Evangelica doctrina de his qui extra Christi gratiam vivunt, et de his qui in gratia: et de spe spiritua lique conversatione I, 1. Paulus servus Jesu Christi. Simul cum eo quod sequitur: «Paulus apostolus « omnibus qui estis Romæ, dilectis Dei, vocatis sanctis, gratia vobis et pax, tantumdem est ac si dica tur: Quidam cuidam salutem. Interim autem con spicuum facit et evangelicum sermonem et suum Evangelium quidem non quoad tempus novum esse, sed per prophetas pronuntiatum, nunc au tem manifestatum astruens. Meminitautem Davidis ad quem facta est promissio, seipsum vero dicit hujus præconem designatum esse, ne temere post Petri doctrinam ad præcipiendum venisse videatur, sed divinum potius explere præceptum. Proprium = autem nomen veteri more præponit veluti cum dicitur, «Claudius Lysias maxime strenuo presidi Felici salutem³,» aut nomen Paulus præposuit, ne os quidem aperire volens, quin beneficii Domini meminisset: ac si dicat: Paulus, qui et ipsam voca tionem a Domini beneficentia et liberalitate 202 habet: Paulus, qui omnia sumit a Christo, voca cationem,gratiam, conversationem.Aut absentibus scribens suum nomen merito præposuit. Propterea autem mutato nomine e Saulo dictus est Paulus, ne vel in hoc apostolis aut ipso etiam coryphæo Pe tro inferior esse videretur, aut minus aliquid ha bere. «Servus.» Multi sunt servitutis modi: unus creationis, alius fidei, tertius apostolatus, quartus conversationis. Omnes autem habuit Paulus. Porro G solitus est proprio nomini adjungere «Apostolus, « nunc autem præposuit «Servus,» Romanos ad pietatem ac modestiam inducens. Nam adeo magni fice de se sentiebant, ut quos videretur.suo decreto deos crearent. Unde (sicut fertur) cum ipsis indi casset qui in Judææ partibus præsidem agebat de Christo quod Jesum quemdam ibidem natum, admirandorum patratorem operum a mortuis sur rexisse dicerent, Deumque prædicarent: decreto repulisse aiunt, quod id præter ipsorum vo. luntatem ausus fuisset. Fuit autem divinæ dispen ¹ Act. xx11, 26.

sationis ut ita feret, ne videretur et hoc obtinuisse humana diligentia. «Jesu Christi.» Jesus humani tatem significat: Christus vero Spiritus unctio nem. 1, 1.4. Vocatus Apostolus, segregatus in Evange lium Dei, quod ante promiserat per prophetas in Scripturis sanctis de ipso Filio suo: qui factus est ei ex semine David, secundum carnem. Qui declaratus est filius Dei per virtutem, secundum Spiritum sanctificationis, ex resurrectione mortuorum Jesu Christi Domini nostri. Modeste confitetur quod non ultroneus acceserit, sed vocatus. Vocatus autem non tantum ad fidem, sed etiam ad apostolatum. «Segregatus in Evan gelium Dei.» Alius quidem ad alia, ego vero ad Evangelium, inquit, segregatus sum, ut Christum, qui Deus est, annuntiarem. Patrem namque a ve teri lege præcognoverant. Nihil autem triste dico more prophetarum, sed Deum factum esse homi nem annuutio. «Quod ante promiserat.» Nullus, inquit, me res novas moliri arbitretur. Olim an nuntiatum est Evangelium. Quod autem addit, «In Scripturis,» significat quod non solum dicebant prophetæ, sed et scribebant. Nec simpliciter dixit, De filio. sed addito articulo; id est, de ipso Filio suo, eum videlicet significans, qui natura et 203 unus, proprieque Filius esse Unigenitus «Secundum carnem.» Nam secundum spiritum Filius Dei erat. «Qui declaratus est.» Qui demonstratus est per prophetas, et per tot divina signa, et per resurrectionem. Horum enim con cursus segregat ipsum ab aliis omnibus, qui per gratiam vocati sunt. Ideo etiam quidam cogniti interpretatur, et in hominum notitiam venientis. Solemus enim hoc est per definitiones quasdam, cognoscere quæ firmiter et non ambigendo cognovimus. «Per virtutem.» Hoc est, non gratia, ut multi, sed virtute propria quam in divinis signis exserebat. «Secundum Spi ritum sanctificationis..Et ex Spiritu, ait, quem dat in se credentibus. a Ex resurrectione. «Et ex re surrectione, inquit, mortisque destructione: resu rectione autem qua surrexit ipse Dominus noster Jesus Christus. 1, 5-7. Per quem accepimus gratiam et apostola tum ad obediendum fidei per omnes gentes, super no mine ejus, inter quas estis et vos vocati Jesu Christi. Omnibus qui estis Romæ, dilectis Dei, vocatis sanctis, gratia vobis et pax a Deo Patre nostro et Domino Jesu Christo. Non ex propriis, inquit, bonis operibus apostola tum accepimus, sed quidquid id est, gratia est, et donum. «Gratiam et apostolatum.» hoc est gra tiam ad apostolatum. Atqui apostolatus ejus Spiri tus sancti est, sicut in Actis habetur: sed omnia sanctæ Trinitatis opera novit esse communia. «Ad obediendum fidei. «Neque enim oportet Dei genera tionem vel substantiam curiose scrutari, sed tan

tum obedire. Per omnes gentes. Nam etsi ipse non omnis circuierit, nihilominus omnibus annun tiatum est Evangelium, per cæteros videlicet apo stolos. «Super nomine ejus.» Fides enim in no men ejus fuit. Nam ipsum gentes non viderunt, sed solo ejus nomine divulgato crediderunt. Et vere gratia plena erat apostolica functio discipulorum, quia persuaserunt gentibus, ut obedirent ac crederent in Christum, idque cum piscatores essent ac litterarum ignari. «Inter quas estis. et vos.» Hoc est, cum quibus gentibus et vos vo cati estis. Neque enim a vobis ipsis venistis. Com primit 204 autem fastum illorum, ac si diceret Ne putetis regiam ac dominandum civitatem am plius quidpiam hac in re habere præ cæteris, sed cum reliquis gentibus vocati estis. «Omnibus qui estis Romæ, dilectis Dei.» Siquidem non est apud Deum discretio divitis a paupere. Deinde postquam dixit, «Omnibus, «ne dicant: Quid ergo? omnes æquali habet in honore, bonos ac malos, fideles ac infideles?subjunxit, «Vocatis sanctis.» Nam omnes sancti æquali sunt in honore apud illum, nec inter ipsos est distinctio. Primum autem «Dilectis Dei»> posuit, deinde «Vocatis sanctis:» Unde, inquit, vo cati estis? ex quibus laboribus? per qua: egre gia facinora? unde sancti estis? Nempe ex sola Dei dilectione cum enim gratis dilexisset nos, suumque sanguinem pro nobis fudisset, ad sancti ficationem nos vocavit, suisque regni hæreditariam possessionem? Ideoque ubique locorum «Vocatis» dicit, beneficii Dei reddens nos memores. «Gratia vobis. «Nemo enim ex operibus salvus fieri potest, inquit. • Deo Patre.» Nam gratia et pax quæ a Deo est stabilitatem habet. Quod autem additur «Patre,» adoptionem de monstrat. I, 8-10. Primum quidem gratias ago Deo meo, per Jesum Christum pro vobis omnibus, quia fides vestra annuntiatur in universo mundo. Testis enim mihi est Deus, quem colo in spiritu meo, in Evange lio Filii ejus, quod indesinenter mentionem vestri fa ciam semper in precibus meis or ans si quo modo jam tandem prosperum mihi contingat iter per volun tatem Dei veniendi ad vos. Oportuit enim a gratiarum actione proœemium assumere, et gratias agere, non pro suis tantum virtutibus, verum etiam pro his quæ proximorum sunt: nam id charitatis est. «Deo meo.» Dilectio. «» nis et amoris indicium est, nam eum qui cuncto rum Deum est sibi proprium facit. «Per Jesum.» Ipse quidem nobis causa est gratiarum actionis erga Patrem: qui et nos assumpsit et suo san gnine nos illi reconciliavit. «Quia fides vestra.» Verisimile enim errt apud omnes passim divulgari fidem Romanorum. ■ Testis enim.» Merito Deum in testem adducit, cum persuadere vellet hominibus quibus difficile esset 205 persuadere. «Quem colo.» Hoc est, cui servio. Multæ sunt autem cul tus species. Siquidem et qui precatur, et qui jeju

sermonibus, præterea et qui ministerii peregrino rum curam gerit, hic Deum colit. Divus autem Apostolus Deum se colere dixit, quod Evangelium Filii ipsius gentibus prædicaret: et colere in spi ritu, hoc est in dato sibi dono. Vel, Non meo, in quit, conatu contigit mihi Deum colere, sed per gratiam Spiritus. Aut hoc dicit: Non mihi carnalis cultus est, sed spiritualis. Et ex hoc ostendit quod necessario curam illorum habeat, ut qui verbum suscepissent suscepturique essent. << In Evangelio Filii ejus.» Vides quod in præcedentibus cum dice ret: «In Evangelium Dei,» dixerit Christum? «Quod indesinenter,» etc. Sincera charitatis est, et mentionem facere, et semper hoc facere, idque nio corpus afiligit, et qui divinis mentem adhibet maxime in precationibus. Orans si quo modo. Etenim proficisci properabat, et præter Dei volun tatem id facere nolebat. Illud vero, Jam tandem, hoc est sero tandem, vehementer properantis et optantis est. «Prosperum mihi contingat iter.» Facilitatem, inquit, habeam, et ad finem honestum iter ad vos. I, 11, 12. Desidero enim videre vos,ut aliquid tradam vobis gratiæ spiritualis, ad confirmandum vos: hoc est, ut simul consolationem accipiam in vobis per mu tuam fidem vestram simul et meam. Non vulgari, inquit, modo et sine fructu videre vos cupio, sed ut gratiam tradam. Dicit autem doctrinam et institutionem.Nam hoc est confirmari, ut verisimile fuerit ipsos vehementer fluctuare. Illud vero, «ut aliquid,» modesti animi est, ac si dicat: Ut modicum quippiam. Quod autem addit «Tradam,» significat. Nihil quod meum sit dabo, sed quod et ego accepi. «Ad confirman dum vos.. Neque enim parvum donum est non fluctuare in fide. «Ut simul consolationem acci piam.» Postquam confirmationis meminit, ne contristet eos quasi fluctuare dicantur, subdit Ut simul consolationem accipiam,» hoc est, ut et ego vos, et vos me consolemini; mutua enim ege mus consolatione, quæ flat per inexsistentem in nobis fidem. Magnam autem ostendit modestiam. Potest hoc quoque modo consolatio hæc intelligi Ut vos quidem ame ad fidem consolatione ducamini, 206 ego vero ad oblectationem alliciar, cum vos credentes videam. Vel ita: Tradere vobis gratiam non meum solum est aut meæ voluntatis ac mini sterii, sed mihi vobisque commune est: mei qui dem ministerii, vestri autem subsidii; et ne tunc quidem utcunque, sed per mutuam fidem. Quo modo ergo id fiet? Si ipsi, inquit, fidem habeatis ad accipiendam gratiam, ego vero fidem rursum ha beam ad illam vobis tradendam. Nam si ego qui dem fidem habeam ad dandum, magnumque laborem ac studium, vos autem non habueritis fidem ad accipiendum: non continget vobis gratia spiritualis, etiam si ego velim. Utrumque ergo con currere oportet, et quod a me præbetur et quod a vobis. Tunc enim fidem ac desiderium accipere poteritis, quando bonis operibus dignos hoc dono

vos præbueritis. Cum autem vos donum acceperi tis, manifestum est, quod consolabimur,mutuoque gratulabimur. cum sit commune lucrum. Diver sorum enim fidelium concursus maximam operatur consolationem. Vel, ubi vos quidem me susceperi tis pro fide dignum, qui prædicem aut doceam, ego vero rursum dignos vos habeam,quibus Dei conce dantur oracula, solidiorque doctrina. Vel, ubi ego quidem vos prompto animo verbum Dei suscipien tes videro, vos autem e diverso videritis meam cu ram ac diligentiam circa vos. Nam id ad majorem fidei certitudinem utrisque prodest, quando is qui verbum disseminat, videt hominum animos supra quam credi potest ad obedientiam attrahi; robu stior enim ad prædicandum redditur. Rursum cum viderint discipuli eoncionatorem spe firma traden tem fidem, magis hanc suscipiunt; et ita per fl dem mutuam utrique consolationem accipiunt. I, 13-16. Nolo autem vos ignorare, fratres, quod sæpius proposuerim venire ad vos, et prohibitus sum hactenus, ut aliquem fructum habeam et in vobis, sicut et in cæteris gentibus. Et Græcis et Barbaris, et sapientibus et insipientibus debitor sum. Sic quan tum in me est, promptus sum etiam vobis, qui Romæ estis, Evangelium prædicare. Non enim pudet me Evangelii Christi, siquidem potentia Dei est ad salu tem omni credenti: Judæo primum et Græco. 207 Si ergo venire optas, et utilitatis nostræ gratia iter institutis, cur non advenis? Sum,inquit, prohibitus; nec tamen prohibitionis causam scru tatur; neque enim nostrum est eorum quæ jubet Deus causas expetere, sed tantum obedire. • Ut aliquem fructum.» Omnino diceret quispiam: Id. circo prohibitus es. quia non secundum Deum venire decreveras. Nequaquam, ait. Fructum enim etiam in vobis habere cupiebam, fructum vocans, fidem in eorum corda introducere. Vel ut per hy perbaton illud dictum sit: Ut aliquem fructum ha beam;» ita vero consequens erit: «Sepius proposui venire ad vos, ut aliquem fructum habeam et in vobis, sed hactenus prohibitus sum.» Verum di xerit aliquis Si fides eorum annuntiabatur in universo mundo.quemnam fructum ipse adveniens præbere cupiebat? Sed magnum adhuc aliquid inveniemus. Nam etsi crediderant, adhuc tamen multis egebant. Idque et tota manifestatur epistola, [ et paulo ante cum diceret: Ad confirmandum vos: et cum admonet, ne de se mutuo judicium ferant, aliisque locis innumeris. Ut aliquem,inquit, fructum habeam, hoc sane ostendens quod fru ctum illorum suum esse fructum duceret Paulus. Adeo enim in proximi virtutibus gaudebat, ut fructum inde redire ad se arbitraretur; quod hinc colligere licet. Nam utilitatis illorum gratia iter ad illos assumere festinabat. Alioqui vere etiam fructus illorum Pauli fructus erat. Nam quia opus ´ac studium illius erat ut gentes fructum produce rent, recte in earum fructificatione Pauli fructi

tificatio ostendebatur.Ethæc quidem ita se habent. Possumus autem et locum hunc non per hyperba ton accipere, sed ordine quo positus est assumen tes, talem ex eo sensum venabimur:Hactenus pro hibitus sum. Quare, inquit? Ne citius accedens, vos adhuc infructuosos deprehenderem; ideoque ad ventum distuli, quousque etiam in vobis fructum aliquem germinantem quod fide dignum, esset, et jam productum perciperem. Potest autem et alio modo sensus concipi. Hactenus prohibitus sum. Quare? Quia fructum aliquem mihi adhuc relictum colligebam. Et hanc sententiam in fine epistolæ confirmatam videre licet quasi reminisci videa tur Apostolus eorum, quæ præfatus fuerat. Ait enim Quapropter etiam impediebar frequenter, quominus venirem ad vos. Nunc vero cum non amplius habeam locum in his regionibus, 208 veniam ad vos. Spes itaque fructum ad hoc usque tempus colligendi in aliis regionibus, prohibuit eum Romam currere, cum fieri non posset ut cœ ptum apud illos opus desereret. Deinde quod ad dit: «Etiam in vobis» etc., tanquam objectionis solutio est. Quid, inquient, in nobis fructum non es habiturus? Utique, ait, etiam in vobis hoc nitor, hoc requiro, debitor sum, qui omnibus debeo. «Sicut etiam in cæteris gentibus. Caeteris eos con. jungens gentibus fastum reprimitillorum: magisque in eo quod sequitur: «Et Græcis et Barbaris» Hoc est, sicut Græcis ac Barbaris, ita et vobis de bitor sum. «Debitor sum.» Nihil proprium trado, debitor sum,ut Evangelium omnibus annuntiem, et compleam datum mihi præceptum. «Sic quantum in me est.» Quemadmodum, inquit, Græcis ac Barbaris, sapientibus ac insipientibus, debitor sum, ita quantum ad meum studium ac prompti tudinem spectat,etiam vobis Evangelium prædicare debeo. Ab his enim quæ præcesserunt repetendum est, Debitor sum. «Non enim pudet me.»Quia vero in credulis multa in Evangelio abjecta esse censentur, puta crux,mors,Judæorum debacchatio:hocinterim illos docet, ne quidquam esse in eo vile suspicen tur, atque idcirco pudeat illud suscipere: ac dein ceps progrediens Evangelium etiam extollit. Præ terea et aliter. Quia cristas erigebant Romani ob multa quibus cæteris præstantiores erant,puta di vitias, potentiam, et sapientiam: vos quidem in his, inquit, efferimini: ego autem Deum in medio vestrum prædicaturus accedam: nec me hujus pudet. Quamobrem? Quia potentia Dei est ad sa lutem suscipientium. Pulchre autem addit: «Ad salutem.» Nam est et ad ultionem potentia Dei, Ad salutem itaque non cuilibet, sed credenti. Non credentibus enim supplicium interminatur Evan gelium. «Judmorum primum.» Dictio «Primum, verbi solum honorem confert non gratiæ abundan tiam. Primum enim a Judæo postulatur ut credat, utpote qui jam ea quæ de Christo sunt, ex lege et prophetis edoctus sit magis quam gentes. Præterea licet ad communem generis humani salutem vene rat Christus, tamen inter Judæos et natus et conversatus fuerat, docuerat, divinaque inter eo s signa operatus erat: propter quæ omnia debitores erant Judæi, ut primi in Christum crederent supra cateras gentes.

209 I, 7. Justitia enim Dei in ipso revelatur ex fide in fidem, sicut scriptum est: Justus autem ex fide vivet. Ne cum salutem ac justitiam audis, eam hic solum contingere existimes, subdit: «Revelatur,» quod eam significat quæ est in futuro sæculo,tan quam nunc non tota manifestata sit. «In ipso re relatur.» Pula Evangelio. Nam Dei, inquit, justi tia in Evangelio revelatur: hoc est, omnis virtus per Evangelium perficitur. Nam justitia sapius omnem virtutem significare solet. Quomodo autem et quousque revelatur? His qui ex fide ad Evange lium accedunt. Evangelium enim virtutem omni bus prædicat, omnesque adhortatur virtutem am plecti. Illis autem virtutis pulchritudinem revelat, ejusque facit amatores, qui per fidem accedunt. Quid ergo? Cessat virtus ubi quis egregie virtutem assecutus est? Nequaquam: quin potius in perfec ctius ac sublimius tendit.Etenim prima fides com punctio quædam erat animæque promptitudo.Quæ vero cum operatione virtutum coaucta et perfecta fides est, confirmatio immutabilis est, mentisque certitudo. Et illa quidem seminis decisioni similis est, virtutum autem operatio, fructificationi: et illa quæ per eas perficitur fides, fruitioni ac hea titudini.Ita ergo justitia Dei revelatur in Evangelio ex fide in fidem. Vocat autem Dei justitiam virtu tem, quod divinum quiddam sit virtus, quodque omnia bona ex Deo sint «Ex fide in fidem.» fide incipit, et in fidelem seu credentem desinit. Vel quia et in fide incipit et in fidem terminari debet quod nos non oporteat cuncta quæ in eo haben tur curiose scrutari. Aut hoc modo: Prophetis credere oportet, et per illos ad Evangelium fidem duci. Praeterea et aliter. Qui Christo Domino cre dit et baptismi gratiam suscepit. per hæc deducitur ad credendum futura bona, puta resurrectionem ex mortuis, vitam æternam, regnumque cœlorum. Credere enim oportet quod Christus suscopta carne in terra apparuit, quod principium est: et rursum quod regnum cœlorum credentibus in hæreditatem succedet. quod finis cst fidei. 210 Vel lioc modo Judæo quidem ex fide legis in fidem,quæ per Chri stum est Græco vero ex fide naturali in eamdem Jesu Christi fidem. «Sicut scriptum est.» Ne enimin. credibile videatur,quod fides salutem datura sit ac justitiam, eorum qum dicta sunt testimonium pro-D ducit ac probationem evidenten, nempe propheti cum Habacuc dictum: ac si diceret: Bene dixi probum virum ex fide in fidem per virtutem procedere. Siquidem Habacuc. inquit, hoc cœlitus per spiritum clamat, quod homo probus ex fide. vivit, hoc est, omneni suam vitam fide productam habet. Vel magis proprie: Justo vera vita est ger minare ac reviviscere in possessione virtutum. Justus, inquit, sive probus homo ex fide vivet vita quæ secundum virtutes est. Rursum quod ait, «Justus ex fide vivet,» appositum esse potest ad id quod dictum est: «Revelatur justitia ex fide.»

Sed hac quidem ita sint. Verum si justitiam Dei sumat quispiam, non pro ea quæ homini datur a Deo, sed, quod ad vocem propius accedit, pro ea quæ in Deo est, quamque ipse operatur: talem quemdam sensum manifestare mihi videtur, quod Dei justitia quam circa nos exhibet, termino lege que benignitatis in ejus Evangelio demonstratur. Qualiter autem et quomodo id efficitur Quia ex sola flde nos salvos facit, jamque mortuos vivificat, cum prius non exhibuerimus opera. Idque manife ; stius in progressu demonstrat Paulus cum ait: «Et justificans eum, qui est ex fide. Rursumque Justificati igitur ex fide. Et iterum Si con fessus fueris ore tuo Dominum Jesum, deinde et » «credideris in corde tuo, salvus eris.» Hoc ergo «Dei justitia est humanam benignitatem excedentis, ex sola videlicet fide nos peccatis jam mortuos » vivificare ac suscitare. Bene itaque prædixit quod Evangelium potentia sit ad salutem credenti. Con firmatur namque is qui credidit perjustitiam, quæ in eo revelatur. Percredentes autem revelatur et mani festatur. Verum ad ad quid vivificatur, ir quit, qui cre didit?Ad perfectissimam fidem et immutabilem habi. tus fortitudinem. Nam ex fide in fidemest vivificatio. 211 Possumus autem et alio modo intelligere. Ju stitia Dei per Evangelium revelatur. Deus enim qui solum initium sumit a nobis semenque fidei ipse auget et roborat, ac perficit nos ad ipsam eamdem. Id vere justitia Dei est, quod sola voluntatis occa casione a nobis sumpta, ipse totum opus absolvat. Siquidem cum superius dixisset Paulus: Evan gelium potentia Dei est credenti ad salutem,» ne quis dicat: Et quomodo potest credere qui cru cem audit, pui mortem audit, qui afflictiones au dit? subdit: «Justitia Dei in eo revelatur.» Ne ergo prætextas, inquit, excusationem. Nam si dun taxat proposueris, tunc admiraai magis poteris Dei erga te gubernationem ac providentiam: quod sumpta ab animo fide, ipse tibi suppeditat certitu dinis ac confirmationis fidem. Deinde ne existimes quod novum aliquid dicat aut inauditum, prophe tam in testem producit. Hoc ipsum jam olim ante me prædixit et propheta Habacuc, quod justus vilam fide amplectitur ac terminat, inceptam quidem per fidem quæ a voluntate, terminatam vero ac proce dentem in fidem, quæ producitur a divina coopera tione ac revelatione. «Ideo semperjustus ex fide vivit.» Bene autem dictum est «Vivet,» hoc est Non ita justus ex fide vivit ut desinat aut cesset, sed semper vivet in ea proficiens ac confirmatus. Dixit autem «Vivet,» et non aliud quidpiam, puta, proficit aut confirmatur seu aliud quidvis: sub ditum significans affectum quasi neque vivere eli gat, aut possit vel respirare sine fide.

De judicio quod fertur adversus gentes non servantes ea quæ a natura sunt. 1, 18, 19. «Revelatur enim ira Dei de calo ad «versus omnem impietatem et injustitiam homi num, qui veritatem in injustitia detinent. Nam «id quod 212 de Deo cognoscibile est, manifes «tum est in ipsis, Deus enim ipsis manifestavit.» «Revelatur.» In die judicii. ■ Omnem impieta tem et injustitiam» Justitia namque uniformis est porro circa dogmata est varia impietas, circa con versationem vero malitia.. Veritatem in injustitia detinent., Veritas quidem Dei cognitio est, inju stia vero idolorum deceptio. Illi itaque veritatem in injustitia detinent, qui Dei cultum idolis tri buunt. Detinent autem, hoc est, custodiunt vel oc cultant seu animi pravitate obtenebrant. Facile enim esset, si vellent, ab his quæ videntur, et se et alios ad Dei cognitionem juvare. At illi hæc ipsa magis contexerunt ac detinuerunt, ne Dei cognitio splenderet: hæc ipsa pro diis colentes: ac injuria af ficientes, quod in ipsis erat et Dei cognitionem quæ in illis erat et seipsos, et ea certe quæ honorare videbantur. Manifestum est autem quod Græcorum sapientes perstringit, eorumque similes. Nam id quod de Deo cognoscibile est.» Dei enim cognitio manifesta est in illis et in universo. Siquidem per visibilem creaturam invisibilis Deus cognoscitur. Tales itaque voluntarie aberrant. au tem, hoc est, id quod cognosci potest, puta quod creator sit, quod gubernator, et similia. «Manifes stum est in ipsis.» Per creaturæ pulchritudinem ac magnitudinem. «Deus enim ipsis manifesta vit. Creaturam omnibus proponendo quæ suam doceret magnitudinem. Nam «Coli, inquit, enar rant gloriam Dei 4.» I, 20. «Invisibilia euim ipsius ex creatione «mundi, operibus intellecta conspiciuntur: ipsa «nimirum sempiterna ejus potentia ac divinitas, a ut sint ipsi inexcusabiles. Quia dixit quod sui cognitionem Deus illis ma nifestavit. ipsi autem sua sponte eum reliquerunt, id nunc demonstrat, et dicit quod per ea quæ creavit Deus, puta et per invisibilia et per visibilia, sui magnitudinem ostendit: nam creatura etiam abs que voce, per aspectum Creatorem promulgat. Invisibilia autem vocat angelos omnemque cœle stem exercitum; facta vero, ea quæ visibilia sunt, puta calum, terram mare. Vide ergo quid dicat. Invisibilia, inquit, ipsius 213 per visibilia fiunt manifesta. Nam qui cœlum intuetur, animadvertet omnino quod in eo quidam sint ministratorii spi ritus. Quod ergo latet, per id quod manifestum est declaratur. Ne enim Deo coæternos arbitreris an gelos, sub creatione illos comprendit. Siquidem invisibilia, ait, puta angeli, cæteræque substantiæ incorporeæ: quænam sunt hæc incor 4 Psal. xvi, 1.

sunt, aut ex creatione mundi comprehenduntur et conspiciuntur. Quonam modo? Etiam ipsa in ter ea quæ facta sunt intellecta et connumerata. Est ergo per hyperbaton litteræ ordinatio. Vel ope. ribus intellecta, hoc est in ipsis operibus inexsi stentia, utque Dei voluntati subserviant, et quæ jubet compleant. Aut invisibilia ejus dicit ipsam invisibilem ejus substantiam. Et quomodo dicit contingere ut invisibilis divinitas perspiciatur ac intelligatur? Utique, inquit, licet etiam a creaturis ejus perspicere ipsius divinitatem ac potentiam. «Sempiterna ejus potentia ac divinitas.»— Repete Conspicitur. Quomodo ergo per creationem sempi terna ejus virtus cognoscitur? Quia cum ea quæ ad esse producta sunt, corruptibilem sortiantur naturam, ac in tempore ad vitarn vocata sint, uti que horum Creator incorruptibilis erit ac sempi ternus. Aut hoc modo: Ex creatione mundi di vinitas Dei sempiternaque potentia cognoscitur. Novit quis mundum et ea quæ in eo sunt,astrorum pulchritudinem ac magnitudinem, lunæ solisque cursum, ordinem ac seriem incommutabilem; quod diem luna non officiat, neque solnoctem:æther pro prium servat locum et aer similiter: stat in medio terra nihil habens quod suam immensam fulciat gravitatem infusa est per illam aqua, imo in cir cuitu diffusa quæ gravitatem adjiciat, attamen im mobilis perseverat, eam quæ continet promulgans potentiam: fert fructus innumeros suis diferentes virtutibus, cum una sit, cum terra sit, plurima nu trit animalium genera: sed et temporum probe constituas mutationes, pluvias annuas, quæque percipiuntur passiones. puta terrae motus,fulmina et quidquid horum consideraveris, in Creatorem tra ducit eum qui animadvertit.Quid illud ergo est quod ista continet, quid quod gubernat? Ulique licet ma nifeste ex creatione cognoscere quod sit Creator, quod gubernator, quod omnipotens, quod bonus (nam boni est creare ac gubernare), quod sempiter nus. 214 0mnipotenti enim quis struetinsidias? Ita ergo divinitas ejus sempiternaque potentia in ope ribus conspicitur,ita ex mundi creatione Dei cogni tio contingit bominibus. lloc modo illud quod de ipso cognoscibile est, in omnibus sese prodidit:hæc enim sunt quæ de Deo cognoscibilia sunt: substantia namque et natura omnibus omnino sunt incompre hensibiles. Hæc et Græci cognoverant, verum cum cognovissent, non sicut Deum gloridicaverunt. «Ut porea? Quæ ex mundi creatione ad esse perducta sint ipsi inexcusabiles.» Nam cum tanta sint quæ vei magnitudinem demonstrent, quid respon. debunt qui sua sponte excæcati sunt? Non tamen id curavit Deus, absit: quanquam ita acciderit. I, 21, 22. Nam cum Deum cognovissent, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt, sed vani facti sunt in cogitationibus suis, et obtenebratum est insipiens cor eorun. Putantes se esse sapientes, stulti facti suut. Cognoverant enim Deum per creationem. «Cum Deum cognovissent:. hoc est, quidnam sit Deus, quid pro Deo haberi debeat: cum hoc cognoris

COMMENT. IN EPIST. I AD CORINTH. «ptore.Illi siquidem Platonem ac Pythagoram habent præceptores, nos autem Spiritum sanctum. «Sed per eos quos docet Spiritus sanctus.» Nullus itaque usus est humanæ scientiæ: omnia namque spiri tualia sunt. «Spiritualibus spiritualia comparan tes.» Hoc est, quod dicit. Cum investigatur quæstio aliqua spiritualis, ac exemplis spiritualibus com parationes ac interpretationes adducimus, ut, verbi causa; si surrexit tertio die Christus, ex Jona pro bationes ac testimonium adduco: si natus est Do minus ex virgine, ex sterilibus Anna et Elisabeth sumitur interpretatio. II, 14-16. Animalis autem homo non accipit ea quæ sunt Spiritus Dei, stultitia siquidem ipsi sunt: nec potest cognoscere, quia spiritualiter dijudicantur. Spiritualis vero universa quidem dijudicat, ipse autem a nemine dijudicatur. Quis enim cognovit mentem Domini qui conciliabit eum? Nos autem mentem Christi tenemus. Animalem vocat hominem eum,qui omnia animæ rationibus tribuit: nec quidquam fde suscipit,nec superno opus esse auxilio arbitratur: qui cum doctrinas Spiritus non possit mente comprehen dere, nec velit absque rationibus credere, omnia arbitratur esse stulta quæ divinæ sunt dispensa tionis. Alio modo.Animalis est.qui juxta carnem vivit et nondum per spiritum mente illuminatus est, sed innatam tantum et humanam habet intel ligentiam, quam cunctorum animabus Creator immittit. Alio modo. Hoc est: Quando aliquid spirituale et ineffabile fuerit, a spiritualibus testi “monia ducimus Utpote ad id quod surrexit Chri stus, Jonæ testimonium adduco: quod ex virgine natus est, adduco sterilium partum ac generatio nem. Animalis vero est, qui rem omnem animæ considerationibus attribuit, nec arbitratur superno aliquo opus esse auxilio. — Alio modo. Animalis opus habet dijudicatione et perscrutatione, ac disciplina spirituali, ut suscipiat ea, quæ sunt spi ritus, 480 sed cum arrogantior sit quam ut ad hanc sese demittat, et sufficere judicet humanas considerationes, non modo nihil comprehendit eo rum quæ ignorat, sed e diverso quoque in majorem demersus ignorantiam, animæ affectum et ægritu dinem legibus spiritus adoptat, et existimat ea esse stultitiam, cum seipsum accusare deberet, qui humilibus ac humanis mensuris supernaturalia et ratiocinationes excedentia mensurare tentaverit. Spiritualis vero non opus habet dijudicatione, sed cum omnia spiritualiter et divina sapientia probet ac judicet, spiritus cognitione perficitur. Ideo a nullo dijudicatur: a fidelibus quidem, quia non dissonat nec dissenti ab ipsis; ab incredulis vero, quia longe superior est illorum dijudicatione, et quia non solum hac non eget, sed et novit exacte dijudicans quod hac utentibus maximum ita præ stiterit impedimentum ad spiritualiter dijudican dum, et recipiendum ea quæ sunt Spiritus. Idcirco quoque hi Dominico sensu carent, sive præce

mendacio, et coluerunt et servierunt creaturæ potius quam Creatori, qui est benedictus in sæcula. Amen. Kxi «Idcirco tradidit.» Non ipse tradidit, absit, sed ipse quidem eos neglexit tanquam sua guberna tione indignos. Deinde vero Satanas acceptos illos tradidit in ea in quæ traditi sunt. Itaque Dei per missionem vocat traditionem. 216 Tradidit illos Deus, hoc est delictum ac debacchatio in Deum, propriaque illorum operatio, aut ultronea cæcitas illa tradidit eos in affectus ignominiæ. Etenim in contrarium dicere solemus: Perdidit illum argen tum. Atqui argentum non perdit, sed ejus prodigus malusque usus. Item: Corrupit cum adulantium multitudo. Atqui non illi corrumpunt, sed eis adhærere atque obtemperare, quod in mea situm est voluntate, ut ipsis paream aut non. Vel fortas sis seipsos tradiderunt eo quod hoc desiderarunt; ait enim In desideria cordium suorum. «Qui commutaverunt.» Vides rursum, Commutaverunt. Nam significat quod scientes commutarunt «Ve ritatem Dei in mendacio.» Hoc est, quæ vere de Deo dici et credi possent ad mendacium traduxe runt, id est,ad idola. Vel veritatem Dei vocat ut Deus verum nomen sit, mendacium vero idolum manu factum; cum ergo illos oporteret Deum adorare, divinum cultum creaturæ obtulerunt. Vel quia Deus quidem vere Deus est, idola vero quæ adorarunt, mendaciter dii appellantur. «Et coluerunt etser vierunt.» Coluerunt quidem, sed serviendo perse verarunt remque expleverunt. «Creature (inquit) potius quam Creatoris, et ita semper compara tione formidabiliorem facit sermonem «Qui est benedictus in sæcula.» Verum non ob id, inquit, Deus in propria gloria damnum ullum suscepit siquidem ille æque mansit benedictus in sæcula ipsorum autem penæ prædicta, quæque dicentur, sunt corporis ignominiae ac retributiones. I, 24-27. Propterea tradidit illos Deus in affe ctiones ignominiæ. Nam feminæ eorum immutaverunt naturalem usum in cum qui est præter naturam. Similiter et masculi, relicto naturali usu feminæ, exarserunt per appetentiam suam inter se mutuo, masculi in masculos fœditatem perpetrantes. et præ mium (quod oportuit) erroris sui in sese recipientes. «Propterea.» Quare? Quia servierunt creatura potius quam Creatori. «Commutaverunt naturalem usum.» Cum enim 217 ex natura habeant natura lem commistionem, commutaverunt illam in eum qui est præter naturam. Obtecte rem innuit turpis simam et ostendit quod non solum in Dei leges, sed in naturæ quoque leges propugnabant. Quod autem subdit, «Exarserunt,» magnam insaniam ac oestrum significat: nec dixit: Concupiscentiam

suam perpetrantes,sed «Turpitudinem,designans» quod ipsam quoque naturam pudefecerint. << Per petrantes. Vides quod non ignorantiæ fuerintha affectiones, sed quod studium adhibuerint ut in opus deducerent? Siquidem præpositio xatà (in dictione intentionem quamdam ac pertinaciam significat, quasi nitatur quispiam quo magis Deo adversetur «Et præmium (quod oportuit) erroris sui.» Quod conveniens erat. quod illis debebatur qui tales essent, debitum præmium errori eorum. Errorem autem vocat adorare crea turam,quem in seipsis recipiunt mulier a muliere, et vir a viro, cuir. turpiter operantur. Nam quia sermonibus de gehenna fidem non habebant, hoc ipsis præmium profert Paulus, quo etiam rubore suffundebantur. I, 28. Et sicut non reprobaverunt Deum habere in agnitione, tradidit eos in reprobam mentem, ut face rent quæ non expedirent. Vides quod non ignorantiæ error erat,sed cogni tionis. Magis tamen quosdam illorum occulte taxat, quanquam sermonem suum ad alios transfigurat. «Tradidit in reprobam mentem.» Nam per aver sionem a Deo,reproba mens a dæmonibus inducit hoc autem Scripturæ usus est vocare traditio nem. I, 29 31. Repleti omni injustitia, fornicatione, pravitate, avaritia, malitia, pleni invidia, cade, contentione, dolo, pravis moribus: susurrones, ob trectatores, Dei osores, contumeliosi, elati, gloriosi, inventores malorum, parentibus inobedientes, insi pientes, fædifragi, charitatis affectu alieni, irreconci liabiles, immisericordes. Nihil mediocre dicit, sed plenos ait omni inju stitia. Ubi enim aversio a Deo facta fuerit, merito ex contrario omnia mala subintrant. Deinde post quam generali nomine injustitiam dixit, conse quenter etiam ea quæ ipsius sunt specialiora recenset. 218 Et hac una generali injustitim appellatione cuncta complexus scelera quæ inter sese mutuo admiserunt, in consequentibus singu latim dinumerat Et pravitatem quidem dicit quæ ft ex molitione adversus aliquem adhibito labore avaritiam autem abundantioris desiderii nocu mentum: malitiam vero studium ad alligendum proximum. Item invidiam eum, qui de proximi bonis sumitur, cruciatum:cmdem quoque commo tionem ad interemptionem usque tendentem: con tentionem dicit vituperandam pervicaciam: dolum vero insidias ac machinationes ad fratrum perdi tionen. pravos mores conversationis improbitatem, susurrium autem tacitam, vel sub dente (quod aiunt) in praesentes maledicentiam: obtrectatio nem vero quorumdam de absentibus convicium. item Dei osores. Siquidem non eos dicit qui a Deo odio habentur, neque enim hoc ipsi in animo fuit isto loco commonstrare,sed eos qui Deum oderunt. Contumeliosos præterea dicit temerarios ac conviciatores: elatos item eos qui

in his quæ habent efferuntur adversus illos qui non habent gloriosos vero qui de his quæ non habent gloriantur ac si ea possiderent. Præterea inventores malorum eos qui præter vetera mala, alia insuper mala designant. Ad hæc parentibus inobedientes qui eo usque malorum pervenissent, ut etiam erga parentes perfidi essent. Insipientes autem intelligentia expertes, quibus nihil est stultius. Fœdifragos vero qui pactis non manent quæ cum nonnullis pepigerint. Charitatis affectu «alienos vocat sævos qui nullos habent ad quos » afficiantur amicos. Irreconciliabiles qui mutari ne queunt et malorum ac injuriarum semper memi nerunt. Demum immisericordes dicit inflexibiles, durosque ad misericordiam. «Gloriosi.» Nam si etiam is qui recte agit, per arrogantiam sese jactando ad nihilum redigit ea quæ a se recte ac'a erant, quonam supplicio dignus erit, qui in peccatis gloriatur? «Inventores malorum. Quod eorum pro prium est qui cura ac studio utuntur, non eorum qui ignorant. «Charitatis affectu alienos.» Hoc est ab omnibus dissidentes, omnes odio prosequentes et aversantes. c I, 32. «Qui cognita Dei justitia, quod qui ta «lia agunt digni sunt morte, non solum ea fa ciunt, verum etiam assentiuntur perpetranti «bus.» 219 Rursum ostendit eos cognitione peccare: ju stitiam autem vocat Dei præcepta: lex enim Mosaica perspicue ac dure de his admonet, dignos morte judicans qui talia perpetrant. Id enim est justitia Deique præceptum. Duo ponit crimina, et facere et cooperari facientibus, ac proximum ad malum adhortari. Quidam autem id quod dictum est non assecuti, et Apostoli verba suspicantes fuisse adul terata, hoc modo illa interpretantur: Non solum qui faciunt ea, verum etiam qui assentiuntur perpe trantibus: nam ita habuisse dicunt vetus exemplar ut majus sit facere, minus vero assentiri. Ego autem neque in hoc depravatos fuisse apostolicos codices asserens, neque cum his qui non intellexerunt contendere volens, lectoribus isthuc judicandum permittam. Dico ergo quod cum eos qui peccant collaudare longe operosius sit, ac majus ad sup plicii rationem momentum habeat quam peccare, merilo dicto est: Non solum ea faciunt, verum etiam assentiunt perpetrantibus. Nam is qui dum peccat, simul etiam peccatum condemnat, is quandoque temporis successu seipsum recuperare poterit, cum maximum habeat ad resipiscentiam auxilium, peccati videlicet condemnationem et odium. Qui vero pravitatem collaudat, is sese ad resipiscendum auxilio privat. Cum ergo judicium hoc corruptæ mentis sit animæque immedicabi liter ægrotantis, non immerito qui peccatum col laudat longe iniquior judicatus est eo qui delin quit. II, 1-3. Quapropter inexcusabilis es, o homo omnis qui julicas. Nam hoc ipso quod alterum judicas, tem ipsum condemnas: eadem enim perpetras tu qui ju dicas. Scimus enim quod judicium Dei est secundum veritatem in eos qui talia agunt. Existimas autem hoc, o homo qui judicas eos qui talia perpetrant, et facis ea, quod tu effugies judicium Dei?

Noverat urbi commissum esse orbis principatum posthac igitur sermonem ad principes dirigit, pot est tamen idem privatis quoque convenire. Dicit autem transgressionis magnitudinem. Et ipsi, in quit, perpetrabant iniqua et simul cum perpetran tibus currebant. Ubi enim quispiam ab alio corre ptus ad judicium duceretur, ipsi sedebant, illumque condemnabant; cum ipsi æqualia perpetrassent et cum eo ad perpetrandum concurrissent: 220 et tamen condemnabant Ita noverant quod pecca rent, seseque multo magis condemnarent. «Nam hoc iqso quod alterum judicas.» Qui enim male agit. et tamen similia perpetrantes condemnat, adversus seipsum fert condemnationem. «Scimus enim quod judicium Dei est secundum veritatem.» Siquidem hic non secundum veritatem est judi cium, nam et multi rei absolvuntur et insontes condemnantur; in futuro autem secundum veri tatem erit. Imo et hic Dei judicium neque injus titiam absolvit, neque justum condemnat, cum hic ad judicium in quosdam descenderit. «

malum, Judæique primum et Græci. Gloria vero et honor et pax omni operanti bonum, Judæo primum et Græco. Non enim est personarum respectus apud Deum. Qui secundum tolerantiam.» Neque enim sola fides sufficit, sed et opera sunt necessaria. Cum autem dixit, «Tolerantiam,» docet ut adversus tentationes strenue se habeant. Est autem hyper batum, et ita debet ordinari: His qui secundum tolerantiam operis boni quærunt vitam æternam, reddet gloriam et honorem ac incorruptionem. «Ac incorruptionem.» De resurrectione ostia aperuit, et cum verbo, reddet, quod a communi sensu repe tendum est, completur sententia. Nam reddet his quidem bona, illis vero reddetur indignatio et ira aliaque hujusmodi. Cum autem duplex sit orationis schema (nam et a communi sermono repetitio dici turetzeugma),considera quod dicit: Bona quidem reddet, ultionem vero non reddet, sed illa reddetur et ne hoc quidem expresse dicit, sed subintelligen dum reliquit ita sciens ei proprium esse quod justum est salvare: porro ulcisci ac punire prove nit a peccatorum obduratione quodque pœnitere nolint ac converti. «lis vero qui sunt contentiosi.» Rursuin peccata ex pertinacia et socordia esse ostendit. «Et veritati.» Conjunctio et, otiose additur. «Parent autem injustitiæ.» Quis enim credit quod bonum sit injustitia, malum autem sit veritas? Itaque manifestum est quod ex co gnitione, et non ex ignorantia sit peccatum. Nam hoc maxime significat dictio parent; voluntarie namque paret is qui paret. «Super om nem aimam. Non potest, inquit, rex, non potest magistratus effugere. «Judæique primum. Quanto «enim majorem doctrinam accepit, tanto peccans ma » «» jori punietur supplicio. Intelligitur autem verbum erit, sive obveniet obveniet enim ira, etc. «» super omnem animam hominis qui malum opera tur. Gloria vero et honor et pax. Pulchre addit Et pax ibi enim nullus invidia accensus, pugnabit adversus illum qui honoratus fuerit aut gloria affectus. Judao primum et Græco. Ne existiment Judæi eum qui in praputio est, si etiam Dei cultor fuerit, inferiorem esse, conjunxit eos Græcum autem vocat non idololatram, sed eum qui in præputio est, verum Dei cultor ac fidelis. Non enim est personarum respectus. Siquidem non personarum. sed operum fit inquisitio. Hinc consequenter pugnam ac contentionem inducit, quæ de pluribus parvi momenti rebus inter gentiles ac Judæos erat: et iis patrocinatur qui gentiles quidem sunt, attamen naturæ ductu operantur quæ bona sunt. Hoc autem facit volens legem abjicere, ac in ejus locum fidem introducere. De judicio quod fertur adversus Israelitas legalia non servantes. II, 12, 13. Nam quicunque sine lege peccaverunt sine lege peribunt. et quicunque in lege peccaverunt, per legem judicabuntur. Non enim auditores legis justi sunt apud Deum, sed qui legem factis expri munt, justificabuntur.

Ostendero vult quod cum due peccaverint, nempe Judæus ac præputiatus, gravius punitur Judmus, eo quod, etiam legem habens vitæ ducem, pecca verit præputiatum vero inducit sine lege peccan tem, qui sine lege, inquit, peribit: hoc est, non juxta legis exactionem, quod moderatam significat perditionem Judæum vero ex præscripto legis dicit prævaricatorem, qui per legem, inquit,quam transgressus est judicabitur; hoc autem significat acriorem perditionem. Ipsum vero appellat judicium non perditionem, eo quod tanquam forum judiciale existimetur. Verum si gravius punitur Judæus juxta præscriptionem, quomodo de Græco quidem dixit «Peribunt,» de Judmo autem, «Judicabuntur?» Quorum illud indubitato malum esse videtur, istud vero in dubium referri potest? Sed adverte quod «Judicium» vocat hic condemnationem, hoc est indubitatam perditionem; est autem punitio supra punitionem, et utrumque indubiæ perditionis, Aliter. Hoc loco non æqualem ostendit dignitatem Judæi et Græci, sed Judæum a legis datione admo dum esse etiam gravatum. 223 Græcus namque sine lege judicatur. Quod autem habet hic, sine lege, non gravius dicit, sed mitius: hoc est, non habet accusantem legem. Nam sine lege,id est abs que illius condemnatione, a naturæ solum ratioci nationibus condemnatur: Judæus vero conformiter ad legem: hoc est lege simul cum natura condem nante; etenim quo major de eo cura habebatur, tanto majores dabit pœnas. «Non enim auditores legis.» Si quidem hominibus fortassis imponunt. verum Deus non esse eos, qui legem audiunt justos habet, sed illos qui factis exprimunt. II, 14-16. Nam cum gentes legem non habentes, natura duce quæ legis sunt, fecerint, hi legem non habentes sibi ipsis sunt lex: qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, simul altestante illorum conscientia, et cogitationibus inter se accusantibus aut etiam excusantibus, in die quando judicabit Deus occulla hominum secundum Evangelium meum, per Jesum Christum. «Quæ legis sunt fecerint,» Naturæ ratiocinatio nibus ad boni operationibus utentes. Admirandi au tem sunt hi qui lege pædagogo non egent, sed sibi ipsis legem ferunt, ac latam complent legem. «Scriptum in cordibus.» Neque enim illis opus est, inquit, litteris legis quorum cor in scriptum est considerata lege. «Attestante illo rum conscientia.» Nam satis est illis pro lege propriam habere attestantem conscientiam. «Et cogitationibus inter se.» In eo enim judicio non est nobis opus extrinsecis vel accusatoribus vel utilia nobis testimonia ferentibus: sed cujus que cogitationes ac conscientia vel accusabit vel excusabit. - Quod autem ait, «Cogitationibus inter se, per hyperbaton dictum est: consequitur namque ad id quod præcessit: «Non enim auditores legis justi sunt apud Deum, sed qui legem factis

» exprimunt, justi habebuntur. «Siquidem declaratio est quomodo hi justificantur, illi vero non. Et ait quod foro non egente testibus, non extrinsecis qui busvis demonstrationibus, sed intus ab ipsis cogi tationibus. testimonium adducitur, virtusque lau datur. Idcirco quanquam 224 hic homines absol verint, non oportet hos esse securos: nihil enim inde juvabuntur. Rursum etsi condemnaverint, non admodum angi oportet: si quidem nihil ibi nocebunt, sed satis est et ad condemnationem et ad absolutionem propriam cogitationum conscien tia vel testimonium. Verum cum dixisset: «Cogi tationibus accusantibus,» quare non addidit, Justificantibus?» Ita enim manifesti fierent et qui puniuntur per hoc quod dicitur, «Accusanti bus,» et qui salvi fiunt per hoc quod adderetur, Justificantibus. Nunc autem quasi de uno et eodem, consecutio sermonis intelligere nos admonet et «Accusantibus» et. Excusantibus.» Dicimus autem quod non oporteat de uno et eodem utrum. que accipere: sed accusantibus quidem de alteris, puta puniendis; excusantibus vero de alteris,puta salvandis. Sed cur non dixit, El justificantibus et condemnantibus? Quia hæc neque justificant neque puniunt, sed accusant cogitationes vel excusant; judicium vero punitionis vel justificationis fert judex. Bene ergo ait: Cogitationibus accusantibus vel etiam excusantibus. Rursum posset quispiam dicere: Quid igitur? quomodo excusant nemine accusante? Dictum enim est,accusantibus, de con demnandis sumi oportere; excusantibus, vero de salvandis, et bene dictum est, quomodo excusant nemine accusante? Accusant etiam hic. Non enim potest, inquam, hic homo carere peccato, verum accusatio, cum peccata gravia non sint aut magui ponderis, non est vehemens aut legitima, sed exu sationem ad eam præferunt cogitationes, puta na turæ lubricitatem ac infirmitatem, Dei erga homines amorem ac misericordiam et illa quidem cessat, excusatio autem vincit. Sunt igitur hæ cogitatio nes merito designatæ ab excusatione,licet accusatio præcesserit. In his vero qui pereunt qui absurda sunt et gravia peccata, vehemensque et inevitabilis accusatio, excusatio autem nequaquam, in eis so lum ponit, «Accusantibus. Præterea digna sunt condemnatione, qua cogitationibus deliquimus verum non merentur veniam qum ad opera usque protraximus.Etrursum ignoscibilia sunt quæ pœni tentia delevimus, ea autem condemnari nequeunt quibus curam ac salutem per hanc non attulimus. 225 Potest quoque dicti sensus accipi, velut habet ordo dictionum, puta qui legem acceperunt, et legen habent, et conscientiam, de his quæ deli querunt, accusantem: qui vero legem non acce perunt, sed ex conscientia quæ legis sunt faciunt, hi conscientiam bonæ operationis testem produ cunt. Ne quis enim dicat: Casu ergo quod bonum est agunt, si non lege agunt: Nequaquam, inquit, sed duce conscientia, hanc præceptorem ac testem

habentes, ideoque majore digni sunt remunera tione, majoremque inducunt confutationem adver sus eos qui habita lege deliquerunt. Deinde quia non omnes qui lege carent, bene operantur, imo sunt qui etiam delinquunt: ostendit neque hos fu turos impunitos. Quanquam enim legem,inquit,non habeant accusantem, nihilominus tamen pœnas dabunt, cogitationibus inter se accusantibus.Quod autem additur, vel etiam excusantibus, ex contra. rio fidem facit, ac si diceret: Quemadmodum ex cusantibus cogitationibus absque lege consequitur absolutio, pœnæque immunitas; ita rursum sine lege accusantibus, sequitur condemnatio. Verum quando hæc erunt? In secundo adventu, inquit. «Quando judicabit Deus occulta hominum.» Si quidem homines manifesta vident, Deus vero oc cultorum scrutator est. «Per Jesum Christum. «Nam Pater, ait, non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio.» II, 17-20. Ecce tu Julæus cognominaris et re quiescis in lege, et gloriaris in Deo, et cognoscis vo luntatem, ac probas eximia institutus per legem, confidisque teipsum ducem esse cæcorum, lumen in tenebris versantium, eruditorem insipientium, docto rem imperitorum, habentem formam cognitionis ac veritatis quæ in lege est. Cum dixisset nihil Dei cultori, licet præputiatus sit, deesse, quo minus salvus fieri possit,modo le gem factis exprimat: ponit deinceps ea in quibus extollebantur Judai, ostendens quod nulla sit ho- c rum utilitas non recte viventi, primumque ipsum ponit nomen. Ecce,inquit, tu Judæus cognominaris. Ipsum siquidem nomen 226 magnum quiddam esse videbatur, veluti nunc est nomen Christiano rum. «Cognominaris.» Neque enim re vera es, nisi legem compl as. Et requiescis in lege.» Non enim laboras, inquit, sicut illi qui sunt extra le gem, inquirendo quid sit agendum, sed legem ha bes omnia te manifeste docentem. Vel hoc modo. Multum in lege extolleris, illaque te effers, quod supra cæteros divinam acceperis legem. Dicens au tem, «Requiescis,» significat quod non labore il lorum egregiisque facinioribus data sit, sed divina gratia. «Et gloriaris in Deo. Ac si solus supra cæteros homines dilectus sis. Videtur autem illos objecta quoque vecordia irridere. • Et cognoscis voluntatem. Atqui cognoscere nec facere gravius advehit supplicium: altamen in hoc quoque extol lebantur. Unde non dicit, facis, sed, «Cognoscis Dei voluntatem.» — «Ac probas eximia institutus per legem. Legis enim eruditio novit exacte docere explorationem eorum quæ conferunt. Hi vero cum non præstarent, in hoc etiam efferebantur, quod utilium nossent explorationem. «Confidisque.» Non es, inquit, dux cæcorum, sed ita de teipso ar bitraris. Cæcos autem vocat eos, qui in tenebris * Luc. 1V, 23.

versantur: et insipientes ac imperitos dicit Judais adhærentes proselytos qui legis cognitionem non dum habebant. His namque nominibus præ inani gloria proselytos appellabant, ideoque Apostolus tacite his ipsis exprobrans, hujusmodi usus est nominibus:: «Habentem formam cognitionis ac ve ritatis.» Scite dixit, Formam cognitionis divinique cultus, significans quod ipsam veram cognitionem divinumque cultum non haberent,sed effictam ima ginem quamdam, formam quidem habentem verita tis, quæ tamen non esset. Bene autem addit: «Quæ in lege est.» Siquidem oportuit veram imaginem in conscientia bonisque operibus sitam esse: tu vero extolleris, inquit: utpote quod imaginem hanc lex habeat, verum id nihil ad te qui legis factor non sis. Alio modo. Formam cognitionis ac verita tis quæ in lege est efficiat is, qui legem novit et juxta eam conversatur. Formam enim posuit co gnitionis ad intelligendum, formam autem veritatis ad operandum. Ille namque veram quæ in lege est cognitionem ostendit, qui ipsam operibus complet, 227 ille eam fidelem ostendit. Tum vero, inquit, confidis te esse ducem et eruditorem ac doctorem nec id vulgari modo, sed habentem formam cogni tionis, quæ in lege est, et veritatis quæ in lege est ita tamen conversaris quasi legis doctrinam non dum audieris. Qui ergo formam te habere confidis cognitionis ac veritatis: qui te insipientium erudi torem et ducem ac doctorem esse confidis, teipsum doceas primum: docebis autem quando doctrinam, operibus ea quæ dicis præstantem, ostenderis. II, 21-24. «Qui ergo alium doces, teipsum non doces qui prædicas non furandum, furaris? qui dicis non adulterandum,committis adulterium? qui simulacra exsecraris, sacrilegium committis? qui in lege gloriaris, per legis transgressionem Deum in honoras? Nomen enim Dei propter vos blasphemiis afficitur inter gentes, sicut scriptum est.» Consequens deinde erat ut diceret, quod qui talia a Deo accepissent nec ea servarent, tanto majori condemnationi obnoxii futuri essent,quanto majus esset peccatum, quod a scientia procederet interim tamen eos non acriter objurgat, sed ser monem per interrogationem producens, hoc ipsum ostendit. Quidam vero enuntiative potius legendum esse dicunt. • Qui simulacra exsecraris?» Lex certe omnes etiam res quæ in idolorum templis erant, exsecrandas dicebat, eo quod dæmonibus essent di cata. Vos autem, inquit, simulacra et idola exse crari quidem vos dicitis, et tamen repositas ipsis facultates rapitis. Itaque neque vere simulacra exsecramini. Nam si quispiam simulacra exsecre tur, tanquam propriarum consuetudinum legitima rumque et sacrarum exactus observator, interim autem propria templa deprædatur, quo hic dignus non est supplicio? Qui hinc se fingit abominari idola, proprium cultum honorare visus et amplecti ac sacra, quæ circa illum habentur: illinc vero temerariam furacemque manum ad ea extendit,

ipsa majori afficiens injuria quam idola eaque nihil ducens. Vere enim hic illi assimilis est qui cæteris non furandum dicit, ipse interim quæ furum sunt perpetrans. Nam sicut ille contraria sermonibus facere ostenditur per opera: 228 ita et hic qui sacrilegium perpetrat, contraria agit ei, quod est. idola abominari, per furtum injuriamque in sacra, dæmones colens, quorum idola erant habitacula. «Qui in lege gloriaris.» Gloriaris, quasi a Deo in honore habitus propter legem, cur ergo transgres sione legem inhonoras, simulque et Deum? «Nomen enim Dei. › Cum enim grave esset quod dixerat, «Deum inhonoras,» prophetam in testem produ cit 7, ac si diceret: Non meus sermo est, sed Isaiæ. Nam qui ex gentibus erant, videntes eos prave conversari, in blasphemias efferebantur, dicentes: Num oportuit, ut hos Deus diligeret, aut quidpiam eis donaret? an ne hos et esse et futuros malos præcognoverat? «Inter gentes.» Non solum vos, inquit, Deum inhonoratis, sed aliis quoque id agendi occasionem præbetis. II, 25. Gircumcisio siquidem prodest, si legem factis exprimas: quod si legis transgressor fueris, circum cisio tua præputium facta est. Quia magnum quiddam videbatur circumcisio, ad eam tandem venit, et ait: Verum circumcisio nem dictis magnam utilemque rem quamdam esse. Utique, inquit, fateor: sed tunc quando legem factis exprimis. Quod si transgressor.» Vult ostendere circumcisionem esse intellectualem, cujus typus est ea quæ sensu percipitur, nempe purif catum esse resecatis superfluis. Est autem super fluum, quidquid displicet Deo. Hujusmodi itaque circumcisionem habere potest aliquis etiam corpore circumcisus: rursumque corpore circumcisus esse, animo vero incircumcisus. Præputium autem et cir cumcisionem,nempe veram bonæ pravæque actiones designant.Cum ergo circumcisio signum sit excisionis affectuum:qui non habuerit excisos affectus, hic sane præputiatus est, quanquam signum corpore ferat.A lioqui enim non solum iste nihil inde adjumenti ac ciperet,sed et majus nocumentum,vera privatus cir cumcisione,cujus signum erat carnis circumcisio,e tiam hanc ipsam injuria afficiens, atque inutilem red dens,nihilque significantem eorum ad quæ data est ut signum esset. 229 Si quis autem habet affectus excisos, quanquam carne non sit circumcisus, ni hilominus tamen vera resectus est circumcisione, eoque magis, quo minus eget sensibili, quæ me moriæ signique gratia assumebatur. «Præputium facta est.» Hoc est abominanda res juxta mentem eorum. Etenim ipsi præputiatum ducebant abomi nandum. Si ergo non servaveris neque operatus fueris quæ legis sunt, circumcisio tua, quæ Deo grata erat, abominanda facta est et rejecta. Quod si præputiatus egregia legis opera præstiterit,hujus præputium quod res abominanda erat, Deo gratum 7 Isa. Lil, 5.

adeoque Deo gratum et acceptum, ut etiam te per ipsum accuset ac condemnet. Considera ergo quam sapienter acriterque dicat: «Si igitur præputium justificationes legis servaverit;» non autem dixit Si legem servaverit. Siquidem ne dicat Judæus Et quomodo fieri potest, ut præputiatus servet legem qui hoc ipso legis transgressor est quod præputiatus est? Ne ergo in hoc vel ansam eis præbeat, non ita dicit, sed «Justificationes legis.» Et de ipsis quidem Judæis legem dicit, de præpu tiatis vero: «Justificationes legis.» Non omnem, inquit, legem dixi, sed ea tantum quæ justificant. Sapienter itidem subindicans, quod non omnia quæ in lege erant justificabant: sed quædam sane ju et dilectum ipsi Creatori ac legislatori reputabitur, «'Еàv oúv †àxpo. stificationes erant, justosque reddebant,quæcunque 8 Luc. x1, 32. videlicet gratiæ conformia erant; alia vero ob solius illorum imbecillitatis causam data erant. Aliter. Adintellectuale,ait,præputium transmutata est tua circumcisio, eo quod tu male utaris: nolens interim circumcisionem manifeste vituperare. II, 26, 27. Si igitur præputium legis justificationes servaverit, an non hujus præputium in circumcisio nem reputabitur? Et judicabit id quod ex natura est preputium legem perficiens te legis transgressorem, qui ex littera es et circumcisione. «Si igitur præputium,» hoc est ethnici præpu tium habentes sive gentiles. «Reputabitur?» Non dixit Superat circumcisionem (adhuc enim hoc grave fuisset, sed quod in circumcisionem repu tabitur, nempe apud Deum. «Et judicabit.» Hoc est condemnabit: 230 sicut etiam dictum est «Viri Ninivitæ surgent in judicio et condemnabunt generationem hanc *.» Vel arguet, inquit, is qui signum illud non habens, ea quæ notæ illius sunt, egregie præstiterit, eum videlicet, qui non præsti tit. Atqui oportuit, cum per signi acceptionem promisisses, præstantiora quam illam exhibere opera. «Id quod ex natura est præputium.» Ex natura præputium vocat eum, qui in carne præpu tiatus est. Hic ergo complens ea quæ legis sunt, condemnabit te qui circumcisionem habes, imo et legem quod litteram spectat, attamen legem ope ribus transgrederis. «Legem perficiens.» Quo ad hoc videlicet quod legis servat justificationes. Considera vero quod cum prius legis justificationes dixisset et non legem ipsam ait eum perficere subindicans, quod hac proprie sint lex, circum cisio vero aliaque hujusmodi, improprie. «Qui ex littera es et circumcisione.» Nam per scriptam legem ac circumcisionem evectus, omnium trans gressor factus es. II, 28, 29. Non enim is vere Judæus est, qui in ma nifesto Judæus est: nec ea vere est circumcisio, quæ in manifesto in carne est circumcisio: sed qui in occulto Judaeus est, is vere ludæus est: et circumci sio cordis in spiritu, non littera, ea vera circumcisio est, cujus laus non ex hominibus est, sed ex Deo.

Deinceps definit quis vere Judæus sit et quis vere præputiatus. Et ridetur non abjicere Judæum, sed transgressorem: plurimum tamen illos deprimit, significans eos facere omnia ad ostentationem. ■ Quæ in manifesto in carne est circumcisio,» Cum hoc dixit, omnia corporalia abjecit. In occulto Judmus.» Puta intellectualis. «Circumcisio cordis.» Nulla enim necessitas est, inquit, carnis resecare præputium, sed cor ipsum a pravis operationibus. Dicens autem: In spiritu, viam præparat fidei. Nam fideles per Spiritum sanctum circumcisionem habent peccatorum: qui corde, ait, resecatus est omni impuritate. Hic enim verus est Judæus, qui legem complet ac servat. «Cujus laus non ex hominibus est, sed ex Deo.» 231 Occultæ nam que circumcisionis et quæ in corde est, non homo laudator est, sed qui corda scrutatur et renes Deus. De Israelitarum prærogativa, qui promissionem con secuti sunt. III, 1, 2. Quæ igitur excellentia est Judæi? aut quæ utilitas circumcisionis? Multa per omnem mo dum. Objicit sibi ipsi. Si ergo, inquit, juxta tuum sermonem, nihil prodest vel Judæum esse vel circumcidi, quin potius nocet, cum transgressores majore sint digni supplicio. Ad quid igitur nos elegit Deus, aut cur nos circumcidi præcepit? Poterat itaque ad objectionem dicere quod cir cumcisio typus erat hujus quæ per fidem est circumcisio in spiritu: itemque Judæus, spiritua lis Judæi qui Deum confitetur. Judas siquidem in terpretatione confessionem: significat. Verum hac interim relicta solutione, quæ nondum recipi poterat,ad aliam venit. Prodest enim Judaismus: ex hoc enim viam salutis didicerunt, legem ducem ad ea quæ agenda erant acceperunt. Quod si non servarunt, sibi ipsis indignentur. Nam mihi, in quit, ad eos qui non sunt transgressi inte rim sermo est. Alio modo. Ubi Judaicum depressisset supercilium, ostendissetque eos vane de circumcisione ac lege, Judæique appellatione gloriari: ne quis eum suspicetur odio ac invidentia id agere, subdit: «Quæ excellentia est Judai, aut quæ utilitas circumcisionis? Si quidam, inquit, gentium alienigenarum divino cultu virtu teque ornati, divina fruuntur electione, ad quid igitur tandem a gentibus segregavit Deus Israelem, aut cur circumcisionem illis dedit? nam dicit circumcisionem. Deinde addit Multa per omnem modum. Elegit enim illorum progenitores: ab Ægyptiorum violentia ac poten tatu liberavit inclytos per multiplicia signa de monstravit, legem in auxilium dedit, prophetas ad eos misit: 232 siquidem hoc significat, Multa per omnem modum. His tamen omnibus silentio præ teritis solam posuit legislationem. Primum quidem

quia concredita sunt illis eloquia Dei, multum per omnem modum constituitur esse hoc est excellentia et res utilis. III, 2, 3. Primum quidem quia concredita sunt illis eloquia Dei. Quid enim? si quidam increduli fue runt? Num illorum incredulitas fidem Dei irritam faciet? Absit! Quoniam omnino, inquit, tradita est illis lex. Nam hoc loco dicitur lex eloquia Dei. «Quid enim si quidam increduli fuerunt?. Deinde ne dicant, Utique tradidit nobis Deus legem, sed quæ est inde utilitas, cum multi non crediderint illi? Et quid hoc ad Deum inquit, si vos increduli fuistis? num enim salvos facere potuit vos Deus invitos? num enim quia aliqui fuerunt increduli, fidem Dei, hoc est benefcentiam promissam,obid irritam aut va nam effecerunt? Nequaquam. Nam etsi hi noluis. sent, Deus tamen quod suum est effecisset. - Alio modo. Incidentem solvit objectionem. Quid enim si fuerunt quidam increduli? nam posset aliquis dubitare ac dicere, quod concredita quidem sunt eloquia Dei: eloquia autem Dei magna dona ac beneficia promittunt: verum hæc in eorum quæ suscepta erant fide ac observatione vim ac eventum habebant Cum autem multi fuissent increduli ac transgressores: consequens ergo est prohibitas fuisse promissiones, ne ad finem perducerentur Deique eloquia vane illis et nulla utilitate fuisse concredita, ac reprehendi circumcisionem, si ipsa quidem circumcisio propter eloquia, eloquia vero propter dona, porro dona per finem erant ter minum sortitura: sed fidem aspernati sunt trans gressores itaque nulla est circumcisionis utilitas. Hanc ergo dubitationem dissolvens,ait: Quid enim si quidam fuerunt increduli?Num illorum incredu litas fidem Dei irritam faciet?» hoc est fidelitatem promissionum ejus, veritatem et immutabilitatem. Absit,inquit,ut per illorum incredulitatem, fideli tas ac veritas quæ est in promissionibus ipsius vana esse convinceretur,vel circumcisionis legislatio, ad nullam utilitatem sancita, alioqui enim nullus cri men haberet,233 sed transgressores justi essent. Vel potius hoc modo. Absit ut illorum incredulitas prævaluerit et credulitas ac omnimoda veritas quæ est in ejus promissionibus, visa sit per illos irrita fuisse et imperfecta, nec suum sortita even tum: nam etsi illi fuerint increduli, ipse nihilo minus quod suum est fecit, ac promissiones com plevit. Potest quoque Dei fides accipi pro fideque in illis permansit qui non fuerunt transgressores. Hæc enim Dei fides est,ut qui in Deum erat et quæ a Deo illis servata erat. Siquidem incredulitas ne quitiæ est incredulorum, fides autem a Deo firma tur in his qui digni sunt. Absit ergo, inquit, ut illorum incredulitas vinceret manentem in Deum et per Deum fidem. Itaque finem ac perfectionem habebunt promissiones, itaque utilitas est etiam circumcisionis. III, 4. Sit autem Deus verax, omnis autem homo

mendax, sicut scriptum est: Ut justificeris in ser monibus tuis, et vincas cum judicaris. Licet, inquit, increduli fuerint Judæi, non pro pterea donum Dei accepit ullum impedimentum aut diminutum est: sed omnia facta sunt ut com probaretur etiam Dei veritas in his quæ ipsi Abra ham promisit,hominumque mendacium. Sua enim incredulitate, in Deum mentiti sunt, colentes deos ac damones. Aliter. Sit vobis, inquit, Deus verax reputetur, intelligatur, concipiatur quod Deus verax est, et omnis homo mendax: quod si ita sit, quanquam nonnulli fuerunt increduli, nihilominus quæ Deus ipsi Abraham promisit, ad perfectionem deducet: quomodo ergo increduli suntet legis transgressores? Næ, inquit,suas ipsius promissiones adducendo, licet illi transgressores fuerint et peccatores, perfidiam magis illorum coar guit ac ingratitudinem. Verum enim vero excellen tia quoque beneficentiæ ac veritatis divinæ justitiæ amplius manifestatur ac demonstratur, et splen dida ei accedit ex hoc victoria, veluti etiam testatur David,dicens: Ut justifceris in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris. ltaque si ex promissione oritur veritas promissionis, hanc autem sibi tradi tam acceperunt Judæi: multum per omnem mo dum est est excellentia et circum cisio Judai, licet quidam ipsorum fuerint transgres sores. 234 Deinde,quid ergo, inquit, si ex nostra injustitia Deo accrescit victoria, etc. «Sicut scriptum est.» Adducit et David idipsum dicentem. Propter hoc,inquit, etiam indignis præstat Deus beneficia, ut bonitas ejus ostendatur, utque vincat ubi cum hominibus in judicium congreditur. III, 5, 6. Si autem injustitia nostra Dei justitiam constituit, quid dicemus? Num injustus Deus qui inducit iram? Humano more loquor. Absit! Objectio. Deus, inquit, bona nobis præstitit, nos autem ei mentiti sumus: nostraque pravitate tanto magis misericors apparuit, quanto etiam indignis bona præstitit: ob hoc ergo etiam vincit in judicio. Nos igitur qui erga eum perfidi fuimus, victoriæ occasionem tribuimus: quare ergo punit nos per quos vincere visus est? Solutio objectio nis. Si tu illi causa es victoriæ et tamen punit te, injuste agit: quod si injustus non est et punit, utique tu illi non es causa victoriæ, nam alio quo. que modo ei dabatur vincere quanquam tu non ap paruisses malus: neque enim qui malus non est, continuo etiam dignus est qui Dei contrahat amo rem. Magnam autem ex his movet dubitationem atque sapienter admodum ac prudenter diluit. Quidam, inquit, dicunt: Si nulli peccassent, ne quaquam Deus verax apparuisset, nequaquam ju stus,nequaquam vicisset. Quibus nos dicamus: Si tu ipsi causa es victoriæ et veritatis ac justitiæ, Psal. L. 6.

quomodo te punit peecantem? quomodo te penis addicit? num illum dices injustum? Et cujus ju stitiæ ipsius te causam fuisse dicebas? Nam hoc Apostolum significare opinor, cum ait: «Nam quo modo judicabit Deus mundum? hoc est, quomodo eum injustum diceres et judicem? hoc ipso enim quod teipsum causam diceres justitiæ ipsius,judi cem fatereris ac justum: nam justitia finis est judicii quod siiram inducit in peccantes, quomodo illi causa sunt justitiæ ipsius? An ergo justum di ces, inquit? Verum id non potes dicere: nam per ea in quibus hærebas, justum esse confessus es. Non sunt itaque peccatores victoriæ aut veritatis aut justitiæ causa. Deinde producit et alio modo argumentum. Si per meum mendacium, ut ais,glo rificatur verax Deus,non condemnationem, sed glo riam accipere debueram, 235 et me amplius mentiri ac peccare oportuit, quo amplius glorificaretur Deus, et ego bonis amplius fruerer. Atqui id nemo dicere audebit: manifeste enim absurdum est. Ideo licet quidam de nobis dicant, quod sentimus per actionem malorum ventura no bis esse bona, inevitabile habebunt judicium, quia ad tantam nos pertrahunt sycophantiam. Et vide consilii prudentiam: nam rei absurditatem augere volens, non ipsos qui hæsitarent inducit hæc di centes, sed alios quosdam, et blasphemiam illud appellat. Sicut, inquit, blasphemiis jactatur de nobis. Quod si dicentes hoc de nobis habebunt inevitahile judicium: neque nos auderemus ne in mentem quidem suscipere, quod per malorum ac tionem adveniant bona: quod si non audemus, neque id, nempe quod amplius peccaee oporteat ut magis glorificetur Deus; si autem neque hoc, manifestum est quod nec dicere quod meo menda cio glorificetur Deus verax. Itaque Deo causa non sum vel veritatis ipsius veljustitiæ vel victoriæ ejus. «Num injustus Deus?» Quod si ex nostra, inquit, injustitia Dei veritas atque justitia magis ostendi tur, quia neque nostra certe injustitia eum pro hibuit, ne ea quæ justa sunt ageret, hoc est ad perfectionem et finem deduceret quæ Abrahæ pro missa erant; nec alio modo apparuisset Deus justus et verax, nisi nos facti fuissemus injusti: si hoc ita est, ergo injuste eos punit qui fuerunt illi causa veritatis quod si non injuste punit, igitur nos illi non sumus causa veritatis. «Humano more loquor.» Quia enim humanis ratiocinationibus usus erat ad ostendendum Deum non esse injustum, subjungit, Humano more loquor, inquit, has ratiocinationes nam aliæ quoque sunt magis divinæ. Ac si dixisset Humana ratione loquamur; injustus est Deus? Absit! Quomodo ergo iram inducit? Aut, manife stum est quod nos illi causa non sumus veritatis ac justitia, sed ipse sibi ipsi. III, 6.8. Nam quomodo judicabit Deus mundum? Etenim si veritas Dei per meum mendacium excelluit in gloriam ipsius, cur et ego adhuc tanquam peccator judicor? Et non, sicut blasphemiis fertur de nobis,et sicut aiunt quidam nos 236 dicere, quod faciamus

mala, ut veniant bona quorum judicium justum est. Si Deus, inquit, esset injustus,nequaquam judi caret mundum: ipsum enim judicare manifestat quod justus sit, natura enim ad judicandum exigit ut justus judicet injustos. «Etenim si veritas Dei,» etc. Idem rursum dicit. Si enim per hoc, inquit, excelluit veritas, justitiaque ac victoria Dei, quia ego inique egi, ego illi mentitus sum, sine ratione judicor me siquidem retributione potius dignum haberi oportuit, ut qui iili victoriæ ac veritatis potius causa fuissem. Atqui nunc ego causa non sum, idcirco et ego judicor. «in gloriam ipsius.» Ut glorificetur per victoriam et justitiam ac verita tem. «Cur et ego tanquam peccator judicor?» Cur, inquit, tanquam peccatores judicamur, qui Deo causa victoriæ facti sumus? et non fit, quemadmo dum aliqui nos arbitrantur dicere? Itaque suggil lando aiunt, quod faciamus mala, ut ubi ex hoc Deus victoriam nactus fuerit, rependat nobis bona, ut qui victoriæ causa illi fuerimus per mala quæ perpetravimus. Alio modo. Et ne illud, inquit, fiat quod dicere existimamur, quod ex nostra injustitia Deus nos beneficio afficiat, ut qui victoriæ causa illi fuerimus. Ne hoc autem fat. Quidnam? Venire bona, nosque a Deo affici beneficio, tanquam illi fuerimus victoriæ auctores. Nunc enim contrarium. inquit, accidit, nam etiam judicamur. • Quorum judicium justum est.» Audierant Græci Christia nos dicentes: «Ubi abundat delictum, ibi magis exuberavit gratia 10.» Et ipsi quidem hoc dice bant, quod plenus delictis mundus Filium Dei ad salutem pertraxisset, et ex hoc abundavit in nos gratia. Ipsi autem quod dictum est detorquentes, aiebant Christianos dicere quod peccare oporteat, ut abundet gratia. Quorum, inquit, puta hoc pacto blasphemiis nos impetentium.judicium justum est eo quod bene dicta male interpretantes detor queant. -- Quid ergo? per legem, inquit, ac cir cumcisionem nihil percipimus, supra reliqua quæ habemus. Quid enim percipimus amplius? Nam antea redditis causis ostendimus Judæos ac Græ cos, etc., per defectum dictum est. Ei cnim quod dixerat, Quid ergo percipimus amplius? consecu tivum erat ut adderetur: Justitiam qum ex fide, quod in sequentium progressu dicit: 237 «Ju stitiam Dei per fidem Jesu Christi.» Quid nos ergo, inquit, amplius percipimus? Justitiam quæ est ex fide. Nam antea redditis causis ostendimus. Quomodo autem antea redditis causis ostendit? Græcos quidem redarguendo quod cognitionem na turalem corrupissent, cum ait:«Deus enim ipsis ma nifestavit,» et:«< Cum Deum cognovissent,» non sicut Deuin glorificaverunt aut gratias egerunt. Judæos vero legis transgressores, cum dicit: «Qui in lege gloriaris,» et ostendens quod apud illos quidem 10 Rom. v,

infirmior fuit natura, apud hoc autem et lex et natura. Consecutive gratiam quæ est ex Evangelio inducit, et ait: Quid nos ex gratia habemus am plius et excellens? Fidem quæ per Jesum ju stitiæ operatrix est. De gratia qua sola homines justificantur, nullum discernendo genus, sed Dei dona juxta Abrahæ typum æqualiter honorantur. Quid igitar? præcellimus? Nullo modo. Nam an tea redditis causis ostendimus et Judæos et Græcos omnino sub peccato esse, sicut scriptum est: Non est justus, ne unus quidem, non est qui intelligat,non est qui exquirat Deum; omnes declinaverunt, simul inu tiles facti sunt, non est qui faciat bonitatem, non est usque ad unum. Sepulcrum apertum guttur eorum, linguis suis dolose agebant, venenum aspidum sub labiis eorum. Quorum os exsecratione et amaritudine plenum est, veloces pedes eorum ad effundendum san guinemi. Contritio et miseria in viis eorum. Viam pa cis non cognoverunt, non est timor Dei coram oculis eorum. Quid 238; Dupliciter legi potest hæc particula ac duplicem habere sententiam.Unam quidem ut a Judæis prolata sit, alteram vero ut a præputiatis fidelibus in medium afferatur. Etenim si legamus. Quid ergo præcellimus, simul conne ctentes ante interrogativam particulam verbum Præ cellimus, tanc quasi a Judæis prolatum significa tur et hanc potest habere intelligentiam ergo, ait, præcellimus et quid lucrifecimus, quod præputiatis sumus præpositi? quibus datur illa responsio: Nullo modo, hoc est, id nullo modo nobis cedet lucro, qui non servavimus quæ nobis commissa erant: neque ulla excellentia aut lu crum, quin potius acrior pœna. Ita quidem decla ratur si quis in consequentia legat, Quid ergo, si mul eum (ut significet præcellimus). Si vero per distinctionem, utrumque faciat interro gativum, et et; et a præputiatis fidelibus in quæstionem afferatur. Quia enim præ dixit multam esse Judæi excellentiam, subjungit dubitando præputiatus et ait: Quid ergo? Ante positi sunt illi ac præverterunt, nos vero præoc cupati sumus et superati? (Nam ita passive capi tur ubi est Dei justitia? Quibus divi nus Paulus, Absit! inquit, nullo modo. Illi si vir tutes quidem bonaque opera negligant, pœnis sunt obnoxii, sicut et vos cum bona negligeretis opera, utrisque autem bene operantibus æqualis est salus non igitur excedimini. Aliter. Pugnare videtur «Quid igitur? præcellimus,» idque quod sequitur, cum eo quod dictum est: Multa per omnem modum est excellentia Judæi, ac circumcisionis utilitas. Nam ibi dicit eos antepositos esse et aliquid ha bere excellentiæ circumcisos supra præputiatos hic autem nihil præcellere. Aut fortassis nulla est repugnantia. Nam ibi aliquid excellentiæ dicit eos habere ob Dei videlicet benignitatem ac veritatem,

qui illis eloquia concredidit,qui promissiones com plevit, nullo accepto impedimento per incredulos hic autem ipsas confert per se personas circumci sorum ac præputiatorum: et dicit ipsis nihil alte ros alteris præcellere Siquidem qui virtutem co lunt cujuscunque sint ordinis, beneficio similiter fruuntur: rursumque transgressores, sive ex cir cumcisis sint, sive præputiatis, consimilem sibi ipsis pœnam conciliabunt. 239 Non itaque pugnant. Nihil præcellimus: et, Multa est excellentia Judæi, ac circumcisionis utili tas: juxta alium enim modum ibi dictum est, juxta aliumhic comparatio tradita est. Cum ergo in superio ribus dixisset Excellentia Judæi,ac docuissetJudæum habere excellentiam, ob concreditam legem, nunc ostendit ipsos nullam habere excellentiam,quodil lam non servaverint:quin potius tanto inferiores esse quanto pejus est ex scientia pe care. Quid ergo habemus, inquit, nos Judæi aliquid excellentis? Nihil, inquit. Cur id tandem? Quia omnes sub pec cato eramus tam Judæi quam Græci. «Et Judæos et Græcos omnino sub peccato esse.» Nihil er go Judæo est excellentiæ, inquit, ex lege, quam non servavit: neque præputiato, quippe qui pec cavit. Nullus ergo excelsum quidquam hobet præ altero. Siquidem redditis causis ostendimus, hoc est convicimus, omnes esse peccato obnoxios. Deinde ne id novum esse videatur, David ac Isaiam testes adducit. «Simul.» Cum eo videlicet qui est in præputio. «Inutiles facti sunt.» Protinus ut a Deo declinaverunt, inutiles et abjecti facti sunt. «Sepul crum,» etc. Hæc obtrectatoribus conveniunt. «Con tritio et miseria in viis eorum.» Nam vias conversa tionem dicit et vitam; contritionem auten et miseriam peccata. Nihil enim adeo mentem corpusque conterit et exhaurit ac peccatum. «Viam pacis non cogno verunt.» Viam pacis dicit utilem vivendi modum. III, 19, 20. Scimus autem quod quæcunque lex dicit, his qui in lege sunt loquitur: ut omne os ob turetur, et obnoxius fat totus mundus Deo, eo quod ex operibus legis non justificabitur omnis caro in conspectu ejus. Ne dicant Judæi: Et quid hæc ad nos? Omnino enim de nobis dicta non sunt. Utique, inquit, vos tangunt. Omnes namque hoc scimus quod quæcun que dicit lex (vocat autem legem, omne Vetus In strumentum) his qui in lege sunt loquitur. Quæ erat enim necessitas, inquit, ut David exteros ar gueret et non suos? aut ut Isaias, qui ad Judæorum correctionem emissus erat,alios carperet? «His qui in lege sunt loquitur.» Caute admodum hoc 240 posuit. Neque enim dixit: De his qui sunt in lege, sed, «His qui sunt in lege.» Multa siqui dem et de Babyloniis dicit, Persisque et Medis ac Egyptiis, aliisque plurimis nationibus. Attamen etiam quæ de his erant vaticinia, Judæis afferebat qui in lege erant, hoc est sub lege. «Ut omne os obturetur.» Ostendit magnifice loquentes de se Judæos. Ob hoc ergo arguebantur a prophetis, quo

obnoxius fiat totus mundus Deo.» Tale quidpiam subindicat: Propterea prophetæ, inquit, Judmos redarguerunt, illosque ostenderunt inaniter sese jactare, imo totum mundum reum esse peccato quo fidei viam præstruerent, et cognoscentes homi nes quod neque circumcisionis lege, neque a præpu tio salvari daretur, ad Christum facile accederent, qui per gratiam facit salvum genus humanum. Et obnoxius, id est debitor ad credendum Christo Deo. Si enim his qui sub lege erant, a prophetis dictum est ut, quod non recto pede incederent, sed longe a recta conversatione graderentur: gentes autem multo magis in perditione sunt ac errore omnis plane mundus obnoxius est, ut in Christum Deum credat, qui solus et Judæos et Græcos libe rare potest, totumque mundum sua gratia a pec catis longoque errore ac perditione illorum. Deinde rursum quasi objectionem solvit. Ne quis enim dicat: Quid ergo? nihil profuit lex? subjungit «Eo quod ex operibus legis non justificabitur «omnis caro.» Ac si diceret: Profuisset fortassis «inaniter sese jactantium obturarentur ora. «Et 19 II, Reg. xviii, 21. lex, si eam servassent, qui ejus præcepta suscepe rant: verum cum non servaverint, ex assistentia etiam nocuit, non sui natura, sed eorum animo qui non servaverunt. «Eo quod ex operibus,» Deinde ne rursum indigne ferant Judæi, quod toti mundo connumerentur in eo quod sint obnoxii iterum ea quæ adversus illos sunt exquirit. «ŋm nis caro.» Neque enim implevit quæ in lege sunt. III, 20, 21, «Nam per legem cognito peccati. «Nunc autem sine lege justitia Dei manifesta est,

fcatio et absolutio.seu liberatio a peccatis, a quibus non potuit lex liberare. «Manifestata est.»Quod ma nifestatur, planum est quod antea fuerit, quan quam occultaretur. Fugiens itaque innovationem et ne recens videretur ejus prædicatio, dixit: «Ma nifestata est;» nec id modo vulgari, verum etiam prius nacta est, testimonium a lege et prophetis. 22 24. «Justitia autem Dei per fidem Jesu ■ Christi in omnes et super omnes qui credunt. «Non enim est distinctio, nam omnes peccaverunt, «et posteriores sunt gloria Dei gratisque justi ■ ficantur per gratiam ipsius.» Justitia Dei per fidem» Quænam justitia, dixerit quispiam,autquorrodo a Deo data? Deinde ne novum aliquid audire sibi videantur, si omnino salvari pos sint nihil contribuentes ostendit quod etiam credere sit contribuere, ipsum enim credere indiget animi fortitudine. Ideo ait: «Per fidem,» ostendens ex hoc nos quoque aliquid conferre. «In omnes, etsu peromnes.» In omnes, inquit, Judæos, qui credunt 242 ut qui apud se et ex ipsis haberent salutis causam,ipsum nempe Christum. Super omnes autem ethnicos dicit, qui a Judæis crediderint, et extenta sit super eos gratia. Verum et hos, inquit, et illos fecit gratis participes,non quoscunque,sed creden tes. Et iterum, quia merito communis est gratia, quæ est erga omnes. «Non enim est distinctio.» Rursum Judæos ostendit nihil excellentiæ habere præ gentibus. «Nam omnes peccaverunt.» Ne mihi, inquit, dicas: Ego Judæus sum, qui superne Deum cognovi, hic autem extraneus est et barbarus. Profecto si omnes peccaverunt, habent quoque id omnes, ut simili æquitate salvi fiant. Non enim est differentia, sive descrimen Judæi ac gentilis, utrique similiter peccaverunt. «Et posteriores sunt gloria Dei,» etc. Siquidem ne tu, inquit, mihi dicas: Græci gravius peccaverunt. Nonne tu gloria ac beneficentia Dei posterior es? gratisque, hoc est, absque tuis rectis operibus, salvaris? ac rursum ita ut nihil conferas aliud præter fidem? Cumque justificeris, gratis justificaris: ac post Dei gloriam ac beneficentiam accedis? ■ Posteriores sunt gloria Dei, " postmodum fuerunt, non praeve nerunt ad glorificandum Deum. Exciderant omnes ab honorando Deum: Judæi quidem præceptorum legis transgressores facti; ethnici vero idola co lentes. Ideo omnes qui in Deum crediderunt gratis justificantur, ipsum credere tantum conferentes. Quomodo vero justificamur? Redempti a peccatis nostris, Per quem autem justificamur? Per Jesum Christum. Quomodo ille redemit? Proprio sangui ne. Vel hoc modo. Deus illos justificat credentes nam adoptione dignos ducit, suique regni de monstrat hæredes, a quo manifestum est quod aberraveramus, omnes similiter posteriores su mus, ideo gratis ista nobis tribuit. III, 24-26. Per redemptionem quæ est in Chri «sto Jesu, quem proposuit Deus propitiatorem per

« fidem, per sanguinem ipsius, ad ostensionem «justilim. suc: per remissionem preteritorum « peccalorum, eum Deus toleraret : ad. ostendon- « dam justitiam suam, in presenti 243 tempore « hoc ut ipse sit just:s, etj ustificans eum qui est « ex fide Jesu. » Quomodo autem justificatur? Per remissionem peccatorum quam assequimur in Christo Jesu, hoc est, per Christum Jesum. « Quem proposuit Deus propitialorem » Patris enim propitialio facta est nostrorum propiliatio peccatorum. Propitiatorium. vero dicebatur olim arca» operculum : ila quoque Domini caro quip illius divinitatem velabat, propi- Aiatorium fuil nostrarum iniquitatum. Quod autem dicit : Proposuit, antiquum de ea re consilium si- gnilicat, « Per sanguinem ipsius. » Pater siquidem proposuit, Filius vero sanguinem pro nobis effu- dit : itaque communis est sanelz Trinitatis grátia ; nam sanclissimus quoque cooperabatur Spiritus. « Perostensionem justitia suz. » Quemadmodum divitis ostensio sive demonstratio est alios quoque ditare, ita et Christus suam ostendere volens jus- titiam,homines quoque justificavit. « Per remissio- nem prateritorum peccatorum, cum Deus tolera- ret. » Justitia illius demonstratio in. hoc maxime facla esi, quod dissolulos, hoc est peccalis suis immortuos jam homines justificavit. Deindehomi- num auget crimen, quod peccata fuerint, cum Deus toleraret. Nam quando respicere oportuit data toleralione, tunc magis peccabamus. Eos ergo nunc salvos facit, qui lapsi erant in iis, que ve- niam non merebantur, et ita remissa sunt nobis ac soluta peccata. Prolerea eum negligentio poenas oportuisset expetere, tolerantiam ae benignitatem. asseculi sumus : eum vero nos tolerantiam adeptos oportuisset pomnitere, ac de precedentibus Deum placare, eisdem amplius involvebamur. Quid ergo tunc judicem quanquam benignum, et humanum agere oportuit? Ltique punire ae panas sumere : el propterea quod ab initio deliqueramus, el quia tolerantiam nacti non resipuimus, el quod non so- lum non desipuimus,sed et malitiam longuis poten- dimus. Ille vero quid ? Tune seipsum redemptionis pretium pro nobis tradit: nec solum a ponis eripil, sed et justifical et salvat, suique regni facil hare- des, O vere gratia quce mensuram non habel: vere hoc donum est quod omnis doni vim superat: loc vere domonstratio est ineffabilis justitiz, et justi- tiw non human, sed. divine et super hominem. 244lleoeliam cum dixisset Apostolus : « Ad ostentionem justitia, » non simpliciter ibi substi- tit, sed « Sun, » inquit, hoc est, ipsius solum est lalis tantaque justitia, tunc enim cum ulcisci tem- puserat, etiam benelicio affecit. « Ad ostenden- dam justitiam suam. » Nam eum qui peccalis mor- luus erat. nune salvari, cum tempus esset suppli- cii, et non justificalionis, hoc bencficentiz demon- stratio est ac justitiz ipsiss Oporlebatenim com- pleri eas qui& ad Abraham factom erant proniissios

nes: puta illud: «Et in semine tuo benedicentur» omnes gentes 19.. Id ergo justitia est, de salvandis etiam indignis veritatem præstare. «In præsenti tempore.» Cum dixisset: «Ad ostendendam ju stitiam suam» subjunxit, «In præsenti tempore.» Siquidem Dei justitia quæ in præsenti erat tem pore, quo videlicet nostram redemptionem opera tus est, plena benignitate, plena dono, plena erat et gratia; ideoque dicebat: «Non veni ut condem nem mundum, sed ut salvum faciam mundum 18. Futura vero justitia talis amplius non erit, sed re tributio cujusque erit de his quæ ehit, veluti etiam hic rursum dicit: Revelatur enim ira Dei,» etc. Aut ita accipiendum est, Ostentio in præsenti tempore facta est, ipsius videlicet toleratio, donum gratiaque futuræ justitia. Quonam autem modo? Nam si, cum adeo longanimis fuerit, ac tantam contulerit gratiam, tantoque munere dignatus sit non convertat eos, neque meliores affectos habeat in futuro cum multa justitia inducit supplicium. «Et justificans eum qui est ex fide Jesu.» Ecce ostentionem justitiæ, puta quod non solum justus sit Deus, sed et justificans eum, qui est ex fide Jesu, nempe proprium Dei populum effectum. III, 2n-31. Ubi est igitur gloriatio? Exclusa est. Per quam legem? operum? Non, sed per legem fidei. Arbitramur igitur justificari hominem per fidem absque operibus legis. An Judæorum Deus tantum? an non et gentium? Certe et gentium: quandoqui dem unus est Deus, qui justificabit circumcisionem ex fide, et præputium per fidem. Legem igitur irritam facimus per fidem? Absit! sed legem stabilimus. 245 His igitur ita factis, Patreque proprium salvante populum, qui ex fide Jesu est: ubi ergo est Judæorum gloriatio! Ostendit eos vane gloriari. Exclusà est, non dixit, Disparuit, sed, Exclusa est ostendens quod etiam sortem suam quondam ha buit, nunc vero fides illa exclusit. Porro legem operum, per periphrasim loquendo, dicit opera eodemque modo legem fidei, id est fidem. Ait ergo Non per opera quæ fecimus Judæorum gloriatio ex clusa est, sed per fidem, tanquam diceret: Omnis illa gloriatio quæque videntur prærogative per fidem exclusæ sunt absque nostrorum necessitate operum. «Arbitramur igitur per fidem justificari hominem,» etc. Itaque dicimus, inquit, ex fide justificari hominem sine legis observatione. «An Judæorum Deus tantum?» Nam si solos eos justi ficasset qui ex lege accedebant, aut qui sese legi adaptabant, et non omnem qui crederet hominem, alterius duntaxat partis Deus esset: sed nunc et Judæorum Deus est et gentium, quandoquidem ex utrisque credentes salvos facit. «Qui justificabit circumcisionem ex fide, etc. Et his qui ex lege sunt, et his qui extra legem, fide opus est, ut salvi flant. «Legem igitur irritam facimus?. Turba 19 Gen. XXII, 13 Joan. XII,

«bantur Judæi, quasi lex per fdem adjiceretur. Di cit ergo quod non solum irritam non facit legem fides quinetiam quodammodo stabilit: quia lex cum salvare cupiat non potest, fides autem salvat cum ergo legis scopum fides impleat, merito stabi lire illam dicitur. Dicens autem, Stabilimus, osten dit illam vacillantem. Alio modo. Legis opus erat ut justum faceret hominem: verum hoc non potuit,nam Omnes, inquit, peccaverunt: cum autem venisset fides, id correxit:simul ac enim quispiam credidit, etiam justificatus est. Stabilivit itaque legis volun tatem. Superioribus temporibus lex ac prophetæ de fide vaticinati sunt. Fidem ergo suscipien tes confirmamus legem. IV, 1. Quid ergo dicimus Abraham patrem nostrum invenisse serundum carnem? 246 Intumescebant Judæi Abrahm nomine, semperque proferebant quod circumcisus esset Abraham. Hic ergo scopus est Apostolo ostendere, ipsum quoque Abraham non ex operibus, sed ex fide justificatum esse, et ait: «Quid ergo dicimus Abraham patrem nostrum secundum carnem inve nisse?» quamve assecutus est justitiam? eanne quæ est per opera, an quæ per fidem? et ostendit quod eam quæ per fidem: unde et illam vocat rem in ventam, quia non ex operibus eam nactus est, sed ex fide quæ Dei gratia confertur. Per hyperba ton est locutio, ut ita ponatur: Quid ergo dice mus Abraham, qui secundum carnem est pater no ster, invenisse? Ascendamus, inquit, ad originem generis nostri secundum carnem, et eum quem ex omnibus gentibus electum benedixit Deus: et in eos qui ab eo descenderent, quæ benedictionis erant per eum se missurum esse promisit. Mani festum est enim quod, sicuti eum illo actum est, ita et nobiscum agetur.- Particula illa,«Secundum carnem,» per hyperbaton ponitur. Ordinate vero et non juxta schema erit hæc interpretatio ser monis Quid ergo dicemus Abraham invenisse, qui secundum carnem pater noster est? Porro ad Judmos sermo est, ac si dicat: Cum nostri super cilii ac jactantiæ summa sit in Abraham, quia pater noster est secundum carnem, consideremus quid nam dicere possimus illum invenisse. Et ait ipse in sequentibus quod etiam justitiam invenerit. Hoc enim est quod ait: «Et imputatum est ei ad justitiam.» hoc est, quod justificatus est. Siquidem invenisse sive nactum esse justitiam, est justifica tum esse. Invenit ergo et nactus est justitiam. At quomodo nactus est? ex operibus, an ex fide? Et ostendit quod ex fide, cum Scripturam producit in testem. Nam ait: «Credidit Abraham Deo, et im putatum est ei ad justitiam.» Quid ergo, inquit, non habuit Abraham opera? non hæc illum justifi carunt? Absit! Opera siquidem habuit, ut si cum hominibus qui simul cum eo versabantur fuisset in judicio constitutus, facile justificatus fuisset, illis que antepositus, verum ut coram Deo ex suis ope

ribus justificaretur,tanquam dignus et æqualis sese probens dignitatis cum ea quæ inde præbebatur beneficentia ac domo: nequaquam fuisset illa as secutus. Itaque nihil omnino habet gloriatio, 24% aut prærogativa rectumque opus coram Deo ad hoc ut dignum redderet beneficii collatione ac dono. Quid enim si quis illum demonstrare nitatur per opera dignum fuisse, ut post tantam naturæ mortificationem filii pater ostenderetur, ac ventris germen exoriretur: ut semen ejus tanquam arena maris multiplicaretur: præterea ut in semine ejus omnes gentes benedicerentur: ad hæc ut Christus ipse communis Salvator inde procederet? Vides quod nihil omnino habeat, ne vestigium quidem operum ad hujusmodi beneficia quæ a Deo recepit. Unde ergo his dignus habitus est? Ex sola fde. «Credidit enim Abraham Deo, ait Scriptura, et imputatum est ei ad justitiam.» Credidit, et a Deo justificatus est, ut tanta ac talia consequeretur. O fidem, quæ omne legis opus post se relinquit, eo que prior est! Cum illud operaretur Abraham, paulum quiddam habere potuit gloriationis,verum id apud eos qui una cum eo sub lege erant. Pro ducta vero fide, repente pater omnium factus est, justusque habitus, qui omnibus illis bonis frueretur. Quasi autem in corollarii particula sumpta est hmsi tatio: et solutio patet ex his quæ dicta sunt. Quomo do hic quidem ex fide ait justificatum fuisse Abraham divus autem Jacobus ex operibus, dicens: Abra ham pater noster nonne ex operibus justificatus est oblato Isaac filio? etc. «Secundum carnem.» Bene Judais dicitur, «Secundum carnem.» Nam secundum fidem ac promissionem nos credentes sumus filii Abraham, juxta id quod habet Scriptu ra: «Non qui filii carnis hi sunt filii Dei, sed filii promissionis reputabuntur in semen 1.» Qua lem, inquit, priusquam Deo crederet Abraham, justitiam ejus per opera factam audivimus. Nam secundum carnem dicit eam quæ in operibus erat, IV, 2-8. Nam si Abraham ex operibus justificatus «est, habet quod glorietur, at non apud De um. Quid «enim dicit Scriptura?Credidit Abraham Deo, et im «putatum est illi ad justitiam. Ei vero qui operatur, «merces non imputatur secundum gratiam, sed se «cundum debitum. Ei autem qui non operatur, sed «credit in eum qui justificat impium,fides ejus impu. «tatur ad justitiam. 248 Quemadmodum et David beatificationem hominis dicit, cui Deus imputat ⚫ justitiam operibus: Beati quorum remissæ sunt ini quitates, et quorum tecta sunt peccata. Beatus vir «cui non imputaverit Dominus peccatum.» «Nam si Abraham.» Duo ostendit, et quod Abraham ex fide justificatus sit, et quod major sit justitia, quæ per fidem est. Ait ergo: Si ex operi bus rectisque actionibus justificatus est, habet qui dem quod glorietur: at non apud Deum, sed in seipso, ut qui bene operatus sit: qui vero ex fide justificatus est, quia non potest apud seipsum glo riari, nullum enim opus operatus est, apud Deum 14 Rom. 1x, VIII. quandoquidem per carnem perficimus opera. El

gloriatur. Majus est autem apud Deum gloriari, quam apud seipsum. Bona namque opera frequen ter etiam aliis obscurantur delictis: gloriatio vero quæ apud Deum est. semper immutabilis perma. net. «Quid enim dicit Scriptura?» Genesim affert quæ testatur Abraham ex fide justificatum esse. Ei vero qui operatur,» etc. Majorem ostendit justitiam quæ est secundum gratiamn quamve fides præbet, hoc modo. Nam recte, inquit, operanti de betur mercedis retributio ex debito. «Quid au tem?» An potest qui etiam admodum probus est, præclara facere opera, Deumque habere debitorem? Nam qui ex fide justificatur, secundum gratiam justificatur. Ubi autem Deus munera largitur,om nino magna largitur: ecquid enim largitur? filio rum præstat adoptionem, Christi fratres efficit, hæredes Dei,cohæredes Christi. Quænam talia præ stiterunt unquam nobis bona opera? - Præterea et hoc modo: Ei qui ab operibus fiduciam non habet, sed ex fide accedit, imputatur fides sua ad justi tiam, et per illam justificatur. «Fides imputatur.» Neque fidem putes cuiquam facile contingere. Nam fortitudine opus est erectoque animo. «Ad justi tiam.»Vides quod operanti merces secundum opera imputetur, credenti vero justitia? At justi tia innumeras continet mercedes. «Quemadmo dum et David.» Etiam David justitiæ quæ ex fide est sanctificationem absque operibus decernit. «Beati.» Beatificatio apex est bonorum. Videtur quidem alienum quodammodo testimonium. 249 Neque enim habet: Beatus cui fides ad justitiam absque operibus imputatur, attamen est admodum conveniens. Nam si beatus est, cui pec cata secundum gratiam remissa sunt: terque qua terque certe beatus est, quem Deus secundum gra tiam justificavit: ideo apta admodum ac conveniens est psalmi accommodatio.Etenim omnis beatificatio a Deo est, vel eo quod remissæ sint iniquitates ac peccata, seu obtecta sint ac si per quædam bona opera devicta sint vel absorpta. Vel ex eo quod non imputat Deus actum ad peccatum: et per hos tres benignos modos impulat Deus homini justitiam, quasi compatiens, quasi dispensative agens, quasi munifice largiens.Siquidem remissio compassionis est, obtectio dispensationis, non imputare autem peccatum liberalitatis. Qui ergo his digni habentur? Fideles,idque per fidem. Ideo quoque beatos prædi cat eos propheta David. Eos vero qui in lege, et ex operibus quærunt justificari, ne una quidem trium justificationum sequitur: sed his qui ex fde justi ficari petunt, per hos tres modos imputatur justi tia. Divus itaque Paulus Davidicum testimonium convenienter aptavit suæ doctrinæ. IV, 9, 10. Hæc ergo beatificatio venit in circumci sionem an et in præputium? Dicimus enim quod Abrahæ imputata est fides ad justitiam: quomodo ergo imputata est? Cum esset in circumcisione an in præputio? Non in circumcisione, sed in præputio. Deinde ait: Hæc beatificatio quæ a David dicta

est, venit in circumcisionem an etiam in præpu tium? magisque ostendit quod in præputium vene rit ac locum habuerit, eo quod Abraham cum in præputio esset, salvus factus sit et justificatus. Quomodo ergo imputata est?» Deinde confirmat quod in præputium magis locum habuerit, et ait «Abrahæ imputata est justitia per fidem.» Videa mus itaque utrum Abrahæ cum jam circumcisus esset, hujusmodi justitia imputata sit, an adhuc præputiato. Et manifestum, inquit, quod præpu tiato. Vides ergo quod magis in præputium habeat locum?«< Sed præputio.» Si ergo cum esset in præputio justificatus est, 250 certe beatificatio quæ a David dicta est, magis locum habet in præ putium quam in circumcisionem. Circumcisio ob has tres causas data est, ut fidei signum esset, ut Abrahæ genus manifestaret, demumque ut esset nota ac involutum indicium puræ et temperata conversationis. Data etiam est non ut justitiam operaretur.sed ut sigillum esset ac signum justitiæ quæ est per fidem. IV, 11, 12. Et signum accepit circumcisionis, signaculum justitiæ fidei quæ fuerat in præputio ut esset ipse pater omnium credentium per præpu. tium, ut imputetur et illis justitia: et pater circum cisionis, his qui non solum ex circumcisione sunt, sed etium his qui incedunt per vestigia fidei quæ fuit in præputio patris nostri Abraham. Objectionem solvit quæ sese offerre videbatur. Tanta res est circumcisio, dicet quispiam, ut sine hac non contingat justificari: nam et ipsi Abraham, qui, ut ais, in præputio fuit justificatus, opus erat circumcisione. Et dicit: Non ob aliud circumcisus est, quam ut circumcisionem deferret in signum ac demonstrationem justitiæ, quæ in præputio contigerat: quod si illam signorum aut signaculi causa accepit, hæc ad justitiam nihil contulit, sed hoc modo solum justificatus esse significabatur: hoc est quod, cum in præputio esset. justitiam accepis. set. - Quare, inquit, primum imputatum est illi ad justitiam, et ita postmodum circumcisus est? Primum quidem ut ita virtutis signum censeretur, et non veluti ipsa virtus, aut rectum virtutis opus. Signum namque circumcisionis est signaculum, inquit, tanquam signum et comprobatio justitia, quæ per fidem in præputio facta est. Secundo au tem, ut et præputiatorum et circumcisorum com. munis pater agnosceretur ac divulgaretur: præpu tiatorum quidem, ut qui in præputio credidisset ac justificatus fuisset: circumcisorum vero tan quam et ipse circumcisus postquam credidisset. Merito ergo cunctorum pater reputatus est, qui videlicet fidem suscepissent, sive incircumcisi essent, sive circumcisi. Quod si fidem non ha beant,neque cognationem ad illum habent, quicun que sint, neque hæredes sane erunt promissionis quæ ad illum facta est; 251 consanguineis enim

(nempe semini ejus) data sunt promissiones ac benedictiones. Signaculum justitiæ fidei, quæ ex fide contigerat. «ut esset ipse pater.» Ad quid omnino necessaria fuit illi circumcisio, si nihil conferebat ad justitiam? Primum quidem, veluti in superioribus dixit, ut illa signum esset deinde ut communis pater fieret, tam his qui in circumcisione essent, quam illis qui in præputio. «Omnium credentium.» Non omnium pater sim pliciter, sed credentium in Christum. «Per præ putium.» Eorum qui cum sint in preputio, nihilo minus credunt.. Ut imputetur et illis justitia. Per fidem videlicet sine operibus. «Et pater cir cumcisionis. Non pater quomodocumque circum cisorum,(nam hoc significat dictio Circumcisionis:) sed pater illorum circumcisorum, qui non tantum cirumcisi sunt, verum etiam juxta illius vestigia in fide Christi manent: illi autem juxta vestigia ac imitationem Abrahæ credunt in Christum, qui absque ulla vacillatione et contentione in nullo hæsitantes accedunt ad Christum. «His qui non solum ex circumcisione sunt.» Sicut enim qui in præputio sunt, non ex hoc solum possunt Abra ham habere patrem. quod ille in præputio credi disset, nisi etiam fidem imitentur; ita neque hi qui in circumcisione fuerint, patrem illum habebunt ob hoc solum quòd circumcisus sit Abraham, nisi fl dem quoque illius imitentur. Manifestum ergo est, quod etiam a cognatione Abrahæ excident Judæi ni si crediderint. «Sed etiam iis qui incedunt.» Hoc est obedientibus, perseverantibus. Per vestigia fl dei.. Il est, imitationem, similitudinem. Vestigia dicuntur eorum qui prius iter fecerunt indicia ac signa pedum. Quia ergo hi posteri sunt, proprie ac apte, his, inquit, qui immanent vestigiis eaque insequuntur, sive ambulant juxta illius vestigia, ac viam ipsius quæ sine circumcisione erat. «Quæ fuit in præputio.» Rursum memoriæ suggerit quod in præputio crediderit, et postmodum cir cumcisus sit. IV, 23, 24. Non enim per legem facta est promis sio Abrahæ, aut semini ejus, ipsum hæredem mundi fore, sed per justitiam fidei. Si enim ii qui ex lege sunt, hæredes sunt, inanis facta est fides, irrita facta est promissio. Nam lex iram operatur. 252 Si qui dem ubi non est lex, ibi nec transgressio est. Admirandum est quod dicit. Adeo, inquit, cir cumcisiɔ sine fide justificare nequit, neque proge nitorem tibi facit Abraham, Judae, ut nec les in qua extolleris quidquam Abrahæ ad promissiones contulerit, sed solu fides. Nam cum adhuc præpu tiatus esset, et ante legem credenti datæ sunt pro missiones. Si ergo lex ipsa nihil ad promissiones contulit, longe ergo minus circumcisio ad justi tiam sufficiet. «Hæredem mundi fore.» Hæredes mundi fore ait justos: quia impiis de medio subla tis, ac in die judicii supplicio traditis, universum deinceps mundum habebunt justi innovatum eo

rumque erunt cœlestia terrestriaque bona. «Sed perjustitiam fidei. Si enim ii qui ex lege sunt,» etc. Nam qui legi hæret tanquam salvum facienti salutem qum per fidem est negligit. «Hæredes» autem, pula regni calorum. Alio modo. Cum prius dixisset quod Abraham dum præputiatus esset credidit, ac justifi catus est,ut fidelium pater haberetur qui in præputio essent et ob id postea circumcisus est, ut eorum etiam pater reputaretur,qui in circumcisione crede rent: cumque etiam adduxisset ac ostendisset quod magis reputetur pater eorum, qui in præputio crediderunt, eo quod et ante circumcisionem et ante legem ipsam quæ circumcisionem quoque com plectitur, ipse et credidit et fides ejus compulata est ad justitiam, hæc, inquam, cum dixisset, et ob oculos possuisset, nunc alio quoque modo idi- p psum ostendit ac dicit: Supponatur non ita se ha bere, ut diximus, sed solos eos qui ex lege sunt, hæredes esse promissionum, quæ ad Abraham fac tæ sunt: itaque vana fuit fides ipsi Abrahæ, ipse enim et ante legem, et sine lege credidit. Inanis itaque facta est fides, hoc est, nihil est, ac tota ejus vis obscurata est: sed et promissiones irrita facta sunt, tanquam inutiles ac imperfectæ. Nam si fides propter quam erat promissio, inanis fucta est etiam promissiones, quæ videlicet propter fidem factæ erant, una deſluxerunt et vanæ factæ sunt. Quid ergo hæreditario jure habebunt qui per legem accedunt, si fide inani reddita, simul cum fide effluit promissio? Vides quod eo ipso quo se dicunt per legem hæredes effici, per hoc ostendi tur quod nullo modo hæredes fiant? 253 Ita ergo duplici modo probavit beatitudinem ad præputium magis aptari per fidem, quam ad cir cumcisionem primo modo recte procedendo, et ex his quæ cerca Abraham acta sunt. Secundo autem cum illis consentiens,idque quod ab adversariis di cebatur præsupponens, ac ostendens quid absurdi sequatur ad suppositionem illorum. Ponit autem et tertiam probationem ex ipsa lege sumptam, et ait Lex qua fulcimini non observata iram opera tur et hoc dicto id quod erat consequens tan quam manifestum reliquit: Si lex non observata iram operatur, vos autem prævaricati estis, et ita non solum promissionum indignos vos reddidistis, sed et puniemini: id enim semper comminatur lex transgressoribus: quomodo ergo salvabimini? quo. modo complebuntur vobis promissiones? Cum ergo et hæc et alia dicta sint, ac demonstratum sit quod ex lege nequaquam possit haberi salus: reliquum est ad gratiam confugere, quæ per fidem praestatur siquidem per hanc promissiones perficiuntur, et Abraham omnium pater efficitur. Itaque ipsius Da vid beatificatio cum sit communis ad omnes qui per fidem salvantur, non minus, quin magis potius ad fideles aptatur. qui in præputio venerunt quantu etiam prius in Abraham veritatem habuit, cuin esset in præputio. «Irrita facta est promi sio.» Tanquam essent inutiles, irritæ factæ sunt

; promissiones: hoc est ineffcaces fuerunt. Quonam modo? Nam si fides propter quam erant promis siones, irrita redditur, consequens est, ut una promissiones quoque irrita reddantur: quod si hæ flant irrita, neque Abraham cujusquam pater est. IV, 16. 17. Idcirco ex fide est, ut secundum gra. tiam, ut frma sit promissio omni semini: non ci tantum quod ex lege est, verum etiam ei quod ex fide Abraham, qui est pater omnium nostrum, sicut scriptum est: Patrem multarum gentium posui te; coram Deo cui credidit, qui vivificat mortuos, ac vocat ea quæ non sunt sicut ea quæ sunt. Et ita, inquit, non firmantur per legem promis siones, sed quodammodo etiam impediuntur. Quo pacto? Nam lex iram operatur,non servata videli cet: nullus enim potuit illam 254 complere. Ubi autem est ira,quomodo erit hæreditaria possessio? quo pacto hæreditatem accipiet qui sub ira conti netur? quomodo venient promissiones? Fides autem Dei gratiam inducit; porro gratia præsente veniunt et complentur promissiones. «Ut firma sit pro missio.» Ubi enim gratia Dei est. jam non sunt dubiæ promissiones, sed firmm Deus est, inquit, qui per gratiam justificat, qui est ille qui condem nal? «Omni semini.. Hyperbaton est, et jungitur cum dictione Abraham: Omni semini Abraham. ■ Non ei tantum quod ex lege est.» Ex lege dicit eos qui ex Judæis ad fidem venerunt. «Patrem multarum gentium.» Qua sine lege factæ sunt fideles. Vide autem quo pacto deinceps duos con jungit populos,omniumnque patrem facit Abraham. «Corama Deo cui credidit.» Hoc est: Quemadmo dum Deus non est particularis, sed omnium Deus, ita et Abrabam omnium pater. ante, coram, in conspectu Dei. Nam in conspectu Dei, sive ex persona Dei dictum est: «Patrem multarum gentium posui te.» Siquidem cum dixerit: «Sicut scriptum est,» non addens, ubi scriptum est,aut quo modo, subjungit (quanquam per hyperbaton) id est, coram Deo, probationem et confirmationem ejus quod dictum est fide dignam adducens. «Sicut scri ptum est,» inquit, «Coram Deo,» hoc est in conspectu Dei, et ex persona Dei: Fide digna, inquit, est Scriptura, immobilis, firma; Deus est qui in ea locutus est. «Patrem multarum gentium posui te.» Ordo itaque conclusionis sermonis est Sicut scriptum est coram Deo, cui credidit, quod patrem multarum gentium, etc. Quemadmodum enim,inquit, Deus omnium factor est, omnium Deus omniumque gubernator:ita ipsum quoque Abraham patrem omnium constituit;non Judæorum tantum, verum etiam omnium credentium.- Alio modo. Hoc est,coram Deo,et ante conspectum Dei cui credidit. «Qui vivificat mortuos.» Sermonis de resurre ctione fundamenta jacit: apte tamen et ad propo situm. Credidit, inquit, Abraham Deo quod etiam mortuos vitæ reddat, ideoque daturus esset et ipsi

semen cum jam senuisset. Nam qui vivere facit mortuos ac ea quæ non habent ut sint, multo ma gis poterit corpori senectute emortu generativum dare semen.255 «ac vocat ea quæ non sunt. Bene ait: «Vocat ea quæ non sunt, sicut ea quæ sunt.» Verbo enim ea quæ non sunt, simul cum vocatione adducit ut sint: ita ut possibile sit apud ipsum, et ea quæ non sunt ut ea quæ sunt, rursumque vocare. IV, 18-23. Qui præter spem sub spe credidit, ut ipse pater feret multarum gentium, juxta id quod dictum est: Sic erit semen tuun. Ac non infirmatus fide, haud consideravit corpus suum jam emortuum, cum centum fere natus esset annos, et emortuam matricem Saræ; sed ad promissionem Dei nɔn hæ sitavit incredulitate: sed roboratus est fide, dans gloriam Deo; et certior factus est, quod quæ promi serat potens sit et præstare. Ideo etiam imputatum est illi ad justitiam. Qui præter spem.» Hoc est promissionibus credidit, quæ complectebantur res admodum cre ditu difficiles, si humanam spectes cogitationem. Contra spem, inquit, humanam, sola spe in Deum roboratus. Sub spe, ait, in Deum, præter spem propriæ naturæ subspe potentiæ ejus qui promise rat. «Multarum gentium.» Quæ videlicet secundum fidem essentac promissionem. Quis est autem filius ejus per fidem ac promissionem datus? Isaac certe 14. Nam Ismael secundum carnem filius ejus erat. «Ac non infirmatus fide.» Multa qui dem infirma erant, et quæ fidem illius imbecilem efficerent verum ad nihil horum infirmatus est generosus animus.Primum quod ad nullum hujus modi exemplum poterat respicere, sed ipsi primo gignendi spes præter spem data est. Alterum quod corpus suum senectute erat emortuum. Tertium, quod simul etiam Saræ matrix esset emortua, nec ullo modo prolem ferre posset.«Cum centum fere.» Bene ait: «Natus annos fere centum;» neque enim centum erat annorum, sed nonaginta novem. «Sed ad promissionem Dei.» Nam operum de monstratio non erat, sed nuda verba. «Non hæ sitavit incredulitate.» Non ait: Non fuit incre dulus,256 sed «Non hæsitavit,» hoc est, non va cillavit, non dubitavit. «Sed roboratus est fide.» Dicens, Roboratus est, ostendit multo labore ac virtute animi fidem dirigi. «Dans gloriam Deo.» Quonam pacto roboratus est? Dans,inquit,gloriam Deo, hoc est,non curiose scrutatus quomodo possi bile esset hoc fieri, quonam pacto id fieri contin geret, quomodo id suscipi posset: sed statim cre didit, Deumque collaudavit tanquam beneficii auctorem, ac si jam dedisset quod erat pollicitus. «Et certior factus est.» Non dixit. Credidit sed majori emphasi, Certior factus est. «< Ideo etiam imputatum est illi ad justitiam.» Vides quod a fide justificatus est? 14 Galat. 1v, 22 seqq. si voluerit ea quæ sunt, ut ea quæ non sunt i

G 10 Ephes. 11, 18. IV, 23-25, Non autem scriptum est propter illum solum quod imputatum sit ipsi, sed etiam propter nos quibus imputabitur credentibus in eum qui sus citavit Jesum Dominum nostrum a mortuis: qui tra ditus fuit propter peccata nostra, et resurrexit prop. eer justificationem nostram. Ne dicant auditores: Et quid ad nos? Ille enim justificatus est, non nos: subjungit quod hæc non solius patriarchæ gratia scripta sunt, sed etiam propter nos,ut, Abrahæ exemplum habentes, simili modo fideles efficiamur, et similiter fides nobis imputetur ad justitiam. «In eum qui suscitavit Jesum. Sermonem de Domino apte aggressus est, et ait: Non propter sua peccata mortuus est; nam hoc modo non debuisset resurgere. sicuti neque quispiam ante illum, sed propter nostra pec cata, ut nos ab eis liberaret, 257. Et resurrexit propter justificationem nostram. Ut nos, inquit, justificaret, et a peccatis liberaret. Neque enim idcirco nostra peccata sibi propria fecit, ac mortis pœnam pro nobis luit, quo reos ac mortis debitores non haberet: sed ut eos justificaret, donata vita his qui in peccatis mortui erant, et perfecte reatu liberos dimitteret: quemadmodum et Abraham ac Saræ matricem senectute ac sterilitate jam emor tuos vitæ restituit, filiorumque procreationi. De reposita spe. V, 1, 2. Justificati ergo ex fide, pacem habeamus erga Deum per Dominum nostrum Jesum Christum, per quem et accessum habuimus per fidem in hanc gratiam, in qua stetimus, et gloriemur ob spem gloriæ Dei. Quomodo autem habere poterit quispiam pacem erga Deum? si sequatur præcepta ejus: quemad modum sane is qui peccat, Deo pugnare dicitur. Hoc præterea modo: Ostendit Judæos qui seditiose movebantur adversus fidem, nec recipiebant Do minum nostrum Jesum Christum, erga ipsum quo que Patrem seditiose agere qui illum a mortuis su scitavit. Nam ut nos, inquit, justificemur, idcirco inter mortuos reputatus est et surrexit a mortuis vos autem si eum non suscipitis, adversus Patrem quoque bellum geritis, qui eum suscitavit. Verum justificati, inquit, pacem habeamus erga Patrem. bellum quod adversus illum est, perfecte dissolva mus. Quo autem modo dissolvitur? perfecta indu bitataque flde quæ est in Dominum nostrum Jesum Christum: ipse enim est qui nos ad Patrem addu cit. «Per Dominum nostrum.. Nam si per eun a præteritis redimamur peccatis, rursum per illum in filde quæ in eum est sine peccato perseverabimus. Facilius namque est bona conservare, quam proprio marte aut cooperatione nostra acquirere. «Per quem et accessum habuimus.» «Per ipsum enim ad Patrem educti sumus ".» Si ergo cum elongati essemus,per mortem ipsius propinqui facti sumus,

longe amplius jam facti propinqui, pacem ad eum habebimus gratia ipsius 17. «Per fidem.» Ubi po suit ea quæ Christi sunt, ponit etiam ea quæ nostra sunt. Siquidem ad ineffabilia Christi dona nos præter fidem nihil contulimus. In hanc gra tiam.» Puta quod Dei cognitionem accepimus, quod ad ipsum adducti, quod peccatis liberati. et quæcunque largitur baptisma. 258 Quod autem sequitur, «Stelimus,» confirmationem significat. «In hanc gratiam.» Demonstrative locutus est eo rum magnitudinem ac multitudinem significans quæ in gratia continentur. Ipse siquidem accessus res et magna ac admiranda, et ante hanc peccato rum remissio ac post ipsa regni coelorum promissio. Ob quam actionem, ob quod rectum opus gratia hac data est? ob solam fidem: tantum enim credimus, et omnia nobis per baptismum gratis donata sunt. Vel hoc modo: Quemadmodum in gratia hac in qua stetimus gloriamur ob spem glo riæ Dei, ita rursum gloriemur in tribulationibus, scientes quod per illas et per patientiam ac pro bationem ad ipsam ascendimus quæ non pu defacit. «Ob spem gloriæ Dei.» Vel qua Deusglo rificatur, vel qua nos Deus glorificat; nos autem glorificat inenarrabili ac immensa gloria, donans quæ pollicitus est: adoptione ac regno cœlorum dignos ducens; et glorificatur etiam ipse, quan quam non juxta suam dignitatem, at quantum an gelis et hominibus possibile est: qui tantam circa humanum genus exhibuerit liberalitatem; et hæc tatis illius et benignitatis erga homines sunt demonstrativa. V, 3-5. Non solum autem: sed gloriamur in af fictionibns scientes quod afflictio patientiam opera tur, patientia aulem probationem,probatio vero spem, spes autem non pudefacit: quia charitas Dei effusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui da tus est nolis. perficiens ac in opus deducens, quæ solius divini Non solum, inquit, ob data futuraque bona glo riamur verum etiam in his quæ contraria viden tur, puta afflictionibus. Quam demum ob ob cau sam? Quia ad patientiam nos exercent. Quod est autem ex patientia lucrum? Probatos, inquit, nos reddit. Et quæ nobis inde utilitas ut simus pro bati? Spem nobis futurorum bonorum conciliat. Qui autem hæc sperat nequaquam pudefieri po terit. Nam qui in hominem sperat, fortassis spe frustrari poterit: qui autem in Deum, nequaquam. Verumtamen, inquit, non in iis solis bonis quibus stetimus, sed in his etiam quæ exspectantur, tan quam in præsentibus gloriamur; hoc enim exac tæ fidei est. Pulchre autem dixerat gloriæ. Cum enim accidunt ea quæ promittuntur, agunt ut is glorificetur qui ea promisit. 259 «Sed gloriamur in afflictionibus.» Unde fit ut in afflictionibus gloriemur? Quia vehementer Deum amamus. Quisque enim amator gaudet, ac gloria tur, cum pro eo quem amat, patitur. Verum unde 17 Ibid. 13.

diviuus hic amor effusus est, totumque in se cor c nostrum circumassumpsit? Ex Spiritu sancto qui datus est nobis; totum itaque sup‹rnæ gratiæ est. Sed et debitores sumus ut eum supra cætera anıe mus, et si quidquam pati oporteat, ab amore ejus nequaquam discedamus. Quamobrem? Quia ipse prior nos amore prosecutus est, idque tunc cum inimici ac hostes essemus. Viden' amoris magni tudinem? Viden' quantum contraxerimus debi tum? Adde quod eliam majus est. Non solum amore nostri captus est, verum etiam pro nobis ignominiam passus, alapis casus ac crucifixus est, interque mortuos reputatus: et his omnibus amo rem, quem erga nos habebat, demonstravit. amorem, qui et angelos in stuporem adduxerit. et hominem in cœlos sublevaverit, dæmonum ty rannidem irritam fecerit! Quis hujusmodi amato rem non amabit? imo potius quod erit opus, quod quispiam tali dignum amore perficiet, aut vel paululum etiam debiti rependet? Nam etsi millies moriatur, non magnum aliquid attulerit. Siquidem pro benefactore, pro amico, eliam nostrum quis que interdum patitur: at non pro inimicis ac ho stibus, sicut ille passus est. Cum ergo patimur, gaudere debemus ac gloriari: quod vel minimum quiddam pro tali amatore et nos pati mereamur. «Scientes quod afflictio patientiam operatur.» Quonam modo gloriamurin afflictionibus? Optime, inquit; afflictiones enim ad patientiam exercent. Verum ecquid lucri ex patientia? Magnum, ait: si quidem probatiores reddit, veluti fornax ipsum au rum. Quid autem consequimur ex eo quod proba tiores videamur? Magnum plane commodum; spes etenim nostra firmior ac stabilior redditur. Quid autem ex hac? Omne negotium perficitur. Quale tandem? Qum speramus assequimur. Firma nam que spes, ac per afflictionem, patientiam et proba tionem adducta, nunquam pudefocit. Et vide, cum superius dixisset, quod ob spem gloriamur, quo modo et hic rursum in spem terminaverit. Nam et a spe inchoare oportet, et similiter in 260 spem desinere. Verum spes quidem incipientium npndum manifestum est quomodo se habeat, cum nondum occurrunt afflictiones aut tentationes quæ vers per has transivit, probataque est, ac manifestata quod nullam habeat ambiguitatem,nec fluctuat at: hac et perfectionem habet, et eam in fruitione eorum quæ sperantur reponit. Speravit Abraham post senectutem, ac matricis sterilitatem, quod juxta promissionem futurus esset pater. Ma gnum quidem hoc,at non quale post probationem. Tentavit illum Deus et quodammodo conflavit, vere horrenda quadam ac terribili fornace: igne inte rius accenso, quando filium jussus est jugulare. Ostendit ille per hæc inconcussain stabilemque fl dem. Cucurrit enim ut filium jugularet: nec va cillabat intra se cogitans: Quomodo ergo pater ero? Id sane maxime est fidei: ideo etiam quæ sperabat est assecutus. «Probatio vero spem.»

Certe qui prava stimulantur conscientia, ne spe rant quidem boni ac mali retributionem. Nam quisque quod cupit, hoc etiam sibi persuadet. «Quia charitas Dei.» Et unde, inquit, manifestum est quod Deus ibi daturus sit nobis bona? Unde? Ex his quæ hic dedit. Quid autem dedit? Spiritum, ait, qui ex sola Dei dilectione qua nos dilexit, in nos supervenit; neque enim nos propriis bonis ope ribus Spiritus gratiam attraximus. «Effusa est.» Pulchre autem ait Dei dilectionem, quæ Spiritus donum est, effusam esse, hoc est largiter donatam. In cordibus nostris.» Intellectualis enim est adorandi sanctissimique Spiritus inhabitatio, quæque sola mente ac corde comprehendi tur. V, 6, 7. Christus enim, cum adhuc essemus in firmi secundum tempus, pro impiis mortuus est. Nam vix pro justo quis moritur; pro bono siquidem for silan aliquis audet etiam mori. Cum sanctissimi Spiritus donum dixisset trans ferre nos in Deum, tria ponit quæ excellentiam ostendant amoris Dei erga nos, simulque probent ejus in posterum providentiam ac benignitatem erga homines. Hæc autem tria ex eo solo quod sub jungitur assumit, videlicet ab illis circa quæ facta est amoris demonstratio. Nam sunt rursum et alia ex eo sumpta qui dilexit, quibus etiam dilectionis excellentia 261 profertur ac constituitur: puta virginalem inhabitasse uterum, et carnem sumpsisse, legistatorem etiam obsecutum fuisse legis præceptis. ex ea Deinde contumelias quoque, injurias, et alaņas sustinuisse: quodque omnium caput est,cruce mor tem oppetiisse. Ipse vero Apostolus his quæ ex eo sumi poterant qui dilexerat. in summam redactis, solaque interim morte relata,distinxit illa, qua ab his sumpta erant qui amati sunt. Hic autem hujus modi tractatio in hoc commoda esta postolo, ut osten dat quod etiam posthac magis ac magis nobis pro videbit, nosque tuebitur, et ab omni ira liberabit tum ab ea quæ præsens est, ubi id expedire viderit, tum a futura, quæ vere extrema ira est. Tria vero quæ ponit sunt haec: Infirmi, inquit,eramus infirui vero non natura, sed propria mente ac operatione. Itaque infirmi eramus, multoque nobis opus erat auxilio. Sed et impii eramus: illum qui laturus erat uxilium repellebamus, aliis quidem adoratio nem attribuentes, ipsum vero injuriis afficientes, quibus inimici ac hostes appett solent. Omnia igi tur nostra plena erant inopia. Nam si, cum infirmi essemus et impotentes, ut ab ægritudine surgere mus, multo egebamus auxilip: auxiliatorem vero illatis injuriis repuleramus, anne ad extremam indigentiam nostra redacta erant? Præterea pec catores, inquit. eramus, et vila magis ad lapsum trahebat,nec revalescere permittebat. His ita se hч bentibus, cumque omnis desperatio adesset, tunc bonus ille hominum amator Dei Filius, et nos di lexit et animam pro nobis posuit. Quod si tunc in numeris malis obnoxios, quique in omnem turpi tudinem ac fœditatem incideramus, etiam dilexit nos, et ab infirmitate erexit ac roboravit, suo san

guine pro nobis in redemptionem tradita: multo magis cum nos sibi asciverit, ac justificaverit, tue bitur, defendet ac proteget: cum neque sit necesse ut ipse moriatur: neque adeo ut prius in infir mitatem ac impudentiam devenerimus: sed nec illum repulerimus, exhibentes aliis adorationem. Itaque non oportet in ambiguo spem habere de promissis, sed firmam spem, et veluti de præsen tibus bonis ita gaudere, ac illum glorificare qui promisit,quique omnino praestabit, Dominus nempe ac Deus noster. 262 Non solum enim nos ab ira servabit, sed et cœlesti gloria dignos habebit. «Cum adhuc essemus infirmi,» etc. Postquam fl dem de futuris ex Spiritus sancti dono corrobora vit,nunc etiam eliam ex Christi passione confirmat. Nam si pro hono. inquit, viro nullus mori eligeret, considera mihi Domini bonitatem: pro impiis enim Filium peccato dedit. «Secundum tempus.» — Hoc est opportuna ac convenienti temporis occasione definitoque tempore. V, 8-11. «Illustrat autem suam erga nos charita «tem Deus, quod cum adhuc peccatores essemus, ⚫ Christus pro nobis mortuus est: multo magis ergo «justificati per ejus sanguinem salvi erimus per «eum ab ira. Si enim cum inimici essemus recon ■ ciliati sumus Deo per mortem Filii ipsius, multo magis reconciliati salvi erimus in vita ejus. Non «solum autem hoc, sed et gloriamur in Deo per Dominum nostrum Jesum Christum, per quem «nunc reconciliationem accepimus.» Illustrat autem, hoc est, confirmat, ostendit. «Multo magis ergo justificati.. Nam si tunc, in quit, non despexit cum et peccatores eramus, et opus erat ut proprii etiam morte Filii salvos nos faceret, quanto magis nunc nequaquam despiciet, sed salvos faciet, quando neque peccatores sumus, Christi sanguine justificati, neque jam necesse est Filium suum morti tradi? «Ab ira» futuro supplicio.. In vita ejus.» Neque enim jam ne cesse est, inquit, ut prius, Filium suum in mor tem tradere, sed eo vivente salus erit. Nihil ila que difficultatis, inquit, habet nunc nostra salus. «Non solum autem hoc, sed et gloriamus in Deo.» Ne rubore suffundamur, mæroreque conficiamur quod adeo impii fuerimus, ut opus fuerit ad salvan dum nos etiam morte Filii Dei,subjungit: Non solum inquit, salvi facti sumus, sed et gloriari debe mus: itaque gloriamur etiam quod omnino mor tuus fuerit Christus pro nobis cum impi esse mus. Nam id Patris erga nos amorem aperte manife stat, quod etiam pro impiis Filium tradiderit.Porro eos qui a Deo amantur non convenit pudore suffundi, neque morore affici, 263 sed exaltare et in Deo gloriari. «Per quem accepimus reconciliationem. Hoc est familiaritatem, et quod nobis reconciliatus sit Deus qui ante hujus mortem nobis iratus erat.

Quomodo nos introduxerit ad salutem Jesus Christus factus homo pro terrigena Adam qui ab initio ce ciderat. V, 12, 13. «Propterea sicut per unum hominem «peccatum in mundum introivit, ac per peccatum «mors, et sic in omnes homines mors pertransiit «in quo omnes peccaverunt. Nam usque ad legem peccatum erat in mundo. Cum in superioribus multipliciter probaverit, et Spiritus praesentia et Filii morte nos esse justif catos, idem etiam nunc ex eo quod rationi con sentaneum ac consequens est, confirmat. Nam ra tionabile, inquit, erat, eos qui per unum hominem peccatores ac mortales facti erant, quandoquidem illius æmulati fueramus inobedientiam, per unum hominem, Dominum videlicet, salvos fieri, justifi. catos ac immortales effectos.· Omnino, inquit, a Deo salvabimur, dummodo saltem ipsi velimus cujus paulo antea datæ sunt evidentes probationes.; Sed et propterea, inquit, salvabimur: propter quid? Quia hoc et possibile est, et rationi consen taneum est ac consequens. Sed unde hæc mani festa flent? contrario, inquit. Siquidem per unum hominem et peccatum in mundum introivit, et mors ipsa si ergo atrocia hæc facta sunt, pos sibile etiam est ac consequens, ut per unum ho minem Dominum nostrum Jesum Christum pereant etiam quæ introducta erant sæva mala, ac dentur nobis meliora. Apostolus autem operibus Adam propositis reliquit ea quæ fecit Christus, dando id ex contrario intelligendum: simul et ista prædi cendo,etilla intelligi hic esse possibilia relinquendo Idcirco præordinavit solum parabolam quæ intellectum illum pertraheret. Omnino enim id re quirit, ut dicatur: Quemadmodum hoc, ita et con sequens, id est, sic et illud: sed veluti diximus, « eo quod consequitur per parabolam ostenso, mani.» feste illud non posuit, sed nos ipsos ad intelligen- — «» dum direxit. «In quo omnes peccaverunt.» In quo Adam, vel per quem Adam: aut, quia propter ipsum etiam et alii. In quo. In ipso, inquit Adam simul morimur, quia in ipso simul peccavi mus. Et quidem ille originem dedit: nos autem sumpta inde occasione malum non prohibuimus, sed potius cooperati sumus, utque ad majus pro cederet apparavimus. — Ne quis enim injustitia «» Deum accuset, quod, cum Adam deliquerit, omnes moriamur, subjungit: «In quo omnes peccare runt;» ac si diceret, Ipse quidem principium dedit et causam, quod omnes ad ipsius similitudinem peccaverimus. «Nam usque ad legem peccatum erat in mundo.» Ostendere vult quod non tantum propter peccatum nostrum morimur, quantum per Adam, qui ex inobedientia morti locum dedit, et ait: Erat quidem et ante legem in hominibus pec catum: verum non imputabatur eis cum non esset lex quæ peccatum prohibet: non imputato au tem peccato moriebantur homines. Quid ergo? an

demnationem? Item et alio modo. Cum dixisset ; non manifestum est quod id fat propter Adm con «In quo omnes peccaverunt,» ne quis diceret: Et quo modo possibile erat peccare cum non esset lex? Nam tu ipse in superioribus dixisti: Ubi non est lex, ibi nec trangressio. Quod si non transgressio, planum est quod nec peccatum erit. Quomodo er go mors in omnes pertransiit, (hoc est, in eo quod vel quia) omnes peccaverunt? Ne quis ergo hoc dicat, præveniens solvit ambiguitatem, et ait qu'd etiam ante legem erat peccatum: nam perpetrabatur, quod autem perpetrabatur non potest non fuisse, Erat ergo peccatum, sed non non adeo omnibus imputabatur. Nullus noverat quantum supplicii luat quisque peccator. Porro lege ordinante, pœnasque definiente, ac per pœ narum frequentiem illas manifestius constituente, et magnitudines peccatorum declarante, omnibus magis nota fiebant, tam prudenti quam imprudenti juveni ac seni, mulieri ac viro. 17 Gen. XI, 1 seqq. 10 Gen. vi, 1 seqq, 265 Propterea ergo ante legem non eodem modo imputabatur peccatum, eo quod non esset definita pœna, et quod magnitudo eorum non exa cte cognosceretur, et qui peccantes non sequeba tur e vestigio pœna. Verum quod esset peccatum, et quod, licet cum magna tolerantia et longanimi tate, si tamen manebant in peccatis erantque in curabiles, penæ fuerint secuto pravas actiones, aperte testatur calamitas Sodomitarum 17, et ante hanc universale naufragium sive diluvium 18, alia que hujusmodi. Erat itaque peccatum ante legem et imputabatur, sed non ita ut post legem. Utrum que ergo bene se habet, ac verum est: et quod pertransiit in omnes homines mors, (hoc est in eo quod vel quia) omnes peccaverunt, et quod ubi non est lex, ibi nec transgressio: et solutum est quod adversari videbatur, per quod dixerit di vinus Paulus. «Nam usque ad legem peccatum erat in mundo,» etc. Præterea: «Sed regnavit mors,» hoc est, in æquam et justam potestatem imputata est ejus tyrannis, et diuturnitate glorians et nos tris peccatis robur concipiens, «Ab Adam,» inquit, qui peccaverat transgressione præcepti per legem sibi impositi. Ab Adam igitur mors regnavit, hoc est, multa potestate principatum tenuit etiam super eos qui non ad similitudinem Adam deliquerant. Quan diu?«Usque ad Mosen.» Nam quiinter Adam fuerun et Mosen, peccaverunt quidem, at non ad similitudi nem transgressionis Adam. Siquidem definitum ac lege positum Dei præceptum transgressus est et de liquit: illi vero peccaverunt quod natura sermo nem, qui nullo præceptorum usu instillabatur, in juria affecerint: neque tamen vel hunc manifeste inductum transgredientes. Et quidem ad Mosen usque ita peccabant, a Mose vero usque ad Christi adventum, ad similitudinem transgressionis Adam peccabant. Nam leges ordinatas, et a Deo per Mosen datas, transgrediendo delinquebant. Dicens autem «Regnavit mors ab Adam usque ad Mosen etiam

in eos qui non ad similitudinem transgressionis Adam deliquerunt,» non eos eximit qui ab eo tempore ad Christum usque peccaverant. Nam quo modo illos eximeret, cum suis transgressionibus similiores facti sint peccato ipsius Adam? Non ergo ipsos eximit a regno ac domino mortis. 266 sed per hoc quod ait, «etiam in eos qui non ad simili tudinem Adam deliquerunt» adjectione conjunctio nis id est. etiam, illos potissimum significavit. Ac si dixisset: Non in solos eos regnavit mors, qui ad similitudinem Adam deliquerant, verum etiam in eos, qui non ad similitudinem ejus pecca verant. Aut hoc modo dicendum est, ut per hyper baton intelligamus quod dictum est, «In similitu dinem:» et juxta hunc tropum explanemus quod dictum est, «Regnavit mors ab Adam in similitu dinem transgressionis Adam usque ad Mosen,etiam – in eos qni non peccaverunt.» Ita ergo ordinando, sensum aperire oportet. Vide autem quam se muniat Apostolus: ne in posterum injuria affici vi deamur, quod propter alium moriamur dixit: «Peccatum erat in mundo etsi non imputabatur.» Ita que non propter solum Adam, sed et propter nostrum peccatum morimur. V, 13, 14. Percatum autem non imputatur ubi non est lex. Sed regnavit mors ab Alam usque ad Mosen etiam super eos qui non deliquerunt ad simi litudinem transgressionis Adam, qui est figura fu turi. Ego arbitror peccatum hic appellari quod fit ex transgressione legis Mosis ac præceptorum quæ in ea sunt: puta quod oporteat circumcidi; quod sab batum servare: quod hæc edere, ab illis vero abs. tinere. Cum enim universaliter et ubique pecca- c tum esset, et ex hominum natura cognosceretur, et erat et imputabatur, veluti homicidium, fur tum, puerorum corruptio, et similia: horumque testes sunt Cain. Lamech, hi qui erant tempore diluvii, Sodomitæ. Super his namque peccatis etiam naturalis lex posita erat. Creator namque hominem ad esse producens, tum eorum quæ facta sunt, tum illorum quæ sunt æterna, naturalem quamdam indidit cognitionem. Aiuntautem Patrum quidam inter quos est et Gregorius, in hominis creatione mandatum illud Adæ traditum, ne de ligno scientiæ boni et mali ederet, etiam legem fuisse, quæ in universum hæc peccata prohiberet lignum enim quod scientiam boni et mali effice ret peccatum esse intellexerunt. ■ Sed regnavit mors ab Adam.» 267 Debito ordine, sumpta transgressione Adam, Mosen ap pellat omne vetus instrumentum sicut ibi: «Si Mosen non audiunt ".» Tempus itaque usque ad Christi adventum dicit Mosen. Ait ergo quod us que ad vetus testamentum habebat mors domi num; nunc enim in novo per Christi gratiam dis soluta est. ac Dei nostri sanguine eversa. Non peccantes autem dicit eos qui fuerunt ante legem. Non quod hi qui legem præcesserant non pecca 19 Luc. xvi, 31.

bant, siquidem illi magis delinquebant, quam hi qui legem secuti sunt: sed ob causam quam ipse prædixit. quod peccatum quidem erat. et ab homi nibus perpetrabatur, sed illis non imputabatur, eo quod lex non esset quæ peccatum vetaret. Quoad hoc ergo quod non imputaretur peccatum ante legem (Nam peccatum, inquit, non imputatur ubi non est lex), sine peccato erant qui tunc vivebant homines etiamsi peccabant. Qui est figura futuri.» Qui, inquit, Adam erat figura ejus qui venturus erat, hoc est Christi. Quonam modo? Sicut morte Adam omnes moriebantur, ita Christi morte omnes vive mus et resurgemus. Figura ergo ex adverso con gruit. Quemadmodum ille iis qui a se descende rent, etiamsi de ligno non edissent, fuit causa mortis quæ per esum inducta erat: ita quoque Christus se sequentibus, etiam si justa non egis sent opera,justitiam conciliavit. - Tria sunt in his quæ parabolice sibi invicem respondent: puta si militudo quædam, contrarietas et excessus in simi litudine. Contrarietas quidem peccatum et carens peccato, inimicitia adversus Deum, et reconcilia tio erga Deum, condemnatio et justificatio; per ditio, casus, mors, salus et resurrectio cum vita. Itaque in his est contrarietas. Porro similitudo Sicut per unum, mala omnibus contigerunt, ita per unum bona omnibus evenerunt. Excessus vero, quia in malis multi sunt uni cooperatiut participes essent malorum, in bonis autem nullus cooperatus est, sed unius Jesu Christi donum fuit. Itaque non similiter et ex æquo,sed per excessum et abundan tiam est similitudo. Rursum non solum mala hæc quæ inducta erant per Adam, perempta sunt, quod veluti in contrariis similitudo erat ac proportiona bile.verum etiam addita sunt a Christo dona, 268 quod excessum ac abundantiam profert. Ideo ait «At non sicut peccatum» Et vide quid dicat. Si adeo validum est, inquit, peccatum Adam (quanquam debile ac multo imbecillius Dei dono), ut etiam non peccantes occideret: quanto amplius majores ha bebit vires Dei donum, ut his etiam qui bona non egerunt opera, vitam conferat eosque suscitet. V, 15. At non sicut peccatum, ita et donum. Nam si unius delicto multi mortui sunt, multo magis gra tia Dei, et donum in gratia, quæ fuit unius hominis Jesu Christi in multos exuberavit. Vult ostendere quod majora præstiterit Christi gratia quam peccatum Adam effecerat. id autem quomodo? siquidem ea quæ effecerunt videmus æqualia, quanquam contraria sint illa quæ effecta sunt Quemadmodum enim Christi obedientia vitam ac resurrectionem in omnes transmisit: simili modo el Adam inobedientia mortem in omnes trans misit. Quomodo ergo ait: «Non sicut peccatum, ita et donum?» Quia etsi itaseseres habeat,quem

admodum dixisti, majus est quod effecit gratia Dei. Nec secundum hoc majus dico quod posset quispiam existimare, quod vita major et excellen tior sit morte: sed quod reipsa ac efficacia majus operata est Christi obedientia, quam transgressio Adam. Quonam modo? Quia mors sumpto quidem ex Adam principio, cooperans habuit nostram om nium peccatum, ut adversam omnes prævaleret alioqui enim non prævaluis et, si puri ab omni sorde mansissent homines. Christi vero gratia, etiam sine nostra cooperatione, ad omnes pervenit idque manifestum facit gratia resurrectionis, quæ non in solis duntaxat fidelibus efectum habebit, qui fidem videntur contulisse: veruin in incredulis quoque, puta Judæis ac Græcis. Majus ergo est quod a nobis non expetit auxilium illo quod nostra indiget cooperatione ut habeat efficaciam. Nam si unius delicto.» Cum dixisset Adam figuram fuisse Christi, figuram videlicet ex contrario. (Nam sicut ille hominibus fuit causa mortis, 269 ita Christus hominibus fuit causa resurrectionis. Ubi ergo dixit quod Adam erat figura Christi (ut dixi mus), quia hoc probaturus est, non similtudinem tantum demonstrat ac fguram, sed etiam eum, qui erat in figura ac similitudine, excessum et abun dantiam. Ostendit enim hoc ex eo quod ait: «At non sicut peccatum;» rursumque: «Et non sicut per unum qui peccavit.)» Quia ergo confecit Apostolus argumentum, dissimilitudinem quodammodo in si militudine implicans, ut ostendat quomodo id fa ctum sit nunc quidem idem repetit, simpliciter tamen ostendit similitudinem,nec permiscet,quod ad verba attinet. aliquam dissimilitudinis pugnan tiam. Deinde ubi manifeste hoc et pure demonstra vit, addit quod sicut per unum regnavit mors, multo magis in vita regnabunt per unum Christum tanquam concludens, et sermonem ad id quod adhuc manifestius est ac contractius reducens, et ait: «Itaque sicut per unius delictum in omnes homines ad condemnationem, etc Deinde quia et in primo compositoque argumento, et in secundo repurgatoque ac repetitorio, et in eo quod in modum conclusionis allatum erat, mentionem de peccato et gratia fecerat,condemnatione ac dono,justificatio neque ac simili,quia correspondentia hæc nondum indicata erat, hoc ipsum nunc aperit et manifestat, ac dicit, quod ea quæ erant ex inobedientia effu xerunt,quæ vero ex obedientia foruerunt.Sit itaque hæc compositio argumenti quod figuram ac similitu dinem confirmat,cum dicit:«Etenim si per unius de lictum mors,etc Non ergo rursum in his idem repe tit divinus Apostolus, sed plane admodum et exacte complectitur ac componit vim capitum. Illud igi tur: «At non sicut delictum, etc., ad eum usque locum.«Ex multis delictis ad justificationem,»argu mentum est,ut diximus, figura ac similitudinis de monstrativum,sed quodammodo implicatum et per dissimilitudinem compositum; indigebat ergo mani festatione ac repurgatione, idque facit sequens ar

gans, deferensque ad majorem lucem. 270 Sed et hoc dignitatem sumere oportuit, et non tantum ex hypothesi procedere. Neque hoc negligit, sed quasi terminans et sermonis veritati confidens, per con firmationem enuntiat. «Itaque sicut per unius de lictum,» etc. Deinde quia nusquam in his argumen tis dixerat unde principium haberent justificatio et condemnatio: ne hoc quidem negligit, sed addit, dicens: «sicut enim per inobedientiam,» etc. «Multo magis gratia Dei et donum in gratia,quæ fuit unius hominis Jesu Christi.» Non solum, inquit, gratia Patris, verum etiam Filii. Hoc autem confirmativum est potentia. Nam gratia, inquit, Patris ac Filii. Ubi autem Pater ac Filius, plane manifestum est quod et Spiritus sanctus omnes salvare potest. gumentum, quod dictum erat repetens ac repur V, 16-19. Et non sicut per unum qui peccavit ita et do num. Judicium siquidem ex uno delicto ad condemnatio nem,donum autem ex multis delictis ad justificationem. Nam si unius delicto mors regnavit per unum, multo ma gis ii qui exuberantiam gratiæ et donum justitiæ acci piunt in vita,regnabunt per unum Jesum Christum.Ita que sicut per unius delictum in omnes homines ad con demnationem,ita et per unius justificationem in omnes homines ad justificationem vitæ.Sicut enim per inobe dientiam unius hominis peccatores constituti sunt multi, ita et per obedientiam unius, justi constituentur multi. Et non sicut peccatum Adam, inquit, ita fuit et donum Dei: sed majus fuit donum. Quomodo? Et enim judicium, hoc est condemnatio ex uno Adam ad omnes pervenit homines: gratia vero et donum tanto majores habuit vires, ut ipsum quoque pecca tum Adam expurgaret: nec illud solum, sed et re liqua hominum peccata, quibus post illud pecca tum deliquerant. Neque id tantum, verum etiam ad justificationem, id est, justitiam omnes adduxit multum autem interest inter oblivionem peccatorum et justitiam. Littera vero ordinatio est. Et non ita est donum sicut transgressio et peccatum per unum qui 271 peccavit, sed donum, inquit, multo ma jus. «Nam si unius delicto mors regnavit.» Rur sum idem confirmat, et ait: Si enim peccato Adam mors regnavit per unum ipsum: multo magis nos accepta gratia,donoque ac justitia non subjiciemur morti, sed vivemus. «Multo magis ii qui exube rantiam gratiæ.» Exuberantiam dicit abundantium. Id autem confirmativum illius est quod omnino in vita regnabunt, cum etiam gratia non parce neque ad mensuram data sit, sed exuberanter. Alio quoque modo. Non solum ut vivamus data est gratia Dei, peccatumque peremptum, simul et supplicium sublatum: verum etiam ut filii Dei

efficiamur et Christi cohæredes, Patrisque hære des, ac ejusdem cum Filio corporis,aliaque innu mera bona consequamur. Propterea dicit: Qui exuberantiam gratiæ accipiunt.»- ltaque sicut per unius delictum.» Rursus eodem decertat sermone.» Quia enim admirandum videbatur, nempe quod vita et dono ac bono opere unius Jesu Christi omne genus bominum salvaretur, idcirco frequen ter idem astruit. «Sicut enim per inobedientiam.» «» Hoc ipsum denuo repetit argumentum. Peccato res constituti sunt multi.» Hoc est morti suppli-» cioque obnoxii: eo quod serie ac ordine in omnes qui ejus essent generis transeat peccatum proge nitoris: cum omnes imitatione quadam ac succes sione idem perpetrarent. «Ita et per obedientiam «» unius. Patri siquidem fuit obediens usque ad mortem, mortem autem crucis. V, 20, 21. «Lex autem obiter intravit ut abun «daret delictum. Ubi autem exuberavit peccatum, «ibi magis exuberavit gratia. Ut quemadmodum «regnavit peccatum per mortem, ita et gratia re «gnaret per justitiam ad vitam æternam per Jesum «Christum Dominum nostrum.» «Lex autem obiter intravit.» Id dicit quod fa ctum est: nec tamen legem ait causam fuisse pec cati: ac si diceret: Lex autem obiter intravit, et abundavit delictum. Nam hoc in operibus apparuit et actionibus.Simul etiam per modum objurgandi ad Judæos dictum est, ad illos enim sermo dirigitur et illi de lege immodice efferebantur. 272 Objur gando ergo obscure indicat quod frustra de lege adeo extollerentur: Quod enim ad vestra, inquit, & spectat opera, lex obiter intravit ut abundaret de lictum. Hoc autem nunc dixit, quia calamitatum meminerat, quæ ex Adam provenerant, horum liberationem solum dixerat esse Salvatorem effe ctum. Ne ergo dicant: Quid igitur? nihil profuit lex ad horum liberationem? hoc itaque ponit quod Non solum nihil vobis contulit, sed quantum ad vos attinet, illud quoque delictum abundare fecit. Porro quod ait: «Obiter intravit,» temporalem significat ejus durationem. «Ut abundaret deli ctum.» Legis gloriam evertit: nam adversus Judæos illi certamen erat, et dicit: Non solum vos nihil juvit lex, verum etiam ex transgressione auxit peccata. Conjunctio lux, id est, ut, non poni tur causaliter, sed quo pacto contigerit manife stat; neque enim propterea data est lex ut abunda ret peccatum: absit! Imo ut salvaret et instrueret; tamen non observata auxit peccatum: non ex pro pria natura, sed propter illorum segnitiem ac transgressionem qui eam non observaverunt. Item alio modo. Hoc simile illi est quod in Epis tola ad Galatas habetur. «Lex propter transgres siones addita fuit.» Siquidem conjunctionem id est, ut, posuit etiam juxta idioma: significat enim aliud consecutum esse. Nam in omnibus qui post Adam fuerunt, imo et in ipso etiam Adam data lege abundavit delictum. Etenim quanto plura sunt

præcepta, tanto etiam eorum qui illa transgrediun. tur plura sunt peccata. Lex ergo quæ multa dedit præcepta, transgressionibus abundavit. Ubi autem exuberavit peccatum.» Ne ideo, inquit, terrearis quod abundaverit peccatum. Siquidem hominum transgressione ad id usus est Deus,quod decens fuit et utile: bis qui omni destituebantur consilio remedium excogitans. Ex hoc enim gratia per Christum major multoque desiderabilior facta est, qua ita communicata, magis addita est fides. Ex abundantia itaque peccati non abundavit sup plicium, sed potius salus facta est amabilior: non solum enim a peccatis liberavit, sed et bona dedit innumera.«Regnavit peccatum per mortem. Etenim peccatum regis munere fungebatur, mors vero mi litis ac ministerii. hoc est, per mortem. Ita et gratia regnaret.» 273 Siquidem gratia et Dei gratia ac justitia ma joris est efficacia quam peccatum etmors. Ex abun danti tamen dixit Apostolus, «lla regnaret.» ■ Per justitiam ad vitam æternam per Jesum Chri stum Dominum nostrum.» Per Christi videlicet justitiam. Ordo autem est: Per justitiam quæ per Jesum Christum perfecta est et transancta. VI, 1, 2. Quid ergo dicemus? Manebimus in pec calo? absit! Qui mortui sumus peccato, quomodo posthac vivemus in ipso? Quid ergo, inquit, per ea quæ dicta sunt conse quentiæ nobis erit ad talia verba? et qualia sint subjungit. «Manebimus in peccato?» Quandoqui dem superius dixerat: «Ubi autem exuberavit pec catum, ibi magis exuberavit gratia;» ne insipien tibus exhortatio ad peccatum videantur ea quæ dicta sunt, aufert illa. «Absit!, inquit:quod in his quæ apud omnes absurda habentur dicere consue vimus. «Qui mortui sumus peccato,» etc. Vel quod ex ejus parte mortificati sumus: quomodo ergo fleri potest, ut ex eadem parte et vivamus et mortid cati simus? Vel quia mortui sumus peccato, cum Christo credidimus baptizatique sumus. Non ergo oportet, inquit, eos qui salutarem mortificationem passi sunt, mala peccati vita vivere, peccato autem mortificati sumus. Quonam modo? ut illi, inquit, non obtemperemus. De bonorum operum actione quæ fidem debent co mitari. VI, 3-5. An ignoratis quod quicunque baptizati sumus in Christum Jesum, in mortem ipsius baptizati sumus? Consepulti enim sumus ei per baptismum in mortem ut quemadmodum surrexit Christus ex mortuis per gloriam Patris, ita et nos per novitatem vitæ ambulemus. Nam si complantati facti sumus similitudine mortis ejus, nimirum et resurrectionis erimus. 274 In mortem ipsius baptizati sumus.» Ut similiter ad mortem ipsius moreremur, vel ut illa perfecta ac utilissima appareat: hæc autem in he

ptismate contingunt. Nam baptizati peccata depo nimus quod Christi mors cœpit efficere. Etenim pro nostris mortuus est peccatis, volens nos ab his reddere liberos. Mors itaque Christi operata es nostrorum depositionem ac mortificationem pecca torum, et quantum in ipsa erat omnino diremit et alligavit. Sola ergo nunc requiritur fides nostra animus ac voluntas. Hæc autem per baptismum demonstrantur: quo peracto planum fit quantum Christi mors nostram promoverit salutem. Bene ergo ait: «In mortem Christi baptizati sumus.» puta ut similiter propemodum mortui ad mortem ipsius, peccata in baptismate sepeliamus. Utque manifestius fiat lucrum salutaris mortis ipsius per omnes demonstratum esse, dummodo nos ad hære ditariam salutis possessionem animum,voluntatem ac fidem conferamus, increpatorio usus est ser mone,interpretans quomodo peccato mortui simus, et dicit: «An ignoratis quod quicunque in Christum baptizati sumus, in hoc baptizati sumus ut ipsi quoque moriamur?» mortem enim baptisma imita tatur. Nam hoc significat quod ait: «In mortem ipsius baptizati sumus.» Quanquam enim baptisma mors non sit corporalis peccatorum tamen mors esse dicitur. «Per baptismum in mortem.» Quandoquidem ubi baptizamur, fatemur nos mor tuos esse mundo ac renuntiasse peccato et diabolo. «Christus surrexit per gloriam Patris.» Persuasi bilem facit resurrectionem per gloriam ejus qui excitavit. Bene ergo Patrem ait excitasse. Nam cum his qui adhuc parvuli erant sermo ipsi erat. Gloriam autem Patris vocat Christi divinitatem, " hoc est, per propriam divinitatem. Nam et alio loco dicit: «Ut Deus Domini nostri Jesu Christi Pater gloriæ 20.» Consequens autem erat ut dice ret: Ita et nos resurgemus: sed ad conversationem vitæ descendit, aliam a nobis expetens resurre ctionem, quæ est per bonam morum conversatio nem, in qua peccatum mortuum est, vita vero resurgit virtuti conformis. Nam dum adulter dein ceps adulterium amplius non perpetrat, neque 275 raptor jam non rapit, hoc vitæ novitas est. Item et aliter. Novam oportet esse vitam fidelium quæ nullum veteris peccati contrahat contagium. ■ Nam si complantati.» Similitudinem ostendere conatur inter nos ac Christum, et ait: «Si com plantati sive participes facti sumus mortis.» Ob hoc autem complantatos dicit, quod quemadmodum corpus Dominicum in terra sepultum, salutem mando produxit, ita et nostrum, inquit, in ba ptismate sepultum nobisipsis justitiam produxit. Metaphorica dictio est. Complantati, ab arbori bus juxta similitudinem sumpta, quæ simul ad se invicem plantata sunt. Itaque complantati, ait, facti sumus similitudine mortis ejus, hoc est commortui sumus ipsi. Proprie autem usus tropo. Nam sicut planta aliquo tempore, veluti 10 Ephes. 1, 1.

mortificationem quamdam patitur, deinde protinus reviliscit ac revirescit: ita et corpus Dominicum ad breve tempus in sepulcro positum, inde repente effloruit, orbique salutem germinavit. Nos quoque dum baptizamur,etiam sepelimur: et quodammodo veluti plantæ in terra, ita et nos in aqua morientes, repente virentes nostramque salutem pullantes, ascendimus. Pulchre autem dixit: «Complantati si militudine mortis,» non, morte: mortis enim simili tudinemhabemus in baptismo, non corporismortem. Nam tres baptismi immersione et immersiones mor tem ac resurectionem significant. - Similitudo mor tis est Christi mors, eo quod in morte non manserit, sed tertio die revixerit. Et rursum: Passio erat in Christo, mortis similitudo, idque convenienti ad modum jure: revixit enim nec mortuus permansit. «Nimirum et resurrectionis erimus.» Cujus re surrectionis? Ejus nimirum quæ nobis continget ubi resurrexerimus. Et vide Dei bonitatem. Morte quidem Domini quasi per similitudinem mortui sumus resurrectionem autem vere participabimus. VI, 6-8. Hoc scientes quod vetus noster homo simul crucifaus est, ut dissolveretur corpus peccati, ut deinceps non serviremus peccato. Etenim qui mor tuus est, justificatus est a peccato. Quod si mortui su mus 276 cum Christo, credimus quod etiam simul vivemus cum eo. Dicit consequenter quomodo nobis continget gloriosa resurrectio, et ait: «lloc scientes quod vetus noster homo (hoc est condemnata vita) simul cum Christo crucifixus est per baptismum: in eum, inquit, finem ut dissolvatur corpus peccati, id est, ut prava actiones mortificationem sustineant,quas etiam corpus peccati appellat. Vetus, hoc est in peccatis inveteratus. Hic ergo, cum baptizamur, s'mul cum Christo crucifigitur ac moritur: et a baptismate novi ac recenter nati ascendimus, omni inveterato homine deposito, et corpus aboletur peccati, in quo firmatus erat, et sub quo formam acquisierat vetus noster homo, hoc est, vita nostra peccatis inveterata. Hominem autem hunc appellat significans hominum habitum ægreseparabilem ac diuturnum. Huic enim ante Domini adventum ac dispensationem adeo conglutinati erant homines, ut ne homines quidem esse vellent, separata peni tus voluptuosa conversatione intemperatisque actionibus. Hanc itaque vitam, cui homines adeo cohæserant, simulque permisti erant, nec ab ea distrahi poterant, increpatorio modo hominem ap pellavit, hoc est quam ut nos ipsos, imo amplius quam nos ipsos et amabamus et amplectebamur. Alio præterea modo. Veterem hominem non natu ramn vocavit, sed pravam mentem. Hanc autem di xit in baptismate morti traditam: «Ut dissolvere tur corpus peccati.» Ad hoc, inquit, ut adoleretnr ac mortificaretur, ut deinceps non incideret in peccatum. Mortificationem autem dicit quoad pec care, ut si mortuum, mortuus siquidem non pec Corpus peccati per periphrasim dieitur cat.

ipsum peccatum: hoc est, totum ac penitus otio sum et inutile deinceps dicatur. Quo autem modo aboletur? dum eo non utimur. Deinde modum quoque ipsius usus aspere ostendit et per modum improperii: ut deinceps non serviamus peccato. Siquidem usus peccati facit nos servos peccati. Abolitum est corpus peccati, id est, ingenita ili motuum ferocitas; 277 mentem semper ad tur pia concutiens. ac voluptates plusquam terrenas quasi lutu immittens. Et hoc inferius dicit: «Nam quod impossibile erat legi", in quo imbecilis erat per carnem, Pater misso Filio suo in similitudine carnis peccati, de peccato condemnavit peccatum in carne.» cætera. Vides quomodo corpus peccati sit abolitum? condemnatus est enim in carne peccati stimulus et primum quidem in Christo morti datus est, verum ab illo et per illum etiam ad nos transivit gratia. «Etenim qui mortuus est,» et Vides quod quoad peccandi actum oportet nos esse mortuos. Etenim qui mortuus est, ait, justi ficatus est, hoc est, a peccato liberatus est, seseque in libertatem asseruit. Quidam autem de bapti smate hoc acceperunt in quo consepulti sumus Christo, eo quod non sit aliud baptisma, sicut nec Christus iterum postea mortuus est, cui conse pulti sumus, simulque resurreximus. - «Quod si mortui sumus cum Christo.» Si autem in novitate vitæ ambulaverimus, sane etiam resurgemus.sicut Christus ex mortuis surrexit. Nam hoc consequens est ad id quod dictum erat; ipse tamen cum ad prædictam adduxisset vitæ rationem, quam oportet resurrectionem præcedere: id quod necessario consequebatur intelligendum reliquit. Deinde in sequentibus manifeste resurrectionem prædicat, et ait: «Si mortui sumus cum Christo,» sicut certe mortui sumus per baptismum credimus quod simul eliam vivemus cum ipso,» videlicet beata illa ac im mortali vita quæ post resurrectionem erit. Debemus, ait.credere quod etiam simul vivemus cum eo. Quod ergo dicit, «Credimus, adhortationis est et consilii. VI, 9.11. Scientes quod Christus qui resurrexit a mortuis, non amplius moritur: mors illi non am plius dominatur. Quod enim mortuus est peccato, mortuus est semel quod autem vivit, vivit Deo. Ita et vos existimate vos ipsos mortuos quidem esse pec cato, viventes autem Deo per Christum Jesum Domi num nostrum. Et unde inquit, manifestum est quod simul vive mus cum ipso? Etenim hoc etiam, an ipse Christus qui surrexit, rursum moriatur incertum est? Absit! ait. Nam hoc indubitatum esse oportet, quod Christus non amplius morietur: propterea enim mortuus est ut mortem cessaret. 278 Quomodo enim moretur, propter quem cæteri quoque pari ter vivemus? tota simul morte remissa in Christo, al Infra, viii.

qui est primitis nostres. «Quod enim mortuus est peccato.» Et in tantum, inquit, non amplius mo rietur ut illud quoque quod semel mortuus est, non tanquam morti obnoxius id passus est, sicut cæteri homines, sed ob mundi peccatum, ut illud de medio auferret, mortique traderet.. Vivit Deo.»> Hoc est veluti Deus sine cessatione, sine dissolu tione. Sicut enim intelligitur peccato, id est, pro pter peccatum, ita quoque intelligitur Deo, hoc est propterea quod sit Deus. Et ita accipies: quemad modum dicimus de homine nobis cognito ac fami liari Mortuus est carne, vivit autem spiritu (sermonem auferendi casu reddentes, veluti Græci dandi casu); ita mihi intellige: Vivit Deo, id est, eo quod sit Deus: non quod per esse animæ non viveret,sed quod firmius est posuit, puta quod ipse sit Deus. «Ita et vos existimate.» Ne dicerent Et quid ad nos si mortuus semel Christus non am plius moritur? ait:a Ita et vos existimate vos ipsos.» Quomodo? Quod semel quidem propter peccatum moriemini, vivetis autem Deo. Etenim per ipsum vivimus et movemur ac sumus, quemadmodum etiam alibi dicit 22. Vel hoc modo: Sicut Christus, inquit, mortuus est et vivit, ita et vos existimate vosipsos oportere quidem mortuos esse quoad peccandum, viventes autem ad ea quæ Dei sunt per Jesum Christum, hoc est auxiliante Christo. «In Christo Jesu.» Per Jesum Christum. Nam per mortem ipsius est vita nostra. » Act. xvii, 28. VI, 12-14. Ne regnet ergo peccatum in vestro mor tali corpore, ut obediatis illi in concupiscentiis ejus. Neque exhibete membra vestra arma injustitia pec cato. Sed exhibete vosmetipsos Deo tanquam ex mor tuis viventes, et membra vestra arma justitiæ Deo. Nam peccatum vobis non dominabitur: non enim estis sub lege, sed sub gratia. Itaque si mortuos esse vos oportet quoad pecca tum, ne vincat, inquit, vos peccatum. Bene autem additur in mortali corpore,nam ut plurimum pec. catum per corpus exercetur. Ne regnet, ut illi pa reatis hoc enim est subesse imperio. Regnum autem in hoc differt a tyrannide: quod tyrannis geratur 279 nolentibus subditis, regnum vero volentibus his qui gubernantur. Admonet igitur ne unquam cum peccati dominatu paciscamur. Siqui dem hujus regnum Dominus sumpta carne dissol vit et tanquam mortalibus adhuc et passibile corpus habentibus legem ferens, ea stabilit quæ nostræ imbecillitati commensurantur. Nec dicit Non exerceat tyrannidem, sed, Non regnet. Tyran nidem namque exercere, illius proprium est regnum autem pati, nostræ mentis est. Motio enim ac turbatio affectuum juxta naturam nobis accidit, eorum vero quæ prohibita sunt operatio, a nostra mente dependet. Quandoquidem,inquit,mortui sumus,ac nostrum corpus peccato mortuum est, ne rursum peccati

vita illud vivere faciamus: neque tales effciamur, ut in ipso quod mortale sive mortuum factum est per baptismum, regnet peccatum. Quid est autem regnare in nobis peccatum? Explere desideria cor poris. Ipsos autem in hoc consolatur, quod ait «Mortali corpore;» ostendens quod temporalis sit lucta adversus peccatum: siquidem corpus tempo rale est. In concupiscentiis ejus.» Puta corporis. «Neque exhibete membra vestra.» Ac si diceret Ne perficiatis. Corpus enim ducitur quocunque quis duxerit. Potest namque facere quispiam ma num instrumentum ad eleemosynam, similiter et ad rapinam: linguam ad benedicendum et male dicendum,et ita de omnibus membris. «Armain justitiæ Bene peccatum vocavit injustitiam.Siqui dem per illud quisque vel sibiipsi injurius est vel p proximo. «Sed exhibete vosmetipsos Deo.» Ex vocibus interim sumitur sententiæ discrimen.Nam sicut dicitur.Ne quis seipsum exhibeat peccato sed Deo; ita exhibete, inquit, vosipsos Deo, sicut di gnum est quia vos peccatis veteribus mortuos, sive mortis dominatu pressos vivificavit: vel, sicut æquum est illos exhibere seipsos,qui tanto benefi cio affecti sunt, ut ex mortuis ac corruptis affecti bus liberati, vitæ restituti sint. «Et membra ve stra arma.» Qui enim ad arma justitiæ membra exhibet, Deo seipsum exhibet. ■ Nam peccatum vobis non dominabitur.» Siquidem ne sit vobis bellum peccati in excusationem,imbecille nunc est peccatum, nisi ultronei nosipsos illi subjiciamus, 280 sed oppugnat quidem,verum non dominatur. Quomodo itaque hactenus dominatum est? quia sub lege erant qui ipsius dominium sustinebant tempore legis quæ denuntiabat quidem peccati actionem, non tamen addebat vires ut illud vince rent ac superarent. Nos vero sub gratia sumus quæ non solum illa suadet ac statuit quæ oportet, sed et vires addit et ad illorum actionem auxilio est nec id tantum, sed et perpetrata a nobis antea peccata delet. Quod est autem peccatum quod non dominabitur? Illud videlicet quod præcessit ba ptisma, et a Christi gratia deletur. Hoc autem lex facere non potuit. Non ergo estis, inquit, sub lege quæ liberare non poterat, sed pœnas magis infe rebat. VI, 15-17. Quid ergo? peccabimus quoniam non sumus sub lege,sed sub gratia? Absit! An nescitis quod qui exhibetis vosipsos servos ad obedientiam, e³us servi estis cui obeditis: sive peccati ad mortem, sive obedientiæ ad justitiam? Gratia autem Deo quod eratis quidem servi peccati, sed obedistis ex corde in eam in quam traducti estis formam doctrinæ. Ne segnis flat auditor cui non dominatur pecca tum eo quod sit sub protegente gratia, firmat illum. Nisi nosipsos, inquit, peccato inclinaverinus, ne quaquam ab illo capiemur. Quomodo? Quia non sumus amplius sub lege, quæ peccatum quidem prohibebat, sed ab eo liberare non poterat: sed sub Christi gratia, quæ remissis prioribus delictis,

mur. «An nescitis quod cui exhibetis vosipsos.» Cui rei per obedientiam vosipsos servos exhibetis, hoc est facitis. demonstratis, redditis: huic etiam in posterum vos servos statuetis, voluntaria nempe servitute ab obedientia præstita: sive sit peccatum quod ducit ad mortem, sive ea quæ vere obedien tia est. et ad justitiam manuducit. Aut potius Cui exhibetis, hoc est, in quo et secundum quem modum puta quod in hoc et secundum hunc mo dum servi esiis vel peccati vel justitiæ, secundum quem et in quo alteri illorum obeditis. Ne quis enim dicat: Quomodo potest quispiam horum fieri servus? modum 281 ponit dicens: «Cui exhibe in futurum etiam custodit, nisi nos segnes eficia ibi carceres an non pudor ipse suifciens est qui tis. Non dico, inquit, gehennam, neque exsistentes vos refrenet, quod vosipsos in servitutem sub pec cato redigitis, cum sub Christo libertati sitis resti tuti? «Ejus servi estis.» Illius, inquit, rei servi estis cui obeditis. «Sive peccati ad mortem.» Sive peccati quod ducit ad mortem, sive obedien. tice erga Deum quæ ducit ad justitiam» Repete, Servi estis. «Gratia autem Deo.» Incusso illis terrore per servitutem peccati ac mortem quæ ex hac procedit, Dei suggerit beneficia: et illos con solando, et facilitatem ostendendo ad salutem. Sed obedistis ex corde.» Nullo, inquit, vim infe rente aut cogente. Hoc vero illorum etiam enco mium est. «In quam traducti estis.» Deinde ubi dixisset spontaneam fuisse illorum promptitudinem consequenter Dei quoque ponit auxilium.Siquidem vos, inquit, voluntarii obedistis, Deus autem vos in hanc doctrinæ formam tradidit Quam? ut recte ac sane circa Christi dogmata vivere cupiatis. For mam autem doctrinæ dicit terminum ac regulam. VI, 18-23. Cæterum liberi facti a peccato, servi facti estis ipsi justitiæ: humano more loquor pro pter infirmitatem carnis vestræ. Sicut enim exhibui stis membra vestra, servientia immunditiæ et iniqui tati ad iniquitatem: ita nunc exhibete membra vestra servientia ipsi justitiæ ad sanctificationem. Cum enim servi essetis peccati, liberi eratis ipsi justitia. Quem igitur fructum habebatis tunc in his de quibus nunc erubescitis? Nam finis illorum mors. Nunc vero liberi a peccato, servi autem facti Deo, habetis fructum vestrum in sanctificationem, finem vero vi tam æternam Stipendia enim peccati mors: donum autem Dei vita æterna, per Christum Jesum Domi num nostrum. Non solum Deus, inquit, liberavit vos a peccato, sed et justitia subdidit. «Humano more loquor.» Humano, inquit, more loquor, dicens: Servi facti estis, neque enim id juxta rei veritatem servitus est, secundum justitiam videlicet conversari: sed hoc vera libertas est ac 282 felicitas. Cur ergo illam vocas servitutem, si non est servitus? pro

pter infirmitatem, ait, carnis vestra, hoc est, quia adversari videtur sensus carnis, et circa initia gra vari ac tristari ad præcepta justitia: propterea considerans infirmitatem ac tristitiam quæ a carne vestra procedit, humano more illud appellavi ser vitutem. Siquidem cum dolentes ac inviti quidpiam facimus, solemus illi tyrannidis ac servitutis nomen affigere. Ita ergo et Paulus dicit: Humano more loquor hoc Servi facti estis ipsi justitiæ. Deinde illud quoque ex contrario confirmat. Sicut enim, inquit, ea quæ immunditiæ sunt operantes, servi eratis immunditiæ, ita quæ justitiæ sunt perficien tes, non immerito servi vocari potestis justitiæ. Simul autem hoc etiam per modum exhortationis subjunxit: Si enim vos non puduit servos esse im munditiæ, an non etiam glori: bimini quod digni sitis habiti qui justitiæ servi sitis? Deinde hoc alio quoque modo confirmat: et procedendo ostendit hujusmodi servitutis dignitatem: concludens quod hæc servitus efficiat Dei servos, qua re quid potest esse liberius aut felicius? Etenim dicit: «Nunc vero liberi facti a peccato, servi autem facti Deo,» etc. Aul: Humano more loquor, si per hyperbaton intelligatur, ut ad id quod sequitur jungi debeat ita nunc exhibete membra vestra servientia ipsi ju stitiæ ad sanctificationem.Quod si ita exponatur,si gnificare potest: Mediocre quiddam dixi ac humile cum hæc dicerem. Nam absolute loquens dicere po tuissem Exhibete membra vestra servientia ipsi justitiæ, non veluti ipsi peccato, sed multo studio. sius. Nunc autem propter vestram, inquit, imbecil litatem, ita depresse ac modeste dixi. Vel, Modera tum quiddam loquor ac pusillum, neque supergre diens naturæ imbecillitatem, adhortationem na turæ attempero novi enim qui in mortali cor pore moveantur affectus. «Carnis vestræ.» Non dixit, Voluntatis aut concupiscentim, quod illorum iniquitatem ostendisset, sed «Carnis» ait, quod præter mentem illorum fiebat. Hoc autem dicit effl. ciens ne sermo dure accipiatur. «Sicut enim ex hibuistis.» Multo majorem oportebat exhibere ser vitutem Christo 283 ac justitia quam exhibueritis immunditiæ et iniquitati ad iniquitatem: tamen propter carnis imbecillitatem solum æqualem re peto. (Quod autem dicit: «Ad iniquitatem,» hoc est. ad amplius peccandum. Quasi diceret: Etiam inflammabamiui ut magis ac magis peccaretis.) «Cum enim servi essetis peccati.. Cum in pec cato vivebatis, soli peccato obtemperabatis, sic ut nihil omnino boni ageretis; hoc enim significat Liberi eratis ipsi justitiæ, hoc est, in nullo eratis ipsi subjecti, et nunc itaque cum adjustitiam trans migraveritis, liberi facti estis a peccato. Nam id subaudiendum expetit præcedentis particula intel lectus. «Quem igitur fructum habebatis?» Quæ vobis, inquit, erat utilitas veteris malitim? Nulla adeo ut vos etiam illius pudeat; peccatum enim res est adeo mala, ut ubi quis eo fuerit liberatus,

ob ipsum rubore suffundatur. «Nam fnis illorum mors.» Non solum a pudore, verum etiam ab effe ctibus peccati malitiam confirmat. Finis illorum, inquit,mortem habet, idque spiritualem. «Habetis fructum vestrum in sanctificationem» Illorum, in quit, fructus mors est et confusio, horum autem fructus sanctificatio est et vita æterna. Verum quanquam hæc ita se habeant, saltem ita Deo ser vite, quemadmodum olim immunditiæ et iniqui tati: «Finem vero vitam mternam.». Ab his quæ data sunt,eorum fidem facit quæ exspectantur, hoc est, a sanctificatione vitam æternam infert. «Sti poudia enim peccati mors.» Stipendia, lucra veluti fructus vel donum. id est, stipendium, dicitur donum regis. Vide autem quibus verbis sermonem edisserat. Nam illos et firmiores reddit ad id quod futurum est. et ut de his gratias agant a quibus liberati sunt, efficit. Stipendium facimus per peccatum, quod nobis illud perpetratum con ciliat ac rependit. Donum autem Dei.» Non dixit: Merces bonorum operum, sed «donum,» ostendens quod non per labores, sed per gratiam liberati sint a peccatis. Repetitio de vita quæ est in charitate. VII, 1-3. An ignoratis, fratres (scientibus enim le gem loquor), quod lex dominetur homini quanto tem pore vivit? Mulier enim viro subjecta, viventi viro alligata est per legem: quod si mortuus fuerit vir, absoluta est a lege viri. Itaque vivente viro, adultera judicabitur, si se junxerit alii viro: sin aulem mor tuus fuerit vir, libera est a lege, ut non sit adultera, si jungitur alii viro. Cum encomio dicit. Scientibus legom.» «Quod lex dominetur homini?» Superius dixit quod mortui sumus peccato: nobis itaque non do. minatur, ea ratione qua sumus illi mortui, nunc autem vult ostendere quod neque lex dominetur. Humanum autem profert exemplum. Deinde pro cedendo ostendit, quod non solum nos legi mortui sumus sed et lexmortua est per adventum Chrisi. «Homini.» Non dixit viro, aut mulieri, sed «bo mini,» ut utrumque significat. «Quanto lem pore vivit.» Quis? homo videlicet. Per defectum ergo dictum est, sed id quod subjungitur efficit illum manifestum. Mulier enim viro subjecta. Ordine viri posuit legem, ordine autem mulieris credentes. Quod si mortuus fuerit vir. » Per exemplum viduæ legeni supponit morientem: quod in conclusione non facit, ne sermonem suum odio sum reddat, sed tantum simpliciter narrans. « lege.» Quæ de viro statuit illique mulierem alli. Bat. id est, absoluta est, liberata est. VII, 4-6. Proinde, fratres mei, vos quoque mortifi cati estis legi per corpus Christi, ut essetis alteri; ni mirum ei qui a mortuis resurrexit: ut fructificemus Deo. Cum enim essemus in carne, affectus peccato

rum qui per legem erant operabantur in membris nostris, ad fructificandum morti. Nunc autem soluti sumus a lege, mortui ei per quod detinebamur. 285 In conclusione non inducit mortuam esse legem, ne sermo dure accipiatur: siquidem Ju dæis loquitur, sed credentes inducit Christi morte defunctos esse a lege, ideoque liberatos. Si ergo mortua lege non est transgressor qui eam relinquit ac Domino credit, multo magis si quis ipse etiam moriatur (sicuti dicit quod et nos mortui simus) solutus est a lege et non est transgressor. «Per corpus Christi.» Qui pro nobis mortuus est: com mortui enim illi sumus in baptismate, et non sumus nostri: nam pretio nos emit. ■ Ut essetis alteri.» Veluti lege mortua; ideo neque transgres sores inveniemur. «Ut fructificemus Deo.» Adhor tatur deinde ad spem meliorem. Siquidem tunc, inquit, fructum ferebamus, omnia ad illam ope rantes: nunc autem Deo.-«Cum enim essemus in carne.» Id est. in conversatione secundum legem. Nam carnem vocavit datas carni sanctiones: puta de cibo, potu, lepra ac similibus. e In carne.» Id est, in carnali vita. Non autem dixit: In lege, ne despiceretur sermo: adhuc enim legem colebant. Ea quæ per legem sunt» - «Nam concupiscen tiam, inquit, non novissem nisi lex dixisset: Non concupisces.» Hæc ergo per legem sunt cognita. Rursum non dixit: Membra operantur, ne accu saret carnem, sed operabantur in membris ad fru ctificandum morti, ostendens quod extrinsecus ope ratione Satanæ accidat, ut cooperentur ad mortem. Per peccata enim fructificamus morti. «Nunc au tem soluti sumus a lege.» Rursum quod erat odio sum fugiens, non dixit: Soluta est lex; sed, «Nos a lege soluti sumus,» hoc est, absoluti ac liberati. Quamobrem? Quia mortui sumus peccato. Nam hoc detinebat: et surreximus, non per legem, sed per Christum. Manifestum ergo est quod a lege quidem absoluti sumus tanquam mortui: sub diti autem sumus Christo qui nos a morte libe ravit. "Iva xxp De condemnatione quæ propter peccatum erat sub lege. VII. 6, 7. Ut serviamus per novitatem spiritus, et non per vetustatem litteræ. Quid ergo dicemus? Lex peccatum est? Absit! Sed peccatum non cognovi nisi per legem. Nam et concupiscentiam nesciebam nisi lex dixisset: Non concupisces. Deinde ne existiment quod a lege absoluti, se cure deinceps agere possint quæ velint, aliam in ducit servitutem exactiorem,puta spiritus Pulchre autem dicit «Per novitatem;» neque enim eadem sunt statuta in Novo Testamento quæ olim erant

in littera sive in lege: sed nova sunt præcepta * Hebr. vını, 13. ss Matth. v, 21 seqq. magisque plena sapientia; ac si dixisset: Ut ser viamus novis præceptis quæ dantur a Spiritu. Si quidem antiquis preceptum erat non occidere, nobis autem non irasci: illis non m@chari, nobis vero neque curiose intueri 23 • Et non per vetu statem litteræ.» Non enim lex amplius jubet, sed spiritus. Dicens autem, «Vetustatem,» ostendit legis antiquationem ac inutilitatem. Nam «quod antiquatur ac senescit, inquit, in propinquo est ut evanescat 34.» - «Quid ergo dicemus?» Quoniam dixerat: «Ut serviamus per novitatem spiritus,» quasi salvante spiritu, lege vero non salvante, ait Quid ergo, dixerit quispiam, num lex peccato ob noxia est aut peccati conciliatrix? Non hoc, inquit, dico: sed quod conciliaverit mihi notitiam peccati proinde gravius etiam puniar,quod deinceps sciens peccare convincor; aliquantulum tamen ostendit legem cooperari ad peccatum, nequaquam ex sua natura, sed propter ipsorum malitiam. Non dixit, Quid ergo? Lex mortua est, aut dissoluta est? Hoc enim et ipse sentiebat, sed id quod ne ipsi quidem videbatur. «quid ergo? Lex peccatum est?» Ideo subjungit: «Absit!» simul et illos mitigans, et quod suum erat non auferans. 287 Neque enim si lex peccatum non est, continuo sequitur mortuam non esse aut solutam, quod ipse demonstrabat et intendebat. «Lex peccatum est?» Mutavit, inquit, lex naturam, et facta est ad pecca tum impellens? Non, inquit. Vides quo pacto ubi que peccato occurrens, legem omni liberet accusa tione? Ideo etiam adjunxit: «Itaque lex sancta est, et præceptum sanctum, justumque ac bonum.» Verum, si placet,illorum quoque sermonem in me dium proferamus, qui has pervertunt enarratio nes: ita enim manifestiora fient quæ a nobis dicun tur. Nam quidam hic non de Mosi lege dicere eum asserunt quæ dicuntur, sed hi quidem de lege na turali, alii vero de præcepto quod in Paradiso datum est. Atqui scopus ubique Paulo est hanc ele vare legem circa illas autem ne verbum quidem facit ullum: idque jure optimo. Nam hanc veriti Judæi ac trementes, contendebant adversus gra tiam. Præceptum item quod in Paradiso datum est, nunquam aut hic Apostolus aut alius quispiam legem videtur appellasse. Ut autem hoc per ea etiam quæ dicta sunt fat manifestius, sermone paulo altius repetito, verbis prosequamur. Ubi enim de proba conversatione illis disseruisset, subjunxit dicens: «An ignoratis, fratres, quod lex dominetur homini quanto tempore vivit? Proinde vos quoque mortificati estis legi.» Itaque si de na turali lege hæc dicta sunt, inveniemur naturalem non habere legem: quod si hoc verum est. irratio nalibus insipientiores sumus: sed hæc non ita sunt. De ea vero quæ in Paradiso data est, ne necessa⚫ rium quidem est contendere: ne superfluum susci

piamus laborem, circa ea quæ in confesso sunt, illum aggredientes. Quomodo ergo ait: «Peccatum non cognovi nisi per legem?» Cum hoc dicit,non omnimodam intendit ignorantiam, sed exactiorem cognotionem. Nam si de naturali lege hoc dictum est, quomodo in sequentibus hunc habet sermo nem: «Ego autem vivebam quondam sine lege?» Neque enim Adam neque alius quisquam homo vi detur unquam sine naturali vixisse lege. Nam si mul ut illum formavit Deus, etiam eam ipsam legem illi imposuit, domesticum munimentum omni naturæ constituens. Præterea quoque nus quam videtur legem naturalem vocasse præceptum 288 hanc autem et præceptum dicit et justum sanctumque vocat, ac legem spiritualem. «Sed peccatum non cognovi.» Non dixit: Sed peccatum non feci nisi per legem, sed, «Peccatum non co gnovi,» itaque lex non faciendi sed cognoscendi peccati causa est, cum pædagogi vice fungatur, nec permittat ut per ignorantiam ad irrationalium naturam declinemus. VII,8-11. Occasione autem accepta,peccatum per præceptum operatum est in me omnem concupis «centiam. Siquidem absque lege peccatum mor «tuum erat: ego autem vivebam sine lege quondam. «Porro cum venisset præceptum, revixit peccatum «ego autem mortuus suum: el repertum est præ «ceptum quod erat ad vitam ipsum mihi cedere ad «mortem. Peccatum enim occasione accepta per «præceptum decipit me, et per illud occidit.» Non lex, ait, causa est peccati, sed peccatum per præceptum, quod est lex, seduxit me. Vide quomodo paulatim ostendit occasionem peccati esse legem; sed manifeste non dicit, ne ipsos offende ret. Peccatum autem videtur dicere diabolum. Quemadmodum enim Scriptura Salvatorem no strum Vitam appellat ac Justitiam, quod vitæ et justitiæ causa sit: ita et contrariam potentiam ex proprio effectu, interdum quidem peccatum vocat, quandoque vero mendacium ac mortem.Ita autem etin sequentibus dicens: «Peccatum revixit,» diabolum significat. Itaque diabolus occasionem per præceptum accepit, quia legis præcepta tan quam suæ technæ materiam struens, ad id quod præceptis erat contrarium, hominem impulit. Ma nifestum est autem quod Apostolus per seipsum communem designat hominem sive totam naturam humanam. «Omnem concupiscentiam.» Et bene omnem; siquidem etiam ante legem erat concupi-; scentia. Quare enim diluvium factum est Sodoma. que perierunt? Sed nunc, inquit, et quas non vi deram didici,et cognitas operatus sum «Peccatum mortuum erat.» Hoc est sine effectu. Nam si ante legem quoque operabatur, at non in tantum. Dor. mire, ait, videbantur plura peccata ac mortua esse: multa enim non noveram: et in ignorantia faciens, non adeo peccabam. Itaque mortuum erat peccatum, 289 ego autem vivebam, ut qui non molestabar neque stimulabar, aut ab eo mortificatus eram. Quomodo ergo illud revisit? Per legom. Quo

nam pacto quia illud data lege magis ad invasio nem incitatum est, et veluti impetum fecit ad no cendum,tanquam reputans eum qui jam præceptum servasset coronandum, ideoque magis invidia motum est. Rursum ego quoque, agnito per præ ceptum peccato, tanquam scienter faciens quæ fugere oportuit, secundum hoc gravius peccabar, magisque illud adversus meipsum confirmabam; vim illi præbens per iniquam actionem ex cogni tione perpetrabam: et veluti imbecille ac mor tificatum fortificans ac suscitans. Porro ubi illud revixit, me morti dedit. Nam priusquam illud revivisceret, ego magis vivebam: hoc autem erat ante legem ac præceptum. Itaque quanquam lex peccatum non sit, tamen ipsa dala peccatum du plici modo revixit: tum ipsomet magis ad aggre diendum commoto et excitato, tum nobis illud confirmantibus indecenti actione quæ ex scientia procedebat, liberaque adversus nosipsos insidiis præbentibus. At illud quidem revixit, ego vero mortuus sum. «Vivebam sine lege quondam.» Quando vivebam sine lege? Priusquam præceptum daretur protoplastis, vita quæ in Paradiso agebatur. Aut videlicet ante Mosem vivebam, hoc est, mortuus non eram multitudine peccatorum: tunc enim solum accusatorem habebam naturalem legen. nunc autem et scriptam. Vides quomodo lex ex incidenti nocuerit? Porro cum venisset præce ptum.» Præceptum dicit legem. Dicens autem «Re vixit,» ostendit fuisse quidem antea peccatum, sed in quiete; lex autem tanquam beneficium præ stans, illud manifestavit ut ipsum fugeremus, sed legis assistentia his qui non fugerunt nocumento fuit. Quod ergo mihi datum erat ad vitam (nam id ex natura habebat), cessit mihi ad mortem pro pter nearn segnitiem, non propter illius naturam. «Peccatum enim occasione accepta.» Eadem rur sus varie confirmat: et merito: nam lex magnam obtinebat gloriam: ostendit ergo quod nihil juverit, sed ex incidenti nocuerit; hoc autem facit ut facile recipiatur, dum prædicat dimissam esse legem. et accurrendum ad Christi fidem. Cum enim superius dixisset: Occasione autem accepta peccatum per præceptum operatum est in me omnem concupi scentiam, adjungit 290 quod, Non solum omnem concupiscentiam opepatum est, sed et occidit me, ipsum mihi cedens ad mortem. Deinde quemad modum illi moris est causas connectere, et rerum consequentiam etiam in sermonibus ostendere, recurrit, ac ponit quomodo operatum sit omnem concupiscentiam, et ait: «Occasione accepta de cepit me.» Deinde quod prædictum est hinc intel ligendum reliquit, puta quod ex hoc operatum est omnem concupiscentiam: et hoc relicto finem conjungit, dicens, «Et occidit;» ut ex consecu tione sit hoc modo ab eo dictum, si quis velit re petere: «Occasione accepta peccatum operatum est in me omnem concupiscentiam.» Concupiscentiam autem operatum est cum decepisset: verum cum

operatum esset concupiscentiam, occidit me. Est ergo deceptio concupiscentiæ causa, concupiscentia vero mortis. Deceptionem vero peccatum operatum est per præceptum, ut palam flat magnitudo ma litiæ illius, quod rem pessimam operatum est per id quod optimum est. VII, 12, 13. Itaque lex sancta est præceptum sanctum justumque ac bonum: quod ergo bonum est, mihi factum est mors? Absit! sed peccatum. Ut appareret peccatum per id quod erat bonum mihi gignere mortem. Ut fieret mirum in modum peccans peccatum per preceptum. Sancta lex est, nam ab immunditia illos servabat qui ipsam custodiebant. Justa, quia recte operantes donis præmiabat, transgresoribus vero supplicia imponebat. Bona, quia neque suppliciis gaudebat neque utendo ira puniebat, sed ob illorum salu tem et utilitatem ac correctionem; item, quia parva bona operantibus,magna præstabat beneficia peccantesque sustinebat, nec ad meritum delicto rum puniebat. Ipse autem his interim prætermissis ex his concludit sanctam justamque ac bonam esse legem sive præceptum: uno quidem medio. quia docuit me peccatum cognoscere, jussitque illud fugere: altero vero, quod me adjuvans. meique curam habens hoc fecerit: nam ad vitam ac sa lutem hæc mihi fecit. Sancta ergo est, quia docuit ac fugere ab ipsa immunditia præcepit: justa vero, quia ubi docuit, 291 ab his qui non servarunt pa nam repetit: rursum autem bona, quia vitam mi hi providens, hæc jubebat. liem et alio modo. «Lex quidem sancta est.» Neque enim naturæ legis erat ut mihi nocumentum inferretur, sed meæ malitiæ ac segnitiei quod ea quæ jussa erant non observaverim.» Et præceptum sanctum.» Legem dicit Mosaicam, præceptum vero quod ipsi Adam datum erat. Sanctum quidem, tanquam id docens quod expediebat; justum autem tanquam recte in transgressores sententiam ferens bonum quoque, utpote vitam parans observantibus. «Sed peccatum.» Quia peccati magnitudinem ostendere decrevit, nihil autem eo majus in mali tia poterat invenire, per idipsum ostendens ipsius magnitudinem, dicit: «Sed peccatum ut appareret peccatum,» id est, ut detegeretur omnis abun dantia malitiæ ipsius ac illius vis in seipso. Ac si dicat: Ut quod est, totum in toto fat manifestum. In aliis namque excessum quemdam proponere volentes, aliud quidpiam afferre possumus in id quod a nobis reprehenditur; veluti dicentes: Adeo scelestus erat Cain, ut fratris homicida fieret ac primus Deo mentiretur similiaque perpetraret. Et rursum: Neque post prodigiorum ostensionem ad ductus est Pharao ut filios Israel dimitteret, quo appareret ejus crudelitas, et indomita mens quam que Deo esset invisius. Et similiter in aliis. Nam potest in eis aliquid inveniri pejus his quæ propo nuntur, cujus etiam participes maligni suscipiunt appellationem ad illius similitudinem. In peccato

vero quoniam, ut diximus. eo pejus nihil erat inve illius amaritudinem quæ antea fuerat. Hoc autem detegeretur, ut propterea certe illud fugiamus. nire,ipsum in ipsomet demonstravit, aspere simul et graviter factum illius tyrannicum ac incredibi Jem demonstrans. Verum quia obscurius quodam modo dictum esse videbatur per crebam ejusdem nominis repetitionem, rursus autem mutato nomine magnitudinis ac asperitatis ostensio enervabatur, alludit quidem ad nomen, nec ab eo in totum discedit, sed dum enervari videbatur, firmitatem subjungit. ejus additione quod est secundum ma gnitudinem Et ita simul ad id quod manifestius erat pariter et aculum ac asperitatis significativum, mutato sermone ait: Ut fiat mirum in modum peccans peccatum. «Ut appareret,» etc. Ut osten deretur, inquit, quam scelestum, quam pravum, improbum ac violentum sit peccatum: per id quod bonum erat, 292 nempe ipsam legem, operatum est mortem. Maximum autem peccati robur indi cat, ostendere volens Christi bonitatem et quan tum sit ejus donum, qui gravi hoc et inevitabili malo nos liberavit. Ut fieret mirum in modum. Ut ostenderetur omne ejus venenum, omnisque malitia. Quod autem ait per exces sum (id est mirum in modum), exaggerationis est. Non parum itaque juvit lex quæ omnem detexit significat, «Ut fieret,» id est, ut quod factum erat VII, 14-17. Scimus enim quod lex spiritualis est, at ego carnalis sum venundatus sub peccatum. Nam quod operor, non cognosco. Non enim quod volo, hoc facio, sed quod odi, hoc ago. Si aulem quod non volo hoc facio, consentio legi quod bona sit: nung autem jam non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum. Quandoquidem dixit legem causam esse peccati, quanquam non ab illius natura, ne eam arbitren tur loqui contra legem, non solum eam accusatione liberat, sed et laudat illam. Accusat autem eos qui non observaverunt. Lex, inquit, virtutis præceptor est, hostis peccatorum. «Spiritualis est.» Donum, inquit, sancti Spiritus ac veluti contestatio. Aut spiritualis est, quia vult ea quæ sunt spiritus, et illa quærit quæ animæ conducunt. Ego vero, quia carnis concupiscentias persequor, carnalis sum. Non dixit autem: Vos qui legem utendo transgre dimini; ne gravem redderet sermonem et mole slum, sed, «Ego,» inquit; quæ illorun erant in seipso figurans. Ita autem et in sequentibus facit, asperitatem et vehementiam diluens ac leniens, transformato in seipsum sermone. «Carnalissum.» Non ipse homo secundum quod homo est, secun dum quod nos ipsos ita duximus: Sub concupi scentia, inquit, jacens carnis. quarque corpori pla centia sunt perficiens. «Venundatus sub pecca tun. Simul enim cum mort gr x etiam affectuum sulintravit: puta ira, tristitia, concupiscentia mala; bis, inquit, traditus fueram. Nam hoc significat, Venundatus.» Fueram autem traditus affectibus

principatum sumentibus in transgressione quæ facta est per Adam.. Nam quod operor non cognosco.» « 293 Deinde dicit quomodo venundati simus sub peccatum. Non cognosco, ait, quomodo deci pior et corripior sub peccatum: furtim enim ra pior ut ignorem propemodum quid patiar. Nam postquam venditus est homo, factusque sub pec catum, non cognoscit quid operetur, fœdæ con suetudinis dominio omuimode captus, quæ ne per mittit quidem ut sciat malum esse qnod agit ideoque quod odio prosequeretur, et nequaquam eligeret si venditus non esset, sed liber, hoc et eligit jam venditus et operatur: quod si liber et non venditus, sed naturæ restitutus, nequaquam eligerem quæ nunc ago, assentior legi quod bona sit talia enim mihi fugienda decernit. Quæ et ego in naturali positus libertate judicarem esse fugienda ac odio digna. Nunc autem venundatus et sub pec catum lapsus, tanquam illius imperium patiens, et in ejus potestatem redactus, illique subserviens ita malum operor, quod in libertate positus ne quaquam egissem Quodan itaque modo ego illud non operor, sed qui devictus est ac in peccati po 'testatem redactus. Ipse autem significantius dicit Sed quod habitat in me peccatum.» Nam sicut is qui domum habitat, quæcunque circa domum sunt operatur,quanquam usus sit in quibusdam auxilia trice domo: ita et peccatum, inquit, postquam me dedititium accepit, ipsique venundatum inhabita vit, et quidquid ad se spectat operatum est; omne bonum a carne mea ablegavit, puta eorum cogni tionem quæ ago, resipiscentia illorum de quibus delinquo, et si quid aliud est liujusmodi. Deinde, velle, inquit, adjacet mihi non omnino a me aba lienatus sum, ut neque penitus sciam quod bonum est, neque illius tangar desiderio, sed est quando ad ipsum excitor. Propterea enim dicebat: «Ad jacet mihi;» id est, jacet apud me mortuo simile, illo tamen apud me jacente elevor, sed peccati do minio pressus electionem ad finem non deduco. Itaque vel ut dictum est, vel ita quoque sunt ac cipienda quæ dicta sunt. Alio quoque modo. Non cognosco venundatus vi delicet, non enim quod liber volo, hoc nunc ago venundatus, sed quod odi cum liber sum, hoc ago cum venundatus sum. Liber exsistens assentior quod bona sit lex: tunc enim eadem volo quæ illa, et non qua nunc ago. Vel hor: modo. 294 Non enim quod cupiebam et adeptum paulo ante amabam, hoc nunc ago venundatus, sed quod odio prose quebar, cum itaque illud agam quod odera: etsi ago, tamen propter ejus odium assentior legem bene dicere. bonamque esse. Unde vero manife stum est quod venundatus sim sub peccatum? ex eo quod ignorem quæ ago. Nam cum liber essem, nc illius pressus imperio, cognoscebam quid me ope rari oporteret, nempe et a naturali et a scripta lege edoctus; Sed cum illi voluntariæ succubui, domi nium suscepi ac venditus sum, et propterea neque

De ajectious humane nature, que impossibilem reddunt. conformitatem ad legem. VII, 18-20. Novi enim quod mon habitet in me, Aoc est in carne mea, bonum. Nam velle adjacet mili, at ut faciam. bonum non invenio. Non enim quod volo facio bonum, sed quod nou volo malum hoc ago, Si auiem quod non volo hoc facio. jam non ego ope- vor illud, sed quod habitat in ine peccatum. 295 Arbitri liberlatem vult ostendere, quodque homo dominus sit potenti, ad utrumque tam bo- num quam malum. Ait ergo: Non habitat in me bonum, non mihi sorte datum, aut necessitate quadam apud me permanens habeo, ut bona ope- rer, ita ut etiam vi quadam | illud abstraheret me à malis. Nam ea dicitur habitatio, perpetua vide- licet permanentia ac veluti residentia, « In carne mea. » Eam dicit qua a trangressione inhabilata est. Tta habet divus Methodius in libello de resur« rectione, « Nam velleadjacet mihi. » Velle,inquit, est mihi, non tamen facio propter peccati corre- ptionem ; me enim corripit ne ea faciam qusame collaudantur, sed quie vituperantur. « Non enim quod volo facio bonum. » Ostendit tantam esse pec» cali deceplionem ac suadelam, ut studium mihi, inquit, sit, ut faciam bonum, et studium mihi sit, neoperer malum : el tamen invadit me concupi- | scentia, meque ducit captivum, suadens ut ad man- data et res studiosas conniveam, ac ea qua ipsius sunt operer. « Sed quod non volo malum. » Ferme vero invitus ad malum corripior, ut sitomne nego- tium adhortantium ad malum dzemonum. llli nam- que parva occasione ex nostra seguilie apprehensa, totum subvertunt. « Sed quod habitat in me pec- catum.»In bono quidem non dixil habitationem,in peccato vero dixit. Siquidem ex hoc quodcontinue peccamus, in habitum quemdam peccati venimus ; vehemensenimcensuetudo equalisnaturze efficitur, VII, 21-23, [nvenio igitur legem volenti mihi fa- care bonum, quod mihi malum adjaceat. Oblector novi quid operer. « Non enim quod volo, etc.» Kon hoc dicit: Me etiam invitum cogit peccatum z sed ejus deceptionem vult ostendere, et quomodo sua dulcedine sensum corripiat, nam frequenter quod et damno et odi, in hoo corripior : « Si au- tem quod non volo hoc facio, consentio legi quod bona sit. » Non parvum refert, legis encomium. Nam ipsum non velle peccatum, inquit, a legis doctrina habeo; quomodo ergo causa esset prz- ceplor,qui videlicet quod bonum est docuit ? Causa autem est is qui adeo mollis est, ut ob temporalem. peccati deleclationem hujusmodi faciat, quorum idse etiam accusalor est, et priusquam agerel et postquam peregit. « Sed quod habitat in me pec- catum. » EL quomodo peccatum operatur illud ? Rei dulecdinem mihi objicit, atque ita me decipit, ne in his perseverem quz judicavi ac optavi.

enim lege Dei secundum internum hominem: sed vileo aliam legem in membris meis, repugnantem legi mentis meæ: et captivum me ducentem lege pec cui, quæ est in membris meis. Obscurum est quod in litteræ contextu dicit. Est aulem hujusmodi. Laudo, inquit. legem secundum conscientiam, et illam invenio legem quæ exhor tationem mihi præbeat ubi bonum agere elegerim. Quid igitur inde consequitur? Malum, inquit, ope ror, quia mihi malum adjacet; id est, assidue ur get. Itaque neque mihi bonum operari volenti suf ficiens est lex ut auxilietur; nihil enim aliud po test lex quam adhortari. Igitur 296 dimittenda est (nam id quod a Paulo instituitur), venien dumque ad Christum, qui non modo adhortatur. verum etiam tollit quod prius perpetratum erat peccatum per baptisma, et ad hæc salvat et auxi liatur. Præterea et alio modo. Εx his, inquit. quæ dixi, et ex his quæ consideravi, hoc mihi tan deu concluditur: quidnam quod lex sit? lex qui dem ad bonum volenti mihi facere bonum idque solum tribuit Nam malum reperio quod similiter mihi adjaceat, et nihil ex lege melior effectus sum, nisi etia» nocumentum magis susceperim: quia adjacere mihi et veluti vicinum esse mihi malum, præbuit ansam mali. Lex itaque solum fuit mihi ad bonum, aliudque nihil contulit. Unde illud ma nifestatur? Quia malum mihi eodem modo adjacet. Vel ita: Invenio igitur legem bonam, ut addatur Bonam, et in hyperbato et a communi sensu posi tum. Invenio, inquit, legem bonam mihi volenti facere bonum. Cur ergo non facis illud? Quia ma lum mihi adjacet. Bonum itaque legis in sola legis latione est: neque enim liberare etiam valet a malo et salvum facere, ideoque dimittenda est et ad Christum accedendum. - Vel ita potius Inve nio igitur legem, hoc est, intellexi et deprehendi vim et naturan legis, exacte de ea comperi quod nihil potuerit. Unde hoc manifestum est? Quia volenti mihi facere bonum, nihil fert auxilii, sed similiter malum adjacet,inefficax est mihi ad agen dum quod cupio. In hoc ergo diligenter de lege comperi quantum possit, quæve sit ejus natura quin in me volente bonum operari invenio adjacere malum, neque ab ea ejectum est a me. Et item quæ & Paulo dicentur in sequentibus, possent duarum, prædictarum explicationum esse confirmativa, utraque seutentia locum habente, et litteræ conse quentiam nullo impedimento servante. Possibile est autem autem et hoc modo propius ad verba in telligi. Invenio igitur quod volenti mihi facere bo num secundum legem adjaceat malum. Etenim qui juxta Evangelium volunt facere bonum. non inve niunt adjacere sibi malum Per baptismum enim ejectum et expulsum est. Itaque oportet per bap tismum ad Christum accedere relicta lege. Poteris hoc quoque modo non immerito interpretari. 297 Comperio legem veluti auxiliarem, magis

autem mihi conformem volenti mihi facere bonum. Et quæ utilitas conformitatis vel auxilii? Multa, inquit; «Nam malum mihi adjacet» et repugnat ac præliatur. etc. Hoc ipsum dilatat, et planum facit quomodo conformis sit lex, quomodo malum immineat. «Oblector enim lege Dei.» Itaque se cundum hoc conformis est mihi, et quodammodo auxiliatur, quanquam imbecile ferat auxilium. Nam repugnante altera lege puta peccato,non sus tinet nec auxiliatur, licet ipsanı velim,eaque oble cter, sed me relicto abscedit: cumque ex meipso sufficienter resistere nequeam, captivus fio. Pla nius autem esset si his quæ dicta sunt ita conjun geretur. Invenio igitur volenti mihi bonum sive legem, quod malum mihi adjaceat volenti facere bonum, tanquam adhortationem ac consilium præ bens.» Sed video aliam legem, etc.» Quatuor sunt hic leges de quibus asserit: una quidem lex Dei de qua ait: «Oblector enim lege Dei;» secunda vero repugnans, tertia de qua dicit: «Legi men tis meæ; quarta de qua ait: «Lege peccati quæ est in membris meis.» Harum prima est doctrina evangelica, forinsecus per prædicationem ingre diens, animamque componens. Secunda est huic repugnans: et hæc ab externis est, quæ juxta ma ligni illius operationem per cogitationes subingre ditur, animanique ducit captivam. Tertia quam dicit legem mentis: hæc est quæ per naturam in nobis a Creatore disseminata est, ad ea impellens quæ Deo amica sunt. Quarta lex est peccati: hæc est peccati amatrix,quæ diuturna ad malum assue factione, peccata in nobis obduravit. Vide ergo quomodo contrariis ex liametro cingamurlegibus. Siquidem duæ extrinsecus nobis subinfluunt: hæc quidem ad boni operationem nos provocans, puta evangelica; ista vero ad malum adhortans, nempe repugnans illius maligni lex. Reliquæ duæ intus sunt animamque continent: lex quidem mentis a Creatore in nobis disseminata, et ad meliora de ḍucens Quarta vero, quæ et lex peccati propter habitum ad malum in nobis obdurata. Idcirco at tende quanta cum diligentia dixerit: «Video 298 aliam legem repu.nantem legi mentis meæ.» Huic, inquam, ad honesta insilæ. «Et captivum me du centem lege peccati, quæ est in membris meis.» Ac si diceret Extrinsecus inspirans commovet, et irritat omnem repositum in me pulverem ac lutum quo habitus ad peccatum me contaminavit et inus sit. Alio quoque modo. Tres sunt leges: scripta quam Dei legem dicit; secunda insita,quam vocat legem mentis; tertia quæ per peccatum vires in membris nostris accepit,quam dicit repugnantem, et in membris nostris vim habere repugnandi banc autem dicit legem eo quod fortis sit et ha beat qui sibi pareant. Denique hæc, inquit, lex a peccato in membra nostra ingressa, repugnando ducit me captivum. Sed quomodo? Siquidem quia repugnantiam dixit, ne existimes quod juste capti vum ducit et lege belli, subjungit et ait: «Lego

peccati non juste,inquit absit Quomodo enim justum esset alienum servum et creaturam in suam jurisdictionem ducere? Quo ergo pacto? Lege peccati, id est, secundum peccati proprietatem captivum me ducit juxta propriam illius consuetudi nem, ex impudentia, ex multa crudelitate, ex dolo, ex insidiis: non aperto marte, sed fallendo ac cor ripiendo. Deinde ne quis dicat: Universum itaque negotium illius est quod captivus effectus sim, si et me captivum ducit, et suo more captivum me tenet insidiis appetens et clam invadens.addit: In membris meis.» Ac si diceret: Quia in his eam collocasse meum est, id quoque mihi imputabitur quod ex eo consequitur. Ita divus Methodius in li bello De resurrectione. Etenim lex Dei evangelica movet et excitat ea quæ a Creatore in nobis sunt insita ac disseminata ad boni operationem semina. Nam quæque earum legum quæ externe subingre diuntur, quoad suum est ac conforme his quæ in nobis sunt legibus movendo ac excitando: aut ad pie agendum aut impie, nos adhortatur. «Secun dum internum hominem. ■ Internum hominem vocat mentem sive animam. Ait ergo: Non vult mens operari quæ lex illa dicit, ipso tamen peccati tempore per peccatum corripior. Nam hoc dicit aliam legem, quod proprium quiddam et præter legem jubeat. 299 Hæc itaque lex sive peccatum decipit me per eam quæ in membris nostris et in nobis ipsis reposita est concupiscentiam, et me captum ducit. Siquidem peccatum convertit ad ea quæ non con veniunt inexsistens in nobis utile desiderium, et nobis ipsis tanquam munitionibus utitur adversus nosnelipsos. El captium me ducentem.» Pulchre dicit - captivum me ducentem:» nam pugna mota inter peccatum legisque præcepla, videlicet cogi tation: peccato contradicente, discedit cum victo ria peccatum, misero homine in captivum assum pto. «Lege peccati.» Legem peccati periphrastice vocat peccatum. «Quæ est in membris meis.» Quæ per mea membra pugnat adversum me. Id autem non est corporis condemnatio.Non enim si regis domuni occupet tyrannus, continuo domus in causa est. VII, 24, 25. «Miser ego homo: quis me eripiet ex «corpore mortis hujus? Gratias ago Deo meo,per Τo, Jesum Christum Dominum nostrum.Itaque idem «ego niente quidem servio legi Dei. carne autem legi peccati Quis me eripiet ex corporalibus meis actionibus spiritualem mortem inducentibus? Vel: Quis me eripiet ne corripiar a concupiscentiis quæ in cor pore sunt, quæque mors nobis suut? Quis nempe alius præter Christum? Nam id tacite significat. «Gratias ago Deo, quis me eripuit per Dominum nostrum Jesum Christum.» Neque enim lex libe rat, neque mea voluntas licet summe laborans. «Gratias ago Deo.» Quin ipse, inquit, me eripuit per mortem Filii sui. «Mente quidem servio legi

Dri. Quantum ad meam attinet voluntatem 'Ev quod in superioribus dicebat: «Oblector enim¨ secundum internum hominem,lege Dei - «Carne autem legi peccati.» Nam peccatum per carnem et illius cupiditates quæ sua sunt operatur. VIII, 1. 2. Nulla igitur nunc est condemnatio his qui sunt in Christo Jesu, qui non juxta carnem am bulant, sed juxta spiritum. Nam lex spiritus vitæ quæ est per Christum Jesum, liberum me reddidit a lege peccati et mortis. 800 lta quidem lex, inquit: Christus vero non modo a prioribus liberavit peecatis, verum etiam in futurum reddidit inexpugnabiles. Nam hoc si gnificat: «Nulla igitur nunc est condemnatio,» id est ne ulla quidem propter peccatum est con demnatio his, qui sunt in Christo Jesu, qui non juxta carnem ambulant. Quid ergo?An nulla con demnatio nunc est neque peccatum? An securos de hoc reddit? Non.» inquit; sed illis loquitur, qui cunque non sponte carnali vita vivunt. Nam si spiritualiter tantum vivere eligant,non peccabunt. Sub lege vero nec si voluisset quis, recte vivere poterat,nullo auxilium ferente neque confortante. «llis qui sunt in Christo Jesu.» Ac si dicat: Qui sunt in Christi fide,qui vitam eligunt spiritualem. «Nam lex spiritus vitæ.» Sicut legem peccati dicit peccatum, ita et legem Spiritus dicit Spiritum:qui vitæ dux est ac dator. Hic itaque Spiritus per Christum Jesum (nam nobis etiam hic est causa doni Spiritus qui peccatum solvit, et secundum quod homo est, Spiritum attraxit nobisque tradi dit);hic.inquam, Spiritus liberum me reddidit tum a peccato tum a morte, quæ inde sequebatur, ad meliora deducens, lex Spiritus vivificantis sive vivificus spiritus, a lege peccati mortificantis, sive a mortifero peccato. De permutatione naturalium affectuum per confor mitatem ad Spiritum. VIII. 3. Etenim quod impossibile erat legi ea parte qua imbecilis erat per carnem. Deus proprio Filio misso in similitudine carnis peccat præstitit, et pro peccato con·lemnavit peccatum per carnem. Ut justificatio legis impleretur in nobis, qui non secun dum carnem ambulamus, sed secundum Spiritum. 301 Vides quod legem non condemnet? Neque enimn dixit:Quod malum erat legis ea parte qua malum iuferebat; sed «Quod impossibile erat, ea parte, qua imbecillis erat; ac si dixisset: Voluit salvare, sed non potuit. «Ea parte qua Imbecillis erat.» Quandoquidem imbecillis erat per carnem,id est, fastum sive sensum illius;neque enim carnem ca lumniatur. «Deus proprio Filio misso.» Cum di xisset superius Spiritum libertati restituisse:nunc Filium dicit. Nam communi sanctæ Trinitatis bene placito salvati sumus. In similitudine carnis pec cati. «Quod dicitur «In similitudine,» non ad dictionem carnis respicit,sed simul ad utrumque

carnis peccali.Non enim aliena sibi univit a nostra. Absit!Verum non eam quæ peccato obnoxia essst, sed quæ impeccabilis, tanquam dixisset: ln simi litudine peccatricis, sive peccato obnoxia carnis, impeccabili tamen carne. Divus Cyrillus, decimo quinto libro Adversus Julianum: Corpus, inquit, Christi non erat peccati corpus, sed similitudo carnis peccati.» Ostenditur Dominus naturales suscepisse affectiones ad confirmationem veræ et non phantastica incarnationis sive susceptione hu⚫ manitatis;affectiones vero quæa malitia oriuntur, quæcunque puram vitam nostram commaculant, tanquam immaculata divinitate indignas rejecisse. Propterea dictum est ipsum factum esse in simili tudine carnis peccati.Carnem itaque nostram cum naturalibus suis affectionibus accepit, sed pecca tum non fecit. «Et pro peccato condemnavit pec catum.» Non quocunque modo, inquit, aut nulla facta discussione juxta suam potentiam condemna vit peccatum,sed convictum primo maxime lapsum esse ac deliquisse. Nam hoc manifestat quod ait, et pro peccato, ostendens peccatum impudenter deli quisse. Alio modo. Dupliciter contingit hunc locum interpretari. Vel hoc loco distinguendo, ■ Pro peccato,» ut sit sensus: «Pro peccato,» id est, causa peccati ut ipsum auferret, et nos ab eo liberos redderet. Quo ergo modo illud abstulit? Condemnans ipsum Non enim simpliciter aut ab soluto potentia.sed in judicium adductum et captum esse declarans. Quomodo igitur captum est ac de victum? Per carnem ipsius. Nam cum ad Christi carnem accedere voluisset nec potuisset, captum est ac devictum. Vel ergo ita intelligendum est hoc I sco distinguendo.aut conjungendo istud sequenti bus. ut sit sensus: Pro peccato condemnavit pec catum.hoc est, quod maxime deliquisset, 302 ac si dixisset:Quod per bonum perpetrasset malum; quod in superioribus per hyperbolem dicebat pec cans peccalum Quo autem modo hoc factum est? quomodo condemnatum est? Per carnem, inquit, ipsius.Nam hoc mirandum est quod per carnem quæ olim peccato obnoxia erat, ipsum condemnavit. Quomodo?Servando videlicet immunem a peccato. Nam cum ita vicisset illud etiam punivit peccati vero punitio fuit ipsius interemptio; et ita in Dei obsequium mancipando ad interemptionem peccati. «Ut justificatio legis impleretur» et ne quis dicat:.; Et quid huc ad nos?ail: lipe fecit Christus utf nis legis,qui est ju-tificatio,ipleretur in nobis Quis est autom finis legis Ui non essemus maledictioni obnoxii. Impleretur autem in nobis;» Quibus? Qui nolumus, inquit, carnaliter vivere, sed spiri tualiter. We enim diceres:Victoriam obtinuit Chri stus, neque deinceps necesse est caute vivere, ad didit:«Qui non secundum carnem ambulamus.» Ac si dixisset: Per Christum quidem in effectum deductus est in nobis legis scopus, verumtamen a nobis quoque nonnihil requiritur. Siquidem ille victoriam dedit ac coronam: nostrum autem est ut data possimus obtinere per bonam conversationem ac fidem, hoc est, quod ait, «Secundum Spiritus.»

Εt VIII 5 8. Nam qui carnales sunt quæ carnis sunt curant: qui vero spirituales, ea quæ sunt Spiritus. Affectus enim carnis mors; affectus autern Spiritus, vita et pax.Propterea quod affectus carnis inimicitia est ad Deum nam legi Dei non subditur, neque enim potest. Qui vero in carne sunt, Deo placere non pos sunt. Qui carnalibus inquit. desideriis seipsos tradide runt.hæc sane illis studio sunt. Repete.«Sapiunt.» «Affectus enim caruis mors. Affectum vocat car nis, terrenum mentis impulsum et inclinationem ad absurdas actiones,hoc est, non est carnis calu mnia; neque enim dixit natura, sed «Affectus,» qui etiam corrigi potest. Affectus vero spiritus mens est, qum in nobis spiritu movetur. Vila et pax.» Vita quidem,nempe adid relatum quod dictum est. Affectus carnis mors;» pax autem a∙l id 308 quod sequitur: «Propterea quod affectus carnis inimicitia est ad Deum.» Et hic affectus carnis dicitur, non caro. sed inpulsus ejus ad intempe rantiam.Ita et divus Methodius in libello De resur reclione.-- «Nam legi Dei non subditur.» Causam dixit inimicitiæ: quod non obtemperet legi Dei. Bene dicit, quod carnalis affectus legi Dei non subditur: quandiu idem est, manifestum est quod non subditur. Cum autem transierit ac perditus fue rit ab homine.tunc omnino non est ltaque ne hoc quidem modo subditur. Quo enim pacto quod non est, aut resistere aut subdi posset alicui? Neque igitur potest omnino subdi legi Dei. Quis ergo sub ditur? Homo in quo carnalis est affectus. At ne ille quidem. donec præsens adhuc fuerit carnalis affe ctus; ubi vero ejectus fuerit per pœnitentiam et discessionem ab ipso tunc ille bene operatur. Dei que legi subjicitur «Neque enim potest.» Ne lur beris cum audis: «Neque enim potest.» Siquidem non hoc dicit,qui carnalem habens affectum nun quam Deo placere possit: sed, dum in eo perseve rat. nequaquam Deo subdi potest:alioqui.quomodo plerique resipiscentes salvati sunt? Etenim nou dixit quod homo illi adductus Deo subdi nequeat, sed ipse affectus, qui pravæ sunt actiones, quas etiam licet deserere.«Qui vero in carne sunt.» (Qui autem dicuntur in carne esse? li videlicet qui carnis habent affectum ex mutuo enim respectu idem dixit. VIII, 9-11. l'os autem non estis in carne, sed in Spiritu: Siquidem Spiritus lei habitat in vobis. Quod si quis Spiritum Christi non habet, hic non est ejus. Cæterum si Christus in vobis est, corpus quidem mor. tuum est secundum peccatum: Spiritus autem vita est secundum justitiam.Quod si Spiritus ejus, qui exci tat Christum ex mortuis,habitat in vobis: qui excila vit Christum ex mortuis, vivificabit et mortalia cor pora vestra, propter Spiritum ejus inhabitantem in vobis. Per datam Dei gratiam non estis in carne, hoc est, in carnalibus et iniquis actionibus,sed in affe

El ctu spirituali. «Siquidem Spiritus Dei habitat in « vobis.» 304 Non est hoc loco diclio dubi tantis, sed ejus qui certus est ac credit, pro eo quod est Quandoquidem Spiritus Dei habitat in vobis; sicut et eo loco ubi dicitur: «Siquidem justum est reddere his qui vos affligunt afflictio nem 28.» Nam ibi quoque ponitur pro Alio modo. Vide quomodo dicat: «Si quidem Spiritus Dei habitat in vobis,» et rursum «Si Christus est in vobis.» Ubi enim una sanctæ Trinitatis persona habitaverit.ibi tota adest Trini tas. Deinde ait: Quandoquidem Christus in vobis est. mortuo videlicet corpore secundum peccatum, nam hoc significat: neque enim inba bitaret Christus nisi secundnm peccatum esset mortificatum corpus. Mortuum esset ergo corpus secundum peccatum. Quod si quis Spiritum Chri sti non habet.» Ne illos marore afficeret, non dixit: Quod si non habetis,sed,Si quis non habet tanquam de aliis loqueus. Spiritum autem Christi dixit dona Novi Testamenti. Nam communis est Patris ac Filii Spiritus: ut est illud:» Spiritus autem Patris qui excitavit Jesum ex mortuis:» et rursum: «Spiritus Filii ejus.» - «Cæterum si Christus in vobis est.» Id quod triste erat ad alium at ad unicum retulit, dicens: «Si quis Spiritum Dei non habet; quod autem optabile, ad ipsos et numero multitudinis.Cæterum «si Christus in vobis est. corpus quidem mortuum est.» Corpus, inquit, mortuum erit quoad peccati operationem,nam hoc significat Ostendit quod carnem non accuset. Nam peccato jussit corpus mortificari,hoc est, ne peccatum operaretur. Spiritum vero ani mum hic appellavit tanquam jam spiritualem effe. clum.Per hunc justitiam prosequi jubet.cujus fru ctus vita est maxime optabilis:«Spiritus autem vita est,» Ne timeas, inquit, cum mortuum audis habes namque et vitam nempe Spiritum adjustitiæ operationem.Quemadmodum autem dixit: «Corpus quidem mortuum est,» ita et consequens erat ut diceret, «Spiritus aulem vivit» At dixit: «Vila est,» ostendens non tantum vivere Spiritum, sed et vivificare «Qui excitavit Christum ex mortuis.» Excitatus est Dominus noster Jesus Christus a Patre.restituta vita quoad carnem ejus, per Spiri tum sanctum qui ipsius est. Itaque dici potest et a Patre excitatus esse. Sed et ipse erat qui per Spi ritum sanctum excitabat, 305 omnia namque di vina a Patre efficiuntur per Filium in Spiritu. Ex citabit ergo et Christus nostra corpora ex mortuis. «Vivificabit et mortualia corpora vestra.» Ad resur rectionis sermonem venit. Quia vero in hac omnes quidem resurgunt: sed alii quidem ad vitam, alij vero ad panam, non dixit: Resuscitabit, sed «Vivificabit,» hoc est, ad vitam et gloriam resu. scitabit. «Propter Spiritum ejus inhabitantem.» tavit; sed, «Inhabitantem,» significans continuam 28 ] Thess. 1, 6. c Causam dixit vivifcationis. Nec dixit: Qui inhabi inhabitationem.

** Exod. 1v, 22. * Psal. Lxxx³, 6. p VIII, 12-14. Proinde. fratres, debitores sumus non carni ut secundum carnem viramus Nam si secundum carnem vixeritis moriemini. Si vero Spiritu facta corporis mortificareritis, vivetis Etenim quicunque Spiritu Dei ducuntur,hi sunt filii Dei. Post tantam gratiam debemus secundum Dei vo luntatem vivere, et non amplius secundum carnem. Deinde ne existimetur necessaria corporis ministe ria tollere, puta cibum ac vestitum, subjungit: Ut secundum carnem vivamus; • hoc est,in peccatis, et ut permittamus vitam carnalibus concupiscen tiis. Alio modo. Debitores sumus, ut secundum Dei voluntatem vivamus, non vivamus secundum carnem sive carnaliter ac terreno more. Non au tem tollit carne vivere, aut illam alere ac fovere. «Moriemini.» Immortali morte gehennæ.«Si vero. Spiritu facta corporis.» Si vero per Spiritum san clum corporis actiones, hoc est, prava abstuleri tis vivetis illa beata vita «Etenim quicunque. Spiritu Dei ducuntur» Non dixit: Quicunque Spiritum De acceperunt; sed. «Quicunque Spi ritu Dei ducuntur» hoc est totius vitæ guber natorem ac perfectum perficiunt. Omnes enim qui baptizantur Spiritum accipiunt.sed non omnes illi præsidentiam sui tradunt:» Hi sunt filii Dei.» Ecce lætam adoptionem annuntiat. VIII, 15-17.Non enim accepistis spiritum servitutis rursum ad timorem: sed accepistis spiritum ado ptionis per quem clamamus, Abba Pater.Idem Spiritus una testatur cum spiritu nostro qua sumus filii Dei quod si filii, et hæreles, haredes quidem Dei, cohae redes vero Christi. 306 Quandoquidem adoptionis meminit (erant autem et Judæi hoc nomine honorati: ut cum nes dicitur: «Filius meus primogenitus Israel 25*. Et illud: «Ego dixi: Dii estis et filii Excelsiom »). vult ostendere magnam adoptionum dif ferentiam Non enim accepimus. inquit,spiritum servitutis:»> nec quemadmodum Judæi spiritualem acceperunt legem tanquam servi ad timorem. Nam hoc significat spiritum servitutis. Ipsi enim per timorem quem veluti in manibus aderat, coge bantur quasi servi ut facerent quæ deceret. Nos vero tanquam filii ob spem in cœlis repositam facimus quæ conveniunt. Itaqueillis more servorum in timore viventibus solo nomine conveniebat adoptio, ut ex eo nomine honorarentur: nobisan tem secundum veritatem. Quemadmodum enim apud illos omnia typus erat nostrorum.ita existimo et de adoptione. Spiritum servitutis dicit spiritua lem legem neque enini in universum acceperunt Judæi spiritum:«Sed accepistis spiritum adoptio nis. Unde hoc manifestum est? Patrem.ait. vo camus Deum,» per quem clamanus Abba Paler.» Per ipsum enim adoptionis spiritum digni habemur qui hanc vocem Deo tribuamus, ipsumque Patrem

vocemus. Et unde declaratur hoc bene fieri, Deo que gratum esse, ut hanc vocem ad ipsum refe ramnus? Filius nos ila dicere docuit: Pater no ster qui es in cœlis 21, etc. Apostolus vero quia communia esse novit dispensationis erga nos Christi opera, Spiritus,inquit,altestatur. Nam cum Christus hanc tradiderit precationem.etiam Spiritus tradit, et dono per ipsum dato in nobis altestatur. Quid autem attestatur? Quod bene et modo Deo grato ipsum Patrem nostrum dicamus: quod filii ipsius simus adoptati ab eo per baptismum. Quod si filii, et hæredes. Judæi vero licet filii Dei vocabantur, multa tamen utriusque et vocationis et adoptionis differentia. Siquidem illi in figura nominabantur, quemadmodum et alia in figura gratiæ illis contin gebant: nos vero non figurative, sed perfecte: et illi quanquam filii vocabantur non tamen ipsisda tum erat, ut Deum vocarent Patrem: nobis autem et hoc donatum est, multaque alia est excel lentia. 307. Adoptionis. Atqui consequens erat, ut diceret: Libertatis; sed tamen quod majus est, dicit: Per quem clamamus. Dicimus enim, «Pa ter noster, qui es in culis.» Posuit autem et Hebraicam dictionem, ut genuinum ac per omnia Patren significaret. " Ipse Spiritus una testatur.» Quia Judai Deum Patrem vocabant, ostendere vult quod illis quidem hoc permissum non erat, nobis autem indubie. Quod ex eo manifestum est, quod Spiritus testatur, et ait: Ipse Spiritus, hoc est. ipse Paracletus una testatur cum spiritu nostro id est, dono nobis ab ipso dato. Non enim hæc vox solius doni est, sed ejus quoque qui lar gitus est, ubi ergo Spiritus testatur, quæ ambigui tus est?. El barredes.» Consequenter auget di gnitatem. Nam possunt et filii esse, nec hæredi tatem suscipere. «Cohæredes autem Christi.» Vi des ergo quod alia sit nostra a loptio ab adoptione Judæorum. Siquidem nos etiam hæredes sumus, illi autem non. De eis enim dicit: «Malos male perlet et vineam locabit aliis ".» Et rursum «Mulli, inquit, venient et accumbent cum Abra bam, filii autem regni ejicientur 30,» videlicet Ju dæi. In id quod dicitur: «Spiritum servitutis.» Quia Judæi adoptionem sibi vindicabant: «Filios, inquit,genui et exaltavi 20;» ostendit quanta sit differentia adoptionis nostra ac illorum; et ait, quod illi spiritum servitutis acceperant, puta le gem, tanquam a spiritu datam, magis aptam ser vis. Etenim pœnæ paratæ erant etiam corporales, lapidationes ac minæ:«Gladius devorabit vos 31,» et ob id multus timor erat præ oculis. Rursumque præmia terrena erant: «Si audieritis me, bona terræ comedetis 32.» Nostra vero præmia sunt bona cœlestia, et mysticæ mensæ communicatio tanquam filiis data. • Cohæredes vero Christi.» Auget dignitatem rursum, nosque Domini propin quos statuere contendit. 97 Matth. VI, 9. 28 Matth. xxi, 41. 20 Matth. vi, 18, 3 Isa. 1, 2, 3 ibid 20. ibid 10

Repetitio de gratia Dei, quæ sanctis reposita est. VIII, 17 21. Siquidem compatimur ut et conglorifi cemur. Existimo enim non esse con·lignas afflictiones præsentis temporis and futuram gloriam, quæ revela bitur erga nos. Etenim anxia exspectatio creaturæ revelationem filiorum Dei exspectat. Quippe vanitati subjecta est creatur, non volens. set propter eum qui subjecit ipsam in spe. Quoniam et ipsa creatura liberabitur a serv.tute corruptionis, in ipsam liberta tem filiorum Dei. Ne segniores reddamur arbitrantes omne nego tium esse gratiæ, exigit etiam quæ a nobis sunt. Nam si in tristibus, inquit, communicaverimus, pariter et in commodis participes erimus. «Af flictiones præsentis temporis ad futuram gratiam.» Temporalitatema brevem durationem afflictionum significat per hoc quod ait: id est, præsentis temporis. Deinde ostendit totum pene gratiæ esse ex eo quod Deus abundantior sit in retributionibus: nec possumus quidquam futura retributione condignum aut pati aut ad illam con ferre. «Qua revelatitur erga nos.» Bene revela bitur sive detegetur. Etenim nunc quoque est, sed occulta. «Anxia exspectatio creaturæ.» Exspecta tione exspectat, ait, tanquam intenso vehementi que desiderio. Est autem quod dicit hujusmodi. Ipsa quoque creatura nostram gloriam vehementer exspectat. Quare?Incorruptibilis, inquit, formata, propter peccata hominum facta est corruptibilis quandoquidem et nos ex incorruptibilius facti sumus corruptibiles.Cupilitaque creatura homines suscipere immortalitatem (quod in resurrectione erit) ut et ipsa suam accipiat immortalitatem. Nam homine propter quem facta est corruptibilis immortalitatem suscipiente.ipsa quoque una suam accipietimmortalitatem. Totum autem prosopopœia est.id est, persona affectio, quo bonorum demon stret magnitudinem 309 utque ostendat nos po tius adniti debere, ut hujusmodi gloriam ac immortalitatem assequamur, quam ipsa creatura. Nec enim opineris inanimen ac insensibilem creaturam talia exspectare vel sentire. «Regulationem, hoc est. perfectionem finalem, cum demonstrandi sunt quidam esse filii Dei,qui dam autem filii diaboli. «Vanitati subjecta est.» Hoc est,corruptioni, ad hoc enim condemnata est propter nostra peccata. «Non volens, sed propter eum qui subjecit ipsam in spe • Christi, inquit, virtutis hoc est opus, etiam invitam subjicere in spe:nam et ipsa liberationem sperat; in spe ergo liberationis subjecta est. Deinde seipsum interpre tatur quomodo in spe.«Nam et ipsa creatura libe rabitur a servitute corruptionis in ipsam libertatem gloriæ.» Ac si dicat: Propter libertatem ipsam gloriæ, hoc est, propter nos erit creatura immor talis sicut et propter nos facta est mortalis. Quod dicitur in ipsam libertaten, nempe cum articulo, significat quod in eamdem li

bertatem a corruptione veniet, in quam et nos hoc est,ex corruptibili fiet incorruptibilis. VIII, 22-25. Scinus aulem quod omnis creatura congemiscot una cum filiis, simulque parturit ad hoc usque tempus. Spiritus habentes, et nos ipsi in nobis ipsis gemimus, adoptionem exspectantes.redemptionem cor poris nostri. Siquidem spe salvi facti sumus. Porro spes quæ videtur non est spes: quod enim quis cer nit,cur etiam sperat? Si vero quod non videmus spe ramus, id est per patientium exspectamus. Gemit, inquit, creatura cupiens corruptionem in posterum abjicere. Quod si id ipsa creatura,multo magis non hoc petere debemus, utpote et Dei verbo honorati et adoptionem exspectantes. • Conge- R miscit. Nam et ipsi primitias Spiritus habentes, et nos ipsi gemimus,propterea congemiscit. - Hæc dixit non præsentia condemnans, sed futura desi derans. Gustavi, inquit gratiam,310 nec fero di lationem: primitias habeo spiritus et ad id quod integrum est propero Ascendit in tertium cœlum, vidi gloriam illam ineftabilem vidi splendida pala tia,cognovi quibus hic conversans privatus sim. et propterea genio.. Sed et ipsi primitias Spiritus ha. bentes.» Non solum, inquit creatura gemit, sed ipsi qui parum aliquod principium gustunque Spiritus acceperunt festinant ut ad ea quæ ibi sunt transeant.Quod si Spiritus primitim tales sunt, ut admiranda faciant opera ex sola umbra, quid faciet quod perfectum est? Redemptionis corporis `nostri.» Ne quis dicat:Tu dixisti quod filii sumus, quam ergo aliam exspect:mus adoptionem? ait «Redemptionem corporis;» hoc est, incorruptio nem: tunc enim firma erit adoptio, tun eliam apparebunt effectus. Nunc enim neque gloria mu nifesta est, nec metus excidendi, propter vitam condemnationi obnoxiam.«Adoptionem exspectan tes.» Quam? quid enim? nonne hanc per bapli smum accepimus?uonne et ipse paulo ante dicebas Spiritum adoptionis accepistis?» Utique, inquit, Quam ergo exspectamus? Eam quæ manifestabi tur, ait, per corporis redemptionem. Aliamne ab ea quæ dicta est abst! Sed eam ipsam perfectius manifestandam et ipsa experientia cognoscendam. Post corporis enim redemptionem. tunc bonorum erit fruitio;tunc ipsius corporis resurrectio et in- [ corruptio:tunc regni colorum hæreditaria posses sio; tunc omnia adoptionis figura et effectus.Et nunc propter horum spem accepimus adoptionem. Ipse vero significantius dixit: «Salvi facti sumus;» ostendens quod a tempestate magnaque turbatione que ex peccato procedit, facta nostri adoptione liberati simus Quomodo igitur hac jam speravi mus.cum isla nondum facta sint neque in conspe ¨ctum nostrum inciderint. aut in experientiam? Bene.inquit,ac rationabiliter. Nam si ea quæ spe rantur, in conspectum nostrum venissent, aut in experientiam, nequaquam sperarentur. Quod enim

obtinet quispiam, quonam modo sperare potest? Juxta spei igitur naturam id proprium est, quod de ; futuris sit, et quæ nondum in seipsis sunt. Et nos ea sperare oportet quæ non videmus. Si au tem quæ non videmus, illa tamen ut æquum est speramus, longanimes esse oportet, et exspectare quæ sperantur, nec subito requirere ut illa con tingant maxime cum spiritus per eaqua hic pre stantur dona ac beneficia, eorum fidem facit quæ in futurum servantur, et nostrarum cogitationum imbecillitatem adjuvet ac curet. Quot enim in no stris precibus præstat beneficia, ut nunc alia ta_ cram, docendo nos quomodo precari oporteat, scrutando corda, utque unico verbo dicam, omnia simul ad bonum operando. tò Fjusdem alio modo in hoc quod dicitur: «Adoptio nem expectantes. Quare exspectas? Quia exspecta tione ac spe salvi facti sumus. Quomodo ergo? Anne exspectareac sperare jam oportebit? Quodsi sperare oportet,utique tolerare oportet et per longanimita tem quæ sperantur exspectare Et adhæc etiam ha bemus spiritualia dona quæ nostras simul adjuvet imbecillitates, neque circa spem vacillare sinant. Quod autem spirituale donum nostras simul adju vet imbecillitates, protinus manifestum est etiam ex dono spirituali,quod ad precum nostrarum auxi lium datum est nobis.Siquidem Spiritu ter hoc loco nominato,spirituale significavit donum: qui autem scrutatur corda, ipse Spiritus sanctus est, qui a Patre procedit.Aliomodo. Adoptionem exspecta mus.» Deinde ne ea quæ præsentia su::t calumniari videatur, detque occasionem hæreticis, ait, non quæ præsentia sunt esse mala, sed quæ expectan tur esse meliora, quæ sunt adoptio. Tunc enim adoptionis effectus manifesti fent. Nam spe salvi facti sumus.» Tanquam dixisset: Cum omnia a Deo acceperimus nos solam fidem ipsi adduximus, cujus magna pars spes est futurorum. Ne igitur quæras ut omn a quævis alia bona tibi hic adsint, sed spe in futurum differas.Quod si omnia adesse cupis, jam non speras. Nam spes quæ videtur non est spes: «Si vero quod non videmus speramus.» Quod si ea speramus quæ non prospicimus, in to lerantia feramus horum exspectationem: porro tolerantiam esse potissimam virtutis partem om nino manifestum est. Itaque spes et fidem et tole rantiam producere nata est. 312 VIII 26, 27. Similiter et Spiritus una auxilia turinfirmitatibus nostris. Siquislem hoc ipsum,quodora turi sinus ut oportet, non novimus: sed ipse Spiritus vehementea intercedit pro nobis gemitibus inenarra bilibus. Qui autem scrutatur corda, novit quis sit sen sus Spiritus: quoniam secundum Drum intercedit pro sanctis. Neque arbitr ris super tolerantia nimium esse laborandum: non enim te sinet Spiritus defatigari, sed ad hoc tibi erit auxilio; infirmi enim sumus,e neque tolerantiam præstare possumus absque Spiri

ritus auxilio. Similiter autem et Spiritus tui cu ram habebit, spirituali videlicet dono. Hoc ipsum quod oraturi simus.» Et quid dico, inquit, quod ad tolerantiæ operationem sancti Spiritus auxilio no bis opus sit? Etiam in his quæ facilitatem habere videntur. veluti in oratione. idem nobis contingit; interdum enim accidit ut inutilia postulemus. ■ Non novimus.» Etiam seipsum in miscuit nesermo odio sus videatur. «Sed ipse Spiritus intercedit.. Olim varia dona varii accipiebant. prophetia, interpre tationis, linguarum: quæ omnia spiritum appella bant, tanquam a Spiritu donata Similiter autem et precandi donum quidam accipiebant. Cum enim ignorai et vulgus quid utile esset, ideoque non raro inutilia postularet, accipiebant nonnulli donum precationis, et pro universo populo precabantur quod donum etiam spiritum appellabant. Hoc est ergo quod dicit: Ipsa quoque precandi gratia pro nobis apud Deum intercedit gemitibus incarna rabilibus. Id au'em dixit, coufrmare volens quod ignoremus quonam modo orare oporteat. Nisi enim hoc esset, inquit, quid necesse foret quosdam ac cipere donum precandi pro populo? Hoc nunc dia conus supplicando complet. Non dixit autem quo cunque modo id est, intercedit, sed per compositum. significans vehem mentai magnoque studio factam supplicationem. «Qui autem scrutatur corda.» Ipse Paracletus, qui spiritualium hominum corda investigat, eorum vi delicet, qui precandi gratiam ac spiritum accepe runt. e Novit quis sit sensus spiritus.» id est. spi Id ritualium hominum, qui dictum precandi spiritum acceperunt. Novit sensum sive supplicationem. 313 «Quoniam secundum Deum intercedit.» Non docent. inquit, qui spirituales sunt Deum quasi ignorantem, novit enim Paracletus. «Sccundum Deum intercedit.» Non secundum aliquam noci vam concupiscentiam, sed secundum Deum, hoc est, Dei voluntatem. «Pro sanctis.» Hoc est, iis qui per precationem sanctifcantur, vel qui pro puris Deoque placentibus operibus petitiones facit vel pro hominibus sanctitatem desiderantibus. VII, 28 30. Scimus autem quia diligentibus Lcum omnia cooperantur ad bonum his qui secundum pro positum vocati sunt. Quoniam quos præscivit, etiam prædefinivit conformes imaginis Filii sui: ut sit ipse primogenitus inter multos fratres. Quos autem præ definivil. eosdem et vocavit; et quos vocavit, hos et justificavit: quos vero justificavit, el cos glori ficavit. Ita, inquit. ob ignorantiam quam in precando patimur. a Spiritu adjuvamur, ut etiam mala nobis convertatin bona. Omnia cooperantur.» Omnia, inquit, etiam mala; s quidem hæc quoque Deus convertit in bona. Nam ad eorum qui paliuntur gloriam convertuntur. Majus est autem in bona converti quam omnino non supervenisse. «Qui secundum propositum.» Quia incredibile videba tur mala converti in bona, proposita Dei vocatione

quod dictum est confirmavit. Neque enim hoc quie buslibet contingit, inquit, sed his duntaxat qui a Deo vocati sunt. Deinde ne putaretur tantum ex parte quosdam vocasse.dicit:«His qui secundum pro positum, id est. qui secundum decretum.secundum electionem nacti sunt vocationem: ostendens quod omnes quidem vocati simus.sed illi obedierunt ideo etiam adjuvantur, qui secundum proprium propo situm vocati fuerunt. «Quoniam quos præscivit.» Quoniam quos, id est, hos qui secundum proprium propositum vocati fuerunt prascivit: ex communi sensu repetendum est: «Qui secundum proposi tum vocati sunt.» «Conformes.» Quod Filius Dei secundum naturam est in humanitatis assum ptione, puta, sanctus et sine peccato, hoc et ipsi secundum gratiam facti sunt: «Conformes» enim, hoc est, similis formæ. Imaginem autem Filii vocat dispensationem,et corpus quod inde sumptum est. Nam secundum dispensationem conformes et fra tres ipsius sunt homines. Secundum divinitatem vero Unigenitus est unicus. 314 «Imaginis.» Quænam Dei imago intelli gatur, idem ipse explanat ubi dicit: «Quemadmo dum enim gestavimus imaginem terreni.gestemus et imaginem supercolestis ",»id est vitam qua in sanctificatione degitur, conversationem erga unumquemque reprehensione carentem. «Sicut enim imaginem terreni,» id est, Adam, dicimus esse vitam, quæ inobedientia et peccatis agitur; «Ita et imaginem supercalestis,» id est, Christi, sanctificationem, justitiam, obedientiam. «Ut sit ipse primogenitus. In omnibus cognationem signi ficare cupit quæ nobis est erga Christum. Cogna tionem inquam, quæ est in dispensatione carnis suæ. «Quos autem prædefinivit,» etc. Subaudito ubique, «Qui secundum propositum vocati sunt.» Quoniam quos præscivit, hos etiam prædefinivit, qui secundum propositum sunt; quos autem præde finivit, eosdem et vocavit, qui secundum proposi tum sunt; et quos vocavit, eosdem et justificavit, qui secundum propositum sunt; quos vero justifi cavit, hos et glorificavit, rursum qui secundum propositum vocati sunt; ut nihil absurdi occur rat, si quibusdam Deus benefacit, quibusdam vero non. Cum autem subauditur, «Secundum propo situm,» statuitur illorum virtus qui secundum » " proprium propositum crediderunt,et a personarum * I Cor. xv, 49. respectu Deus liberatur. «Hos et justificavit.» Per lavacri regenerationem. «Eos et glorificavit.» Per dona seu effectus adoptionis. VIII, 31-34. «Quid ergo dicemus ad hæc? Si Deus << pro nobis,quis contra nos? Qui proprio Filio non «perpecit, sed pro nobis omnibus tradidit illum: quo «pacto non etiam cum illo omnia nobis donabit? Quis «accusabit adversus electos Dei? Deus est qui justifi «cat,quis ille qui condemnet? Christus qui mortuus

«est, magis autem et suscitatus est: qui et est ad «dexteram Dei, qui etiam intercedit pro nobis.» «Quid ergo dicemus ad hæc?» Tanquam dixis set: Cum hac ita sint, nemo deinceps ob afflictio nes aut pericula quæ hic contingunt verba faciat. Quid enim dici potest ad tantam Dei bonitatem? «Quid ergo dicemus ad hæc?» Quænam? Quod predefinivit, quod vocavit, quod justificavit, quod glorificavit ad tantam beneficiorum ubertatem quid dicemus? Neque gratiarum 315 actionis. sermonibus, inquit, neque operum retributione abundamus aut sufficientes sumus: tanta est inef fabilis ipsius apud nos gratia. Deinde tanquam sumpto hinc additamento, ait: «Si Deus pro no bis, quis contra nos?» Nullus; nam licet quidam nocere tentaverint, non nocebunt, sed proderunt. Verum unde manifestum est, quod Deus pro nobis sit? Et ex his quæ dicta sunt, et quod maximum est,omnemque mentem in stuporem redigit, quod pro nobis Filio proprio non pepercit. Si igitur Deus pro nobis est, manifestum quod omnia ad id quod utile est transferre, et quæ tristia videntur,utgau dium concilient, efficiet quemadmodum et in ipsis apostolisacmartyribus, tribulationes.persecutiones ac mortes fecit occasiones esse coronarum ac bra viorum, et conciliativa regni calorum. Sic igitur et nos,modo non deficiamus, nullus adversum nos quidquam poterit. Posuit autem, «Qui proprio Fi lio non pepercit,» etc., simul et ineffabilem Dei providentiam circa nos, ut dixinus, ostendens, et si quid molestia ab aliquibus patimur sustinere ac viriliter tolerare hoc exemplo adhortans: nec id solum, verum etiam refocillans ac mitigans. Nam si tanta Filius pro te passus est, quid te pro ipso pali oportet? Item si ille cum tanta passus sit, ni hil tamen paternæ gloriæ aut divinitatis ipsi detra ctum est: neque tu cum hac pateris, teipsum parvi pendas omnino enim etiam post afflictionom ac mortem ipsam, promissiones accipies. In eo autem quod sequitur: «Quo pacto non etiam cum illo omnia donabit?» confirmare vult quod nulla oc casione aut prætextu, dono frustrari possimus. «Cum ipso, ait, omnia nobis donabit.» Dices fore tassis, inquit: Nequando nostri obliviscatur. Atqui ita et Filii oblivisceretur: nam cum ipso cuncta nobis elargitur.Omnino itaque et absque ulla tergi versatione assequemur quæ nobis promissa sunt. Cum autem de tentationibus locutus sit quæ per afflictiones sunt et tormenta, dicens: «Quis con tra nos?» aliud nunc tentationum genus ponit, nempe improperia, accusationes: vituperia. ca lumnias,quæ infideles effundebant adversum fide les. Et hoc ex eo manifestat quod ait «Quis ac cusabit adversus electos Dei?» 316 et in his etiam ostendit quemadmodum et in predictis qui Deo justificante in vanum nugantur qui accusant vel condemnant. «Si Deus pro nobis, quis contra nos?» Ne etiam dicant: Reges nobis adversantur, Ye

populique ac præfecti,omnes siquidem insidiaban tur fidelibus; dicit quod potens est Deus insidias quæ sunt adversum nos efficere occasiones præmio rum nullus ergo contra nos erit. Qui proprio ; Filio non pepercit.» Quomodo ergo, inquit, abji ciet nos Deus, qui non modo conformes Filio suo ; reddidit, verum etiam justificavit et glorificavit nec id solum, sed et Filium pro nobis omnibus de dit et publicanis et peccatoribus ac fornicariis? Quod si Filium, inquit, dedit ad mortem Pater, «quid de reliquis ambigere oportet? Qui enim dedit «» quod magnum est, dabit utique et quod minus est. .» «Quis accusabit?» Multi impii accusabant creden tes. Dicit ergo: Quis idoneus est ut accuset aut redarguat eos qui a Deo sunt electi Et vide quod non dixerit: Servos Dei, aut credentes, sed «Ele «» ctos,» dignitatem extollens «Deus est qui justif «cat.» Rursum non ait: Qui peccata dimisit, sed quod majus est, Qui justineat. Quis ille qui condemnet Cum enim Deus propria senten tia quempiam justificaverit, quis illum condemna ; bit? Quod si etiam condemnaverit, quid proderit? ; – Qui condemnat aulem, tanquam pro peccatis. Christus qui mortuus est. Secundum interro gationem idem producit, tanquam in his quæ sunt irrefragabilia. Qui mortuus est. Quis, inquit, ille, qui condemnet cum Spiritus auxilietur infr mitatibus nostris, Pater autem justificet, Filius vero pro nobis mortuus sit? Nam quos Trinitas justifil cavit, quisnam condemnabit Potes et hoc modo intelligere,ut ad id quod modo dictum estrespon deat: Si Spiritus auxiliatur, si Pater justifcavit, quis potens est condemnare? Relinquitur, inquit, Filius, Filius igitur condemnare potest. Atqui in tantum dilexit ut pro nobis mortem elegerit: cumque modo sit in dextera Patris et ad propriam redierit gloriam, nostri dilectionem nequaquam reliquit, sed et apud Patrem pro nobis intercedit. Nam hoc est quod sequitur 817 Sic autem intercessionem sive advocationem intellige, ut per hoc quod humanitatem susceperit, Patrem interpellare dicatur pro nobis. 84 Psal. cxiv. 2. 98 Joan. XVI, 17. ibid. 18 «Qui est ad dexteram Dei.» Ne enim inter cessionem arbitreris minorationem posita pri mum honoris æqualitate, dicendo quod sit in dextera Patris, ila subjungit. Intercedit, vo lens ardentem ostendere dilectionem: non enim tanquam imbecillis ad salvandum eget Patris auxi lio. Absit. «Qui etiam intercedit.» - Tanquam ad humanitatem respiciendo dictum est, eo quod pon tifex erat «Tu es Sacerdos in æternum 36» Do minicæ illius vocis intellectum manifestat ac desi gnat, quæ in forma precationis Patri offertur «Pater, serva eos per veritatem tuam 3;» et «Ut serves eos a malo 36,» ac similia. Si ergo ita nostri curam habet Filius, ut etiam intercedat nam tantam vim habet facta tunc precatio ut sem per sit efficax.et quæ in ea continentur adimpleat si tantam itaque nostri curain habet. quis eos con demnet qui in ipsum crediderunt? Pater justificavit et glorificavit, Spiritus auxiliatur, Filius etiam

mortuus est pro nobis ac resurrexit et intercedit; quis igitur accuset aut condemnet, sancta Trini tate nos adeo protegente? De amore qui Christo debetur. VIII, 35-37, Quis nos separabit a dilectione Dei? affictione, an angustia, an persecutio, an fames, an nuditas, an periculum, an gladius, sicut scriptum est: Propter te morti tradimur toto die; reputati sumus sicut oves mactationi destinatæ. Sed in his omnibus supervincimus per eum qui dilexit nos. «Quis nos separabit? Nullus, inquit, quos tanto «; amore ac providentia dignatus est Deus. Quod nunc dicit. «Quis nos separabit?» repetitio est;» «;» illius dicti Quid ergo dicemus Quemadmodum et hoc: 318 «Deus est qui justificat, quis ille qui condemnet? illius repetitio est: «Si Deus pro nobis quis contra nos?» Frequenter enim hujusmodi usus est schemate, propter consequentiæ circuitum et amplitudinem. Nullus enim quod ego sciam aut nostrorum aut exterorum quemadmodum magnus hic Paulus forma ista usus est. Ne ergo in obscu ritatem sermo nimis ipsi excidat, adhibitis etiam usus est repetitionibus. Possunt autem et a proprio principio desumi ha particulæ, ut non sint veluti repetitiones eorum quæ dicta erant. «Affli. ctione,an angustia, etc, Non dixit divitias,gloriam, et quæcunque apud homines bona videntur, sed illa potius quæ etiam vim inferre nata sunt huma næ naturæ. Nomen autem affictionis in multis ( manifestatur: qualia sunt carceres, vincula, exsilia et quæcunque sunt hujusmodi. «Sicut scriptum est.» Confusione volens eos adhortari,testimonium adduxit. Nam si in veteri testamento vitam despi ciebant, quibus terrena erant præmia et quæ in terra possidebantur: quanto magis nos qui regnum cœlorum in laborum retributionem habemus? «Propter te.» Testimonio confirmat sermonem. «Toto die.» Contingit enim ut voluntate frequenter in die moriantur. Aut toto die, id est, per totum diem, sive per totam vitam. Unicus namque dies est universa hominum vita. «Reputati sumus si cut oves.» Omnibus, inquit, ad injuriam exponi mur. Manifestum est quod apostoli tanquam oves erant quæ mactantur nihil contradicentes. «Sed in his omnibus supervincimus. «< Auditorem erigit ne concidat audiens afflictiones, persecutiones et quæ cunque dixit, et ait: «Omnia per Christi gratiam superamus.» Nec dixit; Vincimus, sed Supervin. cimus; hoc est, per eos a quibus appetimur insidiis coronamur: bello lacessiti non solum non succum bimus, sed etiam coronamur. Nam insidiatores ramus. VIII, 38, 39. Nam persuasum habeo quod neque mors, neque vita, neque Angeli, neque Principatus neque Potestates, neque instantia, neque futura, ne que altitudo, neque profunditas, neque ulla alia crea coronas nobis conciliant si modo grato animo fe

tura poterit nos separare a dilectione Dei, quæ est per Christum Jesum Dominum nostrum, 819 Quoniam superius præsentia dixit, nunc futura enumera,, et ait: Neque futura mors,neque futura vita, neque Angeli, neque Potestates possunt me separare a dilectione Dei, quæ per Christum mihi conciliata est. Omnia mihi exigua sunt si ad illum amorem conferantur. Deinde ubi omnem creaturam dixit visibilem ac intelligibilem, quæ sunt instantia acfutura, adjungit: «Neque ullaalia creatura,» hoc est, si alia quævis ab ea quæ est subsisteret, neque ipsa mihi quidpiam esse videre tur ad Dei amorem. Verum quia est Angelorum me minit ac Potestatum: ne arbitreris Angelos aut Potestates velle aliquos separare a Christo: minime gentium; sed ardentem erga Deum amorem signi ficare volens, ad hos descendit sermones. «Neque altitudo, neque profunditas.» Profunditatem, ut opinor, gehennam nominat, altitudinem vero re gnum. Ad hæc æternam dicit vitam et æternam mortem. Alio quoque modo. Utque summatim dicam neque admodum gloriosa, neque valde humilia, neque bona, neque tristia, neque hone sta, neque mala. • Quæ est per Christum Jesum.» Cum præ miserit Dei dilectionem, ne ludificare vi deatur de privata loquens dilectione (nam qui amatus est, non mirum si redamet), adjunxit «Quæ est per Christum Jesum» Amabant enim et Judæi Deum, sed non per Christum Jesum, unde et perierunt. De causa abjectorum Israelitarum, ac verorum voca tione qui cum gentibus introducti sunt. Veritatem dico per Christum, non mentior: attes tante una mecum conscientia mea in Spiritu sancto, quod tristitia mihi sit magna et continuus dolor 320 cordi meo. Optarim enim ego ipse anathema esse a Christo pro fratribus meis qui mihi cognati sunt se cundum carnem: qui sunt Israelitæ, quorum est adoptio et gloria et testamentum ac legislatio cultus que et promissiones: quorum sunt patres, iique ex quibus est Christus quod ad carnem attinet, qui est super omnia Deus benedictus in sæcula. Amen. Magnum est quod dicere parat: ideo viam præ struit ut fidem faciat, tres producens testes, Chris stum,Spiritum sanctum ac propriam conseientiam. Vide auten. «Veritatem, inquit, dico per Chri stum, nec mentior, et in hoc mihi testis est con scientia simul cum Spiritu sancto.» * Optarim anathema esse a Christo.» Vide exaggerationem. Siquidem non dixit, Velim, sed «Optarim.» Quem nihil potest a dilectione Dei separare, non mors comminata,non vita prolongata, non, ut uno verbo dicam, vel quæ a futuro sunt sæculo, vel quæ a præsenti, non quidquid potest quispiam commi nisci: ob hoc enim et Angelorum meminit, et po testatum et profunditatis et altitudinis: quem ergo

nihil separare potest, quomodo ipse ultro discedit,; idque propter cognatos secundum carnem? Nec solum ultro separatur,sed et concupiscit ac requi rit et optat separari a Dei dilectione: «Optarim, inquit, ego ipse anathema esse a Christo.» Quid igitur est hoc? Quomodo contingent ea quæ sunt impossibilia? Primum quidem dicimus hæc non esse contraria.Neque enim contrarium est ita Chri stum diligere, ut neque per supplicium,neque per ullam promissionem separari possis ab ejus dile ctione, et ita diligere proximum, ut ipsius salutem æqualem ducas proprio saluti imo et majo rem. Non sunt ergo hæc contraria, quin potius sibi invicem etiam conformia. Nam qui fratrem suum diligit,Dominum quoque diligit,et e diverso. «In hoc, inquit, cognoscent omnes quod mei dis cipuli sitis si dilexeritis invicem 37.» Ipse etiam Paulus dicit: «Plenitudo legis est dilectio 38. Rursumque Dominus de dilectione in Deum et pro ximum: «In his,inquit,duobus præceptis universa lex et prophetæ pendent ",» 321 ut quæ caput sunt omnium aliorum,dilectionis et in Deum et in proximum. Utique dicet aliquis: Atqui hoc loco videtur præponere dilectionem proximorum dilectioni erga Deum: et hunc optat negare, ut illos lucrifaciat Christus vero dicit: «Qui amat patrem aut matrem supra me, non est dignus 40. At non est hoc supra Christum amare.Nani quid erat illos amare?nempe familiares illos efficere Christo. Quomodo ergo posset illos amare supra Christum, cum illos ad Christi amorem ac obedientiam trahere studebat? Magis enim est verbum ejus, qui eximium ostendit amorem quem habebat erga Christum,quoniam si mul et alios ad ipsum impellebat.Recte,inquit, nisi seipsum a Christo separaret, dicens: «Optarim ego ipse,» etc. Quid ergo dicemus? Vel quod nullo modo seipsum separabat, neque enim dixit: Opto hoc fieri, sed ardorem ostendebat desiderii quem erga Christum habebat, ac studium quo se despi ciebat, ut omnes ad ipsum adduceret, maximeque Judæos. Nam et hi cognati erant et plurimum re sistebant. Hæc igitur volens demonstrare,dicit: Si possibile esset,ut per meam perditionem glorifca caretur Christus et Judai salvi fierent, neque hoc detrectarem. Siquidem optarim, inquit,si possibile esset, si liceret, si mihi hæc optio daretur: Utrum cupis dirimi a Christo, ut omnis natio Judæorum uniatur, Christusque glorificetur, et promissiones Patris compleantur? an in hac unione esse, ut sic tota natio Judæorum seditiose agat ac separetur? si ergo hac proponerentur, præferrem, inquit, Christi gloriam multorumque salutem quam pro priam. Vides eximium Christi anorem? Postquam ab omnibus quæ sunt, Christi amorem osrendit, eumdem nunc demonstrat ab his quæ non sunt, sex juxta hypothesim per intellectum supponuntur. 87 Joan, x111, 34. 48 Rom. x111, 10. * Matth. XXII, 40. 4º Matth. x, 37.

Meam etiam salutem,inquit in hypothesi ob ipsius gloriam et Judæorum ad ipsum conversionem omni no negligerem.Etenim separatus Paulus pro Chri sti gloria et Judæorum in ipso unione, facile rursum uniretur ac conjungeretur, 322 quemadmodum pullus aliquis paululum a matre distractus: et ita rursum ipse salvus fieret, ac Christus magis glori caretur, genusque Judeorum salvaretur; et testa mentum ac promissiones ad finem deducerentur. Quin potius ita et propter hæc divisus,non divide relur, sed magis uniretur. Annon tibi videtur quando Timotheum circumcidit, quando expiatus est,quando ea quæ legis sunt perficiebat cum gra tiam prædicaret, quodammado adversus gratiam divisus esse videbatur,sibique repugnare! Atneque divisus erat,neque sibi ipsi adversabatur. Ob gra tiam enim, utque omnes Christo adduceret,hæc et alia omnia faciebat. Hoc est dilectionis Christo dignæ; hoc est animæ universæ in Christi deside rium abunde inflammatæ. Alioqui, neque dicit, anathema fieri, hoc est nunc ab ipso separari,id enim nequaquam optabile videtur: sed anathema esse, id est, separatus ad huc esse et nondum ad Christum venisse. Hoc, in. quit, optarim, meipsum nondum ad Christum ve nisse, sed adhuc ab eo separatum esse, si hoc ad vestrum ingressum ac fidem in ipsum conferret.Ne me, inquit, arbitremini ob id vocare vos ad Chri stum,quod ego ad eum venerim: imo etiam ante me cuperem vos ad ipsum accurrisse. Deinde con sequenter ponit et causas. «Ego ipse.» Non alios vobis antepono quod ad Christum accesserint, sed neque me ipsum.Eligerem enim nondum ad eum venisse, si per hoc vos accessissetis. «Anathema esse.» Videtur quidem pro fratribus ac cognatis abalienaria Christo, nam id designat «Anathema.» Attamen exacte intuenti apparebit ob Christi dile ctionem hæc dixisse.Quonam modo? Cum Christum blasphemiis appeti videret a Judais, utpote dicen tibus: Nos qui legem ac prophetas accepimus, qui Christo progenitores fuimus,quorum erat adoptio, ejecti sumus, et loco nostri introierunt homines modo ab aris ac nidore sacrificiorum idolorum egressi. Quia igitur hæc dicentes noverat, ne esset ulla blasphemim adversus Christum occasio, 128 cupiebat, et Judæos conversos esse, adeo ut etiam anathema ob hoc fieri vellet, quod demonstrativum est dilectionis Christi. Quem enim nulla potuit se parare creatura, quomodo separasset dilectio co gnatorum ac fratrum? «Ego ipse.» Præceptor,in quit, omnium, qui mille exspecto coronas, qui illius dilectionem cunctis rebus antepono. «▲ Christo.» Propter Christi amorem hoc dixit; cu piebat enim ipsum ab omnibus glorificari.sed no lens manifestum fieri hoc donum (siquidem donum est ita Christum diligere), cognatos se amplius dili gere simulat. Pro fratribus meis.»Ostendere volens immensum suum amorem ac studium erga Judæos,

illico ubi dixisset: «Nihil me potest a Dei amore «» separare, › subjungit: «At pro fratribus meis,» si illis utile esset ad eorum auxilium, optarim se parari: hoc enim significat «anathema.» - «Quo rum est adoptio,» etc. Ostendit Deum nihil præ termisisse ad Judæorum beneficentiam: ipsi vero propria ingratitudine ac improbitate ab omnibus exciderunt.Ideo etiam Dei dona enumerat, adoptio nem, gloriam, legislationem, ac reliqua. «Qui est super omnia Deus.» Hic apertissime nominat Apostolus Christum Deum. Erubesce, miserrime Arie, audiens a Paulo glorificari Christum Deum verum.«Benedictus in sæcula.» Ipse pro omnibus gratiarum actionem retulit. Ac si diceret: Quan quam Judæi erga ipsum sint blasphemi: at ego, inquit, qui arcana novi, ejusque providentiam co gnosco,novi quod dignus sit glorificari, utpote Deus Christus super omnia in sæcula IX, 6-9. Non autem hæc dico quod velut exciderit sermo Dei. Non enim omnes qui sunt ex Israel, hi sunt Israel, neque quicunque sunt semen Abraham, omnes sunt filii: sed, Per Isaac vocabitur tibi semen, hoc est, non qui filii carnis, hi sunt filii Dei, sed filii promissionis reputantur in semen. Promissionis enim sermo hic est: In tempore hoc veniam, et erit Saræ filius. 324 Ecce, inquit,etiam anathema fleri cupio ut Judæi credant,et ne videatur mendax fuisse Deus in his quæ promisit:attamen si exacte considera verimus, neque nunc excidit sermo: nec irrita fuit Dci promissio. Nam hæc dixi, non quod velut exci derit sermo Dei: hoc est, non quia excidit sermo Dei,sed quo dilectionem erga illos ostendam. Ac deinceps ostendit quo pacto Dei sermo ac promis sio Dei ad Abraham non exciderit. Quænam? vel quod semen ejus juxta promissionem æquali cum astris numero futurum esset. Semen autem ejus secundum promissionem est fidelium,qui a divina Providentia non exciderunt. «Non veluti.» Non solum,inquit, non excidit sermo Dei, sed neque veluti exciderit: hoc est, sed neque prope fuit ut excideret, vel ut excidisse videretur. «Non enim omnes qui sunt ex Israel,» etc.Et quomodo,inquit, non excidit verbum Dei? quomodo? Quia non om nes qui sunt ex Israel, Israelitæ sunt.» hoc est, semen Abraham. Deinde hoc explanat. Non enim eo quod sint aliqui filii carnales Abraham, continuo jam etiam filii sunt secundum promissionem, et quibus promissio facta est: sed qui sint filii Abra ham audi, inquit, Scripturam. Vide autem quod non dixerit: Ex Jacob, sed «Ex Israel, pro si gno virtutis ponens dictionem «Israel» acdonum supernum ostendens. Si non omnes qui ex semine sunt Abraham,hi etiam filii sunt Abraham, mani festum certe est alium esse modum qui eos reddat filios Abraham præter nativitatem quæ ab ipso est.

COMMENT. IN EPIST. II AD CORINTH. oportet nos vivere nobis ipsis, merito hoc nitimur et nos facere ac persuadere; merito autem et vos accedentes 67 3 despicere debetis afflictiones. Sed ei qui pro omnibus mortuus est. Tres sunt debiti occasiones, propter quas oportet nos conari ut omnia propter Dominum faciamus: una, quoniam ipse nos formavit; altera, quia propter nos mor tuus est; tertia quia primitias nostras, hoc est, suam propriam carnem, propter nos resuscitavit et in cœlos introduxit, ut et te illuc introduceret ubi sunt primitiæ tuæ. Vide quo sermonem de duxerit. Nam quæ omnino fuisset divino Verbo necessitas ut humanitatem assumeret ac incarna qui vivunt, posthac non sibi vivant. Si ergo non retur, nisi hoc provide exegisset et per hoc pro curata fuisset nostra reparatio ac resurrectio. «Neminem novimus secundum carnem.» Quo niam igitur omnes mortui erant peccato, et vivunt propter Christum, neminem agnoscimus qui vivat secundum carnem, hoc est, juxta veterem conver sationem quæ erat in peccatis; hujusmodi enim mors est et non vita. At nunc qui vere vivunt, se cundum spiritum vivunt, regenerati namque sunt per baptismum: ideo quoque novam habent vitam et non veterem. «Secundum carnem, «nempe vi ventem. Et adeo, inquit, nullus posthac secundum carnem vivit (illa enim non est vila, sed mors) quod et Christus, ut ostenderet vitam secundum car nem ejectam esse, et nunc nos, secundum spiri tum vivere, ipse quoque desiit secundum carnem vivere. Quomodo?Non quod corpus dimiserit; mi nime.Cum ipso enim,ut sibi proprio, venturus est omnium judex, sed liber ab afflictionibus, utpote fame ac siti, somno ac labore: nunc enim impati bile ac immortale corpus habet. «Porro etiam si cognovimus Christum secundum carnem.» Quem admodum apud nos secundum carnem esse, dicitur esse in peccatis: et sine his esse, dicitur esse non secundum carnem: ita quoque apud Christum se cundum carnem esse dicitur, naturalibus subjici afflictionibus: non subjici vero, esse non secun dum carnem. Sed quemadmodum ille, inquit, liberatus est, sic et nos. Ila habet Clemens quarto In formationum libro. p V, 17-19. Proinde si quis vivit in Christo, nova creatura est. Vetera præterierunt, ecce nova facta sunt omnia. Omnia autem ex Deo qui reconciliavit nos sibi per Jesum Christum: deditque nobis minis terium reconciliationis, quandoquidem Deus per Chri stum reconciliabat mundum sibi, non reputans eis peccata sua: et posuit in nobis sermonem reconcilia tionis. 638 Si quis vivit in Christo, inquit, hoc est, in fide vel per fidem ipsius, nova creatura est, ad novam enim ac juvenilem venit vitam (siquidem superne nati sumus per Spiritum), ut vivat, non vita quæ in peccatis agitur, sed quæ in Spiritu. Vetera præterierunt.» Quænam vetera? Aut pec Alio cata dicit et impietates, aut cuncta Judaica. modo. Quomodo autem vetera præterierunt? Ani ma ac corpus nobis innovata sunt, nempe purifica ta per baptismum: datum est Novum Testamentum

est. Dicendo Propositum Dei, consilium ejus significavit; dicens vero: «Secundum electionem» ostendit quod a se invicem differrent. Nullus enim alterum præ altero eligit,nisi hoc ab alio in aliquo dissideat. Dicens autem: «Non ex operibus, vocationis ac gratiæ ipsius magnitudinem demon stravit; nam etiam cum nihil operati sint, eligit et asciscit. Verum si,cum nihil operati sint, eligit, quo pacto eligit? nobis etenim electio fit in his quæ in aliquo differunt;qui autem nihil operati sint in quo differunt? Maxime. Humanis namque oculis, cum nihil egerint, in nullo differunt: divina autem fu turi præcognitione, plurimum differunt. Nam ille quidem gratus fuit Deo, hic autem non. Electio itaque non ex operibus facta est, et a vocatione et gratia facta est. Et juste facta est: sed justitia hom mines latebat.Quemadmodum sane et nunc adhuc justitia latet quæ fuit in illorum occisione qui vitu lum fecerant 42. Cum enim omnes vitulum fecis sent,non omnes interempti sunt. Verum quanquam in horum interfectione justitia latuerit,tamen uni versorum Judici exacte et absque ullo errore co gnita est Sic et in aliis innumeris: veluti in his etiam quæ quotidie aecidunt. Siquidem multa ignotas nobis habentia causas, et quæ insipientibus sine ratione fieri videntur, juxta hoc oculo causæ, imo omnium inspectori omniumque judici,juste et facta esse censentur et revera peraguntur. Divus autem Paulus ait: Quod si etiam nulla occulta ra tio his quæ flunt inesset: ne ita quidem oporteret quosdam graviter ferre ac divinam Providentiam accusare, cur hic isto modo, ille vero illo modo vitam transigat. Habet enim potestatem figulus prout voluerit effingere Hoc tamen ex abundantia, inquit, est: quandoquidem prædicto quoque re sponsionis modo utitur, cum ait Scripturam dicere Pharaoni: «In hoc ipsum excitavi te 43,» etc. Hic enim,quemadmodum dicit, irrationabile multis vi sum est Pharaonem excitatum esse ac regnasse, cum adeo scelestus, crudelis ac inhumanus esset verum Scriptura, ubi causam docuit,quod irratio nabile videbatur ad rationabile transtulit. 327 Atqui hoc ipsum quod rationabile est et difficultatis solutio, rursum hæsitantiam conten tiosis ac perfidis parere potest. Dicentibus enim quod propterea Pharaonem in regem excitaverit, ut nomen suum glorifcaretur, ubi illum inaudito miroque supplicio punisset, illico dicetur: Quid ergo adhuc conqueritur, imo potius cur etiam ipsum punivit? Nam cum peccavit, ad ipsius gloriam peccavit; nisi enim peccasset, nequaquam punitus fuisset; quod si punitus non fuisset, nequaquam glorificatus fuisset. Porro hoc inten debat;«Ut ostendam.inquit,in te virtutem meam;» quod si volebat, quis ejus resistere potest vo luntati? Vides quod dubitationis solutio, causæ que redditio his qui perfidi sunt hæsitantiam non 43 Exod. 18, 16. 41 Exod. xxx1ɩ, 1 seqq.

absolvit, quin potius alterius ambiguitatis occasio 'Ep facta est Propterea præstat hujusmodi causas non requirere: alioqui inquirentes efficient ipsas so lutiones causas esse majorum difficultatum. Nam hoc gratarum creaturarum ac servornm est, a Creatore ac Domino causas non expetere, sed in omnibus quæ fiunt gratias illi agere, quanquam rationes non comprehendant propter quas fiant:ma gis autem etiam super his debemus amplius gratias agere.Nam manifestum est quod eorum quæ non deprehendimus.majorum sunt causæ magisque ad mirandæ, et quæ nostras excedant apprehensiones. Itaque majores etiam gratiarum actiones oportet offerre. Apostolus tamen in sequentibus etiam se cundæ difficultatis ponit solutionem.«Jacob dilexi, Esau vero odio habui» Nam Jacob qui nihilum egerat, appellavit dilectum «Jacob, inquit, dilexi, Esau vero odio habui.» ‚» — «Dictum est illi,» puta Rebeccæ. «Major serviet minori.» Siquidem ho mines fortassis post nativitatem, Deus vero etiam ante nativitatem novit quæ futura sunt in ho mine. IX, 14. 18. Quid ergo dicemus? Nam injustitia est apud Deum? Absit. Mosi enim dicit: Miserebor cu juscunque misereor, et commiserabor quemcunque commiseror.Igitur non volentis est, nec currentis, sed miserentis Dei. Dicit enim Scriptura Pharaoni: In hoc ipsum suscitavi te, ut ostenderem in te virtutem meam,et ut annuntietur nomen meum in omni terra. llaque cujus vult miseretur, quem autem vult ob durat. 328 «Num injustitia est apud Deum?Absit.» Esau enim tanquam malus odio habitus est,Jacob vero tanquam bonus dilectus est. «Quid ergo?» Hoc est, Quid de Judæis dicemus qui fuerunt in deserto?Nonne omnes vitulum fecerunt? quomodo dictum est:«< Miserebor cujuscunque misereor?» Nam si injustitia non est apud Deum, et tamen cum omnes vitulum fecissent, «Miserebor, dixit, cujuscunque misereor:» certe latentibus oculis Deus in hominum corda ingreditur, et non quem admodum homines. Igitur neque cum Judæis qui nunc sunt injuste agit Deus; sed et nunc quicun que digni sunt salvantur,quia credunt; quicunque vero indigni, pereunt, quia non credunt. «Mise rebor cujuscunque misereor.» Ac si dixisset: Ego novi qui sint digni salute et quinam indigni. Si igitur Moses ignorabat quinam digni essent et qui indigni, multo minus nos eorum quæ fiunt causas cognoscere possemus; Dei enim judicia quis scru tabitur?profecto nullus. Igitur non volentis est,» etc. Oportet siquidem velle et currere, et unum quemque facere quod in se est:attamen quia abs que Dei consilio neque volens neque currens quidquam amplius sine Dei auxilio perfcit, reli quum est ut Deus eum qui salvus fieri cupit,etiam velit,et ejus misereatur. Hæc omnia dixit divus Paulus adversus illos qui resistunt, ac dicunt Quare abjectus est Judaismus apud Deum, et loco ipsius inductus est Christianismus ac fides?Volens

volumus et in vanum currimus. Ergo dictum hoc cujusvis alterius explanationem. itaque nos instruere ne causas a Deo repetamuseo rum quæ operatur, sed cuncta bona arbitremur, etsi causas ignoremus, multa profert ad proposi tum:hoc est, a multis exemplis et signis difficul tatem in divinis judiciis conjectandis demonstrat. Item et alio modo. Non volentis solum, neque cur rentis solum sed opus etiam est miseratione quæ divinitus adveniat, auxilioque quod inde ad ministretur. Aut etiam hoc modo intelligi potest quod dicitur: «Igitur non volentis est,» etc. Non ut in confesso sit apud Paulum, sed magis veluti ab hesitantibus prolatum est. Nam si cujus vult miseretur, etc., si hoc, inquit, ita est, in vanum ad difficultatis erit confirmationem, non autem ad 329 Deinde rursum sequitur difficultatis repe titio: «Itaque cujus vult miseretur, quem autem vult obdurat.» Postmodum quasi non sufficiat difficultatis.reique absurdæ magnitudinem demon strasse, ejus commutatio ponitur in id quod ab surdius est ac majorem habens perplexitatem. Nam,«Quid adhuc queritur?» ait, cur jam sumit supplicium? voluntati enim ipsius quis resistere potest?Ita aucta et exasperata difficultate solutio. nem per increpationem subjungit, terribiliter ad modum,et consequenter ita dicens: «Tu qui es qui ex adverso respondes Deo?» quasi dicat: Quid facisne ex adverso respondens Deo? Resistis ac op pugnas voluntatem factumque ipsius an non?Quod si non,cur contradicis? cur ex adverso respondes Deo?Si vero resistis et contradicis ac exadverso re spondes,quomodo ais:«Voluntati ejus quis resti tit? Itaque si certe contradicis, frustra et adversus teipsum dicis,«Quid adhuc queritur? Si vero non resistis, amplius,omnino non dices: «Quid adhuc queritur: neque illud: «Cujus vult miseretur, quem autem vult obdurat;» neque omnino in hujusmodi cogitationes abduceris, ut adversus Creatorem verbis conten das in his quæ agit,mun dumque gubernat, utque contradicas illi ac resistas. Ita ergo ubi diffuse hæsitationem evertit, alteram inducit solutionem ab eorum natura ac proprietate quæ apud nos effinguntur: partim quidem quæ admonitoriam contineat consultationem sive do ctrinam, partim vero increpatoriam contradictio-; nem. Et admonitoria quidem consultatio sive do ctrina talis est: Quid contradicis? cur ex adverso respondes Artifici ac Creatori?Imitare alia figmenta tu rationalis irrationalia, animatus inanimata, qui amplius factorem laudare debes quam suos illa figulos. Illa non contradicunt, neque opifici resi stunt: atqui natura serva sunt, attamen juxta ipsius voluntatem transmutantur, omnia artifici credentia:at tu neque naturæ necessitate servus, sed sermone honestatus, arbitriique libertate, non cedis artificis voluntati, neque gubernationem amas: sed verbis contendis ac resistis, et eorum quæ flunt ac providentur causas expetis. 830 «Num dicit figmentum ei qui se finxit Cur hoc pacto finxisti me?»

Contradictio vero per increpationem, talis est : Ex adverso respondes, inquit, quasi coactus pec- cares,tanquam ille vinceret tuz sententiam volun- tatis, ethac in parte iuo privareris arbitrio. At- qui in figmentis quz libera non sunt.non videmus quz tu facis.IIIa in suos figulos non obmurmurant: Quid me lioc vel illo modo fecisti ? aut cur ita et non ita ? sive omnino,Cur me formasti? Tu vero et contra dicis, et causas ab Opifice expetis. Certe li- bero arbitrio non privaris, certe non coactus pec- cas. Juste itaque et puniris et in reprehensionem cadis, cum liber sis nec facias qua oportet. Et hxc quidem de his. Porro quod dicitur : « Annon habet potestatem, figulus, » etc.,aliud est argumen- ium ad cohibitionem adductum. Dato, inquit, juxta tuum sermonem licet jam confutatum, quod liber non sis, quod Deus ila te formaverit : neque ita justum est Deo contradicere, illumque accu- sare. Nam etsi nihil aliud przerogativae illi relri- buere velis, qui supra omnem est ei mentem et sermonem : at saltem quod omnibus commnne est singulis quomodocunque rem effingentibus,admo- dum absurdum est et impium ab eo tollere. Quid igitur illud est ? Quod nullum fignentum suum plasten incusat aut redarguit, sed liberam habet voluntatem quisque opifex operari prout voluerit ac lingere. et accusatione vacat, potissimum autem apud ea quz finxit. Hlaque et tu etiam si ut dicis formatus sis, non debes indignari aut contradicere juxta communem figmentorum legem ao modum. « Dicit Scriplura Pharaoni, » eto. Hujus dilutio- nem inferius habet, dicens quod ob propriam ma- litiam passus est Pharao quz passus est tanquam Deus sane illum salvum facere voluerit: idcirco etiam longaniriter tolerabatdato resipiscentic loco, « Virtutem meam, » Dei virtus longanimilas est, et virtus maxima. Quis enim non obtupescat ubi adeolonganimem Deus sese prasbuerit ? Dicitergo : in hunc finem permisit ie regnare ul appaream longanimis, 831 « Itaque cujus vult miseretur. » etc. lllius miseretur qui miseratione dignus est : durum au- tem et contumacem, durum esse permittit. Neque enim judicii presens tempus est, sed civilis polilia» ac libertatis arbitrii.Obdurat autem, hoc est,durum esse sinit,permitlens ad arbitrii libertatem. « Quem autem vuli obdurat.» — Tyrannum Agyptum adeo fuisse obduratum, non est intelligendum quod divino consilio in ejus animam posita sit durities : sed quod voluntas ob inclinationem ad malum, non susceperit sermonem qui duritiem emolliret, — Obduravit Deus Pharaonem, longanimitate ac supplicii detentione augens illius malitiam, ut adaucta in extremum usque terminum illius pravi- tale, justitia divini judicii in ipsum appareat, IX, 19-21. « Dices ergo mihi : Quid adhuc queri- tur ?voluntati enim ejus quis restitit? Atqui,ohomo,

etu quises qui ex adverso respondeas Deo? Num dicet » figmentum ei qui se finxit: Quid me ita fecisti? An << non habet potestatem figulus luti ex eadem massa «facere, aliud quidem vas in honorem, aliud vero «in ignominiam?» Tanquam ex consequenti fortassis dices: Quid ergo reliquum est apud nos? Ut quid jam conque ritur et punit? Nam quis resistit ejus consilio ac voluntati? Deinde os illis obturat qui cuncta Dei opera voluntinquirere, et eorum certe rationes quæ ipse facit cognoscere. Ob ea, inquit, quæ discis, gratias habe, propter illa vero quæ ignoras ne di scieris, neque exquiras aut curiose scruteris, cer tissime cognoscens quod juste rectaque ratione procedat, quanquam tu causam ignores.Et quan doquidem veritas ita se habet, tu quis es,o homo, qui ex adverso Deo respondes? hoc est, repugnas ac discutis. Et bene ait Tu quis es utrum ipsi socius es in principatu? an judex quispiam es?; «;» Num dicet figmentum. Non hæc dicit tollens arbitrii libertatem, minime gentium, sed osten dens quod omnibus modis Deo obtemperare opor teat, quanquam eorum quæ fiunt rationes igno remus: quod in petendis aut non petendis a Deo rationibus eorumque contingunt,882 obedientem «;» esse convenit quemadmodum lutum est figulo. An non habet potestatem figulus Iuli.» Habet, inquit, potestatem Deus, qui excitat mortuos, ut hos qui dem ad gloriam excitet,illos vero ad confusionem, juxta congruentiam eorum quæ ab unoquoque ho- « mine acta sunt in vita. Ita habet divus Methodius, libro De resurrectione. «Aliud quidem vas in hono rem, aliud vero in ignominiam. Non quod hos quidem bonos, alios vero malos faciat Deus. Ne quaquam, sed cuncta Dei opera bona sunt,et quod ad se attinet, hoc est. juxta suum ipsius consi lium ac voluntatem, omnes vellet probos esse, studiosos ac fideles sed veluti ex potestate quam habet Deus ut faciat quæ voluerit, hoc ab ipso dictum est. Pulchre autem ac decenter omnia facit, quanquam nos causas ignoremus, et ait Quemadmodum figulus quod vult facit, lutum que nihil contradicit aut sciscitatur: ita neque tu curiose scruteris aut discutieris quod illa ignores que Deus te voluerit ignorare. Etenim ignorantia tibi omnino utilis est: alioqui edoctus esses in his quæ nor intelligeres. Quod si Deus volens ostendere iram, U et notam facere potentiamsuam, tulitinulta longa «nimitate vasa iræ apparata in interitum; et ut no a tas faceret divitias gloriæ suæ in vasa misericordiæ «quæ præparavit in gloriam: quos et vocavit, ni mirum nos: non solum ex Judais, verum etiam «ex gentibus.» Longanimitatem voluit ostendere, sed quia Dei longanimitate ad vitam flagitiosam abusus est, dein ceps etiam iram ostendit. «Videjudicia Dei.» Al ter. Per hoc quod ait: «Quod si Deus volens os tendere,»aut prius argumentum declarat.pluribus illud dilatans ac manifestans, aut proprie ad ea quæ dicta sunt alterum inducit, quod eidem ser

viat proposito. oportuit, inquit, notam feri pu nitivam Dei potentiam, oportuit longanimitatem, oportuit benignitatem et misericordiam ac ineffa bilem maximamque ipsius gloriam. Unde autem hæc ostenduntur? Ex his quæ vulgo videntur in credibilia 833 ex Pharaone, ex hoc quod eum qui non erat populus, vocaverit populum; ex eo quod reliquias Israel salvaverit atque ex similibus. Ita que per id quod perfidi Deum condemnaverint in jurlitis, hi qui æqui sunt, plurimum lucri fece runt.Rerum igitur natura perplexitatem non habet sed perfidorum blasphemia. Alio modo. ld quod ait: • Quod si Deus volens,» etc., præcedentibus connectitur. Si volens inquit, Deus ostendere. utque notum faciat, et, quod ibi vocabuntur flii Dei viventis, et quod reliquiæ Israel salvæ flent: si hæc facit, tu quis es qui ex adverso repondeas Deo? «Osten dere iram.» Non sane iræ affectu captus est Deus, absit! sed quoniam hæc fecit quæ nos irati facimus, factum ejus vocavit iram, ab eo quod nobis cognitum est. «Tulit multa longanimitate vasa irm. Hoc est, fuit admodum longanimis, Pharaonem ducens ad pœnitentiam: verum cum non rediret ad modestiam. ultionem de illo sumpsit. «Vasa iræ.» Deus quidem louganimis fuit quod in se erat. Porro Pharao vas fuit iræ, hoc est, homo exasperans iram Dei, vel Dei attrahens iram. Nec id solum, verum etiam apparatus ad interitum, id est, ad hoc addictus et præparatus ut perire oporteret: manifestans quod ipse iræ Dei causa esset suæque ipsius perditionis. Neque enim Deus causa est malorum, sed quisque seipsum vas efficit iræ, quemadmodum et vas benignitatis sive misericordiæ. Ita Pharaoni non Deus, sed ipsius malitia fuit causa ut pateretur ea quæ passus est. usus es. Aut ita potius intelliges Tulit multa Apparata in interitum.» Cur Deum, inquit, irrationabilitatis condemnas? per subdistinctionem legendum est. Et quoniam ita contingit, cur irra tionabilitatis condemnas? Tulit ad interitum.» Interitum vero dicit hoc loco perditionem. Tulit autem Deus ad perditionem, non quoscunque, sed eos qui sese in vasa iræ apparaverant. Verum tamen etiam in his, quanquam se tales compo suerant, cum antea plurimum longanimis fuisset, ita demum juxta id quod quum erat ullione longanimitate vasa iræ apparata ad interitum.» Toleravit, inquit, sustinuit,idque 884 multa longa nimitate. Quomodo autem multa longanimitate? Quia cum jam apta et præparata essent ad perditionem, ac propter nimiam malitiam propemodum justa ira impleta essent: adhuc tamen perferebat et tolerabat ad conversionem eos exspectans. Quod ergo ipse non perdat illa vasa,omnino manifestum est, seipsa enim ad interitum apparaverunt. Perdit tamen illa postquam seipsa præpare runt, postquam ad extremum malitia procur

rerunt postquam ab ejus longanimitate nihil auxilii acceperunt. Et ostenditur per justam Dei in illos animadversionem etiam ipsius po tentia, hoc est, punitiva potestas, et, ira de monstratio, quam, qui tales sunt, digni sunt ut consequantur. «Et ut notas faceret divitias.» Duobus modis componitur quod hic dicitur, vel a» communi sensu subintelligendo, vel perdefectum, communi quidem sensu oportet subin telligere tulit.»Tulit vasa iræ, et tulit vasa misericordiæ. Per defectum vero: quia non dixit ad quid tulit vasa misericordia, sicut dixit ibi quod vasa iræ tulit ad interitum. Hic ergo subaudiendum est: Ad salutem Dei siquidem potentiam despicientibus ac negligentibus necessa-» rium utileque erat, ut per supplicium faceret illis notum quam potens esset, quod robustissimus, omniaque considerans. In vasa misericordiæ. Quemadmodum, inquit, in vasa irm, hoc est, in Pharaonem tulit iram, multa primum usus longa nimitate ita et, in vasa misericordia, nempe in nos qui digni sumus misericordia, tulit beni gnitatem. Nam hoc subaudiendum. Quæ præpa ravit. Præparavit autem quia misericordia cognovit dignos per fidem. Porro id in illius vergit gloriam. «Præparavit, utpote præscius, et cognos cens quod virtutem essent amplexaturi. Præpa ravit itaque digna vasa misericordiæ suæ ad gloriam, hoc est, ut ipsa glorificarentur. Etenim divitiæ gloriæ ipsius notæ sunt in nobis, quia cum idolis adhmreremus, fervique esse mus affectuum et peccati: non solum his liberavit, verum etiam per adoptionem glorificavit «Non solum ex Judæis.» Vides, quod Deus non ex una tantum parte, sed tam ex Judæis quam ex. gentibus salvos facit per fidem eos quis salute digni sunt. 25 27. 835 Quemadmodum et in Osee dicit Vocabo populum qui meus non erat,populum meum et eam quæ dilecta non erat, dilectam. Et erit in loco ubi dictum fuerat eis, Non populus meus vos, ibi vocabuntur filii Dei viventis. Isaias autem clamat super Israel: Si fuerit numerus Israël ut arena ma ris, reliquiæ salvæ erunt. Quod autem non temere, inquit, neque, sicut diceret quispiam, ex una tantum parte, salvos fe cit Deus ex gentibus fideles, sed quoniam salute digui erant,producit et prophetam qui tantis ante temporibus hoc erat vaticinatus. Ecce enim Deus populum et Ecclesiam dilectam ac filios vocat eos qui crediderunt ex gentibus. Quamobrem tandem? Utique propter illorum benevolentiam ac fidem. «Eam quæ dilecta non erat.» Ecclesiam quæ ex gentibus congregata est: quæ antea non diligeba tur.Neque enim Deum cognoscebat. «Non populus meus vos.» Nam gentes olim negabat Deus prop ter superstitionem. «Isaias autem clamat super Israël.» Nihil, inquit, veretur, sed manifeste clamat. Ad hæc omnia inscrutabilia ipsius judicia «Tu quis es qui ex adverso respondeas Deo.» communi sensu hoc subaudiendum est, vel per de

fectum accipiendum puta, Si volens Deus tas. 4 Osee II, 23. PATROL. Ga. CXVIII. ostendere, etc Deinde hæc et illa fecit, omniaque utiliter ac sapienter: quonam modo audes tu cau sas expetere hujusmodi sapientissimorum ac in comprehensibilium operum? «Reliquiæ salva erunt» Non omnes,inquit sed pars illorum; nam hoc significat Reliquiæ.» Ecce Deus ineffabili sua benignitate et ex Judais et ex gentibus populum sibi communem facit. IX, 28-29. Sermonem enim consummans et abbre viavs in justitia: quoniam sermonem abbreviatum faciet Dominus in terra, et sicut prædixit Isaias Nisi Dominus Sabaoth reliquisset nobis semen, ut So doma facti fuissemus, et lanquam Gomorrha assimi lati fuissemus. consummans: significat quod ter minum obtinebunt omnes, qui de fide Deique co gnitione sunt sermones. Nec alius erit qui post hunc prædicabitur, quemadmodum illa quæ Judeo rum 336 erant, ad ea quæ nunc sunt, transie runt. Sed ad omnis fidei omnisque sermonis con summalionem datus est nunc fidei sermo. saica quidem lex data est, Deo prædisponente, primumque delineanle gratiæ sernionem: evange licum vero dat consummans et abbrevians, hoc est, perfciens omnia et ad optimum finem deducens qui nullam aliam possit correctionem ac perfect o. nem suscipere. Cur autem illius fecit mentionem, «Sermonem enim consummans et abbrevians:» Tanquam causam aliquam reddens eorum quæ dicta sunt, hoc conjunxit. Et dicimus quod apte admodum et convenienter propter mullas causas hoc adjunxit. Primum etenim quia dixerat: «Vo cabo populum qui meus non erat, populum meum ". », etc.; ne quis dicat: Et quid hoc ma gnum est? Quemadmodum enim nonnulli qui po pulus erant facti sunt non populus, ita etiam si quidam qui populus non erant funt populus,nihil vetat quin hi rursum fieri possint non populus. Non ita, inquit: «Sermonem enim consuminans et abbrevians.» Siquidem illa transierunt et trans posita sunt, cum omnes deberent ad id quod me lius erat adaptari; nunc vero non amplius hoc contingit: quia jam consummata est vocatio, spi ritualisque legislatio ac promissio. Propter hoc ergo fecit hujus mentionem.: «Sermonem enim consummans.» Secundo vero, quia dixerat: «Si fuerit numerus filiorum Israel ut arena maris, etc.. ne dicerent: Cum sæpius multas audierimus pro missiones, aut nihil omnino assecuti sumus, aut post longum ac multum tempus: siquidem etiam a multis exciderant propter suam ingratitudinem ac perfidiam; ne ergo ita dicerent Judæi: Verum non nunc quoque est ita, inquit, sed si modo vo lueritis, consummata est ac contracta salus in manu nostra. Et hæc quidem dicta sint ad osten dendum quod hoc admodum apte conjunxerit.Ha

bet autem et propriam doctrinam. Talis namque proprietas est divini eloquii. et adaptat et cohæ rere facit sequentia præterilis, rursumque per ea drin propriam stabi.it intelligentiam ac doctrinam. Nam cum sit sensibus fertilissimum, brevissimis verbis multas ac varias complectitur intelligentias. Et nunc ergo dicit: Ne putetis, Judai, quod evangelica legislatio sicut et Mosaica cessatura sit, 337 illi erat figura et ad aliam respiciebat per fectionem. Recte ergo cessavit. Dominica vero le gislatio perfecta est: ad hanc respexit Mosaica, et hujus typus erat. In ipsa enim est vére perfectaque justificatio nostra ac salus, et post ipsam non est alia. Ideo merito illa quidem cessavit, et adhuc perfecte cessabit: hæc autem semper erit. Porro hæc dicit adhortans ad fid 'm in Christum, dignamque Evangelio conversationem. «Quia sermonem abbreviatum,» Sermonem con summatum et abbreviatum dedit, inquit, contra ctum. Abbreviatus autem et consummatus sermo fidei est qui justificabit credentes. • Alio modo Fi dem dicit. «Nam si confessus fueris, inquit, ore tuo Dominum Jesum, et credideris in corde tuo quod Deus illum excitavit ex mortuis, salvus eris *.» Faciet autem, id est, dabit. Vides brevi tatem ac consummationem seu perfectionem? Nisi Lominus Sabaoth,» id est, exercituum, copiarum, «reliquisset nobis.» Per hæc territat illos et in crepat, ac si diceret: Nisi quidam vestrum certe credituri essent in Christum, a Sodomis et Gomor rha in nullo differretis, quanquam de cognatione Adam gloriamini. Vel potius. dictum propheticum ad id intelligendum est quod dicitur: «Faciet ab breviatum sermonem»; tanquam dixisset: Nisi fecisset Dominus et dedisset perfectam Evangelii legem per Filium suum ad justitiam et salutem no stram, omnes ut Sodoma facti fuissemus, etc. Nam semen evangelicam. legem significat, sicut etiam dicit Dominus: «Exiit qui seminabat ad seminan dum 46,» - «Reliquisset.» Non tantum seminasset, inquit, verum etiam præservasset, ne a volucribus raperetur, aut ab aliis quibusvis ferocibus et im mundis spiritibus vel cogitationibus corrumpere tur; sed et seminasset et præservasset, ut et re lictum esset nobis, et ad culturam ac fructum provenisset. Possemus autem et seminis loco apo stolos intelligere: qui ex omnibus Judæis in morem seminis electi, orbi relicti sunt, omnesque gentes ut Christi Ecclesia ferent, coluerunt. Etenim fer. menti parabola quæ est in Evangelio, a pluribus nostris patribus dicta est ipsis aptari 40. 338 Quod ergo pertinebat ad Judæorum incredulitatem, in quit, ut Sodoma et Comorrha facti fuissemus, sed a Domino Sabaoth relictum nobis semen nempe apostoli adductis in fructum gentibus, variaque agricolatione ostensa. promissiones quæ ad Abra ham factæ sunt, in illis germinatas et consumma tas rebus demonstrat «Reliquisset nobis.» Et per suam gratiam, et propter relictorum benevolen * Rom. *, Matth. gr, 9. ** ibid. 24.

tiam. Potes autem et de Christo intelligere, quem admodum divus ait Cyrillus: hoc est, radicem, fermentum. Hoc autem modo semen intelliges de Christo. id est, corpus sine peccato habentem (fe tus enim erat non seminatus, siquidem omnes ho mines peccaverunt) et plane semen impeccabili tatis, hominem impeccabilem, verumque Deum. Quando juxta incredulitatem fuit casus Judæorum per scientiam erroneam, et prædicationem, quæ illis non conveniebat. IX, 50-33. Quid ergo dicemus? Quod gentes quæ non sectabantur justitiam apprehenderam justitiam justitiam autem eum quæ est ex frie. At Israel qui sectabatur legem justitiæ, ad legem justitiæ non per venit Quare? Quia non ex file, sed tanquam ox ope ribus legis.Offenderunt enim in lapidem ofendiculi quemadmodum scriptum est? Ecce pono in Sion la pidem offendiculi et petram offensionis: et omnis qui credit in illum, non pudefiet. Ecce solutionem omnem et cujus gratia fideles salvi facti sint:qui vero in Judaismo remanserunt, non ila.Causas inquit inquiris cur 33y in semen Abraham reputentur qui non sunt ex circumci sione:quare is qui erat non erat populus.factus sit populus, et qui ex circumcisione sunt, ejiciantur. Multa quidem dixi et quod neque omnino te opor teat de his verba facere: quod etiam apud te Judæum multa facta sunt quorum rationes ignoras. Jacob tuus progenitor quid operatus fuerat quod Esau sit præpositus:inter eos qui vitulum forma verant,quidam solum morte condemnati, sunt.cum tamen omnes fuissent in impietate deprehensi rursum Pharao, aliaque exempla innumera. Nunc vero tibi etiam hoc addo quod propterea qui sunt ex gentibus in semen Abraham reputati sint,tu vero non ita: et quod illi justificati sint, tu vero non ita: quia illi ex fide apprehenderunt justitiam et salutem quæ est ex fide:tu vero inflatus quasi ju stiflcatus esses per opera legis, et justitiam quæ ex fide est contemnens.merito quoque alienus appa ruisti a semine Abraham qui pertidem justificatus fuit: et de populo factus es non populus, et a fe delium salute excidisti. «Quæ non sectabantur justitiam. Admirandum enim est quod gentes qum non sectabantur apprehenderint, Judæi vero qui sectabantur non apprehenderint. Justitiam autem eam quæ est ex fide.» Nam hæc vere justitia est. ltaque legis justitia falsa habetur. «At Israel ad legem justitiæ non pervenit.» Hoc est ad justitiam quæ ex lege est. Interrogas quare? quia ea quæ in lege sunt non servavit. quia non ex fde voluit ju stilicari:quis autem hominum ex operibus justifica tur?et cum Judai ex fide noluerint justificari, sed ex operibus legis, frustrati sunt. • Offenderunt enim.» Hoc est, increduli fuerunt Quomodo au tem offendit quispiam? si externis attendat, veluti bi legi aninium attendentes attendendo con minuti sunt. «in lapidem offendiculi:» Ofendiculi lapi

dem et petram offensionis voeat Dominum, propter» illos qui in psum offenderunt seu offensionem passi sunt, hoc ipsi noinine imposito.Impingere namque soliti sunt, qui ad alia mentem habentes, viam prospicere nolunt. Hoc autem passi sunt Judai. S40 Siquidem ad superflua legis inhiantes. lapi dem a prophetis prænuntiatum intueri noluerunt. Et omnis qui credit in illum non pudefiet. des quod non unius tantum partis Deus sit, sed omnis qui in illum credit, salvandus sit. Etenim infidelibus aliud efficitur quam sit ex sua natura fidelibus autem juxta naturam suam firmamentum est, fulmentum ac securitas. » Vio X, 1-4. Fratres, propensa quidem voluntas cordis mei et deprecatio quæ fit ad Deum, pro Israel est ad salutem. Testimonium enim illis perhibeo quod æmu lationem Dei habeant, at non secundum cognitionem. Nam ignorantes Dei justitiam, et propriam justitiam volentes constituere. justitiæ Dei non fuerunt subiti. Finis namque legis Christus, ad justitiam omni cre denti. Quandoquidem reprehenderat Judæos,magisque id facturus erat: per hoc quod ait, «Fratres,» et similia, lenit illos, et ad exhortationem latenter eos componit:ne irati fiant omnino inobedientes. Edoxia dicitur vehemens desiderium. «Cordis mei.» Objurgaturus Judæos, sermonis benevolen tiam præmittit: ne ab odio, sed a cura et studio procedere videantur objurgationis verba Dicit autem Desidero admodum et precor ut ipsi s salvi fant. «Pro Israel est.» Non utcunque pro eis pos stulo, sed ad salutem, ut in Christum credentes salvi flant. «Testimonium enim illis perhibeo.» Videtur gratiam inire cum illis. Testimonium, in quit illis perhibeo quod non propter hominem sint a Christo separali, sed propter amulationem, nempe Dei:hoc autem secundum ignorantiam fa ciunt,arbitrantes enim legem esse bonam non cre dunt quod per Christum salvi fieri possunt «At non secundum cognitionem.» Emulationem, in quit, habent, sed non ut id cognoscant quod vere est honestum.nam hoc est ipse Christus. Etenim si hujusmodi habuissent wmulationem, utique co gnovissent. «Nam ignorantes.» Verbum hoc igno scentis seu condonantis est. «Dei justitiam.» Dei justitiam vocat fidem in Christum: eo quod Dei gratia indigeat quam reliquerunt. «Et propriam justitiam.» Propriam justitiam quæ ex lege erat, vel quod deinceps vires non haberet, vel quod laboribus ipsi opus esset ac sudoribus. Quærentes constituere.Contendentes propriam stabilire justi tiam, 341 «Justilim Dei.» Sane, neque illam quæ in lege erat compleverunt, nam constituere eam quærebant,at non constituerunt «Finis nam que legis Christus.» Nono adversus Julianum libro ita habetur. Finis tanquam abrogatio ac adimpletio legis Christus est. Quos autem pacto finis legis est T2!.

Christus Quia justificavit, et ea quæ lex voluit quidem facere, sed non potuit, hæc veniens Chri stus perfecit et complevit in eos qui in se crede rent. Quoniam autem eam quæ ex lege erat, justi tiam omnino vocavit: ne existimarent legem posse justificare, dicit Christum fnem esse legis et com pletionem.Siquidem lex perfidem quæ in Christum est perfectionem habet. Qui ergo in Christum cre didit, complet legem.. Ad justitiam omni cre denti.» Ad justificandum eum qui vere legem perficeret, hoc est, fidelem et credentem. X, 5 8. Moses enim scribit de justitia quæ est ex lege, quod qui fecerit eam homo,vivet per illam. Cœ terum justitia quæ est ex fide ita dicit: Ne dixeris in corde tuo: Quis ascendet in cœlum? Hoc est, Chri stum educere: aut quis descendet in abyssum? hoc est, Christum ex mortuis reducere. Sed quid dicit? Prope te verbum: nempe in ore tuo et in corde tuo Hoc est, verbum fulei quod prædicamus. «Moses scribit de justitia quæ est ex lege.» Hic terminus estjustitiæ quæ per legem est, quod homo qui ea fecerit, vivet per illam. Non ergo salvus fieri potest qui ea non compleverit qua in lege habentur: quia quæ per legem erat ac inutilis facta est.«Cæterum justitia quæ est ex fide.» Ubi illam dixit justitiam quæ est ex lege, eam quoque dicit quæ ex fide est, et ostendit non adeo laborio sam esse: quapropter nonnulli hanc assecuti sunt, illam vero nullus. «Ne dicas in corde tuo.» Ne putaretur fides facilis ad assequendum, ac facile despiceretur, propterea ostendit ad eam quoque labore opus esse, et adversus latentes co gitationes ipsam habere luctam. Siquidem ne di cas. inquit, vel in corde tuo, hoc est, ne cogites quidem, vel, omnem cogitationem foras ejice. 342 Alio modo. Quandoquidem audisti legis opera non posse hominem just ficare, disce quo modo per Christum sine labore ac facile justifice mur. Fidem siquidem requirit e corde et coufes sionem ab ore.Necesse est autem ut planius expli cetur quod dictum est: • Quis ascendet in coelum, et quis descendit in abyssum.» Potest autem Loc a Mose accepisse Apostolus.intellectum juxta suam magnam sapientiam. Moses namque quantum ad litteram ita dicit: «Dei præceptum coram oculis tuis situm est, o Judae: nec oportet aut iu cœlum * Deut. xxx, 11–14. ascendere ut illud invenias, aut in abyssum de scendere ut ipsum accipias.neque ad extrema maris transire. Sed prope te est in ore tuo et in mente tua 6.» Siquidem omnia ostendit tibi Deus per legem. Moses itaque juxta litteram hæc dicere vi detur; Apostolus vero ad Christum ista retulit hoc est, Ne vacilles, neque in mente tua dicas Quomodo Christus descendit de cœlis, carnemque assumpsit; aut quo pacto mortuus surrexit ex abysso? id est, ab infimis locis, sed omnem cogi

tationem foras ejice. Prope te est verbum.» © Contracta est in brevi salus, nec externis egens laboribus: in corde enim et in lingua sita est solido tamen ac prudenti opus habet animo. 9 13. Quippe si confessus fueris ore tuo Domi num Jesum, et credider's in corde tuo quod Deus illum suscitavit a mortus, salvus eris. Nam corde creditur ad justitiam,ore autem confessio fit ad salu tem. Dicit enim Scriptura: Omnis qui credil in eum non pudefet. Non enim est distincto Judæi el Græci. Siquidem idem Dominus omnium, dives in omnes qui invocant illum. Omnis enim quicunque invocaverit nomen Domini, salvus erit. Ostendit quomodo in corde,id est. in cogitatione et in lingua sita sit salus, «Quod Deus illum sus citavit.» Modum dicit quo possit quispiam ad fidem adduci. Nam concipe, inquit, potentiam ejus qui suscitavit, et nou hæsitabis circa fidem. «Nam corde creditur.» 343 Siquidem cum corde credit quispiam in Christum, ab eo justificatur: cum autem ore con fitetur, salvatur. «Dicit enim Scriptura.» Testi monium produxit ut oster:dat non esse in fide dif ferentiam inter Judæum et ethnicum:Omnisenim, inquit, qui credit, Isaiam in testem adducens. Non enim est distinctio.» Omnibus communem gratiam prædicat: et quod in superioribus fecit multi sermonibus. fastum detrahere volens Judaco rum, id nunc brevibus facit: quia non est discri men, inquit (nam id sibi vult Judæi et Græci. «Nam idem Dominus omnium.» Superius de Patre dixit: «An Judæorum Deus tantum? an¯ . non et gentium?» nunc autem idem dicit de Filio .Ita differentiam non novit in sancta Trinitate. «Lives in omnibus.» Ostendit Christum vehemen tee nostram salutem appetere, cum proprias ducit divitias multos credere ac salvos fieri Hoc autem facit instruens eos ne de seipsis desperent. Nam _ qui suas ducit divitias alios salvos facere, nunquam cunctabitur aut procrastinabitad salvandum.«Om nis enim quicunque invocaverit.» Si omnis nihil excellentim habent Judæi supra gentiles. Testis autem est Joel. qui hac dicit. 14 18. Quomodo igitur invocabunt eum in quem non crediderunt? Quomodo autem credent ei I quem non audierunt? Quomodo vero audient ab que praedicante? Quomodo autem prædicabunt nisi missi fuerint?s cut scriptum est: Quam speciosi pedes an nuntian/ium parem, annuntiantium bona! At non omnes obedierunt Evangelio. Isaias enim dicit: Do mine, quis credidit auditui nostro? Itaque fides ex auditu est. auditus autem per verbum Dei. Sed dico Nunquid non audierunt? Atqui in omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terræ verba corum.

Dixit, Omnis quicunque invocaverit nomen Domini, salvus erit.» Quo itaque pacto feri pote rit ut prophetæ verba sortiantur effectum homini bus credere nolentibus? Seipsos igitur accusent nam salutem a semelipsis excludunt. - Alio modo. Hoc loco mentes consternatas admodum erigit, 344 et miro modo procedit. Divitias, inquit, ducit esse Christus ut credas et salvus flas. Omne itaque negotium a Christo perfectum est. Vis ergo salvus effici? invoca Christum. Verum invocare vis? credere prius oportet. Vis autem credere? opus est primum audire prædicationem. At prædicatorem quæris? Ecce ego clamo. Verum ignoras utrum ad prædicandum missus sim? prophetia este super nis hoc annuntians,quod non tantum prædicaturi et annuntiaturi essent salutem et pacem, verum etiam magna ac eximia peracturi. Quam speciosi, inquit,pedes eorum qui ad prædicandum currunt, qui Evangelium annuntiant. Nullus itaque vobis prætextus est quin salvi efficiamini. «Quomodo autem credent.» Nam juxta consequentiam et hoc accidit. Quando ergo sermones ejus audire nolue rint, merito etiam non crediderunt.«< Absque præ dicante.» Itaque ecce, inquit, ego prædico: vos quoque æquum est ferre sermones ac objurgationes.«Nisi missi fuerint.» Ostendit quod non propria venerit auctoritate ut illis prædicaret, sed missus a Chri sto: per hoc seipsum fide dignum efficiens «Sicut scriptum est.» Non solum, inquit, missus sum, quin etiam jam olim prædictum erat missionem fieri oportere. Ex utroque igitur fide dignus est tum quod missus sit. tum quod jam olim missio prædefinita fuerit. Quam speciosi pedes! «lllorum pedes laudati sunt. propter modumn prædicationis apostolorum, qui annuntiabant pacem sive recon ciliationem Dei erga homines, et bona quæ in ea sunt. Itaque si aliter credere non poterant nisiau dirent et nisi eis prædicaretur:est autem illis pra dicatum et audierunt: plane manifestum est qnod Deus nihil prætermiserit:ii vero qui non credide runt, de seipsis conquerantur. At non omnes obedierunt.» Quoniam hoc ipsi adversabatur; di cerent enim: Si a Deo missi estis, quare non omn nes obedierunt Evangelio? dicit quod hoc etiam multo ante dictum sit. «Domine, quis credidit? » Ac si dicat raro vel pauci. Nam cum nos liberum habeamus arbitrium,neminem coacte due cit Deus. Isaias enim dicit: «Domine, quis credi dit?» 345 Si te, inquit, hoc offendit quod non omnes crediderunt: id ipsum tibi persuadeat ad credendum, quoniam prædictum fuit quod non essent omnes credituri. «Itaque fides ex auditu est.» Quandoqui dem semper Judæi signa requirebant, sumpta occasione ex dicto prophetico admonet eos quod non oporteat signa requirere: Fides namque ex auditu non ex signis generatur." Auditus autem per verbum Dei. Quoniam auditum dixerat,adjungit «Per verbum Dei. Ne existimes,inquit, vile quid

piam esse auditum Non sunt humana verba qum dicuntur, sed Dei.Si igitur miracula quæris quod a Deo sint, crede etiam verbis tanquam a Deo dictis. Quoniam dixit:«Fi des ex auditu est,» dicet fortassis aliquis: Num quid non audierunt Judæi? et ait:«Universa terra audivit.» sicut testatur Propheta; et Judai apud quos maxime prædicatum est, noluerunt audire. Alter. Ut dicat aliquis: Quid ad Judmos simissi sunt ut evangelizarent, isti autem omnino non cre diderunt? ait quod universus orbis audiit, et hi apud quos tanto tempore versati sunt apostoli non audierunt? Atqui propheta hoc testatur: quomodo ergo posset illud habere veritatem? Atqui in omnem terram.» X, 19-21. Sed dico: Numquid non cognovit Israel? Primus Moses dicit: Ego ad æmulationem provocabo vos in non gente: in gente insipiente ad iram com movebo vos. Isaias autem aulet et dicit: Inventus fui his qui me non quære' ant, manifestus factus sum his qui me non interrogabant. Porro adversus Israel dicit: Totum diem expandi manus meas ad popu lum non obtemperantem et contradicentem. At enim dicet quispiam Multi quidem prædica verunt,attamen verisimile est Israelitas non cogno visse virtutem prædicationis. Et quo pacto id fieri posset ut gentes quibus nihil prædictum erat co gnovissent. Israel autem non cognovisset qui prius audiverat? Ecce enim legislator ipse ait: «Ego in æmulationem provocabo vos in non gente,» cum ergo gentes ad fidem accessisse videretis et adhuc venire 348 vos ipsos autem abjici: oportuit same etiam causam cognoscere. Magis autem ultronei adeo manifes'a ignoratis vaticinia. «Primus Moses dicit.» Nam secundus dixit Isaias: «Adamula tionem provocabo.» Ac si diceret: Irritabo et tri stitia afficiam, et maxima est hujus rei potentia nam frequenter qui adhortatione persuasus non est hujusmodi irritatione persuasus est." In gente insipiente» Quid enim abjectius aut insipientius idololatris? ■ Isaias autem audet.» Maluit.inquit, etiam periclitari propheta, quam obtectam dicere veritatem ac dispensationem. ⚫ His qui me non quarebant.» Qui autem erant qui nec quærebant nec interrogabant? Hi videlicet qui e gentibus erant. Vides quantas habebant ad cognoscendum occasiones? videntes enim gentes per fidem ma guiferi et placere, debuissent resipiscere: sed voluntarie excæcati sunt. His qui me non inter rogabant.» Gentium delrahit fastum: quia uni versa res gratiæ erat. Attamen est quoque nonnihil et gentium. Nam quod inventum janı et manife statum deinceps non deseruerint, virtutis illorum fuit. «Porro adversus Israel dicit.» quanta est Judmorum accusatio? Siquidem ne dicant: Quare nobis non est manifestatus, sed gentibus, adhuc quid circa illos factum sit ostendit Nam eos etiam deprecabatur, nec est auditus Dominus Totum vero diem, boc est tempus incarnationis. Vel po tius omne præteritum tempus ex quo egressi erant ex Ægypto. «Ad populum non obtemperantem.»

Deus quidem vocabat et quasi amplexari cupiebat, quid autem illi? Non parebant, imo contradice bant. vjv 34% De scopo secundum qum eje ti sunt ut post mo um reverterentur imitatione gentium hono vatarum, hoc est, fidelium, quæ in fide convene runt. XI, 1.4. Dico igitur: Num repulit Deus populum suum? Absit. Nam et ego Israelita su'n ex semine Abraham, tribus Benjamin Non repulit Deus popu lum suum, quem antea cognoverat An nescitis de Elia quid dicat Scriptura?quomodo interpellat apud Deum adversus Israel, dicens: Domine, prophetas tuns occiderunt, et altaria tua subverterunt, et ego relictus fui solus, et quærunt animam meam. Sed quid dicit ipsi oraculum? Reliqui mihi septem mil qui non curvaverunt genua ipsi Baal. Quandoquidem ergo non obtemperarunt, imo contradixerunt, num ita abjecti sunt ut converti nequeant,et ila irrito factm sunt ad Abraham pro missiones?Minime. Etenim populus ipsius est. in quit,et antea cognoverat ipsum, hoc est,antequam gentes Siquidem in proximo est probatio ac con firmatio sermonis. Ego ipse ait Paulus, qui gen tium prædicator sum ac præceptor, Israelita sum. Igitur non estis a Deo repulsi, sed vos ipsos pelli tis: «Num repulit Deus populum suumn?» Per interrogationem ac negationem producit sermonem ■ Non repulit Deus populum suum, quem antea cognoverat.» Nam si repulisset, nequaquam ex Judais apostolos as prædicatores elegisset.Etenim ego Pa lus Judæus sum. «An nescitis de Elia?» Ne dicant Judæi: Denique tu es omnis populus Israel Pet in te accepturæ sunt terminum qua fa ctæ sunt ad Abraham promissiones? Ad hoc 348 Multi, inquit, sunt qu servati sunt, sed vos igno ratis. Etenim Elias quoque solus putabatur esse relictus; verum audivit et alios esse. Ita et nunc multi sunt ex Judæis fideles.sed vos id ignoraules, me solum esse putatis. Et ego relictus fui so lus Quos si Elias ignorabat quod solus non esset, multominus vos scire potestis. Sed quid dicitipsi oraculum?» Hoc est. sermo Dei. Porro vox «Re liqui, designat quod potissima pars gratiæ erat. XI, 5, 6. Sic igitur et in hoc tempore reliquiæ se cundum electionem gratix factæ sunt. Quod si gratia, jum non ex operibus: quandoquidem gralia jam non est gratia. Si autem ex operibus, jam non est gratia. Nam opus jam non est opus. Quemadmodum ergotunc ex omni populo septem millia placuerunt.ita et nunc pauci placent:et illi reputantur in semen Abraham, nec excidit pro missio Dei. «Et in hoc tempore.» Ita tempore Eliæ gratia servati sunt. Nam hoc significat con junctio xal, id est, et. Ac rursum. Sicut in Elia, inquit,ita et nunc reliquiæ sunt eorum qui placent,

qui secundum gratiam electi sunt. Dicendo autem «Electionem «ostendit eliam electorum probatio nem Non probali enim, nequaquam electi essent. Dicendo vero «Gralia.. ostendit Dei donum. «Quod si gratia.» Si gratia eligimur. facile est accedere, et in Christum credere. Neque enim opera nobis necessaria sunt ut ad ipsum curramus et credamus, sed sola mens et voluntas sufficit secundum gratiam enim et non propter opera nos suscipit. Itaque si per gratiam vocat et suscipit, nulla nobis ad hoc operum necessitas. Nam si no. bis necesse esset habere opera, jam gratia non maneret gratia, nempe per opus in mercedis retributionem commutata. Quandoquidem gralia jam non est gratia.»Non solum autem id abs rdi consequetur, si arbitremur quod operibus nobis opus sit ad accedendum et credendum in Chri stum, verum etiam aliud simile. Nam si ex ope ribus accedere oportere nos arbitrabimur, manife stum est quod excisa sit gratia Si enim excisa non est. jam neque opus manet opus, cum gratia non permittat opus subsistere, 3.49 sed gratis electio nem feri ostendat. Gratia siquidem et opus, na tura a se mutuo distincta sunt:et quidem ad opus merces sequitur, sed non gratia: porro gratia da tur non ut retributio,sed ut donum ac munificentia. Manifestum itaque est quod cum gratia beneficen tiam præstat.si quis hac frui arbitretur per opera, gratiam quantum in se est tollit. et gratia jam nou manet gratia: rursumque opera jam non manent opera: propriam enim non servant naturam, quo niam opera consequitur merces et non gratia.Gra tia igitur beneficentiam disponente, si quis etiam per opera hanc assequi nitatur. in vanum erit ni sus.neque operum erit ut opera adhuc permanere possint:neque his erit merces, priores partes su mente gratia frustraque laborabit ut per opera accipiat quod gralis præbuit gralia. Alio modo. Si gratia.inquit.jam non ex operibus.» Si enim con cedatur quod sit ex operibus, ablata est gratia ne sit gratia. Rursumque si ex operibus, jam gratia non est quia si concedatur gratia, jam opus non manet opus. «Jam non ex operibus.» Ne dicant quod licet prophetæ exhortabantur, et Deus advo cabat, ipsaque ad amulationem provocatio surf ciens erat ut nobis persuaderet:tamen gravia quæ dam a nobis petebantur, et ita non obtemperavi mus:propterea dicit: Gratia est tola res, nec nlla operum necessitas est ad credendum. Neque enim ii qui accesserunt propter præacta opera idonei ad vocationem visi sunt, sed Dei gratia est totares. Nam opus jam non est opus, priores sumente gratia,quæ jam facta est opus. et velut repellit opus ne sit opus, Quid igitur? Quod inquirit Israel, hoc non est consecutus? electio vero est consecuta, cæteri autem excæcati sunt. Quemadmodum scriptum est: Dedit eis Deus spiritum compunctionis, oculos ut non vi deant, et aures ut non audiant, usque ad hodiernum diem. Et David dicit: Fiat mensa eorum in laqueum

et in captionem et in offendiculum, et in retributio nem ipsis. Obtenebrentur oculi eorum ne videant, et tergum eorum semper incurva. 850 «Hoc non est consecutus.» Non est hoc interrogantis,sed conquerentis. Adversus seipsum, inquit, pugnat Judmus, qui justitiam quærit quam non vult accipere: hoc enim inquirit Judæus quod consequi non vult Nam quod dicetur,«Hoc non est consecutus,» ex propria intellige voluntate, nempe quod sciens non est consecutus, non quod per im possibilitatem sit frustatus. Quis enim ex operi bus justificatus est? «Electio vero est cousecuta:» puta fideles tam ex Judæis quam ex gentibus. Di cens autem electionem, ostendit etiam illorum «» probationem, Deique gratiam. Dictio, «Consecuta Kal ipsos subjiciendos esse signideal. «Semper.» tate. est, manifestat bonorum magnitudinem quam non sperabat. Cæteri antem excæcati sunt Qui nam? Quotquot in Judaismo permanserunt. Dein ceps post argumentationem audet eos cæcitatís accusare «Dedit eis Deus.» Verbum «Dedit,» non operationem indicat, sed permissionem,id est, sumere permisit, concessit. «Spiritum compuu clionis.» dicit animo habitudinem et attentionem ad id quod pejus est. Siquidem xatx vʊyňvaɩ est quodammodo infixum et captum esse sive bono sive malo. Nunc autem immutabilitatem eorum ad malum, vocavit id est, com punctionem sive defixionem. «Oculos ut non vi deant.» Ubi dixit «Excæcati sunt,» Isaia pro fert testimonium ne molestus esse videatur. Cau sam vero cæcitatis dicit fuisse contentionem ipso rum. Oculos namque habentes ut viderent Christi miracula, et aures ut doctrinam audirent: nullo horum ad id quod opus erat usi sunt: sed illos quidem clauserunt. has autem obturarunt: tan quam studio in hoc nitentes ne salvi fierent. «Et David dicit.» Deinde profert David qui narrat ultionem hujus incredulitatis quæ ultio jam ter minum accepit et in effectum deducta est. ▪ Mensa eorum.» Bona ac deliciæ ipsorum in contrarium immutantur: hoc autem significat mensa et la queus, «Et in captionem et in offendiculum.» Fa cile, inquit, ab impetentibus capiantur. «Et in retributionem. Retributionem dixit, ostendens quod hic patientes peccatorum poenas pendunt, «Obtenebrentur oculi eorum.» Quod spontanee facturi erant tanquam in execrationis parte ponit. Nam quia Solem, inquit, justitia videre noluerunt, ne videant. 351 «Et tergum eorum» Romanis Ut nunquam liberentur permanentes in increduli 11, 12 Dico igitur: Num impegerunt ut ca derent? Absit, sed per lapsum ipsorum salus contigit gentibus, ut ad æmulationem eos provocaret. Quid si lapsus ipsorum d viliæ sunt mundi, et diminutio eo rum divitiæ genlium: quanto magis plenitudo ipso rum? Ubi acriter eos objurgasset, nititur nunc aliquam

ipsis consolationem invenire. Etenim peccata, ait, maxima sunt; num ergo taliter impegerunt, ut cum ceciderint, amplius non resurgant etiam si velint? Absit, inquit; quanquam enim impegerunt, re cipi possunt a Deo, si modo velint. Vide tamen quod in ipsa quoque consolatione obnoxios facit eos maximorum peccatorum. Alio modo. Quo niam inter eos qui impingunt, quidam crure tan tum offendunt, alii vero eliam decidunt. volens si mulJudlmos ad magnum animi mororem deducere, ut qui prius contumeliosi fuissent, simul etiam ad finem adhortari: dicit quod impactio eorum facta est, non ut omnina deciderent, sed ut crure tan tum offenderent: neque hoc temere, sed dispen satione quadam hoc factum est, ut per illorum offensionem salus fat gentibus: at autem et ipso rum erectio, illos qui sunt ex gentibus æmulando ac imitando. Ipsos itaque offendisse, confert quo dammodo ad ipsorum erectionem,si ipsorum lapsu salus est gentibus: in salute autem æmulatio; in æmulatione vero, eorum qui ceriderant erectio. Talis namque est Dei ineffabilis et incomprehensi bllis providentia ac dispensatio, quod ex his quæ maxime videntur implicata explicet, et ex adversis ea prastet que utiliora sunt. Siquidem Judi ita impegerant, ut et caderent et jacerent, et nec sibi nec aliis alicujus commodi causa fierent: Deus autem lapsu illorum, et ad gentium salutem usus esi, et ad eorum ipsorum erectionem a lapsu.Ita que non sic impegerunt, Deo hæc disponente, ut ¯caderent; sed impegerunt ut corrigerentur. 352 Magis autem,sicut dicit Apostolus,ut divitiæ mundi ferent ac divitiæ gentium, et inde peracta est mundi reconciliatio, omniumque perfecta resusci tatio, non eorum tantum qui impegerant, verum etiam eorum qui usque ad mortem ac mortifica tionem deciderant. Et vide. Initio quidem. Judo rum incredulitatem vocavit impactionem, deinde lapsum. Postquam autem ostendit eis bonorum ma gnitudinem, si modo obtemperare velint, ipsos etiam erexit. divitias gentium appellanc et mundi reconciliationem, suamque carnem. Tunc etiam quanta si incredulitatis absurditas ostendit, indi cans ipsos per hanc factos esse mortuos. Verum hoc quoque miro modo facit,admodumque sapien ter Etenim quia simpliciter mortuos ipsos appel lare valde amarum erat ac pede intolerabile, ma gisque ad injuriam conferebat quam ad exhortatio nem: id non ita aride ponit, sed miscet illud ac laudis oraline producit. dicens. «Quæ erit assum. ptio ipsorum nisi vita ex mortuis?'» per vitam quidem ponens quod delectet; addens autem. «Ex mortuis,» subindicat quod illorum incredulitas mortificatio fuerit. Deinde ubi dixisset quod lapsus illorum facta sit salus gentium, ex hoc consequen ter magis astruit quod ipsorum quoque futura sit salus. Deducendo autem argumentum, ubi more suo ante periodi expletionem circuitibus usus esset, dicens: «Vobis quidem dieo gentibus.» Rursus

COMMENT. IN EPIST. it AD CORINTH. «datus fui,ter naufragium feci,noctem una cum die ■ in profundo egi,in itineribus sæpe, in periculis flu minum,periculis latronum,periculis ex genere pe <

ditione erant, vobis, inquit. sunt occasio salutis, « nempe gentes, ex fide videlicet. 354 «Si quo modo ad æmulandum provocem carnem meam.» O Judaicam pervicaciam! Non dixit, Persuadeam, sed, «Ad emulandum provocem,» tanquam non alio modo sint credituri, nisi vehementia quadam illata. In superioribus quidem cognatos vocat eos ac fratres: nunc vero «Carmen,» familiariores eos efficiens. «Aliquos ex illis.»Ne hoc quidem modo omnes, sed aliquos, adeo ipsorum noverat pervicaciam. Porro quod ait: «Nam si rejectio ipsorum,» etc, ejus repetitio est quod dixit. Quod si lapsus ipsorum,ut etiam prædiximus: aut causa est studii Pauli, ut ipsi salvarentur. Veluti si quis diceret: Cur, Paule, laboras pro Judais? cur ais Si quomodo ad æmulandum provocem carnem meam et salvos faciam aliquos ex illis?» Et cur tantum assumis laborem? Certe, inquit, convenit mihi sollicitum esse ac laborare. Nam si rejectio ipsorum, etc., hoc est si etiam ipsis non præsenti bus Deus mundo reconciliatus est, et medius paries, veteris inimicitia de medio sublatus est, quid, an non contingere poterit commodum maximeque ad mirandum, si et hi salvi flant et adjungantur?» Re conciliatio mundi.» Quoniam ipsos rursum objur gavit, rursum eos laudat, eadem dicens quæ antea dicta sunt. Nam si quod ipsi impegerint, mundo fnit occasio salutis, quid poterit quispiam dicere futurum esse si assumantur a Deo? Quid inquam, aliud nisi resurrectionem mortuorum? sed quem admodum resurrectio non propter assumptionem ipsorum erit,ita neque salus gentium facta est pro pter ipsos. Sed his sermonibus gratum se illis præbet ut exhortetur. — Alio modo.Si Deus, inquit, illis iratus, talia donavit aliis, ut inimicos etiam faceret amicos, cum eos assumpserit, quid non prostabit? Vita ex mortuis tunc erit.id est, innu mera bona.nam hoc significat per «Vitam.» Simul etiam innuit quiddam profundius: quod sicut re surrectio ex mortuis non propter Judæos erit: ita nec aliorum salus propter ipsos facta esset nisi fl dem habuissent. Nam omnia quæ pro illis dicit, frigida (ut aiunt) gratia tribuere videtur: quemad modum agrotantibus frequenter faciunt medici. Licet enim maxima parte, inquit damno affectis iis qui salvi funt nihilominus salus ipsorum reconci liatio mundi eficitur, 355 hominumque inimicitia qum adversus Deum erat, dissolvitur, quid existi mare oportet, ubi illa quoque pars. nempe Judæi, assumota fuerit, et iis qui salvi flunt addita? Quid igitur est assumptio ipsorum sive additamen tum nisi magnæ divitiæ? nisi perfectum integrum que gaudium, quale erit in perfecta communique vita ac resurrectione ex mortuis. «Nisi vita ex mortuis?» Si hoc, inquit, quae erit assumptio ipso rum, nisi ut dicamus quod ipsos peccatis mor tuos, vivifcat qui assummit nempe Deus? «Quod si primitis sancts» Hoc ad astruendum est quod omnino salvabuntur Judai: idque confrmatdupli

rando obumbrans. Nam quod ipse esset qui raptus 696 fuerat designat, dicens: «Si gloriari voluero, non ero insipiens, veritatem enim dicam.» Et su pra: «Gloriari sane non expedit mihi.» Quod nam est autem, de alio gloriari vera dicendo, quod non expedit? «De meipso vero non gloriabor. Et quare alio rapto tu gloriaris? Manifestum est itaque quod de teipso dicis, quanquam obtecte. «Nisi super infrnitatibus meis.» Hoc est, super afflictionibus et persecutionibus. «Nam si gloriari voluero, non ero insipiens.» Et quomodo superius dixit. Utinam toleraretis meam paulisper insipien tiam? et rursum: Cum dico non secundum Domi num dico, sed velut per insipientiam? Et dicimus quod non dixit: Non ero insipiens, in hoc quod est gloriari, sed in hoc quod est non mentiendo. Unde subjungit,» Veritatem enim dicam.» Recte ait, «Non ero insipiens.» Non est enim insipientis, gratiam a Deo sibi traditam promulgare,imminente necessitate ob salutem et utilitatem animarum; quin potius vehementer sapientis est, et animi hu maniac benigni, despicere etiam suspicionem ar rogantiæ,propter hominum salutem.«Sed abstineo ne quis de me cogitet.» Abstineo, id est, parco, devito. Non dixit autem: Ne credat aut dicat, sed Ne cogitet, inquit, aut suspicetur majus aliquid quam sit mea dignitas. Propterea enim quæ de seipso erant semper tacebat et occultabat: et, nisi cogente alicubi necessitate, nihil de seipso dicebat,imo tandem dicens obtegebat ipsa, ne ma jorem opinionem de eo haberent. Quod si homines G existimabant ipsos esse deos ob signorum magni tudinem.et tauros immolare volebant ", quidnam putassent si revelationes manifestasset, ac de iis quæ circa se erant gloriatus fuisset? «Et ne ex cellentia revelationum.» Secundum id quod prius dixit: Veniam enim ad visiones et revelationes, intelligendum est. «Ut non extollat;» ut non in solescam, inquit. Aut, ne ab hominibus extollar et glorificer:quod etiam potius est. Neque enim anima Pauli freno aliquo egebat ne insolesceret.» Datus fuit mihi stimulus in carne.» Catenam dicit, pla gas, lapidationes, carceres. «Nuntius Satanæ.» Nuntius Satanæ dicitur homo subserviens adver sario dæmoni. Stimulus vero, tentiones et afflic tiones, quas inferebant ei. 73 Act. 40 seq. 7+ Reg. ^, 697 Quidem itaque capitis dolorem ipsum di. cere asseruerunt a diabolo immissum. Sed non ita est Neque enim Pauli caput diaboli manibus tradi tum fuit. Quid est ergo qaod dicitur? Satan ad versarium sonat lingua Hebraica: et tertio Regum libro vere adversarios ita appellavit Scriptura 74, ac de Salomone narrans, ait quod non erat Sutan in diebus ipsius,id est, adversarius, qui molestiam ac bellum inferret. Quod ergo dicit hujusmodi est Non concessit Deus sine labore prædicationem procedere,nostrum affectum comprimens, aut fas

detur,amplius eos conterit ac contundit. Τu vero fide stetisti.» Causam abjectionis illorum nostræ que assumptionis refert ad fidem in Christum. «Nam si Deus naturalibus ramis non pepercit.» Vult illorum calamitatem commiserando augere, per modum oljurgationis gentium. Ne quomodo fiat ut nec tibi parcat.» Sermonis asperitatem ac duritiem hæsitantia tollit. XI, 22-24 Vide igitur bonitatcm ac severitatem Dei in eos quidem qui ceciderunt, severitatem: in te vero lcn:talem,si permanseris. Alicqui et tu exci deris. Et illi rursum si non permanserint in incredu litate, inserentur. Potens enim est Deus iterum in serere ill….s. Nam si tu cx naturali excisus fuisti oleastro et propter naturam insitus fuisti in bonam oleam:quanto magis hi qui secundum naturam sunt, inserentur propriæ oleæ. 357 Ad leum ejusque gratiam totum refert negotium Neque enim ait: Vide quantum labo ris habuisti bonorumque operum. «Si permanse ris in bonitate.»Si digna Dei benignitate operatus fueris: neque enim sola tibi fide opus est. «Seve ritatem autem Dei.» Quod is non pepercerit, eo quod patrum virtute indignos ipsos invenerit. «Alioqui et tu excideris.» Neque enim tibi bona, neque illis mala sunt immutabilia «Et i.li si non permanserint.» Siquidem Deus ipsos non amputa vit, sed ipsi seipsos. «Potens enim est Deus.» Probabilitatem addit sermoni ex divina potentia Potens, inquit, est Leus. «Num si tu ex nalurali excisus fuisti oleastro.» Causam reddit quod si modo voluerint inseri possint. Nam si fdes,inquit, ea quæ præter naturam erant effecit,quanto magis ea quæ sunt secundum naturam? «Inserentur proprim olem?» Ne quis Judarum majus quiddam habere existimaret, deethnicis audiens dici prater naturam, et: Insitus fuisti, ponit etiam simile de Judais, dicens, «Inserentur,» ut dignitatis æqua litatem ostendat.quodque nihil illis excellentiæ sit ab eo quod ex bona sint olea,quandoquidem et illis semel opus sit inseri. Cum autem audieris dicentem Paulum secundum naturam considera quid verisi mile sit ac consequens:puta verisimile erat ut fl lius sancti patris Abraham sanctus esset. Quemad modum rursum cum ait: «Præter naturam hoc est,»cum non sit consentaneum.sed in consequens ut filius scelesti Græci sanctus sit. XI, 25 27. Non enim volo vos ignorare, fratres, mysterium hoc:ut ne sitis apud vos ipsos elati animo, quod cæcitas ex parte accidit Israel, donec plenitudo gentium intraverit, el sic omnis Israel salvus erit, sicut scriptum est: Veniet ex Sion qui liberet et aver tat impietatem a Jacub. Et hoc illis a me testamen tum, cum abstulero peccata eorum. «Nolo vos ignorare mysterium.» Quod a vobis, inquit. ignoratur. «Apud vos ipsos elati animo.» Siquidem ob ignorantiam firmum habebant pro prium consilium: «Quod cæcitas.» Ne autem vr

verso funt fidei ac Evangelii? Verum dicimus pri mum quod non dixerit, per fidem eorum qui ex gentibus erant Judaros ad amulandum provocari vel imitari sed per hoc quod gentes glorificarentur et laudarentur. Gloria enim et laus gentium insti gatura erat illos et ad æmulationem acimitationem provocatura Non sunt itaque contraria ad se invi cem qua dicta sunt. Secundo autem: Neque enun tiative dixit quod ad amulandum provocabantur Judai, sed ambigue vacillans, ait enim Si quo modo ad æinulandum provocem carnem meam:» ac si dicat: «Forsitan» vel fortassis fiet. Quamvis etiam dixisset per illorum fidem, et non per glo riam et laudes ad amulandum provocari Judmos, neque ita sermo sibi pugnaret. Etenim per hoc quod ait: «Inimici propter vos,» incredulitatem dicit Judæorum et causam propter quam vehemen tius odio haberent Gidem. Per illud autem, «Si quo modo ad æmulandum provocem carnem meam,» suum studium ostendit animique promptitudinem quam habebat ut salvos faceret qui ex gentibus erant. Et præter ea qum dicta sunt, neque ita pu gnarent dicti sermones, etiamsi utrumque affir mando dixisset.Nihil enim vetaret quosdam eorum qui credidissent instigatos fuisse gentium fide, ut mmularentur et crederent rursumque multos qui non crediderant.indignatione et odio adversus eos qui et gentibus erant,duriores factos esse minusque credentes evangelicæ prædicationi: veluti ipsis quoque rebus est videre Siquidem hi qui gentes imitantur, accedunt ad fidem et salvi fiunt: qui vero his indignantur, vehementiores inimici fidei nempe quia patres eorum electi sunt a Deo, dilecti sunt. Propter Patres.» 360 Deinde quoniam in in credulitate permanserunt et ob hoc dilecti non sunt, secure loquens dicit: ■ Propter patres.» Ac si di ceret: Quanquam ipsi propter incredulitatem dile cti non sint,attamen propter patres adhuc diligun tur; unde et salutem recipiunt. «Et vocatio Dei.» Facta videlicet circa genus Judæorum. «Quemadmodum enim et vos aliquando increduli fuistis Deo. Ostendit hic gentes primum vocatas fuisse, deinde quoniam non obedierunt, Judeos misericordiam consecutos, post hæc rursum ideia e diverso contingere. Quando quidem enim nolue runt Judæi credere. denuo vocata sunt gentes, et secundo vocata crediderunt: id tamen non ad Ju dæorum vergit ejectionem, sed ut ipsi quoque mi sericordiam consequantur. «Aliquando increduli fuistis.» Per hæc Judaros ad finem in Christum adhortatr simulque bonam eis spem offert, ac omnem elevat pudorem. Ne pudore, inquit, suf fundaris, etsi incredulus fuisti ut accederes: ne que desperes quod tardius accedas, sero licet ad veniens misericordiam consequeris Etenim gentes 'etiam cum vocatæ essent primum incredula fue runt at nunc crediderunt, neque pudore aflecto sunt ob priorem incredulitatem,neque ex tarditate constituuntur. «Secundum electionem autem,»

« Propter Patres.» $69 Deinde quoniam in in- credulitate permanserunt et ob lioc dilecti non sunt, secure loquens dicit : « Propter patres, » Ac si di- ceret: Quanquam ipsi propter incredulitalem dile- cti non sint,attamen propter patres adhue diligun- iur; unde et salutem recipiunt, « Et vocatio Dei. » Facta videlicet circa genus Jud:orum. « Quemadmodum enim et vos atiquando increduli fuistis Deo. » Ostendit hic gentes primura vocatas fuisse, deinde quoniam non obedieruut, Judicos misericordiam consecutos, post hare rursum idet e diverso contingere. Quando quidem enim nolne- runt Jud:ei cvedere, denuo vocato sunt gentes, et secundo vocale crediderunt : id tamen non ad Ju- dirorum vergit ejectionem, sed ut ipsi quoque mi- sericordiam consequantur. « Aliquando increduli fuistis. » Per heo Judios ad. (inem. in. Christum. adhortat.r : simulque bonam eis spem offett, ac omnem elevat. pudorem. Ne pudore, inquit, su?- Tundaris, etsi incredulus l'uisti ut accederes : ne- que desperes quod tardius aecedas, sero licet ad- veniens misericordiam consequeris Etenim gentes eliam cum vocale essent primum. incredula: fue- runt al nunc crediderunt, neque pud.re aílecloe sunt ob priorem incredulitatem,neque ex tarditate verso fiunt fidei ac Evangelii ? Verum dicimus pri- mum quod non dixerit, per fidem eorum qui ex genlibus erant. Judavos ad. zmulandum provocari vel imiLiri sed per lioe quod gentes glocificarentur el laudarentur. Gioria enim et laus gentinm insli- galura erat illos eLad amulationem acimitationem pro»ocatura Non sunt ilaque contraria ad se invi- cem qua: dicta sunt. Secundo autem : Neque enun- alive dixit quod ad emulandum provocabantur Judmi, sed ambigue vacillans, ait enim : « Si quo- modo ad z:malandam provocem carnem m«am : » ac si dicat : « Forsitau » vel fortassis flet. Quamvis etiam dixisset per illorum fidem, ei non per glo- riam et laudes ad eemulandum provocati Judzos, neque ita sermo sibi pugnaret. Etenim per hoc quod ait: « Inimici propter vos, » incredulitatem dieit Jidieorum et causam propler quam vehemen- tius odio haberent fidem. Per illud autem, « Si quomodoad emulandum provocem carnem meam,» suum studium ostendit animique promptitudinem quam labebat ut salvos faceret qui ex gentibus erant. Et prater ea quz dicta sunt, neque ita pu- gnareni dicli sermones, etiamsi. utrumque affir- mando dixisset.Nihil enim vetaret quosdam eorum qui credidissent iustigatos fuisse gentium fide, ut. zmularentur et crederent rursumque multos qui non credidevant.indignatione et odio adversus eos qui et gentihus erant, duriores factos esse minusque credentes evangelics priedicalioni: veluti ipsis quoque rebus est videre Siquidem hi qui gentes imitantur, accedunt ad fidem et salvi fiunt : qui vero his indignantur, vehementiores inimici fidei constituuntur. « Secundum electionem autem, : nempe quia patres eorum elecli sunt a Deo, dilecli sunt.

ullum passa sunt impedimentum ad salutem.igi tur neque tui, ipse Judare, eruhescas, neque des speres,sed prompto auinio ad fidem accede elom nino misericordiam consequeris. Quæ ergo dicta sunt aut exhortationis et admonitionis locum ha bebant, vel etiam prophetiæ, astruendo id quod futurum est ex comparatione et testimonio ejus quod jam praecessit. Quod autem dicit: «Miseri cordiam consecuti estis per illorum incredulitate:n,» et, «Increduli facti sunt in vestri misericordiam.» non vult quod incredulitas Judæorum causa fuerit ut gentes misericordiam consequerentur, neque quod misericordia gentibus praestita, fuerit causa incredulitatis Judæorum: sed hæc dicit ostendens ac docens quod Deus nunquam prætermiserit fa cere quod suum est, suamque misericordiam sca turire. Quanquam enim olim gentes incredula fuerunt, nunc autem Judæi non credunt: ipse tamen beneficiis afficere ac misereri non cessat idque manifestum est ex eo quod et tunc miseri cordiam præstitit Judæis cum gentes essent incre dulæ, et nunc misericordiam tribuit gentibus,cum Judæi sunt increduli. Præterea etiam manifestius ex eo fiet, quod etiam Judæorum, 361 licet in creduli facti sint, adhuc miseretur. Simul autem et accusatio est adversus Judmos, ac si diceret Quanquam ipsi a fide destiterilis, ne existimetis quod fides minus habuerit virium. Quemadmodum enim olim cum gentes descivissent, nil detractum est cultui divino:ita et nunc vobis a fide rescissis, nihil fidei detrahietur. Effinxit autem prædicta adversus gentes, graviorem reddere voleus adversus Judæos reprehensionem. Possunt tamen etiam hæc adversus gentes intelligi esse dicta: ne ideo in solescant quod crediderint. Nam et vos, inquit, per miserationem Dei credidistis: et illi qui increduli facti sunt, misericordiam consequentur ac credent. 32, 26. Conclusit enim Deus omnes in incre dulitatem, ut omnium misereretur. O profunditas divitiarum et sapientiæ et cognitionis Dei. quam inscrutabilia sunt judicia ejus, et impervestigabiles viæ ipsius! Quis enim cognovit mentem Domini? Aut quis consilirius illi fuit? Aut quis prior dedit ei, et reddetur ipsi? Quoniam ex ipso et per i, sum et in ipsum sunt omnia. Ipsi gloria in sacula. Amen. «Conclusit omnes in incredulitatem.» Hoc est, convicit incredulitatis. Alio item modo. Particula hæc Conclusit Deus omnes in incredulitatem,» duo significare potest: vel quod incredulos fecit. et hoc locum non habet;vel quod incredulos demonstra vit. et hoc eliam verum est. Nam per nullam pro videntiam ac beneficentiam,quam semper eiga ho mines demonstravit, illorum incredulitatem ac perfidiam magis notavit ac divulgavit. Manifestum est autem quod multi non crediderunt in eum, sive Judæi sive gentiles essent: ide o quoque dicit. «Omnes.» eos qui ex duol us populis incredulilue runt complectens. Qucmodo autem conclusit Deus omnes in incredulitatem? Beneficiis afficiens.provi dens ac miserescens.Quid ergo, cum increduli ſus

i rint,non dabunt panas? Et quid hoc ad benefactor; re n? Siquidem ille ut omnium miseretur.omnibus providebat.ac beneficiis afficiebat: quod si illi fue runt increduli nihil hoc ad benefactorem: altamen hoc etiam conversorum inierebitur. 362 nec eos aversabitur. Vel hoc modo Olim fuerunt gentes in credulo,nunc Judai 'actisunlincredui Alquietil. las oportuit.cum per tot signa ac beneficia Judæos beneficiis affici viderent, non esse incredulas; et nunc Judaeos videntes majora.edi miracula oportet ad fidem præ gentibus accedere; sed neque tunc gentes neque nunc Judæi quod melius erat sibi elegerunt Itaque manifestum est quod et tunc Ju dæi et nunc gentes. Dei misericordia ac benigni tate, et ad fidem manuducti sunt et salutem con seculi. Vel potius hoc modo. Quoniam dixerat ▪ Quo et ipsi misericordiam consequantur;» ait, nunc: «Ut omnium misereatur;» hoc est,ut alios per aliorum pervicaciam salvos faciat. Prius enim cum gentes essent incredulu, Hebræos salvos fecit, ut dictum est Rursum sub Christo Judæis factis incredulis salvi facti sunt ethnici. Salute ethnico rum Judai ad amulationem provocali, fiunt et ipsi salvi,et ita omnes misericordiam consequuntur:hi per illos et illi per istos,«profunditatem. Nam profunditatem quidem esse; novit, qualis autem aut quanta sit ignorat. Divitias aulem vocat boni tatem. «Divitiarum et sapientiæ et cognitionis. Cum sapientiam intellexerit Dei gubernationem, qua ab exordio mundi usus est. quomodo contraria disponat per contraria: nec habeat quid ad ipsam dicere posset; solum admiratus est. «Quam ins crutabilia sunt.» Non solum enim cognosci non possunt, sed neque inquiri. «Vim ejus.» Guber nationes seu dispensationes ejus dicit.«Quis enim cognovit mentem Domini.» Jpse, inquit, solus quæ sunt novit. Cum autem sapiens sit, non alle rius consilio instructus est.sed ipse sibi sufficiens est. sed et omnium bonorum fons est «aut quis prior dedit ei?» Nulli inquit ad debitorum repen sionem beneficia confert, sed semper prior dona tribuit. «Quoniam ex ipso» Ipse invenit hona. «Et per ipsum.» Ipse etiam ea quæ sunt formavit. Et in ipsum sunt omnia» Conservat quæ facta sunt, ut qui ea compegit et conglutinavit. Ipsi gloria in sacula.» Cum magna dixisset et incre dibilia, admirabundus tantum, sicut illi moris est, in id est, glorificationem terminavit. 863 Adhortatio ad virtutem quæ erga Deum est et homines. XII, 1. 2. Obsecro igitur vos, fratres, per misera tiones Dei ut præbeatis corpora vestra hostiam viven tem, sanctam, Deo beneplacentem, rationalem rul tum vestrum. Et ne confguremini huic sarulo, sed transformemini per renovationem mentis vestræ: ut probetis quæ sit voluntas Dei bona et beneplacens et perfecta. Ipsa,inquit,Dei miserationes per quas salvi facit

estis obsecrant vos, (nam ipsos inducit quasi ad eos flat supplicatio: nt ad dignum illis conversa- lionem transeatis. « Ut prasbealiscorpora vestra, » Ad duo exhortalur : nempe ad vite curam et ad fideistudium His enim quie dieit: « Ut przeheatis, » sive exhibeatis « corpora vestra. ele. » Optima vi- la admonet esse conversandum. Per id autem quod addit : « Ralionalem cultum vestrum.» postulat ut fidei rectitudinem prosequantur. Proponit autem. quie conversationis sunt : quoniam vilam puram pielatis quoquesermo sequi solet. Videautem quo- modo ulrumque scite et acute dixerit. « Probete, inquit, corpora vestra hostiam vivenlem,sanctam, Deo beneplacentem. » Deinde his non contentus, nimirum hostiam viventem.sanctam, Deo benepla- centem, aliud etiam adjungit Quidnam illudest.? « Secundum rationalem, inquit,cultum vestrum, » hoc est, secundam illius legem, conformiter ad illam et secundum illain : in nullo ab ea ditfiden- tes. Nam hoe, Sanctam et viventem et Deo be- neplacentem hostiam corpus nostram exhibere, cultum nosirum in nullo versariextra ea qua san» cita sunt. Utrumque enim oportet «t fidem vil, et vitam fidei esse conformem Siquidem quemad- modum is qui rectam obtuleril lid»m.si pravus sit. moribus operibus suis confessionem accusari fidei : ita etiam qui bonas exhibet, operationes. si fidem. impiam proponat: 864 cum impius sit, etiam actiones depravat, ac divulgat nullum eis inesse früclum spiritualem. Oportet ergo conversari se- candum rationalem cullumnosteum « Viventem. » Quia dixerat « llostiam,» nequis existimaretquod nosipsos juberemur juzulare et immolare, sub- junxit « Viventem. » Quo autem modo erit corpus liostia 2 Videant que recta sunt oculi : lingua et manus,illa quidem in Dei laudibus, hzc autem in. praeceptis exerceautur.Qua si ita fiant corpus viva efficitur hostia. « Sanctam. » Hauc hostiam a Ju- daica disterminans dieit « Sanctam, beneplacen- tem et rationalem. » Julaica enim. cum corporea esset non admodum saneta erat aut. beneplacens, utpoteirrationalia mactaus. « Rationalem cultum. » Spirituale, inquit. obsequium, conversationem se- cundum Christum : ac si dixisset: Exhibete cor- pora vestra hostiam per rationalem cultum, hoc est, sine sanguine: vel offerte hostiam. viventem et rationalem cultum ; a communi enim sensu supplendum est offerfe. » Et ne configaremini huic s;eculo. » Et quomodo seipsum offeret. quispiam hostiam vivam ; Quomodo ? « Ne configuremini, hoc est, ne figuretis vos ipsos juxta figuram mundi hujus, nihil enim sanum habet vel stabile ; ideo quoque (iguram vocat id. significans non manere; et hoc dicendo fragilitatem denotat. — Vel, Ne simul cum temporibus transmutemini. Alio modo. Dicendo : « Ne configuremini huic seculo, » hoc significat : Ne commutemini aut simul transfera- niini cum doctrinis eorum qui doctrinam afferunt ex smculo hoc fluente nec permanente. Hoc dictó.

ne quidam Judaorum dicerent Igitur neque om nino nos oportet transferii aut transfigurari a tra dita nobis in lege doctrina propterea subdit Sed transformemini. Hoc est, oportet vos se cundum Dei voluntatem transferri. Magnum est autem discrimen doctrinæ quæ a mundo est et sa pientiæ quæ est secundum Dei voluntatem. Et illa quidem ipsam quoque legalem figuram perdit, in aliam miseriæ aut corruptionis formam ducens hæc autem solum non perdit legis figuram (si qui dem legalia in figura et typo ac umbra erant), sed « potius reddit ipsum meliorem eam, quo a lege reliqua erat, formam et pulchritudinem explens ac perfciens, ideo recte ait: «Ne configuremiui, sed transformemini,» 865 nam illud perditio, est. hoc autem salus ac perfectio. «Sed transformemini.» Mundi vocans figuram. virtutis formam dicit, ostendens naturalem ejus pulchritudinem. «Per renovationem» Quandoqui dem is qui humanus est; non potest non peccare, a.t: Renova semper temetipsum per resipiscene tiam.Nihil enim adeo animum corpusque inveterat, atque peccatum. «Ut probetis.» Aut hoc dicit Renovare ut discas quid utile sit, et quæ Dei vo luntas. «Et beneplacens.» Ad Judæos sermonem dirigit qui legem habebant dicens quod lex Dei? sane quidem voluntas erat. at non beneplacens ne que perfecta, sed ob vestram.inquit imbecillitatem permissa, perfecta autem et beneplacens, novum est testamentum. XII. 3. Dico enim per gratiam quæ data est mihi cuilibet versanti inter vos, ne quis effera'ur sensu ultra quam oportct sensu efferri, sed sentiat de se ad molestiam ul cuique Deus partitus est mensuram fidei. Cum superius dixisset: «Per miserationes, nunc»- «Pergratiam ait,ob modestiam,» seipsum nequaquam fide dignum existimans ad persuaden dum. Propterea interdum quidem miserationes, qua:doque vero gratiam producit. Dicens autem, «Per gratiam. • Dei beneficia menoriæ surgerit. «Cuilibet versanti inter vos» Quod ait: «Cuilibet versanti inter vos,» variis mollis intelligi potest. Vel dico cuilibet versanti inter vos, id est, omnibus dico,omnes admoneo, et hanc potestatem ex gratia habeo. Vel, dico: Ne efleramini sensu per ullum donum sive gratiam supra quemlibet versantem inter vos. (Giæca enim utrumque sensum ad mittunt Hunc namque intellectum indicant etiam quæ subduntur, quibus ait: «Ut cuique Deus partibus est.» etc. Admodum autem sapienter ac prudenter, admoniturus eos ne sensu efferretur, praeposuit, «Per gratiam Dei.» Quoniam enim aliquibusacci dit ut admoneant ac præcipiant ex fastu,hujusmodi cogitationes prævertendo curavit Non est, inquit, ex meo affectu ut vos admoneam, per Dei gratiam hoc facio ipse jubet. ejus praceptum impleo.Opor tet itaque obtemperare et non repugnare. << Nequis efferatur sensu.» De animi modestia exhortatur. Non ultra mensuram de nobis 866 sentiamus

enim meam conversationem quondam in Judaismo, quod supra modum persequebar Ecclesiam Dei, ac expugnabam illam, et proficiebam in Judaismo supra multos æquales in genere meo, cum vehementer zelator essem traditorum a majoribus meis institutorum. didici: sed per revelationem Jesu Christi. Audistis 721 Ostendere vult quod non ab hominibus sed ab ipso Christo prædicationem accepit. «< Non esse secundum hominen.» Est enim secundum Deum hoc est, secundum Dei revelationem. «Neque enim ab homine accepi illud,» inquit. Nam hoc dicebant qui ipsum calumniabantur, quod Paulus ab homini bus prædicationem accepisset et non quemadmodum Petrus a Christo. Ideo dicebant non oportere ipsi parere. «Audistis enim.. Deinde, quoniam factam ipsi a Christo revelationem ignorabant Galatæ, con firmare vult ex eo quod ostendat se prius fuisse persecutorem, nunc autem repente transmutatum esse, quod nisi divina sibi aliqua visio facta fuisset, nequaquam repente adeo transmutatus esset, ut ex hoc persuasi ipsum esse Christi discipulum,non eum despicerent. «Meam conversationem.» Nequaquam autem ex Palæstina in Galatiam usque rumor per vasisset, nisi vehemens persecutor fuisset. «In Ju daismo.» Quæ fuit necessitas faciendi mentionem conversationis in Judaismo? Sane ut ostenderet quod non opinioni serviret,sed veritati. Neque enim odio legis ad gratiam profugerat: ipsam namque ulciscebatur legem, sed invento eo quod erat perfe ctius, discessit a lege. «Ac expugnabam illam.» Non solum ipsam persequebar, inquit, sed et ever tere ac obscurare illam conabar: hoc autem est «Expugnabam·» - «Et proficiebam.» Proficiebam in populatione Ecclesiarum: hoc est, addebam semper ut sævior essem. Aut proficiebam, id est, et ob id honorabilis eram apud Judæos. Quid ergo in causa fuit ut repente bellum susciperem adversus eos qui me in honore habebant ac diligebant? Nihil aliud,inquit,nisi revelatio Christi. «Cum vehemen terzelator essem.» Proficiebam,quoniam admodum zelator eram traditorum a majoribus meis institu torum.Nunquam itaque faciebam inani ductus gloria quæ faciebam sed ob Dei zelum quanquam erroneum Qui ergo ne tunc quidem inani motus gloria quid quam faciebam, quomodo nunc post veritatis agnitionem falsa prædicare possem ut hominibus placerem, et non ea quæ a Christo accepissem? 722 I, 15, 16. Atubi Deo, qui segregaverat me ab utero matris meæ, et vocavit per gratiam suam, re velando Filium suum in me, visum est ut prædica rem ipsum inter gentes: continuo non acquievi carni et sanguini. Si ab utero matris suæ segregatus fuerat et ele ctus, utique divina quadam dispensatione medio tempore relictus fuit, ut adeo repentina ipsius mu tatio multos confirmaret. «Et vocavit per gratiam suam.» Ipse quidem tanquam vas electionis vocatus

puta : Sive prophetiam quis habeat. sive minise- , rium quis habet. ld aulem vocatur, a communi Sensu repelilioet etiam zeugma. quia jungit plurale singulari, et participium verbo llaergou communi sen-u accepla dictio « Hlabentes » jusla zeugma perficit tandem ea 7alione sententiam, impletque oca. Modo aulem delectivo rursus elfiguratur. De- ficil enim quidpiam ad ipsum senlenlias perfeclio- nem ; puta : Maneat quisque in dono quod accepit: &ut: Contentus sit; aut: Eo ordine procedat, vel aliud hujusmodi ; veluti : Sive prophetiam quis ha- beatsive ministerium, maneat quisque: et qui prophetiam libet.et qui ministerium, et qui doctri- nam, et qui exhortationem, denique in dono quis- que quod accepit. Et frequens est talium usus apud. divinum Paulum.Nec mirerissi cum haec non dicerit tàlibus sit nsus. Si quidem gratiam quo» majora tri- buit, etiam bumilium cognitionem frequenter pra- sist.Non quod lic magnum ali.4uid sint. Quid enim est praeterquam labor ac nomina hominum, qui circa dictionesetsyllabasearuimque composilionem curiosi sunL et, anxii ? Non ergo his usus est. tan- qnam htec magna quadam sint : sed ut eos confun- deret qui ob ista p'urimum extolluntur, eosque ad animi modestiam revocando lucrifaceret, quo sum parerentadmonilioni.Omnia enimimpigre aggrelie* batur Paulus, dummodo salutem ferret hominibus. Ideo quoque cilabiones poeticorum carminum et Greca» liistoriz innumeraque hujusmodi non cun- ctatur proferre,modo etiam per hazcaliquam speret, hominum arripere salutem. Pape. quantus animus ac studium ! $68 Bene autem et tali usus est ser- monum genere,et rursum apostolico ac simplici et generoso ac illaborato charactere non abstinet Et enim si nusquam his usus fuisset, qui nihil non au- dent. impossibililatem ac imperitiam causareutur: quandoquidem eliam nunc quidem talia non intel- ligentes, ipsum ignorantiam hujusmodi rerum ha- buissesuspicantur.quas necipsiintelligunt. Rursum vero si perpetuo his fuisset usus, character aposto- Jicus inter abjectos haberetur. Prudenler itaque ao sapientissime utrumque dijudicavit. Illis siquidem usns est. nt manifeslum faceret, volenli facile esse usumsimiliumquodqueea non ignoraret.Permansit autem in apostolico charactere, generosum el ine- laboratum ac purum sermonem, eju:que propriam naturam in honore habens. Cur ergo et reliqui suis sermonibustalia nonintermiscuerunt? Suffic.t huic eliam solus, ad ostendendum quod illis quoque fa- cile fuerit hoc efficere si volnisssent: quanquam in illorum etiam epistolis lalia, licet rarius, reperire est. Si vero cum dicitur: « Habentes dona, » ne- quaquam quiescendum sit usque ad eum locum, « Benedicite persequentibus vos, alia quidem sen- tentia emerget, et unius duntaxat figure composi- lio erit sed ad spiritum nimis protensa periodus. « Secundum graliam » Si Deus donavit, quid tu extolleris | neque enim tuum rectum opus sunt ipsa dono: « Dei, inquit, donum est. » — « Diversa. »

Bene ait diversa, ut ostendat non hoc quidem ma anum, illud vero parrum; nam omnia magna sunt sed varia esse et congrua.Juxta proportionem fidei» Nunc cum dona majora videntur, ostendit eos qui accipiunt in causa esse quod acceperint. Nam etsi gratia sit tantum tamen influit quantum invenerit vas sese aptum per fidem constituere.Sive prophe tiam juxta proportionem fidei habemus, inquit, sive ministerium quis acceperit. ministerium gene rale quiddam est: omnia siquidem dona ad mini sterium data sunt. Cæterum per specialia quoque edisserit. Sive ministerium quis accepertt, in ministerio maneat, inquit. Sive qui docet acceperit doctrinæ donum: a communi sensu repete «Maneat.» Sive qui exhortatur acceperit donum exhor tationis, in exhortatione maneat. ↳ Joan. xin, 38. 369 XII. 8 13 Qui impartit, in simplicitate qui præest, in sedulitate: qui miseretur, in hi «laritate. Dilectio non sit simulata: sitis odio prosequentes malum: adbærentes bono. Fraterna charitate ad mutuo vos diligendum propensi: ho «nore alius alium præcedentes: studio non segnes «spiritu ferventes: Domino servientes: spe gauden «tes: in afflictione patientes: orationi instantes». Ostendit deinceps quod male donis utentes, fa ciunt ea inutilia. «In simplicitate.» Quoniam dona vel in impatiendo suam ostendunt efficaciam,vel in præsidendo, vel in miserando, dicit quod non uto cunque hæc exhibere oporteat: sed dare cum sim plicitate et gaudio: non ut aliquid quod damno afficiat, sed quod lucrum potius afferat: et praesse non negligenter, sed quasi de seipso studium habe ret: præterea misereri hilariter promptoque animo, quasi id fructum nonnullum afferat. Quomodo autem hæc erunt? Si dilectionem habeamus inter nos mutuam: dilectionem autem non fictam aut simulatam, sed absque fictione et simulatione,per fectamque et vere dilectionem. «In sedulitate.» Neque enim sufficit tantum praesse.. In hilarita te.» Non quasi damnum recipiens ad miserandum moveatur, sed quasi ipse potius lucrum faciat. Inde enim continget hilaritas. «Dilectio non sit simu lala,» aut fucata, non fctio dilectionis. sed sincera dilectio: qua præsente, recte exhibentur illa quæ dicta sunt. «Sitis odio prosequentes malum.» Non solum a malo abstinentes, sed illud plurimum odio habentes. idque facit propositio in dictione Deinde ait: Non modo prosequa mini malum odio, verum etiam adhæreatis bono, per lioc autem affectionem ad bonum significat. «Adhærentes bono.» Accidit enim et de turpibus esse dil 'ctionem: propterea dixit odio habere quod malum est. Qnomodo contingit adhærere bono? Fraterna charitate. inquit, sive per fraternamı chari tatem. Per hoc enim cognoscent. inquit, quod mei sitis discipuli si dilexeritis vos invicem ".» Porro discipulus qui doctrinas servat, adhmret ac unitus est præceptori, qui proprie bonus est et ipsum bo

arguit eos qui concesserant, ut vehementia incre pationis circa illos, terreret ac corrigeret eos qui vere transgressores erant: ideo quoque non veretur ipsos dicere visos in pretio esse, et reprehensos ac simulatos, et non recte incedentes, solum ut Christi prædicationem confirmaret: tantum fiduciæ de se mutuo super prædicatione habebant,talique conjunctione connexi erant, ut optarent, si ita res ferret, per mutuam compensationem, prædica tionis confirmari sermonem, neque hoc devitarent. Utque hoc apertius discas, considera Paulus suis Epistolis condemnat Petrum. Petrus vero sua Epi stola collaudat Paulum 3, ejusque Epistolas Dei sapientia et gratia plenas esse testatur, et parum firmos latentem in illis non assequi sensum, seu pervertere conclamat. Præterea vero etiam Paulus qui circa prædicationem hæc de Petro dicit, longe amplius quam seipsum hunc excolit et honorat. Quid enim est in sermone calumniæ, videri in pre tio esse, et non recte incedere, si conferas ad anathema esse a Christo? «Circumcisionis,» hoc est Judmorum. 31 Petr. III, 18. 4 Hebr. x. 34. 11, 0, 10. Cumque cognovissent gratiam mihi da tam Jacobus, et Cephas, et Joannes, qui videbantur esse columnæ, dextras dederunt mihi et Barnabæ societatis ut nos quidem in gentes, ipsi vero in circumcisionem, apostolatu fungeremur; tantum ut pauperum memores essemus, in quo et diligens fui ut hoc ipsum facerem. Cumque cognovissent gratiam.» Data sibi gra tiæ testes producit Petrum et eos qui cum ipso erant. «Qui videbantur columnæ.» Qui erant, inquit,co lumnæ fidei et omnibus esse videbantur.<< Dextras dederunt.» Communia, inquit, fecerunt dogmata ac nos ipsos ad prædicationem socios asciverunt. Propterea enim et dextras dederunt, 730 signi ficantes gratam ipsis esse nostram prædicationem, eo quod eadem esset cum prædicatione ipsorum «Ut nos quidem in gentes.» Ut nos, inquit, inter gentes prædicaremus, ipsi vero apud Judæos,«Tan tum ut pauperum.» Prædicatione, inquit, divisi, panperes habemus indivisos. Hi vero pauperes erant,qui asuis contribulibus incredulis, bonorum direptionem propter fidem in Christum passi erant *. De altercatione adversus Cepham de salute in fide sita et non in lege. 11, 11, 13. Cum autem venisset Petrus Antiochiam, palam illi restiti eo quod reprehensus esset. Nam antequam venissent quidam a Jacobo, unu cum genti bus sumebat cibum; cum autem venissent, vereba tur ac separabat se ab illis, metuens eos qui erant ex circumcisione: ac simulabant cum illo cateri quoque Judæi: adeo ut Barnabas simul abduceretur in illorum simulationem. Non pugnæ aut condemnationis erat, quod Paulus resisteret Petro,sed dispensationis.Quoniam enim Petrus et qui cum eo erant, Hierosolymis condes censione quadam permittebant circumcisionem, volentes paulatim eos qui ex Judæis erant ad per

Veluti: Si magnum ducis teipsum: talem ducas et Mydevi fratrem luum, etiamsi pauper sit quoniam non est divitiarum ac paupertatis discrimen apud Deum. Quo autem modo fieri hoc potest? Si non sentias de te ipso subl mia sad conferaris et accommoderis humilibus,et in illorum condescendas abjectionem. His sane timorem ac vanam gloriam illorum repri mit. Verisimile enim erat illos propter suam civita tem, captos esse ac detineri hoc affectu. «Ne sitis prudentes apud vosmelipsos» Hoc est ne ducatis vos ipsos esse sapientes et nultius consilio egentes. «Væ sapientibus apud seipsos et coram facie sua prudentibus”.»-«Malum pro malo.» Nam si vituperandus ac miser est qui malun facit, quare non fugis malorum imitationem? Sed ut te ulcisca. ris, obnoxium constituis temetipsum ec socium impietatis. Providentes bona. Hoc dicit: Providete ut boni appareatis: ut in nullo occasionem detis vituperandi vos – Vel, postquam superius dixit. ‹ Nulli malum pro malo reddentes.» addidit etiam «Providentes bona; tanquam dixisset. Non satis esttantum non reddere mala.sed oportet quoque illi providere qui malefacit nobis.» Nam et in superio ribus non satis illi fuit,ne maledicerent persequen tibus, sed etiam benedicere jussil. «Si possibile est quantum ex vobis est.» Accidit enim interdum ut possibile non sit,ubi de pietate sermo est; propter ea dixit: «Si possibile est.» «Quantum ex vobis est.» Hoc est, tu quod tuum est facito: ne que inimicitiæ ansam præbeas 372 aut Græco aut Judæo Id enim est quod ait: «Cum omnibus nempe fidelibus et iufidelibus.. - «Non vos ipsos ulciscentes. Quanuoquideni hoc consequens erat, cum qui injuria afl'clus esset ultionem assequi, hoc ipsum, inquit, tibi præcipitur, ne teipsum alciscaris, et Drus te ulciscetur, Nam dale, ait, lo cum ac spatium ut ira Dei veniat. Si enim teipsum ultus fueris, ubi venerit ira Dei, locum non habebit ultionem sumendi,quia primum ultus es temetipsum quod si tu non viudices, ira veuiet.Quoniam autem is qui injuria affectus est. hcc maxime videre de siderat, nempe seipsum ultione frui: hoc ipsi cum magna tribuit largitate Nam si ipse non vindicet. Deus ultor erit Permitte igitur illi ut vindicet, hoc est enim quod ait: «Date locum iræ.» - «Scri ptum est enim.» Eum qui injuria affectus est magis consolando, produxit Scriptura testimonium. «Mihi ultio,» id est, apud me est ultio. * Isa. v, 21. XII. 20, 21. «Si igitur esurit inimicus tuus. ciba «illum: si sitit, da illi potum. Hoc enim faciens, «carbones ignis cumulabis in caput ipsius. Ne «vincaris a malo, sed vince bono inalum». Non solum, inquit, in pace vivite ne vos ulcisca mini,sed et benefacite, alentes ac potuin tribuentes. Deinde quia grave erat quod præcipiebatur subjun git consolando cum qui affectus est injuria. Hoc faciens ignem illi cumulabis in caput: Simulque

terrens eum qui affecit injuria. « Ne vincarisa malo. » Cum prius demulsisset eum qui injuria af- fectus eral. et. suasisset ei benefacere dicendo, « Carbones cumulibis: » sublimius nuncipsum ad- monet, Nam si lioc affeclu inquit, alis ut ignem illi cumules, non vicisti malum, sed ab ipso vielus es: ego autem cupio ut tu malum vincas lgilur ne af- fectu nocendi benefacias.tug namque zonsolationis gratia dicla *unt pradicla quod cib:ns potumque iribuens carbones ignis cumulaturus esses. non sane ut ila facias. — Licet enim, cum tu benefi- cium inimico prestas, Deus illi irascatur, etignem tentalionum ac afflictionum quas ipse struxit ad- versus proximum, in caput ipsius convertat: atla- men tu ne hoc fine velis ei benefacere, ut hunc in hujusmodi malis videas, ita enim vietuses a malo: etille quidem nihilominus qua pali eum oportebat patitur: 328 tu vero mercedem perdidisti virtus & malo. Mays autem si tali mente Deus te videat, neque te vindicat. Si quidem l'onum ac mitem qui injuria affectus est vindicat: at non illum qui ani- 1o ac voluniateseipsum ullus est, eL per boni operationem beneficii maligne est operatus. ut il- lius calamitatem videret qui se contrislaverat- » Tu. ergo henefacito ut vineas malum 55; » et ut Filius efficiaris, sicut ait Dominus, Patris qui in colis est. XIII, 1. 2. « Omnis anima potestatibus preemi- « nuentibus subdatur. Non enim est polestas nisi a « Deo: qua vero sunt potestates, a. Deo ordinate « sunt. Itaque quisquis resistit potestali, Dei ordi- « nalioni resislil : qui aulem resistunt, sibi ipsis « judicium accipient ». Postquam auditorum mentes sufficienter compo- suil eosque docuiL inimicis quoque esse benevolos, hanc etiam subjungit admonilionem ; omnem ani- mam inslruens, sive sacerdos sit quispiam, sive monachus, sive Apostolus, ut magistratibus sub- dantur. Nam lure subjectio non everlit. pietatem. Admonet autem hoc Apostolus, ostendens quod Evangelium non doceat defectionem neque inobe- dientiam aut contumaciam,sed benevolenliam ma- gis ac obedientiam. — Alio modo. Magnam ubique capitis liujus rationem habet, ostendens non ad subrersionem communis disciplina Chrisli leges esse: cumque sufficienles sint qui verilalis causa bellum in nos gerant, quid, inquit, necesse est no- bis ipsis superíluos procurare adversarios ? « Non enim est potestas. » Non hec de quocunque dicit principe, sed de ipso principatu.Quoniam enim ho- noris ac conditionis asqualitasin omnibus, seditiosa res erat, Deus potestates adjunxit. — Aliter. Quid ais ? Est princeps omnis a Deo traditus? Non hoc. inquit dico, neque mihi nune de singulis principi- bus sermo. sed de re ipsa. Principatus euim esse, et hunc quidem gubernare, alium vero gubernari nec omnia sursum ac deorsum ferri,divino sapien

tur, hoc est. potentia signa in vobis efficit: num per legis opera, hæc facit, inquit Ex eo quod si gna edebatis, debuissetis fidei potentiam cogno scere. Tamen vel ad progenitorem Abraham res picite, quoniam et ipse ex fide justificatus est. Deut. xxvII, Quod Abraham ex fide justificatus sit in nostri typum. III, 7-9. «Scitis igitur quod qui ex fide sunt, hi sint filii Abrahæ. Prævidens autem Scriptura quod ex fide justificet gentes Deus, primum «annuntiavit Abrahm, Benedicentur, inquiens. per te omnes gentes. Itaque qui ex fide sunt, bene «dicuntur cum fideli Abraham.» Quandoquidem metuebant legem relinquere, ne quomodo a cognitione Abrahæ exciderent, in con trarium commutat sermonem. id est, igitur, itaque. «Quod qui ex fide.» Hi propter id maxime legi adhærebant, quod ejus antiquitatem ac vetus. tatem in reverentia haberent. Vult itaque ostendere fidem fuisse lege antiquiorem, et ante ipsam cons titisse, quodque primitus per hanc maxime Deo placuerint. 738 «Primum annuntiavit Abrahæ.» Sive rem lætam nuntiavit, tanquam magnum ali quod dicens bonum, nempe quod fide salvus fieret. Nam hoc significat dictio «Be nedicentur per le omnes gentes.» Quod ait Per te sive in te, hoc est, per semen tuum, qui est Chris tus. Quomodo autem benedicentur? Per fidem vi delicet, cujus antesignanus fuit Abraham. Potest quoque tv col intelligi: Propter fidem quæ est in te. Divus Cyrillus secundo libro commentationis de cultu, qui est in spiritu et veritate circa initia libri interpretatur id est, ad tui imitaliationem ac similitudinem. «Itaque qui ex fide sunt, bene dicuntur.» Qui ex fide unili sunt Abrahæ, et in semen ejus adoptantur, non qui ex carne. Quod lex non justificet, sed arguat; et maledictio nem addat, quam solvit Christus. 111, 10-12. «Nam quotquot ex operibus legis «sunt, exsecrationi sunt obnoxii. Scriptum est «enim Exsecrabilis omnis qui non manserit in «omnibus quæ scripta sunt in libro legis, ut faciat ea. Quod autem in lege nullus justificetur apud «Deum, palam est: siquidem justus ex fide vivet; «lex autem non est ex fide, sed qui fecerit ea, «homo vivet in ipsis. Quotquot, inquit, hærent legis operibus, exse crabiles sunt. Quandoquidem enim id eo terrebat, ne legem relinquerent, ne quomodo sub male dictionem venirent, propter id quod scriptum est, Exsecrabilis est omnis qui non manserit in lege; ipse contra nititur ostendere exsecrationi obnoxios esse, quotquot manserint in lege. Quo nam modo? Quia nullus, inquit, complet legem sunt igitur exsecrabiles,ut qui a lege discesserunt, et exsecratione liberati sunt. Qui non man

namque laudabit te quod bonum est facientem. ut libi eliam cooperalurus sitetauxilium przestiturus, Siquidem timor occasio libi efficilur bene vivendi. Ob id aulem dixit eum Dei ministrum esse ad bo- num : qui subservit Dei consilio laudans bonos et malos puniens : sicut et Deusconsimiliter facit Ex hoc autem te ad bonumimpellit et exlioriatur. Nam hoc significat, « Est tibi ad bonum. » Et tibi, inquit, minister est ad bonum, cum videlicet Dei sit mini- sler. Quo antem modo tibi minister est? Malos prohibens. et nocumentum quod tibi ab illis im- pendebat auferens, praebensque securilatem ut la- cias bonum. Inservit autem tibi ad bonum. etiam ubi te propter mala terruerit, arcens te ab illis et exhorlans ad virtutem. Proxerea vero. et honorans ac suscipiens, ad hoc ipsum exlortalur. «Si autem quod malum est feceris,tiie. » Itaque princepsnon est causa timoris, sed malum opus aut ipsum male operari, « Non enim frusltagladium gestat. » Vides quomodo et subdilum terruerit et principem arma- verit? Nam Dei minister est Qui enim male viven- tes punit. Deo. miuistrat ad iram. Sieut ministrat Dea laudens bonos, ila et puniens malos, Deum imitalur, iratus malis eosque puniens. Si enim liei minister est, si landem habebis ex illà : non solum opertet propter iram qua ex ea adversus delinquen- tem consequitur. suhdi illi sed multo magis conve- nit tanquam Dei iinistram.el tanquam collaudan- Lem et ad virtulem exercentem lionore dignum du- cere. $26 Eleuim si eliam nullus esseL ejus timor. provocat Lamen conscientia ut obediamus ac subjiciamur. Quare necesse subjici. Necesse est igilur, inquit, principibus swbjici, non solum pro- pier iram Dei, qua adversus illos provocatur. qui non subduntur potestati. « Sed étiam proplec con- scientiam » Hoc est, ne videaris conscientia care- re, el ingralus ac perfidus esse, qui bene de te me- rito ac Dei ministro non subdaris. Plurimis siqui- dei henificiis afficiunt aos principes: nam per €o5 vila nostra consislit : eo quod nisi ipsi essent, omnia perirent: iis qui potentiores sunt, piscium in modum. minores devorantibus, « Etiam propler conscientiam. » Propter iram quidem, pravi eliam nolenles subduntur: propler conscientiam vero, qui probi sunt sponte subdi debent el cum animi alacritale. XIII. 5. 8. Siquidem etiam propter hoc tributa solvitis. Nam minis!ri Dei sunt, in hoc ip:um incum- lentes. Re ilite ergo omnibus debita: cu£. tributum, tributum ; rui vectigal. vectigal ; cui timor. timorem ; eti honor, honorem. Nemini quidquam debeatis, nisi hoc at vos mutuo diligatis. Et adeo, inquit, verum est quod beneficium prae- stent polestales. quod ideo eliam tribula pendiis: tanquam gubernationis ac providentiae mercedem probentes. « Nam ministri Dei sunt. » Hoc est, i!ei subditi eL in hoc Deo ministrantes: ut veslri cu-

ram habeant sicuti Deus: Dei enim complens vo- luntatem. «In hocipsum.- Ut vestri curani habeant. » Incumbentes. » Sua inquit. negligentes. vacant enris pro nobis susceptis, « Reddile ergo omnibus debita: eui tributum. lribulum » Ostendit debiti seu credili esse negotium propl^rea dixit « Dehita,» et « lteddite, tanquam videlicet creditum his qui- bus varii prineipatusconcredili sunt. Ei cui tribu- lum debetur, quod videlicel xsezknzov dicitur (nempe pro singulis capitibus exsolatum) redde tributum, cui vero vecligal, sive collatio aul con- iributio. nempe pro terra coempta. redde vectigal. Nec solum peccunias debemus sed el limorem. lioc est. pudorem et reverenliam ac subjectuin hono- rem. Subjuungit ergo : « Cui honor honorem. » Ti- mor siquidem duplex est: unus quidem quo timent delinuentes qui ex mali conscientia procedit, quem. in superioribus interdixit $27 Aposlolus: aliter vero quem habent diligent^s erga eos quos diligunt: lioc est, excellentes honor, de quo diclum est. Non est inopia imentibus eum, reverentiam enim hic indicat. « Nisi hoc ut. vos muluo diligatis. » Ad matrem honorum pervenit. nempe mutuam Chari- talem, ostendeno hanc creditum esse ac debitum. ram habeant sicuti Deus: Dei enim complens vo- luntatem. «In hocipsum.- Ut vestri curani habeant. » Incumbentes. » Sua inquit. negligentes. vacant enris pro nobis susceptis, « Reddile ergo omnibus debita: eui tributum. lribulum » Ostendit debiti seu credili esse negotium propl^rea dixit « Dehita,» et « lteddite, tanquam videlicet creditum his qui- bus varii prineipatusconcredili sunt. Ei cui tribu- lum debetur, quod videlicel xsezknzov dicitur (nempe pro singulis capitibus exsolatum) redde tributum, cui vero vecligal, sive collatio aul con- iributio. nempe pro terra coempta. redde vectigal. Nec solum peccunias debemus sed el limorem. lioc est. pudorem et reverenliam ac subjectuin hono- rem. Subjungit ergo : « Cui honor honorem. » Ti- mor siquidem duplex est: unus quidem quo timent delinuentes qui ex mali conscientia procedit.quem in superioribus interdixit $27 Aposlolus: aliter vero quem habent diligents erga eos quos diligunt: lioc est, excellentes honor, de quo diclum esl. Non est inopia imentibus eum, reverentiam enim hic indicat. « Nisi hoc ut. vos muluo diligatis » Ad matrem honorum pervenit. nempe mutuam Chari- talem, ostendeno hanc creditum esse ac debitum. XIIL 9. Nam qui diligit alterum, legem. comple- vil. Siquidem. illud : Non adulierium. committes : non furaberis ; non falsum. lestimonium. dices : uon conrupisces et si quod aliud. est. prazceptum. üi koc verbo vecapitulatur nempe :. Diliges prozimumn tuum sicul teipsum. /— Ostendit deinde quod I"crum proveniat ex dile- €lione: Namqui hanc complet, inquit, totam legem complet. Et quo id modo fiat dicit. Quomodo is qui proximum diligit, legem. compleverit, hine manifestum est. Nam qui diligit. dilecli conjugem nequaquam violabit, in ipsum vilze caput insidias parans, et dilectum damno alficiens : sed. neque cruentas manus adversus enm armabit, neque fu- rari conabilur, nec ullo alio modo obfirmalus in concupiscenliam alicujus eorum quz ipsius sunt, facta violentia, auferet. Horum enim nihil est dili- gentis, Neque lalsum tesiimonium adversus proxi- mum feret, neque jusjurandum pejerans jurabit, Patrem autem et matrem annon eximie diliget et honorabit qui proximum diligit ? Quoniodo vero is ) qui ejusmodiest, divinita em ipsam non vereex Lolc corde suo eL ex Lola fortitudine sua amabit ae glori. ficabit?Qui aulem hisseipsum munivit, quam aliam virtulemcum predictis non ang*bilac perficiet ? lta que qui proximum diligit, tolam legem compless: dici poterit. Deinde quia solent honiines nomen di le-tionis etiam apponere affectibus. hae. vocaliont indignis, ipse tradit ejus descriptionem quam dixe rt dileslionem, asserens lotam. complecli legem aesunmmatim colligere virintum. mullitudinem Nam dilectio, inquil, quam dicebam, proximo: mutuo conjungens ita unit ut quisque non aliuu esse ducat eum qui conjunctus esl, imo ipsum exislimet esse seipsum. 379 Unde manifestum

tri hoc est, ipse est qui est Christus. Quanquam enim duo sint inter quos fit mediatio, unus tamen est mediator, et unus esse debet. 101,2, 21. Lex igitur unum est adversus promis «siones Dei? Absit. Etenim si data fuisset lex quæ potuisset vivificare, vere ex lege est justitia. Sed «conclusit Scriptura omnia sub peccato, ut pro «missio ex fide Jesu Christi daretur credentibus.» Si enim promissiones benedicebant, lex autem exsecrandos facit: ergo lex adversus promissa Dei data est,hoc est, ad impediendum ipsa ne benedi cerent. Hanc itaque solvi objectionem, et per con sequentiam, et per negationem dicendo. Absit. Alio modo. «Lex igitur num est adversus promis siones Dei?» Objectionem diluit. Dicerent enim quidam quod lex abripuerit justificationem promis sionum,et fuerit adversus illas. Sed absit. Etenim si potuisset vivificare, merito putare posset aliquis quod adversus promissiones constituta fuisset, et. illarum justificationem subripuisset, tanquam ipsa potens justificare. Verum quoniam nihil hujus modi facere potest neque vivifcare, neque justin care,certe non est data adversus promissiones. Hæ enim propriam exhibentjustificationem salvando et justificaudo eum qui est in fide. Et considra sa pientiam Nam id quod alius quispiam assumeret ad legis calunniam, puta quod non vivifcat, neque justificat, hoc ipse ad defensionem accusationis et in encomium constituit. Nam propter hoc, inquit, lex non fuit adversus promissiones, quod neque "Hp “salvare,neque justifcare potuerit:non solum autem Ei yap non fuit adversus illas, verum etiam quodammodo cooperata est et subministravit illis: ex eo enim quod nec salvavit.nec justificavit, ad fidem confu gere adhortata est: ex eo autem quod ad fidem remisit, cooperata est ut complerentur promissio nes. «Etenim si data fuisset lex quæ potuisset vi. vificare.» Nam si lex, inquit, vim habuisset ad salvandum, nulla fuisset fidei necessitas: sed pro pterea non potuit vivificare ut fides 144 locum haberet, sed tantum præmundabat viam et common strabat in morem pædagogi, et capaces nos red debat ac fidei susceptivos. Quomodo ergo adversus promissa Dei fuisset, quæ viam præstruebat pro missionibus?Non ergo possibile est aut rationabile, videri datam fuisse legem ad benedictionum subla tionem. Vere ex lege esset justitia.» Nunc autem ipsa,inquit, non potuit ut fides posset. «Sed con clusit.. Hoc est, veluti concludi et coarctari om. nes permisit Deus in peccatum variis modis, per suos sermones ac dispositiones. Hæc enim fecit Scriptura,ut fides quæ per Christum est locum ha beret. Siquidem lex dum non servabatur, homini bus ostendebat quod peccatores essent: verum edoctos non liberabat a peccato, ut ad manifestatam fidem accederent, dum a peccato liberari vellent. Hoc autem totum factum est, inquit, ut promissio nes quæ ad Abraham facta sunt,nempe quod bene

stersa; et caligine qum cogitationibus obtendebatur expurgata. Itaque abbreviata, inquit, est nox, id est, vita nostra ac finis prope est: hoc est, dies jam appropinquat mortis ac retributionis. Oportet igitur hanc etiam ob causam prompto animo præ ceptum omne perficere, diligere invicem, reddere omnibus debita, subdi potestatibus.Siquidem par vus quoque nunc labor est: non in longum pro tenduntur certamina, licet paululum certare opor teat.Nam admodum breve factum est stadium vitæ nostra: nemo cunctetur, omnes studium adhibea mus. «Quod hora sit nos jam.» In proximo, in quit, est finis,et ita nos properare oportet ad ope rationem bonorum operum. «A somno expergisci.» segnitie exsurgere.» Nunc enim propior est nostra salus.» Præsertim quod vita paululum retracta, propius efficitur tempus resurrectionis ac salutis nostræ, quam tum cum initio venimus ad fidem.» «Salus. Si fuerimus,ut oportet,præpa rati, salutaris nobis erit judicii dies: sin autem, perniciosus. commodioribus tamen diem illum de nominat. «Quam tum cum credebamus.» Verisi mile est, quod hi initio quidem tamquam recentes in fide ferverent, postmodum vero languescerent, hoc ergo nunc latenter innuit, ac si dicat: Quanto propinquior est nunc nostra salus, 880 hoc est, judicii dies salutaris, magis diligentas esse oportet et non segnes effici. XIII, 12-14. «Nox præcessit, dies autem appro pinquavit. Abjiciamus igitur opera tenebrarum, et «induamur arma lucis: tanquam in die honeste . ambulemus Non comessationibus et ebrietatibus, ● non cubilibus et libidinibus, non contentione et «mmulatione; sed induimini Dominum Jesum Chris ■ tum; et carnis curam ne feceritis ad concupiscen tias.» «Nox præcessit.» Noctem vocal presentem vi tam, quod nihil a somniis differant quæ in ea sunt; diem vero tempus futurum, quod in eo manife standa sint occulta. Abjiciamus igitur opera tene brarum.» Opera tenebrarum dicit pravas actiones; arma vero lucis, virtutem. Etenim in modum ar morum, protegit hominem: ad modum autem lucis, illustra. «Tamquam in die honeste.» Quasi jam presente, tanquam instante, quantum hactenus nunquam, futuro die, ita honeste conversemur. Quid sit autem «Honeste,» interpretatur ipse sub dendo: Non comessationibus,» et cætera. Porro recte admodum dicit, «Honeste.» Nam licet sup plicium non esset repositum delinquentibus, nec fruitio recte operibus oporteret turpitudinem et impudicitiam ac inverecundiam fugere, et vir tuti adhærere. Cum autem ea quæ dicta sunt utram que sequantur vitam, quidnam facere oportet? «Ambulenus.» Ubi superius dixisset futurum ju dicii diem, ipsum nunc ponit ob oculos, auditorem territans. Dicens autem, «Ambulemus,» sermo nem invidia carere facit, seipsum etiam immiscens. «Non comessationibus et ebrietatibus.» Non pro hibet bibere, sed inebriari; autem cantilena

dicuntur quæ inter vinolentiam et petulantiam re- « feruntur. Id autem etiam appellatur. « libidinibus.» Non omnem tollit coucubitum, sed stuprum. a Non contentione et mulatione.» Con tentione dicit de ira, æmulatione vero de invidia. Sed induimini Dominum Jesum Christum.»Nam qui il lum induit, undique virtutem habet. Quomodo autem ipse induendus est? Si nobis omnia sit, interius et exterius apparens in nobis. Vocat autem iudumen tum, nunquam ab eo deficere. «Et carnis curam.» 381 Dicens non oportere carnem curare vel ei providere, adjunxit: «Ad concupiscentias;» ne are bitreris quod nec in necessariis oporteat nos carni providere,puta in cibo ac indumento.Providendum est igitur illi ad permanentiam, non ad libidines. XIV, Eum autem qui infirmus est fide as sumite, non ad dijudicationes disceptationun. «Alius quidem credit quævis edenda:alius autem, «qui infirmus est,olera edit. Qui edit,non edentem ne despiciat; et qui non edit, edentem non ju «dicet; Deus enim illum assumpsit. Tu quis es qui «judicas alienum famulum? Proprio Domino stat aut cadit. Statuetur aulem; nam potens est Deus a statuere illum.» Nonnulli qui ex Judæis crediderant, legi adhuc adherentes, multas escas abominabantur, veluti car nes porcinas: et,ne manifesti ferent, sola edebant olera, ut temperantiæ videretur esse observatio et non quod abominarentur. Erant autem et alii fide les ex Judæis, qui cum firmiter credidissent, ci bos non observabant. Ad hos igitur sinceros fide les sermonem dirigens, perstringit eos qui cibos abominabantur, infirmos fide appellans. Vide au tem mihi prudentiam et efficaciam ac providentiam Pauli, benigne corripit eum qui discernebat inter cibos: hinc quidem, ne si solar intendat objur gationem, resilial:illinc vero ne bene agere videa tur, si maneat non correptus. Ideo ait: Assumite eum, quia infirmus est. Ne judices eum: quare? Non quod male non agat: sed quod alium habeat Dominum qui ipsum judicet. Per hoc etiam eum consolando, ut diximus, de non condem naudo proximo: rursumque dans intelligere quod etsi hic illum non judicet, judicio tamen obnoxius est is qui cibos observat. Propemodum dicens Quanquam etiam hic te non judicet, Dominum ta men habes qui te judicet: ideo te ab hujusmodi parcimonia ac sorde oportet abstinere. Prohibet autem ne de cibis alius alium judicet: ne circa fi dei initia de his contendentes ac rixantes,in peri culum ex hoc venirent, ne etiam circa lætitiam dissi derent: 382 et in eo quod summa erat, nempe fide in Christum, damnum paterentur. Quid igitur? Si nunc videamus circa cibos Judaicas observatio nes servantem, annon condemnabimus? Maxime. Quomodo ergo ait:. Ne judicetis ut non judice mini 54.?» Non de fide aut de his quæ ad fidem con ferunt oportet hoc accipere. Absit! Neque de his 84* Matth. vII, 1.

qni nullo absurda perpetrant; sed de ope ribus circa vitam, de his quæ in suspicione haben tur: de his quæ in modum festuca sunt, prout ipse Dominus dicebat, de his enim ac similibus ne que os aperire oportet: et maxime quod prædicto capiti alterum quoque addit dicens, non in eo tan tum quod præditum est non oportere proximum contemnere aut condemnare: sed neque in eo quod sequitur. Est autem illud tale. Alii quidem distin ctis seu discriminatis diebus edebant, alii vero sin gulis. Dicit ergo quod ne in his quidem oportet mutuo judicare aut condemnare invicem, neque is qui edit, alterum condemnet. Jejunat enim proni mus et benefacit, cum hoc agit propter Deum. Neque rursum is qui jejunat condemnare debet illum qui non jejunat discriminatis diebus (hoc est, qui singulis diebus edit); non enim præcepti legis est, ut transgressio judicium afferat, sed solius voluntatis. «Non ad dijudicationes disceptatio nam.» Bemnel quidem ferit illos cum diceret, «In Armos fide;» secundo vero, dicens,«Assunite.» Nam ostendit eos multa cura egere. Tertio cum ait «Non ad dijudicationes disceptationum. «Siqui dem in tantum eos labi significat, ut illi etiam qu¡ cum eis in amicitia communicabant dijudicarent ac separarentur. «Alius quidem credit quævis eden da.» Qui sincere, inquit, credit, nullamque habet Judaicam observationem, omnia sine abominatione edit. Commendat autem ipsum a fide. «Alius au tem qui infirmus est (circa fidem), olera edit.» In hoc etiam reprehendit eum, quod non laudata abs tinentia olera ederet, quanquam hoc fingeret, sed fidei infirmitate. «Qui edit, non edentem non de spiciat.» Non dixit: Corrigat, sed «Ne despiciat,» ostendens quod ridicule faciat Oportet enim fra terne emendare, et non tanquam abominandum despicere. «Ne despiciat.» Siquidem velut hi qui per fidem edebant omnia sine judicio, despiciebant observantes cibos, ita illi hos tanquam edaces ven trique deditos judicabant. 388 Vide autem quod de edentibus dixit «Deus enim illum assumpsit:» de observantibus autem cibos nihil tale dixit. «Deus enim illum as sumpsit.» Nam Deus, inquit, illum ad se attraxit, et omni Judaica observatione liberavit. Famulus Christi, quem Christus assumpsit, alienus est a lege. Quis ergo es tu qui ex lege judicas eum qui a lege alienus est? «Tu quis es qui judicas?, Ad eum qui sincere credit ipsi sermo est. Porro ex hoc manifestum est quod non solum despiciebant, ve rum etiam judicabant eos qui olera edebant. «Alie num famulum.» Dei, inquit, est, et ad Deum per tinet casus ipsius aut excitatio. Non ergo quod condemnatione digna non agat, ne ipsum judices, sed quod alienus sit famulus. «Statuetur autem.» Rursus infirmos ferit, nempe qui cibos observant. Dicens enim, «Statuetur,» ostendit illos vacillare, idque adeo ut Deo sit ipsis opus qui eos confirmet.

XIV, 3, 6. Alius quidem judicat diem a die alius vero judicat omnem diem. Unusquisque propriæ menti satisfaciat. Qui curat diem, Domino curat: et qui non curat diem, Domino non curat. Qui edit, Do mino edit, gratias enim agit Deo: et qui non edit, Domino non edit, et gratias agit Deo. Verisimile est quod nonnulli qui in dies jejuna bant seu abstinebant, eo tempore condemnabant eos qui non continue abstinebant: quibus inter Oς dicit ne condemnent aut vehementer accusent. Nuper enim ad fidem venerant, et verebatur ne multa accusatio eos omnino a fide separaret, accu sationibus ad iram provocatos. «Unusquisque propriæ menti.» Non de omnibus accipias, «Unus quisque propriæ menti stisfaciat,» sed de solo jejunio, idque condescendendo ait, quia Romani nuper fidei adhæserant. Quod si etiam de ſide prædictum verbum acceperis, toto cœlo aberras. Juxta propriam autem mentem quisque sibi satis faciat: vel quod benefaciat si semper jejunet, sive abstineat: vel quod non benefaciat si non semper jejunet. «Qui curat diem, Domino curat.» Non est hoc verbum de fidei dogmate accipien dum id quod et ipse prædixit. Siquidem et hic et ille uni innituntur scopo, nempe divino honori. Nam qui diem curat arbitratur se Dei legem ob servare; 384 qui vero dies nullo in hoc habet discrimine, omnem diem tanquam a Deo conditum simili habet in honore. Aliud: Quod ait: «Qui curat diem, Domino curat, et qui non curat diem, Domino non curat,» manifestum est quod hoc nobis significet. Qui judicat et existimat bonum esse omni die edere. Domino curat: hoc est, in Domino hoc existimat, et propter Dominum hoc facit. Et qui non judicat hoc, neque bonum arbitratur omni die edere, propter Dominum ita judicat et arbitratur. Hæc enim prædicta sunt ipsi causa ut hoc judicet: puta ut unus quisque propriæ menti satisfaciat. Quomodo hoc dicis. Paule? Bene, inquit, dixi: quoniam et qui super diem jejunat sive abstinet, et qui edit omni die, ambo in Domini placitum hoc faciunt nec oportet ut ob hoc alius alium ullo modo judicet. Deinde eliam causam ad dit dicens: Etenim is qui edit, gratias agit Deo in eo quod edis, quod hominibus tribuerit facul tates, quibus vitam continuarent: et qui jejunat aut abstinet, gratias agit, quod hominibus absti nentiam dederit ac tolerantiam, his insuper tra ditis quibus potest quispiam carnis devincere affe ctus. Qui vero alio quovis modo edit aut abstinet, judicio obnoxius est: quomodo fuerunt quædam hæreses. Hæc ergo de edentibus et jejunantibus sive abstinentibus proprie intelligenda sunt: at non de quibusvis aliis. Non enim ad omnia canon hic pertinet,sed, ut diximus,specialis est, et solum hoc aliaque hujusmodi complectitur. Siquidem neque in argumento paulo ante dicto quadrat, puta

de eo qui inter cibos discernit: ille enim non edens, nequaquam ad Christi gloriam non edit, sed tanquam imbecillis et infirmus in fide. Sed il lum quidem non oportet condemnare propter tem poris occasionem, quia prædicationis initium erat illum vero qui quotidie edit, aut eum qui super diem jejunat, neque hunc neque alterum oportet omnino accusatione persequi: ambo enim ad glo riam Dei faciunt quod faciunt. Et sequentia omnia quæcunque ad illam torquentur intelligentiam, de jejunantibus vel abstinentibus super diem et eden tibus quotidie, accipienda tantum sunt, quale est illud:. Tu autem quid judicas fratrem tuum?» et illud: «Igitur unusquisque nostrum de seipso rationem dabit Deo.» 885 Deinde sumpta hinc occasione ac men tione facta quod Dominum habemus et judicem in tribunali sedentem, adl generalem admonitionem convertit sermonem. Quid hoc aut illud dico? in quit. Ita oportet ad eos invicem mutuo affectos esse ut in nullo quantum in nobis est inducamus alius alii offensionem aut offendiculum. Dixit autem «Fratri,» volens et nomine flectere.. Quare, in quit, offendis?» Frater tuus est, membrum tuum est, unum habetis Patrem, unum Creatorem. Si ergo sublatæ fuerint a vobis offensiones et scan dala, multo magis auferetur judicium et condem natio: non solum ne ob hoc aut illud judicetis et condemnetis: sed simpliciter et in totum auferetur, ne omnino alius alium judicetis et condemnetis. Et tunc vere erit et qui non judicatur maxime beatus, et proximus illius qui non judicat, cum nos in virtute et sanctitate vixerimus, et omnem judicandi aut condemnandi occasionem ex multis abstulerimus. O Pauli vocem, o architecti funda mentum! Hoc ait, judicate ne ponatur offendicu lum fratri aut offensio: hanc primam basim jacite si hoc principium in vobis fuerit perfectum, cætera facile fuerit superædificare. Et qui non curat diem.» Vel ita dicit: Cui curæ est ut quotidie je junet aut abstineat, propter Dominum ita affectus est; imo cui curæ est ut quotidie non jejunet, juxta Dominum sapit. Quidquid autem propter Dominum sit, bonum est. «Gratias enim agit Deo.» Si igi tur opportunum effcitur opus, ut Deo per omnia gratis agantur, quare circa jejunium adeo disside tis? Parvum enim est discrimen. Condescendo quidem ita dicit: Attamen quomodo potest Christo gratias agere is qui non edit? Nam quasi legi adhærens non edit. Cæterum is qui edit, gratias agit Deo. XV, 7-9. «Nullus enim nostrum sibi ipsi vivit, «et nullus nostrum sibi ipsi moritur. Nam sive «vivamus, Domino vivimus; sive moriamur, Do «mino morimur. Sive ergo vivamus sive moria «mur, Domini sumus. In hoc enim Christus et «mortuus est et resurrexit ac revixit, ut et mor » tuis et vivis dominetur.» Habemus, inquit, Dominum cui et vivimus si vivimus, cui etiam morimur si morimur. 886 Si ergo ad Dominum vila morsque pertinet, ipse dis ponet quæ nos contingunt, neque oportet judicare

proximum aut despicere. Nam sive vivamus. Ipse siquidem solus vitæ ac mortis habet potesta tem. «In hoc enim Christus et mortuus est.» Rationem subjunxit cur nos et viventes et mortui Christi simus. Ad hæc autem etiam illud ostendit, quod si tanta circa nos usus est providentia, ut etiam crucifigeretur, nequaquam nos despiciet. Nam si nostri etiam dum mortui sumus curam habet, multo magis dum vivimus. Hoc etiam dicit adversus eos qui condemnant quod infrmorum in fide curam habeat Deus, ob immensam circa nos providentiam, et cum qui fide pusillus est adhorta tur, facta beneficiorum Dei mentione. «Et mortuus est et resurrexit.» Quod nobis, inquit, dominare tur, prius ipse justas causas deposuit. ■ Ut et vivis et mortuis dominetur., Hoc est. animis et corpo ribus illi enim sunt immortales, ista vero morta lia. Ita habet divus Methodius libro De resurre ctione. XIV, 40–13. «Tu vero cur judicas fratrem tuum? «Aut etiam tu cur despicis fratrem tuum? Omnes enim statuemur ante tribunal Christi. Scriptum «est enim: Vivo ego, dicit Dominus. Mihi sese «flectet omne genu, et omnis lingua confitebitur. «Deo. Unusquisque igitur nostrum de seipso ra tionem dabit Deo. Ne posthac igitur alius alium judicemus, verum illud judicate magis ne pona «tur offensio fratri aut offendiculum.» Rursum sermo illi est ad eum qui fide pusillus est. • Etiam tu cur despicis fratrem tuum?» Ilic sermo ad eum qui fide firmus est dirigitur. Fratris autem nomine solvit illis contentionem. Scriptum est enim: «Vivo ego,» etc. Videtur quidem per prophetiæ deductionem ad modestiam revocare fidelem, ne judaizantem despiceret totam tamen particulam dixit, ejus qui adhuc judaizaret animum concutiens hic quidem judicii mentione, ibi vero Christi beneficiis exhortans. Etenim si omnes, inquit, ante Christum statuemur: et ipse, non lex, rationem a nobis exiget: cur tu legi adhærens, et non Christum semel apprehendis? • Mihi sese flectet omne genu.» 887 Omnium dominium huic subesse attestatur. «Et omnis lingua confite bitur.» Propria videlicet peccata, ex ipsa con scientia, tanquam proprio judici. - Aliud. Dictum est de Deo Patre quod hic nullum judicat, sed ju dicium dedit Filio 55. Manifestum ergo quod de judice dictum fuerit a Paulo, «Confitebitur Deo,» et «Rationem dabit Deo.» Itaque Christus Deus est, etiam si nolint impii. «Ne posthac igitur alius alium judicemus.» Rursum primo hæret sermoni, ne timore videatur fecisse judicii mentionem, sed quadam sermonis consequentia. «Ne ponatur of fensio. Hoc et ad eum qui sincere fidelis est et ad illum qui adhuc judaizat aptatur. Nam et is qui perfectus erat, offendebatur observatione ciborum * Joan. v, 22.

proximi, et is qui cibos observabat, vehementi in crepatione illius qui sincere credebat. Uno itaqus consilio duos corrigit, ut ab his abstineant quæ proximo fiunt occasio scandali. XIV, 14-18. «Scio quidem et persuasum habeo per Dominum Jesum, nihil esse commune per «ipsum nisi quod ei qui existimat aliquid esse «commune, illi commune est. Verum si propter «cibum frater tuus contristatur, jam non secun «dum charitatem ambulas. Ne cibo tuo illum per das pro quo Christus mortuus est. Ne igitur con «viciis afficiatur bonum vestrum. Non est enim «regnum Dei cibus et potus: sed justitia et pax «et gaudium in Spiritu sancto. Nam qui in his «servit Christo, acceptus est Deo et probatus ho «minibus.» Adhuc ipsi de ciborum observatione sermo est. Quia ergo dixit: «Scio et persuasum habeo nihil esse commune; ne dicat is qui adhuc hæret in Judaismo Et quid si tu persuasus sis cum lex contrarium doceat, addit: «Per Dominum Jesum;» ostendens quod ab ipso hæc didicerit et certior factus sit, et non a seipso dicat. Nihil commune esse.» Hinc rursus ad ea redit quæ de cibis dicta sunt: et potentes in fide admonet ut infirmis suc currant. Ex his etiam quæ dicit, ostendit bonum quidem esse niti illum corrigere qui inter cibos dijudicat: quod si hic corrigi nequeat, 888 me lius tunc esse defectum hunc contemnere, omnique modo illum manuducere quo lucrifit ac salvetur. «Nihil, inquit, esse commune per ipsum.» Ne enim dicant: Tu quis es qui legem feras Mosi contrariam? Mosis Dominum in medium producit, docens quod ipse legales observationes cessare fe cerit,nullumque edulium duci impurum permiserit. Nam hoc significat «Per ipsum,» id est, juxta legem evangelicam. Aut, Nihil commune hoc est, per se, ex natura. Sive per ip sum, nempe Deum. Per datam, inquit, nunc ab ipso gratiam nihil natura commune est, sed ab accedentis voluntate fit cominune. Unde etiam soli illi fitconmune, non autem omnibus. Nam ait: «Illi commune est.»-«Verum si propter cibum frater tuus contristatur.» Siquidem fideles sincere cre dentes exprobrabant illis qui Judaismum adhuc sequebantur, et ita cibos observabant. Non vult ergo illos in his quæ non adeo magna sunt, gravi. ter corripi, veritus ne forte pusillo facti animo, tandem a fide desciscant. Quanquam, inquit, nihil in cibis commune sit, abstine tamen a vehementi reprehensione fratris tui, dispensatorio modo ordi nans propter dictam causam. Vide autem Pauli sapientiam. Omnino certior factus quod nihil com mune sit, et ita fide pusillum esse ostendens eum qui ex ciborum observatione infirmaretur. e Jam, inquit, non secundum charitatem ambulas.» Vult enim charitatem esse, sciens omnia per illam pau

latim corrigi. e Ne cibo tuo illum perdas.» Licet» tu, cum sis fidelis, omnia edas ne illum vehemen ter increpando, penitus a fide ejicias. Etenim e tiam pro illo Christus mortuus est. Propterea dis pensatorio modo debes illi condescendere. Hic suadet fideles quoque a cibis abstinere ut conde scendatur fide pusillis, quod etiam in processu di cit. «Ne igitur conviciis afficiatur bonum ve strum.» Accusando enim et semper contendendo ob ciborum observationem adversus illum, non solum reddis eum pervicacem: sed etiam alienis a fide tribuis occasionem, ut fidem nostram convi ciis afficiant propter hujusmodi pugnas. Nam bo num vocat fidem. Bene quidem doces, sed conten tio conviciorem causa efficitur. Ne conviciis affi ciatur bonum vestrum.» Bonum quidem, 389 nam fide confirmatum est non dijudicandos esse cibos sed contendentes et vehementer rixantes adversus eos qui dijudicant, facitis bonum ve strum affici conviciis. Illi namque redarguti compelluntur adversum vos dicere quod hoc non ex fide faciatis, sed ven tris curandi gratia. Itaque etiam si aliud nihil in causa esset, oportuit ab hujusmodi contentione abstinere quin potius hoc ipsum ne conviciis affi ciatur bonum vestrum, satis esse debuit ut per suaderet vobis contentionem dissolvere in concor diam et amorem. Neque enim hoc est contemnere quæ fidei sunt, sed honorare, prohibendo convicia quibus afficeretur. Veresimile quoque est quod nonnulli a fide alieni audientes contentiones, Chri stianorum dogmata irrident ac subsannant, convi. ciisque afficiunt. Ob quæ omnia melius esset loco intempestive contentionis concordes circa oppor tuna et conformia charitati, omnem calumniæ ac blasphemiæ prætextum amputare. Hæc enim sunt quæ ad regnum cœlorum introducunt, nempe pax in fide, gaudium in Spiritu sancto, et justitia. «Non est enim regnum Dei cibus et potus.» Cohibere vult illos ab accusationibus. Siquidem per cibum et potum, inquit, regnum Dei non possumus in gredi. Alio modo. Dicens: «Non est enim re gnum Dei cibus et potus,» ostendit contentionem illorum circa cibos vehementissimam esse ac ultra limites, et tale quidpiam insinuat: Si regnum Dei cibus ac potus esset, non decertaretis vehemen tius. Simul etiam adhortando. Si pro his ita con tenditis, quid facere oportet pro justitia et pace et gaudio in Spiritu sancto? «Sed justitia.» Quæ sunt ergo quæ in regnum Dei introducunt? justitia, hoc est, vita studiosa: pax erga fratrem, et gaudium ex concordia. Quoniam autem contingit pacem et gaudium esse etiam in turpibus, addit, «In Spiritu sanct,» tanquam diceret: Hanc dico pacem et hoc gaudium quæ in Spiritu sancto efficiuntur, hoc est, per Spiritum sanctum introducuntur: «Nam qui in his servit Christo.» Hæc ita faciens tanquam debitor et qui ad id obligatur, cum timore ac tre more, sicut fidelis Dei servus. Qui enim in his tu

deinceps nihil additurus sit aut sublaturus. volens statutas a se leges frmas esse, quasi ipse «Ne quis mihi molestias exhibeat.»Ne quis me ad defensionem eorum quæ ago impellat, habeo enim etiam tacens defensionem 769 majorem, quæ sita est in operibus. Nam stigmata Christi, hoc est. plage ac cicatrices quas pro Christo tolero, hæc clamant, et quæ pro ipso susceperim cursum ac zelum, et quomodo absque omni simulatione, cum omni puritate nullo repressus timore prædica verim. Aut, «Ne quis mihi molestias exhibeat.» Quousque, inquit, dum fluctuatis, afflictiones ac molestias mihi exhibetis? Flectamini ac persuade amini, si non ob aliud, saltem vel ob stigmata Christi, quæ propter vos ac prædicationem erga erga vos in corpore circumfero. Dicens autem Chri sti stigmata,etiam ac memoriam reducit quod ille pro nobis passus sit. Omni itaque modo convenit a lege separari, et in fide firmari. «Stigmata Chri st'.» Stigmata dicit plagas et vulnera propter Do minum et propter prædicationem inflicta. • In cor pore meo porto.» Tanquam diceret: Nemo me velut hypocritam apud vos calumnietur. Hæc enim vulnera et plaga Domini causa inflictæ, attestan tur quod sine ulla flictione converser. Patiebatur enim calumniam quasi omnia ficte ac simulate ageret alibi quidem circumsionem prædicans, alibi vero non. «Cum spiritu vestro.» Cum mente. Optat animæ gratiam contingere. Finis, divino favente auxilio, Epistolæ ad Ga latas. Missa fuit ab urbe Roma. 1 Hanc ab urbe Roma mittit, cum modum quidem eos vidiset, jam tamen de ipsis audisset. Occasio vero Epistolæ hæc fuit: Cum credidissent Ephesii in Dominum nostrum Jesum Christum, ingenuam erga ipsum habebant fidem, et erga omnes sanctos dilectionem volebantque a Paulo confirmari. Cum ergo id cognovisset Paulus scribit ad eos hanc Epistolam tanquam informativam. Et primum qui. dem ostendit non novum esse mysterium quod erga nos actum est, sed ab initio et constitutione sæculi hoc fuisse Dei beneplacitum, ut Christus

quoque inaniter gloriari qui perfectus erat. Per fectus, inquit, es et numeris omnibus expletus? quid virtutem ostentas? noverit Deus rem.» Bea tus est qui non judicat seipsum in eo quod pro bat.» Hoc est, in eo quod probaverit utrum hoc modo an illo sit agendum: puta utrum hoc sit edendum annon sit edendum. Quomodo autem hoc erit? Ex conscientia pura. Ubi enim dixisset ■ Apud temetipsum habe fidem,» ait: etiamsi omnes te accusent dispensatorie quidpiam agen tem, aut propter salutem fratris tui, modo tua conscientia non accuset te, beatus es. Ex his sane infirmum clam percutit. Nam si ex conscientia est fidelium corona et felicitas, utique et condemna tio. Ne ergo ex dijudicatione ob necessitatem ve stiaris, inquit. «Qui non judicat seipsum. - Ob jectionem solvit. Quid ergo dicet aliquis, an propter infirmum neque ego edam? num ad ipsum acce dam? Num ipsi similis efficiar? Ad hoc ergo pro pemodum dicit, Absit. Nam fides tua coram Deo pura est et incorrupta manet. Deinde, quid dico, inquit, quod nihil ex hoc nocumenti recipias, et quod fides tua maneat coram Deo? etiam purita tem tibi ipsi concilias, si propter fratris utilitatem ac salutem non vescaris. Beatus, inquit, qui non condemnat seipsum in eo quod probat, hoc est, qui conscientiam suam habet sibi attestantem non in hoc solum quod propter fratris salutem a ci bis abstinet verumetiam in omni simpliciter re, quamcunque exacta probatione perpenderit bo nam esse: deinde illam fecerit conscientiam habens attestantem: talis beatus est;392 tantum abest ut nocumentum aliquod hujus gratia recipiat. «Qui vero dijudicat. Hoc rursum ad sanum in fide. Cur enim illum cogis edere qui nondum confir matus est? an nescis quod is qui dijudicat, si ede rit condemnatus est; quia non ex fide edit, sed ex necessitate aut pudore? neque enim credidit illud purum esse, et ita edit. Cur ipsi ergo condemnatio nis causa efficeris, cogens ipsum ad edendum, cum patiatur offendiculum. Deinde postmodum affir mando dicit quod quidquid fecerit quispiam non ex fide, in eo peccat. XVI, 25-27. «Εi autem qui potens est vos confr «mare juxta Evangelium meum et prædicationem «Jesu Christi: secundum revelationem mysterii, «temporibus aternis taciti, nunc vero manifestati ⚫ et per Scripturas propheticas secundum præce «ptum eterni Dei, ad obedientiam fidei, per om nes gentes agniti, soli sapienti Deo per Jesum «Christum, cui gloria in secula. Amen.» Hyperbaton est: «Ei autem qui potens est vos confirmare in smcula. Amen.» - «Vos confir mare.» Precatur deinceps pro imbecillibus. Nam precatione illis opus erat vel consilio. Dicens au tem «confirmare, significat eos vacillare. Deinde modum etiam confirmationis inducit. «Juxta Evan gelium meum.» Ut ita, inquit, vivant sicut jubet Evangelium. Item alio modo. Post admonitio

nem semper precari solet, quod etiam id facit orans pro imperfectioribus: non solum verbo in struens, sed etiam auxilium a Deo afferens. Con sequentia autem coordinationis talis est «Ei autem qui potens est vos confirmare per Jesum Christum gloria in sæcu,a. Amen.» Articulus vero 4, id est, cui, superflue ponit, ideo assumptus, quod opus esset repetitiones. Ei qui potens est vos imperfectos et vacillantes confirmare. Quomodo? «Juxta Evan gelium meum.»Hoc est, ut his quæ doceo adhæreatis. Porro. «Meum Evangelium,» et,. Christi prædi catio,» unum sunt. Non enim nostra sunt dogmata, sed ipsius leges. «Secundum revelationem my sterii.» Magni signum honoris quod mysterii siti facti participes: rei olim quidem prædefinitæ,nunc vero per Scripturas propheticas apparentis. 393 Quid itaque times tu, imbecillis, ne, por cinas carnes edens, a lege discedas? Ecce enim Scripturæ omnes prædicant hoc mysterium quod ciborum indifferentiam inducit, et secundum præ ceptum æterni Dei. Non ergo Deo repugnare opor tet, sed credere ac obedire: nam fides non curio sitate, sed obedientia indiget. Quin et gentes om nes ita credunt: omnibus enim innotuit: quomodo ergo tu ipse adhuc legi servis? Porro, «Soli sapienti Deo,. dixit, ad distinctionem angelorum et nostri, aut falso nominatorum deorum, non Filii aut Spi ritus sancti. Absit! Nam Filius sapientia Patris est, Ipsi ergo gloria qui mysterium manifestavit, non legi cui adhuc adhæres, cibos observans. Quod au tem addit: «Per Jesum Christum», potest, velut antea dictum est, conjungi præcedenti. «Ei qui potens est vos confirmare per Jesum Christum.» Ipse enim mysterium gentibus manifestavit, qui discipulos emisit ad docendum omnes gentes.'Ar ticulus vero &, id est, «cui,» superfluus est. «Εt id est præconium seu prædicatio nem, Jesu Christi.» Quid est autem præconium Jesu?. Ut cognoscant, inquit, te et quem misisti Jesum Christum 57,» - «Qui vidit me, vidit et Pa trem 58.» - «Ego et Pater unum sumus ".» Et sicut ait Petrus, quod ipse sit Filius ille Dei viventis “º. Et quod judicium omne Filius habeat º¹. Et,«Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti 62,» et si milia. «Et prædicationem Jesu Christi.» Quis autem est hic Jesus Christus? Is qui ab initio erat quidem cum Patre, nunc autem manifestatus est. Et quo modo manifestatus est? Mysterio, inquit, revelato; nam æternis temporibus tacitum erat: soli Patri et Filio et Spiritui sancto cognitum erat: nunc au tem revelato mysterio, in omnes gentes manifesta tus est Christus, quod Filius Dei sit ac Deus ejus dem substantiæ. Sed quomodo manifestatus est? Per prophetas, per Scripturas illorum. Et unde hi locuti sunt ac scripserunt? Jubente ac inspirante sanctissimo Spiritu: hunc enim æternum Deum * Matth. xvi, 16. 61 Joan. V, an. XVII, 3. st Joan. 9. 59 Joan. x, 30. Matth.

vocat, hoc est, non temporalem. Quod ergo est opus propheticarum Scripturarum, quas per Spi ritum locuti sunt? ut manifestaretur Christus om nibus gentibus. Quomodo? Dum illi obedirent fidei, 894 per eos qui ipsam illis annuntiaverunt: quo rum plurimam partem Pauli cursus et Evangelium perfecit. Habes igitur et hic conjunctam Trinita tom. In eo quidem quod dicitur: «Sapienti Deo,» Patrem; per illud autem quod ait: «Jesum Chri stum, " planum est quod Filium; cæterum ex eo quod secundum præceptum æterui Dei prophetas ait vaticinatos fuisse, Spiritum sanctum. Et vide acutam aciem eublimis ac vere cœlestis discursus mentis Pauli. Siquidem quoniam sapientem om nino Spiritum esse, nullorum patet calumniæ fuisse vero ab æterno, multorum patitur objectio nes, hæc permutavit: et hoc quidem quod nonnul los habebat contradictores nisi Paulus clamasset, ponit de Spirilu, æternum Deum vocans: illud au tem quod facile captu erat, ut etiamsi de ipso non testificetur, tamen de Spiritu conciperent, nihil ex hoc timens, ponit de Patre, vocans eum sapientem. Neque enim verebatur ne quis a multorum cordi bus auferret vel sapientiam a Spiritu, vel æterni tatem a Patre. Idipsum autem et de Filio. Nam et quod ait, «Temporibus æternis,» et, «Manife stati,» æternitatem prædicat Filii: id curans ad quod futurum erat ut nonnulli impingerent. Quem admodum ergo dum Filius ac Spiritus dicti sunt mterni, etiam Pater ex consequenti datur intelligi sternus: ita dum Pater dictus est sapiens, etiam F.lius ac Spiritus merito ineffabili ac divina sa pientia pollere intelligi possunt: et neque æterni tas a Patre potest auferri: neque Filius aut Spiritus queunt sapientia privari. Et quod de Patre dicit hic divus Paulus,dictioni «Sapienti» contingens Soli,» vere erat sapientis Spiritus, et mentis qum Paulo concessa erat a Spiritu. Nam in hoc posuit «Soli», in quo omnibus est indubitatum, etiam his qui sunt maxime pervicaces, quod Filius ac Spiritus hoc privati non sint. Cur hoc fecit? Ut etiam in quibuscunque aliis divinis sensibus ac nominibus dictienem «Solum» adjunctam audieris, non ad distinctionem Filii ac Spiritus vocem intelligas, sed ad omnium quidem aliorum distinctionem, monarchim vero Trinitatis unionem ac conjunctio- [ nem. Nam hic exprimens ubi facile intellectus con cipitur, jubet etiam in similibus eamdem habere opinionem. Audisti sapientem Patrem? et Filium ac Spiritum una concipe sapientem. 395 Eter num dixi Filium ac Spiritum? eodem etiam modo Patrem mihi intellige. Regem dixi Patrem, poten tem, magnæque auctoritatis? ita quoque et Filium ac Spiritum glorificaro oportet. Bene dixi «Solum,» ut singulariter Trinitati id quod excellens erat re servarem, non ut ipsam dignitatem discendendo auferrem. Cum «Solum» addo, omnia alia separo, ipsam vero per dictionem «Solum» magis unio:non eam in partes dividens quæ naturali forma indivi

sibilis est, sed unitatem in auditorum mentibus magis constringens. « magis constringens. «Et prælicationem Jesu Christi.» Christus, inquit, hæc prædicavit: leges itaque Evangelii non hominum sunt, sed ipsius Christi. Quod autem fide dignæ sint, ostendit et a prædicatione et a nomine: nam Evangelium dici tur. Quæ est autem Christi prædicatio? Ipse Chri stus. «Secundum revelationem mysterii.» Quod Evangelium, inquit, datum est secundum revela tionem mysterii. Qualis? Taciti quidem prioribus æternis temporibus, hoc est multis, nunc vero manifestati. Significare vult magni honoris esse donum, non ex hoc solum quod illud prædicaverit Christus, et quod Evangelium dicatur, verum etiam ex eo quod nunc gratis manifestatum sit, quanquam ante sæcula fuerit. Nam ab initio erat Filius, sed nunc cognitus est cum prius ignorare tur. Et per Scripturas propheticas.» Quomodo autem manifestatum est? inquit. «Per Scripturas propheticas,» cum Pater ita fieri jussisset. Per hoc autem incredulum ad fidem exhortatur. Nam quid trepidas illi sincere credere? Prophetæ dixe runt, Deus præcepit. «Ad obedientiam fidei.» Nam fides obedientia opus habet, ne quis curiose scrutetur quam ob causam nunc manifestatum sit, et quare olim tacebatur. «Per omnes gentes.» Ne timeas, inquit, non tu solus credis, sed et univer sus orbis. «Soli sapienti Deo.» Ad distinctionem ex adverso falso dictorum deorum, non Christi vel Spiritus: Absit! «Per Jesum Christum.» Agniti inter omnes gentes per Jesum Christum, ut qui cliam prædicavit. Cæterum per interpositionem dicit: «Soli sapienti Deo gloria.» Vel hoc modo «Ei autem qui potens est vos confirmare soli sa. pienti Deo.» Quo autem modo confirmare? «Per Jesum Christum: cui gloria in sæcula. Amen.» «Cui gloria.» 396 Cui parelcon est, hoc est, per interpositionem additum. - Quod dicitur: «Cui gloria,» ad tria adjungendum est, pula, «Ei qui potens est vos confirmare soli sapienti Deo; et «Secundum præceptum æterni Dei;» ac tertio, ■ Per Jesum Christum.» Per hæc enim manifestata Trinitate gloriam quoque retulit ad Trinita tem. De imitatione clementiæ Christi. XV, 1-4. «Debemus autem nos, qui potentes su «mus, infirmitates impotentium bajulare, et nonno «< bis ipsis placere. Unusquisque nostrum proximo «placeat in bonum et ædificationem. Etenim Chri «stus non sibi ipsi placuit, sed, quemadmodum «scriptum est: «Opprobria opprobrantium tibi «ceciderunt super me. «Quæcunque enim scripta «sunt, ad nostram doctrinam olim scripta sunt, ut ⚫ per patientiam et exhortationem Scripturarum «spem habeamus.. Ad eos qui sani erant in fide convertit sermo nem, docens oportere illos condescendere imbecil libus. Debitores enim hujus sumus. Vide autem quam attenuet ac dejiciat imbecilles.Nam de aliis quidem ait: «Potentes,» de his vero,«Infirmitates» et «Im potentium» ac «Bajulare.» » — «Et non nobis ipsis

placere, sed proximo placere per condescensionem» « et nostri demissionem. Potens es et fidelis? Capiat tui experientiam infirmus per condescensionem. Oportet enim unumquemque nostrum proximo pla cere. Sed quoniam etiam in malo placere contin git, addidit: «In bonum ad ædificationem.» Nam hoc faciens ipsum ædificabis ac corriges. «Etenim Christus non sibi ipsi placuit.» Si voluisset, in quit, quod suum erat spectare, nequaquam passus fuisset licebat enim ipsi ab injuriis immunem esse: at non sibi ipsi placuit,neque sui curam ha buit, sed ejus quod nobis utile erat. Aliud. Li cebat ipsi non exponi opprobriis, non pati quæ passus est, si quod suum erat spectasset. 397 Sed dum quod nostrum erat pectavit, quod proprium erat neglexit, et injuria effectus est, et malam gra. tiam apud multos retulit. «Sed quemadmodum scriptum est.» Nihil, inquit, novum factum est; sed, qui in veteri lege tibi opprobrarunt et te con tumelia affecerunt,o Deus Pater, hi etiam adversus me Filium tuum venerunt. «Quæcunque enim scripta sunt, o etc. Haec ad nostram, inquit, do ctrinam scripta sunt ut imitetur et toleremus.«Ut per patientiam.» Ut admoniti a Scripturis, et per scriptam ibi patientiam nervis additis, in spe Dei permaneamus. Nam patientia spem exstruit, rur sumque spes patientiam seu tolerantiam. XV, 5-8. «Deus autem patientiæ et exhortatio «nis det vobis idem sentire inter vos mutuo se << cundum Jesum Christum: ut unanimiter uno ore «glorificetis Deum et Patrem Domini nostri Jesu ■ Christi.Quapropter assumite vos invicem sicutet Christus assumpsit nos ad gloriam Dei. Dico au tem Christum Jesum ministrum factum fuisse «circumcisionis, ad confirmandas promissiones «patribus factas.» Ostendit quod cum Scripturis et illarum doctrina ac exhortatione opus sit etiam precibus, ut Dei attrahamus auxilium. «Det vobis idem sentire.» Dilectionem mutuam ipsis precatur. Sed quoniam contingit dilectionem habere etiam in malo, hanc ab illa distinguens subjungit, «Secundum Jesum Christum. Ut unanimiter.» Quæ est autem utilitas habenda mutua dilectionis, etidem sentiendi inter se mutuo? Id,inquit, causa efficitur, ut unanimiter unoque animo glorificent Deum. Quapropter assu mite vos invicem.» Quandoquidem bec ita se ha bent, inquit, «Assumite vos invicem,» hoc est, Re conciliamini invicem inter vos. Rursumque Chri stum affert in exemplum.Hocautem facientes Deum per mutuam dilectionem glorificabitis.<< Ad gloriam Dei.» Hyperbaton est: «Assumite vos invicem ad gloriam Dei.» • Dico autem Christum Jesum,» elc. Eos qui in Judaismo adhuc hærebant repre hendit, et ait Christus veniens Patri cooperatus est, ut promissiones Abrahæ datæ ad terminum deducerentur. Cooperatus est autem omnem complendo legem, stiam circumcisns 198 Nam hoc vocat mini i)

strum factum fuisse circumcisionis: ut hac quoque confirmaret,ac legem etiam compleret.«Dico enim Christum Jesum.» Tanquam diceret: Quomodo vos assumpsit Christus? Ita dico, inquit: Judæos quidem, circumcisus, et juxta oracula descendens secundum carnem ex semine ipsorum, ex quo etiam Patri cooperatus est ut veras ostenderet et compleret promissiones. Siquidem ne quis diceret: Et quaerat necessitas ut assumerentur Judæi, qui jam olim ad Patris fa miliaritatem assumpti erant, ac promissiones susceperant, quas impossibile erat non evenire, cum fallere non posset is qui promiserat? Hoc, inquit, ideo fuit necesse, quia, etsi prius assum pli erant Judai, quanquam promissiones susce perant, nisi assumpsisset eos Filius, incarnatus ac circumcisus, nequaquam promissionibus digni habiti fuissent, cum seipsos præceptorum trans gressores fecissent, neque Patris oraculum circa veritatem, immutabile ac pœnitere nescium, utili tati eis fuisset, quippe qui sua transgressione im pedimentum præstitissent, ne ea veritas continge ret. Propterea cum ipsos assumpsisset ac circum cisus esset et Patris veritati cooperatus est, et ut promissiones perficerentur ac confirmarentur simul effecit. Sed ipsos quidem Judæos hoc modo et propter ista assumpsit: verum quare gentes as sumpsit? Propter ineffabilem misericordiam, utque magis glorificaretur Pater. Nam si promissiones compleri, et non videri quibusdam Patrem fuisse mendacem, coufert ad ipsius gloriam; quomodo ad immensam Patris gloriam non confert, prius non spopondisse nec promisisse, et tamen ita re pente donatos fuisse incredibilibus ac insperatis bonis? Alio modo. Christus solus legem com plevit, omnia exsequens præcepta. Sed et Judæus secundum carnem erat; nam et hoc per circumci sionem significatur: et qui ab eo adoptati sunt, sicut astra cœli multiplicati sunt, et sicut arena quæ est ad littus maris. Ipse itaque et Patri co operatus est ut verax appareret: et ut promissio nes ad Abraham facta complerentur, omne quidem exsequens præceptum, sed in semen Abraham re putatus, universum orbem fidelibus implevit. 399 «Ministrum factum fuisse circumcisionis.» Potes hoc etiam modo intelligere. Minister factus est Christus Judmorum: in hoc videlicet ut Judi in tra promissiones continerentur, ut ipse etiam qui cas promiserat Pater, verax appareret. «Ad con firmandas promissiones patribus factas.» Ut ve racem, inquit, ostenderet Palrem, qui eas promi serat: lex autem non potuit ipsas confirmare. Quam igitur absurdum esset, nos ipsum qui nostras confirmavit promissiones quas patres acceperant, Christum contemnere, legique hærere quæ promissiones nobis servare nequivit! XV, 9-12. «Caterum,ut gentes pro misericordia «glorificent Deum, quemadmodum scriptum est << Propter hoc confitebor tibi in gentibus, et nomini «tuo psallam.» Et rursum dicit: Gaudete, gentes,

cum populo ejus. Et rursum Laudate Deum, «omnes gentes, et collaudate eum,omnes populi.» «Rursumque dicit Isaias:» Erit radix Jessa: et qui exsurget ad imperandum gentibus, in eo * gentes sperabunt.»> Judæi quidem promissiones saltem acceperant, quanquam nihil inde utilitatis accepissent, nisi Christus eas confirmasset. Vos autem, gentes, in quit, de sola benignitate ac humanitate Deum lau dare debetis: quandoquidem neque promissiones habebatis, sed misericordiam consecuti estis, totam rem exsequente gratia: quanto magis ergo ex Christi gratia misericordiam consecuti estis, tanto magis Dei debitores estis, ut portetis eos qui ex Judæis pusilla fide sunt. Ea enim Dei gloria est concordia et par vestra: cum his namque disserit qui ex gentibus fideles erant, qui maxime urgebant observantes cibos. [JOANNIS, in totum eum locum ab ea parte: Dico autem Christum Jesum.» ] Pro missio facta erat ad Abraham quæ diceret: «Tibi dabo terram 63,» etc. «Per semen tuum benedi centur omnes gentes ";» sed post hæc, omnes qui de semine Abraham erant, obnoxii facti sunt supplicio lex enim non servata iram eis operaba tur, et insuper promissione illa ad patres facta privabat. 400 Accedens igitur Filius cooperatur est Pa tri,ut promissiones illas veras redderet. Complens enim totam legem in qua etiam erat circumcisio, et hac via et per crucem libertatis his qui in trans gressione erant, non permisit excidere promissio. nem.Quando ergo dicit ministrum circumcisionis, hoc dicit, quod cum venisset totamque legem im plesset, etiam circumcisus et semen Abraham fa ctus, solvit legalem maledictionem, iram Dei seda vit, aptos denique fecit ut in posterum promissio nem susciperent.Ne ergo dicant hi qui accusantur Quomodo ergo Christus circumcisus est, totamque legem servavit,si e diverso ipsam evertit? ait: Neo que enim ut lex maneret hoc fecerat, sed ut ipsam solveret, et ab illius maledictione liberaret. Deinde ne id verteret in tumorem eos qui ex gen tibus erant, dicit: «Ut gentes pro misericordia glorificent Deum.» Hoc est autem quod dicit: Ju dæi quidem promissiones saltem acceperant; tu vero ne id quidem, sed sola benignitate salvus factus est: quanquam nec illi a promissione quid quam eminentius habuissent, nisi advenisset Chri stus. Gloria autem Dei est quod conjuncti sint, quod ipsum unanimiter benedicant, quod imbecilliorem ferant. «Propter hoc confitebor tibi in gentibus. Testimonium profert, ostendens quod conjunctos oporteat esse Judæos gentibus. Alio modo. Illud autem «Confitebor tibi in gentibus, Domine,» ex persona Christi dictum est: hoc est,prædicabo te, Pateremi, inter gentes. «Et qui exsurget ad im * Gen. xiii, 45. “Gen. xii, 3. p

perandum gentibus. Conjunctio id est, et, «Mc superflue interponitur ut sit hic sensus: «Erit ra dix Jessm.» Quænam illa? «Qui exsurget, inquit, ad imperandum gentibus, id est, Christus. XV, 13, 14. «Deus autem spei impleat vos omni «gaudio et pace in credendo,in hoc, ut exuberetis in ⚫ spe per potentiam Spiritus sancti. Persuasus sum «autem, fratres mei, et ego ipse de vobis, quod et ipsi pleni estis bonitate, impleti omni scientia,po «tentes etiam invicem alius alium admonere.» Rursum ad orationem venit, et ait: Deus libe rabit vos a mutua inter vos pugna, 401 et ab omni angustia quæ inde provenit. angustia quæ inde provenit. «Deus spei.» Spei, inquit, Deus est Deus noster. Itaque bene precor vobis. Spero enim eficacem fore orationem, si modo ipsi velitis. In credendo autem impleti sitis gaudio et pace, qum secundum cogitationes est (quod pro vobis excepto) sitis etiam in spe exuberantes sive ditati et abunde affecti. Hæc autem per gratiam ac potentiam sanctissimi Spiritus contingunt. — Alio modo. Orat ut implean tur omni gaudio fideles qui ex Judæis erant (nam hi animo angebantur ab aliis objurgati): et im pleantur pace qui erant ex gentibus, hi siquidem inimico animo videbantur se habere erga eos qui legi adhuc adhærebant: magis autem utrique utro que repleantur. «In credendo.» Hoc enim a nobis inferendum est, nempe fides. Ex hoc sane spes in Deum nobis accedet, omnium causa bonorum quam maximopere precatur. Ut exuberetis, inquit, quod non alio modo continget, nisi per potentiam Spiritus. Qui ergo Spiritum habet, omnia habet. «Persuasus sum autem.» Non opus est mihi, in quit, ut ab aliis discam, sed certior factus sum. «Pleni estis bonitate.» Bonitatem vocat perfectam virtutem.Pleni, vero dictio intensiva est. «Impleti omni scientia.» Quid autem proderit si quispiam fratres diligat, nisi ad id quod opus est possit uti dilectione? Propter hoc dicit, «Omni scientia.» «Potentes etiam invicem alius alium admonere.» Non solum non egetis admonitione, sed et alios docetis. De ministerio ipsius Pauli in partibus Orientis et Occidentis. XV,15,16. «Audacius autem scripsi vobis,fratrog «ex parte: tanquam commonefaciens vos propte gratiam: quæ data est mihi a Deo, ut sim minister «Jesu Christi in gentes sancte administrans Evan «gelium Dei, 402 ut fiat oblatio gentium accep ● tabilis, sanctificata per Spiritum sanctum.» «< Audacius ex parte.» Hoc est, quodammodo,et si quis non videat totam sententiam, sed verba ipsa ex parte curiosius scrutetur sine intellectu. Si ergo ex parte consideret, apparebit sane illi, quod duriorem ac asperiorem me vobis exhibuerim per litteras, sed ego tanquam commonefaciens scripsi.

Et rursum necesse fuit mihi scribere, quod gratia mihi a Deo data sit in hoc ut prædicarem ac doce rem gentes: Minister enim sum Christi, tanquam famulus et obsecundans ipsius voluntati. Et quid operaris? Sancte administro, inquit, sive sacrifico Evangelium ejus: hoc est, hostiam istam ei im molo, nempe Evangelium ipsius. Et quomodo con tingit immolare ac sacrificare Evangelium? Offe rendo, inquit, illi gentes quæ per illud credunt, et ut ipsa fant acceptabiles et sanctifcatæ per Spiri tum sanctum. Adducendo itaque ad fidem, Evange lium Dei sacrificat. Vel dictio sim plicius intelligenda est, ut significet sancte ac dili genter operantem, non temere ac negligenter; aut hoc ergo modo, aut potius isto accipiendum est Audacius scripsi ex parte vobis, etiam tanquam commonefaciendo scribens. Siquidem incumbens mihi necessitas et vehementius et diligentius scri bere postulat. Ego vero ausus sum et exactam dili gentiam omittere, et non tanquam præceptor scri bere sed multum parcendo et tanquam commone faciens, sive potius ad memoriam reducens quanquam deberem et exactius et vehementius hoc facere: ad hoc enim primum a gratia traditus sum, et in hoc ut manifestem ac serviam ordinatus sum. ltaque si quis dicat fortassis quod in his quæ scripsi objurgavi vos, et quibusdam vestrum visus sum præstitisse me vobis duriorem: tantum abest ut ego hoc fecerim, ut etiam verear ne quomodo pœnas luam quod adeo parcens ac timide scripse rim, tanquam ausus sim minus facere quam opus exigat preceptoris. Etenim majora ac plura scri bere deberem, ut qui ad docendum adhibitus sim nunc vero quasi audacius quidpiam faciens. tan tum parcendo ac adeo meipsum demittendo scripsi. Alio modo. 408 Romani in dignitate constituti erant, ac mirum in modum cristas erigebant,ideo conciliat eos, dicens se ausum fuisse: multum enim ipsos hoc verbo frangit. Nec id satis est, sed addidit: «Ex parte,» hoc est, leniter et brevius et non quasi docens, sed ad memoriam reducens. «Fratres.» Oportuit enim eos qui acrius objur gati essent affatim lenire. «Tanquam commonefa ciens.» Leniter, inquit, quomodo? veluti ad me. moriam revocando admonens, hoc est, paululum commonefaciens. Hujusmodi autem significantia dictionum prohibet ne in totum admoniti esse vi deantur. Unde non dicit Docens, sed «Commonefa ciens,» seu ad memoriam revocans. «Propter gratiam quæ data est mihi a Deo.» Non meus labor est, inquit, sed gratia Dei Ostendit autem quod ne admonere quidem fuisset ausus, nisi gentes ipsi fuissent concredita, multa autem utitur nodestia. «In gentes administrans.» Itaque a vobis quoque justum fuit ut audirer. «Acceptabilis.» Cum igitur concreditum mihi sit hoc obsequium et sacrum ministerium, mihi studio est, ut in opus deducam Dei consilium; id autem est, ut oblatio vestra ac ceptabilis flat. - Item alio modo. Non ut ego glori

; ficer, propterea vobis quoque scripsi, sed ut vos etiam cum cæteris gentibus salvæ sitis, atque ita gentium oblatio flat perfecte acceptabilis. «Per Spiritum sanctum.» Quomodo vero acceptabiles et sanctificati eritis? Si habueritis, inquit, Spiritum. Porro ille quomodo accedet? Per vitam inculpa tam. Qui ergo non recte vivunt, Spiritum sanctum a se repellunt. XV,17 19. «Habeo igitur gloriationem in Christo «Jesu in his quæ sunt ad Deum.Non enim ausim loqui ■quidquam eorum quæ non effecitChristus per mead «obedientiam gentium verbo et opere, per potentiam «signorum ac prodigiorum,in potentia Spiritus Dei ■ ut ab Jerusalem et circumjacentibus locis usque «ad Illyricum impleverim Evangelium Christi.» Glorior igitur non in meipso, neque in studio meo,sed in Christo,in rebus quæ pertinent ac red eunt ad Patrem.Fides itaque in Christum ad Pa trem pertinet.Primum siquidem modestia usus est, dicens: 404 Audacius autem scripsi, nunc seip sum attollit,attamen in Christo Jesu. — Alio modo. Quid ergo? Tibine concredita est gentium oblatio? Utique, inquit, et gloriari possum de his quæ in illis operatus sum. Gloriatio vero mea non est in me, hoc est, in viribus et potentia mea, sed in Christo Jesu. Etenim si quid dixero aut gloriatus fuero, nihil aliud audebo dicere quam ea quæ per me Christus effecit in hoc ut gentes obedirent ac crederent. Quid igitur effecit? Sermonem dedit ad prædicandum: signa et prodigia ad benefaciendum ac persuadendum tribuit. Tandem adeo auxit et dilatavit ac confirmavit fidem per me prædicatam ut a Jerusalem, ex qua primum germen tulit, et circumjacentibus regionibus usque ad Illyricum, radices fixerit ac inhæserit et impleverit prædicatio tantas hominum terras. Itaque bene etiam vobis scripsi ac suggessi de his quæ apud illos acta sunt, audens etiam vos admonere una cum spiritu, de his quæ vobis proposita sunt ac promissa juxta potentiam ac libertatem. «Non enim ausim loqui quidquam.» Postquam dixit: «Habeo gloriatio nem,»addit non verborum arrogantiæ esse prædicta neque enim, inquit, audeo quidquam dicere eorum quæ non sunt mihi a Christo tradita ad sacram gentium administrationem, utque gentes mihi obe diant. Imo et signorum operationes ac prodigiorum demonstrationes mihi datæ sunt.Jam enim seipsum attollit, quia in præcedentibus vehementer se de presserat, dicens: Audiacius scripsi vobis, ne tan. quam vilis hominis sermo fleret abjectus. «Eorum quæ non effecit Christus per me.» Ostendit quod nihil erat ipsius, sed totum Christi. «In potentia Spiritus Dei.» Dignitatem dicit Spiritus Dei. Hmc, inquit, feci, sive prodigia sive signa potestate ipsius. «Ut ab Jerusalem et circumjacentibus 10 cis. Porro eorum'quæ dicta sunt demonstratio, discipulorum est multitudo. Propterea dixit: «Cir cumjacentibus locis, ne rectam viam consideres, sed omnes positas in circuitu regiones.» Non dixit, Prædicaverim, sed quod majus erat «impleverim.» Illyricum autem novissima pars est ejus quæ Bulgaria dicitur.

405 XV, 20 24. «Ita vero adnitens Evangelium «annuntiare, non ubi nominatus erat Christus, ne ⚫ super alienum fundamentum ædificarem: sed sicut scriptum est:Quibus non est annuntiatum de eo,vi «debunt, et qui non audierunt, intelligent. Quaprop ⚫ter etiam impediebar frequenter quominus venirem «ad vos,nunc vero cum non amplius habeam locum «in his regionibus, desiderium autem habeam ve niendi ad vos multis jam annis, ut si proficiscar in «Hispaniam,veniamad vos. Spero enim me tran «seundo visurum vos,et a vobis deducendum illuc, «si tamen vestra consuetudine prius ex parte fuero «expletus. .Conatus, inquit, et gloria mihi erat ibi Evange lium annuntiare ubi nondum nominatus fuerat Christus. Quare? Ne super alienum fundamentum mdificarem: «Non ubi nominatus erat Christus.» Non quod cæterorum apostolorum societatem des picerem sed quod contentiosum ac injustum ju dicarem, gloriam alienis debitam operibus subri pere. «Ne super alienum fundamentum adifica rem.» Alienum fundamentum dicit predicatorum doctrinam. Alienum va ro non diversitate pradica tionis,sed ratione mercedis ac laboris. • Sed sicut scriptum est.» Ostendit quod hoc agens prophe tiam impleat. «Quapropter etiam impediebar fre quenter. ■ Ejus quod in initio dixerat: «Sæpius proposui venire ad vos, rationem nunc reddit. Nam doctrina, inquit, circa gentes me prohibuit. multum, hoc est, supe.. Cum non amplius locum habeam.. Vides, inquit, quod non cupidi tate sum gloriæ scripserit eis? neque ut dicitur assentandi illorum gratia, ut qui primates essent? ei quidem propemodum hoc scribit. Quoniam opus complevi et nihil est quod agam, volo venire ad vos. «Desiderium autem habeam.» Ne illos deji cere videatur, scribens: Quia si nihil est quod agam, veniam ad vos, subjungit: «Desiderium ha beam multis jam annis,» hoc est desiderium com plere nitor.. Ut si proficiscar in Hispaniam.» Ne rursum adulationis ergo dixisse existimetur, «Desiderium habeam multis jam annis,» quod dictum est corrigit, dicens: 400 Ob hoc potissi mum venire cupio, ut in Hispaniam proficiscar. «Spero enim me transeundo visurum vos, et a vobis deducendum.» Ne dicant, Facis nos viæ accession3m præter propositum, subjungit: «Et a vobis deducendum.» ut rursus dilectionem osten dat. Sed quoniam.d non satis erat, addit, «Exple us fuero,» quod patris potius erat quam præ. ceptoris. «Ex parte expletus fuero.» Hoc est, in parte. Nullun enim tempus perfecte explere me poseet vestra dilectione, nec conversationis vestræ satietatem inducere; sed gratum est mihi ut saltem ex parte implear. XV.25-29.«Nunc autem proficiscor Jerusalem mi a nistrans sanctis. Placuit enim Macedoniæ et Achaia «communionem aliquam facere in pauperes sanctos «qui sunt Hierosolymis.Placuitnamque ipsis et debi-. «tores sunt illorum. Nam si spiritualibus eorum cồm

«municaverunt gentes, debent etiam in carnalibus «ministrare ipsis. Hoc igitur ubi perfecere et ob signavero ipsis fructum hunc, revertur per vos «in Hispaniam. Scio autem quod ubi venere ad vos, in plenitudine benedictionis Evangelii «Christi veniam.» Quia dixerat: Cum non amplius locum habeam in his regionibus, veniam ad vos, adhuc autem mo ram facturus erat, ne se illusos esse arbitrentur, causam dicit cunctationes adhuc detinentis. «Mi nistrans sanctis. Si Paulus minister erat, concipe rei magnitudinem. «Placuit enim Macedoniæ et Achaia.» Non solum causam referre vult detinentis adhuc cunctationis: sed hortari quoque eos ut si militer aliis mittant qui sunt in Jerusalem. Nam hoc vult cum etiam illos nominat qui miserunt. id est, placuit eis, sive consultatione facta statuerunt, id est, qui in Macedonia sunt et Achaia voluerunt eleemosynam facere.» Commu nionem aliquam.» Vocat autem eleemosynam communionem tanquam ipsi quidem pecunias mittant, sancti vero libertatem erga Deum in unum conferant. «In pauperes sanctos.» Duplex erat communicationis necessitas, et propter paupertatem et propter virtutem. «Et debitores sunt illorum.» Quare autem hoc statuerunt facere? Quoniam hujus se cognoscunt esse debitores. 407 Non itaque ex eleemosyna, sed ex debito mittunt. ■ Nam si spiritualibus eorum communi caverunt.» Consequenter dicit quomodo sint eorum debitores: propter ipsos, inquit, maxime venit Christus de fidelibus enim sermo ipsi erat qui ex circumcisione venerant: et si illorum erant bona ac promissiones. Quemadmodum ergo spiritualibus illorur.communicaveruntgentes.ita oportet quoque ipsas in carnalibus ministrare illis. Jam autem non dicit, Communicare, sed «Ministrare,» in ordine ministrorum eos ponens, qui sanctis tributa pende rent tanquam regibus. «Et obsignavero eis.» Ve luti in asylo tutoque loco repositus sit (siquidem in cœlo repositurus erat) dicit: Et obsignavero eis sive sigillo munivero. «Fructum hunc.» Fructum vocat eleemosynam, ostendens quod lu crum magis faciat is qui tribuit. «In Hispaniam.» Rursum Hispaniæ meminit, vehementem ostendens amorem qnem habeat erga Hispanos. «In plenitu dine,» etc. Hoc est, scio quod ubi ad vos venero, inveniam vos bonis fetos ac ornatos. Quod enim ait «In plenitudine benedictionis Evangelii,» significat ipsos omnia in se habere bona. hoc modo. Scio quod ubi venero, ad implendum vos benedictione Evangelii veniam. Vel XV, 30-33. «Oro autem vos, fratres, per Domi «num nostrum Jesum Christum, et per dilectio «nem Spiritus: ut simul mecum certetis in pre «cationibus pro me ad Deum fusis: ut liberer ab ⚫ incredulis in Judæa: ut ministerium hoc meum ■ versus Jerusalem, acceptum fat sanctis: ut in

* gaudio veniam ad vos per voluntatem bei, una- « que vobiscum refociller, Deus autem pacis sit * cum omnibus vobis. Amen. » Quasi ipse idoneus non sit ad persuadendum, Per Christum, inquil, et per Spiritum sanetum vos oro. Vide autem quod Filii et Spiritus meminerit, jam vero non meminit Patris. Quod dictum est, ut, ubi Patris ac Filii tantum meminerit, ne turberis quod non etiam Spiritus meminerit. Mulüfariam enim de sancta loquitur Trinitate. * Ut simul mecum certetis. » Maxima utitur animi modestia, quod dicat sibi opus esse illorum oratione. 408 « Ut liberer. » Non dixit, Ut contli- gam et vincam illos, sed « Liberer,» divinam complens legem quie dicit: « Vigilate ut non intre- tisintentationem 99, » — « Ab incredulis.» Significat malos quosdam, et lupos magis quam homines qui ipsi paraturi erant insidias. « Acceptum fiat. » Ut et hoslia mea, inquit, accepta sit apud Deum, et ut ipsi cum prompto animo et gratiarum actione ea suscipiant qui per me tradentur. « Ut in gaudio veniam. » Nam si ab incredulis, inquit, liberatus fuero, et ministerium meum acceptum fiat, in gau- dio et non in tristitia veniam. « Per voluntatem Dei. » Quod ab inilio dixit, etiam nunc dicit: Si quomodo jani tandem prosperum mibi contingit iter per voluntatem Dei veniendi ad vos. « Dnaque vobiscum refociller. » Vides quam a fastu alienus sit? Non enim dixit, Doceam vos, aut, Instruam, sed « Refociller, » hoc est, vos in me per doctri- nam, et ego in vobis per fidei traditionem : quod eliam circa initia dixerat, hoc autem est simul consolationem accipere per muluam fidem. « Deus autem pacis sit cum omnibus vobis. » Hoc ubique Paulo moris est precationem admonitioni subji- cere. XVI, 1-5. « Commendo autem vobis Pheben so- « rorem nostram, quce est ministra Ecclesis Cen- « chreensis : ut illam suseipiatis in Domino, itaut « decet sanctos, et adsitis ei in quocunque nego- « tio vobis eguerit. Hzc enim el multis astilit et « mihi ipsi: Salulate Priscillam et Aquilam adju- « tores meos in Christo, qui pro anima mea suam «ipsorum cervicem supposueruni: quibus non * solus ego gratias ago, sed et omnes Ecclesise « gentium : ac domeslicam illorum Ecclesiam. » Vide quod titulis Phoben ornet, Siquidem quia hec erat qui epistolam deferebat. ipsis eam com- mendat. Honestatautem tum quod eius primum meminerit, tum quod sororem vocet : quid autem si Pauli fortassis soror eral? « Suscipiatis in Do- muino.» Vel propter Dominum, vel secundum Dominum »1taut decet sanctos. » Eo,inquit modo quo decet sanctos suscipere. Duplam dedit cura ipsius occasionem : et ut propter Dominum ipsam «nseiperent. et auod ipsa sancta esset.

Et adsitis ei. Vides quantum fugiat, no molestus sit. Non dixit: Eximite eam ab impenden «» tibus sibi malis, sed. Adsitis,» hoc est, quoad in «» vobis est benigni sitis, manumque porrigite, «Asti tit multis.»Magna laus et quæ sufficiat ad eos exhor «» tandum.«Et mihi ipsi.» Quod maximum erat ultimo loco posuit, vere enim beata est, quæ poluit san ctam Pauli animam refocillare. «Mihi ipsi.» Doc est, «» Apostolo, concionatori, communi orbis præceptori. ««Salutate Priscillam et Aquilam adjutores meos.» Auxiliati sunt, inquit, in doctrina,in tentationibus, in periculis. Est autem hoc magnæ laudis. Quidam vero hos adjutores intellexerunt, quod ipsi quoque tabernaculorum textores essent. Sed et omnes » Ecclesia gentium.» vel propter doctrinam, vel propter facultatum in illos collationem. Αc do mesticam illorum Ecclesiam. Adeo probi et vir tuti addicti erant, ut suam etiam domum ecclesiam fecerint. Vel d.citur hoc, quia omnes domestici fideles erant, ut jam domus esset Ecclesia. Ac XVI, 5-16. Salutate Epænetum dilectum meum, qui est primæ Achaiæ in Christum. Salutate Mariam, quæ multum laboravit erga nos. Salutate Andro nicum et Juniam cognatos meos et concaptivos meos, qui sunt insignes inter apostolos, qui etiam ante me fuerunt in Christo. Salutate Ampliam dilectum meum in Domino. Salutate Urbanum adjutorem nostrum in Christo: et Stachyn dilectum meum. Salutate Apel lem probatum in Christo. Salutate eos qui sunt ex Aristobuli domo. Salutate Herodionem cognatum meum. Salutate eos qui sunt ex Narcissi familiaribus, qui sunt in Domino. Salutate Tryphænam et Thry phosam, quæ laborant in Domino Salutate Persidem dilectam, quæ multum laboravit in Domino. Salutate Rufum electum in Domino, et matrem ipsius ac meam. Salutate Asyncritum, Phlegontem, Hermam, Patrobam, Hermen.quique cum illis sunt fratres.Salutate Philolo gum et Juliam, Nereum et sororem ipsius ac Olympam, et omnes qui cum ipsis sunt sanctos. Salutate vos 410 invicem osculo sancto. Salutant vos Ecclesiæ Christi. xxi * I Tim. 11, 12. Magnum erat Pauli dilectum esse, utpote qui judicio et non ad gratiam solet diligere. Primitias autem illum dicit: vel quod primus credidisset, vel quod pietatem cæteris omnibus majorem osten disset. Ne autem putes quod in temporalibus rebus essent primitim, addit: «in Christum.»- Multum laboravit. Ostendit quod præter doctrinam in aliis quoque erga ipsos laboraverit. «Erga nos.» Non solum, inquit, circa seipsam laboravit, ut salva esset, verum etiam circa nos, apostoli vice fungens ac evangelistæ. Quomodo ergo dixit: «Mulieri docere non permitto 66?, a publica nempe ac coma muni præsidentia eam arcens, atque concionatorio suggesto, non verbi doctrina.» Et concaptivos

Justitia vero dicitur virtus universalis: sanctitas autem est puritas. «Et sanctitatem veritatis.» Erat et apud Judæos justitia et sanctitas, sed figu ralis: nam circa corporis purificationem occupa bantur verum non hanc, sed quæ in anima est sanctitatem ac justitiam induite. Hæc enim veri tatis est. Aut justitiam veritatis dicit ad distinctio nem ejus quæ est in simulatione et hypocrisi. IV, 25-29. «Quapropter deposito mendacio 10 «quimini veritatem quisque cum proximo suó, «quoniam sumus invicem membra. Irascimini et «non peccetis.Sol ne occidat super iram vestram. Ne detis locum diabolo. Qui furabatur ne am «plius furetur: magis autem laboret operando ■ manibus quod bonum est, ut possit impartiri ei a qui opus habuerit. Omnis sermo spurcus ex ore «vestro ne procedat, sed si quis est bonus ad «ædificationem negotii ut det gratiam audienti bus.» Universaliter dixerat veterem hominem:cæterum etiam specialiter ipsum describit. Et primo menda cium ejus amputat, velut a propriis membris, ac si diceret: Nunquid oculus ubi feram 43 intuitus est, non dat pedibus operam ut fugiant? aut ma nus mali quippiam contrectans, ludificat cætera membra? Ita, inquit, et vos oportet affectos esse, Irascimini, et non peccetis.» Dixit: Ne mentia mini. Quoniam ergo frequenter quispiam mentien do iræ ansam præbuit, idcirco ait: Pulchrum qui dem est omnino non irasci: verum si id non contingat, saltem ne ad peccatum exagitemini, neque diutus permaneat apud vos iræ affectus. Contingit enim, ut dicit quispiam, justa ad ho ram impleri solve autem ipsam ante solis occa sum, et ne sol super indignos ortus fuisse dicatur, et ne nos cogitationibus infeliciorum efficiat flam mam. Quosdam ita audivi interpretantes: Una ait,incul pala ira est, nempe quæ erga dæmones et affectus concitatur. «Ne detis locum.» Aut cum superiore conjungitur sententia: Ne occidat, inquit, sol super iram vestram, ut non detis locum diabolo per cogi tationes nocturnas amplius vos inflammandi adver sus fratres. «Diabolo. «Invicem ergo pugnare est dare locum diabolo adversus nos ipsos. «Qui fu rabatur, non amplius furetur.» Ecce membra veteris hominis. Ubi autem nunc sunt qui sordi bus oppleti, seipsos tamen puros dicnnt, non sus cipientes pwnitentiam? Ecce enim manifeste au diunt: Qui furabatur non amplius furetur. «Magis autem laboret.» Neque enim satis est a peccatis cessasse eum qui resipiscit, sed et priori contra ria incedendum est ipsi via. Dicens autem: Labo ret, operis difficultatem significavit. Quod bonum est,inquit.Siquidem operatur etiam is qui furatur, sed quod malum est. «Omnis sermo spurcus. " dicit aut otiosum et vanum, aut putridum et graveolens. Quid enim magis putridum est aut gravius olet quam convicium, detractio, obscænum

Tdeo dicit quod tales Christo non serviunt, sed suo ventri. Videtur autem Judzos designare. Omnes Siquidem accusant Judaos tanquam ventri deditos. « Per blandiloquentiam. » Verbo tenus, inquit, obsequuntur, mens autem dolosa est erga vos. Hunc vero dicit communem modum deceptionis quod primum ipsis assentantur. « Corda simplici- cium. » Non dixit, Vestra, sed « Simplicio- rum. » — « Nam vestra obedientia. » Et quod non vos, sed simpliciores decvipiant, hino manifestum est, quod vera obedientia ac persuasibilitas ad omnes pervenit. Multos autem testes ipsis statuit, ne ad malam doctrinam erubescerent. 4192 « Gau- deo igitur propter vos, » quod non sitis decepti. « Sapientes quidem esse ad bonum. » Subindicat quodetiam quidam illorum decepti erant. Siquidem ait: Ad bonum quidem volo vos prudentes esse, ad prava vero imperitos malis: hoc est, prudentia quidem uti, ne ab aliis quidquam injustum vobis fiat; sincerilatem autem, ne aliis insidiemini. « Deus aulem pacis.» Quoniam erant dissidia, pacis datorem invocat. ut cohibeat offendicula. « Conteret. » Quod multo magis quam subjicere. « Satanam. » Non solum, inquit, immittentes offen- dicula conteret, sed et ipsum illorum ducem Sata- nam. « Brevi. » À tempore consolationem confir- mat. « Gratia Domini nostri Jesu Chrisli sit vobis- cum. » Suggerit ipsis Dei gratiam, quz» semper salvos facit. Quod si cum inimici essent salvos fecit, multo magis nunc. Vides quod cum operi- bus etiam gratia nobis opus sit ut salvi simus ? Nam postquam obedientiam ipsis adesse testatus est, tunc etiam gratiam optat. XVI, 21-24. « Salutant vos Timotheus adjutor « meus, et Lucius, et Jason, ac Sosipater cognati « mei. Saluto vos ego Terlius, qui scripsi episto- « lam in Domino. Salutatvos Gaius hospes meus « totiusque Ecclesie. Salutat vos Erastus. ocono- « mus civitalis, et Quartus frater. Gratia Domini «nostri Jesu Christi sit cum omnibus vobis. » Amen. Vides encomium Timothei ? adjuvabat enim ipsum in Ev:ngelio. « Et Sosipater, cognati mei. » Cognati, inquit, similes in pielate. « Tertius, qui scripsi. » Id magna laudis loco posuil, quod Pauli ! amanuensis fuerit. « Gaius hospes meus. » Hoc est hospitio me suscipiens: et magna laus erat quod omnem Ecclesiam hospitio exciperet una cum Paulo, qui non temere apud eum fuisset hospita- tus, nisi Gaius omnino dignus fuisset. « OEcono- mus oisitalis. » Ejus posuit dignitatem, ut noveris quod non divitis, non dignitas, alicui sint impedi- mento ad recte vivendum, aut credendum. 418 « Gratia Domini nostri Jesu Caristi. « Gra- lie meminit, Christi benefivis illis suggerent. « Sit cum omnibus vobis. Amen. » Ita a precatione ce- pil: Gratia vobiset pax a Deo Patre et Do-

monem concludit in precationem, Gratia, in quit, Domini Jesu Christi» Amat enim semper hoc ponere fundamentum, parique modo hunc ponere terminum. Finis, divino favente auxilio, Epistolæ ad Romanos. Scripta est a Corintho per Phaben ministram Ec clesiæ Cenchreensis. 414 Hanc ab Epheso civitate Asim scribit, cum jam eos et vidisset et docuisset; hac itaque Epistola memores eos reddit. Est autem hoc Epistolæ Ar gumentum. Corinthii contensiose congregati sen tentiis dividebantur, et jam erant inter eos dissi dia. Cumque divisiones essent, connivebant cum eo qui novercam uxoris loco acceperat. Alii vero con tinentiæ prætextu proprias deserebant uxores: qui. dam autem in templis idolorum edebant, habentes ea quæ idolis immolabanturindifferentia. Alii præ ter a eos qui linguis loquerentur in admiratione habentes, cæteros despiciebant. Denique errabant etiam circa resurrectionis mysterium, dicentes carnem hanc non resuscitari. His omnibus apud Corinthium commotis, populi vicini scribunt Apostolo: et nunc ad singula rescribit. Et primum quidem fert testimonium de prudentia atque co gnitione ipsorum: nec eos recipit qui dissidia excitabant. Præterea suadet non in sermone, sed in opere et virtute existimari sitam esse virtutem. Deinde ubi illum increpasset qui novercam acce perat: fuissetque adhortatus, ne lites ac judicia inter se haberent, consequenter ad ea respondet quæ scripserant, de nuptiis quidem, indivisibile esse conjugium: ad tempus autem 415 tantum, ut abstinerent, quo orationi vacarent. Verum cum illi continentiam amarent, de virginitate scribit. Hoc non ad necessitatem, inquit, sed consilio fiat. Postmodum de his quæ idolis immolantur, ne scientia abutantur, sed in mutua dilectione con versentur. Prohibet itaque fieri convivia in templis idolorum, ne pusilli offendantur. Exinde scribit de spiritualibus donis, ne ob dona dissideant: neque istum qui hoc habet donum ei præponant qui illud habet. Nam omnia ejusdem dicit esse Spiritus. Et tandem de resurrectione docet carnem resurgere, quia moritur quidem corruptibilis caro, surgit au

tem incorruptibilis per Christi gratiam. Resurre ctionem vero ex eo quod Christus resurrexerit, confirmat. Demum sermones exhortatorios ad mo res scribit, et de eleemosynæ in sanctos colle. ctione præcipit, sicque concludit Epistolam. Indigne ferens dæmon Corinthum tanta homi num frequentia civitatem, ac idolatria primum deditam in Deum credidisse, subornat nonnullos divites ac philosophos qui inter eos erant, et seip sos constituerant, ut in spiritualibus rebus populo præsiderent: quo deinceps plurimi e vulgo diviti bus tanquam potentibus jungerentur: ad philoso phos vero accederent, tanquam ad eos qui præs tantius aliquid docere possent supra doctrinam Apostoli: ut ex hoc dissidia ac contentiones inter ipsos excitarentur. Scripserunt itaque Paulo per Fortunatum, Stephanum et Achaicum de nuptiis et virginitate: per quos rescripsit ipsis, tum de his, tum de aliis. misso simul etiam Timotheo. Quoniam igitur divites ac philosophi ex arrogan tia populum diviserant, arrogantiæ affectionem inter initia corrigit. 1. Quod non oporteat a se invicem dissidere ob amo rem gloriæ, quæ de humana est sapientia. 2. Adversus slupra et scortationes ac eos qui cum his participant. 3. Quod non oporteat habere lites ac judicia. 4. De nuptiis et viduitate ac cælibatu. 5. De diversitate ciborum et abstinentia a cultu dæmonum. 5. 6. De dissidio virorum ac mulierum in precationibus et prophetiis. 7. De communicatione quæ Dei cultores deceat et non sit ad ingurgitationem. 3. De varietate donorum eorumque dispensatione. 9. De universali corporum resurrectione.