sex. Siquidem a Christi assumptione post paucos χειρίζονται οἱ ἀπόστολοι εἰς διακονίαν Στέφανον aliquot dies creant apostoli Stephanum et eos qui cum eo erant in ministerium. Deinde statim reperimus Stephanum lapidibus obrutum et Paulum cmdi consentientem: qui postmodum proficiscitur Damascum, tanquam sanctos qui ibidem degebant interempturus. Medio autem itinere vocatio ejus a Deo facta est, ut vix fuerit annus ille expletus. Confestim autem prædicare cœpit superveniente decimo nono Tiberii Cæsaris anno: ac tertio decimo Neronis anno interimitur, capite gladio amputato. καὶ τοὺς ἀμφὶ αὐτόν. Ἔπειτα τὸν Στέφανον εὐθέως εὑρίσκομεν λιθαζόμενον, καὶ τὸν Παῦλον συνευδοκοῦντα τῷ φόνῳ. Ος μικρόν ὕστερον εἰς Δαμασκὸν ὁρμᾷ, ὡς τοὺς ἐκεῖσε ὄντας ἁγίους ἀναιρήσων. Κατὰ μέσην δὲ τὴν ὁδὸν ἡ κλῆσις αὐτῷ γεγένηται παρὰ Θεοῦ, ὡς μικρῷ προσαναλωθῆναι τὸ ἔτος ἐκεῖνο. Εὐθέως δὲ ἤρξατο κηρύσσειν ἐπιλαβομένου έννεακαι δεκάτου ἔτους Τιβερίου Καίσαρος, καὶ τῷ τρισκαι δεκάτω ἔτει Νέρωνος τελειοῦται, ξίφει τὴν κεφαλὴν ἀποτμηθείς. ΔΙΗΓΗΣΙΣ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΠΑΥΛΟΥ NARRATIO DE DIVO PAULO APOSTOLO. 189 EUTHALII DIACONI PROLOGUS Paulus apostolus Ilebræus quidem erat genere, ex tribu Benjamin, professione Pharisæus, sub præceptore fideli Gamaliele Moysi legem edoctus. Ad hac Tarsum quæ Cilicim oculus est quod aiunt) inhabitans. Persequebatur autem et impugnabat Dei Ecclesiam ideoque Stephani apostoli et martyris cædi intererat, ac homicidii tunc particeps erat, susceptis in custodiam cunctis illum lapidantium indumentis, ut omnium manibus ad cædem uteretur: primusque cum his qui seditiones movebant conspiciebatur, perdere ubique nitens delectos pietatis cultores. Multa itaque sunt ac magna quæ adversus Ecclesiam ab eo perpetrata sunt nihilque ad incredibilem usque insaniam prætermisit. Nam in hoc se Deum colere ac rectis. sime agere arbitrabatur, sicut ipse in epistolis confitetur, et Lucas secundo suo libro scribit. Neque enim solum hic, ut plurimi Judæorum, veritatis prædicationem jamdudum oderat et aversabatur, verum etiam majorem ferebat iram quam quævis gens ethnicorum. Ut ergo vidit spendentem prædicationem, ac floridum veritatis sermonem majores suscipere vires, 190 quam doctrina Judaica: commotus in hoc, ac injuriam arbitratus fieri maximam, quod illorum doctrina veniret in contemptum, omni promptitudine ac studio adversus ΕΥΘΑΛΙΟΥ ΔΙΑΚΟΝΟΥ ΠΡΟΛΟΓΟΣ Παῦλος ὁ ἀπόστολος, Ἑβραῖος μὲν ἦν τὸ γένος, ἐκ φυλῆς Βενιαμίν, Φαρισαῖος δὲ τὴν αἵρεσιν, ὑπὸ διδασκάλῳ τε πιστῷ τῷ Γαμαλιήλ, τὸν Μωϋσέως νόμον ἐκπεπαιδευμένος. Πρὸς δὲ τούτοις, τὸν τῆς Κιλικίας ὀφθαλμὸν οἰκῶν, τὴν Ταρσόν, διώκων δὲ καὶ πορθῶν τὴν Ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ. Διὸ δὴ καὶ συμπαρῆν τῇ ἀναιρέσει Στεφάνου τοῦ ἀποστόλου καὶ μάρτυρος, κοινωνός τε ἦν τότε του φόνου, τὰ πάντα ἱμάτια τῶν λιθοβολούντων αὐτὸν καταδεξάμενος φυσ λάττειν, ἵνα ταῖς πάντων χερσὶ χρήσηται πρὸς τὸν φόνον. Καὶ πρῶτος δὲ μετὰ τῶν στασιαζόντων έωρᾶτο, πανταχοῦ σπουδάζων καθαιρεῖν τοὺς τῆς εὐ σεβείας λογάδας. Πολλά τε ἦν καὶ μεγάλα τὰ παρ' αὐτοῦ κατὰ τῆς Ἐκκλησίας γινόμενα, καὶ οὐδὲν εἰς ὑπερβολὴν μανίας ἐνέλιπεν. Ἐν τούτῳ γὰρ εὐσεβεῖν καὶ τὰ μέγεστα κατορθοῦν ἐνόμιζε, καθὼς αὐτός τε ἐν ταῖς ἐπιστολαῖς ὁμολογεῖ, καὶ Λουκᾶς ἱστορεῖ ἐν τῇ δευτέρα βίβλῳ ἑαυτοῦ. Οὐ μόνον γὰρ οὗτος πάλαι κατὰ τοὺς πολλοὺς τῶν Ἰουδαίων ἐμίσει τε καὶ ἀπὸ εστρέφετο τὸ τῆς ἀληθείας κήρυγμα, ἀλλὰ τὴ καὶ μείζονα παντὸς τοῦ ἔθνους ὀργὴν ἐποιεῖτο. ὡς γὰρ εἶδε τὸ κήρυγμα διαλάμψαν, καὶ τὸν τῆς ἀληθείας εὐθαλῆ λόγον ἐπικρατέστερον τῆς Ἰουδαϊκῆς διδασκαλίας γινόμενον, παθών πρὸς τοῦτο, καὶ νομίσας ἀδικεῖσθαι τὰ μέγιστα, τῆς διδασκαλίας αὐτῶν ἀνα τρεπομένης, πᾶσαν προθυμίαν καὶ σπουδὴν κατὰ Exstat apud Euthalium Diaconum, in ejus recensione Epistolarum S. Pauli, hujusce Patrologiæ tom. LXXXV, col. 693, sed cum magna varietate.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. doctrina revocaret, vel ab eis meritas ob fidem in Christum pœnas exigeret. Cum ergo accepisset Paulus eo tempore epistolas a sacerdotibus et magistris, ad Judæos qui habitabant Damasci, magno impetu ac fervore ferebatur in modum plenicujusdam torrentis,qui habitantes Damasci discipulos demersurus videbatur, atque in perditionis harathrum illos dimissurus. Cum autem viderat Dominus quod injustam insaniam, in justa videlicet voluntate, servaret, in medio viæ apparens, præ lucis magnitudine, oculorum aspectu privavit, et tanto hunc aggreditur impetu, ut eum, qui prius adversus Ecclesiam grassando nullum adverteret aut detrectaret periculum, omnesque Christi discipulos se funditus perditurum speraret, jam statim ac repente τῶν τῆς Ἐκκλησίας θρεμμάτων ἐποιεῖτο, ὅπως ἂν αὐ- Ecclesia alumnos concitabatur, quo vel illos a vera τοὺς ἢ τῆς ἀληθοῦς διδασκαλίας ἀποστήσειεν, ἤ δια κὴν ὀξίαν τῆς εἰς τὸν Χριστὸν πίστεως εἰσπράξειεν, Κομισάμενος δὲ ὁ Παῦλος παρὰ τῶν ἱερέων καὶ διδασκάλων ἐπιστολὰς κατ᾽ ἐκεῖνο πρὸς τοὺς ἐν 12μασκῷ Ἰουδαίους, ὥρμησε μορμύρων ὥσπερ τις χεί. μαρρος λάβρος, περικλύσειν δοκῶν τοὺς ἐν Δαμασκῷ μαθητὸς, καὶ εἰς τὸ τῆς ἀπωλείας αὐτοὺς βάραθρον ἐκπέμψειν. Γνοὺς δὲ ὁ Κύριος ὅτι ἄδικον μανίαν, ἐν δικαίᾳ δῆθεν προαιρέσει, ἐκέκτητο, ἐν μέσῃ τῇ ὁδῷ ἐπιφανείς, ἀπεστέρησε μὲν αὐτὸν τῆς ὄψεως τῷ με γέθει τοῦ φωτός. Καὶ τοσοῦτον δὲ μέτοισιν, ὥστε τὸν πάλαι οὐδὲν ὅ τι τῶν δεινῶν κατὰ τῆς Ἐκκλησίας οἴκ ἐπινοοῦντα, καὶ πάντας τοὺς μαθητὰς ἀπολέσει ἄρ δην προσδοκοῦντα, αὐτίκα δὴ τοῦτον καὶ παραχρῆμα, ἀγαπητὸν ἑαυτοῦ πιστότατον ἡγήσασθαι. Ικέτης γὰρ εὐθὺς τοῦ Θεοῦ, ὁ πολέμιος γίνεται, παραυτίκα τὸ σύνταγμα τῆς μανίας ἀποῤῥιψάμενος, εἰς πρεσβείαν ἐχώρει, καὶ τὴν εἰς Χριστὸν εὐσέβειαν ὁμοι λογεῖ, καὶ πέμπεται πρὸς ᾿Ανανίαν τινὰ μαθητὴν ἐν Δαμασκῷ. Ἰδὼν δὲ ὁ τῆς ἀληθείας ἐξεταστής Θεὸς σωφρονισθέντα τὸν ἄνδρα, καὶ βελτίω ἐκ τῶν κακῶν γεγονότα, οὐχ ἑτέρως αὐτὸν ἢ οὕτως ἀπαλλαγήσει σθαι τῆς τιμωρίας ἔφη. Βαπτίζεται γοῦν ἀπελθὼν, καὶ τῶν ἀποῤῥήτων μυστηρίων γίνεται κοινωνός, καὶ σύμμαχος ἀξιόχρεως τοῦ κηρύγματος. Καὶ και νὸν κήρυγμα ἐμπιστευθείς παρὰ τοῦ Θεοῦ, καινοτέραν εἶχε τῆς σωτηρίας τὴν ὀφορμήν. Τοσαύτην οὖν μεταβολὴν ὁ μακάριος Παῦλος ἐσχηκώς, ἔτι δὲ καὶ τοῦ νόμου μεταβαλών, καὶ οὕνως εἰς ἄκρον εὐσεβείας ξῆλον μετατεθείς, ὥστε τοὺς ἀληθείας μαθητάς, εἴποτε συνέβη αὐτὸν ἀπτλειφθῆναι, διὰ γραμμάτων ἐβεβαίου, ἵνα μὴ μόνον τὴν διὰ τῶν ἔργων, ἀλλὰ καὶ τὴν ἐκ τῶν λόγων εἰς τὸ μετέπειτα κτήσωνται διδασκαλίαν, καὶ ἀμφοτέρωθεν ὀχυρωθέντες, ἂσειστον τὸ τῆς εὐσεβείας ἔρυμα ἐν τῇ ψυχῇ περιφέροιεν. Μετὰ δέ τινα χρόνον εἰς Ἱερουσαλὴμ πάλιν ὁ Παῦλος ἐκτρέχει, ὀψόμενος τὸν Πέτρον, ἔνθα δὴ καὶ διαι ροῦνται πρὸς ἀλλήλους ἅπασαν τὴν οἰκουμένην. Καὶ τὴν τῶν ἐθνῶν μερίδα Παῦλος λαβὼν, ὡς δὴ τοῦ Πέτρου τὸ Ἰουδαϊκὸν λαχόντος διδάσκειν, πολλὰς μὲν πόλεις, πολλὰς δὲ χώρας περιενόστησε. Μικροῦ δὲ τὸ Ἰλλυρικὸν ἅπαν τῶν τῆς εἰς Χριστὸν εὐσεβείας δογμάτων ἐνέπλησε. Μυρία γοῦν πάνδεινα παθὼν καὶ ὑποστὰς ὑπὲρ τῆς εἰς Χριστὸν πίστεως, πολλούς τε καὶ διαφόρους κινδύνους, ὅπους αὐτὸς ἀναγράφε ται, ὑπὲρ τοῦ Εὐαγγελίου, καὶ ὅλους αὐτοὺς νικήσας quæ ipse describit: cum universa devicisset, fideκαὶ ἐξαγκωνισάμενος πίστει (εἰς ὅτε γὰρ τότε ἤθελε Παῦλος, ὁ Θεὸς καὶ ἡ προθεσμία αὐτοῦ τοῦτον κατα εἶχε διάγειν μετὰ ἀνθρώπων, εἰς ὅτε τε Εὐαγγέλιον ἅπασι τοῖς ἔθνεσι κηρύξει), ὀψὲ δή που τῆς ὥρας, αὖθις ὁ Παῦλος ἐπάνεισιν εἰς Ἱεροσόλυμα, τοὺς ἐκεῖσε ἁγίους ἐπισκεψόμενος, καὶ τοῖς τῇδε πτωχοῖς ἐπικουρήσων. Ἐν δὲ τῷ μεταξύ, στάσις τις κατειλήσει τὴν πόλιν, καὶ ὁ δῆμος ἦν ἐν θορύβῳ πολλῷ, Ἰουδαίων ταραττόντων τὸ κοινόν. Δεινὸν γὰρ καὶ βαρὺ ἡγήσαντο κατήγορον ἔχειν τὸν πάλαι προ στάτην καὶ κοινωνὸν αὐτῶν τῆς μανίας, καὶ κτείνειν αὐτὸν ἐσπούδαζον. 'Αλλ, εὐθὺς ὁ χιλίαρχος τοῦτον fidelissimum sui amatorem instrueret. Protinus enim ex hoste factus est Dei minister, et illico abjecta dementiæ copia militari, ad legationem pro cedit, Christique profitetur cultum, ac mittitur ad Ananiam quemdam Damascenum discipulum. Intuitus autem veritatis indagator Deus modestum jam redditum virum, relictisque malis meliorem effectum, non aliter illum quam hoc modo utipse supplicium evaderet decrevit. Egressus itaque baptizatur ac ineffabilium mysteriorum fit particeps et idoneus commilito, ac propugnator prædicationis cumque novum genus prædicationis a Deo ipsi commissum esset, novum habebat salutis argumentum. Quapropter tanta in Paulo facta immutatione, circa legem quoque immutatus est, atque adeo in extremum pietatis zelum traductus, ut veritatis discipulos,si quando eum abesse contingeret, litteris confirmaret, ne ab operibus solum, sed sermonibus quoque in posterum doctrinam sibi ab eo compararent ae utrinque muniti inconcussum pietatis propugnaculum in anima circumferrent. Post aliquantum vero temporis rursum Paulus Jerusalem revertitur, visurus Petrum, ubi etiam inter se 191 partiuntur universum orbem. Cumque partem gentium Paulus accepisset, Petro sane Judaicum populum sortito docendum, plurimas tum civitates tum regiones peragravit: brevique totum Illyricum dogmatis de Christi cultu replevit. Innumera igitur passus certamina, ac sustinens pro fide Christi et pro Evangelio multa variaque pericula, que superasset (quandiu enim volebat Paulus, Deus ad definitum ipsi tempus, ut inter homines degeret, hunc retinebat, donec universis gentibus Evangelium prædicaret, declinante nimirum tem - pore, rursum Paulus Hierosolyma revertitur; ut sanctos qui ibidem agebant inviseret, egenisque auxilium ferret. Interim vero seditio quædam occupavit civitatem, et populus in tumultum vehementem versus erat, Judæis plebem concitontibus. Indignum enim et grave ducebant accusatoren: habere eum, qui olim dux ipsis erat ac particeps insaniæ ipsorum, cumque occidere festinabant.

Verum tribunus statim eum eripuit, et cum militari ἐξαιρεῖται, καὶ μετὰ στρατιωτικῆς βοηθείας εἰς τὴν auxilio ipsum Cæsaream ad præsidem mittit. Acceperunt ergo ipsum et ad ducem gentium duxerunt qui Festus dicebatur. Cum autem sentiret Paulus præparatas adversus se insidias a Judæis, statim ad tribunal stans Casarem appellat: et redditur quidem interim foro judiciali, quievit tamen accusatio, quæ adversus ipsum a Judæ:s excogitata erat: ac postmodum Romam a magistratibus mittitur ad Cæsarem ubi cum eadem certamina suscepisset, ac pro eisdem præmiis laborasset, tandem e vita quoque pro veritatfs dogmatibus excessit: melio· rem esse judicans, quæ cum Christo esset conversationem, mortali hac et fragili vita. Nam paulo post volens illum Cæsar Nero ab hac vita educere, veram ipsi, quæque sola vera vita est, donavit, colique hæredem constituit, quem terra privavit, Sunt itaque civitates, quas sua prædicatione perlustravit illustrissimus Christi apostolus Paulus, ut in compendium referamus quæ sequuntur. 192 PEREGRINATIO PAULI APOSTOL.1. Damasco cœpit, ascenditque Hierosolyma, inde Tarsum, et ab eo loco Antiochiam, rursumque secundo Hierosolyma, ac denuo Antiochiam, et inde cum Barnaba separatus in apostolatum descendit Seleuciam, deinde Cyprum, ubi et Paulus dici captus est.postmodum Pergen, deinde Antiochiam Pisidiæ, inde Iconium, hinc Lystram ac Derben Lycaonia. Postmodum in Pamphiliam,deinde Pergen, hinc Attaliam, rursum tertio Antiochiam Syriæ. Postmodum tertio rursum Hierosolyma circumcisionis causa: deinde iterum quarto Antiochiam. Tum pertransivit Syriam ac Ciliciam. Rursum secundo Derben ac Lystram, ubi Timotheum circumcidit. In Phrygiam, postmodum et Galaticam regionem, inde in Mysiam, postea Troadem, et inde Neapolin. Hinc Philippos, Macedoniæ urbem, deinde Amphipolim Apolloniamque pertransiens venit Thessalonicam: unde Berœam. Hinc secundo Antiochiam Pisidiæ. Rursum in Galaticam regionem ac Phrygiam: deinde iterum secundo Ephesum unde pertransiens Macedoniam venit in Græciam et inde præterita Macedonia rursum Philippos, et a Philippis Troadem, ubi Eutychum, qui a cœnaculo ceciderat, suscitavit. Hinc Asson, et postmodum Mytilenem, deinde in partes quæ sita sunt contra Chium, unde Samum: postea Miletum, unde advocatis his qui Ephesi degebant, locutus est cum eis: hinc Coum, postmodum Rhodum: et inde Pataram, unde Tyrum. Deinde Ptolemaidem, indeque (æsaream. Et hinc quarto rursum ascendit Hierosolyma, unde missus est Cæsaream ac postmodum vinctus Romam. Ita a Cæsarea venit Sidonem et inde Myra Lyciæ,postea Cnidum et hinc multa passus in insulam venit, ubi vipera manum ejus apprehendit, mansitque illæsus. Καισάρειαν πρὸς τὸν ἡγεμόνα πέμπει. Συνέλαβον οὖν αὐτὸν, καὶ πρὸς τὸν ἐθνάρχην ἦγον, Φῆστος ὅνομα αὐτῷ. Αισθόμενος δὲ, σοσκευὴν κατ' αὐτοῦ τινα γινομένην ὑπὸ Ἰουδαίων Παῦλος, εὐθὺς ἐπὶ τοῦ βή ματος ἐπικαλεῖται τὸν Καίσαρα. Καὶ ἀνίεται μὲν τέως τοῦ κριτηρίου, ἀργεῖ δὲ ἡ κατ᾿ αὐτοῦ τοῖς Ιουδαίοις μελετωμένη ἐπιβουλή, καὶ λοιπὸν εἰς τὴν Ῥώμην ὑπὸ τῶν ἀρχόντων ἐκπέμπεται πρὸς Καίσαρα. Κἀκεῖσε τοὺς αὐτοὺς ἀγῶνας ἐπιδε ξάμενος, καὶ ὑπὲρ τῶν αὐτῶν ἄθλων πονέσας, τέλος καὶ αὐτῆς τῆς ζωῆς ὑπὲρ τῶν τῆς ἀληθείας δογμάτων ἐξέστη, βέλτιον εἶναι κρίνας τὴν μετὰ Χριστοῦ διαγωγήν, τῆς θνητῆς ταύτης καὶ ἐπικήρου ζωῆς. Μικρὸν γὰρ ὕστερον ὁ Καίσαρ Νέο ρων βουληθεὶς αὐτὸν τῆς ζωῆς ταύτης ἐξαγαγεῖν, τὴν ἀληθινὴν αὐτῷ καὶ ὄντως ζωὴν ἐχαρίσατο, καὶ καθιστῷ οὐρανοῦ κληρονόμον, ὃν τῆς γῆς ἀπεστέ ρησεν. Εἰσὶν οὖν αἱ πολιτεῖαι, ἂς τῷ κηρύγματι περιῆλθεν ὁ πανεύφημος τοῦ Χριστοῦ ἀπόστολος Παῦλος, ὡς ἐν συντόμῳ εἰπεῖν, αὗται· ΑΠΟΔΗΜΙΑΙ ΠΑΥΛΟΥ ΤΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ. ᾿Απὸ Δαμασκοῦ ἤρξατο, καὶ ἀνῆλθεν εἰς Ἱερουσα λήμ. Ἐκεῖθεν εἰς Ταρσόν. Κἀκεῖθεν εἰς Ἀντιόχειαν. Καὶ πάλιν εἰς Ἱερουσαλήμ, καὶ πάλιν δεύτερον εἰς Αντιόχειαν. Κἀκεῖθεν ἀφορισθεὶς μετὰ Βαρνάβα εἰς τὴν ἀποστολὴν κατῆλθεν εἰς Σελεύκειαν. Εἶτα εἰς Κύπρον, ἔνθα καὶ Παῦλος ἤρξατο καλεῖσθαι. Εἶτα εἰς Πέργην, εἴτα εἰς ᾿Αντιόχειαν τῆς Πισιδίας. Εἶτα εἰς Ικόνιον. Εἶτα εἰς Δύστραν, καὶ Δέρβην τῆς Λυκαονίας. Εἶτα εἰς Παμφυλίαν. Εἶτα εἰς Πέργην. Εἶτα εἰς ᾿Αττάλειαν. Εἶτα πάλιν τρίτον εἰς Αντιό χειαν τῆς Συρίας. Εἶτα πάλιν τρίτον εἰς Ἱερουσαλήμ, διὰ τὴν περιτομήν. Εἶτα πάλιν τέταρτον εἰς ᾿Αντιόχειαν. Εἶτα διῆλθε τὴν Συρίαν καὶ τὴν Κιλι κίαν. Εἶτα πάλιν δεύτερον εἰς Δέρβην καὶ Λύστραν, ἔνθα Τιμόθεον περιέτεμεν. Εἶτα εἰς Φρυγίαν καὶ τὴν Γαλατικὴν χώραν. Εἶτα εἰς Μυσίαν. Εἶτα εἰς Τρωάδα. Κἀκεῖθεν εἰς Νεάπολιν. Εἶτα εἰς Φιλίπε πους τῆς Μακεδονίας. Εἶτα διελθὼ τὴν ᾿Αμφίπο λιν καὶ ᾿Απολλωνίαν, ἦλθεν εἰς Θεσσαλονίκην. Εἶτα εἰς Βέροιαν. Εἶτα δεύτερον εἰς ᾿Αντιόχειαν τῆς Πισιδίας. Εἶτα εἰς τὴν Γαλατικὴν χώραν καὶ Φρυγίαν. Εἶτα πάλιν δεύτερον εἴς Εφεσον. Εἶτα διελθὼν τὴν Μακεδονίαν, ἦλθεν εἰς Ελλάδα. Κἀκεῖθεν διελθών τὴν Μακεδονίαν, ἦλθε πάλιν δεύτερον εἰς Φιλίππους, Καὶ ἀπὸ Φιλίππον εἰς Τρωάδα, ἔνθα τὸν Εὔτυχον " ήγειρε πεσόντα. Εἶτα εἰς τὴν Ασσον. Εἶτα εἰς Μια τυλήνην. Εἶτα εἰς τὰ ἀντικρὺ Χίου. Εἶτα εἰς Σάμον. Κἀκεῖθεν εις Μίλητον. Ἐκεῖθεν μεταπεμψάμενος τοὺς ἐν Ἐφέσῳ, ὡμίλησεν αὐτοῖς. Εἶτα εἰς Κῶν. Εἶτα εἰς Ῥοδον. Κἀκεῖθεν εἰς Πάταρα· Κἀκεῖθεν εἰς Τύρον. Εἶτα εἰς Πτολεμαΐδα. Κἀκεῖθεν εἰς Καισά ρειαν. Κἀκεῖθεν ἀνῆλθε τέταρτον πάλιν εἰς Ἱερουσα λήμ. Κἀκεῖθεν παρεπέμφθη εἰς Καισάρειαν. Καὶ λοιπὸν δέσμιος ἐπὶ Ῥώμην, οὕτως ἀπὸ Καισαρείας, ἦλθεν εἰς Σιδώνα, Κἀκεῖθεν εἰς Μύρα τῆς Λυκίας. Εἶτα εἰς Κνίδον. Κἀκεῖθεν πολλὰ παθὼν, ἦλθεν εἰς τὴν νῆσον, ἔνθα ἡ ἔχιδνα καθήψατο τῆς χειρὸς αὐτοῦ, καὶ ἔμεινεν ἀβλαβής.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. β Εἶτα εἰς Συρακούσας. Εἶτα εἰς Ρήγιον. Κἀκεῖθεν εἰς Ποτιόλους. Κἀκεῖθεν πεζῆς ἀνῆλθεν εἰς Ρώμην, ἀπαντησάντων αὐτῷ τῶν ἀδελφῶν, εἰς ᾿Αππίου φόρ ρον καὶ Τρεῖς Ταβέρνας, καὶ λοιπὸν εἰσελθὼν εἰς Ῥώμην, καὶ διδάξας χρόνον, κανὸν, ὕστερον ἐν αὐτ τῇ τῇ Ῥώμῃ ἐμαρτύρησεν, αὐτόθι τὸν καλὸν ἀγῶνα ἀγωνισάμενος. Ῥωμαῖοι δὲ περικαλλέσιν οκοις καὶ βασιλείοις τὰ λείψανα τούτου καθείρξαντες, ἐπέτειον αὐτῷ μνήμης ἡμέραν πανηγυρίζουσι, τῇ πρὸ τριῶν καλανδῶν Ἰουλίων αὐτοῦ τὸ μαρτύριον ἑορτάζοντες. Πολλὰς δὲ καὶ πρὸ τούτου ἤδη παραινέσεις ὑπὲρ τε βίου καὶ ἀρετῆς, ὁ μακάριος ἐποιήσατο, καὶ πολλὰ περὶ τῶν πρακτέων τοῖς ἀνθρώποις εἰσηγήσατο. Ἔτι δὲ καὶ ὅλως διὰ τῆς ὑφῆς τῶν δεκατεσσάρων ἐπιστολῶν τούτων, τὴν ὅλην ἀνθρώποις διέγραψε πολιτείαν. Αναγκαῖον δὲ ἡγησάμην ἐν βραχεῖ καὶ τὸν χρόνον ἐπισημειώσασθαι τοῦ κηρύγματος Παύο λου, ἐκ τῶν χρονικών κανόνων Εὐσεβίου τοῦ Καμ φίλου τὴν ἀνακεφαλαίωσιν ποιούμενος. Ενθα δ τὴν βίβλον μετὰ χεῖρας εἰληφώς, καὶ ταύτην ἀναπτύξας, εὑρίσκω τὸ πάθος τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν καὶ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐν ὀκτωκαιδεκάτῳ ἔτει Τιβερίου Καίσαρος γεγενημένον, καὶ τὴν τριήμερον δὲ εὐθὺς ἀνάστασιν, καὶ πάλιν τὴν εἰς οὐρανοὺς ἀνά ληψιν τοῦ Χριστοῦ. Καὶ μεθ᾿ ἡμέρας τινὰς ὀλίγας, εἶδον ἐκεῖ τοὺς ἀποστόλους προχείριζομένους εἰς διακονίαν τὸν αὐτοφερώνυμον Στέφανον, καὶ τοὺς ἀμφ' αὐτόν. Καὶ μετέπειτα σαάσιν Ἰουδαίων πάλιν καταλαμβάνω, καθὼς ἤδη προείπομεν, καὶ τὸν Στέ φανον ἀγωνιζόμενον ἐκεῖτε, καὶ τὸν Παῦλον συνο εὐδοκοῦντα πάνω τῷ φόνῳ. Ος μικρὸν ὕστερον τοῖς ἄρχουσι τῶν Ἰουδαίων παραστάς, ἐπιστολὰς ἐκομία ζετο πρὸς τοὺς ἐν Δαμασκῷ Ἰουδαίους 'κατὰ τῶν μαθητῶν. Κατὰ δὲ μέσην τὴν ὁδὸν, ἡ κλῆσις αὐτῷ γεγένηται παρὰ τοῦ Θεοῦ, ὡς μικρῷ προσαναλωθῆς ναι τὸ ἔτος ἐκεῖνο. Ἐπιλαβομένου δῆτα τοῦ ἐννεακαιδεκάτου ἔτους Τιβερίου Καίσαρος, κατάρξασθαι τὸν Παῦλον τοῦ κηρύγματος, φησὶν ἡ ἱστορία· καὶ τὴν ἅπασαν οἰκουμένην διαδραμεῖν, εὐαγγελιζόμεν νον τὴν εἰς Χριστὸν εὐσέβειαν, μέχρι τρισκαιδεκάτου ἔτους Κλαυδίου Καίσαρος, ἡγεμονεύοντες τότε τῆς Ἰουδαίας Φήλικος· ἐφ' οὗ κατηγορηθεὶς ὑπὸ Ἰουδαίων, τὴν ἀπολογίαν ἐποιήσατο Παῦλος. "Ος δὴ τὸν ἀπόστολον εἰς τὸ κατὰ Καισάρειαν δεσμωτήριον καθεῖρξεν ἐπὶ δυσὶν ἔτεσι. Μεθ' ον διαδεξάμενος τὴν ἀρχὴν Πόρκιος Φῆστος, εὐθὺς ἀνακρίνειν ὥρα μησε τὸν ᾿Απόστολον, τοῖς Ἰουδαίοις μεγίστην χάριν ἐν τούτῳ κατατιθέμενος. Τότε οὖν ὁ μακάριος νομί σας οὐκ ἄλλως ἀπαλλαγήσεσθαι τῆς ἐπιβουλῆς, ἢ Καίσαρα ἐπικαλεσάμενος, ἑστὼς ἐπὶ τοῦ βήματος ἐπεκαλεῖτο Καίσαρα, καὶ εἰς Ρώμην ἐκπέμπεται, πρὸς Καίσαρα Νέρωνα. Συνῆν δὲ αὐτῷ καὶ ᾿Αρίστ αρχος, ὃν καὶ εἰκότως συναιχμάλωτόν που τῶν ἐπι στολῶν ἀποκαλεῖ, καὶ Λουκᾶς ὁ τὰς Ηράξεις τῶν ἀποστόλων γραφῇ παραδούς. Κἀκεῖσε οὖν ὁ Παῦλος ἐπὶ τῆς Ῥωμαίων διετίαν ὅλην ἐφυλάττετο. Ταῦτα γὰρ καὶ μέχρι τούτων ἱστορεῖ Λουκᾶς ἐν ταῖς Πρά ξεσι τῶν ἀποστόλων, κατ' ἐκεῖνο καιροῦ τὸ βιβλίον συγγραψάμενος, καὶ τὰ καθεξῆς ἥκιστα τότε γινώ814 193 Dehinc Syracusas, inde Rhegium: et hinc Puteolos, unde pedes ascendit Romam,occurrentibus illi fratribus ad Appii forum ac Tres Tabernas, et postea Romam ingressus multoque tempore docens, tandem in ipsa urbe Roma martyrio vitam finivit, cum ibidem bonum curtamen certasset. Romani vero inclusis ejus reliquiis pulchris ac argenteis thecis, annum ei memoriæ diem colunt, III Kalen las Julii martyrium ejus celebrantes. Multis autem antea divus Paulus cum de vita tum de virtute adhortatus erat, multaque de his quæ agenda sunt, homines docuerat. Præterea autem et per harum quatuordecim epistolarum contextum omnino præscripsit hominibus universam conversationem. Necessarium autem duxi, ut paucis verbis tempus prædicationis Pauli significarem ex canonibus temporum Eusebii Pamphili in compendium redactis, ubi certe libro in manus sumpto eoque aperto passionem inveni Salvatoris nostri et Domini Jesu Christi decimo octavo Tiberii Cæsaris anno accidisse, statimque tertio postmodum die resurrectionem, ac rursum Christi in cœlos assumptionem. Præterea inveni ibidem apostolos post paucos aliquot dies in ministerium delegisse Stephanum, qui proprium sibi nomen ferebat ac deinde Judæorum seditionem rursum deprehendo, sicut jam prædiximus, passumque in ea Stephanum, ac Paulum in mortem ejus consentientem. Qui paulo post ad Judæorum principes accedens, litteras accepit ad Judæos, qui Damasci degebant, adversum discipulos.Juxta medium autem itineris facta est ipsius a Deo vocatio, paulo ante finem illius anni. Certe cum cœptus esset decimus nonus Tiberii Cæsaris annus, Paulum inchoasse prædicationem scribit historia: ac universum percurrisse orbem disseminando Christi cultum, usque ad tertium decimum Claudi Cæsaris annum, præside Judam Felice: sub quo a Judais accusatus pro se respondit Paulus, qui sane apostolum in carcere 194 duobus annis inclusit Casarem. Post quem suscepto Portius Festus principatu statim apostolum judicare aggressus est, ut maximam hoc facto gratiam apud Judæos iniret. Tunc ergo arbitratus beatus Paulus quod alio modo insidias declinare non posset nisi Cæsarem appellaret, stans ad tribunal Cæsarem appellavit, et Romam ad Cæsarem Neronem dimittitur. Erat autem simul cum eo et Aristarchus (quem etiam merito concaptivum quodam epistolarum loco appellat), et similiter Lucas, qui Acta apostolorum scripturæ tradidit. ibi ergo Paulus sub Romanorum custodia totum biennium asservatus est. Nam hæc et usque ad ista scribit Lucas in Actis apostolorum, qui circa illud tempus librum conscripsit, cumque tunc ea quæ futura essent minime cognosceret, nequaquam martyrium ejus ascripsit. Illo enim ibidem relicto Lucas et Aristarchus redierunt. Eusebius autem sequentia tempora diligenter perquirens, scripsit nobis secundo ecclesiastica Historiæ libro hujus

βλῳ. Καταλιπόντες γὰρ αὐτὸν ἐκεῖσε Λουκᾶς τε καὶ Αρίσταρχος, ἦλθον. Εὐσέβιος δὲ τοὺς μετέπειτα χρόνους ἀκριβῶς περιεργασάμενος, ἱστόρησεν ἡμῖν ἐν τῷ δευτέρῳ τόμῳ τῆς Ἐκκλησιαστικῆς ἱστορίας τούτου καὶ τὸ μαρτύριον, καὶ τὸν Παῦλον ἄνετον διατρίψαι, καὶ τὸν τοῦ Θεοῦ λόγον ἀκωλύτως κηρύ και ἐπισημηνάμενος. Τότε μὲν οὖν ἐπὶ Νέρωνος απολογησάμενον τὸν Παῦλον, αὖθις ἐπὶ τὴν τοῦ κη ρύγματος διακονίαν λόγος ἔχει στείλασθαι ὑπὸ Καί σαρος ἀπολυθέντα, εὐαγγελίσασθαι ἐφ' ἑτέροις δέκα ἔτεσιν. Εἰς ἄκρον δὲ μανίας ὁ Νέρων ἀφικόμενος, ἀνεῖλε μὲν ᾿Αγριππίναν πρῶτα τὴν ἰδίαν μητέρα, ἔτι δὲ καὶ τὴν ἀδελφὴν τοῦ πατρὸς, καὶ Ὀκταυΐαν τὴν ἑαυτοῦ γυναῖκα, καὶ ἄλλους μυρίους τῷ γένει etiam martyrium, ostendens et Paulum in quiete σκων οὐδὲ τὸ μαρτύριον αὐτοῦ ἐγκατέθετο τῇ βία permansisse, et Dei verbum nullo prohibente disseminasse. Siquidem habet historia, quod ubi tunc sub Nerone respondisset Paulus eta Caesare fuisset absolutus, ad prædicationis ministerium rursus emissum fuisse, aliisque decem annis Evangelii verbum disseminasse. Cum autem ad extremum insa· niæ Nero pervenisset, primum quidem interfecit Agrippinam propriam matrem, præterea et patris sororem, Octaviam quoque suam uxorem, aliosque innumeros genere ipsum contingentes: deinde et universalem movit adversum Christianos persecutionem, et ita apostolorum cædes pervenit. Statim enim accersitum Paulum stitit tribunali. Rursum autem ei Lucas conjunctus est:ubi certe contigit Paulum anno tricesimo sexto a Salvatore passo, Η προσήκοντας. Μετέπειτα δὲ καθολικὸν ἐκίνησε tertio decimo autem imperii Neronis,martyrio vitam διωγμὸν κατὰ τῶν Χριστιανῶν, καὶ οὕτως ἐπὶ τὰς finisse, capite videlicet gladio amputato. Suntigitur τῶν ἀποστόλων ἦλθε σφαγάς. Μεταστειλάμενος γὰρ ab anno Tiberii Cæsaris decimo nono, quo Evanτὸν Παῦλον αὖθις τῷ βήματι παριστᾷ. Συνῆλθε δὲ gelium cæpit prædicare, usque ad annum ejus vice- πάλιν ὁ Λουκᾶς αὐτῷ. Ενθα δὴ συνέβη τὸν Παῦλον, simum secundum, anni quatuor, et Caii similiter τριακοστῷ ἔκτῳ ἔτει τοῦ σωτηρίου πάθους, τρισε anni quatuor: rursum vero et Claudii anni paulo καιδεκάτῳ δὲ Νέρωνος μαρτυρῆσαι, ξίφει τὴν κε minus quatuordecim, quem insecutus Nero tertio φαλὴν ἀποτμηθέντα. "Εστι τοίνυν ἀπὸ τοῦ ἐννεαdecimo sui 195 principatus anno apostolum inκαιδεκάτου ἔτους Τιβερίου Καίσαρος, ἐξ οὗ κηρύσε teremit. Hæc autem de prima sua responsione σειν τὸ Εὐαγγέλιον ἤρξατο, ἕως τοῦ εἰκοστοῦ δευτέ scribit ipse Paulus apostolus Timotheo: ▪ In prima ρου ἔτους, ἔτη τέσσαρα· καὶ τὰ Γαΐου δὲ ὡσαύτως, mea responsione nullus mihi adfuit, sed omnes me ἔτη τέσσαρα. Αὖθις δὲ καὶ τὰ Κλαυδίου ἔτη, μικρὸν dereliquerunt: non illis imputetur: Dominus au- ἐλάττω, δεκατέσσαρα. Ον διαδεξάμενος Νέρων, tem adfuit mihi et confirmavit me, ut per me præ- τρισκαιδεκάτῳ· ἔτει τῆς ἑαυτοῦ ἀρχῆς, τὸν ᾿Απόστολον dicatio certiori fide comprobaretur, audirentque ἀνεῖλεν. Γράφει γοῦν ὁ αὐτὸς ἀπόστολος Παῦλος Τιomnes gentes: et liberatus sum de ore leonis',» μοθέῳ, περὶ μὲν τῆς πρώτης αὐτοῦ ἀπολογίας τάδε· hoc nomine Neronem significans. De secunda vero, «Ἐν τῇ πρώτῃ μου ἀπολογίᾳ οὐδείς μοι συμπαρεγέ in qua et martyrio suam finivit vitam, ait: Mini- νετο, ἀλλὰ πάντες με εγκατέλιπον. Μὴ αὐτοῖς λοsterium tuum bonum certius adimple. Ego enim γισθείη. Ὁ δὲ Κύριός μοι παρέστη καὶ ἐνεδυνάμωσέ jam delibor, et tempus meæ dissolutionis instat.» Et με, ἵνα δι᾿ ἐμοῦ τὸ κήρυγμα πληροφορηθῇ, καὶ quia Lucas rursum erat cum eo,post pauca epistoἀκούσωσι πάντα τὰ ἔθνη. Καὶ ἐῤῥύσθην ἐκ στόμα la verba: «Salutat te, inquit, Lucas, qui mecum τος λέοντος· «τοῦτον λέγων εἶναι τὸν Νέρωνα. Περὶ est.» Totius igitur prioris prædicationis apostoli δὲ τῆς δευτέρας ἐν ᾗ καὶ τελειοῦται τῷ κατ' αὐτὸν tempus est unius et viginti annorum præter alios μαρτυρίῳ, φησί» Τὴν καλὴν διακονίαν σου πληρο duos annos quosapud Cæsaream in carcere trans- φόρησον. Ἐγὼ γὰρ ἤδη σπένδομαι, καὶ ὁ καιρὸς τῆς egit. His rursum addantur duo primi anni postquam ἀναλύσεώς μου ἐφέστηκε. «Καὶ ὅτι Λουκᾶς ἦν πάλιν Romam pervenarat, decemque ullimi: ita ut fue- σὺν αὐτῷ, μετ᾿ ὀλίγα ἐπιστολῆς,» Ασπάζεται σε, rint omnes anni ab ejus vocatione usque ad ipsius γράφει, ὁ Λουκᾶς ὁ σὺν ἐμοί.» Εστιν οὖν ὁ πᾶς χρόmortem triginta quinque. νος τοῦ κηρύγματος Παύλου, εἴκοσι καὶ ἔν ἔτος. Καὶ ἕτερα δύο ἔτη, ἄ διετέλεσεν ἐν τῷ κατὰ Καισάρειαν δεσμωτηρίῳ. Πρὸς δὲ τούτοις πάλιν, τὰ ἐν Ῥώμῃ πρότερα δύο ἔτη, καὶ τὰ τελευταῖα δὲ ἔτη δέκα· ὥστε εἶναι πάντα τὰ ἔτη ἀπὸ τῆς κλήσεως αὐτοῦ μέχρι τῆς τελειώσεως αὐτοῦ, τριάκοντα καὶ πέντε. MARTYRIUM PAULI APOSTOLI. Sub Nerone Romanorum imperatore, martyrio vitam ibidem finivit Paulus apostolus, capite gladio amputato, anno a salutari passione tricesimo sexto postquam Romæ bonum certaverat certamen, quinto die mensis Panemi, qui dies apud Romanos dicitur tertius Kalendarum Julii, quo complevit divus Apostolus suum martyrium, sexagesimo nono anno adventus Salvatoris nostri Jesu Christi. ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΠΑΥΛΟΥ ΤΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ. Ἐπὶ Νέρωνος τοῦ Καίσαρος Ρωμαίων, ἐμαρτύ ρησεν αὐτόθι Παῦλος ὁ ἀπόστολος, ξίφει τὴν κεφα λὴν ἀποτμηθεῖς, ἐν τῷ τριακοστῷ καὶ ἕκτῳ ἔτει τοῦ σωτηρίου πάθους, τὸν καλὸν ἀγῶνα ἀγωνισάμενος ἐν Ῥώμῃ, πέμπτῃ ἡμέρᾳ Πανέμου μηνός, ἥτις λέγεται παρὰ Ῥωμαίοις, τῇ πρὸ τριῶν Καλανδῶν Ιουλίων, καθ᾿ ἣν ἐτελειώθη ὁ ἅγιος ᾿Απόστολος τῷ κατ᾿ αὐ τὸν μαρτυρίῳ, ἑξηκοστῷ καὶ ἐννάτῳ ἔτει τῆς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ παρουσίας. ↑ H Tim. iv, 16, 17.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. ARGUMENTUM EPISTOLÆ AD ROMANOS. Epistola ad Romanos complectitur instructionem ad Christum, et maxime per naturalium rationum demonstrationem: 196 ideoque cæteris præposita est, tanquam certe ad eos scripta qui ad divinum cultum jam habebant principium. Hanc autem a Corintho mittit, cum necdum Romanos vidisset, sed de ipsis audisset, eosque videndi cupidus esset. Et primum quidem ait sibi gratam esse illorum fidem quam ubique locorum divulgari videt. Deinde significat quod frequenter proposuerit ad ipsos venire, accensus eorum desiderio, adhuc tamen non potuerit. Et deinceps eruditionis plenam conscribit epistolam, de vocatione gentium quodque circumcisio solum ad tempus posita erat, tunc autem cessaverat, et quod per Christum erat deletum Adæ peccatum, umbraque legis transierat. Vocationem itaque gentium consequenter ita confirmat, ostendens cunctis hominibus consitam esse legem, omnesque et natura rudes esse, et tamen ab ipsis creaturis posse Deum cognoscere. Propterea merito arguit, primum quidem Græcos, quod cum illis Deus ex creaturis mundi, sui ipsius cognitionem manifestasset, suamque virtutem æternam, quæ est Verbum ejus, in quo et per quem omnia creavit, illi tamen a creaturis non cognoverant Deum, qui ista formaverat sed ipsas creaturas deos fecerant, ac coluerant, creaturam potius quam Creatorem. Arguit autem et Judæos ut qui legem non servassent, sed per legis transgressionem Deum inhonorassent: et ita utrosqne tum Judæos tum Græcos maxime convicit ac transgressionis accusat: ut ostendat quod quicunque nati sunt, omnes ex æquo egeant Redemptore, utpote obnoxii: gratia vero et redemptione Judæis acgentibus ex æquo facta, merito etiam gentium facta sit vocatio: facta autem gentium vocatione, necessario cessavit circumcisio ac umbra quæ in lege erat. Abram enim non in circumcisione,inquit,sed ante circumcisionem justificatus,nominis transmutatione dictus est Abraham, quod pater multarum gentium futurus esset, secundum fdem quam in præputio habuerat. Sumpsit autem postquamjustificatus est circumcisionem in carne, ut signum esset his qui secundum carnem ab eo propagarentur.Cessaturum autem tunc dicit circumcisionem, cum gentes filii ΥΠΟΘΕΣΙΣ ΤΗΣ ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΣ. Ἡ δὲ πρὸς 'Ρωμαίους ἐπιστολὴ περιέχει την πρὸς τὸν Χριστὸν παρασκευὴν, μάλιστα τοῖς ἐκ φύσ σεως λογισμοῖς ἐλεγχθεῖσαν. καὶ διὰ τοῦτο προτάτε τεται ἄλλαις ἀπάσαις, ὡς δὴ πρὸς αὐτοὺς γεγραμμένη τοὺς ἤδη τὰ θεῖα προμυηθέντας. Ταύτην ἐπιστέλλει ἀπὸ Κορίνθου, μήπω μὲν ἑωρακώς Ρω μαίους, ἀκούων δὲ περὶ αὐτῶν, καὶ ἐπιποθῶν αὐτοὺς ἰδεῖν. Καὶ Καὶ πρῶτον μὲν ἀποδέχεσθαί φησι τὴν πίστιν αὐτῶν, καταγγελλομένην ὁρῶν πανταχοῦ. Ἔπειτα σημαίνει πολλάκις ἑαυτὸν προθέμενον ἐλθεῖν, διὰ τὸν εἰς αὐτοὺς πόθον, τέως μὴ δεδυνῆσθαι. Καὶ λοιπὸν διδασκαλικὴν τὴν ἐπιστολὴν ποιεῖ ται, περὶ κλήσεως ἐθνῶν. Καὶ ὅτι ἡ περιτομὴ ἕως καιροῦ ἦν, καὶ νῦν πέπαυται. Καὶ ὅτι διὰ τοῦ Χριστοῦ λέλυται τὸ παράπτωμα τοῦ ᾿Αδάμ, καὶ ἡ σκιὰ τοῦ νόμου παρῆλθε. Τὴν μὲν οὖν κλῆσιν τῶν ἐθνῶν ἀκολούθως κατασκευάζει οὕτως, ἀποδεικνὺς πᾶσιν ἀνθρώποις ἔμφυτον εἶναι τὸν νόμον, καὶ πάντας ἀδιδάκτῳ τε τῇ φύσει, καὶ ἀπ᾿ αὐτῆς τῆς κτίσεως δύνασθαι γινώσκειν τὸν Θεόν. Διὸ καὶ εἰκότως απ τιᾶται πρῶτον Ελληνας, ὡς μὲν τοῦ Θεοῦ φανερώσαντος αὐτοῖς ἐκ τῶν ποιημάτων τοῦ κόσμου τὴν περὶ ἑαυτοῦ γνῶσιν καὶ τῆς ἀϊδίου δυνάμεως αὐτοῦ, ἥτις ἐστὶν ὁ λόγος αὐτοῦ, ἐν ᾧ καὶ δι᾽ οὗ τὰ πάντα πεποίηκεν, αὐτοὺς δὲ, μὴ ἐγνωκέναι μὲν ἐκ τῶν κτισμάτων εἶναι Θεὸν τὸν τούτων Δημιουργόν, τὰ δε ποιήματα θεοποιήσαντας, καὶ τῇ κτίσει μᾶλλον ἢ αὐτῷ λατρεύσαντας. Αἰτιᾶται δὲ καὶ Ἰουδαίους, ὡς μὴ φυλάξαντας τὸν νόμον, ἀλλὰ καὶ πᾶλλον διὰ τῆς παραβάσεως τοῦ νόμου, τὸν Θεὸν ἀτιμάσαντας. Καὶ οὕτως ἀμφότερα τὰ μέγιστα Ἰουδαίους καὶ Ἕλληνας συγκλείει καὶ ἐλέγχει ἐπὶ παρανομία, ἵνα δείξῃ ὅτι ὅσοι γενόμενοι οι πάντες, ἐπίσης ὡς ὑπεύθυνοι, τοῦ λυτρουμένου δέονται. Τῆς δὲ χάριτος καὶ λυτρώσεως ἐπίσης τοῖς Ἰουδαίοις γενομένης καὶ ἐπὶ τὰ ἔθνη, εἰκότως καὶ ἡ κλήσις γέγονε τῶν ἐθνῶν. Τῆς δὲ κλήσεως τῶν ἐθνῶν γενομένης, ἐξ ἀνάγκης πέπαυ· ται ἡ περιτομὴ, καὶ ἡ ἐν τῷ νόμῳ σκιά. Ὁ γὰρ "Αβραμ, φησίν, οὐκ ἐν περιτομῇ, ἀλλὰ πρὸ τῆς περι τομῆς δικαιωθείς, μετωνομάσθη μὲν Ἀβραάμ, ὅτι πατὴρ πολλῶν ἐθνῶν ἔμελλεν εἶναι, κατὰ τὴν ἐν τῇ ἀκροβυστία πίστιν. Ἔλαβε δὲ μετὰ τὸ δικαιωθῆναι καὶ τὴν περιτομὴν ἐν σαρκί, να σημεῖον ή τοῖς κατὰ σάρκα γεννωμένοις ἐξ αὐτοῦ, παύσεσθαί ποτε τὴν περιτομήν, ὅταν τὰ ἔθνη γένηται τέκνα τοῦ ᾿Αβραάμ, ἀρξάμενα πολιτεύεσθαι κατὰ τὴν πίστιν fuerint Abrahæ, quorum jam ceperat conversatio τοῦ ᾽Αβραὰμ, ἐν ᾗ ἐδικαιώθη ὅτε ἦν ἐν ἀκροβυστία. Τούτων γὰρ χάριν μετωνομάσθη ᾿Αβραάμ. ᾿Ανάγκη δε, ἐλθόντων τῶν σημαινομένων, παύσασασθαι τὸ σημαῖνον. Εἰ μὲν οὖν τὰ ἔθνη ἀναγκά ζουσι περιτέμνεσθαι, πανέτωσαν καὶ τὸ ὄνομα τοῦ ᾿Αβραάμ, καὶ καλείσθω "Αβραμ. Εἰ δὲ ᾽Αβραὰμ παρὰ Θεοῦ μετωνομάσθη, οὐ δεῖ περιτέμνεσθαι τὰ ἔθνη, ἀλλ' οὐδὲ αὐτοὺς ἔτι τοὺς κατὰ σάρκα Ἰου δαίους, ἵνα ᾖ τὸ ὄνομα βέβαιον, καὶ πατὴρ ἐθνῶν πολλῶν καλῆται. Καὶ γὰρ οὐ χρείαν ἔχει λοιπόν τις περιτέμνεσθαι, αρκούμενος τῇ πίστει τοῦ ᾿Αβραὰμ, οὐδὲ τῆς ἄλλης δὲ τῆς ἐν νόμῳ σκιᾶς. Οὐ γὰρ ἐκ in fide 197 Abraham, in qua justificatus est cum esset in præputio: ideo enim transmutato nomine dictus est Abraham. Necesse est autem succedentibus significatis cessare signum.Si ergo gentds necesse est circumcidi, cesset et nomen Abraham, voceturque Abram: si vero Abraham a Deo nominis mutatione dictus est, non opus est gente circumcidi: imo neque deinceps eos qui Judæi sunt secundum carnem: ut sit nomen firmum et pater multaruın gentium nuncupetur. Etenim non necesse est, ut quis deinceps circumcidatur, cum illis sufficiat fides Abrahæ: nec ut observet aliam legis umbram. Non enim ex hi-

sed ex fde justificatur quispiam, quemadmodum et τούτων, ἀλλ᾽ ἐκ πίστεως δικαιοῦται τις, καθάπερ Abraham. His ita confirmatis. ostendit rursum quod aliter fieri nequeat redemptio aut gratia Israeli vel gentibus, nisi solvatur vetus Adæ peccatum, quod ad omnes dimanavit. Per alium autem non posse deleri dicit nisi per Christum Deum,per quem etiam a principio facta est maledictio: neque enim posset alius solvere peccatum. Deinde scribit quod hoc aliter non fiat nisi Filius Dei corpus induat,ac fiat homo ut cum illud pro omnibus obtulerit, omnes a morte liberet: et sicut per eum hominem peccatum in mundum introivit, ita et per unum hominem gratia succedat. Tandem more probi æconomi Judæos quidem consolatur, dicens: Non estis legis transgressores si in Christum credideritis; eos vero qui a gentibus crediderunt, admonet ne extollantur adversus Israelem,sed agnoscant quod ut rami super radicem, ita et ipsi super illos inserti sint. Post hæc autem ubi monitoriis verbis eos de moribus edocuit, epistolam concludit. καὶ ὁ ᾿Αβραάμ. Ταῦτα οὕτως κατασκευάσας, ἀπου δείκνυσι πάλιν ὅτι ἄλλῶς οὐκ ἄν γένοιτο λύτρωσις καὶ χάρις τοῦ Ἰσραὴλ καὶ τοῖς ἔθνεσιν, εἰ μὴ λυθῇ ἡ ἀρχαία ἁμαρτία τοῦ ᾿Αδέμ, ἡ εἰς πάντας γενομένη. Δι' ἄλλου δὲ ταύτην μὴ δύνασθαι ἐξαλειφθῆ. ναί φησιν, ἀλλ' ἢ διὰ Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ, δι᾿ οὗ καὶ ἐξ ἀρχῆς κατάρα γέγονεν. Οὐ γὰρ δυνατὸν ἦν, ἄλλον λῦσαι τὸ παράπτωμα. Εἶτα γράφει ὅτι ἄλλως τοῦτο οὐ μὴ γένηται, εἰ μὴ σῶμα φορέσῃ ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, καὶ γένηται ἄνθρωπος, ἵνα τοῦτο προσενέγκας ὑπὲρ πάντων, τοὺς πάντας ἐλευθερώσῃ ἀπὸ τοῦ θανάτου. Καὶ ὥσπερ δι' ἑνὸς ἀνθρώπου ἡ ἁμαρτία εἰς τὸν κόσ σμον εἰσῆλθεν, οὕτως καὶ δι' ἑνὸς ἀνθρώπου ἡ χάρις γένηται. Καὶ λοιπὸν ὡς καλὸς οἰκονόμος, τοὺς μὲν Ἰουδαίους παραμυθεῖται, ὅτι «Οὐ παραβάται για νεσθε τοῦ νόμου, ἐὰν εἰς τὸν Χριστὸν πιστεύσητε.» Τοῖς δὲ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν παρεγγυᾷ, μὴ ἐπαίρεσθαι κατὰ τοῦ Ἰσραὴλ, ἀλλὰ γινώσκειν ὅτι ὡς κλάδος ἐπὶ τὴν ρίξαν, οὕτως ἐπ' ἐκείνους ἐνεκεντρίσθησαν. Μετὰ δὲ ταῦτα παραινετικούς λόγους εἰς τὰ ἤθη δια δάξας, τελειοῖ τὴν ἐπιστολήν. 198 EPISTOLE AD ROMANOS CAPITULA 1. Evangelica doctrina de his qui extra Christi gratiam vivunt, et de his qui in gratia: ac de spe spiritualique conversatione. 2. De judicio, quod fertur adversus gentes, non servantes ea quæ a natura sunt. 3. De judicio, quod fertur adversus Israelitas legalia non servantes. 4. De Israelitarum prærogativa, qui promissionem consecuti sunt. 5. De gratia qua sola homines justificantur, nullum discernendo genus, sed Dei dono juxta Abrahæ typum æqualiter honorantur. 6. De reposita spe. 7. Quomodo nos introduxerit ad salutem Jesus Christus factus homo pro terrigena Adam, qui ab initio ceciderat. 8. De bonorum operum actione, quæ fidem debent comitari. 9. Repetitio de vita, quæ est in charitate. ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΗΣ ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ α΄. Εὐαγγελική διδασκαλία περί γε τῶν ἔξω χάριτος Χριστοῦ, καὶ τῶν ἐν χάριτι, καὶ περὶ ἐλπίδος καὶ πολιτείας πνευματικῆς. β'. Περὶ κρίσεως τῆς κατὰ ἐθνῶν, τῶν οὐ φυλασσόντων τὰ φυσικά. γ΄. Περὶ κρίσεως τῆς κατὰ τοῦ Ἰσραὴλ, τοῦ μὴ φυλάσσοντος τὰ νόμιμα. δ'. Περὶ ὑπεροχῆς Ἰσραήλ, τοῦ τυγχάνοντος τῆς ἐπαγγελίας ε. Περὶ χάριτος, δι᾿ ἧς ἄνθρωποι μόνον διο καιοῦνται, οὐ κατὰ γένος διακεκριμένως, ἀλλὰ κατὰ Θεοῦ δόσιν ἰσοτίμως κατὰ τὸν ᾿Αβραὰμ τύπου. ς'. Περὶ τῆς ἀποκειμένης ελπίδος. ζ'. Περὶ εἰσαγωγῆς τοῦ πρὸς σωτηρίαν ἡμῶν ἀνθρώπου Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἀντὶ τοῦ πεσόντος ἐξ ἀρχῆς γηγενούς 'Αδάμ. η. Περὶ τῆς ὀφειλομένης ἐπὶ τῇ πίστει πράξεως ἀγαθῆς. θ'. Ἐπανάληψις περὶ τῆς ἐν χάριτι ζωῆς. 10. De condemnatione, quæ propter peccatum erat c. Περὶ τῆς ὑπὸ νόμου κατακρίσεως διὰ τὴν sub lege. 11. De affectibus humanæ naturæ, quæ impossibilem reddunt conformitatem ad legem. ἁμαρτίαν. ια΄. Περὶ τῶν ἐν ἀνθρωπίνῃ φύσει παθῶν, ἀδύο νατον ποιούντων τὴν πρὸς νόμον συμφυ γίαν. 100 12. De permutatione naturalium affectuum ιβ'. Περὶ ἀποδόσεως τῶν φυσικῶν παθημάτων, διὰ τῆς per conformationem ad spiritum. 13. Repetitio de gloria, quæ sanctis reposita est. 14. De amore qui Christo debetur. 15. De casu adjectorum Israelitarum, ac verorum revocatione, qui cum gentibus introducti sunt. πρὸς τὸ πνεῦμα συμφωνίας. ιγ΄. Επανάληψις περὶ τῆς ἀποκειμένης τοῖς ἁγίοις δόξης. ιδ'. Περὶ τῆς ὀφειλομένης ἀγάπης Χριστοῦ. ιε. Περὶ ἐκπτώσεως Ἰσραὴλ τοῦ ἀποβληθέντος, καὶ κλήσεως τοῦ ἀληθοῦς, τοῦ εἰσαχθέντος μετὰ ἐθνῶν.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. ις. Ὅτε κατὰ ἀπιστίαν ἡ ἔκπτωσις διὰ τῆς εἰς 16. Quando juxta incredulitatem fuit casus Judzoἄγνοιαν καταλήψεως καὶ τοῦ μὴ ἁρμόζοντος αὐτοῖς κηρύγματος. ιζʹ. Περὶ τοῦ σκοποῦ καθ᾿ ὃν ἐξεβλήθησαν, ὥστε δεύτερον ἐπανελθεῖν ζήλῳ τῶν τιμηθέντων ἐθνῶν συναχθέντων. ιη. Παραίνεσις περὶ ἀρετῆς τῆς πρὸς Θεὸν καὶ ἀνθρώπους. ιθ'. Περὶ μυμήσεως τῆς Χριστοῦ ἀνεξικακίας. κ. Περὶ λειτουργίας αὐτοῦ, τῆς ἐν ἀνατολῇ καὶ δύσει. rum per scientiam erroneam, et prædicationem quæ illis non conveniebat. 17. De scopo secundum quem ejecti sunt, ut postmodum reverteretur imitatione gentium honoratarum, hoc est fidelium, quæ in fide convenerunt. 18. Adhortatio ad virtutem, quæ erga Deum est et homines. 19. De imitatione clementiæ Christi. 20. De ministerio ipsius Pauli in partibus Orientis et Occidentis. ΣΧΟΛΙΟΝ. Ηρὶν ἐπιδημῆσαι Παῦλον ἐν τῇ Ῥώμη, παρηγ γελμένοι ἦσαν οἱ Ἰουδαῖοι, μὴ παραδέξασθαι τὸ περὶ τοῦ Χριστοῦ κήρυγμα. Οὐκ αὐτοὶ δὲ μόνοι, ἀλλὰ καὶ οἱ πανταχοῦ γῆς. Πόθεν δῆλον ταῦτο; Εὔρομεν ἐν τοῖς τῶν παλαιῶν συγγράμμασιν, ὡς οἱ τὴν Ἱερουσαλὴμ οἰκοῦντες ἱερεῖς καὶ γραμματεῖς καὶ πρεσβύτεροι, γράμματα διαχαράξαντες, εἰς πάντα διεπέμψαντο τὰ ἔθνη, τοῖς ἁπανταχοῦ Ἰουδαίοις, διαβάλλοντες τὴν τοῦ Χριστοῦ διδασκαλίαν, ὡς ἀλλο τρίαν τοῦ Θεοῦ. Παρήγγελλόν τε δι' ἐπιστολῶν, μὴ παραδέξασθαι αὐτήν. Τοῦτο δὴ αὐτὸ σημᾶναι ἔοικε καὶ ἡ λέγουσα προφητεία Ησαίου. Οὐαὶ γῆς, • Οὐαὶ γῆς, πλοίων πτέρυγες, ἐπέκεινα ποταμῶν Αιθιοπίας, ὁ ἀποστέλλων ἐν θαλάσσῃ ὅμηρα, καὶ ἐπιστολὰς βυΕλίνας ἐπάνω τοῦ ὕδατος.» Δι' ὧν σημαίνει, ὡς καὶ πέραν τῆς Αιθιόπων χώρας, καὶ τῶν ἐσχατιῶν τῆς γῆς, ὁ τῆς πονηρίας ἦχος τῶν τὴν Ἰουδαίαν οι κούντων, διά τινων ὥσπερ Ιπταμένων πλοίων προῆλθεν. Οἵ τε ἀποστολοι αὐτῶν, ἐπιστολὰς βυβλίνας ἐπι κομιζόμενοι, ὑπεράνω τε τῶν ὑδάτων ναυτιλλόμενοι καὶ τὴν θάλασσαν πλέοντες, πανταχοῦ γῆς διέτρεχον, τὸν περὶ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν διαβάλλοντες λόγον. ᾿Αποστόλους δὲ εἰς ἔτι καὶ νῦν ἔθος ἐστὶν Ιουδαίοις ὀνομάζειν, τοὺς ἐγκύκλια γράμματα παρὰ τῶν ἀρχόντων αὐτῶν ἐπικομιζομένους. Τὸ δὲ ἑξῆς τῆς προφητείας, περὶ τῶν μαθητῶν τοῦ Κυρίου ἡμῶν καὶ Σωτῆρος Ἰησοῦ Χριστοῦ εἰρῆσθαι. Οὓς διὰ τὸ πᾶσιν ἀνθρώποις ἀγαθῶν εὐαγγελιστὰς εἶναι, ἀγ γέλους κούφους ὠνόμασε, πρὸς ἀντιδιαστολὴν ὧν ἐδήλωσεν Ἰουδαϊκῶν ἀποστόλων. 1 Isa. xviit, 1, 2. 200 SCHOLIUM. Priusquam Paulus Romam accederet, admoniti erant Judæi, ne prædicationem de Christo susciperent: nec soli ipsi, sed et omnes qui ubique locorum agebant. Verum unde id manifestum est? Invenimus in veterum commentariis quod sacerdotes et scribæ ac seniores qui Hierosolyma inhabitabant, exaratas litteras ad omnes nationes transmiserant Judæis, ubicunque terrarum dispersi essent, Christi doctrinam calumniantes, tanquam a Deo alienam, atque epistolis admonebant, neillam susciperent. Hoc ipsum certe videtur Isaiæ prophelia significare quæ sic habebat:«Væ terra, navium alæ, trans flumina Æthiopiæ, (¿ ànstɛhλων) qui mittit per mare obsides ac litteras papyraceas super aquam².. His significat quod ultra Ethiopum quoque regiones et novissimos terræ fines, sonus malitiæ eorum qui Judæam inhabitabant per quædam veluti alata navigia processerit: et illorum apostoli litteras papyraceas deferentes, super aquas navigantes, mareque transeuntes ubique terrarum discurrebant, sermonem qui de Salvatore nostro erat calumniantes. Porro ad hoc usque tempus moris est Judæis apostolos appellare illos,qui quotidiana epistolia ab ipsorum magistratibus deferunt. Quod autem in prophetia sequitur, de discipulis Domini ac Salvatoris nostri Jesu Christi dicitur,quos eo quod omnibus hominibus bonorum evangelizatores sive nuntii sint, angelos leves appellavit, ad eorum distinctionem quos Judaicos apostolos significaverat.