p ACTA ANTIQUA EORUMQUE LAUDATIONEM NICETA AUCTORE Sancti Eustathii et sociorum martyrum, quæ produco, ipsa vere Acta antiqua sunt; quorum auctor, quibus ad ea præfatur, æqualem se (quod ipsum vir plane modutotwp, juxta ac xpitixorato; Leo Allatius, sua illa de Symeonibus eorumque scriptis dignissima luce, mihique bactenus deposito tradita diatriba censuerat) sanctis iisdem martyribus serio prodit ac significat. Nec falso eum prodere, indicat ipse cha racter, quem gravissimum atque simplicem, nulliusque interpolantis temeratum manu (quod vel levi conjectura deprehendi queat) vir Christiana simplicitate solertissimus, jis indidit. Nee vere de illis, si in manus venissent, dicturum arbitror illustrissimum annalium patrem, quod de iis quæ ipsis versaverat, (Metaphrastis scilicet nomine Latine vulgatis) Christi anno 120, n. 4, ita pronuntiavit: Putamus tamen eis multa superaddita esse; sed pro suo candore, mitiori censura illa habiturum: seu potius digna vere santi martyrii Acta, cujus Romæ memoria egregiis illustrata monumentis; quin urbe agroque Parisiensi, tutela, pignoribus charissima; quin utroque orbe Christiano in perpetuum Morentissima, summeque veneranda; sic augusta, sic plana, sic fuco omni carentia, veneraturum, laudaturum; iis, ceu gemma pulcherrima, ac pretiosissima amplissimos Annales supe ornaturum. De illis Metaphrastis nomine sic vut gatis quid sentiam ipse, paucis expedia. Dispexi illa attentius; quin miki etiam ex altero eminentissimi cardinalis Mazarini probato codice,. eadem hæc Latina feci; tantisper offensus interpretis stylo paulo humiliori, ubi auctor illo non male nitet atque assurgit. Addita vix occurrunt, seu alia ac antiquus auctor ediderat. Solemni potius more ejusmodi pɛtaypάo:wv, quædam leviuscule aucta, vel ordine modoque mutata, excepto stylo, appareant; quæ mihi artis solertia, doústatov polius invexisse, quam ornatum suis præclare radiis micauti operi videtur addidisse. Qua in re major licentia fuit, tum ejus, qui duobus libris Italice, iisque Gallire red ditis, Eustathii sociorumque certamen voluit exornare, finxitque in eo plura, tum qui sacras Metamor phoses Gallico idiomate, inque illis Eustathium, produxit. Habuere illi duntaxat Metaphrastea Acta, eaque Latina (nec enim ji Græce videntur scivisse), proposita; quæ ipsa, eo quem dixi modo, tractavere. Quem produco Nicetam Paphlagonem (Ignatio Constantinopolitano æqualem, illique affectissimum, ac Vitæ ejus Radero editæ auctorem) Eustathjum sociosque laudantem, vere unum dicam, sua hac Lauda toría, præclare in eos oratoris yunus obiisse. Habuit ille non Metaphrastea illa, sed antiqua nostra, ipsa suo schemate veneranda atque augusta Acta proposita. Detraxit nihil, auxit, aut immutavit; dosculis rhetoricis, verborum žµpáset, oratoriis luminibus duntaxat illustravit; atque suavius aures tangerent, ac animum caperent, scito quodam lenocinio temperavit, ac composuit. Vir scilicet eo dicendi genere eximius; cujus in singulos quosque apostolos, illustres produco panegyricos; mea, proxime vulganda, jamque umbilicum spectante, Bibliotheca concionatoria; quibus certiora quæque, ac Ecclesiarum longa traditione accepta, nihil Abdiam ac apocryphos alios moratus, vir labore strenuus, eloquio clarus com plusque, ac vere prop, de primis illis Christianæ religionis antistitibus feliciter orat, atque exponit; ut alios ejus panegyricos taceam; inque illis Gregori tou soldyou, cujus neminem theologiam ac orma mienta reliqua tantis eloquentiæ nervis sicque luculenter existimo laudasse. Faxit Deus ut ubi Latinis meis vocibus paulo defectior suo illo maniputo minime displicuerit suis ille, Græcisque cultissimis copiosiore messe etiam Anastasiam seniorem Hyacinthum Amastrensem, Joannem Chrysostomum, The clam aliosque laudans, propensius obleciet, ac ad pietatem ædificet. Actorum nostrorum testis egregius, aures vere flumine Joannes Damascenus orat. 111, de imaginibus; qua ex ipsis bene longam rɛpixonhy, ipsis eorum verbis produxit. Refert illa Eustathio venauti oblatanı in cervo crucis Christique effigiem, factumque ad ipsum ejus oraculum, quo futuri illi totius stadii prʊ positique certaminis vaticinium habeatur; certa nimirum structura (mira licet casuum eventuïmque diversitate; Græci nepinétstav vocant; qua lusil egregie Dei providentia), deinceps cohærentibus omnibus ad ipsam martyrii motam; ut nedum multa, så vere illa sunt, superaddita, sed et pauca opus totum labe factent ac inficiant. In Damascent ipso loco commissus hiatus male interpretem egit. Nos sana omnia, me liori codice repræsentamus. Latinis quoque Metaphrastis, Placidæ uxor vitio Trajana dicitur, cum Græca melius Taravhy, Tatianam, habeant. Ipsum Eustathii augustum nomen, ac quo victoriæ videatur ex ipso sacro fonte habuisse oraculum, velut ipso Deo sacerdotis ore indente, futuramque ejus constantianı, aç firmitatem illo contestante, male sibi vulgus in Eustachium deformavit; quod ipsum nomeų titulus præfert in Vita Surio edita; etsi in margine Eustathii emendetur, ⚫ Illustrium Christi martyrum lecti Triumphi, Paris. 1660, 8°.

exerrent; idcirco inhibendus conatus, seguiusque cogitatu dirimatur. Quemadmodum enim hocce agendum quam ut rem aggrediamur. Magnum enim ingensque est, ut vel temperate, in iis quæ maxima sunt, vim argumenti tractes: nedum ut pro operum merito exsequaris. Quia enim vero ille Dei Verbo tum genitus, tumque perfectus, viventi Deo Verbo necessitudine conjunctus est, quomodo non rationi convenientissimum, ut pro virili nostra, ac quantum assequi licet, honorem, qui ex sermonibus dicendi que facultate est, illi tribuamus? Laudetur igitur; quippe æquum sanctumque, ut is, qui operibus ac sermonibus, quoad vita superstes fuit tuendis Verbi partibus labores, ac mœstitias nimium quantas jugesque sustinuit, laudibus quoque ex eloquentia, sermonumque vi corrogatis ceu floribus exornetur. Porro Gregorium dico, divinæ summeque princi pis cognominem theologiæ; sive, ut loquar verius, ipsam reipsa theologiam. Quemadmodum enim vera illa lux as pro nobis atque nobiscum orta, cum sit sapientia, et justitia, et redemptio ", sic potius, quam ex illis deducto nomine nuncupata est. Sunt enim divina bæc nomina ejusmodi, ut præpolleant, divinisque aptiora exsistant, in quibus essentia cum operatione pariter concurrit. Sic quoque vir hie divinus, qui totam mentis vim eximiæ divinissimæ que theologiæ contemperaverit, totamque eam aui mo intelligenti expresserit, quinimo totus ab ea comprehensus sit, velut ipsa reipsa theologia tum est, tum nominatus fuit. Qui igitur fiat, ut quæ ad illam spectat laudatio, non recto tramite ad istum evaserit? Theologiæ autem laudatio, ipsius sit per fecte, ac quam perfectis loquuntur ", divinæ prin cipis sapientiæ celebratio; cujus iste amator, qua nescio an ullus præstantia, ex co hominum genere qui a sæculo philosophiam colere statuerunt, effe clus, viasque scrutatus, atque incertorum ac oc cultorum illius mystica sacraque ratione seien tiam edoctus, sic mentis sensu, divineque interioris perfectionem hominis adeptus est, ac par erat eum adipisci, qui superna sapientia parente supremæ virtutis cultu natus erat. Velut enim divinum vehi culum, sive eximius divinissimo Verbo exinia vitæ ratione, verbique luce partus, evaserat. aeris corpus, solis radiis fulgoribusque imbutum, totumque ex toto exsilientis inde ac emicantis splendoris corusco plenum, unam lucis plenam aream oculis repræsentat; ita et iste, spiritalibus hisce radiis magni justitiæ Solis aciem intendens, omnemque ejus, quem nemo capiat, eximia quadam ratione claritatem capiens, animique essentiæ cor pore vacanti commiscens, tauto magis, eo, quem diximus, acre, suæ illi conjunctior luci ostenditur, quanto aer brevi temporis intervallo aspectabili luce perfusus, illa migrante, noctis mox tenebris aç caligine impletur; hic autem semel, iis, quos dixi mus, radiis animum adhibens, sicque mentis feli citate eorum fulgore illustratus, ut lucis (nempe spiritalis) filius evaserit, ejus scilicet quæ in illo ratione nullis verbis explicabili formata, sive si gnata sit, indivisus a parente in sæculum manet; Juxque spiritalis ac pura, non sibi ipse duntaxat, sed et his qui illi animum attendunt, efficitur at que cernitur. Cum igitur istud in eum pulchre dictum sit, fidemque meruerit; age jam nos quoque spiritales intelligentiæ radios, spiritalibus intelligentis auimi manibus rapientes (radios scilicet Gregorio quidem emicantes, at qui e coelo ad nos usque pervalanı) sermonemque virtutis, ac sapientiæ summitati la xantes, ejusque sacræ Theologiæ profundo intentam mentem adhibentes, atque inde velut claris nobis collectis fulgoribus, id est, divinis illustratioribus affulgentibus, præclaras Theologi res atque merita pro eorum tum sublimitate, tum latitudine contuen tes, atque in cum rectis mentis oculis ac irretortis intendentes, proprium ei ac conveniens munus charumque, laudum primitias offeramus. Ac vero diligenter attentam mihi aurem, ac bene volentem animum, mentem denique mundanis seu carnalibus turbationibus liberam mundamque exhibete, quotquot merito theologicis oblectari canticis atque laudibus peroptatis. Plane enim oratio, uti quæ bonesta sunt sincere laudantibus, sic vero etiam prudenter ac cata mente audienti bus, longe utilissima ac salubris exsistit. Quæ enimvero ab imis haud secus ac corpus um Qua igitur ratione is, qui solari globo oculi vim bræ assectantur, ceu quæ ad eorum quæ dicta sunt defigit, simul quoque concretam illi lucem neces sario luminum acie attingit, sic qui laudis obtentu in magnum Gregorium linguam laxaverit, Theolo giæ quoque in eo sedem habentis, sive sapientiæ atque virtutis, dubio procul pariter laudes aggredi tur. Hæc enim non eorum qui foris sunt sapientum typo, sed plane apostolica norina, neque Græca ambitione, sed lege evangelica scitisque ejus, con templatione pariter ac actione, velut natura essen tiaque Gregorio conserta, eique concreta apparue runt. Parum abest, quin et hæc Gregorius dicatur to tus ex toto his commistus, ut vix ab eis subtili mentis " Joan. 1, 9. 36 I Cor. 1, 50. 37 1 Cor. 11, laudem non admodum conferant, omittenda oper:e pretium duco; cum et præterea multi jam ea con scripserint, sintque omnibus conspicua, lametsi nos minime eloquamur. Quænam vero hæc dico? Puta, patriæ majestatem ac præstantiam, non quam) is quem laudamus, inde percipiat, sed qua ipse illam potius excellentia virtutis importiverit.. Etenim quemadmodum non ea ratioue illustris Christus, quod natus in Bethleem, secus vero illa ejus clara cunabulis orbique celebris evasit; sic et Gregorius, non propter Nazianzum, ex qua duxit originem, honestatis cumulo aliquid accepit; quin illa propter 33 Psal. L 8.

Gregorium in orbis usque fines sui claritatem no- ▲ deterioribus, sed præstantioribus, non ab iis quæ minis protulit. Modum, quo in lucem susceptus maternis enim precibus, ac fide, haud secus ac quæ Verbo præcurrit vox, aut velut sacer ille ex utero Samuel, impetratus, earumque dubio procu! partus audiit ac effectus. Urbanam educationem, scitam que, ac qua educari eum decebat, qui sacrosancta decensque virtutis officina futurus erat. Ingenium subtile, ac capacissimum in juvene, ac tenero cor pore; animique solertiam tantam, sagacitatem ac præstantiam, quanta eum statim designari decebat, qui divinum ac magnificum sapientiæ delubrum exstruebatur. Ad hæc varias disciplinæ causa peregre susceptas profectiones ac itinera; puta, Nazianzo Cæsaream; indeque in Palæstinam; exque Palæstina Alexan driam; Alexandria in Græciam, Athenasque ma gnum illud doctrinarum decus, ac earum reginam; ubi divino Basilio paris disciplinæ causa illic pere gre agenti congressus, illiusque usus consuetudine, nedum tecti, victusque, ac mensæ socium habuit, sed et pulcherrimarum disciplinarum, omnisque virtutis concordi mentis proposito, unaque animi conspiratione æque illi particeps accessit. Athenis vero Byzantium, urbem scilicet jam fere summam orbis arcem, in quam, uti reliquæ terrarum divitiæ ac ornamenta pro augustæ urbis majestate conve nienter inferebantur, sic quoque tunc quod uni versis præstantius est, litteræ scilicet ac doctrina, eu ad præstantissimam urbium in eam commigra bant. In his itaque Gregorium, viros adeuntem scientia præstantissimos, iisque dantem operam; atque omni arte grammatica poeticaque abunde exerci tatum; oratoria summe excultum, vimque omnem sermonis, elegantiamque, ac facundiam commodis sime adeptum; itemque philosophiæ, non quidquid durtaxat organicum est, atque ad mores ac natu ram spectans, verum etiam quidquid magis eximium spiritaliusque, sublimissime contuitum, mentisque intelligentia assecutum qui denique cujusvis disci plinæ, omnisque (ut verbo dicam) Græcorum sapientiæ ac scientiæ potissima quæque decerpens, hisque ipse sibi ad ea contemplanda quæ vim men exterius, profanisque, ac quæ circa ipsum conside rantur, sed a propriis, ac quibus per fidem ex Evan gelii ratione egregie functus est, virtute scilicet (uti dictum est), sapientia ac theologia, pontificem magnum ac Theologum laudemus; ipsum eumdem invocantibus, ut canticis atque laudibus adjutor adsit, dexteramque benignius præbeat fatiscenti sermoni. Ille igitur mente animoque divinus: cujus actio omni major imitantis conatu; contemplatioque eximie præcellit: cuncta scrutans in Dei Spiritu, ac dijudicans, quique ipse, ut divinus Apostolus lo quitur, a nemine dijudicetur ". Magna cœlestis tonitrui proles ac filius; sola temporis antecessione, nihil vero sacrorum dogmatum magnificis vocibus, divinorumque sensorum fulgetris, quibus trine sub sistentis Deitatis consubstantialitas prædicata meruit Adem, a primo illo deficiens; ob quæ etiam par illi nomen consecutus est. Qui clare, ac præ omni bus, qui præcesserunt, apertius, Trinitatem perso narum Deitatis unitate Deum celebret; naturæque unitatem in proprietatum Trinitate adorationem habentem, divinam enuntiet. Ille, omni primum humana sapientia ac virtute præeruditus, abundeque animo ac mente ad pietatem exercitatione prævia excultus, ac cum se ipse per Spiritum vas Deo dignum præparasset, ita ad lava crum regenerationis venit; non ut sordes ablueret (audens dicam), sed clariore animi illustratione do nandus, baptisma demum suscipiens; nec ut abo leret peccata, sed potiora dona percepturus, Spiri tum gratiæ admittens. Inque hunc modum, secundæ hinc vitæ optimæque ac perfectioris disciplinæ ducens exordium, a vitæ illa ratione quæ carni impensior est, omnino se alienum exhibebat: quin et quodammodo a ter rena tantisper et animali sapientia “atque virtute excedebat. Sed et supra mundanaın oinnem amicitiam elatus, in spiritum solummodo commigrabat; sta tuitque ut solam spiritus legem sequeretur, unam hanc teneret normam, ejusque virtutis ac sapientiæ quæ divino Spiritu præstatur, internum animo na clus amorem, eumque magnificum, iniquam omnem tis excedunt præclare admodum viam munieus, prorsus viam declinabat; cunctisque divinis man sic totam quidem mentis suæ vim ac intelligentiam, Trinitati, qua: ipsum antequam etiam nasceretur srivisset, sacrumque sibi Theologum prædestinasset, perfecte addixerit; patriæ vero ac parentibus ca stum hoc corpusculum, majorique animum præ fulgentem castitatis luce reddiderit. Hæc quidem, cui libuerit, narret ac philosophetur; rudimenta riis velut actionibus, defunctoriisque viri magui agitationibus facultatis dicendi vim non defunctorie promens; siquidem in. his quoque dignum aliquid cjus prudentia, animique præstantia ac magnitudine loqui licet. Nobis autem id propositum, non ut a # 1 Cor.1, 10; 1 Cor. 11, 15. ** Jacob. 11, 15. datis probe perfunctus, eorum cultu Christum appetibilium supremum votis persequebatur. Ac sicut pueri, cum teneriores decurrunt annos, in fantilibus scitis vitæque rationibus educati, mori bus quoque ac sensis puerilibus utuntur, in viros autem promoventes, cogitatis ac studiis quæ magis viros deceant, consequenti ratione accedunt, ita nempe, ut eo quod perfectum est, puerilis illis sen sus ac institutio aboleatur: sic quoque magnus iste, quidquid ante lavacrum illi disciplinæ, tum ad eruditionem, tum ad actiones moresque spectans elaboratum fuerat, tanquam puerilem sensum re

linquens, quinimo ea ceu rudimento institutione ad perfectionem capessendam utens, apostolicum illud jugiter opere implebat: Quæ sunt retro obliviscens, ad ea vero quæ a fronte secundum præfixum signum ad bravium supernæ vocationis ex tendens meipsum *. primaque eo omnibus simul parandis virtutibus studio incum bebat, actione quidem iis deſungens quæ actione constant, contemplatione autem iis, quæ contem platione vel, actione quidem, ad ea quæ contem plationis sunt, promovens; contemplatione autem ea sibi familiaria reddens quæ sunt actionis. Cum enim duobus modis spectari philosophiam, nedum ab iis qui foris sunt, sed et a nostris ex ploratum haberet, tum nempe rationis, tum con templationis ratione; profana quidem iis relicta quiforis sunt ac profanis, ipse illi quæ interna est solum inhærescebat. Id nimirum vere philoso phiam duceus, ut a mundo animis abrumperetur, omnemque in eo confusionem ac perturbationem transcenderet, solique primæ ac verissimæ luci per veram ac sinceram tum vitæ, tum doctrinæ, ra tionem misceretur, omni studio pervicacissimaque diligentia id enitebatur. Jutelligens autem, non alia se ratione id quod votis efflagitabat felici successu consequi posse, quam si ipse a se virtutis actionem coleret, cœli tusque a Spiritu auxilium opemque obtineret esse euim pariter communem boni adeptionem ac consummationem, cum scilicet Deus semina, nos que, ut decet, operationem conferamus ac Spiritus quidem ut bonum velimus, amatumque in nobis mystice, secretiusque operetur, nos autem Spiritus secuti consilium, probæ mentis proposito illi cooperemur: hæc itaque vir ille magnifici animi cogitans, perspectoque quam in oppidis atque ur banam vitam agimus, quandoque, iis maxime qui tirocinia ponunt, instituto officere, id est, capessen dæ sublimi philosophiæ, repente se a parentibus ac cognatis abrumpit; abrumpit vero ab omni sæ culi cura; tollensque pedes in desertum agebatur a Spiritu. AC sicut magna Verbi vox, ac quæ illi præcurrit, præclarissimus Joannes, prophetis omnibus major qua illi vicinior quem prophetarum tangebant ora cula, Domino prædicatus, cum deserto prius Dun que vocasset", eximieque vitæ cultu ac eminen tiori contemplatione superata creatura *, creatori propius adhæsisset: post hæc utique ante Domini faciem incedens, illius vias paravit“: sic plane etiam Gregorius, sæculi turbis ejusque salo placide prius avulsus, vitaque imperturbata atque ab omni pravitatis commercio libera, mente sublimis factus; exque divinis (quoad concessum) contemplationi bos deitate imbutus, nedum pœnitentiæ atque baptismatis hominibus præco, sed et omni majoris perfectione absolutissimæque Trinitatis magister e deserto emittitur. Id autem oratio processu decla rabit. Etenim magnum quidem Basilium, uti prius ejus philosophiæ quæ usu sæculari venit, ita postea spiritalis adjutorem sociumque adhibens, sic cum Phil., 13. ** Matth. iv, 1: Luc. iv, Greg., orat. 38 et 42. At quænam actio? Operæ pretium enim existimo, ut per virtutes, quibus illa magnifice splendet ante contemplationem, eam designemus. Quænam igitur sunt virtutes? Primum quidem firma solitudo, seu quies, ac mundissima. Solitudo, inquam, ac quies animi pariter et corporis. Non enim loci duntaxat præsidio se tum civilibus, tum rusticanís subduce bat tumultibus, sed longe magis in se ipse mentis constantia, seque medio, in Deum conversus, mo ribus potius solitudinem ac quietem obibat; tran quillamque ac mansuetam animi constitutionem adeptus, in qua velut pellucido speculo ac mundis simo, cœlestium illustrationum repræsentationes, terrenis impermistas figuris ac seducentibus, sus cipiebat. Tum vero meditatio robusta jugisque. Meditatio sacrorum Spiritus eloquiorum, quæ nedum labiis, sed et corde vere in mysterio proferantur; camque plane ob rem, non atramento, sed Spiritu animo inscribantur. Precandi autem studium jugale nactus meditationi, indivulsum a Deo animum obtinebat. Quemadmodum enim corpus solitudinis cultu, ani mumque meditationis vi consecrare Deo satagebat, sic utique etiam mentem jugibus supplicationibus instans Spiritui copulabat. Cum autem in his tribus, ratione scilicet, ira, ac cupiditate, hominis totus animus consideretur; at que ad rationem quidem, tanquam augustissimam spectet ut præsit ac dominetur, ad reliquas vero, vt huic ipsa pareant, atque ab ea regantur (hæc enim viri perfectio est) virtute perfunctus quæ cui que animi parti apta sit ac conveniens; inque his suınma vir magnus philosophia speciatus, temperan tiam quidem cupiditati præficit, quæ scilicet nedum necessarii cibi, somnique partem maximam ampu taret, sed et cunctis sensibus modos regulasque de finiret; pulchritudinis ac formæ cupidinem om nem aboleret, omneque rerum intereuntium ac ca ducarum desiderium necaret; membrum omne omnemque motum disciplina componeret ac comn primeret, mentique, quæ est præstantior, subji ceret. Rursus vero mansuetudinem iræ adversaın in struit: in qua nimirum omnis ei animi amaritudo iræque impetus solveretur; solveretur autem blas phemia et clamor: ac quidem malitia omnis ac rancor (iræ scilicet mala germina ) penitus evelle rentur; velutque ex perfecta radice, ex lenitate, omnis in eo benignitas atque probitás, germinarel ac effloreret. * Matth. xt, 11. * Luc. 1, 76.

Modestia autem (humilitatem vocant) ornatum que ac mentem circumseptus ac emundatus, ad di optimum rationi imponit; in qua inanem omnem vinæ Sapientiæ celsam evadit arcem. atque elatum animi sensum esset destructurus, omnemque altitudinem, extollentem se adversus præstantiorem scientiam, compressurus. Quemad modum enim in hoc ratio constituta est, ut cupidi tatis lascivian temperantiæ vi, iræque inconsultum impetum lenitate retorqueat; sic quoque suum ipsa tumorem ac superbiam modestia castigans ac comprimens, piam se modestamque, ut Christo obediat, captivam addicit. Sicut autem naturæ ipsa vi ac ratione lilio comes flagrantia est, sic et his virtutibus animi summa tranquillitas, cum quis illis perfunctus est. Tran quillitas, affectuum recessus, omnium ægritudinum, tum quæ animum, tum quæ corpus labe afficiunt, evulsio ac interitus; beatus status, nullaque turba pulsatus ac molestia; angelorum vita, futuræ arrhabo beatitatis. Ad hanc cum evasisset divinus Gregorius, hanc que septimum sui actionis vi ascensus gradum statuisset, illi deinceps optimum ac stabilissimum ternarium virtutum, fidem scilicet, spem ac charita tem, ceu pulcherrimam coronidem imposuit. Fidem quiden, in Patrem et Filium et Spiritum sanctum, unam deitatem et potentiam, ac regnum; ore quidem sinceram confessionem, corde autem ac mente, comprobationem irrevocabilem assensumque. Spemi vero, horum ipsorum, quæ nunc obscure tenuique umbra ex fide conspicimus", perfectioris postmo dum explicationis, id est, revelationis ac detectin nis exspectationem. Charitatem autem, supremum hujusce scale spiritalis ascensum: legis suminam ac prophetarum, vinculum perfectionis 7, conti nuam, ac quam nullum dirimat medium, mentis propriæ cum Deo in Spiritu per Jesum Christum societatem atque compagem. Ad timorem autem, fortitudinem ac consilium assumens; prioris usi, nedum adversus affectus vitiaque, verum etiam dæmones robur induit, ac confirmatur. Nec vero contra hos solum, sed et contra ipsum principem potestatis aeris " conva lescit nec contra illum duntaxat, verum etiam contra ipsos diffidentiæ filios ", nempe incredulos, qui ejus amatu aguntur; quibuscum opportune cer tamen commissurus erat. Spiritu autem consilii non id solum scrutans quod privatim suisque rebus conduceret, sed quod etiam omnibus ׳, aut pleris que foret utile; neque proprii voluntatem animi, sed Dominicam, summeque bonam atque perfe ctam, tanquam probus famulus explorans ", eam que imis mentis penetralibus formans, pravi con silii genus omne cavebat. Pietatem dogmatum veritate ac morum recti tudine colebat: nempe ab omni turpi cogitatu, omnique profano sermone, ac alieno omni hære ticorum fuco defæcate mundatus, in mentis vero novitate in Christo transformatus, ea plurimum promovebat atque præstabat. Scientiæ autem, quæ sit intellectilium, id est, eorum quæ scientia noscuntur, tota quædam con fertaque contuitio; uti etiam visio, eorum aspe clus, quæ cerni oculis possunt; tantus ei cumulus copiaque accesserat, quanto etiam præ omnibus emundatus, ad angelicam contemplationem mente transmutabatur. Dum maris arenam, el gullas pluviæ, diesque sæculi enumeraveris, quam etiam sacra ejus eloquia intelligentiæ vim præstant ac fecundo edunt germine, intellexeris. Sacıæ namque Scripturæ sensus, velut rosa in caliculo, dictionis obscuritate contectus erat. Is autem clare in spiritu explicans, suavique illius intelligentiæ fragrantia supra modum repletus, ea statim sacra tissimam sapientiam sacratissimo nisu comprehen dit. Est igitur sapientia, illa quidem tum viva tum quæ per se est atque consistit, qui cum Patre ante sæcula Sermo est, ac cum eo una sempiterne in telligitur: est vero etiam sapientia, qui de Sermone lisce universis virtutibus, quæ actione cjusque gerantur cultu, eas, quæ mentis contemplatione consummationem habent, æquali numero attexuit; primum scilicet operationes, seu afflatus Spiritus, quos Spiritus septem Isaias nuncupavit. Hi nempe vere primoque in Christo requieverunt, orto illo ex radice Jesse *; secundo autem, illa, quæ ex eo est, societate ac commercio, tum in aliis qui sint sermones sunt; quorum vi Sermo, iis qui pietate ejus participes, tum vel maxime etiam in eo quem laudamus; qui hos mente agat ac intelligat, quin imo illis agatur ac consuminetur, mystice re quiescunt. Quinam igitur aflatus ac Spiritus? Priore qui dem loco sapientiam "; quinimo ab inferioribus sursum versus ascendens, velut sapientiæ radi cem ac principium, timorem Domini præjaciens, castum illum, ac qui teste Davide, permaneat in sæculum sæculi; eo confixus carnem animum colunt, sacra occultaque ratione conspicitur. Tanto autem Theologo illustrior clariorque incomprehensi comprehensio efficitur, quanto et perfectiore donatus intelligentia, eaque uberius pollens, cunctis quoque præstantius perfectiusque sapientiæ sermones ac doctrinam decerpsit. Sic spiritalis Israel (vere is videns Deum ) virtu tibus quæ actione geruntur, eas conserens, quæ contemplatione præstautur, inque scale modum, tanquam sapiens architectus alias aliis opponens 45 ] Cor. xi, 12. 46 Matth. xxu, 40. 47 Coloss. 11, 4. *º Psal. cxvi, 12). 31 Ephes. 11, 2. 5 Eccle. 1, 2. 48 Isa. xi, 1. "Eccle. 1, 16. Psal. xvIII, 331 Cor. x, 33. Rom. x 2. Ephes. v, 6.

ORATIO XX. IN LAUDEM S. GREGORII THEOL. atque committens, ac per eas ascensiones in ex ea quæ vacat corpore; incomprehensa, ex ea corde disponens ", menteque in ipsum directus cœlum, hunc plane postremum ascensum, mentis, rationis, seu Verbi ac Spiritus contemplationem disponit; quo scilicet ipsi clare, quæ scalæ huic innititur, unius principatus Trinitas, copulatus est. 1 Mentem igitur, rationis seu Verbi, ac Spiritus auctorem efficacem, vivunique nullo anteriori au ctore, arbitror illum intellexisse bancque Pa ternæ essentiæ, quæ essentia omni superior est, typo accepisse. Rationem autem, seu Verbum, velut notionem atque conceptum, gignentis mentis naturæ accuratissimam expressionem ac simula crum spectasse: rursusque Spiritum, qui mentem quidem auctorem ac principium habeat velut aquæ fontis oculum; instar vero fluvii, per scatu riginem (rationem scilicet Verbumque) profluat; uti rationem Verbumque ad prolis nativam cum gi gnente omni majorem essentia necessitudinem exemplo declarandam, sic ad divine processionis æqualem cum`mente producente sub imagine red dendam dignitatem considerasse. Tantam scilicet magnus hic divinaque præclare sapientia fulgens auimus contemplationis vi ac actionis conscende at speculam; ipsique divinissimae ac princípi menti, rationi scu Verbo, ac Spiritui, per men tem in ipso exsistentem, verbumque seu rationem, ac spiritum consuescens versansque, intenieratis supra modum affusis radiis replebatur; sacratio resque eas doctrinas, ac initiationes nanciscebatur, quæ rationis vim omnem superarent. quæ comprehendi non potest; ignotaque, ex ea quæ altior notitia est. Solus enim Genitor, ati est, Natum cognoscit, solusque Natus Genitorem novit”. Quemadmodum autem soli quidem radius comes individuus exsistit (siquidem quod est infinitum exemplis sollicitare decet, iisque de illo conjicere), radio vero lux semper conjuncta est; sic Patri quidem Filius, Filio autem Spiritus Patris una comes adest. Ac sicut nunquam sol iste sine radio ac luce possit exsistere, ita neque ut Pater lumi num absque Verbo ac Spiritu intelligatur unquam fiat. Ex illo namque tanquam ex radice quæ a se sit, primoque auctore ac originali totius augustis simæ deitatis orti, coæternam in illo exsistentiam nacti sunt. Quemadmodum autem tribus facibus pari micatu in domo accensis, una quidem trium conspicitur lux, ita tamen ut sic uniformis subjectarum fa cium nihil distinctionem confundat, cum suis quodque propriis notis a compari differat ac secer natur: sic, cum una essentia, id est, deitas, in Patre et Filio et Spiritu sancto consideretur, quæ dam singulos consequuntur proprietates immobi les, quibus personarum trina distinctio inconfuse consistit. Quænam igitur sunt proprietates? Nempe, inge nitum, nativitas, ac processio. Esse enim Patrem quidem ingenitum, quod nulli auctori ac princi Cpio subjiciatur; omnisque quicunque auctor ac principium intelligatur, vel dicatur, auctor exsistat omnino primus, prorsusque originalis. Genitum vero Filium, tanquam Verbum atque Sermonem, ex Patre mente natum. Processisse autem Spiritum sanctum, ceu verum essentiæ paternæ defluvium. Esse autem sicut Filium paternæ formæ ac clari tatis, sic plane etiam Spiritum Filii invariabile si mulacrum Nam quemadmodum mens, ejus qui in nobis internus sermo est, velut ſons exsistit, eademque ipsa etiam sermonis qui ore profertur, ac sensum tangit, auctor est; verum concepium quidem, velut sui vivum simulacrum mystice ac secreto gignit; conceptus vero rursus simulacrum, sermonem scilicet, profert ac edit: ita mens illa omni major cogitatu, primaque, quantum ex re bus exiguis licet quæ sunt maxima conjicere, vel ut alium se, innatum, ac substantialem ante sæ culum Sermonem, seu Verbum, gignit; velutque Sermonem alium, seu Verbum rursus Spiritum (Verbum scilicet virtutis suæ ") proferens ac edens, in co creaturam universam absolvit. At quisnam sacratioris illius doctrinæ modus? Præstat enim, puto, ut et illius, quoad nobis con cessum, meminerimus; ut quemadmodum reliqua virtutis, sic et illius divinæ prædicationis atque doctrinæ formam babeamus. Quænam igitur sacratior doctrina ac initiatio? Deus in tribus personis in telligitur. Deus, qui primum, solumque ac vere sit. Sit, non factus sit; tametsi id postea, circa Filium ac quam assumpsit humanitatem, obtigit. Vivificans, non qui vifivicetur; illuminans, non qui illuminetur; san clitate imbuens, non qui imbuatur; principii finisque expers, æternus, essentia, vita, deitate superior; omnis essentiæ conditor, omnis potentiæ robur, omnis actus affatusque effector; omnium, universe loquendo, eorum quæ sunt, intellectilium, utentium ratione, sensilium causas uniformiter ac comple xione in seipso præhabens. Nullisque adhuc rebus in naturam productis at que editis, erat lux vera ac prima, Pater lumi num”, ex quo ante sæcula Filius ac Verbum prima similiter veraque lux eximie effulget; incorporea, Trinitas igitur in Unitate; atque Unitas in Trini tate, declaratur id quod colimus: Trinitas, perso * Psal. LxxxIII, 6. 87 Gen. xxvII. 13. *8 Jac. 1, 17. ** Matth. xı, 27. 60 Hebr.1, 3. Greg. orat. 13, p. 211. Orat. 37, p 611. Ita fere Græci, non facile Latini, quibus Spi ritus vi originis formaliter non sit similis, etsi re ipsa est, uti et Deus.

atque ad diviniorem vitam transferret. mis, atque Unitas, essentia'; immutabilis, pari defungeretur, naturam interitu mortuam excitaret, sublimis honore, intemerata natura; eadem præful gens claritate, eodem throno sedens: una volun tas, una operatio, eadem virtus; potestas, domina tio, regnum non divisum. Nullo enim modo quæ sunt ex ipsa (mente) ab ipsa differunt; quorum alteri quidem, ut gignatur, alteri, ut procedat auctor, exsistit. Sic quidem igitur sanctus, Sancta sanctorum secretius doctus, quantum brevi sermone repræ sentare licet, defixaque huic theologiæ mentis acie, post eam ordine, quæ etiam ad creata spe * ctant, divinas prædicationes aptavit. Ilaud vero abs re forsitan, ut et horum paucis, ex sacris il lins eloquiis, meminerimus. Duplici enim mundo, ea quæ sunt, summa colligens atque alterum quidem ejusmodi ut mente intelligatur, alterum ut sensu percipi possit; primum alterum, Deoque fa miliarem, atque intelligendi vi præditum; secun dum alterum, extraneumque a deitate, ac materia concretum, intelligens; utrumvis ab altero sapien tissima ratione ac sensu discernit. Etenim alterum quidem spiritalem, velutque essentia igneum ac deiformem (angelicas scilicet naturas, ac a corpore absolutas), alterum vero cor poreum tum esse, tum sibi ipsum compactum par tibusque connexum; qui nempe ex continente re rum hanc universitatem, ac elementis quatuor constet. Ad majoris autem sapientiæ specimen, ex contrariorum mistione unum quoddam animal ar tifice ratione compegisse; ejusmodi scilicet, ut tum caro exsistat, tanquam ex materia e terra forma tum; tumque spiritus, tanquam insufflatio, atque ejus similitudo qui illi insulavit. Porro, totum concretum hoc, hominem exstitisse, mentis sen susqne compotem; ut sensu quidem, iis quæ sen silia sunt, mente vero, his quæ intellectilia tan quam familiaribus consuesceret. Hune, ut sacris proditum Litteris est, in paradiso collocatum esse immortalium plantarum, id est, divinorum sensorum spectatorem: nequissimi vero serpentis consiliis seductum, ac cum minus hactenus congruam importune speculationem atti gisset, tum ab ipso conditore, tum a paradiso vo luptatis extorrem merito ejectum esse. Inde vitam nullis molestam laboribus, extraque interitus aleam, sudoribus, ac laboribus, morteque commutasse. Inde sermone, lege, judicibus, prophetis, omni genere beneficiorum, omnique flagellorum periculo ferocientem, vixque tractabilem, quin desperatum omnino, ac insanabilem, eo adductus, ut primo indigeret auxilio, supremioque curandus esset re medio. In eo illud positum, ut ipse Deus Verbum, carnis expers, carnis ergo ex virgineis sanguinibus carnem indueret; animæque intelligenti propter animam commisceretur; ac qua demum morte "I Cor. 1, 17. 6ª Jac. 1, 18. ** I Cor. xv, 39. Orat. 38 et 42. Ejusmodi erant quæ Theologus hactenus in Ponto degens, philosophabatur. Hæc prius illic mente speculando contemplatus est; tumque postea sermone pro Theologi partibus dictavil. Atque hic ejus solitudinis, qua eremum co'uit, fructus est, quantum mihi equidem res ejus, ex ipsinsmet scriptis, saltem modice datum est pro sequi. Totam igitur veterem totamque novam, qua nul lus sagacitate tum antiquiorum, tum quos sequens protulit ætas, Scripturam meditatus; divinique cu jusque verbi ac vocis accuratam notitiam, primanı que veritatis intelligentiam divino Spiritu præceptore sacratius edoctus; ac cum ita Dei paradisum fructu omni dulcissimo, bonoque omni cogitatu ac intellectu confertum, suum ipse animum reddidisset, reverti tur; primum quidem sacris parentibus, qui ejus maxime cum spiritali, tum corporali ope indige rent, tumque etiam omnibus quibus esset animo constitutum ut pietatem colerent, in communem se utilitatem, iisque utendum, exponens. Ac sicut Petrus, Christi discipulorum præstan tissimæ primitiæ ac coronis: atque universe dei formis omnis apostolorum chorus, tota primum sinceritate divinissimum summeque principem Jesum assectati, fideique doctrinæ navantes ope ram, omni quidem animi macula abstergebantor, omnique divinæ scientiæ luce replebantur; perfo ctiore autem postea Spiritus adventu exhibito, uhe rioremque divinorum in eos afflatuum donorumque participationem nacti, sicque instructi, cunctis sospitatores gentibus mittebantur: haud secus hic quoque cum Domino Spiritu accensa primum fide inter solitudinis silentia versatus, ac cum scien tiæ cultor, etiam contemplationi operam posuisset, omnemque prorsus vitii labem eluisset, ac divinam omnem illustrationem consecutus esset, perfectiore demum Spiritus afflatu, sic operatione donatus, atque ita, juxta divum Jacobum, sermone veritatis genitus, ipse quoque illorum more primitiæ quæ dam creaturarum Dei, missus est ˆª. Qui primus homo conditus est, Dei imaginis, atque dexteræ gloriam, ac paradisi consecutus de licias, quod per carnis libidinem, vita, quæ in spiri tu est, exciderit, carnalis ortus auspex auctorque hominibus exstitit; vitaque angelica ac nulli ob noxia interitui per socordiam amissa atque pro jecta, ejus quæ affectibus mortisque interitioni addicta est, parens inaudiit. At Gregorius, primi quidem atque terreni prius gestans imaginem " (etenim homo erat), tumque eo abdicato, secundum postea atque cœlestem Adamum induens; natusque atque perfectus secundum ejus imaginem (quippe præstantior homine) initium quoddam ac radix

ORATIO XX. — IN LAUDEM S. GREGORII THEOL. spiritalis nativitatis, ætatis suæ hominibus appa- ▲ Nazianzenam sedem regendam suscepisset, an ruit. Verbi enim Spiritusque potentia, ceu incon taminatam sementem pietatis verbum cunctorum cordibus disseminans; ac velut imbribus, continuis illud sermonibus ac colloquiis nutriens consum mansque, alque ad mensuram spiritalis ætatis pro vebens; primum quidem, eorum qui carne genuis sent, spiritu efficitur parens; exindeque etiam ad extraneos, mentis hanc, pulcherrimamque adoptio nem supra modum ac latissime profert. Ipse autem seipsum, omni dignum miraculo, ac longe absolutum virtutis exemplar proponens primum quidem suæ in Pontum fugæ manifestas excusans affert rationes: quod nempe præclaro solitudinis afflatus amore, supernæque philosophiæ instinctus desiderio, urbanos tumultus declinaverit; ut se nimirum in ea, tanquam speculo nitidissimo, contemplatus, ac, quam prius per Spiritum divini sacerdotii unctionem nactus erat, perfectiore emundatione obsignans, ratamque sibi ac firmam divini doni possessionem præstans, sic pure puris simo uti posset, ac ei consuescere. Tum sacerdotis ostendit dignitatem, ac qualem eum oporteat esse qui in episcopum præficiendus sit quibus item rationibus præesse eum oporteat gregi utenti ra tione, pulcherrime summaque philosophia sermone aliis tradens, ipse operibus, clarissimisque certa minibus implendo, fidem verb's addebat. Quænam igitur opera? ac videamus num plurimi ea facienda ac præmagnifica. Et quid enim, quam Theologi animo ac fide digna? Primum quidem templum ornatu venustum ac mole ingens ejus cura atque diligentia excitatum velutque aliud in terra cœlum in cœlis habitanti palam consecratum. Verum id, præ iis quæ ejus sunt, minus ad miracu lum. Qui enim ipse se templum Deo diguum at que augustum virtutum cultu exstruxerat, quid mirum plurimam patri operam contulisse, ut ex lapidibus sacram eam ædem ædificaret? Deinde parentum honores: qui nempe verbis, qui ipsa præstandi re: pupillorum tutamina, vidua rum præsidia, pauperum patrocinia, senum, ægro torum, mendicorum hospitia; tum quæ solus ipse ac seorsim exstruxit in patria; tum quibus ex struendis sociam manum contulit amico ac sodali Basilio; nee solis operibus quæ sua erant fovendis ipse conferebat, sed et verbis eximiam adhortation nis vim habentibus, saxea ipsa pectora ad paupe ac mendicorum amorem suscitabat. rum Ac quidem erga adversarios rebus ac verbis contraria studia; erga autem domesticos fidei opitulationes, gubernationes, non tam ad corpus, quam ad auimum spectantes cum ejus doctrina ac lege cuncti gubernarentur ac pascerentur ". Nam Cæsario fratre jam vivis exempto, cum pater * Gal. vi, 8. * 1 Cor. xii, 28. Id totum orat. 1. Orat. 19, p. 313. Psal. LXXII, nisque gravis, ac corpore morbis attrito, Ecclesiæ certo Dei consilio molestis rebus, seu inæqualita tibus ferendis impar esset, Gregorius illi cuneta erat, senectutis baculus, morborum curatio, ædifi catio corporis, animi requies, solamen spiritus; ac quod potissimum omnium, sensuum animi custodia, ac succussæ fidei emendatio. Etenim ejusmodi əliquid ejus rationibus accidit. Quia enim Arianerum: furor omnem propemodum terrarum orbem pervaserat; novaque adversus Trinitatis æqualitatem doctrina, ceu lues quædam, sive grangræna, per omnes provincias, urlesque grassabatur, ac tum imperatores, tum principes proceresque ac populos, quin etiam (quod dirisai mum omnium) malos præsules sibi addixerat; quos vel eorum, qui rerum potiri videbantur, metus deji ceret, vel (quod mitissimum) ignorantia falleret. Quando scilicet videre erat dirui ecclesias, templa ablata, cruoribus fœdata, sacraque spoliata, sancta polluta, atque, ut proverbium est, illotis pedibus projecta ac conculcata. Quando qui sanæ rectæ que fidei assertores, ac pietatis cultores in Ecclesia erant universi, suis ipsorum turp'ter expellebantur, ac vei carceribus publicis, vel gravissima fame, aut acerrimis verberibus, aut longe plurimis variisque plagis ac dehonestamentis, aut durissimis exsiliis, aut amarissimis, ut verbo dicam, cruciamentis ac molestiis tentati, extrema adibant pericula, nisi impietati assensum præberent; atque ii quidem sponte urbibus demigrantes, desertaque ac solitu dines ultro petentes, cum bestiis ratione carenti bus exerceri ad pietatem malebant, quam habitare cum iis “, qui Ioqui in excelso blasphemiam temere audebant. Quotquot autem contrariæ opinionis erant, ac se impietati addixerant, ecclesias obti nentes, easque velut suæ ipsorum hujus nequitia munita quædam præsidia existimantes, inde in eos qui pietatem colere statuissent irrumpentes, eos disper.debant. Tune plane, tunc quoque in magni Gregorii patriam, velut aquaruin vehemens impetus hæreseos scelus erumpens, quotquot leves invenit ac debiles, abripuit utique ac dissolvit (ubi et patrem fama est, mentis simplicitate delusum, litteris, non ani mo, ut nequissimis assensum daret, adductum esse [9]), quotquot vero Gregorii theologiæ ac fidei petræ firmo fundamento hæserant, nihil hæretica vi ac injuria labefactati emotique permanserunt. Noemus itaque olim, cum suæ ætatis scelerata gente ipse criminis expertem communem vitam agens, inventa gratia apud Deum, futuruin aqua rum illuvie mundi docetur exitium: quin et modum docetur, quo a malis liberandus sit: exque lignis affabre compacta arca, atque in eam cunctis simul . Greg. orat. 19, p. 297.

sacræ imperturbationis alto culmine; cumque se ipse magni primique pontificis manibus præbuisset, non Isaaci more dimittitur, sed in duo secatur, vita scilicet, quæ ad carnem spectat, tota emortuus; solaque ea quæ in spiritu est, vivus: ac terrena quidem hæreditate, tanquam fluxa ac caduca ex cedens; ad supernam autem, ac stabilem, muni cipatum vitæ rationes transferens, filiorumque promissionis pulcherrimæ primitiæ, ac nobilissi mæ exsistens. que vi; erat enim si quis mortalium quam maxi- lis cernuntur, moleque a terra assurgunt; sed in me a fastu alienus; sic tamen quasi præbente Altissimi dextera) summique sacerdotii sumpta Tessera; ac cum Spiritu duce, ad quod eum gratia opus segregaret, exploratum haberet, omnino qui dam Sasimorum abdicavit parœciam; sacrorum autem hactenus parentuin pie cultu defungens, paternumque gregem pastoralis solertiæ sermoni Lus, ac operibus componens; velutque prævia qua dam exercitatione, ac præludio patriæ episcopatu usus, sese urbis Augustæ; quin et orbis, præſe cturæ aptabat; supernæque perfectionis arrhabone suscepto, ad eam festinantem præferebat: ac pia longanimitate, divinas promissiones recipiebat. lam Abrahamus quidem patriarcharum clarissimus, tribus viris Trinitatis typo hospitio susceptis"; imo cum trium virorum forma Trinitatem venientem sob quercu refrigeraret, humaniusque exciperet, benedictiones a Deo consequitur: hospitiîque illius præmio, optatissimam refert promissionem. Quæ vero promissio? Nempe Sarræ supra spem omnein ætatemque prolis susceptio; seminis ea multitudine diffusio, ut stellas cœli æquet; terræ optimæ hæreditas ac possessio. Hic autem, non tibus viris, sed deitatis tribus personis; neque Trinitatis figura, s d ipsa vere suscepta Trinitate; neque ea quæ semel hospes venerit, sed quæ sem per abstrusissima ratione adesset; non irrationabi libus cibis, sed vivis sermonibus, verisque animi sensis, ac rationibus, ipsaque vere dignis Trinitate, magnifice, ambitioseque illam convivio accipit; Nec sub arboris umbra refrigerat, sed sub eximiorum sensorum alto recreat; melioresque ac certissimas promissiones consequitur. Liberorum enim multipli catorum,non carnalium, sed spiritalium; neque stel 1:s in aspectum cadentibus, sed quæ mente intelligun tur, tum multitudine, tum decore quam similium; nec terræ ejus, quam sceleratæ gentes aliæ, aliæque subinde calcarent, sed quæ mitium” propria est (cœlestis, inquam) possidendæ verissimas recipit promissiones. Nam quis præ illo, sicque se intelligentiæ vi præditum, opimumque holocaustum, primæ illi menti, Deoque pro intelligentissima illa ac spiri tali ara obtulit? Quis vero sic victima utente ratio ne ac immaculata omnium gratia immolatæ ra tioni, Verboque fecit? Quis ita hostiam viventem. sanctam, beneplacentem corpus suum, ac spiri tum, Domino Spiritui exhibuit? Quis ita prius tum carne, tum animo sanctitate imbutus, exinde sanctitatis sacerdos, ac administer effectus est? Quis supremam ante nactus adoptionem, sic aliis Patri spirituum” adoptandis conciliator ascitus est? Quodnam pastoralis solertiæ genus; quodnam virtutis vegeta actione non obiit specimen? Quid est, quod divinæ prædicationis sermonibus non clarissime detexerit? ut in eo majorem sermo, atque doctrina præ actione admirationem habeat; quinimo actio præ sermone, atque doctrina majori admiratione rapiat. Quis ita sermone clarus gra visque; sic distinctus, atque elegans, ornatusque; sic verax ac perspicuus, ut videri, quam audiri potius videatur, quidquid loquitur; id est, pro Theologi partibus de Deo exsequitur? Imo quis ita Deo afflatus, atque gratiæ conditus salibus; ut om nem vitii, putentissimæque hæreseos exsiccet tabem quidquid vero humanis moribus disso lutum, molliusque inest, atque diffluens, ad mentis constantiam, sanarumque rationum transferat firmi tatem? Quis præ illo (dummodo principem illum pasto rum * excipias ) magisque bonus Pastor, qui ser monis fistula ad bona pascua educat 7, inque bonas atque utiles caulas inducat? Quis sic probus, ac tum copia augere; ac quam procul a luporum feri tate incolumem servare? Ac quidem Abrahamus postea unigenitum primo genitumque, de quo facta promissio erat, cum ten taretur ut super uno montium victimam offerret", haud præceptum distulit, haud rem aggredi dubi- industrius, ut gregem tum impinguare noverit, tavit; baud obstupuit, quin manum, atque gla dium (o animi magnitudinem, imo insignem pieta tis vim, ac religionem!) charissimi jugulo infer ret; tametsi novo illo ac insolito sacrificio inhibi tus est, ariete statim cornibus devincto, qui victi mæ utentis ratione locum expleret. Gregorius au tem, tum altari admotus est, tum paternis initiatus manibus integra victima, ac novæ sacerdos victi mæ sacerdotii initiatione oblatus. Nec a patre dun taxat, sed longe prius a teneris annis ipse se offe rens, non super uno aliquo ex iis montibus qui ocu Jacobus quidem ille Isaaci filius suavissimis pa trem accipiens dapibus”, ejus in se benedictionem fratri prælatus attraxit. Tum Esau cædem spiran tis invidiam fugiens ", faustis usus insomniis, quæ ad sca!am in cœlum protensam spectarent, pro speroqne deductus itinere, ac se maternis laribus inferens, Labani filiarum causa labores desudat 78; desudat vero curando pecori, ac sibi vindican do; tribusque in caualium alveis virgis apposi 7 Rom. 11, 1; 1 Cor. 111, 17. 7ª Hebr. x11, 9. 17 Gen. xxviii, 1. 18 Gen. xxtx, 1. Gen. xvi, 4 seqq. 70 Matth. v, 4. 71 Gen. xxII, 1. ” | Petr. v, 4. 75 Joan. x1, 14. 76 Gen. xxvII, 4.

tis ™, ac sub eorum colore variante aspectum oves non in somnis, sed ipsa vigilia, quæ e re essent ac að coitum emittens, plures maculosas facit, quam quæ nullis erant distinctæ maculis: hisque arti bus deluso Syro, ac cum solerter sibi parasset sub stantiam, ita cum uxoribus ac liberis ab eo fugit'; Deique copiis, ac turmis occurrit. Ad hæc cum Deo, qui apparuerat, conserta pugna, cujus etiam nutu mutata appellatione Israelis nomen accepit, cunctis liberatus molestiis, in paternam alacris do mum rediit. Quid vero Gregorius? Nonne optimis Theologiæ ‹logmatis divinum accipiebat Numen; presbyterum que etiam illi invisum funestum Arium gloria su perans, divinarum decus benedictionum privilegio accepit? Nonne hic quoque illius crudelitatem fu giens, ad maternam domum, apostolicam scilicet Ecclesiam commigravit? Nonne scalam e terra in cœlum, fastigiata, ac quæ virtutibus fabricaretur, prius aspexit? Nonne per eam, Dei qui illi innite batur, angelorumque in ea ascendentium ac descen lentium doctus est contemplationem? Quin hic quoque labores desudat, at non ita ut mulierum venustate tabescat; non ejus gratia pulchritudinis, quæ ad horam floret; quæ ad modicum delectat, citiusque evanescit; neque apud Labanum, sed ejus nepotem Moysen: laborat autem, ut duarum ejus filiarum, veteris scilicet novique Testamenti, notitiam perfectam nanciscatur. Ac plane illarum compos efficitur; primum quiden senioris; exinde autem junioris. Sic enim forte par erat, ut cum legis prius littera, ac tum cum spiritu, societate jungeretur. Par erat, ut veteris Scripturæ sensum facilem, ac expeditum, nec admodum pulchrum aspectu, atque venustum vere primum coleret; sic que in eo alte latentem, inque gratiæ Evangelio manifeste proditam, formosam illam ac elegantem rationem (Dei scilicet Verbi incarnationis con templationem) clare pernosceret, ac diligeret, inque ejus amplexus animi proposito rueret. His utique duobus testamentis tanquam veris usus conjugibus, filios patri multiplicat. Animi parturiginum in spiritu, Dei promissionum hære des, liberos procreat. Nec id tantum cura intenta agit, ut suscipiat liberos, sublimiores scilicet ac spiritales; sed ut etiam mancipia acquirat; nimi rum corpori viciniores ac humiliores. His enim ille pro sui ratione spiritales sibi ac immortales divitias parat. Nam ipse quoque, paucis admodum ac brevi numero creditis, solertiaque ac labore in amplam grege provecto sobolem; non omnes mercedis loco datos qui revertenti in paternam do mum una comites essent, sed electos duntaxat; nec qui nota carerent, sed qui essent insigniti, in divinas subductos rationes, atque illius signatos thesauris intelligens; quidnam molitur? Quin po tius quem in sensum provehitur, illius ductu qui 79 Gen. xxx, 37. conducerent, quotidie submonstraret? Trium illarum loco virgarum, tribus Deitatis per souis in Ecclesiis sermone propositis (has namque palam figurabant canalium alvei), hortansque ad eas animum attendentes pietate fetum uterum gestarent, optimæ contemplationis optimam ratio nem, salubrem rationem ut eniterentur, præstabat; quo ad supernas caulas, bono illo Pastore, sum meque provido submittente, transirent. Omnis generis terrenas facultates, quas illi sa pientia, virtusque paraverat, sumens; atque hactenus fidei ope, non ipsa specie angelicarum Potesta tum castris humanissime acceptus, id est stipa tus; ac cum Deo homine in spiritu congressus, mensque vere Deum videns nedum nuncupatus, verum etiam factus, per illum ad superna atque paterna tabernacula tuto commeavit. Hoc Theologo sapientiæ ac prudentiæ efficitur specimen. Virilis hoc animi, fortisque præludio, rem adversus hæreticos strenue gerendam fauste auspicatus, ita se ad perfectiora aspectuque ipso terribilia certamina accingit. Ac sicut pugnacissi mi athletæ, non a primo statim experimento for tioribus adversariis congrediuntur; sed ante pugna cum iis qui debiliores sunt tyrocinio quodam eru diti, majoribusque abunde luctaminibus instituti, ita demum ut cum potentioribus vires contendant, in arenam descendunt. Ad eumdem etiam fere mo dum Gregorius, primum in patria cum impiis congres sus, rationisque adversus eos lucta, ac victoriis fortis pugilis lacertos, ac multiplicem experientiam ade ptus; deinque parentibus felici vitæ exitu consum matis, cum laudatorio sermone, tum justis legiti mis perfunctus; paternoque grege velut in tula mandra sua ipsius theologia communito, atque pastorum Principi in manus relicto, ipse se ad graviora sermonis causa, atque doctrinæ pericula expedit. Ac velut qui in modico fidelis probatus esset, ad multorum se curam parat. Relictaque Nazianzo, recta ad urbem Augustam iter contendit. Id vero temporis, ingens eam, gravisque hæreseon caligo invaserat atque opplebat; quæ scilicet, tum aliæ aliis compugnarent, tum veritati infensa vehe mentius acie ingruerent. Sic enim fere compara tum est, ut vitium atque pravitas, nedum virtuti, sed et sibi ipsa acriter adversetur. His autem qui rectam tenebant fidem atrox procella incumbebat; immensaque undique offusa anxietas, ac consilii inopia erat, cum neminem tuenda doctrina certa minis ducem ac defensorem haberent. Igitur videre erat velut ingenti immensaque vora gine exporrecto pelago ventos sese alios aliis im mani impetu collidentes. Hi nempe lenioribus pri mum auris afflant, versantque ac circumagunt, paulatim procellam attollentes, ita tamen, ut necr dum impactos stridentes fluctus dirampant. Tum

ORATIO XX. — IN LAUDEM S. GREGORII THEOL. turæ ratione. repente turbinis instar utrinque alii aliis ingruen- velut conflare; alterum numero, atque alterum na tes, atque collisi intoleranda flatuum vi mare tum inflant, tumque diffringunt; assurgente procella ac desidente, interceptisque navibus pariter in al tum sublatis, imoque depressis, atque fluctuum immanitate, æstusque submersis. Similis quædam tum tempestas Constantini ur bem invaserat; nequissimis scilicet spiritibus, adversantes linguas, ac mentes alias aliis commit tentibus; ac cum omnes loquendi immensa pruri gine, ac libidine, pronisque molitionibus litibus alii alios diffringere, ac pessumdare superbe conniteban tur: si quæ vero pars rectæ fidei addicta in tanta hominum turba reliqua erat, eam vero opprimere ac perditionis alto mergere contendebant. Nam excessus quidem, defectui; defectus adver satur excessui ambo autem immoderatio sunt, ac improportio, velutque unum accepta vitium, cum ca, quæ ex recta mediocritatis ratione moderatio ac proportio consistit, velut cum virtute pugnan'. In eum modum perversa opinio, nedum ut recta adversetur, sed ut etiam pravæ contraria sit, ex natura habet. li igitur, in ea prolapsi absurda, tum cum aliis alii, tum cum veritate congrediebantur. In his erant, qui Filio quidem, naturæ cum Patre conjunctionem indulgebant; Spiritum vero, quem a Patris, ac Filii divinitate alienum sentiebant, li berum alii, alii etiam servum blasphemia dictitare Nam alii quidem Sabellii Libys confusione sus- audebant. Aliud hoc pravæ opinionis genus. Apolli cepta, nimiaque conjunctione, velutque concretio ne; nec, quanta par erat, discretione inconsulte usi, Patrem, Filium, ac Spiritum sanctum, nomine tenus honorant; quæ autem his significantur, pro bro habent, nudasque hæc nuncupationes arbitrati, ac quæ nec vere exsistant, inconsistentem reipsa atque inanem, Judaica singularis principatus opi nione, ac impietate, sibi fidein contingunt. Alii Arii dementiæ astipulantes, exque diametro, iis, quos dicebam, pugnantes sententia, pari tamen impietate provecti; quibus illi concretione, hi divi sione impii, recti metas excedunt. Quemadmodum enim priores, qui unam deitatis tum naturam sentiant, tum personam, procul a veritate exerrant; sic et secundi, qui præter ternas personas, etiam naturæ divisionem, Græcorum er rore ac impietate inducant; alienos a Patre elli ciunt, qui sunt ex ipso; quin et ipsos inter se alie nos pronuntiant imparibus scilicet, prorsusque indignis deitate gradibus, Filium Patri submitten tes; ac Spiritus gloriam Filii claritate minorem, detrahentes; quin potius ipsi se una ac singulari deitate longe abdicantes, extraneis atque absonis opinionibus alii in alios merito incitantur. narii enim Syri, quidnam aliud vocem amentiam? qui scilicet docéret accepisse quidem Verbum car nem; eam tamen animo ac mente carere dementer assereret. His utique, aliisque quamplurimis, ac deterrimis opinionibus, ceu sævis procellis immane quantum fluctuanti urbi Augustæ, velut quis optimus guber nator admirandus hic Gregorius a Deo, eoque au spice, incumbit. Ac sicut prius Dominus Jesus discipulis, pelago nocte navi conflictantibus, factus conspicuus, suo statim adventu tumentes compri mit fluctus; ventosque increpans, procellam in tranquillitatem convertit ": sic verus reipsa di scipulus, ac, quoad licet, imitator strenuus, cum illo pariter, iis, qui spiritali tempestate jactabantur, apparens, procellæ præcipit, atque in auram ", ejus fluctibus silentibus, statuit. Ai quonam id modo? Hic mihi narrationis vernat amabilis conspectus. Ingreditur Byzantium, non satellitum agmen adducens, sed virtutibus circum stipantibus. Non aurum, non argentum, non æs in zona habens; sed fide, spe, ac charitate, velut mundo præstantiore quam pro mundi ipsa ratione redimitus. Non pretiosas vestes, non mulorum convehendis sarcinis multitudinem; non aliud quidquam, vel exiguum, vel magnum, iis ex rebus quas comportare moris est viris luxu magnificis, ac carnis curam agentibus, inferens; sed Jesu sapien Eos enim, qui a medio exerraverant, atque a re gia declinaverant (in qua uti virtus omnis, sic et inculpata puraque consistit, ac spectatur fides) omnino par erat, excessibus ac defectibus inhæ rentes, in nimietatis scirtes incurrere; postremoquentiam ac tenuitatem; cultamque apostolis parcita in contrarietatem dissidio, inimicitiasque prore pere. Idque adeo quemadmodum istis, in iis quæ ad trinam Deitatem spectant, ita rursus aliis, in iis quæ ad Dei Verbi incarnationem, aiunt accidisse cum nempe alii ex Christo duplici natura duos sivi Filios inducendos sentirent; alii in unam eum na turam ex una personæ ratione cogerent: cum par esset illic pariter, atque hic honesti terminis insi stentes, tum simul dispescere, tum connectere ac 8 Psal. cvi, 29. Hanc ipse Nicetas egregio laudat encomio; nempe seniorem ac seniore Roma ortam, nec nisi tem, nudamque ac simplicem ad Evangelium (et, ut ita dicam) imparatam præparationem. Sic igitur, eoque adveniens apparatu, qualis eum decebat, cui concredita apostolica functio esset; primum quidem apud quosdam necessitudine, quæ secundum spiritum est, conjunctos, hospes agit id autem ad magnæ Anastasiæ exiguæ domus proximas ædes. Una hæc, quod vili forsan sche mate, peneque inutilis videretur, ha-reticis neglecta, æde illic sacra ac cultu Byzantinam; quo etiamı modo auctor vocal suam.

fidelium, ac pietatis caltorum exiguo cœtui addieta labores ac pericula inciderit; quantis Trinitatis. manserat. Anastasiae, inquam, illius illustris, ac Hostræ; virginis corpore, virginis spiritu ac mente. Anastasiæ quæ olim jam ingens adversus diabo lum eximio martyrii agone erecto tropæo, majorem adversus diversas hæreses Theologi opera subinde triumphum revexerit; nempe expugnatis quotquot contentiosiores erant, ac clarissima Orthodoxis as serta victoria. Etenim exterius aspectabili specie, aspectabili ejus templo (tum quidem invenusto ac exiguo; per ipsum autem decore aucto, ac magnitudine: ipso scilicet quod nunc Theologi nuncupationem sorti tum est) insistens antistes; interius autem inaspe etabili mentis habitu, ipsi perspicue resurrectioni Christo per Anastasiam incumbens, in ea suos va cillantes fulcit, confractos erigit, nutantes confir ✓ mat; ac cum persecutoribus grassantibus vix spi rantes invenisset, vitali actu ac potentia adimplet. Recto enim sermone atque doctrina tanquam ve rissimo tritico bonorum animos esurientes replet; mundissimoque inculpate theologiæ pane, longa ſame tabescentia pectora cibo recreat. Josephus quidem ille beatus, fraterna invidia Ægyptiis venditus ", nec heræ impudicæ præstigiis delusus; sed carcere munito castitatis causa cir cumseptus; visa somnia solerter dextreque inter pretatus, Ægypti universæ princeps, frumentique largitor atque nutritor, nedum unius Ægypti, sed et jam exterorum, inaudiit. Gregorius autem, non ex fraterna invidia, sed Magni Basilii, fideique per necessariorum hortamentis cedens; quinimo im pensioris providentiæ consiliis adductus, non abs scelerata hera tentata pudícitia; palam vero hære ticorum maligne agentium insidiis appetitus, in tarque carcerum instructos eorum dolos varios, ac machinamenta incidens, sapientiaeque doctrina potioris contritos venantium laqueos effugiens, non unam provinciam, aut urbem; sed per unam, quæ sub cœlo sunt universas, beneficio impartire mon stratur. Ille igitur ejus cibi qui perit; hic ejus qui manet in vitam æternam, dispensator ostenditur, arbiter que magnificus. Atque ille quidem, non corporalis solum, sed et temporaneæ annonæ; idque adeo eum frumenta pretio venderet; hic autem, non so Jum spiritalis, ac quæ contineat animos; sed et in sæculum largus conviva enitet; uberrimumque, ac sine pretio pulchre esurientibus convivium propo situs est. Quanto igitur mens sensu nobilior, tanto hujus illa frumenti distributio, præ illius præstan tior, ut mea fert opinio, his, quibus sanæ sint animi rationes, facile judicabitur. Verum erga quidem domesticos fidei ac neces sarios talis cum esset divinus Gregorius, talis sem per ad eos habuit: qualis vero etiam erga adver sarios enituerit; in quam multos veritatis causa ** Gen. xxxv.1, 28. 83 Prov. XXX, causa certaminibus perfunctus sit, quanam, quæso, sermonis vi repræsentaverim? Quomodo præcipuum quiddam dixerim, nec ita procul consectanda veri tate iverim? Quomodo illius res omnes tentans enarrare, non fastidio gravem orationem reddi·le rim; aut quomodo pleraque volens omittere, non ingenti auditores damno affecerim? Illius plane ne cessaria vox, atque sententia, ut multa paucis ex hibeantur. Illius namque hoc partium, atque indo-. lis, uti sic magnifice atque strenue decertare, ita et certaminum magnificentiam sermonis magnifi centia exhibere. Cum jam igitur pessimi dæmones Græcanica in cantatione, ac errore, impurisque sacris, ac omni impietate, divinorum apostolorum munere, ac triumphalibus præliis martyrum, cessissent; sub lataque idolorum nefarii cultus caligine, ac vera fidei luce rectum omnem animum collustrante cum deinceps extraneorum opera pietatis cultores bello fatigare non possent, ipsos secum invicem Christia nos concitantes; quinimo quidquid in nobis debi lius erat errore abducentes, corruptisque sermo nibus adversus eos qui præcipua pictate fulgebant instruentes, acri lite, pugnacissimaque excita con tentione, alios aliis committunt; fraudeque usi ac audacia, partim quidem suasoriæ orationis artificio rationibus simpliciores dicto sibi audientes reddunt; partim vero imbecillioribus ingruentes, metuque procacitatis perterrentes, impio ipsorum sensui eos submittere conantur. Quid igitur vir in divinis versatissimus, accura tissimæque Theologiæ infracta columna ac im mobilis? Num nequissimorum pravitate minor ap paruit aut eorum omnino grassantium vi cessit? aut quid modicum e pietate remisit? aut illius causa mediocria pericula adivit? Haudquaquam; sed corum audaciæ, prudentiam opponens; calliditați, vafrisque consiliis, animi præsentiam ac fiducianı; quin potius, fortitudinem adversus audaciam ac temeritatem; prudentiamque adversus calliditatem ac vafritiem educens; universimque adeo virtutem, adversus eorum totam pravitatem infesta acie in struens; sic omnino fudit, fugavitque, ac perexpo gnavit, ut potius semitam navis mare secantis, aut serpentis vias super petram, aut volantium aquila rum vestigium, ut habet para:mia, videas, quam illorum impietatis sæculo relicta vestigia deprehen das. Nam illi quidem unum id opus erat ac studium, ut mendacii quidem vim infringeret; veritatem autem propugnaret; atque ut a scelestissimorum dissimilitudine quam alienissinius foret, consub stantialitatis autem opinioni omnino adhæreret. His autem ut ex animo eam excutientes, suo ipsorum errori insisterent; ac quidem veritatis præconi, ut cunctos boni socios pro bonitatis indole habere

percuperet; mendacii autem patronis, ut tanquam interpretem, Sicut etiam Jesum, qui ante Stephani perduelle, hosteque uterentur; ac tum illi necem inferre, tum quam docebat rectam fidem, exstin guere tentarent. Quem enim animum absurdæ ra tiones, aut actiones occupato addixerint, sicque comparalus est ut qua tenetur præsumptione libe rari nolit, tanquam infensos reformidat, si qui emen dare tentaverint; ' reprehensionemque vibicis loco, ac plage ducens, amarum crudelissimumque animi consilio adversus arguentem exsuscitat atque in struit. testimonium, in medio ipso concilio clamasset Ego, et Pater unum sumus 7, surgentes lapidare nitebantur, quanquam fecit is, ut incassum lapides mitterentur: pari ratione Gregorio quoque Deum Patrem, Deumque Filium, ac Deum Spiritum san ctum, unam Deitatem, quæ tribus personis ejusdem substantiæ discrete ac velut dividue una consistat, eximie pro Theologi partibus disserente, immensa rabie acti, ac furore repleti princeps hæreticorum agmen inque illis antistes, tanquam suis eis do gmatis funditus labefactatis, præstantissimum theologiæ interpretem, velut sua opera, vique do ctrinæ parem Trinitatis honorem asserentein, lapi dibus petunt. Quia vero, quam illi male impugnabant deitatem ac dividebant, hæc rite pro ea depugnantem, auxi lio fovebat; ac Spiritus illi, qui in ejus spirabat gratiam, aderat: ab homicidarum eum injuria li berat; illæsumque a lapidum grandine servans, ad majora certamina, ac perfectiores coronas præpa rat. Jidem namque ipsi ea ratione convicti, probro que affecti, ad aliud rursus fortissimum, ut putave rant, prorsusque ineluctabile vertuntur commentum. Nempe variis onerantes criminibus, iisque urbis præfectum, fidei ipsa communione magis credulum ac procliviorem accendentes, cum et accusatores statuissent repente comprehensum Gregorium, pro tribunali sistunt. Atque, o stuporem! o insipientem Ac quidem Theologo, divinæ prædicationis ser mones prætendebantur; nempe sermones ejusmodi, qui nedum ad veram salubremque Trinitatis fidem proveherent, sed qui etiam Christi charitati per mandatorum observationem (quibus salus acjusti tia provenire creditur) adjungerent. Ad hæc, carnis illi culta mortificatio, jugisque oratio, qua animi summa plenaque emundatio; ex qua mentis in Do minum excessus ", diviniorum illustrationum per ceptio, cœlestium splendorum societas; ac demum potiorum votorum adimpletio; quibus Dei verus homo absolutus, ac qui mentis renovatione Christi similitudine quoto quoque die transformatur, non vitæ minus deitate ac magnificentia, quam serino nis atque doctrinæ illustri claritate, iis qui salute digni sunt, salutis exsistit præsidio; Arianis autem, ac qui illis adjutores atque socii erant (porro erant adjutores consciscenda Sancto nece hæreticorum omnis cuneus; novit enim haud raro vitium vitio Ċ sceleratorum aggressionem! Pacifici probatissimus auxiliari belloque fatiganda virtute, uti dictum est, sociari concordia, quanquam sibi ipsum dissenta neum ac discors est); his itaque inimicitiæ, lites, æmulationes, iræ, ac quæ deinceps magnus Pau lus pridem percensuit carnis opera; ac quod omnium supremum maloruin est, cædes ipsa accu rabatur nihil defunctorie. Atque bi, primum quidem maleficæ dialecticæ sermonibus tentantes, litigantes, veritatis turrim dejicere molientes; velutque præsidio, qua polle bat sapientia submoti, sermonumque ac dicendi û ducia; ac tanquam duro saxo firmoque, viri ma gni fidei, procaci irruentes audacia, exque imbe cillitate abacti, ac impudentia quidem adorientes, præ virium autem exilitate victi recedentes; quin potius contriti, ac velut pulvis vento ac.turbine, alti ejus sermonis spiritu, æstiva area excussi ventilati; cum absurdissimum videretur novos jam cum eo sermonum inire congressus, qui omni palaın sermonis ac doctrinæ vi superaret, lapidibus dein ceps tentabant obruere. ac Ac sicut bomicida Judæorum plebs, Stephano ad eos unum verbum prolocuto *; apertos nimi rum ipsi cœlos, ac Filium hominis ad Patris dex teram se videre, cum æqualem cum Genitore hono rem prolis ferre non possent; continentes aures, moxque surgentes, lapidaverunt theologiæ sacrum "I Cor. v, 15. AB Galat. Y, 8 Act. vn, 55. discipulus, ac pacis mitissimus arbiter, seditiosi ac protervi crimen sustinebat; ac qui docendo, justa divinum Apostolum ", fidelem sermonem ample cleretur, tanquam qui aliena a fide, ac hæretiris propria doceret, ab impiis calumnia iasimulabətur. Stabat autem vir strenuus, velut sodalium cuipiam ac notorum; non quasi tanto magistratui, judici que assisteret. Quonam modo scite apteque, vel præfecti super biam, fastumque animi, ac sermonum arrogan tiam; aut viri prudentiam ac lenitatem: certamque ad eum ac exquisitam satisfactionem verbis expe diam? PRÆF. Quid sibi vult, heus tu, quod sic præ maguificam augustissimamque civitatem seditiosis molitionibus turbas, cum præsertim extraneus at que hospes exsistas? GREG. Cui ille Quænam injuria, quæve adver sum nos, inquit, accusatoribus divulgata, rumore que sparsa seditiosa molitio ac petulantia? Nihil enim mihi ejusmodi rerum conscius sum. PRÆF. Quod, inquit, inanibus verbis atque pro fanis, incompositam plebem ad res novas sollicitas viderisque mihi turbas ciere, qui imperitorum ac insipientium tibi animos addicas, atque ad se ditionem (quæ his facile succendatur) œstro quodam impellas. 87 Joan. x, 50. 68 Tit. 1, 9.

ageremus”; jamque adeo non ex alio alii, alioque, sed ex Christo omnes tum nuncuparemur, tum essemus, qui ad unam eandemque spem vocatio nis pariter curreremus ". GREC. Enimvero, ait rursus, seditiosæ molitionis, unum corpus, unusque spiritus Christiani omnes Turbæque popularis tantum abest ut ulli ipse sim auctor, quantum qui olim mortui, a vestra civitate ac republica extranei agunt. Olim enim (neque me quisquam arrogantiæ fastusque insimulet) omni sæ culi, fluxæque gloriæ claritate spreta ac carnis uni versis cupiditatibus excussis, solique Christo fœdere adjunctus, ac qui ejus lege Spiritus agi maluerim, ab omni discordia ac rixa mundum meipsum ser vare contendo; nec solam pulcherrimam pacein solus ego amplector, sed et cunctos totis viri bus eam amplecti, cum Paulo " hortor at que suadeo. Fore enim ut sine illa nemo videat Deum. PRÆF. Quid vero, inquit, quod et aliena, ac pro hæreticis partibus doces? Nonne vobis sufficit fides, cui et magnus imperator astipulatur: omuisque di tio ac civitas assentitur? Solusne fidei novitatem illaturus es, orbemque solus in sententiam tuam pertrahes? GREC. Nihil equidem novum, inquit, aut ab apo stolica fide alienum, vel ipse cogitavi unquam, vel alios docui; sed quæcunque, juxta sacram Scriptu ram, audivimus, el cognovimus ea, et patres nostri narraverunt nobis”, hæc sentimus, hæc loquimur; in his permanemus, quæ credidimus, ac nobis cre dita sunt, scientes a quo didicerimus ". Non buma nis cogitationum rationibus inconcessa, iisque inaccessa metimur: neque naturam nulla verbo rum vi explicabilem, ac quam nemo intelligat, dia lecticis methodis pensitamus. Neque enim ut qui busdam moris est, præter ea quæ sacris nobis oraculis exposita sunt, contumacius quidquam præ sumimus. Omnis igitur qui ex Deo est, nostramque audit vocem, ac quam loquimur veritatem agno. scens: non nobis simpliciter, sed ipsi plane, nostra opera, veritati accedit, eique conciliatur. PRÆF. Quid ergo, inquit, videmur tibi non ex Deo ac veritate nos esse, quod vestro consubstan tiali non admodum assentimur: neque enim ex Scripturis habemus, ut ei certo assensum præbea mus. Quid vero tibi, qui nec imperatoris decretis consentias, inque tantum opinionis fastum vecors evaseris, nec cum tanto episcoporum cœtu con cordiam colas? Num times ne in te ipse grave aliquid ex contentione inconsulte arcessas? Quia vero nonnulli, animi potius pravitate, quam inscitia, si certæ veritati, clarisque testimo niis, ac auctoritatibus obnituntur: puta iis, quæ ad Filium spectant, quod Dei sermo cum esset in principio, erat apud Patrem ", et Deus erat; quod que Unigenitus, et quod in sinu Patris. Ego, in quit, in Patre, et Pater in me est ". Et, Ego et Pater unum sumus ". Quod item splendor gloriæ”, ac figura paternæ substantiæ, id est, imago inva riabilis, divino Paulo prædicatus est; necnon aliis, quibus eadem deitatis natura astruitur. Quæ vero spectant ad Spiritum, quod Dominus est, quod mittit, quod sibi templum efficit ", ac dei ficat; quod operari eum sicuti vult ¹, ac dona di videre testante Scriptura proditum est; quibus, aliisque plurimis, ejus quoque cum Patre socia, unaque dominatio ostenditur. Quia igitur nulla tantorum Spiritus testimonio rum reverentia ducti, non horrent creatricem ac effectricem omnium causam creatis accensere; fiuntque creatura nequam, qui omni pudore se moto, naturam omni superiorem dominatu, in ser vitutein arrogantia ac superbia detrahant, nec ex seipsis hactenus intelligere voluerint, cum animi interior ratio, atque notio ex mente nulla passione ac fluxione, nulla temporis inter capedine nascens, atque a gignente inseparabilis, quæque item ser monis prolatione ad sensum transit, ejusdem cum mente horum parente naturæ sint; vero etiam pro pius certa quadam ratione qui ex Patre luminum velut coæterna quædam germina exsistunt, ejusdem merito naturæ cum genitore debere existimari. Id vero in causa est, ut ipsi ab eorum nos com munione, velut qui adversa veritati dogmata indu cant, non injuria abscindamus; nec decretis acquie seamus, ac impietatibus assensum præbeamus, ne scilicet parem illis blasphemiæ condemnationem sustineamus, quidquid orbi nunc universo impe rare videantur; etsi vulgo videantur episcopi, etsi sublimes sedes conscenderint. Nobis siquidem, spectande, imperatores non purpura, sed virtute nobiles atque inclyti: non auro, argento, pretio sissimisque capillis, vel auro compactis curribus, seu magnis exercitibus augusti ac formidabiles, sed fidei sinceritate, veraque ac genuina erga di vinum Numen affectione. Episcopos autem non cos omuino habemus, qui sacerdotalibus præfulgent stolis, atque infulis; sed qui velut podere, id est talari, etiam virtute amicti sunt; rectamque fidem velut rationale judicii ³, et veritatem, et manifesta GREG. Decebat quidem, o præfecte (qua mansue tudine, blandaque lenitate respondit Theologus) unigeniti gloriæ non impingere; nec adversus di vini Spiritus honoris æqualitatem elatos, illius ma jestatem spernere: nec denique tanta testimonio rum neglecta copia, quibus Patri honore coæquan tur, deterioribus animum opinionibus inficere. Sic enim una fidei confessione, mentisque concordia, tribus sanctificationibus velut sublimes Seraphim, unam dominationem, ac Deitatem laudantes”, tionem in pectore, animique precordiis gestant. 91 [1 Tim. 111, 14. 89 Ålebr. x, 14. 0° Psal. LXxii, 3. 9ª Isa. v, 5. 931 Cor. x, 47; 1 Cor. vi, 17. ” Ephes. iv, 1-4. " Joan. 1, 1 et 18. * Joan. xiv, 11. 9 Joan. x, 50. ** Hebr. 1, 5.» It Cor it, 17. × Aci. m, 2; 1 Cor. 11,19. ' 1 Cor. xi, 11, * Exod. xxviii, 4.

ORATIO XX. IN LAUDEM S. GREGORII THEOL. Sic autem animatus, ac cum ita de his sentiam, militudine. At Gregorius (quippe qui non nesciret siquidem ingruentia Trinitatis ergo pericula, ac exsilia, cruciatus, mortem (vita: scilicet immortalis argumenta) detrectaverim; tum vero reipsa innu meris mẹ dignum mortibus ac periculis existima verim. Aiunt præfectum, bis ex eo auditis, viri sapientiam mira quadam ratione virtuti contemperatam admira tam esse: sicque adeo plebem pietate commotam, ac divina victam prædicatione, ut ingentem clamorem extulerit, ac nedum theologiæ nomine beatum præ dicaverit, verum etiam illic primo Theologum ap pellaverit. Sic nimirum prorsus fheatrum ceperat; sibique judicium (auditores scilicet) addixerat. Ac Gregorium quidem cum reverentia domum remi sisse; accusatores vero tantisper objurgasse, ut qui ad causæ momentum arguendo viro nihil attu Jerant. Hinc etiam ille, ut divino proditum eloquio est, majorem ⋆ in plateis agebat libertatem, fiden tiusque palam loqueba'ur. Omnis enim animus, cum certamina necdum adierit, plerumque formi dare, seque pugnæ subducere; lucta autem defun clus, auctusque victoria, fortiter ac strenue amat agerę. Homo sane illius Ausites ac beatus Jobus, præ virtutis præstantia invidiosus diabolo redditus, illique postulanti traditus, liberis quidem, omnique prius substantia nudatur; tumque etiam pessimis corpore ulceribus cæditur*; ad hæc vermium tabo, aculisque amotus doloribus; ac, cum uxore demen tia loquente, atque amicis imprudentius, nec pro rei indole consolantibus usus, nec minimum emot litus esset, vel ullam prorsus Deo stultitiam dedis set, magnifice claroque præconio in fine certaminum celebratus est; ac, quod omnium præstantissimum, illius voce prædicatur justus, qui e turbine atque nubibus illi respondebat. Hic autem, nulla mala æmulatione, atque livore ablata substantia, sed Christi lege erogata in pauperes omni facultate; nec decem duntaxat confertim, unoque momento corporalem liberorum perpessus interitum, sed in numerabiliam animi labem tabescentibus dolore visceribus sustinens ejus, qui expetierat, ira cædi tur; nec vero solum corpore, quin potius medio ipso pectore, atque animo duriore plaga afficituṛ. Tentator enim velut armis, atque jaculis, nequis simorum dentibus, linguisque, velut acutis usus gladiis, hæreticorum loquendi licentia, atque pru ritu continue tanquam mucronibus, ferit; percutit que blasphemiis animum; atque eorum opera,qui si mulata fide, amicitiam profitebantur (in quibus etiam fuit Maximus Cynicus; cujus pro Cynica indole su percilium, morumque impudentiam, ac insidias, ve But cunctis notas, dimittam) omni, ut verbo dicam, machina, ac arte commode, incommode admota, qua ille fulgebat, veritatem redarguere, sibique eam vindicare tentat actionis necessitudine, ac pro si * Prov. 1, 20. * Job xi, etc., 42. Luc. xiv, ejus cogitationes) admirandam adversus omnia pa tientiam opponens ac longanimitatem, haud secus ac inturgentes spumas, decumanos injuriarum fluctus elidit: sed ei administrorum invidiæ om nem malignitatem sinistraque molimina convellit. In fine autem ea, quæ in censu erant, non dupli cia recipit, sed multis partibus auctiora, velut sci licet bonus ille servus, accepta potestate super de cem civitates, quinimo instar fidelis ac prudentis economi, ipse quoque (nec magnum dictu.) om nibus quæ sunt Domini sui præpositus. Minime autem prædicatur justus, sed efficitur: Theologuis autem tum efficitur, tum magnifice prædica tur. Hinc Trinitas, haud secus ac lampas, trino fulgens lumine, eximie in eo accensa, non jam silentii mo dio premi sustinebat: non jam ad eos indulgentia utendum arbitrabatur, quorum imbecillior erat ani mus; sed sicut lucidissimus iste sol, jam terræ so lutus sinu, inque borizontem terra superiorem mi cantibus radiis tantisper prominens; hactenus qui dem summos montium vertices sensum luce per fundens, densa tenebrarum ad terræ cava contru dit paulatimque promovens, omnino caliginem dissipat atque dispellit universumque orbem terræ mundi communi luce ubertim impartit; nisi quid ex eorum genere est, quæ noctu pascuntur, nec solis radios ferre possunt; sic nimirum comparata, ut lucis excellentia eorum non tam illustretur visus, quam deteratur; aut propter meatus inferendæ luci non idoneos, nec satis explicatos ut splendoren recipiant; cujusmodi lustra subit, ac petrarum specus. Sic quoque Gregorius; quin potius quæ in illo velut orbe solis rutilo quiescebat Trinitas, pri mum mente sublimiores illustraus, tumque omnem animum luce dignum amabili scientia replens, fe rinum omne pectus, sensumque affectus a ratione alieni alumnum terræ abditis obscurum tradit nempe non ferentem divini radii spiritalem´ illu strationem; atque ideo divinam repellentem lucem, quod vel malo naturæ genio, vel animi pravitate, excellentiam bonitatis suscipere non possit. illius Ergo civitati quidem, inque ea agentibus, atque civibus, quæ in Gregorio erat trini solis exoritur lux; provinciæ autem, ac quæ extra sunt, destituuntur luminis claritate? aut vicinis quidem, nec longius dissitis theologiæ splendor illucet, ad eos autem qui procuļ remoti sunt, ac extrema terræ occupant, sermonum gratia non attingit? aut pervenit quidem etiam ad illos, obscure tamen? aut clare quiḍem, at non firmiter, et ut perenn et? Haudquaquam; sed cuncta simul purgat, illuminat, perficit. Purgat quidem hæresis piaculo, eos qui ignorantia olim tenebantur; eximiæ ac cœlestis prædicationis divinis sermonibus, illuminat; augu

stissimis divinissimæ naturæ ejusdem conjunctionis edoctus, veri quoque tabernaculi figuram ex un radiis concilians, perficit. Non me latet eo provehi orationem, ut, qua ex currit prolixitate, jam nauseæ fiat; quamobrem duplici distrahor affectu, hincque inde studiis se cor. Nam metus quidem ne plerisque molestior, ac decori inscius videar, sermonis mihi impetum in hibet. At quid patior? quippe etiam alias eum re mittere non sinit, qui cogit amor, vimque facit totumque peritus expugnans, sibi palam addicens. Is namque Theologi tum sermonum magnificentiam, tum divinam morum præstantiam longiore verbo rum ambitu exspatiantibus comparationibus cla rius animo suggerens, ut in eis mente immorer, ac plura loquar, evincit. Esto igitur, etiam cum Mose pro virili nostra magnum Gregorium diligenter comparantes, hinc quoque antistitis præclare gestorum amplitudinem consideremus. Mose, inquam, illo, qui sancta qui dem Abrahami radice germen progenitus sit, metu que Pharaonis infans in fluvio expositus; ac Pha raonis filiæ visus elegans, in filium palam adopta tus fuerit: quique adeo hac ex causa omnem Ægyptiorum scientiam doceatur, nec tamen co gnatorum dedoceatur amoris a natura vim. Idcirco, quod educantibus haud satis æquus, exque animo affectus, deprehensus esset, se fuga proripiens, at que ad Madian montem transiens, illicque uxori legitimis copulatus nuptiis, pecudum pastor effectus sit; seque rerum contemplationi impendens, quan tum homini videre concessum est, in rubo Deum viderit. bratilis forma ibi contuebatur. Inic candelabrum et mensam; illic aras et arcam, aliaque cœte stium similitudine assumpta, figuræ ratione vir Det conspectu usus serio contemplabatur. Hæc vero tribulibus tradens, ac sacerdotium quidem Aaroni, gerniano corpore, germano spiritu præbens; ducis autem præfecturam Jesu famulo concredens, omni que operum ipsius ministerio ex consilii divini ra tionibus expleto, sic vitam caducam, mortique ob noxiam deponit. Sic quidem Moses; isque (ut paucis complectar) ejus instituti vitæque rationis modus fuit. Quid vero Gregorius? Nonne sacrorum parentum, sacra tissima proles eluxit? Nonne is quoque sæculo tanquam fluvio expositus, Spiritus quidem signa culo fiscella communitus est': sæculari autem sa pientiæ elegans, dexterque indole visus, atque in filium ei adoptatus, in ea eruditur, atque præpara tur? Num illius sensum humilem ac superstitio nem lubentissime ſugiens, sublimiori contempla tione, ac magis e pietate usus est ad sapientiam mundo superiorem? Non commigrans velut Moses ad montem Ma dian³, sed sacræ animi tranquillitatis, ac imper turbationis verticem conscendens; nec sicut ille, mortalem sibi conjugem assumens, sed perfectæ sa pientiæ amore incensus, ejusque gratiarum corona eximie ornatus; nec pecudum rationis experţium, sed ratione vere utentium probatissimus pastor ef fectus, si quis alius mortalium Invisibilem videt'; ac revelata facie contemplatus Domini claritatem, tum contemplatione 10, tum potentia repletur, atque in istam mittitur Ægyptum. Mittitur vero ut popu lum Domino peculiarem acquireret; atque a cali ginosa hæreticorum ignorantia liberatos, ad luci dam in fide viventium veritatis hæreditatem traus ferret. Is rursus in Ægyptum cum signorum virtutibus missus, Ægyptiacique animi duritiem expugnans, multiplici prorsus eos verbere ac plaga afligit, in que brachio excelso populum suum liberat: ac quidem ab Ægyptiaca morositate redimens; ignis que columna, ac nubis ducens, eorum in terram promissam ductorem agit. Tum, mare Rubrum di visum, siccis eis vestigiis iter explicavit idemque rursus in seipsum confusum, persecutoribus inte ritus simul, ac sepulcrum fuit. Hinc rupes dirupta, flumina profundit; lignumque aquarum sanat amaritudinem: ac quidem firmamentum aviculas pluit sicut pulverem; cœlo verum panem, spisso tat", sed quæ potabili doctrina, salsam eorum imbre, demittit: atque extense manus, innumera fugant hostium millia; Deique justa sententia, po pulum murmurantem vicissim neci tradit. Quod omnium maximum, maximamque habet admirationem, ascendit in montem excelsum so lus, dierumque quadraginta jejunio corpore mun datus, animo expiatus, tremenda Dei coram ani madversione, præstantiorique in specie ignis appa ritione, atque vocibus, ae tubis, tanquam in sym bolis, dignatur: lapideisque tabulis inscriptas leges accipiens, atque varios illic sacrificiorum ritus ' Exod. 11, 3. 13 Psal. Civ, 29. 8 ibid. 15. '1 Tim. 1, 17. » Exod. viii, 2; xv, 21. Virga quidem a Deo minime in manus tradita “; quin ipse potius virga virtutis efficitur divinitus missa. Virga utique, non quæ in seductorem ser pentem transformetur ", sed que in formam Chri stum referentem, ac mentem immutetur: non quæ aquam potabilem in sanguinem potui inutilem ver abstergat. Non quæ ingruente reptilium copia, ea que edacissima adversarios confringat"; sed quæ efficacibus vivisque sermonibus durissimam men tem atque superbam velut flagello cadat; aliis quidem vulnus ac plaga tumens, non suapte in dole, sed illorum morositate, qui omni ulcere in sanabilius invidia vulnerati ac foedati essent"; aliis consolatio bona, fulcimentum ac gratia. Ae quidem aliis, instar grandinis, ignisque ingruens, tum densitate sermonum, tum divinorum igne sen aliis sorum, contumacium animos consumebat 16; 16 II Cor. 1, 18. 11 Exod. iv, 2. 15 Exod. x, 3. 16 Exod. 1x, 23. "Exod. vi, 19 20.

velut ros e cœlo leniter stillans, sensibus ut flore- præstantiorem quain pro sensus ratione Dei visio rent, præstabat: atque aliis quidem tenebræ palpa biles prostabat "; aliis lux mentis sancta, ex luce, quæ omni major sanctitate est, abunde effulgebat quin potius, qui lux cunctis vera tum fieret, tum esset; aliis quidem illustrandi vi pollebat (iis sc¡li cet qui suæ mentis oculo at, ejus fulgoribus minime abhorrerent), aliis obscurandi, qui propria mentis debilitate veram claritatem obtueri non possent; qut lucem quidem, ut inimicam refugerent; tene bras autem tanquam suavissimas sibi deligerent. Ae alierum quidem mentis rationum ac actionum primitiva, argumentis confutans exterminabat 18; aliorum autem incontaminatas in Christi sanguine avimas conservabat. Idem ipse ignis columna ac nubis efficitur "; peccati caliginem dispescens, virtutisque laborem refrigerio temperans atque leniens; velutque nubis rore, Paracleti consolatione, spiritalem Israclem levans, atque ad supernas mansiones traducens; ac manu quidem excelsa sæculi mare illi scissum, in noxie transmittens; eos vero qui dementi ac fu renti in eum impetu, omni apparatu insequeban tur, in eo suffocatos relinquens, purissimo ipse salvandorum cœtui, cum magnifico virtutis com meatu, ad beatas salutis sedes ductor præibat. Fit petra”; revera enim spiritalem petram non sequentem, ipsique comitem, sed in eo ma nentem, Christum vitæ latices manantem, habebat. Lignum quoque efficitur, potui inutilem", alque amaram hærescon doctrinam, in rectæ fidei dulce dinem mutans. Manibus autem non interdiu exten sis, ac quæ graves deprimerentur, aliorumque opera sustentari deberent; sed mente in Dominum jugiter sublata ac excedente, tum verum suffulcie bat Israelem, tum verum fundebat fugabatque fundebat fugabatque Amalec". nem nactus; non fragore mugientibus vocibus, tubisque aerem vi percutientibus, vehementiusque auribus insonantibus; sed sine strepitu, atque le niter, et leni ac quieto Dei Spiritui colloquens, illique congrediens, ac silentio magnas sublimium decretorum voces percipiens: non tenebris ac ca ligine obducto corpore, sed supra quam ignoti in comprehensionis notitia obtecto: non procellis ac turbine ventisque ſlantibus, sed divini Spiritus mollioribus auris perflantibus; non cœlestium ima gines, ac figuras, nec veritatis obtuetur umbras, sed ipsa sacratius docetur cœlestia, ipsamque clare veritatem cernit. Symbolis enim, ac umbris Mosi conspectis ad ea quæ vera sunt intelligenda usns, ac per ea ad ipsum clare legislatorem devectus, vere gloriam contuitus est, nedum posteriorum Dei (quibus a Deo secunda, illoque auctore condita ob scure significantur), verum etiam (ni audentius lo quor) anteriorum"; ipsius, inquam, exsistentia præeuntis supra quam ignotam infinitatis notitiam. Vidit autem Dei claritatem, non brevi temporis morula factam conspicuam, citoque abscedentem, sed quæ semper ita consistat: nec velut ille, petræ protectus foramine, sed in unigenito Verbo paternam contuens gloriam, in Filii Spiritu eximie Filio circumfulgetur. Vidit quæ per tabernaculum, inque illo reposita vasa mystice significabantur; quin ipse potius vario virtutum cultu insolubile se tabernaculum Deo exhibens, etiam arcain animum suum reddidit: arcam scilicet, non quæ haberet urnam auream 38, sed quæ cor auro rutilum, panem illum coelestem gremio continens. Non quæ virgam amygdalinam, quæ floruerat, lapideamque ac fra gilem tabulam; sed quæ expolitam mentem inviolabilem, vereque Dei digito scriptam, con tegeret. Alit autem, non pane qui prima luce e cœlo pluens, plusculum ascendente sole mox collique scat; nec avium carnibus immensa copia imbris instar depluentium, sed sermonum abundantia atque vi; tum nempe magis spiritalium ac divino ruin, eque sursuin, atque sapientia quæ de sursum est, subministrante suppetentium; tum corpora lium magis ac naturalium, ex terrena, ac quæ sæ culi usu comparatur, intelligentia, mentisque so Jertiá illi collectorum”. His igitur, qui recti ac ſi·leles essent, tum alebat, tum recreabat; qui au tem murmuratores, ac Deo detrahebant, eos mise rabili ac deplorandæ morti tradebat. in ac Idem pariter candelabrum septem habens lucer nas constituitur", qui scilicet septem Spiritus do mis Ecclesiamı illustret. Constituitur et mensa, pa nem illum summe mysticum probe esurientibus ap nedum positum habens 30. Constituitur etiam altare, thymiamatum, velut suavissimos suffitus, precum jugiter hostias submittens "; verum etiam holo caustorum, pietate pingues animas sacrificii ritu in ipso faciens ". Idem quoque magnus pontifex effectus, non un ctionis oleo caput barbamque diluitur, sed Spiritu exsultationis mente ac animo sanctificatur. Nec variis tunicis, terrena e materia contextis perorna tur, sed virtutum varietate, animi tunica varia in duitur; ac velut Aaron ille tintinnabula”, con cinnum apostolicæ sapientiæ sonitum assumens, ita sanctificationis sacerdos, atque hostiæ novæ sa crificus non per sanguinem, sed per spiritum fa 1 Exod. xIII. 21; xiv, 19. 20 Exod. xvii, 6. 211 Cor. x, 4. 15, 17. * Exod. xix, 3. 1 Exod. xxv, 23. Exod. Non in montem (terræ scilicet, qui in sensum cadat, tumulum) per breve tempus secedens, Deique illic usus colloquio,.", turbis se rursus legislator permittebat; sed suprema theologiæ conscensa spc cu!a, non dierum quadraginta, sed jugi jejunio; 17 Exod. x, 22. 18 Exod. x, 29. Exod. xv. 25. ** Exod. xvi, 11. 27 Exod. xxxiii, 25. 28 Hebr. x, 4. 13 Exod. IV, "Exod. xvi, 14, 13. * Jac. III, 19 Exod. xxv, 51. 30 Isa. XI, 2.

ctus est. Non enim ex umbræ rerum, sed ex veri- injuste autem Ecclesiis submotos, locis propriis tatis ratione; nec juxta ordinem Aaron, sed qua restitueret. ratione divinus Paulus, regni Evangelio defungens; ac, sicut magnus ille pontifex Jesus Christus pro suo populo victima factus, precesque offerens, non semel in anno in sanctis sanctorum versabatur; sed incessanter spiritali atque cœlesti altari pro pinquans, inde nobis salutem operatur. In eum modum, nedum Moses Theologo exem plum efficitur, verum etiam Aaron: in quod aspi ciens, quantum veritas umbram ipsam figura desi gnantem præcellit, tantum, arbitror, illis illustrior ostenditur ǝc perfectior. Quid vero? Qui sic horum. imitatus vitam, adeo iis superior clariorque eluxit; num a sequentium prophetarum atque justorum imi tatione defecit? aut alios quidem aliis virtute claros imitatus est, non item alios? aut omnes quidem, ali quo tamen præripiente palmam, ipsumque superante? aut paribus modis virtutem gessit? aut exiguo a se intervallo, proximeque secundas virtutis referentes illos reliquit? Minime gentium. Qui enim Moysen prophetis omnibus, ac iis qui leges tulerunt, longe præstantem, adeo antecellit; quanto magis reli quos abundantia magnificentiæ gratiæ superabit? Verum ad ea quæ continua serie ad ejus vitæ ra tionis monumentum spectant, operæ pretium iterum orationem reducamus. Porro ut auspicatissimo exordio delatum impe rium iniret, duo hæc ut exsequatur diligenter eni titur. Quænam illa? Ut nempe œcumenica synodo Nica Patribus decreta confirmans, quæ succre verant hæresum novitates exstingueret, litesque ec clesiasticas dispelleret. Hæc Magni Theodosii prima consilii ratio; ut autem. Gregorium in Constanti nopolitana sede collocaret, id illi secundum opus, nihil priore impar, aut quidquam segnius curatum. Gregorius autem, qui animum omni superiorem ambitione haberet, paternisque visceribus erga gregein affectus esset, concessam quidem Ecclesiam libentissimus recepit; inire autem sedem, hactenus differebat. Postea tanzen, vi quidem, at cessit nihilo minus episcoporum votis, cum aliorum plurium, tum Antiochiæ præsulis; magni scilicet illius Mele tii, qui multa pridem ac strenua sanctæ Trinitatis causa fertur desudasse certamina. Hujus divinis judiciis, probique imperatoris id enitentis vi, ac fidelium civium adactus obsecrationibus; quin divinis potius obsequens nutibus, ad celsam, pro antistitis munere prælationis sedem, evehitur. Lu çerna super candelabrum sublimis collocatur; ac prædicator, speculam sublimiorem aggreditur. Quid vero? an quæ præstat regibus ut regnent super terram, ac tyrannis ut dominentur terræ ", beata Trinitas, suscitatque de terra inopem, ac de ster core elevat pauperem ", non etiam probatissimum famulum, ipsisque rebus perfectissimum præsulem, in pontificia sede collocaret? At nemo illegitime, contraque ac sacra Ecclesiæ regula statutum est, ad tertiam eum arbitretur trans ferri sedem, Nam neque ea res translatio est, sed electio, primaque ac unica in urbe augusta pro episcopi dignitate, atque munere sedis collocatio. Nam quod primo Sasimis, uti dicebam, præfectus est, id solum promotionis causa fuit, cum neque sedem receperit, nec omnino illic ordinaverit, ul lamve mysticam initiationem pro antistitis partibus cclebraverit; quod nempe viculus ad sustentandain episcopalem sedem esset omnino ineptus. Nazian zenam autem cathedrain quondam curavisse, cum Interim Gregorio hisce impenso, ac dum errantes quidem oves reducit "; quærit autem quæ perie rant, ac contritas alligat, uti sacræ prophetiæ ver bis proditum est: virentibusque collocat pascuis, ac veræ refectionis aqua educat "; omnique (tum quæ ad actionem moresque, tum quæ ad fidem pertinet) tanquam herba lethifera atque noxia, ipsas iniquitate arcens, super semitas ducit justi tiæ; ac lege sancit, non temporaneam corporis emundationen, sed sensus carnis mortificationen; neque ritum quo immolandæ animalium victimæ, ostendit; sed Spiritus vivificationem, quæ per fidem exsistit; ac velut sagittis solertissime Anomœorum corda ferit, velutque lucidissimis radiis, sacro sanctis doctrinis suis, electis lucem prætendit; de repente solvitur ruitque tyrannis, ac legitima im perii potestas designatur; ac impiorum quidem potestas penitus eliminatur, piorum autem reliquiæ ▷ pater illius episcopus esset: at non ejus creatum fiduciam sumunt; hæreticorum merito supercilium detrahitur, Deique populo cornu salutis suscita tur atque exsurgit, imperator clementissimus, malorumque odio propensissimus. Is, duo optima secum constituit; ut nempe, qui trinam monarchiam evertere viderentur, probrum honore commutantes everteret; qui autem pari honore, naturain honore parem, atque æqualem supra quam honorarent, atque colerent, honore exceptos erigeret, atque eos qui sedes vi inscenderant, spretim submoveret Psal. XLIV, 8; llebr. 85 Eccli. xlv, 10. » Prov, vm, 15. * Psal. cxi, 7. Epist. Billianæ edit. 42. esse episcopum, aut sedem illam unquam susce pisse. Solum autem Patris hortatu ac jussu, ut sacri ministerii defectum impleret, sic Ecclesiæ curam suscepisse, ut senectæ fulcrum, ac paternæ imbecillitatis sustentaculum audiret. Ita vero se rem habere, etiam ex iis perspicuum est, quæ ipse ad Gregorium sibi cognominem scribit Inter omnes etenim constat me non Nazianzi, sed Sasi morum antistitem creatum fuisse; tametsi in patris reverentiam, et eorum, qui supplices hoc a me con 36 Ezech. xxxiv, 4, 5 seqq. 37 Psal. xxii, 2. 35 Luc.

ORATIO XX. IN LAUDEM S. GREGORII THEOL. lenderunt, ad breve tempus, quasi hospites præfectu- celebrante ", frequens confluxit; nec sic plena ante ram suscepimus. Quod igitur pater mortalem vitam divina commutaverat, vacantein jam inventum di vina Spiritus gratia, vitæque ac doctrinæ humana. majore præstantia postea clarissimum effectum, in urbis augustæ solio quantum oculis conspicuum erat, constituit; quantum autem animo aspectabile, orbis terrarum bonum Pastorem, magnumqué an tistitem præficit. Operæ pretium autem ut nec ipsum ineundæ sedis taceamus modum. Postquam enim divinum illud ac salutare præceptum atque decretum per vulgatum est fore Theologum in sede collocandum; perinde vero ac dicas, quam is Trinitatem Deum prædicabat; videre erat universam propemodum simul creaturam, illius sublimationis ergo ac pro vectionis secum ipsam moveri. Tunc enim, arbitror, cœlorum virtutes omnes, mente, immateriate, inaspecte, præeuntes, sequentes, stipanies, pro sacro divini præsulis ingressu jucunde applaude bant: omnes profanorum dæmonum turmæ, quotquot aeriam regionem circumeunt, ac quotquot locum terræ viciniorem adeptæ, hoc sibi studium ponunt ut hominum genus seducant, inferna festine latibu̟la subibant, cum micantia divini Spiritus fulgetra non ferrent. Omnis vero piorum civium cœtus, fideli imperatori ex fidei pietate comes, mo numentique maximi festivitatem antistitis ingres sum ducens, splendide ovansque in sacram pariter ædem irrumpebat.' Vidisses igitur illic populi universi plausus, victoriæ cantica; ác quibus Deo, quibus imperatori grates exsolverentur. Vidisses viros, feminas, senes, pueros, servos, heros, hominum ætatem omnem, omne instituti genus qui solitariam, quique vulgo tritam vitam agerent, sacerdotes ac laicos, ex omni ferme hominum, quod sub cœlo est, genere, haud secus ac fluctuum eruptionem, confluentes, influen tes, præeuntes, occursantes, impellentes, in adver sum pellentes ac qui pellerentur, gaudentes omnes, omnes gestientes, jucundo omnes animo, bonumque certamen certantes. Ne quidem virginibus fas vi debatur ut sacro illi spectaculo deessent. Ac vero hæ, bonesta gravitate opertæ, sacra festive septa invadebant. Cunctis certamen erat, piaque conten tio, alii ut antistitem prope accederet; alii, ut iis qui prope accedebant e vicino succederet; alii, ut vel eminus, ingressus videret, velut hinc quoque commodum aliquid percepturus esset. Animus enim fidei sensu, ei qui creditur mente conjunctus, dum vel ejus umbram procul speculando adverterit, cu piditate agitur, gestit, omnique studio ad ipsum contendit: ac velut quodam majoris amicitiæ sti mulo, conspectu usus, corpore etiam, ut ita res ferat, enititur anrato conjungi. Non sic Judaicus olim populus circa templum Hierosolymitanum, Salomone dedicationem illius * ]] Par. vii, 8. * ][ Reg. v1, eum uno totius populi conventu Davidi coacta ce lébritas est, tum, cum arca ut quiesceret locata fuit atque deposita, ac in illo ingressu conflatam fe runt"; nempe Gregorio sedem adeunte. lis qui dém qui recta fulgebant fide, talis quidam cursus ac alacritas erat; at neque hæreticorum agmen a communi illa populi glomeratione aberat. Aderant autem, atque alii quidem intus animo invidia dis secabantur; nec tamen pravitatem in lucem pro ferebant; alii more canum in rabiem acti, jam cirdis avidi irruere, atque necare incitabantur; sed Dei occulta manu, cunetaque conservante, furens ille corum impetus inhibebatur. Atque illi quidem insidias, strues, turbas ac seditiones, innoxiique sanguinis effusionem animis cogitabant; Trinitas autem (quippe boni amans) defensorem suum ac propugnatorem, ab omni tutum nequitia ser vabat. Vidisses illinc utrinque congressiones fieri, pu gnasque committi, Anomœis scilicet, tanquam ad ipsos spectantes, Ecclesias vindicantibus (iis enim qui longiori tempore possederint, vel si injustissima possessio sit, haud raro ex continua solummodo detentione, hominum judicio rata fides succurrit); Homousii autein defensoribus easdem mordicus retinentibus, velut qui recens Dei nutu, piique fa vore imperatoris, Theologo optimo præceptore, ac testatore, ceu legitima hæreditate illas adepti essent. Vidisses illic sacrum illud melos reipsa præsti tum, nempe, justi quidem cornu exaltatum in gloria; peccatores autem videntes, et irascentes, et stridentes dentibus, ac tabescentes; eorumque periisse desideria **. Non enim futurum erat ut in longum tempus falsitas reluctaretur ac obsisteret, neque ut veritatis adversum se aciem ad extren:um sustineret sed sicut hiberna tempestas, sive bru male frigus, procul adhuc morante sole, atque australem versante viam, late viget, omnemque constringit naturam, ac premit: illo autem rursus ipsas jam ad aquilonem decliviores detegente par tes, atque aestivum gyrante solstitium, clarioresque ac mora firmiores radios immittente, incalescit, spiritusque ac vitam resumit, quidquid in rebus est, vereque lætius dilucente, bruma facile, fri gusque exolescit ac dissolvitur, inque internos secessus atque, latebras vicissim cogitur. Eodein fere modo, gravem illam hæresum, ac quam ino lestam caliginem, atramque tempestatem, haud secus ac crassissimam hiemem, nubemque Ecclesiis affusam, ac piorum prementem corda, Gregorii sermonum radios, velut è sole, Christo in eo ma nente promicantes; clariusque ac lucidius efful gentes dissolvisse ac consumpsisse; atque Eccle siæ firmamentum in statum diei fulgoribus lucidum, ac pacis claritatem transmutasse. 1. 43 Psal. cx1, 9, 10. Hujus vero certum argumentum, ac conjectura,

operæ pretium ducebant. Sol et luna, oculis quidem conspicua, haudquaquam cursu inhibita sunt. Quorsum enim? at qui mente sol intelligitur, non semel, sed in perpetuum, su blimi ejus menti, ac cœlum pervadenti assistens; quin et ejus sapientiæ quæ sæculi usu præstatur lucidissima specie velut lunæ jubar effulgens, vi. ctorem adversus Dei hostes, ac triumphatorem facit: quibus neci datis, quam possederant terram, nempe Ecclesiam, possessione adit. quæ ante sacrum illum ingressum in aerem eſſusa tatis decretis pari credulitate submittere animo, densissima caligo ac obscuritas est. At ubi Eccle siam ingressus est, universa civitate ac imperatore una comite, omnique Ecclesiæ cœtu decantante laudum cantica, ac divino antistite in sede collo cato, cunctorumque vultibus præfervido lacryma rum imbre perfusis, compunctis scilicet omnium animis, nec tantam beneficii vim siccis oculis sus cipere valentibus; ubi denique clamor, gaudium, commistaque tristitia ac supplicatio, universi po puli gestu, habitu oreque erupit; solvitur statim densissima illa nox ac tenebræ; luxque splendi dissima confertim effulgens, hæreticorum quidem spes in obscurum trudit, piorum autem exceptis corporibus etiam animuin claritate perfudit, exsu perante mœstitia in jucunditatem nimium quantam cua est; sed per eam, ad cœlestem Jerusalem, cedente, atque conversa. Sic nimirum Dominus, quemadmodum eos, qui ipsum clarificant, claritate augere, sic qui spernunt, spernere consuevit. Admirandus quidem Jesus, Israelis belli dux Mo sis loco creatus, siccoque vestigio cum omnibus copiis Jordane transmisso "; atque adversus gen tes regesque fortissimos instructa acie, belloque comparatus, sic incruenta victoria evertebat quid quid incurrisset, ac par erat everteret, ac pessum daret, quem Altitissimi dextera cum primis prote gebat. Unico tubarum clangore, robustissima con cussa mœnia corruebant: tumque urbes integræ, civiumque omnis conferta multitudo exscindeban tur: bellicosissimi reges impressione facta, nedum armis, sed et cœlo lapsorum lapidum instar gran dinis imbre cædebantur; quin et ii, præeuntium vesparum aculeis *, dire pungebantur. Quodque majus ac insolentius, sol stabat, luna inhibeba tur *, ipsumque cœlum Israeli aderat belli sub sidio adversus insipientes depugnans. His Dei providentia curaque excisis, eorum substantias ac facultates in funiculo distributionis, per manuin Jesu, eorum terram, ac quidquid ditionis fuerat dividentis, partibus adibant. Gregorius autem veri Israelis sacra præfectura concredita, velut amne rapido glomerantes aquas, prolixas stulte impiorum nugas innoxie transmit tens; quod et ipse excelsam njanum valide prote gentem haberet, tanquam civitates ac oppida, illegitimas hæreticorum sodalitates cœtusque, cla rissime sonantibus suæ theologiæ tubis, repente solo allidebat, fortesque blasphemiarum patronos, ac antistites, tanqnam saxorum ictibus, densaque grandine, coelestibus sensis confringebat; velut denique multo vesparum examine, crebris sermo num suorum aculeis saucians, alios quidem omnino perimebat, quotquot scilicet longe maxima teme ritate acti, præfracte cum Deo pugnare audebant; alios vita donabat potiori, quotquot nimirum veri * Josue 1, 2 ** Exod. m, Ɛ. * Josue. x, 11. Possidet, inquam, aditque hæreditatem, non quæ diffluat, atque facile dilabatur; sed stabilem, atque ad futuruin sæculum commigrantem, nec eam duntaxat quæ in terris, atque oculis conspi liberam illam 48 (primitivorum scilicet Eccle sian ) transiens; non solus ipse, sed cum cœtu, turbaque ipsi comite, pro rata cujusque laborum ratione, patribus ascriptas incorruptas sortes pos sidendas consequitur. Melle ac lacte fluere terram promissam, Scri pturæ sacræ testimonio proditum est ***; Gregorii autem, mel quidem, theologiæ dulcedo; lac autem, doctrina jugi latice manans. Vel mel quidem, virtutis operosus labor, quem animorum cultori instar apis argumentosæ, laborisque tenacissimæ abunde suppeditabat; lac vero, largissimus, ac qui maxime nutriendo esset, sermonum latex. His dum Ecclesiam regebat. enim, optimis divinissimisque rationibus commo Hæc ille ante adeptam sedem, hæc post etiam adeptam, studio agebat. Non enim requiem labo rum, sed accessionem curarum, angorem, sollici tudinem, ac laborum exsuperantiam, præfecturam ducebat, unam vero animi jucunditatem noverat, discipulorum pietatis rationibus profectum; unam corporis refectionem ac laxamentum, secessum ad loca ab hominum usu acconsuetudine remotiora; in seipsum conversione, animi rationum diligentiam ac curam qua nimirum mens illi ad altissimas assurgens contemplationes, unam Paracleti lubens habebat consolationem; reliqua autem animi oble clamenta,ac corporis relaxationes, crassioribus atque ad corporis rationes magis comparatis, projiciebat. Nam cum his tribus, hominis animus omnis ca piatur ac insolescat, nempe gloria, divitiis, volu ptate; nec inanis gloriæ fastu ac superbia elatus, mentis rationibus movebatur; nec pecunjarum amore emollitus, animo capiebatur; quippe cum a teneris ipsis unguibus ejusmodi rerum cupiditas omnis illi exstincta esset. Ac neque (quod plerisque usu venit) variis ventris voluptatibus victus con cedebat: sed omnis jam vitæ mollioris ac volu ptatis fragili fluxaque jucunditate excussa ita fa boribus ac sudoribus virtutis causa sese excercebat, Sap. XII, 17 Josuer X, 58 Galat. iv, 26. Hebr. xII, 23.

ORATIO XX. IN LAUDEM. S. GREGORII THEOL. ut illi quam maxime opportunum es-et Davidi cum illud proferre, propter nimirum Dei labiorum sermones, vias se duras custodisse 5º. Cum laudatorias ac quæ de Dei hominis in carne negotio sunt orationes lego, quibus sacras solemņi tates exornat, Dei revera vocibus Ecclesias illumi nans, atque oblectans, cum Elia in cœlum levor ", igneaque eloquia haud secus ac flammeos currus inscendens, sublimis ad Dominum tollor: ejusque etiam melotem, quam Elisæo tribuit, cogito; quinimo, quæ illi comes est, duplicem Spiritus gratiam, qua nedum impietatis fluento inhibentur *, verum etiam steriles animæ fecundissimæ reddun tur; ac quæ per fidei pravitatem interierunt, cre duntur vitam recipere ". Alii quidem alia functi virtute, aut divinæ parti cipes facti gratiæ, solam forte quisque suain ætatem beneficio afficere velit: Gregorius autem in eo laboravit, atque operam posuit, ut non suæ duntaxat ætati, sed et cunctis simul deinceps ſu turis divinam gratiam Dei exemplo explicaret. Sacris eloquiis fluminis instar ex ejus lingua fluentibus, doctrinaque ore tradita, ad ipsum adeuntes nunquam demereri cessabat, arguens, increpans, obsecrans *, pietatis decretis ad sapien tiam compouens, sermonibus veritatis aptans atque instruens, cunctosque ad contemplationem tiones exstant; divinæ ejus sapientiæ varietatem, pariter ac actionem expeditos agilesque reddere maxime cupiens. Conscriptis autem sacris monu mientis futuros deinceps per ætates ædificans; in iis, eversos constabilit, fideles confirmat; sed et os omne fremens, aut quod futurum est, ut fremat loqui adversus Deum iniquitatem”, obstruit. Tanta vero Gregorio exacti sermonis, ac veritatis cura, cum venustate, incitatione, perspicuitate, ac gravitate, ut quanquam multi sæpius a sæculo orationes conscripserint, aut divinas enarrationes ediderint; quantum stellæ a solis claritate, tantum universi ab illius divina prædicatione ac eloquio, vique sermonum, deficiant. Ego, quantum licet pro virili, dicam. Cum in orationes invectivas incido, quibus is Juliam prævaricatoris confutat dementiam, numi numque gentilium infelicitatem ac vanitatem exa gitat; ac quibus eorum Deos, ac demones traducit, Gedeonis gladium video, aut illius trecentas tubas, atque lampa·les, quibus alienigenas exterret, ac in stuporem vertit *; propriisque ipsorum serinonum atque actionum laqueis, innecti facit. Aut Barach " Jephteque ensem; aut Samsonis mandibulam, qua hostes milleni percussi collidebantur atque cadebant. Cum in eas, quibus Filii ac Spiritus Deitatem tuetur, quibus alienigenarum decretum omne atque doctrinam exscindit, ac præsertim Macedonii Ariique ac sequacium impudentem amputat bla sphemiam, statim admirandi illius Davidis facinoris memini, triplici lapide funda rotato alienigenam percutientis, atque procax illud caput amputantis, ac salutis cornu Israeli erigentis 37: aut Samuelis illo superiorum tonitruum, atque fulgurum, vehe entiumque e coelo imbrium, quibus is insipientem Israelem erudiebat: aut ignis Eliæ, quo bolo causta ac ligna consumpsit "; uti etiam postea illo duorum quinquagenariorum principum audaciam contrivit “, aut ejus ipsius gladii quo prophetas confusionis (id est, Baal) justissime interemit ". Cum antistitum laudes, ac martyrum; ad hæc etiam, quæ illius, moribus instituendis 'adborta multipliciaque ac diversi generis opuscula, ac lu cubrationes metro, solutaque oratione inecum per tracto, Salomonis animi profundum contueor; quin et præ illo, ac majus aliquid possumus dicere. Nam Salomon quidem, cum sapientiam, rerum scilicet scientiam petiisset, ac accepisset "*"; sic elementorum indoles, animalium ortus, plantarum diversa genera, ǝc eorum quæ sub sole sunt, ant fiunt, operationes viresque intellexisse perhibitus est, ut superiorum exstiterit nemo hac illi scientia par, aut post eum surrecturus sit 6. Gregorius au tein cum humana illa sapientia nihil, ac certe parum quid a Salomone deficeret; ea ceu rudi mento ad divinam sapientiam usus, tantum illa Salomoni præcelluit, quantum Salomon reliquis præfulsit. Ac quidein ille, creatorum se contem plationi dedens, perspicacem in ea animi vim insumit; hic autem ex creatis ad incomprehensi supra quam ignotam notitiam transvectus, sum meque mysticam ac abstrusissimam nactus incom prehensionen, eaque apprehensa, ipsam in са contemplationem sistit. Ac quidem Salomon multiformem ac dividuam naturæ doctus rationem, intelligentiæ abundantiam multis libris editis produxisse proditus est: Gre gorius autem naturæ supra quam divinæ Unitate ac Trinitate eximie perspecta ac intellecta. sermo nis pulcherrimi vi, ac illustrante Deitatis gratia, cunctis simul ætatibus divina alte edisserit. Atque ille quidem, ea, quæ sæculi usu consistit, solertia ac sollicitudine elatus, ac carnis prudentia victus, quam procul, heu ab spiritu recessit, eorum nomine quæ sibi deligenda putavit (ne quid nefan dum dicam) vituperio dignus ". At Gregorius, qui Spiritu Dei ageretur ", quanquam ad ejusmodi sapientiæ pelagus evaserat, facile tamen, ac leni aura navigat, divino scilicet Spiritu per spirita lem disc´plinam, vitæque institutionem ad cœlestem supercelestis sapientiæ portum'ipsum dirigente; carnisque affectuum ac libidinum, tanquam flu 83 Judic. vir, 20. Reg. x, 17. IV Reg. x, 14. 5º Psal. xvi, 4. * II Tim. iv, 13. 51 Psal. 11, 2. ** Judic. xv, 15. 674 Reg. xvn, 40. 58 61 JII Reg. xvit, 40. Reg. n. 9 seqq. 66 ||| Reg. 11, 1 seqq. I Reg. m, 12; tv, 50. Judic. IV, 16. Reg. xvin, 38. ** ¡V Reg. iv, 67 Rom. VIII, 14. 88 Judic. IV Reg. ** Paral.

ctuum insurgente vi natatu superior, atque emer- eorum ipsi consilia sequantur; maluntque sibi cos gens, tatissimo exitu animi propriam navigationem obsignavit, ac clausit. Postquam autein, quam sibi propositam habue rat impensioris illius consilii actionem, faustuin finem, ac pro ejus diligentiæ, ac spei ratione con venientem, vidit accepisse; omni scilicet populari tumultu ac contentione, Anomœorumque linguæ improbitate ac contradictione divisa prorsus, atque conscissa; omnique sacro Orthodoxorum cœlu sacris Ecclesiis restituto, sicque virtute ac fide adulto, ut super eos divina omnino efflorere san ctificatio conspiceretur 68. Aderaut quidem quorum adventus exspectabatur præstantiores episcopi alque proceres; aderant, non ut Ecclesias colla psas erigerent (jam enim sacri antisūtis sudoribus id ante præclare præstitum erat), sed ut illius acta confirmarént. Non ut nutantem fidem firmarent ac stabilirent (quam ille factis ac sermonibus adamantinis communiverat), sed ut ejus de Deitate doctrinam calculo approbarent. Nec ut Consubstan tialitatis gloriam tunc Spiritui deferrent, Deum que pariter ac Patrem Filiumque assererent, sed ut omnes communi suffragio, illius divinis prædi cationibus consentirent. Quod enim magno prius tonitrui filio " conces sum est, ad Unigeniti gloriam declararet, ac præ reliquis Evangeliorum scriptoribus, ipsum Deum elare prædicaret; quamobrem etiam scite Theolo gus nuncupatus est; hoc ipsum plane, huic quem laudamus, quod ad Paracletum attinet, postea donatum est. Cum enim alii a Deitate extraneum traderent; alii componerent quidem Deitati, ut tamen palam Deum nuncuparent, induci non pos sent; sed vel suæ ipsi ignaviæ, vel'imbecilliorum animis ea teniperatione consulerent; sulus hic, primusque fere præ omnibus Spiritum Deum Patri ac Verbo consubstantialem perspicue ac valde clare fiduciaque prædicavit; cujus etiam liberæ prædicationis magnificentissimum præmium con secutus est, ut qua aliis præstat excellentia, Theologi nomen nancisceretur, auri scilicet the sauris innumerabilibus, cunctisque pretiosis la pidibus longe clarius. Sacro igitur episcoporum coetu, universaque civitate, quod Ecclesia victoria potiretur, id vero ejus certaminum, laborum, sermonum facinus, ceu rem omni majorem fide testantibus, eique mutatio nis in melius causam ascribentibus, ac velut dignum præmium sublimi eum sede collocandum operæ. pretium ducentibus; ipse negotiorum ecclesiasti corum, turbarumque pertæsus; ad hæc etiam ut de ejus institutione ac sede ortas disceptationes vitaret, eaque ratione Ecclesiarum pacem procura ret; quin jam quoque curam placendi aulæ, civi busque declinans. Plerique enim sacerdotes ad sua ipsorum desideria lubentius trahunt, quam at 68 Psal. cxxxt, 18. Marc. 1, 17. 70 I Cor. 73 Ezech. 1, 27. Ezech. VIII, 2. 14 Dan. vit, 9. addicere, quam ut ii pietatis lege ipsis addicantur. Ipse vero, cum hactenus omnibus placere sustinuis set, ut quod in ipso erat, juxta magnum Aposto lum " omnes lucrifaceret; quod amplius est, ve lut studii libidine placendi, ac assentationis crimen submovens, dimansque; necnon ejus quam ama veral a principio, coalumnamque habuerat, philo sophiæ supra modum desiderio accensus; unamque s-dein, supernam scilicet, nulli invidiæ expositam, ac intransferibilem; vitæ autem hujus laborum mercedem, ejus ascensum, proque illa sessionem, sciens; quem homines honorém deferrent, sper nit; litibusque expositam sedium celsitatem volenti cedens; ac Vale Ecclesiæ, Augustisque dicens, urbanis se turbis, ac negotiis eximens, ad terre nam hactenus patriam commigrat. Illuc iterum reversus, paternaque Ecclesia, amentium labe purgata Apollinaristarum, atque domesticis fidei tradita; ac tum exinde, in terræ angulum solitarius secedens, ab exteriorum se curis omnino collegisset; Ecclesiarum quidem præsides per epistolas constabiliendo coagmentabat; ipse vero potioris vi contemplationis, absolutissimaque philosophia supremo desiderabili consuescens, ас ipo arcanorum præceptore utens, omnem tum figu ralium sacrorum symbolorum expressius perfe ctiusque veram notitiam docetur; tum et ipsam symbolica omni repræsentatione superiorem, ill que eminentem, veritatis scientiamı. Alii quidem prophetarum, aliis in Spiritu visio nibus vi animi rectrice ac mente informati; atque alii quidem super solium excelsum et elevatum”; alii animalibus quadriformibus vectum, invisibi lem conspicati”; ac modo quidem electri, modo ignis specie "; aliasque rursus humana eum forma considerantos”, variis figurarum simulacris, ac diversi generis formis tanquam qui per naturam”, nulla certo specie formaque designetur, sitque uni versorum auctor, atque ea ratione pro co ac viden tes capiunt, indulgentia_cuncta subeat atque induat; tanquam in ænigmatis obscurisque repræsentation nibus, omni vacantem quantitate ac qualitate, in antecessum videbant. Hic autem, omnium simul visionum, quas seorsim singuli aspectarunt, illu strationes, vimque sincerissime edoctus, omnique Evangelio exhibitæ veritatis luce, altissimæ con templationis compendio imbutus: atque veteris fundamento, nova illa superædificata sacra scientia, omnis plenitudinis sapientiæ Dei vasculum, sedes que efficitur. In Christo quidem omnem plenitudi nem divinitatis corporaliter inhabitare credimus”; in bunc autem, totum per Spiritum sentimus Chri stum commeasse. Jonas quidem ille Amathi filius, Daniel quoque, ac tres pueri; prior quidem, belluæ marinæ pro jectus 77: alter, esca leonibus in lacu datus; po x, 19. 71 Isa. vi, 1 seqq. 72 Ezech. x. 18 seqq. 77 Cul. 11. 9. 77 Jan. 11, 2. *75 Dan. xav, 51 seqq.

ORATIO XX. — IN LAŬDEM S. GREGORII THEOL. cit, æqualis; ac demum societate cum omnibus, universis conjunctus; atque eam forte ob rem chil ctis altius collocatus, ad ipsam pure purissimam Trinitatem propior accedit, atque ab ea, ejusque benignissima largitione, justitiae coronam accipit; quin illam ipsam ornatu ominem mundum su perante, immarcescibilem coronam glori:e induit. stremi, in fornacem ignis injecti, horum singulî tanquam plane exercitatione, quæ að pietatem du oratoriam domum”; Jonas, ceturn; Daniel, tacum; tres pueri, fornacem éffecerant. Precabantur enim, ut ipsorum vita ab interitione fabeque emergeret; liberationem precibus exposcebant; et vero divino nutu obtinuerunt; Jonas, e ceto; Daniel, e lacu; pueri tres, e fornace ignis liberati. Gregorius au tem, tum bestiam, tum lacum, tumque ignis forna cem, corpus existimans, corporisque malum babi tum, seu ejus ægrotam valetudinem, atque vitia, quæ animo etiam summe philosopho, ac comtem platione provectissimo quandoque molestiam fa eiant, divinorumque ut ipsius verbis utar ei radiorum lucem tanquam interjecta nubes adimant, his tanquam vinculis exsolvi precibus ad Deum flagitabat; ac cum solvere desideraret, et esse cum omnem laborem ærumnamque proclivis, suscepis Christo, ingemiscebat ", quemadmodum magnus Apostolus, gravatus, ac, sicut ille, habitaculum quod de cœlo est, indui cupiens ³¹. Enimvero etiam quod precibus enitebatur, ac cul pienti in votis erat, hoc consequitur; inque bona ac pingui senectute 8, vitam solvit; ac cum pri dem suas omnes vitæ rationes in cœlum transtulis set ª³, utique etiam eo commigrat. Ac quidein cor pus, ut quod terra esset, terra obtegendum paterno in tumulo dimittit; ac cum ex tabulis cavisset sub uno occultandum lapide, spiritum in ejus depo mens manus qui tradiderat *, ad ipsum incontami nato animo transit. Ac sicut sacrum vas electionis divinus Paulus 88, divinissimo Christi sensu reple tus, per eum non e terra, sed e cœlo vocatus, inque Juzem gentium *, ac terræ salutem missus; cum multis defunctus periculis atque ærumnis, Dui sa lutare Evangelium mortalibus prædicasset, bonum que certamen legitime certasset, coronam justitiæ consecutus est 87; pariter etiam illius perfectus imi tator altioris cœlo Trinitatis nutu ad divinam Theo logiam vocatus, ac cum ipse quoque per multa pericula divinam omni majorem essentia Consub stantialitatem annuntiasset, bonumque præclare certamen certasset, ac inoffensum pietatis cursum consummasset, reclamque accuratæ fidei regulam servasset, a rebus, quæ in aspectum cadunt solu tus, his quæ mente intelliguntor, copulatur; atque peregre a mundo proficiscens, Deo præsens eflici tur, ae tanquam mens incorrupta, incorruptis men tibus coaptatur. Velut sapiens patriarcha, patriarchis; velut pro phetica pollens gratia, prophetis; ac quidem apo stolis unitur, tanquam apostolica maxime vita præ fulgens; sacris præsulibus ac doctoribus, tanquam sacerrimus, doctrinaque præcipuus atque maximus; ac quidem martyribus, tanquam Trinitatis testi monio ilï's compar; justis autem, ac confessoribus, "Dan. III. 23. * Philipp. 1, 23. 83 Act. 1x, 15. 8 Isa. XLIX, Decebat enim, ut qui tantos illius gratia agones in terra desudasset, ipsam in cœlis velut coronam gloriæ, ac dignum victoriæ præmium acciperet; atque is qui pro ea laboribus defunctus, atque hu milis abjectusque effectus esset, iaborum eam re missionem ac exaltationem inveniret. Decebat, it qui pro Unigeniti gloria, ac Spiritus æqualitate set, eoruni quoque claritate in sempiternum præ fulgeret. Divino olim proditum oraculo est, Enochum Deo placuisse, ac carne translatum esse , nempe exi guæ illius Dei notitiæ præmio id consecutum, ut ita transferretur. Deinde etiam Eliam Thesbitem magnifice assumptum cum corpore”. Igneus enim currus, ac equi ignei tollentes, non in cœlum, sed, velut in cœlum, aurigæ instar eum assumpserunt. Ut Gregorius, qui tanto præstantiori, ac majorem babente admirationem obsequio placuisset Deum que demeruisset, quanto tides quæ est veritate, illa perfectior est quæ in umbris posita est, ipse quo que ad Dominuni commigrat, atque transfertur neque id curru igneo cum corpore vectus, sed cum adhuc in corpore versaretur, virtutibus tanquam curru in cœlum tollebatur, altisque animi sensis, ac contemplationibus, ad Altissimum sublimis as sumptus, atque evadens, revelationum excellentia Deo excedebat; postea autem peregre factus a cor pore, omninoque ad Dominum suum migratione e vita profectus, omnibuɛ cum supermundanis virtu tibus altiore quam pro mundi ratione cultu stipan tibus, ac festive excipientibus augustissimæ corain Trinitati eximia præfulgens claritate apparet. Verum, o mentis illius magnæ primæque ac di vinissimæ discipule ac cultor, mentis perspicaci tate maxima prædite. O Verbi illius vivi, quod pri mæ menti ac Patri unigena est, ac conjunctum na tura, præco ac doctor eloquentissime! O divini Spiritus, qui cum Patre et Filio, ejusdemque classis atque ordinis numeratur, spiritalissime ac illustris sime adorator, clarissimeque ac summe conspicue Theologe! O qui diserte nobis, ac dilucide Trinita tem in unitate, ac unitatem in Trinitate adorandam Deum edisseris; hæc quæ a nobis tibi laudatio de betur. Ac siquidem condigna illa videatur, tuum dubio procul munus, tuique laboris, ac tuæ in fine v, 2. Cor. 87 I Tim. vi, 11. 15. Orat 39, quæ est in Sancta Lumina. * Gen. xv, 15. * Philipp. 111, 20. *8 Gen. v, 24. ** TV Reg. 11, 11. st Luc.