lique hoc et superiore sæculo experti sunt, quicunque excussis bibliothecarum antiquis codicibus, veterum auctorum opera vel primi emiserunt, vel aucta et emendata iterum edenda curarunt. Horum enim editiones sic plerumque probatæ sunt, ut earum exem plaria cupidissime quisque amplexus, in bibliotheca sua desiderari noluerit, eaque et charissima habeat, et diligentissime retineat; hanc ob causam ine quoque sumpsisse ani mos fateor, nec invitum in id consilium venisse, ut vel impar operi Commentarium sancti Gregorii Il pontificis Agrigentinorum, quem nemo adhuc e tenebris eduxisset, primus in lucem hominum celebritatemque revocarem. Videbam enim, etsi de penu meo pauca, nec nisi exigui pretii proferre possem, ipsum tamen opus antiquum, nec adhuc hominuın ma nibus tritum, instar egregii muneris futurum, que se eruditi viri a me donatos lætarentur præsertim cum eo etiam nomine permagni fieri oporteret, quod non privati hominis luca bratio, sed episcopi documentum esset. Quæ enim ab episcopis scripta accepimus, ea non ipsorum tantum animum et sensa produnt, sed Ecclesiæ etiam, cui præfuere, testimonium impartiuntur: ut cum in singularium Ecclesiarum consensu catholicam doctrinam agno scamus, episcoporum opera in primis vulgari legique intersit. Itaque eos maxime, qui tuendæ religionis studio flagrant, et Christianorum temporum monumenta, atque illustria Ecclesiarum decora latere dolent, gratiam quoque habituros intelligebam, quod et sacræ doctrinæ copia per me crevisset, et Patrum priscorum census auctus esset. Atque illa etiama cogitatio subiit, Agrigentinis potissimum, et qui religionis ergo vigilantissime iis præerat, Viro eminentissimo Antonio Brancinforti cardinali gratum hoc eo nomine aç jucundum esse debere, quod ad eorum vel gloriam vel dignitatem non parum conferre videretur semper enim præcipua Christianarum urbium lays habita est, virum aliquem protulisse, cujus doctrina Ecclesiam illustrarit; nec minori honore ii honestari putantur, quibus da tum est eamdem obtinere sedem, in qua sancti doctique viri claruerunt. Sed tamen editionis curam suscipienti, ne sterili labore nihil ipse ornamentorum libro addidisse arguerer, conandum omnino erat, ut novi præterea aliquid, quod affine esset, accederet, et quantum fieri posset, totum opus ipso rerum ordine et scriptionis diligentia probabile redderetur. Qua in re multorum me exempla excitabant, qui cum præclaris sima Patrum scripta vulgarent, et operum plurimorum editioni curam impenderent, officii tamen sui esse duxerunt, ut quidquid etiam vel ad auctoris laudem famamque spectaret, vel ad scriptorum illustrationem quamdam distinctionemque pertineret, non modo [11] di ligenter conquirerent, sed accurate quoque ac luculenter, disserendo publicarent. Igitur ab ipsa auctoris nostri historia cognoscenda exorsus, quia nondum lucem vidisset Græcum ejus Vitæ exemplar, quam Leontius quidam, Romæ olim Hegumenus Sabaitarum, de Gre gorio scripsit, hoc mihi præ cæteris perquirendum, et ob antiquitatem ejus unum potissi mum edendum existimavi: sic tauien ut ante de ipso scriptore investigando, deprehende rem, quis ille tandem, quo loco, qua ætate exstitisset. Atque in hac nostra investigatione novi aliquid expromere licuit de insigni monasterio Romano, quod antiquis temporibus. magni Sabæ monachi multa cum laude incoluerunt: in quo et Gregorius noster aliquandiu hospes dicitur esse versatus. Ipsa vero Leontii scriptio multo uberiorem disputationibus materiam suppeditavit. Nam et de viris inquirendum fuit, quorum injecta mentio esset, et temporum ineunda ratio, ultra quæ excurrere historia non posset, et loca ipsa designanda, in quibus insigne aliquid aut scitu dignum contigisse proderetur. Nec sane pauca aut exigua ea dicere quis possit, quæ partim nova nec ante cognita, partim emendata ac resti tula, nunc denique lucem aspectura sint. Quia vero Leontius nullos historiæ suæ annos ascripserat, ordinanda quoque Gregorii vita fuit, et annali proposito, res ejus gestæ, quantum fas esset, ad certa ævi intervalla referendæ. Unde factum est, ut contrariæ. sententiæ, quæ de illius ævo apud alios hacte nus obtinuerant, funditus everterentur, tertiaque induceretur, quæ firmis plane argumentis stare videatur: neque enim ad ean confirmandam recentioris ullius scriptoris testimonium temore amplexi sumus; sed vetustatis monumenta, et eorum qui Gregorii æquales fuis-, sent, indicia conquisivimus, unde solum ad quæstionem dirimendam auctoritates peti, et tanquam ex veri fontibus hauriri poterant. Post hæc indagandum etiam censuimus; quam vetus de viri sanctitate opinio in Ecclesia fuisset. Cujus rei causa vetera in primis Latinorum Martyrologia, Græcorumque Menma seru

tari opus fuit: unde testimonia sumpsimus, quæ reperire potuimus vetusta atque illu stria, neque aliunde quod peti potuit, neglectum, quo Gregorii nostri sanctitatem testatam magis et jamdiu cognitam ac manifestam ostenderemus. Adnectendæ denique his fuere veterum quoque scriptorum auctoritates, quicunque Gregorii laudes et doctrinam celebrassent. Quanquam vero scriptorum, qui ætatem ejus proxime consecuti sunt, paucitas, nec minus cæterorum, qui deinde fuere, silentium effe cit ut in scrutando felices non essemus, nonnulla tamen reperire licuit, quæ in ipsa temporum perturbatione, at que in magnis illis inscitiæ tenebris virtutis et sapientiæ ejus memoriam perdiu apud homines mansisse declarent. Jam his defunctus, illud præcipuum maximeque opportunum existimavi, ut de Gregorii scriptis, quorum titulos afferre possem, nonnihil dissererem, fusius vero de Commentario ipsius in Ecclesiasten libris decem absoluto, qui tam sero in lucem me auctore prodiret. Itaque scire omnes volui, cujus ille in manus primum venisset, quibus deinde cognitus fuisset, ad quos demum delatus esset. Aliquid etiam interesse putavi, si accuratius do cerem quam ipse operam in eo edendo illustrando que navassem: quæ scriptoris præci puæ laudes, quæ operis summa, quæ gratia, quæ utilitas esse videretur. Atque hoc in loco oblata etiam occasio est inquirendi de veteribus sacrarum Litterarum exemplaribus, quæ priscis Ecclesiæ Patribus in usu fuerint, cum scilicet codices magno ubique pretio stabant, nec optimorum describendorum copia cuique semper erat. Subinde vero causam item investigandam atque afferendam duxi, cur Gregorius Commentarium suum Græco sermone sibi scribendum existimarit, [1] qui Latina in Ecclesia natus, Latinoque ritu factus epi scopus, Latina profecto noscere et tractare debuerit. Hæc omnia Gregoriano Operi præire volui, ut qui ad legendum accederent, in luce aliqua versarentur, et quæstionibus de illius auctore explicatis, lectioni libentius indulgerent. Invenies igitur ipsum denique Commentarium, opus doctum plane nec incomptum invenies simui totum libri Ecclesiastæ contextum, qualem a Gregorio lectum descriptumque accepimus, quæ quidem religiose ac totidem verbis vulgata a me esse profiteor, nec ullo. aucta additamento præter numeros, quos ut ascriberem, multorum me consuetudo, et ipsa. rei utilitas admonuit. At vero infra, ut mos est, adnotata identidem videas, quæ maxime legenti utilia et grata fore judicavi, e quibus alia sacri libri cognitioni intelligen tiæque conducant, alia Gregorii interpretis sententias et doctrinam illustrent. Ex his porro si pleraque e medio, ut aiunt, sumpta esse putaveris, neque nova dici posse aut recondita; ne tibi persuadeas, ea pluris a me venditari, quam ipsorum sit pre tium: sed hoc tantum me sensisse statuas, usui fortasse atque oblectamento legentibus futura, quod nimirum suos in locos congesta et quærendi laborem adimere, et cognoscendi afferre voluptatem posse viderentur. Ecquis enim post tantos doctorum virorum labores hoc nune recipere possit, se nihil expositurum quod intactum non sit, aut nulla aliorum com mentatione delibatum? Indices demum desiderari nolui, quibus sæpe magna ex parte studiosorum levatur labor effecique ut quidquid toto in volumine sive rerum sive verborum inest, quod cuiqua n cognoscere aliquando, aut relegendo perpendere opus fuerit, diligenter ante oculos propo situm nullo negotio invenire quisque possit. Habes editionis summam, operæque ac studii mei conatum quemdam et adumbrationem unde, opinor, intelligere queas, ut cætera defuerint, diligentiam certe adhibitam esse, ne novi operis editio multis culpari posset. Utinam et plura sancti hujus viri scripta reperire licuisset quæ quidem ab illo relicta esse scimus, sed vetustatem tamen pertulisse vix credimus. Nam quantum ex eorum libris qui bibliothecas veteres scrutati sunt, cognoscere potuimus, nusquam Gregorii nostri nomine inscriptum quidquam emersit hactenus, nedum in usum hominum manusque pervenit. Quæ cum ita sint, vel hoc unum a nobis munusculum libens accipiat Ecclesia sancta, catholici nominis parens atque altrix: hoc habeat nostræ pignus voluntatis, nostri amoris indicium, quo eam utique amplectimur, ei læti servimus, cum ea sentire, in sinu ejus vi vere ac mori dulce et decorum putamus. Si plus dare ipsi non possumus, si magnum illa

etiam in regiones migrasse Exinde factum crediderim, ut quidam denique et in Africam trajicerent: nam sæculo sequenti lauram Sabaitarum in Africa fuisse constat Inde vero, vel, si mavis, etiam ex Oriente circa Benedicti I aut Pelagii 11 pontificum maxi morum tempora aliquos Romam transmigrasse, et in Aventino sedem nactos esse, pro certo habeo. Indicium enim facit codex Altempensis, quem vidit Mabillonius In eo post narrationem de sacris reliquiis, quas Gregorius Apocrisiarius Constantinopoli rediens Romam attulerat, hæc leguntur: Que Pelagius papa intra palatium suum in ecclesia Sancti Laurentii, schola basilica, reposuisse memoratur..... Partem vero brachii ejusdem sancti Andreæ dedit religioso abbati Sancti Sabæ, quæ ecclesia posita est prope portam Sancti Pauli apostoli, ubi quotidie mirabilia fieri dicuntur. Locus autem, ubi monachi cum religioso hoc abbate consederant, dictus est Cella Nova, vel etiam, quod prope urbis muros esset, Cella Muroniana; nam ea ætate quæ nos mona steria vocamus, cellas appellabant et erat ille locus solitariam agentibus vitam aptis simus. Cujus rei causa sanctissiniæ quoque matrona Silviæ, quæ Gregorii Magni parens fuit, jucundus perdiu fuisse videtur. Ibidem enim eam habitasse constat, cum aliæ in urbe domus feminæ clarissimæ atque opulentissimæ deesse non possent. De hac nempe ac de Gregorio filio, cum is ad clivum Scauri monachum ageret, scripsit Joannes diaconus Idem vir omnipotentis Dei Gregorius a matre Silvia tunc temporis juxta portam Beati Pauli apostoli, loco qui dicitur Cella Nova, quo hactenus oratorium nomini ejus dedicatum, et fa mosum Sancti Sabæ confessoris Christi monasterium, cujus laus est in sexta et septima syno do, constitutum videtur, degente, crudis leguminibus pascebatur Cellæ autem huic novæ, quæ fortasse in Silviæ fundo, et hujus sumptibus exstructa fuerat, proxima erat eles antiqua, D. N. Jesu imagine insignis, quemadmodum binæ adhuc inscriptiones testantur VI. Hæc quidem Romæ Sabaitarum initia fuere. Quærendum jam, quis famosum mona sterium ædificarit. Existimo autem, conditorem hujus fuisse Gregorium Magnum, post quam pontifex maximus renuntiatus esset: quanquam is non Sabaitarum causa, sed monachorum suorum fecit, ut ii scilicet incolerent, quibus antea sedes suas ad clivum Scauri concesserat. Hæc sunt nimirum apud Joannem [vi] diaconum: Petri presbyteri verba de Gregorio ex Prato spirituali desumpta: Is effectus papa ædificavit monaste rium virorum magnum. Neque Joannes Petrum erroris arguit, aut de eo intelligendum docet, quod Gregorius in ædibus suis privatus construxerat. Quin et in promptu causa est, eur Gregorius de novo monasterio ædificando cogitarit. Cum enim feminarum sanctimo nialium numerus Romæ ad tria millia crevisset et Silvia matre defuncta domum in Aventino hæreditate sibi obvenisse videret, quæ monachis magis quam sanctimonia libus accipiendis idonea esset, idcirco his monasterium clivi Scauri destinavit, monachos vero in Aventinum traducendos statuit. Illic certe sanctimoniales feminas aliquandiu degisse, testis est hic idem Joannes diaconus, qui Eupraxiam quamdam a monasterio Sancti Andrea apostoli, quod appellatur clivus Scauri, subductam scribit Nec recte quis eodem in loco monachorum quoque domicilium simul fuisse putaverit: cum Grego rius monasteria virorum et feminarum vicina esse noluerit; laudaveritque Januarium episcopum Calaritanum, quod monasterium virorum prope feminarum monasterium con strui vetuisset Exælificato autem apud ædem Imaginis Christi, quæ ipsa etiam restituta tum fuit monasterio hoc maximo prope Cellam Novam Sabaitarum, eodem revera monachos e mona sterio Sancti Andreæ migrasse, non levi argumento adhuc est ædis ejusdem altare maximum Sancti Andreæ veteris patroni effigie insigne: cui deinde novi hospites Sanctum Sabam seciarunt: tum etiam alterum, in quo Gregorii conditoris et Silviæ atque Gordiani paren tum ejus imagines sunt ad earum exemplar, quæ a Joanne diacono meinorantur VII. Cæterum Gregoriani illi monachi sedem banc novam brevi vacuam reliquerunt. Nam Maximianus Syracusarum, Marinianus Ravennæ episcopus factus est. Probus Hierosolyma xenodochii constituendi causa missus, alii in palatio apud pontificem maxi Cyrill. Scythop. in V. Sabæ n. 88, 89, etc. apud Coteler. M. Eccl. Gr. t. III. Ex Concil. Later. sub Mart. 1. Annal. Bened. lib. vII, n. 20. Greg. M. in Dial. I. 11, c. 9, 12, etc. V. S. Greg. lib. 1, n. 9. Altera legitur in templo S. Sabæ post alt. max., altera in porta epistyl. V. S. Greg. lib. 11, n. 45. Greg. lib. v11, epist. 26. Albertus Cassius (Mem. di S. Silv. c. 10, § 2) Silviam obiisse scripsit anno 603, paucis sci licet mensibus ante Gregorii filii sul decessum credo quod fidem ille haberet tabulis a Panvinio repertis, quibus Silvia anno 1 Phocæ Aug. dotales fundos donasse dicitur monasterio S. Andreæ: quæ tamen Tabulæ merum scræ ætatis figmentum sunt uti et temporum notæ discordes, et ipsæ fundorum appellationes eorumque incredibilis numerus plane declarant. Quo anno Silvia decesserit, latet, cum neque a diaconis Paulo et Joanne in Gregorii Vita traditum sit, nee Gregorius ipse in scriptis suis testatum reliquerit. Sed cum in pictura illa, quain Jounes memorat (lib. iv, n. 83) inscriptum essel, GREGORIUS. SILVIE. MATRI. FECIT. inde quis recte existimet, eam, ut naturæ lex ferebat, multo ante filium e vivis excessisse. Lib. iv, n. 97. Lib. x1, epist. 25. Inscr. S. Sab. post ált. max. Lib. iv, n. 83. Joan. Diac. in V. Greg. lib. 1, n. 11.

mum degere jussi, plures vero Britanniæ excolendæ destinati, quadraginta fuisse, qui primi cum Angústino profecti sunt, Maurini tradidere iidemque alios subinde pluri mos eamdem in insulam migrasse scribunt Quare aut nullos aut perpaucos Romæ remansisse fatendum est: qui et Sublaqueum aut alio abire potuerunt. Tum igitur contigisse arbitror, quod Joannes diaconus hisce indicat verbis Qua propter sicut constat, Gregorianum monasterium a Latinitate in Græcitatem necessitate potius quam voluntate conversum: ita fideliter præstolatur in Latinitatis cultum favente Domino denuo reversurum. Sabaitæ nempe, qui Cellam Novum incolebant, angu tam, opinor, et pauperem, Gregorio Magno auctore [VII] in novum monasterium jam vacuum deducti sunt, et e duabus una domus est facta, quod altera alteri proxima esset. Id olim adeo certum habebatur, ut opinio etiam obtinuerit, quam diaconus idem refutat, Gregorium ipsum Græcum monachum fuisse. Postquam enim ille de hujus sepulcro dixit et de festo anniversario, quo die populus sancti Gregorii pallium et phylacteria et baltheum osculari solebat, hæc addit: Porro in exilitate balthei, quæ unius pollicis mensuram nunquam exce dit, speciem propositi regularis olim a sancto Benedicto statuti, cujus ipse vitam describens in dialogo regulam quoque laudaverat, eum servasse, luce clarius manifestat: præsertim cum idem venerabilis doctor Gregorius Græcam linguam nescierit, et sui monastérii mona chos Benedicti utique regulis mancipatos in Saxoniam destinarit Atque hanc quidem Græcorum monachorum substitutionem satis quoque indicant ipsa præsidum mutatæ deinceps apud eumdem diaconum appellationes: cum eos, qui ante abbates audiebant, jam hegumenos aut præpositos appellet verum nihil magis demonstrat, quam inscriptio illa, quæ, ut dixi superius, in templo Sancti Sabæ infra altare maximum a tergo legitur +GGS EPS SERVVS SERVORV DT DILECTO FILIO NRO EVGENIO. NOBS CSECRATO EGVMENO. SVBSCRIP TO LOCO Q NOMINAT CELLA MVRONIANA. SVPRA PORTA BE ATI PAVLI APLI VBI ACCLA RECDITA. AD HONORE IMAGINIS DNI DI Desunt cætera, quod fortasse atramento tantum inscripta fuerant: nam in lapide, qui admodum grandis est, linearum vestigia_adhuc apparent, quæ ideo ductæ videntur, ne manus scribentis in pingendo aberraret. Enimvero inscriptionem hanc ab Odericio editam invenies at is de Gregorio Magno ne cogitavit quidem, ratus scilicet, Græcos mona chos multo serius in urbem confluxisse: itaque eam ad Gregorium IV pertinere duxit, , aut ad unum aliquem e cæteris pontificibus maximis, qui consecuti sunt, ad septimuri usque ejusdem nominis, quippe demum post hunc nonachi Latini, ut Joannes diaconus optaverat, in monasterium illud redierunt. Verum in hoc titulo Gregorium Magnum desi gnari, ex Joannis diaconi dieto, quod superius attuli, manifestum fit. Nimicum in verbis illis sancti Saba confessoris Christi monasterium, cujus laus est in sexta et septima synodo, hic latet sensus, ut infia ostendemus, ex eo monasterio virum esse delectum, qui ad syno dum sextam, ac rursum alium, qui ad synodum septimam legatus a pontifice maximo mitteretur, atque utrumque legatione sua cum laude defunctum. Quia vero synodus sexta sive conciliumi Constantinopolitanum in, anno 680 vocatum est, id est annis 35 antequam Gregorius Il pontificatum maximum caperet, liquet profecto, qui primus monasterii novi Sancti Sabæ hegumenus fuerit, eum ab alio, quam a primo Gregorio consecrari non potuisse, atque adeo magnum Gregorium ejus monasterii conditorem atque constitutorem fuisse. Primum autem novi monasterii hegumenum factum esse Eugenium, diploma ipsum indicat, cujus initium est ea inscriptio: indicat illata mentio Ecclesiæ recondita, indicat etiam omissio nominis Sancti Sabæ, quod posteriores in eo monasterio appellando nunquam omiserunt. Verum multo luculentius testimonium a Lucio II pontifice maximo habemus, qui anno 1134, Græcis deficientibus, monasterium illud monachorum Clunia censium esse voluit. Sic enim is ad Petrum Cluniacensem abbatem scripsit Monaste rium Sancti Saba a temporibus sanctissimi pape Gregorii in religione [ix] et honestate fun datum, atque magnis et amplissimis possessionibus ditatum fuisse dignoscitur. Quibus ille verbis designat fortasse diploma Eugenio Hegumeno datum, in quo scriptum fuisse, quidquid Gregorius monachis assignasset, non est ambigendum quanquam inscri ptione illa magna ex parte deleta, nihil de his aliunde rescire nunc possumus Nec In V. Greg. lib. 11, c. 5, n. 3. Ibid. et ex Greg. lib. x1, ep. 76, Mellito abbati, quæ incipit, Post discessum congregationis nostiæ, quæ tecum est, etc. Unde liquet epistolam 41 lib. vi, ad Candidum S. Andreæ abbatem, in priores libros rejiciendam esse. Lib. iv, n. 82. Ibid. n. 80. Ibid. n. 85, 88, 97. Syll. vet. inser. p. 270, n. 106. Hard. Conc. t. VF, p. 1238. V. Ann. Camald. t. 1, App. 11. 24, ubi in Donatione Balduini comitis, an. 961, mentio fit fundi monast. S. Sabe via Appia ad milliar. vit, Porro Gregorius idem, antequam Eugenium hegu menum faceret, eodem modo apud templum S. Pancratii Maurum abbatem constituerat (lib. iv, ep. 18) In quo etiam monasterio (verba ipsius sunt) te Maurum abbatem prævidimus præponendum statuentes ut terras præfatæ ecclesiæ, vel quidquid illuc intraverit, seu de reditibus ejus accesserit, ante dicto monasterio tuo debeat applicari atque illic sine diminutione aiiqua pertinere: ita cane, ut quæ cunque in ipsa suprascripta ecclesia fienda repa. randaque sunt, per te sine dubio reparentur. Quædam tamen de his tradita puto in litte ris Alexandri III. P. M. De monasterio S. Sabor cum pertinentiis suis, quarum initium est: Etsi Ecclesiarum omnium cura. Exstant hæc in biblio theca Regia Parisiensi, cod. Colbert. 723.

hospes erat, habet ante se incolam Romanum: ibidem quippe Theodorus ille appellatur abba presbyter venerabilis labræ in Africana provincia constitute; contra Thalassius, abba presbyter venerabilis monasterii Armenissarum in hac Romana civitate constituti, qui appellatur Renati; quartus est Georgius, abba presbyter venerabilis monasterii de Cilicia, qui ponitur in Aquas Salvias, quod in hac civitate habitare dignoscitur conus præcedit presbyterum, et monachi d'aconos; cujus perturbationis alia esse causa vix potuit, quam ratio habita ætatis, sive monachorum- sive monaste riorum. At vero, ut propius accedam, quo loco quintus præfecturam gereret, adjectum non legimus: nemo tamen errare me doceat, si Theodoro huic monasterium Romanum Sancti Sabo assignaverit. Nondum certe Græcorum monasteriorum numerus in urbe auctus fuerat, ut alia huic quærenda sit domus: quique in urbe ipsa degeret, et omnibus notus esset, exemplo ejus, qui proximus subscripserat. Georgii abbatis suburbani, ipse etiam monasterii sui appellationem omittere potuit. Nec parum opinionem hanc meam adjuvat ipsa legatio qua functus dicitur: ipse enim est, quem Martinus apocrisiarium suum appellat in epistola, quam superius memoravimus, ad Joannem episcopum Philadelphiæ quod utique munus illi non imposuisset, si nec hominem bene nosset, nec eum reducem in urbem exspectasset. Sunt autem et Theodori alii quinque ex his qui ordine septimus est, ipsum illum esse opinor, quem non multis post annis Vitalianus P. M. episcopum creavit, et in Britanniam misit, ut auctor est Beda, qui et Græcum et monachum facit, et Roma missum scribit quanquam idem subdiaconum tantum Græco ritu factum antea fuisse tradit cum in subscriptione diaconus dicatur. Cæterum si mavis hunc esse qui ordine decimus sextus est, repugnare non possum. Indicia enim certa et explorata nulla sunt. De tribus aliis, qui sequuntur, multo minus in tanta rerum obscuritate loqui possum: ut neque de cæte risfere, præter tres illos, quos memorat Martinus, nempe Joannem, Stephanum, et Leon tium, qui e monasterio erant Sancti Theodosii, de quo sæpe a Cyrillo Scythopolitano in Vita Sabu mentio fit. Esse autem puto ex iis qui subscripsere, undecimum, vicesimum et tricesimum primum: ad dignitatem enim legationis pertinebat, ut ii mitterentur, qui ad aliquem in Ecclesia gradum ascendissent; itaque credibile est presbyterum cum diaconis binis missum esse. Duos tamen e cæterorum conditione eximo, et apertam in lucem dedu co, vicesimum nonum et ultimum, sive Theodorum monachum et Leontium monachum, quos ego ambos diversis temporibus præfectura denique monasterii Sancti Sabæ in urbe functos esse contendo. IX. Hos e monasterio Romano fuisse, testem habeo Martinum P. M., cui ambo operam Suami navarunt. Sic enim in epistola ad Ecclesiam Carthaginiensem scribit: Ut autem hujus modi nostri sacrificii pretiosum opus vobis quoque ipsis penitus certum faceremus, ea, que in præsenti a nobis gesta sunt, continentia, sicut dictum est, vestrorum sermonum splendo Tem el coruscationem, una cum nostris encycliis litteris ad vos misimus per Theodorum et Leontium religiosos monachos sanctæ laura Sic enim Sabaitarum separatim degentium asteria appellabantur. Quod vero et hegumeni Romanæ lauræ deinceps facți sint, foede ostendam. Ac primum de Theodoro dicam, quem ex subscriptionum série Leontio seniorem [x] fuisse, credere licet. Hunc ego eum esse puto, quem deinde Agatho pont, max. ad conci lium Constantinopolitanum m, sive ad synodum sextam legavit, ut ei præesset, ac vice sua fungeretur. Cui sane ille subscripsit primus his verbis: Theodorus minimus presbyter sanctæ Ecclesiæ Romanæ et legatus Agathonis beatissimi et œcumenici papæ urbis Roma subscripsi Non me nomen movet unum et solitarium: movet Joannis diaconi aucto ras, cujus dictum superius attuli. Mentionem is inferens monasterii Sancti Sabæ, illa interseruit, cujus laus est in sexta et septima synodo. Enimvero sine controversia est, ad se mam synodum missum esse ab Adriano Iont. max. ut legatus concilio præsideret, Petrum legumenum Sancti Sabæ: sic enim concilii Nicæni I, sive septimæ synodi sub scriptiones se habent: Petrus indignus presbyter et hegumenus monasterii suncti patris stri Sabbe siti Romæ, et locum supplens Adriani pape senioris Romæ, definiens sub Fripsi. Cum igitur diaconus testetur, in utraque synodo partam monasterio illi laudem, de de septima synodo compertum habeamus quid ille paucis significare voluerit; recte, opinor, statuimus, de sexta item synodo rem eamdem ab illo indicari. Nec sane mirum deri debet, Agathonem de Theodoro hoc nostro mittendo cogitasse, cum is Jam concilio La eranensi interfuisset contra hæreticos eosdem coacto, contra quos Constantinopolita Lun indicebatur: præsertim cum Græcus origine Græce sciret, coque nomine idoneus præ Eteris esset, qui inter Græcos episcopos utiliter ac sine offensione versaretur: eo maxime ko, ore quo vix ullus Agathoni prosto erat, qui tanto muneri par esse posset. Nam de bac e sic ille queritur in epistola ad Augustos: Igitur quia tranquillissime fortitudinis vestræ personas de episcopali numero dirigijussit, vita atque scientia omnium Scriptu rum præditas; de vitae quidem puritate, quamvis quisquam munditer vixerit, considere Dementia Hist. Angl. lib. iv, c. 444, Eid. Hard. Conc. 1. HII, p. 655 Ibid. p.

currit episcopus Agrigentinus. Arrisit hoc plane. Temporum enim rationes præclare con veniebant: id tamen unum satis esse non videbatur, ut illum ipsum esse statueremus, cujus vitam Leontius posteritati tradidisset. Epistolis illis perlectis, accusatum Gregoriuni Agrigentinum apud pontificem maximum, ut Leontius narrat, clare atque perspicue didi cimus id vero alacriores fecit, et ad reliqua investiganda vehementius incitavit. Inveni mus autem, quemadmodum a Leontio traditum est, Romam eum ad causam dicendam pro fectum esse huc accitos e Sicilia accusatores et judicio peracto, ad sedem illum suam rediisse Porro hæc rem prope conficere visa sunt, ut non alium jam Gregorium a Leontio desi gnari censeremus. Nam casu quidem contingere vix posse putabamus, ut episcopi duo ejusdem urbis, eodem ambo nomine exstitissent, qui et accusati et Romam in judicium vocati essent, et in urbem suam postliminio rediissent. 11. Restabat tamen, ut ea perpenderemus, quæ aliud ævum, alia omnino tempora si gnare videntur, quam ea, quibus nos totam Leontii historiam circumscribimus. [cx11] Ejus modi sunt appellatio Macarii archiepiscopi Hierosolymorum, qui ultra annum 574 non vixit; Eustathii archiepiscopi Antiochiæ, qui annum 338 attigisse non putatur; Justiniani Aug. qui decessit anno 565; Sergii, Cyri, Pauli hæreticorum, quorum primus dictus est archiepiscopus Constantinopolitanus anno 610. Inde enim nata controversiæ illæ sunt, quas diximus, et gemina orta de Gregorii ætate sententia. Cum hæc autem inter se pugnare constaret, quod æquales fierent, qui longe diversis temporibus exstiterunt; suspicandi an sam præbuere, mendosa esse exemplaria, quæ ad nos pervenerunt, non Leontii auctoris, sed scribæ veteris stulta quadam imperitia, qui nomina addiderit eorum, quos quidem ali quando fuisse sciret, at quorum ævum plane ignoraret. Auxit suspicionem codex 40 Basilia norum, in quo, pro Justiniano, Justinum cieri vidimus: auxit et Simeon Metaphrastes, qui quanquam res a Leontio narratas recepit singulas, nomina tamen Justiniani et Eustathii non habet: tum ne illud quidem parum valere duximus, quod in omnibus exemplaribus et episcopi Carthaginiensis et archiepiscopi Constantinopolitani et pontificis maximi nomen reticeretur, in uno autem ne nomen quidem exstaret Theodori illius, qui Gregorii deces sor fuisse dicitur. Cur enim hæc potius, quam illa prætermisisset Leontius? præsertim cum incolæ Romano nomen saltem pontificis maximi ignotum esse non posset. Nihil de mum alienam manum otere magis visum est, quam trium, qui memorantur, hæreticorum nomina quippe qui eo tempore damnati sunt, quo Leontius Romæ versabatur, nec Con stantinopoli solum, sed Romæ prius damnati a centum viginti quinque episcopis, quos Agatho pontifex maximus in consilium vocaverat. Hæc omnia prope vim adhibuere, nec invitos in eam sententiam adduxerunt, ut nomina propria a Leontio singula prætermissa consulto, ac legentium interpretationi relicta cen seremus: cum esset etiam silentii hujus satis ea probabilis causa, ne prolatis cæterorum nominibus, nomen item efferre deberet Gregorii Magni, cujus memoriæ, quam ipse cha ram haberet, minus favere historia videbatur. Itaque pronuntiandum jan duximus, men dosos esse codices, et historiam ascitis nominibus deformatam: quibus nempe sublatis, cætera constare, et veterum monumentis respondere videantur. IV. Accessere autem ex ipso Gregorii nostri Commentario argumenta non contemnenda, quæ ævum ejus ad sæculi vi postrema tempora et ad initium v referendum non minori bus indiciis declarent. Primum enim Mauritii Aug. ætatem tanquam sibi proximam non obscure commemorat, tristi ejus exitu per ambages indicato Nec minus tanquam tem ¡orum suorum Eutychii hæresim de resurrectione corporum designare videtur, quam nempe Gregorius Magnus compressit, cum diaconus Constantinopoli apocrisiarium age ret Alio in loco arcanam Procopii historiam quadamtenus attingere dixeris: qua Jost Justiniani excessum, vel potius Justini Junioris, quem ille successorem habuit, morte 3n lucem emissa est. Idem cum non semel variarum sectarum hæreticos detestatur atque coarguat, nunquam Monotheletarum mentionem injecit, qui nempe a sexta synodo post an num 680 damnati sunt. At contra civitates autonomas agnoscit earumque clamores in exemplum adducit, quas tamen in Sicitia, sæculo vn vertente, Saracenorum arma silere coegerunt. Cætera demum, quæcunque Gregorius noster attingit, indicium præ se ferunt nullum, quo quis ad eum e loco, quem tribuimus, amovendum abuti possit. V. His igitur animadversis, pro comperto habemus, Leontii historiam ad sæculi vı ex trema, et sæculi vII initia pertinere, in eaque vitam prodi Gregorii illius, de quo in episto lis Gregorii Magni mentio est, In qua quidem sententia Baronius etiam fuit auctorita tem secutus epistolaruin ejusdem Gregorii Magni. [cx] Cæterum opinio ejus jure veri haud similis videbatur Cajetano et Pirro. Nam ille, cum Metaphrasten, quem unum de his consulerat, non excussisset, res inter se prope puguantes conciliare nitebatur: quippe qui Gregorium nostrum et synodo quinte interfuisse poneret, et apud Gregorium Magnum accusatum esse contenderet: quæ si starent, senem septuagenarium stupri delatum isteri oporteret. At ejusmodi difficultate nequaquain nos premimur, cum ex nostra computatione Lib. 1, epist. 72; lib. v, epist. 12. Lib. 11, epist. 12. Lib. v, epist. 23. Lib. v, § 5. Lib. x. § 14. Lib. 11, § 26. Lib. 1x, § 2. In adnot. að Martyr. Rom, vi Kal. Decembr.

planum sit, calumniam illam sancto viro instructam, cum secundum et tricesimum ageret annum, ut paulo inferius adnotabimus. Jam ipsam annorum, quos Gregorius noster vixit, seriem describere, eamque ad certa temporum intervalla referre præstat. Annus 559 Gregorii nostri natalis fuit, quo anno pontifex maximus erat Pelagius, im perator Justinianus. Hunc esse ortus ejus annum, sic ostendimus: Vocatum eum Romam ad causam dicendam constat anno 591, indictione 9, mense Julio aut Augusto Is autem vocavit, qui eum antea Romæ noverat, ut Leontius testatur atque adeo is idem, qui episcopum fecerat: nam ille semel tantum in urbem venerat, antequam accu saretur. Eum ergo episcopum renuntiaverat Gregorius Magnus anno 1 pontificatus sui, > id est anno 590, post diem ш Non. Septembr., quo ille die pontificatum maximum cepit. Atqui eo ipso anno, cum jam Gregorius noster consecratus fuisset, Charito pater ejus dixit se filium revisere post annum xu ex quo amisisset: Gregorius igitur, qui Agrigento aufugerat, cum esset annorum 18 Romæ primum cum fuit consecrationis suæ tempore, agebat annum ætatis 21; deme jam 31 de 590, exsistet annus 559, quo eum natum diximus. Anno 567, Gregorius puer annorum octo Agrigentum a Charitone et Theodota pa rentibus ducitur, Damiano Grammatico in disciplinam traditur a Potamione epi scopo Anno 571, cum annorum duodecim esset, parentum rogatu, a Potamione clericus fit, ac Donati archidiaconi curæ committitur Anno 577, divino admonitu fugit Agrigento, annos natus xviii, et navi ad littus inventa, Carthaginem navigat Anno 578, digressus Carthagine cum tribus monachis Tripolim adit, ibique mensem degit tum reliquum iter cum sociis iisdem peragit, monasteria Palæstinæ lustrat, ac demum Hierosolyma pervenit Anno 579, inter monachos versatur: annum agens vicesimum, ab archiepiscopo Hiero solymorum diaconus fit Anno 580, montis Olivarum monasteria permissu archiepiscopi obit, et in singulis aliquandiu commoratur, et majori virtutis studio incenditur Mox in desertam regione concedit. Anno 584, in penitiora loca cum secessisset, annos quatuor apud senem monachum versatus ibique pietatis præceptis ac multarum disciplinarum studiis excultus, redit denique Hierosolyma, agens annum xxv Anno 585, Hierosolymis annum præterea apud archiepiscopum manet, ac vicina monachorum coenobia frequentat Anno 586, Antiochiam petit, ibique annum moratus, multa sapientiæ suæ documenta dat Anno 587, Constantinopolim proficiscitur, et in monasterium Sanctorum Sergii et Bacchi secedit præfecto monasterii valde probatur, init gratiam apud archiepisco pum Anno 588, concilio adesse jubetur, cum esset annorum 29: imperatoris Aug. et om nium episcoporum studiis inclarescit [CXIV] Anno 589 Romam navigat, quo pervenit mense Maio in monasterium S. Sabæ divertit, ibique annum amplius latet Anno 590, cum jam annum ætatis 31 attigisset, episcopus Agrigentinus Romæ creatur, patrem agnoscit, ad Ecclesiam suam pergit Anno 591, conjuratione competitorum reus fit, annum agens 39, accusatusque Romam sub anni hujus finem ad judicium arcessitur, et in custodiam traditur Anno 593 Gregorii accusatores iterato Romam vocantur: interea Petrus episcopus Triocalæ Ecclesiam Agrigentinam lustrat Anno 594 Gregorius, cum esset annorum xxxv e custodia eductus, in synodo absolvitur, accusatores damnantur Pontifex maximus multis eum beneficiis cumulat Anno 595, Constantinopolim redit annos natus 36, magnis ab imperatore honoribus afficitur conciones ibidem habet post Pentecosten a regia urbe discedit. Greg. Magn. lib. 1, epist. 72. In Vit. n. 66. Ibid. n. 45. Ibid. n. 6. Ibid. n. 3. Ibid. n. 4. Ibid. n. 7. Ibid. n. 12. Ibid. n. 28. Ibid. Ibid. n. 29. Ibid n. 30. Ibid. n. 30. Ibid. Ibid. n. 31. 38. Ibid. n. 38. Ibid. n. 44. 47. Ibid. n. 55, Greg. Magn. 1. 1, ep. 72. Ibid. n. 67; Greg. Magn. Jib. m, epist. 12. Greg. Magn. lib. v, epist. 12. In Vita, n. 76, 77. Ibid. n. 80, 84. Ibid. n. 85, 86, 88.

Anno eodem præclaris auctus donis, cum Romam revisisset, Agrigentum repetit, et summa omnium lætitia in urbem suam deducitur Anno 596, delubrum antiquum expiat ac restituit, ut in religionis Christianæ monu mentum et sacrorum usum convertat Anno 597, templum dedicat in honorem sanctorum apostolorum Petri et Pauli Anno 598, a Fantino Defensore, Gregorii Magni nomine, admonetur de Judæis, qui in suburbano Agrigentino Christiani fieri cupiebant Hactenus Gregorii vitam et res ab eo gestas certis annis assignare licuit. Quæ deinceps a Leontio breviter perstringuntur, temporum notis carent: nec de Gregorii morte quid quam suppetit, quod iis addendum sit, quæ in adnotationibus exposui. 1. Martyrologio Romano vel ob ipsam Ecclesiæ dignitatem initium ducendum est. In eo legimus ix Kal. Decembr. Agrigenti depositio sancti Gregorii episcopi. Scio equidem, Valesii sententiam esse præter Fastos Ecclesiæ Romanæ proprios, nullum fuisse antiquitus Martyrologium Romanum, primumque exstitisse, quod Xysti V pont. max. jussu editum est, et Baronii adnotationibus illustratum. At quid magis contrarium Gre gorii Magni verbis in epistola ad Eulogium patriarcham Alexandrinum Nos autem pene omnium martyrum distinctis per dies singulos passionibus collecta in uno codice nomina habemus, atque quotidianis diebus in eorum veneratione missarum solemnia agimus. Non tamen in eodem volumine quis qualiter sit passus, indicatur, sed tantummodo nomen, locus et dies passionis ponitur: unde fit, ut multi ex diversis terris atque provinciis per dies, ut prædixi, singulos cognoscantur martyrio coronati. Ecquis Martyrologii Romani ordinem et formam describere accuratius poterat? nam quod addit Valesius, indicari a Gregorio [cxv] Martyrologium toti Occidenti commune, id ultro dabo; sed tamen con tendam, et nomen illi et auctoritatem ab Ecclesia Romana fuisse, quæ illud prima pro bavit, et probatum emisit. Hæc plane confirmat decretum synodi Cloveshoviensis, in Britannia, anni 747 his verbis Itemque ut per gyrum totius anni natalitia sanctorum uno eodemque die juxta Martyrologium ejusdem Romanæ Ecclesiæ cum sua sibi convenienti psalmodia seu cantilena venerentur. Nomen igitur ipsum antiquum est, nedum res. Quo tamen anno Gregorii nostri memoria apud Latinos rite celebrari cœperit, perdiffi cilis et perobscura quæstio est. Germanum antiqui Martyrologii Romani exemplum, a Gregorio Magno commemoratum, merito jam, post præclaras Sollieri Vindicias pu tatur esse Rosweidinum, sive illud ipsum quod Ado Viennensis Martyrologio suo præ posuit, et Romanum vetus, aut Romanum parvum appellari solet, magnæ sane antiquitatis, quippe quod Sollierus circa annum 740 scriptum esse statual. Ejusdem vero ætatis ha beatur, si placet, Hieronymianum a Florentinio editum, vel etiam antiquius. In neutro Gregorii nostri facta mentio est; neque enim id tempora ferebant, quibus vix alii, quamı martyres enuntiari solebant. Nec Beda proximus eorum temporum nomen ejus proferre debebat natus enim est eodem sæculo, quo Gregorius obiit; veteremque consuetudinear retinendam arbitrabatur, quam in Ecclesia.repererat. Mitto Kalendaria, quæ fere corum tantum meminere, quorum festum ageretur in iis Ecclesiis ad quas ipsa pertinerent. At ne Florus quidem, qui Bedæ Eauxit, quanquam serius scripsit, notum sibi Gre gorium nostrum fuisse ulla ratione significavit. Quid, qui post hos Martyrologium scribere aggressi, Ado Viennensis, Usuardus, Rhabanus, Notkerus? ne ex his quide ullum usquam meminisse apparet: nisi quod de Notkero, num ipse etiam prætermiserit, minus certum est. Exemplum enim a Canisio vulgatum deficit post diem v Kal. Novembr. Suspicari igitur licet, ac prope affirmare, ad annum usque octingentesimum quinquagesimum quintum, quo Martyrologium suum Rhabanus confecisse creditur, de sideratum esse in Romano Gregorii nomen: præsertim cum Sancti Trudonis presbyteri et confessoris, qui post Gregorium nostrum in Romano hodierno legitur, et Florum et Usuardum meminisse videamus. 11. Quærendum jam, cur apud Latinos tam sero Gregorius eo honore affectus videatur; cujus rei causa ab eorum temporum historia repetenda est. Defunctum diximus Grego rium circa annum 638. Post euin annum quis Ecclesiam Agrigentinam proximus rexerit, In Vita, n. 89, 90. Ibid. n. 91. Ibid. n. 92. Greg. Magn. lib. viii, epist. 23. Diss. de Mart. Rom. post Hist. eccles. Euseb. Lib. vi, epist. 29. Hard. Conc. t. II, p. 1956. In præf. ad Usuard. cap. 2. Lect. Antiq. t. II, part. II.

IV. Ut enim severiores litteras amplectendi copia fuit, hanc mihi mapy ornandam sumpsi; et ab interpretatione exorsus, quod Rossii translatio non probaretur, totum opus a capite iterum ad finem Latine reddidi. Quo in labore e [cxxIII] magni Hiero nymi præscripto (19*) eorum ego rationem sequi malui, qui minus auctorum verba, quam sententiam spectandam censuerunt, iis me scribere ratus, qui res hic magis, quam verba quæsituri sint. Alia deinde successit cura, ut quæ paulo obscuriora crederem, ea petitis aliunde exemplis aliquatenus illustrarem, efficeremque, ut ipsæ sinul divini Ecclesiasta sententiæ eminerent magis, et diligentius explicatæ facilius perciperentur. Hujus autem rei causa ne illud quidem negligendum duxi, ut verba Ecclesiasta, quæ noster affert, cum hac Septuaginta interpretum translatione, quam nunc terimus, accurate conferrem; Olympiodori quoque lectiones, quandoque et aliorum Patrum, qui Ecclesiaste loca usurparunt, æque compararem: et quæ haberent isti diversa ac variantia, suo quæ que loco subscriberem: tuin etiam, ne diligentiæ quidquam prætermissum videretur, quoties cæteris in exemplis, quæ ille sacris e Litteris non raro petit, discrimen aliquod deprehenderem, ut nihilominus lectorem de hoc ipso admonerem: quæ nihi crebro admodum præstanda fuerunt; adeo sæpe a vulgatis exemplaribus ista dissentiunt. V. Quæri vero hic potest, ecquam sacrarum Litterarum interpretationem Gregorius secutus esse videatur? cum enim totus Ecclesiastæ contextus, quem ille particulatim explanat, ac cætera etiam loca, quæ identidem e divinis Libris affert, sæpenumero, ut modo aiebam, ab iis discrepent, quæ nunc in editione LXX Interpretum legimus, aliud illi exemplar, quam quod ad nos pervenit, præsto fuisse manifestum est. Enimvero dubitare non licet, multo ante Origenem non pauca ubique in Ecclesiis Græca exstitisse divinorum Librorum exemplaria, ab uno fonte singula. De illa enim translatione Au gustinus Hanc, inquit, quæ Septuaginta est, tanquam sola esset, sic recepit Ecclesia, eaque utuntur Græci populi Christiani, quorum plerique, utrum alia sit aliqua, ignorant. Ex hac Septuaginta interpretatione etiam in Latinam linguam interpretatum est, quod Ecclesiæ Latinæ tenent Hæc porro editio, ex quo aliæ esse coeperunt, binæ scilicet ab Aquila, binæ rursus a Theodotione et Symmacho, tum quæ quinta et sexta et septima dicta sunt, ut ab his distingueretur, Kový appellari cœpit sive vulgata et communis. Sed exemplaria paulatim, cum alia ab aliis describerentur, vel negligentia vel imperitia scri barum a codicis illius primi Alexandrini, unde fluxerant, lectione discrepare cœperunt. Korn autem ista, ait Hieronymus hoc est communis editio, ipsa est, quæ et Septua ginta; sed hoc interest inter utramque, quod Korn pro locis et temporibus, et pro vo luntale scriptorum vetus corrupta editio est, etc. Existimo enim, jam tum fuisse aliquos, qui Biblia vulgata describentes, ad manus haberent exemplum etiam aliquod diversæ interpretationis, Symmachi puta vel alterius interpretis, iidemque, quoties in locum obscurum aut mendosum incidissent, ex illo exemplo emendarent: itaque ob hanc quoque causam crevisse lectionum variantium numerum, quas ætate quoque sua Hiero Dymus plurimas agnoscebat Dices fortasse manum operi satis mature ab Origene admotam esse, ab eoque per opportune Tetrapla illa et Hexapla et Octapla incredibili labore confecta, ut ex caete rorum interpretum comparatione repræsentaretur cuique, quid in Translatione prima vel deesset vel abundaret vel Hebræo denique exemplari minus responderet. Nimirum ex egregio illo Origenis codice exemplum sibi divinorum voluminum parare Ecclesiæ potuerunt germanum magis atque sincerum ex quo sane Latinam etiam Hieronymi interpretationem expressam esse scimus: quæ cum summæ diligentiæ atque solertiæ opus fuerit, merito ab Ecclesia sancta est delecta, quam omnes religiosissime retinerent. At ne Origenis quidem industria et labor effecit, ut unum in posterum apud omnes divinorum Librorum exemplar esset, una ab omnibus editio communi consensu probaretur. Audi enim, quid de [cxxiv] hac re tradat Hieronymus Si Septuaginta interprètum pura, et ut ab eis in Græcum versa est, editio permaneret, superflue me, mi Chromati episcoporum sanctissime atque doctissime, impelleres, ut Hebræa volumina Latino sermone transferrem. Quod enim semel aures hominum occupaverat, et nascentis Ecclesice robora verat fidem, justum erat etiam nostro silentio comprobari. Nunc vero, cum pro varietate regionum diversa ferantur exemplaria, et germana illa antiquaque translatio" corrupta sit atque violata, nostri arbitrii putas aut e pluribus judicare, quid verum sit, aut novum opus in veteri opere cudere, illudentibusque Judæis cornicum, ut dicitur, oculos configere. Alexandria et Egyptus in Septuaginta suis Hesychium laudat auctorem; Constantinopolis usque Antiochiam Luciani martyris exemplaria probat; mediæ inter has provinciæ Pa lestinos codices legunt, quos ab Origene elaboratos Eusebius et Pamphilus vulgaverunt; totusque Orbis hac inter se trifaria varietate compugnat. Et erat sane cuique jus etiam tum aliquod, me Origenem sequi amplectique cogeretur. Neque enim in editione sua adornanda codicem autóypaçov Septuaginta seniorum de scripserat ab Ecclesia omni receptum, sed exemplum tantummodo aliquod vulgatæ inter V. epistolam ejus ad Pammachium, que nunc est 57, olim 101 numerabatur, a § 5. Lib. xvi De C. D. c. 43. In epist. 106, ad Sunn. et Fretel., n. 2. Ibid. a n. 3 ad n. 36. Præf. in Libr. Paralip.

solitarium, aut Origenis Hexapla in ejus manus venisse dixeris. Utrumque tamen incertum puto, non modo quia ex Valesii sententia post Origenem obtinuit, ut ad ejus exemplum in communi etiam Bibliorum editione lectiones identidem adderentur inter pretuin cæterorum; sed ea non minus de causa, quod noster Symmachi interpreta menta in Patrum quoque scriptis, qui sæpe illum secuti sunt, invenire potuerit." Quidquid demum de his statuendum sit, illud mihi exploratum est, quæ Gregorius diversa a Septuaginta interpretuin editione, quam nunc terimus, præsertim in Ecclesiaste contextu enuntiat, ea non casu aliquo aut vacillante memoria temere illata, sed ex co dice aliquo sumpta, et cum animadversione relata esse: cum opus hoc non extempo rales orationes a notariis exaratas contineat, sed commentarios studio scriptos, et ad egentium utilitatem in lucem editos. VII. Ad ipsum Gregorii opus quod attinet, sive scribendi vim spectes, sive doctrinæ copiam consideres, dignum jure dixeris, ut non ultimis veterum Patrum scriptis an numeretur. Stylus quidem Gregorii Asiaticus prope videtur, sed tamen e schola est, ut neque rudis neque confusus dici possit. Verba interdum ejusdem fere [CXXVI] signi ficationis conjungit, sed quæ orationem pleniorem ac robustiorem efficiant. Amat etiam quandoque textum orationis longiusculum et suspensum; sic tamen, ut sententia constet semper et emineat. Nec sine utilitate est, quod vocabula sæpe componat audacius: inde enim grammatici opes suas non parum augere possint. At vero, quod præcipuum haberi debet, recta ejus semper et plana doctrina est, ubique magistrum agit pietatis, animos ad virtutem incendit, vitia erroresque insectatur, Christianum dogma et catholicam pro fessionem tuetur. Ecclesiastæ autem sententias sic explicat, ut multo planiorem faciat lectionem libri omnium ferme intellectu difficillimi. Nam eas plerumque, ut sonant, interpretari solet: perraro allegoriam et tropos venatur. Exempla potius e reliquis divinis libris congerit, quæ illi in numerato fuisse apparet: tum quædam Patrum scriptis deli bat, sed res potius et sensa, quam voces et ornatum eorum persequitur: nonnulla etiam, quæ commode dicta non censet, se non amplecti profitetur, et quare in alia sit sententia, acute arguteque demonstrat. Scire si velis, quæ in toto opere animadversionem excitare, et notatione digna esse videantur, ea, quanquam suo quæque loco indicata sunt, hic tamen celeriter perstringam. Primum quidem doctrinam catholicam de auxiliis divinis ac de libero hominis arbitrio præclare ac dilucide pluribus in locis usurpat et tradit. Nec minus recte de originali peccato disserit, ut infantes tamen, quos ante baptisma mors interceperit, inter damnatos non amandet. Docet idem, viventium recte facta in utilitatem cedere mortuorum: mo rales vero actiones hominum quorumcunque bonas habet et agnoscit. De corporum nostrorum resurrectione diserte agit: confessionem peccatorum non semel metuorat, et consecrationis item formulam affert, qualem in Græcorum Liturgiis legimus Danielis et Susannæ historiam authenticaro se putare demonstrat. Hæreticis semper infensus, Eunomium in primis et Aetium objurgat, erroresque eorum refellit. Cælibem vitam extollit, et Paulum atque Antonium magnos illos anachoretas commendat. Usum pre candi Deum ante egressum e domo obtinuisse indicat: conciones in templis habitas, et templorum moles ubique Deo uni excitatas affirmat. Jobum athletam pietatis nullo ante Salomonem vixisse censet: de Salomone vero sentit, pœnituisse eum scelerum suorum, et post resipiscentiam ad Ecclesiasten scribendum se contulisse. Meminit sæpius Jacobi fratris Domini nostri, nec apostolum facit. Demum et profana quædam attingit: nam et autonomas urbes earumque psephismata commemorat, et militares machinas et desultorum decursiones tum et quam plumbei etiamtum in physicis essent philosophi, declarat, opiniones de solis orbita recensens, quæ tum ferebantur: et epocham quamdam cele brans, quam mathematici ejus ætatis tertiam motionem periodicam appellabant. Mitto cætera, quæ leviora videntur. Sed qui animum ad lectionem applicuerit, alia, opinor, extundet complura, quæ catholicæ potissimum doctrinæ illustrandæ prodesse possint. Porro totum Commentarium dividit Gregorius in decem 2oyous, quos ego Libros appel landos censui nam eo etiam sensu Græci eam vocem usurpabant, uti post alios ad notavit Montfauconius et Bucherus Nec vero Orationes dici debebant, cum in dicium in opere nullum sit, unde libros hujusmodi coram populo pronuntiatos esse intelligamus. VIII. Restat, ut causam quoque scrutemur, quare Gregorius, cum Ecclesiam Latinanı regeret, ac Latino ritu factus episcopus Latina tractare deberet, Græce potius, quam La tine scripserit. Nondum quippe Græcis adhæserant Siculi episcopi, et Latinus etiamtum in Ecclesiis illis ritus, qualis coeperal, obtinebat. Itaque in codice perantiquo Ecclesiæ Syracusanæ, in quo series episcoporum illius Ecclesiæ descripta est, de Stephano II, quem Pirrus episcopum fuisse demonstrat anno 787 diserte adnotatum fatetur Cajetanus Syracusanam Ecclesiam [CXXVII] ab eo cœpisse Græce psallere, cum antea Latine cantaret. Hic nempe ad Græcos primus defecerat, à quibus propterea urchiepiscopum appellandum In epist. ad Usser. Palæogr. lib. 1, c. 4; Buch. Ant. Evang. Isag. ad Hist. Sic. c. 42, p. 354; et Joan. Joann. tract: De div. Sicul. offic. c. 8, n. 4. p. 811.

esse, synodus Nicæna II non semel declarat. Enimvero illud hoc loco prætermittam, non id a Gregorio susceptum sine majorum exemplo: nam et Tertullianum non pauca Græce vulgasse constat cum tam procul a Græcorum finibus abesset; et Hippolytus martyr, sive hic ad portum Ostiensem episcopus, sive in Arabia, certe Romanus incola, omnia scripta sua Græce ediderat; quod et magister ejus ante fecerat, magnus Irenæus, cum Lugduni, hoc est in provincia Romana et Latino sermoni assueta episcopns esset. Quid si Gregorium, qui puer in Palæstinam migraverat, et illic adoleverat, Latine minus scivisse dixerim? verum esto, scribere ille Latine potuerit perbene: cum in Siciliam reversus, Siculorum bonum maxime spectaret, Græce utique scribendum illi erat, ut conterraneis suis utilis esse posset. Scio Latinas litteras diu sub Augustis in Sicilia viguisse quod ipsæ omnis generis Latinæ inscriptiones testantur, quæ illic plurimæ adhuc exstant. Sed tamen Siculi nec Greecam unquam linguam, quæ ab origine communis omnium fuerat, Latini sermonis usu recepto, dedidicerant; et Gregorii nostri ætate prope solam usurpabant, Græcorum studiis obsecuti, quos tum dominos habebant. Jam enim ab anno 585 pulsis Gothis, insulam Belisarius receperat, ac subinde Græcos eo præsides mi serat Justinianus, a quibus regerentur. lis Græcum sermonem præ Latino placuisse, eos deinque fuisse auctores, ut eodem populus uteretur, non est, cur dubitemus; Latine enim fere nesciebant et ad Latinos atque ad ipsum pontificem maxime Græce scribe bant Tum familias quoque e Græcia ipsa plures, quæ Græco ritu uterentur, in Siciliam migrasse, non obscure indicat Gregorius Magnus quas postea numero auctas esse, nemo inficietur. Quare de Agathone pont. Max. quem Gregorio nostro se nescente natum liquet, scripsit Papebrochius Ipsum etiam Græcum fuisse, non solum suadet ejus nomen Græcum, sed in primis Sicilia pairia, tunc adhuc tota Græca, ac Græci ritus Ecclesiis et monasteriis Basilicanæ regulæ plena. Quare Latinum sermonem pauco rum ea ætate in Sicilia fuisse fatendum est: eosque ipsos bilingues fuisse, nec apud po pulum, nisi Græce locutos esse, si intelligi vellent. Habes igitur causam, quare Gregorius noster Commentarium suum, quem ab omnibus legi utiliter cuperet, Græco sermone scribendum vulgandumque duxerit. Ut ipse testatur, De bapt. c. 15, De corona, c. 7, etc. Greg. Magn. lib. x, epist. 27. Lib. 1x, epist. 12. In Conatu Chr. ad Catal. Pont. n. 81. V. etiam Cajet. Isag. ad hist. Sic. cap. 42, n. 9, 10, 11; et Joan. Joann. De divin. Sicul. offic., cap. 4, n. 12.