quasi illi improbanda statuissent, decreto acquies cendum. Sed manifestum nunc est, nulla id ra tione (neque enim lege noviter lata reprobatum est) auctoritate privatum esse. Quidam saltem ju dex censuit (et miror quo pacto censuerit) ne, qui liberi sui juris facti essent, simpliciter potesta tem quam cepissent, haberent, sed nisi ipsis liberi essent, liberum arbitrium abroga retur, rursumque patriæ potestati subjiceren tur. Neque vero ille hoc unuin censuit, sed etiam si quis ex semine suo efflorescentem fetum vide rit, ac vero liunc mors torvis oculis inspexerit, itaque ad liberorum orbitatem redactus sit: uti ille pariter cum liberis liberam voluntatem amit Leret, neque testamenti factionem haberet, neque quae donata a parentibus essent, pro arbitrio adini nistrare permitteretur. Atque hoc quidem ubi nonnullis placuisset, facileque a posterioribus sus ceptum esset, despecta veteri legislatione in ho diernum usque diem in republica valere conspici tur. Nos itaque pristinam legum hac de re auctorita tem renovantes, statuimus, ne quis illorum qui de dotis restitutione disceptant rejiciatur, in ſectaque re inanis dimittatur. At quid aiunt illæ? Si filius liberis orbetur, donum quod illi a patre processerit, ad donatorem oportere reverti: quod vero aut a matre aut ab extraneo quopiam donatum flius habet, non item, nisi reverti debere id do natores pacto complexi sint. Sed quæ filiis pa tres inter emancipandum dederunt, apud eos qui acceperunt irrevocabiliter permanere, illosque de illis testari jubent: nisi pacti cujuspiam, cum pa ter douaret, initi, obstaculum sabsit. Nos itaque in harum sententiam pedibus eun tes, scire omnes jubemus, si Glius sui juris factus, nullosque liberos habens testetur, parentes illa duntaxat quæ ex lege Falcidia ad ipsos manaut, nisi pactum (quo modo supra dictum est) initum sit, percepturos: reliquos vero cognatos, quan quam ab intestato vocarentur, ut qui restitutione pactum interponere neglexerunt, omnino nihil. Il lud porro annotatu dignum, solius virilis per song in potestate esse filium dici. Caeterum quo niam præter alios modos hic quoque sui juris l lium csse ostendebat, si qui ipsum in potestate habebat (sive is pater, sive avus esset) libertate ipsum suo ore donasset: nos hoc insuper an nectimus, ut si pro suo saltem arbitratu vi * Melius Zuich. et Meerin, 3. Hinc incipit Ecl. * Ecl. omittit * Reliqui præter Ecl. "Deest in Ecl... Ecl. om. lioc ait, emancipatos ingratos in patriam potestatem ob ingrati vitium revocari. Hoc caput existimo referendum ad emnan cipatos ingratos (de quibus agi satis constat bujus Novella principio) eo sensu emancipatos si liberos habeant non revocari in patriam potestatem: sed tamen testari de profectitiis non posse. Locus est corruptus L. 2, C. De emancipationibus liberorum 1. 8, C. De bonis proscriptorum: l. 17, C. De collat. Hoc ostendit filios non esse in potestate matrum aut aviæ, leg. 13, ff. De suis: leg. 8, Cod. De praescription. longi temporis: 1. 5, C. De ado plionibus. Emancipatio non requirit scripturam. Imo requirit, I. 2, G. De einancipationibus liberorum. Hujus constitutionis meminit Harm. 1, tit.

vere flius videatur (sive id ejus verbis cujus sub polestate degit, concessum fuerit, sive verbis qui. dem concessum non sit, sed consensus tacitus filio vitæ rationes separatim instituenti adversatus sit, verum ipsum suo modo seorsum vivere permiserit) tametsi a conjugii commer cio liber sit, jus tamen liberi arbitrii ratum illi et confirmatum sit. Etenim si servi semel jago emissi, dum mali non apparet, iterum illud tra here non coguntur, quomodo indignum non est, flios patria potestate liberatos denuo sub jugum mittere, ipsosque perpetua libertate, qua, quomo do dixi, servi etiam fruuntur, expertès esse? eunuchi olerandiores adoptare possint Idem imperator Styliano excellentissimo sacro rum officiorum magistro. Magnum sane excellensque donum a Deo creatore ad mortales promanavit matrimonium. Non modo enim naturæ mortis ingluviei ob noxiæ opem fert, humanoque generi perpetuita tem elargitur, id dum ab illa depascitur, non om nino deperire ‘sinens: verum etiam per liberorum procreationem permagna alioqui hominum vitæ præstat. Nam quid ea quæ ex liberis percipitur voluptate ad oblectandos hominum animos suavius? aut vero quid in humanæ vitæ negotiis, cum aliis, tum quæ in senectute nobis se offerunt, utilius? Levari certe senectutis molestias liberorum mini sterio videmnus. Verum quoniam can utilitatem per matrimonii commercium consequi non omnes valeant, voluit lex, et recte quidem, in eos qui il donum a natura non accepissent, sua benignitate beneficium conferre. At id propositum non ita er ga omnes servavit, ut omni defectu vacuum bene ficium daret. Aliis enim extra matrimonium acquirendi liberos potestatem fecit, alios bujus beneficentia exsortes reliquit. Quanquam ejus legis, quæ in hoc semel edita esset ut liberorum orbitate qui nullos haberent, liberaret ac sua ope patres, quibus ex matrimonio id esse non contigisset, ef fceret, pertinere ad omnnes beneficentiain convenie bat. Verum illa id ita non vult, sed rejicit illos qui lethalia passi sunt: quorum tamen quod in juria affecti, generandique facultate privati sint, misereri par erat. Repulsæ autem causam hanc Ecl. " Ita Zuich. et Ecl. Nov. 17. ' Sic correxil Agylus; codd. Scrimg. " Ita Ecl., reliqui " Est in Ecl. Sic correxit Stephanus; Codd. Tacito consensu filius emancipatus dicitur, si patre non ignorante separatim rationes instituit, aut seorsim vivit, tametsi conjugem non habet, et ita abrogatur 1. 3, C. De emancipat, quæ negat modo consensu (citra solemnitatem verborum) li lios emancipari. An id videtur velle, Milios nuptiis contractis voluntate patrum tacite emancipatos videri? Non arbitror, quantumvis id multis locis folie sit re ceptum. Abrogatur 8 9 Instit. De adopt. 1. 2, § 1, 15. De adop. xvit, dicitur 21, Harm. 8, 4. Nov. 22, Nov. 39. Per adoptionem scil.

ponit, quod dicat : Quos (84-85) natura ad generan- dum non idoneos noverit, hos neque legem hoc beneficio affecturam. At vero non (86) natura, sed hominum injuria his generandi vim ademit. Qui bomines, si præter injuriam quam ab ho- minibus sustinuerunt, alteram per leges non sub- irent, dignum fore imperatoria nostra majestas rata statuit, ut si adoptare vellent, liberam id faciendi potestatem haberent (87). Existimo enim illic beneficium magis esse necessarium, ubi ejus im- pensius requiritur utilitas. Eunuchis autem præ- cipue liberorum acquisitio, quæ per legem fit, est necessaria, eoque magis, quod una hac ratione, ut patres sint, consequantur itaque liberorum mini- sterio ipsis frui contingat : quo inhumanum esset, si, quod genitalibus privati sint, insuper etiam privarentur. Sed quemadmodum (88) cui (89) του cis usus ademptus est, quæ linguæ munia sunt per manum adimplere, et qui sermonem labris fundere nequit, por scripturam ad ordinandas res suas pro- redere non prohibetur (90), ita neque qui, quod genitalibus privati sunt, liberos non habent, ho run indigentiam alio modo compensare vetan- dum est. Ut pariter (91) omnibus (92) adoptare liceal. Idem imperator eidem Styliano. Cum eos qui sua industria rem aliquan) huma- næ vitæ utilem adinvenire student, in commune illam proponere, quam (93) certis hominibus devovere ο aliosque ejus expertes relinquere decentius sit: tum vero longe magis legum beneficium commune esse convenit. Nam sicut sub principe, virtute, sic sub legibus, quotquot illis paremus atque sub- diti sumus, illarum beneficio in commune frui de- bemus. At quid sibi vult hoc proœmium? Quod cum liberorum orbitate infelices liberare infortu- nio lex vellet, adoptare, et quod a natura accipi non posset, opinione comparare, jubendo non erga omnes similiter servarit proposituni: atque viros quidem et mulieres, quas natura postquam matres

novisset ademptione sobolis ad liberorum nerent, administraret: tum cum matre curarum efficeret. orbitatem redegisset, adoptandi jure donarit eunuchos vero et mulieres, e quarum sinu nondum ullus fetus eMoruisset, beneficio indi gnos censuerit, tam utiliter nescio quomodo ra tiocinata. Non enim quia hoc incommodo, ut na tura patres esse nequeant, eunuchi affecti sint, continuo idem incommodum lege augeri oporo tet: sed e diverso cjus rei defectum alio modo compensari non prohibere, longe magis par est quemadmodum aliis membris, quæ ad actiones naturales requiruntur (ut nauibus pedibus) mutilatis, aut si qua alia parte privati sint homi nes, illi quocunque possunt modo mutilationeir sarcire non probibentur. Jam vero neque muliere quia matres non fuerint, ne adoptent coerceri, rationi consentaneum est. Quæ enim ratio est, u illis, quod liberis orbatæ sint, denuo acquireudo rum liberorum jus largiare: has vero, quod istius modi possessionis prorsus inopes fuerint, per om nem vitam in illa inopia vivere velis? Et certe si hæc præcipua liberorum utilitas est, ut parentes in senio sustentent: quo pacto non tam his quam illis ex æquo ut beneficii participes essent conce dere æquum fuit? Sic enim quibus tenues arctæque facultates sunt, ftiorum ope et auxilio levior pau perlas esset: quæ vero illas omni rerum copia afluentes habent, et his adoptio conduceret. Nam qui in alii locum assumptus esset, is et inserviens matri, et pro illa quæ par est Blium facere sedulo exsequens, cum bona illius, ita ut in suo statu na onus partitus ut illa tranquillius lætiusque viveret, Nostra itaque insperatoria majestas, iis legibus quæ adoptare his quos diximus non permittunt administrationem abrogans, evulgat legem, quai omnibus qui adoptare velint, sive quispiam viri facultate orbatus sit, sive aliquam necdum matrem sol viderit, ejus faciendi potestatem facit nou solum autem ob commoditates quas ex adoptione manare dixi, sed etiam quod inde virginitatis decus cohonestari animadvertam. Si quidem quæ conjugali consuetudini virginitatem anteponunt, interimque liberorum desiderio punguntur, cum id extra ma trimonii consuetudinem consequi se posse videbunt, virginitatis honestatem negligere non sustinebunt. Neque porro verum est ut, quia mulieri libe ros in potestate habere permissum non est, idcirco adoptare illi non liceat. Primum enim quia, si j quis hoc admittat, non solum mulieres, quæ nun 16 Serimg. " Incipit Ecl. " Ecl. Sensus est: Veteri jure feminis (quæ matres fuissent) tantum licuisse adoptare in solatium li berorum amissorum, 1. 5, C. De adop. Eunuchi et mulieres improles adoptare jure veteri non potuerunt. De eunuchis dixi ad Nov. 26, s. cod. Afictio nullius augend:, Novell. 40, j. coll. Qui manus amisit verbis testari potest. d. Nov. 26, et l. 10, f. qui testam. Sensus est: Feminas (licet nunquam ha buerint liberos adoptare posse, i

quam pepererunt, verum etiam qure matres exstite- runt, ab adoptione arcet. I'emina enim (ut lex (99) in- quit) habere in potestate liberos non potest. Deinde (1-4) hoc sanxit lex, loquitur de illis qui a matribus recedentes seorsum suo arbitratu vivere malunt : non item vero de iis qui materna imperia libenter tolerant ipsarumque praescriptis per omnem vitam parere proposuerunt. Non igitur obedientiam et famulatum voluntarium, quanquam is rarus sit, lex prohibet : sed illic femina potestate privatur, ubi voluntatis assensus ad obedientiam non coit. Nam si hoc itasit, quomodo multæ matres jam viduæ liberos secum una viventes et subditos ad extremum usque diem habent et animam iu illorum manibus exspirantes materns benedictionis et suarum facul- tatum illos relinquunt hæredes ? Porro et illud etiam imperatoria nostra majestas benigne subditis largitur, ut non modo ab impera- Lord (quemadmodum vetustiores (3) leges præce pere), sed etiam a quocunque, cui cujuscunque loci rectio injuncta erit, qui adoptare volet, id faciendo facultatem accipere possit. Quo tempore (6) et a quibus rerum suarum admini. stratio adultis concedi debeat. Idem imp. Styliano excellentiss. sacrorum off- ciorum magistro. Quandoquidem hoc etiam legisle:oribus recto placuit, ut (7) minoribus curatores praefcerentur, G qui parentum de illis coram supplentes, et ætatis imbecillitatem curæ haberent, et bona convenienti sollicitudine illaesa conservarent, quod legislationi recte se habenti deest, ex nobis addendum putavi- mus. At quis ille defectus est? Quod a solo impe ratore, jussis recedere curatoribus, rerum admi- nistrationem tradi minoribus : idque cum jam prædnite ztatis modum attigerint (quem maribus vicesimus, feminis vero decimus octavus annus tribuit), et tanquam ad hanc ætatem, qua sapere recteque atque utiliter res suas administrare pos. sunt, jam pervenerint, in plenam rerum suarum potestatem collocari velit. Verum quoniam ut sa- piant, omnibus non eadem ætate contingit, non ita simpliciter statui, neque ex sola ætale ad re- rum suarum gubernationem pariter omnes product oportebat ; sed erat quam ætatem cujusque eorum qui rerum suarum administrationem suscepturi essent, status requireret, inspiciendum. Quid enim? an cum hic, postquam eam ætatem egressus xx aut xvIII. quod addi oportet lezi 2, C. De his qui veniam ætatis. (7) Inst. De curat.

nistratione dignus judicatus fuerit : ille, quanquam etiamnum infra eam ætatem sit, prudentia tamen non destituatur, ut recte res suas administrandas nondum stabilita est, quod lex hæc ita vellet, ut quidem quod difacile, imo vero prorsus impossibile nentur intervallis (ut interim alias vita difficultates, ut morbos, insidiarum hostilium metus, membro- cultates, ne in ipso quidem domicilii loco prodire, res gerendas idoneum habent, ac prudentiam, quæ administratio refrenata res non labefactet, ut illa plena rerum suarum auctoritas detur. Accipiunto quibus rerum recte gerendarum judicium adhuc deest, eo quod sibi ipsis (utpote qui cum guber- nare debeant, imprudentiæ imperio regantur) dam- nosi futuri sint, etiamsi id tempus prætergressi tus finis erat, ut bona recte administrarentur, is advenerit, cum periculo ipsis committentar, quæ Ad hunc ergo modum qui rebus prudenter præesse haud dum pervenerint, non probibebuntur. Unam Quod cum adsit, supervacaneum est ætatem ex- Et nou tantum imperator rerum suarum procu-

Ut ancillarum parius apud alium editus, ad ipsius dominum sequatur. Idem imperator eidem Styliano. Quemadmodum hunc sermonem, qui nullain præ se fert mendacii perversitatem, verum esse atque rectum scimus, ita etiam veram legem, quæ ini quitate perverti non deprehenditur. Atque adeo si qua id non observat, ea lex non est, quamvis ea ap pellatione digna habita sit. Si enim hoc legis est ut cuique jus suum tribuat, quomodo quæ hoc non præstat, lex erit? At cum aliæ etiam nomine tenus leges id committere deprehensæ sunt, tuni vero illa maxime, quæ partum ancilla, qua nou spud dominum, sed furto aliove modo subdu. cla, apud alium quempiam peperit, postquam faci nus innotuit, non cum matre ad suum dominum abire, sed ab hoc quem alieni mancipii dominum fuisse constat, detineri jubet. Hoc itaque quia non recte se habere visum est, convenienti medela nos dignati, uti suus matrem partas sequatur, jubemus. Non enim quia fur, quæ lex. domina persolvi debere decernit, obtinet, id circo etiam ille anciliæ suæ partu privari, eumque alius lucrari debet. Ad luerum autem huic satis sit, quod illa ad ministerium pro arbitrio usus est. At dixerit aliquis: Sed si quid in illam, dum possedit, impenderit, oportet et ipsum ex pretio lucrari: ideoque alienum non est partum apud ip- c sum permanere. Atqui si quispiam ad detinendum fetum hoc rationem præbere putat, quomodo ut ille matrem sequi debeat, a domino persolutum pretium non majorem præbebit? Quin quomodo convenientius non est, si qui perdidit, indeque de hores in corde pertulit, ex accessione delinimen sum sentiat, quam si ille eam habeat, qui præter quam quod nibil amisit (ab illo enim qui furto subductam ancillam ipsi vendidit, pretium recu perare licet), ancillæ etiam ministerium lucratus est? Neutiquam ergo (quomodo diximus) delinea tur partus, sed quemadmodum matrem, sic etiam tilium prior dominus habeat. Sive enim qui furtum commisit, dives sit, tumque ipsi quod male acce pit, ejus pretium reddat, nibil amplius negotii restet: sive mortuus aut vivus adhuc inopia labo ret, ut quae les a furibus exigit, exsolvere nequeat, tum vero quoque qui ancillam amisit, ejus cala mitatem filii cum matre receptione deliniri æquius sil. w Scrimg. s. Codd. " Scrimg. L. 10, 1. De justitia et jure. L. 10, in fin, I. 33, f. De usucap. 1. 48, § 5, C. De fur. Ex hoc loco potest defendi, tutorem pu pillæ plenam alimentorum pensionem imputare som posse, si pupillæ ministerio suum ad compendium usus fuerit.

De muliere quæ vivo marito alios de matrimonio compellat Idem imperator eidem Styliano. Ut cum leges reipublicæ inutiles deprehenduntur, necessario illas justa reipublicæ providentia in melius transformat: ita quoque ejusdem providen tiæ munus sit, ut leges recte constitutas nihilque subditos contristantes a male constitutis subditos que contristantibus seligat, hisque illas antepo nat: præsertim vero quando eadem de re due in ter se pugnantes leges statuunt. Quomodo enim ratione fultum sit, si cum duces atque præ fecti ex pejoribus præstantiores eligantur, et qui in gubernatione ad subditorum utilitatem omnia facturi putantur, præponantur: non item ex legi bus, quibus donec respublica consistet, præesse datur, cum contra temporanea ducum præfectura sit, non præstantissima, sed pejoris notae, quas que neque a principio innotuisse decuisset, ad gu bernacula deducantur? At quorsum hæc a nobis dicta sunt? Justinianus ille cujus diadema præter religionem, subditorum cura eliam decoravit, cum prius de solutione matrimoniorum sanctionem edidisset, ut si mu lier marito etiamnum superstite de matrimonio cum altero agat, non amplius illam, ut ipsius mem. brum ipsi jungi liceat, sed ceu insidiatrix ab ipso avellatur: postmodum sibi ipse contradicens, ob hanc causam dirimi non permittit matri monium. Nos itaque priorem hominis voluntatem, ut quæ his ipsis quæ statuit roboretur, et adver sus matrimonia insidias præcidat, humanæ vitæ conducibiliorem esse intelligentes, eam lege lata in republica observari jubemus: quam vero can lata palinodia evulgavit, eam in reipublicæ nostræ theatro locum invenire non permittimus. Si qua igitur marito adhuc vivo, de contrahendo matri monio cum altero scrmonem habuisse deprehen datur, ut quæ se ipsa nefario proposito abruperit, et matrimonii solutione ab illo abstrahetur, et profecto etiam pecuniariis pouis, quibus quæ aliis modis a maritis avelluntur, obnoxiæ sunt, subji cietur. Quæ enim matrimonii compage in unam s carnein cum marito coiit, non acqiescit au tem, sed simul ad alium respiciendo Creatorem qui illam conjunxit, contumelia afficit, simul in maritum hostili animo est, quomodo non juste hæc cum prius se ipsa a conjunctione prorsus ab ruperit, abscindetur? El sane quando mulier Codd. Codd. Scrimg. Dimittenda ex Nov. 22, c. 6, § 1, neglecta Nov. 117, c. 8, et ita reducitur ad Nov. 22. interdum in jure occurrunt. Nov. 22, c. 16, § 1. Nov. 117, c. 8, J. Saltem non numeratur inter cansas repu diorum. Gen. us, vers. 24; Matth. xix, vers. 5; Luc. xy!

protervo proposito oculum membro suo avertens, in alienum respicere gestit: quæ alia signa et testimonia ipsam in maritum hostilia co gitare desideres? que mulier marili odio abortal, repudiari ab illo possit Idem imperator eidem Styliano. Qui hominem e terra creavit, costa ipsius in mulierem tramformata, adjutricem illi ex ipsius membris conjunxit, quo videlicet suæ crea tionis causam illa cognoscens, vel binc discal, qua lege erga conjugem, benevolentiam atque amorem incontaminatum conservel. Quæ igitur ita animata est, benevolentiamque suam marito custodit, re vera illa auxiliatris est, neque Conditoris promis sum fallit: quæ vero diverso animo est, non am plius neque hoc esse cognoscitur, neque, quanquam conjugium in unum illam cum marito cogere an nisum fuerit, caro ex carne, membrumve ipsius est. Idcirco eum de muliere, quæ propter inimicitias quas cum marito label, de industria abortando neque in vitæ lucem fetum producendo, seminis ipsius fructum opprimit, duæ leges lata sint, qua rum una repudiare injuria affectum maritum jubeat, altera vero non permittat: nos, legi divortium suadenti assentientes, illi ut multo uti Hori auctoritatem attribuimus. Alienum enim mibi a ratione, prorsusque iniquum videtur, ut quæ tam apertum in maritum odium suscepit, ut ipsius se men disperdat (utinterim omittam, quod communi natura insidiata sit), ipsi cohabitet. Nam si qui alicui alii operi damnum inferunt, eos tanquam inimicos aversamur, quomodo eam quæ procrean forum liberorum operi, tum maxime necessario, tını præstantissimo noxam fecit, ipse qui damno adectus est, ut suam apud se habere poterit, nec nt insidiatricem et hostem dimittet? Quod insu per evidentius signum requiras ut mulierem ma sito inimicam esse cognoscas? Quomodo id inde manifestum non est, quod dum adversus illum ho stilia cogitat, in vitam progressu ferum privat? Quo modo igitur dictum est: Les quæ ipsos separat, obtineto, maritusque secedendi a muliere in boc facinore deprehensa facultatem habeto. Nam si quæ solum extra ædes mansit, aut cum homi * Lan:latur ab Harinenop. lib. v, tit. 12, p. 547. 83 Codd. Steph. Spangenberg legendum censuerunt. (22-23) Tertul. lib. De velandis virginibus sit nuptias de animo et affectu fieri, quemadmodum et stuprum. Adde Matth. v, vers. 78. Exstat apud 4. Ilara:. 12, § 6. Ut Nov. Justin. 22. c. 16, § 1, fuerat con sututum: omissum vero in Nov. 117, c. 8, in Genes. 11. Mulier ex viro et propter virum. Tertul. 5, adversus Marcionem et lil. De veland. virginib. De abortu vide 1. 8, De sicar. 1. 39 f. De penis. Nov. 22, c. 16, § 1. Nov. 117, c. 8, in fid. D. Nov. 117, c. 8, vers. Si nolente viro fo ris domum manserit.

nibus cum quibus non deceret convivala (53-55) est, banc lex a nexu matrimoniali separa! (cum tamen hic in maritum odii nullum tam evidens testimo- nium sit, et accidisse id illi citra matrimonii inju- riamı videri etiam possit), cujus rationis erit, eam quæ tantum tamque in maritum et naturam inju- rium odium conceperit, non disjungere, si ita ma- rito videatur, et jubere ipsum uxorem habere, quæ ipsius vitæ insidietur ? De adulieris manifesto (55) deprehensis (36). Idem imperator eidem Styliano. Adulterii scelus si quod aliud gravem horren- damque ponam exigit, et (ut puto) bomicidii pœna non minorem. Homicida enim persæpo unius tantum sanguinaria manu vitam evertit : scelestus vero adulterii perpetrator quam pluri mos fere de medio tollit, maritum, liberos, co- gnalos, aliosque, dum uno vulnere dilacerato matrimonio omnes prosternit. Verumtamen quis, cum olim id facinus norte (37-39) puniretur, visum est posterioribus mitiorem proferre sententiam, ac vero semper nos fere ad benigniora trahimur, quam illi constituerunt poenam, ut nempe asus (40) detestandis illis ambobus abscindatur, hanc et nos statuimus. Atque hæc quidem nefarii istius sceleris esto poina. Ac quoniam maritum pro tanta injuria citra con- C solationen relinqui non oportet, in matrimonii jus injuriæ mulieris (41) dotem percipiendo se conso- lator. Insuper mulieri ad alteras nuptias prosultare, neque, quasi in nasi abscissione premium acceperit, libere in posterumn se cum libidinosis commiscere, nequaquam permittitor : sed ob scelus commissum, in monasterium (ubi in contritione animæ leviorem sibi poenam faciat) velut in exsilium detruditor. Et, si monastica vitæ desiderio correpta, illam susce- perit, quæcunque ipsius bona a dute separata sunt, ea liberi et monasterium inter se distribuunto : si liberi nulli supersint, pro illis parentes, et si ne que hi sunt, alii cognati ad divisionem adducuntor. Quod si in profano habitu e vita excedat, linet, ut Εcl.

testamenti factionem habeat, prout illa constitue & tuerit, quae bona extra dotem habuit, dispensabun- tur. Ne (42) captivorum uxoribus aliis nubere Idem imperator eidem Styliano. Si qui olim leges tractarunt, eo fuisse animo, ut prorsus sua, quanquam in illis correctione non- nulla indigerent, corrigi tamen nollent, suspicatus essem, fortasse nunquam hoc consilium suscepis- sem, uti leges, quæ sese recte non haberent, corri- gere tentarem, et tametsi arcta reipublicæ cura, quo videlicet recte illa administraretur, necessario correctionem injunxisset, ut ne tamen primos le- Β gislatores contristare videremur, qui nos in hoc impetus ferret, inhibuissemus. At quoniam illis quoque ipsis, si etiamnum in vivis essent, nou mode illorum institutum, qui corrigere conantur, non displiciturum, sed eosdem etiam qui ita fa- ciendum censerent, his gratias acturus arbitror, (non enim gloriæ causa, sed quod reipublicae con- moda cura haberent leges edidere), age quæ rei publica conducaut, neque illis ipsis veteribus legislatoribus displiceant, facientes, exactiore con- sideratione, ceu medicamento quodam Pzonio (44), legum morbos propitio Deo curemus. Supra cætera etiam ubi de captivis sanxerunt, hoc caput, in quo de matrimonii dissolutione statuerunt, valde ra- tioni esse dissentaneum videtur. Sic autem et in hac verba aiunt (46), sive marito captivitatis in- fortunium accidat, manente uxore in civitate, sive cum uxor in jus captivitatis pervenit, maritus in civitate permaneat, exquisita quidem et subtilis ratio distrahit matrimonium. Semnel euim servitute alteri superveniente, conditionis inæqualitas æqua- litatem, quæ in nuptiis spectatur, permanere non patitur. Nos tamen humanius talia contemplantes, donec certum est superesse maritum vel uxorem, pro non solutis matrimonia haberi sinimus : neque ad alias migrabunt nuptias vel mariti vel uxores nisi petulanter id egisse videri velint, et in poenas incidere, ille quidem exactionis donationis ante nuptias, haec vero dotis. » Hi ergo istiusmodi de m captivorum matrimonio pronuntiarunt sententiam. Nobis autem neque causa, quam exquisita (ut ipsi loquuntur) subtilisque ratio suppeditat, rationi esse consentanea, neque humanitas, quæ dirimendi matrimonii facultatem præbet, dum ipsos damno subjicit, sincera videtur. Si enim (quemadmodum VARIE LECTIONES.

aiunt) durare matrimonium fortuna non per mittit inæqualitas, quomodo si ad libertatem revo cetur captivus, cum post matrimonii dissolutionem ad æquabilitatem fortuna redeat, amboque in liber tate vivant, ad æqualitatem matrimonium non redibit? Quæ vero illa sincera humanitas, quæ amicissimorum membrorum subtractione damnum inferre, aliorumque substitutione id quasi sarcire conatur? Quomodo item, et si usque ad vilissima quæque captivorum substantia jure statuque ipso rum integro taxetur, illos non ita præstantiore parte (sui nempe membri conservatione) atque rerum suarum jure periclitari velle, immensumque dam num fore, si altera pars membrum suum negligere in animum inducat, non perquam est manifestum? 5 Quid igitur ego? Si cum altera pars in captivitato sit, altera quæ a captivitate libera mansit, ad alte rius conjugium respexerit, postliminis vero re vertatur quæ in captivitate detenta fuit: ut illi si velit, suum membrum recipiendi facultas sit, ac nequaquam quod alteri conjunctumn fuerit, prius matrimonium innovetur. Si enim conjugium cum altero postmodum initum videbitur aliquibus dis solvi non oportere, quomodo non æquius fuerit, si primus matrimonii nexus in suum tatur? Et si eo quod alienæ parti conjunctum sit, id quispiam avelll non permittat: quomodo quod a sua parte abruptum sit, id in suum locum resti tui, rationi non fuerit consentaneum? At dixerit aliquis: Sed in lucrum captivis cedit quod pro pier alterum temeritate contractum matrimonium, per compensationem pœnæ nomine introductum est. Verum hunc sermonem non dico non labris exprimi, sed ne in mentem quidem auctoribns ejus venire melius fuerit. Nam quomodo ille, qui membruni suum pecuniis commutat, non extrema mentis infelicitate et penuria laborat? Sancimus itaque, ut nequaquam amplius quæ pars a servitute intacta mansit, ad alterius con. jugium procedat: sed quotcunque annis altera in servitutis miseria detinebitur, tametsi inde nullam neque de scripto, neque citra scriptum si gnificationem accipiat, illam exspectet. Et quod si præter hanc legem allerius matrimonii commercio a priore abrumpi aliqui velint, idque non secun dum observationem in Novella centesima decima septima de uxoribus eorum, qui in expeditione sunt relata, fiat: sciunto illi, quod positis in dicta constitutione penis subjacebunt. Insuper etiam (quemadmodum diximus) ut si qui servitutis ærum ss Locus corruptus. Stephanus, quocum Agylaus facit Rectius forte Agyl. Minus racte. * Forte premittendum Scrimg. 50 Legerim, 87 Steph. val. 3* Steph. corr. Ecl. incip. " lta Ecl. Codd. 'os Justiniani Nov. 117, c. 11. L. 43, De ritu; 1 1, C. De divor.; 1. 19, 1. 56, f. Soluto, l. 12, § 4, 1. De captivis. Novell.: 17, cap. 11. Quod exigebatur d. c. 11.

nas sustinet, liberetur, snam si velit membrum recipiat, licebit. CONSTITUTIΙΟ ΧΧΧΙV. De intere qui pupillam suam (49) vitial. Idem imperator eidem Styliano. Nefaria res est, si illi, de quibus ea exspectatio fuerat quasi probi futuri essent, cum ab illis qui talem de ipsis opinionem conceperant, jam aliqua fide digni habiti sint, pro bonis atque fidis inimicos et infidos se exhibeant. In illis autem quibus pupil- lorum obvenit cura, si cum pupillis salutariter prospicere debeant, ipsorum eversores exsistant, tanto id scelus gravius (51) est, quanto illorum Bdes ab iis, qui id ipsis injunxerunt, major judicata est. Constat enim, quod parens persuasum babens, quos pupillaris ætatis relinquit liberos, ab eo cui cura committenda est, paternum patrocinium sensuros, eam cui ita hdit, demandat. Recte igitur superiores fecere, qui pro patre conservatoreque pupillae de- prehensum vitiatorein punierunt. Deportationi (52) enim hunc subjiciunt, ac bonorum privatione mul- tant. Verum in decora specie decorum non ser · varunt, neque ullam injuria alectæ graviaque passæ puellæ, ut illius infortunio succurrerent, suscepisse curam videntur, dum vitiatoris bona in fiscum statuunt esse inferenda, non anim- advertentes hinc feri, ut ulcisci quidem injuriam velle, sed in proposito non persistere existimentar. Ubi enim injuriæ ultio, quando injuria affecto dam- num injuria datum non resarcitur, neque qua te- netur calamitatem legis auxilio effugit? Quale au- tem calamitatis puellæ est effugium, quando non modo infortunii compensationem non invenit, sed lucrum (53) etiam progressu ætatis ex suo dede- core atque infamia paratum esse videt ? Ut igitur hoc lege, tanquain (54) probrum ali- quod reprehensione africatum purgemus, ut vi- tiatoris bona in fiscum deferantur, abrogainus: jubenus autem, ut eo concedant, quo ipsorum do- minus injuriam et infortunium projecerit. CONSTITUTIO XXXV. pilus.

quod civilem simpliciter collidamus, hanc adversus virginis raptorem sententiain proferimus: sed posteaquam velut via quadam rebus humanis con ducibili investigata, commiseratione sacræ legis id malum quasi insolescere, civilis vero legis au steritate supprimi, cognovimus, in eam senten tiam, unde rerum statui plus subsidii esset, in elinavimus. Vult autem civilis lex ut non so lum qui per raptum et vim virginem ingenuam stupravit, morti addicatur, insuperque supra mor tis adjudicationem bonis privetur, verum etiam qui in scelere adjumento fuerunt eamdem et pc nam et multam sustineant: idque tum etiam, clin voluntarie se mulier raptori dedidit. Quin et ejus patrem, si facti conscius fuerit, deportatione pu nit. Neque vero tunc solum, sed etiam, si cum quo tempore raptus committeretur, ejus rei ignarus fuerit, Hliolae vitiationem postmodum parvi m dal, reuque judiciumn remittat, aut istiusmodi ma trimonium approbet, in incuriæ pœnam deporta tionem sustineat. Atque hæc quidem veteribus placnere. Verum sempiternæ memoriæ pater noster non tantum in mulieris raptum, verum etiam in cir cumstantias oculos dirigens, ad illam senten tiam accommodat ac sancit, ut si cum armis, sive gladiis aliisve nonnullis præter gladium le talibus raplus conmissus sit, qui raptum fecit, gladio puniatur, utpote qui eo quod cum armis ad id factum processerit, neque ab homicidio immu nis sit qui vero suppetias tulerint, factive perpetratures susceperint, naso mutilentur, ver berentur, et cute tenus tondeantur. Quando autem arma violentiæ adhibita non essent, ut mor tem sententia non spectet, quod nempe tunc ho micidium locum non habuerit: sed raptus auctor manus (57-60) mutilatione periclitetur; qui vero mi nisterium præbuerint, alioquive se isti rei im miscuerint, verberibus, tonsura et deportatione poenas pendant. Ac saue corporalis poenae haec est descriptio: quod vero ad pecuniariam attinet, ne a primitiva legislatione mutetur, ejusque effectum retineat, permittitur Atque haec quidem pater noster sancit, quorum et nos approbatricem sen tentiam suscipientes, legislationem illam et in præsens et in futurum auctoritate et effectu obsi gnavimus. * Zuich. et Heerm. 98 Scrimg. Codd. Ita Ecl. Codd. Ecl. Ita Ecl. Codd. Novell. 143 et 150, De ea quae raptori suo nubit, 5, Harm. 7, Clar. 5, sent. & Raptus. D. J. un. c. 13. (57-60) De manus mutilatione ad Nov. 134, Faque in re nihil mutatur d, I. unica.

Ut captivi filius (63) hæres sit (64). Idem imperator eidem Styliano. Si reipubl. sustentaculum (65) atque fundamen- tum sunt leges, certe ut illa in tuto sit, sanitatem leges conservent oportet. Legis autem sanitatem quid aliud quam æquitatem quis dicat? Circa hanc itaque, quo leges, quæ rempublicam nostram gu- bernant, æquabiliter sese habeant, cogitationes no- stras obvertentes legem (66) illam, quæ eum qui ex duobus captivis natus est hæredem bonorum ejus parentis qui apud hostes mansit, fieri non vult: hanc, inquam, legem, ne legum sanitate (quæ æquitas est) privetur, periclitari animadver- tentes, illam ad sanitatem transformare voluimus. Nam quod injuste istud statuat, non difficile co- gnitu est. Quam enim vim locorum natura ad ad- scribendam filio hæreditatem habet? Neque vero hoc quisquam objiciat, quod cum parens servus sit, propter servilem conditionem filius exhæres erit. Quomodo enim civilis lex, quæ, si captivum liberari contigisset, illum liberum agnosceret, ex eo natum liberum baredem esse non permittet, sed qui apud hostes est, servo bonorum administrationen da- Lit. Tum etiam ad quem captivi bona aliquis pertine re putabit? Ad cognatosne? At quomodo servitus ob sistens his ad haereditatem introitum non precludit ? Aut quomodo, quibus permissum est, non longe prius hæredes esse licebit? An vero fisco danda erunt? Verum quomodo manifesta illa injuria non e est? Si etenim rationi consonum est, ut captivorum liberi e publico subsidium sentiant : quomodo ca- plivi filium bonis privari, illaque fisco attribui, non perquam evidens injuria est? Quodsi sæpenumero, cum uonnulli parentes graviter conscientia abusi, atque ideo pœnis subjecti, acerbeque e vivis sub- lati sunt, liberi eorum substantiæ domini esse lege non (67-68) prohibentur : quæ ratio est, quamobrem quando pium propositum parentes decorat (et qui- dem in fidei testimonium effusus sanguis, ut exi- nius ipsorum animus magnusque spiritus ipsis etiam impiis miraculo esset, persæpe effecit) liberi facultatum ipsorum domini esse non permittantur? Nequaquam itaque constitutio (69) illa sana esse nostræ majestati videtur. Eaque propter sancimus, uti deinceps, sive cum captivitatis caligine circumfusi parentes essent, in lucem prodiit Glius, sive etiam in libertatis splen- VARIE LECTIONES

hæres sit idque sive ambobus parentibus e capti vitatis vinculis liberari contingel, aut non: sive cum unus eorum libertatem nactus sit, alter in calamitatis vinculis vitam fuiet: sive denique uterque parens in captivitate morietur, extra quam si mortem testamento condendo præveniant. Tunc enim illi quos testator voluerit, hæredes erunt tamen ut trientis legitimum subsidium filio serve 5, dore ipsum mater peperit, parentum substanti tur. Ut domini testamento manumissus, si illum de cessisse aditamque jus hæreditatem esse ignoret, testari possil Idem imperator eidem Styliano. Præsenti etiam legi plena absolutione deficienti, ejus quod deest additione decoram formam impo nimus. Ait autem servum qui cum domini sui testamento liber esse jussus sit, id ignorat, ideoque incertis rationibus libertatem obtinet, interea nequaquam propter ignorantiam libertate privari, sed in libertate vivere: ut autem tanquam liber testetur, ipsum potestatem non habere: quasi videlicet illam poeniteat, quam libertatem dedit, hanc ipsi perpetuo competere. Cum enim illi ut libero de rebus suis testandi facultas non sit, quo modo non ad pristinam servitutem redit? Nos itaque dicimus, posteaquam gradum sta Lumque vitæ liberum præbuit lex, illam eliam alia quæ libertatem comitantur, præbituram. Nam si ipsum facere quæ hominibus liberis duntax.t licent, prohibere oportebat, ipsa vero id non pru hibuit, sed dignum illum qui isthæc faciat judicavit quare item istis actionibus quæ proprie libertatis dignitati competunt, illum non dignabitur? Esto igitur libertate donatus, revera liber, statuitoque de rebus quas illi dominus eximias dedit, quomo docunque visum sit. Non decet enim, ut qui li bertatis dignitatem manifeste accepit, ob in certam suspicionem ignominia afficiatur, atque a testando arceatur. Ut imperatoris servi de rebus suis quomodo velint, statuere possint. Idem imperator eidem Styliano. Hoc quoque, quanquamı plausibilem præ se spe ciem (legalem nempe ordinationem) ferat, æqui talem mihi tamen excedere videtur; dico auten, quod servis de rebus suis statuere non permittitur; Steph. et Agyl., supplent, Ecl. • Verba apud Scrimg. excide 3. Codd. Beck: Alii vel " Zuich. et Meerm. Haud inepte. Et hoc adjicitur d. 1. 1, Cod. De postlim. rever. Et ita abrogatur I. 14, f. Qui test. Data libertate, quæ necessario consequun tur libertatem, data etiam videntur, arg. 1. 2, ff. De jurisdict. Ea fuit ratio decidendi veteribus, de qua vid. 1. 4, in fin, 1. 15, ff. Qui testamenta: 1. 1, f. De legat. 5; Ulpian. 20, § 11. Ad eumdem modum olim servis populi Ro mani testari licuit. Ulp. 20, in fin. servis private rum aut civitatis non licuit, I. 16, l. 17, ff.” Qui te stamenta.

sed qum laboribus suis arduisque (ut conjicere licet) molestiis quæsierint, ea cujusque domini manus colligunt. Ac sane mirari subit, quomodo ab initio lata lex nihil moderationis neque æquitatis buic rei attribuerit. Verumtamen ii e quibus nata ista lex est, atque adeo lex ipsa ab aliis, ut cujusque voluntas, fert, approbantor. Ego autem nequaquam illos probo, neque illud placitum in servis meis obtinere sinam: sed contra, plenam ipsis administrandarum rerum suarum potestatem fa cio. Ex hoc itaque tempore in omnem posteritatem imperatoris servi rerum suarum revera domini sunto: ita sane, ut sive sani sint, sive ægroti mortem imminere putent, de rebus suis pro arbi trio statuendi potestate non priventur, neque servitutis nomine ex rerum quas possederint do minio expellantur. De imperatoris igitur servis hæc noviter lata lex esto, vigoremque habeto. Magistratibus autem reliquæque promiscue plebi, si huic nostro placito acquiescere nolint, ad vete rem de servilibus bonis legem respicere fas esto. prodigus qua ex re ipsius sint facere possit. Idem imperator eidem Styliano. Mortalium nemq ad cam absolutionem pervenit, ut non obnoxie aliquando res suas gerat; neque quisquam (ni fallor) ita desipit, quin crebro sibi utilis esse possit. Neque enim qui in omnibus pru dentiæ suæ fidit, hunc omnia irreprehensibiliter facere sinit Deus: neque idern, cuni creator crea turæque suæ curator sit, mentis inopem per omnia es imprudentia frustrari permittit. Praefatus hoc sum propter illam legem quæ prodigumn de rebus suis quidquam aut velle aut statuere omnibus modis prohibet. Quam quidem legem, conjectis in res gestas oculis, pro illarum ratione, non autem ita simpliciter sancire, et si quid inutiliter ge stum esset, non admittere, in quo vero aliqua utilitas verteretur, id suscipere oportebat. Nunc vero nihil istiusmodi præscribit, sed in universum prodigo de rebus suis consultandi potestatem adi mit. Id nos recta judicio. non convenire suspicati, lc gom: illan. relaxantes, statuiuus, ut quæ judicium erroneum quodque prodigum designet, dictet, neque approbatione, neque confirinatione digna habeantur, p Codd. Ecl. Codd. " Incipit Ecl. Lex est specialis, quæ ad omnes servos non porrigitur: interdum tamen humaniores domini servis testari permittebant; sed inter domesticos tantum. Vid. Plin. 8, c. 16. et ita abrogatur § 2 Inst. 97 Ita corr. Stephanus; Quib. non est permiss. facit 1. 1, ff. De curatoribus; vid 1. 18, ff. Qui testam. Tum inter vivos, tum mortis causa j. cod. D. 2; d. 1. 1; d. 1. 18.

nequaquam reprobentur. Quid enim, si prodigus aut hæreditatem necessariis suis relinquere, aut pau peribus sua distribuere, aut denique gravem servi tutis torquem servorum cervicibus adimere velit? An ideo quod prodigus est, id illi non licere velle dicendum? Quid si, cum prædium damnosum ha beat, alter quispiam, qui vitio mederi possit, majore pretio quam quanti prædium sit, id emere, ipsumque damno levare velit? An prodigalitas, quo minus ille sibi consulat, utiliter negotietur, impe diet? At rationem non video. Quod itaque dixi, rerum gestarum conditio observator: et si in ea prodigi mores non conspiciantur, quod actum est ratum esto: si vero a prudenti rerum gestione aberratum esse appareat, id neque approbatione neque confirmatione dignum habetor. quas vero ad utilitatem spectant, suscipiantur, atque (81-82) captivi testamenti factionem habeant Idem imperator eidem Styliano. Qui olim edendis legibus operam navavere, cum multa ad res humanas recte moderandas in me dium protulerint, locuplesque benignitatis suæ testimonium (leges nempe, secundum quas respu blica concinno in statu conservatur) reliquerint tum baud scio qua ratione fecerint, ut de captivis tractatus, quibus de rebus suis statueudi potesta tem non faciunt, reliquæ ipsorum benignitati non responderet. Quæ enim de testamentis ipsorum legislatio complectitur, valde comiter ac benigne constituta sunt. Nam quod statuerunt, ut interdum quando inopia testium laboraretur, a minore etiam testium numero testamentum obsignaretur quin et nullis adhibitis testibus, persæpe tamen testamentum raļum haberetur, quemadmodum de tis qui in acie occumbunt constitutum est; perma gnumn same benignitatis est argumentum. Αt de captivis placitum jam dictorum non esse simile, neque ex eadem benignitate prognatum videtur. Quod namque de rebus suis constituere illis non permittunt, non solum non benignum aliquid de Ecl.· Steph. Spany. vult legi, Agyl. supplet. Non male. • Ecl. 25, 26, citatur apud Harmen. lib. v. tit. 1, p. 355. Paris. 155 in margine notat: • Fortasse si vel legendum. lit. Paul. 3; sentent. 4, § 8. Εcl. Codex Eclogæ L. uit. vers. in illis vero locis C. De test. Imo milites convocatis ad hoc hominibus testari debent, § 1, vers. Si ergo miles inst. De mi litari testamento; 1. 24, ff. De testam. milit. vid. 80) Prodigus non consetur bonis male uti, qua- permiss. 1. 8. f. Qui testam.; l. 10, f. De test. mi ties hæreditatem necessariis personis relinquit, et pauperibus bona distribuit, ant servos libertate donat. Sic Tuditarii notæ insaniæ hominis et po pulo nummos spargentis, et togam velut tragicam vestem in foro trahentis testamentum (quo Bliam instituit hæredem) centumviri probarunt. Magis enim quid scriptum in tabulis esset, quam quis eas scripsisset; considerandum existimaverunt. Tullius Philippic. 3, et Academicar et 7; Valer. 8, el 2, Lart. 23. (81-82) Exstat epitome 5, Harmen. 1, § 30. Et ita abrogatur y ult. inst. Quibus non est Puto intelligi l. 15, in fin. C. De testam. milit.; vult enim valere militibus voluntatem, si quid in vagina aut clypeo litteris sanguine suo rutilan tibus adnotaverit, aut in pulvere inscripserit gladio, sub ipso tempore quo in prælio vitæ sortem dere linquit.

ipsis decreverunt, verum etiam ipsam captivi tatem alio modo intendunt. Quomodo enim rursum illos in captivitatem non ducunt? aut quomodo malum irrecreabilisque tristitia non adaugetur, et morte acerbiorem in corde captivus circum ferens aculeum, rebus excedit humanis, quando non solum in captivitate vitam finit, verum etiam si qua apud contribules bona habet, de his illi constituendi potestas non est, sed suis rebus tanquam alienis ex pellitur: et quæ suis laboribus quaesierit, pro que quibus suscepto periculo in captivorum infor tunium incidit, ab horum dispensatione ejicitur? Quomodo item, si quos necessarios captivus habet ut liberos, uxorem, fratres,aut alios, quos ad ipsius hæ reditatem lex vocat, li non similiter oinnes obversis in haereditatem ab intestato ad se devolvendam ocu lis, curam liberandi captivi, illius consequendæ spe sua omittent? Novimus siquidem res humanas, ut pauci admodum verum amorem conservent, ejus que unius gratia ad opitulandum calamitate impl citis paucorum animus excitetur. At qui spe nanci scendæ cujusdam remunerationis ad ferendum in digentibus auxilium procedant, horum sane longe maximus est numerus. Qua re ilaque moti cogna tus aliusque quispiam captivorum suscipiant curan)? Si quidem statuendi facultas de rebus suis ipsis esset, nonnulli laborem damnosum sibi non futu rum reputantes, non segniter illum suscepturi es sent. Cogitarent elenim (ut verisimile est si aut conatus ipsorum ad finem deduceretur, captivique libertatem consequerentur, se munus aliquod esse pro opera sua et labore accepturos, aut etiam si conatus finem mors præveniens, captivum de medio tolleret, illum in testamento suo eum qui ipsius curam habuisset, majore portione quam illos qui ipsum neglexissent dignaturum. Non enim imme morem fore ipsum, neque labores nihili facturum arbitrarentur. Hac igitur ratione (quemadmodum dixi) futurum esset, uti aliqui non indiligenter ad liberandorum captivorum curain sese erigerent. Nunc vero cum bi testari probibeantur, illi autem ab intestato hæredes in bona concedant, haud scio, si, qui pro liberatione labores suscipiat, quis quam inveniri possit. Successionis enim ab inte elato spes metusque ne in vanum laboretur, si forte liberationein mors prævertat, captivumque rebus lumanis eximial, homines tardiores (ut ne, prorsus animo alienos dicam) ad aggrediendum facit. Quod saue non itidem contingeret, si lex illorum testamenta irrita non faceret. Jain vero si liberandæ anime pretium propriæ cujusque fa cultates sunt, quomodo nou in hoc etiam captivi injuriain longe maximam sustinent, quod dum non sinuntur a lege de rebus suis statuere, etiamsi Steph. vult Zuich. et Meerm. Melius Stephanus et Agylæus. Codd. Aflicti sublevaudi sunt, non onerandi Nor. 26, infra eod. * Sic corr.

gare possent? Ad hac porro cum liberationis ratio hinc absurditatem contrahat, tum vero multo ab- surdissimum est, quod dum testandi facultas ca- ptivis non datar, frequenter illi qui inimicissimi (88) fuissent, quusque ipsi, si viverent, ne aspicere quidem sustinerent, illorum facultatem domini ex- sistant. Qua, quæso, te quid possit esse turpius? Hoc igitur cum hunc ad modum sese habeat, non negligi debere majestati nostræ visum est : sed quemadmodum in aliis pro viribus divinitus nobis datis, ut recte respublica nostra gubernetur solli cite egimus; sic et de captivis tractatum in me- lius corrigere decrevimus. A velint pro animabus suis nihil rerum suarum ero Sancimus autem ut dehinc captivi, quæ ipsos a testando arcet, legi neutiquam obnoxii sint: sed ut ipsis (si possibile sit) quinque, sin minus, tri- bus testibus præsentibus (89), extremam volunta tem, sive litteris commendare, sive (90) sine scri- pto pronuntiare liceat: tamen ut qui ad testimo❤ nium assumpti sunt, revera illam defuncti volun- tatem esse jurejurando affirment: idque sive cum liberi subsint, illos bonorum suorum hæredes re- linquant, sive cum liberos non habeant, alios in hæreditatem introducant. quum enim non puta mus.ut qui communis reipublica nominis equali ter participes sunt, ejusdemque esse gentis cen sentur : non æquabili ex lege jure honorentur: ut videlicet qui liberi a servitute sunt, statuendi de rebus suis, ut visum est, potestatem habeant : qui bus vero illa manus intulit quasi culpam commi serint, quod pro tribulibus propugnando in captivi- tatis necessitatem devenerint, non item(91).Caterum si captivorum quispiam aut sua sponte aut eorum quorum in potestate est, vi adacins, hoc in animum inducat, uti res suas ad hostes concedere testamen- tojubeat : nequaquam tunc placitum ipsius ratum sit: quasique non pro (92) decoro reipublica Christia- næ testamentum factum siti, in irritum concidat. Atque hæc quidem de iis qui vitæ finemi testa- mento anteverterunt sancita sunto. Si vero ulti- mus vitæ dies subito illi supervenerit, atque D intestatus (93) de medio sublatus sit : tum si qui, ad quos hæreditas pertinet, sive ascendentes, si- ve descendentes supersint, ad hos illa se conferet; praesentibus. inviti sua bona ad hostes ipsos transmitti volue- (91) Captivi testari possunt, sive liberos habue

si vero nulli sint ad quos bonorum defuncti es ptivi successio spectes (dico quos neque ascen dentes neque descendentes defuncti familia agno scit), primum considerari an aliquibus debeat, deindeque deducto ære alieno reliqua bifariam in trientem et bessem dividi, ac trientem demam là erogationem pro anima faciendam separari, alto ram autem parten in fscum recipi jubemus ta men ut servi bis non immisceantur. Hoc enim, nisi as alienum exsolvi uon possit, omnes libertate honorari volumus. Quæ eadem rerum disponendarum forma custo dienda erit, quando nibil æris alieni fuerit, servi tutique obnoxius (quemadmodum dictum est) sine hæredibus decesserit. Quæ itaque nobis ejus le gislationis, quæ captivos contristabat, in mentem correctio venit, per sacram haue exposita est le gem. Tua autem magnificentia sanctionem subditis notam facito: quo cum innotuerit, omnes dé rebus suis, etiam quos captivitas detinet, quocunque modo velint, staluant. Ut in civitatibus quinque (93-94), in itineribus vero et agris tres testes ad testamentorum fidem sufficiant. Idem imperator eidem Styliano. Cum omnibus buinanæ vitæ negotiis, quæ to stium fdem requirunt, inde robur adesse oporteat tunc vero maxime que ultimi vita nostre dici contemplatione dispositiones funt, istiusmodi corroboratione indigent. Nullus enim reliquus mo. Βel. Ecl. Inc. Ecl. Nov. Sic Ec. Codd. Ecloga non habet Sering. 38 Codd. quod Agyl. corr. in (93-94) Quinque in urbano; tres, in rustico testa mento testes sufficiunt ex hac Novella. Quinarius numerus lege XII tabularum videtur introductus § 1. Instit. De testam. ordinand. 20. Uip. 2, et re ductus a Basilio Macedone Leonis hujus parente vers. Cum enim J. eod. Septem postea adbibiti ex constitutionibus, § 3. Instit. De test, ordin. specialius dicendum est. In militari testamento expeditionis tempore, I. 17, C. De test. milit. (Mi les enim citra tempus expeditionis domi, testatus septem testes adhibet arg. De l. 17.) Tesies requi runtur ad minimum duo 1. 24, 1. 40, ff. De testain. milit. § 1. Instit. De milit. test. vel ut ibid. in princ. 1, tit. scribit Theophilus, unus sufficit; et si Leoni credimus Novell. quadragesima in princ. s. eod., nullis testibus adhibitis initos testari po tuit, quamvis Plutarchus in Coriolano scribat in testamento procincto tres aut quatuor adhibitos; et hæc de militari testamento. In pagani vero tesla mento variatur numerus. In testamento inter libe ros duo vel tres l. 11, § 1.Cod. De teslainent. cæci testamento vel octo requiruntur; vel septem testes et unus tabularius 1. 8. Cod. Qui testam. In reli quis, septem; si testameulum iu scriptis fat $ 3. lust. De testament. ordinan. Quid si nuncupati vum fiat testamentum? Ruri sufficiunt quinque te sies 1. ult. Cod. De testam, ut et in codicillis leg. ult. C. De codicillis 1. 28, in fin. C. De testam. lu urbe septem requiruntur, si extranei instituantur hæredes 1. 21, 2. C. De testath.; sin filii, duo suf ficiunt, d. 1. 21, § 1. Si liberis mixti extranei, quod ad extraneos septem requiruntur; quod ad liberos duo sufficiunt d. § 1. Hoc addendum est, unicum testem sufficere, si testamentum flat coram principe, hoc est, ipsum principem pro omni alio teste suf cere l. 19, in fn. God. De testamn.; quod non admitto, et alia videtur ejus legis 19, sententia ut ibidem scripsi. Sed et illud tenendumn: jure canonico va lere testamentum factum coram presbytero duobus testibus, c. Cum essés, 10, De testami. Quia eodem jure ultimam voluntatein ad pias causas va fere coram duobus testivus c. Relatuin 41, De test. ad hæc jure civili plures quam septem adhibitos non nocere. Superflua namique prosunt, nusquam noceat. Paul. 5, sent. 4, § 10. Quin sulcere ad bonorum possessiones omnibus locis petendas, ut solemnis testium numerus adhibitus fuerit, quo loco testamentum factum esse dicetur l. uk. Cod. De testain. Idque communiter observari refert Fer rariensis. In formula libelli quo petitur hæreditas ex testamento 48, in verbo Vallarum 6, n. 4 et 5, Harin. 1, § 11 12. Nov. 43.

A dus est, qui recte ipsis jue dictos, nisi ipsis a testibus presidium adsit. Oportebat meque quo magis ne- cosse est, statuta hominum a vita decedentiLLUR firma esse, eo quoque magis eadem per testimonia stabiliri. Verum quoniam frequenter res propter eorum quæ. strictius requiruntur penuriam, ad possibilemn modum deduci videmus (cum namque stricto jure uti non datur, quemque quo modo po- test uti pecessitas est), de lestium numero, quo te stamentis adesse debeant, statuere non alienum s providentia nobis visum est (96). Atque hoc quidem etiam sempiternæ memoriæ patri nostro in men- tem venit; verum quod statuit non valde id exacte statutum esse judicatum est. Cum enim superiorum legislatorum alius (97) septem, alius (98) yero guinque assumendos esse testes censuissel (septem quidem in civitatibus, quippe ubi propter homi num multitudinem), ut consentaneum est, testes defuturi non sunt: in agris vero el itineribus, quin- que, quod magna illic plerumque hominum Ade dignorum raritas (99) qit), cum hoc, inquam, ita de illis constitutum esset, pater noster (99') exsu- perantem numerum despiciens, simul in civitati bus, simul in agris et itineribus per quinque testos testamentis vigorem attribuit; idque ideo mes quidem sententia) quod quanta nunc virtutis inopia humanam vitam occupet, considerarit. Attamen (id dictum est non admodum exacta ratione placitum illud nititur. Dicas enim fortasse aliquis, equalem numerumi attribui non oportuisse, atque testimo- nium quod in agris et itineribus adhibetur, arctius contrahendum ſuissę. Nos igitur quod ille neglexit, non negligendum pulantes, sancimus, ut in civitatibus quinque testi- bus stabilitum testamentum approbetur: in itine- ribus yero et agris, aliisque inhabitatis locis trium testium conβrmatio suscipiatur. Us (4) sufficiens numerus testium testamentum ratum faciat tametsi (2) id neque illorum subscriptiones neque signacula habeat. Idem imperator eidem Styliano. Quæ in verbis residet obscuritas, mu.tum quod tractatur involvere videtur: quippe quæ tanquam D expansa quædam pubes, tum intelligendi vim auimo gi: valere denique licet signacula non ei apposita, licet etiain testium subscriptiones cum signaculis desiderentur: et breviter in testamentis subscri- ptiones et signacula testiuin non requiri: quod olim

anderat, tum a recta rerum administratione aver- tal. Hanc igitur obscuritatis caliginem ubi. illis constitutionibus quæ de testamentis agunt, neque mediocrem noxam rebus afferunt, circumfusam esse cognovimus: pulchrum fore rati sumus, si illas repurgaremus, quomodoque testamenta con- firmari, aut nou oporteat, lege non ambigua, neque qua varie apprehendi possit, defniremnus. Qui ante nos de testamentis tractarunt, bifariam illa diviserunt, et alia quidem scriptis, alia vero sine scriptis confici tradiderunt. Quin et modum yno utrumque testamentum (et scriptum nempe, et non scriptum) ratum flat, subjecerunt: ut scripta con- firmatio in eo consistat, quod vivente etiamnum testatore testium subscriptione obsignationeque omnibus numeris absolutum sit, nuncupativi vero, sive non scripti, quod septem non indigni fide te- stes se audivisse, cum ita testator lingua sua de rebus suis pronuntiaret, confiteantur. Atque his bunc ad modum constitutis, annectunt scriptum testamentum, nisi (3) ad scripturæ, qua testatoris voluntas significatur, perfectionem simul omnia conveniant, et testium subscriptiones, nempe qure illis de sinceritate testimonio sint, et signacula, que subscriptionibus fidem præbeant : nisi hæc simul omnia (inquam) priusquam is cujus id testa- mentum est, e vita excedat, concurrant, omnino id irritum esse, ut neque tanquam scriptum, neque tanquam nuncupativum valeat. Ex quo sane præoc- cupativo placito, cum non admodum caute (ne inte-C rim dicam male) conceptum sit, confusio atque ambiguitas rem testamentariam invadit. Aliis enim videtur testamentum velut adulterina semina, pror- sus abjiciendum : ut aliis quidem ex bonis utilita- tem capere permittatur, defunctis vero ne minimum quidem utilitatis ex rebus suis accedat : si tamen defuncti utilitatem aliquam sentiunt. Sentiunt au- ten cum ex ipsorum morte per benefcii erogatio- nem nonnulli reviviscunt. Atque hi quidem (quo. modo dixi) hunc in modum a rerum suarum utilitate hominem prorsus arcere volunt. Quibus vero benignior sententia animo residet, hi testa- mento, quod sigillorum impressione perfectionem non accepit, si non ut scriptum censeatur, certe tamen qualem non scriptum et nuncupativum acci- pit, talem vigorem tribuunt. Nos itaque perplexitatem hanc adeo rebus luma- D nis esse nocumento videntes, in benigniorum jn- dicum sententiam pedibus imus, veterisque legis caliginem et ambiguitatem in simplicem atque apertam cognitionem convertimus, ac sancimus, quod testamentum, respectu eorum quæ scri- VARIE LECTIONES. tari, quæ vel de scripto, vel nuncupativo testa - mento cauta sunt.

si tamen nuncupativi testamenti testimonio non indigeat, vigore nuncupativi testamenti frmum sit : sin testium fide indigeat, ut quod nihil ad facien- dam fidem idoneum habeat, in irritum concidat. Quæ enim ratio est, imo quomodo non omnino absurdum nimisque crassum est, alias testes istius- modi approbatione dignari, ut quæ nulla sui parte scripto mandata sunt, confirment? alias vero quasi qui per scripturam declarata confirment, indigni sint, ita illos vilipendere, praesertim vero, cum bic aliquo etiam modo fides corroboretur. Quomodo insuper in detestandam inverecundamque æquila- tis proditionem non continet? Quid si testamen- tum scripto tradi coeperit, quodque constitutum est, dignorum fide testium auribus insonuerit, deinde vero aut scribam morbus corripuerit, aut mors etiam ipsum sustulerit, et mox testator quo- que enectus sit (ut multa hominibus ex improviso contingunt) : uum propterea quos is moriens benei- cio dignos censuit, illi eo privari injuriam sustine- bunt? Et vero, quod indignissimum est, non modo pto testamento adesse debent, imperfectum est : non cum vita id mali testatorem deserit, verum etiam mortuum insectatur, privatque (quantum quidem ad eorum qui testamentum irritum faciunt sententiam attinet) misericordis Dei commisera- tione, cujus participem illum fore, ex eo quod ipso defuncto alii beneficiis subleventur, spes est. Id- circo simulatque nostra potestas hæc animadvertit, evidentem atque indubitatam formam sanciit, ut (5) si testes tantum dicant illius hominis proprium id esse testamentum, id non improbetur, sed firmum atque ratum sit : tametsi non solum signacula, sed etiam cum illis testium subscriptiones desint. per scribendi ignaros (6) testamenta etiam con- firmentur. Idem imperator eidem Styliano. Non quod superiores, qui communis vitæ nego- tiis diligentem cautionem attulerunt, reprehendere velimus, legen proferimus: sed potius ut exacta ipsorum ratio in usum recipiatur, operam damus, resque ipsæ quod illas exacto ipsorum præscripto respondere impossibile sit) ue, quoad ejus feri potest, debito suo statu excilant, sanctione cave- mus. At quid est quod dico? Decretum est a vete- ribus de testamentis tractantibus, ut!per (7-8) septem testes, minimum autem per quinque defunctorum statutis auctoritas accedat. Neque vero id simpli-

citer, sed ne (9) ignari luterarum testes essent, si quidem in civitatibus, ubi non fere peritorum pe- nuria est, testamenta facta sint : sed si aliis in locis in quibus litterarum studia disciplinæque non admodum usitate sunt, illic testium non exacte haberetur ratio; neque illi soli qui ad litterarum stadium educati sunt, quærerentur, sed ad testan- dum et litterarum rudibus aditus esset. Quod ila- que illis in locis, in quibus hominum scribendi peritorum abundantia non est, lex fieri statuit, id consuetudo omnibus ubique locis et civitatibus, quanquam magna doctorum hominum copia essel, ita facere volentibus concessit. Quod sane et impe- ratoria nostrae majestati legum auctoritate diguan- dum esse placuit, Sancimus įgitur ut quocunque in loco et civitate, eliam (10) ab imperitis testamenta confirmentur, dummodo mores testium fidem mereantur. Quin el numerum non solum ad quinque contrahimus, sed iis in locis in quibus raros fde dignos prodire constat, tres (11) quoque admitti, ac testimonium illorum non reprohari volumus. Aquibus (43) obsignari testamenta oporteat. Idem imperator eidem Styliano. Cum omnes alii hominum actus ac negotia quæ in litteras referuntur, necessario exquisitum le- stimonii̟ subsidium requirant ; tum maxime id faciunt, quæ homines natura sua ad interitum vergente, discessuque e carne imminente litteris exponunt, his in Ipso a vita excessu rationes suas et voluptatem committentes. Quæ enim inter vίνος conscripta sunt, quanquam obsignata sint, nihilo- minus tamen illorum vitia ex verborum ejus qui scripsit, corumque de quibus scriptumn confectum est, examinatione deprehenduntur. Quæ vero a morientibus scripto constituuntur, ea se minus recte habere, si nullum certum testium sufragium adsit, impossibile dicere est. Verum enimvero et hic tralatus longe optime a legislatore conscriptus esi, dum sape testamentorum testes ad jusjuran- dum adigi nolens, illis census (14) magistri nunc generalis (15) appellatur, sigillo parari Armitatem jubet. Etenim quod tanquain leven promptumque ad jurandum aditum non prebet, insignique sigillo ambiguis testamentis vigorern tribuendo, ut jura- menta reprimerentur, fecit: ea sane res et pru- VARIE LECTIONES. 8. end.

A dentissimi consilii, et praestantissima est. Atque hoc quidem olinuit elim. Postmodum autem consuetude id mutavit, ut supra ķestes ejus qui ad quaestoris dignitatem pervenisset, sigillam te- stamento testimonium ferret. Et quidem illa etiam confirmatio majoribus nostris optima visa est. Quos et nos sequentes, quo illa válidior sit, jube- sigillo magistri census(quod nunc ad illum neque legum cura, neque administratio per- tineat) nihil prorsus in obsignatione testamento- rum juris nec commercii sit (quemadmodum neque nunc id illa obsignat), sed pro (18) illo quæstoris sigillam obsignet. Neque vero hoc solum testa- menta obaignet: verumetiam maguificentissimi nostri magistri et patricii, præfecti urbis etiam, aliique qui judiciis præsunt, sigillis suis illa Adel commendent. Verum bi in urbe: in aliis autem locis et civitatibus præfecti, et in quaque provin- cia praesides hoc sciunto et faciunto. Ut sententiam judices in litteras referant, suaque (18) mann obsignent. Idem imperator eidem Styliano. Dum ut res judicatæ firmæ maneant, et ne qua suspicio atque controversia sententias insequatur, curam gerimus, hoc se nobis constituendum ob- tulit, ut quibuscunque dijudicare ac dirimere lites C obtigisset, de quibus rebus judicium pronuntia- turi essent, de iis sententiam de scripto ferrent, eamque manibus suis (19) obsignarent: ut ne si temere judicatum esse postmodum deprehendatur, negare illi suam sententiam possint : neque alii quidpiam supposititia adulterinaque sententias scriptura efficta, illam in judicum aliquem referre liceat. Quicunque igitur judicum dignitate bonoratus, dehinc ita facito ; ac quibus de rebus judicavit, decretum scriptum, suaque manu obsignatum edito. bus (21) latarum logum, Abrogatio (20) quarumdem de curis et decurioni- magistratibus hic enumeratis.

Quemadmodum ut quæcunque aliæ res in com- A munis vitæ usum assumantur, ipsarum commodi- las facit, et quæ utilitatem aliquam afferunt ma- guifacimus: quæ vero ad nihil conducunt, contem- nimus: sic omnino et ad legalium capitum com- positionem nos accommodari oportebit, ut quarum usus aliquis sit, qui bono quopiam rempublicam beet, hæ necessario et ferantur et honorentur: quarum vero usurpatio aut nullius momenti, aut mala sit, harum non modo non ratio habeatur, sed etiam e legum corpore exemptæ rejiciantur. Hæc idcirco dicimus, quod inter veteres de de- curionibus et curiis latas leges quadam gravia in- tolerabiliaque decurionibus quæpiam munera ad- junxerint : curiis autem privilegium, ut quosdam magistratus constituerint, suaque auctoritate ci- vitates gubernarent, præbuerint. Que nunc, eo quod res civiles in alienum statuin transformatæ sint, omniaque ab una imperatoriæ majestatis sol- licitudine atque administratione pendeant, tan- quam incassum circa legale solum oberrent, nostro decreto illinc submoventur. Abrogatio (22) legis qua senatui pratores decurio- nibus vero præfectos constituere concedebat. Idem imperator eidem Styliano. Quod alius olim reipublicæ status esset, rerum ordo similiter alius erat. Cum enim cuncta in prin- cipis deliberationem nou caderent, sed nonnulla essent, de quibus dispicere, et jubere senatus of ficium esset, ea ab illo etiam proferebantur. Præ- tores itaque tres (23) numero in urbe rebus admi- nistrandis ab eo præficiebantur, isque actus san- ctione legis procedebat. Neque vero id in urbe solum, sed in aliis etiam civitatibus a decurioni- bus (24) ut vocabantur, præfecti quidam (non ta- men quales bodie militaris præfectura novit, sed excellentiores quidam, quique aliam curam deman- datam haberent) præficiebantur. Cum igitur aliter sese tunc res haberent, commu- nis usus illam legem requirebat. Nunc autem cum omnia a principali cura pendeant, Deoque opitu- lante ipsius providentia discutiantur et dijudicen- tur: ae vero illa lex nullumn. de se usum præbeat, cum aliis quæ de republica ejectæ sunt, banc etiam ejiciendam esse statuimus. Quemadmodum enim legibus nondum enatis nascendi causam re-

A rum usus prastat : sic quando lex rerum utilitati non subservit, eam abolendam esse sequitur. Ne mulieres in contractibus (26) testimonium Idem imperator eidem Styliano. Haud scio quomodo, re non exactiore judicio di- squisita mulieribus ad dicendum testimonium pro- cedendi facultatem dederint veteres (27). Illud sal- tem vulgo notum, volutandum animo fuerat, cre- brum nempe in virorum oculos occursum malieri dehonestamento esse: pudicam vero et honestam ejusdem rei fugam efficere. Qua ratione igitur illas ad testimonium assumi permiserint (unde fit per- sæpe, ut in magnis hominum turbis conversen- tur, irreverentiusque quam mulierum sermo ferat, lingua utantur), hoc, quemadmodum dixi, mihl dubitare subiit. Quorsum enim hisce visum est, ut in nego:ia publica mulierum prodiret testimo- nium, quibus juxta atque viris testari permiserunt, quemadinodum Scythicas mulieres cum maritis ad bella coarmari andimus.? Et sane quomodo præ- ter absurditatem ingentem, hoc naturæ etiam fl- nium, quibus virilis muliebrisque sexus disterminal sunt, tum confusionem, tum eversionem non con- tinet? Quomodo iten mulieribus quas etiam domi observantes, nequaquam autem dissolute ac indul- genter, conveniri oportet, debitam non produnt et verecundiam et honestatem? Si quidem ad feren- dum testimonium progressio, cum eo (quod multo- rum illæ hominum commiscentur conventibus, negotiisque implicantur virilibus) ad liberius lo- quendum quam mulieribus decorum sit, fenestram aperial : muliebris sexus subnissos morem pudo- remque adimit atque ipsas ad inverecundiam et procacitatem exercet. Jam vero res illain contumo- liam aliquo modo etiam viris affert. Quid enim hoc aliud nisi contumelia, et ea quidem gravissima erit, si quarum rerum tractatio virorum maxime propria est, ad illas sexus etiam féinineus procederet ? Quapropter non minus consuetudinem, quam legis erratum majestas nostra corrigens, illis ad testan- VARIÆ LECTIONES. (25-26) Testis in contractu mulier esse prohibetur mulieres ait in testa-

dum praecludit aditum, ac proposita sententia sua & decernit, legerque prohibet, ne quo modo mulieres ad contractuum testimonia accedant. In rebus au- tem peculiariter ad ipsas pertinentibus, quibus inte- resso viris fas non est (de partu (28-32) loquor, et ni cui rei (33) alii sola mulier adhibetur, sua pe- culiaria virisque occulla testantor. Ne servi ad dicendum testimonium admittantur (34). Idem imperator eidem Styliano. Testimonium cum magni momenti, necessariaque að tuenda communis vitæ negotia res sit, non quibuslibet (35), sed ab iis qui extra ignominiam vivunt, ferri æquum est. Recte ergo exquisita ra- tione de hoc disceptant leges, et non simpliciter ad dicendum testimonium cuique aditum præbent. Verumtamen, quia nonnullæ leges servilis condi- tionis hominibus in quibusdam (35), rebus testari concesserunt : visum nobis est, hoc nota inducen- dum esse, ut quæ liberæ vitæ participes non sunt, In universum ad testandum non admittantur, lex- que Novellarum (56) constitutionum obtineat, et de quocunque simpliciter testimonio statuat, idque in quacunque re, sive testamenta, sive aliam humanæ vitae actionem testimonium complectatur. Si enim flis qui cum libere vitæ sint, vitam ingenue, eaque libertate quam nacti sunt digni non degunt, neque quantum feri potest animl magnitudinem a servi- tute liberam conservant, sed in illicitarum actio- · num servitutem subiguntur, testimonium dicere non licet: neque his quorum vitam non esse liberam constat, ferre testimonium concedetur. Nam tam- etsi allus hic servitutis modus sit, attamen ea ser- vitus est, quam libertatis dignitate participem esse indignum sit. D1(37) donationes qua in "'leras relate non suNI ad quingentos usque aureos valeant. Quandoquidem multi alias gratias relaturi, atlas benigno duntaxat proposito moti, dona in nonnul- los conferunt : et de hoc capite distincte traden- dum esse visum est, quales donationes non everti,

qualesque contra irritas esse oporteat. Atque ve teres quidem hac de re tractantes pronuntiarunt, illam donationem concidere, ne firma sit quæ quin gentorum aureorum summam exsuperat, nici in aeta publica relata sit: quanquam etiam donata rius donationis certam probationem propria dona toris manu privatim scriptam abstulerit. Ac nescio quid sibi illi superflua hac subtilitate velint. Quando enim donatio scripto comprehensa, eique justum testimonium adhibitum esset, quorsum amplius accurate finire oportebat. Nobis itaque exacta hac definitione, quam neque de donationibus dictam esse omnino scimus, per sanctionem consopita, illud proponere visuın est, ut si donatio quæ quingentos aureos ex cedit, in litteras relata sit, rata permaneat: qum vero scripto comprehensa non est, pro eo modo qui quingentos aureos excedit, irrita sit: tametsi dunatarius praesentibus testibus rem donatam adeptus sit. Etenim donatio, cujus estimatio quin gentos aurens non superat, etsi conscripta non sit, dummodo tribus testibus confirmetur, rata ju dicatur. Ad hanc ergo formam examinată donatio nes, aut valeant, aut irritae sint. De invento thesauro cujus esse debeat filem tmperator eidem Styliano. Bonum sane atque salutare esset, si divinis sa lutiferisque morem gereremus legibus. Minime enim tum humanis indigeremus, illarumque luce tutam viam commonstrante, humano ex legibus auxilio nobis non esset opus. Verum quoniam Scrimg. TT Inc. Ecl. Scrimg. cui Agyi. cum Steph. addi vult habent Zurich, et Meerm. pro quo cum Steph. editores fere dederunt. Ecl. Fortasse rectius. Codd. Εcl. vero • Zuich. et Meerm. Serim., Cujac. ob serv. 32. Græci aliter legunt, ut locum esse corru ptum hinc colligamus. Thesaurus cujus esse debeat, breviter hic notemus: Thesaurum non esse, quod quivis vel lucri, vel metus, vel custodiae causa sub terra con didit, I. 31, §. 1, 1. De acquirendo rerum: quod quis perdidit, aut per errorem e suo fundo non abstulit, 1. 67, in fin. ff. De rei vind. Thesaurus est vetus quædam depositio rei mobilis 1. un. C. De thesaur. seu pecunia cujus non exstat memoria, ut ea jam dominum non habeat, d. 1. 31, ejusque do minus sit ignotus d. 1. unica. De invento hoc te nendum est, cum qui thesaurum in suo casu inve nerit, omnimode suum facere. vers. Quæ quidem lex infra idque ex naturali æquitate et D. Hadriani constitutione § 39, Instit, De rerum divis. Non est idem in eo qui sceleratis ac puniendis sacrificifs invenci repererit, d. 1. certis ac amittit, et eo amplius puniri potest, arg. l. 15, De sicariis. Eaden pene sunt in eo qui in privati ſundo et alieno, data opera, non volente invitove domino thesaurum perscrutatur, aut certe princi pis permissu: quippe inventor fundi domino the saurum reddere cogitur, d. 1. unir. Quid si non studio, sed casu, puta ab aratore vel colono, d. 1. an. in fin. vel fabris ad downs refectionem adhibi. tis, l. 67, ff. De rei vindic. thesaurus sit repertus? dividetur inter fundi dominum et inventorem vers. jubemus infra eod. d. l. unic. dict. § 39, Quid si in loca sacro vel religioso sit repertus? Hadrianus totum concessit inventori d. § 39. Divi vero fratres dimidium fisco dederunt 1. 3, § 3, De jure fisci. Jam hic opi nionum turba nascitur. Accursius dictumn } trice simum nonum refert að æquitatem: dictam legem tertiam, ad jus strictum; Angelo dicta lex_tertia displicet, fisci loco ecclesiam substituenti. Zoane rus in dicta lege tertia legil non etiam religiosis, quo nomine reprehenditur a Roberto 1, recept. 5. Cnjac. 5, observ. 5, refert dictam legem tertiam ad locum religiosum qui sit publicus d. 3 39, ad religiosum, qui sit nullius. Fornerius 2, selectio num 26, dictum $ 39 emendat, legitque ac si quis pro at si quis, eo sensu; ei qui thesaurum in loco religioso invenit dimidium cedere, ac si in alieno reperisset, sic sentio, Justinianum repudiata divo rum fratrum sententia, D. Hadriani constitutionem amplecti. Quid si in Cæsaris fisci, vel publico, vel civitatis loco thesaurus sit repertus? inventor the saurum cum fisco ac civitate dividet ea constitu tione lladriani d. § 39. Plura de inventione the sauri, et cui cedat vide apud Ferrandum 2, Ex plicationum 28.

cano atque luto omnes emergere, divinisque pre ceptis in cœlum tollentibus elevari difficile est humano generi salutem eliam humana prudentia per leges suas adinvenit. Quapropter etiam nunc cum, quanquam Dominus et Servator noster mise ricordes esse eorumque qui inopia premuntur illos qui ipsius donis fruentes in afluenti rerum copia vivunt, angustiis succurrere jusserit, nonnulli ta men ita in Dominum ingrati, ergaque communem bominum cognationem commiserationis expertes sunt, ut non modo non benignan manum egentibus præbeant, verum etiam, tanquam solis quoque radiis tetricos thesauros suos aspicere invideant, in terrain illos defodiant: deinhumano hoc invento in medium legem prodire oportuit. Quæ quidem lex cum olim lata fuerit, victa auten postmodum a cupiditate, quæ multas egregias res labefactal, ab eademque sun vigore privata sit: nunc ab in peratoria nostra majestate in integrum restituitur. Jubebat autem illa ut qui in defossum the saurum incidisset, si prædium in quo inventus esset, ad principem pertineret, alioquire pu blicum esset, illum ex quo cum fisco partiretur, si vero locus unde thesaurus in lucem prodiisset, neque ad principem pertineret, neque publicus, sed alterius cujuspiam esset, is æqualibus partibus inter inventorem prædiique dominum divideretur denique si inventoris prædium esset, ipsi res in venta universa cederet. Atque hæc quidem lex illa sanxit. Verum perversa cupiditas laud scio quomodo illa circumscripta, iniquoque lucro fsco donato, ill¡ in hunc usque diem inventum thesaurum attribuit, legemque otiosam reddidit. At quid hinc contingit? Qui alicubi reconditos lalere thesauros sciunt, dum alios laboribus suis gavisuros, se auten frustra illos subdituros, quin et interdum acer bis examinationibus subjiciendos considerant, illos investigare negligunt: itaque in perpetuum recon dita manent et pereunt, quæ in lucem producia magnam hominibus erant utilitatem allatura. Jubenius ergo, uti deinceps secundum vete ris legis æquitatem judicetur; et quando thesaurus aliquis inventus fuerit, si locus ubi inventus est, in publicis imperatoriisve fundis sit, inventor il lum cum fisco partiatur: si vero alterius cujus piam sit, simili modo ipsum et inventor, et loci in quo thesaurus inventus est dominus inter se divi dant. Cæterum si improbus esse, neque quidquid repererit confiteri inventor omne velit, sed dolo mendaciisque ex re reperta nonnulla detineat; in Scrimg. Zuich. et Meerm. os Melius w Zuich. et Meerm. Lex 3, § 10, ff. De jur. fisci § 39, Inst. De rer. divis. D. § 10, dict $ 9. Hoc innuit dictum § decimum, et dict. § no num, certis temporibus non fuisse in usu. Sententia d. § 10, d. § 9, in usum revoca tur a Leone.

rerumque alienarum occultator et fur, nihil on- nino accipiat, et beneficium loci domino soli ce- A vanum tunc ille laborarit, et tanquam malitiosus Ui tam veterum (45) principum quam recentiorum riæ sint, valeant (46). Idem imperator eidem Styliano. Si pecuniam nervi (47) sufficiens et copiosa ıllarum materia est, remque publicam pecuniarum. vis stabilit; recte profecto veteres defectum, velut morbum quemdam ac taben, inde profugarunt, dum omne genus numismatis, etsi ad veteres et priscos principes referretur, similiter valere volue runt (48). Verum egregium hoc institutum haud scio qua de causa posteriores principes in eademn forma consistere non permiserint, ac, tanquam subditorum opulentiae inviderent, quæ numismata superiorum principum eligiem ferrent, iis publico usu interdixerint: sua vero sola in communi com · mercio esse voluerint. Næ illi, quantum hinc in commuuibus negotiis novitatis, quantum item dem trimenti, quod cum ad omnes, tum præcipue ad pauperiores, potiusque auxilio et defensione indi- gentes pertineat, exsisteret, intelligere noluerunt. Certe mercatorum vulgus, quique alioqui manibus victum quæritant, et demnum universa rusticorum natio, dum, antiquata ea qua hactenus usi sunt pecunia, alio modo res necessarias sibi parare non possunt, in perquam angustas adiguntur angu- stias. Ea propter nos novo recentiorum placito non acquiescentes, veterum autem providentiam se- quentes, sancimus, ut secundum benignum illorum reique publicæ commodissimum judicium, numi- smatis opine genus quod (49) quidem formam (50) materiamque non adulteratam (51) et plenum pon- ctelum,

dus habeat) vetustioris cajuspiam principis, sive recentiorts sit, æqualiter et æstimetur, et in republica traetetur. Pœna vero eorum qui rebelli animo decretum hoc contemnent, fuerit, ut fagris credantur, et cute lenus tondeantur, insuper que libras auri tres dependant. Ot cuique tam intra civitates quam extra, moriuos sepelire liceat Idem imperator eidem Styliano. Mea quidem sententia, leges civiles non ea mo do quæ communi subditorum vitæ prosint præscri bere: verum de iis etiam qui jam vitam fuierunt, human commiserationi convenientia decernere decet. Quæ autem defunctorum corpora ignominiæ contumeliæque exponant, ac per quæ communi hominum naturæ dedecus atque turpitudo conci. lietur, nequaquam in leges sunt includenda. At quod lex mortuos nounisi extra civitates hu mari vult, quomodo id humanam naturam dede core afficere non est? Et quidem si hoc præcipiens, de iis humandis ageret, quibus facilem elationelo facultates, quas vivi habuerant, suppeditarent, for tasse lex aliquam ad id jubendum rationem habuis set. Quanquam tunc etiam ad amicorum, cognato rum, necessariorumque defuncti commiserationem respicere oportebat. Quorum dolori atque orbitali magnum sane solatium est, siranici sui sepulcrum smplexari, ac in id lacrymnas profundere possint. Quæ offìicla extra civitatem sepulto non facile est exsequi. Attamen si illos solum extra civitatem sepeliri vellet, quibus id ipso mortis die per facul tates facile esset, ad eam inclementiam aliquam lex occaslonem haberet. Verum nunc, cum incle mentia illa simul ad omnes se extendat, quomodo non manifesta est absurditas? quomodo legem in natura opprobrium ferri non est evidens? Qui cnim, dum adhuc viverent, inopes et deserti erant, quomodo mortui ipso mortis die humabuntur? Quomodo item, cum propter paupertatem sepul tura non accelerabitur, multis diebus insepulti non miserabile simul et horrendum spectaculumn jace bunt, tabescentemque hominum naturam dedeco rabant? Extra hæc autem, cum morbi interduin famuli Dei appellentur, propterque cœlestem glo riam colantur, ipsorum corpora inhumata abjici, quomodo id vero expiationi etiam obnoxium non Neque igitur alto modo inter lex recenseatur, sancimes: quin civiles leges hæ potius, ut a con Scrisg. Scrimg. Emendarunt Steph. et Agyl. Spangent et Scrimg. Pena genus observa, cui simile est in Nov. 58, in fin. Sepelire etiam in civitatibus mortuos licet, et ita abrogatur lex 3, § 7, ff. De sepulcro violato. 1. 12, C. De religiosis 1. 6, C. Th. De sepulcro viu lato: Paul. 1, sent. 21, § 2, et is; locus Ciceronis, hominem mortuum in urbe ne sepolito, de quo dixi ad leges XII tabularum. Vide dictas leges.

nostro prorsus reprobator. Quicunque autem sive extra muros sive intra civitatem sepelire mortuos volet, perficienda voluntatis facultatem habeto. εuetudine recte contemnitur, sic etiam decreto menti, reque vera futilis est: cum non agriculturæ visum sit, fructuum abundantiam suppeditet. Ut Dominicis diebus omnes (55-56) ab. operibus vacent Idem imperator eidem Styliano Præstantissimum illorum est studium qui se edendis quæ communi vitæ utilia sint, præce plis dedunt, dignique sunt eo quod ad subdito rum utilitatem omnes suas curas intendunt, quo rum prius in rempublicam amor laudibus cele bretur, ac præcepta sancte observentur. Interim vero multo æquius fuerit, illis potius istiusmodi reverentiam attribuere, quos majores pro humani generis salute, tanquan universi terrarum orbis legislatores, suscepisse sollicitudines constat, quas que leges tulerint, has aliis omnibus anteferre, idque non solum propter id quod dixi, quod vide licet ad hominum utilitatem, incomparabiliorem susceperint atque contulerint curam: sed quod etiam divini nominis virtute subscripserint sua de creta. Quoniam itaque illorum inter discipulos pre cerum legi, quæ Dominicæ resurrectionis diem cessatione ab operibus omnes venerari mandat, le gem aliam contradicere conspicitur, quæ non om nes simul operari prohibendos, nonnullisque uti operentur indulgendum esse censet; ait enin ɔmnes judices urbanæque plebes et cunctarum artium officia, venerabili die solis quiescant: ruri tamen positi agrorum cultura libere licenterque interviant, enjus istius diei dehonestationis nulla ratione niti tur causa. Nam quanquam fructuum conservatio prætendi posse videatur: nullius tamen illa mo diligentia, sed solis virtus, quando frugum largitori Quoniam, inquam, istiusmodi les in lucem pro diit, quæ Domini cultum vilipendat, diversumque ab illis, qui contra omnes adversarios a Spiritu sancto victoriam obtinuerunt, decretum præscri & bat: statuimus nos etiam quod Spiritui sancto, ah ipsoque institutis apostolis placuit, ut omnes in die sacro, quoque nostra integritas instaurata est, a labore vacent neque agricolæ, neque quiquanı alii in illo illicitum opus aggrediantur. Si enim, qui Ita emendavit Steph. codd. ol. v Sering.» Cf. Photii Nomoc. VII, 4. Apostolorum ca non, qui hoc diserte præcipiat, nullus est: c. 66 vix huc quadrat. • Zurich. habet. Steph. emendat, Osenbruggen * Ita Zuich. Scring.έχαστα. " Scring. Sed rectius Zuich, * Scrimg. * Ita Zuich. Scrimg. or ita Bals. Scring. Zuich. et Bals. Scrimg. • Scrimg. non habet: Negationei ourttit Zuich. et deleri vult Spang. (55-56) Dominicis diebus omnes ab operibus vacare debent, ut hic. Ounes, inquam, licet rustici, quod olim non fuit: et ita abrogatur lex 3, C. De feriis, facit hujus constitutionis mentionem Harmen. 1, sit. 4, § 7. Vid. l. ult. § 1, (C. De feriis. Adde c. 1, 2, extra De feriis, ubi traditur quemadmodum etiam festis diebus haleces capere liceat. Adde quæ dixi ad leges XII tab. ibi: feriis. L. 3, C. De ſeriis.

umbram quamdam atque figuram observabant, tanto pere Sabbati diem venerabantur, ut ab omni (59–60) prorsus opere abstinerent: quomodo qui gratiæ lucem ipsamque veritatem colunt, hos eum diem qui a Domino honore ditatus est, mosque ab exitii dedecore liberavit, non venerari par est? aut quomodo, cum ex septem diebus unus in Du mini honorem consecratus sit, non aliorum ad opera usu contentos non esse, neque illum Domino eximium et inviolatum conservare: sed ipsum etiam vulgarem facere, nostrisque operibus appli candum putare, religionis non est prorsus disso lutæ? Ut Judæi secundum christianismi rilus vivant Idem imperator eidem Styliano. Qui olim sceptris potiti sunt, de Hebræorum gente (quæ quondam quoad divino patrocinio fove retur, inclyta fuit, nunc autem ob contumaciam in Christum et Deum nostrum in calamitatibus celebris est, diversas promulgarunt leges, quæ de ipsorum vitæ statu tractantes, jubent, nt sacras ipsi Scripturas legant, et ne a suis ritibus arceantur: quin etiam ut liberus supra sanguinis cognationem circumcisionis etiam cognatione suo in stituto accommodent. Atque hac quidem, qui olim (ut dixi) imperium obtinuerunt. Verum sacratissi mus princeps, ille ex cujus senine nos nati sumus, ut qui majore quam cæteri salutis ipsorum desi derio teneretur, hos in sola superiorum legum observatione relinquere (quod ante illum alii fece rant) non contentus: sed partim sacrorum oracu lorum explicatione, partim eorumdem admonitio nibus ad salutarem Christianorum cultum tradu cens, vivifca baptismi aqua initiavit. Atque quod Ipsos in novum secundum Christum hominem transformari debere persuasit ut veterem depone rent, plene effecit, et quæcunque vetustatem sape rent, circumcisionem Sabbatum et si quid aliud est, cum illo simul exuit. Atqui cum tanto cum effectu a Judaica pertinacia ipsos dedu xisset, non etiam prioribus legibus, quæ Judaico ritu vivere permittebant, silentium, et vacationem alterius legis decreto imposuit. Scrimg. Zuich. Verior Bals. praestat. Bals. Codd. negationem non habent. * ita recte Bals. Codd. Particulam quæ a Codd. abest, præstal Bals. Ita Zuich. et Bals. Scrimg. *Nov. Justiniani 146. Zuich. et Meerm. quod fortasse praestat. 10 Iidem (59-60) Juvenalis 14, loquens de Judaeis: Sed paler in causa est, cui septima quæque fuit lux Ignava, et Satyr. 6. Observant ubi festa mero pede Sabbata reges; cum dicit mero pede, iter Sabbati intelli gere videtur, de quo Actor. 1, vers. 12, quod cir citer 2000 passuum erat. Unus ille ex septem diebus non est dies Sab bali, sed prima sabbati. Judæi jubentur fieri Christiani, et ita abro gatur Nov. Just. 146, et tit. Cod. De Judzis quo permissum erat llebræis suo more vivere. Cod. De Judæis d. Nov. 146. D. Nov. 146. Vid. Nov. Justin. 57. L. 2, 1. 13, Cod. De Judais.

adimplendum putantes, omni antiquiori, quæ de Hebrais statuit, legi silentium injungimus et ne illi aliter quam pura salutarisque Christianorum fides vult, vivere audeant, jubemus. Quod si quis a Christianorum ritibus defectione facta ad Judzorum mores et placita reverti deprehendatur, hic secun- dum leges de apostatis (67) latas peuas luat. A Quod igitur pater noster prætermisit, id non C illo tanquam loci illius domino, annuum tributum Idem imperator eidem Styliano. Hæc etiam lex quæ maritimorum prædiorum jus tollit, eorum unde apud (69) oras mare conspici- tur: quæque insuper illorum dominum si illic piscari volentes prohibeat, injuriarum actioni sub- jicit : nobis non æqua statuere visa est. Quidquid enim non iniquo titulo in cujuspiam dominium devenit, sive parentum haereditas laborumque emolumentum, sive alio quocunque non illegitimo modo paratum sit : quæ causa est, quamobrem id non ab eo qui in dominio habet, administretur, et illi non longe potius quam alteri cuipiam utilitatem præbeat? Non est igitur legis, quæ quidem æqui- tatem spectet, ut alios ad utilitatem rei, in quam nihil juris habent, introducat : illos vero qui aut solutum pretium, ut cognationis jus, aut denique alium aliquem possidendæ rei non illegitimum titulum laudant, ille privet. Jani vero quod, cum ab exigatur, expellere inde illum, qui praeter ipsius voluntatem loci commodis uti velit, non possit : sed hoc faciat, injuriarnm actionibus tentetur; quomodo id, præterquam quod iuiquum est, non omnibus modis absurdum est etiam ? Quid si præ- dii dominus piscatoris artis non ignarus sit, num ipsi otioso dormiendum erit, aliisque orarum (70) emolumenta venari permittere debebit? aut, si otium non amplectetur, in aliorum oris errabun- dus piscabitur, in suis autem id ipsi non licebit? At quare ita fleri debeat, nullam equidem rationem video. Sancimus itaque, ut quisque oras suas inconcusso jure possideat, illorumque dominus sit; etsi qui sine ipsius permissu illorum emolumento frui vẻ- lint, hos propellere possit. Nam quemadmodura terreņis locis juris est, ut quicunque domus domi-

nus sit, is praeter ilius usum, vestibulumn (71) quo- que atque atrium possideat ; ut ita etiam in mari- timis obtineat, rationi esse consentaneum putamus. Et sicut terrenis locis præter voluntatem domini ex alieno fructus percipere nemini conceditur; sed si quis fructus ex alieno colligit, eos vel benignitate domini percipiat, vel pro loci (72) usu vectigal solvat necesse est : sic etiam in maritimis observari Quantum in piscatoribus remore (73) piscatoriæ inter ·se distare debeant. Idem imperator eidem Styliano. Quandoquidem cum plurimæ leges de piscatione nominandum pu- statuant, illud quod εποχήν (74) larunt, adhuc lege definitam non est (quippe, κ quod, ut videtur, quo tempore leges illæ promul- gabantur, nondum id institutum innotuisset), hoc quoque legis constitutionem auferre volumus. Quam itaque juris rationem in hoc piscationis instituto legitimo decreto obtinere consuetudini visum est (ut nempe interstitiorum modus ad tre- centos sexaginta quinque passus protendatur), hoc nos quod extra convenientem modum non feratur, legis dignitate honorantes, dehinc legem esse san- cimus. Nam tametsì citra hoc privilegium, ut remoræ piscatoriæ ad hanc rationem disponantur, præsentis ævi hominibus bonum videatur : quo tamen id firmius sit, cautiusque in æternum ob- servetur, lex esto, remoræque illæ trecentorum sexaginta quinque passuum intervallo a consuetu- C dine approbato inter se distanto : idque ita, ut ab utraque parte hic intervalli modus desumatur; ut videlicet centumn octoginta duo, et senis (75) ab unius partis finibus exporrigantur, residuum vero ad vicinum usque pertingat. Atquæ hæc quidem de constituendis introducendisque post banc legem remoratoriis dicimus. Quæ vero hoc decretum prævenerunt, tametsi præstituto hoc intervallo non distent ex ejus præscripto tamen nihil nóva- bitur; permanebuntque illa, at initio constituta sunt. Ne (76) ex sanguine cibus conficiatur. Simul olim legislatori Mosi (77) sanguine vescen-

cibo abstineri debere a præconibus gratiæ est constitutum. Et quanquam tum veteris tum nova gratiae tempore illa res vilis habita sit et nefaria: eo tamen contumacis, imo vecordia ho mines processere, ut neutri legi aurem præstent morigeram. At contra alii lucri, alii gula causa summa cum impudentia mandatum contemnunt, in escamque qua vesci velitum est, sanguinem convertunt. Perlatum enim ad aures nostras est, quod intestinis tanquam tunicis illum infarcitum, velut consuetum aliquem cibum ventri præbeant. Quod tolerari non debere imperatoria nostra majestas rata, neque tam impio soli gulæ inbian tium hominum invento, nunc pracepta divina, dum non esse mandavit Deus, simul ah hetiusmodi … nunc reipublicae nostra honestatem dedecore afici G decem librarum auri multam sustineant.. sustinens, jubet, ne quis id scelus, neque ad suum usum, neque ut emptores detestando cibo contami nentur, ullo modo exercere audeat. At sciat, quicun que dehinc divinum mandatum contemnere, sangui nemque in cibum convertere (sive vendat, sive emat) deprehensus fuerit, se bonorum publicationi sub jiciendum, et ubi acerbum in modum dagris cssus, ac cute tenus fœde tonsus erit perpetuo pa triæ exsilio multandum esse. Quo quidem in judi cio, neque civitatum magistratus citra crimina tionem dimittendos censemus: sed ut et ipsi (neque enim, si illi convenienti alacritate magi stratum gessissent, id scelus commissum esset) quod negligenter socorditerque subditis præfuerint, Abrogatio legis qua hominem liberum se vendere permittit. Idem imperator eidem Styliano. Quæ lex hominem liberum, qui tam ignavi atque abjecti animi est, ut libertatis dignitatem dedecore alliciens, quo exsecrabile pro servitute persolvenli pretii lucrum participet suam servitutem * Meerm. * Zuich. et Meerm. ** Codd. kréposç. 3 Scrimg. Agyl. conj. Act. xxv, vers. 29, Canon Apost. 62. Pœnæ simile genus exstat in Novell. 62, in Gu. Liber homo se nullo modo vendere ad pretium sui participandum potest: et ita abro gatur 1. 5, 1, ff. De statu; 1. 6, § 5, ff. De in justo; 1. 14, ff. De pœnis, § 4. Instit. De jure per conar. Scring. ad pretium parti cipandum; 1. 5, § 1, f. De statu; 1. 6, § 5, i. De Injusto. § 4. Inst. De jur. pers. Theoph. ibi. Queri hic potest quemad modum ea venditio (nam in pignoratione ininus est dubii 1. 26, § 1, De liberali causa et ministerio 1. 16, C. De liberali), aut cujus tandem pretium ven ditionis istius acceptum fieret? an venditoris? non video, cum statim ab ipsa venditione venditor servus efficiatur, nihilque ab eo momento suum vel proprium habeat. An emptoris? ne id quidem, nam qua manu pretium numeraret, eadem statim reciperet, nulloque momento in venditoris per sona constaret 1. 79, s. de acq. hæred. An extra nei? Non video quoque quemquam tam facilem in alium fuisse, ut se alterius locupletandi vel ju vandi causa vendere velit. Itaque puto liberos et ingenuos homines eo redactos nonnunquam fuisse, quod herum a quo alerentur interdum nancisci eis expediret magis quam in perpetua mendicitate

mercetur, non castigat, neque scelus illud corri- git; profecto et illa earum una est quæ rectum reipublicæ nostræ statum dedecent, ac approba- tione indignæ sunt, neque auctoritatem et effica- ciam accipere debent. Illam itaque de eo qui res suas ita gubernat, latam legem, quæ dementiam firmam esse permittit, neque eversa indigna illa mercatura, bos qui per insipientiam talia faciunt, competentibus poenis subjicit, neque legis propo- situm scimus servare, neque quæ convenienti le- gibus reverentia potiatur, dignam putamus. Si enim quod (82) pater fliis est, id idem leges civi- bus esse oportet, ut in hoc unum quod illis condu- cat ac salutare sit, colliment: quomodo hanc le- gem qui tantum incommodum atque damnum in- cumbere iis qui per dementiam in id se conjecerunt, &' sinit, legibus annumerari æquum est? Hanc itaque nos legibus excerptam in exsilium mittentes, sancimus, ut si quis ita demens sit, ut libertatem servitute commutans se ipsum vendat, xe is contractus validus sit, sed evertatur, et si- inul ipse libertatis suæ proditor, simul is qui cum ipso ad facinus designavit, verberibus castigentur, nihiloque minus vesania mancipio libertas in pristino suo statu servetur. Qua pana (84) castralores (85) affici debeant. Idem imperator eidem Styliano. Virtutis (86) ad procreandum a Deo natura inedita exsectio non minore cum audacia identi- den committitur, quam si apud Deum nulli pong obnoxia esset, cum tamen vel maxime sit; et quanquam veteribus legislatoribus curæ fuerit, ut id malum ultrice lege excideretur, quo respublica ab istiusmodi invento munda esset: haud scio ta- inen, cum si cui alii, huic certe præscripto ob- temperari, atque a naturæ mutilatione abstineri æquum sit, quamobrem non ita faciant homines: sed tanquain utilitatem quamdam, istiusmodi ad-

A versus generandi vim insidias reputantes, membra quæ homini nascendi causam suppeditant, lanci- nent, et creaturam aliam quam qualis Conditoris sapientiæ placuerit, in mundum introducere con- tendant. Hoc igitur cum inultum relinquendum nou putemus, lege in id pœnam constituentes, quibus adeo divinam creaturam deformare religio non est, corum audaciam, auxiliante Deo, repri- mere conemur, ac superiorum quidem legislato- rum decretum eos qui id auderent ad (87) eamdemn mutilationem quam aliis intulerint adigit, quodque ipsi in aliis videre desiderarint, id ut itidem in se videant, conficit; idque me judice, non ita præser æquitatem; quanquam non valde decore. Non enim quia ille creaturam Dei quasi refingere ausus est continuo vindicem id imitari, et pariter (88) re- fingere, 'æquum est. Verumtamen, quantum ad inventum attinet, non valde (quemadmodum dixi) id alienum est. Ad hoc autem alio etiam modo, qui impium hoc factum auderent, puniebat. Bona namque publicabat, perpetuoque ipsos exsilio adju- dicabat; et qui injuriam sustinuisset, si servus esset, libertate honorabat (89). Atque superiorum quidem decretum istiusmodi erat. Nos vero de re illa sententiam pronuntiantes, naturæ insidiatores simili mutilatione vicissim mutilari prohibemus: aliis autem isti crimini constitutis pœnis, (tametsi bic etiam ad clementiorem sententiam respicia- mus) subjacere ipsos non displicet. Sancimus itaque, ut qui detestandæ hujus artis artificem ad castrandum advocarit, si in albo imperatorii famulatus sit, primum albo exi- natur; ac deinde deinde decem aurt libris in fiscum deferendis multatus in decenninm relegetur. Malæ vero istius artis artifex, et ipse primum fagris cuteque tenus tonsione deformetur, et deinde bonis privatus, eodem temporis spatio pa- tria exsulet (90-93); qui autem injuriam sustinuit, si servilis conditionis sit reliquo vile sum curriculo ab illa liber erit ; sin libera, tanquam ipse, quod injuriam admisit, ejus sibi auctor sit, quod passus est, suo consensui acceptum feret (94). Caterun (87) Id est, ad eamdem castrationem. tempore castratus est, aut qui natus est eunuchus

si qut exactionem sustinuit, ea illi (ut sepo ft) remodium attulerit (95), nihil neque nobis neque legi adversari videtur. Id enim naturam non mutilare, sed illi succurrere est. Tributorum exactores, si plus quam debeant exege · rint, qua perna (96) aficiendi sint. Idem imperator eidem Styliano. Si rectam æquitatis semitam mortales ingredi vellent, sane quam magna hinc communi vitæ tum beatitudo, tum salus accederet. Non enim austeri- tatem prae se ferre legislatoribus opus esset, neque ultrices leges in periculorum difficultates aliquos Β conjicerent. Nunc vero quanquam et commoda et salutaris æquitatis via sit, plerique tamen illam Ingredi nolunt : sed tanquam laboriosa (97) atque aspera sit, miseriasque viatoribus afferat, decli- nant. Sunt enim, sunt, inquam, quibus pessima (98) quæque placent: quique ab æquitatis itinere de- Dectentes, ad iniquitatis viam densis spinis stra- tam (qua viatores in perditionis præcipitia agun- tur) alacri avidoque animo se conferunt. Quorum etiam temerarium impetum veteres castigandum esse putantes, illum lege, tanquam freno, inhibere instituerunt. Sed quomodo illi iniquitatem profi- gare, atque e diverso æquitatem constituere stu- duerint. " • Et quis (quaeso) quæ nostra majestas suscipit, non approbet? Quod vera in nonnullis non pro delicti merito plenam statuere, istiusmodi decretum amplecti recusamus. Quando etenim pro commissi ratione reis judicium obvenit, æquum revera decretum est : quæque illis irrogatur pœna fusta. At quando delictum gravius (99) quam opor- teal punitur, non id justitia sed potius injustitia esse censendumn est. Quocirca sane, cum superiores legem (1-2) pro- mulgarint, quæ illis qui colligendis publicis tributis promiscuum vulgus præfecti sunt (διοικητὰς appeltare consuevit) si supra legitimum modum tributa extendere audeant, gravissimam poenam infligit (morte enim id delictum persequitur) et vero non omnino merito tanta ponæ illos subjici nos existimemus, admissionem illi denegamus: con- trague statuimus, ut si quis in id crimen incidisse deprehendatur, semelque tantum id ausus sit, quod quod emendavit

A amplius exegerit, ejus duplum dependat : sin il fa- cere pergat, in quadruplum, quod amplius captum est, ad injuria affectum redeat, illeque cum igno- minia a concredito sibi officio decedat. Ac sit sane posthac delicti hujus hæc pœna, neque pecuniariæ reus de vita periclitetur. De pana (5) ejus qui rem aliquam publicam vendi- derit. Idem imperator eidem Styliano. Publicarum injuriarum reos castigari, et hujus- modi poenis quæ in illas pronos ad temperantiam adligentes, quam maxime injurias succidant, sul jici justum est. At non idcirco amplius quam par est puniri, neque jus ut fines suos excedat, specie- que justæ vindictæ cum injustitia velut conspires, cogi convenit. Si enimn pro delicti modo qui deli quit, puniatur, justa ea juris ullio sit : at si quam pro eo poena major infligatur, juris propositum servari non existimo. Ea propter nostra majestas, posteaquam in lis quae a superioribus (4) constituta (5) sunt, ubi ons qui publica rei aliquid divendere ausi sunt poenis subjiciant, non justam sententiam proferri dicit : ut ejus criminis persecutio non amplius banc vim labeat, decernit. Quomodo enim justum est, ut cuiquam, quia quiddam quod detrimentum sco afferat, vendidit, incurabile damnum vitae nempe privatio obveniat? Nequaquam itaque delictum illul morte puniri dignum est, neque nos loc judicio deprehensos feriri sinimus. Quicunque au- tem publicam rem divendere deprehensus fuerit, ubi quadruplum reddiderit, satis pœnarum susti- De pana illorum qui res velitas ad hostes trans- vehunt (6). Quin et hoc crimen, cum ex eodem fronte ma- net, eidemque pœnæ a superioribus subjectum sit, iusanabili nos castigationi (quippe quæ mortis pas nam contineat) eximentes, mitiore, quemadmodum et predicta, dignamur poena. A veteribus (7) enim statutum est ne ad hostes transportentur, quibus illi instrui Armioresque reddi possint, ac sanctio- nis decretum contemptores de medio tollebat. tur.

tabant. Ilos expugnabant Romani cum pastorum more vitam transegerunt, qui antequam Istrum transirent, sub jugum Romanæ ditionis colla sub- mittebant. Istorum mores atque instituta nullo modo prætermittenda indicavi, sed omnia tibí percensere pro viribus enitar, ut apis instar ex unoquoque, quod optimum atque utilissimum est delibes. A trans Istrum, quem Danubiun appellamus, babi- 80. Galli et Longobardi libertatis rationem plu- rimi æstimant, sed Longobardi magnam hujus virtutis partem amiserunt. Galli autem admodum audaci infractoque animo sunt, in bello strenui, ac pene temerarii. In magno opprobrio ignaviam et parvam retrocessionem ponunt, atque eam fu gam esse existimant, et facile ac strenue prax mortis contemptu, tum equites, tum pedites mia- nus cominus conserunt. 81. Quando igitur in equestribus proeliis in ali quas angustias deducuntur, una omnium consen- siune ex equis descendunt, et pedites se instruunt, et pauci contra plures se armant, aut si id minus possunt, proelio desinunt. 32. Armantur scutis, hastis, spathis brevioribus, quas ex humeris loris quibusdam gestant; quidam autem accinguntur illis. 85. Pedestri proelio admodum lætantur et velie- mentibus incursionibus. 84. Instruuntur in præliis sive pedites sive equites, non aliquo certo et definito modo, et in acies, aut turmas, aut colortes dividuntur, quem- admodum Romani, sed per tribus, et familias, et cognationes, sæpe etiam conjurata quadam amici- tia. Itaque quidam amicis interfectis sæpe in prœ- lio permanentes seipsos in maxima pericula con- jecerunt, ut illorum vicem ulciscerentur. 85. Frontem aciei æqualem et densam in prœlio habent. 86. Configunt equites et pedites universo cum impetu et vehementer, ac impetuose runt omni timore vacui. 87. Minus obedientes praefectis illorum sunt, et potissimum Galli, ac voluntarie ad certum tempus, etiam antequam a præfectis accersantur, in expe ditione sunt. lloc tempus, si praetereal, et illis diu- tius manendum sit, hunc temporis tractum moleste ferunt, atque ab expeditione sua discedunt, et do- noun se conferunt. 88. Improvid: rerum sunt, neque varietatis, in- columitatis, aut aciei instruende, equestrisque pu- tissimum, ullam rationem habent. 39. Pecuniis facile corrumpuntur, quia lucri

fluxa, materiæ expertem atque immortalem, auimau nempe, capere haud est æquum. Nain si persæpe neque in rebus materialibus multa illatum dam num longe superat, quo videlicet velut circuitum aliquem iniquitas excessu non confciat: quamob rem tam inæqualis poena illos, qui naufragorum res occultant, percellat, ut excessus, quem ultio ad facinus refert, exprimi verbis nequeat. Jubemus igitur, ut de hoc non amplius ita vindi. cetur, sed pro re detenta, qui occuluit, quadruplum dependat eaque poena id dilectum defungatur. De incantatorum pœna (12-13). Idem imperator eidem Styliano. Qui propter temulentorum incompositum malignumque animum reprobandumn esse vinum, ejusque oblectament.m aversandum, dicit: næ ille propter perversum usum, rem per se non perver sam suggillat. Ego vero promulgatam a veteribus legislatoribus legem considerans, eam qu modo incantamentum malum esse rata, id punit, modo vero admittit et approbat, quanquam id ex utentium proposito malum non fiat, sed sua na tura vitiositate, tanquain sterquilinia graveolentia scaturiat; non tamen illos legislatores reprehenden dos dixerim, sed ne quis legem (quod merito fiat) vituperet, eam ex legum quasi fundo tollendum puto. Vult autem puniri incantationes, eo quod modestia aniıni sublata, stimulis furoreque ama torio rationem ad insaniam adigant; ac approbat rursum illas tanquam segeles, et fructus cu rent, aliaque bona (ut quidem videtur) suppeditent. Αtque ita quod tanquam insidiosum puniisset, idem rursum tanquam beneficium honorat. Atqui nos istiusmodi incantationes perniciosas esse persua sum habemus; et ut boni quidquam inde manare credamus, induci non possumus. Ac sane etiam si boni quidquam producere illas appareat (quomodo quidem approbanti ipsas legi videtur) non id bo num esse, sed illecebram atque nassam, quæ ille ctos in malorum omnium extremum, ubi a summo bono excidant, absorbeat, compertum habemus: No tum enim nobis est illas, ut qui se ipsis dedunt, præ Creatore et Domino infaustis dirisque dæmoniis adhæreant, efficere; et qui illas affectantur, hos per externarum rerum lætam quamdam speciem vulnera in animam excipere. quale quiddam inter Scrimg. " Steph. scribi vult. Scrimg. Zuich. et Meerm. rectius Scrimg. Plerique scribendumn censent. (12-13) Incantatores, quorum opera olim grandi nes averterentur, minime puniebantur. Vid. 1.4, G. De malefic. Hac Novella jubentur supremum sup plicium pali. Adde Photium 9. Nomoc. 24. Usus rei propter abusum hominum non tolo lendus. D. 1.4, C. De malefic. 15, et mathema ticis. Vid. l. 15, C. De injuriis. Pena incantatorum supremum supplicium. Adde Deut. vult, Levit. xx, f Reg. xxviii, Plato nem 11, De legibus, Cassiodlor. 9, Variaruin 18, Dio nem 52, Herodian. 4, Arianum in Indicis c. 25, Ca pitularis Caroli Magui. Xiphilinum in Julian. Taci tumn 2, Annal. Sueton. in Tiberio 52, Columell. De re rustic. 8, Suidam in verbo Vid. Petr. Gregor. 54, syntag. 14, 15.

Sane vero si quis aliquo modo incantamentis & usus esse deprehensus fuerit, sive id restituendæ conservandave valetudinis, sive avertenda a re- bus frugiferis calamitatis causa fecerit, is aposta- tarum pœnam subiens, supremum supplicium sus- Lineto (17). Idem imperator eidem Styliano. Ut justitiæ libram non plus æquo ad misericor- diam inclinare, ita neque nimia austeritate delin- quentibus graviorem quam peccatum requirat, panam imponi honestum est. Illud enim (intem- pestiva commiseratio nempe) in illis quibus deco- rum excedere religio non est, contemplum, et ad audenda mala ferventiorem promptitudinem gignat; et graviore quam pro merito delictum pœna fe- rire, id vero non justitia uitio, sed sub specie justitiæ rem injustam aggredi est. Nam non pro delicti modo delinquentem punire, injuria afficere, nequaquam vero justitiam exercere est. At quem in Anem hoc dictum est: Quod les quo nescio modo (est enim hoc constitutum) eum qui alienum eer- vum abduxi!, morte puniat. In quo illa pœnam ad delictum dubie non expendit. Cum enim quod re- cuperari nequeat, amissum nihil sit, mortis pœnam illi qui cepit inferri, irrecuperabilique ita damno subjici, non est æquum. Idcirco itaque ab iis qui digna morte non com- C miserunt, tam acerbas pœnas exigi, ubi iniquum esse animadvertimus, quam legem consuetudo contempsit (ut quæ vita plagiarium non privet, sed alio modo puniat) eamdem nos etiam legalibus constitutionibus ejicientes, quod consuetudini pia- cuit, lege conβrmamus; ac jubenus, ut si quis alie- num servum abduxisse deprehensus sit, is eumdem, ejusdemque pretium, tum etiam quidquid ex indu- stria ejus ipsi accessit, reddere, et quantum dominus non amisso servo, ejus nomine percipere potuerit, tantumdem (19) dependere cogatur; atque ultra hæc delinquentibus poena non aggravetur. Si qui- dem ita illı, qui servum amisit, sufficienter dam- num resarcitur, furique satis magna pena irroga- tur : quippe cum ille servum cum accessione reci- piat; et quam utilitatem ex servo non subrepto VARIE LECTIONES. pendent, re ita Eel. Reliqui Plagii pena fit hic pe pugnandum meticulosis frequenter accidit; qui dum ictus in manus excipere nolunt, illis vol caput vel ventrem exponunt.

incul sensisset, illa non imminuatur, hic vero in du plum servum subreptum reddere debeat, nihilque ex ¡psius servitute lucretur. De iis qui ad hostes transeunt, suaque sponte revertuntur Idem imperator eidem Styliano. Simul nimia austeritas et severitas, simul ¡m moderata lenitas et clementia, ex æquo utraque quod utile est intervertunt. Etenim et qui supra modum præfractus est, et qui lenitatem gravitate mi scere nequit, uterque sive alicui uni, sive familia, sive civitati praesit, quibus præfectus est, cum 11 lorum detrimento res administret. Oportet enim, ut qui recte præfuturus est, quemadmodum tem perata salubriaque loca æquabiliter mistas habent aeris qualitates: ita et ipse affectionum commi stione ad rerum administrandarum utilitatem at temperata, se moderatum præbeat, et neque no rositate gravis atque intolerabilis sit, neque indecora lenitale despicabilis, et ad gubernandum ineptus fiat. Quod autem de aere dicimus, hoc certe et in le gibus servari omnino convenit. Nam oportet leges, cum revera reipublicæ principes sint, quam dixi contenperaturam conservare, neque ad severitatenl lenitatemve supra modum respicere: siquidem, quí ipsarum rectionem agnoscunt, incolumes futuri erunt. Atque hæc quidem respectu præfractæ illius legis, quæ adversus eos qui ad hostes transfuge rent, lata est, a nobis dicuntur. Vult autem illa, uti transfuga, si quando pœnitudine ductus, re deundo ad suos commissum delictum oblitterare velit, bestiis devorandus objiciatur, aut in furcam tollatur. Quod sane mihi reipublicæ magnopere nocumento esse, magnamque rationum ad salutem iter monstrantium contrarietatem gignere videtur. Necessitatem enim transfugis inducit, ne unquam recordentur suorum, neque revertendi in pa triam concipiant desiderium. Nullus est enim om nium, qui cum se istiusmodi pœna excipiendum sciat, inter hostes vivere, quam tam acerbam in patria mortem subire non malit. Quapropter, rigidam hanc severitatem, ut ne iniquitatem dicam (nam eum qui deliquit, deinde que suaple sponte ad medendum delicto resipiscit, tam acerbe puniri quomodo non est iniquum?) ex justissimis legibus proligamus, ac jubemus, si quis transfuga in patriam recurrat, cum se mel duntaxat transfugerit, veniam consequatur Eel. praeter unum Cod. qui habet. Zuich. et Meerm. Articulus tou deest apud Scrimg. 18 Ecl. Nov.33. * Scriug. ex quo Steph. Agyl. Beck effecerunt. * Malim Transfuga bestiis non objiciendi, ut olim ex lege 5, § 10, Ir. De re milit. que les abrogatur bac constitutione. Adde 6, Harm. 8, in fin. De paula transfuge, adde l. 8, § 2, 3, 1. 58, ss Inc. Ecloga. § 1, ff. De pœnis, 1. 7, ff. De re milit. 1. 2, C. De des-rlorib. I. 1, C. De servis fugit. Vid. I. 3 in lin. ff. De sicariis. of Abs

sf iteram (22) id fecerit, iu triennalem servitutem divendatur; si vero tertio transfugerit, reversus in perpetuam ac æternain servitutem addicator. Tam incerti enim consilii homo, tamque inconstans, qui libertate fruatur indignus est. Ceterum si transfuga non ultro redierit, sed ab aliis compre- bensus in patriam retractus sit, morte tum illum, tanquam hostem puniri, neque injustum, neque crudele fuerit : præsertim vero, si aute civili san- guine manus contaminaverit. Ui monachi et clerici tutores (23) esse possinl, sed ab administratione ac pupillorum rectione arcean- Idem imperator eidem Styliano. Veteribus quidem legislatoribus (24) (cum ut si- Β mile veri est, uniformis et simplex tunc tempo- poris tutela esset, iique soli qui pupillorum tuitio- nem susciperent, tutorum nomine censerentur) edicere visum est, ne monacbi aut quoscunque sa- cer ordo desinctos habet, tutorum oficio fungantur. Et certe quidem id recte edixere. Intellexerunt enim, qui divino ministerio consecrati sunt, hos ab externarum rerum occupationibus et molestiis li- beros esse oportere. Quantum autem alendorum alioquique regendorum puerorum cura hominum animos distrahat, utque Deum debite colere non possint, impediat nemo ignorat. Cum itaque non exigua difficultas isti rei insit, ac pracipue propter temporis diuturnitatem (tola enim plerumque vita tutores laboriosis istis curis irretiti tenentur) recte (quomodo dixi) istud illi decretum promulgarunt. Verum quoniam posteriores illis duntaxat qui tutelam administrarent, tutorum appellationem non servarunt : sed hos etiam quibus (25) testato- res, bona illorum existimatione iuioti, testament:- rias de rebus suis praescriptiones (26) committunt, ac post mortem earum executionem concredunt, tutores vocare creperunt : ac vero inde dubitatio exstitit, an monachi, quique sacrum ordinem sub- ierunt, quod dictum decretum id non admittere vi- deatur, hanc demandatam curam suscipere possint : nus discrimine adhibito sancinus, ut ab illa tu- tela ad quam vetera tempora respicientia, promul- gandi, quod dictis personis ad illam aditum pre- cluderet, occasionen præbuere, penitus arceantur, et clerici exsecutores testamentorum esse possunt :

ipsis licitum sit. Hujus namque muneris non ita graves curæ sunt, ut a divino ministerio aliquem abstrahant, sibique totum astringant. Tum alioqui quanto hi illis qui profanis rebus impure inhærent, ac in terrenis sordibus volutantur, cautius divinius que vivunt: tanto melius cautiusque defunctorum praescripta expedienda esse spes est. natam autem postmodum tutelae speciem subire Cacos secreto testamentum facere pos se Idem imperator eidem Styliano. Quando quidem de eo, quomodo cæcos testari oporteat, dubitatur, eaque dubitatio ex locis legali bus (quod ea de re leges inter se diversa statuant) et ex ea quæ nunc obtinet consuetudine exsistit neque hoc altius expendere atque repurgare incon veniens aut alienum putavi. Etenim alia lex prohibet, ne cacus arcano modo testamentum condat: et ne aliter id vim habeat, statuit, quam si testes qua constituia sunt, a circi ore proces cisse, suisque auribus insonuisse asserant: alque per solum tabularium illorum fdem communiri non vult. Alia aulem latam quamdam ad ar canum testandi modum mulieribus, et illittera tis hominibus viam aperit, dum nullam aliam observationem præscribit, quam, ut si testator lil terarum non omnino ignarus sit, sua subscriptione G testamentum corroborare debeat si vero id præ stare non possit, pro se alium ad subscribendum assumat. Atque sic quidem ex legibus illa inter se res dissideant. Quomodo enim si mulieres rudesque litterarum quam paucissimis voluntatis suæ con Ita Ecl. Codd. hic addunt quod in mutare voluit Agyl. Ita Ecl. Scrimg. "Zuich. Meerm. et nonnulli codd. Ecloga Agvl. conj. Zuich. et Meerm. Ecloga Codices modo habent. * Ita Ecloga. Codd. et editi habent pro xal. Nov. 35, laudatur ab Harmenop. lib. v, tit. 4, pag. 337. • Zuich. Justiniani Nov. 117 9. scribit. 1 Forte Agyl. totum hunc locum malefinterpretatuis. modo 98 Ecl. Zuich. et Meerm. Scring. quod Steph. in Osenbruggen in sòv mutandum censet, licet autov ob sequens olxɛlą abundet. Ceci scripto testari possunt, ut hic adde Paul. 3, sent. 1, § 4; ut et adoptare et adoptari l. 9, ff. De adoptionibus; tutelain gerere 1. 16, ff. De auctoritat. tut. multo magis bona sua administrare ideo curator cæco dare non solet: quia et ipse sibi procuratorem potest instituere, Paul. 4, sen tent. 2, § ult. Polest etiam cæcus officio fungi, I. 6, A. De judiciis; et quidem senatorio 1. 1, § 5, in fin. f. De postulando, id est, retinere oficium (Persa ne luscum quidem ad regnum admittebant, Procop.) et testis esse in iis quæ ante cæcitatem vidit;” post cæcitatem autem de bis quæ a sibi no tis hominibus audivit. Accurs. Novell. 1, c. 2, 8 1, vers. si vero in verbo vidisse: Speculator tit. De testibus; fendum etiam retinet 2. Feud. 14, non Lamen postulare, 1. 1, § 5, ff. De postu polest faudo. Id est, scripto, non tantum per nuncupatio nem, quod exigebat lex 8, C. qui testamenta. Olim dubitatum fuit, num cæcus testamentum posset facere; sed in eam sententiam tandem itum fuit, posse; quia accire potest adhibitos testes, et au dire sibi testimonium perhibentes, Paul. 3, sentent. 4. Porro quod secretum testamentum hic dicitur, Græci appellant, Harmen. 1, c. de quo plenius alias apud eumdem Harmenopulumn in Græcarum jurisdictio num nomenclatore, ut et locis aliis diximus. Exstat epitome hujus constitutionis 5, Har menop. 1, § 31, et 34, 1. 8, C. qui testamenta. L. 8, C. qui testamenta. Scr. id est, scripto, per solam nuncupationem. Nam Harmenop. 5, tit. 1, vocal testamentumn scriptum; et merito, testamentum enim non scri ptuin, testibus evulgatur necessario; quod et jure constituitur, ne fides alioquin testamenti pereat. Nov. 119, c. 9.

sciis testamenta condent, cum fides in solo tabula- A rio fluctuet, non ex eadem causa cæcus liberam testamenti factionem habeat? Jam vero et consue- tudo, non solum autem alterius legis ratio, cum lege pugnat. Etenim placet huic, ne mulierum, et imperitorum litterarum, cæcorumve testamenta ar- cane facta vigore priventur. Quod cum ita sit, nos quoque, ut secreto (33-34) confecta testamenta, sive cæcorum, sive aliorum (35) quorumvis sint, auctoritatem obtineant, sancimus : illudque insuper statuendo addimus, ut antequam testes jurent, subscriptiones eorum qui testamenta conscripserunt, in medium proponantur, quæ so- nent, quod revera illa scripserint quæ ipsa teslalo Β ris lingua dictante audiverunt. Et si quidem falsum commissum esse postmodum probetur, ipsos, si di- viles sint, bonorum ademptio : sin pauperes, vehe- mentia verbera et exsilium in delicti pœnam inaneant. Quibus hoc insuper annectimus, ut si quando ad sui confirmationcm (quod frequenter iucidit) jura- mentis testamento opus sit : ipsi etiam qui testa- mentum conscripserunt, una cum juraturis testibus. rei fidem et veritatem corroborent. De grassationibus (36). Idem imperator eidem Styliano. Quos communio in unam aliquam eamdem- que conditionem conjungit, inter hos communes etiam animos esse ubique videas. Ita in negotia- tionibus socii (37-38) lucrum damnumque æqualiter inter se partiuntur; ita itinerum comites, cum fortuitu in rem aliquam incidunt (39), tametsi sæpe uno illam momento pariter non conspiciant, ejus tamen inter se jus comnnuuicant (40). Ita vero el commilitones, licet omnes non pari studio et impetu in losten ferantur, attamen victoriæ pal- mani ex quo auferunt. Quapropter etiam, ut qui malitioso consensu coitione facta, rem aliquam in quam a lege pana constituta est, incaptant (utpote si (41-42) raplus committatur, vel parricidium (43), VARIE LECTONES. (57-58) L. 29, Ι.

alteriusve cujuspiam cxdes perpetretur), quanquam non omnes tantumdem momenti et operis re per- agenda conferant, eamdem tamen pœnam sus- tineant: sane quam recte veteri legislatori placuit. Et nos quoque idcirco, quæ de his qui simul et communiter latrocinandi (44) animo homines inva- dunt, jam olim sancita sunt, approbantes (45), sta- tuimus, uti omnes, quotcunque fuerint (46) com dem (47) supplicio afficiantur : tametsi parem ope- ram rei perpetrandæ non omnes adhibuerint. Non enim si quis ipse manus inferendæ neci non ad- moverit, continuo insons et a poena immunis esse poterit. Quid enim si pressis ipse manibns, alterius tamen dextram ad cædem intenderit atque confir- marit? Same quod manus homicida, a communi 1 perversitate instigata, rem aggressa sit, constat. Nam nisi aliorum manus huic in subsidium præsto fuissent, non certe ita prompte homicidiam perpe trasset. Ac propterea (quemadmodum dictum est) quanquam uno cujuspiam icta (quod feri potest) mors illata fuerit, aliorumque manus suppetias non tulerint: ut eamdem tamen ommes pœnam sustineant, decernimus. CONSTITUTIO LXXI (48). De iis qui in locis arabilibus aut vineis ædificaturi su..t (49-50). Idem imperator eidem Styliano. Præstantissimum illuð æquissimumque patris no- stri sempiternæ gloriæ principis placitum,quanto (54) videlicet a vicini finibus spatio abstinere debeant, qui in locis, quos hactenus aratrum secarit. inve quibus vineæ constiterint, noviter domnus assi gnandas (52) muneribus publicis difcare velint : quoniam ab ipso in legum corpus (55) transcri- plum (54) non est, legis (55) auctoritate decorari oportere decrevimus. Statuimus itaque, ut qui in locis ad sementem excultis novas des constituere volunt, si luci amplitudo ferat secundum illius (56) placitum a vicini finibus tanto spatio ædificent (57), in quan-

tum arcus.terata vice telum ejaculetur sin tantum spatium interstitio loci angustia non præ beat, uno etiam arcus jactu hoc constituatur. Intra dictum autem spatium novam domum ex struendi, nemini facultas sit. Cujus ratio eviden tior est, quam ut exprimi opus sit. Quo enim ædi ficium propius vicini fruges ponitur, eo illi etiam noxa propinquior est. Uipacia etiam non constituta pena valeant Idem imperator eidem Styliano. Legali decreto, quod nudum pactum non actionem, sed solum exceptionen parere tradit, nonnullos illudere videmus. Dum enim omne pa ctum quod pœna stabilitum non est, nudum esse volunt; etiamsi scripto comprehensum sit pactum, eliamsi qui pactumn inierunt, sua manu sacro sancte crucis nota scriptum signarint, etiamsi divini ternionis appellationes adjects sint: si tamen pena constituta non sit, id ut inva lidum, contemnunt ac rejiciunt. Qui sane male sentiunt, minimeque judicium suum comprobant, ut qui rebus divinis communes res mortalium longe præferendas censeant. Quam enim tantam, recto quidem hominum judicio, adjectio pena, pactis auctoritatem, quantam sacrosanctum signum, di vinitatisque nomenclatura in illis conspecta præ beat? Sancimus igitur, ut omne pactum, in quo ex di vinis hisce adjumentis idoneum aliquid ad fa ciendam fdem insit, quamvis de poena nihil scri plum sit, firmum solidunique robur habeat. Ut nemo cum mulieribus in ecclesiarum coenaculis habitel. Idem imperator eidem Styliano. * Sic in Ed. 20 Ecl.» Ecl. Ecl. Nov. 38, laudatur lib. 1, tit. 9, pag. 79. "Ita Ec). rectius ut opinor. Vulgo Ecl. Vulgo Lcl. Vulgo Ecl. non habet. s Ecl. & deux trails ou jels d'arc. (59-60) Hæc Novella tricesima octava nominatur. apud Harm. 4, tit. 9, § 12. (61-62) Nudun pactum non parit actionem 1. 7, § 4, ff. De pactis. Nudam non censetur interposita divini nominis denominatione aut crucis signo, ut hic. llic locus valde suspectus. Nudum enim pactum non est quod litteris est munitum. Inst. De litterar. oblig. Ratio abrogandæ legis hic sumitur. Crucis Christi signun, adeo sanctum_vele ruin sæculo fuit, ut in instrumentis pro fide et subscriptione cederet, 1. ult. § 2, C. De jure deli ber. Nov. 72, c. 8, Nov. 90, et fisione ejus pro fana loca expiari, Deoque consecrari crederentur Nov. 5, c. 1 et 69, c. 1, Nov. 131, c. 1. ult. C. Theod. De pig. sac. Crux quoque preferebatur li taniis publicis, Nov. 123, c. 33. Ex contrario veti tum ne in locum publicum, vel privatum volupta tibus destinatum crux inferretur, 1. 26, C. De epist. aut ad contumeliam passionis Christi deferretur, 1. 4, C. De Judzis, aut humi in silice vel marmore pingeretur, vel sculperetur C. Nemini licere si gnum Salvatoris Christi, Scrimger. Signum etiam veteres appellarunt, Cod. nemini licere signum salvatoris Christi. Ratio a Chrysostomo affertur, inquit, hæc ille. Constat quoque veteres frontem eo signo præmunisse, vide Pro levangelium Jacobi, Tertullianum et Hieronymum in vita Pauli. Crucem intelligit et Trinitatis denominatio nem. Facit Novell. 193, cap. 29, Novell. 133. cap. 3, 1. 19, 1. 44, C. De epist. canon. 47. Synod.

non est, qui in notis ad hanc Exeotv, expositio- mem, quas prelo destinaverat, conjecit auctorem. illius esse. forte unum ex illis qul in Ponto vici- naque Armenja sie concilio Chaleedonensi adver- sati sunt, ut supposuerint Gregorio Thaumaturgo spurium fetum, alias exeullum satis et theologi- tum. At vero, preter illa verba, non due nature perfectas, Apollinarium aut Apollinaristam produnt. iatmc alia : Adhuc eomftemur Filium Dei factum essa Filium hominis, qui non nomine, sed veritate carnem ez Maria Virgine assumpsit : et esse wnum perfectum, non duo perfecta. Eodem quippe modo Apollinarius argutatur apud. Nyssenum (b) : Ei ix CIMENOC OS NES ON TANE MEC WA Teque Pub EY ORE NE ERES

poenam circumciudit) quoniam itaque ipsum con trarietatis velut vulnus hinc acrior ratio conspicit (quod enim post benedictionem dirimantur, in eo vera sponsaliorum dissolutio statuenda sancimus, ne prius benedictiones celebrentur, quam legitimum matrimonii advenerit tempus, quod (81-82) in maribus decimum quintum in feminis decimum tertium exspectat anuum. Sic enim et benedictio tempestive fet: et desponsalis a se invicem divertentibus, quod perfectum ma‍ trimonium dirimant, a civili lege judicium quod Ecclesiæ placitis non adversetur, obveniet. Ct qui viginti annorum est hypodiaconue creari possit. Idem imperator Stepbano sanctiss. Constantinop. archiepiscopo, et patriarchæ universali. Si sacrorum decretorum sanctio ad res civiles transiens, in illis sæpe plus auctoritatis quam ipsæ civiles de iisdem rebus tractantes leges ba beant, quanto magis sacra decreta in suis rebus civilibus legibus prævalebunt? At quid est quod dico? Sexta synodus vicennarium hypodiaco nu̟m ordinari posse sancit; huic vero civiliş lex contradicens, viginti annis quinque admetri jubet. Nos itaque, uti sacram legem sacer ordo sequa tur, convenire rati, ut ad hypodiaconatum, qui quidem eo digni sunt, anno ætalis suæ vicesimo admittantur, sancimus. De pana falsum testimonium dicentium sacer dolum. Idem imperator eidem Styliano. Quæ præconibus Dei (sacrosanctis apostolis nem pe) sacre sanctiones ascribuntur, sacerdotes falso jurasse. deprehensos, sacra dignitate privant. Civilis vero reipublica moderatrices leges ubi bujus rei constituendo tractatui incumbunt, falsum testimonium bifariam dividunt: et quod falsum dictum in causa criminali deprehenderint, remotione a sacro ordine puniunt: qui vero in re pecuniaria falsum testimonium dixerint, hos ad tempus rele fando, non autem penitus removendo puniuns. Scrimg. corr. Steph. Cf. supra Constit. XVL 43 Malim Forte Justiniani, 123, c. 20. (81-82) Pubertas in nuptiis definitur anno 15 et 13 non affecto, sed plane expleto: adde Novellam Justiniani 100, cap. 1, 1. unicum C. Theod. De Gar boniano edicto. Sane testamentum nemo facere potest nisi 14 anno expleto, hoc est, 15 incepto. 35. Ecl. 7, 3, Harmenopul. 1, § 3. (83-84) Hypodiaconus creari potest, qui annorum cst 20, dixi ad Novell. 16, supra eod. Addle Photium 1, can. 9,. can. 15, syn. in Trullo. In Trullo can. 45. *Nov. Falsum testimonium dicentis sacerdotis pœ nao observa. Distinctio can. 24 apost., et Nov. 123, c. 20, adhibetur; non quodvis ob falsum te stimonium clericos privari dignitate, ut canon 4 voluit, non ob falsum testimonium in criminalibus, ut d. Novell. Perjurio itaque solo privantur digni tale; non modo falso testimonio. intelligit canones, et quilom 24 qui Balsamoni est 25. Nov. 123, c. 20.

Nos igitur jnbemus, ut qui jurati falsum testimo- nium, sive in causa criminali, sive pecuniaria tu- lerint, profani illi a sacerdotio abspellantur : at si ad falsum testimonium jusjurandum non accesserit, qui falsum veritatis specie obtegero conati sunt, in triennium (89) relegentur (relegandi autem in monasterium aliquod erunt, ubi illos ad arctiorem vitæ quamdam bormat vivere oportebit), delictique convenienti poenitentia facta, in pristinum suum restituantur statum. Alem imperator eidem Styliano. Cum in plerisque aliis, tum præcipue in legum tractatibus rèprehendenda obscuritas est. Nam sicubi alibi, illic certe distorto intricatoque dicendi genere vacare, recteque informari oratione (ni fal- lor) oportet : non enim arcanæ quædam sanctiones legis sunt, ut a multitudinis intellectu remota esse debeant : sed potius, si feri posset, neminen illa (91-92) latere, neque virum, neque puerum, neque mulierem oportebat. Quippe quod id ad hominum mores in melius convertendos, communisque vitæ utilitates vel maxime conduceret. Ob id cùm ad dif- fellem illum legalium capitum locum substitisse- mus, abi ipsis verbis, quasi legislator in eo quid diceret occultare voluisset ita comprehensum est : Falsarius in maximo delicto supplicio capitali αfficitur : cum quale tandem maximum illud dell- ctum esse legislator ipse existimarit, non conslet, illeque ejus rei intellectum non definitum præci- dat: evidenter et definite illam orationem explanare nobis visum fuit. Sancimus igitur, ut si istiusmodi quædam falsa- rius conscripserit, ex (93) quibus is adversus quem falsum scriptum concinnatum est, mortis pœnæ subjiciendus sit : ipsa falsarius pane quam in alium machinari cogitarit, traditus decolletur. Ne amplius senatusconsulta fiant (94). Idem imperator eidem Styliano. Quemadmodum et in aliis legibus, quæ ad com- munem rerum usum nihil conferrent, fecimus, ut eas tanquam supervacaneas e legum corpore sub- (94) Senatusconsulta feri prohibentur : et ita

duceremus ita hic quoque facientes, eam legem que senatui ferendarum legum potestatem facit, legum quasi republica secerni sancimus. Nam, cum ..x quo senatoriam administrationem imperatoria majestas sibi vindicavit, inutilem illam esse judi eari debeat: si cum utilibus conjungeretur, et in eplum et supervacuum esset. De pana sacerdolis, diaconi aut hypodiaco ni si post assumptum ordinem mulieri in ma trimonium jungatur. Idem imperator eidem Styliano. Tvraixi ovraýdueror. Quæ semel Deo dedicata sunt, ea deinceps au ferri non oportere, sancitum est: idque non solum in donariis, verum multo etiam magis in hominibus qui per sacrum ordinem dirinæ majestati conse crati sunt, observandum est: tametsi (ut multi sunt hominum lapsus) e statu ln quem tanquam honeste victuri, allecti erant, peccatum domiuio in ipsos suscepto, exturbet. Non approbantes igitur veteris legislatoris propositum, qui sacerdotem, diaconum aut hypo diaconum, si post assumptum ordinem mulieri in matrimonium jungatur, omnino a clericali habitu discedere, atque ad profanam vitam reverti vult illud decretum irritum facimus, ac vero statuimus, ut ab ordine quem ante nuptias obtinuerint, solum recedentes, satis tamen penarum luere videantur, el nequaquam clericali habitu alioque Ecclesiæ mi nisterio, cujus quidem usus illicitus non est, judicio priventur. purpura segmenta et particula in publicit mercimoniis sinl. Idem imperator eidem Styllano. Haud scio qua ratione superioris ævi imperato res, cum ipsi toti purpura vestirentur, inducti fue rint, uti ne qua omnino purpura particula venumdaretur, statuerent, neque cuiquam talem colorem vendere aut emere permitterent. Ac sane si integram telam venire illi proluibuissent, ali quam fortasse ejus faciendi non alienam a ratione occasionem habuisse videri possent at quod Scriming. Einendavit Steph. " Vulgo * Bals. — 193. c. 27. Justiniani c. Bals. Bals. et Blast. flaud inepte. " fta ex Bals. et Blast. reposui. Vulgo Codd. Emendavit Steph. Vid. Bals. c. 6 sexte synodi in Trullo, dist. 32, c. Si quis eorum. Extensio est canonis 25 apost. qui est 26 apud Photium, quo soli lectores et cantores uxo rem ducere vetabantur, et abrogatur Novell, Justi niani 6, c. 5, vers. Si autem aliquis presbyter, qua post assumptum ordinem presbyter, diaconus et hy podiaconus nuptias contrahens ordine privabatur, Hebatque idiota. Ilac Novella post assumptun or dinem ducta uxore, hujusmodi bomines ordine suo quidem privantur; non tamen et clericali habitu, vel alio in Ecclesia ministerio. Nov. 6, C. 5. Purpura segmente quæ infra eod. in publicis commerciis permissa, videntur auregari 1. ult. Codl. De vestib. bulober. L. 1, C. quæ res venire non pos. I. ult. C. De vestib. holob.; et antea Cæsare purpuræ usus interdictus præterquami senatoribus qui iu magi stratu essent, Dion. 49, et Neronem quoque matro main purpura usam non veste tantum, sed bonin exuisse refert Sueton.

A segmenta (1-3) atque frustula, quæ utilitatem atque usuin neque vendenti neque ementi inconvenientem præbeant, in inercimoniis esse prohibuerunt (4) : id vero quam honestam, et quæ subditorum inviden- tia. vacet, illorum judicio pratendel causan? Nanı quod aut imperatoriæ majestatis adversetur eminen- tiæ, aut eam in communem usum devocet, quid quæso hinc exsistat? Nos itaque isti decreto non acquiescentes, con- stituimus ut purpuræ frusta atque segmina, quæ magnificentiæ speciem aliumve non prohibitum usum subditis præbeant, tam divendi quam emi possint. Decet enim imperatoriam majestatem, cum aliis multis modis subditos beneficiis afficiat, ee- rumdem magnificentiæ ne invideat. et pretiosis (7) lapillis quidquam con- fici in universum prohibitum nefas sil. Idem imperator eidem Styliano. Hanc vero etiam legein (8) quæ mundo muliebri annulisque exceptis aliquid aliud ex auro et gem- mis conficiendis omnem prorsus facultatem adimit, cjusdem cum illa quæ de purpura tractat esse insti- tuti animadvertentes, in camdem quoque cum illa conditionem reponimus. Non enim simpliciter ex auri materia quidquam in opificium præberi, sed species operum prohiberi oportebat. Quoniam ne quod ominino ex auro et gemmis opus conficiat ve- tare, manifesta id se supra omnes eferendi cupi ditas est. Jam vero quod in quacunque re legem transgressus esse deprehensus, tam gravem ponam sustinet (centumn librarum auri mulctam quodque huic accedit, capitale suppliciumn dico) ut ea lex non summæ immanitatis esse putetur, qua ratione devitabitur? Quantam autem aliam absurditatem in sacris thesauris aliisque nonnullis rebus effectus penæ designet, non attingo. Nos itaque non simpliciter opus aliquoa ex auro et geïnniis confici, sed illa opera quæ solis impera- toribus permittuntur, quorumque usus magnifi- centiæ imperatoriæ majestatis, ejusque necessi- tatibus destinatus est, prohibenda judicamus. D Quare si quis vel monumentum sacrum, vel aliud sisse purpure

quiddam quod supra privatam dignitatem et ho norem non sit, conficere poterit, liberam ejus vo luntatem habeto. De testamento resignato Idem imperator eidem Styliano. Quæ fortuito quodam casu contingunt, eorum permulta nondum expensa.criminis nomine notan tur; quæ eadem accuratius postmodum perspecta, a nota infanis absolvuntur. At quale est quod dico? Persepe non de industria, sed fortuito aut ferri aut lapidis jactu aliquis laeditur. Eo necdum discusso, qui jaculatus est, sons judicatur: diligenti autem de coden examine habito, quare culpetur, nulla justa ratio invenitur. Quamobrem quæ casu eve niunt, ex circumstantiis magis quam e rei natura judicari convenit. Verum quorsum hae dicuntur? Quoniam testamentum postulante necessitate apertum cum interdum deinceps resignatum relinqui contingat, aut ipsum tempus (quod feri assolet) sigillum consumat, Ade quam signatum baberet destituetur, indeque incertitudo quædam istiusmodi testamento insidietur: testamentis alio modo ad fidem confirmatis subvenire visum est. Ac jubemus, etiamsi sigilla testamenti non su persint, si idoneam dem subscriptiones testamento ‘adhibeant, ne quid ob eam rem fides testamenti in firmetur. Quemadmodum enim testamenta nondum aperte, quanquam (ut fit facile) sigillum illæsum ser vatum non sit, subscriptiones confirmant (11-12): sic illa etiam quæ postmodum aperta sunt, autnegligen tia non obsignata manserunt, aut quibus diuturnitate temporis sigilla perierunt ne fide priventur, dum modo ex subscriptionibus fides illis supersit, justum putamus. Illud porro insuper sancimus, ut si ju dicis socordia, ne testamentum denuo obsignare tur factum sit, ipsi in socordiæ pœnam duodecim librarum multa imponatur. ad trientes usuras pecunia licite mutuetur Idem imperator eidem Styliano. Si a Spiritus legibus ita se mortale genus regi Codd. et. Eel. el. Emendavit Cu Ecl. Nov. 40. on Agyl. " Ecl. incipit. jacius. Codd. ed. editi Ecl. Ecl. (11-12) L. 30, I. Qui testamenta facere. Hoc innuit testamentum non ideo non va- riantur. lere, quod signa casu corrupta sint: si modo de testamenti lide testium subscriptionibus con stare possit. Vid. tit. ff. De test. quemadmodum ape Usuræ trientes hic permittuntur, et ita abrogatur Basilii constitutio qua vetitæ fuerunt in universum usuræ, infra cod.

A sineret, ut lunauis præceptis nihil indigeret, il vero el decorum et salutare esset; at quoniam se ad Spiritus sublimitatem elevare, divinæque legis vocem amplecti non cujusque est : ac vero quos huc virtus dueat, numero valde pauci sunt: bene sese adbuc res haberet si saltem secundum leges humanas viveretur. Quæ vocantur pecuniæ creditæ usura, ubique a Spiritus decreto (14) condemnan- tur. Id sciens (15) pater noster alernæ memoria princeps, usurarum solutionem sauctione sua pro- hibendam putavit. Atqui propter paupertatem res Mia non in melius (quem tamen finem legislator pror posuerat) sed contra in pejus vergit. Qui enim (16) autea usurarum spe ad mutuandam pecuniam prompti fuerant, post latam legem, quod nihil lu- cri ex mutuo percipere possint, in eos qui pecu- niis indigent difficiles atque immites sunt, quin- etiam ad facile jurandum, quodque id fere conse quitur ad jusjurandum abnegandum, id occasionem præbuit. Breviter, propter redundanten in hu- mana vita perversitatem, non modo non profuit legis virtus, verum etiam obfuit. Quanquam igitur ex se legem culpare (quod qui- dem etiam absit) nequeamus: propterea tamen quod humana natura (quomodo diximus) ad illius sublimitatem non perveniat, egregium illud præ- scriptum abrogamus: ac in contrarium statuimus, ut æris alieni usus ad usuras procedat, idque quo- modo veteribus legislatoribus placuit, ad trientes centesimae nempe, quæ (17) quotannis in singulos solidos singulas fœneratoribus siliquas pariunt. Ut negotiari, ædificare, muneraque accipere urbis magistratibus liceat (19). Idem Imperator eidem Styliano. Quæ a superioribus (20) de magistratibus regiæ urbis decreta sunt (ue videlicet illi neque mobile aliquid, neque iuniobile emant, neque ad aedif candum accedant, nisi principis permissu: Insuper vero, ne, si qua magistratus tempore munificentia accedat, hæc rata fiat; extra quam si donator finito magistratu scripturæ auctoritate illam conβrmet,aut post magistratum quinque anni elapsi sint) hæc, quanquam hujus contemplatione, ne (21) vis locum ubi in singulos solidos annuas siliquas, definitio- nem usuræ trientis. in fin. hanc constitut. facit 40. (19) Magistratibus urbanis hic pernittitur ne goliari, difcare, et munera accipere, et ita abrogatur Justiniani lex unica 60, Cod. De contra- ctib. judic., distinctione adhibita inter urbanos et

inveniat, optima ratione constituta sint; quia ta- men alio etiam modo violentiæ viam præcludere facile est, nobis non videntur esse necessaria. Quo- circa etiam abrogata illa esse volumus: idque ideo præsertim, quod ex quo transgressione illorum in dies magis alque magis impunita relicta, pœna exerceri desiit, etiam ante nostrum decretuin nul- lam vim habuerint. At qua de causa illa necessaria non sunt? Quod cuique tam pauperi quam diviti .(cum iis qui apud banc urbem habitant, compel- lare principem, eique supplicare expeditissimum sit) liceat, si quam vim sustineat, ne omnino a vio- lento magistratu confciatur, precibus a principe impetrare : adeo ut nulla necessitas sit, ut quemad- modum in provinciis omni auxilio vacuis, ita etiam in urbe, ubi abunde auxilii est, hæc adeo exacte regairantur. Sancimus itaque, ut secundum præsentem rerum statutum tum emere, tum aedificare magistratus (22) possint, et in suscipiendis quæ sponte offeruntur muneribus (25), criminatione vacent, quippe (24) cum, qui vim sustineant, quandocunque tale ali- quid incidat, his supplicando principi illam effu- gere integrum sit. 'De provinciarum autem magi- stratibus illud insuper statuere visum est, ut præ- fectus magistratus sui tempore neque quidquam emat, neque in suum usum exstruat, neque deni- que doua libere admittat. Alii vero minores magi- stratus, relata ad praefectum re, ipsius judicio aut removeantur, aut administrationem expleant. Ut patres (25) qui nuptias non iterant, unius liberorum portionem cupiant. Idem imperator eidem Styliano. Quoniam maritis cum liberis ab uxoribus reli- ctis, quid de donatione propter nuptias statui de- beat, non præscripsimus: illam autem donante consuetudine præmorientes uxores capiunt, nibil in hoc nos consuetudinem innovandam putantes, statuimus, ut quemadmodum hactenus compara- tum legibus fuit, mulieribus donatio propter nu- plias detur: viris autem, si iterum matrimonium contrabant, nihil accipere liceat; sin prius matri- monium venerentur, in remunerationem hujus ho- borifca voluntatis, ipsis unius liberorum portio secernatur ; idque hac ratione, ut si illa donatio· quibus vis infertur, cum possint principem invo- tionem unius liberorum capit, ut hic; idem de sua-

neni propter nuptias vel quet vel exsuperet, eo quod aut lucrum, aut saltem nullum damnuin sentiatur, hac accepta illi contenti siut: si vero non exæquet atque minor sit, neque de suo quid quam dent, neque e diverso ex mulieris bonis quid quam accipiant. De pena episcoporum, sacerdotum et clericorum qui se advocationibus, sponsionibus redempturis aliis ve similibus dedunt Idein imperator eidem Styliano. benefcii magnitudinem non sentiunt, eo ut indi Qui a divina bonitate ad divinum sacrosanctumn que altare delecti sunt, bos non modo a peccati turpitudine mundos esse, verum etiam a communis vitæ negotiis et molestiis vacare decet. Sicut enim alia incontaminati sacrique cultus monumenta vulgari contrectatione profanari non licet: ad eum dem modum neque animata immaculati sacrarii ornamenta communi usu dedecorari, sed in quem ordinem consecrata sunt, in eodem consecrationem puram conservare convenit. Admodum igitur decen ter apostolorum, præconum Dei, decretum, epi scopos, sacerdotes, et clericos, qui se advocationi bus sponsionibus redempturis idve genus aliis rebus dedunt, sacro ordine denu dat. Qui enim attributam sibi a sacrosancto Spiritu dignitatem adeo debonestant, et quantum in ipsis est, sublimitatem gratiæ deprimunt, merito cujus gni, privandl judicantur. Verumtamen quia nunc temporis hominum genus, quam ut ad constitute a divinis istis legislatoribus vivendi rationis apiceni pertingat, imbecillius est: non ipsis (ni fallor) displiceat, si quatenus id delictum omnino venia indignum non est, modicam quamdam ipsi veniam impertiam. Certe idcirco, non quod contrarium (quod absit) statuere, sed potius quod sacram sanctionem se qui, nullasque illis qui ab illa condemnantur, ex cusationum tergiversationes relinqui velimus: de cernimus, ut si aut primarii inferioresve sacerdotes, aut omnino clericus quispiam, vel praestando in litibus patrocinio, vel spondendo, vel alio simili modo de sui ordinis dignitate detrahant, excom municentur, `et ad aliquod tempus a celebrandis sacris supersedeant. Atque ubi ita pro delicto di gnam pœnitentiam egerint, promisso facto, se ab humanorum negotiorum commercio pro viribus Ecl, Sic corr. Stephanus, codd. Forte Vid Nov. 20, supra eod. Nov. Just. 125, c. 6, 1. 17, Cod. De epise. Can. 6, 19, 80, spost., Phot. 8 Nomoran. 13. Scr. Nov. Justin. 195, c. 6, prohibet episcopum Can. 19 apost., d. c. 6. Eodem modo Justinianus Nov. 123, c. 6; velas episcopum et clericum Can. can. synodi Chalcedonensis c. 16 synod. sept. Carthagi nensis. Sæcularibus canon. 6 apost., publicis ad ministrationibus, canon. 80 apost. adde Paolium, & Noma can. 13.

deinceps mundos conservaturos, ad sacra tractanda denuo introducantur: et si iterum iisdem rebus se polluere deprehendantur, oianimodo ut profani et indigni a sacris functionibus abstineant. De ecclesiasticorum alea tudentium pena Idem imperator eidem Styliano. Jam vero qui sacri ordinis homines ǝleæ vacant, neque hi rem modica aliqua pena dignam audent. Quid ita? Nam cum tranquilla mente ani moque a contemplandis rebus divinis immoto, quantum humanæ naturæ possibile est, summo isti bono inhaerescere deberent: e contrario ad ju veniles lusus deproperant. Quos etiam a sacerdotio succidi, secundum divinum sacrosanctorum aposto lorum decretum, par est. Verum quoniam id, ipsum etiam præscriptum mitigat, ut qui non desistunt, pœnam subituros addat: statuimus nos quoque, ut qui aleæ lusu sa cram sortem contaminant, in monasteria relegen tur (quam tamen relegationem triennale tempus fniati et quando delictum satis expiatum videbitur, in pristinum statum restituantur. Αt si rursum in fritillo vane tempus terere instituant, tanquam placulares ex sacrosancto ecelesiastico statu omnino exturbentur, ab eoque prodigen tur. At Celebribus quibusdam in ecclesia viris festi dies con stituuntur Idem imperator eidem Styliano. Venerabili sacrosanctorum apostolorum decre to (quod promulgatum est ad gloriam et ho norem sacratissimorum dierum, quibus omnium Domino feriamur, et illorum qui horum ipsorum celebrium legislatorum aliorumque victoriosorum pugilum, qui morte sua impietatem in fugam ver terunt, consecrationem significant), cum lioc quod conjungatur dignum sit, ut nempe horum divinilo quorum virorum etiam, qui post illos in Ecclesia claruerunt, luminariumque instar Ecclesiæ firma mentum rebus gestis atque documentis illustrarunt, memoria solemniter celebretur: nos quod deest, adimplentes, sancimus Ut horum etiam sacri consecrationis dies convenientibus honoribus co en Steph. aut aut Vulgo Emendavit Cotelerius. legendum esse censet. Fortasse pro xal reponendum est 3. Steph, et aggl. scribi volunt. 01 Apost. c. 66. Dixi ad 1. 25, 1. ult. § 1, 3, ibi, aut cubicare c. De episc. aud. 1. 5, C. De aleatoribus, Novell. Justin. 123, c. 10; adde 3, Ecl. 1, c. adde Photium Nomoc. 27. Emendag canonem 41 apostol., quo aleato res episcopi, aut presbyteri penitus deponuntur. Depositionis enin loco triennalis infligitur in ino nasterium relegatio. Adde dict. § 3, ibi aut cubicare. Canon. 41, 42, apost. Ut Nov. 76, supra eod. Adde Nov. Emmanuelis Comneni c. 2, infra Balsamonem ad 7 Photii 1. (39)De die Dominico vid. can. apostol. 65; Pas chatis c. 7; Pentecostes c. 36; Festis c. 1, num.

inclytl ille in principibus Dei sacerdotibus nominis Basillus regiam illud Ecclesia decus: Grego rius, cognomine Theologus: Gregorius dulcis ille et illustris Ecclesia fons: Joannes prorsus il lud spiritus aureum os: unaque cum jis Cyrillus et Epiphanius qui praeclaris faci noribus gloriaque illis pares sunt. lantur, quorum uae sunt nomina Athanasius Ne matrimonia citra sacram benedictionem con Scil. Constit. XXIV, firmentur. Idem Imperator eidem Styliano. Quemadmodum adoptionem promiscue habitam neglerit vetustas, quam tametsi sine precibus sacrisque ceremoniis peragi lege permitteret, non tamen illam se parvi pendere putabat: ita et ab solutam matriinonii constitutionen, dum id ci tra jam receptam benedictionem iniri sineret, neglexisse videtur. Sed veteribus istius voluntatis fortasse ratio inveniri possit: a nobis vero, cum divina gratia ad bonestius multo san ctiasque vitæ institutum jam res comparate sint, neutrum dictorum negligi convenit. Itaque quemadmodum adhibitis sacris depreca tionibus adoptionem perici præcipimus (50-54): sic sane etiam sacra benedictionis testimonio matrimonia confirmari jubemus Adeo ut, si qui citra hanc matrimoniumn incant, id ne ab ini tio quidem ita dici, neque illos in vitae illa con Alexandrinus, cujus exstat symbolum. Archiepiscopus Casares Cappadocia. Nyssenus forte; fuit et alius cognomento Thaumaturgus, item et alius Damascenus. Intelligit Chrysosto mum. Alexandrinus, t. 3 $ 3, C. Do summa Trini late. Episcopus Constantiæ, provincia Cypri. Adde 4, Harmen. 4 Nov. Alexii Comueni c. 9. Adde Nov. 24, supra eod. Nov. 98, in pr. infra eod. lmo, non citra benedictionem, vid. quæ dixi Nov. Just. 74, c. 4, § 1, ibi: Ille autem adhibens tres aut quatuor exinde reverendissimorum clerico rum, allestationem conficial. Usu scilicet. (50-51) Nov. 74, supra. Jubet Léo benedictionem nuptiis adhiberi quem ritum probat ex adoptionis solemnibus d. Nov. 24. lilud constat, apud ethnicos sacramenta ignis et aquæ nuptiis adhibita, l. pen. in Gn. d. De don. inter virum. Apud Christianos Deus nuptia rum conciliator creditur Marc. x; conjugia preci bus et benedictione confirmata fuisse apud veteres innuit historia Tobiæ v, VII, VIII, et Evaristus refert 50, q. 5, c. 1, Non aliter legitimum conjugium esse, quam si suo tempore sacerdotaliter, ut mos est, cum precibus et oblationibus a sacerdote factis benedicatur; et Tertull. 2, ad uxorem, ‹ Unde suf ficiam, inquit, ad enarrandam tantara felicitatem matrimonii, quod Ecclesia conciliat, et confirmat oblatio, et obsignatum angeli renuntiant?» Concitio Carthaginensi 4. c. 13, constitutum, ut sponsus et sponsa in templum deducantur ad benedictionen sacerdotis recipiendam. Ambrosius 9, epist. 70, Ip sum, inquit, conjugium velamine sacerdotali et benedictione sanctificari oportet. Scholiast. Har menop. 4, tit. 4, negat nudo consensu matrimonium contrahi: ita ut nisi sacrum Dei verbum fuerit re citatum, neque nuptiæ consistant, neque prohibean tur contrahentes a se mutuo separari. Idem proba tur ab Innocentio Ilt, c. 4, extra de sponsalibus. Illud notandum est, proclamationes (quas Banna Longobardico vocabulo appellat c. 27, extra De sponsalib. c. ult. De clandestin. De sponsa c. ult. Qui matrimonium accusare) in ecclesiis fieri soli tas. Pompam quidem non requirit in nuptiis 1. 22, C. De mupt., sed tamen codem tit. 1. 24, dicitur, non aliter conditio nuptiarum evenisse, quam si nuptiarum aecesserit festivitas. Tridentina synodas sessione pen. requirit præsentiain parochi et dun rum vel trium testium. Rogerius rex in Neapolit. const. 22, matrimonia sine sacerdotali benedic tione publica (maxime inter nobiles) vult esse clandestina et illieita: nec ullo casu testamento vel intestato, nuptias hujusmodi contrahentibns, suc cedi mulieres ipsas dotes amittere, nisi viduæ sint et nubant. Adde De clandestinis matrimoniis Extr. De clandestinis nuptiis dicam ad 1. 7 G. De nupt.

suetudine matrimonii jure potiri velimus. Nihil in- ter cnim cœlibatum et matrimonium, quod re- prehendi non debeat, medium invenias. Conjugalis vitæ desiderio teneris ? Conjugii leges serves »e- cesse est. Displicent matrimonii. molestiæ ? Cœlebs vivas, neque matrimonium adulteres, neque falso Ut qui tertium (53-55) matrimonium contrahunt, sacri canonis (56) pænæ (57) obnoxii sint. Idem imperator eidem Styliano. Oportebat nos, cum divina manu formati mente- que ac ratione praditi simus, quorumdam bruto- rum præstantiæ non cedere. Non enim illa imbe- cillitas reprehensione vacat, neque a justis vitu- perationibus libera est: sed tanto obnoxior, quan- tum brutali naturæ rationabilis prudentia antecel- lit. Oportebat, inquam, homines cum in aliis, tum præcipue in castitate matriinoniali a brutis (58) non vinci. Multa autem brutorum animantium ge- nera (59), conjuge mortuo, perpetuam viduitatem amplectuntur, alterisque nuptiis priores velut congesta terra obtegere nolunt. Verum quoniam hanc inbecillitatem turpem non esse quanquam turpissinia sit) existimans natura, primo matrimo- nio contenta non est, sed nullo pudore tacta ad secundum etiam procedit : quin cum illam bic sal- tem sistere deberet, non tamen id facit : et, quasi- quam per sacram legem non liceat, a secundo ma- trimonio ad tertium prorumpit: haud dubie con- stitutam in tertium matrimonium ponam, quod " non exerceatur, contemptui habens: idque éo etiam magis quod civilis lex, qua nescio de causa, Spiritus poenam constituentis decreto non consen- fiat, sed hos a reprehensione porro liberat, qui post alterum matrimoniale consortium a matrimo- niis abstinere nolint: idcirco nos quæ Spiritui pla- cent sequentes, statuiīnus, ut qui ad tertium ma- trimonium pervenerint, pœnæ quam in ipsos sacer canon (60) promulgavit, obnoxii sint. VARIÆ LECTIONES. Sic Stephan. Coll. ptiis ejus, quæ secundo nubit. Privabant enim (59) Ut turtures.

Εt Neque minus ea les quæ probrose cum con cubinis immisceri non erubescentibus id permit tendum judicavit, honestatem susque deque hɔbait. Ne ergo hoc legislatoris reatum dedecore no stram rempublicam afficere sinamus. Itaque lex illa in æternum sileto. Ab illa enim non modo religionis verum etiam natura injuria secun dum divina Chistianisque convenientia præcepta prohibemur. Et quidem si cum fontem habeas, sobrie inde haurire divino præcepto moneare; qua ratione, cum puras aquas haurire liceat, Iu tum tu mavis? Tum tametsi fontem non habeas, rebus tamen vetitis uti non potes. Cæterum vitæ consortem invenire difficile non est. De pœna ejus qui aliquem dedita opera excaecavit Idem imperator eidem Styliano. Tametsi aliter quam veteres leges sanciant, de co qui alteri violentis manibus oculos efodis set, cum ipse judicio interesset, a nobis sententia lata sit: nunquam tamen in legem illam trans formare animnus fuit. Nonnihil enim misericordia nioti (id quod ipsa res ctiam indicat) tunc ita judi cavimus: quoniam oculi, ei qui illos amisisset, restitui non possent, cum qui id damni dedisset, quanquam qui idem pateretur, dignus esset, in eamdem essc cæcitatem conjiciendum non putavi. Interim tamen tantam pœnam constitui, ut qui oculos eruit, ejus signa ferat: et cui eruti sunt, in tanta calamitate adeoque profunda cæcitate, ex laboribus ejus, qui illa ipsum affecit, aliquam con solationem babeat. Verumtamen licet ita judica tum esset ex rejudicata legem facere (quemadmo dum dixi) non tamen animus erat. Sed quoniam qui inter sacra nostra officia relatus est (cujus ego qua ratione postulationem rejiciam?) illam sententiam, quod mitis sit, inter leges collogari petit, quo deinceps, si quando tale quidpiam inci dat, qualiter in praesenti in injurium pena con stituta est, taliter ea res dijudicetur: postulato paremus, judicialeque decretum legis auctoritate donamus. Si quis ergo cujusquam visum læserit, hunc, si unum oculum ademerit, uno similiter codemque privari, ac talionis poenam subire jubemus. Si vero ambobus oculis maleficas manus injecerit, quo Est in Ecl., Sic Zuich. et Meerm. Scring. Steph. conjecerat Nov. 43 el citatur lib. VI, tit. 1, pag. 4. Zuich. et Meerm. * Hæc corrupta esse pate!. Zuich. et Meerm. * Cod. d. Emendavit Steph. * Inc. Ecloga. • Ecl. Serieg. Ecl. modo Vid. Goedd. ad 1.144. ff. De V. significat. ANS. Concubinatus jure divino reprobatur, adde Clar. 5, sent. § fornicatio. Vid. et in pr. Exstat epitome apud Harmenopulum 6, tit. *. § 6. Explicare videtur pœnam talionis, de qua Exod. xxl. Mosis forte, Exod. xxi, aut Xil tabular, de qua ad easdem dixi. Forte intelligit sacrorum officiórum magi strum.

niam hic pens æqualitas, neque cui nocitum est, prosit (quæ (67) enim in hoc cæco utilitas est, si alius etiam cæcus sit), neque pœnæ obnoxio, tametsi non immerito, tamen acerbius quam par sit (cum cacis nihil miserius sit) inferatur : jubemus, ne æqua- biliter, sed diverso modo pœna procedat: ita ut et maleficus puniatur, et qui læsus est, utilitatis quiddam sentiat. Hunc autem in modum legem con- cipimus. Quicunque amborum oculorum jacturam alicui intulerit, quo sceleris sui notam ferat, ipse uno (68–69) orbator. Et quoniam scelerata manu mutilari ipsum æquum esset, pro manus amissione besse bonorum suorum mulctator: eumque in acerbæ vitæ consolationem, cui eruti sunt oculi, accipito. Atque sic cæcus quidem inde quod ad sus- tentandam vitam sumptus accipiat, modicum quod - piam calamitatis lenimentum sentito: illi vero in facinoris sui pœnam, ut dictum est, tum altero oculo, tum bonis privator, pro manuum mutilatione. Et hunc quidem ad modum, si reus dives sit, pœna procedito. At si omnino pauper sit, atque in angu- stiis vitam agitet, neque quidquam illi qui ipsius violentia in miserias conjectus est, in compensa- tionem dare possit: similis tum calamitatis et so- cius et particeps esto, orbatusque utroque (70-74) lumine cæcus vivito. Si qui vero in scelere male- fico opem tulerint, si quidem manus rei admove- rint, simulque oculos effoderint, eumdem ad mo- dum et ipsi puniuntor: at si ne una manus in oculos conjicerent, caverint, aliud autem quodpiam auxilium in facinus contulerint: his ad corporis verberationen, cute tenus tonsionem, trientisque bonorum mulctam poena sistitor. Qui vero cxcitalis C auctores sunt, prædictis pœnis subduntor. Ut si sponsa ex alio gravida (72-73) deprehendatur, sponsalia rescindi possint (74). Idem imperator eidem Styliano. Quandoquidem veteres qui de sponsalibus trac- D VARIE LECTIONES. so Codil.

larant, quo nescio modo ea de re non absolute præceperunt (sive quod hoc de quo nunc sancituri sumus, inter causas dissolvendorum sponsaliorum comprehendere noluerint, sive quod tale quiddam quale impræsentiarum exortum legis promulgatio- nem requirit, tum nondum inciderit) nos, quod hac in parte deest, adimplentes, sponsaliorumn tractatum ad justam absolutionem deducimus. Ve- tus autem constitutio (75) sponsalia dicinuit, aliis atque aliis de causis : ob diversam videlicet de re- ligione opinionem, etsi alter insaniæ morbo ca- piatur, ac insuper ob nonnullas alias, atque harum utramlibet utercunque desponsatorum haberet, sponsalia divelli jubet. Quod vero nune in conside- rationem nostram venit, sive tunc temporis, uti diximus, nondum (76) evenerit, sive legislatores non eventurum arbitrati sint, sive qua alia causa ejus silentio prætereundi fuerit, inter dictas causas non commemoratur. Est autem istiusmodi : spon- sam quamdam furtivis complexibus ab alio essa gravidatam, cum illa interim sponsalem præ se eastimoniam ferret, sponsaliorum tempore compertum est. Atque hoc quidem illud est quod veteribus legibus comprehensuni non est. Nos igitur quod desit adjicientes, decernimus, ut xon modo propter diversitatem religionis, neque pro- pter mentis emotionem, aut alias ob causas (77) : verum etiam propter hoc, quo nihil magis matri- monio adversatur, quos sponsaliorum opinio, won veritaš cupulavit, disjungantur. Quomodo enim vera sponsalia sunt, in quibus nihil verum neque genuinum conspicitur ? ubi meretricium (78) se of- fert scelus, ubi cause sunt dissidiorum et odii, ubi animorum alienatio (quæ mala acervatim omnia pa riter cum peregrino, alienoque semine suscipiuntur): quomodo ibi matrimonialis concordia, quomodo purus sponsalisque est amor? Quia ut quispiam alterius fetum sibi subjiciat, id vero ratio non pa- titur. Neque item justum est, ut qui spe honestæ casti matrimonii oblectationis sponsam in domici- llum suum recipere constituerit, si illa matrimonii legibus insultet, et cum (79) aliis lasciviendo, oblectationis spem evanidam ipsi reddat, in mere- tricia illa facilitate ipsam uxorem agnoscere de- D beat.

Legis (80) qua de consulatu (81) agit, abrogatio (82). Idem imperator eidem Styliano. Quoniam nostra legum repurgatio (83) hunc gibi propositum fuem habet, ut non modo illa quæ sub- inde rerum statum labefactant, verum etiam quæ longo tempore silentio obruta, inutilia prorsus, et tanquam propter cariem publico usu non con- trectata esse videntur, e legali solo deleat; conse- quens est, ut et quæ de consulatu tractat legem (84), tanquam nibil in praesenti ad rempublicam perti- sientem, cum aliis inutilibus legali corpori eximnaf, Olim quidem consularis dignitas veneranda eral, venerandosque qui ipsam subirent, et magnificen. tia prastantes eficiebat, ac idcirca quibus consu- Β latum gerere obtingeret, pro honore quem ex di- gnitate perciperent, remunerari rempublicam vo, lentes, liberalia (85) promiscue plebi munera elargiebantur. Ac initi quidem, quantam munificen tiam faceret, cujusque arbitrio permittebatur: post- modum autem ac certum modum decreto legali circumscribi illam placuit. Atque hoc quidem do- nec consularis dignitatis in republica majestas floruit, observatum esse apparet. Nuno vero, eum qui omnia mutal, "leniporis cursus, hanc eliam consularem magnificentiam e pristina gloria et am plitudine in abjectam speciem transformarkt: ac vero qui ad illam procedunt, interdum sibi non sufficere, nedum aliis erogare quidquam possint : illam de consulatu legem, quam propterea altum silentium occupari, cum aliis inutilibus, ut dixi, frustra legalibus constitutionibus immistam, decreto majestatis nostræ illine eximimus. De avulsa terræ crusta (88). Antiquioribus, quæque ante nate sunt legibus ortus causam rerum usus præbuit. Legislatores enim quæ in communem vitam incidunt, singula- tim accurate excutientes, pro illorum natura leges condunt. Quoniam ergo ex cominunis vitæ ne- repetitæ prælectionis

occasio exsistit, ét vero propter novam quampiam rem, quæ ad veterem aliquam legem referri nơu potest, lege (89-90) opus esse videmus, qão videlicet si alias quoqiie i̇stiusmodi aliquid contingat, id le gltime dijudicari possit: legem pro conditione rei id rerum naturam producimus. gotiis (quemadmodum diximus) legibus nascendi st At quæ illa lex? Quando diversi domînii agri šibi invicem adjacent, et alter superiore loco, alter au tem depresso et campestri situs est, si superioris et impendentis agri pars aliqua cuin arboribus aut sine his prærupta, subjacentem agrum, qui ruinan excepit, oblegat, he simpliciter, neque inferioris agri dóminus avulsam materiam tanquam suam vindicet: neque superioris dominus, qui avulsio nem passus est, de finium qui ruínam incidentem exceperunt, dominio, illi litem moveal: sed inte rioris agrī dominus superioriš agri domino, si di vulsam materiam (sive arboribus consita sit, sive illis vacet) recipere et apportare velit, id permittat ie julem optionem habeat utrum receptam, suis que finibus restitutam materiam, quemadmodum solet obtinere: an vero (si illam asportare nolit) prorsus tum a materia, tum a fnibus qui illam ex ceperunt, abstinere, neque agri qui divulsa susce pit, domino negotium facessere velit. Quemadme dum enim cum domus sibi invicem adjacent, et alterius structura supereminet, alterius humilis et pressa est, si eminentiorem domum in humilemm collabi contingat, dominus ejus aut delapsamn materiam recipere, aut, si id nolit, illa prorsus cd dere: neque domus quæ casum excepit, dominum inquietare debet, ita hic quoque eo ad consequen tiam et exemplum tracto, idem custodiri et obser vari convenit. De sepuloro violato Idem imperator eidem Styliano. Quæ delicta sola animi nequitia committuntur, nullaque naturali necessitate excusari possunt, his neque venia tribuenda neque inferendæ poena elingium concedendum est. Quæ vero non omnino a malitia procedunt, sed mixtain naturæ violentiam habent, his utique ab illis, qui proposita sibi na turæ vi judicare volent, venia non denegabitur. Ex 46 Codd. et Codit. “Edl. 4 Ecl. Znich. et Meerm. Ecl. Videtur legendum ut habet unus ex Ecl. Codd. & Serimg. et Zavich, Valgo Εcl. Agyl. suppleri vuli. Vulgo Sed cum Eet. scribendum fuit propter (89-90) Videtur Leo ignorasse legen 9, 89, ibi Si ex fundo tuo crusta lapsa sit in meum fundum ff. De damno. L. 7, & ult. 1. 9, ff. De damno infect. Et ejus delicti pena in tonsuram et fustna rium mutata, cuni olim criminaliter et pecunialiter de eo ageretur, l. 8, 1. 9, ff. De sépul. Viol.

bac ego ratione civile sacrumque decretum, dum de sepulcrorum perscrutatoribus statuunt, sibi mu- tuo non contradicere conjicio. Civilis namque lex (93-94), malam voluntatem tantummodo intuens, negala prorsus venia, id delictum punit (95) : sa- cra (96) vero (ad paupertatem, quæ humanam vitam înisere vexat, sæpeque pressos non audenda au- dere cogit, ni fallor, respiciens) pœnam in de- prehensos non constituit. Nos itaque ad utrumque decretum nos accom® modantes, ac, quoad fieri potest, pœnam atque ve- niam inter sese conjungentes, sancimus, ut qui semel duntaxat id ausi fuerint, leni misericordique sententia feriantur: qui vero ex clementia illa iterum peccandi occasionem rapiunt, nec inde pru- dentiores facti a malitia desistunt, nullis precibus admissis pœnam sustineant. Illa autem in dorsi verberatione (97-98) criniumque (99) tonsione con- sister. Ut in (1) contestatione litis, et magistratuum (2) initio juretur (3). Idem imperator eidem Styliano. Tametsi lex, quæ in magistratuum initio, litiumque contestatione jurandum præcipit, di- vino jussui qui jusjurandum prorsus evitandum praescribit, aliquo modo contradicere videatur: tamen si quis verborum mentem perspicit, non in contrarium illam rogatam esse, sed e diverso ju- risjurandi susceptione idem quod ejus prohibi- G tione sacra lex (4-5), efficere conati deprehendat. Etenim hac quidem, quo mendacio prorsus viam precludat, in universum (6) jurare vetat : illa (7) vero, dum hoc ipsum vult, ad fugandum mendacium jusjurandum in auxilium assumit. Quapropter no- bis non in verborum formam, sed propositum illo- rum finem cogitationes adigentibus, non aspernari civile decretum, tanquam cum divino et Do- mini nostri mandato pugnet: sed tanquam eodem vergat, illi honorem conservare visum est. Cæte- roquin etiam hoc sentimus, Domini jussum non simpliciter ad moderanda communis vitæ negotia, sed ad constituendum illis, qui ad beatam illam sublimitatein ascendere desiderant, in perfectiorem D episcopum Mitylenes, c. 6, 7, 8. 96. supra eod. et 105, infra eod. (3) Et ita conservatur titulus Codicis de jureju-

rempublicam gradum esse promulgatum. Cujus sane generis nonnulla etiam alia sunt, ut hoc (8-9): Ne solliciti sitis anima vestre, quid inanducetis, et, Ne reponatis' thesauros in tèrra, etc., quæ eodem dicta sunt. Haec enim et similia seorsum perfecue- ribus demandantur. Ea propter nos civili legi suam vim (quomodo diximus) imminutam conservantes, sancimus ut qui magistratum ineunt, litemve contestantur (10), severitatem mendacio prælaturos, nec ullo modo recta via declinata, in obliquam fraudis semitam concessuros, jurejurando affirment. De pœna eunuchorum, si uxores ducant. Idem imperator eidem Styliano. Legum ortus, tum ut republica recte constitua- tur, hunc sibi finem proponit, tum interdum na- turæ injuria affectæ auxilium offert. Justum est ergo, ut nunc etiam de hac specie, an eunuchos in matrimonium conjungi liceat, in quæstionem ducta, lex enascatur. Sed priusquam illa propo- natur, rem examinare, et an istiusmodi conjunctio anatrimonium appellari possit, imo an omnino quæ in matrimonio peraguatur ( quæ sunt sacra (11) preces, sacrificium, carnalis oblectatio ac voluptas, et quæcunque in matrimonio Gunt), fas sit in illa perfici. Sacerdos igitur ad imitationem cœle- stis a conditore (qui sexus ad (12-13) multiplicatio- new copulavit) pronuntiare benedictionis (14) ver- ba sacra eſſatur. Humani autem ingenii voluptas et laetitia ad geniales complexus, et (15) utrius- que sexus fetum respiciens, progressum facit. Sponsorum enim parentes, dum se viscerum suorum visuros fetum, et sponsi ipsi, dum se in lucem edituros generis successores sperant, multiplici voluptate perfunduntur. At hic nihil tale subest. Quale enim cum oblatione illi (16-17) conve-

Giant ? quale (18) sacrificium (19) eorum aggrega- tionem stabiliat? Cum autem illorum conjunctio adeo omai oblectamento vacet, et consecrationis, sacrificiorum, benedictionisque adeo non capax sit, quomodo in ipsos matrimonii appellatio qua- drabit? Imo quomodo non aliqua quæ nefariis debctur, idque ex lege ipsos poena sequetur? Al- que quod ne ab initio quidemi matrimonium vocari possit, breviter ita dictumn sit. sel agis exa- cliusque rei indignitatem pratio exploret. Kerum Couditor cum iyitia marem et feminam consocia- ret ad largum quod inde exiturum esseţ, incremen- tum respiciens,consociationem illam faciebat (20-21). Quin et natura (quæ tanquam famula, quantuni potest, a Conditore tradita præcepta observat) ut in hoc matrimoni Consuetudo ineatur, quo (22) sobolis procreatio procedat, quoadquidem ab ipsa tale ministerium conditor præstari velit, proposi- tum est. Si igitur vel hic quod natura Conditor, ipsaque natura voluit apparet, quod prohibentium ducimus, ne prohibeatur: sin minus (ut certe ni- bil istiusmodi est, sed coutraria omnia, et nulla ad implendam Domini voluuţatem vis el ejus gene- ris, quiddam quod natura non agnoscat), quare non omnibus modis prohibetur? (Juod si quis eon- tentiquibus gaudeus, dicat si propter sterilitatem auņuchi a conjugip secluduntur, multis etiam aliis conjugium interdici debere, cum nou omņos quicunque in conjugium coeunt felileos se præ- sient ; ad contentionem in promptu est responsio, quod tametsi nullus ex iis fetus signatur, pan tamen in hoc cor.gregati sint, De quaui cem- muņi vitæ utilitatem conjugalis copula afferant: cum potius contra procreandorum liberorum desi- derio congregatos constel, quos effectum desiderio responsurum opinantes in eventu spes fefellerit: hic vero ut tale aliquid dici possit, permultum ab- sit, cum qui ad peregrinam illam commistionem convenerunt, liquido scientes se steriles ad gignendum inutiles couvenire, naturæ quasi in- sidiati sint. Ac sane ob hoc duntaxat odio etiam ambo digni sunt: mulieṛ quod cum conjugatis con- suetudinis cupida fecundo se jungere potuisset, infecundum et sterilem prætulerit : eunuchus ve- ro, quod ut in vanum,Domiņus benediceret, impo- tentia sua effecerit. Si quis porro fundum ex quo alius aliquis fructus meat, vastet, et incultum relinquat, an hunc lauquam malum, atque perui- ciosum odio habebimus, ejusque, si fieri potest, in- erpendant. * Nisi verbum 'desit, Conj. Stephani, Codd. άχρον legendum esse existimant το NOTE. (18) Quasi dicat, vana et irrita erit precatio et formula: Crescite et multiplicamini, si eunuchi nu- 89, s. eod.

stitutum reprimemus : illi vero qui fundum ex quo fatione praditum geriben pullulet, desolat, et int tilem reddit, tanquam nihil indignitatis commit- tat, id facere permittemus? Et sane quid quia quam dicat? Sed Paulus, inquiunt, ult (23-25), mattimonium contrahere quam (29) uri (30) sa- tius est: quapropter naturalis fervoris contempla- tione conjunctio prohiberi non debet. Sed (t qui Paulum laudes, ad Pauli verba sttende: Matrl- monium contrahere, inquit, id est, per matri- moniale commercium cum malléré commistio, congocialio matrimonialis, et benedictioné quæ in matrimonium coeuntibus debetut, digna est, ma‍ trimonlum illam nomina; et observa uxorem: sin nė tantillæ quidem benedictionis unquam capax fuc- ris (quæ enim aut qualis consecratio in iis, qui simul contra Conditoris decretum, simul contra naturæ legem conjunguntur; locum habeat ?); quid Paulum in approbationein coelibis tui et peregrin! m trimonii pertradere audes ? Ad hoc veru si qul ipsis naturalem et propriam marium potentiait exserant, hoc consilið id faciunt (tametsi vitiosu ae quadam in Deum rebellione id faciánt) he amª plius vitos se exhibere queant, sed quantam ad libidinis stimulos attinet, přoršus elanguebdant, cu↓ bilisque (31-54) lidl, σε in quos suspicio non vadal, custodes sint (quod stire ipse vois (35) sonus pre- mluit) quomodo in hoc non justam adversum se ine dignationem eadent, quod non solum inimicam (36) naturæ voluntatem capessant : verum etiam illi qui licet malitiose, quomodo tamen ipsis videretur, utiles illos reddere studio habuerunt, adversari doprehendantur? el cum novum atque peregrinum sexum repræsenteht, non tamen se neque initio attributæ naturæ, neque qua transformati sunt, malitiosæ arti accommodent? C Propterea sandimus, ut si quis eumothoram ad matrimonium procedere comperiatur, et ipse stu- pri pœnæ obnoxius sit et qui sacerdos istius- modi donjunctionem profanato sacrificio perficere ausus fuerit, sacerdotall dignitate denddetur. Uiqut jusjurandum defert prior (31-99) de celutid klem imperator eidem Styliano. Quæcunque ad recte cavendum spectant,' quæ- Lam Didomis.

cunque ad bonos mores pertinent, bac et singulis A et universæ reipublicæ, quæ a me ad invenienda dummodo possim, aut ab aliis inventa in publicum usum deducenda petant et contendant, in medium pono. Ac idcirco supra alias hæc etiam lex, qum eum qui aliquem ad jurandum adigit, se (40) nullo dolo malo, neque facessendi negotii animo, sed ut rei, cujus ambiguitate ratio ipsius æstuat, veri- tatem cognoscal, jusjurandum exigere, prius jurare jubet : cum velut disperierit, quæ reviviscat digna visa est. Cum enim id decretum recto veterioribus placuisset, recentiores ejus cautionem negligentes, delato jurejurando, a quo exigitur, hunc id sub- ire volunt: qui vero exigit, de eo nihil solliciti sunt. Statuit igitur nostra majestas, ut secundum ve- terum (41) legislatorum decretum juramentorum forma servetur : et qui ab adversario auferre jus- Juranduin conatur, quam fdem ex aliis quærit, de moribus suis prius ipse præstet: quod nempe non dolo, sed necessario et inevitabill de causa ad deferendum jusjurandum procedat. Existimo enim, cum ambo ita ad jurandum adigentur ant dilucidiorem in juramentis exituram veritatem, aut hos aliquo modo reprimendos, neque tam proniple alacrique gressu, atque nunc progredi videntur, ad deferendum jusjurandum prodituros. Idem imperator eidem Styliano. Leges, quia ex benigno (44) judicio prognatæ sunt, bona sua ordinatione et moderamine iis etiam controversiis, quæ non admodum crebro (45) in res bananas incidunt, auxilium ferre instituunt. Δι vero cum tantæ benignitatis sint, quomodo non longe magis corum, que in bominum vita assidue versantur, curam suscipient? Si enim modicus quispiam iis quæ minus angunt curam adhibeat, que vero magis angunt, negligat : id quod minus angit, non per peritiam et prudentiam curare vi- deatur. Ea propter legum dignitati plus majestatis attri- buentes, quod hactenus ex consuetudine di- dum ¿,

matrimonium conjungi contendunt, in legem in cludimus, ac sancimus, ut si homo liber servilis persons nuptias sectetur, sub duplici hac conditione matrimonium ¡neatur, ut is aut æqualem cum ser vili persona, cui per amorem associatur, fortunam suscipiat, aut pretium, quo illa servitute liberela in libertatem perveniat, solvere promittat. Atque hoc quidem, tanquam inæqualis matrimonii arrham quamdam, eum qui consuetudinis societatem cum servili persona init, persolvere oportebit. Statui mus vero etiam, ne domini hac in re se inbuma nius gerant: et, si persona quæ servum in matri monium delegit, servire malit, utriusque servitus do mini (46-48) morte terminetur: eaque ubi inciderit, cum liberis, si quod ipsis matrimonium largi tum est, dimittantur liberi: sin in servitutem non consentiat, neque in promptu habeat, unde pretium plene persolvat, libertate per vim mulctetur: sed serviens apud eum-lem dominum, mercede quot aunis binis solidis æstimanda, servitutem tot annis duret, quod pacto pretio in plenam summam de ducto dominum satis pro servo accepisse, neque justam causam ad detinendum amplius habere sunit judicatum est, de iis nempe qui ex inaequali fortuna (libera videlicet et servili) amore instigante in Inc. Ecloga. Ecl. dum omnisse. Quid si legainus notatur (46 48) Nov. 101, j. eod. Facit lex 5, f. De liberali. ostensuri. Do servis conjugibus si alter illorum libertate do netur. Idem imperator eidem Styliano. Non solum quod inter personam liberaın et ser vilem ab initio contrabitur matrimonium con trahitur, sed quod communiter in servitute degen tes in pari fortuna centraxerunt, boc etiam, altero illorum forte a domino libertate donato, altero vero in servitute retento, ad inæqualitatem redactum est, ex istiusmodi causa valde contentiosas ambiguita tos et quæstiones, eo quod lege dijudicatum non sit, persæpe exsuscitare conspicitur. Cum itaque hoc quoque a nostra majestate lege conceptum, convenienter distingui deberet, hanc per quam recte dijudicetur legem accepit. At vero quæ illa lex? Jubemus, ut si servitute liberata persona con junctioni ejus, quae in servitute relicta est, ac quiescat, secundum formam de personis libe ris et servilibus matrimonio conjungendis lege Sic Ecl. quamvis hæc Stephano suspecta sint. 7 Fortasse addon Spang. scribi vuls. mel. Degatione lui Ecl. Vulgo Ecl. Nov. 47, ad quam in Cod. Paris. De qua dictum est Nov. 100, supra cod.

comprehensam matrimonium indisruptum maneat. Oportet enim, ut aut datam sibi libertatem non usurpet, et æqualiter cum altera libertate non do- nata servitutis jugum subeat, donec (51) extremus vita dies domino obveniat : aut, siquidem liberta tis dignitatem exuere nolit, pro adjuncta sibi por- sona pretium se soluturam promittat. Ceterum si hoc negliget, et ex libertate sua occasione arrepta, in servitute relictam personam in vitæ suæ statum abripere conetur, non solum non bac arrogantia quidquam eficiat, neque alteri libertatem donandi potestatem habeat: verum etiam ipsa quam liber- tatem nacta est, hac excidat, rursumque servitutis jugo collum subdat : utpote quæ ingrato animo benigne domini sui ac benefica voluntati injuriam intulerit, ejusque judicium, quod revereri et vene- rari debebat, tanquam per rebellionem contemnere cogitarit. De pradiis marilimis ad remoras (55) piscatorias constituendas seorsum non sufficientibus: el ul invitus etiam ad societatem adigatur. Idem imperator eidem Styliano. Multa (54) cumulatim bona mortalium vitæ con- fert prudenter et cum ratione instituta rerum com- munio. Etenim qui viribus valet, si cum altero, qui similiter viribus valeal, communicet, longe præstantiores atque utiliores ejus vires fuerint: el divites, si divitias communes faciant, majorem ex divitiis voluptatem capiaut: denique si paupertas premat, operarum communio consolatione, qua paupertatis acerbitas mitigetur, non indigebit. Verum cum adeo commoda atque utilis in commu- ni vita communio et societas sit, mirabilis quæ- dam hominum animos subiens pravitas, nedum aliis ad utilitatem impedimento est, verum etiam qui ipsam fovent, ut rebus suis noceri, quam ut inita cum vicinis societate ipsis aliquid lucri ac- cedat, permittere malint, persuadet. Ac tale quiddam certe de nonnullis audivimus, qui cum maritima prædia habeant, quæ per se non ita multum lucri afferant, cum vicino autem et D adjaceute pradio communicatione conjuncta,

uberiorem utilitatein reddant: societatem inire, na que illa cum vicinis prædiis commiscere (qua ra tione ambo aliquid lucrari possent) per malignita tem uolunt: sed contra, seipsos etiam damno af. dicere malunt, dummodo vicino nocumento sint. Verum enimvero tametsi damnum suum tales agnoscere nolint, suaque mala administrantes, utilitatem per improbitatem negligant, tanquanı immanes belluæ, ut propinquos laedlant, in sua vulnera proruentes: non tamen istiusinodi mali gnitatem in communi vita imperatoris nostra ma jestas insolescere patitur: neque quia illi utili cura digni non sunt, auxillo vacuos relicturi su mus. Quare aliqua ex parte ipsis, præcipue vero vicino, quem ista inhumanitas male torquet pro spicientes, sancimus, ut si istiusmodi prædia mare versus, non adeo singula lata sint, ut septi remo ratorii constituendi jus habeant ejus furis consequendi causa conununione conjungantur: quo per istiusmodi communionem domini ex suls pog sessionibus utilitatem sentire possint: etsi domi porum alter communionem facere nolit, ad illam in vitus etiam compellatur. Cum enim quamvis invi Lus aliquis beneficii particeps fit, id benignitatem etiam esse persuasumhabemus. Ific autem longe ma jor fe exierit benignitas ubi non solum qui benefcium non agnoscit, illo tamen afcitur: verum etiam qui illo inique privabatur, id sentit et percipit. De iis qui de maritimuis praediis ad cons tituendas remoras piscatorias societatem in eunt In societatibus usitatum est, ut fere qui plus contulit, idem plus lueri sentiat. Et recte sa ne negotium instituunt, inter quos ita convenit.” Verumtamen de maritimis prædiis societate inita, non ideo recte, cujus prædium latius est, eo cujus arctius est, majus lucrum auferat. Exempli gratia, mujus prædium centum pasaue latum ait, illius vero longe angustius, si haec conjungens communio inde utilitatem suppeditat, ut qualiter,non autem secundum cujusque portionem, proventus inter socios dividatur, rationi consentaneum est. Quid Dila? quia in aliis negeriis (in collatione pecuniarum Fortasse 10 Inc. Ecloga. " Eck, Nov. 51. " Ecl. non habet Malignitatis eridens est argumentum, sibi nocere velle, it alteri noceas. De vicino dixi ad Nov. Justin. 53, c. 4. Quid si non habent; vicinus de suo tenetur conferte, el invitus cụm, eo inire bonorum socie, tatem, si modo præstet illi competens lucruun ex empto et lucato, Græci apud Cujae. 14, obs, 1. Si ita est, inviti interdum compelluntur ad communionem, et ita restringitur lex 26, § 1. Du card indeb. et alia de quibus dixi ad 1. ult. C. comm. divida Vide que dixi ad L. 59, ff. De reg. jur. (59-60) De epochiis, adde Nov. 57, 102, eodem. Now. 104, intra. Non ut cæteris casibus, qui plus contulit in societatis communionem, plus Ineri percipit, ita fit in orarum maritimarum communione: ideoque hæc constitutio exceptio est ad leges, quæ potiores partes conferunt plus conferenti, 1. 80, 1. 85, 0. pro socio. (62)Recte hæc particula addita est.Interdum enim qui plus pecuniæ contribuit, pacti jure non plus percipit ex societate, quam qui vel minus, vel nibil (operam tamen) centulit, L. 5, § 1, 1. pro sec. § 2, justil. De societal D. 6, A. pro sec.

newspe, aut pecorum, aut etiam, si quis ita velit terrestrium locorum) unaquæque res quæ in com munitonem. colit, per se domino, quantum ejus n tura fert, utilis esse possit: in maritimis vero prædiis id similiter se non habeat. Nam non quein admodum illa, sic quoque maritimi juris portio, in se considerata, peculiare lucrum habet. Non enim przda ibidem semper loci consistit, tan quam venatores exspectans. Alioqui vero, etiam quod major portio, propter minoris defectum inu tilis sit. Quis enim ex re imperfecta usus aut uti litas? Additio autem minoris cum imperfectionem expleat, quodque per se ad nihil conducat, utile reddat, rationi consentaneum sil ut utilitatis ex'majore portione, quæ citra accessionem minoris nihil emolumenti afferat, provenientis æqualem;) partem domino suppeditet. Propterea igitur legem etiam quæ deinceps juste hoc gubernet, imperatoria nostra majestas profert. Statuimus vero, ut si duarum maritimarum por tionum, quarum altera major, altera vero minor sit, ad constituendas remoras piscatorias in com munionem conjunctio fat utriusque portionis.do mini ex æquo inter se lucrum dividant. De piscatoriis remoris inter quas legitimum interstitium non est. Idem imperator eidem Styliano. Quandoquidem sæpe usuvenit, ut cum legitime intervallo vicinæ inter se remoræ piscatoriæ non distent, contentiones atque lites exsuscitentur: de iis etiam controversiis statuimus, ut reus ubi le “gitime convictus fuerit, si loci spatium patiatur, to remoras transferat, ubi tanquam legis prescri ptum despiciat, litem subiturus non est: si vero quo transferat locus non sit, annorum curriculum observetur, quot in litigioso loco remorarum se ptum fixum fuerit; et si actore præsente, nul Jamque protestationem interponente decem annos constiterit, immotum eodem in loco permaneat at si actor peregre sit, ut septum non moveatur, decennium non sufficiat, sed alterum annumerari oporteat, ut anni omnes viginti sint. Atque hoc quidem præscriptum in profanis obtineat. Eccle sim vero et monasteria et si qua alia venerabilis domus, tnm denique quæcunque ad fiscunt refe runtur, cum ipsis ad annum quadragesimum jura conserventur, dictum tempus despicient. Ac sic 18 Steph. et Agyl. 18 Ecl. Nov. 2. 18 Conj. Steph. Scrimg. — " Scrimg. Emendavit Steph. scribere malunt, ut ad pertineal. it Inc. Ecloga. Eel. * Zuich. et Meerm. Nonnulli Eclogæ codices: alii alii omissa particula id est captura. Non pro ratione prædiorum dl. 1. 7. De epochis, adde Nov. 57, 101, 183, supra recte solebant enim in mari palos contigere ad retia ex tendenda. cod.

pler temporis longitudinem noveri non possint sancientes, jubemus ne actor maritims ore (71) emolumento privetur : tametsi (72) quod tempus elapsum sit, obtinere litemn non potuerit. A quidem de (69) remorarum statione, quae (70) pro- CONSTITUTIO CY. Si magistratus aliquis res fiscales furatus esse deprehensus sit (73). Laudabilis res est legitima castigatio et pœna, quod incomposita emendet : et ad mala propensos, ne in illa proruant, vel invitos restringat. Lauda- bilis est, inquam, quando legibus convenientem servat clementiam, neque hanc excedere argui po- lest,`neque vero castigandi prætextu crudeliorem se exhibet. Quando et pater (74) donec benigne delinquentem flium castigat, simul prudentia, si- mul castigationis nomine laudandus est: ubi vero paterno afectu abjecto, non ut (75) patrem decet, sed atrocem in modum pœnam filio infligit, non pa- terno more castigat, neque quisquam atrocitatem approbat. Ac sane tsi leges revera reipublicae pa rentes sunt (quemadmodum profecto), requiritur omuino, ut pro (76–77) ratione delictorum pas- nas etiam constituant; nequaquam vero immanem aliquam multoque quam pro delicti modo gravio- rein poenam imponant. Nam quomodo id legitima G est correptionis, quomodo inde manantis medica- tionis, si qui cuiquam mortem intulisse convictus non sit, morte puniatur ? Medici sane quidem non precise integra membra secari jubent, et lex cum medicorum commiseratione infinito majorem præ se feral commiserationen, siquidem core porn tantummodo spectat medicina benefcium, leges vero tam animo, quam corpori beneficia praestant), tantam crudelitatem in eos, quibus mederi vult exercet ? Hæc itaque cum bunc ad modum sese habeant, nostræ majestati, uti quæ lex mortem decernit in magistratum, qui res fiscales furatus esse depre- rectius. " lia Eclo

lensus sit, neque vero in hunc solum, sed in illos A etiam, qui hac in re illi socii fuerint: hæc tanquam ab humano legalique ingenio aliena, non amplius in legalibus constitutionibus locum habeat, neque nominetur quidem, et velut super vacanea extra rempublicam projiciatur. Dehinc vero istíusmodi magistratus pro fiscalis rei furto dignitate expel lantur : quæque surripuerint, hæc in duplum de- pendant. Qui autem in hoc communicarunt, si di- viles sint, eidein penæ subdantur : sin pauperes, fagris casi ignominioseque tonsi (78-81) exsulare jabeantur. De indolatis (83) mulieribus quantum maritis mor- tuis ex ipsorum bonis lacrentur (84). Si rem que modo aliquo absurda, æquitatique esse dissentanea apparet, lata de illa lege ad de- centem constitutionem deducamus, opera pretinm nos facturos videmur. At quæ illa tandem est? Quod quæ mulieres inopes (id quod non rarum illis est) locupletibus viris matrimoniojunguntur,hæ defunctis provenienten ex ipsorum bonis portionem (provenit autem, si pauciores quatuor liberi sint, cognoninis isti numero portio,quadrans (85-86) nem- pe : sin tot aut iplures, quantum quisque illorum habet) non in perpetuum dominium, neque ut de illa testari possint: sed ad vitam in usumfructum tantummodo, et, ut inde vitam sustentent, acci- piant : et ipsis in mortuis in liberos hujus portio- nis dominium transferatur, neque illis rebus suis ( utendi quomodo velint potestas concedatur, extra quam si nulli liberi supersint, quod infortunium illas rerum dominio beet: ut haud sciam utrum mulier ex se fructum videre præoplet, an vero 110 nascatur aliquis, quo devolvendæ ad ipsam por- tionis domina Gat, exsecrabunda precetur. llane vero absurditatem imperatoria nostra ma- jestas corrigens, saucit, ne (87) istius portionie dominium multieri auferatur, utique ipsa quomodo visa sit, de illa statuat, et nihil aliud liberis quam quod ex Falcidia ipsis competit, debeatur ; ta- men (88), ut priorum nuptiarum illa non oblivisca tur, neque inducto altero marito prioris toro con- Luneliam inferat : quod si contingat, a nobis attributa dominio prorsus excidet : illaque fato functa, liberi rerum domini fent.

Us actar ante litis contestationem (89) porrecto li- bello judici fidem suam probet (90). Si quidquid honestum vitæque humanæ utile est, a sento liberum ac semper vernans permaneret, neque unquam ejus utilitas defceret: id vero longe praestantissimum foret. Quamobrem etiamsi con- lingat (ut sane persape contingere solet) ut eo nee glecto utilitas depereat, quorum cura communis vitæ bona incumbunt : hi certe, ut ne id quod de se multum utilitatis in commune diffundat, resti- tuere negligant, sane quam conveniens est. Ea propter et nostra majestas legem quamdam rebus humanis multo quondamı utilissimam, nunc B vero velut senio confectam, et ne prorsus inutilis fat periclitantem, ad pristinum robur reducens, senii incommodum quasi abradit, et ad primitivum ipsius usum, reique publica utilitatem removal. Lex autem de illis, qui actionem movent, agit, ut Δi priusquam ad rei disquisitionem deveniatur, de suo instituto judici fidem faciant, scripto complexi, se nullo dolo nralo adversarium inquietare, neqno alio judicio condemnatos esse, neque in praesens scire se multum að tribunal aditmın habere, et ma- ligno consilio negotium facessere, neque denique mendaciis veritatem intervertere conaturos esse. Atque hac quidem legis prescripta sunt : quæ sane recte sese habent, eaque qui transgrederetur, huic pœna Înfligebatur. Neque varɔ huic: sali, sed cau- sarum etiam patronos iisdem dicta lex adjudicabat. ltaque lianc (quemadmodum dixi) ceu deperdi- tam (91) prorsusque inutilem redditam, imperato- ria nostra majestas, tum ad pristinas, vices reducit,. tum in rem publicam reditu donat. Ac vero san- cianus, ut qui dehinc in. judicium procedere volent, ante introitum quæ alege. præscribuntur, exhi- beant De eo, qui ad primam denuntiationen judicio se non sistit (92). Neque vero hoc, tametsi neglectum hactenus contemptuique habitum sit, incorrectum relinqui fas est, potiusque ut convenienti auxilio poliatur, convenit : utpote quod humanis rebus multam de se utilitatem præbeat. Nos itaque quemadmodum is tractatus, qui litem instiuere volentibus formam præscribit, innovatus VARIE LECTIONES. sed rectius Don

est, ad consimilem etiam modum hoc innnovantes, 4, saucimus, et qui semel judiciali citatione in jus vocatus, neque ipse paret, neque alium qui pro ipso in judicio se offerat, mittit, iterum judicii denuntiatione impetatur: cui si similiter non ob teinperet, neque tertia denuntiatione indignus cen seatur: et si quidem, cum tam patienter judicialis clementia ipsuîn exspectet, ipse nihilominus tertiam citationem contemnens (cum nulla justa causa comparitionem ejus impediat) neque per se, neque per alium judicio sistat: tunc omnino etiam absens condemnetur, et nequaquam deinceps, vel quæstio nem movere, vel condemnationem subterfugere ipsi permittatur. Atque hoc in utrumque ligatorem decernimus, sive quis in jus vocatus comparere negligat: sive quis actione instituta, adversarioque in judicium producto, deinde ipsi molestias protelationesque litis machinans ab intenta actione dolo inalo desi stat. Etenim hic quoque, ubi ter a judice citatus non apparuerit, absens condemnabitur, iis tamen (quemadınodum dixi) si nulla causa, quæ illum, qui se in judicio non obtulit, verisimiliter purget, ad justam excusationem subsit. Ne intra septimum ætatis annum sponsalia ineantur, neque ante decimum quintum maribus, aut decimum tertium feminis matrimonium conse cretur. Cum suum cuique rei tempus esse sapiens tradat, idque communis omnium, qui modo mentis compotes sunt, sententia tum amplectatur, tum probet: in omni actione tempus observare, longe pulcherrimum fuerit. Quod si fortasse alibi, In contrabendis certe.matrimoniis negligi non de bet. Oportet enim, ut quo ea res in communi vita magis necessaria est, eo prudentius cautias que ad illam procedatur. Quam sane nos ob causami secundum veteres (97-98) qui recte hac de re lege lata statuerunt, sanciunus ne quo modo ante septimum ætatis annum sponsalia constituantur, neque matrimonium (99-1), sponsa duodecim, sponso vero quatuordecim que hoc quidem, quantum ad communem publi annis minore, sacris ceremoniis confirmetur. At ** Ecl. incipit. 4 Ecl. ts ita Ecl. Codd. * Ecl. * Ita nonnulli * Ita Ecl. Eclogae codices. Codices. Recte. Vulgo “Nonnulli Eclog cold. Vulgo "Est in Ecl. Nov. 56; exstat apud Harm, lib. IV,it. 1, pag.282. * Ita ex Ecl. do. Scrimg. * Kcl. incipit. Vid. tit. ff. De in jus vocat. Et ita reducitur 1. 14, ff. De sponsal. August. antea constituerat, ne minor x annis sponsa habe retur. Vid. Dion. Zonar. Exstat vero hacc Novella apud Harmenop. 4, tit. 1, § 11. Infantia his annis desinit, d. 1. 14, 1. 4, ff. De administ. tut. 1. 3, C. qui admin. I. 18, C. De jure lib. Eccles. 111. (96-98) D. 1. 14,intelligit. (99-1) Matrimonium feminæ ante 12 annum non contrahunt, masculi ante 14, 1. 9. ff. De spops.

cunque reipublicae usum attinet, ita vetitum sit. Ρl. Verum si imperator (ut sæpe accidit) novam familiam conficiens, et sponsalia, et consecra tione peragendam conjunctionem intra præstitu ros annos desponsandis decreto permittat, id ni hil legi adversabitur. Licitum enim est, ut quibus Deus universi terrarum orbis, tanquam fami liæ cujuspiam administrationem demandavit, hi secus quain les quæ subditos devincit, præscribal, familias cogant. (3-4) mulier soluto matrimonio dolem suam pro plerque nuptias donationem, et reliquam omnem marili substantiam in commentarium conscri bat ac eo prolato resarciri sibi postulet, si quid damni in rebus suis a marito se passam dical, citra commentarium autem evidentemve proba tionem nikil petat, aut petendo accipiat, Gum prater alia, quæ sancte a veteribus Je matrimonii rebus tractata sunt, huic quoque tractatui satis prospectum sit: ut nempe mulier soluto matrimonio non quoquo modo res maritales percipiendas et detinendas vindicet; sed si de illis controversia moveatur, confectum post mor tem mariti de dote sua et donatione propter nuptias, reliquisque maritalibus facultatibus con mentarium publice prius exhibeat: et si quid ex dote a marito consumptum esse appareat, id ex ipsius bonis repetat, cum hoc, inquam, quomodo jus atque aquitas postulat, a veteribus constitu tum sit, ac vero nunc ejus nulla ratio habeatur quoniam veterum prudentiæ utilitatem conservan dam ducimus, illorum sanctionem renovantes statuimus ut dehinc omnibus modis de dote, pro plerque nuptias donatione, et aliis quibuscunque maritalibus rebus a mulieribus commentarius confciatur: quo si quando, ad istiusmodi con troversiæ speciem adigantur, et ad res maritales, pro eo quantum ipsarum res deteriores redditæ sunt, procedere velint: ex eo commentario ant probatione petitionis æquitas cognoscatur, utrum recte res maritorum vindicent, quando commien tario comprehensa ab illis insumpta esse consta bit. Citra commentarii autem testimonium, neque petitio locum inveniat, neque illa contentiose tentes aut audiantur, aut quidquam eorum quæ petunt consequantur. Porro commentarii conli ciendi tempus statuimus: ut intra tres men ts Exstat in codd. Synopseos Bieneriano, Paris. gr. 1351 et 1357 A, et Val. 852. • Verbum in cod. syn. Paris. 1351 deest. Sic cod. Paris. 1351. Scring. ts Ita Paris. 1351. Vulgo Vid. Nov. Isaaci Angeli c. 2, inf. (3-4) Exstat apud Harmenopulum lib. 1, tit. 13, nota de inventario rerum du Lalign. Intra tres nienses, ut infra eud. Jurisconsultis et imperatoribus adde Pho tium 9, Nomocan. 28, 29 et seq. ldem temporis spatium inventario bono rum defuncti faciendo præstituit lex ult. § 2. C. De jure delib. et inventario bonorum pupilli, 5 Harme nop. c. quod Accursius non probat in 1. 24, C. De administ.tui,

que hoc modo parta, nomen tantum inane atque A umbratile magis habebit, quam ea, quæ certissimo ae constantissimo in bellicis rebus judicio suscepta est. Deinceps jam, quæ ante belli diem facienda sunt, quando necessitas te ad bellum cogit, cum hostibus gerendum, dilucide ac breviter exponam. De die ante bellum. 4. Turmarehæ, ut banda omnia integra sint, atque að usum militarem apta, ante diem belli unum atque alterum præparabunt, atque adeo bandopho- ris, id est signiferis, cohortium dentur. Cohortis nniuscujusque comes sua constituat contubernia, et si qua sint defecta, expleat. 2. Exploratoribus et speculatoribus sedulo ho- stium statum exquires, qui motus illorum, quanta B multitudo, qualis acies; itaque te adversum eos preparabis, ut ne subito ac de improviso invadare ab illis. 3. Ubi vacaverit autem, exercitum tuum per drungos, id est cohortes milliarias, et turmas congregahis; neque enim omnes simul unum in locum coges, narrabisque illis quæ dictu necessa- ria sunt, vel tu ipse, vel praefecti tui, antiquas illis commemorando victorias prioresque felicitates ; talibusque dictis animabis illos. Regis præterea largitatem, studiumque referendæ gratia, praemia- que benemeritis proposita repetes. Recensenda quoque mandata sunt reliquæque præceptiones, quæ vel abs te, vel a singulis præfectis singulæ furmæ ante acceperunt. 4. Si quosdam ex hostibus contingat ab excu biis capi, vel ad nos defcere, si generoso corpore armatique fuerint, exercitui nequaquam osten- dendi sunt, sed ad alium quempiam locum clancu- lum anandandi. Sin humiles ac viles fuerint, qui defecerunt, universo exercitui monstrabis. Capti- Tos autem nudos circumduces, mandalisque ut ab omnibus militibus voce contendant ne ab illis in- terficiantur, quo militibus nostris omnes hostes miserabiles esse videantur: 5. Hostibus autern jam imminentibus, commu- nique bello jam exspectato, præfectis cohortium pracipies, ut ne excursiones contra inordinate ve- gantes milites faciant, sed diligenter observent ne nilitem ullum et suis lassatum reddant, aut etiam verent ; sed eos qui in aliqua mentis perturba- tione aut sollicitudine excruciantur, aut opinio- nem alicujus anxietatis afferunt, relevent atque ad aliquam bilaritatem et alacritatem traducant. Sin ne sic quidem a mœstitia el mœrore avocari possunt, ad paululum temporis secernes eos, að alium locum, justa aliqua causa adhibita, usque ad belli exitum ablegabis, ut ne ad inimicos trans- fugientes aliquid indicent, quod minime patefa- ciendum fuit. Populases autem atque indigenæe bostium, quemadmodum supra ostendimus, longe aute tempore segregandi sunt, neque in bello adversuun suos pugnare permittantur. 6. Quando ad pugnam dimicationeinque ipsam senturtle es, adversos casus belli mente pertracta,

& quidem hac et divina, utpote quæ a Deo pronuntiata sint: verum non recte, neque secundum divinum pro positum hic in medium afferuntur.Si enim matrimo nium talem statum conservaret,qualem ejus in princi pio pronuba exhibuisset,quisquis separaret,impro bus profecto esset, neque reprehensionem effuge ret; jam vero cum præ furore ne vocem quidem Ιumanam a muliere audias, nedum aliud quidquam eorum, quæ ad oblectamentum et hilaritatem ma trimonium largitur, ab illa obtineas, quis adeo acerbum horrendumque matrimonium dirimere no lit? Ea propter sancimus, ut, si quando post initum matrimonium mulier in furorem incidat, ad tres annos infortunium maritus ferat, mœstitiamque toleret: et nisi interea temporis ab isto malo illa liberetur, neque ad mentem redeat, tunc matrimo nium divellatur, maritusque ab intolerabili illa ca Jamitate exoneretur. Cui sanctioni hoc adjicimus ut furoris causa investigetur, in eamque inquira tur, num forte marili, aut ipso conscio fani liarium ejus aliorumve quorumlibet technis atquo dolo sit conflatus. Quod si sic esse deprehendatur, et quidem maritus (18-21) maleficii arguatur: ut hic in monachum transformatus, nolensque volens monasterio inclusus, nequitiæ suæ pœnas luat, manantique ex sacris canonibus animæ curationi subjectus sit, decernimus. At si a cognatis ipsius, aut aliunde ipso conscio noxa orta sit, maleficos pœnis legalibus subjici jubemus, maritumque ipsum rei familiaris administratione privari, ut insidiarum quas aliens vitæ struxit, det poenas, ita ut per reliquam vitam connubio se abstineat, et ubi contraire ausus fuerit, ad coelibem vitam vel invitus religatur. Sin autem sceleris commissi particeps non est, si uxoris vitæ nihil insidiatus est, neque iis qui ei insidias pararunt, conscius est, pœnain patietur nullam, imo post tertium inde a soluto matrimonio annum novo se matrimonio jungere inipune poterit. Trium proinde illorum annorum hæc erit ratio. Primo quidem anno vivet et habi Labit cum conjuge misera, ita quidem utinihil inten tatum relinquat quod adipsius sanationem conferre possit. Biennio sequenti, si morbus medicorum arti resistit, conjugem poterit deserere, coeliben vitam acturus. Ubi autem tertio quoque anno mor bus non cessarit, ad secundas pergere nuptias poterit. Et hæc quidem de divortio alterisque nuptiis. Quod si mulier furiosa parentes liabeat con sobrinosve, ad hosce perducetur utpote ejus tutores & Zuich. Meerm. llaud inepte "s Agyl. vult legi. * Apud Scrimg. sequentia desunt. Supplentur ex Zuich. et Meerm., qui ea perperam Spangenbergio teste intercalant Novella sequenti. Codd. Codd Forte (18-21) Adde Nov. 23, c. 15, § 1, 5, 1. 1. ad l. Corn. De Sicariis.

a natura ipsa constitutos quibus istius cura re- rumque tali modo neglectarum administratio in- cumbit. Ubi autem parentum aut cognatorum nullum ei erit refugium, episcopus regionis humanissimus miseram in monasterio aliquo col- locabit, cujus abbatissa, re cognita, curam agel omnium quæ illius salutem remque familiarem spectant, donec aut furoris aut vitæ finis appropin. quarit. Liberi, si qui superstites sunt, cum patre convivent, in matris emortuæ bona secundum le- ges successuri. CONSTITUTIO CXII. Ut si maritus (22) per matrimonii tempus in furo- rem incidul, intra quinquennium (23) matrimo- nium solvi nequeat: eo autem elapso, si furor eum adhuc occupei, solvi possit. Velerum (24) jurisconsultorum sententiam, qua furorem matrimonium impedire, jam initum autem non infirmare constituitur, neque convellere, neque reprehendere est auimus : illosque ipsos ad judi- cium suum, quo ad id decernendum commoti sunt, expendendum remitto : ut tamen illam aut approbem aut confirmem quod id mihi approbatione indignum videatur induci nequeo. Nam cum matrimonium, si furor præveniat, impediatur: at si vero inito jam inatrimonio furor superveniat, illud nihil lædi di- catur, quomodo hinc ad comprobandum illectemur? Si enim hoc in matrimonio spectatur, ut cura utriusque conjugis commodo contrabatur: quomodo, qui ne id ab initio tanquam inutile consistat, sna- det, si postquam initum erit, eadem calamitas exsistat, non idem ejus compagem tanquam inutilem dissuadebit? An operam dari oportet, ne quis om- nino in mali cujusquam periculum incidat: qui vero jam inciderit, bic sine omni ope relinquendus, ipsiusque calamitatum non miserescendum est ?

Quod perinde sit, atque si quis, priusquam morbo quispiam corripiatur, adhibendum remedium existimet, at jam correptum negato remedio mori sinat. Verumtamen id, quod dixi, reprehendere jurisconsultos non est animus: ut tamen ipsis ad stipuler, permultum abest. Præsertim vero cum multi alii modi ad solvendum matrimonium consti tuli sint, quorum nullus cum furoris malo. conferri recte possit. Quomodo namque mariti prodigalitas, aut religionis diversitas, aut in naturali consuetudine impotentia et imbecillitas, … aut siquid aliud his connumeratur, quod ad dis solvendum matrimonium valeat (cujusmodi est, si. servilis conditionis conjugem esse, appareat, el si quæ in pactionibus nuptialibus promissa sunt, propter paupertatem plene præstari nequeant), hæc, inquam, et similia, quibus matrimonia dissolvere lege tributum est, quomodo tandem cum furoris calamitate comparari possunt? Nos itaque sancimus, ut.sl furor post- iniung matrimonium superveniat, ne intra quinque annos conjuges disjungantur. Etiam quemadmodum quan do per omnem vitam furor duraret, nec tamen ma trimonium dirimi posset, id durum et acerbum esse visum est: ita tantopere exspectare et per severare necesse est. At si postquam tantum tem poris decurrerit, malum se non remiserit, neque furiosus resipuerit: cum neutrius commodo aut incommodo conjugium dirimatur. Atque hac qui dem statuimus, non quo superioribus legislatoribus obtrectemnus: sed ut quam subditis curam debe mus, adimpleamus. Jam vero si furor ipse nuptia rum die animadvertatur, quominus confestim matrimoniumn, tametsi sacro ritu confirmatum sit, dissolvatur, nihil obstiterit: perindeque ac si ani nuptias furor animadversus esset, matrimonium in irritum recidet, atque distrabetur. Sed qual post consecrationem disjungendos esse conjuges dicitur, fortasse id nonnullis reolo judicio destitui videbitur: quasi, posteaquam sacrificio juncti in unum corpus coierunt, non dirimi illos, sed unitės sinf oporteat. Et præsertim quidem cum præstan tius membrum, adeoque caput (30-31) maritus sit; neque præcipua corporis membra, si morbo aliquo occupentur, amputari soleant. Atqui hæc ratio, dum a conjunctione stare, atque illam defendere se putat, quid sibi benedictio velit ignorare vide. tur. Hæc enim præstantissima quæque connubto Zuich. et Meerm. lidem illi al omittunt. • lidem & non habent. " Codd. Argumentum satis firmum ad bujus Novelle confirmationem observa. Argumentum aliud firmum satis observa. Vid. Nov. 22,.cap. 15, Nov. 117, c. 8, 9. Vid. 1. 2, in fin. C. De sponsalibus, adde Phot. 1, 2. Nomocanon. 13. Vid. Nov. 22, c. 18. (30-31) Caput uxoris maritus 1 Cor. n, vers. 13.

Jargiri cogitans, pudicitiam indissolubilique quodam amoris vinculo conjuges devinciens, pro- pagationem generis, et si quid aliud matrimonium jucundum reddit, consecrat. At furori, quæso, quo- modo cum hoc sacrifcii proposito conveniat? Ubi enim pudicitiæ integritas, quando mens seipsam non novit, miserabilisque ignorantiæ infortunio premitur? Unde vero propagatio generis speretur, cum furor spectaculum solo aspectu horrendum miseræ uxori miseriorem maritum exhibet, nedum jpsi cum illo consuetudinem habere permittit? Quali porro amoris vinculo colligentur, cum morbus universum hominem efferat, et ut quidvis potius quanı ( homo videatur, efficit. Ac profecto si forte ex tam infortunato connubio fetus (32-33) in lucem prodeat, cum natura fructus rebus ut plurimum assimilare soleat, quomodo non hic ipse fetus humano generi commune detrimentum afferet? Mihi igitur propter hæc etiam, matrimonium post furoris correptio- uem solvendum esse constituere, justum rationique esse consentaneum, neque ad reprobationem ma- trimonialis benedictionis, neque ad aliud quodpianı crimen vergere visum est. Quod si quis sanctio- nem a crimine non liberet, hic apud se furiosi ma- trimonii utilitate expensa, quantum momenti ju- dicium suum habeat, cognoscet. CONSTITUTIO CXIII. Ut quemadmodum in aliis structuris lege cautum0 est : ita etiam subdialium · ambulacrorum structu- sie, qua solaria (34) appellantur, decem pedibus vicinorum ædificiis distent. Quæ veteres de domuum et alioqui parietumi structuris tractavere, perbelle illa se habent, et vi- cina zdilicia decem (35) inter se pedibus distare debere, ab iisdem recte constitutum est. Verum quoniam de subdialibus deambulationibus, et quo- modo aliquis fortasse vocet prosceniis spectatoriis, quæ ad apricandi usum, et eum quidem solum ex- cogitata sunt, atque a sole nomen acceperunt (so- laria enim appellantur) in lege nulla mentio facta, mibilque constitutum est : decreto quod de illis statuat, quæque subinde, ut verisimile est, de iis- dem contentiones emergunt, dirimat, opus est. Decernimus igitur, ut et in his structuris, solariorum »empe, inter vicinos tantum interstitium servetur, quantum in aliis constitutum est. Etenim quemad. modum in illis conspectus prohibendi causa de- eem (56) pedum interstitium statutum est : ita hic cimb, idem 2. tit. P; replavaveworw; aixou re-

A quoque merito idem (37) spatium eadem de causa præscribetur præsertim vero, cum conspectus majorem etiam distantiam hic requirere videatur.. Nam si ne se invicem vicini conspiciant, inter alia. ædificia decem pedum intercapedo relinquitur : hic tanto id magis fieri debet, quanto hujusmodi stru- clura conspectui magis sunt exposita. Constat enim sedentem quidpiamve facientem in ædibus aliquem quod multa septorum obstacula intersint, non ita facile posse conspici. In prosceniorum vero de qui- bus agitur operibus, aut (quomodo multi dicere malint) menianis, quominus in quamcunque partem, circumspectus nihil obstet. Ea propter sancimus, ne aliter cuiquam talem structuram fabricari liceat, quam si decem pedibus a vicinorum structuris abstineat. Similiter si quis ædium suarum fastigium mutans, marinoreas cru stas obducat: hic etiam non aliter id faciat, quam si dictum decem pedum interstitium inter se et vicinum relinquat, Alio autem quopiam modo- intercedente : longi temporis praescriptione, nempe si ex quo opus constitit, a legibus præfinitum tem- pus decurrerit, aut pactum asservetur, ex quo quis. facultate accepta ad ædificandum accesserit : jube- mus, ut in suo statu structura maneat, tametsi. a vieini structura decem pedibus non distet, De alienatione rerum immobilium et retractu decre- tum præclari imperatoris domini Leonis. Licet possidenti rem immobilem vendere cui li- buerit personæ absque impedimento et prohibitione. Omnem enim rem immobilem quæ publica sit, per- mittit mea regia potestas ei qui publicorum one- rum solutionem feccrit, emere, modo vicini alie- nationem non impediverint. Si enim cum pauper et mendicus et rem nullam possidens. voluerit rem propriam immobilem alienare, propinqui autem fraudulenter uno et altero die substituti pauperi et mendico rem propriam donaverint immobilem, quum nihil propinquus acceperit, omnino, mea regia potestate reputatur injustum. Ideo et statui- tur egentibus et mendicis res quæ non possunt immobiles exsistere pust estimationem alienare, et enipturem bene possidere quod emit; usque ad sex menses a primo tempore appellationem facero vicinos posse, et sic æstimatione mutata ab em- ptore tollere rem istam immobilem; hoc auteik

tribuitur emptori possessio rei immobilis, Edictorum circa politica objecta imperatoris domini Cujus caput primum dicit: Qui admittendus est tabularius debet suffragio et examini primicerii et eorum qui cum illo sunt tabulariorum submitti, manus scriptura caeteris prastet, nec garrulus aut perricax aut vite dissolutæ exsistal, sed potius moribus conspicuus et prudentia irreprehensus, ad ratiocinandum aptus, ut non facile hinc et inde circumferatur per falsariorum scripturas et astutorum argumenta; ita ut si quis fortasse talia acturum hunc isti testificentur. In 2 Capile dicit : Qui admittendus est debet ad manum habere 40 titulos enchiridii legum, et 60 librorum cognitionem, universas doctrinas di- vocibus æquivocationem patiatur habere etiam tem- In 3º capite dicit : Oportet admitti illum sic: fieri cum concilio tabulariorum et primicerio co- raın illustrissimo urbis præfecto, toga indutum, istis jurantibus per Deum et imperatorum salutem se non ob ullam gratiam aut favorem aut propin- quitatem aut amicitiam hunc ad gradum proma- tere, sed ob virtutem, scientiam et prudentiam, feclurali ollicina ab eo qui directionem habet; tionem habet, ingredi, omnibus tabulariis toga. toga exulum et albo vestimento opertum, et cir- cumdatum tabulariis omnibus loga indutis, primi- cerio thuribulum tenente et ad hunc bonum odo- rem emitente, dum manibus legem prafert, sul dirigendum ejus vias per thuribulum significati, ut incensum coram Domino; ita igitur gloriose in cathedra collocari quam sortitus est ; deinde do- mum redire cum suæ dignitatis apparatu, convi-