bilis ardor fundendi humani cruoris, ac cui nihil majoris sit plurisque habeatur Christianorum cæ- dibus. Id eniɑn cum et ipse aliquando fuisset, ac salutari renalus baptismale coque forunatus reli- gionis nostræ mysteria edoctus esset, ab iisdem ca- ptus Barbaris piam fidem illorum impietate com- mutavit, 521 nihilque aliud illis gratius praestare babet quam ut quod vocatur factis ipsis confrmet, desertorisque ac prædonis cruenta facinora exhi- bens ex iis quoque sibi magnifice placeat ac su- perbial. Hic igitur immausuetus desertorque Leo navi per mare circumvectus murum dispiciebat, ac qua parte impetum daret malitiose ac malefice co❤ gitabat. Reliqua classis ad littoris orientalem pla- gam subducta in apparatu instruendo erat. Cives ipsi quoque arma induti, distributisque propugna. culis, ad propositum certamen mutuo sese animarę. Vere namque certamen erat, ac quidem iuter ma- gna clarissimum, non luctatoris ullius, contentis in adversarjum fortiter corporis viribus ab specta- toribus gloriam laudemque ambientis; non pro- positis ei qui victor exeat levis materiæ modicum tempus oblectantis præmiis, nec rursus quo amissa victoria, ejus qui ea ceciderit unum dedecus poena labesque sit : sed in quo aut tantæ civitatis ex tanto periculo liberatione incomparabile decus li- beranti accesserit, aut quo ingruentium malorum aliquid passa ac labefactata inconsolabile vulnus allatura sit. 25. Cum murum omnem bellua illa et portus fretum ferrea catena immersisque navibus undique munitum animadvertisset, inde adoriri urbem de- crevit, unde nec externos ante demersorum inte- græ molis lapidum 522 cuneos aggressioni navium obsistere, neque a muro tum demum in allum exstructo easdem belli astu diutius vexari posse agnoverat, sed ubi maris aqua, ipsa altiore vado, humiliori muro alliditur. Signato loco, ac cum ad Bocios reversus esset, pugna tesseram dedit. Qui ocins per dicta loca navibus effusi, barbarico as- peroque sublato clamore ac rugitu, concitatis re- mige navibus, ac tympanis ex corio factis horride perstrepentes, multisque aliis terriculamentis eos qui in propugnaculis erant perterrentes, in murum proruunt. Cives contra, et qui ad murum stabant, D majori ipso sublato clamore ac penetrabiliore elata voce, salutarem crucis armaturam adversus infe- stam hostium classen invocare. Tantaque horum erupit clamoris vis, ut Barbari, immensæ cjus turbæ omnique auditione terribiliore percepto ululatu, quasi vertigine capri dubii hærerent, desperarent- que de exitu, ex clamore illo armatorum in urbe multitudinem conjicientes, et se non posse adver- sus tantos inito prælio ejus facile potiri ipsamque diripere, cui nulla alia similis superiori exemplo occurreret. Ne tamen ex prima illa aggressione metu attoniti viderentur atque perculsi, non absque VARIE LECTIONES. JOANNES CAMENIATA

56% trepidatione, nec eo rursus quo postmodum usi "" sunt furore, sed rabie timore mista propius admo- ventes denso sagittarum uimbo adversarios pre- mebant. Postmodum 523 vero etiam impudentius aggredi ac proximiore impetu vim contendere, haud secus ac latrantes canes proprium excitantes furo- rem, lis quæ e muro in ipsos jactabantur imwane efferati. Nam neque oppidani jaculandi artem negle- xerant, sed ea acrius dexterioreque conatu`uteban- tur, omuibus qui ex finitima regione confluxerant Sclavenis iis in locis dispositis, quibus in reliquis nibil sic expeditum quam ut rite collineent et scopum feriaut nec ruentia ipsorum jacula quid- quam sustineat. 26. lloc autem modo, dum utrique jarulis et darent ictus et acciperent, fortique dimicatione pugnam ancipitem facerent, Barbarorum quidam a suis divisi, reliquis, ut par est, majort audacia ac preddentia freti, e navi in mare prosilientes, atque scalam, quam in aquis pellebant, secum ferentes, ea in murum evadere tentabant, nullam rationem habentes eorum quæ inde in illos præsidiarii mit- tebant. Cum enim necdum prope omnino essent, corpora tegebant aquis innatantes, capita scutis circumsepti. Ubi autem jam prope venissent ac aquis exissent, robustius resistebant, ictibus col- luctantes, cum scuta solummodo in capitibns ferrent. Tum scala celerrime propugnaculis adnota, per eam ascendere atque intro pervadere tenta- bant. Verum mors consilium prævertit vitaque ex- truduntur, ejus tantæ rei perficiendæ modo necdum 524 dispecto : vix enim gradibus vestigia admo- verant, cum grandinis instar spissa lapidum vis in eos missa et mari et letho profligavit. In his omnes retroversæ naves nihil simile imposterum ausæ sunt : tantummodo sagittarum nimbis, quiet aerem ipsum oblegebant, eminus incessebant, cum et ipsi nihilominus telis incesserentur, scite directis pa- rumque ab scopo aberrantibus, et e balistis ac catapultis emissis lapidibus, quorum vel solus per aerem conceptus fragor stuporem Barbaris incu- "> tiebat. 27. Jam enimvero et supra laudatus Nicetas, ab imperatore missus, murum omnem percurrebat, populum animaus : Viri, dicens, Thessalonicenses, alia de vobis antea existimabam, nec adeo generosos et ad sustinendum prælium audaces putabam, cum nihil tale antea experti sitis aut præstiteritis. Nunc vero ipsum vertens summum discrimen nihil de vobis degeneres spes sinit habere. Etenim vos omnes video tum corporibus vegetos, tum fortes animis ac strenuos, tulosque in rem intentos ac alacres, qui hostibus in- sultetis eorumque machinas robusto conatu evertatis. VARIÆ LECTIONES. DE EXCIDIO THESSALONIC.E.

nimus audaciam, ut et ipse Barbarorum ductor in postea causam qua sic strenue singulis aggressio- admirationen adductus pluris 527 habuerit scire nibus restiteritus, et nullo quam ipsi exsperta - verant generosius. opera queruli, ad tantam præddentis animi deve- 29. At cum mane ortumque diluculum sequentis diei prælii præco astitisset, jamque Barbari gra- viora in nos anteactis adinvenissent, novus nostris ducibus labor incumbebat, ut singulorum animos excitarent et quod in ipsis erat alacre offerrent. Aere itaque polaribus radiis collustrato, rursus Barbari navibus exscendentes impetum dedere, muro circumfusi; certisque quibusdam locis, co- hortibus divisis, ad portarunt præcipue exitus confuentes, qua licebat, omni armorum vi in nos præliabantur. Alii namque jaculis, alii lapidum, quos manu mittebant, tonitruo utebantur; pleri- que balistis ac catapultis insistentes immanes illas saxorum grandines sublimi impetu jactabant; eral- que, qui ab illis nobis impendebat, multiformis interitus, ingruensque undequaque impetus, in quos incideret, tremendum experimentum dabat. Etenim adversus unam portarum, quam dicebam, septem catapultas undique constipatas ac cornmu- nitas erexerant, quas Thasum percurrentes ad hoc negotii ante paraverant. Praetereaque scalas quas- dam ex liguis compositas illic adversas muro applicantes, per eas ascensum moliebantur, sa- xis per catapultas retortis sese tuentes, ut rem incolumes præstarent. Non enim sihebant, 528 sic continua saxa ejaculando, ut ex altiori m'uri parte innoxie quisquam procumberet. Ac certe jam voto potiti essent, scala semel anterioris muri propugnaculis admota, nisi divina quædam vis viros quosdam audacis animi, ut loco irruerent Barbarosque hastis vulneratos una cum scalls retro præcipites darent, fortiore nisu roborasset. Sic vero hanc quoque molitionem eis cassam cessisse, arreptaque fuga scalam deseruisse viden- tes, adeo animos auximus, ut et risum in eos moveremus, et majori præ hesterna die alacri- D tate jacula intorqueremus, et ex machinis saxa revolveremus, ac ne minimumi quidem ad muros accedere illis permitteremus, lieet et ipsi sævjori rabie conciti suum agrestium more dentes acue- rent, et si fieri posset, nos viventes iis dilaniare vellent. Quantum enim illorum in nos tremendus furor? Quomodo exsuperantem irarum vim pro- debant ? nempe intime animis fremebant, et actis- ex ore spumis in se latentem dæmonem indica- bam, ne cibum quidem tota illa die sibi indul- gentes, sed insatiabili pugna ardore, astu illo gravissimo, ne sentientes quidem an corpora in- DE EXCIDIO THESSALONIC.E.

duli essent, caque ejus generis quæ labore A délassarentur, solque capitibus imminens exu- reret; unum hoc sollicite agentes, ut aut urbem vastarent suumque in 529 nos furorem exsatia- rept, aut, si minus res cederet, vita quoqne pro- jecta ipsi seipsos armis conficerent. Semel enim accensus barbaricus furor non prius a movente eum dementi impetu cessaverit, quam vel suum ipsius vet adversarii cruorein fusum conspe- xerit. 30. Quod enimvero muro propinquare baud eis periculo vacabat, jaculis ac catapultis omnia per- mittebant. Sese enim ordine componentes, tanta - que distantia semoti quantam jactus proprii nec- dum remisso impetu superarent, ut urbem inces- serent, scutis vallati totique in rem pugna intenti, haud secus ac statuæ quædam et ære fusæ seu ex alia quadam duriore materia conflatis corporibus, stabant, immenso quodam, et quod verbis nar- rari non potest, durantes ac concertantes prælio. Nam sole medium agitante diem, dum et radiorum jactu majore præ horis aliis aerem ardore exurit, vi ipsa ardentis æstus innata sibi velut accensa rabie dementique illo furore superbia mentis exci- 1ato, ad aliud obsidionis genus (et cogita quam dirum !) impetum transferunt. Etenim ex quatuor portis, ad orientalem urbis oram adituın panden- tibus, duas igne absumere decermunt, quam dixi- mus, Romain, et quam Cassandreoticam vocant, hoc nimirum reputautes, si illis incrus's intra murum exteriorem iis penetrare liceret ac murum sublimem subire, citra dubium 530 etiam bis quæ intus erant noxam illaturos omnesque ad unum in urbem compulsuros, constitutis ex ad- verso solertibus gnavisque sagittariis, ut continua jaculorum grandine neminem oppidanorum tuto prospicere ac emergere sinerent. 31. Et machinamentum ita cœptum est. Minores naviculas piscatorias, cujusmodi scilicet nostris ad piscandum hominibus usus est, inversas plau- stris imponunt, aliorumque præterea lignorum copiam et sarmentorum congeriem, pice sulphure- que conspersam ; plaustraque subeuntes axes D vertebant, ea manibus ducentes, donec ad ipsas portas pervenere: tum materiæ igni injecto, pe- demque referentes scutis obtecti et ad sagittarios sese recipientes, nobis prope insciis meditatuın opus absolvere. Ignis enim correpta inateria, ſo- nentisque in largiorem flammam accensus, exte- vioren portarum faciem, ferro undique obductam, igne candentem fecit, flammamque in interiora derivans omni ex parte ipsius ardoribus portas T: JOANNES CAMENIATA

A combussit, adeo ut paulo post corruerint, nec levem formidinem cunctis injecerint. Per omnem enim prope civitatem publicato incendio, ac velut gladio omnium cordibus infzo, sic pavore anxii actique tremore cives ac vultu immutati mitiorem spem omnem repente abjecerunt. Qui enim paulo ante muris 531 assiliebant seque mutuo ad pu- gnæ certamen animabant, leporibus timidiores re ipsa exstitere. Ipsum enim hoc, quod sic machina commodum exitum habuisset, cunctorum aninis haud incerta conjectura de fine augurari prabebat. Nos enimvero exterioribus portis igne absumptis, interiores muro de novo cxstructo conteximus, aquarum vim in vasis repositam in propugnaculis servantes, si quando et illas adversarii incesse- rent, ut siquidem istud maleficii denuo aggrede rentur, in promptu esset quo restingueremus in- cendia atque ab insidiis liberas labisque immunes portas servaremus. Quod illi quoque intelligentes nihil ultra maleficum istud commentum usurpa- runt: aliis tamen quibusdam dirioribus validio- ribusque exitium nostrum erant molituri, cujus depellendi nulla deinceps via nobis reliqua esset, tanta illorum vi, tantis nervis atque conatu, ut vim omnem machinarum excederent. Hoc ilaque modo cum ignis cessasset, quod reliquum erat diei, catapultis jaculisque peractum est, donec nocturnis tenebris lus cessit, edusaque caligo et invitos a pugnæ certamine retraxit. cum pugnæ finem fecissent, conscensis navibus curaque animi parumper remissa moli- tionis opus aggressi sunt, cujus sibi ipsi solertia sua ingeniique dexteritate inventores auctoresque exstiterant: 532 Nempe hoc illis consilium, is scopus, ut experimentum ejusmodi facerent, ut si eo expugnari civitatem contingeret, bene esset, quod nullum aliud ad obsidendas urbes conduci- bilius videretur aut validius, et potissimum cum ex aquis pugna conseritur, nec interjecta conti- nens molitionis opus interrumpit: sin vero cum aliis, quæ antea ipsi moliti essent, hæc quoque iis opera cassa foret, eos qui ad rem aggrediendam provocassent, et ut tamta navigatio susciperetur fuco eis auctores exstitissent, ferro trucidarent, tuinque ad propria redirent. Hoc igitur inter eos deliberato consilio ipso noctis obortu varium illud et multiforme machinamentum adorti sunt. Ac- censis enim ubique luminibus, cunctisque quas conduxerant navibus binis conjugatis, et ut altera alteri cohæresceret, densisque retinaculis et ca- tenis ferreis earum latera colligantes, ne a sese facile divellerentur, per malos in prora appensos ligna in medio eminentia, quæ vulgo nautis catar- ria dicta, sursum traxere. Tum ambaruın navium " 87 Ett omi. P. DE EXCIDIO THESSALONIC.E.

quos vocant (ac si juga dicas) interea per funes in capite intortos in medium aerem levantes, snosque enses ex proræ parte extraque navium diametrum exporrigentes, inauditum fidemque ex- cedens ac portentosum fraudis omnis solertiæque inventum artificio illo commenti sunt. In altum enim, uti dicebam, navium jugis protensis, longa 533 quadam ligna tignaque, unum post aliud ordine collocantes, ils injecerant; locaque inter- jecla terra explentes in solerti hac machina, extremaque undique asseribus communientes, at- que jugorum capita ad puppis partes validissimis vinculis astringentes, quæ in rem magis essent belloque conducerent quam quæ in muro ad conti- nentem erant, subtili eo invento artisque solertia turres effecere. His Barbarorum quidam armati impositi, robusto corpore audacique indole atque genio, qui extremum novissimumque militɔre con- silium in nos exsequerentur. In mandatis enim acceperant ut alii jaculis impeterent eos qui in interiori murorum parte insederant, alii saxa im- mania, alii ignem, ipsumque arte confectuin alque in vasculis testaceis antea paratum, in eos proji- cerent quos sibi adversum incursantes haberent. Erant vero cuncta illis operi parata ac peridonea, quod non amplius humi serperent, sed malefico clura superiori mole exstarent, omnisque ipsorum machinæ vis velut e superiori loco commode iis cederet. 33. Quia igitur cuncta hac per eam ipsam no- ctem ab impiis ad opus deducta erant, nec corum quæ egissent hactenus nos quidquam latuerat, quippe cum ipsimet, uti dictum est, multa lumina accendissent, nec littus longe distaret, in quo illi sic eis visa moliti essent, omnes timor 534 inva- sit et trepidatio animique dejectio, nec jam erat disses enim omnem populi multitudinem tituban- tem ac consilii inopem, aliumque alias auxium, ac vitam ipsam, ejus palam alea, desperantem. Neque enim quomodo imminentem quisque necessitatem depelleret animis solliciti erant, sed quomodo quantoque cruciatu periret cogitationibus disseca- bantur. Fuga enim amplius neque in promptu nec tuta erat, cum muros barbari circumvallassent et portis insisterent: rursus vero manere non sinebat quod ob oculos discrimen versabatur. Omni igitur spe salutis abjecta, velut muli murum circuibant, infortunii immanitate attoniti. Visuan tamen est nonnullis, in quibus fortis animi scintilla non prorsus exstincta crat, dum adhuc hostes exspe- clarentur, ad eorum propulsandum impetum in muro picem et tædas et calcem aliaque quædamı, quibus flammæ ignis celeriter innutriuntur, in val- JOANNES CAMENIATA

A sis testaceis disposita præparare, ut si forte naves adventassent, illis usi, hisque nediis ipsa hac eja - culantes, ab hac quoque aggressione repellerent et eorum conatus irritos facerent. 34. Cum vero hæc quoque hominum titubantiua) facta ac consilia essent, jamque illucens dies noctis tenebras dissolveret, en et naves, ut erant instru- ctæ, per multa loca divisæ in murum irrumpunt, novumque quoddam ac incredibile cunctorum ocu- lis spectaculum ingerunt. Unumquodque 535 enim Jugalarum navium par turrium ex lignis ingeniose structarum fabricam convebebat, murorum difcio multo elatiorem ; supra quas erant barbari subsi lientes, æque ac tauri @stro perciti, cunctisque interitum comminantes. Tunc sane quotquot ci- vium spreta morte, quæ inevitabilis certaque in- mineret et ob oculos, ut aiunt, inque pupilla posita esset, toti certaminis ardore exarserant, fortis animi specimen ipsam periculi magnitudinem fa- cientes, hi videlicet conserta pugna strenue dimi- cavere. Haud enim omnino naves propinquare si- nebant, sed partim telorum spissa grandine, partim vero ejaculatis ignibus a muro arcebant ac noxam prohibebant. Quotquot vero saucio formidine animo atque pavido erant, præque ingenti mentis inopia nec ipsum mali Incursum adversis oculis poterant aspicere, e muris sensin sese subtrahentes et ad tumulos elatioraque civitatis loca diffugientes ho- stes deinceps audaciures fecere. Ut enim quodam € muri loco structuram præ aliis magis ruinam fa- cere viderunt, ubi scilicet nos ipsi lignes propu- gnacula præfixeramus, deprehenderuntque aquam maris altiore sinu eo loco urbem alluere, juucta- rum navium par illo inferentes paulatim remis impulerunt, 536 donec ipsa propugnacula navium proræ contigere. Tuinque his qui in ligneis pro- pugnaculis positi erant in eos lapides jacere inci- pientibus, magno horrendoque sublato clamore ac ululatu, supra eas quas dicebam machinas stantes Barbari, nec manualia duntaxat, sed quain inima- nissima, et quorum impetum nullus sustinuisset, convolventes saxa, ignemque siphonibus aeri in- sullantes, atque alia vasa (ipsa quoque igne plena) intra murum jacientes, tantum metum ac stupo- D rem illic constitutis praesidiariis incusserunt, ut quam celerrime exsilientes in fugam verterentur omnemque muri aream vacuam desererent. Uli autem voti se compotes factos esse viderunt (omnes enim velut a vento excussa folia in terram proruebant, neque per scalas, sed ut eos pavor raptabat), unum quempiam audacis animı Barba- rum, cæterisque, ut videbatur, majori fretum vi'» sania, colore migerrimum, in propugnacula iu mittunt. Is ensem, quem in manibus gestabat, rolans, inque murum insiliens, ac moras in eo trahens, multitudinis impetum observabat, num DE EXCIDIO THESSALONICÆ.

scilicet fraude, au quod omnino fugam fecissent, inde abscessissent : verebantur enim ne insidiis adversus eos in occulto per angiportus vicosque dispositis cives se in multa divisos agmina malo dolo, gravi ullo damno afficerent; dubiique hacte- nus subsistebant, ne sic improvise in urbem fr- rumperent exque genio illius vastitatem darent. At ubi barbarict ensis frequenti circumactu 537 efulgurans aer hostes in urbem pervadere atque ingredi palam fecit (erat namque hora diei tertia), tunc nimirum, tunc cuncti, mali eventu perspecto, alius alio, contrusi fato, diffugere, cum dira mots cunctis ingrueret, nec ejus amoliendæ ullum dein- ceps consilium ratioque suppeteret. 35. Postmodum cum nudatum defensoribus mu- Β rum Barbari conspexissent, exque effusa multitu- dinis fuga nihil jam sibi periculi imminere intel- ligerent, statim navibus effusi inque propugnacula insilientes ac portas difflindentes reliquis quoque navibus gestorum exitum indicavere. Quæ et ipsæ celeriter ad viarum exitus prope appulsæ Barbaros in urben immittebant, corporibus nudos, exiguo- que solum amictu verenda contectos, ac manus gladiis armatos. Urbem porro ingressi primum quidem, quos adhuc in muris versantes offendere, sive metu perculsos nec se movere valentes, cor- pore eis ex metu dissoluto, sive rursus iis quos dicebam casibus præcipitiisque confractus, sibique ſuga consulendi omni spe destitutos, quam cito trucidabant. Tum per vicos ac plateas dispertiti sunt : urbana autem multitudo, huc atque illuc multis partibus divisa, tumultuabatur et clainitabat angustiisque tenebatur, cum nulla salutis ratio aut depellendæ calamitatis in promptu esset. Vidisses enim tunc 538 homines velut navigia omni re- ctore destituta hac illacque (procella circumferri, miserabile spectaculum, viros, mulieres, parvulos in se mutuo collabentes, ex se mutuo pendentes, infelicissimum illud supremumque dantes osculum ac consalutantes. Sicubi forte in eis pater vetulus in filii collum ruens mœste conquerebatur, separari non sustineus, sed charissimi membra temens et ante ensem naturali punctus dolore atque affectu, sibi ipse luctum digerebat : lieu me, fili, aiebat, in p quibus nunc versamur ! Quænam hæc oculis usurpo? Eamne in rem diligenti cura educavi, proptereaque magistris tradidi, et ut majore prudentia inter aquales fulgeres operam sumptusque locavi, ul cum plane prolis felicitate æmulandum me ſore exspecta- bam, tuique gloriatione invidiam provocaturum, nec- non aliis vulgo parentibus beatiorem. ut qui tali honestissimo filio praditus essent, ipsa corporis tr' JOANNES CAMENIATA

A statura amabili, vultusque aspectu amabiliori, ma- gisque adhuc forma anima ac decore, tunc ob oculus exitiosam hanc infortunatissimamque a te separa- tionem videam? An ideo miseranda hac cunitie huc clatis provectus sum, ut corpus tuum a Barbaris cædi amantissimaque ac desideralissima membra li- cloris gladio cernam immaniter discerpi? Heu me! quo me verlam ? quibus oculis hæc conspiciam? quo te luctu deplangam? utinam talem liceat nancisci lictorem, qui me priorem gladio diffindat, ne tardiore nece sublatus 539 acerbiores gladio super te cru- cialus experiar! Uno hoc cruento tortori gratias agam, si a senili mea cervice ducto cadis initio tuum mox sanguinem cruori meo libaverit. Sic namque eoque molimine doloris partem plurimam abstu- leris. 36. Et hæc quidem iste. Aliunde vero alius, qua- cum vixerat ac quam contubernalem habuerat, uxorem offendens, imo ex pectore altumque tra- hens suspirium et caput movens vultumque immu- tans, ad eam accurrens eique circumfusus ac strin- gens, dirum casum lugubri voce plangebat: Vale, mulier, meique conjugis obliviscere : jam enim in- gens illa amoris vis, quam inter nos sociali naturæ vinculo ratam habuimus, hodie discinditur, et gla- æserno divortio conjugium dirimit. Non ultra sociali jugo trahemus rilam. Nulla deinceps futura nobis prolis suscipienda ratio. Atque utinam ne susceplos unquam circumstantes parvulos oculis usurpassemps. Utinam nostris manibus tumulo traditos hisce ſeris bestiis ad infelicem servitutem minime servassemus. Tum se cum filiis immiscentes, ac velut choro luctum sustollentes, divisionem exspectabant. Fra- ter vero rursus fratri et amicus amico obviam facti, ille sanguinis necessitudinem deflebat, hjc longam consuetudinem. Et ut summa dicam, immensa turba eorum qui singuli lamentis indulgebant, incondito clamore cuncta replebantur, 540 velut si oves ad jugulandum conclusæ commistam vocem ederent. Horum namque alii ad domos confugie- bant, alii vias observabant, alii ad venerabiles D aedes contendebant, alii ad portas civitatis prope ** A. ! • rabant, alii muros conscendere in animo habebant, nec tamen poterant, collapsa in eis naturali virtuto malorum exspectatione, Nam nesciebant quo se modo ad malum compararent; sed quovis civitatis loco constitissent, adversa facie accurrentem sibi mortem offendebant, ut nullum jam eis reliquum esset consilium, quo rebus suis tuto prospi- cerent, 37. Sed quanam tibi ego ratione subsecutam deinceps calamitatem, virorum cruditissime, aut tantorum malorum longam seriem catenamque describam? quod horum primum assumens, secu}}- DE EXCIDIO THESSALONIC.E.

das reliquis partes ascribam ? cujus argumento movebe linguam, aut ad scribendum manuin exten- das ? Rerum enim gestarum dirique casus memo- rja mentem sede dejicit; ac qui prope oculis res ipsas quas dicturus sum videre videar, quam ea- rum ardua narratio sit plane sentio. Rerum nanı- que mente informatio, ut quæ ipsum coram animo gestorum periculum per memoriam simulacro ex- libeat ac plantasia (vi scilicet cogitandi) elingat ac repræsentet, orationis impetum retardat ac inhibet. Qualia enim erant quæ fiebant per cas angustias ? Alii, animi potius quam corporis noxanı reformidantes, ægre mortem ferebant, qui videli- cet separationem a corpore 541 futuri avi poena. rum initium ducerent. Alii, lixis terra genibus, largoque lacrymarum fonte perfusi, digne vocatione recipi istiusmodi mortis periculo Deo supplicabant. Alii delictorum memoria, omni gladio acutius conscientia vulnerati, tempus vane insumptum dolebant, mæstique pœnitudine revocabant. Alii nihil ejusmodi præstare valen'es, nimiaque doloris vi excussa ratione alque prodita, tremebundį sta- bant, velut prope inanimatæ arbores ferri ictum exspectantes. Alii velut qstro, metu perculsi, con- tineri non poterant : quorum etiam plurimi incone sulta mente estra murum ruentes præcipites vel casu allisi vitam finiere, vel ipsi se Barbaris illic consistentibus tradidere. 38. Mulierum autem quid prius referam, quæ vel ipsum aerem una secum planctum edere coge- bant, compellationes scilicet et ejulatus libero rumque amplexus? hæ gravi dolore concitæ nec decorum tenere, nec virorum se conspectibus sub- ducere volebant, sed impudentia aclæ, solutis crinibus, omniumque oblitæ quæ ad modestiam ac verecundiam faciunt, flebili clamore adversus- que periculum gemitu, bacchantium more cursi- tabant. Inter eas et [virgines, necdum domo pro- dire solite, sed quæ tuto alligandæ servarentųr connubio omnemque modestian essent edocle, pulso ab ore pudore, et neque an inulieres essent, sexumque 542 suum graviore metu cogitantes, medio foro, pari ac maritatae planetu diroque [P. 350] julatu vagabantur. Monachi ipsi ac moniales, quotquot ipso jam ætatis flore junioresque virtutis amore sæcularis vitæ affectum libidiṇemquo excus- serant, sibi solis Deoque viventes, monasteriis egressi et per plateas civitatis dispersi com- mune excidiumn ejulatu lugebant. llinc magnopere miror ac stupeo, ipse mente reputaus multiplicem diversique generis dictorum Nazaræorum virtutem, quam colebant solitarii, nocturnas modulatis psal- mọrum vocibus productas vigilias, sacram virgini- talem, continuas preces jugesque lacrymnas; quo- modo nihil nobis divinam conciliarunt miseratio- nem ? quomodo fidem suam ad urbis incolumitateın JOANNES CAMENIATA

on obstrinxerunt? Quomodo non virtutis praemio vinarum legum conseculi ut a periculo liberarentur? sed magis velut oves absque pastore comprehensi omnes ferro jugulati sunt, parique cum sceleratis neco interierunt? Enimvero horum mortem pretiosam apud Doninum, ut Psalmus loquitur •, arbitror exstitisse, cum hoc quoque Dei sapientia charos suos ac famulos honoraverit, ut cum reliquis vir- tutibus martyrii quoque laurea clarescant, patien- tie munera eis cumulatius reponens, arcanorum que bonorum præmia largiens : nostrorum vero scelerum multitudinem non solum horum preces, sed et martyrum intercessiones inutiles reddidisse, ut ex iis quibus jam recentique exemplo sumus accepti malis, intelligere 543 possent omnes di- contemptores, cum majorem in modum nequitiæ indulgent seque vitio mancipant, nullo se abira Dominica justaque ultione liberatum iri salutari subsidio. 39. Ut itaque ingressi per omnia urbis loca dispersi sunt Barbari, omnis ætas omneque homi- num genus ab eis confestim trucidatur. Neque enim ulla cis miseratio erat, qui pridem rabie exar- sissent nostramque internecionem sitirent : sed et senex et florenti adhuc ætate atque juvenis, quisquis denique occurrisset, gladio necabatur. Nec vero letali station vulnere feriebant, sed ut diutius do- loribus excruciarent, quæ circa dorsum coxasque sunt concidentes, tarda eos nece conficiebant. Ac ne sic quidem exsatiabatur eos obsidens furor, sed quod non sæpius mori poterant, immanitatis rabie gravius dolebant. Ut enim belluinam illam ac iu- domitam libidinem satiarent, nec mulieribus mali initio neque pueris ipsis pepercerunt, quorum im- matura ætas haud raro etiam ferarum oculos ad miserationem cogit; sed cunctis perinde indicta cxcisio erat, quæ velut in prato herbescente quid- quid obvium esset demeteret. lliucque adeo factum est ut brevi temporis momento urbs, quæ paulo ante vix non angusta babitatoribus crat ac plebe constipala, deserta vilesceret. Ut enim superius diximus, populi pars collium cacumina ad acropo- lim sic dictam (i. e. arcem) occupaverat, aut quam sancti Davidis 544 viciniam vocant. Quæ regio reli- qua urbe altiore situ eminet; ubi etiam monachorum multitudo erat, viri omnes virtute clari cœlestique instituto digni habiti. Pars vero rursus ad duas por- tas, ad occidentalem urbis plagam respicientes, confluxerant, in hoc unum cunctis operam confe· rentibus, ut gladii ictum effugerent. Sed nihil bis melius cessit quam aliis, cum jam Barbari extra portas insiderent, nec alioqui facile eis esset ut transirent, cum alter alterum pulsando coinprime- rent exitumque obstruerent. 40. Quantum enim contigit malum in porta quanı DE EXCIDIO THESSALONICE.

Auream vocant? quomodo, qui eo conduxerant / (ornuis illa populi pars) cum aliquantulum aperire voluissent, conatu frustrali sunt? vix enim valvas diducere cœperant, cum conferta hic multitudine atque agmine in se rursus coire nectique compu- lerunt. Quos ita constipatos cum hostes offendis- sent, non jam viriţim ensibus obtruncabant, sed ut illos inter se compressos, aliosque aliis hærentes averti non posse conspexerunt, in faciem gladiis credebant, adeo ut post ictum cujusque divino capite hinc inde partes dissilirent et ad siinilia utrinque membra conciderent. Ac neque post mortem humo mandabantur, sed cum reliquis adhuc corporibus pari acervo tenebantur, donec omnibus trucidatis, ac velut fulciente, omnium scilicet eliminata vita, uti morte sic et cruore socio jungerentur. 545 41. Hoc ipsum vero et in porta quam Li- tzam vocant fieri contigit. Nam Barbari, uti dixi- mus, priores reliquis occupaverant portas, quæ ad mare ducunt. Quæ vero ad ortum, nos ipsi ante oc- cluseramnus, in iis quoque suspectam habeules machinam, cujus in exterioris muri portis noxam labemque senseramus. Hincque adeo omni undique praeclusa fuga ineundæ spe, populus in plateis solum volutabatur, inque mortis casses omni loco jucursabat. Vix enim pauci, valdeque, ut par est, numero exigui, in occidentali ora portus sese e muris projicientes periculum evaserunt. Quidam etiam alii e porta quæ ad acropolim (arcem scilicet) C est, sese clam subducentes, cum necdum calamitas appetiisset, saluti consuluerunt. Et hi fuerunt Sclavenorum duces, meditati fugam multo ante, alque portarum illarum claves eain in rem pridem sulurali. Quos decebat, mali nole inspecta, cuivis exitum permittere: sic namque multi ibi constituti, antequam ad ventassent Barbari, cædem declinassent. Hi tamen nihil ejusmodi in animum saltem indu- cere sustinuerunt : sed suis semper rebus prospi- cientes, attentisque animi rationibus quomodo hinc quoque periculum a se depellerent, portis paululum subapertis 'seque prompte subducentes atque di- lapsi, uno quodam ibi relicto, 546 qui et rursus egressis illis portas clauderet, in eum modum omnium saluti insiliati sunt, tunc quoque id dolo D comnenti, non se fugam inire, sed potius ad socios Strymonitas suscipiendos (ita nimirum jubente pralore) exire. 42. Nec multum temporis intercesserat, cum Bar- baris strictis gladiis in portas ingruentibus nemo ultra tuto vel saltem foras prospicere poterat, tan- tum abest ut periculum posset vitare. Nam et ego ipse cum patre et fratribus, quos duos ætate junio- JOANNES CAMENIATA

r.hus duobus fratribus vicius necessaria provideretis. At nunc omnis ejusmodi spes mihi sublata est, et in mediis irretitus malis immaturam mortem vesiram exspecto. Sicne me scelerum copia servavit et in kunc reservavit dieni, ut ob oculos charissima pignora barbaricis gladiis concisa viderem, membraque mihi ‹desideratissima per manus lictorum crudeliter dis- cerpla conspicerem? o doloris vim! neque id tuto tenens, an me miserum parricida primum vita pri- vabit. Nam esset, malis hinc inde collatis, hoc mihi -tolerabilius malum. Verum mihi suspecta est vestra juvenilis ætas, ac vultus flos vaticinari facit, vestris prius cedibus hostibus saniatis, postmodum me, mul- tas mortes perpessum et in singulis vobis nova sem- per certamina ingressum, sic vestris 549 cruoribus immiscendum. Enimvero adverto me, dulcissimi filii, ab eo quod officii erat per imprudentiam procul aberrasse, et quae non decebat lamentis inserta de planxisse. Etenim victus a malo sum, et communis calamitas, adversum tempus atque res, etsi invitum, planctum edere coegit ac quiritari. Quis enim, vel si saxeo pectore sit, sic diri casus acerbitale abreptus se ipsum suosque tanto malo oppressos non deplora · verit? Caterum nihil est quod velit aut agat Deus, quod non ad utilem finem providentia disponat. Forte enim ob ingentem nostram pravitatem decretum erat ut sic moreremur : et ecce ob oculos, qua vitam ex- solvamus, ultio, et qua gladiis violenter in animas Nostras animadvertatur. Haud enimvero injustus est, qui hæc nobis evenire, animamque a corpore violen- ler arelli, ac ponas scelerum in future judicio in- figendas hic nos luere permisit. Quare state fortiter, vestram omnem spem in eum solummodo collocantes, qui super terram polest peccata dimittere. Quanquam vero aruminarum aliquid ferendum sit ejus fidei gratin, clausis oculis sustineamus, nec mortis hunc interitum quidquam timeamus; quein etsi non hac ratione, alia tamen omnino sustinere necesse est, el ut debitum naturæ fatoque dependamus. Sit ergo nobis vitæ privatio gratiarum actionis argumentum alque ratio, ut non solum moriamur, sed et in spe futuræ beatitatis mortem oppetamus. 44. llisce monitis, 550 ad mortem gladio desti- D natam nostrum singulos erudiebat, et ne hac consummari refugeremus animos alacritatemque præstabat. 45. Cum hac ille ad nos loqueretur, aliique alios complexi et in colla ruentes vale diceremus, en ådest et barbarorum manus, nec exiguo numero, Ethiopica cute nudisque corporibus, strictis en- sibus, immaniter insultantium suumque instar dentes exacuendo abiem furoremque proden- om P. JOANNES CAMENIATA

A lium. Cunque in locum venissent, eos primum contrucidant qui ibi prope murum convoluti a por… tis maligno nocendique consilio clausis nobiscum reversi erant, quibus scilicet nihil alind curæ fuck rat quam ut solu̟m lictoris dexteræ collum suppo- nerent, seque motu gestuque corporis ictui exci- piendo aptarent. Ac videre erat rem stuporis hor - rorisque plenam. Si enim sicarius, dedentis se al- que ad necem inclinantis obsequendi facilitate, miserantis ullo sensu affectus esset alque compuu- ctus, lethale vulnus adigens eum a doloribus ocius liberabat sin minus saxeum cor emollitum esset, sed vesana se rable oblectare mallet, captorum infortuniis furorem gravius excitans, obvium quem- que membratim cædebat ac dehunestabat, multa- rumque neciumn vim una in calamitate misero adhi- bebat. Nec in tam immani ac copiosa multitudine aliud audire erat, quam solummodo ensium stri- dorem ac rivorum sanguinis impetu deßuentis fra- goreni. 46. Sic brevissimo tempore prostrati omnes 551 jacebant, multarum lacrymarum ac luetuum di- gnum plane spectaculum. Ubi autem nostris quo- que capitibus ensis jam impendehat (viderant enim e muro prospectantes), velut ad paratam prædam unanimes irruerunt. Ubi tamen propius accessissent, impetum repriinunt. Media enim, quam dicebam, interjecta turris, ac qua ad nos venturi eraut ac transituri, ea ratione, quod olim omne pavimentum lignis constratum tempore com · putruerat ac diffluxerat, haud tuto inde transii e sinebat : duo enim duntaxat ligna in medio pen · dula viam tremulam transeuntibus sternebant. Periculose itaque via gradu utrinque præcipite circumspecto, Barbari anxii animi agitare, ne forte dum in lignorum medio constitissent, mostra aliqua in surre fraude præcipites agerentur, cum altius elatus locus tristem ruinam minaretur. Id vero consilii rerum admirandarum Deus illorum, animis ingessit. Si enim statim ut locum attige- ruut, nulla mora quo ruebant impetu audacius transissent, nihil minus cæsis reliquis nos quoque dira nece sublati essemus. Dum enim illi incerti deliberant, quique nostrum ex metu paululum con- viviscentes, quid in ren nostram per eas angu- stias foret, disquirebamus. Quanta igitur licuit celeritate ipse exsiliens mortemque contemnens, nec quod erat ob oculos discrimen prorsus in ani- mum inducens, ad ipsum turris ostium veniens per ligua 552 ad Barbaros procurrebam. Hi vero sic audacter mea sponte ad eus progredientem videntes, virum inermem, nec quod ulciscendo esset aliquid inferentem, sed rem aliquam momen- ti dicere babentem, ipsi quoque ordine digesto seque eo componentes, extentis dextris, inque vere ticem simulato gladios adigentes, incurrere. Ac no LECTIONES. VARIÆ DE EXCIDIO THESSALONICÆ.

curitatem rogabant accipere, omnino affirmantes rata habituros ac prompte impleturos quæcunque ego prælocutus eram. Actutum igitur ille, cunctis quæ ex nobis audierat auribus illorum depositis, præsertim vero ei quem a principio ipse offende- ram omnibus per singula enarratis, cum et jure- jurando promissa Armare suasisset, nihil deinceps timere hortabatur. A candem ipsam quam mihi spoponderant vitæ se 49. Secum itaque assumentes atque e muro de- ducentes ac in medio sui agmine collocantes ver- sus mare iter habebant, super cæsorum cadave - ribus gradientes. Interiorem porro civitatis portam ingressi non recta statim iter contendimus, sed ad collis qui illie est clivum versi in declive fereba- mur. Ubi et alios quosdam Æthiopes ascendentes conspeximus, qui et ipsi enses manibus gesta- rent. Ili quoque, ut inter eos qui jam ceperant nos adduci videre, naturali rabie conciti im- pudenter impetu irruerunt, procul etiam furoris vim nimiam ostendentes. Postquam vero jam pro- pe facti eos qui nos ante ceperant, ne quid nobis noxæ inferretur, 555 occurrere viderunt, ad sese divisi paulatim recesserunt. Unus vero quispiam illoruin, majore reliquis impudentia, ut videbatur. audaciaque, hand secus ac canis latrandi impotens, insania furens sequebatur atque unum aliquem nostrum gladio ferire dolo moliebatur. Unum nam. que e nostris prædatoribus sese simulans, nescio qua ratione a reliquis me clam subductum et a cœtu paululum abjunctum interficere conabatur. In quo statim ingemui. Pater autem meus obtur- batus atque conversus (quippe cui cames incede- bam) ut jam morti propinquum vidit, frementem- que lictorem ac in meo gutture, quem capilii- tio arreptum teneret, gladium condere parantem, eum qui ante a periculo liberaverat, cum prope easel, manu vellens, anxieque scenam aperiens : Quid id est, ait, et quam ob causant, vestrarum promissionum obliti, filium meum quasi capitis damnatum morte multalis? ille si morte subiatus fuerit, nec vita nobis quidquam utilis erit. Eum ita- que ab oppressore libera, si quid tibi curæ est et de nobis. Sin minus, nos quoque illius libato cruoribus. Non enim sustinemus ut seorsum unus ab alio morlem oppelamus. His commotus ille statim ex- currit, atque ad locum accedens extensam jam bar- bari dexteram ensemque vibrantem detinuit. Is vero, etsi conatu inhibito, ut cui non licuisset destinatam animo patrare cædem, majori furore exarsil, maxillisque fremens et oculos distorquens dentesque stridens 556(id enim Barbaris in more est) cruento trucique aspectu a tenente sese expe · dire conabatur ac rursus in me irruere : sed non sinebat ille qui a Deo opportunus nobis servator missus fuerat, sed blande suadendo a proposito DE EXCIDIO THESSALONICE.

causa timeremus, contra vero al etiam affluente rerum suppeditatione indulgentiam cons sequeremur. Ut enim illi absconditis potiti sunt, statim fra trucique ingenio in hilaritatem converso nos quoque bono esse animo jusserunt. His enim, aiebant, vestram salutem redemistis, et per ea vilæ vobis hodie munera indulgentur. Sed abeamus ad exercitus ducem ac imperatorem, ut ab illo perfec- tæ securitatis pignora condonentur. Hinc itaque rursum nos ad eum duxerunt. Per viæ autem præ- sentiam tremenda quædam »e inaudita spectacula nostris se oculis objiciebant. Nam prejecta jace .bant casorum cadavera adhuc eruore fluentia, horrendum visu! omnis hominum ætas una sen- tentia gladii morte damnata, ac cum aliis ipso quoque justo funere ac sepultura privata. Fun- debatur vinum, et per omnes civitatis vicos dif- fluens, mistumque casorum cruoribus onme solum inebriabat. Cum ergo prope esseniis, considerabamus, ac si quen eorum quos unquam familiares sive amicos habuissemus, inter reliqua cadavera satis dignosceremus, hoc solummodo ge- mitibus ac suspiriis inter nos indicabamus: at non vacabat ut aut lugeremus, aut aliquid oppor- tunum pro veteris amicitiæ jure indulgeremus, sed solum nulla fruge mortuo indolentes 563 ad nostra iterum studium nostrum atque animu» transferebamus. 55. Cum vero jam ad Ettus devenissemus, tyranno sistimur, quo tempore navarchis in con- cionem vocatis, ejus quam vocant precationis in- pio cultu rituque defungebatur. Quo expleto pera- C claque cerimonia al s nos coram adducere " - astantibus jussit. Ut igitur adducti sumus, interro- galat patrem. Nam, inquit, hujusce urbis episcopus exsistis ? Quantum enim ex cultu conjiciebat, quod a dignitate abhorreret nihil habebat. Ille, Non sum, ait, sed clericus, et cui episcoporum benedi- ctionis sit opus. Alius vero quidam prope stans, alterius exercitus ductor, ad eum ait : Haud quidem ille episcopus est, gradum tamen nihil ab episcopali diversum nactus est. Scimus enim eum omnis Attice exarchum esse, quo munere nihil minori honore præ episcopis fulget. - Hic vero quis est ? digito me non- strans. Filius ejus est, rursus astans ille respon- dit ; ipse quoque clericus, exque palatinis clericis anus. lli autem duo fratres illius sunt, illos indi- caus qui a me sequebantur, utrique prini illius filii, non uno tempore ab eo suscepti, et qui diversam @lalem agant. Quis hic vero illis qui cum est, senex ille? iterum dirns ille judex quæsivit. Dictum arripiens pater meus: Frater 564 meus, respondit, nutu ut id et ipse confirmaret edocens. Hæc ubi audiit, omnes sedere jussit, et ab aliis dimotus, nobis placide ac silentio dixit : Velo ros ab omni procul mala suspicione esse. Tum enim • DE EXCIDIO THESSALONICE.

ipsi quod inermes in eos incideritis qui ceperunt, tum quæ nunc præ oculis exposita est pecuniarum vis, vitam vobis elargita sunt, cujus ægre spes vulgo exsistat. Nullusque deinceps mortis ex insidiis paralæ vobis metus erit, nulla suspicio ; nec a subditis meis ulla alia injuria violabimini. Sed ile, vestris iρεί rebus, quæ sint proficua, consulentes atque vos optima spe lactantes. Sic enim in Syriam veniemus vosque protinus Tarsum Ciliciæ dimittam, ibi cu- stodiendos cum illis qui ibi captivi detinentur, us- que ad exspectatæ permutationis tempus. Erunt- que redemptionis vestræ pretium, qui non raro a Romanis aliis atque aliis expeditionibus capti sunt, gentiles nostri Agareni; quorum adventu dos quoque a vinculis liberabimini et suas quisque sedes recipietis. Dixit, et ad suos iterum regressus no- stra enarrabat, barbare ut plurimum loquens. Nihil vero nos latebat, cuin is qui nos a principio servarat adhuc nobiscum esset ac circumduceret, ex quo omnia condiscebamus. Porro in quodam loco mari circumluto sedentes tuto custodiri jube- bat. Quo facto primum a mortis exspectatæ melu animos perfecte 565 advocantes, quæ deinceps erant divinæ providentiæ committebamus. 56. Tum animum subire cogitationibusque obre- pere, ac si malum tum primum pensaremus, neces- sariorum cura ac propinquoruin, graviore hine cordibus inflicto vulnere quam circumpositis gla- diis, quomodo ac qua ratione ii morte sublati es- sent, num aliqui ex ipsis periculo liberali pari nobis abductione damnati forent. Ac ne sic qui· dem cérti aliquid de illis scire poteramus, quod bostibus recens urbis potitis eamque ingressis cuncta inconditi plena clamoris ac tumultus es- sent, multaque turba in portu convolveretur, tum civium qui capiebantur, tum et Barbarorum par- tim quidem spolia collaudantium, partim vero ma- lieres ac lactentes infantes, misere ejulantes ac ma- trum privationem luctuose gementes, omni ex loco cunctisque ædibus violenter raptantium, aliorumque nonnullos ex nobilibus virisque primaris, seu majoribus claris opibus, qui pari nobis indulgen- tia ac pollicitatione interitu: evasissent, crude- lem in modum trahentium. 3am enim ipse ab D imperatore missus Nicetas necnon circumjacen- tis regionis prætor atque dux in hostium pote- statem venerant, et in quibusdam Barbarorum na- vibus sub custodia erant. Propterea nihil niagis ac antea, quidquid de necessariis solliciti essemus ac curaremus, fructus aliquis sequebatur. 566 57. Enimvero præter hostium illa trucia videre erat et aliud quidpiam insolitum magis ac mirandum, nempe solares radios ab eo quod est P. A1 JOANNES CAMENIATA

ex natura derius, et cum praesenti malorum æs:u temporis quoque sic auctant exaestuationem, ut bre- vi momento hominum facies livore contracto ac nigrescentes ex infortunii ratione aliam forman induerint ; ennetique pariter ardentibus votis aquæ guttam desiderabant, ac ne ejus quidem compotes erant. Perfecta viri ætate atque juvenes, eaqua adhuc minuscula ac pueri, aliud nihil exposcebant quam ut solum refrigerio aliquo sitim tempera- rent, ac ne id quidem obtinebant. Sic nimirum omnis illa transacta dies, omnibus diversis in lo- cis infamis belluæ jussu acervatim segregatis, qui- bus et custodes præfecti in omnem noctem dispe- cluri, ne quis e medio se subducere ac diffugere posset. Sed et nobis, quo loco servalamur, ex captivorum turba viri circiter quinquaginta com- misceri jussi ; qui et plerique acceptis vulneribus mortis vestigia corporibus impressa circumferrent, nec ut mitius in posterum haberent ullam spem haberent. Ad decem enim e medio illorum raptos tristi nece gladius sustulit. Sed nec reliquis ulla vitæ securitas crat, sed interturbati et nutantes ac dissoluti eamdem ac jugulati, et quorum jacebant calavera, sententiam exspectabant. Quia vero, ut dicebam, ipsorum in his studia nox interrupit, nec satis per eam negotio 567 finem imponere licuit, Barbarorum quidam circumeuntes cymbalisque qui- busdam perstrepentes ac ululantes sese inferebaut, donec rursus mane adveniens molestam iis, qui se ne- ce tradendus verebantur, exspectationem secum affe- rens illuxit. Nihil tamen minus quam gladius cun- ctos consumebat siti contracta labes; qua ipsi ınımaniter incensi rogabamus nostros custodes it vel ex aquis locum præterlabentibus bibere liceret annuere, non ulla erga nos moti miseratione, (quo- modo enim qui cædibus oblectabantur et neces spirabant?) sed quod ipsa hæc aqua, quæ profluvium esset totius urbis cloacarum, una a se absque nito alio admisto veneno bibentibus interitum afferre posset. Perinde tamen ac si e nive jam dissoluta purus ac dulcis potus esset, suavissime unusquis- que nostrum marcorem illum ori admovebat, gra- veolensque illud poculum melle plenum animo zstimabat. 38. Interim decretum rursus a tyranno profertur in hanc sententiam: «Quisquis ex captis pecunias repositas haberet, in medium procedens saluleu illis redimeret. Qui vero nullum vitæ suæ rodemi- ptionis pretium habere deprehensus esset, hic casu capite e viventium albo excideret · «ld vero im- perabat, cum audisset a Parbaris se, cum primum in urbem ingruerent, nemini pepercisse, nisi itlis duntaxat qui ipsi habere 568 se pecunias abs- conditas, nulli obnoxias indagini, aflirmasset. Quotquot igitur inter captivos eorum quæ abscon- DE EXCIDIO THESSALONICE.

EGS disset certo sibi conscii erant, ipsi se statim pro- dentes dare urgebant, ut qui rem vitæ pignus sibi noverant : qui vero nihil tale apud se exstare sciebant, sed iuaui solumniodo spe pasciscendo verba dederant, indubie mortem exspectabant illis, quibus hæc deessent, decretam. Quare super hoc Barbarorum quidam destinantur, ut, qui sua præ- bere vellent, eos in proprias ædes reducerent; et si hæc tanti essent quæ avarum oculum merito exsatiare possent, salute donatos inter vinėtos rursus collocarent; quod si vilia quædam et pu- silla, ac quæ minus placitura mittenti exsisterent, cos gladii mucrone conficerent. Non leve hinc rursus periculum captivos circumstare, cum inter eos multi essent quibus nulla ejusmodi inateria pretiosa suppeteret suique illecebra capiens. Pro- tracta hæc per totos decem dies noctesque, cum pecuniarum multitudo continue ex urbe exporta- retur, et alia necessaria materia, ipsa sericis in- dumentis emicans, vel quæ lino confecta cum textura aranearum contenderet, ut horum cumuli montes ac colles exæquarent; cum alia aliis su- peraggesta subjectum locum constiparent. Areas enim aut ferreæ supellectilis aut ex lana contex- tarum vestium nulla eis erat ratio, quod, hormin censu 569 gravaris superfluum ducerent. Et si quis imprudens tale quid attulisset, in mare jaciebant, hoc quoque eos multantes qui periculum evasis- sent, ut ‘et ipsi multijugam diversamque rernim jacturam senticntes vastitatis et inali tantisper ο partizipes fierent. 59. Cum reliqua captivorum multitudine captus quoque fuerat quidam imperatoris eunuchus, unus ex primalibus, cui Rhodophylo nomen erat. Is paulo ante periculum in Occidentem missus, cum necessariis quibusdam ex causis in urbem venisset, pari nobis eventu inclusus, malorum quæ dicta sunt ipse quoque consors efficitur. Nempe vim ma- gnam auri portabat, quam in sumptus et stipendia exercitus Siculi, continue cum Africanis barbaris manus conserentis eamque ob rem multa ope egen- tis, se deferre aiebat. Hic itaque nocte quæ ante- cessit discrimen cujus nos omnes periculum fecimus, clam aurum illud atque ex servis suis nonnullos, nescio quomodo, urbe extulerat atque ad Strymo- D nis ducem miserat, dalis litteris hoc tenore, ut ad belli usque exitum pecuniam creditam tuto serva- ret. Captus igitur Rhodophylus et ad tyrannum adductus illi coram sistitur. Ille aspectu inutalo, majorique quam habebat antea ex indole firmitate ac vehementia illi congressus, interrogabat : Ubi nam, inquit, imperatoris aurum, duo scilicet talenta quæ in Siciliam avehere jussus es? At Rodophylus : Hoc ipsum, in 570 quo et versor, urbis scilicet ex. cidium veritus, quodque ego ipse, cum præsens essem, tanto vertente periculo haud secedere poteram, nec quæ mearum partium cssent conferre, omnium in me JOANNES CAMENIATA

conversis oculis, ut qui eis aliquid conducibile ac tempori opportunum præstare forsitan possem, οὐ ob eam utique causam aurum illud secreto urbe expor- tavi. Non enim de obscuris ac dubiis certi aliquid li- cebat conjectari. Porro ego tibi hodie captivus asto, multarum aliarum pecuniarum tibi auctor futurus, si unum me vivum atque a noxa liberum servaveris. Hisce superbus ille commotus et ægre ferens, omnemque ipsum obsidentem oculis voceque fu- rorem prodens, imis ex præcordiis intonuit : Quan- doquidem, inquit, haud ex præsentibus didicit mortis sententiam evitari non posse ab his qui suas pecunias pro redemptione sua non præbuerint, hic qui ex gy- nacio est, sed velut in scena sese ipse ostentat, men- dacii larvam velut prope rem magnam ac admiran- dam adversus suam proferens salutem, coras et scapulas fustibus contundatur, ut nunc tandem agno- scat cui astet et de quibus loquatur, et ne de alienis pecuniis ambigens vitæ sibi periculum arcessat. Μi- nistri igitur iniquarum cædium, ut solum ipsum viderunt longo vocis tractu effusa insania adversus coram stantem tulisse sententiam, omni verbo ocius hominem 571 bumi allidunt, totque ma- ctant verberibus ut miseri corpus non diu restite- rit, sed in multa concisum, subjectoque solo san- guinum rivis impleto, tantis scilicet doloribus impar ac cruciatibus, animam eſlaverit. Jain ergo illo defatigato ac fatiscente, cum nec cruentos tortores res lateret, ipso jam exstincto et a morte cædere desinebant; cum vix tandem inexorabilis G bellua iram remittens : Esto hic quoque, inquit. cum auro illo in perditionem : nam, ut videtur, si etiam fuisset repertum, in rem nostram nikil con- Tum navarchis convasare in:perat, ut se recessui præparent omnemque multitudinis mascu- lorum pariter ac feminarum juniorem pubem pri mum in naves inferant, nulla consanguinitatis ra- tione, sed separatim,ut hinc quoque, propinquorum ab invicem invita natura divortio, non levis eis pœna accresceret; deinde ut pecunias, et quæcun- que alia in his quæ collegerant utilia fore videren - tur, comportantes, vecturæ onus sufficiens navibus imponerent. Ducebatur itaque juvenum universa pubes, hoc solum onerala crimine, quod forenti ælate esset aut quod eleganti ac venusta facie. Li- cet enim malorum confusio masto omnes vultu afficeret, naturalis tamen character elucentem in eo ingenuitatem monstrabat, ac decoris micans ipse radius non paucis ut malis 572 dederentur causa fuit. Quodnam vero horum primum referam ? quodnam autem digne justaque ratione miserabilius statuam ? cum immiscuo ingentique ejulatu exorto, DE EXCIDIO.THESSALONICE.

natura partibus scissa, alius alium consanguineo- rum affiniumque arcesseret ac separationem indi- gnissime ferret. Vidisses enim ejus rei dolore vi- ros confusos, mulieres, florenti ætate, omnes simul pueros dire ululantes ac sese discerpentes, nec tantorum majorum immanitate effusam mæstitiam retinere valentes, sed gemitibus ac ejulutu inter- nam animi affectionem prodentes, ut qui nimirum ejus tantæ cladis ardoribus ac Qanımis toti exusty- larentur. Cum sic enim violenter a se invicem fuissent divisi, promiscue ac confuse navigiis im- positi sunt, quæ admodum patentia plurimis ave- hendis sufficere poterant, non digesto ordine, nec (ut quis dicat) tanto loci spatio assignato quantam pro corporis mole sufficeret, ut sic congesti atque contrusi suum quique situm sedemque obtinerent : sed quomodo quisque semel injectus fuerat, ita constipabatur iisque arctabantur loci angustiis, ut reliquis omnibus diebus ne minimi quidem palmi spatium, ut reclinatus brevem saltem corpori requiem aſſerret, occupare cuiquam lícuerit. 61. Omnes porro naves hoc modo onustæ erant. Nam cum essent quatuor et quinquaginta, ut supra dictum est, adhuc tamen hominum copia redunda- hat, quæ nec ipsa visa indigna quam ad sua inque Syriam hostes transferrent. Quare Barbari urbis navigiis collectis, quibus nostri mercatores quando que utebantur ad convehendump triticum quasque etiam 573 in portus fretuj dejerseramus, extra- ctis machina quadam navibus, quod illi per anny- los quosdam in retinaculis ibidem defixos inque rem præstandam atque inyentuni summe conducen- tes perfecere, artificio quodam per funes circum- volutos appensosque quidquid subjectum erat attra- C hentes. Hac ratione, et navibus aliis abunde ditati, omnes immiserunt, ita ut eorum qui in hoc desti- mati erant nullus dimitteretur. Inter quos omnes haud scio an vel unus ex masculis exstiterit qui pilorum lanugine exasperaretur, vel ex fenjinis quæ pubes esset, cuin omnes utriusque sexus es- sent juvencula ac culenti ætate, et inter eos potis- simam recens »ati infantuli ; quoruie si quis yņum- quemque repulasset, indoluisset animo, ut corum cujusque infortynia oculis usurparet, ferre non valens. 62. Verum adversum nos, qui diversis ex caușis ferrum evasissenius, a tyranio rursus alind pro- mulgatur decretum, ut scilicet, qui ex nostris es- sent, iique præcipue qui navigationis incommoda sufferre posse visi essent, inter duces divisi, în unamquamque barbaricarum navium quini intro- mitterentur, inque eis servarentur, ea scilicet ra- tione ut dictæ jam commutationis causa Tarsum mitterentur : reliqui vero, velut inhabiles et nulli usui, si aluducerentur, quinimo oneri minime prof- cuo futuri, visum est ut urbi dimitterentur. Sed ne id quidem ulla lenisris 574 animi humanitate edixit, nec Deo aliquid exhibitarus, uti barbaros facere non- nulli stulte contendunt, verum id quoque artificio peræque singulari improboque commento, ne quid non in suas rationes ac lucra constituisse videretur. VARIE LECTIONES. JOANNES CAMENIATA

65, 64. Cum hoc quoque in rem suam rite peregis- Α set ac siði fraudem tuto statuisset, non minori aliam calliditate instruxit. Jubet enim omnem civi- tatem incendi, ut hoc quoque non vulgari sibi lu- ero cederet. Nec immerito : sciebat enim eos qui captivos redimebant id nunquam omnino permis- suros; ita nimirum ut illi ipsi flammis incendi mallent, quam ut vel solo auditu ejusmodi aliquid acciperent. Nondum enim per mediam civitatem illata Barbaris flamma atque dispersa, sed cum adhuc aedes mari vicinas comburerent, mox qui aderant cives pro civitate pretium numerare im- mobili inter se consilio statuunt. Hincque adeo rur- sus jussa ubique sparguntur, ignem ab ædibus submovendum esse, cum hæc quoque macbina illi prospere cessisset. Qui enimn cum laudato Symeone B viri comitabantur, quod aliunde non suppetebat unde summam numerarent, duo auri talenta datu- ros spopondere, quæ eunuchus fustibus mactatus Strymonem Jimiserat; quibus etiam inde ubi re- condita erant, per veloces cursores cito advectis atque Barbaris numeratis, per eum modum civita- tem ab incendio illæsam servaverunt. 63. His quoque ad optatos fines perductis, cum nihil superaret quod viri insatiabilibus oculis auri extorquendi ratio non fuisset, nec 577 diutius illic ei morandum foret, sed de navigationis po- tius eventibus, per id tempus navigantes appetere solitis, anxie cogitandum, tunc scilicet, cum sol medium circiter cœli axem teneret, decimo excidii die, e portu enavigantes atque ad Romanam por- tain devecti reliquum diei ibi peregimus. Eramus mos quinque, quemadmodum capti fuerarnus, in quadain Ægyptiacæ classis ductoris nave. Quem et pater meus per unum interpretum, quippe cum lingua nostra loqui nesciret, rogaverat ut missis stipatoribus omnes nobis affinitate conjunctos at- que propinquos, ubicunque dispersi essent, addu- ceret ; quod et prope factum esset, nisi hic quoque malorum nostrorum multitudo obstitisset, eosque qui missi fuerant ad investigandum segniores red- didisset. Nam matrem nieam et ex aliis fratribus unam, qui initio nobiscum capti non fuerunt. nec- D non et fratris uxorem, cito, unde erant, ad nos deduxerunt: meam vero uxorem cum tribus infan- tibus, et ultimo loco post nos omnes natam soro- rem cum affinium turba reliqua nec invenire volue- runt, nec forte inventos, ut adducerent, in ani- mum induxerunt: sed erant alius alibi communi vulgo convoluti, nostræque divisionis nimbis one- rati. Sustinebamus tamen, ut in malis iisque dire accepti, hoc quoque, quod eramus alii ab aliis dis- secti, etsi res nostræ genus omne angoris mole- stiæque excederent. JOANNES CAMENIATA

578 66. Dum vero jam navigationem parant, tortis quibusdam ac cuneis nostrum omnium pedi bus impositis, sic unum post aliua velut inanime quoddam pondus Barbari navibus constipant, nec vel libero aere respirare concedentes, sed hunc quoque continua suffocatione trudentes. Sic enim alios aliis astrinxerunt, ut omnis multitudo unum indivulsum corpus videremur, nulla prorsus sepa ratione disjunctum aut a continua illa constipa. tione abruptum. Quia vero solis jam occasu diei lux in noctis tenebras ac caliginem ibat, victoriæ melos quoddam cum cymbalis atque tympanis pul santes, aeremque capitibus affusum ensium cir cumductibus collustrantes, sic ad multam noctem incondito horrendoque ululatu producto atque an coris navibus avulsis e terra profugerunt. Audisses multitudinem partim tacite solum patriam gemitu deplorare, partim nostrum quemlibet in cordis oc culto missa ad Deum voce supplicare, ut quibus ipsi liberet, malis salubriter castigatos denuo patria redderet, neque in finem deserens nulla spe libe rationis in illis versari in perpetuum sineret. quasdam matronas redempturi; quas Barbari actu 67. Ut jam autem diluculo discussaque nocte navigare coepimus, tum alia nos quoque plura mala conficiebant, famis, sitis, ipsa compressio exque ea sugillatio (in una enim illa navi, in qua nos vehebamur, 579 ad ocuingenta captivorum capita censebantur, præter Barbaros, qui ipsi in ea ducenti erant), tum præterea infantulorum voces atque clamores, nulla ratione vim tantara malo rum ferre valentium, ac quibus aliud nihil quam mors immatura iis celerabatur. Sed omnium maxime enecabat alvi resolutio, cui sane nullo remedio occurri poterat, naturali necessitate re crementa foras expellente. Multi namque rei ipsa necessitate pudorem pluris facientes, nec vim tole rare valentes, haud raro in discrimen adduceban tur. Cæterum clara jam luce memorati Ecboli sinu præternavigato, et in serum vesperum decli nante jam die, Bolbum quem vocant pervenimus; quo loco nonnulli equites ad nos accesserunt (erant bi qui et antea in urbem venerant) certas tum navibus eductas, ingenti auri vi pro eis ac cepta, dediderunt. Inde vero rursus educti Palle nes insulæ extremis hæsimus; dumque ibi paulu lum immoramur, secundo vento flante ad occiden tem rursus vela impulsa sunt; quæ validissimo venti impetu inflata violenter nos deferebant, donec sequentis diei initio locum a nautis Diadro mus nuncupatum attigimus. Is habet duas insulas, utrinque longo limite extensas, 580 sibi adversas; inter quas veluti fluvius mare præterfluens insulas unius duntaxat stadii spatio dividit. Ubi huc venis om A. om. Google 20

compressi, quas nemo verbis eloquatur ac refera angus tias sustinebamus, quibus ne minimum qui- dem contorqueri aut solatii aliquid captare ucebat, nisi duntaxat paululum sustollere capita, si quando liberi aliquid aeris naribus attrahere liberet, ne omnium aliorum malorum cumulo, presentium rerum immanem fœtorem halitu hauriremus. Pe- diculorum etiam ingens vis, malorum genus aliud improbissimum : hand secus enim ac mors repens omnium vitam depascebantur. Hinc omnium ora fun mutata, sicque affecta ut opinione vivere, non re ipsa videremur. Quot vero plagas insaniter in nos ferocientes intulerint, aut quibus probris ac injuriis per horas singulas momentaque onerarent, quibus potissimum a pugna congressione iram servare videbantur, quæ oratio enarrare sufficiat ? quis vero auditus rei hujus tragoediam possit exci pere? Ego sane mente moveor, quotiescunque vel solum in memoriam venit innumerabilium illorum malorum quibus per totam illam navigationis pe riodum fuimus obnoxii, quomodo multiformem adeo aerumnam noxamque humana corpora susti- nere potuerint, anteacto tempore luxu se deliciis diffluentia, nec molestiis, quæ per prædones inferri solent, usquam assueta, quomodo intolerabilem et duplicem 583 ustionem, tum scilicet incendit sitis, tum æstiva tempestatis naturalem humoremi exsiccantis, quodque his miserabilius est, qua ratione detinebatur et in nobis perseverabat anima, cum extensis noctu per omues naves pellibus nos omnes miseros iis includerent, ut lucis quoque, ut et reliqua, usuram nobis inviderent; quo scilicet tenebris aestuque, duplici malo inevitabili, vitæ a nobis debitum exigeretur. Verum existimo divinam, et quæ rerum hujus universitatis curam gerat, providentiam ad haec omnia toleranda vires nobis roburque supra humanam omnem mestimationem contulisse, ut in posterum intelligentes ex qui- bus tunc malis præter omnem spem liberati fue- rimus, tum nos ipsos tum reliquos exemplo ad frugem corrigeremus. 69, 70. Verumtamen cum jam tempus instaret ut se Barbari in patriam reciperent, inde rursus sol- ventes in quamdam insulam devecti sumus, Naxnın nomine, Cretensibus tributariam. In eam cum ap- pulissemus, insulaui muneribus et donis, iis ma- xime quibus in usum navigationis indigere scie- bant, navarchos accipiebant. Ibi duos dies immo- rati versus Cretam cursum intendimus: invitabat enim secundissimus ventus, donec ad locum sic incolis dictum Zontarium (ac si Vivarium dicas) venimus, sed contraria nobis veritate agnitum. Sic enim a vita dictus locus multos 584 nostrum vita exemptos morti tradidit. Dum enim ad eam applicantes a noto et africo sibi noxam non timent, in eo quam in urbis navali in ancoris stare Barbari DE EXCIDIO THESSALONICE:

factitarent. Plane enim noverant multo sibi plura restituenda commutationis tempore, dam suz na- tionis captivos a Romanis in captivitatem redactos reciperent. Non enim, quemadmodum in Syria, sic his quoque in locis transigitur captivorum redemptio sed in his veteri eonsuetudine usu firmata obtinuit, ut et (Barbarum, quisquis ille sit, loco illius quein ipsi detinent referant, et exsolutum pro eo duplex pretium reposcant. Eam ob rem multos Cretenses captivos mercati sunt, nostram scilicet calamitatem sui lucri auctionem commenti. Gesta hæc per de- cem integros dies, eum semper consuetæ naves eos qui empti essent transferrent et in proprias urbes deveherent. Inter hæc divendita quoque et fra- tris mei uxor, quæ res non levi nos effecit maesti- tia. Cæterum mater et conjux cum duobus his ( nam tertius demortuus in mare projectus fuerat) necnon miser ac ærumnosus frater, atque om- nibus ælate junior soror, divina quadam provi- dentia in una Sidoniarum navium servabantur, in Syriam asportandi. Nos vero omnes, quos com- mutandos servabant, cum adhuc dispersi esse- mns, colligentes Barbari, 591 et in navi bellica a littore avulsa, in unum convehentes, concluse- rant, custodibus ex suis, rerum experientia prædi- tis, nobis constitutis. temere nullave ratione, sed cum sibi inde lucrum as 74. Atque altera statim die navigationem ca pessere parabant reique instare. Jam enim tem- pus urgebat deflectens ad hiberna, nec longiores ibi moras trahere sinebat. Navarchi itaque equis conscensis, quos in promptu habebant, una etiam adjuncto tyranno, urbem petunt, tum ut Creten sibus præclara adversus nos facinora common- strarent, tum ut abominandas suas cærimonias explerent, humaniusque ab oppidanis acciperen- tur, atque a laboribus, quos pertulerant, animos nonnihil relaxarent. Ibi alterum quoque diem commorati festine revertuntur, sccundoque jain vento navigationem sollicitant. Jamque duode- cimo, a nostro scilicet in Cretam appulsu, il- lucescente die e portu solvimus, inque adver- sam insulam, quam Jovis dicunt, vecti sumus. Inde rursus profecti, ad insulæ extremam orain applicantes, aqualum exscendimus; ibique mora aliqua facta, ut a puppi fero ventum advertere, per medium mare cursu directo recedunt. Era- mus omnes, ut dictum est, in una Romana bel- lica biremi: illius superiores sedes Barbari no- biscum navigantes sibi delegerant, inferiores et prope carinam nobis reliquerant, tene- bris obsitas 592 et graveolentie plenas ; nec aptiori vocabulo expresseris, quam si se- pulcrum super aquas, ambulans appellave- DE EXCIDIO THESSALONICE.

ris. Etenim si singuia recensere voluero quæ & νoν " ; per ejus navigationis circulum sustinuimus, quan- tisque in angustiis versati simus, fabulas nar- rare plerisque videbør et longe a veritate aber- rare, qua auspice omnia me scripturum polli- citus sum in orationis exordio. Eapropter gestarum rerum partem plurimam sponte præteriens, iis in quibus mihi vires sufficere viderentur huc usque immoratus, ut credibilia per omnia dice- rem, o Gregori, hominum sapientissime atque studiosissime, codem modo et reliqua percurram, quæ ipsa, ut reor, quamvis durum-cor et implaca- bile emollire sufficiant ; ue tuum dicam, in quo inter alia maxime proprius enitet animi mise- rantus affectus, ex cujus mutu atque indole ad hæc scribenda adhortatus es remque tantam, etsi viribus longe imparem, aggredi compulisti. 75. Caeterum dum sic inter varia infortuniorum genera colluctamur, ingens quædam exorta pro- cella, mari tempestate turbato, in vitæ nos grave periculum induxit. Hinc naves omnes vehemen- tiore flatu a se invicem tolaque classe procul dispersæ atque divisæ, nec recta cursum valentes intendere. Nescio vero quonam malo dæmone, proximus nobis 593 ad lævam infausti nominis Leo, suæ navis puppi assidens et gubernatores navigandi peritia instruens, vehebatur. Eum 112- vis alia, sed multo imbecillior, vi tempestatis (navigantium certo indubitatoque periculo) me- dia diffracta sequebatur. Ex ea clamare, qui illa vehebantur Barbari : Serva tua præsentia, o copia- rum dux, nec tantam Agarenorum multitudinem per- ire sinas, quos hucusque ab omni immunes periculo conservasti. Tum ille, actutum in cos directa navi, certius perquirebat. Illi una voce omnes clamare, et navem fractam commonstrantes sup- pliciter rogare ut nobis omnibus, qui vincti esse - mus, in mare projectis, ipsi in navem nostram convasarentur. Nimirum probrosum esse in tanto periculo nobis servatis illos maris perire nau- fragio, nec illorum vitam nostræ anteferri. Ad quod ille ocissime annuit, imperatque sisti na- vem, exque illa nos in mare projici, illos vero in ipsan transferri. Cum hæc agerentur, sen- D sim longius elabiniur : ferebamur enim violento ac furenti impetu, propellentibus fluctibus, ut non tantum clamor, sed he tonitru quidem exau- diri posset, quo ex loco ab eis disjuncti fuera- mus. Ut vero 594 uos a se longe dissitos conspexerunt, nutu solo Barbaros qui nobiscum crant exspectare jubebant. Qui sive non intel- ligentes quid illi vellent, sive etiam sponte non curantes, cum quod illi agerent, attendere nullo modo viderentur, forte vero (quod et verisimilius est) inelabilis erga nos Dei providentiæ instincti, edoctique numine, navigationi continue insta- PS VARIA LECTIONES. JOANNES CAMENIATA