PG 116Symeon Metaphrastes
Month of December
≣ Whole volume (continuous scroll)Scripture in the FathersSubject indexFull searchNotebook
Printed pages · scan text
vision-corrected · Migne scan
Index
⬅ Printed pages
Diplomatic text · vision-corrected (sonnet, OCR-anchored) · Migne scan — scholarios OCR + scan in the Page/Facsimile views — PG column chips mark the printed columns.
« first‹ prevPage 2 of 2
col. 625–626page 159 of 246
PG 116:625ἴδιον δὲ μάλιστα ταύτης τὸ ἐπιεικές τε μέτριον καὶ τὸ πρώτην οὖσαν ἐν τοῖς καλοῖς οὐδὲν ἧττον καὶ πρώτην εἶναι τῷ μετρίῳ δηλαδὴ τοῦ φρονήματος. Εὐγενίας καὶ ταῦτα γνωρίσματα, τὸ πρώτην ταύτην πάντων ἐν ταῖς συνάξεσιν ἀπαντῶσαν, ἐσχάτην αὖθις τῶν ἄλλων ἀναχορεῖν· πρὸς δὲ καὶ τῷ λυπουμένῳ παντὶ συμπάσχειν, συγχαίρειν δὲ γνησίως καὶ τοῖς εὖ πάσχουσιν· ὅπερ ἄρα καὶ πρὸς τὸ κατορθοῦν δυσχερέστερον διὰ τὰς ἐκ τοῦ φθόνου κακοηθείας· τὸ λόγον ἔχειν παντὸς ὀργιζομένου στορέσαι καρδίαν ἀνυσιμώτατον, ὥστε τὸν ἴσα καὶ θηρσὶν ἀγριαίνοντα προβάτῳ δείξαι τὴν ἡμερότητα παραπλήσιον. Τὸ τελευταίον πάντων τοῦτο καὶ πρῶτον ἀτεχνῶς περιεκτικώτερον ἡ πρὸς πάντας ἀψευδῆς ἀγάπη καὶ μὴ μέχρι χειλέων ἱστῶσα τὸ φίλτρον, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ μέσης ψυχῆς συνάπτουσα. ΙΕ΄. Οὐ πολὺ τὸ ἐν μέσῳ, καὶ χάρις αὐτῇ τῶν ἰαμάτων ἐπιφοιτᾷ μεθ᾽ ὅσης τῆς ἀφθονίας, καὶ διὰ τοῦτο ὅσοις ἂν καὶ κατ' ἐπίσκεψιν νόσου παραβεβλήςκαι, οὐκ ἐκ τοῦ λέγειν μόνον αὐτοῖς ἐδίδου τὰς παρακλήσεις, ἀλλὰ καὶ τοῦ λυποῦντος ἠφίει νοσήματος. Μιμοῦνται δὲ αὐτὴν ὅσα πρὸς δύναμιν Πρωτᾶς καὶ Υάκινθος, οὓς καὶ ὁ λόγος φθάσας ἐδήλωσεν. Οὕτως Εὐγενίας βιούσης ὁ τῆς μονῆς προεστώς μετὰ τρίτον ἔτος ἀπολείπει τὸν βίον. Ἐκάλει δὲ αὐτὴν ἡ κοινὴ τῶν ἀδελφῶν ψῆφος εἰς προστασίαν ὡς ἀνδρὶ προσέχοντες, καὶ τὸ μὲν περιὸν τῆς ἀρετῆς εἰδότες, ἀγνοῦντες δὲ τὸ παρ' αὐτῇ κρυπτόμενον. Λαμβάνει γοῦν φόβος ἐκείνην καὶ ἀπορία· οὔτε γὰρ γυναίκα οὖσαν προεστάνει ἀνδρῶν ἐδικαίου, καὶ τὸ παριδεῖν ἀδελφότητα κοινῶς ἀξιοῦσαν ἰσχυρογνώμονος εἶναι καὶ ἀπειθοῦς ἔκρινεν. Ἔδοξεν οὖν ἐκ τοῦ Εὐαγγελίου τί ποιητέον μαθεῖν, Θεῷ τὸ ἄδηλον ἐπιτρέψαντας. Ἐπεὶ δὲ ἀνεπτύσσετο, ἡ Δεσποτικὴ αὕτη θαυμασίως ὑπηχεῖτο φωνή· « Εἴ τις θέλει ἐν ὑμῖν εἶναι πρῶτος, ἔστω πάντων ἔσχατος καὶ πάντων διάκονος. » Τούτου ῥηθέντος τὴν μὲν προστασίαν ὑπέρχεται, καὶ μὴ βουλομένη, τῆς διακονίας δὲ ὅλη καὶ οὕτως ἔκουσα γίνεται, τί μὴ ποιοῦσα τῶν εὐτελῶν καὶ ὑπ' αὐτῶν ὅλως τῶν μικρῶν ἀπαξιουμένων; ὕδωρ ἐξαντλοῦσα τοῦ φρέατος, οἰκίαν σαίρουσα, ξύλα διακλῶσα χερσί, καὶ τἄλλα πάντα ὅσα μᾶλλον τῶν ἐλαχίστων ἐστὶ κατὰ σπουδὴν πράττουσα· ὥστε καὶ θυρωρὸς εἶναι διὰ τὸ πρὸς τὴν ἐντολὴν εὐπειθέστατον ἡδέως ἀνέχεσθαι. ΙΣΤ΄. Οὕτω τὸ μέτριον διαφερόντως ἀσκήσασα, καὶ οὕτω κἂν τῇ προστασίᾳ πάλιν περιφανῶς διαλάμψασα εἴχετο καὶ ἔτι τῆς πρὸς Θεὸν φερούσης. Ὅσων μὲν οὖν θαυμάτων αὐτουργὸς γέγονεν ἑτέρου δεῖσθαι καιροῦ σχολῆς τε ἰδίας τοῦ πράγματος δεομένου καὶ ἄλλως φεύγοντος τοῦ λόγου τὸ μῆκος διὰ τὸν κόρον· ὃ δὲ καὶ λίαν ἀναγκαῖον εἰπεῖν καὶ ὁ μαρτυρίου τέλος
col. 627–628page 160 of 246
PG 116:627τοῦτο δὲ καὶ λεχθήσεται. Ἔν τις ἐν Ἀλεξανδρείᾳ γυνὴ τοὔνομα Μελανθία πολυτάλαντος μὲν τὴν οὐσίαν, φόβου δὲ θείου καὶ ἀρετῶν ἐνδεῶς ἔχουσα. Αὕτη ποτὲ χρονίῳ νοσήματι καὶ βαρεῖ ληφθεῖσα (δίγος γὰρ ἦν τὸ διὰ τετάρτης ἐπισημαῖνον), ἐπειδὴ δὲ καὶ αὐτὴν ἡ φήμη συμπεριέλαβεν ἄνδρα τινὰ εἶναι, τὴν μὲν κλῆσιν Εὐγένιον, τὸν βίον δὲ πᾶσιν ἀξιοθαύμαστον, τὰ δυσχερῆ τῶν νοσημάτων εὐχερῶς λύοντα, παρατίκα τάλλα πάντα σχολάζειν ἀφείσα τῷ μοναστηρίῳ πρὸς τάχος ἐπιφοιτᾷ καὶ θερμῶς αἰτεῖται τῆς πιεζούσης μάστιγος τὴν ἐλευθερίαν. Οἶκτος οὖν λαμβάνει τὴν Εὐγενίαν, καὶ τῷ ἁγίῳ ταύτην ἐλαίῳ ἁγίαις χερσὶ περιχρίσασα, παραχρῆμα τὴν νοσοποιὸν ἐξεμέσαι ὕλην ποιεῖ, καὶ οὕτως ἡ Μελανθία καθαρᾶς τυχοῦσα τῆς ὑγιείας ἐπάνεισι μὲν ἐῤῥωμένη, πρός τινα δὲ τῶν ταύτης ἀγρῶν ὃς καὶ τῇ μονῇ ἐγγειτονῶν ἦν παραγίνεται, καὶ μετ' οὐ πολὺ ἀργυρίου καθαροῦ τρία σκεύη φιλοκάλως ἀσκήσασα πέμπει τῇ Εὐγενίᾳ, τῷ εὐκτηρίῳ δῆθεν τῆς μονῆς οἷα δῶρα καθοσιοῦσα εὐχαριστήρια. Μὴ προσιεμένης δὲ τὴν προσαγωγήν (ἔφασκε γὰρ οὐ λυσιτελῆ μοναχοῖς εἶναι οὐδ' εὐπρεπῆ τὴν τοῦ ἀργύρου κτῆσιν, ἀλλὰ πωλεῖν δεῖ καὶ πένησι διανέμειν ἢ χρεῶν ἄλλως βάρει πιεζομένοις), αὐτὴ πρὸς τὴν Εὐγενίαν φοιτήσασα, καὶ τί πρὸς πειθὼ μὲν εἰποῦσα ἢ δράσασα, πείθει λαβεῖν καὶ ἀναθεῖναι τὸν ἄργυρον τῷ ναῷ. ἀκολουθεῖ καὶ τὸν εἱρμὸν ἀκόλουθον ἔχει τοῖς ἐφεξῆς, ΙΖ΄. Ἦν δὲ ἄρα τῆς ἀσεβείας ὑπόθεσις ἡ εὐσέβεια, καὶ ἀληθὲς τὸ πάλαι ῥηθέν, ὅτι οὐδὲν ἐγγίζον ἄλλο πρὸς ἕτερον ὡς ἀρετὴ πρὸς κακίαν. καὶ πολλάκις τις παρὰ ταύτην βαδίζων τῆς ἐναντίας λαθὼν εἴσω γέγονεν· ᾧ δὴ καὶ Μελανθίᾳ συμπέπτωκεν. Ἀρετῆς γὰρ ἴσως μετρίως φροντίζουσα λέληθε τῷ μὴ προσέχειν τὸν νοῦν εἰς ἄκρον μοχθηρίας παρενεχθεῖσα. Ἤδη γὰρ συνήθης γεγονυῖα καὶ συνεχῶς παρὰ ταύτην ἰοῦσα, ἄνδρα τε ὁρῶσα τῷ φαινομένῳ νεάζοντα καὶ ὄψιν περικαλλῆ, ἔρως αὐτὴν εἰσέρχεται οὔμενουν ἀγενής, καὶ κατὰ μικρὸν ἐθέλγετο τὴν ψυχήν. Εἶτα καὶ ἰσχυρῶς ἀνεφλέγετο νομίζουσα μηδ' ἂν Εὐγενίαν ἁγνεύειν ποτὲ δύνασθαι, ἀλλὰ μηδὲ τὴν τῆς νόσου φυγὴν θεϊκῆς γενέσθαι χάριτος, τέχνης δὲ μᾶλλον μαγικῆς καὶ ἀντιθέτου δυνάμεως. Ταῦτα τὴν καρδίαν αὐτῆς ἐπισχόντα φλόξ τε τοῦ ἔρωτος χαλεπὴ καὶ ἀπιστία δεινὴ πείθουσι καὶ αὐτῷ τῷ ἔργῳ ἐπιτολμῆσαι καὶ τὰ τοῦ σκότους παῤῥησιάσασθαι. Δεινὸν γὰρ καὶ ἰταμώτατον ἔρως, καὶ οὐχ οὕτως οὐδὲν τῶν ἀνεφίκτων ὃ μὴ ἐφικτὸν ἐκείνῳ δοκεῖ καὶ ἀνύσιμον. ΙΗ΄. Διαιτωμένη γοῦν ἐν ἀγροῖς, ὥσπερ εἴρηται, γείτοσι τῆς μονῆς καὶ τὴν ψυχὴν σφόδρα παθαινομένη σώματος ἀσθένειαν ὑποκρίνεται καὶ ἀπίστῳ τάχει μετεκαλεῖτο τὴν Εὐγενίαν, οὐ τὴν προσποίητον νόσον ἰασομένην, ἀλλὰ τῆς ἀψευδοῦς καὶ κρυφίου ἐλεεινῶς κοινωνήσασα. Ἐπεὶ δὲ καὶ τὸ ποθούμενον
col. 629–630page 161 of 246
PG 116:629πρόσωπον εἴσω θυρῶν ἦν, ἡ Μελανθία, τὸ πάθος ἔνδον φλεγμαῖνον οὐκ ἐνεγκοῦσα εὐθὺς ἐκ τοῦ πονηροῦ θησαυροῦ πονηρούς ποίησι λόγους, καὶ πρῶτα μὲν πρὸς ἄθεσμον ἠπείγετο μίξιν. Εἰ δὲ μὴ βούλοιο, φησὶν, ἀλλὰ καὶ νόμῳ γάμου λήψομαι σε φανερώς εἰς ἄνδρα, καὶ πλούτων κύριος ἔσῃ πολλοῦ, χρυσοῦ, ἀργύρου, ἐσθῆτος πολυτελοῦς, ἀγρῶν, κτηνῶν, ἀνδραπόδων, μεθ' ὧν ἔξεις κἀμὲ δούλην ἀντ᾽ ἐλευθέρας καὶ ὁμοτίμου, καὶ τούτων ἀπολαύσεις πάντως αὐτὸς, ἐπεὶ καὶ ἀνδρὸς ἔρημος ἐγὼ καὶ παίδων καὶ συγγενῶν. Εἰς τί γὰρ καὶ ἄνθος σώματος οὕτω καλὸν καὶ ὥρα πάγκαλος ἀσκήσει καὶ πόνοις τηκόμενα διαμεῖναι; Ταῦτα τῆς Μελανθίας θερμῷ καὶ συνεχεῖ πνεύματι δεξιούσης ἡ μακαρία καὶ καθ᾿ ἕκαστον μὲν τῶν λεγομένων ἔστενε καὶ τῆς διαλέξεως σφόδρα τὸ ἐμπαθὲς ἐμυσάττετο. Τέλος δὲ πρὸς τὴν πολλὴν αὐτῆς ἀδολεσχίαν ἐλιγγιάσασα καὶ κηρῷ, τὸ τοῦ λόγου, φράξαμένη τὰ ὦτα, καὶ μηδὲ ἀκούειν ἔτι ἀνεχομένη, Ἐπίσχες, ἐξεβόησε, γύναι, ἐπίσχες, καὶ μακράν ταῦτα ἅγε ἀφ᾿ ἡμῶν· αὐτὸν γὰρ ἡμῖν τὸν ἰὸν τοῦ παλαιοῦ δράκοντος ἀποπτύεις· οὐ προησόμεθα τὴν ἀγνείαν, οὐ φθεροῦμεν τὴν παρθενίαν, οὔ, Θεοῦ μῆτερ, ἐφ᾽ ἣν ἐγὼ πέποιθα, καὶ Παρθένε, οὐ ψεύσομαι τὰς ἐμὰς συνθήκας. Εἷς ἡμῖν γάμος, ὁ πρὸς Χριστὸν πάθος, εἷς πλοῦτος, τὰ ἐν οὐρανοῖς ἀγαθά, μία κτῆσις, ἡ γνῶσις τῆς ἀληθείας. ΙΘ'. Τούτων ἡ ἄσεμνος ἀκούσασα Μελανθία, θυμῷ τε ἀποῤῥήτῳ διακαυθεῖσα (βαρὺς γὰρ ὑβρισθεὶς ἔρως καὶ οὐδὲ καθεκτὸς ὅλως), πρὸς τὴν Ἀλεξανδρέων ἐχώρει, λίαν δεινὰ κατὰ Εὐγενίας ὠδίνουσα. Εἶτα καὶ χαλεπὴν αὐτῇ συῤῥάψασα τὴν διαβολήν, ἐφίσταται τῷ ἐπάρχου Φιλίππῳ, μηδὲν εἰδότι τῶν κατὰ τὴν Εὐγενίαν, μήθ' ὅτι πατὴρ οὗτος αὐτῆς, μήθ' ὅπως ἐκείνη ἐκ γυναικὸς εἰς ἄνδρα τὸ σχῆμα μεταβεβλήκαι. Τούτῳ τοιγαροῦν ἐπιστᾶσα μέτεισιν ἐξ ἀκολασίας πρὸς τὴν συκοφαντίαν καὶ κατηγορεῖν ἄρχεται λία, κακοήθως καὶ πονηρῶς, Νεανίας τις, λέγουσα, τὴν μὲν ὄψιν περικαλλής, τὸν δὲ τρόπον καὶ λίαν ἐναγής, Χριστιανῶν ὑποκριθεὶς εὐλάβειαν εἰσῆλθε πρός με. Μίαν δὲ κἀμὲ τῶν ἀσέμνων νομίσας εἶναι, πρῶτον μὲν βήμασιν ἀπατηλοῖς, εἶτα καὶ χερσὶν ὁ πάντολμος πρὸς βίαν ἐχρῆτο, καὶ εἴ γε μὴ γεγωνότερον ἐξεβόησα καὶ στῆναι τὴν θεράπαιναν παρεσκεύασα δρομαίαν, ὡς μία ἂν καὶ αὐτὴ τῶν ἐξηνδραποδισμένων ἐμιαινόμην. Οὕτως ἡ ἀναιδής τὸ ἐκείνης μύσος τῇ καθαρᾷ περιάπτειν ἐτόλμα, καὶ ἅπερ αὐτὴ δράσειε παθεῖν μᾶλλον προσεποιεῖτο. Ταῦτα οὕτω ῥηθέντα ἐξέμηνεν ἰσχυρῶς τὸν ἔπαρχον καὶ δεσμίους ἄγεσθαι παρ' αὐτὸν ἐκέλευεν οὐκ Εὐγενίαν μόνον, ἀλλὰ καὶ πάντας ἅμα τοὺς σὺν αὐτῇ. Τούτους μὲν οὖν κατὰ τὸ κελευσθὲν ἀχθέντας αἱ φρουραὶ ἄλλον ἄλλῃ διεμερίζοντο. ὬΙετο γὰρ ὁ ἔπαρχος μὴ ἄν ποτε τοιαῦτα διαψεύσασθαι Μελανθίαν γυναῖκα οὕτω τε εὐγενῆ καὶ πλούτῳ καὶ δόξῃ περιφανῶς ἔχουσαν, οὐκ εἰδὼς ὅτι πλούτου καὶ περιφανείας ἰσχυρότερον ψυχῆς πάθος. Τοιγαροῦν οἱ δικάζοντες πάντες μικροῦ τῶν ἁγίων ἐρήμην κατεψηφί-
col. 631–632page 162 of 246
PG 116:631ζοντο, καὶ τούτων οἱ μὲν ὁδοῦσι θερίων ὑποβληθῆναι αὐτοὺς ἐδικαίων, οἱ δὲ ἀναρτήσει ξύλων, οἱ δὲ πικροτέροις τρόποις τιμωριῶν, κολάζοντες ἅμα τῇ συκοφαντίᾳ καὶ τὴν εὐσέβειαν. Κ'. Ἐπεὶ οὖν ἡ κυρία παρέστη, τὸ μὲν πλῆθος ἅπαν τῶν πέριξ συνήγετο πόλεων· παρῆν δὲ καὶ ὁ ἔπαρχος, καὶ ἡ Εὐγενία εἰς μέσον ἤγετο βαρυτάταις ἁλύσεσιν ἑλκομένη· κραυγαὶ δὲ τοῦ θεάτρου πάντοθεν ἀνεῤῥήγνυντο, καὶ πάντες θανατοῦσθαι τὴν Εὐγενίαν κοινῶς ἀπεφαίνοντο. Ἡτοιμάζοντο θήρες, ἡτοιμάζοντο στρέβλαι, τροχοί, πῦρ, ἕτερα εἴδη κολαστηρίων, καὶ διὰ πάντων οἱ πικροὶ κολασταὶ καὶ πρὸς τὰς τιμωρίας ἐπίσης ὠμότατοι, καὶ ὀξύτατοι. Ἄγεσθαι τοιγαροῦν εἰς ὄψιν αὐτῷ τὴν Εὐγενίαν ἐπέταττεν ὁ δικάζων, καὶ παραστάτης· Τοῦτο ὑμῖν, ἔφη, πάντων ἀνθρώπων ἀνοσιώτατε, ὁ ὑμέτερος ἐπιτρέπει Χριστὸς, τὸ μηδὲ κρυφῇ τὰ αἴσχιστα πράττειν, ἀλλ᾽ ἀναιδῶς οὕτω καὶ βιαίως τοῖς ἀθεμίτοις ἐπιχειρεῖν; Ἐπεὶ τίνα εἶχες σὺ τὴν ψυχὴν, ὁπόταν ὡς ἰατρὸς εἰσιών, καὶ οὐχ ἁπλῶς ἰατρὸς, ἀλλ᾽ αὐτουργὸς θαυμάτων εἶναι δυνάμενος, τὰ τῶν λοιμῶν ἐποίεις καὶ τῶν μοιχῶν, καὶ γυναῖκα οὕτω μὲν γένους, οὕτω δὲ πλούτου, οὕτω δὲ καὶ τρόπου σώφρονος ἔχουσαν οἷά τινα τῶν ἐπὶ τῆς σκηνῆς, ἢ δούλη ἐκ πολεμίας λαβὼν αἰσχύναι προείλου; Τοιγαροῦν τοῦ τολμήματος ἀξίαν ὑφέξεις τὴν δίκην, κακὸς κακῶς ἀπολλύμενος. ΚΑ'. Οὕτω τοῦ ἐπάρχου διαπειλησαμένου πρὸς αὐτὴν ὀργίλως, ἡ Εὐγενία, τὸ πρόσωπον εἰς γῆν κλίνασα, ἵνα μὴ τό γε νῦν ἔχον ὄψις οὕτως οἰκεία δήλη τῷ πατρὶ γένοιτο, Ὁ μὲν ἐμὸς, ἔφη, Θεὸς οὐ ταῦτα μόνον ἃ νῦν κατηγόρημαι παρ᾽ ὑμῶν ἀπαγορεύει, ἀλλὰ καὶ ὑψηλότερα πολλῷ τούτων νομοθετεῖ, ὃς κἀμὲ νῦν ἀγνεύειν διὰ παντὸς βουλόμενος τοῖς ἀσκητικοῖς ἀνδράσι τούτοις συμβιοῦν ᾠκονόμησεν, ὥσπερ δὴ καὶ εἰσέτι νῦν με διατετήρηκεν, ὡς αὐτῷ τε δῆλόν ἐστι καὶ ὑμῖν ὅσον οὔπω γενήσεται. Ὅτι δὲ μοι καὶ βασάνους καὶ θάνατον ἀπειλεῖς, λέληθας τὸ τοῦ λόγου ἀδεὲς δέος μοι ἐπισείων· αἰσχυναίμην γὰρ ἄν, εἰ φόβῳ τούτων ζητοίην ἀπολογεῖσθαι, ἀλλὰ μὴ φόβῳ τοῦ δόξαι τὰ τῶν Χριστιανῶν εἰς διαβολὴν κατασθαι καὶ μυκτηρίζεσθαι. Πλὴν ἀλλ᾽ ἐχρῆν ὑμᾶς μὴ οὕτως εὐκόλως ὑπέχειν τοῖς κατηγόροις τὰς ἀκοὰς, μηδ᾽ ἐκ πρώτης ἑτοίμως καταγινώσκειν, ἀλλὰ τὸ πρῶτον ἀμφοῖν διακούσαντας, εἶτα καὶ τὴν ψῆφον ἐκφέρειν, κἂν μὲν ἐγὼ τοιαῦτα δράσασα φανερὰ γένωμαι, δικαίαν ὑπόσχω τὴν τιμωρίαν, εἰ δὲ ψεῦδος ταῦτα καὶ συκοφαντία σαφής, μίαν ἀντὶ πάντων αὐτῶ χάριν, τὸ μηδὲν τὴν γυναῖκα ταύτην ὑποστῆναι δεινόν, μηδ᾽ εἰ πολλῷ τούτων χείρω διεξήει περὶ ἡμῶν· οὕτω γὰρ ὅ τε ἡμέτερος κελεύει νόμος, καὶ ἡμεῖς πειθόμεθα μηδέποτε κακοῖς τὰ κακὰ, ἀλλὰ τοὐναντίον μᾶλλον τοῖς ἀγαθοῖς ἀμείβεσθαι. Τοῦτο γοῦν μοι καὶ μόνον πιστούσθω δι᾽ ὅρκου, καὶ οὔ τινων
col. 633–634page 163 of 246
PG 116:633δέηθησόμεθα λόγων οὐδ᾽ ἀντιθέσεων, ἀλλ' αὐτὸ δὴ δείξει τὸ πρᾶγμα σαφῶς, καὶ οἱ σοὶ ῥᾷστα δικάσουν σιν ὀφθαλμοί. ΚΒ΄. Οὕτω εἰποῦσα πρὸς τὴν Μελανθίαν ἰδιαζόντως, ἔτυχε γὰρ ἐκεῖ καὶ αὐτὴ παροῦσα, Εἰ καὶ πάν τας, ἔφη, λαθεῖν δυνατόν, ἀλλὰ τό γε σὸν συνειδὸς πάντως οὐ λήσει. Μὴ τοίνυν καὶ σεαυτὴν ἀγνοεῖν δόξῃς, καὶ ὀφθαλμῶν θείων ὀλιγωρήσῃς, οὐ πάντα τε ὁρῶσι καὶ συκοφαντίαν ἐνδίκως κολάζουσιν. Ἐπεὶ δὲ οὐδὲν ἧττον ἐκείνη Μελανθία ἦν, οὐδ᾽ ὑφίει τῆς ἀναιδείας, εὐθὺς ἐκέλευε παραστῆναι τὴν θεράπαιναν ἦν ἡ Μελανθία μάρτυρα ἔφη τῆς βίας. Ἐκέλευε δὲ καλεῖσθαι οὐχ ὡς τἀληθῆ μαρτυρήσουσαν, (πῶς γὰρ ἂν ἡ δούλη πρὸς τὴν δέσποιναν ἀντετίθει ;) ἀλλ' ὥστε τὸ ψεῦδος ἐκ πολλοῦ διελεγχθῆναι τοῦ περιόντος, καὶ Μελανθίαν ὁρᾶσθαι οὐχ ὅπως μόνην ἀλλὰ καὶ μεθ' ἑτέρων ἑλομένην συκοφαντεῖν. Παραστᾶσα οὖν ἡ θεράπαινα καὶ τῇ δεσποίνῃ χαρίζεσθαι βου λομένη, ψεῦδος τῷ ψεύδει συνείρειν οὐκ ἀμαθῶς εἶχε, Κἀμέ, λέγουσα, ὁ μικρὸς οὑτοσὶ πολλάκις ἐπείρα. Εἴθ᾽ ἡ συνήθης ἀκολασία καὶ αὐτῇ ἐπιπανῆναι ἐποίησε τῇ δεσποίνῃ, ᾗ μὴ βουλομένῃ βίαν ἐπῆγεν· ἕως ἡ μὲν ὡς εἶχεν ἀνέκραγεν· ἐγὼ δὲ ἐπιστᾶσα καὶ ἄλλας μετακαλεσαμένη τῶν ὁμοδούλων, μόλις αὐτὸν τοῦ αἰσχροῦ ἐπέσχομεν ἐγχειρήματος, αἳ καὶ βουλομένων ὑμῶν, εἰ μετακληθείεν, εἴσεσθε ὅπως τοῖς ἐμοῖς ἔσονται συνάδουσαι λόγοις. Τότε ὁ μὲν ἔπαρχος πικρότατα διαταραχθεὶς ὕβρεσιν ἔβαλλε τὴν Εὐγενίαν, καὶ δῆλος ἦν καὶ ἐπὶ τὰς βασάνους ἤδη ὁρμήσων ὡς οὐδενὸς ἔτι λειπομένου πρὸς ἔλεγχον. Ἡ δὲ (ἀλλὰ προσεκτέον· ἡδεῖα γὰρ πρὸς ἀκοὴν ἡ διήγησις), Και ρὸς, εἰποῦσα, παῤῥησιάσασθαι τὴν ἀλήθειαν, ἵνα μὴ τὸ ψεῦδος αὐτῆς ἐπὶ πλέον κατακουχήσηται, καὶ εὐδιάβλητα Ἕλλησι τὰ Χριστιανῶν ᾖ, τί ποιεῖ; Ἀναγκάζεται διὰ τὴν πολλὴν τοῦ κατηγόρου ἀναι δειαν καὶ πέρα τι τοῦ σεμνοῦ ποιῆσαι· καὶ λαβοῦσα διαῤῥήγνυσιν ἄνωθεν τὸν χιτωνίσκον, καὶ μέρη τινὰ τοῦ ἱεροῦ γυμνώσασα σώματος ἐδείκνυ πᾶσιν ὅτι καὶ φύσει αὕτη καὶ ἀληθείᾳ γυνή. Λέγει τε πρὸς τὸν ἔπαρχον· Κύριέ μου, σὺ μὲν ἐμὸς κατὰ σάρκα πα τὴρ ὁ Φίλιππος, Κλαυδία δὲ μήτηρ ἐμή, καὶ ἀδελφοὶ οὗτοι, οἵ γε καὶ συγκαθέζονταί σοι, Ἀβίτας καὶ Σέργιος· ἐγὼ δὲ σὴ θυγάτηρ Εὐγενία, ἥτις κόσμον ἀποδυσαμένη πάντα καὶ τὰ ἐν κόσμῳ, μόνον ἀντὶ πάντων ἐνεδυσάμην Χριστόν. Ἰδοὺ καὶ οὓς εὐνούχους ὁρᾷς, Πρωτᾶς ἐστι καὶ Ἰάκινθος, οἱ καὶ παιδείας μοι καὶ βίου τοῦ κατὰ Χριστὸν κοινωνήσαντες. ΚΓ΄. Οὕτω πέρας ἐτίθει τοῖς λόγοις, καὶ ὁ πατὴρ, ὡς δὲ καὶ οἱ ἀδελφοί, τοῦτο μὲν ἀφ᾽ ὧν διεξῄει, τοῦτο δὲ καὶ μᾶλλον ἀπὸ τῶν ἐν τῇ ὄψει παρασήμων γω ράσαντες τὴν ἀλήθειαν· ἀνέγνωσαν γὰρ ἐπιβαλόντες περιεργότερον τῷ προσώπῳ τὰς ὄψεις ταύτην ἐκείνην εἶναι τὴν Εὐγενίαν· τὴν μὲν καρδίαν ἡδονῆς ἀῤῥή του, τῶν ἐξ ἡδονῆς δὲ δακρύων πληροῦνται τοὺς ὀφθαλμούς· ἔπειτα ἐπὶ τὴν ἀρχοντικὴν αὐτὴν καθ έδραν ἀναβιβάσαντες μονονουχὶ καὶ τὰς ψυχὰς ἐπ᾽
col. 635–636page 164 of 246
PG 116:635ἐντεῦθεν ὁ πατὴρ, ἐκεῖθεν οἱ ἀδελφοί, ἀλλαχόθεν ἡ μήτηρ· παρῆν γὰρ καὶ αὕτη μαθοῦσα· καὶ πρὸς ἀλλήλους τοῦτο μὲν περιπλοκαῖς, τοῦτο δὲ καὶ φιλοστόργοις ἡμιλλῶντο προσρήσεσι· τίνα μὲν οὗ περικάλλοντες μέλη, τί δὲ μὴ πάσχοντες ἢ ὁρῶντες ἐξ ἀποῤῥήτου περιχαρείας, ἢ τί τῶν διαγγελλόντων ἡδονὴν ψυχῆς διὰ τὸ πλῆθος ποιεῖν εὐλαβούμενοι; Τὸ γὰρ σεμνὸν τῆς ἀρχῆς, καὶ τὴν ὅλην ἐκ περιφανείας κομψότητα ἡ φύσις παρευδοκίμει καὶ φανερῶς ἤλεγχεν. Ἔκραζον οὖν οἷον ἐνθουσιῶντες· Ἡ θυγάτηρ αὕτη, ἡ ἀδελφὴ, ἡ τῶν ὀφθαλμῶν ἡδονὴ, τὸ τῆς τύχης ἀγαλλίαμα, ἣν ἀνάρπαστον γενέσθαι ὑπὸ θεῶν νενομίκαμεν, ἣν ἡμεῖς οὐχ ὁρῶντες οὐδὲ ὁρᾶν ὅλως φῶς ἠνειχόμεθα. Ταῦτα καὶ ὁ δῆμος ἀκούσαντες δηλαδὴ καὶ ὁρῶντες, Εἷς Θεὸς ἀληθὴς ὁ Χριστὸς, ἐβόων. Ὅσοι δὲ τῶν σπουδειοτέρων Χριστιανῶν περιμένοντες ἦσαν, ὥστε μετὰ τὸν θάνατον τῶν μαρτύρων ἀνελέσθαι τὰ σώματα καὶ ταφῆς ἀξιῶσαι τῆς προσηκούσης, οὗτοι δὲ πυθόμενοι τὴν οὕτως ἀθρόαν δήπου τοῦ ἐπάρχου καὶ τοῦ δήμου μεταβολὴν εἰσπηδῶσι μετὰ τῶν ὄχλων, Τίς μέγας ὡς ὁ Θεὸς ἡμῶν, γεγωνοτέρᾳ τῇ φωνῇ βοῶντες, ὁ ἀνακαλύπτων βαθέα καὶ ἀπόκρυφα καὶ τῇ αὐτῶν πανουργία τοὺς σοφοὺς δρασσόμενος; Ὁ μέντοι πατὴρ καὶ ἄκουσαν Εὐγενίαν διαχρύσῳ περιβαλὼν στολῇ (ἠβούλετο γὰρ κοινωνοὺς πάντας τῆς εὐφροσύνης λαβεῖν), ἐφ' ὑψηλοῦ τε ἀνεβίβασε θρόνον καὶ ἐθῆναι πᾶσι πεποίηκε. αὐτῇ ἐξεκένουν, καὶ τῷ φίλτρῳ ταύτην διεμερίζοντο· ΚΔ'. Ἐν ᾧ δὲ ταῦτα ἐπράττετο, καὶ αὐτὸς ὁ ἐν οὐρανῷ Θεός, ἢ μᾶλλον, τὸ τοῦ θείου Ἰὼβ φάναι, ὁ ἐν οὐρανοῖς Εὐγενίας μάρτυς, ὁ ἐν ὑψίστοις συνίστωρ αὐτῆς, πῦρ αἰφνίδιον οὐρανόθεν ἀφεὶς τὸν Μελανθίας οἶκον εἰς ἅπαν ἀνάλωσε· ἐκείνην γὰρ τῷ αἰωνίῳ μᾶλλον ἐταμιεύσατο. Καὶ τὸ γεγονὸς τοῦτο ἐπιστρέψαι πολλοὺς πρὸς τὴν ἀλήθειαν παρεσκεύασεν. Αὐτίκα γοῦν τοῖς Χριστιανοῖς ἤγετο κοινὴ ἑορτή, καὶ ἡ μακρὰ κατήφεια μετεβάλλετο, τοῦ μὲν ἐπάρχου μετὰ θυγατρὸς ἅμα καὶ τὴν εὐσέβειαν εὑρηκότος Χριστῷ τε προσελθόντος καὶ τῷ ἁγίῳ σημειωθέντος βαπτίσματι, Χριστιανοῖς δὲ τῶν ἱερῶν εὐθὺς ἐκκλησιῶν ἀναδοθεισῶν καὶ ὧν εἶχον πρὸ τοῦ τιμῶν τε καὶ προνομίων. Οὐ μόνον δὲ τούτων ἐτύγχανον, ἀλλὰ καὶ ἀδεῶς ἐφεῖτο τὰς πόλεις οἰκεῖν. Φίλιππος γὰρ τοῦτο αὐτοῖς περιεποιήσατο τοῖς κρατοῦσιν ἀνενεγκών, Σευήρῳ τε καὶ Πίῳ τῷ Ἀντωνίῳ, ἀλυσιτελὲς εἶναι τῇ Ῥωμαίων ἀρχῇ Χριστιανοὺς ἀπελαύνεσθαι, ἅτε μὴ ἐν ὀλίγοις χρησίμους τῷ κοινῷ γενομένους. Καὶ συνιόντων, ἦν ὁρᾶν αὖθις τὴν Ἀλεξανδρέων ὥσπερ ἐκ δευτέρου πάλιν οἰκιζομένην· ἐν ὁμοίαις δὲ ταῖς ἀνέσεσι καὶ ταῖς εὐθηνίαις καὶ αἱ κατ' Αἴγυπτον πόλεις ἦσαν, καὶ πάλιν τὰ Χριστιανῶν ἤνθει, διέλαμπέ τε καὶ ὑπερήρετο. ΚΕ'. Ἀλλ' ἐπειδὴ, καλῶς οὕτω τῆς ἀρετῆς ἐχούσης, τὴν κακίαν ἔμπαλιν συνέβαινεν ὑποῤῥεῖν πλήττεσθαί
col. 637–638page 165 of 246
PG 116:637τε τὸν αὐτῆς αἴτιον ἰσχυρῶς, οὐδὲ τανῦν φέρει ὁ τοῖς καλοῖς ἀντικείμενος, ἀλλὰ τῶν Ἀλεξανδρέων τινὰς ὑπελθὼν οἵ πλούτῳ μὲν καὶ περιφανείᾳ περιττῶς εἶχον, ὑπὸ δὲ τῆς περὶ τὰ εἴδωλα μανίας κραταιῶς εἴχοντο, πείθει τὰ βασίλειά τε καταλαβεῖν, καὶ τοῖς κρατοῦσι προσελθόντας τὸν μὲν πρὸ τοῦ χρόνον εἰπεῖν ἅπαντα καλῶς τε τῇ ἀρχῇ τὸν Φίλιππον διαπρέψαι καὶ εὐσεβέστατα διατεθῆναι τὰ περὶ τοὺς θεούς, νυνὶ δὲ, φασί, δέκατον ἔτος οὐκ οἶδ' ὅ τι παθὼν ἑαυτόν τε καὶ πᾶσαν τὴν πόλιν ἀνατρέψαι διενοήσατο, τὴν τῶν μεγίστων θεῶν τιμὴν εἰς ἑνὸς ἀνθρώπου λατρείαν μεταγαγών, ὃν ἐν Παλαιστίνῃ πρὸς Ἰουδαίων ἀνεσκολοπίσθαι λέγουσι. Ταύτῃ τοι καὶ ἔλυσε μὲν ἔθη πάτρια, ἐτίμησε δὲ νόμους νέους, προετίμησε δὲ τοὺς ἀσεβεῖς ἡμῶν, καὶ συνελόντας εἰπεῖν, οὐδὲν τῶν εἰς ἀνατροπὴν ὅλως ἡμῶν τε καὶ θεῶν ἀπολέλοιπε. Ταῦτα οἱ βασιλεῖς διακούσαντες ἐπιστέλλουσι τοιάδε Φιλίππῳ· Ὁ μὲν πρὸ ἡμῶν θειότατος Αὔγουστος, θεραπευτὴν ὄντα σε τῶν θεῶν εἰδὼς, καὶ περὶ τὰς τούτων τιμὰς σπουδαῖον, μεγίστην σοι καὶ αὐτὸς παρέσχετο τὴν ἀρχήν, καὶ ὥσπερ βασιλέα μάλλον ἢ ἔπαρχον πάσης ἄρχοντα τῆς Αἰγύπτου χειροτόνησε, καὶ μηδέποτέ σε ἄχρι καὶ διατελεῖς ζῶν, τῆς ἀρχῆς ταύτης ἀποχειροτονηθῆναι διεκελεύσατο, ἀλλὰ συνδιαμετρηθῆναι τῷ βίῳ καὶ τὴν ἀρχήν. Ἡμεῖς δέ σοι καὶ ταύτας διασεσώκαμεν, ἀλλὰ ταῦτα μέχρις οὗ καὶ αὐτὸς φίλος τοῖς θεοῖς ἐτύγχανες ὤν. Ἐπεὶ δὲ νῦν διατεθρύλληται περὶ σοῦ, τά τε πρὸς θεούς μεταβαλεῖν σε καὶ τὰ πρὸς ἡμᾶς οὐκ εὐνοϊκῶς ἔχειν, προστάττομεν ἢ ἐχόμενόν σε τῶν προτέρων ἔχεσθαι καὶ τῆς τιμῆς, ἢ ἀποστέρξαντα τὸ περὶ τοὺς θεοὺς σέβας παυθῆναι καὶ τῆς ἀρχῆς, οὐ μὴν δὲ ἀλλὰ καὶ ἀφαίρεσιν ὑποστῆναι καὶ τῆς οὐσίας. ΚϚʹ. Ταῦτα δεξάμενον καὶ ἀναγνόντα τὸν Φίλιππον, νόσον ὑποκριθῆναι ἕως διαπωλήσαντα τὴν οὐσίαν διχῇ διελεῖν, καὶ τὰ μὲν ἐκκλησίαις, τὰ δὲ πτωχοῖς διανεῖμαι τοῖς ἀνὰ πᾶσαν τὴν Ἀλεξάνδρειαν τε καὶ αὐτὴν Αἴγυπτον περιοῦσιν. Ἦν δὲ οὐ περὶ τὸ λέγειν μόνον ἡ Φίλιππος ἐνεργὸς τὴν γλῶτταν, ὥς πολλοὺς τῶν Ἑλλήνων μεταμαθεῖν τὴν εὐσέβειαν, ἀλλὰ καὶ τὸν βίον θεοφιλέστατος καὶ φιλοσοφώτατος· ὥστε πᾶσαν τὴν Ἀλεξανδρέων κοινῇ ψήφῳ πρὸς τὴν ἐπισκοπὴν αὐτὸν μετακαλεῖσθαι. Ὅτι δὲ καὶ περὶ τὴν πίστιν ἦν θερμότατός τε καὶ στεναγώτατος, ἡ δήλωσις ἐκ τοῦ τέλους. Τελευτᾷ γὰρ τὸν βίον μαρτυρίου στεφάνῳ κοσμήσας τὴν κεφαλήν. Πέμπεται γοῦν διάδοχος αὐτῷ τῆς ἀρχῆς Ταρέντιος, ὃς ἅμα τε τῇ Ἀλεξανδρέων ἐπέβη καὶ πάντα κάλων ἐκίνει Φιλίππῳ τὴν ἀναίρεσιν σκαιωρούμενος. Ἐπεὶ δὲ μὴ ἠδύνατο φανερῶς αὐτὸν ἀνελεῖν (πολὺ γὰρ ἦν τὸ περὶ Φίλιππον τῆς πόλεως φίλτρον), λάθρα κακουργεῖ τὴν μιαιφονίαν, καί τισι τῶν προσποιήτων Χριστιανῶν τὰ τοῦ δράματος ἐγχειρίσας ἐπὶ τὸν φόνον παρώρμησε, τῶν βασιλέων αὐτὸ τοῦτο μᾶλλον ἐπιτρεψάντων, οἳ καὶ κρύφα πρὸς Φίλιππον εἰσελθόντες εὐχῇ καὶ δεήσει τῇ πρὸς Θεὸν προκείμενον ἀναιροῦσι. Φοβηθεὶς δὲ Τερέντιος μὴ καὶ ὁ δῆμος τὸ
col. 639–640page 166 of 246
PG 116:639πραχθὲν μισήσας κατ' αὐτοῦ κινηθῇ καὶ μάλιστα φίλτρῳ τοιούτῳ πρὸς Φίλιππον ἡρμοσμένος, συλληφθῆναι τοὺς ἀποκτείναντας αὐτὸν καὶ φρουρᾷ δοθῆ ναι προστάττει, ἐπιπλάστῳ πράγματι συγκρύψαι τἀληθὲς μηχανώμενος ὑπόνοιάν τε διασπείρων ὡς μή κατά γνώμην αὐτῷ προβῆναι τὸν φόνον. Ἔπειτα μικροῦ παρελθόντος χρόνου, τῶν βασιλέων δῆθεν οὕτω κρινάντων, ἀνίησιν αὐτοὺς τῶν δεσμῶν. Οὕτω Φίλιππος ἐτελεύτα, ἡμέρας τρεῖς μετὰ τὴν πληγὴν ἐπιζήσας. Τυγχάνει δὲ ταφῆς εἴσω τῆς πόλεως ἐγ γύς που τοῦ καλουμένου Ισίου, ὅπου αὐτὸς, περιών ἔτι, οἶκον ἱερὸν ᾠκοδόμησεν. ΚΖ'. Εὐγενία δὲ μετὰ τὸν ἀναγνωρισμόν σύναμα καὶ ἄλλαις παρθένοις ἀγνείας τε καὶ τοῦ κατὰ Χρι στὸν εἴχετο βίου. Ἡ δέ γε μακαρία Κλαυδία, ἣν Φι λίππου μὲν γαμετήν, Εὐγενίας δὲ μητέρα ὁ λόγος φθάσας ἐδήλωσε, καὶ ἕτερον οἶκον εἰς ὑποδοχὴν ξένων τῷ ὑπὸ τοῦ ἀνδρὸς ἤδη γενομένῳ προσῳκοδόμησε, πλῆθος ἐν αὐτῷ χρημάτων ἀφιερώσασα εἰς χορηγίαν τῶν προσηκόντων ἐπιξενουμένοις ἐπιτηδείων. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν οὕτω, καὶ τοιαύτην Εὐγενία τὸ μέχρι τοῦδε τὴν περὶ τὸν βίον ἔσχεν οἰκονομίαν. Βούλεται δὲ ὁ λόγος καὶ λαμπρότερον αὐτῇ ἐπιδεῖξαι τὸ τέλος ἅτε καὶ μαρτυρικῷ στεφάνῳ δεδοξασμένον. χρόνῳ γὰρ ὕστερον μετὰ τελευτὴν Φιλίππου ἡ σύνευνος Κλαυδία τοὺς παῖδας παραλαβοῦσα, Ἀβίταν φημὶ καὶ Σέργιον, πρὸς δὲ καὶ τὴν Εὐγενίαν, εἰς τήν μεγάλην ἐπάνεισι Ῥώμην. Καὶ ἡ πατρὶς μὲν αὐτὴν εὐμενῶς δέχεται, καὶ ἡ τῶν Ῥωμαίων βουλὴ πρὸς ἀρχὰς ἐπισήμους τοὺς παῖδας χειροτονεῖ, Ἀβίταν μὲν τῆς Καρθαγένης ἀνθύπατον, τῆς Ἀφρικῆς δὲ τὸν Σέργιον οὐϊκάριον· Εὐγενίᾳ δέ ἤρκει τοῦτο μόνον ἀξίωμα τὸ πάντων μείζον, ἡ ἀρετὴ, καὶ τὸ ὑπὸ θεῷ ζῆν, καὶ ἄλλας τῶν τῆς βουλῆς θυγατέρων ἔχειν μεθ' ἑαυτῆς τοῦ ἴσου ζήλου καὶ τοῦ σκοποῦ μεταποιουμέ νας. Ἐν αἷς καὶ μία τις ἦν πολλῷ τῶν λοιπῶν διενεγκοῦσα, ἡ θαυμαστὴ τῷ ὄντι Βασίλλα, ἐκ βασιλικοῦ τοῦ γένους καταγομένη, ἥτις καὶ παραπλησίως Εὐγε νίᾳ διέλαμψεν, ὡς αὐτίκα ῥηθήσεται. Αὕτη γάρ Χριστόν τε καὶ τὰ τοῦ Χριστοῦ θαύματα παραλαβοῦσα δι' ἀκοῆς, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ περὶ Εὐγενίας ἀκούσασα, τοῦ παντὸς μὲν ἠξίου τὸ παρὰ ταύτην φοιτῆσαι καὶ τῶν θείων λόγων αὐτῆς μετασχεῖν. ΚΗ'. Τούτου δὲ εἰργομένη διά τε τὸν μνηστῆρα, Πομπηίῳ γὰρ ἐμνηστεύετο, διά τε τὸν διωγμὸν, ἤδη γὰρ Χριστιανοῖς ἀνήπτετο, ἄνδρα τινὰ πιστὸν φορ θέα τῶν λόγων εὑρίσκει, καὶ δι' αὐτοῦ πέμπουσα οὐκ ἀνίει πολλὰ δεομένη τῆς Εὐγενίας γράμμασιν αὐτῇ πάντα τὰ περὶ τῆς θείας πίστεως γνώριμα θέα σθαι. Ἡ δὲ καλῶς εἰδυῖα ὅσον τὸ ἐξαλλάττον ἐστὶ γραφῆς καὶ φωνῆς, καὶ ὅτι οὐχ ὁμοίως ἄν τις πείσ σειεν ἢ διδάξειεν ἐπιστέλλων ἢ περὶ τηλικούτων διαλεγόμενος, ἐπεὶ καὶ τὸ μέσον ἐμψύχων λόγων πολύ καὶ ἀψύχου καὶ νεκρᾶς εἰσηγήσεως, βουλὴν βουλεύεται συνετὴν ὁμοῦ καὶ νεανικήν. Πείσασα γὰρ τοὺς περὶ Πρωτᾶν καὶ Ὑάκινθον σχῆμα δουλικὸν ὑποδῦναι, δῶρον αὐτοὺς τῇ Βασίλλᾳ ἐκπέμπει πάντα εγνώ
col. 641–642page 167 of 246
PG 116:641σθαι ἀντ᾽ ἐπιστολῆς αὐτῇ σπεύδουσα, μᾶλλον δὲ αὐτοὺς ἐκείνους ἐπιστολὴν ἔμψυχον. Τούτους οὖν καὶ λίαν ἀσμένως ἡ Βασίλλα δεξαμένη οἷά τινας ἀποστόλους προσεκύνει Χριστοῦ. Μαθὼν δὲ τὰ κατ᾽ αὐτὴν καὶ Κορνήλιος, ὁ μέγας ἐν ἐπισκόποις ἀστὴρ, ὑπὸ νύκτα διὰ τὸν διωγμὸν ἀφίκετο πρὸς αὐτὴν καὶ τοῦ θείου ταύτην ἀξιοῖ βαπτίσματος. Οὕτω μὲν οὖν Βασίλλα καὶ Εὐγενία δεσμῷ τινι ἀῤῥήτῳ τῇ διὰ Χριστὸν συνδεθεῖσαι φιλίᾳ, ζεῦγος ἡρμόσθησαν τῷ Θεῷ, αὐταῖς τύχαις ἀλλήλων ἡρτημέναι καὶ νοερῶς συγγενόμεναι, οὐ μὴν ἀλλὰ πολλὰς καὶ ἄλλας εἰς τὸν αὐτὸν ζυγὸν ἐφελκόμεναι. Ὡς πόσας μὲν τῶν παρθένων ἐκεῖναι, πόσας δὲ τῶν χηρῶν ἡ σεμνὴ Κλαυδία, πόσους δὲ τῶν ἀνδρῶν Πρωτᾶς καὶ Ὑάκινθος τῷ κοινῷ Δεσπότῃ προσήγαγον. ΚΘ'. Πλὴν ἀλλ᾽ οὕτω μέχρι πολλοῦ τῆς Χριστιανῶν ὑπεραυξομένης πίστεως, ὁ τοῦ πονηροῦ φθόνος ἐπὶ μείζον κατὰ τῶν εὐσεβῶν ἤρετο. Οὐαλεριανοῦ γὰρ καὶ Γαλλίου τὴν Ῥωμαίων ἀρχὴν διεπόντων, αὐτὸς τοὺς πολλοὺς ὑπιὼν Ῥωμαίων πονηρὰ σπέρματα ταῖς αὐτῶν ἐνέβαλε διανοίαις, καὶ στάσις ἀνήπτετο κατὰ Χριστιανῶν χαλεπή. Καὶ ἡ τῆς στάσεως ὕλη Κορνήλιος δήπου καὶ οἱ περὶ αὐτὸν ἦσαν, ὅτι πάσῃ χειρὶ καὶ γνώμῃ τὰ Χριστιανῶν πλατύνειν προῃρημένοι οὐ μόνον Ῥώμην αὐτὴν μικροῦ πᾶσαν, ἀλλὰ καὶ τὰς κύκλῳ πόλεις τε καὶ χώρας τῆς τῶν θεῶν λατρείας ἀπέστησαν, καὶ τὸν ὀνομαζόμενον παρ᾽ αὐτοῖς Χριστὸν κοινὸν Δεσπότην καὶ Θεὸν ἀπογράφονται. Παραχρήμα τοίνυν βασιλικὸν ἐξεφωνεῖτο θέσπισμα, καὶ πάσης τῆς Ῥωμαίων ἐφοίτα, πανταχοῦ πάντας τοὺς τῶν Χριστιανῶν ἐκκρίτους τε καὶ τοῦ δόγματος εἰσηγητὰς συλλαμβανομένους θανάτῳ δίδοσθαι. Ἀνηροῦντο γοῦν ἄλλοι μὲν ἄλλῃ, Κορνήλιος δὲ διελάνθανε, μάλιστα μὲν τῷ καὶ τῇ συγκλήτῳ διὰ τιμῆς ἄγεσθαι, καὶ παρὰ τῶν ἐν αὐτῇ πρώτων ὥσπερ ὑπό τινων προβόλων περιφρουρεῖσθαι, ἤδη δὲ καὶ τῷ τηρεῖν αὐτὸς ἑαυτὸν ἐπὶ πολλῶν σωτηρίᾳ. Συνεχρότουν δὲ ἀλλήλας πρὸς τὸν ἀγῶνα Βασίλλα καὶ Εὐγενία, αἳ μὴ φέρουσαι τὴν ἀπὸ τοῦ τόπου διάστασιν, ἐπεὶ κατὰ ψυχὴν ἀλλήλαις ἤνωντο καὶ τῷ τόπῳ συνάπτονται καὶ λόγων κοινωνοῦσιν ἀλλήλαις. Ἡ μὲν οὖν Εὐγενία πρὸς τὴν Βασίλλαν ἄλλα τε πολλὰ τοῦ προκειμένου χάριν ἀγῶνος διέξεισι καὶ ὡς ἐπιδήλως αὐτῇ ὁ Χριστὸς τὰ περὶ αὐτῆς ἐκκαλύψειν, ὅτι τὸν τοῦ μαρτυρίου δρόμον ὅσον οὔπω δραμεῖται, καὶ στέφανον ἐν τῷ τέλει γενομένη λήψεται. Ὁμοίως δὴ καὶ Βασίλλα τοῖς ἴσοις αὐτὴν ἠμείψατο, ὅτι καὶ αὐτῇ τὰ περὶ Εὐγενίας ἐγνώρισεν ὁ Χριστὸς, καὶ ὅπως διπλῷ μέλλει στεφάνῳ τὴν κεφαλὴν κοσμηθῆναι, ἑνὶ μὲν τῷ ὑπὲρ τῶν κατὰ τὴν Ἀλεξάνδρειαν καὶ τὴν ἄλλην Αἴγυπτον κινδύνων καὶ πόνων, ἑτέρῳ δὲ τῷ ὑπὲρ τοῦ μαρτυρίου καὶ τῆς δι᾽ ἐκεῖνον σφαγῆς. Ταῦτα ἀλλήλαις τε συνθέμεναι καὶ ἀλλήλων ὑπερευξάμεναι, ἀλλὰ καὶ τῶν περὶ τὴν Εὐγενίαν παρθένων τὰς ψυχὰς ἀῤῥενώσασαι καὶ θανάτου διὰ Χριστὸν ἀμελεῖν πείσασαι, διίστανται τό γε νῦν ἔχον σωματικῶς, ἑτέρα πόθῳ τῆς ἑτέρας πυκνὰ τῶν ὀφθαλμῶν ἀφιεῖ-
col. 643–644page 168 of 246
PG 116:643σα δακρυα, ὥσπερ οὐκ ἀνεχομένων αὐταῖς τῶν ὄψεων τῆς ἀλλήλων ἀποστῆναι θέας. Ἐπεὶ δὲ ἔδειν καὶ πέρας ἕξειν τὰ ὑπὸ τοῦ Κυρίου περὶ αὐτῶν προηγορευμένα, τῆς μὲν Βασίλλας κατεῖπε πρὸς τὸν Πομπήϊον μία τις τῶν ἐφεπομένων αὐτῇ παιδισκών· ὡς εἰ μὴ σπουδῇ πάσῃ καὶ βασιλείῳ χειρὶ τὴν μνηστευθεῖσαν αὐτῷ Βασίλλαν ὡραίαν ἤδη γάμου γεγενημένην πρὸς τὸν οἶκον ἀγάγηται, οὐκέτι τὸ μετὰ ταῦτα γυναῖκα τὴν εἰρημένην ἕξει· Χριστιανήν τε γὰρ ἴσθι, φησὶ, τοῖς τῆς Εὐγενίας γεγενῆσθαι λόγοις, καὶ οὐ γάμῳ μόνον, ἀλλὰ καὶ κόσμῳ παντὶ ἀποτάττεσθαι· ταῦτά τοι καὶ τὸν πάτρωνα ταύτης Ἕλενον πρὸς τοὺς γάμους μέλλειν κἀκεῖνον Χριστιανὸν ὄντα καὶ τοῦ ὁμοίου σκοποῦ γινόμενον. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ οὓς, φησίν, ἡ Εὐγενία εὐνούχους ὡς δούλους αὐτῇ πέπομφεν, οὗτοι δὲ καὶ πάντων μάλιστα τῆς μαγικῆς ἔχονται τέχνης καὶ οὕτω ταύτην κατεγοήτευσαν ὥστε δεσπότας αὐτοὺς ἔχειν ὁμολογεῖν καὶ ὡς ἀθανάτους θεούς σέβεσθαι. Οὕτω τῆς πονηρῆς δούλης Πομπηΐῳ προσαγγειλάσης ἀνήφθη σφόδρα τὸν θυμὸν ὁ Πομπήϊος καὶ κατὰ τοῦ Ἑλένου βαρύ πνέων ἐχώρει. Καὶ πρῶτα μὲν ἐπιδεῖξαι αὐτῷ τὴν κόρην ἀνάγκην ἐπῆγε, εἶτα καὶ τοὺς γάμους τελέσαι, εἴ γε μὴ αὐτός, φησίν, ἐχθρὸς εἶναι τῶν αὐτοκρατόρων φανερὸς βούλοιτο. Ταῦτα τοῦ Πομπηΐου λέγοντος οὐκ ἔλαβε μὲν τὸν Ἕλενον ὅθεν ἡ προδοσία, ἐλευθέραν δὲ ὅμως καὶ δικαίαν τὴν ἀπόκρισιν ἐποιήσατο, Ἐγώ, λέγων, τῆς κόρης ἐπιτροπεύειν λαχών, μέχρι μὲν ἦν παισὶν ὑπ᾽ ἐμοὶ τρεφομένην εἶχον καὶ θελήματι τῷ ἐμῷ ζῶσαν· ἐπεὶ δὲ ἡλικίας ἐπέβη, καὶ χρόνον ἤδη τὸν ἔνσομον ἀπειλήφει, οὐκέτι θελήματι τῷ ἐμῷ αὕτη ἕπεται, ἀλλὰ γνώμῃ τῇ ἰδίᾳ στοιχούσα ὅπως ἂν καὶ βούλοιτο ὁρᾷ. Ταύτην ἐπεὶ Πομπήϊος ἐδέξατο τὴν ἀπόκρισιν, πρὸς τὴν τῆς Βασίλλας οἰκίαν παρῆμα ἐχώρει, καὶ κόψας τὴν θύραν τῷ θυρωρῷ ἐκέλευε προσαγγέλλειν. Ἡ δὲ ἠρέμα διὰ τοῦ παιδὸς αὐτὸν ἀπωθεῖτο μηδὲν εἶναι κοινὸν λέγουσα Βασίλλᾳ καὶ Πομπηΐῳ, ἀλλὰ μὴν οὐδὲ αὐτὴν ὅλως τὴν ἄφιξιν αὐτῷ ἔχειν ἀμέμπτως. Πῶς γάρ, ὅς γε γυναικὶ παρθένῳ ἐπῆλθε καὶ ἰδιάζουσαν ὁμιλίαν ἐπιζητεῖ, ἥτις μικροῦ πάντων ὀφθαλμοῖς ἀῤῥένων ἐστὶν ἄψαυστος; Ἐκμαίνεται τοῖς ῥήμασιν ὁ Πομπήϊος, καὶ πρῶτα μὲν εἰς τὴν βουλὴν παρελθὼν ἐδεῖτο ταύτης· ἔπειτα καὶ τούτους παραλαβὼν τῶν ποδῶν τοῦ κρατοῦντος οὐκ ἄδακρυς ἥπτετο, καὶ ὥς τι κοινὸν ἀτύχημα τὸ ἴδιον ὠλοφύρετο, Ὑπὲρ ὑμῶν αὐτῶν, λέγων, ὦ θειότατοι Αὔγουστοι, ὑπὲρ ὑμῶν αὐτῶν διανάστητε καὶ τῶν ὑμετέρων θεῶν, καὶ ὃν ἐξ Αἰγύπτου νῦν Εὐγενία ἐπεισήγαγεν νέον Θεὸν τῆς ὑμετέρας πόλεως ἀπελάσατε. Πολλὰ μὲν γὰρ καὶ ἄλλα τοῖς πράγμασι λυμαίνονται Χριστιανοί καταγελῶντες βασιλέων, καὶ καταφρονοῦντες νόμων, τοὺς εὐμενεῖς καὶ σωτῆρας θεοὺς ὡς μάταιά τινα χειροποίητα διαπτύοντες· νυνὶ δὲ καὶ τοῦτο αὐτοῖς ἐπινενόηται τὸ ἀσέβημα, καὶ
col. 645–646page 169 of 246
PG 116:645τοὺς τοῦ γάμου διαλύουσι νόμους καὶ τὰς συζυγίας ἀπαγορεύουσι· τὰς γὰρ νυμφευθείσας ἢ καὶ νυμφευθῆναι μελλούσας τῶν ἀνδρῶν διασπῶσι, μᾶλλον δὲ τούτους μὲν ἐκείνων ἀποστεροῦσιν, ἑαυτοῖς δὲ περιποιοῦσι καὶ ἀσέμνως φθείρουσι. Τί οὖν ἔτι, τί λοιπὸν γένοιτο, καὶ ποῖ τις τράποιτο, εἰ γάμος ἐστὶ μηδαμοῦ; Τὸν μὲν γὰρ παρὰ νόμον οἱ νόμοι, τὸν δὲ κατὰ νόμον Χριστιανοὶ κεκωλύκασιν, ἀλάστορες τινες, ὡς ἔοικεν, ἐπελθόντες καινοὶ καὶ τὴν τῶν ἀνθρώπων ἀναιροῦντες γένεσιν. Οὗ δὴ προβάντος ἔρημος ἔσται πάντως ἡ γῆ. Πῶς δὲ τοῦ λοιποῦ καὶ τὸ στρατιωτικὸν ὑμῖν ἕξει; καὶ πῶς οὐκ οἰχήσεται; Τίνων μὲν βασιλεῖς ἄρξουσιν, μετὰ τίνων δὲ πολεμίων κρατήσουσι; Πῶς δὲ πολιτεία ὅλως καὶ ἀνθρώπων συστήσεται βίος; ΛΒ΄. Οὕτω τοῦ Πομπηίου μεθ᾽ ὅσης ἀγορεύσαντος τῆς περιπαθείας συνεφθέγγετο ἅμα καὶ ἡ βουλὴ, ὥστε συναλγήσαντα τὸν κρατοῦντα ἐξεῖαν ἐπενεγκεῖν τὴν ἀπόφασιν· Βασίλλαν ἢ τῷ ἑαυτῆς μνηστήρι γάμου συναφθῆναι νόμῳ, ἢ τῇ διὰ ξίφους ὑποβληθῆναι σφαγῇ. Ἐπεὶ δὲ καὶ περὶ Εὐγενίας ἀκηκόει, καὶ περὶ αὐτῆς εὐθὺς ἀποφαίνεται, ἢ πεισθεῖσαν θύσαι, ἢ βασάνοις παραδοθεῖσαν βιαίως ἀποθανεῖν, κοινῇ δὲ καὶ πάντας τιμωρεῖσθαι τοὺς ἄλλους οὐ Χριστιανούς μόνον, ἀλλὰ καὶ τοὺς ὅσοι Χριστιανοὺς ὑποδέχονται τε καὶ ἀφανεῖς εἶναι παρασκευάζουσι. Ταύτης ὡς ἤκουσε Βασίλλα τῆς ἀποφάσεως, ἡ βασιλὶς ὄντως ἐκείνη καὶ γλῶτταν καὶ τὴν ψυχὴν ὀξυτέραν καὶ αὐτὴ τὴν φωνὴν ἤπερ ἐκεῖνος εὐθὺς ἀπεφήνατο· Τῷ βασιλεῖ τῶν βασιλευόντων καὶ δημιουργῷ νυμφευθεῖσα φθαρτοῦ ἀνδρὸς κοινωνίαν ἥκιστα παραδέχομαι, εἰ καὶ τῷ κάτω βασιλεῖ τοῦτο δοκεῖ. Φοβερὸν γὰρ τῷ ὄντι, φοβερὸν τὸ ἐμπεσεῖν εἰς χεῖρας ἀληθινοῦ Βασιλέως καὶ ζῶντος Θεοῦ. Ἅμα δὲ τῷ Θεοῦ προῆκε τῆς γλώττης, καὶ τοῦ σώματος εὐθὺς ἡ κεφαλὴ ἀπετέμνετο. Ἀλλὰ τοῦτο μὲν ἔσχεν ἡ Βασίλλα τὸ τέλος. Συνελαμβάνοντο δὲ καὶ Πρωτᾶς καὶ Ὑάκινθος, καὶ πρὸς τὸν ναὸν τοῦ Διὸς ἀπάγονται, θύειν ἐκείνῳ τῷ βδελύγματι ἀναγόμενοι. Στάντες οὖν ἐπ᾽ ὄψει τοῦ δοκοῦντος θεοῦ κατηύξαντο, καὶ παραχρῆμα πρὸ τῶν ποδῶν αὐτῶν καταπίπτει τὸ εἴδωλον, καὶ λεπτύνεται παραδόξως, καὶ εἰς κόνιν καὶ χοῦν διαλύεται. Ἐπεὶ δὲ τοῦτο Νικήτιος ὁ ἔπαρχος ἔγνω, καὶ αὐτῶν ἐκτμηθῆναι προστάττει τὰς κεφαλάς· Εὐγενίαν δὲ παραστῆναι κατὰ τὸ βασιλικὸν προστάγμα. ΛΓ΄. Ἐπεὶ δὲ παρέστη, Πόθεν, φησὶν ὁ ἔπαρχος, οὕτω τὴν μεγίστην τέχνην εἰς ἄκρον ἐξεπονήθητε, ὥστε καὶ αὐτῶν δύνασθαι κατάρχειν τῶν μεγίστων θεῶν; Τοῦτο λέγων ἐλάνθανε τοῖς περὶ Πρωτᾶν καὶ Ὑάκινθον περιφανὲς πλέκων ἐγκώμιον, ὅτι προσευχῇ μόνῃ τὸν παρ᾽ αὑτοῖς μέγιστον τῶν θεῶν εἰς χοῦν κατήραξαν, καὶ κόνιν παραχρῆμα λεπτὴν ἔδειξαν. Ἀμέλει καὶ ἡ θεόπνευστος Εὐγενία μετὰ πολλῆς ἀπήντηκε τῆς συνέσεως, Τοῦτο μὲν, εἰποῦσα, πάντως ἀληθὲς εἴρηται σοι, ὦ ἔπαρχε, τὸ ἡμᾶς ῥᾳδίως κατ-
col. 647–648page 170 of 246
PG 116:647ἄρχειν τῶν ὑμετέρων θεῶν· ἐκεῖνο δέ σοι καὶ παντελῶς ἄτοπον καὶ εὐέλεγκτον, τὸ μαγικῇ τέχνῃ ἐπιγράφειν, ἀλλὰ μὴ θείᾳ τινὶ καὶ ἀμάχῳ δυνάμει τοῦ παρ' ἡμῖν ὄντως μόνου Θεοῦ. Εἰ γὰρ μάγοι μέν, ὡς ὑμεῖς φατέ, ἀκαθάρτους δή τινας καὶ ἐνύλους ἐπικαλοῦνται δυνάμεις, οὗτοι δὲ τῶν παρ' ὑμῖν ἐπικρατοῦσι θεῶν, μᾶλλον δὲ τοῦ πρώτου τῶν οὐρανίων, οὐκέτ' ἂν φθάνοιτε πάντα μάλιστα στρέφοντες καὶ τὰ ἄνω κάτω ποιοῦντες, τοῖς μὲν μείζεσι θεοῖς τὴν κάτω μοῖραν ἀποπληροῦντες· καὶ οὐδὲ θεούς, ἀλλὰ δούλους αὐτοὺς ποιοῦντες καὶ δούλους δαιμόνων, τοὺς δαίμονας δὲ θεοὺς καὶ πρώτους θεῶν· ὃ δὲ καὶ καθ' ἕτερον ἀληθεύει τρόπον· τούτους γὰρ ὑμεῖς ὡς ἀληθεῖς θεοὺς προστησάμενοι καὶ ἀγαθοὺς εἶναι νομίζοντες διαπορεῖτε, τί δή ποτε τῶν πονηρῶν ἡττῶνται δαιμόνων, οὐκ εἰδότες ὅτι αὐτοὶ μὲν ἀληθῶς οἱ κακοποιοί τε καὶ πονηροί δαίμονες, εἷς δὲ ἐπὶ πᾶσι Θεός, οὗ καὶ ὄνομα μόνον οὗτοι μὴ φέροντες ὡς κηρός, ἡ φησιν ὁ θεῖος Δαυίδ, ἀπὸ προσώπου πυρὸς τήκονταί τε καὶ ἀπόλλυνται. ΑΔ΄. Ταῦτα ἀκούων Νικήτιος ἐξίστατο μὲν αὐτῆς τῆς μεγαλονοίας, ὅλος δὲ τῆς τῶν εἰδώλων μανίας γενόμενος καὶ οὐδὲν ἕτερον ὢν τὸ ἐκείνοις ἀρέσκειν διασκοπῶν, εἰς ναὸν αὐτὴν τῆς Ἀρτέμιδος ἀπαχθῆναι κελεύει, ἐφέπεσθαι δὲ καὶ τὸν σπέκουλάτωρα τὸ ξίφος αὐτῇ ἐπισείοντα, καὶ τοῦτο μὲν παραινοῦντα, τοῦτο δὲ καὶ διαπειλούμενον ὅτι μὴ θύουσαν τὸ ἐν χειρὶ μετελεύσεται, δεικνύντα τὸ ξίφος. Ἡ δέ, ἐπειδὴ ἧκεν εἰς τὸν ναόν, στᾶσα κατὰ πρόσωπον τοῦ ἀγάλματος ἐν σχήματι προσευχῆς τῆς τῶν εἰδώλων κατηύχετο ἀπωλείας, Ὁ Θεός, λέγουσα, ὁ αἰώνιος ὁ τῷ σῷ μὲν βουλήματι ἀξιώσας καὶ γεννηθῆναι καὶ τραφῆναι καὶ παρθένον ἄχρι καὶ νῦν διατηρηθῆναι, νύμφην τε τοῦ μονογενοῦς σου δειχθῆναι Υἱοῦ, καὶ συμπαρεῖναί μοι τὸ ἅγιον Πνεῦμα καὶ ἐν ἐμοὶ βασιλεῦσαι παρασκευάσας αὐτὸς παρέστω μοι καὶ νῦν ἐν τῇ ὑπὲρ σοῦ ταύτῃ ὁμολογίᾳ παράδοξα ἐκτελῶν, ὅπως οἱ μὲν σεβόμενοι σε δοξασθῶσιν, αἰσχυνθῶσι δὲ πάντες οἱ τῷ ἀλάλῳ τούτῳ καὶ κωφῷ βδελύγματι προσκυνοῦντες καὶ τοῖς γλυπτοῖς αὐτῶν ἐγκαυχώμενοι. Ταῦτα προσευχομένης, κινεῖ μὲν ὁ Θεὸς τὴν γῆν ἰσχυρῶς, καταστρέφεται δὲ ὁ ναός, συντρίβεται δὲ τὸ εἴδωλον, τὰ λοιπὰ δὲ ὁμοῦ συνταράσσονται. Ἐξίσταντο οἱ ὁρῶντες· φθάνει δὲ καὶ τοὺς πόρρω τὸ θαῦμα, καὶ ἄλλος ἄλλοθεν συρρυέντες ὅσοις μὲν νοῦς ὑγιῶς ἔχων καὶ φρένες ἦσαν διὰ θαύματος τὸ γεγονὸς ἐποιοῦντο, καὶ θείας ἔργον ἡγοῦντο δυνάμεως· ὅσοι δὲ μετὰ τοῦ δόξης ὑγιοῦς ἐστερῆσθαι καὶ τοῦ φρονεῖν ἀπελείποντο, οὗτοι πολλαῖς ὕβρεσι τὴν Εὐαγενίαν βάλλοντες ἔτι καὶ μάγον ἐκάλουν. ΛΕ΄. Ἀκούει ταῦτα καὶ βασιλεὺς καὶ τιμωρὸς οἷς γενέσθαι τῶν αὐτοῦ θεῶν ἐπειγόμενος λίθον μὲν βαρύτατον κελεύει τοῦ τραχήλου ταύτης ἐξαρτηθῆναι, ῥιφῆναι δὲ αὐτὴν κατὰ τοῦ ποταμοῦ Τιβέριδος. Ἀλλ'
col. 649–650page 171 of 246
PG 116:649οὕτω μὲν οἱ συλλαμβάνοντες πόνον καὶ τίκτοντες ἀνομίαν· ἄπρακτον δὲ αὐτὸν ποιεῖν τὸ ἐπίταγμα τῷ Θεῷ μέλλον ἦν. Ὅθεν ὁ μὲν λίθος τοῦ τραχήλου αὐτῆς ἀπελύετο, αὕτη δὲ οἷα Πέτρος ὁ μέγας ἀπταίστως τοῖς ποταμίοις ἐβάδιζε νάμασιν. Εἶτα κρείττω φανεῖσαν τοῦ ὕδατος πυρὶ κολάζειν αὐτὴν διεσκέψαντο, καὶ κάμινος ὑπεδέχετο τὴν μεγάλην. Ἀλλ' ὁ φρουρῶν αὐτὴν Κύριος καὶ τανῦν ἐνταῦθα παρῆν, καὶ τὸ πῦρ οἶκ τὴν φύσιν ἀποβαλὸν εὐθὺς διηλέγχετο, καὶ τὸ σῶμα ταύτης ἀπαθὲς διεσώζετο. Τί τὸ μετὰ ταῦτα; Σκότει κολάζεται βαθυτάτῳ, πρὸς τῷ σκότει δὲ καὶ λιμῷ· καὶ οἰκία δὲ ταύτην ἐσχάτως ἑλάμβανεν ἀφεγγής, μηδὲ τροφῆς ὅλως κοινωνοῦσαν. Ἤγνύουν δὲ πάντως μετ' αὐτῆς εἶναι τὸν τοῦ φωτὸς Κύριον, ὑφ' οὗ καὶ πρώϊμον αὐτῇ, κατὰ τὸν προφήτην, ἐῤῥάγη, τὸ φῶς καὶ φωτὶ θεϊκῷ ἅπας ὁ οἶκος περιελάμπετο. Οὐ φῶς δὲ μόνον ἐδίδοτο, ἀλλὰ καὶ θεία τις ἄνωθεν ἐχορηγεῖτο τροφή, ἄρτος ἑκάστης ἡμέρας παραδόξως ἑτοιμαζόμενος, λευκότερος μὲν χιόνος, τὴν ἡδονὴν δὲ θεσπέσιος. Τὸ δὲ μεῖζον, αὐτὸς ἐκεῖνος ἐφίσταται ὁ Σωτὴρ, Ἐγώ εἰμι, λέγων, Εὐγενία, ὃς καὶ σταυρὸν διὰ σὲ καὶ θάνατον ἠνεσχόμην, δι' ὃν καὶ σὺ ταῦτα προείλου παθεῖν. Τοιγαροῦν καὶ μεγίστῃ σε δόξῃ περιβαλῶ, καὶ πολλῶν ἐμπλήσω χαρίτων. Ἔστω δέ σοι καὶ τοῦτο τῆς περὶ σὲ τιμῆς σύμβολον· αὕτη γὰρ ἡ ἡμέρα πρὸς τὴν ἄνω σε παραπέμψει ζωήν, ἥτις κἀμὲ εἶδε τοῖς κάτω ἐπιδημήσαντα. ΑϚ'. Οὕτως εἰπὼν, ὁ μὲν ἀπ' αὐτῆς ἀπέστη· οὐ μακρὰν δὲ καὶ τῶν λαληθέντων ἀπήντα τὸ πέρας. Στέλλεται γὰρ τις τῶν ἀσεβῶν, τὸ τῶν μοναχῶν ἐκεῖνος σχήμα ὑποκρινόμενος, ὃς ἔσω γενόμενος τοῦ δεσμωτηρίου κατ' αὐτὴν ἄρα τὴν ἡμέραν τελειοῖ τὴν μάρτυρα τῇ διὰ ξίφους σφαγῇ, καθ' ἣν καὶ ἡ τῶν Γενεθλίων ἑορτὴ ἤγετο τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν. Τελέσαντες οὖν ὅσα θέμις ἦν ἐπὶ θυγατρὶ τοιαύτῃ καὶ ἀδελφῇ, ἥ τε μήτηρ, φημί, καὶ οἱ ἀδελφοί, τὸ ἱερὸν αὐτῆς λείψανον ἐν τόπῳ μὲν κατατίθενται οὐ μακρὰν ἀπέχοντι Ῥώμης, ἡ Ῥωμαία δὲ ὁδὸς ἐπικαλουμένῳ. Οὕτω μὲν Εὐγενία ἐβίωσε σεμνῶς· οὕτω δὲ ἀπεβίω καθὰ καὶ κεκλήρωτο εὐγενῶς, ὥστε μὴ δι' ἕτερον ἔχειν ἡμᾶς μᾶλλον θαυμάζειν, τὴν ἐν Χριστῷ ζωὴν ἢ τὸν ὑπὲρ Χριστοῦ θάνατον· ὅθεν καὶ ὅσης αὕτη τῆς δόξης ὑπὲρ ἀμφοτέρων ἠξίωται, δῆλον οὐ μετὰ πολὺ γέγονε. ΑΖ'. Δισσοῖς γὰρ τοῖς πάθεσι μεριζομένης αὐτῇ τῆς μητρὸς, καὶ τῷ μὲν διὰ Χριστὸν τυθῆναι χαιρούσης, ἀλγούσης δὲ τῷ θυγατρὸς διαζυγῆναι τοιαύτης, καὶ τὸν χωρισμὸν ἥκιστα πράως ὑπομενούσης, ὄναρ ἡ μάρτυς αὐτῇ ἐφίσταται οὕτω μὲν ἐστολισμένη λαμπρῶς ὡς μηδὲ προσβάλλειν αὐτῇ τὸν ὀφθαλμὸν ἱκανῶς ἔχειν, τοιαύταις δὲ παρθένοις προπεμπομένη φαιδραῖς, ὡς μηδὲ μίαν αὐτῇ τῶν βασιλίδων παραβεβλήσθαι δύνασθαι. Οὕτω τοιγαροῦν ἐπιστᾶσα ἐῴκει τῇ μητρὶ λέγειν· Ἵνα τί, ὦ μῆτερ, οὕτω σοι τὸ δεινοπαθεῖν πολλοῖς ὑπὲρ ἡμῶν τοῖς δάκρυσι τηκο-
col. 651–652page 172 of 246
PG 116:651μένη; Οὐ θρήνων, ἀλλ᾽ εὐφροσύνης ἄξια τὰ ἡμέτερα. Ἴσθι γὰρ ὡς ἐγώ τε καὶ ὁ πατὴρ Φίλιππος ἐν ἀῤῥήτῳ τινὶ τῶν μαρτύρων εὐφροσύνῃ ζῶμεν, συνόντες Χριστῷ καὶ συμβασιλεύοντες· ὃς καὶ σὲ οὐ πολλαῖς ὕστερον ἡμέραις εἰς τὴν ζωὴν ταύτην μετακαλέσει. Τοῖς δὲ ἐμοῖς ἀδελφοῖς τὴν ἐν Χριστῷ σφραγῖδα βεβαίαν καὶ ἀδελφοὺς ἐμοὶ γενέσθαι καὶ τὰς ψυχὰς συνεχῶς φυλάξαι παραίνει, ἵνα οὕτω γένος ὅλον καλὸν δῶρον τῷ Δεσπότῃ προσενεχθῶμεν. Ταῦτα παρὰ τῆς Εὐγενίας ἡ μήτηρ ἤκουσεν, ἐλέγετο δὲ καὶ ἀγγέλων ἐπιστασίαν ὁρᾷν, ὧν τὸ σχῆμα χαράς τε ἦν ὁμοῦ καὶ αἰδοῦς σύμβολον, ὥσπερ ἐνδεικνυμένων αὐτῶν ὅτι καὶ τιμῆς ἄξιοι ἐκεῖνοι, ἀλλὰ καὶ ἀλήκτου χαρᾶς κοινωνοί. Ἧς γένοιτο πάντας ἡμᾶς ἐπιτυχεῖν χάριτι καὶ φιλανθρωπίᾳ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ᾧ πρέπει πᾶσα δόξα, τιμὴ καὶ προσκύνησις νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.

Day 26Die 26

col. 653–654page 173 of 246
PG 116:653ΤΟΥ ΟΣΙΟΥ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΚΑΙ ΟΜΟΛΟΓΗΤΟΥ ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΤΟΥ ΓΡΑΠΤΟΥ ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΕΙΑ. Α'. Τῶν ὑπὲρ Χριστοῦ τὴν ἄθλησιν ἑλομένων οἱ μὲν ὑπὲρ εὐσεβείας ἁπλῶς πρὸς Ἕλληνας ἠγωνίσαντο, πλάνης εἰδωλικῆς ἀντιποιουμένους· οἱ δὲ ὁ ἐν ἁγίοις Θεόδωρος· οῦ τὸ λείψανον ἐν τῇ Χαλ αδέσποτον, χηδόνι μονῇ τοῦ Μιχαελίτζη αὐτὸς ὁ κτίσας Μιχαὴλ ὕστερον ἀποκόμισεν. Ο δὲ ἀοίδιμος Θεοφάνης μέχρι Μιχαὴλ καὶ Θεοδώρας διήρκεσε, καὶ ὑπὸ τοῦ ἐν ἁγίοις Μεθοδίου πατριάρχου γενομένου χοιροτονετα ται μητροπολίτης Νικαίας· ὡς καί τινας ασχάλλοντας ἐπὶ τῇ τούτον χειροτονίᾳ καὶ λέγοντας, ὅτι Σύρος ἐστί· καὶ τίς οἶδεν εἰ ὀρθόδοξος ὑπάρχει μηδενὸς αὑτοῦ μαρτυροῦντο;; ἀπεκρίθη ὁ ἁγίος Μεθόδιος, λέγων. Εγὼ ὑπὲρ ταύτην τὴν μαρτυρίαν, ἣν ἐπισ φέρεται (δείξας τὴν ἐν τῷ προσώπῳ γραφήν) κρειττονα καὶ ὁ μέγας Θεοφανής, μάρτυς ῶν, καὶ τοῖς ὑπὲρ ὁσίου Πατρὸς ἡμῶν καὶ ὁμολογητοῦ Θεοδώρου τοῦ Γραπτού και αυταδέλφου Θεοφάνους τοῦ ποιητοῦ
col. 655–656page 174 of 246
PG 116:655ὑπὲρ ὀρθοδόξου πίστεως πρὸς Χριστιανοὺς μὲν οὐχ ὑγιῶς δὲ περὶ τὴν ὀρθὴν πίστιν διακειμένους, οὐκ ἐλάττους ἢ ἐκεῖνοι τοὺς ἱδρῶτας καταβαλλόμενοι. Διὸ καὶ τῶν ἴσων αὐτοῖς στεφάνων κοινωνοί καθεστήκασιν· ὧν εἷς ἐστι καὶ ὁ τῷ λόγω νῦν ὑπόθεσις προτεθείς, ὁ θαυμαστὴς καὶ μέγας Θεός δωρος, περὶ οὗ προϊὼν ὁ λόγος κατὰ μέρος δη λώσει. Β΄. Τουτον ἤνεγκε μὲν ἡ Παλαιστίνη, ἣν ὁ Θεὸς τῷ ᾽Αβραὰμ κλῆρον διδοὺς, γῆν ἐπαγγελίας καλῶς προσηγόρευσε· πόλις δὲ Ἱερουσαλήμ, ᾗτινι πάντως ἀρκέσει πρὸς ἔπαινον, εἰ καὶ μηδὲν ἄλλο τῶν ἑπαί νων εἶχε, ὅτι καὶ Χριστὸς ἐκεῖθεν τὸ κατὰ σάρκα· καὶ δὴ καὶ προφητῶν ἐξ αὐτῆς καὶ πατριαρχῶν πολὺς προῆλθε χορός· καὶ αὐτὴ δὲ τῶν ἀποστόλων ἡ χαριεστάτη λογὰς ἐκεῖθεν ἔσχε τὴν γένεσιν. Γ΄. Γεννήτορες δὲ τῷ γενναίῳ ἀπὸ τῆς εὐσεβείας τὸ γνώριμον ἔχοντες πλοῦτος δὲ καὶ περιουσία τὸ ἀπὸ Χριστοῦ καλεῖσθαι καὶ ὀνομάζεσθαι· ἐξ ὧν ὁ ἱερὸς ἐκεῖνος βλαστήσας ἀνὴρ, τί δεῖ λέγειν, ὅσην ἐκ πρώτης ἔτι τῆς ἡλικίας επλούτησε την σύνεσιν; "Αρτι μὲν γὰρ παῖς ὢν, οἱ κατὰ παῖδας εἶχε τὸ φρόνημα· τὸ πρὸς μικρὰ βλέπειν, καὶ ἀθύρο μασι χαίρειν καὶ παιδιαῖς· ἀλλὰ φίλαι Θεοδώρῳ διατριβαὶ τὸ ναοῖς σεπτοῖς ἐμφιλοχωρειν· θεωρίαι δὲ ποθειναὶ τὸ πρὸς τὰ κάλλιστα τῶν ἠθῶν ὁρῶν Τῇ αὐτῇ ἡμέρᾳ, τοῦ ὁσίου Πατρὸς ἡμῶν Θεοδώρου τοῦ Γραπτοῦ, ἀδελφοῦ Θεοφάνους τοῦ ποιητοῦ. Παραπεμφθέντες ἐν τῇ ἐξορίᾳ, πρὸς Κύριον ο μέγας ἀριστεὸς Θεόδωρος ἐξεδήμησε Τούτοις ἀναρίθμιοι Θεοφάνης τε ὁ τῆς Σμύρνης καί ὁ αὑτοῦ Θεόδωρος ἀδελφός. ὁ Σύρος, ὁ τῆς Νικαίας, Καὶ ὁ τούτου ομαίμων Θεόδωρος. ἀδελφὸς, αυτά δελφος τῆς ᾿Ορθοδοξίας Χριστὸς ἐκεῖθεν.
col. 657–658page 175 of 246
PG 116:657τα, καὶ τοὺς σεμνούς τρόπους, ἑαυτὸν ῥυθμίζειν. καύχημα δ' ἐκείνου καὶ σεμνολόγημα τὸ πειθόμενον ὁρᾶσθαι γενεῦσι, καὶ συνελόντα φάναι, δῆλος ἦν ἐκ προοιμίων ὥσπερ τὰ εὐγενῆ τῶν φυτῶν ἐκ πρώτης ἔτι τῆς βλαστῆς, ὁποῖος ἄρα τὴν ἀρετὴν ἀποβήσεται. Δ'. Ἤδη δὲ τὴν παιδικὴν ἡλικίαν ἀμείβων, εἰς γραμματιστοῦ φοιτῶν ὑπὸ τῶν γεννητόρων κελεύεται. Ἵνα δὲ μὴ μόνον τοῖς μαθήμασιν ἀσχολούμενος, ἀλλὰ καὶ πρὸς ἀρετὴν τυπούμενος ᾖ, τῇ τοῦ θεοφόρου Σάβα μονῇ παραδίδωται, διδασκάλου δὴ τινος τυχών πρεσβυτέρου· ἑνός φημι τῶν τῆς Ἐκκλησίας ἅμα μὲν εἰς παιδείαν, ἅμα δὲ καὶ εἰς ἀρετὴν τὸ τηνικαῦτα πρωτεύοντος. Εἶχε δὲ καὶ τὸν ἀδελφὸν Θεοφάνην, πρὸς μὲν τὴν ἡλικίαν χρόνοις συχνοῖς ὑστερίζοντα, πρὸς δὲ τὴν ἀρετὴν τὰ δευτερεία φέρειν οὐκ ἀνεχόμενον· καὶ τὸ ἀδελφῶς εἶναι οὐκ ἀπὸ τῶν σαρκικῶν μᾶλλον ὁμοιωμάτων, ὅσον ἀπὸ τοῦ μηδὲν αὐτοῦ παραλλάττειν εἰς ἀρετὴν βουλόμενον· ἀλλὰ τοὺς ἀρίστους μιμούμενον τῶν ζωγράφων, καὶ πρὸς ἐκεῖνον ὥσπερ εἰς ἀρχέτυπον βλέποντα, καὶ ζηλοῦντα σὺν ἀκριβείᾳ. Ε΄. Ἐκεῖσε μὲν οὖν ἀμφοτέροις αἱ διατριβαί. Ἀλλ' ὁ θεῖος Θεόδωρος, ὀξυτάτης μεταλαχών φύσεως, καὶ τὴν παιδείαν ἅπασαν ἐν χρόνῳ βραχεῖ διελθών, ὑψηλοτέρων τε μαθημάτων ἔρωτα ἐσχηκώς, ἕξεισι μὲν τῆς μονῆς· ἀνδρὶ δέ τινι προσφοιτᾷ, τὴν μὲν ἡλικίαν προήκοντι· ἀνὰ λόγον δὲ τοῦ χρόνου καὶ ἀρετὴν ἀσκήσαντι, καὶ παιδείαν συλλεξαμένῳ. Ἐκείνῳ τοιγαροῦν ὁμιλῶν, τῆς τε ἀρετῆς μιμητής γίνεται, καὶ πρὸς τὴν τῆς παιδείας ἀντίληψιν οὐ πολλοῦ δεῖται χρόνου· ἀλλὰ τῷ πτηνῷ καὶ διαπύρῳ τῆς φύσεως, καὶ τῷ συντόνῳ τῆς περὶ ταῦτα ἐπιμελείας, πάντα ἐν ὀλίγῳ πρὸς τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν εἰσῳκίσατο. Καὶ μάρτυρες τούτων οἱ λόγοι, οὓς αὐτὸς ὕστερον ὑπὲρ εὐσεβείας ἐξέθετο, εἰ καὶ πάσης τῆς περὶ αὐτοῦ φιλοτιμίας ἀνώτερος ἦν. Ζ'. Ἀλλ' ἡ μὲν περὶ τοὺς λόγους ἀσχολία μέχρι τινός. Ἐνίκα γὰρ ὁ τῆς ἀρετῆς πόθος, ὅλον εἰς ἑαυτὸν ἀπασχολεῖν βουλόμενος, καὶ μὴ τῇ πρὸς ἐκείνους ἐπιμελείᾳ τὴν διηνεκῆ ταύτης περικόπτεσθαι ὁμιλίαν. Ἀμέλει καὶ αὖθις τῇ τοῦ θεοφόρου Σάβα μονῇ φέρων ἑαυτὸν δίδωσι· καὶ ἦν οὕτως ὑπὸ θεῷ ζῶν, ἔργα τε μετιὼν ὀφθαλμῶν ἐκείνου τῶν καθαρῶν ἄξια. Ἐντεῦθεν τίς μὲν Θεοδώρου τὸ φρόνημα μετριώτερος ; Τίς δὲ κρατῆσαι θυμοῦ γενναιότερος ; Τίς πρὸς ἐπιθυμίας ὁρμὰς ἀκλινέστερος ; Τίς οὕτω καὶ λέγειν καὶ σιωπᾶν εὐκαιρότητος, καιρόν τε εἰδέναι παντὸς πράγματος, ὡς μήθ' ἡσυχίαν ἀτιμάσαι, μήτε παῤῥησίαν μεθεῖναι διὰ μαλακίαν ψυχῆς καὶ φρονήματος ὑπτιότητα ; Τίς οὕτω σάρκα τε ἐκόλασε, καὶ ὀφθαλμὸν ἐχαλίνωσεν ;
col. 659–660page 176 of 246

.z i. erum reddidit.

col. 661–662page 177 of 246
PG 116:661γίνεται πάλιν ὄφις καὶ πάλιν διάβολος· καὶ διασύρει τοὺς θείους νόμους ὁ μικρὸς καὶ θεσμούς· καὶ παρερμηνεύει πάλιν τοῦ νομοθέτου τὸ βούλημα. Καὶ Θεοῦ μὲν εἰδὼς, ὡς οὐχ οἷός τέ ἐστιν ἀφιστῶν τοὺς ἀνθρώπους, δελεάματι κιρνᾷ τὴν ἐπιβουλήν, καὶ Χριστὸν ἀρνεῖσθαι πείθειν ἀδυνατῶν, τὴν αὐτοῦ θείαν εἰκόνα προσκυνεῖν ὅλως ἀπαγορεύει· οὕτω λάθῃ καὶ τὴν τῆς ἐκείνου σαρκώσεως ἀπὸ ψυχῶν ὁμολογίαν, καὶ τὸν δι' ἐκείνης ἡμῶν πρὸς τὸν σώσαντα πόθον κατ' ὀλίγον ἀπομαραίνων. Ἐπεὶ δὲ τὰ τῆς ἐπιβουλῆς κατὰ νοῦν αὐτῷ προεχώρει (εὗρε γὰρ ἐπιτηδείους ψυχὰς πρὸς τὴν αὐτοῦ σπερμάτων ὑποδοχήν), ὢ τῆς πολλῆς σου μακροθυμίας, Χριστέ! φθάνει καὶ μέχρι βασιλέων αὐτῶν, καὶ πλέον ἰσχύει δύναμιν εὑρίσκων ἀπὸ τῆς ἐξουσίας· καὶ τοσούτῳ βοηθεῖται τῷ κράτει, μικροῦ καὶ γενέσθαι ἡμᾶς ὡς τὸ ἐξ ἀρχῆς, ὅ φησι τὰ ἱερὰ λόγια, ὅτι οὐκ ἦρχεν ἡμῖν Κύριος. Ι΄. Λέοντος γὰρ τηνικαῦτα τοῦ ἐξ Ἀρμενίων τὸ γένος ἕλκοντος, τυράννῳ χειρὶ τῶν σκήπτρων ἐπειλημμένου, καὶ τὸν εὐσεβῆ βασιλέα Μιχαὴλ τῆς μὲν ἀρχῆς παραλύσαντος, σχήματι δὲ καὶ βίῳ τὰ τῶν μοναχῶν μετιέναι παρασκευάσαντος· ἐκεῖνος μὲν τὸ ἀκούσιον ἀλύπως ὡς κατὰ γνώμην προσίετο· αὐτὸς δὲ πρὸς μικρὸν ἔτι τὴν ἀσέβειαν ἔνδον οἰκουροῦσαν ἔχων, ἐξάγει ταύτην εἰς φῶς, ὥσπερ τι νόθον καὶ πονηρὸν γέννημα· καὶ δῆλος οὐκ εἰς μακρὰν γίνεται, χαλεπὸν πνέων κατὰ τῶν θείων εἰκόνων, καὶ ἀναιρῶν τὴν προσκύνησιν. Καὶ πρῶτα μὲν συνεξορίζει τῷ τῆς ὀρθοδοξίας ἀρχιερεῖ τὴν εὐσέβειαν· ἔπειτα καὶ κατασπᾷ τῶν ἱερῶν εἰκονισμάτων τὸ κάλλος, ὥσπερ τινὲς ὀφθαλμοὺς ἀμβλύνων τῆς Ἐκκλησίας. Καὶ ὁ μὲν ὀρθόδοξος ἀρχιερεὺς, ὥσπερ ἔφην, ἐξόριστος γίνεται· ἀντεισάγεται δὲ μισθωτός, καὶ οὐχὶ ποιμὴν, ὁμόφρων τῷ τυράννῳ καὶ σύμψυχος τὴν ἀσέβειαν· ὁ βωμὸς, φασί, πρὸς τὸ ἱερὸν καὶ τὴν πάλαι τεθνηκυίαν αἵρεσιν περὶ τὰς σεπτὰς εἰκόνας ἀναστῆσαι φιλονεικῶν. Ἀλλὰ γὰρ οἷα τὰ τοῦ Θεοῦ κρίματα! Ἡ τῶν ἁμαρτωλῶν ῥάβδος εὐθὺς καθ' ἡμῶν ἐπαφίεται, ἵνα κἂν οὕτω συνῶμεν, ὁποῖον δὴ τὸν Δεσπότην κατὰ πολλὴν ἄνοιαν παροργίζομεν. ΙΑ΄. Οἱ γὰρ κατὰ τὴν ἔρημον Ἄραβες πρὸς ἕω Ῥωμαίοις ἐπιστρατεύσαντες, πολλὰς μὲν χώρας αὐτῶν, πολλὰ δὲ καὶ φρούρια ἐληίζοντο· πρὸς δὲ καὶ τὰ ἐν Παλαιστίνῃ κατέτρεχον μοναστήρια, ὧν πρῶτον καὶ μέγιστον ἦν, τὸ τοῦ θεοφόρου Σάβα, φημί, ἐν ᾧ καὶ ὁ μέγας οὗτος, ὥσπερ ἀνωτέρω φθάσαντες ἔφημεν, ἀσκεῖτο Θεόδωρος. ΙΒ΄. Ταῦτα βλέπων ὁ θεῖος τῆς Ἱεροσολύμων
col. 663–664page 178 of 246
PG 116:663Ἐκκλησίας πρόεδρος καὶ ποιμὴν, καὶ εἰδὼς ὡς ἁμαρτιῶν ἔκτισις ταῦτα καὶ κόνου θυμοῦ, ἐφ᾽ οἷς ἡ τῶν θείων εἰκόνων προσκύνησις ἀθετεῖται, πρὸς ζῆλον εὐθὺς διανίσταται, καὶ τρόπον ἐπιζητεῖ, δι᾽ οὗ δυνατὸς ἔσται τὴν τοσαύτην σβέσαι πυρκαϊὰν, καὶ δεῖξαι κακῶς ποιοῦντας τοὺς πρὸς τὸ κακουργεῖν ἑτοίμους, καὶ ὅρια μετακινεῖν Πατέρων προχειροτάτους. Οὕτω γὰρ ἔσται πάλιν τοῖς αἰχμαλώτοις ἀνάκλησις, καὶ ἔλεος ταῖς πεπληγμέναις ψυχαῖς. ΙΓ΄. Εὑρίσκει τοίνυν πρὸς τοῦτο καὶ λίαν ἐπιτηδείως ἔχοντα, τὸν ἱερὸν δηλαδὴ Θεόδωρον, ἅτε καὶ τὴν ἀρετὴν περιβόητον, καὶ λόγοις τὴν γλῶτταν ἐξησκημένον, καὶ ζῆλον νεανικὸν πνέοντα. Καὶ, Ἰδοὺ ἐγώ, φησὶ τῷ ἀρχιερεῖ ἐκεῖνος, ἀπόστειλόν με, καὶ πορεύσομαι· καὶ ταῖς σαῖς εὐχαῖς βοηθούμενος, αἰσχυνῶ τὴν ἀσέβειαν. Πέμπει τοιγαροῦν ὁ πατριάρχης αὐτὸν, εὐχῇ πάντοθεν περιφράξας, καὶ ὅλον δείξας τῇ πρὸς Χριστὸν ἐλπίδι νενευρωμένον. Τὰ δὲ τὰ μεταξὺ παραλείπωμεν, τὴν βασιλίδα καταλαβών, καὶ τὸν ἀδελφὸν Θεοφάνην ἑπόμενον ἔχων τὰ ἀδελφὰ φρονοῦντα, καὶ τὸν ὑπὲρ τῆς εὐσεβείας ζῆλον αὐτῷ συμπνέοντα, πρῶτα μὲν τῷ τῇ Ἐκκλησίᾳ, οἴμοι! ἐπιπηδήσαντι ληστρικῶς· ποῦ γὰρ ἱερατικῶς ἐκεῖνος; ἀδεῶς ἐμφανίζεται, καὶ τὴν διαστροφὴν τῶν ὑπ᾽ ἐκείνῳ ποιμαινομένων ἐλέγχει σὺν παῤῥησίᾳ· καὶ τὴν αἵρεσιν πικρῶς αὐτῷ ὀνειδίζει. Ἔπειτα καὶ αὐτῷ βασιλεῖ ὥσπερ τις ἀξεῖα μάχαιρα κατὰ στόμα προσαπαντᾷ, καὶ οὐ μόνον αὐτῷ τῆς ἰδίας ψυχῆς τὴν βλάβην διεγκαλεῖ, ἀλλὰ καὶ ὃν ἐκεῖνος ἀνατροπὴν τῷ λαῷ δολίως προπίνει καὶ δυσσεβῶς. Εἶτα καὶ παραινεῖ τῆς βεβήλου ταύτης ἀποστάντα κακοδοξίας, μεταμαθεῖν τὴν εὐσέβειαν. Ἴσως γὰρ, φησίν, ἔσται σοι τὸ θεῖον εὐίλατον, καὶ οὐχὶ πάντα τὸν θυμὸν Κυρίου, καθάπερ τινὰ τρυγίαν, αὐτὸς ἐκπιῇ. ΙΔ΄. Ἐφ᾽ οἷς τὸν βασιλέα τῆς παῤῥησίας τὸν ἄνδρα θαυμάσαντα, πρὸς δὲ καὶ τῇ τῶν λόγων καιριότητι, καὶ τῇ περὶ τὸ πρόσωπον ἀπὸ τῆς ψυχῆς διαδιδομένῃ φαιδρότητι, ὡς ἐγχωροῦν ἦν, ἐκεῖνον κατανοήσαντα, αἰδεσθῆναί τε καὶ πράως τοὺς ἐλέγχους διενεγκεῖν· εἶτα καὶ μετακαλέσασθαι, καὶ
col. 665–666page 179 of 246
PG 116:665πιρεῖ τὰ ἔκείνου 25 & ε αὐτὸν, Επελάθου, λέγων, ; Θεόν, βασιλεῦ· ὧν ἄρα τετίθει στέφανον; φεῖσαι αμάχου Θεῷ, κριτῇ δικαίῳ αν χρηστότητος, ὕτω πρὸς αὐτὸν διεπαρρησιά καὶ μανίαν· καὶ εἴ τις Θεοδώρῳ καὶ τὰ περὶ Θεοφάνους κατέστη μηδέν ἧττον τῆς φύσεως δια αὐτῶν ἐν τῷ τοῦ Πόντου στό λεύσας με βρωτου τινος, μὴ οί, φησίν, οὕτω κακῶς ἐκτρι τύραννον μὲν ἤ κακία πράττειν μὴ ἐπὶ πολὺ τὴν ὀργὴν ὁ δι εβάλλετο, οὐ πολὺ το ἐν μέσῳ, εἰ τῇ τυραννίδι τὸν βίον. ᾿Αναι. ήλ, ᾧ Τραυλός ἡ ἐπωνυμία, και ν ἐξιώμενον. Ημέρα δὲ ἦν ἡ ενεθλίων, αἷμα τούτου κε τινος τῶν νηπίων τῷ ὑπὲρ ἡμῶν ροσαγόμενον, ἀλλ' ὡς Ηρώδου ἁγίων ψυχῶν ἔκτισιν τῶν ὑπ' ων. Τόπος δὲ ὑποδέχεται το εú
col. 667–668page 180 of 246
PG 116:667τῶν μετακινῆσαι, καὶ οἵπερ τὸν καλὸν κόσμον ἐκεῖνος ἠμαύρωσε τῶν εἰκόνων. Οὗ γενομένου, καὶ μικρὸν τῆς ἐξορίας καὶ τῶν ἄλλων κακῶν ἀνεθέντες, οἱ γενναιότατοι, τὴν βασιλίδα καταλαμβάνουσι, τοῦ νέου βασιλέως τὸ δοκεῖν ἐκ φιλανθρωπίας ἐπιστρέψαντος τὴν ἀνάκλησιν. ταῖς γὰρ ἀληθείαις οὐδὲν τοῦ προλαβόντος ἥττων ὢν τὴν δυσσέβειαν, περὶ τὸν διωγμὸν ἥττων ἦν. ΙΖ΄. Ἐκεῖνοι μὲν δὴ παρὰ τῇ πόλει γενόμενοι, καὶ αὖθις τὸ εὐσεβὲς παῤῥησιασάμενοι, πολλοὺς μὲν τοῦ λοιποῦ πλήθους, ἔτι καὶ αὐτῶν τῶν ἐν τέλει σύμφρονας προσλαμβάνουσι· τοῦτο μὲν καὶ διὰ τῆς τῶν κανόνων ἐκθέσεως, οὓς Θεοφάνης ὁ γνήσιος ἀδελφὸς ἐμελῴδησε· τοῦτο δὲ καὶ διὰ τῆς τῶν λόγων ἀντιθέσεως, οὓς ὁ μέγας οὗτος Θεόδωρος συνεγράψατο. ΙΗ΄. Πλὴν ἀλλὰ τὴν τοσαύτην τῶν ἀνδρῶν ἀρετὴν Ἰαννῆς ὁ Αἰγύπτιος μάγος, καὶ τοῦ Ἰαμβρῆ δὲ μέστιος, μὴ φέρων ὁρᾷν οὕτω φανερῶς λάμπουσαν, ἐν φρουρᾷ κατακλείει· καὶ τελευταῖον τοῖς λόγοις προσβαλών, ἐπεὶ μὴ οἷός τε ἦν πρὸς κείνους ἀγωνίζεσθαι, ἀλλὰ, τὸ τοῦ λόγου, πρὸς λέοντα δορκὰς ἤπτετο μάχης, βίᾳ πάλιν αὐτοὺς ἀπελαύνει τῆς πόλεως, ἅτε δὴ παρὰ βασιλεῖ τὰ μέγιστα δυνάμενος· ἅμα μὲν διὰ τὸ ὁμόδοξον, ἅμα δὲ καὶ ὃ περιβέβλητο τῶν μοναχῶν σχῆμα, καὶ τὴν ἐπικεχρωσμένην αὐτῷ εὐσέβειαν, ὑφ᾽ ἧς καὶ τὸν βασιλέα, καὶ πολλοὺς τῶν ἐν τέλει, ὁ μικρὸς παρεκρούετο, καὶ τοῦ πατριαρχικοῦ θρόνου μετ᾽ ὀλίγον ἀναξίως ἐπέβη. Καὶ οἱ μὲν οὕτω τῆς πόλεως ἐξωθούμενοι, ὡς πατρίδα διὰ Χριστὸν τὴν ξένην ἑώρων, ἀνὰ τὸν τόπον, ὃς οὕτω καλεῖται, Σωσθένιον, διατρίβοντες. ΙΘ΄. Ἐπεὶ δὲ καὶ Μιχαὴλ ἐτελεύτα ὁ δυσσεβὴς βασιλεύς, τῷ δυσσεβεστέρῳ παιδὶ Θεοφίλῳ καταλείπει τὴν βασιλείαν· ὃς οὕτως ἀντεποιήθη τοῦ πονηροῦ τούτου δόγματος, καὶ οὕτως ὤφθη βαρὺς τοῖς τὴν εὐσέβειαν διηκριβωμένοις, ὡς μικροῦ πάντες τοὺς φθάσαντας κακοδόξους ψυχροὺς ἀποδεῖξαι καὶ μαλακοὺς περὶ τὴν δυσσέβειαν. Ἐντεῦθεν διωγμοὶ πάλιν κατὰ τῶν εὐσεβούντων· καὶ πάλιν ἱερῶν εἰκόνων καταστροφαί, καὶ βάσανα πάλιν, καὶ δικαστήρια καὶ φρουραί, καὶ πᾶς ἀδικίας τρόπος κατὰ τῆς εὐσεβείας κινούμενος. Ἐντεῦθεν Θεόδωρος σὺν τῷ ἀδελφῷ ἐναγόμενος, καὶ τὴν εὐσέβειαν ἐγκαλούμενος· ὑπὲρ ἧς ποῖον μὲν εἶδος οὐχ ὑπέστη κολάσεως, μᾶλλον δὲ μαρτυρίας ποῖον οὐκ ἐστέψατο στέφανον; Οὐ τὸν τῆς ὑπομονῆς; οὐ τὸν τῆς παῤῥησίας; οὐ τὸν ζῆλον ὃν ἐζηλωκὼς τῷ Κυρίῳ καθ᾽ ἡμέραν διηγωνίζετο; μάρτυς ἐν μάρτυσι, καὶ ὁμολογητὴς διὰ τῶν αὐτῶν τῶν ὑπὲρ Χριστοῦ
col. 669–670page 181 of 246
PG 116:669ἀτώνων γενόμενος. Παρίστησι δὲ τὰ ἐκείνου πλέον ἡ πολυήμερος ἣν ὑπέστη φρουρά, καὶ τὰ πολυειδῆ τῶν κολάσεων, ἢ παῖς παρὰ πατρὸς μέχρι τῆς δεύρο διαδεχόμενοι, λήθης τε ἀνώτερα γενέσθαι καὶ δοθῆναι γραφὴ πεποιήκασι. Κ΄. Τούτων δὴ τῶν κολάσεων πολλοὶ μὲν τῶν συσχεθέντων ἡττήθησαν, κἂν ἡ μεταμέλεια τὴν ἦττον ἀνεμαχέσατο· οἱ πλείους δὲ διὰ τὴν ἐλπίδα, καὶ τὸν εἰς Χριστὸν πόθον, εὐγενῶς κατεφρόνησαν· μεθ᾽ ὧν καὶ ὁ θεοφόρος οὗτος ἀνὴρ, μετὰ τοῦ μηδὲν ἐνδοῦναι, πρὸς τὰς ἐπαγγελλομένας εὐεργεσίας, ἔτι καὶ τοῖς ἱμᾶσι καταξαινόμενος, οὔμενουν εἴποι τις ὅτην ἐπεδείξατο τὴν καρτερίαν, τοῖς συναθλοῦσιν ἀρχέτυπον ὑπομονῆς, οὐ τὴν μίμησιν εὐπετές, γινόμενος. Ἀμέλει καὶ τοῦ σώματος ἤδη καταξανθέντος αὐτῷ ταῖς μάστιξι, καὶ αἵματι τὸ ἔδαφος ἐπιχρώσαντος, αὐτὸς ὡς οὐδεμίαν τῶν ἀλγεινῶν αἴσθησιν ὑπομείνας, εἱστήκει γυμνὸς ἐν μέσῳ τοῦ βήματος, ὥσπερ τινὶ κόσμῳ ταῖς πληγαῖς ἐγκαλλωπιζόμενος, καὶ θέατρον οὕτω καὶ ἀγγέλοις καὶ ἀνθρώποις, κατὰ Παῦλον, γινόμενος. Τοῦ ἐπάρχου δὲ τὴν ἐπίμονον ταύτην γύμνωσιν δυσχεράναντος, Ἐγώ, φησίν, ὁ ἀθλητὴς, ἐπὶ τούτῳ γυμνὸς ἵσταμαι, ἵν᾽ εἴ τινα τῶν ἀθλητῶν ἐπικαμόντα τοῖς ἀλγεινοῖς θεάσωμαι, τὸ ἐκείνου ὑστέρημα ἐν τῷ ἐμῷ σώματι εὐψύχως ἀναπληρώσω. Εἶγε τῆς τοῦ ἀνδρὸς καρτερίας, τῆς παῤῥησίας, τῆς πρὸς τὸν Δεσπότην θερμότητος! ΚΑ΄. Πάλιν οὖν εἶχεν αὐτοὺς ἡ ὑπερορία, οἰκεῖν νῆσον ἣν σύνηθες Ἀφουσίαν καλεῖν, κατακριθέντας. Ἀλλὰ τί μοι τὰ ἐντεῦθεν ἀπαριθμεῖσθαι, τὰς φυλακάς, τὰ ναυάγια, τὸν λιμόν, τὰς ἡλιακὰς ἐκκαύσεις, τὰς νυχτερινὰς ψύξεις, τὰς ἐπιβουλάς, τὰς ἐπαναστάσεις, τοὺς καθ᾽ ἡμέραν θανάτους, τὰς πληγὰς πάλιν, τοὺς ῥαβδισμούς, καὶ τὰ ἐπὶ κόρρης ῥαπίσματα; Πλὴν ὅτι καὶ ταῦτα τρυφήσαντες μετά γε τῆς πολυημέρου ὑπερορίας, δυσὶν ὕστερον χρόνοις μόνοι τῶν ἄλλων ὑπὸ βασιλικῷ κελεύσματι φθάνουσι τὴν Κωνσταντινούπολιν. Ἔρως γὰρ εἶχε τὸν βασιλέα, κἂν κενὸς ἦν καὶ μάταιος, Θεόδωρον δήπου καὶ Θεοφάνην τὰ αὐτὰ ἐκείνῳ φρονοῦντας ἔχειν, ἢ πάντων ἄρχειν πρὸς οὐδὲν αὐτῷ διαφερομένων. ΚΒ΄. Ἀλλὰ γὰρ ἄξιον τὰ ἑξῆς δι᾽ αὐτῶν ἐκείνων τῶν τῆς ἐπιστολῆς δηλῶσαι ῥημάτων, οἷς ὁ θεοφόρος οὗτος Θεόδωρος κοινὴν ἅμα τῷ ἀδελφῷ συντιθεὶς τὴν ἐπιστολὴν, Ἰωάννῃ τῷ τῆς κατὰ Κύζικον ἐκκλησίας προέδρῳ, καὶ τῷ λοιπῷ πλήθει τῶν ὀρθοδόξων ἐπέστελλε, τὰ οἰκεῖα καταλέγων πάθη.
col. 671–672page 182 of 246
PG 116:671συνέβη παθεῖν αὐτοὺς παρ' ἐκείνου δὲ τοῦ θεομισοῦς Θεοφίλου, τῶν θείων ὑπεραθλοῦνται εἰκόνων· καὶ ὅπως μετὰ τὰς πολλὰς αἰκίσεις, καὶ αὐτὴν τὴν ὄψιν ἀνελεῶς κατεγράφησαν (9). Εἰ δὲ τινα καὶ ἔγκεινται τῇ ἐπιστολῇ ἀφελῶς τε καὶ ἰδιωτικῶς ἔχοντα, οὐκ ἀμαθίαν πάντως παρὰ τοῖς εὐ κρίνουσι καὶ πεπαιδευμένοις τῷ γραμματεί μαρτυρήσει· ἀλλὰ πρῶτα μὲν τὸ ἀδιαφόρως αὐτὸν χρῆσθαι τῇ λέξει καὶ τοῖς ὀνόμασι, καὶ μὴ μέγα ταῦτα ἡγεῖσθαι, μηδὲ σπουδῆς ἄξιον· ἔπειτα δὲ καὶ τὸ βούλεσθαι ἀκριβῶς αὐτὰ τὰ ῥήματα καθὼς ἄρα καὶ ἐῤῥέθησαν ἔν τε ταῖς πεύσεσι καὶ ταῖς ἀποκρίσεσιν, ἁπλῶς οὕτω καὶ ἀνεπικοσμήτως παρατεθῆναι. Ἔχει πρὸς λέξιν τὰ τῆς ἐπιστολῆς οὕτως· ΚΓ'. Ἀδικοίην τὰ μέγιστα, σιωπῇ παραδοὺς τὰ εἰς ἡμᾶς γεγενημένα, πολλῶν ἐφιεμένων ἀκοῦσαί τε καὶ μαθεῖν· καὶ μάλιστα εἰς δόξαν Θεοῦ καὶ πολλῶν ὠφέλειαν ἔσεσθαι δυνάμενα, λεγόμενά τε καὶ ἀκουόμενα· οὐχ ἥκιστα δὲ καὶ πρὸς ἔλεγχον τῶν ἀσεβούντων συντείνοντα, καὶ τοῦ δόγματος αὐτῶν τὸ σαθρὸν καὶ ἀραχνάδες ἐλέγχοντα· καὶ μετὰ βραχὺ καὶ ταῦτα φησιν· Ὁ τηνικαῦτα τοίνυν τοῖς βασιλικοῖς ἐξυπηρετούμενος προστάγμασιν ἐλθὼν καὶ τῇ νήσῳ ἐπιβὰς Ἀφουσίᾳ, σὺν πολλῷ τῷ τάχει ἐξαρπάσας ἡμᾶς, ἦγεν ἐπὶ τὴν πόλιν· τὴν αἰτίαν ὅτου χάριν ἑλκόμεθα, διαβεβαιούμενος ἀγνοεῖν· πλὴν ὅτι μετὰ πολλοῦ τοῦ τάχους, καὶ πολλῆς τῆς ἐπείξεως ἔφασκεν ἀπεστάλθαι. Εἰς τὴν πόλιν οὖν ἤλθομεν ἤδη τοῦ Ἰουλίου ὀγδόην ἐπέχοντος· καὶ τῷ βασιλεῖ μόνος ἐμφανισθεὶς ὁ ἡμᾶς ἀγαγών, εὐθὺς ἐκελεύσθη καθείρξειν ἡμᾶς εἰς τὸ πραιτώριον. Μεθ' ἡμέρας οὖν ἓξ τῇ τεσσαρεσκαιδεκάτῃ τοῦ αὐτοῦ μηνὸς μετάκλητοι πρὸς βασιλέα γινόμεθα, τῆς ἡμῶν ἀφίξεως ἐν ταῖς πάντων διανοίαις ἤδη προεγνωσμένης καὶ προσδοκωμένης, ὡς τῷ βασιλεῖ παραστησόμεθα δίκας ὑποσχεῖν μέλλοντες. Καὶ οὐδὲν ἦν ἕτερον ἰδεῖν ἢ ἀκούειν ἄλλο ἢ φόβους καὶ ἀπειλάς, τῶν μὲν λεγόντων, Συντόμως, ὦ οὗτοι, καὶ ἄνευ πάσης ἀντιλογίας ὑποκύψατε τοῖς βασιλικοῖς διατάγμασι· τῶν δὲ τὰ ἀνήκεστα παθεῖν, εἰ παρακούσοιτε, προσμαρτυρομένων· ἑτέρων δὲ φασκόντων, Δαιμόνιον ἔχετε, καὶ ἕτερα τοιαῦτα, καὶ χείρονα κενῶς ταῖς ἀκοαῖς ἡμῶν παραπίπτοντα. ΚΔ'. Καὶ ταῦτα μὲν πρὶν τῷ χρυσῷ λεγομένῳ τρικλίνῳ προσβαλεῖν ἠκούομεν· προσβαλόντες δὲ, καὶ τῇ πύλῃ ἐπιβάντες, προάγοντος ἡμῶν τοῦ ἐπάρχου, ὤφθη ἡμῖν ὁ βασιλεύς, φοβερός
col. 673–674page 183 of 246
PG 116:673ἄγαν καὶ θυμοῦ πνέων, ἔνθεν τε κἀκεῖθεν ἱκανῶν περιεστηκότων. Ὥρα ἦν ὡς δεκάτη· καὶ μέχρι τούτου ἐλθὼν διέστη ἡμῶν ὁ ἔπαρχος, μόνους ἡμᾶς ἐν ὀφθαλμοῖς τοῦ βασιλέως καταλιπών. Καὶ δὴ προσπυνήσαντας, ἐγγύτερον παραστῆναι θρασυτέρα τῇ φωνῇ σὺν αὐστηρίᾳ παρεκελεύετο. Μέχρι οὖν αὐτοῦ γενομένους, ἤρετο, Ἐν ποίᾳ χώρᾳ, εἰπών, ἐγεννήθητε; Ἡμῶν ἀποκρινομένων, Ἐν Μωαβίτιδι, πάλιν ἐκεῖνος αὐτοῖς ῥήμασι, Διατί ἤλθετε ὧδε; Καὶ πρὶν ἀποκρίνασθαι, ἐπέτρεψεν ἡμῶν παίεσθαι τὰς ὄψεις. Πολλὰς δὲ τὰς πληγὰς οἱ παίοντες ἐντείναντες καὶ βαρείας, ὡς σκοτοδίνης ἡμᾶς πληροῦσθαι καὶ πίπτειν χαμαί. Καὶ γὰρ εἰ μὴ τοῦ πρὸς τῷ στήθει χιτῶνος ἐδραξάμην τοῦ παίοντος, εἰς τὸ τοῦ βασιλέως ἂν ὑποπόδιον εὐθὺς κατεβλήθην. Κατέχων δὲ τὸ ἱμάτιον, ἐδεχόμην ἀμεταστρεπτὶ τὰς πληγάς, ἕως παύσασθαι τοῦ παίειν ἐκέλευσεν ὁ κρατῶν. Παυσαμένων δὲ τῶν παιόντων, ἤρετο πάλιν ὁ βασιλεύς· Τίνος χάριν ἐληλύθατε ἐνταῦθα; Ἐβούλετο δὲ ὁ λόγος αὐτῷ, τίνος χάριν τὴν αὐτὴν ἡμῖν ἀσπάσεσθαι πίστιν οὐ βουλόμενοι, τὴν μεθ᾿ ἡμῶν οἴκησιν ἠσμενίσατε; ΚΕʹ. Ἡμῶν δὲ σιωπησάντων, καὶ εἰς γῆν νενευκότων, πρὸς τὸν ἔπαρχον ἐγγύθεν ἑστῶτα, ἰταμῷ τῷ λόγῳ καὶ βλοσυρῷ τῷ ὄμματι ἀποτεινάμενος, λόγον τοιόνδε μετὰ πολλοῦ τοῦ θυμοῦ καὶ τραχείας τῆς φωνῆς ἀπεφθέγξατο· Ἆρον αὐτούς, καὶ γράψον τὰ πρόσωπα αὐτῶν, ἐγκολάψας τούσδε τοὺς ἰάμβους· καὶ παράδος αὐτοὺς δύο Σαρακηνοῖς, καὶ ἀπαγέτωσαν αὐτοὺς εἰς τὴν ἰδίαν αὐτῶν γῆν. Ἔστηκε δὲ πλησίον ὁ τοὺς ἰάμβους ἔχων, ὃς ἦν καὶ τούτους σκεψάμενος, Χριστόδουλος τοὔνομα· ᾧ καὶ ὑπαναγινώσκειν αὐτοὺς ἐπέταττε, προσθεὶς καὶ τοῦτο· Κἂν μὴ ὦσι καλοί, μὴ σοι μελέτω. Τοῦτο δὲ εἴρηκεν, εἰδὼς ὡς ἄριστα ἡμῖν ἔσκηται ἡ τῶν ποιητικῶν σκεμμάτων ἀκρίβεια, καὶ εἰς ὅσον καταγελασθήσονται πρὸς ἡμῶν. Διὰ τοῦτο καὶ τις παρών, καὶ χαριζόμενος αὐτῷ, Οὐδὲ ἄξιοί εἰσιν, ὦ δέσποτα, οὗτοι, ἵνα καλλίους ὦσιν οἱ ἴαμβοι. Καλὸν δὲ καὶ αὐτούς, ὡς εἶχον, ἐνθεῖναι τῷ διηγήματι. Πάντων ποθούντων προστρέχειν πρὸς τὴν πόλιν, Ὅπου πάναγνοι τοῦ Θεοῦ Λόγου πόδες Ἔστησαν εἰς σύστασιν τῆς οἰκουμένης, Ὤφθησαν οὗτοι τῷ σεβασμίῳ τόπῳ, Σκεύη πονηρὰ δυσειδαίμονος πλάνης, Ἐκεῖσε πολλὰ λοιπὸν ἐξ ἀγνωσίας Πράξαντες αἰσχρά, δεινά, δυσσεβοφρόνως, Ἐκεῖθεν ἠλάθησαν ὡς ἀποστάται. Πρὸς τὴν πόλιν δὲ τοῦ κράτους πεφευγότες, Οὐκ ἐξαφῆκαν τὰς ἀθέσμους μωρίας. Ὅθεν γραφέντες ὡς κακοῦργοι τὴν θέαν, Κατακρίνονται καὶ διώκονται πάλιν. ΚϚʹ. Τούτων δὲ ὑπαναγνωσθέντων, ἀπάγειν ἡμᾶς εἰς τὸ πραιτώριον ἐκέλευε· καὶ μετὰ τὸ ἐξελθεῖν ἡμᾶς, καὶ τὴν λεγομένην θερμάστραν ἤδη καταλαβεῖν, φθάσας τις ἐκέλευεν ὑποστρέφειν· καὶ σὺν πολλῷ τῷ τάχει τῷ βασιλεῖ παρίστησιν· ὃς καὶ ἰδὼν ἡμᾶς, πρὸς λέξιν
col. 675–676page 184 of 246
PG 116:675οὕτωσὶ ἔφη· Εἰκὸς ὑμᾶς ἀπελθόντας λέγειν ἐκεῖσε, ὡς Τῷ Βασιλεῖ ἐνεπαίξαμεν· ἀλλ᾽ ἐγώ πρότερον καταπαίξας ὑμᾶς, ἀπολύσω. Οὕτω λέξας περισθῆναι ἡμᾶς ἐκέλευεν. Ἐκδυθέντων ἀμφοτέρων, ἐτυπτόμην ἐγώ, τοῦ βασιλέως ἀπαύστως οὕτωσι κράζοντος, καὶ εἰς ἑαυτὸν ὁρκίζοντος τοὺς μαστίζοντας· Οὕτως ἔχεις ἐμέ; Δὸς καλά. Ἔτυπτον γοῦν καὶ νῶτα καὶ στήθη, χωρὶς οἴκτου παντὸς καὶ φιλανθρωπίας. Ἐγὼ δὲ ἐπὶ πολὺ μαστιζόμενος, ἐβόων· οὐδὲν ἡμάρτομεν εἰς τὴν βασιλείαν σου· καὶ πάλιν Κύριε, ἐλέησον· καὶ, Ἁγία Θεοτόκε, ἐλθὲ εἰς τὴν βοήθειαν ἡμῶν. Ἔπειτα καὶ τὸν ἀδελφὸν ἔτυπτον παραπλησίως βοῶντα, καὶ Ἁγία Θεοτόκε, λέγοντα, καὶ αὐτὴ εἰς Αἴγυπτον ἔφυγες βαστάζουσα τὸν Υἱόν· ἔπιδε ἐπ᾽ ἐμὲ τῶν διὰ τὴν ὁμοίαν σου φυγὴν κολαζόμενον. Κύριε, Κύριε, ὁ ῥυόμενος πτωχὸν ἐκ χειρὸς τῶν στερεωτέρων αὐτοῦ, μὴ μακρύνης τὴν βοήθειάν σου. Ὅσον ἤθελε, προσέταττεν ἐξιέναι. Ἐξελθὼν δὲ πάλιν ἕτερος, κατέδραμεν ἡμῶν ὑποστρέφειν κελεύων. ΚΖ'. Καὶ τις ἀπὸ τοῦ βασιλέως πεμφθείς, ἐπυνθάνετο, Τίνος χάριν τῷ θανάτῳ τοῦ Λέοντος ἐπεχάρητε, καὶ διατί προσφυγόντες αὐτῷ, τὴν αὐτὴν ἐκείνῳ μὴ ἀσπάζεσθε πίστιν; Πρὸς ταῦτα ἡμεῖς, Οὔτε τῷ θανάτῳ, φησί, τοῦ Λέοντος ἐπεχάρημεν, οὔτε μὴν αὐτῷ προσεφύγομεν· οὐδὲ τὴν πίστιν δι᾽ ὑμᾶς τοὺς τοῖς καιροῖς συμμεταβαλλομένους ἀθετεῖν ὅλως ἢ καινοτομεῖν ἀνεχόμεθα. Τούτου δὲ ἀνθυπενεγκόντος, Τέως γοῦν οὐκ ἐπὶ τοῦ Λέοντος ἤλθετε; Οὔκουν, ἔφημεν· ἀλλ᾽ ἐπὶ τοῦ πρὸ αὐτοῦ βασιλεύσαντος. Ὁ δὲ, Καλῶς, καλῶς, ἔφη, καὶ πορεύεσθε. Ὁ λογοθέτης δὲ οὗτος ἦν τοῦ δρόμου. Τότε εἰς τὸ πραετώριον σκοτίας ἤδη γενομένης ἐληλύθαμεν. ΚΗ'. Τεσσάρων δὲ παρελθουσῶν ἡμερῶν, προκαθίσαντι τῷ ἐπάρχῳ ἀγόμεθα εἰς παράστασιν. Ὁ δὲ πολλῶν βασάνων ἀπειλαῖς φοβήσας, καὶ κολάζειν εἰπὼν πρότερον, εἶτα καὶ τὰς ὄψεις γράφειν, καὶ τοῖς Σαρακηνοῖς παραδοῦναι, παρηγγύα τὸ τοῦ βασιλέως ποιεῖν καταθύμιον. Συνῆν δὲ αὐτῷ καὶ Χριστόδουλος, καὶ ὁ τούτου πατήρ. Ἡμῶν δὲ σκληρῶς ἀπαναινομένων, καὶ μυρίους θανάτους ὑπομένειν ἑτοίμως ἔχειν λεγόντων, καὶ ὡς οὐ χρανθησόμεθα ποτε
col. 677–678page 185 of 246
PG 116:677κοινωνίᾳ, ἢ κἂν γοῦν τῇ συγκαταθέσει τῶν Χριστιανῶν πίστιν καὶ ὁμολογίαν ἀθετησάντων, κἂν τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐκκόψαιεν, κἂν τὸ σῶμα καύσαιεν τῷ πυρί, λεγόντων· ὁ τοῦ Χριστοδούλου πατὴρ ἐν χάριτος μοίρα τὸν λόγον τοὺς ἐναντίοις ποιούμενος, Οὐδέποτε, πρὸς τὸν ἔπαρχον ἔφη, προσεκύνησαν οὗτοι εἰκόνα· καὶ τίνα παθόντες ἐληλύθασιν ὧδε, οὐκ οἶδα. Πρὸς ὃν αὐτηρῶς ἐγώ, Ἀπόστα, ἔφην, ἐντεῦθεν· οὐκ οἶδας τί λέγεις, οὐδὲ περὶ τίνων διαβεβαιοῦσαι. ΚΘ΄. Ὁ δὲ ἔπαρχος αὖθις θωπείαις χρώμενος, Μίαν, εἶπε, μίαν μόνον κοινωνήσατε, καὶ ἕτερον οὐκ ἀπαιτοῦμεν· καὶ ἔρχομαι καὶ ἐγὼ μεθ᾽ ὑμῶν εἰς τὴν ἐκκλησίαν, καὶ πορεύεσθε ὅποι φίλον ὑμῖν. Ἐγὼ δὲ πρὸς αὐτὸν γελάσας, Ὅμοιόν τι λέγεις, κύριε ὁ ἔπαρχος, εἶπον, ὥσπερ ἄν τις ἕτερον ἀξιῶν λέγοι, Οὐδὲν αἰτοῦμαί σε, ἀλλ᾽ ἢ τὴν σὴν ἅπαξ ἀποτεμεῖν κεφαλήν, καὶ τὸ μετὰ ταῦτα πορεύου ὅπου θέλεις. Γίνωσκε τοίνυν, ὡς ἡμῖν καὶ τοῦτο δι᾽ αἰσχύνης ἐστί, τὸ τολμῶν τινα ὅλως πρὸς κοινωνίαν ἡμᾶς προτρέπεσθαι, πρὸς ἣν αὐτὸς οὐκ οἶδ᾽ ὅπως παραινεῖς ἐλθεῖν, καὶ μὴ πόῤῥωθεν πεπεῖσθαι τὸν τοιοῦτον, ὡς ῥᾷον αὐτῷ γῆν καὶ οὐρανὸν ἄνωθεν καὶ κάτωθεν ποιεῖν, ἤπερ ἡμᾶς μετατιθέναι τῆς εὐσεβείας. Τότε γραφῆναι τὰς ὄψεις ἡμῶν ἐκέλευε. Καὶ δὴ ἔτι τῶν ἐκ τῶν μαστίγων πληγῶν φλεγμαινουσῶν ἐν ἡμῖν, καὶ ἀφορήτους ποιουσῶν τὰς ὀδύνας, διατείναντες ἐπὶ σκάμνων τὰς ὄψεις ἐκόλαπτον. Ἐπὶ πολλὴν δὲ τὴν ὥραν ἐκκεντούντων τὰ πρόσωπα, σκότος ἐγένετο εἰς τέλος ἐπέσχε γραφήν. δεδυκότος ἡλίου· ὁ καὶ μὴ βουλομένων, τὴν Λ΄. Μέλλοντες δὲ ἐξιέναι, πρὸς τὸν ἔπαρχον καὶ τοὺς παρόντας, Τὰ γράμματα ταῦτα, εἴπομεν, εὖ ἴστε, θεασάμενα τὰ Χερουβίμ, ὑποχωρήσει, καὶ ἡ φλογίνη ῥομφαία, τὰ νῶτα δοῦσα, τῆς εἰσόδου ἡμῖν τοῦ παραδείσου παραχωρήσει, αἰδούμενα τὰς ἡμῶν ὄψεις, τὰς ὑπὲρ τοῦ κοινοῦ Δεσπότου ἀτίμως οὕτως ἐγκαραχθείσας. Μόνοις γὰρ ἀπ᾽ αἰῶνος ἡμῖν πέπρακται τοῦτο, καὶ καινὸν ἐπιτήδευμα εὕρηται· καὶ φιλανθρώπους ἀπεδείξατε πάντας, ὅσοι κατὰ τοῦ θείου ἡμῶν ἐμάνησαν δόγματος. Ἐν δὲ τῷ προσώπῳ Χριστοῦ πάντως ἐπιγνώσεσθε, καὶ εἰς ἀνάγνωσιν ὑμῖν παραστήσονται ταυτί τὰ γράμματα. Αὐτὸς γὰρ εἴρηκεν, « Ὅσα ἂν ἐποιήσατε ἑνὶ τούτων τῶν ἐλαχίστων, ἐμοὶ ἐποιήσατε. » ΛΑ΄. Τούτους τοὺς λόγους ὡς ἤκουσεν ὁ βασιλεὺς διὰ τοῦ ἐπάρχου, ἔδοξε λέγειν ὑπὸ τῆς τῶν λογισμῶν ἐναργείας, ὡς οἶμαι, καταβροντηθείς· Εἰ ἐπιστάμην ἀληθὲς εἶναι τοῦτο, παντὶ τῷ λαῷ μου οὕτως ἂν ταῦτα ἔγραψα. Ἡμεῖς μὲν οὖν ταῦτα, πολλῶν ὄντων καὶ ἄλλων, ἐπιτομώτερον δεδηλώκαμεν τῶν πραχθέντων πολλοὺς ἔχοντες μάρτυρας· οἵτινες, εὖ οἶδα, καὶ τούτων πλείονα καὶ σαφέστερον διηγήσον-
col. 679–680page 186 of 246
PG 116:679ται, τὰ πεπραγμένα τότε καὶ λελεγμένα κρεῖττον ἢ ἡμεῖς φυλάττοντες. Καὶ γὰρ οὐκ ἐν γωνίᾳ, οὐδ᾽ ἐν παραδύστῳ τινὶ πέπρακται, ἐν θεάτρῳ, καὶ μέσῃ τῇ οἰκουμένῃ. Καὶ οὕτω μὲν ἡ ἐπιστολή. ΑΒ'. Ἀλλὰ μετὰ τὴν τοιαύτην ἀπάνθρωπον καὶ καινὴν τιμωρίαν, ἦν διὰ τὴν τῶν θείων εἰκόνων προσκύνησιν οἱ μακάριοι οὗτοι ὑπέστησαν, ἔτι τῷ λύθρῳ τοῦ αἵματος σταζομένων αὐτοῖς τῶν προσώπων, τῇ φρουρᾷ παραδίδονται. Εἶτα ταῖς τοῦ Ἰαννῆ πονηραῖς εἰσηγήσεσιν, ὃς τηνικαῦτα, σύμφρων ὢν τῷ παρανόμῳ βασιλεῖ, τῆς Ἐκκλησίας ἐκράτει, τὴν ὑπερορίαν καταδικάζονται. Δέχεται τοίνυν αὐτοὺς ἡ τῆς Βιθυνίας Ἀπάμεια. Οὐδὲ ἀξιωθῆναι ταφῆς τὰ τούτων σώματα μετὰ θάνατον ἐπιτεταγμένον ἐκ βασιλέως· τοῦτο μὲν εἰς ἐκείνους ὑβρίζοντος, τοῦτο δὲ καὶ κοινῇ φθονοῦντος τοῖς ὀρθοδόξοις ἀγαθοῦ τοιούτου καὶ ποθεινοῦ κτήματος. Διῆγεν οὖν ἐκεῖσε ἡ γενναία αὕτη τῆς ἀδελφότητος ξυνωρίς, τὸ τε ὀρθοδόξον ἐκπαιδεύουσα, καὶ πρὸς τὴν τῆς ἀρετῆς ἐργασίαν παρακαλοῦσα. Ἔπειθον δὲ ἰσχυρῶς, ἄτε μὴ ἐκ τῶν λόγων, ἀλλ᾽ ἐκ τῶν ἔργων μᾶλλον τὴν προτροπὴν ποιούμενοι. Ἦσαν γὰρ αὐτοῖς ἀκίνητοι πίστεις, τοῦ μὲν ὀρθοδόξου αἵ τε ὑπὲρ αὐτῆς ἐκκεντήσεις καὶ αἱ χαλεπαὶ μάστιγες, τῆς δὲ ἀρετῆς αὐτὸς ὁ βίος καὶ ἡ ἐγκράτεια, μικροῦ καὶ πρὸς τὴν τῶν ἀΰλων φύσιν ἀμιλλωμένη. ΑΓ'. Ἐπεὶ δὲ καὶ ὁ καιρὸς ἐκάλει τῆς ἀναλύσεως, καὶ τῆς πρὸς ὃν ἐπόθουν ἀποδημίας, Θεόδωρος μὲν, καὶ γήρᾳ καὶ νόσῳ, πρὸς δὲ καὶ κακοπαθείᾳ τῇ ἐκ τῆς φρουρᾶς πιεζόμενος, ἐν αὐτῇ τῇ φρουρᾷ χερσὶ τοῦ δεδημιουργηκότος Θεοῦ τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν παρατίθησιν, ἄμωμον μὲν τῇ πράξει τὸν βίον, ἄπταιστον δὲ τῇ εὐσεβείᾳ τὸν λόγον διατηρήσας, ἀνεπίληστον τῆς αὐτοῦ μαρτυρίας μνήμην καταλιπών· ἅτε δὴ καὶ ταύτην τὴν ἡμέραν τὸ τοῦ βίου τέλος δεξάμενος, καθ᾽ ἣν καὶ ὁ πρῶτος τῶν μαρτύρων Στέφανος τῷ ὁσίῳ ζήλῳ τὴν τελείωσιν δέχεται. ΛΔ'. Θεοφάνης δέ, τὸ τίμιον ἐκεῖνο καὶ ἀδελφικὸν σκήνωμα μετά γε καὶ ἄλλων ἀνδρῶν εὐσεβῶν, καὶ ὅσους εἰκὸς ἦν κατ᾽ ἐκεῖνο καιροῦ συνδραμεῖν, ὡς τοῦ ἐκεῖθεν ἁγιασμοῦ καὶ τῆς χάριτος μὴ διαμαρτεῖν, πολλοῖς τιμήσας ἐγκωμίοις καὶ ἄσμασι, ξυλίνῃ λάρνακι κατατίθησι, καὶ παρ᾽ ἑαυτῷ συντηρεί· τοῦτο μὲν καὶ τῆς ἀφθορίας αὐτὸ θαυμάζων,
col. 681–682page 187 of 246
PG 116:681τοῦτο δὲ καὶ τῇ τῶν ἀγώνων μνήμῃ καλλωπιζόμενος· μακρὸν ἐγγελάσας τῷ τοῦ δυσσεβοῦς ἐπιτάγματι· ὃς οὐδὲ ἀξιοῦσθαι ταφῆς ἠβούλετο τὰ τῶν οὐρανίων σκηνῶν ἄξια. Εἶτα καὶ ἐν κανόσι τὰ αὐτοῦ παλαίσματα καταλέγει ἅμα μὲν ἀντὶ θρηνῳδίας, ὡς μὴ θέμις ὂν, τὴν ὑμνῳδίαν παρατιθείς· ἅμα δὲ καὶ τῶν συνεληλυθότων τὸν πόθον παραμυθούμενος. Λέγεται γάρ τινα τῶν γερόντων, κατ᾽ ἐκεῖνο καιροῦ πολλῷ τῆς εὐσεβείας ζήλῳ φερόμενον, ὑπεριδεῖν μὲν καὶ βασιλικῆς ἀπειλῆς, ἀφειδῆσαι δὲ καὶ αὐτῆς τῆς ζωῆς, ἵνα πίστει τῷ τοῦ μακαρίου προπίπτων λειψάνῳ, χάριτος ἐκεῖθεν μετάσχοι. Ἐπιστὰς οὖν τῷ τόπῳ κατὰ τὸν τῆς ἐκδημίας καιρὸν, εἴτ᾿ οὖν πρὸς Θεὸν ἀναλύσεως, καὶ εἰς τῶν ἀδόντων γενόμενος, ἐβεβαίου τὸ μετὰ ταῦτα, ὡς εἴη τότε φωνῆς ἄνωθεν ψαλλόντων ἡδίστης καὶ θαυμασίας ἀκούων· εἴτε τις ἀγγελικήν ἐννοήσοι ταύτην, εἴτε τινὰ ἄλλην νεύματι Θεοῦ γενομένην, Θεῷ δῆλον ἂν εἴη, καὶ ὅσοις τὰ τοιαῦτα διορᾷν ἄξιον. ΛΕ΄. Οὕτω μὲν οὖν τὸ τοῦ θείου Θεοδώρου λείψανον ἡ λάρναξ ἐτήρει, ἀφθόνοις θαύμασι διὰ παντὸς σεμνυνόμενον. Τοῦ Θεοῦ δὲ καὶ αὖθις ἐν χρηστότητι καὶ οἰκτιρμοῖς ἐπιβλέψαντος, καὶ τῆς ἀσεβείας ὥσπερ ὀχλύος ἐκ μέσου διαλυθείσης, τοῦ τε ὀρθοδόξου δόγματος πάλιν κρατυνομένου, ἤδη Θεοφίλου τοῦ θεομισοῦς ἐξ ἀνθρώπων γεγενημένου, ἐπανήκουσι μὲν ἀπὸ τῆς ὑπερορίας οἱ διὰ Χριστὸν καὶ τῆς ἐνεγκαμένης καὶ τῶν ἐκκλησιῶν ἀπεληλαμένοι· ἐπανείη δὲ καὶ ὁ μέγας Θεοφάνης, μάρτυς ὤν, καὶ τοῖς ὑπὲρ Χριστοῦ στίγμασι σεμνυνόμενος· μισθὸν τῆς ὁμολογίας ἄλλον μὲν παρὰ Θεοῦ μέγαν ἀναφαίρετον προσδεχόμενος, τὸ νῦν ἔχον τὴν Νικαίας τῆς Βιθυνίας παρὰ τῶν εὐσεβῶν θρόνον ἀπολαμβάνων. ΑϚ΄. Χρόνος δὲ τὸ μετὰ ταῦτα συχνὸς, καὶ ὁ θησαυρὸς ἄγνωστος τὸ πολύαθλόν φημι σῶμα Θεοδώρου τοῦ μακαρίτου. Ἔνθα γὰρ παρὰ τοῦ ἀδελφοῦ καταλέλειπτο, ἐκεῖσε δὴ καὶ κείμενον διετέλει. Ἀλλά τῶν εὐσεβῶν τις καὶ φιλαθέων ἄνθρωπος,

Day 27Die 27

col. 683–684page 188 of 246
PG 116:683τρόπον τινά καὶ αὐτὸς κοινωνὸς εἶναι τοῖς ἀθληταῖς βουλόμενος, τὴν τοῦ μακαρίου τούτου σώματος μετακομιδὴν ἐκ τῆς Ἀπαμέων ἐπὶ τὴν Χαλκηδόνα ποιεῖται, ὕμνοις ἐξ ὕμνων αὐτοῦ παραπεμπομένου, καὶ χερσὶν ἱερέων καὶ μοναχῶν, ὡς θέμις, διακομιζομένου. Οὗ δὴ καὶ ἱερὸν δειμάμενος φροντιστήριον, ἐκεῖσε τὸν θησαυρὸν ἀποτίθεται· καὶ νῦν ἐστι πᾶσι τοῖς προσιοῦσι παρέχων ῥώσιν ψυχῆς, ῥῶσιν σώματος, παντὸς νοσήματος καὶ πάθους ἀπαλλαγὴν, εἰς δόξαν Θεοῦ καὶ Πατρὸς, καὶ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ νῦν καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν. ΥΠΟΜΝΗΜΑ ΕΙΣ ΤΟΝ ΑΓΙΟΝ ΑΠΟΣΤΟΛΟΝ ΙΩΑΝΝΗΝ ΤΟΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΗΝ ΚΑΙ ΘΕΟΛΟΓΟΝ. Α'. Ὅτι μὴ πολὺ τῶν ἀγγέλων ἀφέστηκεν ἄνθρωπος, καὶ ὅτι δυνατὸν αὐτῷ μετ' ἐκείνων εἶναι, καὶ τούτων ἐγγὺς ἐστάναι, μᾶλλον μὲν οὖν ὅτι καὶ Θεὸν μιμήσασθαι δύναται, καὶ τό γε πολλῷ μείζον, υἱὸς ἐκείνου κατὰ χάριν γενέσθαι, δείκνυσι μάλιστα πάντων ὁ μέγας οὗτος εὐαγγελιστὴς καὶ ἀπόστολος, μητέρα μὲν τὴν Παρθένον πλουτήσας, ἀδελφὸς δὲ Χριστοῦ κληθῆναι ἀξιωθεὶς, καὶ κοινωνὸς αὐτῷ τῶν ἀποῤῥήτων γενόμενος. Ἀλλὰ τῶν μὲν κατ' αὐτὸν τοῦ Θεοῦ μεγαλείων αὐτά τὰ μεγαλοφωνότατα θεῖα λόγια κήρυκες· δηλώσει δὲ ὅμως σαφέστερον καὶ ἡμῖν ὁ λόγος. Οὗτος γὰρ ἡ τοῦ Λόγου φωνή, ὁ τῆς βροντῆς υἱὸς, ὁ τὴν οἰκουμένην τῷ κηρύγματι πάν σαν περιλαβών, καὶ ὁ πάντων μείζον, καὶ μόνον ἀρκοῦν, ὁ τῷ ἐμῷ ἡγαπημένος Χριστῷ, πατρίδα μὲν οὐδεμίαν ἔσχε τῶν πόλεων, ἐκ κώμης δέ τινος εὐτελοῦς καὶ χώρας γέγονε φαυλοτέρας. Βεβαιοῦσι τὸν λόγον οἱ γραμματεῖς, προφήτην ἐκ τῆς Γαλιλαίας μὴ ἐγηγέρθαι λέγοντες. Ἐπιβεβαιοῖ δὲ καὶ ὁ ἀληθῶς Ἰσραηλίτης, μηδέ τι ἕτερον ἐκ Ναζαρέτ ἀγαθὸν εἶναι δύνασθαι διατεινόμενος. Ταύτης τοιγαροῦν οὗτος καὶ τοιαύτης ὁ τηλικοῦτος ἱερὸς ὥς τις κλάδος ἀναδοθείς, καὶ πατρὸς ὁμοίως ἔφυ τῇ πατρίδι τῶν εὐτελῶν καὶ ἀσήμων, ἁλιέως καὶ πένητος. Καὶ ὁ μὲν ἤδη τὴν τοῦ παιδὸς ἡλικίαν παρήμειβεν· ὁ δὲ πατὴρ, ἐπὶ τὴν αὐτὴν ἐργασίαν τὸν
col. 685–686page 189 of 246
PG 116:685παῖδα παραλαμβάνει, κληρονόμον τῆς ἀλιευτικῆς ποιησάμενος. Ἐκοινώνει μὲν οὖν τῆς τέχνης ὁ παῖς τῷ πατρὶ, καὶ ἦν ἀμφοτέροις σύνοικος ἡ πενία. Τί γὰρ πενέστερον εἶποι τις ἂν εἰπεῖν ἁλιέων, ἢ εὐτελέστερον; ὧν εἷς καὶ οὗτος ἦν ὁ τῆς ἀληθείας κῆρυξ τε καὶ διδάσκαλος. Καὶ τὸ γε μείζον εἰς εὐτελείας ἀπόδειξιν, ὅτι μηδὲ ἀπὸ τῆς θαλάσσης ἐθήρευεν, ἀλλ' ἔν τινι βραχεία λίμνη σὺν ἅμα τῷ πατρὶ καὶ τῷ ἀδελφῷ Ἰακὼβ διέτριβε καὶ περὶ ταύτην ἐστρέφετο, διερρωγότα μὲν ῥάπτων δίκτυα (ὃ καὶ αὐτὸ πενίας τῆς ἐσχάτης ἐτύγχανε), τῇ δὲ τῶν χειρῶν ἐργασίᾳ τὴν τῶν ἀναγκαίων παραμυθούμενος ἔνδειαν. Ἑλληνικῆς μὲν οὖν παιδείας μετεῖχεν οὐδὲ βραχύ. Καὶ μάρτυς ὁ θεῖος Λουκᾶς, ἰδιώτην αὐτὸν ἀποκαλῶν καὶ ἀγράμματον. Ἓν τοῦτο μόνον εἶχεν οἷς ἐγνωρίζετο, τὸ ἐπίσημον, καὶ ταύτην ἀγαθὴν ἐκ πατέρων εἷλκε σειράν, τὴν εὐσέβειαν. Ἐπεὶ δέ, τά τε τῆς σκιᾶς ᾑρετο νέφη, καὶ τὰ τῶν τύπων μεταπίπτειν εἰς τὴν ἀλήθειαν ἤρξατο, καὶ σύ, Κύριε, ὁ πλάσας κατὰ μόνας τὰς καρδίας ἡμῶν, οὐ διεσκέδασας τὴν μεθ' ἡμῶν διαθήκην σου, ἀλλ' ἰδὼν εἶδες τὴν κάκωσιν τοῦ Ἰσραήλ, καὶ μήτε τῆς θεότητος ἐκστὰς, ἐγένου δι' ἡμᾶς ἀναμαρτήτως ὅπερ ἡμεῖς, μήτε τὸν τοῦ Πατρὸς θρόνον ἀπολιπών, παρθένον ᾤκησας δι' ἐμέ, ἵν' ἐγὼ κατοικήσω τοὺς οὐρανούς, τοῦ τε παλαιοῦ πτώματος ἀνακληθείς, καὶ τῆς ἁμαρτίας ἀπαλλαγείς, καὶ τὴν προτέραν υἱοθεσίαν ἀπολαβών· ἔδει δὲ καὶ μαθητὰς εἶναι τῷ τῆς οἰκονομίας μυστηρίῳ διακονήσοντας· τότε καλεῖται μὲν Ἀνδρέας καὶ Πέτρος, προσκαλεῖται δὲ καὶ αὐτὸς οὗτος ὁ περὶ δίκτυα καὶ ἰχθὺς καὶ λίμνας στρεφόμενος· καὶ ἀνθρώπων ἁλιεὺς παρὰ τῆς τοῦ Λόγου φωνῆς καθίστασθαι κελευσθείς, τὸν πατέρα καὶ τὸν ἀδελφὸν εὐθὺς καὶ τὸ σκάφος ἀπολιπών, τῷ καλοῦντι συνάπτεται· καὶ τὸν ἐπὶ γῆς ἄνθρωπον διὰ τὸν οὐράνιον ἀποδύεται, ψυχῶν τε λογικῶν ἁλείαν μεταμανθάνει, καὶ τῷ διδασκάλῳ κατ' ἴχνος ἑπόμενος τοὺς ἐχθροὺς ἀγαπᾷ, εὐλογεῖ τοὺς διώκοντας. Καὶ συνελόντα φάναι, τὸν τούτου νόμον πρὸς ἀκρίβειαν ἐκπαιδεύεται· καὶ τοῦ παιδευτοῦ τοιούτου τυχών, τὴν παιδείαν ἀνάλογον ἐπιδείκνυται. Καὶ ἀναβάσεις ἐν τῇ καρδίᾳ διατιθέμενος, μαθητὴς οἰκειότατος, κῆρυξ θεολογικώτατος γίνεται. Πάσας παιδαγωγεῖ τὰς αἰσθήσεις· ὅλως οἰκειοῦται τῇ παρθενίᾳ, οὕτω τῇ διαίτῃ χρώμενος, ὡς ἀποζῇν μόνον δύνασθαι, καὶ τὸ ἱερὸν αὐτῷ συνεστάναι σῶμα. Ἐντεῦθεν καὶ τὴν τῆς παρθενίας κλῆσιν πλουτεῖ, καὶ φίλος αὐτοῦ τοῦ βασιλεύοντος γίνεται, μᾶλλον δὲ καὶ αὐτὸν ἔχει ἐν ἑαυτῷ λαλοῦντα, καὶ παρ' αὐτοῦ πάλιν ἀκούει, ἃ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκεῖνος· πρὸς τὸ ὄρος τε ἀνιόντι συνάνεισι, καὶ θέας ἀξιοῦται, ὡς ὑπὲρ λόγον καὶ θαυμαστῆς, αὐτὴν τὴν τοῦ Λόγου θεότητα παραγυμνωθεῖσαν ἰδών· καὶ οὐρανίου φωνῆς ἀκούει, τὸν ἀγαπητὸν Υἱὸν ἀναγορεύοντος τοῦ Πατρός, καὶ τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης προτιθέντος τὸ Εὐαγγέλιον. Τὸ δεῖπνον εὐπρεπές· καὶ οὐδὲ τότε Ἰωάννης ἀπολιμπάνεται. Εἶτα τῷ Πέτρῳ δεῆσαν μαθεῖν, τίς ὁ τὴν
col. 687–688page 190 of 246
PG 116:687φρικτὴν ἐκείνην προδοσίαν ὠδίνων, οὐκ αὐτὸς θεραπεύει τὴν ἐρώτησιν, καίτοι τοῦ χορού πρωτεύων τῶν μαθητῶν, ἀλλ᾽ Ἰωάννῃ ταύτην ἐπιτρέπει· Ἤδει γάρ ὡς ὅπερ ἦν Χριστός παρ' αὐτῷ, τοῦτο Ἰωάννης παρὰ Χριστῷ, καὶ ὅτι αὐτὸς μὲν ὁ φιλῶν, ἐκεῖνος δὲ ἦν ὁ φιλούμενος. Καὶ ὅρα τῆς παρρησίας τὸ περιόν. Οὐδὲ γὰρ ἁπλῶς ἐρωτᾷ, οὐδέ γε προθεραπεύσας ὑποστολῇ τὴν προσέλευσιν, ἀλλὰ τὸ περὶ αὐτὸν φίλτρον ὅσον εἰδὼς, κειμένῳ περιχεῖται τῷ διδασκάλῳ, καὶ τῷ τούτου στήθει ἀναπεσών, Τίς, Κύριε, φησίν, ὁ παραδιδούς σε; Ὁ δὲ, καὶ ἀσμένως τὸ πρᾶγμα δέχεται, καὶ ὡς εὐκαίρως παῤῥησιασάμενον ἀποδέχεται. Τὸ γὰρ παραυτίκα λύσαι τὴν ἐρώτησιν, καὶ τῷ ἄρτῳ τὸν προδότην ὑποσημῆναι, τὸ μὴ μέμψασθαι τὴν παρρησίαν δηλοῖ. Ὥστε δῆλον ἐντεῦθεν, ὅτι καὶ ἣν ᾔτησε πλησίον Χριστῷ σὺν τῷ ἀδελφῷ καθέδραν, οὐχ ὡς ἐρῶν δόξης, ἀλλ' ὡς ἐρῶν Χριστοῦ, ταύτην ᾔτησε, καὶ τῷ μὴ βούλεσθαι τούτου ἕτερον εἶναι πρὸς τὸν ποθούμενον πλησιαίτερον. Κατάκριτος Ἰησοῦς, καὶ πάρεστιν Ἰωάννης, καὶ πρὸς τὴν τοῦ ἀρχιερέως αὐλὴν γνωστὸς ὤν, τῷ ἀρχιερεῖ συνεισέρχεται, φησί τε τῇ θυρωρῷ, καὶ τὸν Πέτρον πρὸς τὴν θύραν ἑστηκότα εἰσάγει. Ἐφίσταται ὁ τοῦ σωτηριώδους πάθους καιρὸς, καὶ ὁ Λόγος μένει πρὸς τὸν Πατέρα χωρεῖν, καὶ Ἰωάννης σὺν τῇ μητρὶ παρίσταται τῷ σταυρῷ· καὶ ἡ μήτηρ, Ἰδοὺ ὁ υἱός σου ὁ ἀγαπημένος, παρὰ τοῦ παιδὸς ἀκούει καὶ ποιητοῦ· καὶ οὗτος, Ἰδοὺ πάλιν ἡ μήτηρ σου. Τὸ ἀπὸ τούτου οὖν ὁ παρθένος οὗτος καὶ τὸ σῶμα καὶ τὴν διάνοιαν τὴν μητέρα καὶ παρθένον εἰσοικίζεται. Οὐ πολὺ τὸ ἐν μέσῳ καὶ ἀναστάντα τὸν Χριστὸν ὁρᾷ, καὶ ὁρῶν ἐπιγινώσκει, καὶ μετὰ Πέτρου ἐπὶ τὸ μνημεῖον ἔκει, καὶ πρῶτος προεκδραμὼν καὶ τὰ ἐντάφια θεασάμενος, τὸ τοῦ Πνεύματος ἐμφύσημα δέχεται, καὶ πλουτεῖ τὰ χαρίσματα καὶ ταῖς θείαις χειροτονεῖται χερσὶ τῆς οἰκουμένης πάσης ἀπόστολος. Β΄. Ἐπεὶ δὲ καὶ ἕτερα τὸν διδάσκαλον ἔχειν ἤκουσε πρόβατα, ἅπερ εἰ καὶ μὴ ἐκ τῆς αὐλῆς ταύτης ἦν, ἀλλὰ κἀκεῖνα συναγαγεῖν ἔδει, καὶ ὑφ᾽ ἑνὶ ποιῆσαι ποιμένι, καὶ γενέσθαι ποίμνιον ἕν, καὶ καλῶς αὐτῷ ἕπεσθαι καὶ ἐλευθερίως, μηδὲ ἀλλοτρία σύριγγι κλέπτεσθαι καὶ διασπᾶσθαι καὶ καταφθείρεσθαι, κήδεται μὲν τούτων ὅσον εἰκὸς, στέλλεται δὲ τὴν ἐπὶ ταῦτα πορείαν εἰς ἕν τὰ διεσπαρμένα συνάξων, καὶ τὸ πεπλανημένον τῇ σύριγγι τῆς ἀληθείας ἀνακαλέσων, καὶ ἀφ᾽ ἑνὶ τῷ ἀληθινῷ ποιμένι καταρτίσων τὸ ποίμνιον, εἴ τις σκληρὰν ψυχὴν καὶ ἀντίτυπον, λιαράν αὐτὴν τῷ αὐτῷ τούτῳ πυρὶ ποιήσων καὶ ἀπαλήν. Ὅθεν τὴν Παλαιστίνην ἀπολιπών, τῇ Ἀσίᾳ ἐπιδημεῖ. Καὶ τὰ κατ᾿ αὐτὴν εὖ διαθέμενος τὴν Ἰωνίαν καταλαμβάνει, καὶ τῇ Ἐφέσῳ ἐφίσταται· ἔνθα καὶ οἱ θῆρες πλείονες καὶ ὠμότεροι, καὶ τὰ τῆς πείρας πολλῷ χαλεπώτερα. Καὶ πρῶτα μὲν τὸν τῶν Ἀμαζόνων ναὸν αὐτοῖς εἰδώλοις μιᾷ καθαιρεῖ προσευχῇ, καὶ ὡσεὶ πηλὸν λεαίνει πλατείας. Εἶτα καὶ τῶν ἱερέων ἀπὸ τῆς τῶν ἱερείων κλήσεως τὴν ἐπωνυμίαν λαχόντων, τοὺς μὲν λόγοις, τοὺς δὲ σημείοις
col. 689–690page 191 of 246
PG 116:689την τηλώσειεν. Στουντι ἐγένετο, αν το θρησκείαν Λέμενον ἠρωτάτο, τῆς Ἰουδαίων γῆς Εἶναι τῶν Χριστιανῶν τὴν ἐρχόμενον τοῦτον ανθίνη κατηρτισμένος εἰς εἴτι τοῦτο, φησὶν ὁ κρα γὰρ ἱκανὰ ταῦτα προς ἀπόδειξις· νόσοι μὲν εὐθὺς Δέσποτα, δυναστείας!) απ' τις απελαύνονται, ἀναβιοῦσι δὲ οἱ ζώντες, επόμενοι τῷ κελεύσματι, την Ιωάννην εἰπεῖν, μὴ ἀμφίβαλλε Εν τὰ μὴ φανερά τεκμαιρόμενος. Τὰ καὶ Διὸς, καὶ τῶν ὑμετέρων θεῶν, εἰ είχε τους προκατεγνωκότας, εὖ ἴσθι μελὲν εἶναι ἐπέδειξα, μᾶλλον μὲν οὖν καὶ χατης καὶ γέλωτος γέμοντα καὶ ἀνοίας. τα τῆς ἀπάτης ἀλμυρὸν ἀποπτύσας, του που πατὶ καὶ γλυκυτάτου νάματος ἐμφορήθητι, ἐκπλήξει σε ἅμα καὶ ὀργῇ λεφθέντα, το ἐπὶ τοῖς παρ' αὐτοῦ γενομένοις τεραστίοις, τὸ ἱ ἐφ᾽ ᾧ τοὺς ἐκείνου ἐκδιαβάλοι θεοὺς, τὸ μὲν όγου φαιδρὸν μὴ προσέσθαι διὰ τὴν ἔνδον τοῦ ως παχύτητα, ὅτι δὲ μὴ ἀποκτείνοι τοῦτόν, ὁ τρων ῥηθεὶς λόγος ἀπεῖργεν, ὡς Εἰ θέλω μέ στὸν ἕως ἔρχομαι, τί πρὸς σέ ἀειφυγίαν δὲ ηφίσατο τοῦ ἀνδρὸς, εἰς τινα τῶν Σποράδων ὑπερορίσας (Πάτμος αὐτῇ τὸ ὄνομα), ἐν ἴσῳ οι πάλαι Ρωμαίοις τῆς ὑπερορίας νομιζομέ Ηγετο τοίνυν πρὸς τὸν τῆς ὑπερορίας ὅρον ὁ ἀπόστολος, καὶ τὴν νῆσον καταλαμβάνει. ὺ τὸ μεταξύ, καὶ οἱ τῆς νήσου πρότοιχοι σω καὶ πολιοῦχον τὸν τῆς βροντῆς υἱὸν ἐπιγρά η
col. 691–692page 192 of 246
PG 116:691φουσιν, εἰς εὐνομίαν τε μεταβάλλουσι, καὶ τῇ εὐσεβείᾳ συντίθενται. Δ'. Ἐνταῦθα δὴ οὖν τῷ ἀποστόλῳ τυγχάνοντι, καὶ ὁ θαυμαστὸς Διονύσιος περί που τὸ ἐννενηκοστὸν ἤδη τῆς ἡλικίας ὢν ἔτος, ἐξ Ἀθηνῶν ἐπιστέλλει τοιάδε. Προσαγορεύω σου τὴν ἱερὰν ψυχήν, ἡγαπημένε, καὶ ἔσται μαι τοῦτο παρὰ τοὺς πολλοὺς ἰδιαίτερον. Χαίρε τοίνυν, ἀληθῶς Ἀγαπημένε Χριστῷ. Ἐξῆς δὲ καὶ ταῦτα προστίθησι· Τί θαυμαστὸν, λέγων, εἰ Χριστὸς ἀληθεύει, καὶ τοὺς μαθητὰς οἱ ἄδικοι τῶν πόλεων ἐξελαύνουσιν, αὐτοὶ τὰ κατ᾿ ἀξίαν ἑαυτοῖς ἀπονέμοντες, καὶ τῶν ἁγίων οἱ ἐναγεῖς ἀποδιαστελλόμενοι καὶ ἀποφοιτῶντες; Εἶτα καὶ πρὸς αὐτῷ τῷ τῆς ἐπιστολῆς τέλει ταῦτα καὶ περὶ τῶν μελλόντων ἐπισημαίνεται· Ἀξιόπιστος γάρ, φησί, πάντως εἰμὶ τὰ προεγνωσμένα σοι καὶ μαθὼν ἐκ Θεοῦ καὶ λέγων, ὅτι καὶ τῆς ἐν Πάτμῳ φυλακῆς ἀφεθήσῃ καὶ εἰς τὴν Ἀσιάτιδα γῆν ἐπανήξεις, καὶ δράσεις ἐκεῖ τοῦ ἀγαθοῦ Θεοῦ μιμήματα, καὶ τοῖς μετὰ σὲ παραδώσεις. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν χρόνῳ ὕστερον ἐξέβη, καὶ πέρας ἔσχεν ἡ πρόῤῥησις (ὡς ἐν τοῖς ἑξῆς ὁ λόγος δηλώσειεν), ἤδη Διονυσίου παρὰ Δομετιανοῦ τῷ ὑπὲρ Χριστοῦ μαρτυρίῳ τελειωθέντος. Τίνα δὲ τὰ ἐπὶ τούτοις; Δομετιανὸς ἐξ ἀνθρώπων, καὶ Νερούας τὴν ἀρχὴν διαδέχεται· τοῖς ὑπερορίαν καταγνωσθεῖσιν οἷα φιλάνθρωπος χαρίζόμενος τὴν ἀνάκλησιν. Οὐ βραχὺς ὁ ἐν μέσῳ καιρός, καὶ τὰ Ῥωμαίων σκήπτρα Τραϊανὸς ἀναδέχεται, καὶ ἀκολούθως ἐπικυροῖ τὸ φιλάνθρωπον, τοὺς ἐν ὑπερορίαις ἀνακαλούμενος. Ἧκε τοιγαροῦν καὶ εἰς Πάτμον τὰ βασιλέως θεσπίσματα· ἧκε καὶ εἰς Ἰωάννην ἀνάκλησις. Καὶ ὁ μὲν παραπλεῖν ἔγνω τὴν Ἔφεσον· οἱ δὲ τῆς νήσου μὴ μεθήσειν ἔλεγον, ἀλλ᾽ ἀνθέξεσθαι, οὐχ ἧττον ἢ φιλοστόργου πατρὸς ἀπολειφθῆναι μὴ ἀνεχόμενοι. Τὰ δὲ ἐντεῦθεν θρῆνος, ὀδυρμοί, δάκρυα. Τίς ἡμῖν τὴν σὴν πληρώσει τάξιν; ὑπὸ τίνι δὲ ἡμεῖς τοιούτῳ πατρὶ καὶ ποιμένι γενοίμεθα; Τί τοῦ πόθου, τί τῆς ἐξ αὐτοῦ φλογὸς παραμύθιον ποιησόμεθα; Ὡς δὲ πείθειν οὐκ εἶχον οἷς τὸν ἄνδρα παρ᾽ ἑαυτοῖς ἔχειν ἱκέτευον, δευτέρας ἱκετηρίας ἀρχή, καὶ δευτέρας πάλιν αἰτήσεις ποιοῦνται, μὴ ὅλον ἑαυτὸν ἀφελεῖν, μηδὲ πᾶσαν αὐτῶν καταχέαι τὴν ἀθυμίαν, ἀλλ᾽ ἀντὶ τοῦ πράγματος τὴν σκιάν, τοὺς αὐτοῦ λόγους ἀνθ᾽ ἑαυτοῦ, φημί, παρ᾽ ἐκείνοις καταλιπεῖν, καὶ ὑποτυπῶσαι τὸ καθ᾿ ἡμᾶς τῆς ὅλης τοῦ Χριστοῦ οἰκονομίας μυστήριον. Εἴκει τοιγαροῦν τῇ ἐκείνων αἰτήσει· μᾶλλον δὲ τοῖς πατρικοῖς εἴκει σπλάγχνοις, οἷς περὶ αὐτοὺς οὗτος ἐκέχρητο, ἄλλως τε καὶ τῆς Προνοίας ἄνωθεν τὴν τῶν πολλῶν σωτηρίαν καὶ τὸ τοῦ Εὐαγγελίου κήρυγμα οὕτως οἰκονομησαμένης. Καὶ πρῶτα μὲν ἀσιτίαν ἑαυτῷ παραγγέλλει ὁ ἄσιτος μικροῦ καὶ ἀσώματος· τοῖς δὲ ἄλλοις αὐτό τε τοῦτο, καὶ τὴν τῶν κακῶν ἀλλοτρίωσιν ὑποτίθεται. Καὶ τοὺς μὲν ἐν τῇ τοιαύτῃ καταλείπει σχολῇ· ἕνα δέ τινα τῶν ἑπτά, Πρόχορος οὗτος, ἕπεσθαι
col. 693–694page 193 of 246
PG 116:693τούτῳ κελεύει, ἵν᾿ ὁ μὲν τὰ παρὰ Θεοῦ, ὁ δὲ τὰ ἐκείνου διασημαίνηται. Αὐτὸς δὲ τῆς ἀκρωρείας ἐφάπτεται. Καὶ στηλοῦται μὲν κατὰ τὸν Σαμουὴλ ὄρθιος, κατὰ δὲ Μωσέα τώ χεῖρε διεσχημάτισται καὶ τὸν νοῦν ἐξελὼν τῶν αἰσθήσεων, ὅλον ἀναφέρει πρὸς τὸν ποθούμενον. Τί οὖν τὸ ἐντεῦθεν ; Βρονταὶ φρικώδεις καὶ δείματα καὶ ἀστραπαὶ συνεχῶς ὑποῤῥηγνύμεναι, καὶ ἀθρόον ἐκλάμπουσαι. ὧν εἰ καλέσοι τις εἰκόνας τὰ πολλῷ πρότερον ἐπὶ Μωσέως γενόμενα, ἡνίκα θεῷ ἐντυγχάνων ἦν καὶ παρ᾽ αὐτοῦ τὰς πλάκας δεχόμενος, οὐκ ἂν ἁμάρτοι τῆς ἀληθείας. Εἶτα πρηνής μὲν, καὶ οἰονεὶ ἄπνους ὁ Πρόχορος, τοιούτοις οὐκ ἐνεγκὼν ἐνδιατρίβειν θεάμασιν· αὐτὸς δὲ ἀμετατρέπτως ἵσταται, πόῤῥω τῆς ἀγάπης τὸ δέος βαλούσης. Εἰς φωνὴν καὶ ὀψέ πως ἡ βροντὴ διαρθροῦται, καὶ τρανότερον ἀπηχεῖ· Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. Πλησίον τῆς θεοῤῥημοσύνης ὁ Πρόχορος, τὸ μὲν φῶς διορῶν, καὶ ὑπότρομος ὤν, ἀκούων δὲ οὐδὲν, ὅτι μηδὲ οἱ μετὰ Παύλου καὶ Μωσέως ποτὲ τῶν ἐκείνοις μυσταγωγουμένων. Γλῶσσα τῆς βροντῆς ὁ Θεολόγος. Καὶ ὁ μύστης μικρὸν τοῦ δέους ἀνενεγκών, ὑποτρεμούσῃ χειρὶ τὰ ἐκεῖθεν διαχαράττει, ἕως ἀπηρτίσθη τὸ Εὐαγγέλιον. Ἔπειτα ὑποχωροῦσι τὰ δείματα, καὶ τοῖς ἐπὶ γῆς ἀνακαλύπτεται τὰ οὐράνια. Ὀψὲ καὶ ἀπὸ τοῦ ὅρους κάτεισιν ὁ Ἰωάννης, τὸν καινὸν νόμον ἐγχειρισθείς, ὡς ὁ θεόπτης πάλαι τὰς πλάκας Μωσῆς, καὶ δίδωσι φέρων τοῖς αἰτησαμένοις. Οὕτω τοιγαροῦν ὃν εἰλήφει νόμον καινὸν ἐγχειρίσας ἐκείνοις, αὐτὸς βίᾳ μὲν καὶ ἀκόντων νησιωτῶν, παρέπλει δὲ ὅμως τὴν Ἔφεσον. Οἱ δέ, ὥσπερ οἱ τῇ τῶν ὀφθαλμῶν πηρώσει διὰ μακροῦ κατεχόμενοι, εἴ ποτε ἀποθέσθαι δυνηθείεν τὴν νόσον, ᾔδιον ὁρῶσι μᾶλλον τὸν ἥλιον, οὕτω καὶ τὸν ἀγαπητὸν ἀπολαβόντες τοῦ Χριστοῦ οἱ Ἐφέσιοι, καὶ τι καὶ ποθεινότερον διατίθενται. Τί τοίνυν ἐκεῖνος ; Καίτοι πολλὰ πολλάκις καμών, οὐ δίδωσι τοῖς ὀφθαλμοῖς ὕπνον, καὶ τοῖς βλεφάροις νυσταγμόν, οὐδὲ τοῖς κροτάφοις ἀνάπαυσιν· ἀλλὰ παρακαλεῖ μὲν τὸν λαὸν, ζηλοῖ δὲ κατὰ τῶν ἀπειθῶν. Ἐπανάγει τοὺς ὑποσκελισθέντας τῇ πλάνῃ πρὸς τὴν ἀλήθειαν, ἀποσοβεῖ τοὺς ἐπεισκωμάσαντας τῇ ποίμνῃ θῆρας μετὰ τὴν αὐτοῦ ὑποχώρησιν, καὶ ἀνακαλεῖται τὸ ποίμνιον. Οὕτω τὰ κατὰ τὴν Ἔφεσον διαθέμενος, ἐπὶ τὰ πλησίον ἄπεισιν ἔθνη, ἐνταῦθα μὲν ἐπισκόπους καταστήσων, ἐνταῦθα δὲ καὶ ὅλας ἐκκλησίας τῷ πνεύματι διδάξων σημαίνεσθαι. Ε΄. Ἀλλ᾿ ὧδέ με τοῦ λόγου γενόμενον τὸ τῆς γενναίας ἐκεῖνο ψυχῆς καὶ φιλανθρώπου εἰσέρχεται. Ὃ καὶ ἄνωθεν ἀναλαβὼν (ὡς αὐτὸς Κλήμης ὁ τῆς ἐν Ἀλεξανδρείᾳ Ἐκκλησίας πρεσβύτερος, ἀνὴρ τ᾿ ἄλλα τε θαυμαστὸς, καὶ δὴ καὶ τὸν λόγον ἐπαινετός, ἐν τῷ, Τίς ὁ σωζόμενος πλούσιος, λόγῳ φησί) διηγήσομαι. Ἀρκόμενος γὰρ Ἰωάννης μετὰ τὴν ἀπὸ
col. 695–696page 194 of 246
PG 116:695τῆς Πάτμου κάθοδον ἐπί τινα τῶν οὐ πόρρω πόλεων, ἧς καὶ τὴν κλῆσιν ἔνιοι λέγουσι, καὶ τὰ μέτρια τοὺς ἀδελφοὺς ἐν ταύτῃ διαναπαύσας, εὑρίσκει τινὰ νεανίσκον ἐκεῖ, τὸ μέγεθος μέτριον, τήν τε ὄψιν ἀστεῖον. Καὶ τῇ διορατικῇ τοῦ Πνεύματος ἐνεργείᾳ τὴν ἐκείνου τῆς ψυχῆς εὐγένειαν, καὶ τοῦ ἤθους τεκμηράμενος τὴν ἐλευθερίαν, εὐλογίας τε μεταδίδωσι τῷ νεανίσκῳ, καὶ πρὸς ἀρετὴν ἱκανῶς αὐτὸν ὑπαλείφει καὶ διανίστησιν. Ἐπεὶ δὲ καὶ ἀποδημεῖν ἔμελλεν ἤδη, καὶ ἑτέρωθι μετιέναι, ἵνα καὶ γῆν τῷ κηρύγματι καὶ νῆσον πᾶσαν ἐπέλθῃ καὶ θάλασσαν, τῷ τῆς πόλεως ἐπισκόπῳ τὸν νεανίσκον ἐπὶ τῆς Ἐκκλησίας καὶ τοῦ Χριστοῦ μάρτυρος παρακατατίθεται, πολλὰ περὶ τῆς ἐκείνου παιδείας καὶ τῆς ἀγωγῆς αὐτῷ ἐπισκήψας. Ὁ δὲ ἐδέξατό τε προθύμως καὶ ὑπερβαλέσθαι αὐτὸν ὑπέσχετο τῇ περὶ τὸν νεανίσκον ἐπιμελείᾳ. Εἶτα ὁ μὲν πρὸς τὴν Ἔφεσον ἀπαίρει, ὁ δὲ οἴκαδε τὸν νεανίσκον παραλαβών, ἔτρεφεν, ἐπαίδευσεν, ἐπεμέλετο, τέλος ἐβάπτισεν. Ὡς δὲ τὴν τοῦ Κυρίου σφραγίδα τὸ ἀσφαλὲς αὐτῷ ἐπέβαλε φυλακτήριον, τὸ λοιπὸν ὑφῆκε τῆς φυλακῆς. Τὸν δὲ, πρὸ ὥρας λαβόμενον ἀνέσεως, ὑποδύονται τινες ἥλικες τὰς ὁρμὰς ἀχάλινοι καὶ ἀνάγωγοι, καὶ τὸ πρῶτον ἐπαγωγὸν εἰς κακίαν φιλοτίμοις ἑστιάσεσι καὶ τραπέζαις ὑποποιοῦνται τὸν νέον. Τὰ δὲ ἐντεῦθεν ὁποῖα; Λεία γὰρ καὶ κατάντης ἡ τῆς κακίας ὁδὸς, καὶ τὸν τὴν πρώτην αὐτῆς ἁψάμενον πάνυ ῥᾴδιον δι᾿ ὁμαλοῦ τοῦ παντὸς εὐθὺς κατενεχθῆναι πρὸς τὸ ἀκρότατον. ταύτῃτοι καὶ νύκτωρ ἐπὶ λωποδυσίαν ἰόντες, τὸν νεανίσκον ἐπάγονται· ὁ δὲ ὑποτυφόμενος ἤδη πρὸς τὸν τῆς λῃστείας ἔρωτα, καὶ τῇ τῶν χρημάτων ἐλπίδι τὴν ὁρμὴν παραθήξας, οὐδὲν ἔτι μικρὸν ἐνενόει διὰ μέγεθος φύσεως. Ἀμέλει καὶ λῃστῶν μὲν ἑταιρείας τοὺς περὶ αὐτὸν ἐπεδείξατο, Λήσταρχος δὲ πρῶτον οὗτος ἦν βιαιότατος. Μετὰ δὲ ταῦτα τῇ πόλει καὶ αὖθις ὁ Ἰωάννης ἐπιδημήσας, ἐπεὶ τἄλλα ὧν ἕνεκεν ἧκεν ὡς τὸ εἰκὸς κατεστήσατο, Ἄγε δήτα, πρὸς τὸν ἐπίσκοπον φησι, τὴν παρακαταθήκην ἀπόδος ἡμῖν, ἣν ἐγώ σοι καὶ ὁ Χριστὸς ὑπὸ μάρτυρι τῇ Ἐκκλησίᾳ παρακαταθέμεθα. Τὸν δὲ, χρήματα εἶναι τὰ ἐπιζητούμενα οἰηθέντα, πρῶτα μὲν ἔκπληξις εἶχεν, ἃ μὴ συνήδει λαβὼν ἀπαιτούμενον, καὶ μήτε πιστεύειν ἐφ᾽ οἷς οὐκ εἶχε, μήτε ἀπιστεῖν Ἰωάννῃ δυνάμενον. Ὡς δὲ, Τὸν νεανίσκον, εἶπεν, ἀπαιτῶ, καὶ τοῦ ἀδελφοῦ τὴν ψυχήν, μύχιόν τι στενάξας ὁ πρεσβύτης ἐν θερμοτέρῳ τῷ πνεύματι, καὶ ὑποδακρύσει ἐλεεινόν, Ἐκεῖνος, ἔφη, τέθνηκε. Ποτὲ δὲ, καὶ πῶς, καὶ τίνα τὸν θάνατον ἐρωτηθείς, Θεῷ τέτθνηκεν, εἶπε, λῃστεύειν ἑλόμενος, καὶ τὸ ὄρος ἀντὶ τῆς ἐκκλησίας οἰκεῖν, καὶ τῆς ἡμετέρας περὶ αὐτὸν ἐπιμελείας καὶ τῆς φροντίδος τὴν μετὰ τῶν πονηρῶν μᾶλλον διατριβὴν ἀσπασάμενος. Ὁ δὲ, λίαν ἐπὶ τούτῳ περιπαθήσας, Ἦπου καλόν γε, ἔφη, φύλακά σε τῆς τοῦ ἀδελφοῦ ψυχῆς καταλέλοιπα. Ἀλλ᾿ ἵππος δὴ παρέστω, καὶ ἡγεμὼν δεδόσθω μοι τῆς ὁδοῦ. Καὶ αὐτίκα ἐπιβὰς ἤλαυνεν ὅλαις ἡνίαις, τὸ τοῦ ἵππου τάχος πρὸς τὴν αὐτοῦ σπουδὴν ἧττον εἶναι οἰόμενος. Καὶ δὴ τὸ ὄρος καταλαβών, ὑπὸ τῆς προφυλακῆς τῶν λῃστῶν, μὴ παραιτούμενος μηδὲ
col. 697–698page 195 of 246
PG 116:697φεύγων, ἀλίσκεται, καὶ Ἐπὶ τοῦτο ἐλήλυθα, καὶ ὡς τὸν ἄρχοντα ὑμῶν ἀγάγετέ με, φησίν. Ὁ δὲ ἐπειδὴ τοῦτον ἐκεῖνον εἶναι τὸν Ἰωάννην ἔγνω, φεύγει μὲν αἰδεσθεὶς, διώκεται δὲ παρ᾽ αὐτοῦ καὶ γήρως ἐπιλανθανομένου καὶ τοῦ κατὰ κόσμον κινήματος. Εἶτα μέγα τι βαρύ φθεγξάμενος, Τί μέ, τέκνον, εἶπε, τὸν πατέρα φεύγεις τὸν σόν; Αἰδέσθητι τὴν ἐμὴν πολιάν· τὸ τῆς σῆς ἡλικίας ἄνθος ἐλέησον. Ζωῆς ἐλπὶς ἔτι σοι παραλείπεται. Ἐγὼ τὸν ὑπὲρ σοῦ λόγον ρέξω. Στῆθι κατά χώραν, τέκνον. Χριστὸς ἀπέσταλκέ με πρὸς σέ. Τούτων ἀκούσας ὁ νεανίσκος, πρῶτα μὲν ἔστη, τῷ ἐδάφει ἀτενὲς ἐνορῶν, μηδὲ ὑπ᾽ αἰδοῦς ἀνανεῦσαι δυνάμενος· εἶτα δίδωσι τὰ ὅπλα τῇ γῇ, καὶ οἰκτρόν τι καὶ περιπαθὲς ἀνοδύρεται, καὶ προσελθόντα περιβάλλει τὸν γέροντα, ποίων μὲν διὰ τὰς οἰμωγὰς οὐ στεναγμῶν, ποίων δὲ διὰ τὰ δάκρυα θρήνων οὐκ ἄξιος; Μόνην ἀποκρύπτει τὴν δεξιάν· ᾔδεῖτο γὰρ αὐτῷ καὶ ταύτην ἐνθεῖναι, ἢν μιάσμασι τοσούτοις καὶ ληστείαις ἐμόλυνεν. Ὁ δὲ, οἷα πατήρ, φιλοστοργίᾳ τὰ σπλάγχνα βαλλόμενος, ἐγγυάται τὴν ἄφεσιν, ἵλεων ὑπισχνείται τὸν δικαστήν. Καὶ τῆς δεξιᾶς λαβόμενος, καταφιλεῖ, καὶ πρὸς τὴν ἐκκλησίαν ἐπανάγει τὸν νεανίσκον. Εἶτα δαψιλεῖ μὲν τῇ προσευχῇ χρώμενος, διαρκεῖ δὲ τῇ νηστείᾳ προσκαρτερῶν, καὶ τοῦ νεανίσκου ψυχὴν ποικίλοις λόγων ἐπάσμασιν, οἷά τισι φαρμάκοις, καταμαλάττων, οὐ πρότερον ἀπεδήμησε, πρὶν ὅτε δὴ τούτῳ τὴν πρώτην ὑγίειαν ἐχαρίσατο, μέγα τι τῷ βίῳ ὑπόδειγμα καταλιπὼν εἰς μετάνοιαν. Ε. Καὶ τοῦτο μὲν τοιοῦτο, καὶ οὕτω τοῦ μὴ λαθεῖν ἄξιον. Ἐκεῖνο δέ, καὶ λίαν μεῖζον πολλῷ καὶ παραδοξότερον, καὶ αὐτόθεν τῆς φιλανθρώπου ψυχῆς ἐκείνης τὴν συμπάθειαν καὶ τὴν ἰσχὺν ἐνδεικνυμένον. Λέγεται γάρ τινα κατ᾽ ἐκεῖνο καιροῦ τῶν πιστῶν, ἀρκούντως πρότερον τοῦ βίου, καὶ οὐκ ἐνδεῶς ἔχοντα, εἰς ἔσχατον μετὰ ταῦτα πενίας καταπεσεῖν, ὡς καὶ πλήθει περιεστοιχεῖσθαι χρεῶν, καὶ μυρίους δανειστὰς ὑποβλέπεσθαι, καὶ ὥσπερ τι θήραμα ῥινηλατεῖσθαι πάλιν ὑπ᾽ ἐκείνων καὶ ἀνιχνεύεσθαι, καὶ αὐτῶν ἐν ἀπορίᾳ περιιέναι τῶν ἀναγκαίων. Ἀλλὰ γὰρ μετὰ τῆς αἰσχύνης, ἣν ἐπὶ ταῖς τῶν δανείων εἰσπράξεσιν ἀθλίως ὑφίστατο, ὅτι καὶ τὴν ἐκ τῆς ἐνδείας ἀνάγκην οὐ φέρων ὁ ἄνθρωπος, ἐπὶ τὸν θάνατον ἔγνω καταφυγεῖν. Καὶ τοῦτον ἑαυτῷ ταχὺν ἐλθεῖν ἐπειρᾶτο, εἴ πως κἂν τὴν πενίαν ἐντεῦθεν καὶ τὴν τῶν χρεῶν πληθὺν διαλύσειεν. Ἐπεὶ δέ οὗτος αὐτόματος οὐ παρῆν, ἐπίτομόν τινα ὁδὸν ἐπὶ τοῦτον ἐξεῦρε, καὶ ὃν μάλιστα ᾔδει δεινότατον τὰς φαρμακείας τηνικαῦτα καὶ γόητα, τὴν θρησκείαν Ἑβραῖον, παρὰ τοῦτον ἐλθὼν, ἀνακαλύπτει τε αὐτῷ τὰ τῆς γνώμης, καὶ δεῖται, ὡς δυνατόν, συλλαβέσθαι αὐτῷ τῆς ἐπιβουλῆς, καὶ κοινωνὸν γενέσθαι τοῦ σφετέρου θανάτου. Καὶ ὃς ὑπηρέτης εὐθὺς εὑρίσκεται πρόθυμος, καὶ φάρμακον αὐτῷ δίδωσι, καὶ τὴν τοῦ βίου καταστροφὴν ὑποτίθησιν. Ὁ δὲ, λαβών, ἄθλιος ἐπανήκει πρὸς τὴν οἰκίαν. Πολλαῖς δὲ παλαίων ἐννοίαις, καὶ
col. 699–700page 196 of 246
PG 116:699φροντίσι διπλαῖς μεριζόμενος, καὶ νῦν μὲν τοῖς τῇδε τερπνοῖς, καὶ τῇ τῆς παρούσης ζωῆς ἐπιθυμίᾳ θελγόμενος, νῦν δὲ τὸ τῶν δανείων πλῆθος καὶ τἄλλα τὰ ἐκ τῆς ἐνδείας δυσχερή σκοπούμενος, ἀμη χανίας μέσος ἐσχάτης ἵστατο. Ὅτε μὲν γὰρ πρὸς τὸ γλυκὺ τοῦτο φῶς ἀπεῖδεν, ἀπεγίνωσκε τοῦ φαρμάκου· ὅτε δὲ πρὸς τὴν περιεστῶσαν πάντοθεν ἀπο ρίαν, καὶ τὴν ἐγκαθημένην τῇ ψυχῇ μέριμναν, κατετόλμα τῆς τελευτής. Ὅμως ἡττήθη τῆς ἀνάγκης, καὶ ὅπως τῶν ἐντεῦθεν ἀπαλλαγείη ἀνιαρῶν, καὶ αὐτῆς ἀπαλλαγῆναι τῆς ζωῆς εἵλετο. Ἀμέλει καὶ τὸ φάρμακον ἐγχέας, καὶ ἄκροις τὴν κύλικα δακτύλοις λαβών, ἐπείπερ ἡ ψυχὴ αὐτῷ οὐ προσω ίετο, ἀλλὰ καὶ σφόδρα εἶχε περιδεώς, καὶ συνεχὲς ἔνδον ἡ καρδία ἐπάτασσε, τέλος τὴν συνήθη Χρισ τιανοῖς τοῦ σταυροῦ σφραγίδα τῷ φαρμάκῳ διατυπώσας, καὶ καταμύσας εὐθὺς, καὶ πιών, (ὢ τῆς με γάλης καὶ θαυμαστῆς σου, Χριστέ, δυνάμεως!) ἀπα θὴς ἔμενε, τοῦ σταυροῦ τὴν τοῦ φαρμάκου δύναμιν ἀνελόντος. Ὡς δὲ τῇ ὁμοίᾳ καὶ αὖθις ἀνάγκῃ συνείχετο, καὶ τοῖς αὐτοῖς δανεισταῖς ἐπολιορκεῖτο, καὶ τὴν ψυχὴν οὐδὲν ἧττον εἶχε τῇ προτέρᾳ πιεζομένην ἐνδείᾳ, καὶ ἀπαλλαγὴν μὲν ἐκ παντὸς τρόπου τῶν παρόντων ἐπιζητοῦσαν, ὀκλάζουσαν δὲ πρὸς δεύτερον φάρμακον καὶ πρὸς τὸν θάνατον ἀναδυομένην, ἀλλὰ τὸ μὴ τῶν ἐν χερσὶ δυσχερῶν ἐλευθερωθῆναι βαρύτερον εἶναι κακὸν καὶ αὐτοῦ πάλιν θανάτου κρίνας, πρόσ εισι τῷ γόητι. Καὶ αὖθις ἐκείνῳ καὶ ἄλλο πάλιν αἰτεῖ φάρμακον, κακῷ τὸ κακὸν ἰώμενος, οἷα τοῦ προλαβόντος οὐδὲν πρὸς τὴν χρείαν ὀνήσαντος, ἅτε τῆς φύσεως αὐτοῦ περιγενομένης. Ταύτην γὰρ ἐμπόδιον γενέσθαι τῇ τοῦ φαρμάκου ἐνεργείᾳ ὁ μάταιος ἔλεγε, μὴ συνιεῖς, ὅτι σταυρὸς ἦν κἀνταῦθα τὸν θάνατον ἀναιρῶν, ἡ καὶ τὸν πολλῷ τούτου δυνα τώτερον ὄφιν καθελὼν πρότερον. Ὁ γόης τοίνυν ἐκεῖνος καὶ φαρμακὸς ἄνθρωπος, τοῦ φαρμάκου καὶ αὐτὸς ἀσθένειαν καταγνούς, δεύτερον ὀρέγει τούτῳ, τοῦ προτέρου πολλῷ δραστικώτερον. Ὡς δὲ καὶ πά λιν οἴκοι γενόμενος, καὶ πίνειν αὐτὸ μέλλων, τῷ προτέρῳ δέει καὶ τῇ ἀγωνίᾳ καὶ ταῖς διπλαῖς ἐκεί ναις φροντίσιν ἐπάλαιε, καὶ ἱδρῶτι πανταχόθεν περιερρεῖτο, καὶ ὑπότρομος ἦν, εἶτα καὶ τῇ τοῦ σταυ ροῦ σφραγῖδι συνήθως ἐπισφραγίσας τὴν κύλικα, καὶ πιών, κακοῦ ἀπαθὴς ἦν ἔτι, ἐξεπλήττετο μὲν καὶ αὐτὸς, συμβαλεῖν τὴν αἰτίαν οὐδὲ ἔχων· καὶ δεινῶς τοῖς τῆς ἀμηχανίας κέντροις ἐβάλλετο. Οὐδέ πω γὰρ συνειδεῖν εἶχεν ὡς ἡ τοῦ σταυροῦ ἐνέργεια ἦν ἡ ἀποσβεννύσα τοῦ φαρμάκου τὴν δύναμιν, ἄν θρωπος τῷ τῆς ἀθυμίας πελάγει καὶ τῷ τῶν συμφορῶν βαπτιζόμενος, καὶ μηδὲ ἀνανῆψαι μικρόν, μηδὲ τῶν ἐν ποσὶν αἰσθέσθαι δυνάμενος· ἔνθεν τοι καὶ παρὰ τὸν Ἑβραῖον ἔπεισι καὶ αὖθις, καὶ τὰ αὐτὰ τοῖς πρότερον ἀπαγγέλλει. Τοῦ δέ, καὶ αὐτοῦ καταπλαγέντος, καὶ πολὺν χρόνον ἐπὶ τῷ πράγματι διαπορουμένου, εἶτα καί τινα φωράσαι ζητοῦντος αἰτίαν, δι' ἣν οὕτως ἀστοχοίη τὸ φάρμακον (γόης γὰρ ἐκεῖνος καὶ τὰ τοιαῦτα τεχνίτης), ὅπως τε καὶ τίνα τρόπον εἰς τὴν οἰκίαν τοῦ φαρμάκου μεταλαμβάνοι κατὰ μέρος ἕκαστα διεπυνθάνετο. Ὡς δέ, Οὐ
col. 701–702page 197 of 246
PG 116:701δὲν πλέον, οὗτος, εἰς τὴν οἰκίαν ἀφικνούμενος πράττοιμι, ἔφη, πλὴν ὅτι δὴ τῇ κύλικι ἐγχέας τὸ φάρμακον, εἶτα καὶ μικρὰ δκλάσας, καὶ ἀγωνίαν τὴν καρδίαν διασεσθεὶς, τῷ τοῦ σταυροῦ σημείῳ, οἷα δὴ συνήθως Χριστιανοῖς φιλεῖ γίνεσθαι, διὰ τὴν δειλίαν τὴν κύλικα σφραγισάμενος, καὶ μύσας τοὺς ὀφθαλμοὺς τοῦτο πίνοίμι· ὡς μόνον σταυροῦ κλῆσιν ἐνταῦθα ὁ Ἑβραῖος ἀκούσεις, συνῆκεν εὐθὺς ὅπερ ἦν, τὸν σταυρὸν εἶναι τὸν ἀναιροῦντα τοῦ φαρμάκου τὴν δύναμιν. ἵνα δὲ μὴ ψιλὴ τὸ πρᾶγμα μόνον ὑπόληψις ἦ, καὶ πίστεως δεῖταί τινος. Καὶ τινι τῶν κυνῶν ἐκείνου μεταδοὺς τοῦ φαρμάκου, τοῦτον μὲν ἀναιρεῖ αὐτίκα· ὁ Ἑβραῖος δὲ μηκέτι πλειόνων δεηθεὶς ἀποδείξεων, τὴν πάτριον ἐξομοσάμενος αἵρεσιν, τῇ ἀληθείᾳ προστίθεται. Καὶ τοῦτο πρῶτον ἀναιρεῖ τὴν ἀπάτην, καὶ φάρμακον ὡς ἀληθῶς γίνεται τῷ κεχρημένῳ τρόπον ἕτερον, τῆς προτέρας ἐκείνου γοητείας φανὴν δηλητήριον, τεκμήριον τῆς μεταβολῆς ἐπανόν. Πρόσεισι τῷ τοῦ Χριστοῦ μαθητῇ, τῷ τῶν πλανωμένων ὁδηγῷ. Τῇ πολυφθόγγῳ τοῦ Πνεύματος σάλπιγγι καταμηνύει τὴν ἐπιβουλήν, ἐλέγχει τὴν ἄνοιαν, δημοσιεύει τὸ πονηρὸν ἐκεῖνο μυστήριον, θριαμβεύει τὴν τῆς προτέρας ἀπάτης ἀσθένειαν. Ὁ δὲ καὶ δέχεται προσιόντα, καὶ τὴν μετάνοιαν ἐπαινεῖ, καὶ παραινέσεσιν αὐτὸν καὶ συμβουλαῖς ἀσφαλίζεται. Εἶτα καὶ ἀναγεννᾷ διὰ τοῦ βαπτίσματος, καὶ τῷ τῶν ὅλων οἰκειοῦται Δεσπότῃ. Ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τὸν τῷ Ἑβραίῳ τῆς μεταβολῆς αἴτιον ὁ τῆς κοινῆς οἰκονόμος σωτηρίας οὕτω κακῶς ἔχοντα περιείδεν· ἀλλὰ τὴν αἰτίαν μαθῶν ἥτις αὐτὸν εἰς τοῦτο κινδύνου ἤγαγε, καὶ δι᾽ ἣν ἑκὼν καὶ αὐτῆς ἀθλίως ἀποστερηθῆναι τῆς ζωῆς ἔμελλε, πατρικαῖς τε αὐτὸν ὁμιλίαις ἀναλαμβάνει, καὶ καταπεσοῦσαν ἤδη τὴν ἐκείνου ψυχὴν ἀνορθοῖ, καὶ τὴν ἀθυμίαν ἐκβάλλει καὶ τὴν ἀπόγνωσιν. Εἶτα καὶ τὴν διὰ τῶν ἔργων ἐπάγει παράκλησιν, ἐργάσασθαι καὶ τοῦτο δυνατὸς ὤν. Ἐπειδὴ γὰρ τῇ τε τῶν χρεῶν ἀπαιτήσει, καὶ τῇ τῶν ἀναγκαίων ἐνδείᾳ πιεζόμενον αὐτὸν εἶδε, καὶ διὰ τοῦτο καὶ αὐτὴν ἀθλίως καταπροϊέμενον τὴν ζωὴν, τί ποιεῖ; Καὶ σκοπεῖτέ μοι ἐνταῦθα ὁποίων ἐκεῖνος τῶν χαρισμάτων ἠξίωτο. Ὅπερ γὰρ μετ᾿ αὐτοῦ πρότερον ὁ Πέτρος τὸ ἱερὸν εἰσιὼν κατὰ τὴν ὥραν τῆς προσευχῆς τὴν ἐννάτην, ᾗ φησιν ὁ Λουκᾶς, ἐπὶ τοῦ καθημένου παρὰ τῇ ὡραίᾳ πύλῃ χωλοῦ, καὶ ἐλεημοσύνην αἰτοῦντος, εἰργάσατο, Ἀργύριον ἢ χρυσίον, εἰπών, οὐχ ὑπάρχει μοι, ὃ δὲ εἶχε, τοῦτο δούς, καὶ δοὺς πόδας αὐτῷ ὑγιώσας, τοῦτο δῆτα ποιεῖ καὶ οὗτος ἐνταῦθα. Εἰδὼς γὰρ, ὡς οὐδὲν οὔτ᾽ ἀργυρίου αὐτῷ, οὔτε χρυσίου περίεστιν, ἵν᾿ ἐντεῦθεν τὴν ἐκείνου τῆς ἀπορίας ἀνάγκην παραμυθήσαιτο, τοῦ παρακειμένου πλησίον χόρτου, ὅσον ἀμφοτέραις περιλαβεῖν δυνατόν, κατασχεῖν ἐκέλευε τῷ ἀνθρώπῳ. Τοῦ δὲ, τὴν αἰτίαν τε ἥτις εἴη, καὶ ὅ τι ποτὲ τῷ ἀποστόλῳ τὸ πρᾶγμα βούλεται ἀγνοοῦντος, καὶ χόρτον ὅσον ὅλαις ἐξικνεῖτο παλάμαις περιλαβόντος, εὐχῇ μόνον ἐκεῖνο καὶ τύπῳ σταυροῦ ἀμείβει, καὶ χρυσὸν αὐτίκα τὸν συλληφθέν-
col. 703–704page 198 of 246
PG 116:703τα χόρτον δεικνύει, καὶ χρυσόν καθαρώτατον, καὶ τοῦτον ἀνελέσθαι τε εὐθέως ἐκέλευσε, καὶ ὁμοῦ μὲν τὴν ἐκ τῆς παρούσης ἐνδείας ἀμηχανίαν διαλύσαι, ὁμοῦ δὲ τὰ χρέα ἐκτίσαι, καὶ ἀφορμὰς ἐντεῦθεν τοῦ λοιποῦ βίου συναγαγεῖν, καὶ ἀποδοῦναι Θεῷ τὰ εὐχαριστήρια. Τί τοίνυν γένοιτ᾽ ἂν τούτου τοῦ θαύματος ἴσον; ἓν μὲν γὰρ τῇ τοῦ ἱεροῦ εἰσόδῳ, τάχετι καὶ οὗτος τῷ Πέτρῳ συνέλαβε, καὶ δαψιλεστέραν ἀμφότεροι τοῦ Πνεύματος ἐκάλεσαν τήν ἐνέργειαν· ἐνταῦθα δὲ μόνην ἔστιν ἰδεῖν τὴν Ἰωάννου ἰσχύν, καὶ ὅσην πρὸς Θεὸν οὗτος ἐπλούτει τὴν οἰκείωσιν. Ζ΄. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἔτι περὶ γῆν στρεφόμενος ἐπεδείκνυτο, τὴν ἀπάτην ἀπελαύνων, καὶ τὸ τῆς εὐσεβείας κήρυγμα κατασπείρων, καὶ ἀνακαλούμενος τὴν ἀλήθειαν. Ἐπειδὴ δὲ πάντας τό γε αὐτοῦ μέρος Θεῷ παρεστήσατο, προσκήνιον μὲν τὸν οὐρανόν, θέατρον δὲ τὴν οἰκουμένην, καὶ τοὺς ἀγγέλους θεατὰς ποιησάμενος, τὴν ἐκείνου τῆς ἀρετῆς ὥραν ἐκπληττομένους καὶ σύνεσιν (Ἐπιθυμητὰ γὰρ ὑπὲρ χρυσίον καὶ λίθον τίμιον πολύν, καὶ γλυκύτερα ὑπὲρ μέλι καὶ κηρίον τὰ θεῖα τῆς διδασκαλίας τούτοῦ λόγια), ἐξῆλθε τοῦ ἄστεος, δίκελλαν ἐπιφέρεσθαι καὶ σκαφεῖον τοῖς μαθηταῖς ἐντειλάμενος, καὶ πρὸς τι ὄρος εὐθὺς ἀνελθὼν, ἔνθα νῦν ὁ τούτου ναὸς ἱδρύται, πρός τε κάλλος καὶ μέγεθος εὖ ἔχων, καὶ στὰς ἐν αὐτῷ, Ἐνταῦθά μοι, ἔφη, παῖδες, ὀρύξατε. Εἶτα ὅλον ἑαυτὸν σφραγισάμενος, καὶ, Σὺ μετ᾿ ἐμοῦ εἶης, Κύριε Ἰησοῦ Χριστέ, εἰρηκώς, καὶ τοῖς παρεστώσιν, Εἰρήνη ὑμῖν, ἀδελφοί, ἐπειπών, τῷ βόθρῳ καθῆκε τὸν τρίβωνα· τῷ δὲ καὶ αὐτὸς ἐπικατεκλίθη· καὶ μέσην κατέσχε τὴν Ἀσίαν τῷ σώματι, ἔνθα τῆς Ἑλληνικῆς ἐφιλοσόφουν συμμορίας τὸ πρότερον. Οἱ δὲ μαθηταὶ τὰς κόμας ἐσπαράσσοντο, τὰς παρειὰς ἐκόπτοντο, τὴν ὀρφανίαν ἐλεεινῶς ἀπωδύροντο, τὸν ποιμένα, τὸν κηδεμόνα, τὸν σωτῆρα, τὸν τὰ πάντα πᾶσιν ἐπιβοώμενοι. Εἶτα καὶ κατὰ τὴν πόλιν γενόμενοι, τὸ πραχθὲν τοῖς ἐν τῇ πόλει διασαφοῦσιν. Ἄρτι δὲ ἡμέρας ὑποφαινούσης, συντρέχουσι πρὸς τὸν τάφον, εἰ ὁ διδάσκαλος ἔτι διαζῇ, μαθεῖν θέλοντες· καὶ τὸ μὲν ποίμνιον παρεστήκει, ὁ δὲ ποιμὴν οὐδαμοῦ· αἱ κρηπῖδες κείμεναι μόναι, καὶ ὁ ταύτας ἀποβαλών, ἀφανής. Φοιτῶσιν ὧδε καὶ ὧδε κατὰ τοὺς περὶ τὸν Ἐλισσαῖον, διερευνῶσιν, ἰχνεύουσι, καὶ ἀνήνυτα τὰ τοῦ καμάτου αὐτοῖς. Εἶτα τοῦ, Εἰ βούλομαι τοῦτον μένειν ἕως ἔρχομαι τί πρὸς σέ; μόλις ἐπιμνησθέντες, πρὸς τὸ εὐθυμότερον μεταβάλλουσι. Καὶ ὁ μὲν τῷ Ἐνώχ καὶ τῷ Ἠλιοῦ τῷ Θεσβίτῃ συναγελάζεται· οἱ δὲ, τῶν θρήνων ἀφέμενοι, τὸν ἐπὶ πάντων ὑμνοῦσι Θεόν, οὕτω τὸν αὐτοῦ ἀγαπητὸν μεγαλύναντα. Κατὰ γοῦν τὴν ἡμέραν ἐκείνην ἐν ᾗ ταῦτα ἐγένετο, πανήγυρις ἐκ παντὸς γένους καὶ ἡλικίας ἁπάσης τῷ Θεολόγῳ κατὰ τὴν Ἔφεσον τελεῖται λαμπρά, τὴν τῶν ἀστέρων μιμουμένη φαιδρότητα. Καὶ τις ἐν τῷ ἱερῷ τούτῳ τόπῳ ἐφ᾽ ᾧ οὗτος μετὰ τοῦ τρίβωνος κατεκλίθη, πηγάζει λεπτὴ κόνις καὶ ἀναδίδοται, θερα-

Day 29Die 29

col. 705–706page 199 of 246
PG 116:705πείαν τῷ προσιόντι παντὶ παντὸς ἐπαρκοῦσα πάθους. Ἐν τοίνυν τῇ παννύχῳ τῆς ἐκείνου ἑορτῆς ὑμνῳδίᾳ ὑπὸ τῶν ἐν αὐτῇ διακονουμένων, τοῖς ἐπὶ τοῦτο ἀθροιζομένοις πλήθεσι διαδιδομένη, οὐδὲ τὸ βραχύ ἐλλείπει, ἀλλ' ὅσῳ πλέον ἀρύονται, τοσούτῳ πλέον πηγάζει, καθάπερ τις διηνεκής θησαυρός, ὁμοῦ τε τοὺς μετέχοντας εὐπορωτέρους ποιῶν, καὶ δαψιλέστερος ἑαυτοῦ μᾶλλον γινόμενος· χάριτι καὶ φιλανθρωπίᾳ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, μεθ' οὗ τῷ Πατρὶ, ἅμα τῷ ἁγίῳ Πνεύματι, δόξα, κράτος, τιμή, καὶ προσκύνησις, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν. ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΕΙΑ ΤΟΥ ΟΣΙΟΥ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΚΑΙ ΑΡΧΙΜΑΝΔΡΙΤΟΥ ΜΟΝΗΣ ΤΩΝ ΑΚΟΙΜΗΤΩΝ ΜΑΡΚΕΛΛΟΥ Α΄. Ἔννοιά μοι πολλάκις γέγονε, τί δή ποτε μυρίοι ποιηταὶ, οἱ μὲν πολέμους, ἔχθρας καὶ τὰς ἀπ᾿ αὐτῶν συνέθηκαν συμφοράς· οἱ δὲ μυθώδη παντελῶς καὶ ἀλλοκότως, οὔτε αὐτοῖς ὠφελεῖν δυνάμενοι τό τε ἦχον εἰς ψυχῆς ὠφέλειαν, οὔτε τοῖς ἐντυγχάνουσιν οἷς αὐτοὶ συνετάξαντο πόνοις, λυσιτελές τι παρέχοντα. Τί γὰρ ὄφελος εἰδέναι πόσαι μὲν νῆες ἐκ τῆς Ἑλλάδος εἰς Ἴλιον ἔπλευσαν· πόσους δὲ ἑκάστη ἄρχοντας αὐτῶν ἦγε στρατιώτας· καὶ ὅτι τῶν μὲν ἄλλων μέγας ὁ Αἴας, καὶ αὐτοῦ δὲ ἀνδρειότερος ὁ Ἀχιλλεὺς ἦν, καὶ ὅτι Νιρεύς πάντων ἀνθρώπων κάλλιστος τὴν μορφήν; Τὸ δὲ καὶ μέχρις ἵππων τὸ περιττὸν καὶ μάταιον τοῦτο παραγαγεῖν, καὶ τὰς μὲν Εὐμήλου θηλείας τῶν ἄλλων ἀμείνους λέγειν, τοὺς Ἀχιλλέως δὲ ἵππους καὶ αὐτῶν κρείττονας, οὓς καὶ ἀθανάτους εἰπεῖν, ἀλλὰ μὴν καὶ φωνήσαντας, ὅσην μὲν τὴν περιττολογίαν, ὅσην δὲ καὶ τὴν ἀπιστίαν ἅμα καὶ γέλωτα τῷ γράψαντι προξενεῖ; Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἐκεῖνοι συγγράφειν, ἔτι δὲ τὰ χείρω τούτων, θεῶν ἔρωτας καὶ πρὸς ἀλλήλους στάσεις αὐ-
col. 707–708page 200 of 246
PG 116:707τῶν, καὶ διαπληκτισμούς καὶ ἔριδες, οὐδὲ βραχύ ὤκνησαν. Ταῦτα δὲ τί ποτε ἄρα πρὸς ἤθους κόσμον καὶ ψυχῆς ὠφέλειαν συντελεῖ, καὶ οὐχὶ βλάβην μᾶλ λον καὶ τύπους παθῶν ταῖς τῶν μετιόντων ἐγχαράττει ψυχαῖς; Ἐμὲ γὰρ πείθει οὐδὲν καινὸς μόχθος τῶν παραμυθεῖσθαι τὰ ἄτοπα ταυτί βουλομένων, καὶ πρὸς τὰ στοιχεῖα καὶ μέρη τῆς ψυχῆς ἀναγόντων. Ἢ γὰρ μὴ γεγονότα μάτην καὶ ψευδῶς λέγεται, ἢ καὶ γεγονότα, γελᾶσθαι καὶ μισεῖσθαι μᾶλλον, ἀλλ᾽ οὐκ ἐπαινεῖσθαι δέον οὐδὲ θαυμάζεσθαι. Ἡγοῦμαι πόνου καὶ συγγραφῆς ἄξιον ἀνδρὸς φιλαρέτου, καὶ κατὰ Θεὸν ζήσαντος βίον, ἐξ οὗπερ αὐτός τε ὁ συν τιθεὶς ὠφέλειαν ἑαυτῷ καὶ τοῖς μετιοῦσι πολλὴν ὅσην δύναται προξενεῖν. Οἷος δὴ καὶ ὁ τοῦ θαυμαστοῦ Μαρκέλλου σαφῶς δείκνυται· ὅς ἐκ πόλεως μὲν ὡρμᾶτο Ἀπαμέων· ἔφα δὲ πόλις αὕτη, πολλοῖς κοι μῶσα τοῖς ἀγαθοῖς. Ἐξ εὐπατριδῶν δὲ γενόμενος, δι᾿ ἑαυτοῦ μᾶλλον εὐγενεστέραν ἐδείκνυ τὴν τοῦ γέν νους σειράν. Ἄρτι γὰρ ἐν ἄνθει νεότητος, τοὺς γε γεννηκότας ἀποβαλών, καὶ αὐτὸ τῆς ἡλικίας ἄγων τὸ χαριέστατον, οὐχ ὥσπερ νέος εἰς ἡδονὰς ἔκλινεν· οὐδὲ μὴν νέων ἀναστροφαῖς ἔχαιρεν, ἤλιξ ἤλικα τέρπειν ὡς ὁ λόγος βουλόμενος, ἀλλ᾽ ἐν νεαρῷ σώ ματι πολιῶν ἐζήλου φρόνημά τε καὶ ἀγωγήν, καίτοι καὶ πλοῦτος αὐτῷ παρῆν, ὕλη πρὸς ἡδονὰς τῷ πυρὶ τῆς νεότητος. Ἀλλ᾽ οὐδὲν τούτων ἐκεῖνον ἠνάγκασεν ἀμελῆσαι τῆς ἐκ παίδων φίλης αὐτῷ σωφροσύνης. Ἀλλὰ καὶ ὀρφανία καὶ ἡλικία καὶ πλοῦτος καὶ πάντα ὁμοῦ τῆς αὐτοῦ βαθείας φρενὸς ἥττηντο. Ἔρωτι δὲ παιδείας τῆς ἔξωθεν εἰς μεγάλην Ἀντιόχειαν παρα γίνεται, καί τινι καλὰ ἠσκημένῳ ἐπιφοιτᾷ. Φύσις δὲ ταχεία συνεργὸν παραλαβοῦσα καὶ τὴν σπουδήν, ἐν χρόνῳ βραχεῖ τὰ μεγάλα τῆς σοφίας αὐτῷ χαρίζονται δῶρα. Β΄. Ἐπεὶ δὲ ἀρκούντως ἐδόκει τῆς θυραίας ἔχειν σοφίας· οὐδὲ γὰρ ἦν αὐτῷ τοῦτο προηγουμένως τὸ σπουδαζόμενον, ἀλλ᾽ ὅσον τοῖς ἔξω τούτοις προτελε σθῆναι, εἶτα μυηθῆναι καὶ τὰ μεγάλα τὴν μόνην ἱε ρὰν τελετὴν καὶ ἀληθῆ σοφίαν, καὶ πρὸς Θεὸν ἀνα φέρουσαν· τὴν ἀσκητικὴν λέγω καὶ φιλόσοφον ἀγωγήν. Ἐδεῖτο δὲ καί τινος τοῦ πρὸς αὐτὴν ὁδηγήσοντος. Ἐπεὶ μὴ παρεῖχεν ὡς αὐτῷ ἀρέσκον ἡ Ἀντιόχεια, εἰς τὴν Ἔφεσον οἴχεσθαι διενοεῖτο, ἀν δρῶν εὐπορεῖν ἐκείνην μαθών, αὐτῶν δὲ πρὸς ἀκρί βειαν ἀρετῆς πεφθακότων, καὶ ἄλλους τὰ μεγάλα ὠφελεῖν δυναμένων. Αὐτίκα γοῦν ἐμελεῖτο μὲν ἡ καλὴ Ἀντιόχεια· παρεωρᾶτο δὲ τὸ ἡδὺ τῆς πατρίδος ἔδαφος, ἅμιλλαι δὲ λόγων, καὶ ἡ ματαία σχολή, καὶ τὰ τῆς σκηνῆς πάντα κατεφρονεῖτο. Διεμερίζετο δὲ τοῖς πένησι καὶ ὁ πολὺς καὶ φιλότιμος πλοῦτος, καὶ ἡ Ἔφεσος τῶν ἄλλων πάντων γυμνὸν ἐκεῖνον ἐδέχε το. Οὕτως ἐπιφοιτήσας, προσήκουσαν αὐτῷ καὶ τὴν ξενίαν εὑρίσκει. Ἀνήρ γάρ τις αὐτὸν μετὰ γυ ναικὸς ἐξένιζεν οὐ μᾶλλον κοινῆς τραπέζης καὶ ἁλῶν αὐτῷ κοινωνοῦντες ἢ τρόπων καὶ ἀρετῶν καὶ τῆς δι᾿ ἁπάντων ἐπιεικείας. Γ΄. Ἦν δὲ τῇ καλῇ ξυνωρίδι ταύτῃ καὶ δοῦλος ἐν ἀρετῆς λόγῳ πολλῷ τῶν δεσποτῶν τιμιώτερος
col. 709–710page 201 of 246
PG 116:709τοσαύτη περιῆν τῆς ψυχῆς ἐλευθερία τε καὶ εὐγένεια, ὡς καὶ ταύτης δήπου τῆς τῶν δεσποτῶν ἀρετῆς ἐκεῖνον γενέσθαι φασὶν αἴτιον, καὶ δοῦλον ὀφθῆναι δεσπόταις τοιούτων ἀγαθῶν πρόξενον. Οὗ καὶ ἄλλα ὑμνεῖται πολλὰ, πρὸς δὲ καὶ ὅτι πολλάκις ἐν τοῖς περὶ τὴν πόλιν ἀσκητηρίοις τῶν πυλῶν αὐταῖς κλεισὶν ἡρμοσμένων, οὗτος ἀωρὶ τῶν νυκτῶν, μηδενὸς αὐτῷ διανοίγοντος, μέσος ἐφίστατο τοῖς ἀσκηταῖς ᾄδουσι. Καὶ τοῦτο οὐχ ἅπαξ, ἀλλὰ πολλάκις γινόμενον, φανερόν τε καθίστατο, καὶ τοῦ περὶ αὐτοῦ λόγου τὴν πόλιν ἐπλήρου. Ὄνομα δὲ τῷ εὐγενεῖ τούτῳ, μᾶλλον δὲ τῷ ἀληθεῖ τοῦ Θεοῦ δούλῳ, Πρόμοτος. Οὗτος ἦν ὁ Πρόμοτος οὐκ ὀλίγας καὶ Μαρκέλλῳ διδοὺς πρὸς ἀρετὴν ἀφορμάς. Τοῦτο γὰρ ἔργον αὐτῷ πανταχόθεν τὰ καλὰ συλλέγειν, καὶ ὥσπερ ἐκ πολλῶν ἀνθέων πλέκειν ἑαυτῷ τὸν τῆς ἀρετῆς στέφανον. Μετὰ δὲ τῶν ἄλλων καλῶν ὧν εἶχε Μάρκελλος, ὑπῆρχεν αὐτῷ καὶ τὸ γράφειν εἰς κάλλος. Ἔγραφεν οὖν ταῖς χερσὶ καὶ ἐπόνει, καὶ τοῦ ἐκεῖθεν αὐτῷ ποριζομένου μισθοῦ μέρος τι πρὸς τὰς τοῦ σώματος ἀναλίσκων χρείας, τὸ λοιπὸν παρείχε τοῖς δεομένοις. Ἠνύετο δὲ αὐτῷ σὺν τῷ ἐλέῳ καὶ δικαιοσύνης κατόρθωμα. Εἰ γὰρ πλεῖον αὐτῷ τοῦ γραφέντος ὁ μισθὸς κατεβλήθη, ὁ δὲ οὐκ ἠνείχετο, ἀλλ᾽ εἴ τι περιττεῦον ἦν, ἀντέστρεφε πρὸς τὸν δεδωκότα. Καὶ οὕτω διέμενεν ἡμέρας μὲν τῇ γραφῇ προσπονῶν, καὶ ὡς τὰ θεῖά φασι λόγια, τὸ ἔργον τῶν χειρῶν αὐτοῦ πρὸς Θεὸν κατευθύνων· νύκτας δὲ σχεδὸν πάσας εἰς εὐχὴν ἀναλίσκων, καὶ διὰ ταύτης ἡδέως ὁμιλῶν Θεῷ καὶ ἑνούμενος. Εἰ δέ που καὶ μικρόν τι τῷ ὕπνῳ ἀπένειμε δι᾽ αὐτὴν ἀνάγκην τοῦ σώματος, ἀλλ᾽ οὐδὲ αὐτῷ ἄνετον ἦν, ἀλλ᾽ ἐπίπονον καὶ κεκολασμένον. Οὕτω πᾶς ὁ χρόνος αὐτῷ πόνων τε καὶ κόπων καὶ ἀγώνων μεστὸς ἦν. Δ΄. Ἀκούσας δέ τινα Ἀλέξανδρον πρὸς τὴν ἀρετὴν ἀπαράμιλλον, πλήρη μὲν σοφίας, πλήρη δὲ ποιμαντικῆς ἀκριβείας καὶ ψυχῶν προστασίας, ἐπὶ πολλῶν τότε σωτηρίᾳ τῇ Βύζαντος ἐπιχωριάζοντα, οὐκέτι τοῖς παροῦσι μένειν ἠγάπη, ἀλλὰ κρείττονος ἐφιέμενος ἀγωγῆς, ὅ τι τάχιστα πρὸς αὐτὸν ἐφοίτα. Καὶ τότε μὲν ὁ θεῖος Ἀλέξανδρος πρὸς τῷ ἱερῷ οἴκῳ τοῦ μεγάλου ἐν μάρτυσι τὴν ἄσκησιν ἐπεδείκνυτο· ὕστερον δὲ πρὸς αὐτῷ τῷ τοῦ Πόντου στόματι σεμνὸν ἱδρύεται φροντιστήριον. Οὗτος καὶ νόμον εἰσάγει καινὸν μέν, ἀλλὰ τῶν ἀπανταχοῦ κάλλιστον· μηδέποτε τῶν εἰς Θεὸν ὕμνων τὸ συνεχὲς διακόπτεσθαι, ἀλλὰ τῇ κατὰ διαδοχὴν τῶν λειτουργούντων ὑπαλλαγῇ τὴν ἀσίγητον ταύτην καὶ ἄπαυστον τῷ Δεσπότῃ περιποιεῖσθαι δοξολογίαν. Τῷ θείῳ τοίνυν Ἀλεξάνδρῳ τὸν Μάρκελλον ἐκεῖσε παραγενόμενον ὁ χρηστὸς συνίστα Ἰάκωβος, ὃς συνήθης μὲν πρότερον ἐγενήθη Μαρκέλλῳ, Ἀλεξάνδρῳ δὲ φοιτήσας πρῶτος αὐτῷ ἐν μαθηταῖς ἦν. Οὗτος ἔχαιρε μὲν Ἀλεξάνδρῳ μαθητευόμενος, ἤνια δὲ αὐτὸν ὅτι μὴ καὶ Μάρκελλον εἶχε συμφοιτητήν. Ε΄. Ἐπεὶ οὖν καὶ ἥκοντα εἶδεν, ἄσμενος προσάγει τῷ διδασκάλῳ, καὶ, Οὗτός ἐστι, λέγει, πάτερ, ὡς ἄρα
col. 711–712page 202 of 246
PG 116:711ἡμᾶς οὐ διώκοντας ἔφευγεν, ἀλλὰ διώκων μᾶλλον ἐλάνθανεν. Οὗτος ὁ θεῖος Μάρκελλος τῷ ᾿Αλεξάνδρῳ συνέστη καὶ ταῖς ἐκείνου χερσὶ τὸ ἱερὸν ἐνδύεται σχῆμα, τῷ χρόνῳ μὲν Ιακώβου δεύτερος, τῷ δὲ τρό πω μακρῷ πρότερος· ἐφ᾽ ᾧ καὶ τὸν καθηγητήν τοιού τον τι περὶ αὐτὸν φθέγξασθαι, ὡς εἰ καὶ φθάσας ᾿Ανδρέας ἠκολούθει τῷ διδασκαλῳ, ἀλλὰ καὶ Ἰωάν νης ἐπηκολούθησε, τούτοις δὴ καλῶν, τῷ μὲν τὸν Ιάκωβον, τῷ δὲ τὸν θαυμαστὸν Μάρκελλον, καὶ ἄμφω μὲν εἰδὼς διὰ τὴν ἀρετὴν ἀδελφούς, καὶ σύνο τονον ὁμοῦ τρέχοντας· Μάρκελλον δὲ τῷ ᾿Ιωάννῃ παρομοιών, ἅτε καὶ αὐτὸν παρθένον ὄντα, καὶ οἰ κείως περὶ τοὺς λόγους ἔχοντα. Τῶν μὲν οὖν ἄλλων Ἰάκωβος τὸ πρωτεῖον εἶχεν, αὐτοῦ δὲ πάλιν ὁ Μάρκελλος ὑπερείχεν. Ἄμφω δὲ ὁμοίως ἀγαθὸν ζεῦγος ἤστην, καὶ ὥσπερ ἐν ἑνὶ καὶ τῷ αὐτῷ τῆς ἀδελφότητος σώματι χώραν ἐπέχοντες ὀφθαλμῶν. Ἐπεὶ δὲ οὕτω καθαραμένους τὸν νοῦν οὐκ ἔδει μὴ καὶ Μάρ κελλον ὡς παρὸν τὸ μέλλον ἤδη ὁρᾷν, οὐδὲ Μάρκ κελλον ἡ τελευτὴ τοῦ καθηγητοῦ ἐλάνθανεν, ἀλλὰ τοῦτο μὲν γνούς, οὐκ ἔλαττον δὲ κἀκεῖνο προεγνωκὼς, τὸ μέλλειν ἐπ᾿ αὐτὸν πίπτειν τὴν ψῆφον, καὶ εἰς τὸ ποιμαίνειν ἄλλους ἀπὸ τοῦ ποιμαίνεσθαι προ καλεῖσθαι· τοῦτο δή δεδοικώς μὴ καὶ νέος γερόντων ἄρξη, καὶ ἅμα μετριοφροσύνης φίλος ὤν, καὶ ὑποταγῇ χαίρων, τῆς μονῆς οὐδενὸς αὐτῷ συνειδότος ἀπάρει. Ἐν ᾧ δὲ οὗτος περιῄει τοὺς φιλαρέτους καὶ ὁ ἱερὸς ᾿Αλέξανδρος ἀπολείπει τὸν βίον. Τούτου δὲ μεταστάντος, Μάρκελλος εὐθὺς ἐν τοῖς ἁπάντων στόμασιν ἦν, καὶ ὅτι μὴ παρὴν ἐλύπει διπλῇ, αὐτῷ τε τῷ κατ' ἐκεῖνον τὸν καιρὸν ἀπολείπεσθαι, καὶ ὅτι μὴ, ᾿Αλεξάνδρου θνήσαντος, Μάρκελλος ἦν, ὁ μετ' ἐκεῖνον πιστευόμενος τὴν ἀρχήν. Ιωάννης οὖν ἄρχειν ἐκρίθη ἀνὴρ καὶ τὴν τρίχα πολιὸς καὶ τὴν σύνεσιν, ᾧ καὶ ὁ πολὺς Ἰάκωβος διὰ τὴν ἡλικίαν ἑκὼν τῆς ἀρχῆς ὑπεξίστατο. Ταῦτα δὲ οὕτω προσ βάντα Μάρκελλον οὐκ εἶχε λαθεῖν. Ἀλλ' ἐπεὶ πέρας ἐλάμβανε, καὶ αὐτὸς ἐπανῄει, καὶ τῷ Ἰωάννῃ συνέμισγε, χείρ αὐτῷ δεξιὰ γινόμενος, καὶ συνδιαφέρων ἄριστα τὴν ἀρχήν· ὡς τοῦ μὲν ὑπεροπτικὸν οὐ δὲν ἀπὸ τῆς ἀρχῆς ἐπιδεικνυμένου, τοῦ δὲ φθόνου παντὸς καθαρεύοντος, καὶ ἀληθεῖ πόθῳ πρὸς ἐκεῖνον συνδεδεμένου. Οὕτω μὲν οὖν ἀμφοτέρους ἡ ᾿Αλεξάνδρου εἶχε μονή. Ζ΄. Μετὰ δὲ χρόνον τινὰ ὑπὸ τοῦ Φιλοθέου πεισθεὶς Ιωάννης, ἀφίσταται τοῦδε τοῦ τόπου. Ἔρχεται δὲ πρός τι χωρίον ἀπάσης ἀπηλλαγμένον ὀχλήσεως τε ἀστικῆς, καὶ δυσχερείας εἰρηνικῆς. Τὸ δὲ χωρίον τῆς μὲν Βιθυνῶν ἐστι χώρας· κατ' αὐτὸ δὲ τὸ μέσσον κεῖται τοῦ τῆς θαλάσσης αὐχένος καταντικρύ τὸ καλούμενον ὁρᾶται Σωσθένιον. Τοῦτο εἴτε διὰ τὸ θορύβων ἐκτὸς εἶναι, εἴτε δι᾽ ἄλλο τι, τότε ὠνομάζετο Εἰρηναίον, Ιωάννου δὲ τὸ πρᾶγμα ὄνομα τῷ τόπῳ δόντος ἐκ τῆς διηνεκούς πρὸς Θεὸν ᾠδῆς, τῶν ᾿Ακοιμήτων ἄχρι τῆς δεῦρο τὸ φροντιστήριον ὀνομάζεται. Τὸν γὰρ αὐτὸν ᾿Αλεξάνδρῳ τύπον καὶ
col. 713–714page 203 of 246
PG 116:713Ἰωάννης ζηλώσας ἐκ διαδοχῆς τῶν ἀδόντων τὴν πρὸς Θεὸν ἀκοίμητον ἐποιεῖτο δοξολογίαν. ἐνταῦθατοίνυν ἱερὸν ἐκεῖνος καθιδρυσάμενος φροντιστήριον (τὸν γὰρ τόπον δῶρον ἤδη παρὰ τοῦ δηλωθέντος ἐκείνου φιλοθέου ἀνδρὸς λαβὼν ἐτύγχανεν) οὐκ ἔστινεἰπεῖν ὅσαις ὑπεποεῖτα τὸν Μάρκελλον θεραπείαις τε καὶ τιμαῖς, εἰδὼς ἑαυτὸν μὲν ἡλικίᾳ προήκοντα, ἐκεῖνον δὲ ἀσκήσει τε καὶ παιδείᾳ καὶ ὀξύτητι φύσεως καὶ τοῖς ἄλλοις ἅπασιν ἀγαθοῖς ὑπερβάλλοντα. Παρὸ καὶ ἡ τῶν κοινῶν ἁπάντων φροντὶς Μαρκέλλῳ πεπίστευτο. Τοῦτον γὰρ καὶ διάδοχον Ἰωάννου ἡ τοῦ Θεοῦ πρόνοια ᾔδει, καὶ ἱκανῶς αὐτὸν παιδεύειν τε τῆς ἀρχῆς ἠβούλετο. Τοῦτο δὲ καὶ ἄλλοις μὲν ἐπισημαίνετο τεκμηρίοις· οὐχ ἧττον δὲ καὶ τούτῳ δῆλον ἐγένετο, ὅτι κατ᾽ αὐτὴν ἀμφότεροι τὴν ἡμέραν, ὁ μὲν εἰς τὸν τοῦ πρεσβυτέρου βαθμὸν ἀνήει, ὁ δὲ εἰς τὸν διακόνου, ὁ Μάρκελλος. Β΄. Οὐ ταῦτα δὲ μόνον τὸ μέλλον ἐδίδου, ἀλλὰ καὶ ἀνήρ τις ποίμνης λογικῆς καὶ οὗτος ἐξηγούμενος, οὐ πολλῷ ἄποθεν ἀφεστώσης τῆς Ἰωάννου μονῆς, ᾧ ὄνομα μὲν Μακεδόνιος, βίος δὲ καθαρώτατος, καὶ ψυχὴ θεία τις καὶ προφητική. Οὗτος ἐπειδὴ μὴ ἐλάνθανε Μάρκελλον, ἀλλὰ κἀκεῖνος τὸν ὁρῶντα δῶρα, καὶ προφήτης ὤν, τὸν ὅμοιον οὐκ ἠγνόει, συνεχῶς δὲ καὶ παρ᾽ αὐτὸν ἐφοίτα. Ὁ δὲ οὐ μόνον αὐτὸν καθηγήσασθαι τοῦ ποιμνίου παρεῖπεν, ἀλλ᾽ ἅμοῦ πάντα ὡς διὰ τὴν ἀρετὴν περίδοξος ἔσται, ὡς πᾶσαν μικροῦ γῆν καὶ θάλασσαν ἡ περὶ αὐτοῦ φήμη πληρώσει· ὡς πολλοὶ Ἕλληνές τε καὶ βάρβαροι τῆς ἐκείνου γλώσσης ἀπηρτημένοι τὴν πάτριον μὲν ἀσέβειαν ἐξομόσονται, τῷ δὲ Θεῷ καθιδρυθήσονται· ὅτι σφόδρα ὁ Θεὸς ἐν αὐτῷ τε καὶ δι᾽ αὐτοῦ δοξασθήσεται, καὶ τέκνα Θεοῦ δι᾽ ἐκείνου γενήσονται, καὶ τῶν πατρικῶν κλήρων ἀξιωθήσονται. Ταῦτα ἐκεῖνος μὲν ἔλεγεν· εἰ δὲ καὶ εἰς τέλος ἦλθε, δηλώσαι τὸ μετὰ ταῦτα. Θ΄. Ὁ Μάρκελλος δὲ τούτων ἀκούων, ἀλλὰ καὶ ποιῶν ἃ παρήκουσεν, οὐδὲν οὐδέ ποτε μέγα περὶ ἑαυτοῦ ἐπὶ νοῦν ἔσχεν, οὔτε ἐφθέγξατο, ἀλλὰ τοῦτο μᾶλλον αὐτῷ τῶν ἄλλων ἐξαίρετον τε καὶ πρῶτον, τὸ πάντων ἑαυτὸν νομίζειν καὶ ὀνομάζειν ἔσχατον. Δηλοῖ δὲ κἀκεῖνο· ὁ μὲν τῇ ὁμιλίᾳ τοῦ θαυμαστοῦ τούτου ἡδόμενος γέροντος, ἐπὶ πολὺ ἐνετρύφα, καὶ τῆς ἐκείνου γλώττης ἐχόμενος, οὐ παρῆν μονῇ· τοῖς μοναχοῖς δὲ καὶ ἀπὼν ἥδιστον ὑπῆρχε διήγημα, καὶ λόγοι τινὲς ἐγίνοντο πρὸς Ἰωάννην περὶ αὐτοῦ. Τῶν μοναχῶν οὖν οἱ μὲν σπουδαιότεροι τἄλλα τε τοῦ ἀνδρὸς θαυμάζοντες ἦσαν· καὶ ταῦτα δὲ προσετίθεσαν, ὅτι τῆς ἀρχῆς ἐξέστη, καὶ τὸν θρόνον οὕτω ῥᾳδίως ἀπέλιπε, πράγμα ὀλίγοις κομιδῇ κατορθούμενον· οἱ ῥάθυμοι δέ, καὶ τὸ μέγεθος ἀγνοοῦντες τῆς Μαρκέλλου ψυχῆς, αὐτὸ τοῦτο τὴν δόξαν φυγεῖν, τὴν φιλοδοξίαν ἔχειν ἔλεγον ἀφορμήν. Οὐδὲ γὰρ ἐξὸν ἄρχειν Μαρκέλλῳ, αὐτὸς ἠγάπα μᾶλλον ὑφ᾽ ἑτέρων ἄρχεσθαι, ἀλλ᾽ ὅτι μὴ ἠγνόει τὸν Ἰωάννην προτιμηθήσεσθαι, καὶ τὸν εἶναι τὸν τὴν ἀρχὴν ταύτην δια-
col. 715–716page 204 of 246
PG 116:715δεξόμενον, καὶ διὰ ταῦτα τὴν φυγὴν ἐλέσθαι, τοῦ μὴ φανῆναι δεύτερον ἐκείνον, καὶ μὴ δύνασθαι ῥᾷον ὑπομεῖναι τὴν πρόκρισιν. Ταῦτα, καίτοι οὕτως ὄντα εξέλεγκτα, ὅμως ἀκριβέστερον πείρα διδάξει. Ὁ γὰρ Ἰωάννης δηλώσαι βουλόμενος εἰς ὅσον βάθος ἀφίκετο ταπεινοφροσύνης ὁ Μάρκελλος, καὶ τοὺς μοναχοὺς πεῖσαι, μὴ ῥᾳδίως καταγινώσκειν, Ἔργοις, ἔφη, ὦ τέκνα, τὴν κρίσιν ἐπιτρεπτέον, καὶ μηδὲν πλέον φθεγξάμενος, ἔστρεφε κατὰ νοῦν ἐπανήκοντι Μαρκέλλῳ τὴν τῆς ὑπηρεσίας τάξιν, τοῦ ὄνου τὴν ἐπιμέλειαν αὐτῷ ἐγχειρίσαι. Ἐπεὶ οὖν ἐκεῖνος ἐπανῆκε, καὶ τὸ ἐφύβριστόν οὕτω δοκοῦν ἐπ᾿ ὄψει πάντων ἐπέταττεν ὁ καθηγητής, ὁ Μάρκελλος ἐνταῦθα σαφῆ τὴν βάσανον τῆς μετριοφροσύνης ἐδίδου· οὐ μόνον γὰρ χαίρων ἐδέχετο τὸ ἐπίταγμα, ἀλλὰ τι μείζον καὶ χαριέστερον ἐπεδείκνυτο. Οὕτω γάρ, φησίν, ἀσμένως τὴν λειτουργίαν ὑπήρχετο, ὅσῳ καὶ ἐν εὐεργεσίας αὐτὴν μοίρα τίθεσθαι, καὶ γραμματείῳ τὸ ἀσφαλὲς λαβεῖν ἀξιοῦν, ὥστε μηδὲ βουλομένῳ ποτὲ ταύτῃ ἐκστῆναι δυνατὸν εἶναι. Καὶ οὐκ εἴπε μὲν οὕτως, οὐκ ἔπραξε δέ· οὐδὲ ἔπραξε μέν, ἐπ' ὀλίγον δέ, ἀλλὰ πολὺ μὲν θερμότερος ἐπὶ τῶν ἔργων ἑωρᾶτο. Ἐπὶ τοσούτῳ δὲ καὶ τὴν ὑπηρεσίαν παρέτεινεν ἕως καὶ πολλὰ δεηθέντες ἱκέται πάντες αὐτοῦ γεγόνασιν, ὥστε αὐτοῖς μὲν συγγνῶναι, τῆς δὲ τοιαύτης ἐκστῆναι δουλείας. Ἄτοπον γὰρ ἄνδρα τοιόνδε πρὸς ἀτίμους οὕτω καταβαίνειν ὑπηρεσίας, τὸν καὶ ποίμνης λογικῆς ἄρχειν ἄξιον. ΙΑ΄. Οὐ πολὺ τὸ ἐν μέσῳ, καὶ Ἰωάννης αὐτὸς ὁ τῆς μονῆς προεστὼς ἐξεδήμει πρὸς Κύριον, καὶ ὁ θεῖος αὐτίκα Μάρκελλος τὴν τῶν ἀδελφῶν ἀναδέχεται προστασίαν, καὶ αἱ τῶν χαρισμάτων ἀκτῖνες, οἷαι καὶ ὅσαι τῷ ἀνδρὶ ἐνῆσαν, φανεραὶ πᾶσι καθίσταντο. Ἀλλὰ τί ἄν τις αὐτοῦ πρῶτον θαυμάσειε, τὸ ὑπερβάλλον τῆς περὶ τοὺς πένητας εὐσπλαγχνίας, ἢ τῶν ἐπὶ ταύτῃ θαυμάτων; ὃς οὕτω μὲν τὰ κοινὰ (ἴδιον γὰρ οὐδὲν εἶχε) τοῖς δεομένοις ἀνήλισκεν, ὡς δοκεῖν ὅσον οὔπω τὰ μὲν δεομένων αὐτόν τε καὶ τοὺς μοναχοὺς ὑποστήσεσθαι· οὕτω δὲ παρέχων ἀπλήστων ἀνελλιπὴς ἦν, ὡς οὐδὲν ἔλαττον τὸ τοῦ Δεσπότου κἀν τῷ δούλῳ γινόμενον καθορᾶν. Ὥσπερ καὶ τότε οὐ πλείους τῶν πέντε ἄρτων καὶ τῶν δύο ἰχθύων πλῆθος ἀνθρώπων εἰς κόρον ἐξέτρεφον, οὕτω καὶ νῦν ἐξ ὀλίγου πλήθη τε δεομένων καθεκάστην ἐτρέφοντο, καὶ αὐτὰ πάλιν εἶχεν ἀνελλιπῶς. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν οὕτως, ὅπως δὲ καὶ τῶν ἀμηχάνων αὐτῷ ἄνωθεν ἡ λύσις ἐδίδοτο, καὶ τὰ πρὸς αὐτὸν ῥηθέντα τὸ τέλος ἐδέχετο, ἄξιον διὰ βραχέων εἰπεῖν. ΙΒ΄. Ηὔξατο μὲν αὐτῷ τὸ ποίμνιον ταῖς καθημέραν προσθήκαις, καὶ τῷ πλήθει ὁσημέραι πλατυνόμενον στενὴν τοῖς θρέμμασιν ἐποιεῖτο οἴκησιν. Ἔδει γοῦν τῷ ποιμένι μείζονος μὲν τοῦ τῆς προσευχῆς οἴκου, πλείονος δὲ τοῖς συνειλεγμένοις τροφῆς καὶ λοιπῆς δαπάνης. Ὁ δὲ τότε καὶ μάλιστα πάντα τοῖς δεομένοις ἐξηντληκὼς ἦν. Ἔδει δὲ αὐτῷ πλειόνων ἐναι
col. 717–718page 205 of 246
PG 116:717λωμάτων, καὶ μάλιστα πρὸς τοσοῦτον πλῆθος ἀνδρῶν. Ἔμελλε δὲ ἄρα τῷ Θεῷ ταῦτα, καὶ ὥσπερ εἴωθεν εἰς ἀφθονίαν τὸ πρᾶγμα καθίστησιν. Ἦν γάρ τις Φαρέτριος ἄριστος ἐξ ἀρίστων καὶ βαθεῖ πλούτῳ κομῶν. Οὗτος οὖν δριμύν τινα ἔρωτα τῆς κατὰ Θεὸν ὠδινήσας φιλοσοφίας, καὶ τὸν πολλὺν ἐκεῖνον πλοῦτον, καὶ τοὺς παῖδας ἔτι νέους ὄντας μεθ᾿ ἑαυτοῦ συμπαραλαβών, ἔρχεται πρὸς Μάρκελλον, καὶ πάντα ὁμοῦ καὶ τὰ χρήματα, καὶ τὰ τέκνα καὶ ἑαυτὸν καθιεροῖ τῷ Θεῷ· ἑαυτὸν μὲν καὶ τοὺς υἱοὺς τὴν ἱερὰν ἐνδύσας τῶν μοναζόντων στολήν, ῥέειν δὲ τρέψας τὸν πλοῦτον εἰς τὰ τῷ μοναστηρίῳ χρήσιμα. Καὶ πρῶτα μὲν τὸν ἱερὸν τῆς προσευχῆς οἶκον εὐρύτερόν τε αὐτός καὶ μετεωρότερον, καὶ ὡς νῦν ἔχει, κατεσκευάσατο, ἐφ᾽ ᾧ πλήθη τε πολλὰ συλλέγεσθαι, καὶ δίχα στενοχωρίας τὸ τοῦ Θεοῦ ἔργον ἀνύειν· ἔπειτα τὰ λοιπὰ πάντα, τὰς τῶν ἀδελφῶν οἰκίας, τοὺς ἀνδρῶνας, ὅσοι τε καὶ τοὺς ξένους, ὅσοι τοὺς νοσοῦντας ἐδέχοντο· καὶ ἁπλῶς μὲν τῶν οἴκων πεπονηκότας ἀνενεώσατο, τοὺς δὲ καὶ αὐτὸς φιλοτίμως ἀνήγειρε, καὶ τῶν ἄλλων πάντων ὅσα γε τηλικούτῳ βίῳ ἔδει ἀφθονίαν παρέσχετο. ΙΓ΄. Εἶχε μὲν οὕτω ταῦτα· ἐπεδίδου δὲ καὶ τῷ Μαρκέλλῳ καθ᾿ ἑκάστην ἡ ποίμνη, καὶ ηύξανεν. Εἷλκε γὰρ πάντα ἡ ἐκείνου σειρήν· λόγος ἡδὺς συνημμένος βίῳ καθαρωτάτῳ. Καὶ μέντοι καὶ ἅλας θεῖον τὸ ὑπ᾽ αὐτὸν ποίμνιον γεγενῆσθαι πιστεύσας, καὶ τοῖς ἄλλοις μεταδιδόναι τῆς θείας ἄλμης καὶ ἡδονῆς αὐτοὺς ἔπεμψε. Καὶ ὅν φασι τρόπον ἐκ τῆς μεγάλης Ἐδὲμ τοὺς τέσσαρας ἐκπορεύεσθαι ποταμούς, οὕτω δὴ καὶ ἐκ τῆς Μαρκέλλου σκηνῆς ἤρξατο διὰ πάσης σχεδὸν τῆς οἰκουμένης προχεῖσθαι καθαρὸν καὶ ἥδιστον καὶ σωτήριον νάμα, ἡ ἀκριβεστάτη, φημί, τῆς ἐκείνου πολιτείας μίμησις. Ἔτι δὲ οἷς καὶ τῆς ἀκοιμήτου τῶν ἄνω δυνάμεων λειτουργίας ὁ ζῆλος, ἐντεῦθεν τὴν ἀρχὴν λαβὼν καὶ ἐπὶ τὴν πρώτην ὄχε καὶ βασιλικωτάτην πόλεων. Ἔπειτα καὶ εἰς ἑτέρους διέβαινεν ἡ μίμησις τόπους. Καὶ εἴτε τις νεὼς ἀνίστα ἢ φροντιστήρια, εἴτε τι καὶ ἄλλο τῶν ἱερῶν ἔπραττε, παρὰ Μαρκέλλου καὶ τοὺς ἐπιμελητὰς καὶ τοὺς ἡγεμόνας ἐλάμβανεν. Οὕτως ἐκεῖνος ἀπανταχοῦ καὶ φροντιστηρίων καὶ ἱερῶν κοινὸς οἰκιστὴς διὰ τῶν ἑαυτοῦ μαθητῶν, καὶ κοινὸς ἐπιμελητὴς ἐγίνετο. Ἐπείθοντο γὰρ οἱ ταῦτα παρ᾽ ἐκείνου ζητοῦντες οὐ μόνον τῆς ἐκείνου παιδείας μεταλαβεῖν, ἀλλὰ καὶ τινα χάριν καὶ ἁγιασμὸν δι᾽ ἐκείνου καὶ πρὸς αὐτοὺς ἐλεύσεσθαι, ὥσπερ οἱ τῶν ἱερῶν ὑδάτων μεταλαμβάνοντες. Ὁ δὲ καὶ ταῦτα πράττων, λύπῃ καὶ ἡδονῇ τὴν ψυχὴν ἐμερίζετο. Οἷα μὲν γὰρ φιλόπαις πατὴρ τῶν τέκνων ἀφαιρουμένων αὐτῷ λυπηρῶς εἶχεν, οἷα δὲ πολλῶν σωτὴρ αὖθις καὶ κοινὸν ὄφελος δι᾽ ἐκείνων γενόμενος, χαίρων ἐξέπεμπε. ταῦτά τε καὶ ὅτι οἱ μὲν ἐκείνου κατὰ Θεὸν παίδες ἄλλων πατέρες, τὰ δὲ παρ᾽ αὐτῷ θρέμματα ποιμένες ἄλλων γεγόνασιν. ΙΔ΄. Οὐ μὴν οὕτως ἁπλῶς τοὺς φοιτητὰς ἔπεμπεν, ἀλλὰ πρότερον πολλοῖς αὐτοῖς διασφαλισάμενος λόγους, μάρτυρά τε τὸν Θεὸν ἐπ᾿ αὐτοῖς καλέσας μη-
col. 719–720page 206 of 246
PG 116:719δεν ἡ τοῦ ἔθους παραλύσει, ἢ τοῦ σχήματος διαφθεῖραι, ἢ τῆς ἀκριβῶς τοῦ βίου καθυφεῖναι διαίτης, ἀλλ' ἐκείνους τε τὸν ἐξ ἀρχῆς τρόπον ὥσπερ νόμον διὰ τέλους φυλάττειν, καὶ τοῖς ἄλλοις τοῖς ἐμμελεστά τους ταύτης πολιτείας, καὶ ἀπασῶν ἡρμοσμένης αἰτίους γίνεσθαι. Οἱ δὲ οὕτως εὖ τὰς παρ᾽ ἐκείνου ἀρετὰς καὶ τὰς ἐντολὰς ἔσωσαν, ὥστε ὁ παρ᾽ αὐτὸν ἐκεῖνος, τοῦτο τοῖς ἄλλοις αὐτούς καταστῆναι, καὶ διὰ πάσης μικροῦ γῆς καὶ θαλάσσης τὸν ἀγαθὸν τοῦ τον σπόρον ὑπ᾽ αὐτῶν διανεμηθῆναι. Ἀλλὰ περὶ μὲν τῆς ἐκείνου ζωῆς καὶ διαγωγῆς, ἔτι τε τῆς κατ᾽ ἀρετὴν δόξης, καὶ τοῦ πάντων μάλιστα ταύτην φεύ γοντα πολλῷ πλέον τῆς περὶ αὐτοῦ φήμης πᾶσαν ἐμπλῆσαι τὴν γῆν, πρὸς τούτοις ἀκριβείας, φιλανθρωπίας, ἐπιμελείας τῶν ἁπανταχοῦ, τούτων πάντων ἴχνη τινὰ μόνον καὶ ἐμφάσεις ὁ λόγος ἐγνώρισε. Βούλεται δὲ καί τινα τῶν αὐτοῦ θαυμάτων εἰς μέσον παραγαγεῖν, διήγησίν τε μετὰ τῆς ὠφελείας οὐκ ἀτερπῆ ταῖς φιλοθέοις ἀκοαῖς χαρίσασθαι. ΙΕ΄. Ἐπίσκοποί τινες τρεῖς αἰχμάλωτοι τοῖς πο λεμίοις ληφθέντες, εἶτα τῆς συμφορᾶς ἄρτι λυθέντες, πρὸς Μάρκελλον παραγίνονται, καὶ τῶν εἰς χρείαν τε καὶ ἀνάκτησιν τυχεῖν δέονται. Ὁ δὲ καὶ προνοίας καὶ παρακλήσεως αὐτοὺς ἀξιώσας καίπερ ἐκεῖνοί ποτε ἤλπισαν· ἐπειδὴ χρόνος παρῆλθε πολὺς τῆς αὐτῶν ἕκαστος οἰκίας, καὶ ἐκκλησίας ἐμέμνηντο δὲ αὐτοῖς καὶ ἐφόδια προσεπιδαψιλεύεται δοῦναι. Τὰ δὲ ἐφόδια χρυσὸς ἦν, καὶ κελεύει τὸν ἐπὶ τῆς δαπάνης τεταγμένον (Ἰουλιανὸς αὐτῷ ὄνομα) χρυσίῳ τοὺς ἐπισκόπους δεξιωσάμενον, ἀποπέμπειν. Οὗτος ἐκ τῶν δέκα ὧν εἶχε τότε στατήρων ἰσαρίθμους τοῖς ἀνδράσι μόνον κομίζει τρεῖς. Ὁ δὲ μέγας (ἐλάνθανε γὰρ ἐκεῖνον τῶν ὄντων οὐδὲν) προστάττει μηδὲν μι κρολογησάμενος πάντα προσεπιδοῦναι. Ἀλλ᾽ οὐδὲ οὕτως ἐκεῖνος ἔπραξε καθαρῶς, ἀλλὰ τοὺς ἐννέα δοὺς τὸν ἕνα παρακατέσχεν, οἰκονομικὸς εἶναι δῆθεν βουλόμενος, ἵνα καὶ τοῖς ἐξ ἔθους προσερχομένοις πένησι παρῇ τι διδόναι. Τί οὖν γίνεται, καὶ πῶς Ἰουλιανὸς ἄμφω παιδεύεται, μήτε φροντίζειν περὶ τοῦ μέλλοντος, μήτε μὴν οἴεσθαι πράττον τι τῶν ἁπάντων τὸν μέγαν λαθεῖν; Ἔρχεταί τις παρὰ Μάρ κελλον ἅγιος, ἄνωθεν μὲν κινηθείς, καὶ δωρεῖται δὴ ταλάντοις αὐτὸν ἐνενήκοντα. Ὁ δὲ πρὸς τὸν οἰκονομεῖν ὡς δέον ὑπειληφότα, ἐλέγχων αὐτὸν οὐ καλῶς τῇ οἰκονομίᾳ χρησάμενον· Ἴδε, φησίν, ὦ μικρολόγε σύ, ποῦ ἄρα τὸ φειδωλόν σου τοῦτο κατέληξε· δέκα γὰρ ταλάντοις ὅλοις ἡμῖν τὴν δωρεὰν ἐλάττω πε ποίηκας· ὅτι δεκαπλάσια ὧν ἔδομεν εἰληφέναι μέλ λοντες, τῷ τὸ ἓν δοῦναι μὴ βουληθῆναι τοῦ τὰ δέκα λαβεῖν προσαπεστερήμεθα. Ἀλλὰ τοῦτο μὲν ἴσον οὐ μόνον τοῦ προορᾷν, ἀλλὰ καὶ τοῦ μηδὲν εἰς τὴν αὔ ριον μεριμνᾶν τεκμήριον ἐκείνου σαφές, καὶ τοῦ πολλὴν ἔχειν περὶ τοὺς δεομένους χρηστότητα. ΙΣΤ΄. Ἐπεὶ δὲ βραχύ τι περὶ τοῦ προφητικοῦ χαρί σματος αὐτοῦ δεδηλώκαμεν, ὥρα δὴ τοῦ καὶ τῆς
col. 721–722page 207 of 246
PG 116:721τῶν ἰαμάτων ἡμῖν πίνειν πηγῆς. Τῶν μοναχῶν τις τοὔνομα μὲν Ἐλπίδιος, ἐλπίδος δὲ πάσης νόσῳ κρείττονι συσχεθείς· τὸ μὲν γὰρ ὅλον αὐτοῦ στόμα ἕλκος χαλεπὸν διεγένετο· ἅπαν δὲ ὑπὸ τὴν γλῶσσαν ὑπέρογκον εἶχε τὴν σάρκωσιν· ὃ καὶ ἄφθογγον αὐτῷ καὶ κενὸν τὸ ὄργανον διετέλει, καὶ ἦν τούτου ταῖς ἀφορήτοις ἐκείναις ὀδύναις προσθήκη, τὸ μηδὲ τὰς ὀδύνας αὐτοῦ ἐξαγγέλλειν δύνασθαι. Ἄμφω δὲ ταῦτα, τὸ ἕλκος τε καὶ ὄγκος, προσλαβόντα καὶ τὸ τῆς αἰσχύνης ὄνειδος, εὐκταιότατον ἐποίει τῷ ἀνδρὶ τὸν θάνατον. Οὗτος οὖν περιόντι τῷ ἁγίῳ ποτέ, ἐγκάρδιον στενάξας καὶ μόλις φθεγξάμενος, τοσοῦτον ἔφησε μόνον· Οἴμοι! ὅτι περιορᾷ με νῦν ὁ διδάσκαλος. Ὁ δὲ τοσοῦτον ἀπέσχε τοῦ περιιδεῖν, ὥστε παραυτίκα καὶ εἰς εὐχὴν κινηθῆναι, καὶ φιλανθρωπίας δάκρυον τῶν ὀμμάτων κατενεγκεῖν. Εἶτα τοῦ ὄγκου τε καὶ τοῦ ἕλκους ἁψάμενος, τὸ μὲν ὑγιές, τὸν δὲ ἀφανῆ ποιεῖ· καὶ τὸ στόμα τῷ ἀνδρὶ καθαρὸν ἀποδίδωσι, τἄλλα δὲ ἀκωλύτως φθέγγεσθαι, καὶ εὔχρηστον αὐτῷ εἶναι πρὸς εὐχαριστίαν ὄργανον. ΙΖ΄. Ἕτερός τις τῶν μοναχῶν τοὔνομα Στέφανος, τὴν μὲν κατὰ φύσιν τροφὴν προσιέμενος, τὸ δὲ διὰ τῆς φυσικῆς αὐτὸν ἐξόδου προχωρεῖν τοῦτο μηδαμῶς ἔχων, ἐν ἐσχάταις ὀδύναις ἦν. Ἰατρῶν οὖν τέχνη πολλὰ περὶ αὐτὸ πραγματευσαμένη, τὰς μὲν ὀδύνας τὰ τῶν φαρμάκων ηὔξε πικρίᾳ· τὰ δὲ πρὸς αὐτοὺς ἐλατήρια, σπουδῇ ματαία καὶ ἡ ἐμπειρία διελέγχετο. Ὡς οὖν ἄμαχον τὸ δεινὸν ἑωρᾶτο, καὶ ὁ ἄνθρωπος τοῦ διαρραγῆναι οὐ μακρὰν ἀπῆν, ἀπαγγέλλουσι τῷ Μαρκέλλῳ. Ὁ δὲ ηὔξατο μὲν καθάπερ εἰώθει· ἐλθὼν δὲ πρὸς τὸν κάμνοντα, εἶτα ἐπαφώμενος τῇ χειρὶ τὴν γαστέρα, τοῦτο δὲ τὰ περὶ τὸν νῶτον ὡσανεὶ προωθῶν καὶ ἐπὶ τὰ κάτω τὴν ὕλην ἐλαύνων, ἐκείνῃ μὲν τὴν κατὰ φύσιν πρόοδον, τῷ δὲ ἀνδρὶ τοσαύτης ἀπαλλαγῆναι καὶ ἀλύπως ζῆν ἐχαρίσατο. ΙΗ΄. Καὶ ὁ πρὸ μικροῦ δὲ ῥηθεὶς Ἰουλιανός, ὁ καὶ μὴ καλῶς οἰκονομεῖν ἐλεγχθείς, ὥσπερ τοῦ διορατικοῦ χαρίσματος πρότερον, οὕτω δὴ καὶ τῶν ἰαμάτων Μαρκέλλου εἰς πεῖραν ἔρχεται. Νόσῳ μὲν γὰρ καὶ οὗτος ἔκαμε, νόσῳ καὶ ἰατρικῆς καὶ πάσης εὐχῆς ὡς ἐκεῖνος ἐδόκει κρείττονι, καὶ ἀνενδοιάστως ἀπειλούσῃ τὸν θάνατον. Μεταπεμψάμενος δή, ἀξιοῖ παραγενέσθαι τὸν Μάρκελλον, οὐχ ὥστε τὴν θεραπείαν λαβεῖν, ἀλλ᾿ ὥστε αὐτῷ τελευτῶντι ἐφόδιον εὐχὴν χαρίσασθαι. Ὁ δέ, παραγενόμενος, πρῶτον μὲν αὐτοῦ τὴν ψυχὴν ἰᾶται, Μὴ δή, φήσας, ὦ τέκνον οὕτω ταπεινῶς καὶ ἀνθρωπίνως φρόνει περὶ Θεοῦ, μηδὲ τοῖς ἡμετέροις παραμέτρει καὶ τὰ ἐκείνου. Ἡμῶν μὲν γάρ τις τῷ μὲν ἴσως ἴσχυσε, πρὸς δὲ τὸ καὶ ἀπείρηκεν· ὁ δὲ Θεὸς πάντων ἐπίσης μικρῶν τε καὶ μειζόνων ἰσχυρότερος δείκνυται. Ὥσπερ ὀλίγῳ πρότερον ἐπὶ τοῦ χρυσοῦ ἡμεῖς μὲν τὸ μικρόψυχον, ὁ δὲ Θεὸς ἐδείκνυ τὸ μεγαλόδωρον· οὕτω καὶ ἐπὶ τῆς νόσου νόμιζε θεοπρεπῶς ἐκεῖνον πάντα καὶ μεγαλοδυνάμως ποιεῖν· ὃς καὶ τῆς ἀπιστίας συγγνώμην ἡμῖν παρασχόμενος,
col. 723–724page 208 of 246
PG 116:723τὴν ὑγείαν χαρίσεται. Οὕτως εἰπόντος τῇ τῆς ψυχῆς θεραπείᾳ ἡκολούθει καὶ ἡ τοῦ σώματος· ὥστε τὸ μετὰ ταῦτα μὴ οὕτως ἁπλῶς, ἀλλὰ καὶ ὡς θεῷ φίλον ζήσαντα, ἱερέα γενέσθαι, τῆς τε Μαρκέλλου διδασκαλίας καὶ τῆς ἱερωσύνης ἄξιον. Ἀλλ' οἷον τὸ μετὰ ταῦτα, ὡς λίαν μὲν φοβερὸν τοῖς ἀπίστοις, λίαν δὲ τοῖς πιστοῖς θαυμαζόμενον· ΙΘ'. Ἀνήρ τις τὰ Σαμαρειτῶν νοσῶν, τὸ σῶμα ἀνιάτως ἐνόσει· τραῦμα γὰρ αὐτῷ μᾶλλον ἢ σώμα τὸ ἕλκος ἐδείκνυ. Χαρίσματα δέ καὶ φάρμακα καὶ τὰ ἀπὸ τῆς τέχνης πάντα, τὸ μηδὲν ἰσχύειν ἐλέγχοντο. Εἰς ἐσχάτην οὖν ἐλπίδα τὸν Μάρκελλον ἔβλεψε, καὶ πρὸς αὐτὸν ἀφικόμενος, εὐθὺς, ὡς εἶχε, τὰς δεήσεις προσῆγεν. Ὁ δὲ τίς τε εἴη ἠρώτα, καὶ ὅθεν, καὶ ὁποῖον αὐτῷ τὸ σέβας. Πάντα δὲ οὐκ ἂν ταῦτα, εἰ μή τί τε εἰς τὴν ἐκείνου ἀπέβλεψε ψυχήν. Τοῦ δὲ Σαμαρείτης μὲν εἶναι εἰπόντος, ἐπαγγειλαμένου δὲ ὡς, εἰ τοῦ πάθους ἀπαλλαγείη, καὶ τὴν δόξαν αὐτίκα μεταβαλεῖ, καὶ τὰ Χριστιανῶν ἕληται, εὔχεται ὁ πρεσβύτης, καὶ τὴν εὐχὴν ἡ ἴασις κατελάμβανε. Παραχρῆμα οὖν τὴν ὁμολογίαν σχεδιάσας καὶ στοιχήσας τῇ ἀληθείᾳ, ἡμερῶν οὔπω τεσσάρων παρελθουσῶν, πρὸς τὴν προτέραν αὖθις ἀνατρέχει θρησκείαν. Ὁ κύων, φασί, τὸ ἔμετον. Ὥσπερ δὲ τῇ τῆς πίστεως ὑγείᾳ καὶ ἡ θεραπεία τοῦ σώματος, οὕτω καὶ τῇ νόσῳ ἡ νόσος ἥπτετο. Ἐλάνθανε δὲ ταῦτα οὐδαμῶς Μάρκελλον, ἀλλ' ἐπειδὴ πάλιν ἐπ' αὐτὸν ἐπανῆκεν ὁ Σαμαρείτης, ὀνειδίζει μὲν αὐτῷ τῆς μεταβολῆς, συγγνοὺς δὲ καὶ αὖθις τὸ πάθος ἰᾶται. Ὡς δὲ καὶ εἷς καὶ τρὶς, ἤδη δὲ καὶ πολλάκις τὸ μὲν σωματικὸν ἐπαύετο νόσημα, τὸ δὲ ψυχικὸν αὐτό τε ἐπανήρχετο, κἀκεῖνο πάλιν ἀνεκαλεῖτο, Ὁ Χριστός, ἔφη, ὁ σε θεραπεύων, ἀλλ' οὐκ ἐγώ· καὶ τὰς σὰς περὶ τῆς δόξης συνθήκας οὐ πρὸς ἐμέ, ἀλλὰ πρὸς ἐκεῖνον νόμιζε γίνεσθαι, ὃν οὔτε λαθεῖν οὔτ' ἀπατῆσαί τινι δυνατόν. Πᾶσαν γοῦν ἀπάτην καὶ φενακισμὸν ἀποτέμενος, καθαρὸν αὐτὸ τὸ σέβας διομολόγει, καὶ εὖ ἴσθι, καθαρῶς ἔχεται καὶ ἡ τῆς σαρκὸς ἴασις. Ὡς δέ καὶ ὁ ἄθλιος ἐκεῖνος καὶ ἄνους ἐξεῖπε μὴ ἄν ποτε μηδ' ἂν εἴ τι καὶ γίνοιτο, τὴν πάτριον θρησκείαν καταλιπεῖν, ὁ μὲν ἀπῄει μηδὲν φθεγξάμενος· ὁ δὲ δυστυχὴς ἐκεῖνος μικρὸν τοῦ μοναστηρίου προβάς, καὶ βιαιότερον τῇ νόσῳ κατασχεθείς, θνήσκει, τὸν διπλοῦν οἴμοι σαρκός τε καὶ ψυχῆς θάνατον. Ταῦτα ὁ μέγας ἀκούσας δάκρυά τε ἀφῆκεν, ἄξιον εἶναι πένθους τὸ γεγονὸς λογισάμενος, καὶ τοσοῦτον εἶπε μόνον· Οὐκ ἐκπειράσεις Κύριον τὸν Θεόν σου, καθάπερ δι' ἐκείνου πρὸς πάντας τὴν παραγγελίαν ποιούμενος. Κ'. Ἡμῖν δὲ τὸν λόγον ἐφ' ἑτέραν τρεπτέον πιστοῦ θεραπείαν, ὡς παροξυτάτην οὕτω δὴ καὶ χαριεστάτην ὑπάρχουσαν. Κύριός τις οὕτω καλούμενος, πρότερος μέν λίαν τὸ σῶμα καρτερὸς καὶ πυκτεύειν οὐχ ἥκιστα ἀγαθὸς, ὕστερον δὲ καὶ ἐν μοναχοῖς τὴν ὀρε-
col. 725–726page 209 of 246
PG 116:725τὴν θαυμαστός· οὗτος οὖν ἄρτι τὰ τῶν μοναχῶν ὑπελθὼν, καὶ ἄλλος Ἰὼβ ἕλκει πονηρῷ παρὰ τοῦ πονηροῦ βάλλεται. Πᾶν γὰρ αὐτοῦ τὸ μετάφρενον τραύματι παίει χαλεπωτάτῳ. Τὸ δέ ἄνωθεν ἀπὸ τοῦ τραχήλου ἀρξάμενον, τήν τε σάρκα διαβοσκόμενον ὅλην διελυμήνατο, καὶ τὰ ὑπ' αὐτὴν ὀστᾶ καθαρῶς ἐξεγύμνωσε. Δριμεῖαι δὲ ὀδύναι καὶ ἄῤῥητοι τὸν ἄνθρωπον διαδύνασαι, οὔτε ὀρθὸς ἑστάναι, οὔτε κατακλιθῆναι, οὔτε μὴν καθεσθῆναι ἀλγηδόνος χωρὶς ἐπέτρεπον. Οὗτος οὖν κατὰ καὶ ἰατροὺς καὶ τέχνας παραδραμών, ἐπὶ Μάρκελλον μόνον, καὶ δι᾽ ἐκείνου πρὸς Θεὸν καταφεύγει κἀκεῖθεν τὴν θεραπείαν αἰτεῖ. Ὁ δὲ χεῖρας τε καὶ φρένας εὐθὺς εἰς οὐρανὸν ἄρας, καὶ ὥσπερ εἴωθεν ἐπευξάμενος, εἶτα τῇ χειρὶ τοῦ τραύματος ἐπαφῶντος, ὦ βέλτιστε, λέγει, ἀνδρῶν, σὲ μὲν οὗ δέον τῶν τοιούτων ἡττᾶσθαι· οὐδὲ τὸ πρὸς ἀοράτους μαχόμενον ἐπιστροφήν χρὴ τῆς σαρκὸς ποιεῖσθαι· πλὴν ἀλλὰ θάῤῥει· τὸν Ὑψιστον γάρ σοι θεμένῳ καταφυγὴν ἡ μάστιξ αὕτη φεύξεται τοῦ σκηνώματός σου. Εἴρητο, καὶ πάντα εὐθὺς ἑωρᾶτο, ὁμοῦ τὰ ὀστᾶ, αἱ σάρκες, τὸ δέρμα περιταθὲν καὶ αἱ ὀδύναι παυσάμεναι, ὡς μικροῦ πληρωθῆναι καὶ τότε τὸ ἱερὸν τοῦ Ἰεζεκιὴλ λόγιον τὸ, « Εἶδον, καὶ ἰδοὺ ἐπ᾿ αὐτὰ νεύρα καὶ σάρκες ἐφύοντο, καὶ ἀνέβαινεν ἐπ' αὐτὰ δέρμα ἐπάνω. » ΚΔ'. Ὅτι δὲ οὐ παρὼν μόνον ὁ θεῖος οὗτος ἀνὴρ, ἀλλὰ καὶ ἀπὼν ὁμοίως ἐθαυματούργει, τὸ ἐπὶ τούτοις δηλώσει. Ἀνδρί τινι Εὐγενίῳ μὲν τοὔνομα, διακόνῳ δὲ τὸ ἱερὸν ἀξίωμα, ἐπίτοκος ἦν ἡ γυνή. Ἐπεὶ δὲ καιρὸς τοῦ τόκου παρῆν, πυρετὸς αὐτὴν συνείχε ἀφουδρός. Αἱ μὲν οὖν ὠδῖνες ὀξεῖαι, ὁ δὲ πυρετὸς λάβρος. Ὑπῆν οὖν τάς τε μαίας καὶ τοὺς ἰατροὺς ἀπρακτεῖν, καὶ μία λοιπὸν ἐλπὶς ὁ Μάρκελλος ἦν. Ὁ μὲν δὴ προσηύχετο, ὁ δὲ τῶν ποδῶν ἥπτετο, καὶ λέγει πάντα ὁμοῦ, τὸν τοκετόν, τὸν φλογμόν, τὸ ἐπὶ ξυροῦ τὴν γυναῖκα ἵστασθαι. Τί οὖν τὸ ἑξῆς; Ἄρτον εὐλογήσας ὁ μέγας αὑτῷ δίδωσι, καὶ τῷ στήθει κελεύει θεῖναι τῆς γυναικός. Καὶ ὃς ἐποίει τὸ προσταχθὲν, καὶ παραχρῆμα τῆς γαστρὸς ἐκτρέχει τὸ βρέφος, πυρετὸς δὲ τοῦ σώματος. Καὶ αὕτη ὥσπερ ἐκ βυθοῦ τινος καὶ ᾅδου ἀνενεγκοῦσα. Ποῦ ἐστιν, ἔλεγεν, ὁ παραστὰς ἐμοὶ μοναχὸς ὁ ἰασάμενος; ποῦ ὁ τὴν ἐμὴν ἑλκύσας ἐξ ᾅδου ψυχήν; Ἐρωτωμένη δὲ καὶ τίς οὗτος καὶ οἷος αὐτῇ παρίστατο τὴν μορφὴν, εὐθὺς ἅπαντα διεξῄει, τὸ σχῆμα, τὴν τρίχα, τὴν στολήν, τὴν μορφὴν καὶ τῷ λόγῳ πάντα ὑπέγραφεν, ὥστε καὶ τοὺς οὐ σφόδρα συνετοὺς συμβαλεῖν ὅτι οὗτος ἐκεῖνος ἦν ὁ θαυμαστὸς Μάρκελλος. Κἀκείνη μὲν τοσοῦτον Μαρκέλλου καὶ ἀπόντος ἀπώνατο, ὥστε δι' αὑτὸν καὶ ζῆν καὶ τεκεῖν. ΚΒ΄. Τί δὲ δὴ καὶ Εὐδόξιος; οὐδὲ γὰρ σμικρὸς οὗτος ἢ σμικρῶν καὶ οἵων παραθεωράσαι τετυχηκώς. Ἀλλ᾽ ἀνὴρ μὲν ἐκεῖνος ἀσκητής, ὅλον δὲ παρεἴτο τὸ σῶμα καὶ τὰς ἁρμονίας ἐλέλυτο, εὐχαῖς δὲ
col. 727–728page 210 of 246
PG 116:727τοῦ μεγάλου καὶ δάκρυσιν ἤ τε λύσις αὐτῷ τῶν με λῶν ἐστίγγετο, καὶ τὸ μείζον, ἄλλοις ὑπηρετεῖν ὁ πρὸ μικροῦ κλινήρης ἐπέμπετο. Ὅτι δὲ καὶ ἄγγελοι Μαρκέλλῳ συνῆσαν, καὶ μάλιστα προσιόντι τῇ προσ ευχῇ, τὰ κατὰ πόδας δηλώσει. Σέργιός τις ἀνὴρ τούρνης καὶ αὐτὸς λογικῆς ἐξηγούμενος καὶ τῷ πο ταμῶν προστικῶν Εὐφράτῃ, τῆς φήμης κἀκεῖ φοιτώσης τῆς περὶ Μάρκελλον, γίνεται τῆς τοῦ ἀνδρὸς ἀρετῆς ἁπάσης ἐραστής. ὡς δὲ ἐπὶ μεῖζον ἤρετο τὰ τῆς φήμης, ἐπιθυμεῖ καὶ εἰς ὄψιν ἐλθεῖν. Ὡς οὖν ἦλθε καὶ τὴν πεῖραν εὗρεν ὑπὲρ τὴν φήμην, στάντι εἰς προσευχὴν τῷ Μαρκέλλῳ καὶ αὐτὸς συνηύχετο. Ἐπεὶ ὅτι ἐκεῖνος κλίνοι τὴν κεφαλὴν καὶ κάμψοι τὸ γόνυ, ὁ μὲν ἔκειτο, ὁ δὲ ὁρᾷ, ἐκεῖνο δὴ τὸ φρικτόν, ἔκ τινας λευκοὺς τὴν στολήν, ἀστράπτοντας τὴν μορφήν, ἀγγέλους δηλαδή, ἑκατέρωθεν αὐτοῦ παρ εστῶτας ἐγείρειν τε τοῦ ἐδάφους καὶ ἀνακουφίζειν τὸν μέγαν. Αὐτίκα γοῦν ἐστράπτετο τῷ φωτὶ τὴν ὄψιν, ἐξεπλήττετο δὲ τῷ θαύματι τὴν ψυχήν, τὴν φωνήν τε ἀπηρεῖτο καὶ θανεῖν ὀλίγον ὅσον ἐπείγετο· ὡς τοὺς παρεστῶτας οὐδὲν ὧν ἐκεῖνος ἴδοι θεασαμένους θαυμάζειν τε καὶ διαπορεῖν, καὶ τὸν ἄνδρα ἐπερωτᾶν μετ᾿ ἐκπλήξεως, ἀκούσαντες δὲ οὐδέν ἧττον θαυμάζειν Μάρκελλον μὲν τῆς πρὸς Θεὸν παρ ῥησίας, τὴν δὲ πρὸς ἀνθρώπους τῆς ἀφάτου φιλο στοργίας. ΚΓ. Ἐκ τούτων δὴ καὶ τῶν ὁμοίων τοσοῦτος ὁ πρὸς Μάρκελλον πάντων μετὰ θαύματος ἔρως ἦν, ὥστε καὶ ἀντ᾿ ἄλλου τινὸς θείου ὅρκον τὸ ἐκείνου εἰδέσθαι ὄνομα οὐ μόνον τοὺς ἄλλους, ἀλλὰ καὶ αὐ τοὺς τοὺς τῶν ἀσκητῶν πρώτους, καὶ τὸ ἐκεῖνον δεῖν μέγα τι ποιεῖσθαι καὶ περιμάχητον. Ἐλισσαίῳ οὖν ποτε τῷ ἐν Ἐδέσσῃ, ἀνδρὶ μονῆς προεστῶτι καὶ ἀρετῆς πολὺν ποιουμένῳ λόγον τῶν ἐκ Μαρκέλλου τις ξενισθείς· Πέτρος ἀνὴρ ἐκαλεῖτο· οὗτος οὖν, ἐπειδὴ πρὸς λόγους ἐξήχθη καὶ πολὺς ἦν πρὸς Ἐλισσαῖον τὸν διδάσκαλον ἐπαινῶν, Περιττή σοι, ἔλεγεν ἐκεῖνος, ὦ ἀδελφέ, ἡ Μαρκέλλου χάριν εἰς ἡμᾶς τῶν λόγων τριβή. Ἐγώ γάρ σοι μᾶλλον μάρτυς ἱκανὸς ἔσομαι περὶ τούτων καὶ πρὸς ἑτέρους, ὃς πολλὰ περὶ τοῦ ἀνδρὸς ἕνεκα τοῦ δὲ Θεοῦ δεηθείς, τό τε ὕψος τῆς ἀρετῆς ἔγνων καὶ τὰς τῆς ψυχῆς κινήσεις, πρὸς δὲ καὶ αὐτὴν τοῦ σώματος τὴν μορφήν. Οὕτω Πέτρος ἀκούσας καὶ ἐκπλαγεὶς ἐπανῄει, καὶ πρὸς τὸν ἅγιον ἅπαντα διηγεῖτο, φορτικὸν μὲν ποιῶν τῷ οὕτω πρὸς δόξαν ἀπεχθῶς ἔχοντι, διηγεῖτο δ᾽ οὖν ὅμως. Παρῆν δὲ τῇ διηγήσει καί τις τῶν ἀρχιερέων μέν, ἄπορος δὲ καὶ τῶν ἀναγκαίων ἐπιδεής. Ὁ μὲν οὖν μέγας οἷα δὴ ψόγοις τοῖς ἐπαίνοις ἐχθόμενος ἵστησι μὲν αὐτῷ τῶν λόγων τὴν ῥύμην, αἰτεῖ δὲ εἰδὼς ἔχοντα δύο χρυσῶν αὐτῷ δάνειον δοῦναι, ἵνα μικρὰ γοῦν χαρίσηται τῷ ἀπόρῳ. Ὁ δὲ λίαν φειδωλὸς ἔχων πρὸς τὴν δόσιν ἀνένευσεν. Ἀλλ᾿ οὐκ εἰς πολύ, ὁ μέγας ἔφη, οὔτε αὐτό σοι τὸ σῶμα παραμενεῖ· ἀλλὰ τοῦτο μὲν ὁ τάφος, τὸν δὲ χρυσὸν τὸ κοινὸν τοῦ φροντιστηρίου δέξεται. Οὔπω δύο παρῆλθον ἡμέραι, καὶ ὁ μὲν τὸν βίον κατέστρεψε, τὰ χρήματα δὲ τὸ
col. 729–730page 211 of 246
PG 116:729κοινὸν ἐλάμβανε. Πολλὰ μὲν οὖν ἴσως εἰκάσειαν ἄν-θρωποι, πολλὰ δὲ καὶ σφαλεῖεν, εἰ γε περί τούτου ζητεῖν πειράσονται τίνι μὲν ἴσος, τίνος δὲ ἤττων καὶ τίνος μείζων ὁ ὅσιος. Ο δὲ θεὸς οὐδὲ τοῦτο ἄδηλον καταλέλοιπε, καὶ ὅπως, ὁ λόγος ἤδη τοῖς θέλουσι γνωριεί. ΚΔ΄. Πόλις ἐστὶν ἐπώνυμος Πομπηίου παρὰ τὸν Εὔξεινον οἰκουμένη Πόντον. Εν αὐτῇ ἀνήρ τις προειστήκει φροντιστηρίου, τοὔνομα Γαυδίολος, πλήρης δὲ Πνεύματος θείου καὶ χαρισμάτων ἔμπλεως. Τούτῳ κατά τινα συμβαλών χρείαν ὁ θεῖος Θαλάσσιος (εἷς δὲ καὶ οὗτος τῶν τοῦ μεγάλου φοιτητῶν), οὗτος οὖν ἰδών ποτε τὸν Γαυδίολον ἐνδίκως μὲν, δυσχεραίνοντα δ᾽ οὖν ὅμως πρός τινας τῆς οἰκείας ποίμνης, καὶ ἐπεὶ πρότερον ἀποσκιρτήσαντες ἦσαν, πάλιν προσερχομένους αὐτοὺς μὴ δεχόμενον, ᾐτησε τοῦ δεχθῆναι καὶ τὸ παράδειγμα ἐκεῖθεν ἐδίδου τὴν Μαρκέλλου πραότητα. Ο δέ πρὸς τουτο εὐθύς· ω θαυμάσιε, οὐ ταυτὸν Γαυδίολός τε καὶ Μάρκελλος, ἀλλ' ὅσον τὸ μέσον ἐντεῦθεν εἴσῃ. Μωσέα γὰρ θεὶς ἀντιτίθει καὶ Μάρκελλον. Ὡς ὁ Θεὸς ἐμοὶ λίαν ἔδειξεν ἐναργέστατα ὅτιπερ ὅσα τῷ νομοθέτῃ, τοσαῦτα δὲ καὶ Μαρκέλλῳ ἐνέπνει. ΚΕ΄. Ἡμεῖς δέ καὶ τἄλλα προσθῶμεν, οὐχ ἵνα τὸν ἄνδρα ἐκ τούτων καλῶς ἴδοιμεν, ἀλλ᾽ ἵνα μὴ τὰ κάλλιστα τῶν διηγημάτων ζημιωθῶμεν. Τινὲς αὐτῷ ποτε τῶν φοιτητών σταλέντες παρὰ τὸν Εὔξεινον αὖθις ἀναπλεῖν ἔγνωσαν. Ἐπεὶ οὖν λύσαντες τὰ ἀπόγεια νυκτὸς ὅλης τὸν πόρον ἔτεμνον τῷ καμάτῳ πεπονηκότες, πρινὴ διαπλεῦσαι τῆς θαλάσσης τὴν εἰσβολὴν, χωρίῳ τινὶ προσομίζονται· τὸ δέ τραχύ τε ἦν καὶ λίαν ἀλίμενον· καὶ τοῦ ἀνέμου σφοδρότερον ἐπιπνεύσαντος ἀμήχανον ἦν σωθῆναι. Τοὺς μέν οὖν ὕπνος ἐλάμβανε· ὁ δέ ἑνὶ τούτων καθεύδοντι ἐπιφαίνεται. Πείθεται τῇ ὄψει οὗτος· πείθονται τούτῳ καὶ οἱ λοιποί. Λύουσι τὴν ναῦν, ἀνάγονται τοῦ χωρίου, εἰσπλέουσι τὸ στόμα τοῦ Πόντου, καὶ ὅτι τοῦ ἀσφαλούς εἴσω γεγόνασι, γνόφος τὸν ἀέρα διαλαμβάνει, θύελλά τε τὸν πόντον ἐκμαίνει, καὶ οὕτω τὰ κύματα βράττει ἡ θάλασσά τε συνταράττεται, καὶ τὰ πλοῖα βυθίζεται, ὡς οἰμωγῶν μὲν τὸν ἀέρα, ναυαγίων δέ τὴν θάλασσαν πληρωθῆναι. Ἄλλοτε ἄλλοι τὴν πρὸς Ἐω πάλιν ἐστέλλοντο, καὶ τῆς εὐχῆς Μαρκέλλου τυχόντες τότε μέν ἀπέπλεον, δόξαν δέ αὐτοῖς ὑποστρέφειν τῆς χέρσου εἴχοντο. Καὶ τοὺς μὲν ἄλλους Ἀγκύρα πόλις ὑγιεῖς ἐδέχετο. Παῦλον δὲ τούτων ἕνα νόσος ἐπίεζε χαλεπή. Τοῖς δὲ συνοδιάταις τὸ μὲν τὸν νοσοῦντα λιπεῖν ἀνόσιον ἦν, τὸ δὲ μεθ᾿ ἑαυτῶν ἄγειν ἀδύνατον, τὸ δέ κἀκείνους πάλιν συμπαραμένειν κομιδή δυσχερές. Ὁ δέ μέγα τε οἰμώξας καὶ σχετλιάσας, Ποῦ σου, ἔφη, ὦ Πάτερ Μάρκελλε ἡ εὐχή; Σὺ μὲν γὰρ ἐμέ τῷ Θεῷ παρέθου, ἐγὼ δὲ ἤδη ἀπόλλυμαι. Καὶ οὐ τοῦτο μοι δεινόν, ἀλλ' ὅτι τῆς σῆς ποίμνης ἐκτὸς καὶ πόῤῥω τῶν ἐμῶν ἀδελφῶν. Ταῦτα ὁ μὲν εἶπεν ἐν Ἀγκύρα σὺν δάκρυσιν. Ὁ δὲ ὢν ἐν τῇ μονῇ ἤκουσε, καὶ αὐτίκα Παῦλος
col. 731–732page 212 of 246
PG 116:731μὲν βίον ἐγίνετο. Ὁ μέγας δὲ τὴν ὑπογραφὴν καὶ σάριον μετακαλεσάμενος ἐπισημήνασθαι τὴν ὥραν ἐκέλευεν, Εἷς, λέγων, τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν πόῤῥωθεν ἄρτι τελῶν καὶ νόσῳ βαρείᾳ κατάσχετος γεγονώς, οὐδὲν ἐκ τῆς ἡμῶν ὠφελείας πρὸς Κύριον παραθέσεως διατείνεται· ἀλλ' ἐγγὺς Κύριος πᾶσι τοῖς ἐπικαλουμένοις αὐτὸν ἐν ἀληθείᾳ, καὶ θέλημα τῶν φοβουμένων αὐτὸν ποιήσει, καὶ τῆς δεήσεως αὐτῶν εἰσακούσεται καὶ σώσει αὐτούς. Ταῦτα ὁ μὲν ἀπεγράφετο, ὁ δὲ ἔῤῥωτο, καὶ ἐπανῆκεν. Ἡ δὲ γραφὴ ἐδείκνυτο, καὶ κατ' αὐτὴν εὑρέθη τὴν ὥραν Παῦλος ὑγιάνας ἐν Ἀγκύρᾳ, καὶ Καισάριος γράψας ἐν τῇ μονῇ. ΚϚ'. Ἐκάκου ποτὲ τὴν γῆν ὁ Θεὸς λιμῷ, λιμῷ οὐκ οἶδα εἴ ποτε τούτου χείρονι. Ὁ δέ γε τῆς μονῆς ταμειοῦχος τοῦ σίτου Μάλχος τοῖς ἀρτοποιοῖς τε τῶν κατηγορηγῶν, ἐπεὶ ἀνάλωτος σχεδὸν ἅπας ἐπήρχει γὰρ οὐ δέκα ὅλας ἡμέρας, καὶ ἦν ἀνάγκη πᾶσα λιμώττειν τοὺς μοναχούς, προσῄει τῷ γενναίῳ καὶ τὸ ἀνηλώσθαι αὐτῷ τὸν σίτον ἀγγέλλει. Ἐκούει δὲ πράττειν τὰ εἰωθότα καὶ μηδέν αὐτῷ περὶ τούτου μέλλειν. Ὁ δὲ νομίσας ἄλλοθεν αὐτῷ πόθεν ἐλπίζειν τὴν ἀπορίαν λυθήσεσθαι, ἄφροντις, ὥσπερ εἴωθεν, ἐχορήγει. Πέντε ἑξῆς παρῆλθον ἡμέραι, καὶ μηδὲν ὧν ἤλπισεν ἀπαντῆσαν, φράζει πάλιν, καὶ περὶ τῆς αἰτίας ἀναμιμνήσκει. Ἀκούει δὲ τὰ αὐτά. ὡς δὲ καὶ ἐπὶ ἄλλας ἡμέρας δύο ἐξεδαπάνα καὶ τὸ μηδὲν ἔτι ληφθῆναι οὐ πόῤῥω που εἶναι ἑωρᾶτο, ὁ μὲν πάλιν τεταραγμένος πρόσεισιν· ὁ δὲ ἐπιστὰς τῇ σιτοθήκῃ, ὠδίνων αὐτὴν εὐθέως πληροῖ ἐπί τόπου ἤρχετο· καὶ τὸ δὲ θαυμαστὸν καὶ λόγου παντὸς ὑψηλύτερον, ἕως μὲν ὁ δηλωθεὶς Μάλχος ἐμέτρει, ἐλαττούμενόν τε τὸν σίτον ἑώρα καὶ ἀπειλοῦντα ὅσον οὔπω τὴν ἔνδειαν, ἐπεὶ δὲ τῆς ὑστεραίας εἰσίοι, ὁ αὐτὸς ἦν ὄγκος τε καὶ σωρὸς καὶ ὥσπερ οὐδὲ μακρὸν χθὲς ὑφαιρεθέντος ἐδείκνυτο. Ταῦτα ὡς οὐκ ὀφθαλμῶν ἦν ἄλλως ἀπάτη, πίστις ὁ χρόνος. Μέχρι γὰρ τοσούτου τῷ σίτῳ ἡ ἄῤῥητος αὕτη ἐπίδοσίς τε καὶ αὔξησις μέχρις οὐ καὶ ὁ ἄπειρος ἐκεῖνος καὶ χαλεπὸς ἐπεῖχε λιμός. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἔστι δεικνύειν ζώντας τὸν ἅγιον διατρέφειν καὶ κινδυνεύοντας διασώζειν· ποῖος δὲ καὶ νεκροὺς ἐγείρειν καὶ δαίμονας ἀπελαύνειν ὁ μέγας οὗτος ἐτύγχανεν, αὐτίκα δὴ καὶ ῥηθήσεται. ΚΖ'. Νοσῶν τις ἦν καὶ κλινοπετής ὄνομα Παῦλος, τὸ σχῆμα μοναχός. Οὗτος ἤδη περὶ τὰς ἐσχάτας ἀναπνοάς ὤν, πέμψας αἰτεῖται πρὸς αὐτὸν ἀφικέσθαι τὸν ἅγιον. ὡς δὲ τὴν ὁδὸν ὁ πεμφθεὶς ἀνύσας κατελάμβανε τὴν μονὴν καὶ εἰς ὄψιν ἦλθε τῷ μεγάλῳ, ἐπείπερ ἐκεῖνος τὸ τηνικαῦτα σπουδαίων εἴχετο διαλέξεων καὶ τοῖς ἱεροῖς ἐνέκειτο δόγμασι, τῷ προέδρῳ Χαλκηδόνος διαμιλλώμενος, ὅ τε πεμφθεὶς αὖθις ἐπανῄει, καὶ ὁ νοσῶν ἤδη τεθνηκὼς ἦν. Ἐπεὶ οὖν καὶ τὰ ἐπὶ νεκρῷ πάντα τετέλεσται, καὶ ἕτοιμος ἦν πρὸς τὴν ἐκφορὰν τοῦτο δὲ οὐκ ἄλλως προικονόμητο ἄνωθεν ἀλλ' ἵνα τὸ μεῖζον πάθος καὶ τὸ θαῦμα μεῖζον καὶ Μαρκέλλου τὴν ἀρετὴν μείζονα δείξῃ, ὡς ἤδη
col. 733–734page 213 of 246
PG 116:733πέρας ἐλάμβανεν ἡ διάλεξις, ἄπεισι παρὰ τὸν νοσουντα · καὶ νεκρὸν ἰδὼν ἐκεῖνον καὶ πρὸς τὴν ἐκφορὰν ἕτοιμον, ἔπαθε μὲν τὴν ψυχήν, καὶ δάκρυα τῶν παρειῶν κατέχειν, οὐ μὲν ὑφῆκε τῆς πρὸς Θεὸν παρρησίας, ἀλλὰ καὶ χεῖρας ἅμα καὶ ὅμματα καὶ ψυχήν πρὸς αὐτὸν ἀνατείνας ἐφ᾽ ἱκανὸν οὕτω προσηύξατο. Εἶτα οὐκ εἰς ἑπτὰ μὲν ἐμφυσῷ, ὡς πάλαι ὁ ζηλωτής Ἠλίας, χειρὸς δὲ μόνον ἐπιτίθησι τῷ νεκρῷ, καὶ οἱ παρόντες ἄλλως αὐτὸν καὶ οὐχ ὡς νεκροῦ τοῦ κειμένου πειρασθῆναι νομίσαντες λέγουσιν ὅτι τέθνηκεν. Ἅμα δὲ τοῦτο εἶπον ἐκεῖνοι, καὶ νεκρὸς εὐθὺς ἐξανίστατο καὶ φθεγγόμενος καὶ τῶν ἐκεῖθεν ἐμέμνητο θεαμάτων εἰπεῖν τε καὶ ἀκοῦσαι φοβερωτάτων. Οὕτως ἐκεῖνος, ἵνα τι καὶ τολμήσω, καὶ ἡλίου φανεὶς παραπλήσιος οὐκ ἠθέλησε τὸ εἰς αὐτὸν ἧκον δῆλον τοῖς πολλοῖς τὸ θαῦμα γενέσθαι· ἀλλὰ καὶ αὐτῷ τε τῷ ἀναστάντι καὶ τοῖς θεασαμένοις ὥσπερ ὁ ἐμὸς Ἰησοῦς τὴν σιωπὴν παραγγέλλει, τοσαύτην εἰσφέρων σπουδὴν τοῦ τὴν παρὰ ἀνθρώπων δόξαν διαφυγεῖν ὅσης ἅμα τῆς παρὰ Θεοῦ τυγχάνειν αὐτὸς ἔμελλεν· ὅθεν οὐδὲ λαθεῖν ἀφῆκε τὸ γεγονὸς ὁ δόξῃ περιβάλλων ἀεὶ τοὺς αὐτὸν δοξάζειν προῃρημένους. Οἱ γὰρ ὀφθαλμοῖς ταῦτα παραλαβόντες, ὀλίγα τῶν ἐπιταγμάτων φροντίσαντες, ἐπεὶ οὐδὲ κρύπτειν ἠβούλοντο καὶ τοῖς ἄλλοις ἀγαθοῦ τοιούτου φθονεῖν πολλαῖς εἶδον παραπέμπουσιν ἀκοαῖς, μηδ' αὐτὸ τοῦτο κρύψαντες, ὅτι καὶ μέγα οὕτω τελέσας παρήγγειλε σιωπήν. ΚΕ'. Πλὴν ἀλλὰ τὸ μὲν νεκροὺς ἐγείρειν οὕτως εἶχε ῥᾳδίως. Δεῖ δὲ καὶ τὴν κατὰ δαιμόνων αὐτοῦ δύναμιν ἐπίδηλον αὐτοῦ καθιστᾶν. Προσέφερον αὐτῷ τε δαιμονῶντας ὁμοῦ τέσσαρας, χαλεποῖς δαίμοσι καὶ πονηροτάτοις κατειλημμένους· καὶ ὁ μὲν τῆς προσευχῆς, οἱ δὲ τῆς μανίας εὐθὺς ἤρχοντο. Τὸ μὲν οὖν πρῶτον βλάσφημά τε εἰς αὐτὸν ἐφθέγγοντο καὶ τοὺς ἄνδρας ἰσχυρῶς ἐξετάραττον· ἔπειτα διὰ τῆς εὐχῆς ἀκμαιότερον ἰσχυούσης ἀοράτως ἐκεῖνοι δεχόμενοι τὰς πληγὰς δημοσιεύουσι τὰς ὁδύνας καὶ βοᾶν ἄρχονται· Κέλευσον ἡμῖν ἐξελθεῖν, ἐπειδὴ καὶ τὴν καθ᾿ ἡμῶν ἐξουσίαν αὐτὸς εἴληφας· λίαν ἐπιβούλως τοῦτο καὶ κακοτέχνως ἐκεῖνοι · δηλώσει γὰρ τὰ ἑξῆς. Συνεὶς οὖν τὴν ἐπιβουλὴν ὁ μέγας οὔτ᾽ ἐπεστράφη πρὸς τὸ ῥηθὲν, οὔτε μὴν ἐπετίμησεν, ἀλλ᾽ εἰς οὐρανὸν μόνον βλέπων τῆς εὐχῆς εἴχετο καὶ οὐδὲν ἄλλο ἤ, Σῶσον τὸ σὸν πλάσμα, Χριστέ, ἐπιπολὺ δεόμενος ἔλεγε. Καὶ οἱ μὲν αὖθις κελευσθῆναι ἠξίουν· ὁ δὲ οὐκ ἐπείθετο, ἀλλὰ κατ᾿ αὐτῶν τὴν θείαν ἐκάλει δύναμιν, καὶ οὕτως ἠλαύνοντο, καὶ οἱ ἄνδρες ἐν ταὐτῷ τῆς μάστιγος ἀπηλλάττοντο. Ἐπεὶ δὲ καὶ τὴν αἰτίαν ἠρώτων οἱ τότε παρόντες, τί δή ποτε μηδὲν τοῖς δαίμοσιν ἑτοίμως ὑποχωρεῖν ὁμολογοῦσιν ἐξ ἀρχῆς ἐπέταττεν, ἐκεῖνος, Ὅτι με, φησί, τὴν κατ᾿ αὐτῶν ἐξουσίαν εἰληφέναι λέγοντες οὐδὲν ἄλλο ἐποίουν ἤ κενοδοξίας βρόχοις με συλλαβεῖν ἔσπευδον. Καὶ τὰ μὲν τῶν τεσσάρων ἐκείνων ἀνδρῶν οὕτως. Μετ' ὀλίγον δὲ καὶ Λάζαρος τις ἀνὴρ δαιμονίου καὶ αὐτός
col. 735–736page 214 of 246
PG 116:735μανίᾳ κάτοχος ὢν καὶ τὴν γλῶτταν ἐπιπολὺ τοῦ στόματος ἴσα καὶ τοῖς κυσὶν ἐκκρεμῶν καὶ ἀφρὸν ἔπειτα παραπτύων, τῆς αὐτῆς καὶ οὗτος ἀπέλαυσε θεραπείας. Ἅμα γὰρ ὀφθαλμοῖς αὐτὸν εἶδε φιλανθρώποις ὁ ἅγιος, καὶ ἴασιν ἐπηύξατο τῆς πληγῆς, ὑγιὴς εὐθὺς ἑωρᾶτο, καὶ τοῦ συνέχοντος δαίμονος ἀπηλλάττετο. Καὶ τί δεῖ λέγειν τὰ ἐκείνου πάντα; ῥᾷον γὰρ ἀστέρας ἀριθμεῖν ἢ κύματα θαλάσσης μετρεῖν ἢ ἄλλῳ τινὶ τῶν ἀδυνάτων ἐπιχειρεῖν ἢ τὰ ἐκείνου πάντα πειρᾶσθαι διὰ τέλους ἐρεῖν. Πλὴν ἀλλὰ καὶ μικρά τινα πάλιν καὶ τῶν ἐκείνου τρόπων εἰς μέσον θετέον, ἵν᾽ ἴδωμεν ὅτι ᾧ ταῦτα ἐπράττετο, κἀκεῖνα πάντως ὠφείλετο, καὶ ἅμα προϊὼν εἰς μῆκος ὁ λόγος τῷ ποικίλῳ διαφεύγοιτο προσφορές. ΚΘ΄. Οὗτος ὁ μέγας Μάρκελλος μετὰ τῶν ἄλλων ὧν εἶχε καλῶν καὶ περὶ τὰ τῶν ἁγίων λείψανα πολὺν ὤδινε τὸν ἔρωτα καὶ θερμόν, δώρα ταῦτα νομίζων οὐράνια καὶ ἀτεχνῶς ἄξια τοῦ παντὸς, καὶ ὅ γέ τι τοιοῦτον αὐτῷ κομίζων σωτὴρ ἐκαλεῖτο καὶ εὐεργέτης, καὶ ἐξ αὐτῶν ἐδόκει πεμφθῆναι τῶν οὐρανῶν. Τοιγάρτοι καὶ Θεὸς αὐτῷ τῆς προθυμίας συνεφαπτόμενος πολλοὺς πολλαχόθεν ἦγε τὸν ἔρωτα παραμυθουμένους καὶ τοῖς ποθεινοτάτοις αὐτὸν ὡς φίλον δώροις δεξιουμένους, τοῦτο μὲν ἐκ Περσῶν, τοῦτο δὲ ἐξ Ἰλλυριῶν, τοῦτο δὲ καὶ ἐκ τῶν ἀπανταχοῦ. Ὁ δὲ ὡς ἂν εἴποις καὶ μεθ᾽ ὅσης αὐτὰ τῆς ἡδονῆς, μεθ᾽ ὅσης δὲ τῆς τιμῆς καὶ τῆς αἰδοῦς ὑπεδέχετο, ὁμοῦ μὲν ἐντεῦθεν τὸ πρὸς τὸν κοινὸν Δεσπότην φίλτρον ἐπιδεικνύων, ὁμοῦ δὲ καὶ ζηλῶν αὐτοὺς τοῦ θανάτου καὶ τῆς ὁμοίας εἴ γε δυνατὸν ἐπιθυμῶν τελειώσεως. Τοῦτον αὐτοῦ τὸν πόθον εἰδὼς οἷος ἦν ὁ Θεὸς καὶ χαρίζεσθαι βουλόμενος πολλάκις αὐτῷ καὶ προεδείκνυ καὶ προεσήμαινεν, ὅτι τῆσδε τῆς ἡμέρας καὶ ἀφίξεται τις κομίζων αὐτῷ τὰ ποθούμενα. Ὁ δὲ αὐτός τε παρασκευάζετο καὶ ἅπαν τὸ ὑπ᾽ αὐτῷ ποίμνιον θεώμενος εὐπρεπές, οὕτω θερμῷ κινήματι τῆς καρδίας καὶ ὑπτίαις, ὁ λέγεται, ταῖς χερσὶ τὰ τίμια ὑποδέχετο. Πλὴν ἀλλ᾽ οὐδὲ τοῦτο παραλιπεῖν ἄξιον. Ἦκέ τις πρὸς αὐτόν ποτε, καὶ ἱεροῖς τισι τοῦτον ἐδεξιοῦτο λειψάνοις· ταῦτα δέ, λέγων, τοῦ θείου μάρτυρος εἴη Οὐρσικίνου. Ὁ δὲ ἐδέξατο μὲν μεγαλοπρεπῶς, καὶ τὴν εἰωθυῖαν αὐτοῖς ἑώρταζεν ἑορτήν. Περὶ δὲ τὰς νυκτερινὰς ἑστῶτα εὐχὰς τοιοῦτος αὐτὸν ὑπέκρουσε λογισμός, μή, ὁ τὸ δῶρον τοῦτο προσενεγκὼν αὐτοῦ κατεψεύσατο, καὶ οὐ τοῦ μάρτυρος εἴη Οὐρσικίνου τὰ λείψανα. Ἅμα ταῦτα διελογίσατο, καί τις αὐτῷ τῶν συλλειτουργούντων ὥσπερ ἔνθους γινόμενος προσδραμών, Μὴ μάτην, ἔφη, Πάτερ, ἀμφίβαλλε· Οὐρσικίνου γὰρ ἀληθῶς ταυτὶ τὰ λείψανα. Οὕτως ἡ χάρις οἰκονομεῖ θεραπευθῆναι αὐτῷ τὰ κατὰ νοῦν ἐπιδοιαζόμενα, ἵνα μὴ τὸ περὶ τὰ καλὰ θερμὸν αὐτοῦ καὶ διάπυρον ἀμφιβολίας τρόποις ψυχρότερον καταστῇ. Ἀλλὰ περὶ μὲν τὴν τῶν θείων λειψάνων κτῆσιν οὕτως εἶχεν ἐπιμελῶς. Λ΄. Πλούτου δὲ τοσοῦτον καὶ χρημάτων ὑπερεώρα
col. 737–738page 215 of 246
PG 116:737ὡς καὶ προλαβὼν ὁ λόγος καὶ νῦν δὲ ἔτι σαφέστατα γνωριεῖ. Μαρκέλλου γὰρ ἐκ προσιμίων πάντα τὸν βίον ἀπολιπόντος, καὶ αὐτῆς δὲ τῆς οἰκίας ἀπαναστάντος, ὁ ἀδελφὸς αὐτῷ κατὰ σάρκα τὸν ἐκείνου κλῆρον παραλαβὼν καὶ πάντων ὁμοῦ τῶν πατρῴων καταστὰς κύριος, εἶτα καὶ διὰ πάσης ἀπολαύσας αὐτῶν τῆς ζωῆς, ἐπειδὴ θνήσκει, ἔμελλε τοῦ πλούτου παντὸς κληρονόμον καταλιμπάνειν τὸν Μάρκελλον. Ὁ δὲ οὐ μόνον ἴδια οὐκ ἔθετο τὰ καταλειφθέντα, ἀλλ' οὐδὲ πρὸς τὰ κοινὰ τῆς μονῆς ἔκρινεν αὐτοῖς χρήσασθαι. Ἔνθεν τοι καὶ ἀγρὸν ὠνήσασθαι τοῖς μοναχοῖς αἰτουμένους οὐδένα μᾶλλον ἐκεῖνος ἔφη τῆς εἰς Χριστὸν ἐλπίδος ἀγρὸν εἰδέναι πολυφορώτερον. Τί οὖν ἔγνω περὶ τοῦ πατρῴου πλούτου, καὶ πῶς τὰ κατ᾽ ἐκεῖνον οἰκονομεῖ; Ἑτέροις φέρων ἀναλίσκει φροντιστηρίοις ἐνδεῶς ἔχουσι καὶ ἀπορουμένοις, ὅσα τε ἐν ἀνδράσι καὶ γυναιξὶν ἦν. Καὶ ταύτῃ μὲν ἐκείνοις διαλύει τὴν ἀπορίαν. ΛΑ'. Τὰ δὲ περὶ τὴν μεγάλην θεομηνίαν ἐν ᾗ πόσλιν ὅλην τὴν Κωνσταντίνου λέγω, διέσωσε, τίς μὲν ἀνάσχοιτο σιωπῇ παρελθεῖν; τίς δὲ οὕτως ὀκνηρὸς ὃς οὐκ ἀκοῦσαι προθυμηθείη; Λέοντος τοῦ μεγάλου τὰ τῆς βασιλείας σκήπτρα διέποντος ἐμπρησμός γίνεται κατὰ τήνδε τὴν πόλιν, καὶ ἐμπρησμὸς τῶν πώποτε μνημονευομένων ὁ μέγιστός τε καὶ χαλεπώτατος. Ἤδη δὲ ἀρχὴν ἐχούσης τῆς συμφορᾶς ἀκουστῆς ὁ μέγας αὐτῆς γίνεται καὶ εἰς οὐρανοὺς εὐθὺς ἀναβλέψας καὶ δακρύσας πολύ μερίζει τὴν τιμωρίαν, μᾶλλον δὲ τὸ πλεῖστον αὐτῆς κουφίζει. Τὸ μὲν γὰρ τοῦ πυρὸς τὰ ἐκείνου σβέννουσι δάκρυα, τὸ δὲ εἰς παιδείαν ὑπελείφθη τοῖς Βυζαντίοις· ὅλην γὰρ ὑπείληπτο διανεμηθῆναι τὴν πόλιν. Ὁ δὲ τὸ μὲν στήσας, τὸ δὲ προγνούς, Φεῦ! ἔφη περιωδύνῳ φωνῇ· ἤλγει γὰρ μὴ τὸ πᾶν ἔπαυεν ὡς πολὺ τὸ πλῆθος τῶν ἡμετέρων ἁμαρτιῶν, καὶ δοκεῖ τῷ Θεῷ ἀπὸ θαλάττης ἑρπῦσαι τὸ πῦρ, καὶ ὥσπερ βέλος τὸ μὲν μέσον διατεμεῖν, τῶν ἐκ πλαγίου δὲ φείσασθαι, ὃ δὴ καὶ γέγονε, καὶ τὸ πῦρ ἐκ τοῦ καλουμένου Νεωρίου τὴν ἀρχὴν εἰληφὼς δίκην ζώνης τὴν πόλιν ὅλην διέζωσεν, εἰς δὲ τὴν ἀντικρὺ κατέπαυσε θάλασσα, ὥσπερ παραδεικνύων ὅτι αὐτὸ μὲν καθ' ὅλης ἐχώρει τῆς πόλεως, εἰς δὲ τοσοῦτον διὰ Μάρκελλον περιέστη. ΛΒ'. Δύο ἔτι ἢ τριῶν ἐκείνου μνησθέντες, τὰ λοιπὰ γλώσσαις ἑτέρων ὡς δυνατὸν κἀκείνοις λέγειν τὰ περὶ αὐτοῦ καταλείψομεν. Καὶ πρῶτον οἷος ἦν τὸ φρόνημα πρὸς μὲν τοὺς δυνατοὺς ἀταπείνωτος, πρὸς δὲ τοὺς μετρίους καὶ λίαν ἐπικλινόμενος, σύμμαχός τε τοῖς ἀδικουμένοις καὶ βοηθὸς ἄμαχος. Ἀρδαβουρίου καὶ Ἀσπαρος οὐδὲν δεῖ λέγειν τὴν κατ᾽ ἐκεῖνον τὸν χρόνον ἰσχύν, οὐδὲ τὴν ἴσην, μᾶλλον δὲ καὶ πλείω τῆς ἰσχύος ὠμότητα. Οὗτος οὖν ὁ ἰσχυρὸς οὕτω καὶ ὠμὸς Ἀρδαβούριος χαλεπαίνει τῶν ὑπὸ χεῖρα Ἰωάννῃ τοὔνομα. Ὁ δὲ πάντας τοὺς ἄλλους
col. 739–740page 216 of 246
PG 116:739καὶ αὐτὸν βασιλέα ὡς ἀδυνάτους παραδραμὼν μίαν εἶδε καταφυγὴν τὴν Μαρκέλλου σκηνὴν, καὶ ὑπὸ τούτῳ ὥσπερ ὑπὸ προβάλῳ δύνει καὶ κρύπτεται. Ὁ δὲ μαθὼν ἐζήτει πέμπων ἔκδοτον αὐτῷ δοθῆναι τὸν ἄνθρωπον. Ὡς δὲ οὐκ ἦν ὁ πειθόμενος, τῶν ἀπειλῶν ἤρχετο. Ὡς δὲ οὐδὲ τούτων ἐκεῖνος ἐφρόντιζεν, ἐπῆγε τὴν βίαν καὶ πέμψας ὁπλίτας ἰσχύϊ τε καρτερούς καὶ πλήθει πολλοὺς ἐκέλευεν οὕτω τὸν προσπεφευγότα ζητεῖν, ἀπονεύοντος δὲ καὶ τοῖς ὅπλοις χρήσασθαι. Ὁ μὲν οὖν οὕτω προστάξας ἀπέπεμπεν. Οἱ δὲ ἀπελθόντες καὶ λόγοις κατὰ τὸ κελευσθὲν χρησάμενοι, ἐπεὶ μὴ ἔπειθε τὸ φροντιστήριον, οἷα δὴ πολιορκοῦντες ἐκύκλουν. Δείλης ὀψίας ἐπράττετο ταῦτα, καὶ ὁ μέγας ἠρώτα παρὼν εἴ γε δὴ παραμένειν αὐτοὶ βούλοιντο καὶ τροφὰς ἐκεῖνον παρέχειν. Ἐπεὶ οὖν καὶ παρέμενον, ἐχορήγει καὶ τὰς τροφάς. Καὶ τὰ μὲν ἄχρις ἑσπέρας οὕτω διῆλθε. Καὶ τῆς νυκτὸς δὲ καταλαβούσης οἱ μὲν ἔξω τυγχάνοντες ἤδη τὰ ξίφη φοβερὰ ἐπέσειον. Οἱ μοναχοὶ δὲ ταῦτα ὁρῶντες τε καὶ ἀκούοντες περιστάντες τὸν ἅγιον λόγοις ἀντὶ ξιφῶν ἔπληττον. Τί οὖν; οἰχησόμεθά σοι πάντες διὰ τὸν ἕνα, λέγοντες, καὶ ταῦτα βιαίῳ θανάτῳ καὶ χαλεπῷ, καὶ προτιμητέος μᾶλλον ὁ ξένος ἔσται τῶν τέκνων τῶν σῶν, καὶ ἐκ βάθρων ἀπολεῖται σὺν αὐτῷ δὴ τῷ ἱερῷ καὶ τὸ φροντιστήριον; οὐ προήσῃ, οὐχὶ παρέξεις εὐχερῶς τὸν ἐπιζητούμενον, τὸν κακοῖς ἄρα ποσὶ τὰ ὧδε καταλαβόντα; Οὕτω διὰ πάσης νυκτὸς τῶν τε πολεμίων αὐτῷ καὶ τῶν φίλων δεινῶς ἐπιτιθεμένων, ὡς μάτην ὅ τε χρόνος ἐτρίβετο καὶ ὁ Σκέτης οὐκ ἐξεδίδοτο, ἔγνωστο δὲ τοῖς στρατιώταις περὶ τὸν ὄρθρον τοῖς ὅπλοις χρήσασθαι καὶ ἤδη κατα προσβάλλειν ἔμελλον. Τότε καὶ ὁ ἀριστεὺς τοῦ Χριστοῦ τὴν οἰκείαν ἀντιπροσῆγε δύναμιν. Ἀντίπαλος γὰρ παρὰ δόξαν αὐτοῖς ἐπιφαίνεται φάλαγξ μὲν οὔ, θεία δέ τις καὶ οὐρανία δύναμις εἰς κύκλον περιγραφεῖσα πυρὸς καὶ τὸ ἄμαχον ὅπλον τὸν τοῦ Χριστοῦ σταυρὸν ἐν μέσῳ ἀπεικονίζουσα πολλῷ μᾶλλον ἢ τὸ τοῦ κύκλου πῦρ ἀπαστράπτοντα. Αὕτη τοιγαροῦν ἡ φοβερὰ δύναμις ἐξ αὐτῆς δὴ τῆς τοῦ φροντιστηρίου ἄκρας ἐπιφανεῖσα, δεινὰ κατὰ τῶν ὁπλιτῶν ἠφίει τὰ βέλη, ἃ δὴ καὶ ἦσαν ἀνυπόστατα τοῦ πυρὸς ἀστραπαί, αἷς μὴ ὅτι γε ἀντιτάττεσθαι, ἀλλὰ μηδὲ ἀντιβλέπειν ἔχοντας εἰς τὴν γῆν τὰ ξίφη ἐῤῥίπτουν καὶ αὐτοὶ κατέπιπτον καὶ φωνὰς πρὸς τὸ Θεῖον ἱλαστηρίους, ὡς ἕκαστος εἶχεν, ἠφίεσαν, ὧν καὶ οἱ ἔνδον αἰσθόμενοι ἐξήρχοντό τε καὶ μάρτυρες καὶ αὐτοὶ τοῦ παραδόξου θαύματος ἦσαν. Τοῦτο καὶ τὸν ὠμότατον Ἀρδαβούριον ἐκλαθέσθαι τοῦ ἑαυτοῦ τρόπου πεποίηκεν, ὀφθῆναι τε παρὰ γνώμην φιλάνθρωπον παρεσκεύασεν, ἀνέντα τὴν ὀργὴν Ἰωάννῃ καὶ τὸν θυμὸν σβέσαντα. ΛΓ. Ἀρδαβουρίου μνησθεὶς κἀκείνου μνησθήσομαι, ὅπως ὁ θεῖος οὗτος ἀνὴρ καὶ περὶ τῆς καταστροφῆς αὐτοῦ προηγόρευσεν. Ὕπνῳ ποτὲ ἑαυτὸν ἀνέντι μετὰ τὴν προσευχὴν ὄψις ἐφίσταται. Ἡ δὲ λέων καὶ δράκων ἦσαν ἀλλήλοις μαχόμενοι· ἀλλ᾽ ὁ μὲν δράκων μεγέθει μέγιστος ὢν τῷ οὐραίῳ τὸν
col. 741–742page 217 of 246
PG 116:741λέοντα κατηκίζετο, ὁ δὲ λέων ἤλγει μὲν καὶ τῇ ἀλκαίᾳ πρὸς ἄμυναν διηγείρετο καὶ, τὸν δράκοντα αὐτῷ κλῳ περιιών, σκιαμαχῶν ἦν καὶ μηδὲν λυμαινόμενος, ἕως αὐτὸς μὲν ταῖς πληγαῖς ἐκκαμὼν ἀδρανής ὅλος ἐπὶ γῆς ἔκειτο· εἶτα μετὰ βραχὺ πάλιν ἀνακτησάμενος καὶ ὥσπερ ἔκ τινος ὕπνου διαναστὰς κατὰ τοῦ δράκοντος πάνυ ῥάγδαιον καὶ μανικὸν ἥλατο καὶ διαφυλάξας ὅλον τῇ γαστρὶ δίδωσι. Τοῦτο Μάρκελλος ὁ θεῖος ἰδὼν καὶ ἀκριβέστατα συμβαλὼν μετ᾿ οὐ πολὺ παγγενή προέφη Ἄσπαρά τε καὶ Ἀρδαβούριον πανωλεθρίους τῷ βασιλεῖ δοθήσεσθαι. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ὕστερον· ὃ δέ μεταξύ τούτων ἐπράττετο. ΑΔ'. Πολλῶν ἄρα συμβεβηκότων αὐτοῖς τε καὶ βασιλεῖ τῶν ἔχθρας ἐχόντων πρὸς ἀλλήλους καὶ ὑποψίας, δυσμένεια μὲν ἐξ ἀμφοτέρων ἐτίκτετο, καὶ εἰς ἔργα χαλεπὰ προήρχοντο. Ἐπεὶ δέ κίνδυνος μὲν ἐπήρτητο καὶ παρ᾽ ἀλλήλων δεινὸς, ἡ νίκη δέ οὐδ᾽ ὁποτέρῳ τούτων εὐχερής ἦν, ἐπὶ κοινὰς ἄμφω συμβάσεις τρέπονται ἐφ᾽ ᾧ τὸν Ἄσπαρος μὲν υἱόν, Ἀρδαβουρίου δὲ ἀδελφόν, τὴν θυγατέρα τοῦ βασιλέως πρὸς γάμον ἀγόμενον ἀναδειχθῆναι Καίσαρα. Τοῦτο δὲ ὁ λαβὼν ἕτερός ἐστιν, ὡς ἂν εἴποι τις, ὑποβασιλεύς· ἀλουργίς τε γὰρ αὐτῷ κατάχρυσος καί τἆλλα τῆς βασιλείας παράσημα, ὅτι μὴ μόνης τῆς χρυσῆς στεφάνης οἱ πάντα ἐχούσης τὰ τῆς βασιλείας σύμβολα. Ἔμελλεν οὖν οὗτος ταύτην τὴν ἀξίαν λαβὼν ζώντι μὲν βασιλεῖ πάντα κοινῇ συμπράττειν, τελευτήσαντος δὲ πρῶτος αὐτὸς καὶ μόνος τὴν ἀρχὴν λαμβάνειν, καὶ ὥσπερ ὀφειλόμενον αὑτῷ τὰ σκήπτρα δέχεσθαι. Ἐτάραττε δὲ τὴν Ἐκκλησίαν τὸ πρᾶγμα, καὶ οὐ μικρῶς ἐθορύβει, εἰ πάλιν Ἀρειανὸς μέλλει κατ᾿ αὐτῆς εἰσπηδᾷν. Ἦν γὰρ δὴ καὶ Ἄσπαρ καὶ παῖδες αὐτοῦ καὶ ὅλος οἶκος τὴν Ἀρείου μανίαν διαφερόντως ἀποδεχόμενοι. Οὕτω θορύβων ὄντες μεστοὶ πρὸς συστάσεις ἐχώρουν κοινάς, καὶ ὑπὸ ἡγεμόσι Γενναδίῳ καὶ Μαρκέλλῳ ταττόμενοι τὸν Ἱππόδρομον κατειλήφασιν εἴρξαι βασιλέα τῆς ἀτόπου ταύτης ὁρμῆς, προθυμούμενον μὲν αὐτόν, ἄλλως δὲ ἡττώμενον τῶν Ἄσπαρός τε καὶ Ἀρδαβουρίου καιρῶν. Ὡς οὖν οὕτως ἡ τοῦ Χριστοῦ στρατιὰ παρεσκεύαστο, δείκνυσιν αὑτοῖς ὁ Θεὸς καὶ τὸν στρατηγόν, καὶ ὅτι τοσοῦτον ἦν Μαρκέλλῳ τὸ διαφέρον πρὸς τοὺς ἄλλους ἱερέας τε καὶ ἀρχιερεῖς ὅσον στρατηγοῦ καὶ βασιλέως τὸ μέσον, εἰ βούλει δέ, καὶ στρατιώτου πρὸς στρατηγὸν ἐναργὲς τοῦτο σύμβολον. ὡς γὰρ ἐπορεύοντο, ὁρώντων ὅσοις δὴ καὶ τὰ τοιαῦτα ὁρᾶν ἄξιον νεανίσκον τινὰ μεγέθει μὲν μέγιστον, κάλλει δὲ εὐπρεπεστάτῳ κομῶντα καὶ ἐξωσμένον ζώνῃ χρυσῇ, λευκὸν μὲν οὕτω τὴν θέαν ὡς καὶ χιόνος κρείττω δοκεῖν, φλογώδη δὲ οὕτως ὡς ἀπαστράπτειν καὶ φῶς. Χλαίνα δὲ αὐτῷ καὶ χιτών, καὶ ταῦτα χιόνος ὄντα λευκότερα. Τοῦτον οὖν ἑώρων ἐξ εὐωνύμων τῷ μεγάλῳ συμπορευόμενον καθάπερ τινὰ ὑπασπιστὴν καλὸν ἅμα καὶ φοβερόν, καὶ τὴν χεῖρα οἷον ὑπέχοντα τὸν πρεσβύτην ἀνέχειν, καὶ σὺν ἔσῃ τῇ αἰδοῖ θερα-
col. 743–744page 218 of 246
PG 116:743πεύοντα μὴ ἀφίστασθαι. Ἐπεὶ δὲ καὶ εἴσω γένοιντο ἔνθα δὴ καὶ ὁ βασιλεὺς εἰώθει καθίζεσθαι, ἦν μὲν καὶ οὕτω Μάρκελλος τοῖς τῆς Ἐκκλησίας τὰ πάντα γινόμενος. Πλὴν ἀλλὰ καὶ αὐτὸς πρὸς τὸν κρατοῦντα πολλὰ παρρησιαζόμενος κἀκείνους ἐπιθαρσύνων καὶ οἷον πρὸς τὸν ὑπὲρ Χριστοῦ ἀγῶνα ἐγκελευόμενος, οἱ μὲν δὴ καταπραξάμενοι πάντα δ᾽ ἂ καὶ ἤκασιν, ἅτινα ἦν τὸν Ἄσπαρος υἱὸν ἢ τὴν ὀρθὴν μεταθεῖναι δόξαν, ἢ μηδὲ τὴν ἀξίαν λαβεῖν Καίσαρος (ταῦτα γὰρ ὁ κρατῶν αὐτοῖς ἐπηγγείλατο), ἐξήεσαν χαίροντες. Κἀκεῖνος πάλιν ὁ νεανίας ὁ ὑψηλότατος καὶ εὐπρεπέστατος καὶ λαμπρότατος θεαθείς, παρὼν μὲν καὶ ἔτι καὶ τῷ Μαρκέλλῳ συνὼν ἑωρᾶτο καί τι προσομιλῶν· ἄχρι δὲ τῶν πυλῶν αὐτὸν παραπέμψας τὸ λοιπὸν ἀθέατος ἦν, οὐδενὶ τῶν παρόντων ἀμφισβητήσιμος, ἀλλὰ πᾶσι δῆλος γινόμενος ὅτι Θεοῦ λειτουργὸς ὤν, σχῆμά τε ἀνδρὸς ὑπελθών, φύλαξ ἐπέμφθη καὶ δορυφόρος Μαρκέλλῳ. Ἀλλὰ τοῦτο μὲν οὗτος διαφερόντως τετίμητο. Μετ᾽ οὐ πολὺ δέ καὶ ὁ προείπε τὸ τέλος ἐδέχετο. Ἀρδαβούριος γὰρ πατρί τε ἅμα καὶ ἀδελφῷ καὶ ἄλλοις οὐκ ὀλίγοις τῶν ὁμοδόξων τρυγίαν τῆς ὀργῆς ἐκπεπωκὼς ἐξ ἀνθρώπων ἀνήρπαστο, τῷ λέοντι ὁ δράκων, τῷ βασιλεῖ ὁ δυσσεβὴς δικαίως παραδοθείς. ΛΕ΄. Ἕν ἔτι λείπεται κατὰ τὴν ὑπόσχεσιν, ὅπερ ἄρτι προσθεὶς τέλος ἐπιθήσω τῷ λόγῳ. Λουκιανός τις Κώνσταντος υἱὸς ἀνδρὸς μέγα ἐν τῇ βουλῇ δυνηθέντος, οὗτος τῶν ἀνθρωπίνων πάντων ὑπεριδὼν καὶ τὰ τῶν μοναχῶν ὑπελθών, ἐν χρόνῳ βραχεῖ διὰ Μαρκέλλου πολλοὺς καὶ τῶν ἐν ἀσκήσει γεγηρακότων ὀπίσω τέθεικεν, ὃν φασιν ὑπὸ μηδενὸς ὀφθῆναι μηδέποτε μήτ᾽ ὀργιζόμενον μήτε πολλὰ φθεγγόμενον, ἀλλὰ μὴν μηδὲ ἄλλῳ ἀφορμὴν ὀργῆς παρεχόμενον. Οὗτος οὖν, ἡνίκα ὁ χρηστὸς αὐτῷ Πατὴρ ἐξεδήμει Μάρκελλος, παραστὰς πλέον τῶν ἄλλων δεδακρυμένος ἠξίου καὶ ταύτην αὐτῷ τὴν ἐσχάτην δοθῆναι χάριν· ἡ δὲ ἦν μὴ περιιδεῖν αὐτὸν ἐνταῦθα μόνον μηδὲ καταλιπεῖν πολὺν ἐπιβιώσει χρόνον· μηδὲ γὰρ δύνασθαι ζῆν ἔτι καλῶς, ὥσπερ οὐδὲ ναῦν ἀσφαλῶς πλεῖν τὸν κυβερνήτην ἀποβαλοῦσαν. Καὶ ὁ μὲν ταῦτα, ὁ δὲ ὡς λίαν αὐτὸν ἑώρα περιαλγῆ, θάρσει, ἔφη· ἐμοῦ γὰρ ἀπελθόντος καὶ αὐτὸς ἀκολουθῶν ἔσῃ καὶ κατὰ πόδας ἀφίξῃ τοῦ ποθουμένου. Οὕτως εἰπόντος πέρας μετὰ μικρὸν ἐδέχετο τὸ ῥηθέν. ὡς γὰρ ἐκεῖνος λίαν βαρέως τὴν τελευτὴν ἔφερε καὶ ὅλων ἑξῆς ἡμερῶν καὶ νυκτῶν πέντε παρὰ τὸν τοῦ μεγάλου τάφον διέμεινε, τὸ ἐπ᾿ ἐκείνῳ θανεῖν ζῇν, τὸ δὲ χωρὶς αὐτοῦ περιεῖναι πικρὸν ἡγούμενος θάνατον, ἐφίσταται ὁ μέγας αὐτῷ πρὸς ὕπνον ἐπὶ τῷ τάφῳ τραπέντι, καί· Ἵνατί, φησί, δυσχεραίνεις, καὶ μέμφῃ βραδυτῆτι, καὶ ἀπιστεῖς; Ἐγώ σου τοῦ Θεοῦ δεηθεὶς τὸ πρᾶγμα ἐν τῷ λυσιτελεῖ τέθεικα, καὶ ἤξεις ὅσον οὐκ ἤδη πρός με. Γέγονε ταῦτα, καὶ εἰς τρίτην ὁ Λουκιανὸς ἀπολείπει τὸν βίον, ὅλας ὀκτὼ μόνας ἐπιζήσας τῷ μεγάλῳ ἡμέρας. ΛΣ΄. Πόσα τοιαῦτα Μαρκέλλου, τὰ μὲν κρείττω, τὰ δὲ πάντως οὐχ ἥττω; Πόσαι ἂν ἀρκέσωσι γλῶσσαι, πόσαι δὲ χεῖρες, πόσαι δὲ βίβλοι πρὸς τὴν τῶν γραφομένων ὑποδοχήν, ὅσα καὶ ὑπὲρ ἐξήκοντα τὴν
col. 745–746page 219 of 246
PG 116:745ἄσκησιν παρατείνας ἔτη ἐν συνεχεί ἐνήργει τὰ θαύματα; Τίνος μὲν ἐκεῖνος οὐκ ἐν ἀγῶσι καρτερός, τίνος δὲ οὐ πρὸς ἀγῶνας ὠφελιμώτερος; Καὶ τίνος οὐκ ἦν τοῖς σφαλλομένοις ἐπιεικέστερος, καὶ περὶ τὴν θεραπείαν ἐπιμελέστερος; Τίς οὕτω τοῖς μὲν ἀδικουμένοις ἐκδικητής, τοῖς ἀδικοῦσι δὲ μὴ συγχωρεῖν ἀδικεῖεν ὅλως, ἀλλὰ καὶ ἀντιπράττων καὶ μὴ τοῖς ἐκείνων εὐδοκῶν θελήμασιν; Οὗτος ἐν παντὶ τῷ βίῳ τὴν μὲν ὅλην νύκτα σχεδόν καὶ τῆς ἡμέρας τὸ πλεῖστον ᾠδαῖς τε καὶ εὐχαῖς καὶ ταῖς ἄλλαις τοῦ Θεοῦ λειτουργίαις ἐδίδου, τὸ δὲ λοιπὸν τρισὶ τούτοις ἐμέριζε, καὶ πρῶτον μὲν αὐτῷ προσήεσαν οἱ τοῖς λογισμοῖς διαχλούμενοι, οἷς δήπου καὶ τὸ ἁρμόδιον ἑκάστου προσῆγε φάρμακον, τὰ μὲν αὐτῷ τῆς θείας Γραφῆς, τὰ δὲ καὶ τῆς ἐκ πείρας χορηγούσης συνέσεως. Μετ᾽ ἐκείνους τῶν ἀδικουμένων ἦν ἡ προσέλευσις. Ἐπιστείλας δὲ καὶ ὑπὲρ αὐτῶν ἄρχουσι, δικάζουσιν, αὐτοῖς ἐκείνοις ἀδικοῦσιν, εἰ χρεία ἦν καὶ τῷ βασιλεῖ κἀκείνῳ γὰρ αἰδέσιμος ἦν, καὶ πειθομένῳ ἐχρῆτο πρὸς ὅπερ ἂν ὁ μέγας ἠβούλετο)· εἶτα καὶ πρὸς τοὺς νοσοῦντας ἐτρέπετο καὶ πάντας περιερχόμενος τά τε πρὸς τὴν ἀναγκαίαν χρείαν καὶ τὰ πρὸς θεραπείαν ἐπῆγε τῷ σώματι. Οὕτως οὐδὲν ὅλως τῷ Μαρκέλλῳ ἀπῆν ὃ τοῖς ὑμνουμένοις τῶν πάλαι παρῆν. Ἀλλ᾽ ἦν αὐτῷ προφητῶν μὲν ἡ τοῦ πάντα προρᾶν χάρις, πατριαρχῶν δὲ ἡ τοῦ πάντα θαρρεῖν πίστις, Μωσέως μὲν ἡ πραότης, Ἰησοῦ δὲ ὁ ζῆλος καὶ ἡ δικαία κατὰ τῶν ἀνθρώπων ἀδικούντων ὀργή, τῶν δὲ μαθητῶν Πέτρου μὲν ἡ θερμότης, Ἰωάννου δὲ ἡ θεολόγος γλῶσσα καὶ ἡ μετὰ παρθενίας τῶν ῥημάτων βροντή, καὶ Παύλου ἡ ἀκάθεκτος περὶ τὸ δόγμα σπουδή, καὶ ἡ διὰ τῆς καὶ θαλάττης διαδρομὴ τοῦ κηρύγματος. Πάντων δὲ ἅμα ἡ τῶν θαυμάτων πηγὴ καὶ τὸ τούτοις ἀεὶ ῥεῖν κατὰ τοὺς ἀεννάους τῶν ποταμῶν. ΑΖ'. Τούτου, εἰ καὶ μόνα τὰ περὶ τὴν τελευτὴν ἦν, πόσης ἂν εὐχῆς ἔργον ἄξιον ἦν; Ὅσοις μὲν τὰς ἔχθρας διήλλαξεν, ὅσοις δὲ τὰς ἀμφισβητήσεις διέλυσεν, ὅσα δὲ καίτοι τὰ ἔσχατα πνέων ἐπὶ μιᾶς ἡμέρας τὰ ἀγαθὰ διεπράξατο; Ὅτε οὖν καὶ τῶν σαρκίνων δεσμῶν διαλυομένων τῷ ποθουμένῳ ἔμελλε προσεγγίζειν καὶ τοῦ πρώτου κάλλους πρώτας καὶ τὰς ἐλλάμψεις δέχεσθαι, παρῆσαν αὐτῷ συχνοὶ μὲν καὶ τῶν ἄλλων μοναστῶν, πολλοὶ δὲ καὶ τῶν ἱερωμένων, οὐκ ὀλίγοι δὲ καὶ τῶν πλούτῳ καὶ δόξῃ τῇ κατὰ κόσμον περιφανῶν, οἷς καὶ πολλὰ περί τε ψυχῆς καὶ σώματος καὶ τῆς ἐκεῖθεν ζωῆς φιλοσοφήσας τε καὶ διαλεξάμενος καὶ πᾶσι κατὰ τὸ προσῆκον ἑκάστῳ καὶ τῆς ἡλικίας παραινέσας καὶ τῆς ἀξίας, εἶτα καὶ ἐπευξάμενος καὶ τελευταῖον εἰπὼν ὑπνῶσαι βραχὺ βούλεσθαι καὶ ὑποχωρῆσαι τούτους παρασκευάσας, οὕτω τὴν ἱερὰν ἐκείνην ἀφῆκε ψυχήν, ἧς τὸ καθαρὸν σῶμα καὶ τίμιον χερσὶν ὁσίαις περισταλὲν ὁ ἱερὸς ἐκεῖνος ναὸς ὑποδέξεται, ὃν αὐτὸς ἐκ βάθρων ἱδρύσατο, καὶ ἱερὸν οὕτως φροντιστήριον συνεστήσατο, εἰς δόξαν Πατρός, Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος, νῦν καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.

Day 30Die 30

col. 747–748page 220 of 246

(Latine ap. Surium ad diem 50 Decembris; Græce non exstat in mss. Paris.) I. Tempore tyranni Maximiani, puella quædam nomine Anysia, nobili loco nata Thessalonicæ, ale batur apud divites et fideles parentes, erudita in timore Domini, magis virtutibus quam ætate profi ciens.Et primum quidem parentes eam magis dog matibus pietatis nutrivere, quam lacte. Postquam autem ætatem transiit puellarem, videreturque puellæ gravitas et decus majus quam sperassent, eam solidioribus disciplinis erudiebant. Illa vero cum,ut quæ bono esset ingenio prædita, facile ap prehenderet, fructus dignos disciplinæ actione pro ferebat: cumque vere cœlestes et angelicos plane haberet spiritus, insignis pulchritudo micabat ex oculis. Magna autem ex parte domi latebat. De ju ventute vero sæpissime conquerebatur, dicens O insidiosam ætatem, quæ aut lædit, aut læditur. Pulchra res est senectus.Hei mihi! longitudo tem poris me mostitia afficit,quæ tandiu separat a cœ lestibus. Et ut semel dicam, nunquam intermittebat Christum vocare ad suum auxilium, et genua fle ctens, solum aspergebat lacrymis. naturam, priusquam es dominentur nobis præter naturam; efficiar vere domina, eas sancte admini strans simul et declinans ea quæ ex eis oriuntur, vitia, et custodiam excogitans tutissimam, in vidua rum, orphanorum et mendicorum ventrem tanquam thesaurum eas recondens. Idoneus fidejussor, Do minus universorum, non ad duplum usque solum modo augebit sortem, sed ad centu plum usque cum vita æterna mihi fœnus adjiciet. Pie consumamus, tuto enim recipiemus. Venumdatis omuibus crucem acquiramos, Christum expediti sequamur, ipsam terram statim cum terra relinquamus, cœlos cum angelis habitemus. Fugiamus periculosam vitam,et probris plenam: et desideramns certamen, quod superat rationem.Cum iis quæ non patiuntur inter Bitum, permutemus ea, in quæ cadit interitus. Maxime venerandæ sunt nuptiæ,quæ corruptionem nequaquam conciliant: permaneamus integræ, ei qui formavit, purum figmentum conservemus,a re prehensione alienum Christi custodiamus signacu lum. Agnoscat Dominus sigilla virginitatis,clausum inveniat hortum, cum accesserit. Præbeamus fontis fluenta minime perturbata. Nunc cum sunt nun dinæ, negociemur. Persecutio et afflictio mibiglo riam concilient. Præsides et supplicia in paradisi delicias, custodia et flagella in Christi nuptialem thalamum introducant. Non solum sunt virorum coronæ, sed etiam mulierum. II. Interea autem cum parentes decessissent, ac cepta hæreditate, cogitabat, quomodo uteretur iis, quas habebat, divitiis. Erant vero congesti maximi auri et argenti thesauri, aniple possessiones, multi pecorum greges, servorum et ancillarum multitudo innumerabilis, vestis sumptuosa et magnifica, et ex auro contexta, et serica, mundus aureus, exornatus omni genere gemmarum, maguitudine resplendens et pulchritudine. Ilæc videns sanctissima Anysia, dicebat Quomodo salvæ esse poterimus in tantis c terrenis copiis?Quomodo caput draconis exuemus? Age adversus ipsumn utar ejus inventione. Ille quot annis se exuens, renovatur; exuamus ergo nos quoque varias divitias. Eæ enim divitiæ magis pu niunt eos qui illis male utuntur; eos, qui ipsas ac cumulaverunt,multant rabie immedicabili: parcoɛ autem et illiberales suis laqueis et retibus impli cant. Agrorum possessio suggerit indignationem, et infidam vectigalium exactionem, proferens tru tinas falsas et falsa pondera. Vestes docent se per peram et nequiler gerere, resolvique et diffundide liciis.Torques et monilia efficiunt, ut cervix superbe erigatur, et ut quæ laudibus trahitur, videri desi deres. Age ergo piis pie utamur, beato Matthæo parentes. Dominatum in eas obtineamus secundum III. Et hæc dicens, orabat cum lacrymis: Do mine, Jesu Christe, lux vera, fons in mortalitatis, radix incorruptionis, qui mysterium virginitatis in utero concepisti,qui matris nomen nulla labe in quinatum custodiisti, bone Domine,'præsta ne vir ginum chorum deseram, ne excludar thalamo,sed me refer in numerum virginum prudentum, et di gnare me, Domine, ut lampadem ferens, victis,quæ inquinari nequeunt, certaminibus glorificer. Hæc cum dixisset sanctissima Anysia, statim omnia ve numdedit, non tanti quanti erat unumquodque, nec ut solet fieri in contractibus, exquisite examinans sed hoc solum dicebat emptori: Est mendicorum et egenorum; da justum pretium, ut simul quoque aliquam tibi offeras mercedem emens, et effectus justus dominus. Hæc autem dicebat, non quod vel let multiplicatum accipere pretium, sed in hoc quo que habens zelum pietatis, et ei qui emebat, mer

col. 749–750page 221 of 246

codem consilians. Non enim tantam curam gerebat a a cœlestibus mysteriis eum extermiuasti, qui a venditionis, quantum curabat, ut recte et ex vir- beata vita eum alienasti, qui insolentem ejus exsul tute nil possideret.Cumque omnia in aurum rede- tationem depressisti et abjecisti, qui de ejus pompa gisset, illa ea per se dabat, non solum præbens, per ignominiam crucis triumphasti, qui ex impol sed alia etiam officia adhibens, in omnem custodiam luto tuo sinu Deum Verbum, qui est ante sæcula, ingrediens, et quemlibet qui in vinculis erat dam- et Servator animarum nostrarum, ex Spiritu sancto natus,consolans,ejus qui tortus fuerat, vibices in- et Maria Virgine natum, ad nos misisti: qui id fusionibus curans et unctionibus, quemlibet ægro- quod errabat, per ipsum convertisti, et quod erat tantem et in lecto decumbentem invisens, et ejus imbecillum, confirmasti, et quod contritum, cu curam gerens: compita et vicos obiens, et iis qui rasti: te invoco ego humilis et peccatrix ancilla in eis jacebant,manum præbens, dicebat: Ne de- tua ex toto corde meo, qui novisti quæ erant in liciæ sint mihi divitiæ, quæ non aquæ quidem gutta corde uniuscujusque: qui ignem,qui jactus erat in digne habentur in tempore judicii.Non sationis la- mundum ab unigenito tuo Filio, et in corde meo borem,sed messis divitias, visione apprehendebat. accendisti; qui fidei, quæ in me est, scintillam in Et cum ad obolum usque omnia distribuisset, et lampadem ejus,quæ est erga te, dilectionis muta nihil sibi reliquisset, se in quadam continebat do- sti; adsis mihi indignæ, et serva me, quoniam te mancula,quæsuperius habebat tabulatum, operans desidero, el te quæro, et te sequor totis meis viri manibus,et quo opus habebat,sibi alimentum sup- bus. Domine, suscipe precationem meam, quam peditans,convenienter sententiæ beati Pauli apos- offero tibi corde contrito et spiritu humili, propter toli,qui dicet.at: Otiosus autem non manducet¹., quam, o Domine Jesu Christe, fuisti in crucein Christiano vero germanum, et quod impediri non actus.propter quam colaphis cæsus, propter quam potest, nutrimentum, sit labor suarum manuum. acetum et fel bibisti, et tertio die surrexisti, et in IV.Hæc cum dixisset, precibus deinceps vacabat coelos ascendisti, et sedisti a dextris Patris. Ne me et orationi, jejunium quasi carnis quodammodo dedecore affeceris,ne me a tuarum ancillarum nu expers producens. Deinde validissimæ se assuefa- mero rejeceris, sed dignare me fieri perfectam ciens exercitationi, diem quidem consumebat in Christianam, et consummari in signaculo sanctæ lectionibus, noctem autem in psalmis et precibus; crucis tuæ; imperti me tua passione, voluntatem pro lecto solo, pro veste stragula, storea et sacco tuain in me operans, ut digna reddar, quæ appa utens; brevissimo somno contenta, a phantasia li- ream ante tuum tribunal. Tu me tuam conserva bero et insomniis. Dicebat enim: Malum est mihi, • confige a timore tuo carnes meas,a judiciis enim dormire, cum meus inimicus vigilat. Plures vero tuis timui. Averte oculos meos, ne videant vani、 fundebat lacrymas, quam erat potus quem bibebat; tatem 2, sed potius eos aperi, rogo te, et conside et gemitus ac suspiria erant plura, quam verba. rabo mirabilia de lege tua 3. In te projecta sum Vincta autem erat tanto Domini desiderio, ut exi- ab utero matris meæ.Tu es Deus meus; pater meus stimaret ipsa dum genuflecteret, et in nudam ter- et mater mea dereliquerunt me. Tu suscepisti me, ram figeret oculos, se pedes tenere Servatoris; et Domine. Dirige gressus meos,ne dedecore afficiar genibus labra admovens, illius genua osculari, et ancilla tua: sed fac mecum signum in bonum, et capillos pandens, se pulverem qui inerat,excutere. imple desiderium meum 4: quoniam ante te est Horum vero cogitatio ei fontes movebat lacryma- omne desiderium meum,et gemitus meus non est rum.Tanto autem studio contendebat ad Christum, a te absconditus 5. Adjuva me, et non inveniatur ut vellet resolvi, et esse cum Domino. Quoniam macula in ancilla tua. Tibi enim meipsam offero autem nolebat seipsam occidere, et rursus prope- per aram confessionis humilitatis meæ, tanquam rabat ad coelestia, quid facit? Jejunio corpus pau- in holocaustis arietum et taurorum, nempe eorum latim consumebat, multum de vita suffurans abs- qui prius decertarunt propter nomen tuum, et in tinentia. denis millibus agnorum pinguium, qui secuti sunt agnum tuum immaculatum: per quem tibi,et cum quo tibi, cum Spiritu sancto, gloria et honor et potentia in sæcula sæculorum. Amen. V. Manu autem pectus pulsans orabat,dicens Domine Deus omnipotens, Pater unigeniti tui Filli Jesu Christi, Domini et Dei et Servatoris nostri, qui sedes in throno gloriæ, cui assistunt mille inil lia angelorum ministrantium, et decies mille millia servientium tuo nutui, Throni, Dominationes, Prin cipatus, Potestates: quem laudant Cherubim, et glorificant Seraphim, ter sanctum hymnum sine fine dicentes; qui spiritus,qui non obedierunt, in tartari profundum condemnasti; qui draconem qui defecit, alligasti catenis, qui proprio suo reti eum implicasti,qui ejus sedem in terram dejecisti,qui VI. Postquam autem precala esset, surrexit, et totum corpus suum cruce signavit. Hæc videns ma culosus draco, non tulit puellæ angelicam et cœle stem vitam, videns eam jam spiritu in cœlis habitan tem, et ad passionem martyrii toto animo accensam; sed in eam stridebat dentibus, et ejus cellam mo vere assidue cogitabat, et ut eam everteret, fure bat; sed videns eam signo crucis undique munitam, plagis quæ sub obtutum non cadebant, pulsatus,re 1 II Thess. III, 10. 2 Psal. cxviu, 37. 3 Psal. xxv, 7. Psal. CXIII, 133. 5 Psal. xxxvIII, 10.

col. 751–752page 222 of 246

quam oves occisionis 6.» Tunc autem cogitatio ve nit in mentem Anysiæ, ut iret ad Dominum. Id au tem arat angelus, qui eam vocabat ad passionem martyrii. fugiebat, eique et torporis et desidiæ morbum im- te morte afticimur toto die; reputsti sumus tan mittebat. Illa autem intensa et perpetua oratione, perinde ac septa palæstræ, ejus statim infringebat insidias. Rursus vero dicebat veritatis inimicus Heu quid mihi accidit infelici? Qui angelos e su peris detraxi, et gigantes subjeci, nunc illudor a VIII. Cumque ingrederetur portam Casandrioti pueris et puellis. Morte enim tanquam vita lætan- cam, excitatus est tumultus in populo. Deinde cum tes, et per ipsam coronati currentes ad cœlos, de eam vidisset quidam ex satellitibus imperatoris, et cætero mihi fecerunt mundum inhabitabilem. Me esset ab ejus sauciatus pulchritudine, vel ab ipso po consolabatur sanguis martyrum,qui interimeban- tius diabolo incitatus, ei factus obviam, Sta, inquit, tur, sed fides eorum decertationis, et eorum quæ et dic, quo vadis.Illa autem videns ejus insolen geruntur prædicatio, transmutavit integras civitates tiam et immoderationem, et mente agitans tenta et gentes. Templa diruuntur, conticescunt oracula, tionem, digito fecit in fronte signum crucis. Ille abolita sunt mysteria, torrescunt mystæ, qui prius vero plane fera, et quavis fera sævior, non reveri exsultabant ad meum, ut videtur, exitium crucem tus est generosum et decorum silentium, sed se fixerunt. Jam mihi præsagit animus futurum, ut contumelia affectum et despectum arbitratus, cum regia mea plane dissolvatur. Nam qui sunt in tor- eum apprehendisset, cum voce aspera eam agre mentis hilares, et in sepulcris terribiles, urunt, fla stius interrogabat, quænam esset, et quo proficisce gellant,et me undique persequuntur, et quod a me retur. Agna autem Christi, volens non solitum fuerat excogitatum, evasit accessio majoris suppli- devitare conspectum, voluit eum brevi responso cii. Inveni tamen quid agam. Protinus ergo tale superare: Sum Christi ancilla, et vado ad Domini quid in eam excogitat, existimans se sua invidia ac cum.Ille autem insolens impulsus ab eo qui in ipso malignitate, ejus, quæ extollebatur,gloriam obscu- habitabat, dæmone, dixit: Sed non sinam te illuc raturum: ut cum essent viles et abjectæ personæ, proficisci,sed te abducam ad diis libandum.Solem quæ eam interimerent, vilem quoque et abjectam enim hodie colimus et simul hoc dicens, velum videretur efficere ejus decertationem, et quod nec traxit, volens ejus vultum detegere. Illa autem ge scriptis mandata essent, et carcerent forma judicio- nerose et fortiter resistens, et in ejus faciem inspi rum,oblitterarentur etiam tropæa encomiorum.Non rans,dixit: Increpabit te Christus Jesus, diabole. intelligens nalignus, apud Deum magis esse bono Ille vero illa sufflatione et nomine Christi motus ad proposito, quam verbis, atque adeo in eam incitat iram, quæ cohiberi non poterat, stricto quem fere eos, qui tunc rerum potiebantur. bat gladio, ejus latus eo transadegit. Quæ statim cum tremore et palpitatione membrorum in terram cadens,eam sancto sanguine reddidit purpuream. Quotquot autem astabant, eam circumdantes, pri mum quidem eam deplorabant, miserti ejus ætatis, et, tale quid posse accidere, cogitantes. Deinde apud se murmurabant, imperatorem et impium ejus decretum vituperantes. Venerandas autem et sanctas sanctæ reliquias, qui harum rerum studio tenebantur, viri pii Christiani, et qui in sanctos zelo erant incitati, cum sustulissent, et justa eis, ut par erat, fecissent, deposuerunt circiter duo bus stadiis a porta Casandriotica, a sinistra viæ publicæ domum oratoriam ei ædificantes. VII.Maximianus itaque, cum magnam occidisset multitudinem,per se quidem interficiendo satiatus, et non secus atque immanes feræ, quæ homines devorant, præ carnium multitudine nauseans et ca ligans, speciem parcentis præ se tulit, dicens indi gnos esse Christianos, qui occidantur ante oculos imperatoris. Cur enim præbeam occasionem, ut scriptis mandentur corum supplicia, et eorum ins truam scriptores, qui ea ad perpetuam transmit tunt memoriam, et eos qui eodem morbo laborant, ad eamdem fidem deducam? Cur non instar pecu dum eos trado iis qui debent occidere, simul et sceleratos diisque inimicos exterminans, et efficiens, ut mortis eorum memoria mandetur silentio? Hæc cum dixisset, proponit edicta, quæ jubebant, ut li-D ceret volenti sine periculo occidere quemlibet Chri stianum. Occidebantur itaque innumerabiles, et pro pheticum implebatur elogium, quod dicit: «Propter 6 Psal. XLIII, 22. Hæc autem sustinuit sancta, imperante Maxi miano, in nos vero regnante in infinita sæcula Christo Jesu, Domino nostro, cum quo Patri cam sancto Spiritu honor et potentia,nunc et semper, et in sæcula sæculorum. Amen.

Day 31Die 31

col. 753–754page 223 of 246
PG 116:753ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΕΙΑ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΜΕΛΑΝΗΣ ΤΗΣ ΡΩΜΑΙΑΣ. Α΄. Ἦν ἄρα καὶ τοῦτο τῆς μεγίστης τῶν πάλαι καὶ περιφανεστάτης ἐν πόλεσι Ῥώμης μὴ μόνον τῷ κάλλει κομᾶν μηδὲ τῇ θέσει νικᾶν, μηδὲ τροπαίοις καὶ τοῖς ἄλλοις πᾶσι σεμνύνεσθαι, ἀλλὰ πολλῷ μάλλον τοῖς γε δὴ ὑπὲρ Χριστοῦ ἀνδρισαμένοις ἐγκαλλωπίζεσθαι, ὅσον ἐν ἀνδράσι καὶ ὅσον ἐν γυναιξί, καὶ ταύταις μᾶλλον ὅσῳ καὶ κατ᾿ ἄνδρας ἰσχυρῶς ἠγωνίσαντο, καὶ τοῖς ἄλλοις παράδειγμα βίου πρὸς ἀρετὴν ἑαυτὰς κατεστήσαντο· ὧν μία τίς ἐστι καὶ ἡ μακαρία Μελάνη, ἣν ὁ λόγος ὑπόθεσιν ἄρτι προεστήσατο καὶ τὰ ἐκείνης λέγειν ἀπ᾿ ἀρχῆς ὥρμηται. Ἤνεγκε μὲν γὰρ αὐτὴν ἡ οὕτω καλλίστη καὶ ὀνομαστὴ Ῥώμη, γένος δὲ ταύτης καὶ τοῦτο περιφανέστατον. Πρώτοι γὰρ ἐτύγχανον οἱ γονεῖς αὐτῆς τῆς Ῥωμαίων βουλῆς. Ἔφυ δὲ ἐξ ἀγαθῶν ἀγαθή· εὐσεβεῖς μὲν γὰρ κἀκεῖνοι καὶ ἀρετῆς ἐρασταί. Β΄. Ἤδη δ᾿ ὥραν ἄγουσαν γάμου σωφροσύνης ἐπιθυμία αὐτὴν τῆς καθ᾿ ἡλικίαν ὁρμῆς ἐκράτει, καὶ τοὺς τεκόντας ἠξίου μήποτε αὐτὴν εἰς ὁμιλίαν ἀνδρὸς ἀγαγεῖν, ἀλλ᾿ ὥσπερ τὸ εἶναι, οὕτως αὐτῇ καὶ τὸ παρθένον μεῖναι χαρίσασθαι. Οἱ δέ, ἐπὶ μόνῃ ταύτῃ τὸν βίον σαλεύοντες καὶ τοῦ γένους διάδοχον ἐξ αὐτῆς ἔχειν ἐλπίζοντες, ἔτος ἤδη τεσσαρεσκαιδέκατον ἄγουσαν καὶ ἄκουσαν ἀνδρὶ ἐκδιδοῦσιν. Ἦν δὲ καὶ ὁ νυμφίος ἄρα τό τε γένος καὶ τὴν ἡλικίαν καὶ τἆλλα πάντα τῇ Μελάνῃ παράμιλλος, γεγονὼς μὲν ἐξ ὑπάτων, ἄρτι δὲ τὸν ἔφηβον παραλλάττων· Ἀπειτιανὸς τῷ νυμφίῳ τὸ ὄνομα, ἔτος ἔγγιστά που ἄγων ἐπτακαιδέκατον. Οὕτω τῶν γάμων αὐτοῖς τελεσθέντων ἡ θαυμαστὴ Μελάνη καὶ μετὰ τοὺς γάμους δεινῶς ἔτι μᾶλλον ἤρα τῆς σωφροσύνης, καὶ σφοδρῶς αὐτὴν ὁ τῆς ἁγνείας ἔρως πυρπολῶν οὐκ ἀνίει, πολλὴ δὲ ἦν καὶ τὸν ἄνδρα ταῦτα παραινοῦσα τοῖς λόγοις· καὶ ἐπειδὴ μὴ ἤρκουν οἱ λόγοι καὶ δάκρυα συνεπράττοντο εἰς πειθώ, τοιαῦτα λέγουσιν· Εἰ μέν, ὦ φίλτατε ἄνερ, τὰ αὐτὰ καὶ σοὶ συνδοκεῖ, καὶ ἄμφω κατὰ τὸν τῆς σωφροσύνης νόμον οἰκήσομεν, μακάριοι τῶν γάμων ἡμεῖς, ἄμφω τε καὶ δι᾿ ἀλλήλων σωζόμενοι καὶ πρόφασιν ἀλλήλοις τῆς καλλίστης ὁδοῦ γινόμενοι· εἰ δὲ σὲ τὸ νέον τῆς ἡλικίας
col. 755–756page 224 of 246
PG 116:755ταῦτα μὴ φέρειν ἐξ, σὺ γοῦν ἀλλ᾽ ἐμὲ ἔασον, καὶ μὴ κώλυε τοῦ ἐπιχειρήματος. Μισθὸς δὲ σοὶ τοῦ ἐμοῦ σώματος καί τῆς ἐλευθερίας πάντα μὲν χρή ματα, πάντα δὲ κτήματα, πάντες δὲ οἰκέται καὶ ἐσθὴς καὶ οἶκοι καὶ τἄλλα ὅσα τῆς ὑπάρξεώς ἐστι τῆς ἐμῆς. Τούτων σοι πάντων παραχωρῶ, μόνον εἰ ἐμπυτὴν ὠνήσομαι. Ὁ δὲ μήτε τὸ πᾶν διδοὺς μήτε τὸ ὅλον τοῦ βουλήματος ἀποτρέπων, Νῦν μὲν, ἔλεγεν, ὦ γύναι, ταῦτα οὐ δυνατά· ἐπειδ᾽ ἂν δὲ καὶ διαδόχους τοῦ γένους καὶ τῆς οὐσίας κτησώμεθα, οὐδὲ ἐγώ σου τῆς ἀγαθῆς γνώμης ἀπολειφθήσομαι· χαλεπὸν γάρ, εἰ ἀνὴρ γυναικὸς ἐλάττων τῆς περὶ Θεὸν ἐπιθυμίας ὀφθήσομαι· ἀλλ᾽ ἄμφω τότε τὴν ὁδὸν ταύτην ἑλόμενοι, ὁμοίως ὥσπερ ἐν τῷ γάμῳ, οὕτω κἂν τῇ κατὰ Θεὸν διαγωγῇ ἀλλήλοις εἰσπνεύσομεν. Γ΄. Στέργουσιν ἀμφότεροι τῷ λεχθέντι· τοῦ χρόνου δὲ προϊόντος, καὶ παιδίον αὐτοῖς τίκτεται θήλυ. Τοῦτο ἅμα τε τὸ φῶς εἶδε, καὶ ἅμα τῷ τῆς ἁγνείας Ἡλίῳ καθιερώθη, τῆς Μελάνης ἀπαρχὴν αὐτὴν τῷ δόντι Κυρίῳ προσαγαγούσης, ἵν᾿ οὕτω καὶ γάμῳ προτομελοῦσα τῇ παρθενίᾳ φανείη τὸ πλέον νέμουσα, καὶ τὸ ἐξῆς συστείλασα ἑαυτὴν σωφρονικῶς ἦν βιοτεύουσα. Οὐχ ἱμάτιον ἐκείνην ἐκόσμει λαμπρόν· οὐκ ἐθεράπευε τὸ σῶμα λουτρόν. Κἂν εἴποτε δὲ παρὰ τοῦ ἀνδρὸς ἢ τῶν τεκόντων ἐκβιασθείη, ἀπῄει μὲν εἰς βαλανείον, τὰ δὲ πρόσωπα μόνον τοῖς λουτροῖς ἀπονιψαμένη ὅσον τὸ θέλημα τῶν προτρεψαμένων ἀφοσιώσασθαι, τὸ λοιπὸν σῶμα τῆς ἐκ τῶν θερμῶν ἀπολαύειν οὐκ ἠνείχετο θεραπείας· τὸ δὲ ταῦτα λαθεῖν χρήμασιν ὠνεῖτο τὰς θεραπαίνας πείθουσα. Πολλὰ δὲ καὶ πρὸς τὸ πεῖσαι τὸν ἄνδρα τοῦ ἴσου γενέσθαι σκοποῦ δράσασα, ἐπεὶ οὐχ ἑώρα πεισόμενον, ἀλλὰ καὶ ἑτέρων ὀρφανῶν πατέρα παίδων ἐπιθυμοῦντα, δρασμὸν ἐννοεῖ, καὶ αὐτὸν ἄνδρα καὶ πατέρα, ἀλλὰ καὶ τὴν οὐσίαν ἀπολιπεῖν. Ἐπεὶ δὲ τῶν φιλαρέτων τινὲς αἰσθόμενοι διεκώλυον, τὸ ἀποστολικὸν ἐκεῖνο φάμενοι, «Τί γὰρ οἶδας, γύναι, εἰ τὸν ἄνδρα σώσεις;» ἔμενε μὲν καὶ πρὸς τὴν ἀνάγκην ᾗ κατείχετο ἤρχετο· τρίχινον δέ τι ράκος εἴσω τῆς πολυτελοῦς ἐσθῆτος οἱονεὶ προγύμνασμα τῆς ἀσκήσεως, ὅτε μὴ συνῆν τῷ ἀνδρί, διετέλει φοροῦσα. Τοὺς δὲ πάντων ὀφθαλμοὺς κλέπτουσα, τὴν θείαν γοῦν αὐτῆς οὐκ ἔλανθανεν. ἀλλ᾽ αὐτὴ μὲν γνοῦσα ἐπετίμα ταύτῃ καὶ ἔσκωπτε τοῦ ἐνδύματος, τὴν δὲ μηδὲν ὑπὸ τῆς αὐτοῦ τραχύτητος ἀχθομένην τοῦτο καὶ μᾶλλον ἐβάρυνε, τὸ μὴ δυνηθῆναι πάντας λαθεῖν. Διὸ καὶ πολλοῖς δάκρυσί τε καὶ παρακλήσεσι τὴν σιωπὴν τοῦ πράγματος ἀσφαλίζεται. Δ΄. Ἦν δὲ ἄρα τι καὶ εὐχῆς ἔργον αὐτῇ κόσμου ῥαγῆναι καὶ φιλοσοφῆσαι κατὰ Θεόν, ὅθεν καὶ κυούσης ἤδη τὸ δεύτερον καὶ πρὸς τὸ τεκεῖν γενομένης, ἑορτὴ μὲν ἤγετο τοῦ λαμπροῦ ἐν μάρτυσι Λαυρεντίου, ἡ δὲ ἄυπνος διενύκτευε γόνυ κλίνουσα, ψαλ
col. 757–758page 225 of 246
PG 116:757μες ᾄδουσα, κρείττων καὶ τῶν ὠδίνων καὶ τῆς φύσεως είναι βιαζομένη. Ὁ ὄρθρος ἔληγεν· ἡ δὲ τῶν εὐχῶν οὐκ ἐπαύετο, ἀλλὰ καὶ οὕτως ἑαυτὴν κατατείνουσα χαλεπωτέρων ὠδινῶν πειρᾶται, καὶ βιαίως μὲν, τίκτει δ᾽ οὖν ὅμως. Τὸ μὲν οὖν τεχθὲν (ἄῤῥεν δὲ ἦν, ὁμοῦ τε ἐτέχθη, καὶ ἱερῶς ἀναγεννηθέν τῷ βαπτίσματι τοῦ ἐνταῦθα κόσμου λύεται, καὶ πρὸς τὸν ἐκεῖ παραπέμπεται· ἐκείνην δὲ καὶ μετὰ τὸν τόκον ἔστρεφον αἱ ὠδῖνες, καὶ τὸ δριμὺ τῆς ὀδύνης τὸν θάνατον ὑπῆγεν. Επιστὰς οὖν ὁ ἀνὴρ καὶ τὸ δεινὸν θεασάμενος, συγχυθείς μικροῦ μὲν καὶ τὴν ψυχὴν ἀφῆκεν· ἀναλαβὼν δὲ ἑαυτὸν ἀποτρέχει πρὸς τὸ θυσιαστήριον, καὶ κύκλῳ τοῦτο περιερχόμενος, δάκρυα τῶν ὀφθαλμῶν ἔῤῥει, φωνὰς ὠφίει, καὶ ὡς οξυτάτην παρεῖναι τὴν ἄνωθεν ἐκάλει βοήθειαν. Ἡ δὲ τοῦτον ἐκεῖνον εἶναι νομίσασα τὸν καιρὸν ὃς τῇ ἐπιθυμίᾳ ταύτης ἐπιθήσει τὸ τέλος, τῷ ἀνδρὶ ἔτι τῷ ἱερῶ προσεδρεύοντι διαγγέλλων φράξει, ἡ μὲν αὐτῷ τε καὶ ἑαυτῇ ζήσεσθαι, εἰ ὅρκια καὶ συνθῆκαι πρὸς Θεὸν γένοιντο ἐν σωφροσύνῃ τοῦ λοιποῦ ζῆν ἀμφοτέρους, καὶ μὴ κατὰ βίον, ἀλλὰ κατὰ Θεὸν μᾶλλον βιοῦντας διατελεῖν. Πείθεται ὁ ἀνὴρ τοῖς τῆς γυναικὸς καὶ ῥήμασι καὶ θελήμασι, καὶ τὴν ἀπολογίαν, ὅτι πέπεισται, δίδωσιν· ὅπερ ἐκείνη μαθοῦσα τὸ μὲν σῶμα ῥᾷον, τὴν δὲ ψυχήν ἡδίων εὐθὺς γίνεται, εἴτε τῇ χαρᾷ τῆς νόσου παραχωρούσης εἴτε καὶ τῆς ἄνω χειρὸς τῷ σκοπῷ ταύτης συναιρομένης. Ε΄. Επει οὖν καιροῦ καὶ ἀφορμῆς ἤπτετο, τὸν μὲν ἄλλον τοῦ σώματος ἀπετίθετο κόσμον, λιτῶς καὶ ἀφελῶς τὴν ἑλομένη καὶ ὅλην ἑαυτὴν πρὸς τὸν ἔσω τῆς ψυχῆς κόσμον τρέψασα· ἐν τοσούτῳ δὲ καὶ τὸ τῆς παρθενίας αὐτῆς ἔρνος, ἡ τῷ Θεῷ περαθείσα θυγάτηρ, τὸν ἐνταῦθα βίον ἀπολιπούσα πρὸς τὸν ἐργαστὴν Θεὸν μετατίθεται. Ταύτης ὁ θάνατος βελτιοῖ τὸν ἄνδρα τὰ ἴσα τε φρονεῖν καὶ τὴν αὐτὴν ὀδεύειν τῇ Μελάνῃ παρασκευάζει. Υποθέντες οὖν ἀμφότεροι ἑαυτοὺς τῷ τοῦ κατὰ Θεὸν βίου ζυγῷ, προθύμως εἵλκον τὴν ἀρετὴν ἀλλήλοις διαμιλλώμενοι. Εκείνοις μὲν οὖν ἡ φροντὶς ἦν τέλεον ραγήναι κόσμου παντὸς, καὶ Θεῷ ἑαυτοὺς ἀναθεῖναι καὶ βίῳ καὶ σχήματι τὰ τῶν μοναχῶν ἐλομένους· τῶν δὲ γονέων μὴ ἐφιέντων, ἐκεῖνοι φυγῇ κλέψει τὴν ἀναχώρησιν ἐμελέτων. Ἀλλὰ τοῦτο μὲν τέως ἡ ἄνωθεν εἴργει χείρ· εὐφροσύνη δὲ θεία τὴν λύπην αὐτοῖς διαλύει. Ταῦτα γὰρ διασκοπουμένοις νυκτὸς ἐπιγενομένης, εὐωδία τις αὐτοὺς ἄῤῥητος καὶ οὐράνιος καὶ οἷα μηδενί ληπτὴ ἄνωθεν κατελάμβανεν, ἐξαίσιόν τινα πνοήν ἡδονῆς προβάλλουσα καὶ τὴν ψυχήν ἀλύουσαν καὶ συστελλομένην εἰς χαρὰν εὐθὺς διαχέουσα. Τοιαύτης χάριτος τὰς ψυχὰς πλησθέντες ἔμενον οὕτω χαλινὰ πάντα τῆς ζωῆς τῷ Θεῷ ἐπιτρέψαντες ὁποίαν αὐτὸς ἄγει καὶ ὅπως ἄγεσθαι. Μετὰ μικρὸν οὖν ἐκείνου νεύσαντος μεθίσταται μὲν αὐτοῖς ὁ τῆς Μελάνης πατήρ· οἱ δὲ ἐκποδὼν τοῦ κωλύοντος γενομένου, ὅτε δὴ τῷ Θεῷ ἐδόκει, καὶ ὁ καιρὸς ἐκάλει, εὐθέως μεν τῆς μεγάλης ἐξέρχονται πόλεως
col. 759–760page 226 of 246
PG 116:759ἀστικὴν πολυοχλίαν καὶ θορύβους ἀποποιούμενοι· προάστεια δὲ αὐτοὺς ὑποδέχεται χρηστά τε ἐμφιλοσοφῆσαι καὶ πρὸς ἡσυχίαν ἐπιτηδείως ἔχοντα. Πλικία δὲ τούτοις, ὅτε τοῖς τῆς ἐπαγγέλου ταύτης ἀπήρχοντο πολιτείας, ὁ μὲν τεττάρων ἐτέλει καὶ εἴκοσι, τῇ δὲ τὸ εἰκοστὸν ἠνύετο ἔτος, ὅτε δὴ καὶ μάλιστα νεότης οἶδε λυττᾶν. Γ'. Η δὲ καὶ πάσῃ φυλακῇ χρωμένη λίαν τε αὐτὴν φιλοσόφως ήγε, καί τῷ ἀνδρὶ τά γε τοιαύτα βοηθὸς ὄντως οὐκ ἄχαρις ἦν· ἀλλ᾽ εἴ τί που καὶ τὸν νέον ἑώρα παρεκκλίνοντα τῆς ἀκριβείας, σοφῶς ἐπηνώρθου, καὶ πρὸς τὸ εὐσεβὲς ἔθυνε. Τῇ μὴν γὰρ οὐδὲν οὕτως ἔμελεν ὡς τὸ μηδενὸς αὐτῇ τῶν περὶ τὸ σῶμα μέλειν, μᾶλλον δέ ὡς τὸ καὶ τροφῇ καὶ στολῇ καὶ πλάσει, νεότητος φλόγα σβεννύειν· τὸν δέ ὁρῶσα ἔτι κόσμου περιβολῆς καὶ ἱματίων κάλλους μεταποιούμενον, οὐκ ἐπαύετο τοῦτο μέν παραινούσα, τοῦτο δέ καὶ ἐμμελῶς σκώπτουσα ἕως ἀμελεῖν τῶν τοιούτων καὶ φιλοσόφως ἔχειν καὶ περὶ αὐτὰ παρεσκεύαζεν. Καὶ ἄλλως δὲ ὁδηγὸς ἦν ἡ Μελάνη πρὸς θεοσέβειαν τῷ συζύγῳ ἐκ διαμέτρου τε τῇ Εὔᾳ πρὸς ἐκεῖνον διακειμένη· τὸ γὰρ νοσοῦντας περιιέναι καὶ ὡς ἐγχωροῦν θεραπεύειν τοὺς ἐπιδημοῦντάς τε τῶν ξένων, τραπέζης ἀξιοῦν καὶ ἐφοδίοις δωρεῖσθαι, Μελάνης πρὸς τὸν ἄνδρα διδασκαλία, ἅπερ ἀμφοῖν τε ὁμοίως ἐπράττετο, καὶ περιήεσαν κοινοὶ σωτῆρες καὶ εὐεργέται φυλακάς, ὑπερορίας, μέταλλα, τοὺς μέν δι᾿ ἀπορίαν κατεχομένους χρήμασιν ἀπολύοντες, τοῖς δέ συμφορά τινι ἑτέρᾳ συνεχομένοις ἱκανὴν παράκλησιν, τὰ αὐτὰ καὶ τοὺς λόγους προσφέροντες, ὁδῷ δέ προϊόντες καὶ τὰ ἐπίλοιπα τῆς οὐσίας διαπωλεῖν ἄρχονται, τοὺς μέν ἄλλους ἐξ ἀπόρων εὐπόρους ποιοῦντες, ἑαυτοῖς δὲ συντηροῦντες οὐδὲν ἄλλο ἢ τὸ μηδὲν ἔχειν καὶ τὸ μόνως ἐλπίζειν ἐπὶ τὸν Κύριον. Ζ΄. Ο δέ τοῖς καλοῖς τῶν ἔργων ἐφεδρεύων ἀεὶ καὶ πόλεμον κατὰ παντὸς τοῦ τὸ ἀγαθὸν ποιοῦντος ἐξ ἀρχῆς ἀρέμενος ἠρεμεῖν οὐκ εἴα, ἀλλὰ δεινὸν μέν αὐτοῖς μηχάνημα τὸν ἀδελφὸν ᾿Απενιανοῦ Σευῆρον προσάγει, δι' οὗ καὶ ᾤετο τὸν τῆς στερρᾶς αὐτῶν γνώμης κατασείσαι πύργον. ᾿Απενιανὸν δέ ἄνδρα εἶναι Μελάνης ὁ λόγος φθάσας ἐγνώρισεν. Οὗτος οὖν ὁ Σευῆρος διεψεύδετο τὴν φύσιν τῇ γνώμῃ, καὶ ὁ ἀδελφὸς τοῖς ἔργοις ἐχθρὸς ἦν. Ἀπενιανοῦ γὰρ ἤδη σύναμα Μελάνῃ πρὸς τὸν κατὰ Θεὸν βίον μεταθεμένου, ὁ Σευῆρος, ἄρτι παρὰ τοῦ δαίμονος μανικώτερον ἐμπνευσθείς, λυπεῖν ἐπεχείρει τὸν ἀδελφόν, ἀγροὺς ὑποσπῶν, καρποὺς συλῶν, παντί τρόπῳ ἐπεμβαίνων καὶ βιαζόμενος. Ἐπεὶ δὲ πάντα μᾶλλον ἑώρα προαιρουμένους ἀποβαλεῖν ἢ τὴν ἐντολὴν παριδεῖν τὸ δεῖν ἀδικούμενον φέρειν, ἐνταῦθα τι καὶ βιαιότερον ἐκεῖνος ἐπεχείρει. Τῶν γὰρ οἰκετῶν ᾿Απενιανοῦ τοὺς πονηροτάτους ὑπελθὼν ὑπούλως καὶ διαφθείρας, τοὺς μὲν ὑποσχέσεσι, τοὺς δὲ χρήμασι πείθει καταεξαναστῆναι τοῦ ἀδελφοῦ, καὶ τούτου μὲν ἀποστῆναι, οὐ μόνον δέ σφᾶς ἑαυτοὺς, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἀγροὺς ἐν
col. 761–762page 227 of 246
PG 116:761οἷς ἔχουν Σευήρου καὶ εἶναι λέγειν καὶ ὀνομάζειν. ᾿Αλλὰ κενοῖς ὄντως ὁ μάταιος ἐπεχείρει. Οἱ μὲν γὰρ, καίτοι τοιαῦτα πάσχοντες ὑφ᾽ οὗ ἥκιστα ἄν τις καὶ προσεδόκησε, ταῦτα μὲν ἀλύπως ἔφερον, μᾶλλον δέ τι καὶ ἔχαιρον· οὐδὲ γὰρ φαῦλον αὑτοῖς ἐδόκει διαμιλλᾶσθαι ταῖς συμφοραῖς πρὸς Ἰώβ· ἤνια δὲ μόνον τοὺς γενναίους τὸ τῶν χρημάτων οὕτω παροχουμένων μικρὰ ῥεῖν τῆς εὐποιίας τὸ ῥεῦμα τοῦ πλούτου καθάπερ τινὸς ποταμοῦ ἑτέρωθι μετοχετευθέντος. Η΄. Οὐδὲ εὐσεβεστάτη βασίλισσα Βερίνα τῶν τοιούτων ἀνήκοος ἐγεγόνει, ἀλλὰ ταύτην μὲν καὶ πρὸ πολλοῦ κατεῖχεν ἡ φήμη τῆς τούτων φιλοσοφίας, καὶ πολλοῦ ἦν αὐτῇ ἄξιον, ἰδεῖν τε ἐκείνους καὶ λεγόντων ἀκοῦσαι, καὶ πολλαῖς παρακλήσεσι μετεπέμπετο τὴν Μελάνην. Τότε δὲ καὶ τοῦ καιροῦ τὴν ἀφορμὴν ἰόντος σπουδῇ ἐκάλει. Ἡ δὲ ᾔει. ᾿Αλλ᾽ ὅσα καὶ τὰ πρὸ τῆς ὁμιλίας, ὀλίγα τούτων ἀκοῦσαι βέλτιον. Ἦν ἀρχῇ νενομισμένον Ῥωμαίοις μὴ ἄνδρα τινά, μή γυναῖκα παρὰ βασιλέα ἢ βασιλίδα φοιτᾶν κεκαλυμμένῃ τῇ κεφαλῇ. Αὕτη τοῦ νόμου μηδὲν φροντίσασα, κατακεκαλυμμένη παρῄει, οὐ τυράννων ἔθος, ἀλλὰ τὸν Παύλου νόμον δεῖν συντηρεῖν, ὃς οὐκ ἐᾷ γυναῖκας γυμνῇ ἰέναι τῇ κεφαλῇ. Οὐ μὴν οὐδὲ τὴν στολὴν ἠθέλησε διαμεῖψαι, οὐδὲ τὰ ῥάκη μεταμφιάσασθαι, καίτοι πολλῶν παραινούντων μὴ οὕτω ποιεῖν. Θ΄. Ἡ δὲ πρὸς αὐτοὺς, Ἐνεδυσάμην, φησί, τὰ ἱμάτιά μου, πῶς ἐκδύσομαι αὐτά; Ὅθεν καὶ παριοῦσα εἰς τὰ βασίλεια, οὐδὲ ἀπέβλεψε πρός τι τῶν ἄλλοις θαυμαζομένων, οὐδὲ ὀφθαλμῶν ἄξια κρίνασα τὰ τοιαῦτα. Προϊούσῃ τε σύναμα τῷ ᾿Απενιανῷ εὐθὺς ἡ βασίλισσα ὑπανέστη τε καὶ προσεῖπε, καὶ καθέδρας ἠξίωσεν ἐγγυτάτης· ἐξέπληξε γὰρ αὐτὴν ἥ τε στολὴ καὶ τὸ τοῦ σχήματος δεινῶς ἰδιωτικόν. καὶ τοὺς ὑφ᾽ ἑαυτῇ συγκαλοῦσα κοινὴν ἐποιεῖτο θαῦμα Μελάνην, Ὢ οἷον, φήσασα, πρᾶγμα νῦν βλέπω! Πάλαι γάρ σε, θεία γυναικῶν, ἤκουον· νῦν δὲ ὁρῶ. Καὶ ἅμα τοῦ χρυσοῦ θρόνου ἐξαναστᾶσα περιεβαλέ τε καὶ κατησπάζετο, καὶ ὡς πολλάκις ἔλεγε· Μακαρία εἶ σὺ τοῦ ἐν Κυρίῳ μακαρισμοῦ δικαίως ἐπιτυχοῦσα. Ι΄. Ἐπεὶ δὲ καὶ Σευῆρον δίκας ἀπαιτῆσαι τῶν εἰς αὐτοὺς ἀδικημάτων ὑπέσχετο, Ἀλλ᾽ ἡμῖν γε, εἶπεν ἡ Μελάνη, κρεῖττον ἀδικεῖσθαι μᾶλλον ἢ ἀδικεῖν· ἐπεὶ καὶ ῥαπιζομένοις οὐ μόνον φέρειν, ἀλλὰ καὶ τὴν ἑτέραν στρέφειν θεῖος νόμος ἐστί. Σοὶ δὲ ἄλλα πολλὰ τὰ ἀγαθὰ παρὰ Θεοῦ ἕψεται τῆς καλῆς ἕνεκα ταύτης προθέσεως. Ἡμῖν δὲ ἀρκέσει τὸ στῆναι μέχρι τούτου τὴν βλάβην, καὶ μηδὲν πλέον τὸν ἄνδρα προθεῖναι· ὡς ἡμῶν γε ἕνεκεν οὐδὲ τούτου ἂν ποιούμεθα λόγον, ἀλλ᾽ ὅτι τὰ ξέναις ἤδη κληρωθέντα καὶ ἐνδεέσιν ἀποστερεῖ. Διὰ ταῦτα γοῦν τούτους καὶ πλέον ἡ βασιλὶς θαυμάσασα καὶ τοῦ Σευήρου δι᾽ αὐ-
col. 763–764page 228 of 246
PG 116:763τοὺς τούτους ἐφείσατο. Αὐτοῖς δὲ, καθάπερ ἐδούλοντα, τὸ πᾶσαν αὐτοῖς ἀκωλύτως πωλῆσαι τὴν οὐσίαν διὰ τοῦ ἀδελφοῦ καὶ βασιλέως παρέχει, τηνικαῦτα τὰ Ῥωμαϊκὰ σκήπτρα διέποντος. Πολλῶν δὲ οὗτοι κύριοι καὶ παρὰ πολλοῖς τοῖς τόποις ἀγρῶν, οὐ πρὸ τῆς πόλεως μόνον, ἀλλὰ καὶ πολλῶν ἄλλων ἐν Ἰταλίᾳ οὐκ ὀλίγων δὲ καὶ ἐν Σικελίᾳ, πολλῷ δὲ πλειόνων ἐν Ἱσπανίᾳ τε καὶ τῇ Βρεττανίᾳ, οὓς καὶ διὰ τὴν τοῦ βασιλέως σπουδὴν ἑτοίμως ὠνοῦντο πάντες τὰς τιμὰς ἐνθέως ἀπαραλείπτους κατατιθέμενοι. Οὕτω τῆς μεγαλοφροσύνης οἱ γενναῖοι τὸν βασιλέα ἀγάμενοι καὶ κοσμίοις τισὶν ἡ Μελάνη τὴν τοῦ κρατοῦντος ἀδελφὴν ἤθελε δεξιοῦσθαι. Ἀλλ' ἐκείνη τὸ τούτων τι λαβεῖν ἐπίσης ἔφη τῷ ἱεροσυλεῖν· ἱερὰ γὰρ ἄντικρυς καὶ αὐτὰ καὶ Χριστῷ ἀνακείμενα. Οὕτως εἰποῦσα τὴν μακαρίαν παρέπεμπε πολλῶν ἐπιφανῶν εὐνούχων μετὰ τοῦ προιποσίτου ταύτης προοδευόντων. Καὶ οὕτως ἐξῄεσαν ἥ τε Μελάνη καὶ ὁ ταύτης ἀνὴρ τῶν βασιλείων, θαυμαζόμενοί τε παρὰ πάντων καὶ προπεμπόμενοι. ΙΑ΄. Ἀρξάμενοι τοίνυν οἱ γενναῖοι τὰ ἑαυτῶν τιθέναι καθὼς ἠβούλοντο, οὐκ ἐν μακρῷ χρόνῳ τὰ πολλὰ ἐκεῖνα πρὸς τοὺς δεομένους ἐξήντλησαν χρήματα· οὐδὲ γὰρ αὐτοῖς ὅτι μὴ βασιλεὺς τοῦ πλούτου ἂν ἠμφισβήτησεν· οὕτω πολύ τι χρῆμα καὶ σχεδὸν ἄπιστον ἐκ τῶν ἀγρῶν αὐτοῖς δι᾿ ἔτους ἐφοίτα, μυριάδες, φασί, χρυσίου δώδεκα. Οἱ δὲ τοῦτό τε ἅπαν τοῖς πένησι διεμέριζον, κἀκείνους αὐτοὺς ὕστερον τοὺς ἀγροὺς ἀπέδοντο. Σημεῖον δὲ τοῦ πλούτου· τὴν γὰρ οἰκίαν τούτων οὕτως οὖσαν λαμπρὰν οὐδεὶς ἴσχυσε Ῥωμαίων τῆς ἀξίας πρίασθαι, πυρὶ δὲ μετὰ ταῦτα τοῖς βαρβάροις κατακαυθεῖσαν, τότε τὸ πολὺ τῆς τιμῆς ὑφέντες καὶ ταύτην ὁμοίως ἀπέδοντο, μεῖζόν τι, ἔμοιγε δοκεῖ, καὶ τοῦ Ἰὼβ κατ᾿ αὐτοῦ ποιοῦντες. Τῷ μὲν γὰρ ἀκούσιος ἡ πενία· οἱ δὲ καὶ ἑκόντες εἰς τοὺς πενεστάτους ἑαυτοὺς ἐκ τῶν πλουσιωτάτων καθίστων. Κἀκείνῳ μὲν ἡ γυνὴ οὐ μεγαλοψύχως οὐδὲ γενναίως τὸ συμβὰν ἔφερεν· ἡ δέ γε Μελάνη οὐχ ὅσον τὸ ἐπ᾿ αὐτῷ ἡδέως ἔπραττεν, ἀλλὰ καὶ τὸν ἄνδρα κοινωνὸν ἐποίει τοῦ ἴσου σκοποῦ καὶ τῆς προαιρέσεως· οὐκ ἄδηλον πάντως, ὅτι καὶ ἡ ἄνωθεν αὐτοῖς ἐφέπτετο δεξιὰ ἢ καὶ ἱσταμένους ἐφύλαττε, κἂν εἴποτε δὲ καὶ ὑποσκελισθεῖεν, εὐθὺς ὑπήρειδεν. Αὕτη πολλάκις καὶ σφαλλομένους τοῖς ὀνείρασι διανίστα καὶ διετίθει πρὸς τὸ μέλλον ἀσφαλεστέρους. Καί ποτε ἔδοξαν ὁρᾶν ἄμφω ὁμοῦ τὴν μὲν ἀρχὴν διὰ στενῆς ὁδοῦ πάνυ πορεύεσθαι, καὶ θριγκίοις διειλημμένης, ἣ καὶ οὕτως αὐτοὺς συνέθλιβεν ὡς συντετρίφθαι δοκεῖν· ἐπεὶ δὲ μετὰ πολλῆς ταύτην τῆς κακοπαθείας ἀνύσειαν, τηνικαῦτα ἄνεσίς τε αὐτοὺς διεδέχετο καὶ εὐρυχωρία πολλὴ καὶ ἡδονὴ ἄῤῥητός τις καὶ ὑπερθαύμαστος. Οὕτως αὐτοῖς τὸ θεῖον θαῤῥεῖν προδήλως ὑπὲρ τῶν μελλόντων ἐποίει, καὶ ὅτι πόνους μικροὺς τὰ μεγάλα τῶν ἀγαθῶν διαδέξονται.
col. 765–766page 229 of 246
PG 116:765ΙΒ'. Οὐ μὴν δὲ ὁ κοινὸς ἠμέλει πολέμιος πάντα, τὸ τοῦ λόγου, κάλων κινῶν· ἀλλ᾿ ὥσπερ ἐκείνου τρόπος, διὰ πάντων μὲν ἐπεχείρει, διὰ δὲ πάντων ἠττώμενος ὑπεχώρει. Συνελεκτό ποτε τοῖς δικαίοις πολυτάλαντος χρυσίου τις ὄγκος, καὶ κατὰ τοῦ ἐδάφους ἐκέχυτο. Ο δὲ οἶκος ἴσα πυρὶ τῷ χρυσῷ κατελάμπετο. Εμελλε δὲ ὁ χρυσος οὗτος πολλῶν ἀπορίας ἄρα καὶ συμφορᾶς ἐξιάσασθαι. Ὡς οὖν ή Μελάνη τὸν οἶκον εἰσῄει, τότε δὴ καὶ τέχνης ὁ πονηρὸς ἤπτετο, καὶ περιέλαμπε τὴν ὄψιν αὐτῆς τῷ χρυσῷ· διεσάλευε τὴν ψυχὴν τῇ χροιᾳ, καὶ ὑπέθελγεν· ὑπετίθει τὸ βάρος, ὑπεδείκνυ τὸ κάλλος, παντί τρόπῳ συλῶν ἤθελε τὸν μέγαν ὄντως τῶν λογισμῶν θησαυρὸν, καὶ ὡς᾽ ἐφῶ δείξαι χρυσοῦ τὸ πᾶν ἐσκαιώρει. Αλλ᾽ εἰς μάτην τὰ ἔνεδρα τῷ πονηρῷ κατ' αὐτῆς· καὶ γὰρ αὐτὴ ὥσπερ χαλινὸν τῷ πάθει τὸν λογισμόν ἐμβαλοῦσα, ἐκεῖνα τῇ τοῦ χρυσοῦ ἀντετίθει εὐχροίᾳ, ή μήτε λόγῳ ῥητὰ, μήτε νῷ ληπτὰ, μήτε μὴν τῷ χρόνῳ φθαρτά· καθὰ δὲ τὰ ἐνταῦθα πέφυκεν, ἀλλὰ δι' αἰῶνος ἀγήρω τε καὶ ἀθάνατα. Ο δὲ πολὺν ὅτι μάλιστα τὸν σάλον αὐτῇ προεξένει, ὡς μετ᾿ ὀλίγον ἐδήλωσεν ἡ γενναία, τοῦτο καὶ ἦν. ΙΓ΄. Ἦν μέν, γησί, τις τῶν ἀγρῶν πολλαῖς χάριτι τοὺς ἄλλους ἅπαντας παριών, ἐν αὐτῷ δὲ τούτῳ καὶ λουτρὸν ἦν, καὶ τὸ λουτρὸν οὕτω μὲν τῇ τέχνῃ κάλλιστον, οὕτω δὲ τῇ ὕλῃ βέλτιστον, οὕτω δὲ τοῖς ὕδασιν ἥδιστον, ὡς πᾶσαν γοητεύειν ψυχὴν καὶ πρὸ τοῦ πιεῖν, ἢ καὶ λούσασθαι. Ο δὲ τοῦ λουτροῦ βελτικώτατον, ἑκάτερον τῶν μερῶν τὸ μὲν εἶχε τὴν θάλατταν, τὸ δὲ τὰ δένδρα, καὶ οὕτω δὴ μεμηχάνητο, ὥστε σοι προκύψαντι τῆς δεξαμενῆς ἐκεῖθεν μὲν ὁρᾷν κύματα θαλάσσης, ἥδιστον ἐν γαλήνη θέαμα, καὶ ναὺς πλεούσας, ἐντεῦθεν δὲ γῆς κάλλη, καὶ δένδρων ὕψη καὶ ὀρνίθων φωνὰς καὶ ῥεούσας πηγὰς καὶ που καὶ κυνηγέτας καὶ θήραν, καὶ ἁπλῶς μυρία παν­ταχοῦ τὰ θέλγητρα καὶ χαρίτων πάντα μεστά. Τοῦτό μοι οὖν, φησί, συνεχῶς εἰς μνήμην τὸν, οὐκ ἔστιν εἰπεῖν ὅπως ἐκράτει μου τῆς ψυχῆς, καὶ τῷ ποικίλῳ τούτου θέλγειν ὁ ποικίλος δαίμων ἐπειρᾶτό με καὶ συλῆν. Αλλ' εὐθὺς ἀνεῖχέ μου τὴν ψυχήν ὁ Θεὸς, ἐκεῖνα λογίζεσθαί με ὑποτιθεὶς ἂ τοῖς ἠγαπηκόσιν αὐτὸν ἠτοίμασε κατὰ τὸν θεῖον ᾿Απόστολον, τούτων δὲ πάντων ὡς ῥεόντων ὑπερφρονεῖν. Αλλ' οὕτω μὲν ὁ πονηρὸς ἥττετο· μηδενὸς δὲ ὅλως ὑπολειφθέντος ὃ θέλγειν τὰς ἐκείνων ψυχὰς καὶ ἐπιστρέφειν ἐφ' ἑαυτὸ δύναται. ΙΔ'. Τὰ δὲ ἑξῆς ποία μὲν πόλις ἐλάνθανε ; ποία δὲ χώρα ; ἔθνος δὲ ποῖον ὃ μὴ μετέσχε τῆς ἐκείνων εὐεργεσίας ὥσπερ τινὸς ποταμοῦ πολλῷ καὶ καθαρῷ τῷ ῥεύματι διὰ πάσης γῆς καὶ θαλάττης τοῦ δαψιλοὺς αὐτῶν τῆς εὐποιίας νάματος ῥέοντος ; Η μέση τῶν ποταμῶν, αἱ Φοινίκων πόλεις, ἡ τῶν Σύρων γῆ, ἐδέξατο καὶ Αἴγυπτος τὴν ἀποῤῥοὴν, καὶ ὅθεν τε ἀνίσχει ὁ ἥλιος καὶ οὗ δύνει, πάντα τῆς ἐκείνων
col. 767–768page 230 of 246
PG 116:767χειρὸς ἐπίμπλατο. Εἰσὶ δὲ οἵ φασιν αὐτοὺς καὶ νήσους ὅλας παρὰ βασιλέως ὠνησαμένους, τὸ μὲν ἐκείνου ἐφέντος, τὸ δὲ καὶ αὐτῶν δόντων, τὰς μὲν ἁγίοις ἀνδράσι χαρίσασθαι, τὰς δὲ παρθένων χοροῖς καὶ πλήθει κομώσας μοναχῶν ἐπιδείξασθαι. Ἡ δέ πολυτελὴς αὐτοῖς ἐσθὴς καὶ ὁ λαμπρὸς ἄργυρος τοῖς ἱεροῖς ἅπας ἀνετίθετο κόσμος. Οὕτω κατὰ τὴν Ἰταλίαν εὖ διαθέμενοι καὶ ὀλίγα τῆς οὐσίας ὑπολιπόντες, ἐπὶ Σικελίαν ἐσέπλεον, τοῦτο μὲν καὶ τοὺς ἐκεῖθι ἀγροὺς ἀποδόσθαι, τοῦτο δὲ καὶ τῷ ἁγιωτάτῳ ἐπισκόπῳ Παυλίνῳ ἐς ὄψιν ἐλθεῖν, ὃς αὐτοῖς καὶ κατὰ πνεῦμα πατὴρ ἐτύγχανε. Τούτων οὖν τῆς πόλεως ἀναχωρησάντων, τὸν μὲν ἔπαρχον τὴν τούτων οἰκίαν καὶ τὰ περιλειφθέντα τῶν χρημάτων, ἐλευθέροις οὐκ ἰδόντα τοῖς ὀφθαλμοῖς, θεομηνία τις εὐθὺς κατελάμβανε· προφάσει γὰρ ἐνδείας ἄρτων κατὰ τὴν πόλιν πλήθη, ἐν ἀγορᾷ μέσῃ κινηθέντα θυμοῦ τε καὶ μανίας ἄθλον αὐτὸν ποιοῦσι, καὶ βιαίως ἀναιροῦσι τὸν ἄθλιον. Καὶ βάρβαροι δὲ ἐξαίφνης καταδραμόντες, τὰ πρὸ τῆς πόλεως ἅπαντα Μυσῶν λείαν εἰργάσαντο, ὥστε ἀντεῦθεν δῆλον γενέσθαι ὡς οὐκ ἀθεεὶ ἐκεῖνοι τὰ ἑαυτῶν φθάσαντες εἰς χωρίον μετήνεγκαν ἄσυλον, καὶ οὐρανίαις ἐθησαυρίσαν ἀποθήκαις. ΙΕ΄. Ἐπεὶ δὲ καὶ ἀπὸ Σικελίας εὐθὺ Λιβύης καὶ Καρχηδόνος πλεῖν ἔμελλον, σφοδρός τις καὶ ἄγριος αὐτοὺς ἄνεμος ὑπολαμβάνει καὶ συχνὰς ἡμέρας παραβιάζεται εἰς ὅ καὶ τὸ ὕδωρ τοὺς πλέοντας ἐκλιπεῖν. Πολλοὶ δὲ ἦσαν τὸ πλήρωμα τῆς νεώς. Τοσοῦτον δὲ αὐτοῖς ἐπηρτημένου κινδύνου οὐ κατὰ θείαν γνώμην ἔδοξεν ὁ πλοῦς γεγενῆσθαι. Κελεύει γοῦν ἡ Μελάνη ἐπιστρέψαντας τὴν ὀθόνην, τῷ φέροντι ἀνέμῳ καταπειθεῖς γίνεσθαι ὅποι ἂν ἄγῃ τὴν ναῦν. Καὶ δὴ λαβόντες κατὰ πρύμναν τὸ πνεῦμα, εἴς τινα καταίρουσιν νῆσον. Τὴν δὲ ἐτύγχανεν ἄρτι βάρβαρον τι καὶ λῃστρικὸν ἔθνος, ἐπελθόντες καὶ λῃϊσάμενοι. Πολλῶν δὲ αἰχμαλώτων ἐκεῖθεν ληφθέντων, ἀνδρῶν ἅμα καὶ γυναικῶν, πρὸς δὲ καὶ παιδίων, ἐδήλουν τοῖς νησιώταις οἱ βάρβαροι λύτρα μὲν χρυσίον ἱκανὸν λαβόντες αὐτούς τε τοὺς αἰχμαλώτους ἀποδόσθαι, φείσασθαι δὲ καὶ τῆς νήσου· εἰ δὲ μὴ λαβοιεν, τὴν μὲν τῷ πυρί, τοὺς δὲ παραδούναι τῷ ξίφει. Τοῖς μὲν οὖν νησιώταις ἄπορα τὰ δηλούμενα ἦν. ΙΣΤ΄. Αὐτοὺς δὲ τοὺς δικαίους μαθὼν ἥκοντας ὁ ἐπίσκοπος ἕρμαιον αὐτοὺς ἐποιεῖτο, καὶ κατελθὼν ἱκέτευσε τε καὶ ἀφθονωτέρων ὧν ᾔτει χρημάτων ἐπιτυχὼν τήν τε λείαν ἠλευθέρωσε πᾶσαν καὶ τοῦ κινδύνου τὴν νῆσον ἐῤῥύσατο. Οἱ δὲ περὶ τὴν Μελάνην, φιλανθρωπότερον περὶ τοὺς αἰχμαλώτους διατεθέντες καὶ χρυσὸν αὐτοῖς ἐμπαρέσχον, νομίσματα πεντακόσια, ἄρτος τε καὶ τῶν λοιπῶν ὧν ἐπήγοντο, τῷ μεγέθει τῶν δωρεῶν ἐπιλαθέσθαι τούτους τῶν μεγάλων συμφορῶν μηχανώμενοι. Τὸ δὲ ἑξῆς πνεύματος μετρίου τυχόντες τοῦ νησιδίου ἀπάραντες, ἀλύπως ἔτι τὸν πλοῦν ἐποιοῦντο· καὶ μαλακὸς αὐτ-
col. 769–770page 231 of 246
PG 116:769τοὺς ὄπισθεν ἐπωθῶν ἄνεμος διὰ ταχέων τῇ Καρχηδόνι δίδωσιν. Ἀποβάντες δὲ τῆς νηὸς τῆς φίλης εἶχαντο ἐργασίας χρήματα καὶ ἀγροὺς τοὺς μὲν ἱεροῖς ἀνατιθέντες ναοῖς, τοὺς δὲ φροντιστηρίοις ἀφιεροῦντες, τὰ δὲ καὶ ἐκκενοῦντες τοῖς πένησιν. Οὕτω τὸν πλοῦτον ἀποσκευαζόμενοι πάντα, κουφοί τε καὶ εὐσταλεῖς ἐπὶ τὸν ἀληθῆ μετᾐεσαν πλοῦτον, ὃς τοῦ μηδὲν ἔχειν ὠνεῖται τοῖς εὐσεβῶς θησαυρίζουσιν. Ἡ δὲ πόλις ἐν ᾗ τὰς διατριβὰς ἐποιοῦντο θαγαστὴ ἐκαλεῖτο, ἐν ᾗ καὶ ἱερεὺς λέγειν εἰδὼς καὶ πολλοὺς τῷ λόγῳ πρὸς σωτηρίαν ἐνάγειν δυνάμενος· ὄνομα τούτῳ Ἀλύπιος· ᾧ δὴ καὶ συνόντες τὰ ἱερὰ ἐμελέτων λόγια, καὶ τὸ ἱερὸν δὲ ὁ τὸν Ἀλύπιον εἶχε μέλα φιλοτίμως κόσμοις τε χρυσοῖς καὶ λίθοις λαμπροῖς καὶ προσόδοις πολλαῖς ἐλάμπρυναν. Ὠκοδόμητο δὲ τούτοις καὶ φροντιστήρια δύο, χρημάτων τε καὶ προσόδου ἱκανῶς ἔχοντα, ὧν τὸ μὲν χορὸς εἶχεν ἀνδρῶν τὸν ἀριθμὸν ὀγδοήκοντα, τὸ δὲ παρθένοις ἀνεῖτο καὶ εἰς ἀριθμὸν τελούσαις τριάκοντα καὶ ἑκατὸν ἦν. ΙΖ΄. Οὕτω καὶ ταῦτα ἡ Μελάνη διαθεῖσα καλῶς ἐγκρατείας καὶ αὖθις ἐμέμνητο. Καὶ δι' ὅλης μὲν τῆς ἡμέρας ἄσιτος ἡ γενναία διεκαρτέρει· τοῦ ἡλίου δὲ ἤδη πρὸς δυσμάς ἥκοντος βραχείας μετελάμβανε τῆς τροφῆς καὶ ταύτης σκληρᾶς· ἔστι δὲ ὅτε καὶ βραχεῖ ἐλαίῳ τὸ ὄψον παραμυθεῖτο· οἴνῳ δὲ οὐδὲ τὴν ἀρχὴν ἐχρῆτο, ἀλλ᾽ ἐκ μέλιτός τι ἐσκευασμένον πόμα προσιεμένη, ὃ κονδίτον καλεῖν σύνηθες, τὴν δίψαν παρεμυθεῖτο. Ὁ δὲ δὴ χρόνος ὁ πολλοῖς πολλάκις τὴν ὁρμὴν ἀμβλύνων ταύτης μᾶλλον ὀξυτέραν ἐποίει. Καὶ τὸ μὲν πρῶτον παρὰ δύο τὰ σιτία λάμβανουσα ἦν, ἔπειτα παρὰ τρεῖς, εἶτα καὶ δι᾿ ἑπτά, ὡς ἅπαξ τῆς ἑβδομάδος μόνον μεμνῆσθαι τροφῆς καὶ ταύτης κεκολασμένης· καὶ οὐδὲν ὅλως τῶν ἡδύνειν ἐχόντων ἐχούσης· ἄρτου γὰρ σκληροῦ βραχύ τι τρύφος ἡ τράπεζα ἦν, ὡς εἶναι ταύτην οὐδὲν ἧττον τῆς νηστείας πονικωτέραν. Ἔγραφεν ἡ γενναία καὶ εἰς τάχος καὶ εἰς κάλλος καὶ οὕτως ἀπταίστως, ὡς μηδὲ μίαν μηδέ ποτε λαβὴν δοῦναι τοῖς περὶ ταῦτα δεινοῖς· καὶ τῇ γραφῇ τὸ πλεῖον τῆς ἡμέρας ἔνεμε μέρος, τῆς χειρὸς δὲ καμούσης οἱ ὀφθαλμοὶ πλεῖστα μὲν τῶν γραφῶν ἐπῄεσαν, πλεῖστα δὲ εἰς μνήμην τῷ νοῒ παρεδίδοσαν. Καὶ τούτων δὲ ἤδη καμόντων τοῖς πρὸς ὠφέλειαν ὑπούργουν αἱ ἀκοαί, καὶ ὁμιλίαις ἀνδρῶν ἁγίων προσέχουσα ἦν. Πρὸς ἐπὶ τούτοις καὶ τῇ εὐχῇ μέρος οὐκ ὀλίγον ἐδίδου· ἥ τε γὰρ νὺξ σχεδὸν ὅλη πρὸς αὐτὴν ἀνηλίσκετο δύο μόνων αὐτῆς ὡρῶν τῷ ὕπνῳ νενεμημένων. Ἡ δὲ κατάκλισις σάκκος ἦν ἐπὶ ψιλῷ τῷ ἐδάφει κείμενος· ἔλεγε γὰρ δεῖν ἐγρηγορέναι ἀεὶ μὴ εἰδότας, ὡς φησιν ἡ Δεσποτικὴ φωνή, ποίᾳ ὥρᾳ ὁ κλέπτης ἔρχεται. Διὰ ταῦτα καὶ ἑαυτὴν καὶ τὰς σὺν αὐτῇ παρθένους οὕτω παρεσκευάζει ἀπομάχεσθαι καὶ ὑπέχειν εὐθύνας αὐτῇ. Καὶ λόγος ἀργὸς καὶ ἦθος οὐ βεβηκὸς καὶ γέλως ἀκρατὴς καὶ λογισμὸς ὅλως
col. 771–772page 232 of 246
PG 116:771σκαιὸς ἐκολάζετο, καὶ τὸ παράπαν οὐκ εἴα νέφος τι πονηρὸν τὸν τῆς ψυχῆς ὑποδραμεῖν αἰθέρα. ΙΗ΄. Ἀλλ᾽ ἡ μὲν οὕτω πεφυλαγμένως τε καὶ σκληρῶς αὐτή τε ἐδίου καὶ ταῖς ἄλλαις τὴν ἴσην ὁδεύειν κανὼν ἦν· ὥσπερ δὲ μὴ ἀποχρῶντος αὐτῇ πρὸς νηστείαν τοῦ τῶν ἑπτὰ ἡμερῶν διαστήματος καὶ τὴν Κυριακὴν προσετίθει, ὀκτὼ τὰς πάσας ἕλκειν ἡμέρας βιαζομένη, εἰ καὶ ὑπὸ τῆς καθηγουμένης τοῦτο πράττειν κεκώλυται, ἄτοπον εἶναι καὶ αὐτὴν τὴν ἀναστάσιμον λεγούσης ἡμέραν ὁμοίως ταῖς ἄλλαις ἀποκληροῦσθαι πρὸς κακοπάθειαν. Ὅθεν καὶ λέγουσα ἔπειθε, καὶ τροφῆς μεταλαμβάνειν ἐποίει καὶ βραχυτάτου ἐλαίου, ἀποστολικὸν εἶναι διδάσκουσα τὸ παράγγελμα τὸ πείθεσθαι τοῖς ἡγουμένοις καὶ ὑπείκειν αὐτοῖς. Τὸ δὲ φιλεργὸν ἐν πόνοις, τὸ δὲ ἐξ οἰκείων πόνων φιλόδωρον, τὸ δὲ τῆς ἀναγνώσεως σύντονον, τὴν δὲ τῶν ἀνεγνωσμένων ἔρευναν, τὰ δὲ ἄλλα, τίς ἂν καὶ λέγειν ἱκανὸς ἄρα; ταῖς μὲν χερσὶ πρὸς τὴν γραφήν, ὥσπερ εἴρηται, τῷ δ᾽ ἐκ τῆς γραφῆς κέρδει πρὸς τροφὴν τῶν δεομένων ἐχρῆτο. Καὶ πού τι καὶ πολλάκις ἔνδυσμα ταῖς ἐκείνης χερσὶν ἐργασθὲν εἰς ἁγίων ἐτίθετο χεῖρας, ἐξ ἱεροῦ φασιν ὥσπερ εἰς ἱερόν. Φιλόπονος δὲ πρὸς τὰ ἱερὰ ἐδείκνυτο λόγια, ὡς πᾶσαν μὲν τὴν θείαν Γραφὴν τήν τε Παλαιὰν καὶ Καινὴν τρὶς καθ᾽ ἕκαστον ἐπιέναι τὸ ἔτος, ταύτης δὲ τὰ κάλλιστα καὶ διὰ γλώττης ἀεὶ φέρειν. Τὸ δὲ διὰ πάντων ἐξεταστικὸν θαυμάσιον οἷον· οὔποτε γὰρ αὐτὴν νόημα ἢ ῥῆμα παρέδραμεν, ἀλλὰ καὶ πάντα καὶ λίαν ἐπιμελῶς ἀνίχνευε, καὶ τὸ κρυπτόμενον ᾕρει. Ἡ δὲ ὑπερβολὴ τῆς φιλομαθείας καὶ ἐπὶ τὸ τῶν νέων αὐτὴν σύνταγμα, τῶν σπουδαίων φημί, παρέπεμπε, καὶ οὐδὲν ὅλως τῶν ἐπ᾽ ὠφελείᾳ γραφέντων ἢ γραφομένων ἦν ἢ μὴ ἐκτᾶτο, καὶ κοινὸν τοῖς ἄλλοις ἐποίει. Ἠσκεῖτο δὲ καὶ τὴν Ἑλλάδα γλῶτταν οὕτω καλῶς ὡς, ἡνίκα δὴ καὶ κατ᾽ αὐτὴν διαλέγοιτο, μηδένα τῶν ἀκουόντων πιστεύειν ὅτιπερ Ἰταλὴ αὐτῇ φωνὴ πάτριος. Ἡ δέ γε πραότης ἠρέμα ἐπὶ πᾶσιν ἤνθει καλόν, ἐπίχαρι, καὶ μάλιστα διαλεγομένης αὐτῆς, καὶ πλέον ἔτι πρὸς τοὺς φιλοσοφίαν ἀσκοῦντας κινούσης τὸν λόγον. Τὸν δέ γε πρὸς Χριστὸν αὐτῆς ζῆλον ἄῤῥητός τις καὶ ἀκάθεκτος ἔτρεφεν ἔρως. Ταῦτά τοι καὶ τῶν μανιώδους τινὸς αἱρέσεως ἐχομένων οὐ μόνον ἀποτρόπαιον τὸ φρόνημα ἐποιεῖτο, ἀλλ᾽ οὐδὲ ἀκοαῖς γλώσσῃ διδόναι τὸ ἐκείνων ὄνομα ὅλως ἠνείχετο, ὡς αὐτὸ τοῦτο λέγειν τὸ τοῦ θείου Δαυΐδ καὶ μάλα οἰκείως, τὸ, « Οὐ μὴ μνησθῶ τῶν ὀνομάτων αὐτῶν διὰ χειλέων μου. » ΙΘ΄. Ζέουσα δὲ κατὰ Παῦλον τῷ πνεύματι δεινὸν ἐποιεῖτο, εἰ μὴ καὶ πολλοὺς καὶ αὐτῇ τῇ Χριστοῦ μερίδι προσθείη, καὶ ἐραστὰς ὁμοίους ἕξει τῆς σωφροσύνης· καὶ τοῦτο μὲν λόγοις, τοῦτο δὲ δώροις πολλοὺς μὲν τῶν νέων, πολλὰς δὲ καὶ τῶν νεανίδων ἐπὶ τὴν ἄσκησιν εἵλκε. Τὰ ὅσα δὲ καὶ πρὸς Ἕλληνας
col. 773–774page 233 of 246
PG 116:773καὶ Σαμαρείτας ἐποίει, καὶ πρὸς τὴν ὑγιᾶ πίστιν τούτους ἐξεκαλεῖτο· οἱ μετ' ὀλίγον καὶ τὰ ἑαυτῶν ἀφέντες ἠκολούθουν ἐκείνῃ. Οὕτως ἦν ἄρα ἡ μακαρία σοφὸς ἀλιεὺς καὶ ψυχὰς ἀνθρώπων θηραν ἔγνωκυῖα. Μείζοσι δὲ πόνοις ἐπιχειροῦσα καὶ ἑτέραν παράλογον ὅσην καὶ σχεδὸν ἄπιστον καρτερίαν ἐδείκνυ· καὶ ξυλίνην τινὰ κιβωτὸν ἀσκήσασα, τὸ μὲν ὕψος τοσαύτην ὥστε μὴ ἐγχωρούν εἶναι ὀρθὴν αὐτὴν ἐστάναι, τὸ δὲ εὖρος ὥστε μήτε δεξιὰ μήτε μὴν ἐπὶ τὸ εὐώνυμον ἀποκλίνειν δύνασθαι, ταύτῃ τὸ σῶμα ἐγκατακλείει, δι᾿ ὁπῆς βραχείας πρὸς τοὺς ἔξω τοὺς λόγους πέμπουσά τε καὶ δεχομένη. Τῆς μητρὸς δὲ πολλάκις ἐπιστάτης αὐτῇ (καὶ γὰρ κἀκείνη συνέμπορος αὐτῇ καὶ τοῦ ἔκπλου καὶ τῆς φιλοσοφίας γέγονεν), οὐχ ἁπλῶς ἀπήντα, ἀλλ᾽ εἴ περ ἔτυχεν ἢ εὐχῇ ἢ θείοις ὁμιλοῦσα λογίοις, οὐ πρότερον εἰς αὐτὴν ἀπεώρα, ἢ λόγου τινὸς μετεδίδου, ἕως ὃ μετῄει πνευματικῶν ἔργων εἰς πέρας ἤγαγεν. Οὕτω δὲ μετὰ πάντων καὶ αὐτῆς ἐκράτει τῆς φύσεως, ἐφ᾽ ᾧ καὶ πολλὴν ἡ μήτηρ παρακερδαίνουσα τὴν ὠφέλειαν ἀπῄει, τῷ Θεῷ μεγάλας ὁμολογοῦσα τὰς χάριτας, ὅτι τοιούτων αὐτῷ προσἤνεγκε τὸν ἐκ κοιλίας καρπόν. Καὶ τί δεῖ τὰ ἐκείνης πάντα διεξιέναι; ἀρκεῖ γὰρ ἀντὶ πάντων εἰς εὐφημίαν τὸ μέτριον αὐτῆς τοῦ φρονήματος· ὅτι βιοῦσα καθαρῶς οὕτως ὡς οὐδεὶς ἀνθρώπων ἕτερος συντετριμμένην εἶχε καὶ ταπεινὴν τὴν διάνοιαν, ὡς οὐδεὶς ἄλλος τῶν πολλοῖς ἀτόποις ἐνεχομένων. Κ΄. Οὕτως οὖν ἑπτὰ ἐκεῖ διαθλήσασαν ἔτη, λογισμὸς αὐτὴν εἰσῄει μακροτέρας ἀποδημίας· προσήκειν γὰρ ἔλεγε μηδὲ τῶν ἱερῶν ἀπολειφθῆναι τόπων, ἀλλὰ καὶ τὴν Ἱερουσαλὴμ ἰδεῖν, καὶ τὰ ἐν αὐτῇ πάντα περιελθεῖν, καὶ προσκυνῆσαι θαύματα. Καὶ δόξαν οὕτως ἡ θάλαττά τε αὐτὴν ἐδέξατο τῆς μητρὸς ὁμοῦ καὶ Ἀπενιανοῦ συμπαρόντων, καὶ θᾶττον εὐπλοίας τυχόντας ἡ Ἀλεξάνδρεια διεδέχετο. Πόλις δὲ αὕτη Φοινίκων, ἧς καὶ τὰς ἀρχιερατικὰς διεῖπε φροντίδας ὁ μέγας ἐν ἱερεῦσιν Κύριλλος. Τούτῳ δὴ συγγενόμενοι καὶ ἑτέρῳ προφητικῷ ἀνδρὶ, Θεοδώρῳ τοὔνομα, καὶ πολλὰ κατὰ τὴν πάροδον τῆς ὁμιλίας τούτων ὀνάμενοι, πάλιν τε τῆς νηὸς ἐπέβησαν καὶ ἐπὶ τοὺς ἱεροὺς ἐπείγοντο τόπους, μηδὲν ἐπαγόμενοι πλὴν εἴ τι τῶν ἀναγκαίων ἦν καὶ ὀλίγαις ἀρκεῖν ἡμέραις δυνάμενον, βουλόμενοι μετὰ τῶν προσαιτούντων καὶ αὑτοὺς γίνεσθαι. Ὡς δὲ τῆς νηὸς ἀπέβησαν, νόσῳ συμβαίνει τὴν μακαρίαν πεσεῖν· εἶτα τῆς ἀῤῥωστίας ἀνενεγκοῦσα, καὶ τῷ δεσποτικῷ τάφῳ τὰ τῆς ὑγείας χαρισαμένη καὶ πρῶτον αὐτῷ προσελθοῦσα καὶ προσκυνήσασα, τὸ λοιπὸν καὶ τοῖς ἄλλοις τῶν θεαμάτων ὄψιν εἰστιαθεῖσα τὴν ψυχήν, ὡμίλει δὲ καὶ τῶν ἱερέων τοῖς ἐπισημοτάτοις, καὶ μάλιστα τούτων αὑτῶν τοῖς ἐν τῷ λέγειν συνετωτάτοις, ὥστε καὶ ὠφελείας ἐκεῖθεν καρπὸν δρέπεσθαι. Ἐτρέφετο δὲ ἐκείνοις οἷσπερ καὶ ἐν Λιβύῃ καὶ διὰ τοσούτων ἡμερῶν, ὅσων δὴ καὶ ἐκεῖ καὶ ταῖς χερσὶν ἐργαζομένη, ὥσπερ δὴ καὶ Χαλκηδόνι. Ἑσπέρας δὲ κατα-
col. 775–776page 234 of 246
PG 116:775λαβούσης εἰσῄει μὲν εἰς τὸν σωτήριον τῆς ἀναστάσεως τάφον· κλεισθέντος δὲ τοῦ ναοῦ ὑπέμενεν ἔνδον, καὶ ἡ προσευχὴ εἰς τοσοῦτον αὐτῇ νυκτὸς παρετείνετο ἕως οἱ ἐκεῖσε τὰς περὶ τὸν ὄρθρον ᾠδὰς εἰσχεσαν ᾄσοντες. Ἐπεὶ δὲ πέρας εἶχε τὰ τῆς δοξολογίας, τότε δὲ καὶ αὐτὴ τὸ σῶμα βραχὺ τῷ ὕπνῳ διαναπαύουσα ἦν. ΚΑ'. Ἐπειδὴ δὲ, ὥσπερ μοι εἴρηται, βραχέα τινὰ λείψανα τῆς οὐσίας ἐν Ῥώμῃ αὐτῇ καταλέλειπτο, καί τινι τῶν πιστῶν ἐπετράπη ἥνια ταῦτα θέσθαι τοῖς βουλομένοις· οὕτω πράξας ἐκεῖνος τὸν χρυσὸν αὐτοῖς ἔπεμπεν εἰς Ἱεροσόλυμα, οἳ καὶ τὴν συνήθη φιλανθρωπίαν μεταδιώκοντες κλῆρον καὶ αὐτὰ τῶν δεομένων ἐποίουν. Ἐνταῦθα χρόνον τινὰ διατρίψαντες, ἐπεὶ τὴν μητέρα τὴν ἑαυτῆς ἡ Μελάνη γήρᾳ τε καὶ χρόνοις ἑώρα βαρυνομένην, αὐτοῦ καταλείπει, ἠξίου τε σκηνὴν εὐτρεπίσαι ταύτῃ ἐν τῷ ὄρει τῶν Ἐλαιῶν. Ἡ δὲ σύναμα τῷ Ἀπενιανῷ εἰς Αἴγυπτον ἀφικνεῖτο, ὁμοῦ μὲν ἱστορῆσαι καὶ τοὺς ἐν ταύτῃ ἁγίους ἄνδρας βουλόμενοι, ὁμοῦ δὲ καὶ τοῖς ἐκεῖσε πένησι τῆς ἑαυτῶν χρηστότητος μεταδοῦναι. Οὗτοι μὲν οὖν ἔχοντες ἐφ᾽ ᾧπερ ἧκον καὶ ἔπραττον, καὶ τοὺς ἀσκητὰς περιήρχοντο· μιᾷ δέ τινι τῶν σκηνῶν ἐπιστάντες ἥτις ἄνδρα μέγιστον εἰς φιλοσοφίαν παρ᾽ ἑαυτῇ ἔφερεν, Ἡφαιστίων αὐτῷ τὸ ὄνομα· ἐδέοντο καὶ αὐτὸν ὧν ἐδίδουν τοῖς ἄλλοις μεταλαβεῖν. Τοῦ δὲ παραιτουμένου, Μελάνη τί μὴ ἐποίει, πεῖσαι τὸν ἄνδρα βουλομένη λαβεῖν; Ἐπεὶ δὲ μὴ ἔπειθε, μηχανᾶται τι εὐθὺς ἡ μακαρία ὅπερ ἀμφοτέρων ἐπίσης εἶναι τὴν ἔνστασιν, αὐτῆς τε περὶ τὸ εὐεργετεῖν, κἀκείνου περὶ τὸ μηδὲν πεισθῆναι τῶν ἀνθρωπίνων λαβεῖν, ἀκριβέστατα διεσάφησε. ΚΒ'. Περιήρχετο γὰρ τὸν οἰκίσκον ἅπαντα δῆθεν ἀνερευνῶσα τὰ ἐν αὐτῷ σκεύη, καὶ μηδὲν ἕτερον ἰδοῦσα εἰ μὴ ψιάθιον καὶ σπυρίδα βραχύ φέρουσαν ἅλας. Ὑπὸ τούτους τοὺς ἅλας χρυσίου τι μέρος καταθεῖσα καὶ περιχώσασα ὡς δὴ λαβοῦσα, σπουδῇ τὴν εὐχὴν ἀπῄτει, καὶ τυχοῦσα ἐξῄει. Ἀλλ᾽ οὐδὲν ἀπώνατο τοῦ σοφίσματος· ὁ γὰρ ἱερὸς ἐκεῖνος ἀνὴρ γνοὺς δρόμῳ τε ὡς εἶχεν ἐχρῆτο καὶ τῇ φωνῇ πόρρωθεν αὐτοὺς ἐπεῖχεν· εἶτα καὶ ταῖς χερσὶν ἐπισείων τὸν χρυσὸν ἐδείκνυ, καὶ ὡς οὐκ ἔχει αὐτῷ κατά τί χρήσασθαι ἔλεγε. Τῶν δὲ εἰπόντων, ὡς Εἰ μή σοί γε πάντως, ἀλλ᾽ ἑτέροις τισὶ χρήσιμος ἔσται, Καὶ μὴν οὐδὲ ἔσται τις ὁ αἰτήσων ἐνταῦθα· ἄπορος γὰρ, ὡς ὁρᾶτε, ὁ τόπος, καὶ δεινῶς ἔρημος. Ὡς δὲ μηδὲ οὕτως ἐδέχετο, ῥίψαντα κατὰ τοῦ ποταμοῦ τὸν χρυσὸν ἀναχωρῆσαι τὸν γέροντα, καὶ ἄλλοις δέ φασι τοιούτοις οὐκ ὀλίγοις περιτυχεῖν οἷς καὶ τὸ χρυσὸν ὅλως τῇ χειρὶ παρά του λαβεῖν ἐπίσης πεφύλακτο τῷ καὶ τὸν ὄφεως ἑκοντὶ ἢ ἄλλο τι τῶν θανασίμων καὶ φθαρτικῶν ἐκπιεῖν. Τοιούτων οὖν τῶν κατ᾽ Αἴγυπτον ἐμπλησθέντες θαυμάτων, αὖθις εἰς Ἀλεξάνδρειαν ἐπανήρχοντο καὶ τῶν ἐν ἐκείνῃ τὸ δεύτερον ἐμφορηθέντες πολλῶν τε καὶ ἀγαθῶν ἀνδρῶν, ἐπὶ τὰ ὄρη μετεστέλλοντο· οὕτως ἔλεγον τὸ τῆς
col. 777–778page 235 of 246
PG 116:777Νητρίας. Συγγενόμενοι δὲ καὶ τοῖς ἐν ἐκείνοις ἀνδράσι φιλαρέτοις καὶ κατὰ τὰς μελίττας ἅπαν ἄνθος ἀρετῆς συλλεξάμενοι, πλήρεις ἀγαθῶν εἰς Ἱερουσαλὴμ ἐπανήεσαν. Ἑτοίμαστο δὲ καὶ ἡ σκηνὴ τῇ Μελάνῃ κατὰ τῶν Ἐλαιῶν ὄρος, ὥσπερ ἄρα καὶ τῇ μητρὶ ἐπετέτραπτο. Αἰσίαν δὲ ἀρχὴν λαβοῦσα τὴν τῶν Φώτων ἡμέραν, ἑαυτὴν τῷ οἰκίσκῳ καθείργνυσι, καὶ νόμον τίθησιν ἑαυτῇ τῶν μὲν ἄλλων μηδένα μήτε δρᾶν μήτε μὴν ὑπὸ μηδενὸς ὁρᾶσθαι, μητρί δὲ αὐτῆς καὶ τῷ πάλαι μὲν τοῦ γάμου, τότε δὲ αὐτῆς κοινωνῷ ἀνδρὶ κατὰ περίοδον ἡμερῶν πέντε ἅπαξ ὁρᾶσθαι, καὶ τῇ ἀδελφιδῇ δὲ ὁμοίως οὐκ ἐθέατον εἶναι· ταύτην γὰρ ἐκ πολλοῦ ἐτύγχανε παιδαγωγοῦσα καὶ πλήρη τύφου καὶ Ῥωμαϊκοῦ φρονήματος οὖσαν εἰς ἐσχάτην ἤγαγε μετριοφροσύνην, καὶ οὕτω μέλλον τοῦ ὕψους ἐπιτυχεῖν παρεσκεύασεν. ΚΓ'. Τοῦτον ὅλον ἐπιπονώτατόν φασι γενέσθαι τῇ Μελάνῃ τὸν βίον εἰς ἔτη τεσσαρεσκαίδεκα· εἶτα τῆς μητρὸς αὐτῇ μεταστάσης, ἐκείνη τοῖς νενομισμένοις αὐτὴν τιμήσασα καὶ τὸν νεκρὸν περιστείλασα, ἐν οἰκίσκῳ ἑτέρῳ τὸν ἐνιαυτὸν ἐκεῖνον διῆγεν ἀφεγγεῖ τε καὶ τἄλλα τῷ πρὸ τοῦ ὁμοίῳ, ἔνθα τό τε πένθος καὶ τὴν ἄσκησιν καὶ τὴν νηστείαν ἐπιτείνουσα ἦν. Μετὰ δὲ ταῦτα, τῆς φήμης ἀπανταχόσε διαβαινούσης καὶ πολλῶν ὡς αὐτὴν φοιτώντων, καὶ κοινόβιον αὐτῇ γίνεται παρθένων πλέον ἢ ἑνενήκοντα, ἐν ᾧ οὐ παρθένοι μόνον, ἀλλὰ καὶ πολλαὶ τῶν ἀσέμνων πολλὰ χαίρειν εἰποῦσαι τῷ προτέρῳ βίῳ καὶ ἡδοναῖς τὴν καλὴν ὄντως ἀλλοίωσιν ἠλλοιώθησαν. Τίθενται δέ ταύταις καὶ νόμοι, τὸ μήποτε πρὸς λόγους ἐλθεῖν ἀνδρί, τὸ μηδέποτε τῆς μονῆς ἐξελθεῖν, τὸ μόνοις ἀρκεῖσθαι τοῖς τῆς μονῆς, μηδέν μηδέποτε παρὰ τῶν ἔξω λαβεῖν. Ἡγεμόνα δὲ ἐφίστη τῆς ποίμνης οὐχ ἑαυτήν, ἀλλ᾽ αὕτη μὲν θεραπαινίδος αὐταῖς ἀπεπλήρου τάξιν· οὕτω γὰρ κἀκείνας ἀνασχέσθαι πέπεικεν, ἵν᾽ ἅμα καὶ τὸ πρὸς αὐτὴν φίλτρον αὔξοιτο, καὶ τὸ τοῦ μετριάζειν παράδειγμα ἐγγύθεν αὐταῖς εἴη. Ἐδέχετο δὲ τὴν ἀρχὴν ἑτέρα ἡ καὶ τρόπῳ καὶ λόγῳ τῶν λοιπῶν διαφέρουσα· ὡς ταύτην μὲν δεσποίνης λόγον ἐπέχειν πρὸς τὰς ὑπ᾽ αὐτὴν καὶ κυρίας, τὴν Μελάνην δὲ τῇ θεραπείᾳ μὲν δούλης τῇ δὲ φιλανθρωπίᾳ μητρός· κἂν εἴποτε δὲ καὶ συνέβη τὸν τῆς ἐγκρατείας ζυγὸν ὑπὸ τῆς προεστώσης βαρύτερον ἐπιτεθῆναι ταῖς ἀδελφαῖς, ὅς ταῖς μαλακωτέραις καὶ φορτικὸς ἐνομίζετο, ἀρκοῦσα ταύταις πρὸς παράκλησιν ἡ μακαρία ἦν, τὸ λίαν σκληρῦνον ἐμμελῶς τε καὶ συντόμως λύουσα. Καὶ ποτε νηστείᾳ τρυχομένων αὐτῶν λανθάνουσα πάσας ὑπὸ τῇ ἑκάστης κλίνῃ τὰ πρὸς τὴν χρείαν ἐτίθει. Ἡ δὲ εὑροῦσα οὐκ ἠγνόει μὲν ἧς τὸ ἔργον, λαβοῦσα δὲ τὴν μὲν ἔνδειαν οὕτω παρεμυθεῖτο, τὴν δὲ πρὸς αὐτὴν φιλίαν ἰσχυρῶς ἔτρεφετο. Οὕτω σοφῶς ὑπιοῦσα ταύτας εἰκότως δὴ καὶ διδάσκουσα πειθομέναις ἐχρῆτο. ΚΔ'. Ἔλεγε δὲ μὴ τὸ σῶμα δεῖν μόνον, ἀλλὰ καὶ τὴν ψυχὴν ἔχειν λογισμῶν ἀγνεύουσαν φιληδόνων· ἔπειτα μέσων μὲν νυκτῶν μηδένα ὕπνον εἰς προσευ-
col. 779–780page 236 of 246
PG 116:779χὰς ἐπιδείκνυσθαι, εὐχομένας δὲ μὴ τὰ χείλη μόνον κινεῖν, ἀλλὰ πολλῷ πρότερον τὸν λογισμὸν πάντοθεν συγκροτεῖν καὶ τὸν νοῦν τοῖς λεγομένοις ἐρείδειν. Ἄτοπον γὰρ τὰ ἀγαθὰ μὲν παρὰ Θεοῦ αἰτεῖν, μὴ σπουδαίως δὲ τὰς αἰτήσεις ποιεῖν, καὶ βασιλεῖ μὲν θνητῷ παρεστώτας σχήματι τε καὶ βλέμματι καὶ πᾶσι τρόποις τὸ εὐλαβὲς ἐπιδείκνυσθαι, τῷ φοβερῷ δὲ καὶ ἀθανάτῳ βασιλεῖ προσιόντας μὴ πολλῷ μᾶλλον πρὸς τὸ δεσποτικὸν ἀξίωμα καὶ τὴν ἀμέτρως ὑπερβολὴν ἐμφόβους παρίστασθαι. Τοιαῦτα δὴ καὶ περὶ τούτου διαλεχθεῖσα ἐπὶ τὴν μητέρα πασῶν μετέβαινε τὴν ἀγάπην, μάταια πάντα χωρὶς ταύτης ἀποφαινομένη καὶ περιττά. Περὶ ἧς ἄλλα τε πολλὰ διεξήει, καὶ ὅτι τἄλλα μὲν ἡμῶν καὶ ὁ πονηρὸς μιμεῖσθαι δύναται, οἷον ἀσιτίαν φάναι καὶ ἀγρυπνίαν καὶ ὅσα περὶ τὸ σῶμα τυγχάνει· πάντων γὰρ τούτων ἀνώτερος αὐτὸς κατὰ φύσιν, καὶ οὐδενὸς ἂν τῶν τοιούτων ἡττηθείη ποτέ· ταπεινοφροσύνης δὲ καὶ ἀγάπης οὐ μόνον ἡμῖν κοινωνήσειεν ἢ τῷ φωτὶ τὸ σκότος καὶ ἡ κακία τῇ ἀρετῇ· ὅς γε καὶ διὰ τὰ φύσει ἐναντιώτατα, ὑπερηφανίαν φημὶ καὶ μισανθρωπίαν, ἄθλιος ἐκ φωτὸς σκότος γέγονε. Πρὸ δὲ πάντων τὴν ὀρθὴν ἔλεγε πίστιν ἀνενδοίαστόν τε καὶ ἀκραιφνῆ συντηρεῖν, ὡς ὅ γε τἄλλα μὲν κατωρθωκώς, περὶ δὲ ταύτην ἐπιδοιάζων, περὶ αὐτὸ τὸ κεφάλαιον καὶ τὸ καιριώτατον πάντων ἔσται διημαρτηκώς. ΚΕ΄. Ὁρῶσα δὲ πολλὰς τῶν περὶ αὐτὴν γυναικῶν τὸ νηστεύειν περὶ πολλοῦ ποιουμένας, καὶ φοβουμένη μὴ τὸ πᾶν ἔχειν ἐν τούτῳ δόξασαι, τῶν ἄλλων ἀρετῶν ἀμελοῖεν, εἰκόνας ὑποτιθεῖσα τοιαύτας πρὸς τὴν αὐτῶν ἠρέθιζεν ἐπιμέλειαν. Ἔλεγε γὰρ τὴν μὲν ψυχὴν ἐοικέναι νύμφῃ, τὰς δὲ περὶ αὐτὴν ἀρετὰς νυμφικαῖς στολαῖς, ἑκάστην μέρος τι τοῦ σώματος καλλωπίζουσαν· νηστείαν δὲ κόσμον εἶναι ποδῶν. Ὥσπερ οὖν προσῆκον ἐστὶ σὺν τοῖς ἄλλοις δὴ περιβλήμασι καὶ τὰ τοὺς πόδας κοσμοῦντα κεκτῆσθαι, οὕτω καὶ τῇ ψυχῇ μετὰ τῶν ἄλλων καὶ τὴν νηστείαν παρεῖναι χρή. Εἴ τις δ᾽ ἂν πάλιν αὐτῆς μὲν φροντίζει μόνης, ἀμελεῖ δὲ πάντων τῶν ἄλλων, οὐδὲν ἂν ταύτην ἀπεοικέναι τὴν ψυχὴν τῆς κόρης ἐκείνης ἢ πρὸς γάμους ἀγομένη καὶ τοὺς πόδας στολισαμένη μόνον, τὰ λοιπὰ πάντα ἄκοσμά τε καὶ γυμνὰ καταλίποι. Ὑπακοῆς δὲ χάριν καὶ τοῦ ταῖς ἀρχαῖς πείθεσθαι προσετίθει καὶ ταῦτα, ὅτι κἂν τοῖς βιωτικοῖς τοῦτό ἐστι τὸ μάλιστα πάντα συνέχον, καὶ βασιλέα μὲν ἀποφαῖνον τὸν βασιλέα, ὑπήκοον δὲ τὸ ὑπήκοον· κἂν τοῦτο ἀνέλῃς, ἀνεῖλες δὴ καὶ τὴν τάξιν, καὶ μετὰ τῶν ὀνομάτων συνέχεες δηλαδὴ καὶ τὰ πράγματα. Οὐκ ἠπόρει δὲ καὶ παραδειγμάτων οὕτωσὶ λέγουσα. ΚϚ΄. Ποτέ τις προσῆλθε γέροντι μεγάλῳ φοιτητὴς αὐτοῦ γενέσθαι σπουδάζων. Τοῦ δὲ ἐκ προοιμίων οἷον εἶναι χρὴ τὸν φοιτητὴν ὑπεμφαίνοντος κελεῦσαι ἀνδριάντα αὐτοῦ που πλησίον ἑστῶτα, ὡς ἂν ἐκεῖνος δύναιτο, τύψαι τε καὶ διαλακτίσαι. Ἐπεὶ δὲ ὁ νέος ὑπήκουσεν, ἐρέσθαι τὸν γέροντα εἴ τι πληττόμενος
col. 781–782page 237 of 246
PG 116:781καὶ διαλακτιζόμενος ὁ ἀνδριὰς ἀνεῖπεν ἤ ἐδυσχήρανε. Τοῦ δὲ μηδὲν τοιοῦτον γενέσθαι φήσαντος, αὖθις αὐτὸν κελεῦσαι πλῆξαι, καὶ ταῖς πληγαῖς καὶ ὕβρεις προσθεῖναι. ὡς δὲ τρὶς τὰ αὐτὰ ἔδρα, ὁ δὲ ἀνδριάς ἀνδριὰς μόνον ἦν ἄψυχός τε καὶ ἄφωνος· τότε ὁ γηραιός, Εἰ μὲν οὖν καὶ σὺ, ἔφη, τὰ αὐτὰ τε ἀνέχεσθαι σύνῃ, καὶ μηδὲν ἀντιλέγῃ ὥσπερ μηδὲ τοῦτο τὸ ξόπνον διὰ πάντων ἐμπαροινούμενον, χώρει τε θα'- τῶν καὶ τῆς παρ' ἡμῖν παιδείας ἀπόλαυε· εἰ δέ μὴ, μηδὲ τῇ μεθ᾿ ἡμῶν ἐπιχείρει διατριβῇ. πολλὰτοιαῦτα ἐκείνη διεξῄει πρὸς τὰς παρθένους, ἁπλῶς δὲ διὰ πασῶν ἰοῦσα τῶν ἀρετῶν καὶ ἐφ' ἑκάστης ὅσον τα δεικνῦσα τὸ κέρδος καὶ ὅσηπερ, εἰ ῥαθυμήσαιεν, πόνου κατατολμήν ἔπειθεν. Εἶτα καὶ ἱερόν αὐταῖς ἡ ζημία, ἐπτέρου τε καὶ ἀνεῖχε τῷ λόγῳ καὶ παντὸς ὡς προσῆκον οἰκοδομεῖ ἐφ᾽ ᾧ τὴν θείαν ἐπιτελεῖν ἔχοιεν, λειτουργίαν, λειψάνοις ἁγίων τοῦτο καθιερώσασα, τοῦ τε προφήτου Ζαχαρίου, φημί, καὶ τοῦ πρωτομάρτυρος Στεφάνου, καὶ μὴν καὶ τῶν τεσσαράκοντα τοῦ Χριστοῦ μαρτύρων. ΚΖ'. Τί βούλεται ὁ λόγος τὸ μετὰ ταῦτα δηλοῦν; ᾿Απενιανὸς ὁ κατὰ σάρκα μὲν ὁμόζυγος, ἀδελφὸς δὲ γενόμενος αὐτῇ κατὰ πνεῦμα, τὰ κάτω λιπών πρὸς τὴν ἄνω λῆξιν μεταχωρεῖ. Η δὲ καὶ τὸ ἑαυτῆς τέλος ἤδη ἐγγίζειν ὑπολαβοῦσα μειζόνων ἀγώνων αὐτὸ πρόφασιν ἐποιεῖτο, τοῦ μὲν ἱεροῦ ἔνδρον μένουσα, νηστείᾳ δὲ καὶ τοῖς ἄλλοις ἐπιπόνοις ἅπασιν ἐπεκτεινομένη, καὶ ταῦτα εἰς τέσσαρας ὅλους χρόνους. Ἔπειτα διανοεῖται καὶ φροντιστήριον ἀνδρῶν ἀνεγεῖραι· ἀλλ᾽ ἡ πρὸς τὸ δαπανᾶν ἀπορία τὴν προθυμίαν ἀπεῖργεν. Ἐπεὶ δὲ τῷ Θεῷ πάντα τε ἐφρόνει καὶ ἔλεγε δυνατά, αὐτὸς καὶ ταύτην αὐτῆς τὴν ἀπορίαν ἀπέλυεν· καὶ τις ἀνὴρ τῶν πλούτῳ καὶ χρήμασι περιττών, χρυσοῦ τινα ὄγκον αὐτῇ χαρίζεται πολυτάλαντον, ἐφ᾽ ᾧ δὴ καὶ τὸ ἔργον αὐτῇ διηνύετο, καὶ ἱερὸν ὠκοδόμητο φροντιστήριον, καὶ ἄνδρας ἐδέχετο οἵους ἂν ἐχρῆν τῷ ἐκείνης τρόπῳ συμβαίνειν. Τούτου δὲ τοῦ πόνου μικρὸν ἀναπνεύσασαν μείζονες τε αὐτὴν διεδέχοντο πόνοι καὶ ἀποδημία μακρά. Ἐπιστολαί γὰρ φοιτῶσι τοῦ θείου πρὸς αὐτὴν Βουλοσιανοῦ, ὃς ἔπαρχος μὲν κατ' ἐκεῖνο καιροῦ τῆς Ῥωμαίων ἐδείκνυτο πόλεως, πρέσβις δὲ εἰς Βυζάντιον παρὰ τὴν βασιλίδα ἐστέλλετο Εὐδοκίαν. Ἐδήλου δὲ ἡ ἐπιστολὴ ταῦτά τε καὶ ὅτι διὰ πολλοῦ ἄγει τὸ ἐς ὄψιν αὐτῷ ἐκείνην ἐλθεῖν. Ἡ δὲ ἤρα μὲν καὶ αὐτὴ τὸν θεῖον ἰδεῖν, καὶ μεταβαλεῖν πεῖσαι τῆς δόξης τῆς ἑλληνικῆς (ταύτῃ γὰρ οὗτος πάλαι κεκράτητο), ἠγωνία δὲ μὴ τι καὶ παρὰ τῷ Θεῷ δοκοῦν πράξασα λάθοι. Κοινωσαμένη δὲ καὶ τισιν ἄλλοις τῶν μοναχῶν τὰ τοῦ πράγματος, ἐπεὶ συνεχώρουν κἀκεῖνοι τὴν κάθοδον, ἐξορμᾷ τῶν Ἱεροσολύμων ἡ μακαρία καὶ εὐθὺς κατὰ πᾶσαν πόλιν τε καὶ χώραν ἐχώρει τιμῆς τε τῆς προσηκούσης καὶ θεραπείας ἐπ᾿ αὐτῇ γινομένης. Οἵ τε γάρ τῶν πόλεων ἱερεῖς καὶ ἀρχιερεῖς οὐκ ὀλίγην αὐτῇ τὴν τιμὴν προσήγον, αἴ
col. 783–784page 238 of 246
PG 116:783τε σεμναὶ τῶν παρθένων καὶ ὅ τιπερ ἦν τῶν μονα χῶν ἔκκριτον προσεκύνουν τε καὶ ἠσπάζοντο, καὶ ὡς ἐξ οὐρανοῦ ἤκουσαν οὕτως ἑώρων. ΚΗ'. Ὡς δὲ κατὰ τε τὴν Χαλκηδόνα καὶ τὸν τοῦ Πόντου αὐχένα γέγονεν, ηὐλαβεῖτο τὴν εἴσοδον, καὶ τεταραγμένῃ ἐῴκει. Μέλλουσα γὰρ εἰς τὴν μεγίστην τῶν πόλεων παρελθεῖν γυνὴ ἐν ἀσκήσει βιοῦσα ἡσυ χίας τε μάλιστα πάντων φροντίσασα καὶ τῶν ἐν ἄστει θορύβων ἄγευστος εἰκότως, ὥσπερ ἔδει, μαίνεται, καὶ ἀνελύετο. Καταλύει μὲν οὖν ἔνθα τὸ ἱερὸν τῆς πανευφήμου μάρτυρος Εὐφημίας· ἀμφὶ δὲ τὸ τῆς νυκτός μέσον οὐκ ὀλίγην ἡ μάρτυς αὐτῆς εὐωδία, τε καταχεῖ καὶ ἡδονῆς ἐμπιπλησιν ἀποῤῥήτων. Ὅθεν δὴ καὶ ἀναθαρρήσασα τῆς ἡμέρας ἅμα φανείσης τόν τε πορθμὸν διεπέρασε, καὶ εἰσῄει ἐς τὸ Βυζάντιον. Ξενίζεται δέ τινι ἀνδρὶ ἐπιφανεῖ καὶ ἄλλως χρηστῷ, Λαύσῳ μὲν τοὔνομα, εἰς δὲ τὴν πραιποσίτων ἀνα βεβηκότι τιμήν. Εὑρίσκει δὲ καὶ τὸν θεῖον αὐτῆς Βολοσιανὸν χαλεπῇ νόσῳ κεκρατημένον, ὃς τοῦ σχήματος αὐτὴν ἐκπλαγεὶς καὶ τῆς τε μορφῆς καὶ στολῆς θαυμάσας τὴν παράδοξον μεταβολὴν ἑτερύ χωτο γὰρ τῇ ἀσκήσει πάνυ τὴν ὄψιν) μέγα οἷον ἀνέ κραγεν. Ὢ οἵαν σε, Μελάνη φιλτάτη, ἐξ οἵας ὁρῶ! Ἡ δὲ πρόφασιν εὑροῦσα τὸν λόγον, Ἐξ ἐμοῦ τοίνυν, εἶπε, καὶ σύ, ὦ μακάριε θεῖε, παιδεύου, καὶ δεῖγμα τῶν μελλόντων ἀγαθῶν λάμβανε, ὡς οὐδ' ἂν ἐγὼ τοσαύτης ὑπερεφρόνησα δόξης, οὐδ' ἂν χρημάτων, οὐδ' ἂν οὕτως αὐτοῦ κατημέλουν τοῦ σώματος, εἰ μὴ πολλῷ τούτων ἐπεπείσμην μείζονα μετὰ βραχύ λή ψεσθαι. Οὐ δι' ἑαυτῆς δὲ μόνον, ἀλλὰ καὶ διὰ πολλῶν ἄλλων ὑπῄει τὸν ἄνδρα ἡ μακαρία, καὶ τὸ ἐκείνου σέβας διασαλεύειν ἐσπούδαζε, καθὰ δὴ καὶ διὰ τοῦ σοφωτάτου Πρόκλου, Κωνσταντινουπόλεως τότε τοὺς ἱεροὺς οἴακας πεπιστευμένου τῆς Ἐκκλησίας, ὃν ὅτι καὶ πρὸς αὐτὸν ἀφικόμενον ὑποθήκαις τε τῆς θαυμασίας Μελάνης πρὸς εὐσέβειαν ἰθυνόμενον οὕτως ἐκεῖνο, θαυμάσαι λέγεται, ὥστε δὴ καὶ εἰπεῖν μετὰ τὴν ἐπίγνωσιν τῆς ἀληθείας ὡς, εἴ γε τοιούτους τρεῖς ἡ Ῥωμαίων εἶχεν, οὐδ' ἂν ἐκεῖ οὐδὲ ὄνομά ποτε Ἑλλήνων τινὸς ἠκούετο. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ὕστερον. ΚΘ'. Ἐπεὶ δὲ ᾔσθετο τὴν Μελάνην ὁ Βολοσιανὸς καὶ βασιλέα βούλεσθαι πρὸς τοῦτο παρακινεῖν, δεί σας εὐθὺς μὴ βίας μᾶλλον ἀλλ' οὐχὶ γνώμης τὸ βάπτισμα νομισθείη, καὶ τῶν ἐπὶ τούτῳ μισθῶν αὐ τὸς στερηθείη, ἀπεῖρξεν αὐτὴν τῆς ὁρμῆς, καὶ ὡς μετ' ὀλίγον ἐροῦμεν, ἀφ' ἑαυτοῦ τὸ πράγμα ἐπλή ρου, καὶ τὴν ἑλληνικὴν δόξαν ἐξομοσάμενος πρὸς τὰ Χριστιανῶν μετετάξατο. Ἡ δὲ οὐδὲ τῶν ἄλλων τὸ πα ράπαν ἠμέλει, ἀλλὰ καὶ τῆς Νεστορίου τότε βλασ φημίας φυείσης καὶ τοῦ πονηροῦ πολλοὺς καὶ τῶν ἐν λόγῳ τῆς ἀληθείας ἀποπλανῶντος, αὕτη ἦν ἡ πο λὺ αὐτῷ τὸν ἀγῶνα περιιστῶσα καὶ ματαιοῦσα τὸ σόφισμα ἐξ ἕω τε μέχρις ἑσπέρας, τοῖς περὶ τού των ἐρωτῶσιν ἀποκρινομένη καὶ πολλοὺς τῶν ἠπατημένων μεταπείθουσά τε καὶ ἐπανάγουσα. Ὅθεν ὁ πονηρὸς τὴν ἧτταν μὴ φέρων, εἰς ἄνδρα μεταβαλὼν
col. 785–786page 239 of 246
PG 116:785ἑαυτὸν καὶ ἐλεεινὸς ὀφθεὶς σὺν μελαίνῃ καὶ πενθίμῳ στολῇ ἐφίσταται φοβῶν αὐτὴν καὶ τὰ χαλεπώτατα ἀπειλῶν· καὶ πρῶτα μὲν αὐτοῦ βασιλέως καὶ τῶν θεραπόντων αὐτοῦ τὴν καρδίαν μεταβαλεῖν καὶ εἰς τὸ ἔμπαλιν μεταθεῖναι, ἔπειτα δὲ οἰκτίστῳ τέλει τὸν βίον ἀπολιπεῖν ταύτην παρασκευάσαι, ὀδύναις βαρυτάταις κατεργασθεῖσαν. Ἡ δὲ τέχνην εἶναι ταῦτα τοῦ πονηροῦ συνεῖσα, τὸ τοῦ Χριστοῦ ὄνομα τὴν βαρυτάτην ἐκείνου μάστιγα κατ' αὐτοῦ καλοῦσα ἀφανῆ τοῦτον παραχρῆμα ἐποίει· εἶτα μεταστειλαμένη διηγεῖσθαι ἅπερ εἶδέ τε καὶ ἀκήκοεν ἄφνω τὸ ἰσχίον ἐδύνῃ βάλλεται καὶ οὕτω δριμεία, ὡς ἄφωνόν τε αὐτὴν εὐθὺς καταστῆναι, καὶ μηδενὶ μηδ' ὅλως εἶναι ἀμφιβάλλειν ὅτι μὴ προφανὴς ἦν τοῦ ἐχθροῦ ἐπίστασις. Οὕτω τῆς ὀδύνης αὐτῇ καὶ εἰς ἓξ παραταθείσης ἡμέρας καὶ κατ᾽ ἐκείνην μάλιστα τὴν ὥραν τοῦ δεινοῦ τὴν ἐπίστασιν δεχομένου, ἐν ᾗ τὸν τε μέλανα εἶδε καὶ τὰς ἀπειλὰς ἤκουσεν, ἐπεὶ καὶ ἡ ἑβδόμη παρῆν καὶ ἡ τελευτὴ προσδόκιμος ἦν, ἐφίσταται τις ἀπαγγέλλων αὐτῇ, ἀθρόῳ τέλει τὸν θεῖον ὅσον οὔπω κινδυνεύειν ἀποθανεῖν. Α΄. Τοῦτο ἐκείνη ἤκουσε, καίτοι σχεδὸν ἀκινήτως ἔχουσα τῇ τοῦ ἰσχίου πληγῇ, παραυτίκα βασταζομένη χερσὶ καὶ πορείῳ παρ᾽ αὐτὸν ἄπεισιν. Ἐλύπει γὰρ αὐτὴν σφόδρα οὐ τὸ θνήσκειν ἐκεῖνον ἁπλῶς, ἀλλὰ τὸ θνήσκειν οὕτω τὸν τῆς ψυχῆς θάνατον, οὔπω τῆς ἐκ τοῦ βαπτίσματος ἀφθαρσίας ἠξιωμένον. Ἔπειτα φθάνει τις ἕτερος μηνύων αὐτῇ βεβαπτίσθαι τὸν ἄνδρα, καὶ ὅτι, ταύτην ἐπειδὴ πολλὰ ζητήσας οὐχ εὗρεν, ἀλλὰ νόσῳ κατέχεσθαι μεμαθήκοι, ὁδηγῶν πάλιν ἑτέρων τυχών, φωτὸς δι᾽ ἐκείνων υἱὸς γίνεται, καὶ τοῦ βαπτίσματος ἀξιοῦται. Τούτων πρὸς αὐτὴν ῥηθέντων σύναμα τῇ τῆς ψυχῆς ἀλγηδόνι καὶ ἡ τοῦ σώματος εὐθὺς ὑπέληγε νόσος. Καὶ ἡ μὲν ὀσφὺς ἀνωδύνως εἶχεν· ὁ δὲ ποὺς ἐκινεῖτο, καὶ ὁ κοινὸς πολέμιος, αἰσχύνῃ συνεκαλύπτετο, ὥστε τὸ λοιπὸν τῆς ὁδοῦ αὐτή τε δι' ἑαυτῆς ᾔει, καὶ οἱ φέροντες ἀντὶ τοῦ βαστάζειν τὰς χεῖρας ἐπὶ τὸ δοξάζειν εὐθὺς ἔτεινον. Εἶτα καὶ πρὸς τὸν θεῖον ἀφικομένη, καὶ λόγοις αὐτὸν ἐπιρρώσασα, πολλά τε περὶ ψυχῆς καὶ τῆς ἐκεῖθεν διαλεχθεῖσα ζωῆς, εὔθυμόν τε καὶ εὔελπιν ἐπὶ τὴν εἰς Θεὸν ἀπάγουσαν παραπέμπει, τοῖς καλλίστοις αὐτὸν ἐφοδίοις τῷ τιμίῳ Χριστοῦ σώματι τε καὶ αἵματι καταρτίσασα, καὶ οὕτως ἀσφαλῶς οἴχεσθαι παρασκευάσασα. Καὶ ταῦτα μὲν τοῦτον ᾠκονομήθη τὸν τρόπον· ἡ δὲ ἐνταῦθα διαγαγοῦσα μὲν ἡμέρας οὐχὶ συχνάς, πολλὰ δὲ ἐν ὀλίγαις πολλοὺς ὠφελήσασα, καὶ πρό γε τῶν ἄλλων τοὺς περὶ τὴν βασιλίδα καὶ τὸν βασιλέα (Θεοδόσιος οὗτος ἦν) ἐπεὶ καὶ δεομένων πλείονος οὗτοι τῆς θεραπείας ἐδέοντο, ἅτε καὶ πλείονος τῇ τοῦ κόσμου δόξῃ διαχαινούμενοι τὰς ψυχάς. ΛΑ΄. Ταῦτα καλῶς ἐκείνη καὶ θεοφιλῶς πράξασα τῆς πόλεως ἐξορμᾷ· δεινῶς γὰρ αὐτὴν ἤγε τῆς ἡσυχίας ἔρως, καὶ ἤδη τῶν ἱερῶν ἀνεμιμνήσκετο τόπων. Ἔτυχε δὲ τότε καὶ χιόνα καταῤῥαγῆναι πολλὴν καὶ ψύχος ἄμαχόν τι γενέσθαι καὶ δυσκαρτέρητον. Ἡ δὲ καὶ ὥρας καὶ χιόνος καὶ ἡλικίας καὶ τακεροῦ σώματος
col. 787–788page 240 of 246
PG 116:787ματος καὶ πάντων ὁμοῦ κρείττον εἶναι φιλονεικοῦσα, ταῖς νιφάσιν ὡς ἔνθεσιν ἀλλομένη τὴν ὁδὸν ἥνυε, τους πόνους μᾶλλον ἐπιτείνουσα τῆς ἀσκήσεως. Πολλῶν δὲ ἁγίων κατὰ τὴν ὁδὸν ἅμα τε ξενιζόντων καὶ μένειν αὐτὴν ἀξιούντων, ἡ δὲ οὐκ ἐπείθετο, ἀλλ' ἔθει τινὰ δρόμον ἀνένδοτον, τοῦ σωτηρίου πάθους τὴν ἑορτὴν ἐν Ἱεροσολύμοις ἐπιτελέσαι σπεύδουσα ὃ δὴ ταύτῃ καὶ κατὰ γνώμην ἀπήντησεν. Οὕτως οὖν τοῖς ἐκεῖσε συνεορτάσασα, πάλιν τῶν προτέρων εἴχετο οὐδὲν ἧττον ἑαυτῆς τε καὶ τῶν ποιμνίων ἀμφοτέρων προμηθουμένων. Ἐπεὶ δὲ καὶ ἕτερον εὐκτήριον οἰκοδομῆσαι κατὰ νοῦν ἔθετο περὶ τὸν τόπονἔνθα στῆναι λόγος τὸν Κύριον ἡμῶν καὶ Θεὸν, μέλλοντα πρὸς τὸν σταυρὸν ἀναβαίνειν, καὶ τὸ πάθος ὑπέρχεσθαι τὸ σωτήριον (ἦν δὲ ἄρα καὶ Θεὸς αὐτῆς συναιρόμενος τῇ προθέσει), οἰκοδομεῖ τὸ εὐκτήριον. Εἶτα καὶ ψυχῶν αὐτὸ ποιεῖ φροντιστήριον, ἄνδρας ὁσίους ἐν τούτῳ συναγαγοῦσα πρὸς δοξολογίαν Θεοῦ καὶ αἴνεσιν. Ἐν ᾧ δὲ ταῦτα ἐπράττετο, καὶ ἡ βασιλὶς Εὐδοκία τὴν Ἀντιόχειαν κατειλήφει· ἐτύγχανε γὰρ ὁπηνίκα ἐν Βυζαντίῳ παραγένοιτο ἡ Μελάνη ταῖς αὐτῆς ὑποθήκαις πεισθεῖσα, τὴν ἀποδημίαν ἀγαπῆσαι ταύτην καὶ πρὸς Ἱεροσόλυμα ἀφικέσθαι, τοὺς ἁγίους τε ἱστορῆσαι τόπους καὶ τοῦ ἐξ αὐτῶν ἁγιασμοῦ μετασχεῖν. Δραμοῦσα οὖν ἐπὶ τὴν ἀπάντησιν, μεγάλης ἠξιοῦτο παρὰ τῆς βασιλίδος τιμῆς, μητρός τε ἐν τάξει αὐτὴν τιθεμένης καὶ διομολογούσης, διπλᾶς ὀφείλειν τῇ προνοίᾳ τὰς χάριτας, ὅτι τε τὴν θρυλουμένην Ἱερουσαλὴμ καὶ τοὺς ἁγίους ἀξιοῦτο τόπους ἰδεῖν, καὶ ὅτι μητρὸς τοιαύτης θυγάτηρ αὐτῇ κατὰ πνεῦμα γίνεται. Σημεῖον δὲ τοῦ πολλοῦ πρὸς Μελάνην τῆς βασιλίδος ἔρωτος ὡς οὐκ ἀπώκνησε πρὸς τοσαύτην ὁδοιπορίαν οὐδὲ παρελθεῖν εἰς τὸ ταύτης ποίμνιον, καὶ τὰς ἐκεῖ παρθένους ὥσπερ ἀδελφὰς κατασπάσασθαι, καὶ τῆς ἡμέρας δὲ τῶν ἐγκαινίων τοῦ νέου ναοῦ τελουμένης παρῆν κἀκείνη καὶ συνεώρταζεν. ΛΒ΄. Ἠκολούθει δέ καὶ τῷ ἀγαθῷ τούτῳ πράγματι ἄξιόν τι καὶ τῆς τοῦ πονηροῦ κακίας καὶ τῆς τοῦ ἀγαθοῦ δυνάμεως. Τὸν γὰρ πόδα τῆς βασιλίδος ἐπηρείᾳ δαίμονος τὴν ἁρμονίαν παρατραπέντα ἐκείνη χωρὶς ὀδυνῶν εὐχῇ μόνῃ πρὸς τὸ εὐθὲς ἐπανήγαγε. Τοιαῦτα δὴ οὐκ ὀλίγα καὶ ἕτερα τῆς μεγάλης ἡ μεγάλη βασιλὶς ἀπολαύσασα, ἅμα δὲ καὶ τῶν ἱερῶν θεαμάτων ἐμφορηθεῖσα, εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν ἀναζεύξαι διέγνω. Καὶ ταύτην μὲν ἡ Μελάνη, ὡς ἀγαθὰς συνοδοπόρους τὰς εὐχὰς ἐπιδοῦσα, παραπέμπει· αὐτὴ δὲ τῶν ἴσων πόνων τῆς κατὰ Θεὸν ἀγωγῆς ἢ καὶ μειζόνων εἴχετο. Ἐπέρρει δὲ αὐτῇ καὶ ὁ τῶν θαυμάτων παρὰ Θεοῦ ποταμός, ὧν οὐ περιττὸν οἶμαι καὶ ὀλίγα τινὰ μνησθῆναι ὥσπερ ἥδυσμά τι κατακιρνῶντα τῷ διηγήματι. Γυνή τις τὴν ἡλικίαν νέα κάτοχος, οἴμοι! δαιμονίᾳ πληγῇ γίνεται. Αὐτὴ καὶ τοὺς ὁδόντας κλείσασα καὶ τὰ χείλη μύσασα οὐ μόνον οὐ φωνὴν προΐει, ἀλλ' οὐδὲ τροφῆς ὅλης ἥπτετο· ὁ δὲ λιμὸς, τά τε σπλάγχνα καὶ τὴν σάρκα χαλεπῶς διατήξας, τὸν θάνατον ἠπείλει μετὰ βραχύ. Πειρωμένων δὲ ἰατρῶν φαρμάκων φιλοπονίαις καὶ τοῖς ἀπὸ τῆς τέχνης βοηθήμασι
col. 789–790page 241 of 246
PG 116:789τοῦ κακοῦ κρατῆσαι, ἐπεὶ μάταια πάντα καὶ τὸ μηδὲν εἶναι ἐλέγχοντο, ἀπειπόντες οἱ ταύτης προσήκοντες πρὸς μίαν ἑώρων βοήθειαν τὴν τῆς μεγάλης εὐχήν. Φέρουσιν οὖν αὐτὴν χερσὶν αἴροντες, δάκρυά τε τῶν ὀφθαλμῶν ἀποστάζοντες καὶ ῥήματα τῶν δακρύων ἐλεεινότερα προϊέμενοι. Ἡ δὲ (καὶ γὰρ ἐξ ἀνθρώπων δόξαν ὡς τὰ μεγάλα βλάπτουσαν ἐφυλάττετο, καὶ μετριοφρονεῖν ἠπίστατο), Ταῦτα μὲν ἐμοὶ, λέγει, ἀδύνατα· οἱ δὲ τοῦ Χριστοῦ μάρτυρες πολλὰ ἂν τοιαῦτα καὶ μείζονα τούτων ἐργάσασθαι δυνατοί. Οὕτως εἰποῦσα εἰς τὸν ναὸν ἄγειν κελεύει τὴν δαιμονῶσαν. Τοῦ δὲ τῶν ἁγίων εὐθὺς ἐλαίου λαβοῦσα καὶ τοῦ τῆς καμνούσης στόματος ἁψαμένη λαμπρὰν ἐπιφέρει φωνήν, Ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ, λέγουσα, διάνοιξον σου τὸ στόμα. Ἀκολούθει δὲ παραχρῆμα τῇ φωνῇ ἡ φωνή, τῇ παρὰ τῆς ἁγίας ἡ τῆς νοσούσης, καί ἡ γλῶττα πρὸς εὐχαριστίαν ἠρέθιστο, καὶ ὁ δαίμων ἀπῆν, καὶ ἡ τροφή σύναμα παρῆν, καὶ τὸ θεῖον δι᾿ αὐτὴν ὄνομα δοξαζόμενον ἦν. ΑΓ. Ἄλλη τις γυνή κύουσα πικροτέρῳ θανάτου περιέτυχε τόκῳ. Πρὸς γὰρ τῷ τίκτειν αὐτῆς γενομένης τὸ ἔμβρυον ἔνδον οὔπω προελθὸν ἐτελεύτα, καὶ ἦν ἡ γαστὴρ τῆς μητρὸς τῷ παιδὶ τάφος· ἥκε τοιγαροῦν ἡ τῆς γυναικὸς συμφορὰ καὶ μέχρι Μελάνης. Ἡ δὲ λίαν περιαλγής γεγονυῖα καὶ ἐπίσης τῇ πασχούσῃ τὴν καρδίαν ὀδυνηθεῖσα, τὴν οἰκίαν ὡς τάχος καταλαμβάνει ἔνθα τὸν κίνδυνον ὑπέμενεν ἡ γυνή, καὶ τὸ μέγα φάρμακον ἐσκεύαζε, τὴν εὐχήν. Ἡ δέ κάμνουσα, μόλις τὰ χείλη διασαλεύουσα, φθέγγεσθαι μὲν οὐκ εἶχε, τῷ σχήματι δὲ καὶ τοῖς ὀφθαλμοῖς οἰκτρόν τι καὶ περιπαθές βλέπουσα, Ἐλέησον, λέγειν ἐῴκει. Τί οὖν ἡ μεγάλη; Πρὸς οὐρανὸν τὸ ὄμμα διάρασα καὶ τὴν ἑαυτῆς ζώνην λύσασα τῇ σχεδὸν νεκρᾷ εὐθὺς ἐπιτίθησιν· εἶτα, Καὶ αὕτη, φησίν, ἡ ζώνη μεγάλου μοι δώρων ἀνδρός, εἰπούσης, καὶ ὅ γε ταύτης τυχὼν οὐκ ἀποτεύξεται τῆς ἰάσεως, αὐτίκα καὶ τὸν νεκρὸν ἐξέθορέ τε καὶ ἀπετίκτετο, καὶ ἡ κειμένη παραχρῆμα πάσης ὀδύνης ἀπήλλακτο. Τοιαῦτα καὶ διὰ τῆς ζώνης ἡ μακαρία θαυμάσια ἱρῶτα τὰς χάριτας τῶν θαυμάτων εἰς ἑτέρους ἀνήγε. Πόσα ἐκείνης τοιαῦτα, ὧν οὐ προσῆκέ μοι νῦν ἅπτεσθαι, τὸ μῆκος ὁρῶντι τοῦ λόγου καὶ ἄτοπον ἤδη τῷ πλήθει τῶν εἰρημένων πνέοντι; Ἀλλ' ὑμᾶς γε τοῖς ἤδη λεχθεῖσι καὶ περὶ τῶν ἄλλων εἰκάζειν εἰκός, ὥσπερ ἐξ ὀλίγου γεύματος τὸ πᾶν ἐγνωκάσι· τοῦ γὰρ αὐτοῦ πίθου, φήσειε τις, καὶ τὸ λοιπόν. Ἰτέον τοίνυν ἐπὶ τὴν τελευτὴν ὀλίγα πρότερον προσθέντας τῷ διηγήματι. ΑΛ'. Ἐπεὶ γὰρ ἐφειστήκει τὸ τέλος, καὶ τοῦτο προέγνωστο τῇ Μελάνῃ, ὥσπερ τις ἀθλητής ἐγγυτέρω γενόμενος τοῦ στεφάνου, μᾶλλον ἔσπευδε, καὶ τῷ ἤδη παρεῖναι ἔχαιρε, περιιοῦσα καὶ τοὺς ἄλλους τῆς Ἱερουσαλήμ τόπους, Βηθλέεμ τε ἐκείνην καὶ Γαλιλαίαν καὶ ὅσα τῶν πέριξ καὶ κύκλῳ περιπολοῦσα, καθάπερ ἐμψύχους περὶ τὴν ἀποδημίαν ἠσπάζετο. Τῆς τῶν γενεθλίων δέ τοῦ Σωτῆρος ἐπιστάσης ἡμέρας ἐπὶ τὴν φάτνην καὶ τὸ σπήλαιον ἔθει, καὶ τῇ ἀδελφιδῇ φράζει ὡς οὐκέτι ταύτην αὐ-
col. 791–792page 242 of 246
PG 116:791τοῖς συνεορτάσοι τὴν τελετήν. Νυκτὸς οὖν ὅλης ἐκεῖ τῷ σπηλαίῳ ἐπαγρυπνήσασα τῇ μετὰ ταύτην εἰς τὸ τοῦ πρωτομάρτυρος ἱερὸν ἀφικνεῖται, κἀκεῖσε τε διανυκτερεύσασα καὶ χερσὶ τὸ βιβλίον λαβοῦσα τὸν τοῦ πρωτομάρτυρος αὐταῖς θάνατον ὑπανέγνω. Εἶτα προσθεῖσα ὡς οὐκέτι ταύτης ἀναγινωσκούσης ἀκούσονται, ἐπεὶ ἑώρα βαρέως αὐτὰς τὸ ῥηθὲν δεξαμένας (ᾔσθοντο γάρ τί βούλεται δηλοῦν ταῦτα λέγουσα), ἐκείνη τόν τε λόγον εὐθὺς ἀνελάμβανε, καὶ τὰς αὐτῶν καρδίας ῥήματι πνευματικοῖς παρεκάλει· Ἐγὼ μέν, ὦ φίλταται, φήσασα, ἀφ᾽ ὑμῶν ἤδη πορεύομαι, τῷ Θεῷ τοῦτο δοκοῦν· ὑμεῖς δὲ ἀλλ᾽ ὑπὸ τοῖς τοῦ Θεοῦ ζήσατε ὀφθαλμοῖς, ὃς καὶ λογισμοὺς ἐρευνᾶ καὶ καρδίας ὁρᾷ. Τοῦτο οὖν διὰ παντὸς κατὰ τὸν Προφήτην, ἐνώπιον προορώμενοι τάς τε ψυχὰς ἐν ἁγνείᾳ καὶ αὐτά γε τὰ σώματα ῥύπου παντὸς ἀνώτερα συντηρήσατε· κἄν τι διὰ τὴν ἐμήν στέρησιν ἡ λύπη τὰς ὑμῶν δριμύξῃ καρδίας, ἀλλ᾽ ἐκεῖνον ἐπὶ νοῦν ἔχουσαι ἱκανὴν εὐθέως εὑρήσετε τὴν παράκλησιν. ΛΕ΄. Οὕτως εἰποῦσα εἴσεισιν εἰς τὸ ἱερὸν καὶ πρὸς εὐχαριστίαν στᾶσα, Δέσποτα, ἔλεγεν, ὁ Θεὸς, ὃν ἐγὼ ἐξ ἀρχῆς εἱλόμην, ὃν καὶ γάμου καὶ πλούτου καὶ δόξης καὶ ἡδονῶν προετίμησα, ᾧ ἐκ γενετῆς καὶ σῶμα παρεθέμην καὶ πνεῦμα, οὗ τῷ φόβῳ διὰ παντὸς ἐκολλήθη μου τὸ ὀστοῦν τῇ σαρκί, ὁ κρατήσας μου τῆς δεξιᾶς καὶ ἐν τῇ βουλῇ ὁδηγήσας με, αὐτός μου καὶ νῦν εἰσάκουσον τῆς φωνῆς, καὶ δάκρυα ταῦτα τῆς σῆς εὐσπλαγχνίας κινησάτω τὰ ῥεῖθρα καὶ τοὺς ῥύπους ὅσοι τέ μου ἑκούσιοι καὶ ὅσοι ἀκούσιοι τῶν ἁμαρτημάτων, κάθαρον, τὴν πρὸς σε πορείαν ἀτάραχον μοι παράσχου καὶ ἀνεμπόδιστον· μὴ κατάσχωσί με οἱ τοῦ ἀέρος τούτου πονηροί δαίμονες· ἔγνωκας, ἀθάνατε, τὸν θνητόν· οἶδας τὰ τῶν ἀνθρώπων, φιλάνθρωπε, ὡς οὐδεὶς ἄσπιλος, οὐδεὶς ἄληπτος ταῖς τοῦ ἀντικειμένου λαβαῖς· οὐδ᾽ ἂν ἡμέρᾳ μιᾷ τὴν ζωὴν σχοίη συμμετρουμένην. Ἀλλὰ σύ γε πάντα μου παριδὼν καθαρὰν τῷ σῷ με παράστησον βήματι. Τοιαῦτα μετὰ δακρύων προσευχομένης καὶ οὔπω τῆς εὐχῆς παυσαμένης, φρίκη τὸ σῶμα ταύτης ὑπολαμβάνει· καὶ τοῦ μὲν νοσεῖν ἄρχεται, τοῦ δὲ πονεῖν οὐδὲ βραχὺ παύεται, ἀλλὰ καὶ οὕτως ἔχουσα ἐπὶ τὰς συνήθεις ᾔει ᾠδάς, καὶ τοὺς ὀρθρινοὺς συνέψαλλεν ὕμνους· καὶ πολλὰ περί τε ψυχῆς καὶ σωτηρίας φιλοσοφήσασα καὶ τῷ ποιμνίῳ τούτης διαλεχθεῖσα καὶ πρὸς ἀρετὴν παραθήξασα, μετὰ τὸ τέλος τούτων ἐκλείπούσης ὥσπερ ἑαυτῆς αἰσθομένη, ἐπεὶ ταῖς ὑπ᾽ αὐτὴν μοναζούσαις βαρυτάτην αὐτῆς ἑώρα τὴν διάζευξιν γινομένην, πολλοὺς καὶ αὖθις εἰς παραίνεσιν λόγους κινήσασα, καὶ μὴν δεῖν οὕτως ὀδύρεσθαι καὶ πενθεῖν εἰποῦσα, τοῦ συμβόλου ἤδη τῆς ἀποδημίας ἄνωθεν δεδομένου τῶν θείων μεταλαμβάνει τοῦ Χριστοῦ μυστηρίων. ΑϚ΄. Παραγενομένῳ δὲ καὶ τῷ ἀρχιερεῖ Ἐλευθερουπόλεως σὺν παντὶ τῷ κλήρῳ, πολλὰ κἀκείνῳ προσδιαλεχθεῖσα καὶ περὶ τῶν ποιμνίων αὐτῆς ἐπισκήψασα, πολλῶν δὲ καὶ ἄλλων συνεῤῥυηκότων
col. 349–350page 243 of 246
PG 116:349φόδος ἡμᾶς παραλαδὼν ἔχει. Πῶς ταῦτα, ὦ ἢλιε, Α πῶς ταῦτα, θεία δίκη, φέρεις ὁρᾷν’ ΚΖ". Τούτοις βασιλεὺς κατακλασθεὶς τὴν ψυχὴν, δῆλος ἦν ἐπὶ τῇ ἐκείνων ὁποφάσει μεταμελόμενος. Ἔτρεμε γὰρ τὰ τοῦ Θεοῦ δικαιώματα, χαὶ τὴν ἁλουργίδα ἡδεῖτο, μὴ νο: οθετῶν ἄλλοις, αὐτὸς εὑθύνας ὑπήσχῃ τὴ: χρίστως, Εὐθὺς οὖν ἐπιεικὲς ὁρᾷ αὑτοὺς χαὶ ἥμερον φθέγγεται, οἱονεὶ χατωδύνῳ ψυχῇ ἤπια ταῦτα ἐπιτιθεὶς φάρμακα, Οἱ δὲ, τὰς ψυχὰς πρὸς τὸν λόγον τοῦ φόδου λύσανξες, ἐπεὶ χαὶ τὸ ἐνδόσιμον τῆς παῤῥησίας ἔσχον ἤδη παρὰ τοῦ βασιλέως, ἐδημοσίευον τὸν ὑπσαυρὸν, οὐχ ἔχρυπτον τὴν ἐλπίδα, καὶ, Κύριε, ὁ τοῦ σοῦ Νιχολάου Θεὸς, μέγιὅτων ἀνεδδων, ὁ πρότερον τοὺς τρεῖς ἄνδρας ἀδίχουθανάτου διασωσάμενος, αὐτὸς καὶ νῦν ἐξελοῦ ἡμῶν δ αὐτοῦ τοῦ ἐπηρτημένου τοῦδε κινδύνου, “Αρπάτει τὸν λόγον ὁ βασιλεὺς, καὶ, Τίς οὗτος ὁ Νιχόλαος, ἔφη, καὶ ὅπως χαὶ τίνες οὃς ἔσωσεν οὗτοι ; εἴπατε, Νεπωτιανὸς οὖν σὐτίχα διέξεισιν ἅπαντα χατὰ νέρος, καὶ ὅπως ἐπιχανόντος αὐτοῖς ἤδη τοῦ ἤρου παραδόξως αὐτοὺς ἐλυτρώσατο. Ὃ ἢ βασιλεὺς φῇ περὶ τὸ Θεῖον κἀὶ τοὺς αὑτοῦ θεράποντας τιμῇ χαὶ πρὸ τοῦ καλλυνόμενος, οὐδ' ἐνταῦθα γοῦν λήθην ἑαυτοῦ καὶ τῆς οἰκείας ἐλάμθανεν ἀρετῆς, ἀλλ᾽ ὁμὴ τε περὶ τοῦ ἀνδρὸς αὐτῷ ἀνηγγέλη, καὶ οὐδὲ πολλῶν ἐδεήθη λόγων, ἀλλ᾽ εἰς τὴν φανεῖσαν αὐτῷ ὄψιν Ἐπὶ μᾶλλον ἀνενεγχὼν, καὶ τὴν ὑπὲρ τῶν ἀδιχουμένων παῤῥησίαν, χαὶ τὸν πολὺν ἐχείνου ζῆλον διὰ θαύματος θέμενος, συγγνώμης εὐθέως ἠξίου τοὺς ἄνδρας, Ὀὺκ ἐγὼ, λέγων, ἀλλ᾽ ὃν ὑμεῖς εἰς βοήθειαν ἐξεκαλεῖσθε Νικόλαον, ἐκεῖνος ὑμῖν χαρίζεται τὴν ζωὴν, ὃς οὐδὲ καθεύδειν ἡνᾶς ἀνίει θερμότατα προστατῶν ὑμῶν καὶ κηδόμενος. "Λπῖτε τοιγαροῦν παρ᾽ αὑτόν. Καὶ κειράμενοι τὴν κόμην, τὰ τῆς εὐχαρισείας ἀπόδοτε, ἀπαγγείλατε δὲ καὶ παρ᾽ ἡμῶν τὸ κελευσθὲν λέγοντες, Ἰδοὺ πεποίηκα’ μὴ ἀπείλει μοι. Ταῦτα εἶπε, καὶ χρυτοῦν εὐαγγέλιον, καὶ σκεῦός τι ἕτερην χρυσοῦν καὶ αὐτὸ, λίθων τε πιμίων συντεθειμένον, κηρούς τε δύο ἐπιχρύπους αὐτοῖς δίδωσιν, ἐντειλάμενος ἀναθεῖναι ταῦτα τῷ ἐν Μύροις ναῷ, Οὕτω δὴ καὶ αὐτοὶ παραδόξου σωτηρίας ἐπιτυχόντες, εὐθὺς ὁδοῦ τε Ἀπτονέο, καὶ προθύμοις ποσὶν ὦ; τὸν ἅγιον ἀφίκοντο, ἄσμενοί τε εἶδον αὐτόν. Καὶ δῆλοι ἦσαν ὑπὸ τῆς ἄγαν ἡδονῆς εὐπετῶς ἔχειν ἢ καὶ αὐτὰς προέσθαι τὰς χαρισθείσας αὐτοῖς: ψυχὰς, ὥστε ὀξίαν ἀποδοῦναι τῷ οὕτω; εὐργετέσαντι τὴν εὐχαριστίαν, Εἶτα τῷ ναῷ τὰ ἐκ βασιλέως ἀφοσιοῦσι" εἰεόοις, δρι, ας Ῥμδνεε «φών, ἀωλιόψω;. τρτσϑν ΚΑθλησις τοῦ ἀγίου μάρτυρος Παυσιλύπου, Πανσίλυπος ὁ τοῦ Χριστοῦ μάρτυρ, ὑπῆρχεν ἐπὶ τῆς βασιλείας τοῦ παρανόμου καὶ δυσσεδοῦς ᾿Αδριανοῦ" διαγνωσθεὶς δὲ ὅτι τὸν Χοιστὸν σέδεται, καὶ διδάσκει ἐπὶ τῷ ὀνόματι αὐτοῦ, κρατηθεὶς προσήχθη τῷ βασιλεῖ, Καὶ παραστὰς αὐτῷ, ἠρωτήθη, εἰ τὸν Χριστὸν ὁμολογεῖ Θεόν. Καὶ παῤῥησίᾳ κηρύξας αὐτὸν Θεὸν ἀληθῆ, καὶ ποιητὴν τοῦ παντὸς, παρεδόθη τῷ τῆς χώρας Εὐρώπης ἐπάρχῳ, καὶ πύπτεται ῥαόδοις ἀφειδῶς τριακοσίαις φοραῖς. ᾿Ανεθεὶς ὃξ τῆς βασάνου, πάλιν ἠναγκάσθη ἀρνήσασθαι τὸν Χριστὸν, καὶ θῦσαι τοῖς εἰδώλοις. Καὶ μὴ πεισρεῖς, ἐδέθη, καὶ ἀπήγετο εἰς τὸ ἀποχεφαλισθῆ- ᾿ ναι, Καὶ ἐν τῇ ὁδῷ τῶν δεσμῶν διαῤῥηχρέντων, ἐπετεῖνεν ἑαυτὸν πρὸς τὸ φυγεῖν. Καὶ τοῦ μὲν ξίφους ἐλυτρώθη: εἰς τόπον δὲ τινα διασωθεὶς, καὶ σθαθεὶς, χαὶ τῷ θεῷ προσευξάμενος, ἀπέδωχε τὴν μαρτυριχὴν αὐτοῦ ψυχὴν προθύμως τῷ Θεῷ, ἀπολαθὼν στέφαᾶνον ἀμάραντον, καὶ ζωὴν ἀχώρητον. Καὶ μνήμη τοῦ ἐν ἀγίοις Πατρὸς ἡμῶν Κελεστίνου πάπα 'Ῥώμης. Κελεσεῖνος ὁ ἐν ἁγίοις Πατὴρ ἡμῶν, ὑπῆργεν ἐπὶ τῆς βασιλείας Θεοδοσίου τοῦ μικροῦ, ἐν τῇ Ἐχκλησίᾳ Ῥωμαίων, πᾶσαν ἀρενὴν χατωρθώσας, χαὶ πᾶσαν θείαν Γραφὴν ἐκμελετήσας. Μετὰ δὲ τελευτὴν ἐκ χειρὺς στερεωτέρων αὐτοῦ; ν ἡρέμα ὑπωφονοῦντες, χαὶ μηδὲ αὑτοὺς ἀμοίρους τῆς ἡδονῆς τοὺς πές νητας ἀφιέντες, ἀλλὰ καὶ τούτευς οἷς εἴχον, φιλοτιμότατα δεξιούμενοι.
col. 351–352page 244 of 246
PG 116:351ποτε χλύδωνι χαλεπῷ περιτυχόντες, ὥπττε τὴν ἐν χερσὶν ἅπασαν ἀπειπεῖν σωτηρίαν, ἐπειδὴ τὸν μέγαν Νικόλαον ὀξεῖαν ἐν τοῖσδε τοῖς παρ᾽ ἐλπίδα βοήθειαν ὑπὸ τῆς φήμης ἐμάνθανον, ὅλοι τῆς πρὸς αὐτὸν ἐλπίδης ἐχκρεμεῖς ἦσαν, τοῦτόν τε νοερῶς ἐξεκαλοῦντο χατὰ τοῦ χλύδωνος, καὶ αὐτῷ τὰς χεῖρας ἐχθύμως; ὥρεγον, καὶ μόνης ἐξείχοντο τῆς παρ᾽ αὐτοῦ βοηθείας. Καὶ ὃς οὐδὲ βραχὺ μελλήσας ἐπιπηδῆσας τῇ νηΐ ἐπάνω, χαὶ φανερὸς τοῖς ἔχεῖ γενόμενος ὀφβαὶμοῖς, Ἰδοὺ, κεκλέκατέ με, φησὶ, καὶ βοηθήσιον ὑμῖν πάρειμι. Εἴτα καὶ θαῤῥεῖν αὐτοῖς διακελευσάμενος ποῦ πηδαλίου τε ἐλαμθάνετο ὑπὸ τὴν πάντων ὄψιν, καὶ ταύτῃ τὴν ναῦν ἰθύνει» τρανῶς ἐδλέπετο, πρὸς πούτοις καὶ τῇ θαλάσσῃ ἐπιτιμήσας, τὰς τριχυμίας αὐτοῖς καὶ τοὺς στροθίλους καὶ τὰ ἄλλα τὰ ἐκ τοῦ χειμῶνος κοιμίζει κακὰ, ὥσπερ δὴ χαὶ ὁ ἐμὸς Ἰησοῦς πρότερον, καὶ οὕτως ἥμερον καὶ εὐγάληνον ἐχεΐνοις τὸν πλοῦν δίδωσιν. Ὡς οὖν πράην τῷ πνεύμᾶτι φερομένους ἡ χέρσος αὐτοὺς ἐξεδέχετο, τῆς νηὸς ἀποδαίνοντες,͵ τὸν διασώσαντα τοῦ κινδύνου ἢπείγοντο φθάνειν. Εἶτα μαθόντες εἰς τὴν ἐχχκλησίαν αὐτὸν οἴχεσθαι, ἀπίασι παρὰ τὸν ναόν. Ὃ μὲν οὖν μέρος ἑαυτὸν τοῦ κλήρου ποιήσας, εἱστήκει τοῖς πολλοῖς ὅμοιος - οἱ δὲ ὡς ἐπέδαλον αὐτῷ τὰς ὄψεις μέπω τούτοις γνωσθέντι πρότερον, ἀπ' αὐτῆς γοῦν πῆς ἐν τῷ πελάγει ἐπιφανείας ἀνεγίνωσκόν τε καὶ εἰς ἐκεῖνον εὐθὺς ἀνέφερον, καὶ προσδραμόντες, προσέπιπτον αὐτοῦ τοῖς ποσὶ, χαὶ τοῖς χείλεσι τοῦτο μὲν ἠσπάζοντο, τοῦτο δὲ καὶ ἐφθέγγοντο εὐχάριστον τι, χαὶ δάκρυσιν ἡδονῆς χεχερασμένον, ὧν τε ἔπαϑὸν μιμνησχόμενοι, καὶ ὅπως ῥυσθεῖεν σφόδρα περιχαρῶς ἐξηγούμενοι' ἔπειτα χαὶ τοῖς παροῦσι χατὰ μέρος τὰ τοῦ πράγματος διηγοῦντο. ΚΘ'. Ὁ θαυμαστὸς τοίνυν Νιχόλαος κινδύνου ῥύεσθα: τοῦ τῆς ψυχῆς οὐχ ἧττον εἰδὼς, ὃ καὶ τῆς πλείονος μᾶλλον ἠξίου φροντίδος, ἐπειδὴ τῷ διοραπικῷ τοῦ πνεύματος ὀφθαλμῷ μοχθηρίαν αὐτοῖς ὑποχαϑημένην ἑώρα, πόῤῥω Θεοῦ καὶ τῶν ἐχείνου βάλλουσαν ἐντολῶν, Ἐπίγνωτε ἑαυτοὺς, ἐφώνει, δὲθμαι, τέχνα, ἐπίγνωτε, χαὶ τὰς καρδίας ὑμῶν καὶ τὰ τοῦ νοῦ κινήματά τς καὶ διανοήματα εἰς εὐαρέστησιν ἀπευθύνατε τοῦ Θεοῦ. Κἂν γὰρ τοὺς πολλοὺς λανθάνειν ἔχομεν, ὃ τὸ πᾶν ἐν τῷ τὰ φαῦλα πράττεῖν εἶναι νομίζομεν, καὶ χρηστοὶ δοχῶμεν, ἀλλ' ) ἐκεῖνον ὅλως οὐδὲν διαφεύγει τῶν ἡμετέρων. ε ΓΑνϑρωπος μὲν γὰρ εἰς πρόσωπον, » φησὶν, ε Θεὸς δὲ εἰς χαρδίαν. ν Ἡχούσατε τῆς Γραφῆς καὶ τοῦτο λεχούσης, « Μὴ ποιεῖτε καχὰ, χαὶ οὐ μὴ καταλάδῃ ὑμᾶς πὰ καχά. ν Εὖ δὲ ποιεῖν μᾶλλον ἐπιμόνως σπουδάσατε, χαὶ τὸν ἁγιασμὸν τοῦ σώματος ὅλῃ προθέσει μετα. διώξατε. « Ναὸς γὰρ ἐμεῖς Θεοῦ. Ὃς δὲ φθείρει τὸν ναὸν τοῦ Θεοῦ, ν Παῦλο: ταῦτά φησ!» ὁ θεῖος, « φθερεῖ τοῦτον ὁ Θεός.» Οὕτω ποιεῖτε, καλτὸ λοιπὸν ἕξετε βοηθὸν ἄμαχον τὸν θεόν. ἽἬρχε: τὰ εἰρημένα ἣν οὗτος ἐπλούτει παρὰ Θεοῦ ῥοπὴν, ἰχανῶ; πάραστῆσα". ᾿Αλ᾽ οὐκ οἶδ᾽ ὅπως ἡ περὶ αὐτοῦ μνήμη οὐδ᾽ ἐγταῦθα στῆ ται τὸν λύγον ἀνέχεται, ἀὶλ᾽ εἰ μὴ ᾿ ποτε κλύδωνι χαλεπῷ περιτυχόντες, ὥστε τὴν ἐν χερσὶν ἅπασαν ἀπειπεῖν σωτηρίαν, ἐπειδὴ τὸν μέγαν Νικόλαον ὀξεῖαν ἐν τοῖσδε τοῖς παρ᾽ ἐλπίδα βοήθειαν ὑπὸ τῆς φήμης ἐμάνθανον, ὅλοι τῆς πρὸς αὐτὸν ἐλπίδος ἐκκρεμεῖς ἦσαν, τοῦτόν τε νοερῶς ἐξεχαλοῦντο κατὰ τοῦ χλύδωνος, καὶ αὐτῷ τὰς χεῖρας ἐχθύμως ὥρεγον, καὶ μόνης ἐξείχοντο τῆς παρ᾽ αὐτοῦ βοηθείας. Καὶ ὃς οὐδὲ βραχὺ μελλήσας ἐπιπηδῆσας τῇ νηῖ ἐπάνω, καὶ φανερὸς τοῖς ἐχεῖ γενόμενος ὀφβαλμοῖς, Ἰδοὺ, κεκλέχατέ με, φησὶ, καὶ βοηθήσων ὑμῖν πάρειμι. Εἴτα καὶ θαῤῥεῖν αὐτοῖς διακελευσάμενος ποῦ πηδαλίου τε ἐλαμθάνετο ὑπὸ τὴν πάντων ὄφιν, καὶ ταύτῃ τὴν ναῦν ἰθύνειν τρανῶς ἐδλέπετο, πρὸς πούτοις καὶ τῇ θαλάσσῃ ἐπιτιμήσας, τὰς τρίιχυμίας αὐτοῖς χαὶ τοὺς στροθίλους καὶ τὰ ἄλλα τὰ ἐκ τοῦ χειμῶνος κοιμίζει κακὰ, ὥσπερ δὴ χαὶ ὁ ἐμὸς Ἰησοῦς πρότερον, καὶ οὕτως ἥμερον καὶ εὐγάληνον ἐκείνοις τὸν πλοῦν δίδωσιν, Ὡς οὖν πράην τῷ πνεύμάτι φερομένους ἡ χέρσος αὐτοὺς ἐξεδέχετο, τῆς νηὸς ἀποδαίνοντες, τὸν διασώσαντα τοῦ κινδύνου ἠπείγοντο φθάνειν. Εἶτα μαθόντες εἰς τὴν ἔχκλησίαν αὐτὸν οἴχεσθαι, ἀπίασι παρὰ τὸν ναόν. Ὃ μὲν οὖν μέρος ἑαυτὸν τοῦ χλήρου ποιήσας, εἱστήκει τοῖς πολλοῖς ὅμοιος - οἱ δὲ ὡς ἐπέδαλον αὐτῷ τὰς ὄψεις μέπω τούτοις γνωσθέντι πρότερον, ἀπ᾽ αὐτῆς γοῦν τῆς ἐν τῷ πελάγει ἐπιφανείας ἀνεγίνωσκόν τε καὶ εἰς ἐκεῖνον εὐθὺς ἀνέφερον, καὶ προσδραμόντες, προσέπιπτον αὐτοῦ τοῖς ποσὶ, καὶ τοῖς χείλεσι τοῦτο μὲν ἢσπάζοντο, τοῦτο δὲ καὶ ἐφθέγγοντο εὐχάριστόν τι, καὶ δάκρυσιν ἡδονῆς χεκερασμέγον, ὧν τε ἔπαδον μιμνησχόμενοι, καὶ ὅπως ῥυσθεῖεν σφύδρα περιχαρῶς ἐξηγούμενοι" ἔπειτα καὶ τοῖς παροῦσι χατὰ μέρος τὰ τοῦ πράγματος διηγοῦντο. ΚΘ'. Ὁ θαυμαστὸς τοίνυν Νιχόλαος κινδύνου ἐύεσθα: τοῦ τῆς ψυχῆς οὐχ ἧττον εἰδὼς, ὃ καὶ τῆς πλείονας μᾶλλον ἠξίου φροντίδος, ἐπειδὴ τῷ διοραπικῷ τοῦ πνεύματος ὀφθαλμῷ μοχθηρίαν αὐτοῖς ὑπηχαθημένην ἑώρα, πόῤῥω Θεοῦ καὶ τῶν ἐχείνου βάλλουσαν ἐντολῶν, Ἐπίγνωτε ἑαυτοὺς, ἐφώνει, δέος ναι, τέχνα, ἐπίγνωτε, καὶ τὰς καρδίας ὑμῶν χαὶ τὰ τοῦ νοῦ κινήματά τε καὶ διανοήματα εἰς εὐαρέστησιν ἀπευθύνατε τοῦ Θεοῦ, Κἂν γὰρ τοὺς πολλοὺς χανθάνειν ἔχομεν, ὃ τὸ πᾶν ἐν τῷ τὰ φαῦλα πράττεῖν εἶναι νομίζομεν, καὶ χρηστοὶ δοκῶμεν, ἀλλ᾽ " ἐχεῖνον ὅλως οὐδὲν διαφεύγει τῶν ἡμετέρων. ε ΓΑνϑρωπος μὲν γὰρ εἰς πρόσωπον, » φησὶν, ε Θεὸς δὲ εἰς χαρδίαν. ν Ἠκούσατε τῆς Γραφῆς καὶ τοῦτο λεγούσης, « Μὴ ποιεῖτε καχὰ, χαὶ οὐ μὴ καταλἀδῃ ὑμᾶς τὰ κακά. ν Εὖ δὲ ποιεῖν μᾶλλον ἐπιμόνως σπουδάσατε, χαὶ τὸν ἁγιασμὸν τοῦ σώματος ἤλῃ προθέσει! μετα. διώξατε. « Ναὺς γὰρ ἐμεῖς Θεοῦ. Ὃς δὲ φθείρει τὸν ναὸν τοῦ θεοῦ, ν Παῦλος ταῦτά φησιν ὁ θεῖος, « φθερεῖ τοῦτον ὁ Θεός.» Οὕτω ποιεῖτε, καϊτὸ λοιπὸν ἕξετε βοηθὸν ἄμαχον τὸν θεόν. Ἥρχε: τὰ εἰρημένα ἣν οὗτος ἐπλούτει παρὰ Θεοῦ ῥοπὴν, ἱχανῶ; παραστῆσα:. ᾿Α)λ᾽ οὐκ οἴδ' ὅπως ἡ περὶ σὐτοῦ μνήμη οὐδ᾽ ἐνταῦθα στῆσαι τὸν λύγον ἀνέχεται, ἀλλ᾽ εἰ μὴ
col. 467–468page 245 of 246
PG 116:467συνοίκῳ καὶ τοῖς ἄλλοις ἔσται ἀγνοουμένη. Ἐν τῷ οὖν κειραμένη καὶ εἰς εὐνοῦχον ἑαυτὴν σχηματίσασα, πάλιν εἰς τὸν ρηθέντα σύναμα τῇ Εὐγενίᾳ τῶν θείων Ἀποστόλων ἧκε ναὸν, δήλωσίν τε τῶν ἀφανῶν ἐκ τῶν θειοτέρων βουλομένη μαθεῖν, τὸ ἱερὸν ἀνοίγνυσιν Εὐαγγέλιον, καὶ τοιούτῳ εὐθὺς ἐντυχάνει ῥητῷ· « Ὅστις θέλει ὀπίσω μου ἐλθεῖν, ἀπαρνησάσθω ἑαυτὸν, καὶ ἀράτω τὸν σταυρὸν αὐτοῦ, καὶ ἀκολουθείτω μοι. » Ἐντεῦθεν ἀνενδοίαστον γνώμην σχοῦσαι τῶν ἀρεσκόντων τῷ Θεῷ, καὶ τούτῳ τὰ καθ᾿ ἑαυτὰς ἀναθέμεναι, καὶ τῶν πραττομένων ἕξειν αὐτὸν συλλήπτορα προσδοκήσασαι, ἀπ᾽ ἀλλήλων διεχωρίζοντο. Ἡ Ματρώνα μέντοι, ὡς εἴρηται, τὸν εὐνοῦχον προσποιηθεῖσα καὶ Βαβύλαν ἑαυτὴν ὀνομάσασα, τῷ τοῦ ὁσίου Βασιανοῦ παραβάλλει σεμνείῳ, καὶ παρὰ τῶν μοναχῶν εἰσδεχθεῖσα πρὸς ἀγῶνας πνευματικοὺς εὐθὺς ἀπεδύετο, οὐκ ὠχρότητι ὄψεως προσώπου τε σκυθρωπότητι τὴν εὐλάβειαν ὑποκρινομένη, ἀλλὰ γνησίως μᾶλλον καὶ ἀληθῶς, τὴν ἀρετὴν μετιοῦσα καὶ παντὶ τρόπῳ λανθάνειν σπουδάζουσα, ὡς ἐν ὀλίγῳ πρὸς ἀκρότητα τοῦ κατὰ Θεὸν ὑψωθῆναι βίου, καὶ διὰ θαύματος πᾶσι καθίστασθαι, ὅτιπερ ἀνὴρ τὴν κατ᾿ εὐνοῦχον ἀσθένειαν περικείμενος οὕτω διακαρτερεῖ πρὸς τοὺς πόνους, καὶ τοὺς μοναχοὺς ἅπαντας παρελαύνειν φιλονεικεῖ, τοῦ θυμικοῦ τε γενναίως κρατῶν καὶ δόξης ὡς ματαίας καταφρονῶν, ὑπακοῆς τε πάσης κατὰ πολλὴν μετριοφροσύνην περιεχόμενος. Ζ'. Ἀμέλει καὶ βασκαίνειν μὲν οὐκ εἶχον αὐτῇ· ἐλεύθερος γὰρ ὁ κατ᾿ ἀρετὴν ζῆλος φθόνου παντός· ὡς διδασκάλῳ δὲ μᾶλλον προσέχειν ἠβούλοντο, ὡρμημένοι καὶ πρότερον πρὸς τὴν μίμησιν. Μικροῦ δὲ καὶ τὸ κρυπτόμενον ἐγινώσκετο ἄν, καὶ ὅτι γυνὴ ἦν, φανερὰ καθίστατο, εἰ μὴ τὴν ἐπισχοῦσαν ὑπόνοιαν τῇ πνευματικῇ σοφίᾳ διέλυσε. Κατά τινα γὰρ χρόνον οὕτω συμβὲν περὶ τὴν ἐκεῖσε τυγχάνουσαν κηπεύσιμον ἐργασίαν συμπονοῦσι τοῖς μοναχοῖς τοῦ ἔργου τε προθυμότερον ἐχομένῃ, ὁ σὺν ἐκείνῃ λαχὼν ἐργάζεσθαι μοναχός, Βαρνάβας αὐτῷ ὄνομα, περιεργότερον ἐπιβαλὼν τὴν ὄψιν αὐτῇ, ἅτε πρὸ μικροῦ τῷ τῶν μοναχῶν βίῳ ἀπὸ τῆς σκηνῆς προσελθών, κἂν εἰς ὕστερον προκύψας εἰς ἀρετὴν καὶ τὸ καθηγεῖσθαι τῶν μοναχῶν ἐπιστεύθη, ἠρώτα εἰπεῖν πόθεν ἀμφοτέρων τῶν ὤτων ταύτῃ τέτρηνται οἱ λοβοί. Ἡ μακαρία δὲ σύντομον ὁμοῦ καὶ λελογισμένην τὴν ἀπόκρισιν ἀπεδίδου, Πέπονθας, ἀδελφέ, λέγουσα, ἀνθρώπινον μέν, τοῦ καθ᾿ ἡμᾶς δὲ ἀλλότριον ἐπαγγέλματος· τῇ γῇ γὰρ δέον προσέχειν ἢ ὄψεις ἀνθρωπίνας περιεργάζεσθαι. Πλὴν ἀλλὰ καὶ οὕτω τὴν λύσιν μάνθανε τοῦ ζητήματος· ἡ γὰρ ἐμὲ πρότερον σχοῦσα καὶ θρεψαμένη φιλόστοργόν τινα πρός με κεκτημένη διάθεσιν ἐφιλοτιμήσατό μου καὶ χρυσᾶ κόσμια τοῖς ὠσὶν ἐμβαλεῖν. Οὕτως ἡ μακαρία τὸν μοναχὸν σοφῇ περινοίᾳ τῆς ὑπονοίας ἀπήγαγεν. Αὐτὴν δὲ πολύς τις εἰσῄει λογισμῶν ὄχλος, καὶ εἰς μνήμην τῶν τῆς Εὐγενίας καθίστατο παραινέσεων·
col. 469–470page 246 of 246
PG 116:469Ἔν ΦΡΝΙΒΕΡΝΝΝΝ ΟΝ ΔΗΙΣΟΣ ΕΝ ΕΝΝΝΝΣ ἑκατέρων τούτων τῶν ἐθνῶν, εὐηθείας αὐτῶν κατεὐνωκὼς " ἐξαπέστειλε δὲ ἄνδρας δύο ἐχ τῆς τῶν Ἑλλήνων χώρας ὁρμωμένους ἐν ἐπιστήμῃ πολλῇ «ἢς πατρῴας παιδεύσεως ὑπάρχοντας, δεινοὺς καὶ ἀπηνεῖς τῷ φρονήματι, χαὶ ὀξεῖς εἰς τὸ νοῆσαι, καὶ λέγειν προχειροτάτους, ἀνεξερεύνητον ἅπαξ τὸν πρόπον χεχτημένους, χαὶ τὴν πανουργίαν, ὧν τὸν μὲν ἕνα Λυσίαν ὀνόματι πάντων τῶν λιμιτανέων ἐπιτροπεύειν ἐκέλευσε “ τὸν δὲ ἕτερον ᾿Αγρικόλαον τὴν προσηγορίαν τὴν τῆς ἐπαρξίας πάσης ἀρχὴν διέπειν ἐπέτρεψεν, ὑπηρετεῖσθαί τε αὑτοῖς οὐ μόνον τὴν τῶν λιμιτανέων χεῖρα θεσπίσας, ἀλλὰ καὶ ἅπαν πὸ στρατιωτικὸν, τὸ ἐν ταῖς πληαιαζούσαις πόλεσι καθιδρυμένον. 1’. Ἑπιοτάντων οὖν αὐτῶν ταῖς ἐπαρχίαις ταύτοῖς παραυτίκα πᾶσα ἡλικία τῶν ἀνθρώπων ἀφειδῶς ἐξεκόπτετο, μήτε προφάσεως εὑρισχομένης εὐχαί-- ρου, μικρᾶς δὲ διαθολῆς καὶ τῆς τυχούσης ἢ παρ᾽ ἐχθρῶν, ἢ παρὰ χακοθελῶν ἀνδρῶν παρακολουθοῦ-- «ης. Τὸ δὲ πλῆθος τῶν Χριστιανῶν ἀνηρευνᾶτο χαὶ αυνελαμθάνετο, καθ᾽ ἑχάστην ἀναρίθμητον καὶ παρεδίδοτο τοῖς αἱμοθόροις τούτοις θηρίοις εἰς ἀπώλειαν. Λυσίας τοίνυν ὁ δοὺξ, τὰς διατριδὰς ἐν τῇ Σαταλέων ποιούμενος, εἴ τινας εὕρισχε τῆς χώρας ταύτης ἄνδρας τε χαὶ γυναῖκας ἁγίους, μετὰ πηλλὰς τὰς ἐρωτήσεις καὶ βατάνους παρέπεμπεν ὑπὸ ἀσφαλεστάτην φρουρὰν δεδεμένους τῷ ᾿Αγρικολάψ ἐν τῇ ΣεΘαστηνῶν μητροπόλει, πρὸς τὰ παρ᾽ ἐχεένου ἄναιρεθῆναι αὐτοὺς, χαὶ μὴ ἐαθῆναι ἐν τῇ ἰδίᾳ χώρᾳ, ὅπως μὴ τύχωσιν ἐπιμελείας ὁπὸ τῶν οἰκείων φίλων ἢ συγγενῶν, μήτε τὰ σώματα αὐτῶν τῇ προσηχούσῃ ὁσίᾳ ταφῇ παραδοθῶσιν, ὁμοίως καὶ τοῦ ἄρχοντος πῆς ἐπαρχίας παραπέμποντος τοὺς ἀπὸ τῆς Ξεδαστηνῶν ὁρμωμένους εἰς τὴν Σαταλέων ἐκ χακούργου σκέψεως πάλαι γενομένης παρ' αὑτῶν. Ἔγνωσαν γὰρ καὶ τοῦτο ἐν τῇ ἀνοσιουργῷ αὐτῶν γνώμῃ οὐ μιχρὸν μέρος ἔσεσθαι τιμωρίας τοῖς ἀθληταῖς τοῦ Χριστοῦ. Δ'. Τούτων οὕτω γινομένων Εὐστράτιός τις σχρινιάριος τῆς δουχικῆς ὑπάρχων τάξεως, καὶ πρωπεύων ἐν αὑτῇ τῷ τότε χρόνῳ, ἀνὴρ θευσεδὴς χαὶ φοδούμενος τὸν Θεὸν, καὶ ἀνεπιλήπτως τὸν βίον αὐτοῦ πολιτευόμενος, ἠθύμει ἐπὶ τοῖς γινομένοις καθ' ἑκάστην, καὶ ἐποτνιᾶτο πρὸς τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν, νηστείᾳ χαὶ προσευχῇ προσχαρ-, τερῶν, ὅπως ἵλεως γένηται τοῖς δούλοις αὐτοῦ, καὶ ἐπόψηται τὸν λαὸν αὐτοῦ ἐν σωτηρίᾳ χαὶ ἀναχλήσεε τῶν καχῶν, ἐπεθύμει δὲ θέσθαι χαὶ αὐτὸς τὸν ἴσον ποῖς ἁγίοις ἀγῶνα, καὶ ἀξιωθῆνα! τοῦ μαρτυρίου " ἀλλὰ τὴν ποικίλην ἀπειλὴν, καὶ τὴν ἀνυπέρθλητον ἀπένειαν, καὶ τὴν πολυμήχανον κατασχευὴν τοῦ ἄρχοντὸς ἐφοθεῖτο. Ὅμως ἀπόπειράν τινα καὶ δοχιμὴν ἐποιεῖτο τοῦ προχειμένου αὐτοῦ σχυποῦ τοιάνδε. Λαθὼν γὰρ τὴν ζώνην αὐτοῦ, δέδωχε τῷ πιστοτάτι οὐτοῦ οἰκέτῃ, καὶ ἐχέλευσεν ἀποχομίσαι ταύτην εἰς τὴν ᾿Αραυραχηνῶν ἐχχλησίαν, ὅθεν καὶ αὐτὸς ὥρβητο, καὶ ἀποθέσθαι ἐν τῷ θυσιαστηρίῳ " αὐτὸν δὲ τοῦτον, ἐν τῷ λεληθότι καταγρύψαντα ἑαυτὴν, πα-
Continue reading PG 116: Addenda →≣ entire volume
« first‹ prevPage 2 of 2
Index
Page scan enlarged

Notebook

Full View