quidem tanquam a principio: ab ipsa autem Sapientia illud dictum est.: Ante omnes colles general me, Deus scilicet. Didicimus præterea appellationem Patris: Pater enim misit me ait Salvator; et: Ego a Patre exivi, et venio' et alia ejusmodi. Vocaverunt.autem Scripturæ sanctæ eum qui genitus est, Filium; sicut eum qui genuit, Patrem: Filius enim, inquit, meus es tu". Sic divina Seriptura nostris nominibus nos ad veram cognitionem instruxit, qui non poteramus aliter doceri ea quæ spiritus sunt: nec enim quia Deus propriis et naturalibus nominibus indigeret, nostra sibi vindicavit, et per nostra, ut dictum est, sua nos docuit. XXX. Sicut igitur si quis, cum vellet tradere alienæ nationi utilem disciplinam, eamque ad me liorem statum et optimam vitæ normam erudire; inanis penitus esset opera ejus et studium, si lin gua sua uteretur, cum illi qui alia Jingua loquun tur, non possunt nisi propriam linguam intelligere Psal. u, 7. **Psal. Cix, 3. tem vellet eos qui errore labuntur, dedocere, quam voce patria et usitata auditoribus uti? ut ex nobis ipsis quod justum est, judicemus. Omnis enim homo hominem similem secundum substantiam generat; et omnis qui generat, pater est; et item qui generatur, filius; neuter autem est major, vel minor natura: nec aliquis dicitur creare eum, qui ex ipso generatur: et hoc quicunque est sanæ mentis, ut videtur, confitebitur, discens ex huma nis, quoad fieri potest, divina. Qui enim generat filium ejusdem secum substantiæ, naturaliter gene rat qui autem creat, aliud diversæ substantiæ creat; et nunquam filium: quare si genitus est Filius, non est creatura; et si natura Pater est qui genuit, quo modo dicetur creator geniti? Hanc na turalem cognationem ex nostris noníinibus cogno vimus; cæterum divina tanto his nominibus altiora sunt, quanto illa natura nostra humili natura altior est. Consentanea his tenere oportet eos, qui volunt, ut Dei voluntas est, vivere. XXXI. Si autem nonnulli contra naturam rerum cogitationes inanes fabricantur perverso consilio et proposito, quod sibi ipsi in malum suum et-að decipiendum simpliciores excogitarunt, vana et iṇania meditantur: Et erunt; inquit, fraudulenti frustrati venatione; necenim veritatem assequuntur; neque vertunt res, contra quas novant nomina fixa enim est natura rerum; et non movebitur in sæculum sæculi; sed ut erat, et est, sic manet et permanebit: nec bæc aut illa appellatio rationema ejus in aliud quidquam mutabit, ab eo quod so cundum naturam est, alienum: posterior enim est impositio nominum; prioresque sunt res de quibus nomina dicuntur. Si igitur naturæ rerum nomina conveniunt, et in eas res pulchre oratio quadrat; vera merito vocatur nullam incurrens reprehen sionem: sin autem contra. non convenire neque quadrare reperiatur, manifestum est, probari esse falsam: manet vero res quæ secundum naturam constituta est, nullo incommodo ex falsa oratione accepto. Atque hoc quidem in unaquaque re verunm esse comperiet, si quis quærat: quod si in una quaque re, multo magis in divinis dogmatibus. Fallax enim oratio aliquos fallet, et fortassis a veri tate abducet eos qui non sunt ea imbuti; non tamen mutabit naturam de qua pronuntiatur: non enim esset natura oratione valentior, si sono orationis res mutarentur. XXXII. Sed deinceps, quia fortassis hæc oratio est longior justo, ad aliam pergemus, vel potius non ad aliam: adhuc enim in eisdem versatur, tametsi variat materia argumentationis. ** Prov. viii, 25. ^ Joan. v, 36. 88 Joan. xvi, 28. "Psal. 11, 7.

quam per omnia enim meat Deus, universa im plens amplitudine naturæ, et potestatis suæ abun dantia. porca; et: Solus habet immortalitatem"; et per- ctionis naturæ ab energia sive operatione? Nus petuæ energiæ ejus; et quod effectum est, conser vatur idcirco in omnibus rebus necessario cer nitur substantia operantis: Siquidem iu exemplo superiore, quamdiu fit id in quo versatur operatio, tandiu necessario adest natura operautis: nemo namque absens potest aliquid operari. Igitur quia semper omnia Deus operatur, et conservationem universi sine cessatione continuat, necesse est Denm esse in omnibus, et a nulla re separatum esse: alioqui quomodo de Deo, ut Deum decct, sentire liceret? fiet enim, ut Deum dicamus esse eorpus, quod extremam impietatem superat: cir cumscriptio enim propria est corporum, i'no crea turarum. V. Si ergo proprium est corporum et creatura rum circumscribi; incorporei et increati non cir cumscribi: qui dicit eum qui natura est incircum scriptus non esse in aliqua re, is incircumscriptum circumscribit: etenim si ab uno solo, licet mini mo, arceatur, modus circumscriptionis est: siqui dem ab altero terminari substantiam, terminati circumscriptam esse demonstrat, ut quæ non possit circumscribere quod ipsam terminat. Quo modo igitur verum erit, quod ait Scriptura: Spi ritus Domini replevit orbem terrarum”? Cum enim Deus sit substantia, omnia quæ sunt, divina substan tia implevit; et in omnibus est virtute, non assi milatus moli corporis, sed divina universum co agmentans et continens: nihil enim eorum quæ sunt, esse potest, quin participet id quod est solus autem Deus proprie est, qui semper est eo dem modo et tenore, neque mutatur; et si quid dicitur esse, non præcipue esse dicitur, sed esse participatione ejus, qui proprie et primum est, et fortasse solum est; ait enim Seriptura: Diligis omnia, quæ sunt *. Si autem quæ sunt, ideo sunt, quia id quod est participant; participant autem id quod est, scilicet secundum operationem ejus; operatio vero sejuncte a substantia non exit, et est in omaibus: substantia igitur in omnibus est, ut ait Propheta Cælum et terram ego impleo, dicit Dominus*; implet autem quæ sunt supra ea quæ sunt: et nihil est vacuum, non particeps ejus. Nec enim existimare quis debet se Deam honorare, quasi ad malos non descendat, aut ad alios, alio modo præsentia ejus indignos; ne sumino dedecore et ignominia eum afficiat, tribuens ei proprietatem corporum, id est, circumscriptionem et terminum, separans scilicet operationem a substantia: quod quidem in Deo intelligi non potest. VI: Ante hoc quidem cum Propheta sciret, aie bat: Quo o spiritu tuo ibo? non dixit, ab opera tione tua: Et a facie tua, quo frgiam? Si ascendero in cœlum, tu illic es, non solum operatio tua; si descendero ad infernum, ades³; et quæ sequuntur. Ubi igitur Scriptura significationem dedit disjun 38 * 1 Tim. vi, 16. v² Sap. 1, 7. VII. Sed sunt quidam, qui infirmitatem naturæ suæ in Deum transferunt, circa maxima parci et restricti. At qui existimant melius esse cohibere naturam divinam a materia, quam arbitrari porri gi eam et protendi usque ad universum, quique putant penitus nefas et impium esse, subire eor pora indecora, sordida et fetida, vel animas in pias, et alia quædam minima, intelligere debent de Deo, esse naturam quæ omnibus antecellit, qui profecto humilia de Deo sentiunt, et quæ magni tudine ejus quæ attingi non potest, indigna sunt. Fortassis autem qui sic sentire in animum induxe runt, ignorant operationes ejus quæ in univer sum pervadunt nulla enim particula materiæ est, quæ non sit opus Dei: neque quidquam sordi dum vel immundum ducit Deus præterquam cogi tationes, voluntate nostra in anima conflatas. Quid ergo ex omnibus rebus excogitabit aliquis, quod non fecerit Deus? Quodnam corpus, quamlibet im mundum sit, non pars est materiæ subjectæ corpori bus, figuratæ et formatæ æqualitatibus quæ ei adve niunt? Debilia ergo isti, et quæ fundamento peni tus carent, cogitant; quia nihil creaturarum sua rum Deus rejicit, nec quidquam rerum putidum existimat; sed nec ad nos accedens nostram parti cipat nequitiam, quæ sola est revera immunditia, quæ nec est, nisi cum agitur tantum. Quis ergo 1am puerili sensu, et tam parvo judicio est, ut propter qualitates vicissim advenientes et receden tes, Deum circumscribat: idque ne patiatur, qui pati non potest? VIII. Etenim si sol alioqui corporeus, omnibus corporibus per radios sãos appropinquans, nullis tamen sordibus se inquinat, neque fetorem capit, quamvis în infinitas res fœdas radios jaciat; imo vero contra, ejusmodi qualitates in melius suapte natura mutat: quanto magis Deus, qui est supra sołem, bona sua communicabit, et ipse nullum participabit? Nec enim licet sol putrorem partici paret, necessario étiam Deus participaret: quod si neque sol participat, cum sit alioqui passibilis, sicut reliqua corpora: quomodo Deus impassibilis participaverit? IX. Cæterum, quia operationem aiunt in omni bus esse; hanc enim volunt non circumscribere neque terminare, interrogandi sunt, quomodo de ea sentiant: an dicunt participare eam terrenas sordes, cum ad eas accedit? an non? Si verum fatebuntur, perspicuum est, fieri posse, ut quod appropinquat, non participet malitiam eorum qui bus appropinquat: sin vero dicent, participare, idem absurdum eveniet eis qui hoc dicunt, quod ut fugerent, Deum circumscribebant: con 1 Sap. x1, 23. • Jerem. xxm, 21. Psal. cxxxviu, 7, 8.

a via recta quam in dogmatibus triverunt pedes Patrum nostrorum mansuetorum et humilium, qui recte tractarunt verbum veritatis, super quos aspexit Dominus propter rectum cor eorum: quos ipsi insecuti, sententiam puram et undique lima tam exposuimus, nihil proprium expromentes, sed potius sanctorum verba tanquam flores colli gentes, hæc nunc tanquam favos finximus, usi adjutrice vel potius causa et principio sapiente ape, cujus labores reges et privati ad sanitatem adhi bent. trahant igitur etiam operatione, ut universum veritate *, et Deum Deum esse scientes, non deßexi dissolvant. Quod si dum hoc absurdum metuunt, quasi eos sententiæ pœniteat, divinas operationes nihil lædi dicant, cur non idem de substantia affir mant? Si autem operationem ideo dicunt liberam esse a participatione, quod sit facultas quædam incorporea; inde licet arguere, dicere eos, sub stantiam Dei non esse incorpoream, et hac ratione eam circumscribere, quasi naturam corporis. Est autem plane manifesta amentia sic sentire et loqui siquidem Spiritus est Deus; quamobrem spiri taliter eum glorificemus omni corporea cogitatione longissime repulsa, adorantes eum in spiritu et Joan.. iv, 24. Ibid. DE DIVINA OECONOMIA, ID EST INCARNATIONE. I. Oportet sapientem Salvatoris nostri œcono miam pro tenuitate nostræ intelligentiæ laudare, non pro dignitate magnitudinis Verbi. Non hoc polliceor; nequaquam: non enim potest humana mens, quamvis purgatissima sit, tantam amplitu dinem complecti, sed ut infirmæ et parvæ vires nostræ ferunt, de hac re disseremus. Quamobrem ab iis qui ad legendum accesserint, petimus, ne cum sensu humili eorum quæ a nobis scribuntur, simul humi repant, sed potius cum amplitudine rerum in altum tollantur: etsi enim oratio una cum instrumento suo infirma est, manet tamen materia detrimenti expers: quæ hoc ipso grandi tatem demonstrat, quod omnem sermonem supe rat: non enim universi fabrica, cœlum Verbo confectum et sideribus ornatum, et terra super nihilum fundata, et omni genere arborum pulchre consita, omnique generi animantium alimenta idonea suppeditans; mare liberum, et fines suos non egrediens; aer fusus, et a nullo per vim oc cupatus, sed æqualibi participatione aspirantium honoratus, et cæteræ partes mundi creati, ita pote statem illam quæ supra omnia est demonstrant, quantum demonstrat, potuisse divinam naturam cum nostra misceri, et copulari sine ulla mutatione cum corpore anima rationali prædito. Ac causam quidem hujus tanti descensus perfectam ipse solus novit, et ii quibus patefecit, et hac cognitione digni fuerunt. jussum erat; alterum enim sine altero non erat utile: sed non custodivit semper quod ei commis sum erat, per segnitiem, et aggressus est velita, dolo cujusdam fallacis voluptatis inductus. Hinc illi omnis labor natus est, et malorum inundatio; quæ cum resecari alioqui opus fuisset, magis tamen aucta sunt. Sic enim iis evenire solitum est, qui nullo ordine servato ægrotant, sic et præ ceptis medicorum non sicut debent, utuntur In profundum igitur malorum cum-devenisset, ail Sapiens in Proverbiis, contempsit". Unde quia ex tanta excellentia et altitudinę Japsus erat, non congruebat bonitati naturali Dei, hic lapsum sine medicina, et extra felicem statum in quo conditus fuerat, neglectum præterire; qui enim aliquando in purpura, ut ait Propheta, Altus et educatus erat, indutus est stercore *.. sicut III. Idcirco sapienter Verbi Dei œconomiæ.ne gotium suscepit magnus ille rex, et vere præclari generis, ac vere liber ex omnibus qui sunt að oriente solis egressus enim e sua civitate pro pter eum qui inde exsulaverat, sedit super nostrum stercus in quo sedebamus, exuti splendidum vesti tum quo eramus ante transgressionem induti, et hoc fetore amicti: et quoniam ex stercore fetido ulcera et vulnera acceperamus, quæ totam naturæ nostræ fabricam corrumpebant, accepit testam, ul multum putrorem corraderet; purgare enim vole bat vulnus, et lavare. Sed quæ ista testa est? cor pus scilicet terrenum, quo peccatum nostrum emundavit: Agnus Dei factus, qui tollit peccatum mundi'. Iloc nobis est Magnum mysterium, a seª culis et a generationibus in Deo, qui omnia creavit, absconditum"; quod Joannes theologiæ tonitru ? Prov. xviii, 3. • Thren. 1v, 5. 'Joan. 1, 29. " Ephes, 1, 9; Coloss. 1, 26. II. Quantum autem nos assecuti sumus illorum scriptis eruditi, causa fuit, ut homo, qui male per ierat, salvus fieret, qui manu Dei formatus et ima gine honoratus, provide in paradiso a Conditore positus fuit, ut operaretur, et custodirct eum, sicut Gen. 11, Jussum. An. justum? Sed ȧnéɣw.

prædicavit, cum supra sensum et supra ea quæ ex his enim exstitit corpus terrenum, quod tempori sub sensum cadunt, elevatus: In principio, inquit, erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Omnia per ipsum facta sunt ", IV. Ipsum igitur magistrum et ducem sequentes, ejusdem vocibus divinis utamur aientes: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis ". Postquam enim nimiam ejus erga nos misericordiam osten dit, illam ipsum dixit factum esse hominem. Quo modo autein fieri potuisset, ut qui erat alioqui immutabilis, fieret quod non erat; docuit, cum dixit: Et habitavit in nobis: quod perinde est, ac si diceret, Usus est carne pro tabernaculo; oportebat enim, ut qui vere et natura rex noster erat, nos ab alieno et adulterino quodam domino oppressos qui regnum rapuerat, quod ad eum˜nulla ratione per tinebat, non relinqueret captivos, nulla nostri habi ta ratione el cura: quin potius insignia nostræ servitutis indueret, et ad nos veniret, ut, muro disjecto et diruto, nobis præiret, et secum ejus dem naturæ homines extraheret; imo servitutis. eorum quibuscum natura sibi communis esset, vin cula sibi sponte injiceret. V. Ob hanc causam venit ad nos qui longe era mus, et nobis in longinquo positis appropinquavit, non loco; nec enim facta est loci mutatio: quo modo enim Divinitas, aut ubi circumscribatur, quæ universa in se continet, et a nullo continetur? Non igitur poterat is qui ab eo defecerat, esse extra numerum eorum quæ sunt, ut adventum qui similiter ad locum pertineat, quæramus; utrumque enim erat impossibile. Procul autem ab eo abera mus affectione, et voluntate spiritus, ut ait Scri ptura. Idcirco ad nos descendit, non rèlicta vita divina, quam cum Patre et Spiritu sancto natura liter degebat; cum quibus ante sæcula in gloria erat in sinu paterno requiescens; sed propter charitatem suscepta sponte œconomia quæ bonita tem ejus naturalem decebat, sic carnem crassam, terrenam et mortalem, et morti resistentem induit, exsuperantia potestatis suæ usus ad occultandam gloriam, et ad assumendam carnem quam sibi univit et in qua habitavit, divinitatis propriæ ampli tudinem inumbratione tegens. Oportebat enim eum qui erat inaspectabilis, cui propositum erat venire ad eos qui secundum sensum vivebant, aspectabi lem eis fleri et similem. Quamobrem instrumentum hoc divinum sibi formavit, ut per ipsum fieret visibi lis; et quod nostræ naturæ divinæ erat et naturæ unitum divinis actionibus ministraret: ut hac ratione omnibus qui redemptionem ejus exspectabant, di ceret: Ipse qui loquebar, adsum"; adest enim vere Verbum; et quamvis solum corpus cernitur, Deus verus est, et humanam formam oculis nostris subjicit; et ante sæcula est, licet ortus ejus tempore factus describitur ex genere Abraham et David ¹¹ Joan. 1,1,3. * ibid. 14. 13 Isa LII, 6. subjecit. Ex spiritu vero est, quod est divinuın et sine tempore, quod carni animatæ unire voluit, per quam nobiscum versatus est hoc velamine oper tus; sicut corpus tegit animam nostram quæ est inaspectabilis, et in iis quæ sub sensum cadunt, non numeratur: quia facta est ad imaginem ejus qui eam creavit, servatque signa similitudinis ad quam facta est: quod enim natura inditum est, non est aptum natum, ut facile mutetur. VI. Quantum igitur nobis modum unionis Verbi cum carne conjectura consequi licet, aliam imagi nem et similitudinem non poterimus reperire, quam animæ cum proprio corpore, ex quibus unum animal homo exsistit, neque partibus in composi tione inter se mutatis, nec una earum alterutram ex se faciente sed. potius coeuntibus duobus diversis illud exsistit, quod post compositionem est et nominatur. Adhibentes igitur ex hac ima gine, quantum utile est ad exemplum similitudinis, unionem Verbi cum humanitate contemplabimur. Verbum enim quod in principio erat Deus, cum vellet fieri homo, quia non posset homo aliter salvus fieri, ingressum est in uterum virginalem et omnis corruptionis expertem: erat enim virgo casta spiritu et corpore“. Quamobrem necessario, ut decebat, ad tantum mysterii ministerium eam élegit, unitumque est sine confusione et mistione totum toti carni, anima rationis participe animatæ, et per adventum Spiritus sancti ex carne Virginis Matris conflatæ et constitutæ, nulla causa in ea antegressa ex iis quibus consueverunt corpora fieri, præter virtutem Altissimi. Sola enim mulier ma teriam corpori quod divinitatis instrumentum factum est, suppeditavit, sicut olim ex propria carne solius viri mulier et mater viventium facta est. VII. Vane igitur delirant, qui propter modum generationis negant esse nobis consubstantiale eadem enim ratione nec Eva erit consubstantialis viro, aut ei qui ex utroque simul natus est; ambo enim vario modo exstiterunt: nec cum alioqui po tuisset, proprium corpus aliunde duxit, quam ex materia nostris corporibus subjecta: Non enim, inquit, apprehendit angelos, nec aliam cœlestem virtutem, sed semen Abrahæ ¼, cui facta fuerat pro missio. Quomodo igitur aiunt quidam, corpus ter renum et in terra natum cœleste fuisse, siquidem hujusmodi materia non est in illis locis cœlestibus? Ergo nec ex natura propria immutabili, nec ex ulla alia, nisi ex qua dictum est, fabricavit sibi corpus. Valde enim absonum fuisset, si, cum ad nos veniret, alienum a nobis corpus ferret; quin potius cum Deus tantum esset ex Patre genitus, et naturam ejus sine ulla varietate, id est, se ipsum haberet, corpus ex matre assumpsit, factusque est ei consubstantialis: quamobrem secundum ima ¹³ Hebr. 11,46. * I Cor. vii, 34.

adhibetur atque hæc non de communitate corpo- ticulare; et si retro commeat, id est, quod particu ris prædicantur. Quare cum Apostolus dixit corpus, lare est, est commune. et membra nominavit, docuit differre genus a parte et cum non genus Christi vocavit, significavit, communitati substantiæ nostræ unitum esse, non autem particulari bypostasi; alioqui membrum cjus, non membra, neque corpus esse diceremur. XIV. Denique quo magis sit hoc absurdum, quis tam demens est, ut esse et taliter esse, cujusmodi sunt substantiam esse et hypostasim esse, alterum pro altero vicissim accipiat? non enim substantia est particularis natura. Cum igitur naturarum sive substantiarum unionem dicimus, ipsas substantias in unione contempiamur, non sic facta unione, ut natura in naturam transeat, aut fiat confusio vel místio; sed naturalis copulatio. Has vero naturas sive substantias, sententia nostra est esse inter se inseparabiles: non enim secundum habitudinem, aut appositionem, aut prosopopœiam, aut dignita tem, aut alium modum ab iis excogitatum qui duas personas dicunt, dicimus factam esse incarnatio nem Salvatoris nostri; sed unionem ipsarum natu rarum secundum hypostasim contemplantes, unum et eumdem Christum adoramus, qui erat ante in carnationem Deus, et mansit Deus post incarnatio nem; qui fuit unitus diversæ substantiæ, ut salvum faceret quod erat sibi consubstantialė: consub stantialis enim factus est diversa substantia prædi tis; et ad capiendam generationem humanam pro cessit, qui erat alioqui ante sæcula ex Patre nullo medio interjecto genitus. XII. Postquam vero semel voluit Verbum fieri homo, et nos totos indumentum suum facere; cum utrumque sit, alterum dicitur; et cum alterum di citur, utrumque est, non nominibus commutatus nec enim hæc per abusionem dicuntur; sed cum utrumque sit, nominatur separatim: eum enim no minamus Deum, non aliquem Deum; eumdem etiam nominamus hominem, non aliquem hominem. Est autem Deus simul et homo per nomina generaliora ❤ deelaratus, ex quibus constat; scilicet non ex par ticularibus hypostasibus constat, sed ex generali bus substantiis. Existimo euim neque partem substantiæ esse: aiunt enim qui in his se exercent, partes substantiarum substantias esse. An igitur para substantiæ reperietur, quæ rationem substan tiæ non recipit, ut substantiam particularem no minemus? Sin autem quam vocant partem totam rationem recipit, totum erit, non pars: nec enim sicut in sectione circuli in duos semicirculos; aut in reliquas partes; neque sicut in sectione sphæræ in quatuor partes, aut in hemisphæria, sic sectio substantiæ intelligi potest. Quid enim faciet sub stautia secta? fortasse partes substantiæ: at dictum est partes substantiæ substantias esse; igitur indi vidua est, impartibilis subatautia: sicut enim non potest secari sphæra aut circulus, et facere rur sus sphæras vel circulos; sic non potest divisa sub stantia facere particulares substantias per se esse ³. XIU. Ne igitur quis frustra laboret, ut vanis rationibus demonstret quod demonstrari non potest, esse scilicet unionem incarnationis Verbi factam in naturis particularibus, et non generalibus; quo quidem miror quomodo non eos pudet, qui hoc dicunt: est enim non minus ad intelligendum dif ficile, quam difficile est gryphos interpretari. Cum enim substantia significet esse, et omnia scilicet quæ sunt substantiæ, similiter essentiam partici pent, quid eorum secundum rationem essentiæ dacter contra verbum veritatis insiliunt, aiuntque, minus est, ut illud particularis ac singularis sub stantia dicatur? cum alioqui substantia aliquid ge nerale, non autem singulare▾ declaret: ac genus quidem generalissimum audivimus, et speciem specialissimam; genus vero singularissimum nunc primum discimus. Etsi enim quædam dicuntur genera specierum, sicut media quæ dicuntur spe cies generum, et ipsa sunt aliarum specierum ge nera; verum hæc omnia de pluribus prædicantur quod quidem magis est communitatis, quam parti cularitatis. Igitur quod commune est, non est par XV. Unde duas generationes esse credimus eumdem enim per duas naturas exivisse non simi liter, sed dissimiliter didicimus; aliter namque ex Patre genitus est, et aliter ex matre. Cæterum iden est, etsi non secundum idem: differentia enim substantiarum unitarum differentes generationes fecit; et utraque est excellentior et admirabi lior, quam ut intelligentia comprehendi queat tametsi unus est, cui dignitas datur, sicut in nobis, ut bac comparatione utamur, ex corpore et anima quæ diversæ naturæ sunt, unus exsistit: eum enim qui ante sæcula est, et sæculorum auctor, vel me diocriter assequi impossibile est. XVI. Nemo vero ex iis qui extra Ecclesiam sunt, ea quæ diximus, carpat, et more suo hanc doctri nan lacoret, et tanquam sus fulgentes margaritas illotis pedibus proterat. Ignorantes enim quæ sit certa et tuta doctrina de iis quæ didicerunt, au sentire sanctam Trinitatem carni unitam esse, qui quomodocunque dicit unam divinitatem substan tiæ esse, et hanc confitetur cum natura nostra esse copulatam: et dum temeritatem mentis suæ pate faciunt et absurditatem quam piis induxerunt, fugere videntur; aiunt habere Verbum propriam naturam, Patri et Spiritui sancto connaturalem, quæ nobis per incarnationem ex charitate unita est. Miror ipse hoc tam absonum, velimque di cere in istum pro vlribus, quæ conveniunt: non arguo nunc, possitne Deus carnem indutus ha * Per se esse. Únoσthoat, suppositare. Singulare. 18ɩxh, particulare.

bere propriam naturam, an non; sed demonstro habitudo quidem naturalis est ad eum, ad Patrem eum qui hæc dicit, non posse sentire esse Filium scilicet, ex quo Filius: Filius vero ejusdem di Patri consubstantialem: omne enim quod est vinitatis est eum Patre. Rursus enim dicimus unius substantiæ, eamdem rationem substantiæ substantiam particularem habere characterem, (} recipit; et vicissim omne quod eamdem rationem liationem: bic enim dicitur esse character paternæ, substantiæ recipit, unius et ejusdem substantiæ non quidem naturæ; illud enim ipsum est natura, est - et contra, quod non est ejusdem substantiæ, quod Pater est; sed hypostasis, id est, personæ nec eamdem rationem recipit; et quod non recipit utpote inferens secum Patrem, simul ut nomina eaudem rationem, nec ejusdem substantiæ esse tus est Filius secundum habitudinem categoriæ ad potest. Eligant igitur, utrum velint: undecunque aliquid; quæ est, cum id quod est, alterius esse occurret eis absurdum. Si Filius eamdem rationem dicitur, ut Filius Patris est filius, et Pater Filäi substantiæ cum Patre recipit, una substantia est pater, quia per ipsum habemus accessum ad Pa Patris et Filii: et communis definitio eis reddetur. trem, et ipse est magister noster, et auctor engai At quomodo quod communiter redditur, particu- tionis ejus; sicut idem dixit Patri: Manifestavi lare erit? sin autem non eamdem definitionem et nomen tuum hominibus "; manifestavit autem no rationem recipit, non erit una substantia: quorum men non ut Dei; hoc enim jam olim cognitum autem non est substantia consubstantialitas non erit. erat, sed ut Patris ipse enim cognitionem Patria Sicut enim quæ ejusdem substantiæ sunt, consub- revelavit. stantialia sunt, sic quæ non sunt ejusdem sub stantiæ, non sunt consubstantialia: quomodo igitur aiunt Filium esse Patri consubstantialem, tribuen tes ei particularem substantiam? particularis enim esse non potest, quæ cum altero facta est com munis. XVII. Quid ergo dicent esse hanc particularem substantiam? Si dicant esse filiationem: primum non est filiatio substantia: deinde, etsi detur et concedatur hoc, rursus concludetur in eos diver sitas substantiæ. Sicut enim non est eadem ratio paternitatis et filiationls, sic non erit Filius se cundum ipsos unius et ejusdem cum Patre sub stantiæ: quæ autem non sunt ejusdem substantiæ, nemo negabit non esse consubstantialia. Desinat ergo ista verborum vanitas eorum, qui commu nem et particularem substantiam dicunt: demon stratum enim est copiose, non esse substantiam particularem: qui enim nominat aliquoruin sub stantiam, necessario communem significat: super vacaneum igitur est addere substantiæ commune; perinde enim est, ut si quis dicat commnne com munitatem: et multo magis supervacaneum est dicere particularem substantiam; quod quidem non est aliud quam dicere communem particulari tatem. Idcirco doctores Ecclesiæ proprie loquentes, commune quidem vocaverunt substantiam; par ticulare vero sive speciale, hypostasim: ut homo commune est; aliquis homo, particulare, hoc est hypostasis, illud substantia: nec enim aliquis homo non est homo, sed est quidem èvoústos, id est, in substantia; non autem secundum substantiam particularem et separatam a communi, sed secun dum eamdem, secundum quam singuli omnes sub cadem specie sortiti sunt substantiam: unusquisque enim eamdem cum reliquis rationem recipit: homo enim est communis homo, et aliquis homo, et neuter est plus, aut minus homo. Filiatio igitur XVIII. Usus sum tot digressionibus, quia vo lebam demonstrare, quod pars substantiæ non est; ut dicat aliquis, factam esse incarnationem assumendo partem alterius substantiæ: et quia nolebam corrigere eorum opinionem qui putant, eum qui dicit substantiam integram * Verbi unitam esse carni, Patrem et Spiritum sanctum ad œco nomiam incarnationis deferre: quod quidem non esse necessarium, satis demonstravimus iis qui non contentiose, sed benevole in Deum pia et divina veræ fidei nostræ dogmata accipiunt: Filius enim non est substantia, sed hypostasis Évoústog, id est, substantiam habens. Quod si substantia est, ut hoc nunc concedamus; at non est substantia particu laris: totam enim substantiam integre habet, qui ejus particeps est. Verum igitur est, quod dicitur, quod ex duabus substantiis perfectis exstitit uns bypostasis Christi, qui est Deus, sicut Pater, si pars esset, et non totum: atqui quod Deus appelle tur, statim docebimus; deinde quod homo; postea, quod compositus ex diversis. XIX. Dixit ergo Jeremias indicans hune: Hie est Deus noster, et non æstimabitur alius adversus eum. Hic adinvenit omnem viam disciplinæ, et dedil illam Jacob puero suo, et Israel dilecto suo. Posl hæc in terris visus est, et cum hominibus conversatus est. Quod autem hoc vaticinium de Christo di ctum sit, plane demonstrat conversatio cum homi nibus, quando carnem suscepit Deus, de qu David plectro chordas percutiens canebat: Deus deorum Deus locutus est, et vocavit serram"; el Deus manifeste veniet ". Et ne forte oxjatimes alio quopiam, quam de ipso prædici, quod sub jungit declarat eum esse, qui potestatem judicii a Patre accepit, quia Filius hominis est; sequitur enim: Ignis in conspectu ejus ardebit, et in circuitu ejus tempestas valida: advocabit cœlum desursum et terram, discernere populum suum ". Quod autem "Juan. xvII, 6. "Baruch 11, 36-38. *1 Psal. xux, 1. " ibid. 3. ** ibid. 3, 4. de Integram, żxłę atov.

Pater non judicat quemquam ", ex ipso Domino prophetas hominem, qui est alioqui Deus. Relin audivimus. Deus igitur dijudicans populum suum, Christus est secundum humanitatem. XX. In eamdemn sententiam dictum est illud Deus stetit in synagoga deorum; in medio autem deos dijudicabit 18. Clamat præterea Oseas ex per sona ejus prophetans, et dicens: Deus sum et non homo; in te sanctus ". Et Isaias ad eum referens In te, inquit, est Deus, et non est alius præter se. Tu enim es Deus, et nescivimus, Deus Israel salvator. Confundentur, et reverebuntur omnes qui adversan tur ei. Quod autem Judæi et legis doctores pro pter indumentum carnis ei adversati sunt, ma nifestum est. Cum enim ignoraretur quis esset qui in aliena forma cernebatur, audiebat ab iis qui ignorabant: Quare tu, homo cum sis, facis te ipsum Deum 18? Hi igitur confundentur aliquando, cum intelligent veritatem cum pudore superioris ignorantiæ. Atque hæc hactenus: nunc ex multis pauca quæ testimonium tribuunt divinitati Christi, et Deum esse eum cum carne demonstrant. XXI. Quod autem homo est, rursus ex eisdem Scripturis Spiritus sancti pro virili parte patefa ciemus. Primo igitur Isaias postquam eum vocavit puerum, et virgam ex radice Jesse ortam, et Em manuelem, et marem ex prophetissa natum, et postquam nominavit eum Celeriter spolia, et cito prædare "; hunc ipsum his verbis nominans ho minem: Et vidimus, inquit, eum, et non habebat speciem neque pulchritudinem; sed species ejus in honorata: deficiens præter omnes homines: homo in plaga exsistens, et sciens ferre infirmitatem 30. Et rursus David psalmorum scriptor, divinam lyram plectens: Quid, inquit, est homo quod memor es ejus? aut Filius hominis, quia visitas eum? Mi nuisti eum paulo minus ab angelis ".-Minoratus est, enim, ut Paulus ait: paulo minus quam an geli, factus homo, propter passionem mortis: quam obrem gloria et konore coronatus est ", omnes gentes pro quibus mortem subiit, in hæreditatem accipiens: hæc enim erat gloria quam apud Patrem habebat, antequam mundus fieret ". Propter hanc scivit ferre infirmitatem, ut quæ universo mundo sanitatem afferebat. Hic igitur etsi videbatur non habere speciem vel pulchritudinem: Erat tamen speciosus forma præ filiis hominum ". Filius enim erat Dei, et Filius hominis confirmatus, et vir dexteræ a Spiritu sancto vocatus. Fiat, inquit, manus tua super virum dexteræ tuæ, et super Fi lium hominis quem confirmaști tibi ". Dicitur vir Oriens, secundum prophetiam Zachariæ cum ait Ecce vir, Oriens nomen ejus 36: marem enim ex prophetissa editum, ut Isaias evangelizavit ", re liqui interpretes vocaverunt virum. quitur, ut ex eisdem Scripturis manifestum fa ciamus, quomodo idem Deus est simul homo; ut quæ diximus auctoritatem habeant, testimoniis Scripturarum confirmata. Considera igitur mihi, an hoc compositum David in ænigmate significet in psalmo quadragesimo quarto, qui inscriptus est: Pro immutandis ad intellectum canticum pro dilecto 38. Dilectus autem est solus Filius, ut testa tur Evangelium in quo vox Patris fertur quæ dixit Christo Tu es Filius meus dilectus ". Hic enim mutatus est factus homo, non mutatione naturæ immutabilis, sed assumptione alterius: Hæc enim est mutatio dexteræ Altissimi 4º,, quæ facta est, quod non erat. Aut sic: Pro immutandis gentibus per ipsum. In hoc igitur psalmo pro dilecto, vel pro immutandis ait David: Speciosus forma præ filiis hominum; diffusa est gratia in labiis tuis: propter ea unxit te Deus, Deus tuus, oleo exsultationis præ participibus tuis ". Quod manifestius fecit alius ex interpretibus, inquiens: Unxit te Deus, Deus tuus; ungitur enim Deus a Deo, non quatenus Deus, sed quatenus Filius hominis. Cum enim vocasset eum filium hominis, speciosum forma præ filiis homi num; ne qui forte per imperitiam hominem tantum esse suspicarentur, divina gratia præ aliis homi nibus decoratur, eum deinceps Deum nominavit, inquiens Unxit te Deus, Deus tuus oleo exsulta tionis præ participibus tais. Similia his sunt, quæ Dominus a mortuis suscitatus dixit Mariæ: Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum ". Nemo autem est tantopere sensu mentis puer, ut suspicetur eum qui vere Deus est, proprie dici posse habere Deum; nec eun qui homo tantum sit, Patrem vocare proprie Deum suum. Sed quia hoc et illud est in eodem, Deus simul et homo, utrumque proprie esse cer nitur: Filius enim est, et servus; idcirco proprie vocat Deum, simul Deum et Patrem: Patrem qui dem ut Patrem Dei, Deum vero ut Deum hominis. Non enim potest quis separare, quæ separari non possunt, dum Christus est, qui ex his compo situs est. XXIII. Unde adversus eos, qui propter indu mentum carnis decepti sunt, existimantque pro phetam sanctum esse eum, viderique hominem tantum; ait Dominus per Zachariam prophetam Non sum ego propheta, quia homo genuit me ab adolescentia mea **; id est: Ne existimes, qui ex homine genitus sum, prophetam esse: meæ enim adolescentiæ est hæc generatio, non autem æternæ meæ essentiæ. Et per alium prophetam clarius dixit: Deus sum, et non homo; in te sanctus “; non negat se hominem, sed potius ex eo quod XXII. Demonstratum ergo est vocari etiam apud principalius est, et quod non credebatur, quia Isa. XLV, 14-16. 38 Joan. x, 33. Hebr. 11, 7, 9. Joan. xv, 5. Psal. 38 Psal. XLIV, 1. "Matth. 1, 17. Zach. x, 3. "Osee xt, 9. 2º Isa. 40 Psal. * Joan. v, 22. * Psal. Lxxx1, 1. 20 Osee XI, 30 Isa. LII, 2, 3. 31 Psal. VIII, 5, 6. 28 Psal. LXXIX, 18. 36 Zach. v, 12. 37 Isa. VIII, 3. * Psal. XLIV, 3, 8. * Joan. xx, 17.

oculis carnis non videbatur, seipsum nominat: sit? si enim non facit, ut aiebat “, opera ejus qui erat enim et est utrumque, ex quo instrumen- eum misit, non est credendum ei esse Deum; sia tum corporeum sibi aptavit naturæ divinæ vehi culum, quo salutem machinatus est, quibus opus erat. Idcirco post sacrificia legis quæ prodesse non potuerant, aiebat: Ecce venio aptato mihi corpore, quo peccatum mundi tollam; hæc enim est voluntas Patris, ut omnes homines salvi fiant: Venio, in quit, ut faciam voluntatem tuam **. XXIV. Demonstrato igitur iis qui non sunt nimis ab audiendo et obedientia alieni, quod Deus est Christus, et quod homo; et quod Deus simul et bomo est, testimonio legis et prophetarum: ta metsi supervacuum sit testimonia Novi Testamenti adhibere, tamen ex redundanti accedant ad ve c vero facit, necesse est operibus ejus credere: hæc enim demonstrant substantiam, secundum avio ma quod ait: Quorum est operatio eadem, et sub stantia una, eadem erit et suboperatio. Quocirca in carne latebat consubstantialis Patri, eadem que illi faciens, qui aiebat: Pater meus usque modo operatur, et ego operor “. Et iterum: Qua videt Patrem facientem, hæc Filius similiter facit ". XXV. Recte ergo de Deo sentientes videbimus eum sicuti est”, non quantus est: est autem Des benedictus in sæcula, ut Apostolus ait ". Sed licet Deus est, tamen ex altera parte ª a se ipse vocatus reperitur, quin etiam a discipulis suis; aiebat enim Judæis: Nunc quæritis me interficere, hominem qui veritatem vobis dico "; quæ quidem cum perfece Paulus intelligeret, vocem quæ parem vim habet. in Epistolis suis reliquit, cum dixit: Homo Chri stus Jesus, qui dedit se ipsum pro omnibus *. Się igitur qui sine contentione quærit, non aberrabita veritate, quæ iis qui eam desiderant, patefieri potest, cujus nos cupidi et studiosi“pauca ex mu tis quæ in divinis Scripturis disperse continentur, exposuimus, quantum memoria ex tempore obtulit Possunt autem qui libros sacros in manibus ba bent, colligere omnia de re hac, et habere in promptu ad suam utilitatem et redarguendum me dacium quod quidem ego nunc facere non potui in exsilio. Sed cum pauca habeant eamdem vin quam habent multa, paucitas eorum quæ expositi sunt, non obstabit iis qui voluerint certum el es ploratum habere, in quo opus erat habere: quod enim fidem et auctoritatem habet in uno quod a' eo dicitur, non minus credibile facit, quam mille similis auctoritatis dictum esset; idem emin spiritus est in omnibus. Sed quid opus ´est plan `bus verbis? Siquidem ipse a quo Spiritus sande procedit, de seipso aperte testimonium verilati præbet, qui seipsum, et quod in se est, cognoscit Ipse enim, inquit Evangelista, sciebat, quid esset n homine". Satis hactenus: pergamus deinceps al exponendum, pro viribus, quæ ad passionem & vatoris pertinent. tera nova quæ illis ipsis consonent, tanquam ab uno et eodem Spiritu scripta. Quid autem est in his explanatius nomine Emmanuel, quod interpre tatum est, ut ait Evangelista ": Nobiscum Deus? non aliter nobiscum Deus dictus, nisi quia Deus erat simul et homo, ex nobis simul et ex Deo hujusmodi enim est compositio Salvatoris. Unde cum pontifex jusjurandum ei proposuisset, dum judicium et calumniam subiret, nihilque ad falsas criminationes responderet, interrogatus an ipse Filius Dei esset, commodum respondit: Tu dixisti “; sane quidem non assensus fuisset percunctationi ejas, qui malitiose et veteratorie jusjurandum ei inferebat, nisi plane sciret se Deum esse simul et hominem. Etenim si homo solum erat, ut qui dam de eo sentiunt, quomodo affirmabat se Deum de hoc interrogatus? Non enim servatur secundum istos ratio justi; siquidem qui divinitatis gloriam et opinionem sibi assumit, cum alioqui non sit Deus, non solum non est justus, sed valde blas phemus; atqui tanquam blasphemum fátui et cæci eum ad mortem damnaverunt, non intelligentes, quod clare et vere dictum erat. Quare alterum ex duobus necessarium est, aut confiteri eum Deum; aut neque hominem quidem justum, qui se dixit Deum esse: sicut enim unius negatio alterius est recusatio; sic unius affirmatio alterius est con firmatio. Itaque confitentibus justum hominem esse, sequitur, ut necessario Deum esse confiteantur, qui dixit se esse Deum. Quid enim obstat quin ita ** Psal xxxx, 7, 8. * Matth. 1, 23. * Matth. xxvi, 64. ** ibid. 19. *I Joan. II, 2. Rom. IX, 5. 83 Joan. viii, 40. a Ex altera parte. Ex contextu hic vox homo deesse videtur. 48. Joan. x, 37, 38. "1 Tim. 11, 5, 6. * Joan. v. 17 Joan. 1, 1. Cum se Christus per ea quæ dicebat et facle bat, verum Deum et Dominum universi demon strasset, dicebat discipulis suis ascensurus Hiero solymam: Ecce ascendimus Hierosolymam, et Filin hominis tradetur gentibus et pontificibus et Scritis, ad flagellandam, et illudendum, et crucifigendum". ** Matth. xx, 18, 19; Marc. x, 53, 34; Luc. xvm, 31-33.

stas in cœlo et in terra; ut jam manifeste de monstratum sit, hujus gloriæ causam esse crucem, et mortem per crucem: erat enim universum ge nus nostrum reum mortis, quia omnes peccave runt"; stimulus autem mortis peccatum est, quo nos mors vulneratos prostravit. Nec aliter qui armis expugnati et capti erant, nisi per mortem a vinculis servitutis liberari poterant: pretium enim liberationis in voluntate corum qui captivos deti ment, positum est. Non erat igitur, qui posset ne gotium suscipere et redimere genus; nullus hu mani generis liber erat: vix enim quis pro se mo riens propria obligatione liberatur, qui minime potest vel unum secum liberare: quod si ne unum quidem potest, qui poterat totum mundum servi tute liberare? Etsi enim, ut hoc ponamus, unus quisque idoneus fuisset ad liberationem suam tamen non decebat, ut omnes morerentur, et om nes sub potestate mortis remanerent. Cujus ergo erat tam excellens officium? scilicet alicujus, qui peccare non potuisset. Quis autem ex omnibus crat qui peccare nequiret, nisi solus Deus? Igitur quia Dei erat hoc opus, idque sine morte et sine pas sionibus quæ morti antecedunt, perfici non pote rat; Deus autem penitus non est capax mortis: as sumpsit naturam, nostræ consubstantialem et per omnia similem, quæ passiones et mortem capere posset; præbens simul occasionem morti oppu gnandi carnem, et ipsam mortem per naturam morti subjectam decertando expugnaturus, ut ne que mors dicere posset se non ab homine, sed a Deo superatam esse; neque nos molles efficere mur ad certamen, cum tempus vocaret: siquidem exemplum haberemus in carne ejusdem natura ac substantiæ, in qua peccatum damnatum fuisset, quod locum nullum in ea reperisset. Conflixit enim per eam cum morte impassibiliter Verbum Dei, quia ipsam carnem propriam fecit, et cum ea uni tum est, sicut anima cum corpore: hanc proprium corpus et carnem vocat. Et omnia quæ in ipsa facta sunt, propria ducit et reputat. Siquidem ex persona ejus clamat propheta inquiens: Super do torém vulnerum meorum addiderunt 68. Vulnus suum vocat vulnus corporis sui; et partes corporis pro pria membra reputat, sicut et totum corpus: Vor sum meum, inquit, dedi in verbera et genas meas in alapas; et `faciem meam non averti a dedecore sputo rum.Et rursus: Foderunt manus meas et pedes meos, et dinumeraverunt omnia ossa mea”. Atque hæc qui dem dicit de corpore, quod suum dicit. Et quæ illata fuerunt corpori, sibi, qui corpus gestabat, illata dicit. Aiebat autem hæc quæ erant consentanea prædi- vit accepisse, inquiens: Data est mihi omnis pote ctionibus prophetarum, qui prædixerant exitum quem erat Hierosolymis facturus: unde tempore illius incursionis sceleratorum, quando cum gladiis et fustibus venerunt ad comprehendendum Jesum, duce illius turmæ Juda, quem melius fuisset non esse natum; cum Petrus districto gladio, et auri cula cujusdam Malchi servi pontificis amputata in juriant magistri ulcisci vellet, ipse Dominus Pe trum'increpans: Converte, inquit, gladium in locum suum; omnes enim qui acceperint gladium, gladio peribunt. An putas, quod non possum rogare Pa trem meum, et exhibebit mihi modo plus quam duo decim legiones angelorum? Quomodo ergo implebun tur Scripturæ, quia sic oportet fieri"? Si ergo opor tebat fieri, necesse prorsus erat fieri: quod autem necesse est ut fiat, non potest non fieri. Cum igi tor divina Scriptura a principio prædixisset mortem Christi, et passiones ante mortem; quæque post mor tem corpori ejus mortuo acciderunt, et hunc Deum cui hæc acciderunt, impassibilem et immortalem prædicit aliter enim nunquam Deus fuerit, nisi in veritatem incarnationis intuentes, illinc causas ducamus recte et juste utrumque confitendi, pas sionem scilicet et impassibilitatem; ac causam quidem propter quam Verbum Dei, alioqui impas sibile, ad passionem venit; quippe cum non posset aliter homo salvus fieri, ipse solus novit, et quibus ipse aperuit: omnia enim novit quæ Patris sunt, sicut: Spiritus scrutatur profunda * mysteria. 11. Verumtamen oportebat pati Christum; el non poterat penitus non fieri passio, sicut ipse affirmavit, cum tardos et stultos vocavit "eos qui ignorabant sic oportere Christum pati, et ingredi in gloriam suam. Siquidem exivit ad salutem po puli sui", relicta gloria 'illa quam habebat apud Patrem ante quam mundus fieret "; salus autem consummatio erat, quæ oportebat ut per passio nem fieret, et auctori vitæ nostræ ascriberetur, sicut Paulus docet, cum ait: Ipsum esse auctorem vitæ per passiones consummatum". Et videtur quodammodo gloria Unigeniti, extra quam ad bre ve tempus propter nos fuerat, per crucem eidem restituta in carne assumpta; ait enim filius toni trni in Evangelio suo, cum exponit, quæ ésset aqua illa quam dixit Salvator fluxisse tanquam flumina de ventre credentis: Hoc autem, inquit, dixit de Spiritu sancto, quem accepturi erant credentes in eum: nondum enim datus erat Spiritus, quia Jesus nondum erat glorificatus "; gloriam vocat mortem in cruce. Unde Dominus", cum preces, antequam crucem subiret, adhiberet, Patrem precabatur, ut glorificaretur ea gloria quam habebat apud eum, antequam mundus esset. DI. Post resurrectionem vero dum versaretur cam discipulis suis, hanc quam petebat, affirma 57 Matth. xxvI, 52-54. BRI Cor. 11,10. ** Luc. * Joan. vii, 38, 39. '6 Isa. L, G. ** Psal. Lxviii, 27. Joan. xvn, 5. 1º Psal. xxı, 17. IV. Cæterum et ipse dieit, se passum esse, sine nominatione corporis, aut numeratione membre rum; ut cum ait propheta: Tanquam ovis ad occi sionem ductus est ". Et: Dederunt in cibum meum xxiv, 25. 60 Habac. 11, 13. • Joan. xvи, 5. Hebr. 5 Matth. xxvi, 18. 71 Jsa. LIII, 7. Rom. II, 23. • 1 Cor. xv, 56.

naturalem et impassibilitatem. VI. Sic loqui et sentire Pétrus princeps apostolo rum nos docuit, cum ait: Christo ante © passo pro nobis carne"; cum tamen clare et aperte Filium Dei esse confessus esset 78, cum merito prædicatus est beatus, ut qui hujusmodi revelationem a Deo Patre accepisset. Oportet igitur ut nos Petrum se quentes qui de hac re cognitionem a Deo accepit, eadem regula utamur, et Christum dicamus passi bilem esse, ut Paulus sapientissimus loquitur, non tamen secundum divinitatem; et eumdem impassi bilem, verum non secundum humanitatem. Passus ergo est passiones naturæ, quas non sequitur vilu peratio, sed magnifica contemplatio naturarum sibi inter se oppositarum. Et est quidem Deus qui patitur, non capiente passionem divinitate; idem vero homo non patiens divinitate quæ in ipso erat, habente secundum naturam impassibilitatem, licet composita cum corpore patiente: ipse vero modus passionis demonstrat differentiam naturarum com positarum, et naturæ passibilis innocentiam: non euim quod aliquid commisisset morte aut contume lia dignum, capite damnatus est: Peccatum enim non fecit, neç inventus est dolus in ore ejus”. fel, et in siti mea polaverunt me aceto". Ne quis omnia unius et ejusdem esse profitemur, passionem divise, sed potius conjuncte omnia de ipso dici putet; idcirco et humana et divina communiter de ipso prædicantur, mente distinguente quæ utram que naturam condecent. Divinitas enim impassi bilis est; et non potest unquam passio attingere impassibilem; nec quæcunque animæ conveniunt, aut quæcunque corpori aut corpori animato: ani mæ enim ratione præditæ est dolere, et turbari, et mærere, et tristia urgentia el adventantia cogi tare; corporis vero secari, et conjungi: corporis animati esurire, sitire, laborare et sudare. Hæc omnia, et eorum singula patienti accidunt secun dum mutationem dispositionis Deus autem, in quit, ego sum, et non mutor ". Et ei alius theolo gus dicit: Tu autem idem ipse es". Qualem igitur passionem suspicari aliquis potest accidere impas sibili? Au passionem corpoream? At quo pacto hæc accidat, quæ nec animæ quæ creata est, et recens, accidere queat? An passionem animalem, id est, animæ ratione præditæ? At hoc valde absurdum est, si quis dicat, easdem passiones cadere in Creato rem universi quæ in creaturas cadunt; et non hoc tantum, sed capere etiam mutationem et variatio nem siquidem fieri non potest, ut ejusmodi pas siones cadant sine mutatione; divina autem natura mutari non potest. At carnis animatæ passio attigit divinitatem. Apage, inquit propheta: Deus enim æternus non esuriet, neque laborabit: nec est inve stigatio prudentiæ ejus 1. b VII. Hoc autem et ii qui eum capitis condemna runt, testati sunt ei; siquidem Judæis congregatis et petentibus Barabbam latronem, Pilatus dixit Vultis dimittam vobis Jesum, qui dicitur Christus? sciebat enim, quod per invidiam tradidissent eum. Responderunt: Non, sed Barabbam: quibus rursus dixit Pilatus: Quid ergo faciam de Jesu, qui dicitur Christus? Illi autem dixerunt: Crucifigatur; atque iterum ut pudore eos Pilatus afficeret, dixit: Quid enim male fecit **? Igitur curn nihil mali commisis set, traditus est in mortem per crucem. Unde Isaias ait: Propter peccata eorum, scilicet hominum, tra ditus est ª¹. Et iterum: peccatis populi mei actus sum ad mortem 8. Revera enim nos eramus, qui mortem habebamus adulterinam dominam, et hono res nostros ab eo tuleramus, ac peccata ad mortein peccaveramus. Clamat igitur propheta arguens scelus venditionis, inquiens: Ecce peccatis vestris venditi estis **. Sed licet venditio scelerata fueral, V. Cum igitur natura divina substantialiter sit expers passionis, et prædicetur passio et crux qui bus salvi facti sumus; ait enim Paulųs: Non judi cavi quidquam scire in vobis, nisi Christum et hunc crucifixum; necessario sequitur, passionem pro prie quidem, et primo esse naturæ assumptæ, mi nime vero separata natura assumente, sed unita secundum hypostasim unione indissolubili; ita ut omnia sint.unius. Christi, tum divina, tum huma na, non confundente ea cogitatione nostra, cuin vult discernere, quid est divinum, et quid rursus humanum. Quin potius de uno et eodem oportet utraque prædicare, passiones dico et impassibilita sein; quia ipse de quo prædicantur, ex utris que compositus est: sicut sectiones corporis anima- oportebat tamen justam et legitimam esse libera ti. et vibices in primis ad corpus pertinere cogno scimus; propter compositionem vero dicimus esse animæ, cum alioqui sciamus non posse fieri, ut his anima afficiatur. Deinde motus animæ, et scientias quæ ratione traduntur, cum sint alioqui animæ, dicimus tamen esse animalis compositi, quamvis natura corporea non apta ad capiendam cognitio nem sic in Christo qui Deus simul et homo est, tionem. Empti enim sumus omnes pretioso sanguim agni immaculati et incontaminati, Christi”; atque ita liberati à carcere ejus, qui nos prímum in servi tutem redegerat. VIII. Opportune libertatem consecuti sumus. Scidit igitur nostrum chirographum "* quo nos ipsi servituti mancipavimus, omnia propter nos perper sus, quæcunque dicunt esse signa integræ 18 Isa. XL,28. 76 I Cor. 11, 2. " Psal. LXVIII, 22. 73 Malach., II, 6. 7 Psal. c1, 28. 78 Matth. xvi, 16, 17. " I Petr. 11, 22. ** Matth. xxvu, 17, 18, 21-23. Isa.L, 1. "I Petr. 1, 18, 19. Coloss. 11, 14. liberla * I Petr. iv, f. Isa. LIII, 8. sibid. Bec. LXX. Investigatio. Esúpeat;. Ante. Legendum videtur autem.

ORATIO IV. - DE PASSIONE ET IMPASSIBILITATE CHRISTI. tis. Etenim verberatus est, et pugnis cæsus, perdu ctis quidem ad effectum prædictionibus propheta rum quæ de his factæ erant; nobis vero liberatio nem servitut.; ab illis prænuntiatam adeptus: nihil cnim eorum quæ in passione ejus honorata accide runt, frustra aut temere accidit; absit, ut hoc opi nemur! sed ratione quadam meliore et necessaria, quam nulla vis verborum assequi possit. X. Quamobrem eum admirantur ª, qui hoc quod fiebat, spectabant, et cum hoc tam ingens miracu lum, ut par erat, divulgaretur, congregaverunt cunctos quibus partes corporis læsæ erant, qui accesserunt ad eum in templo, et sanati sunt majus priore miraculum secundum. Lex enim claudos et cæcos procul a templo arcebat: at cum hoc admirabile prodigium ejectionis corum qui in mercatu erant, hi qui viderant et audierant, et inajus quam pro viribus humanis hujusmodi opus docebant, audacter ingressi sunt: et cum in tem plo essent, accesserunt ad Jesum, et curavit eos demonstrans per omnia, esse se Deum abditum in carne, quam Paulus `telamen vocat $0: velum autem integumentum sanctorum est et sanctorum semel per annum ingrediebatur, ut Deum pro suis et populi ignorantiis propitium redderet. Quare sanctum primo velo tectum, et sanctum sanctorum secundo, sic interpretari audemus, ut dicamus primum quidem velum esse corpus Christi; secun dum vero animam: anima enim corpore, tanquam primo velo tegitur; anima vero est secundum velum Verbi. IX. Cum enim nos venditi essemus, et facti servi mortis quæ in omnes imperium tenebat; et ipse voluit pro nobis vendi; verum nos pretio volupta tis, ipse vero argenti: ipse enim fortior erat volu ptate. Et nos ipsi a nobis venditi sumus; ipse vero a nobis: qua ipse non est venditor libertatis, sed vindex. Et honoribus quos ab eo tuleramus, ad in teritum abusi sumus. Estimatio autem liberi, fuit sanctissimorum operculum; quo solus pontifex peregrinis sepultura 8, ut servet corpora eorum qui in terra aliena vivere desierunt; donec veniat qui corpora suscitet, quorum animæ pretioso san guine redemptæ sunt: effusus enim est sanguis ejus, ut esset pretium redemptionis pro multis 87. Fortasse autem melius esset dicere, pro omnibus omnes enim sunt, qui sunt multi. Et erat quidem primo aspectu homo qui mactatus est; hoc enim solum cernebatur: prodigia vero ab eo edita testa bantur supra hominem esse naturam ejus, ex qua operatio proficiscebatur: non dico suscitationem mortuorum, aspectum cæcis restitutum, non lepro sorum emundationem, non aliarum læsionum cura tionem: hæc enim omnes vulgo Salvatori tanquam Deo attribuebant; sed illud etiam, quod fortasse non multis in mentem venit. Quid hoc? nempe facere omnia cum potestate, supra omnia autem, ejicere ex templo sacrorum caupones, qui domum orationis speluncam latronum faciebant ** nisi enim potestas ejus nimia fuisset, nunquam tam multa millia ementium et vendentium ex templo exturbasset; præsertim festo instante, et undique ad eum confluentibus, cum lex omnes ex omni loco ad diem azymorum convocaret, in quo ut pascha immolaretur, lege sancitum erat. Quis enim dux copioso exercitu militum armatorum immisso, tam multos ejicere potuisset, præsertim cum illa nefaria mercatura diuturno tempore confirmata esset? Ipse vero solo flagello ex funiculis facto universos eje- 1 cit ", appellans domum suam domum orationis, quam illi qui Deum cauponabantur, emporium fecerant ementes pullos columbarum, et divinas Scripturas permutantes tanquam mensarii num inos, quorum mensææ merito evertuntur, et pecu niæ effunduntur divina virtute illius qui venerat ad repurgandum templum, in quo lex jubebat puras Lostias Deo immolare, non autem ut nefaria ista fierent. XI. Cæterum duo tabernacula commissa ac con juncta fuerunt retinaculis et annulis, quæ mihi videntur symbolice significasse, quibus modis et rationibus, quæ sicut symbola obscura ad expe diendum, valde difficiles ad explicandum contem plationes habent: tanta Dei erga nos charitas exhi bita est. Unum enim tabernaculum, unum velum habet a summo ad imum: nec aliter licet ea vela contemplari, quam si quis ab extremis ad prima ascendens, evadat in principium. Compositio qui dem tendit a summo deorsum; dissolutio vero (hanc autem vocamus intelligentiam) ab imo ad summum eos qui digni sunt, evehit. Hoc taberna culum posuit Verbum in circuitu latibulum suum”, primitias totius humanitatis; et hoc dedit pretium pro omnibus, tradens animam suam in mortein; ut fieret pro universo genere humano commuta tum pro omnibus enim gustavit mortem, a nullo per vim ad hoc invite tractus. Dixit enim: Nemo tollit animam meam a me; sed ego pono ipsam a me. Potestatem habeo ponendi eam; et potestatem habeo iterum sumendi eam". In quo etiam se supra quam hominem esse declarabat: siquidem omnis homo invite animam suam dimittit; et alii sunt qui ani main tollant, qui sunt ad hoc ministri constituti sicuti dictum est illi diviti, cujus ager uberes fructus tulerat, qui imprudens consilium ceperat Hac nocte animam tuam a te repetent". Animam vero Salvatoris nostri nemo abstulit, sed ipse potius eam sponte posuit ad breve, eadem divina 62 Joan. 11, 15. » Hebr. x, 20. * Psal. xvu, 12. *s Matth xxv, 7. 87 Matth. xxvi, 28. 88 Matth. xx1, 15. ** Joan. x, 18. *³ Luc. xii, 20. & Admirabantur e contextu legendum.

providentia qua propter nos factus est homo; opor- cioi, lamma sabachthani? quod interpretantur tebat enim proficisci ad animas solutas corporibus, et prædicare captivis remissionem". Qui igitur volens animam propriam dimittit, non est solum anima corpore utens: quid enim est, quod animam sponte solvit? non enim consentaneum rationi est existimare posse hoc facere corpus, quod non habet voluntarias appetitiones. Verum si hoc concedatur, reperietur esse corpus nobilius anima rationis par ticipe, siquidem corpus dimittit animam, anima vero dimittitur. Idcirco necesse est omnino putare in compositione Christi, aliud quid præter corpus et animam, utroque quidem nobilius: præstantiore vero principalius; quod quidem pro auctoritate sua corpus in cibum discipulis dedit; et animam pro amicis posuit: atque hac ratione nimiam charita tem in nos suam ostendit. XII. Quid autem hoc erat? Nempe divinum nu men, compositum scilicet sine passione cum ter reno corpore. Ac latebat quidem, et non cerneba tur, propter tabernaculum quod, ut dixi, in circuitu eraɩ”‍”; et quia natura est inaspectabili: verum tanien demonstrabat se Deum per ea, quæ faciebat. Clamabant enim opera quæ Deum in carne abscon ditum prædicabant: et erant passiones præcipue quidem et in primis carnis; quatenus vero eas sibi attribuebat, erant ejus qui carnem assumpserat amiracula vero in primis erant Verbi Dei; simul autem cum his caro glorificabatur, quia scilicet Verbi Dei erat. Caro ipsa transfixa est clavis in cruce, et lancea vulnerata est, et aceto potata, et omne genus contumeliæ a scelestis illis sponte accepit, cum Verbum Dei secum secundum bypo stasim unitum haberet. Unde sanguis qui ex ipsa Quebat, sanguis Verbi incorporei et sanguine ca rentis esse dicitur, quatenus unus est ex utrisque compositus Christus, Deus simul et homo. Hoc autem ita esse aperte declarat ipse, cum Deum in cruce Patrem et Deum suum vocat: Eloi, inquit, Isa. LXI,; Luc. iv, 18. "-" Psal. xvm, 42. ' Matth. xxvi, 54. Psal. cix, 3. * Hebr. 11, 16. Deus meus, Deus meus, ut quid me dereliquistir! Et iterum Pater meus, in manus tuas commendo spiritum meum *. Et illud, aperto latere exisse san guinem et aquam ex corpore jam mortuo”, supra naturam hominis erat: quod quidem nonnullos ‹ 1 infidelibus qui astabant, ad credendum adduxit, confitentes vere Filium Dei esse', propter quem et per quem tot ac tanta prodigia edita essent. Qux vero prodigia erant? Nempe solis defectio decina quarta luna, cum fas erat Judæis immolare pascha terræ motus, saxa scissa, sepulcra aperta, mortur suscitati, velum templi scissum a summo usque deorsum, et cætera ejusmodi, quæ vim ejus decla rabant, qui in ligno pendebat, et peccatum no strum in eo damnavit. Non enim consentaneus erat, ut propter eum qui homo solum esset, tanký pere universum commoveretur; et si quis fortase compassum esse dicat, non aberrabit: oporteta enim ut creaturæ Creatori compaterentur. Neqë sine probabili ratione hæc dicimus, quoniam coa plerique justi antea passi essent, nihil in universe tate mundi ordinem suum reliquit: quid enim L teris proditum est evenisse lapidatis sanctis, ord sione gladii peremptis, sectis? At quia univers creatura hoc patiente commota est, farta est prz dicatrix iis qui aures audiendi habent, vere fuig Filium Dei, ac Deum, non adoptatum Filium, as1 secundum gratiam Deum, sed natura Filium, d natura Deum, et genitori consubstantialem, ex qu ante luciferum genitus est Deus incorporeus, qu postea semen Abrahæ apprehendit ³, et per un-naci cum eo factus est homo, qui carnem et sanguiner, sicut pueri, participavit *. Hanc carnem in qua Deus erat, de cruce depositam posuerunt in sepa cro, et sindone munda involverunt; secesserud que, qui præ nimia condolentia corpus petierani Erat autem lapis qui ostium monumenti obstructs testimonio, vere mortuum esse et scpultum. Marc. xv, 34. ** Luc. XXIII, 46. ibid. 14. Joan. x, L Verum res Salvatoris et Domini nostri non lateret quod factum fuerat, idcirco sic mortit usque ad hæc tantum consummatæ sunt; opus enim erat plenissima economia, deeratque Anis propter resurrectionem enim ex mortuis ejus qui mortuus cst, exstitit ortus ejusdem qui ante sæ cula genitus est, et mors per crucem ejus qui est immortalis: quæ quidem non accidit fortuito, ut aiiquis fortasse dicat: multi namque sunt, et di versi mortis modi qui hominibus accidunt; alii quidem ex providentia, alii vero ex insidiis: sed ut apud omnes publica esset mors ejus, et neminem est: quis enim eum qui in cruce pependit et dan transflaus est et sic vitam reliquit, mortuumè neget, quamvis veritati magnopere reputat Solus enim Jesus ex iis qui cum eo in patibok fuerunt, mortuus est, duos dico latrones, qui ‹ eo crucifixi nihil tale passi sunt. Testanter by quæ deinceps gesta sunt: cum enim magno St bato in festum Azymorum incurrente Jutria it Jato petiissent, ut corpora corum qui erant, deponerentur, concessissetque Filados (*

rum justum postulatum, jussissetque ut eorum pecuniam militibus polliciti, suadent occulere et crura frangerentur, narrat historia ³, primi quidem et secundi qui cum eo fuerant in crucen. acti, fregisse crura; ad Jesum autem cum venissent, eumque jam mortuum vidissent, non fregisse ejus crura. II. Cum igitur testes sint mortuum esse, nul lus habebit locum negandi mortem suscitati: imo et Joseph cum petiisset corpus ad humandum, îniratus est Pilatus, quod jam mortuus esset. Quid esse potest evidentius testimonio Judæorum, qui omni artificio resurrectionem Domini occultare volunt? Cum enim postero die apud Pilatum con venissent, dixerunt: Recordati sumus, quod sedu ctor ille, cum adhæc viveret, dixit: Post tres dies resurgam. Cum ergo hi dicant, cum adhuc vive ret, aiebat, et dicendo, cum adhuc viveret, plane declarant mortuum fuisse, omne commentum convictum erit eorum, qui dicere audent non fuisse mortuum. III. Deinde signatum fuisse sepulcrum, quod scelesti ili suggesserant, consultissimo factumı est ad pudorem eorum, qui dicebant venisse disci pulos nocte, et furatos esse eum. Signato enim monumento, et militibus signa custodientibus, quæ ratio probabilis videbitur ad inumbrandum veri tatem? Sed nec illud ab ullo, ut arbitror, juste dici poterit, accusandos esse violati sepulcri pro pinquos, furte corpus sustulisse relictis signis in tegris: non enim constructum erat monumentum ex electis lapidibus inter se coagmentatis, sed po tius erat petra nativa, quæ totam hanc suspicio nem ejiciebat: ob hanc causam novum erat monu mentum, recenter in petra factum, in quo nullum antea corpus conditum fuerat; ne in dubium ve niret iis qui utcunque resurrectionem recipiunt, quisnam a mortuis excitatus esset. IV. Hæc omnia et alia plura his provisa sunt, ad faciendam fidem resurrectionis Salvatoris nostri; ad quam ostendendam descendit angelus, qui lapidem ab otio monumenti revolvit, non ut exitum humato pararet; jam enim prius die tertio surrexerat Dominus a nullo prohibitus, sed ut de monstraret locum, ubi corpus positum fuerat, ubi vestes tantum erant suscitati. Unde angelus qui mulieribus quæ convenerant apparuit: Nolite, aiebat, timere vos: scio quod Jesum Nazarenum cru cifixum quæritis; non est hic; resurrexit, sicut dixit venite, videle locum ubi positus erat '. His gestis milites custodes metu perterriti jacebant tanquam mortui: vix autem terrore formidinis liberati fu gerunt in civitatem, ut nuntiarent quæ accidissent. Scelerati vero sacerdotes Judæorum, quos oporte bat tandem sensum capere, et eorum quæ fecerant prenitere, contra potius in malitia perseverantes, studebant ut resurrectionem celarent, et multam mendacia contexere, quæ ipsi valde fatue ipsis suggesserunt: Dicite, inquiunt, quod discipuli ejus venerunt noctu et nobis dormientibus furto eum sus tulerunt *. Merito in istos dici potest: 0 mag stros absurdi et repugnantis mendacit! quomodo fieri poterat, ut qui dormiebant, viderent quinam essent, qui furati sunt? Si autem vere cognoverunt fures; hoc enim ipsis ut dicerent, suggessistis; profecto videndo cognoverunt: quomodo igitur dor miebant, si viderunt? Cur non potius furtum probi bebant? Ob hanc enim causam remanserant in mg numento, ut propositum fuerat impiis et falsis ma gistris, qui affirmaverant suasuros se præsidi Pi lato, quod dormientes vera dicunt se vidisse. V. Atque illi quidem sic se existimabant verita tem obscurare et contegere; Salvator vero vere tertio die surrexit, relicta corruptione in sepul cro et factus primogenitus ex mortuis'; descendit enim in inferiores partes terræ et in cor ejus venit, tanto tempore illic commoratus, quanto opor tuit, ut gratiam suam et utilitatem iis qui in inferno tenebantur, impartiret: non enim frustra illuc descendit, quia nihil incassum facit Deus, sed ut eos qui in carcere erant, educeret, et reduceret præ cundo ante eos, ut pastor ante oves, quærendo quos perdiderat, et inveniendo quos quæsierat, ac reducendo eos propter quos descenderat: non enim solum interitum corporum dissolvit in sepulcro, sed et captivas animas ex inferno in quo per tyran nidem detinebantur, liberavit; et fortasse non per tyrannidem, sed pro multis debitis detinebantur; quibus persolutis, qui propter liberationem de scenderat, reduxit magnam copiam captivorum, promittens ipsum etiam aliquando qui captivos duxerat, captivum et servum habiturum; illum dico, qui paulo ante dominus putabatur. Erunt enim, inquit, captivi, qui vos captivos duxcrunt; et dominatum subibunt, qui vobis dominantur 1º. VI. Ad hoc Christus mortuus est et vixit, ut et mortuorum et vivorum Dominus sit ". Sed non est Deus, Deus mortuorum, sed viventium ". Igitur mortui quibus, qui vixit, dominatur, non sunt am plius mortui, sed viventes; et idcirco dominatur eis vita, ut vivant, non amplius mortem metuen tes, sicut Christus excitatus a mortuis, non amplius moritur: sic suscitati et a corruptione liberati, non amplius mortem videbunt, futuri participes resurrectionis Christi, sicut ipse mortis eorum particeps fuit. Non enim alia de causa descendit in terram, cujus vectes detinentes æterni, nisi ut æreas portas contereret et vectes ferreos confringe rel et ut ex corruptione vitam nostram ad se ipsum educeret, pro servitute donata nobis liber tate. Quod si hujus œconomiæ opus nondum per fectum videtur, adhuc enim homines moriuntur, * Joan. xix, 32. Matth. xxvi, 63. 7 Matth. xxvm, 5, 6. Róm. xiv, 9. 12 Luc. xx, 38. Jerem. xxx, 16. 11 * ibid. 13. 'Coloss. 1, 18. 9. Ephes. 13 Rom. VI, 9. "Psal. cvi, 16.

e: corpora interitu dissolvuntur; absit, ut hoc flat qualitates_capere potest, etsi non omnes simul; occasio perfidiæ. Jam enim antea omnium bono- neque efficitur alia, sed varia; id est, aliis qualita rum • quæ dicta sunt, arrhabonem tulimus per pri- tibus affecta, quam quibus prius affecta eral mitias nostras, per quas ad altitudinem coeli evasi- variat autem et mutat has, quando placet Creatori. mus, et consedimus ei qui nos secum in sublime sustulit, sicuti Paulus quodam loco ait: Et conre suscitavit, et considere nos fecit in cœlestibus in Christo. Feremus autem consummationem, cum aderit tempus a Patre præfinitum, cum nos pueri tiam deponemus, et in virum perfectum evade mus ". Hoc enim visum est Patri sæculorum, ut firmum sit datum munus, et non rursus contem natur repuerascente adhuc mente. VII. Ne quis igitur existimet non esse datum arrhabonem, ex eo, quod adhuc videt quosdam prioribus debitis obligatos f. Antea enim solutus est, ut diximus, arrhabo, qui certos facit de sola tione totius sumnmæ: arrhabo namque non est tota summa, sed pars, quam quidem Paulus vocat ænigma". Hæc vero omnia tunc evacuabuntur, cum erit Deus omnia in omnibus ". Vides unde nos eduxit? sane quidem et educet; mors enim Chri sti facta est vita mortuis: contraria contrariis curat, qui potest sapienter morbis insanabilibus mederi. Sed etiam consummato mysterio mortis, ut dictum est, et morte quæ in corpora habebat imperium, interempta, potestate Dei corpus nostrum induti, postquam sepulcrum die tertio, qui vere humatus fuerat, reliquit, oportebat ut rursus cum corpore assumpto ad Patrem qui miserat, ascen deret, qui descenderat ad tollendum peccatum mundi. Non enim erat in posterum terra locus idoneus et aptus corpori, quod crassitudinem car neam deposuerat, et ex corruptibili factum erat incorruptibile, ex mortali immortale, ex animali spirituale. Sicut enim locus terrenus corporum domicilium est, sic locus cœlestis spiritualium. Quod autem corpus Domini spirituale surrexit, quid opus est dicere, cum Paulus de corporibus testetur, seminari animalia et surgere spiritualia» transfigurata scilicet ad gloriosam transfiguratio nem Christi ducis præeuntis? Siquidem et Aposto fus hoc, quod plane sciebat, omni generi humano cventurum esse ait per Christum, qui transfigurabit × corpus humilitatis nostræ, ut faciat illud conforme corpori claritatis suæ ". Si igitur transfiguratio est mutatio in corpus spirituale; hoc autem conforme est corpori gloriæ Christi: cum corpore igitur spi vituali surrexit Christus; quod non est aliud quam quod seminatum est in ignobilitate **, sed illud ipsum quod in honorem mutatum est. Quod quidem ‹orpus vere mansit, caro vero minime, non qui dem quod substantia subjecta interierit, sed quod facta fuerit gloriosior. Substantia enim contrarias VIII. Nemo ergo cum audit spirituale factum es animali, existimet non suscitatum esse prius corpus. error enim est hic, et inimici veritatis sententia. Substantia namque subjecta corpori, dicam ite rum, perseverat quidem eadem semper, quandia Creatori visum erit, ut persistat; mutata autem i. spirituale, variata est, sed non alia facta. Sic enin et Christus surrexit: suntque ejus testimonia cua multa alia, tum hæc omnium potissima, reliquisse scilicet in monumento lintea, exisse signato me numento, ingressum esse januis clausis, non con versari amplius omni tempore cum discipulis, sicut prius, sed derepente adesse illis in aliis for mis: non amplius cibo aut vestitu indigere; prima enim vestes milites partiti sunt; quæ ad sepuro ram spectabant, ea reliquit in monumento et sare rexit. Et quando discipulis apparebat, colloquela tur quidem cum eis, non tamen agnoscebatur qua esset, donec præbuisset eis signa quod esset ipse; aliquando quidem ostensis manibus et pedibes clavis perforatis et latere lancea aperto; aliquando vero sumpto cum ipsis cibo, et renovata memoria comprandendi cum eis ante passionem: quod per inde erat, ut si diceret, dum hæc agebat: Ipse son ille, quem in crasso corpore vobiscum versanten et conviventem cognovistis; quod nunc corpus» omni infirmitate liberum gero, mutatione factum gloriosum. Nunquam tot tantisque signis se disch pulis, idque non ita diu a se absentibus, manife stum facere voluisset, nisi mutatio formæ corpus ejus variasset. Etenim si multum temporis pre terisset, fortasse quis dicere posset, oblitum * qualia essent corporis lineamenta, ex quibus as inter nos naturas dignoscere solemus: tribus sem diebus lapsis, quæ oblivio capere potuit eos, qu tam diuturno tempore cum eo versati fuerant! nifestum ergo est, et minime dubium, mubaloz esse in gloriosius, ex animali factum spirituniče infirmo firmum. Ait enim Apostolus: Ex infirmitir crucifixus est, sed vivit ex virtute ", non ampin hanc. infirmitatem habens. Est autem hæc in mitas corpus illud crassum et terrenum SSDCH corpus, quod post dies quadraginta ad ca tanquam ad proprium locum recessit, nube to vehiculo usum: non enim corpus amplius deor: “ nutu suo ferebatur, sicut gravia corpora nát 7 feruntur, sed potius cum nube levius esset, sri ipsam in sublime sublatum est, et consecit ad dov teram Dei Patris, profectus in cœlum, subjeti ipsi angelis, et potestatibus, et virtutibus. Venci Ephes. 11. 6. 15 Ephes. IV. 15. ** ¡ Cor. xiii, 12. 1 Cor. xv. 45. Cor. xill, 4. 17 | Cor. xv, * ibid. 44. 1º Philipp.11, 31. Honorum. Forte, bonorum. ↑ Prioribus debitis oblig., toi; mponijoi; švéɣ=3031.