1, 1-3. «Paulus vocatus Apostolus Jesu Christi per «voluntatem Dei et Sosthenes frater, Ecclesiæ Dei «quæ est Corinthi sanctificatis per Christum Je «sum vocalis sanctis, una cum omnibus qui in «vocant nomen Domini nostri Jesu Christi, in * quovis loco, et suo, et nostro: gratia vobis et par a Deo Patre nostro et Domino Jesu Christo.» Ex eo quod seipsum dicit vocatum, corrigit illos. Ego ipse, inquit, non constitui meipsum aposto lum, et quoinodo vos ipsos constituitis præcepto res? «Apostolus Jesu Christi,» Præceptor vester Christus est, inquit, cur homines fecistis vobis præceptores? «Per voluntatem Dei.» Et hoc ut voluntas Dei per nos apostolos prædicaretur. «Et Sosthenes..» Siquidem ne arbitremini 418 quod vindicata mihi ipsi docendi dignitate, vos purga turus veniam a tumoré qui inde provenire solet ecce et Sosthenem mihi ipsi conjungo ac fratrem appello, et una cum ipso scribo, quæ mea sunt communicans. Cur igitur vobis obsisto? Quia no civus est vobis tumor ob doctrinam exortus. Et enim cùm nihil vobis prosit, eos etiam qui obtem perant a doctrina sana aberrare facit, et commune dividit Ecclesiæ corpus. «Frater.» Ex modestia sese Sostheni conjungit. «Ecclesim Dei.» Quod si Dei Ecclesia estis, quo pacto vos ipsos hominibus addixistis: «Sanctificatis per Christum.» Hoc est. lavacro et fide Christi, non per eos qui nunc sunt vobis præceptores. «Vocatis sanctis.» Nam et hoc ipsum quod vos credideritis non vestrum est, sed a Deo vocati estis ad fidem. Una cum omnibus qui invocant.» Non solum vobis Corin thiis, inquit, gratia et pax, sed una cum omnibus qui invocant Christum in quocunque loco aut illi sunt aut vos estis. Aliud. Quantum illi etiam intr se dissidebant, tantum ipse contendebat eos illis quoque conjungere qui procul distabant ideo optaturus eis gratiam et pacem a Deo, cum

» «dixisset «Vocatis sanctis.» protinus conjungendi subjunxit: «Cum omnibus qui invocant,» etc. Et vobis, inquit, et universis sit a Deo Patre gratia et pax. «Et suo, et nostro.» Quoniam. ubi dixisset, Cum omnibus qui invocant nomen, Domini,» adjunxerat tantum «Nostri,» tanquamid corrigens et ostendens communem ipsum et cunctorum esse Dominum et magistrum, addit Et suo, et nostro.. Quod si communis omnium Dominus est, et non solum noster, sed etiam eo rum qui ubivis locorum degunt, utquid inter vos mutuo dissidetis, et communem dominationem, vos ipsos separando, injuria afficientes, aliis atque aliis vos attribuitis? ■ Et pax a Deo Patre.» Quid autem, aut erga quem, inquit, pacem habetis, aut a quo gratiam accipitis? Ego. ait, hæc et a Deo vobis contingere cupio. His autem doctores eorum occulte reprehendit. 1,4 6. «Gratias ago Deo meo semper pro vobis «super gratia Dei, quæ data est vobis per Christum << Jesum, quoniam in omni re ditati estis peripsum «in omni sermone et in omni 419 scientia, qui «bus testimonium Christi confirmatum est in vobis.» «Gratias ago.» Instruens nos, ut grati simus, hoc in omni addit Epistola. «Deo meo.» Et multo amore vindicat sibi id quod commune est. «Super gratia Dei.» Donis plurimum intumescebant. Hunc ergo innuit sensum: Si non vestris bonis operib: 8, sed Christi munere donum accepistis, quid intu mescitis «Per Christum Jesum» Capitur enim pro Nam per Christum dedit Pater. «Per ipsum.» Siquidem rursum capitur pro Quod si per ipsum in omni re ditati estis, idque divitiis quæ a Deo sunt, quo pacto vos ipsos hominibus addixistis? «Et in omni scientia.» Contingit enim sermonem esse absque scientia,veluti sunt nugm. Rursum scien tiam esse contingit absque sermone, quemadmo dum in idiotis: qui rem quidem intelligunt, verum quod animo conceperunt, exprimere nequeunt. Sed vos, inquit, utroque ditati estis: tam sermone quam scientia. «Quibus testimonium Dei.» capitur pro Siquidem per sermonem,inquit, et traditam a Deo scientiam, testimonium Christi, hoc est, prædicatio, fide confirmatum est in vos, quod vobis non propria datum est industria, aut externa sapientia, sed Dei gratia. Aliud. Unde manifestum est quod sermone ditati sitis ac scientia? ex eo quod prædicatio fidei in Christum, confirmatum est in vobis: hujus namque con firmatio in vobis, et sermonis et scientiæ vobis testimonium est. «Testimonium Christi.» Aut voluntaria et salutaris passio, utque uno verbo dicam, facta pro nobis Verbi exinanitio et incar natio: aut testimonium Christi gratia est donum que signorum. Siquidem hæc sunt testimonium fidei in Christum ac divinitatis et magnitudinis ejus. In his enim ditati erant. Corinthii. Nam cum hac, inquit, in vobis conspiciantur, bene predizi

mus quod in omni sermone omnique scientia ditati sitis. Pars enim sunt donorum sermo atque scien tia: sermo quidem conferens ad docendum,scien tia vero ad intelligendum. Quod autem sequitur interpretationi. 420 1, 7, 8. «Sic ut non destituamini in ullo dono, exspectantes revelationem Domini nostri «Jesu Christi, qui etiam confirmabit vos usque ad «finem inculpatos in die Domini nostri Jesu Chri «sti.» Quæritur in hoc loco, cum prius dixisset «Ditati estis in omni sermone et in omni scientia, rursumque nunc: «Sic ut non destituamini in ullo dono,» quam ob causam in sequentibus dicit ipsos carnales? «Adhuc enim carnales estis,» ait, quia et hæc et illa multis cenveniebant. In tanta enim congregatione, neque omnes poterant esse perfecti, neque rursum omnes imperfecti aut imprudentes. «Exspectantes revelationem.» Sic ut non destituamini in uno dono ad exspectan dum revelationem Christi. Necessaria est enim tolerantia ad exspectandum. Porro revelationem vocat secundum adventum, ostendens quod etiam nunc sit,quanquam oculis non videatur carnalibus. «Qui etiam confirmabit vos.» Indicat eos flu ctuare. Dicens autem «inculpatos,» significat eos culpæ esse obnoxios. «In die Domini.» Ab huma nis abducens terret eos, facta judicii mentione. I, 9. «Fidelis Deus,per quem vocalis estis in con «sortium Filii ejus Jesu Christi Domini nostri. ■ Hoc est verax: quod si verax. complebitomnino quæ promisit. «Per quem vocati estis.» Nemo quippe venit ad Filium, nisi Pater traxerit eum 67. Quemadmodum neque ad Patrem quis. quam venit, nisi cui revelaverit Filius ", «Per quem vocati estis,» hoc est, a quo vocati estis, qui vocavit vos. Et intellige quomodo ponat divus Paulus id est. per quem etiam de Patre: et pro quo illud pono: ut cum idipsum de Filio au dieris non substantiæ mutationem, sed identitatem concipias. «Vocatis estis.» Neque enim a vobis ipsis venistis,sed gratia vocati estis. " In consor tium. Papa! quid ait? In consortium vocati estis, inquit, Unigeniti, ut et in regno et in gloria con sortes efficiamini.Quod alibi dicit: «Si sufferimus et conregnabimus ".» In consortium vocati estis Christi ut quid alios atque alios constituendo vobis ipsis præceptores 421 ac doctores, a divino illo salutarique consortio vos ipsos distrahere ac ampu tare contenditis? Quod non oporteat a se invicem dissidere ob amorem gloriæ quæ de humana est sapientia. I, 10-13. «Obsecro vos,fratres per nomen Domini nostri Jesu Christi, ut idem dicatis omnes, et non «sint inter vos sectæ. Sitis autem compositi ea∙lem «monte eademque sententia. Significatum est enim Blς

«mihi de vobis, fratres mei, ab his qui sunt Chlos «quod contentiones sint inter vos. Hoc autem dico << quod unusquisque vestrum dicit: Ego quidem sum «Pauli, ego autem Apollo, ego vero Cepha,rursum ego Christi. Divisus est Christus? Ego, inquit, qui obsecro non sufficiens sum ad persuadendum. Per Christum itaque obsecro; hoc est, ipse Christus injuria affectus obsecrationem facit et adhortationem. «Et non sint inter vos sectæ.» Quod enim vos in multa divisi sitis, non effecit multas partes perfectas, sed perfectam par tem puta Ecclesiam discidit. «Compositi.» Hoc est,completi, perfecti. «Eadem mente.» Quoniam præmiserat: «Idem dicatis,» ne existimarent in verbis duntaxat oportere esse consensum, subjun fit: «Eadem mente», hoc est, et sermonibus et operibus, et sententia, et sonsu silis conformes. Significatum est enim mihi.» Ne inficias eant, testes quoque eos producit qui Chloe erant. «Fra tres mei.» Nam etsi manifestum sit, inquit, pec catum, fratres mei estis Quod autem ait «Mei,» affectus est. «Ab his qui sunt Chloe.» Familia quædam erat ita appellata, cujusdam fortassis Chloe. Non autem nominatim eos dixit qui signifl caverant, ne adversus illos odia gererent. «Quod contentiones. • Cum ea denuntiat quæ ab iis ac cepit qui significaverant, contentiones dicit, ne ef. feraret eos adversus familiam Chloe: 422 Cum autem illa dicit in propria persona, vocat illa schismata, hoc est, dissidia vel sectas, quod multo pejus est quam contentiones. «Hoc autem dico.» Explanationis causa addidit: «Hoc autem dico • ac si dixisset: Verbi gratia,hujusmodi sunt quæ facitis ac dicitis.«Quod unusquisque vestrum dicit.»Atnon ita dicebant illi: «Ego sum Pauli, ego autem Apollo,»sed verbi causa ita dixit; divites ac sa pientes occulte subindicans ad quos confuebant; ex hoc ostendens quod si ita dicendo se Pauli esse vel Apollo,culpa non caruissent: multo magis di centes se sapientum esse aut divitum, quos sibi ipsis præceptores constituerant.«Ego vero Cephæ.» Præferens Petrum, postremo ipsum loco posuit quandoquidem hæc accusationis illorum gratia di cit. «Rursum ego Christi.» Non carpit quod di cerent: «Ego Christi sum; sed quod non omnes hoc dicerent, indignatur. «Divisus est Christus?» Rescindilis,inquit, Christum, dividitis corpus ejus. Est autem hoc verbum plenum terroris. Aut hoc modo (ut active significet: Num divisit inter homines Christus regnum et Ecclesiam?Num quosdam habet Christus, qui hæreditatem cum eo dividant, ut cum eo partiatur quispiam eos qui salvi fiunt? Num quosdam etiam habet consortes, quique cum eo terrarum orbem impleverunt? Christus is est qui pro mundo mortuus est, ve strum autem nullus. Divisus (ut affirmative legatur), id est, seorsim quidam vestrum sor tiuntur Christum, alii vero alios: nempe hi Cepham, illi vero Apollo, qui primus fuisse dicitu Corinthiorum episcopus. I,13-17. «Num Paulus pro vobis crucifixus est? «aut in nomine Pauli baptizati fuistis? Gratias age

«Deo quod neminem vestrum baptizaverim nisi Cri × spum et Gaium,ne quis dicat quod in nomine meo «baptizaverim. Baptizavi autem et Stephanæ fami «liam præterea haud scio num quem alium ba «plizaverim.Non enim misit me Christus,ulbaptiza rem, sed ut Evangelium prædicarem: non in sa pientia sermonis, ne evacuetur crux Christi.» Consequenter tollit quod absurdum est, omnem que rem in seipsum traducit: ne ex invidentia videatur mentionem facere nominum aliorum. Nec dixit: 428 Num Paulus vos fecit aut creavit, sed quod multo amplius illius benignitatem mani festabat, crucem in medium adduxit, ac baptisma quo purificantur peccata. Nam per hæc Dei re gnum nacti sumus. Ab exordio autem Epistolæ in finem usque conti nuo ferme ordine meminit nominis Christi, ut frequentia salutaris hujus appellationis fastum ac putredinem arrogantiæ exhauriens expurgaret. exhauriens expurgaret. «Gratias ago Deo.» Baptizavi quidem, sed in Christi nomine, inquit. Cur gratias agis, Paule, quod neminem eorum baptizaveris præter illos quos enumerasti?an baptismus inter illa ponendus est,quorum parva est habenda ratio? nequaquam, inquit, sed de hoc duplici nomine gratias ago. Uno quidem quod non baptizando non dederim quibusdam ansam dicendi, quod multos ob id ba ptizarem,quo cœtum discipulorum mihi ipsi consti tuens, præceptoris ac ducis nomen mihi conquire rem. Altero autem quod neque ad eam rem apo stolorum a Christo acceperim. Simul ostendens quod si ego, inquit, qui a Christo missus sum ut prædicarem et annuntiarem ipsius Evangelium, parce ac raro baptizavi. cum tamen cognatum sit ac consecutivum baptisma prædicationis: vos qui penitus missi non estis, quomodo vos ipsos præce ptores exhibere audetis? quomodo vero etiam ba plizatis; aut aliorum quidpiam omnino facitis,quo rum donum aut apostolatum non accepistis? Quod neminem vestrum baptizaverim.» Quidam ob eos intumescebant quos baptizave rant. Itaque ait: Quid intumescitis, cum ego gratias agam quod non baptizaverim? Hoc autem dicitillo rum expurgans arrogantiam, non baptisma vilipen dens. Absit? «Ne quis dicat.» Quamobrem gratias agis quod neminem baptizaveris?» Ne quis di cat, inquit, quod meo nomine baptizaverim.» Nam si, cum abjecti illi et obscuri baptiza rent, tantum exortum est dissidium, ut illo rum nomine cognominarentur, quid, obsecro, factum fuisset, si Paulus universos baptizasset? «Præterea haud scio.» Ex hoc ostendit quod hoc illi magno studio non erat, ut baptizaret, cum ne meminisset quidem. Hoc autem dicit objurgans fastum illorum qui ex eo intumescebant quod ba ptizarent. «Non enim misit me Christus ut bapti zarem.» Quare igitur baptizabat si ad hoc missus non erat? 424 Quia ad prædicandum quidem Evangelium missus erat, non tamen baptizare

prohibebatur, sed id quoque ex liberalitate pre stabat. «Sed ut Evangelium prædicarem.» Nam hoc magni erat laboris, quodque ferreum require ret animum.Siquidem ille jam credentes baptizat, hic vero incredulis Evangelium prædicabat, apud quos etiam periculis exponebatur. «Non in sapientia verbi.» Non dixit, Non in sapientia scientis, sed: «Non in sapientia verbi.» Pulchre Nam in sapientia scientiæ Evangelium prædicabat. Ideo quoque alibi dicit: «Etsi imperitus sermone, non tamen scientia.» Quid enim sapientius est, aut ad scientiam melius ac vehementius quam scire ac docere quod cruce ac morte devicta sit mors, et nostrum genus, nempe hominum longa maxime que miserabili diaboli tyrannide sit liberatum? «Ne evacuetur crux Christi.» Ne nocumentum et abjectionem crux sustineat. Etenim si in sapientia sermonis prædicassent apostoli, potuissent non nulli existimare quod propter sermonum apparen tiam persuasi fuissent homines, non propter virtutem Christi qui prædicabatur, quod nocumentum fuisset prædicationis et crucis. Nunc autem mun dum illitteratis ac imperitis credidisse hominibus, Christi virtutem declarat. Evacuatur enim et abjecta redditur crux Christi, sive voluntaria ejus passio pro nobis, ab his qui magnitudinem ac divinitatem ejus, sapientia ac persuasibilitate nituntur demonstrare. Nam qui fieri potest, ut quod supra sermonem ac naturam est, sermone et arte quadam demonstretur? Imo quæ etiam necessitas est sermonum virtutisque flexanimæ, cum signa ac miracula fortius omni voci clament omnemque volentem ad pietatem et prædicationem deducant? I, 18-20. «< Sermo enim crucis, his quidem qui pe «reunt stultitia est: nobis autem qui salutem conse equimur, potentia Dei est. Siquidem scriptum est << Perdam sapientiam sapientium et intelligentiam «intelligentium rejiciam. Ubi sapiens? Ubi scriba? «Ubi disputator hujus sæculi? Annon infatuavit «Deus sapientiam mundi hujus?» Verisimile est incredulos fuisse apud ipsos qui cruci detraherent. Ait ergo: Nihil mirum aut novum vobis videatur, siquidem his qui pereunt, ea quæ ad salutem a Deo data sunt, stultitia esse videntur. 425 Ostendit consequenter quod fieri non posset, ut sermone sapientiæ adducerentur quidam ad præ dicationem: siquidem sermo de cruce non tantum non adducit, sed etiam stultitia videtur his qui pe reunt.Quod si hoc ita est, quidnam dicere posset qui spiam de prædicatione, cum gratia ipsi non omnia » suppeditet?«Nobis autem qui salutem consequimur, potentia Dei est.» Nam qui non resilimus, sed spem habemus salutis, ex hoc potissimum Dei potentiam et sapientiam cognoscimus: potentiam quidem, quod morte solverit mortem; sapientiam vero, quod jam perditos, hoc modo salvos fecerit. «Ubi sapiens?» Sumpta loquendi libertate a Scri plura, eos postmodum objurgat, dicens: Ubi «sa piens?, de Græcis:«Ubi scriba? de Judæis:«Ubi disputator?» Hoc est, qui ratiocinationibus ac scrutationibus omnia committuut. Ac si diceret. Hi enim omnes nullum ab errore potuerunt eri

pere. Annon infatuavit Deus sapientiam mundi hujus?» Omnes enim qui sapientes esse videban tur infatuati sunt.adeo ut illi invenire non possent quæ a piscatoribus et illitteratis hominibus prædi cata sunt et confirmata. Quomodo aulem confir mavit? Hoc est, stultam esse coarguit, eo quod veritatem invenire non possent.-Aliud. Sapientiam mundi vocat eloquentiam; etenim hujus largitor Deus est. Nam et ipse linguas divisit, et proprios cuique characteres distribuit. Itaque Græcæ quo que linguæ ipse dedit splendorem. At illi hoc usi non sunt ad id quod oportuit, efficientes ipsam seductionis illecebras, idque agentes ut sermonis persuasibilitas causa fieret introducendi erroris per fabulosas ratiocinationes. Redarguit igitur non eloquentiam, sed eamquæ in ipsa est fullendi promptitudinem, 1,21-2.3. «Quandoquidem enim in sapientia Dei «non cognovit mundus per sapientiam Deum, pla «< cuit Deo per stultitiam prædicationis salvos facere credentes. Quoniam et Judæi signa postulant, et «Græci sapientiam quaerunt. Nos autem prædica «mus Christum crucifixum,Judæi quidem offendi «culum, Græcis vero stultitiam.» 426 «In sapientia.» Quæ videlicet in crea turis relucebat nempe in cœlo et in terra. Quando quidem, inquit, non cognovit mundus Deum per talem ipsius sapientiam quæ in creaturis conspi ciebatur, placuit Deo per crucem salvos facere eos qui crederent, quæ stultitia esse videtur incre dulis,et his qui pereunt. Sapientiam autem appel lat humanam quoque intelligentiam et eloquen tiam, sive ipsam doctrina suavitatem: ut ostendat Deum mentis esse creatorem et prudentiæ ac elo quentiæ largitorem: quanquam nonnulli his ad ea quæ non oportet usi sint.Stultitiam vero prædica tionis dicit simplicitatem dictionum. Divini siqui. dem discipuli idiota erant, quod ad sermonem attinet, sed divites scientia. «Et Judæi signa postu lant.» Si Judzo, inquit, dixerimus: Crede, proti nus signa ac prodigia fieri postulat ad prædicationis confirmationem. Nos autem Christum prædicamus crucifixum, quod non modo non est signorum est signorum demonstratio,quin potius imbecillitatis est, quan. tum ad id quod apparet. Attamen cum hoc infr. mum videatur, et his quæ requirunt contrarium, adducuntur nihilominus ad fidem, quod magnam Dei ostendat potentiam.Rursum Graci sapientiam a nobis requirunt, sed illis quoque nos crucem prædicamus,quod ad id quod in prospectu est stul. titiæ esse videtur, Deum videlicet prædicare cru. cifixum at hoc quoque modo persuadentur et obtemperant. Annon hæc maximæ sunt admiratio nis ac miraculi, eos per hæc persuaderi quæ con traria sunt iis quæ requirunt? Aut hoc quoque modo intelligi potest: Quoniam, inquit, Judai signa postulant et Græci sapientia n, inveniunt utrique in Christo ea quae requirunt. Quomodo? Siquidem incredulis Judæis offendiculum est, Græ cisque in fidelibus fatuitas apparet. At hi qui ex ipsis vocati sunt et electi, inveniunt eum Patris

; esse potentiam et sapientiam.Quid enim ais, Judæe? Signa requiris? Ecce Christus potentia est quæ signa edit. Tu vero quid ais, Græce? Sapientiam postulas Habes Christum, qui Patris sapientia est. Quoniam igitur signa ac sapientia a nobis requiruntur, prædicamus Christum, qui utrum que est his qui vocati sunt, qui cum ea inveniant «quæ requirunt, credunt. Increduli vero offendiculo ac fatuitate digna existimant quæ vehementem merentur admirationem. Et quid mirum Cum hic quoque sensibilis sol obscurus videatur his qui aspectu cæcutiunt? «Judæis quidem offendi culum.» Qui primo aspectu videtur offendiculum. Quis enim incredulorum non offenderetur? aut quis infidelitatem relinqueret? «Græcis vero stultitiam.» Quemadmodum esse videtur prædicare cum esse Deum, qui crucifixus est. «

nis affectibus, de Deo per privativa effari. Sic et oracula dicunt invisibile lumen, quod tamen omnia illustrat et multimodis laudatum atque nomina tum, ineffabilem dicunt, nomineque carere; et eum qui omnibus praesens est, et ex omnibus rebus invenitur, incomprehensibilem appellant, et qui investigari non possit. 1,26-29. «Videtis enim vocationem vestram, fratres, ▪ quod non multi sapientes secundum carnem, non «multi potentes: non multi nobiles, verum quæ stulta «secundum mundum erant delegit Deus, ut pudefa «ceret sapientes: et quæ secundum mundum im «becillia erant delegit Deus, ut ea pudefaceret qua «robusta sunt: et quæ secundum mundum igno «bilia erant et contempta delegit Deus, et ea quæ «non erant,ut ea quæ sunt obscuraret, ne gloria «retur ulla caro coram ipso.» Considerate, inquit, et attendite quanta potest vocatio, quæ effecit ut idiotæ adeo sapientia di scerent dogmata. «Quod non multi sapientes.» In hanc vocationem et finem non venerunt multi sa pientes. Addit autem multi. quia nonnulli etiam sapientes crediderant, ut Areopagita. Anthypatus ac alii: et ob hanc causam ubique additur:«Multi,» quia erant et quidam potentes ac præclaro genere orti qui crediderant.. Secundum carnem.» Juxta id quod apparet, secundum præsentem vitam et externam eruditionem. Hi enim maxime stulti sunt, qui sibi ipsis persuaserunt quod essent sapientes ideoque difficillimi sunt a suis avelli dogmatis. «Non mulli potentes.» Siquidem potentes ac prw claro nati genere,fastu pleni: illi quidem propter divitias, hi autem propter genus, seipsos a Dei co gnitione separant, nec volunt præsentia despicere. «Sed quæ stulta sunt secundum mundum.» 429 Ubique rejecta ac vilia accepit, ut potentes incredulos pudefaceret.Cum autem audis«Delegit,>> ne suspiceris quod Deus opus habuerit pauperes assumere, potentes vero repellere,sed quod abjecti accurrerunt magis ad fidem. Qui enim in potenta tibus erant et sapientia, seipsos abstraxerunt,indi gnum ducentes quod ab idiotis discerent; Deus namque omnes salvos fieri cupiebat.» Ut sapientes pudefaceret.» Cum autem ubique audis, «Pude faceret,» de illis intellige qui in propria fidebant sapientia ac divitiis, nec crediderant. Hæc enim maxima Christi victoria est per stultos sive idiotas devincere sapientes ac pudefacere. Maximus sa pientum pudor est quod idiotis inferiores invenian tur:et maxima quidem Christi victoria est per stultos superare sapientes.. Quæ robusta sunt.» Hoc est, intumescentes ob potentiam et divitias.«Et ea quæ non erant.» Ea non esse dicit quæ esse quidem existimantur, propter multam abjectionem. «Uι ea quæ sunt obscuraret.» Omnia, inquit, fecit Deus quo eos ab arrogantia cohiberet, et a sui reputatione, qua sese aliquid esse existimabant et vos adhuc arrogantes estis ac intumescitis, «Ea quæ non erant.» Videbantur apostoli non esse quidquam utpote abjecti: Græci vero esse vide Ut

tamen non essent. «Ne glorietur ulla caro coram «» bantur, quod sese aliquid esse arbitrarentur, cum ipso.» An igitur neque nos, inquit. gloriabimur? Utique vos qui fideles estis, gloriari debetis; non enim estis caro, sed ab eo per regenerationem nati estis, et sapientes estis: sed ipsum habentes qui sapientia est, qui a tyranni redenit: nec id solum, sed et sanctificavit per baptisma: nec tantum etiam hoc, verum etiam per dona justificavit. Nos ergo propter hæc gloriari debemus. Gloriari autem non quod nostro aliquo egregio facinore his digni facti simus sed in Domino, quod universa hujusmodi commoda gratiæ ipsius sint, ac benignitatis quam nobis exhibuit. 1,30-31. «Ex eo autem estis per Christum Jesum, «qui factus est nobis sapientia a Deo, justitiaque et << sanctificatio ac redemptio: ut, quemadmodum scriptum est: Qui gloriatur in Domino glorietur.> 430 «Ex eo autem vos estis.» Nempe Deo. Hoc est, abduxit vos ab omni fastu Deus, filios suos per Jesum Christum effecit. Itaque debemus et nos arrogantiam fugere quæ inimica est Deo «Qui, inquit, Christus factus est nobis a Deo sa pientia, et justitia, et sanctificatio, et redemptio.» Hoc est, qui fecit nos et justos et sanctos cum nos redemisset ab illis quæ sunt istis contraria. Cum enim stulta delegisset, effecit ea sapientia et justa. «Qui factus est nobis sapientia a Deo.. Non dixit Sapientes nos effecit, sed ostendens ineffabile mu nus, ait: «Factus est nobis sapientia;» hoc est, seipsum nobis dedit. Cum magna de Filio dixisset, utpote quod sapientia esset, justificatio ac redem ptio, addit: «Deo,» ne ingenitum eum suspice ris. «Ac redemptio.» Vide quo ordine procedat. Primum quidem sapientes efficiens ab errore libe ravit, et tunc justos et sanctos superventione Spiri tus sancti reddidit, et ita a cunctis malis liberavit; nam hoc est redemptio. «Ut, quemadmodum scri. ptum est. qui gloriatur in Domino glorietur. Omnia, inquit, hac facta -unt, ut nemo seipsum ali quid esse existimet,neque in seipso glorietur,sed in Deo.Occulte autem ipsos notat; nam erant nonnulli superbientes et elati. II, 1-2. «Et ego cum venissem ad vos, fratres,veni «non in excellentia sermonis aut sapientiæ annun «tians vobis testimonium Dei. Non enim judicavi ⚫ me scire quidquam inter vos nisi Jesum Christum, «et hunc crucifixum. Cum dixisset quod sapientia infatuata est, et qui stulti videbantur delecti sunt, addit: Et ego ipse, qui præco sum et prædicator, non veni syllogismis instructus aut humana sapientia. «Sermonis aut sapientim.» Quid enim, etiam si voluisset,dixerit quispiam, num in sapientia versari potuisset? Ipse quidem non potuisset, at Christus potuisset ipsum sapientem effcere si voluisset. «Testimonium

Dei. Mortem enim Christi prædicando annun tiabat, ideo illam appellat testimonium. «Non enim judicavi.» Etenim ego hoc censui, inquit, 431 (quoniam et Christus statuit) ut sine eloquen tia prædicarem. «Nisi Jesum Christum.» Externa, inquit, non fuit mihi opus sapientia, sed solum Christum prædicavi, et hunc crucifixum: et tamen omnium sapientium ora obturavi. II, 3-5. «Et ego in imbecillitate et timore ac tre «more multo versatus sum apud vos.Et sermo «meus ac prædicatio mea non fuit persuasoriis . humanæ sapientiæ verbis, sed in ostensione Spi ■ ritus ac potentiæ: ut fides vestra non sit per sa a pientiam hominum, sed per potentiam Dei.» Nam quomodo non imbecillis, cum a tot magistra tibus persecutiones sustineret? Tantum non dicit Ut quid vos ipsos traditis quidam sapientibus, qui dam vero potentibus; num hæc quidpiam ad præ dicationem conferunt, nempe apparens sapientia, divitiæ et potentia? Considerate quomodo venerin vobis prædicans. Num in sapientia? Sed nequaquam hoc dicere possetis. An in potentatu? Atqui tre mens ac timens, plenusque minis intentatis ita prædicabam inter vos. Cur ergo vos sumpta horum oblivione, sapientes et divites ac potentes requiri tis,et hos vobis præceptores et doctores exhibetis? Et timore.» Non solum, inquit, mihi opus non fuit sapientia ut prædicarem, verum etiam cum in multo essem timore ac tremore propter persecutio nes, ita tamen prædicavi, quod opus multam osten dit potentiam crucis, quia in ruditate ac timore prædicando prævaluerit. Eos deprimit qui apud ipsos sapientes erant: ostendens quanta fuerint obstacula impedientia ne crederetur prædicationi, et tamen creditum est. «Non persuasoriis.» Neque enim prædicatio adulterata erat per externam elo quentiam aut eruditionem. «Sed in ostensione Spiritus. «Nam per Spiritum sanctum et signa ac virtutes quæ ab eo sunt, demonstramus aperte quod vera dicamus, et per vim ac potentiam quæ exerit se in nobis.. Ut fides vestra non sit.» Etenim si per humanam fuisset sapientiam, suspicio fortassis haberi potuisset quod per eloquentiam superasset; nunc vero cum per signa sit et virtutes, certitudi nem. 433 Cum autem prius appellasset principes sæculi hujus sapientes Græcorum, nunc dicit sa pientes Judæorum. II. 6-8. «Porro sapientiam loquimurinter perfectos << sapientiam autem non sæculi hujus neque princi «pum sæculi hujus, qui abolentur: sed loquimur «sapientiam Dei in mysterio,quærecondita est,quam «præfinivit Deus ante sæcula in gloriam nostram. quam nemo principum sæculi hujus cognovit.» Postquam semel demonstravit eam, quæ homini bus sapientia videtur, esse stultitiam Dei vero sapientiam,quæ pereuntibus stultitia videtur, veram esse sapientiam,jam deinceps sumpta audacia vocat ipsam sapientiam. Dicit autem sapientiam, prædi cationem de Christo, quodque per crucem salva facta sit creatura, quæ sub colo est. «Inter per

ac perfecti sunt, qui humana tanquam imbecillia despexerunt. ac sese Deo tradiderunt Non sæculi hujus.» Sæculi hujus dicit propter temporalitatem ipsorum, quod una cum hoc sæculo persistant, at non procedant ad futurum. «Qui abolentur.» Si quidem cessant una cum præsenti vita. At non ita justi: quin potius florent tunc magis quam nunc. Principes autem vocat: clam designans philosophos qui apud eos erant, historiographos ac rhetores, qui etiam reipublicæ administratores facti erant. «In Mysterio» Mysterium vocat prædicationem de Christo, quia neque ulla cœlestis virtus noverat illud priusquam fieret, et quia alia videmus et alia credimus. Christum videns, tanquam benignum et humanum colo: servum audiens effectum, ob dis pensationem eum adoro. «Quæ recondita est.» Nam et hoc quoque tempore occulta est, incredulis quidem vehementer, credentibus vero non adeo. «Quam præfinivit Deus.» Quanquam, inquit, sa pientiam præfinivit Pater, ostendens gubernatio nem, quam circa nos habuit, ut per ipsam nos glorificaret. Quod autem ait: «Ante sæcula,» significat coæternitatem cum Patre. «Quain nemo principum.» Potest quidem hoc intelligi etiam de Pilato et Herode: nam ignorabant sapientiam. Po test et de pontificibus ac scribis qui ignorabant factam per Christi crucem et mortem dispensatio fectos. Hoc est, inter fideles nam illi sapientes nem. 433 Cum autem prius appellasset principes sæculi hujus sapientes Græcorum, nunc dicit sa pientes Judmorum. 7ª Matth. xxı, 38. II. 8, 9. «Nam si cognovissent, nequaquam Do «minum gloriæ crucifixissent; sed, quemadmodum «scriptum est; Quæ oculus non vidit, nec auris au «divit, nec in cor hominis ascenderunt quæ præpa «ravit Deus diligentibus se.» Quoniam insensatis crux ignominia esse videtur vide quomodo, facta Christi mentione, Dominum gloriæ ipsum vocal: ostendens quod non solum nihil illi ad gloriam crux aut mors obfuit, verum etiam ob humanitatem seu benignitatem magis glorificatus est. Aliud. Si id quod ait: «Princi pum sæculi hujus,» pro Herode et Pilato accepe ris, simplicus intelliges quod sequitur: «Nam si cognovissent, nequaquam Dominum gloriæ crucifi xissent;» neque enim tanta capti erant insania, cum eos non occuparet invidia. Si vero pro pontia cibus et pharisæis acceperis, qui noverant ipsum esse Christum (idque ex eo manifestum est quod dicebant cultores vineæ: «Hic est hæres.agite, oc cidamus eum, et vinea erit nostra 11;» Sed invidia excæcati sunt), tunc quod inferius additur sic intel liges Si cognovissent quod a cruce tanta gentibus futura salus, nequaquam ad hoc pervenissent ut eum crucifigerent: eligentes potius invididia tabes cere, quam ut gentes salvæ fierent, et ipsis ejectis illæ eorum loco substituerentur — Aliud Opportune Dominum gloriæ appellavit. Nam quoniam crux

ignominis esse videbatur, ostendit eam esse ma gnam gloriam: «Quæ præparavit Deus.» Quæ au tem præparavit Deus diligentibus se? Christum videlicet ac salutem, quæ per incarnationem facta est Diligentes autem Scriptura vocat credentes Sed quomodo, ait, auris non audivit, nec in cor hominis ascenderunt, cum sancti prophetæ prius audiverint mysterium? Et dicimus aliud esse au disse ut hominem, et aliud audisse ut prophetam. Isaias enim dicit: a Addidit mihi autem ad audien dum 7,» non quod antea aure hominis destitutus fuisset, sed quod prophetæ aurem accepisset. 434 11, 10, 11. «Nobis autem Deus revelavit «per Spiritum suum. Nam Spiritus cuncta scru ■ tatur, etiam profunda Dei. Quis enim novit quæ «sunt hominis, nisi spiritus hominis qui est in «eo? Sic et ea quæ Dei sunt nemo novit, nisi " Spiritus Dei.»> Si igitur nullus novit, vos, inquit, quomodo di dicistis? Quia Deus, ait, nobis revelavit per Spiri tum, non perhumanam sapientiam. Hæc enim non est habita digna quæ videat mysteria. Nam Spiritus cuncta scrutatur. Deinde ostendit quod potissimum est in hac disciplina. Nisi enim Spiritus nos docuis set, inquit, qui Dei quoque profunda novit, nequa quam scire potuissemus; nam hoc mysterium est inter inenarrabilia, ideo quoque Spiritu nobis opus erat præceptore. Quod autem ait: «Scrutatur,» non ignorantiæ ostensivum est, sed e diverso exa ctæ potius cognitionis. Divus Gregorius intelli git: Non quod Spiritus curiose indaget, sed quod in contemplatione delectetur.» Etiam profunda Dei.» Profunda Dei appellat profundissimas ipsius, maxi meque nos latentes dispositiones seu dispensatio nes. Alio modo. Profunda Dei sunt sacrarum Lil terarum occulta ac recondita cognitio, cum Spiri tus qui novit, sanctorum revelat animabus, divinam quamdam intelligentiam in eis exhibens. «< Nisi spiritus hominis qui est in eo. «Quemadmoduin enim, inquit. quæ hominis sunt nullus hominum novit, nisi proprius ipsius spiritus: ita neque ea quæ Dei sunt quispiam novit nisi Spirtitus Dei. II. 12, 13. «Nos autem non spiritum mundi ac «cepimus, sed Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus «quæ a Christo donata sunt nobis: quæ et loqui «mur, non per sermones quos docet humana sa «pientia, sed per eos quos docet Spiritus sanctus, << spiritualibus spiritualia comparentes.»> Mundi spiritum vocat, ut opinor, humanam sa pientiam, ac eruditionem, quam non accepimus, inquit ut qui crucem obscuret, ne aboleatur crux sicuti prædixit. Sed Spiritum Dei accepinius, ut sciamus quæ donata sunt nobis a Deo: hoc est, dispensata sive facta sunt a Christo. 485 «Nou per sermones quos docet humana sapientia» Tanto, inquit, nos hominibus sapien tiores sumus, quando sapientiori utimur præce 73 Isa. L, 5. vᾷ.

«ptore.Illi siquidem Platonem ac Pythagoram habent præceptores, nos autem Spiritum sanctum. «Sed per eos quos docet Spiritus sanctus.» Nullus itaque usus est humanæ scientiæ: omnia namque spiri tualia sunt. «Spiritualibus spiritualia comparan tes.» Hoc est, quod dicit. Cum investigatur quæstio aliqua spiritualis, ac exemplis spiritualibus com parationes ac interpretationes adducimus, ut, verbi causa; si surrexit tertio die Christus, ex Jona pro bationes ac testimonium adduco: si natus est Do minus ex virgine, ex sterilibus Anna et Elisabeth sumitur interpretatio. II, 14-16. Animalis autem homo non accipit ea quæ sunt Spiritus Dei, stultitia siquidem ipsi sunt: nec potest cognoscere, quia spiritualiter dijudicantur. Spiritualis vero universa quidem dijudicat, ipse autem a nemine dijudicatur. Quis enim cognovit mentem Domini qui conciliabit eum? Nos autem mentem Christi tenemus. Animalem vocat hominem eum,qui omnia animæ rationibus tribuit: nec quidquam fde suscipit,nec superno opus esse auxilio arbitratur: qui cum doctrinas Spiritus non possit mente comprehen dere, nec velit absque rationibus credere, omnia arbitratur esse stulta quæ divinæ sunt dispensa tionis. Alio modo.Animalis est.qui juxta carnem vivit et nondum per spiritum mente illuminatus est, sed innatam tantum et humanam habet intel ligentiam, quam cunctorum animabus Creator immittit. Alio modo. Hoc est: Quando aliquid spirituale et ineffabile fuerit, a spiritualibus testi “monia ducimus Utpote ad id quod surrexit Chri stus, Jonæ testimonium adduco: quod ex virgine natus est, adduco sterilium partum ac generatio nem. Animalis vero est, qui rem omnem animæ considerationibus attribuit, nec arbitratur superno aliquo opus esse auxilio. — Alio modo. Animalis opus habet dijudicatione et perscrutatione, ac disciplina spirituali, ut suscipiat ea, quæ sunt spi ritus, 480 sed cum arrogantior sit quam ut ad hanc sese demittat, et sufficere judicet humanas considerationes, non modo nihil comprehendit eo rum quæ ignorat, sed e diverso quoque in majorem demersus ignorantiam, animæ affectum et ægritu dinem legibus spiritus adoptat, et existimat ea esse stultitiam, cum seipsum accusare deberet, qui humilibus ac humanis mensuris supernaturalia et ratiocinationes excedentia mensurare tentaverit. Spiritualis vero non opus habet dijudicatione, sed cum omnia spiritualiter et divina sapientia probet ac judicet, spiritus cognitione perficitur. Ideo a nullo dijudicatur: a fidelibus quidem, quia non dissonat nec dissenti ab ipsis; ab incredulis vero, quia longe superior est illorum dijudicatione, et quia non solum hac non eget, sed et novit exacte dijudicans quod hac utentibus maximum ita præ stiterit impedimentum ad spiritualiter dijudican dum, et recipiendum ea quæ sunt Spiritus. Idcirco quoque hi Dominico sensu carent, sive præce

inquit, non cognovit mentem Domini. ptis, et ea quæ inde sequitur, legis traditione,quæ eos castigaret, et ad spiritualium quæstionum ap prehensionem excitaret. Ipsa enim Dominica præ cepta confirmant nos et ad eum uos reducunt, aptosque efficiunt ad divinam doctrinam et intel ligentiam, quæ dignis inde suppeditatur. Propter ea cum nos ipsos ad hæc composuerimus, merito Christi mentem habemus. Nam quæ Christi sunt sentientes ac intelligentes, jam non humana et car nali cogitatione fluctuantes obruimur, adversus utrinque fatibus tempestatem ferentes: sed solidi ac firmi in cœlesti divinaque mente effecti, veritatis apprehensionem assequimur.» Nec potest cogno scere.» Ignorat, inquit. quod ipse stolidus sit. Non enim potest intelligere quod in talibus sola fide sit opus. deficientibus scilicet humanis conitationibus. Nam hoc est, spiritualiter dijudicantur, quod per fidem ac Spiritum demonstrationes habent ea quæ divina sunt. «Universa quidem dijudicat.» Spiri tualis, inquit, fideliter intuetur omnia ac intelligit universa, et quæ propria sunt et quæ infidelium quæ autem ipsius sunt, increduli nequeunt intelli gere. Nam hoc est, quod ait: «Ipse autem a nemine dijudicatur.» Quomodo igitur fidelis no vit omnia? Quoniam præsentia quidem novit, 487 quod videlicet caduca sint et fragilia, futura vero novit, nempe quod stabilia sint et æterna. Incre dulus autem neque præsentia novit (magnifacit enim ipsa cum nihil sint) neque futura, nam ea ne esse quidem credit. «Quis enim cognovit mentem Domini.» Quare infidelis nihil novit? Nam hoc est quod ait; Quis, id est, nullus infidelis novit? Quia, Ideo neque conciliabit eum sibi, hoc est, placa bit aut in amicitiam reducet: inimico autem ne quaquam revelabit Deus. Et quare fideles et spi rituales cognoscunt? Quoniam, inquit, mentem Christi habemus, hoc est, spiritum Christi? et quæ novimus, a Spiritu sancto edocti sumus. Illi igitur merito ignorant, cum Deum habeant aver sum: nos vero, inquit, cognoscimus, cum usi su mus doctore Spiritu - Est autem hyperbaton quod ait: • Quis enim cognovit mentem Domini.» Conse cutive enim debet illi particula conjungi, Nec po test cognoscere,quia spiritualiter dijudicant.Potest tamen et sine hyperbato declarari, prout posita est elocutionis particula. «Nos autem mentem Do mini habemus." Qui imitatione mentis illius quo ad humanitatem quam suscipit Christus Deus noster suam mentem purificarunt, hi mentem Christi habent. Aliud.Aut mentem Christi vocat Patrem.. Habemus, inquit in vobis ipsis Christi Patrem» juxta illud: «Inhabitabo in eis et inambulabo 78. Mentem enim appellare Patrem. sanctis frequens est, ut cum habet Gregorius; Mente, Verbo, et Spiritu una connaturali divinitate. Et rursum Primum quidem considerat angelicas potentias ac cœlestes et conceptus Mentis opus fuit Verbo com pletum et Spiritu perfectum. «Mentem Christi * II Cor. v, 16.

COMMENT. IN EPIST. 1 AD CORINTΤΗ. habemus. Hoc est, quæ in mentem Christi sunt et ita cognoscimus qua ipse vult et revelavit. Pulchre autem a Dei auctoritate corroboravit eum qui particeps esset spiritualis doni: ut illi non esset opus alterius doctrina,sed aptus quoque esset et alios instruere. Non enim potest, inquit, Dei consi lia intelligere, ut aliquod ipsi afferat auxilium. Nos sane qui intelligentiam a Christo, per fidem quæ in ipsum est accepimus, alios quoque docere pollicemur. 488 111. 1-3. Et ego. fratres, non potui loqui bis ut spiritualibus, sed loquendum fuit ut carnali bus, ut infantibus in Christo. Lactis polu vos alui non cibo: nondum enim poteratis, imo ne nunc quidem adhuc potestis.Nam adhuc carnales estis. Siquidem cum inter vos sint æmulatio et contentio ac fuctiones, an non carnales estis, et secundum hominem ambulatis? Non potui loqui vobis ut spiritualibus. Ubi ipsorum fastum qui de humana erat sa pientia depresisset, vult nunc eum quoque de primere qui et in spiritualibus erat, ostendens «» quod neque audire possent quidpiam perfectum. Bene autem dicit, Non potui, pro eo quod est, Non volui, ne hoc invidia dixisse videatur. Sed loquendum fuit de carnalibus. Et quomodo car nales erant qui etiam signa edebant? Et dicimus «quod et tales quodammodo erant et non tales. Con tingit enim et signa cedere et esse carnalem; qua » – «» les erant illi qui dicebant: «Domine, nonne per «nomen tuum hoc et illud feclmus; et audierunt Non novi vos Ut infantibus in Christo. » Infantibus quod ad Christi leges pertinet. «Lactis » potu vos alui.. Lac dicit, imperfectam adhuc doctrinam, cibum vero perfectam. Nondum enim poteratis. Quoniam inquit, noluistis nam hoc «in sequentibus ostendit quod ipsorum causa erat quod non possent, quod etiam ipsos a venia se ; parat sive ea privat. • Siquidem cum inter vos sint æmulatio et contemptio. Vides quod ipsorum pravitas fuerit? Et quomodo sumus, inquiunt, «carnales? causam dicit quæ hoc efficiat. cumque » etiam de aliis accusare posset, instat ad id quod urget, nempe de factionibus et æmulatione quæ inde oriebatur, simulque contentione. «Et secundum hominem ambulatis.» Non secundum Deum vivitis, sed secundum hominem conversamini, 74 Matth. vII, 22, 23. hoc est carnaliter. III, 4-8. Etenim cum dicat aliquis: Ego quidem sum Pauli; alius vero: Ego Apollo: nonne carnales estis? Quis igitur est Paulus? Quis vero Apollos, nisi ministri per quos credidistis, et cuique Dominus dedit? Ego plantavi, Apollos rigavit, 439 sed Deus incrementum dedit. Itaque neque qui plantat est ali quid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat, nempe Deus. Cæterum qui plantat et qui rigat unum sunt. Unusquisque tamen propriam mercedem acci piet juxta suum laborem. Rursum illorum taxat sapientes ac divites qui eis præerant et factionis ansam dabant. «Quis

igitur est Paulus admirandam sapientiam Seipsum et Apollo extenuat ut hoc statuat Si nos, inquit. nihil sumus, quid poterit quispiam dicere de præceptoribus qui apud vos sunt? «Nisi mini stri» Magnum quidem est esse etiam ministres fdei; verum si ad exemplum conferas, radicemque bonorum Christum. pars quædam sermonis est. Nam qui bona tribuit, is demum bene de nobis meretur, non qui ministrat. Minister tamen major est eo qui Evangelium prædicat, quatenus hic qui dem sermones annuntiat, ille vero etiam opera exhibet. «El ut cuique Dominus dedit.» Neque eam. inquit, ministerii partem a nobis ipsis habemus sed hoc ipsum quoque a Christo accepimus Hoc enim vult cum ait: «Et ut cuique Dominus dedit.» «Ego plantavi.» Ego quidem primus prædicatio nem in vobis disseminavi, Apollos vero sua exhor tatione non permisit semen ardore tentationum exa rescere. Perfectum vero opus, Dei est qui dedit incrementum. «Neque qui plantat est aliquid.» Vide quomodo depressionem divitum ac sapientum qui eis præerant, invidia carere facit, deprimendo seipsum et Apollo quantum ad apparentiam, et ostendendo quod ad salum Deum attendere opor teat, et in ipsum referre universa quæ contingunt bona! «Qui plantat et qui rigat unum sunt.» In hoc quod nihil amplius possint absque Deo au gmentante. - Alio modo. Quandoquidem multa sane percurrit de præceptoribus, dicens: «Quis est Paulus, quis vero Apollos!» et rursum: «Ita que neque qui plantat est aliquid, neque qui ri gat.»Hoc autem faciebat, eorum mitigare volens ardorem, qui ob doctrinam superbiebant et ad contentiones ac factiones Christi populum per trahebant. Quoniam igitur satis visus est illorum fastum purgasse, eo quod seipsum quaque una cum Apollo depresserit, ne quidam dicant: 440 Vane igitur prædicas, frustra sustinens pro præ dicatione labores. Hujusmodi refellens objectiones subjungit: Unusquisque suam mercedem accipiet, juxta suum laborem.» Dicens propemodum: ne quaquam animo angatur qui bene docet, quanquam enim prohibetur, ne Christi populum dividat, sibi. que vindicet, et inter vos tanquam præceptor sese jactet attamen mercedem accipiet, neque id temere, sed juxta suum laborem. Deinde rem am plius attollens, et confirmans quod omnino erit merces. «Nam Dei inquit, cooperatores sumus.» simul quidem ut dixi doctrinæ opus illustrans,simul etiam rursum subindicans quod opus Dei sit. Itaque non oportet aut sibi vindicare aut illud discindere, quin potius conjungere et unire: nam hoc est co operari. Sibi autem vindicare ac dividere, inimico rum est hostium. Deinde in hoc insistit eadem utens demonstratiouis regula: quod omnino non oporteat populum personis distribuere. «Dei, in quit, agricolatio estis, Dei mdificatio.» Ut qui vos ipsos deprimitis, id quod Dei est, attribuentes con servis?» Juxta suum laborem.» Quoniam verisi

mile erat eos qui amplius laboraverant circa illorum fidem seguiores reddendos, cum audirent omnes unum esse, sive parum sive multum quispiam con tulisset, illud statim curat. Unum, inquit, sunt in hoc quod nihil amplius facere possint absque Deo, qui incrementum tribuit. Nam quod ad resurrectio. nem pertinet, unusquisque juxta suum laborem habebit mercedem. 111,9.11. «Nam Dei cooperatores sumus:Dei agri «

quisitio et eos quidem qui probe vixerunt, tan quam aurum et argentum. ignis reddet splendidio res: pravitalis autem operatores, more lignorum, feni ac stipulæ consumet. doctore vero qui ea docuit quæ decent non exigentur pœnæ, imo sa lute dignus habebitur, et hoc est quod ait: «Ipse vero servabitur,» nempe qui docet, «Opus autem exuretur,» hoc est, ii qui seipsos exstruxerunt pravum opus. Et ita diligenter lègentes inveniemus Scripturarum sententiam: «Si cujus opus exustum fuerit, damnum patietur: ipse vero servabitur sic tamen ut per ignem;» hoc est, exustum fuerit opus ejus per ignem. Ipse vero servabitur, nempe doctor ille neque enim causa fuit mutationis ad id quod pejus est. Nam convenientem ipse doctri nam attulit. Verum si quis nolit particulam illam. «Sic tamen ut per ignem,» operi aptare, sed doctori tunc sic intelligito, quod pro illis non exigentur ab eo pœnæ; servabitur autem, per ignem et ipse probatus, utrum vitam habeat do ctrina congruentum. «Aurum,» fidem in Christum «Argumentum.» Nam sunt et inferiores, multa siquidem sunt apud Patrem mansiones 78. «Dies enim declarabit.» Diem dicit judicii. «In igne» au tem dicit revelari opera: hoc est, manifestum fieri cuius sint natura, utrum aurum, utrum argentum, talium, inquit, ignis probativus erit. «Si cujus opus exustum fuerit.» Si cujus, inquit, opus vim ignis non tulerit, sed probatum ac convictum fuerit esse nalum,damnum,ait, patietur. Itaque nihil prodest files recta,absque bonis operibus. - Anne ita quo que intelligere possumus? Illi quidem qui silvam seu materiam facile exurendam ædificarunt, peni tus ejiciuntur: damnum enim patiuntur omnium suorum laborum. «Ipse vero servabitur.» Quis ram? Qui superadificavit aurum et argentum lapi desque pretiosos. Cum enim de ipso dixerit quod mercedem accipiet, nunc dicit quam mercedem, ne:ope salutem. Servabitur autem, ipse quoque eolorem passus, sicut verisimile est de co qui per ignem transierit sibique unitas modicas sordes expurgarit. Solius namque Dei est perfecte peccato carere. 443 Homines vero elsi quam maxime justi fuerint, non perfecte puri sunt. Siquidem dictum est, quod in multis labimur omnes 76, et «Nullus purus est a peccato, ne si unius quidem diei sit vita ejus ".» Nam Malachim dictum est 78 quod tanquam ignem in fornace, et tanquam her bam fullonum quosdam abluet Deus et purificabit. Ipse vero servabitur.» Quod ait «Servabitur,» tantumdem est ac si dicat: Non tolletur e medio, neque revertetur in nihilum,quemadmodum pravæ ejus actiones. Nam hæc usque ad id tempus exsi stentiam habere videbantur et fiebant; veniente autem eo die et igne, ipsæ quidem vanæ et cassa efficiuntur, neque amplius fieri possunt: attamen homo qui illas operatus est, non simul cum eis in 75 Joan. xiv, 2. 76 Jac. III, 2. 77 Job. xiv, 4, 5, sec. LXX. 18 Malach. ¡11, 2, 3.

terimitur, sed manet ac servatur, penas luens per ignem. Ob hoc enim cum dixisse, Servabitur, subjungit declarans quomodo servabitur: «Sic ta men ut per ignem, hoc est, ad hoc manet et ser vatur ut per ignem puniatur in sæculum. In inter » pretatione Isaiæ divus Basilius facta hujus verbi mentione, pro purificatione ipsum accipit. «Ut per ignem. Omnia metaphorice dixit sed vide Non quasi facis exustus ad nihilum redigetur, sed quid? «• «Ipse vero servabitur.» Conservationem vocans vitam quæ semper in igne agetur et ipsum conser «vari in illo. Nam vide quid addiderit: Sic tamen ut » per ignem: hoc est, ita servabitur ut qui in igne servatur, id est, exuritur nec consumitur. Ne enim conservationem audiens, ob bonum nominis omen, existimes supplicium opera duntaxat resdicere opus fuit hac additione: Ipse servabitur per ignem sem per ardens. Nam hoc significat dictio id est, ut, III, 16-19. An nescitis quod templum Dei sitis, et Spiritus Dei habitet in vobis? Si quis templum Dei profanat, hunc perdet Deus. Nam templum Dei sanctum est, quod estis vos. Nemo seipsum fallat. Si quis videtur inter vos sapiens esse in hoc sæculo, stultus fiat ut sit sapiens. Sapientia enim mundi hujus stultitia est coram Deo. 144 Volens consequenter adversus illum de flectere sermonem, qui cum noverca scortabatur. vide quam apto sit usus proœmio.cum sollicitudine quam de ipsis habet eos alloquens. «Et spiritus Dei habitat in vobis.» Peccatum auget ex dono, nempe St vero templum Dei su mus ex eo quod Spiritus in nobis habitat, utique Spiritus est Deus. «hunc Deus, hoc est id est, perdet (prius aulem profa nat, vertimus), Hoc autem non exsecrantis est, sed quod futurum est prædicentis. «Nam templum Dei sanctum est. Quoniam igitnr sanctum est tem plum quod sanctum habet inhabitatorem, non po test scortator templum esse Dei. Quis autem est templum Dei? vos, inquit, si puri manseritis. Nemo seipsum fallat,» existimans videlicet aliud esse præter ea quæ dicta sunt. Si quis videtur sapiens esse.» Sapientes appellat humana præditos sapientia. «Stultus fiat.» Stultus sit in hoc sæculo qui humanum aspernatur sapientiam novitque ex ea nihil veræ utilitatis accedere. Hoc enim super nam ipsi conciliat sapientiam Quemadmodum enim paupertas secundum Deum divitia sunt, et igno minia gloria ita stultitia secundum Deum sapien tia est. Vide autem quod non dixerit: Abjiciat sapientiam, sed significans oportere illam maxime despicere, dixit: «Stultus fat et idiota, • instruens ne nos pudeat apud nos ipsos ignorantiæ. Nam fi dem nobis conciliat, quæ mysterium prædicatio nis de Christo humanis non permittit rationibus. Verbi causa, unde sibi manifestum esse dicit quod inhabitatione Spiritus.

Christus sit Filius Dei,aut unde scrutatur quod care» nem acceperit. «Sapientia enim mundi hujus stul titia est coram Deo.» Siquidem non solum ad veram nihil confert sapientiam, verum etiam impe dimento est quod se scire putent, respuantque addiscere, nam hoc facit sapientiæ humanæ infla tio. III, 19-21. Scriptum est enim: Qui comprehendit sapientes per astutiam ipsorum. Et rursum: Domi nus novit cogitationes sapientium quod vanæ sint. Nemo itaque hominum glorietur. Per propria ipsorum arma, nempe astutiam, comprehendit eos Deus. Quonam modo? 445 Quia enim per calliditatem suam, sive versutiam ac astutiam circa res humanas, existimant se omnia scire, nec sibi opus esse doctoribus, per hanc ipsam eos accepit, rebus ostendens quod nihil sciant eorum quæ necessaria sunt. Quomodo autem comprehendit sapientes perastu tiam ipsorum? Arbitrabantur per humanam quæ illis inerat sapientiam, sese comprehensuros virtutem mysterii Christi: ipsi vero non solum non sunt as secuti qua sibi humanis rationibus concessa existi mabant: verum etiam astutia ipsis in contrarium cessit eorum ad qum tendebant, in majorem igno rantiam atque perplexitatem conjiciente ipsos cogi tationum ac rationum imbecillitate. • Dominus novit cogitationes.» Si ergo Dominus novit, quis jam contradicet? Quod si cogitationes hominum vanæ sunt, et si sapientes per suam astutiam ma gis capiuntur, quodnam lucrum magis ex ipsa ha beant manifestum est: quia neque humana sapien lia, neque cogitationum callidilas potest quidquam aut prodest ad doctrinam, aut cognitionem rerum spiritualium. Quod si horum nihil ad ista confert, quomodo poterit quispiam docens gloriari (cum de. monstrata sint ea quæ inter homines aliquid esse videntur nihil posse) quasi conferrent illa ad utili tatem? Manifestum enim est quod etiam si quispiam aliquid doceat, gratiæ Dei est donique superni, et non propriæ opus sapientiæ aut acuminis ingenii dona vero non ut his extolleremur accipimus, sed ad communem hominum utilitatem. «Quod vanæ sint.» Annon ita est? arbitrantur se nullo egere, sed sibi sufficere ad veritatis apprehensionem. «Nemo itaque hominum glorietur.» In doctores ipsorum rursum invehitur, qui plurimum effere bantur quod dona quædam doctrina et aliorum quorumdam accepissent. Quare autem doctores non debent gloriari, sed dicis: «Nemo hominum glorietur?» Quia, inquit, quæcunque dona habent, illa propter vos nempe plebem acceperunt, quo vobis prodessent. Quid ergo in his gloriantur quæ non suis laboribus, sed propter vos acceperunt vestramque salutem? «Nemo glorietur. Vel pro pter doctores: neque enim quidquam a se habent; vel propter humanas cogitationes. 446 Neque enim per illas potest veritas comprehendi, sæpe autem interpretatio magis aptatur et particula dictionibus, et his qum sequuntur.

22, 23. Omnia enim vestra sunt, sive Paulus, sive Apollos, sive Cephas, sive mundus, sive vita, sive mors, sive præsentia, sive futura. Omnia, in quam, vestra sunt, vos autem Christi, Christus vero Dei. Rursum seipsum et Petrum ac Apollo posuit, doctores eorum designans: ostendens quod etiam dona propter ipsos accepissent et doctores creati essent. Hoc autem fastum eorum vehementer de primit. Deinde illud quoque significat: Si ego, in quit, et Cephas et Apollos vestri sumus, multo minus sane deberent doctores vestri cristas erigere. «Sive nundus.» Ipse quoque mundus et vita pro pter vos sunt, ac condita sunt: ita mors ipsa ad vestram facta est castigationem. «Sive præsentia.» Ostendit cuncta propter ipsos facta esse,et præsen tia et futura. «Omnia vestra sunt,» tanquam bene ficia et dona. «Vos autem Christi,» tanquam crea turæ et opera. «Christus vero Dei,» tanquam germen ac Filius. Pulchre autem hoc addidit; quo niam enim dixerat: «Omnia vestra sunt, vos au tem Christi;» ne si ibi pedem fixisset, Filium in genitum ac sine principio existimarent, subjunxit ⚫ Christus vero Dei.» Non autem Christus ita Dei est ut nos Christi. Absit! sed nos quidem Christi sumus, tanquam opus et factura ipsius. Christus vero Dei est,tanquam germen ante sæcula et Filius, et tanquam Patrem habens principium. IV. 1-4. Sic nos existimet homo tanquam ministros Christi, et dispensatores mysteriorum Dei. Quod su perest autem, illud requiritur in dispensatoribus, ut fidus aliquis inveniatur. Mihi vero indignissimum videtur, ut a vobis dijudicer, aut ab humano die. imo nec meipsum dijudico. Nullius enim mihi con scius sum, sed non ob id justificatus sum. Cæterum qui dijudicat me Dominus est. Dicendo e Nos, designat doctores, qui apud il los erant. «Tanquam ministros Christi.» 447 Quo niam vehementer doctores eorum dejecerat, nunc sensim ipsos exaltat, Christi ministros appellans et dispensatores. Attamen licet ita sit, inquit, nullus relicto Domino a ministris nomen accipit. «Etdispen satores;» mysteriorum vocat dispensatores, osten dens quod non cuivis simpliciter oportet tradere my steria, sed dignis. «Ut fidelis quispiam inveniatur,» Fidelis, inquit, deberet esse dispensator,nec dicere sua esse quæ Domini sunt, sed tanquam minister dispensare. Et hoc modo deprimit ipsorum fastum. Hoc enim est, inquit, quod quæritur, et omnino servari deberet a dispensatoribus, ut fideles essent, ac seipsos famulos dicerent, et non sibi vindica rent aut appropriarent quæ Domini sunt. hoc modo. Existimet, inquit, nos homo et cætera habere quæ dixi: et quod potissimum dispensatores contingit, etiam nos habere existimet, ut a com muni sensu repetatur. «Existimet.. Quid est au tem hoc quod inter dispensatores requiritur? Ut fidelis, inquit, inveniatur. Deinde his qui impu dentes futuri erant eumque aggressuri, ac dicturi Aut

Quid ergo Num tu hujusmodi es? obvians ail ▪ Mihi vero indignissimum videtur,ut a vobis di judicer. Hoc autem dicit non seipsum extollens, sed eam quæ decet dignitatem, prædicationi ac doctrinæ servans. Nam si ipsum curiose scrutaren. tur, ejusque facta disquirerent, aut suspectum haberent, nullatenus fieri posset ut ea quæ apud eos prædicaret ac doceret susciperent, Juste igitur ao sapienter, et ad eorum ipsorum salutem utiliter, hujusmodi suspicionem, illorumque temeritatem reprimit ac cohibet, et constanter tollit. Ne tamen hæc non causa prædicationis dixisse videatur et ob communem utilitatem, sed sese jactans ac extol. lens subjungit: «Sed non ob id justificatus sum.» Quanquam enim vobis non liceat me diju dicare, imo nec omnino aliis hominibus: sed po tius credentes, nullamque circa me hæsitationem habentes utilitatem ac doctrinam prædicationis oporteat haurire: idque adeo fideliter ac firmiter, ut etiam sciatis quod neque ipse possim dijudicare meipsum: «Nullius enim mihi conscius sum,» quod maximum est. ac invincibile virtutis testimonium quandoquidem nullus novit quæ sunt hominis, 448 nisi spiritus hominis,qui in ipso habitat.Quanquam hac in me sint, inquit, non ob id justificatus sum adhuc enim commuui judice mihi opus est, illoque nondum a causa discedente, in certamine ac timore adhuc sum, tanquam nondum justifica tus. Verum neque propterea vobis convenit qui prædicationem suscipitis, ut cum hæsitatione vos erga me habeatis, aut judicare siva dijudicare pra sunatis, aut quod communis est judicis insensate vobis ipsis rapiatis, ac tempus judicii ad vos antea derivetis. Si vero non id est, quæritur, sed id est, quæ rite accipiatur, tanquam imperantis aut consulentis, tunc, ut manifestum est, nihil obscuritatis habebit, sed facilis erit in tellectus. «Mihi vero indignissimum est ut a vobis judicer.» Ne hoc pretextu de ipso quoque Paula ambigerent, num fidelis esset dispensator annon, quod fuisset eversio fidei ipsorum, suam tuetur personam, dicens: «Indignum duco, ut a quo quam dijudicer.» Hoc autem non ex elatione ait, sed ut dixi, timens ne dubiam illis fidem faciat. «Aut ab humano die.» Hoc addens ostendit quod Non a vobis tantum, inquit, nolo judicari (alioqui hoc ad contemptum ipsi cederet), sed neque ab alio: nam hoc significat quod addit «Aut ab hu mano die.» — «Sed nec meipsum dijudico.» Hoc est, quod neo seipsum dicit sufficere ad exactum hujusmodi judicium: quopiam «Nullius mihi con scius sum, sed non ob id justificatus sum.» Ne jac tantiæ ducas esse quod dictum est,subjungit: «Sed non ob id justificatus sum.» Non possum, inquit, securus esse nisi Deus me justificaverit. Quid enim si peccarem? num vobis peccasse arbitrarer? Unde subjungit: «Qui dijudicat me Dominus est.» Verus nempe judex. IV, 5. Itaque ne ante tempus quidquam judicet is, tantisper dum veniat Dominus, qui occulta quoque

illustrabit tenebrarum et propalabit consilia cordium ac tunc laus erit a Deo. Quod si eum quoque judicat Dominus qui nul lius sibl conscius est, eo quod ipse rectus sit ac verus judex, cur vos quæso, fratres vestros judica tis? Nam et hic morbus apud ipsos erat, quem etiam corrigere nititur. 449 Aliud. Admonet ne honestum esse ducant se ipsos ulcisci, neque eos judicent qui peccare viden tur: neque turbentur ob ea quæ hoc tempore mor talium aspectibus occulta sunt: quandoquidem Dominus ipse qui omnibus præsidet, impiorum quidem occulta tenebrarum illustrabil: justorum. vero qui in mundo sunt, qui Deum sua modestia ac industria colunt, et vulgo occulti sunt, propala «bit consilia cordium: quibus etiam laudem futu 79 Hebr. IV, 13. ram esse dicit a Deo. «Qui occulta quoque illustra bit tenebrarum.» Qui manifestabit, inquit, quæ in nobis abscondita sunt. Tenebras vero dicit latentes pravas actiones. Frequenter enim quispiam bonum aliquod quantum ad apparentiam operatur, at vo luntas quæ latet, errare convincitur. «Et propala bit consilia cordium.» Omnia enim coram ipso nuda sunt et aperta ", nullumque religionis vela mentum juvare potest habentem. «Ac tunc laus erit a Deo.» Ad id quod magis faustum est descen dit. Siquidem consequens magis erat ut diceret Tunc supplicium erit, quam laus; verum ad id quod commodum est deflexit sermonem. IV, 6. Hæc autem, fratres, per figuram traustulit in meipsum et Apollo propter vos, ut in nobis discatis, non supra id quod scriptum est de vobis sentire; nec hic istius,ille hujus nomine inflemint, alius adversus alium. Quare von per figuram transtuli in me et Apollo? «Propter vos,» inquit, ne vos contristarem si no minatim objurgarem. Etenim corrigere studebat, at ne contristaret, observabat. Per figuralem vero translationem utrumque continget, inquit, modo volueritis, ut et corrigamini, et absque moerore audiatis quæ ego ad correctionem reprchendo. Hoc autem faciebat ne si defnitas personas repre hensione designaret, videretur humano quodam affectu aut odio, hos quidam sinere, illos vero per stringere. Præterea quoque, ne hujusmodi dijudi catione hos quidem corriperet, illos vero ad despe rationem injiceret, aut ad iram, majoremque con tentionem excitaret: quorum vero in reprehensio nibus non meminisset, hos tumore potius et arro gantia impleret. Ideo justam ob causam nominatim non objurgavit: sed translata figuraliter in seipsum, et Apollo accusatione, 450 communem admoni tionem nudam ac facilem omnibus reddit. «Propter vos.» Hoc est, speciatim præceptorum vestrorum personas audientes, despiceretis sermonem. «Ut in nobis discatis.» Ad præceptores dirigitur: ut per nostras, inquit, personas discatis de vobis sen tire juxta id quod scriptum est. Est autem scri

ptum Qui vult esse primus, sit omnium postre mus 7ºº.» «Ne hic istius, ille hujus nomine inflemini.»> Nempe discipuli præceptorum nomine.«Inflemini.»> Relictis autem doctoribus ad populum dirigitur sermo populus namque ob præceptores effereba tur: ut, qui hunc habeat præceptorem, adversus discipulum qui alium habeat intumescebat ac glo riabatur. Bene autem illud appellavit inflationem et veluti tumorem, a metaphora corporis quod pravos gignit humores, aut pravum accepit spiritum. IV, 7-8. Quis enim te discernit? quid autem habes quod non accepisti? quod si etiam accepisti,quid gloria ris quasinon accepisses? Jam saturati estis? Jam ditati eslis? Sine nobis regnum adepti estis? atque utinam sane adepti sitis. ut et nos una vobiscum regnemus. Ac si diceret Quis te judicavit et approbavit tanquam laude dignum, o præceptor ac doctor? num homines? at non rectum est illorum judicium. «Quid autem habes quod non accepisti?» Verum dices rectum esse hominum de te judicium: et vere fortassis laude dignus es ob doctrinam: at ne ita quidem extollaris. Non enim tuum opus est factum hoc, sed Dei donum: qui autem gloriatur, ac sese jactat nequaquam ut qui illud dono accepit gloriatur, sed tanquam suis id nactus sit laboribus. «Quod si etiam accepisti, quid gloriaris quasi non accepisses?» Interrogative hoc dicit ut sit iste sensus. Quid gloriaris? num quasi non acceperis, sed domi habueris? Atqui accepisti.. Jam saturali estis?» tempore ipsos confundit, dicens: Adeo velociter saturari estis, nulloque indigetis? «Jam dilati estis? Ut nullo vobis opus sit? Siquidem glo riatio manifestat quod ad ipsam pervenerant scien tiæ saturitatem, nec ulla re egerent. «Sine nobis regnum adepti estis?» Moraliter processit hic sermo. 451 Et primum quidem illorum stultitia demon stratur ac sapientia: quia tantis, inquit, acceptis donis non vultis nos socios ac participes efficere eorum quæ vobis data sunt. Dolens, inquit, hæc dico. Est autem sermo hic ironicus quo dicit «Regnum adepti estis, utinam adepti esselis, ■ ait: at non ita est. Deinde ne ironice dixisse vi deatur: «Atque utinam sane adepti sitis,» osten dit quod vehementer optaret. Id autem quomodo? Quia vestrum, inquit, regnum esset meum. Siqui dem præceptori gloria est, cum discipuli in fide ditati sunt. Si saturati estis, si ditati estis, si regnum adepti estis, gloria nostra est, cum una vobiscum regnum adepti simus. Vos jam in Christo ironice loquentis verba sunt. «IV, 9-11. Videre videor enim quod Deus nos apostolos 7.ostremos designavit, tanquam morti desti natos: quoniam spectaculum facti sumus mundo et angelis ac hominibus. Nos stulli propter Christum, vos autem prudentes in Christo: nos imbecilles, vos autem validi; vos præclari, nos autem inglorii ad hoc usque tempus. Mærentis, imo potius in ruborem convertentis To Marc. IX, et prudentes estis et fortes ac præclari. Nam hæc

ac pudefacientis verba loquitur. Nam ut video, in quit, ex his etiam quæ vos agitis, nos apostoli no vissimi omnium a Deo designati sumus, tanquam nescio qui, condemnati ac morti destinati. Hoc est, ut facile ab omnibus occidamur. Siquidem nos ut malis afficiamur exponimur, vos autem regnum jam adepti estis. Εx eo enim quod vos adeo brevi regnum adepti estis, nos, ut arbitror (nam hoc est quod præmisit «Videre videor» ) cognoscimus quod novissimi condemnamur ut mala patiamur. Potest quoque affirmative rectaque sententia accipi quod dictum est. Videre videor, inquit, quod Deus nos apostolos, postremos prædicatores ac doctores vestros constituit, post quos nemo unquam alios aliunde apparentes deberet suscipere. Nequaquam enim dicere possent quod ipsi quoque a Deo missi sunt. Nos enim missi sumus a Deo destinati. Quod autem ait ol dupliciter intelligi potest aut quia 452 cæteri discipuli qui suo tempore fuerant, morti addicti erant, seipsum quoque cæte teris annumerat discipulis, et omnes a pluribus denominat. Aut ut metaphorice sumatur idem significans quod certi, veri, post quos non sunt alii: quemadmodum etiam dicuntur id est,firma postremaque testamenta nempe eo quod sint immutabilia; nam quæ ante illa sunt, mutantur, quæ vero post illa, ficta ac ir rita sunt, et lege rejiciuntur. Rursus quod dicit «Videre videor,» non hæsitationis est, sed moris significativum. Ad hac, unde, inquit, manifestum est quod postremi ac novissimi designati simus,et post quos non sit alios dari piædicatores? Quia spectaculum facti sumus mundo,»ait; mundus ipse orbisque terrarum hoc testatur, nec soli hom mines, sed et superni angelorum ordines.Quomodo vos tanquam auctores ac magistri novæ doctrinæ inflamini ac erigimini? Etenim si ea docetis quæ a nobis accepistis, discipuli estis frustraque infla mini. Si vero alia ab his quæ accepistis, scitote quod nos ii sumus quos Deus postremos ac finales certosque apostolos designavit, sive Unde igitur accepistis ea quæ docetis? Nam si nos sumus quos Deus novissimos ac postremos designa vit, manifestum est quod si quam utilem doctrinam, facinusve egregium acceperitis, a nostris laboribus ac disciplinis vobis provenit. Utinam ergo per hæc Dditati sitis, utinam regnum adepti, ut et nos qui vobis divinæ semina cognitionis ac virtutum jeci mus, una vobiscum regnemus. Verum timeo, ne vestra non ita se habeant. «Apostolos.» Multam habet emphasim quod ait: «Nos apostolos,» hoc est qui tanta pro Christo passi sumus. «Quoniam spe ctaculum facti sumus.» Unde, inquit, adducor ut existimem quod postremi facti simus? Quoniam spectaculum mundi sumus: hoc est, non in uno angulo mala tolerantes, sed ubique terrarum: et vos jam regnum somniatis? Quoniam autem hæc dicit de apostolis, ostendit illorum existimationem vanam esse, ac fallacem.. Et angelis.» Talia, in quit, sunt nostra certamina, ut angelico etiam digna sint aspectu.

453 «Nos stulti propter Christum.» Etiam hoc pudefacientis est. Nos ut video stulti sumus, qui talia pati sustinemus. «Vos autem prudentes es tis, qui ita vestra disposueritis, ut jam regnetis in Christo, id est, in rebus qum Christum concer nunt. Deinde subjungit quod imbecilles quoque et inglorii ac necessariis rebus egentes. Vos autem omnino e diverso, tanquam hoc ostendere volens; nos potius oporte bonis frui, qui modestias tuli mus, ac laboravimus, quam vos, qui in nullo fati gati estis: quod si nos nondum fruimur, sed ad huc mala patimur, quomodo vos tanquam præmiis per dona fruentes, et quasi jam regnum coelorum in manibus habentes (quod superius designat, di cens: «Jam regnum adepti estis» ) magnifice de vobis sentitis, et vos ipsos jactatis? «Nos stulti propter Christum:» hoc est, stulti apparemus sufferendo. Vos autem, cum nihil patiamini, opi nione vestra habere videmini Christi regnum. Porro ad finem usque sententiæ sermo per ironiam ipsi processit. «Ad hoc usque tempus.» Omitto, inquit, vetera, præsentia tantum refero in quibus constituti sumus. IV, 11,13. «Et esurimus et sitimus ae nudi sumus, «colapbisque cedimur,etincertis vagamursedibus, «et fatigamur propriis laborantes manibus:male au «dientes, benedicimus: persecutionem patientes, «sustinemus: conviciis affecti, obsecramus: ve «luti excrementa mundi facti sumus, omnium pe ripsema ad hoc usque tempus. Ad eos qui deliciis affluebant dicitur: • Cola phis cædimur;» ad eos qui intumescebant, «In certis vagamur sedibus,» id est, ob persecutionem certum non habemus consistendi locum. «Labo rantes. Hæc ad illos referuntur qui lucri ac quas tus causa ad prædicationem accedebant. Nos, in quit, fatigamur propriis operantes manibus, male audientes, persecutionem sustinentes, conviciis affecti non indignamur, sed gaudemus; ideo etiam benedicimus. «Persecutionem patientes sustine mus. Hoc est stultum fieri propter Christum. Qui enim hæc patiuntur nec repugnant, quin po tius verbis commodioribus respondent, stulti apud homines existimantur. «Veluti excrementa,» hoc est, tanquam immunditia, sic inglorii et con tempti facti sumus. Deinde ne 454 existimarent quod ipsos designaret (nam Corinthi multa passus erat): «Mundi,» inquit, non vestra. «Excremen ta.» Hoc est, putamina et purgamenta facti su mus, sive rudera, quæ communiter dicuntur. Αb omnibus vilipendimur, omnium Ab que excrementa sumus nos ipsos omnibus subji cientes hominibus propter Christum. • Omnium peripsema.» Ac si diceret: Gratiam omnibus ha. beo. Sunt autem veluti graviter ferentis verba, ut ipsis persuadeat ne magnifice de se sentiant. Nam si nos, inquit, apostoli inter hac versamur, ut quid vos efferimini propter ea quæ accepistis dona, ac si jam magni aliquid essetis? vero dicitur quod laborantis sudores abstergit.

«Ad hoc usque tempus.» Hoc est, ne nunc quidem quieverunt calumniatores et qui nos molestiis afficiunt. IV, 14, 46. «Nou ut pudore vos suffundam hac «dico, sed tanquam filios meos dilectos admoneo. «Nam etiamsi innumeros pædagogos habeatis in «Christo, non multos tamen patres. Siquidem in «Christo Jesu per Evangelium ego vos genui. Ad. «hortor itaque vos, ut imitatores mei sitis.» Non hoc, inquit, scripsi quo pudefacerem voς, sed ut admonerem. Nam si ut filios diligo,consen taneum quoque est, ut quæcunque in vestram sunt utilitatem faciam.Neque enim tanquam discipulo rum, sed tanquam filiorum curam habeo. «Nam etiamsi imnumeros pædagogos.» Ad suos discipu los hæc dirigit, ostendens quod multo magis eos diligeret quam magistri qui tunc insilierant,ipsos que diviserant. Id autem et ex ipsis, inquit, ma nifestum est nominibus, siquidem illi pedagogi sunt, ego vero pater. «Habeatis in Christo.» illos quidem ferire voluit cum addat in Christo. «In Christo Jesu.» Non ad me hæc refero, sed ad Christum.» Ego vos genui.» Itaque ipsi quoque præceptores vestri a me didicerunt ea quæ vobis proponunt. «Genui.» Naturæ utitur nominibus, aut ostendens suum amorem, aut quod per prædi cationem genuisset eos in baptismate. «Adhortor itaque vos, ut,» etc. Equum est igitur, ut me sicut patrem imilemini. Neque hoc dicit 455 seipsum jactando, sed ostendens facile eis esse,ut ipsum imitarentur. Nam si ego, inquit, Christum imitor, quomodo vos me non imstamini? IV, 17, 20. Propterea misi ad vos Timotheum,qui «est filius meus dilectus et fidelis in Domino,qui in «memoriam vobis reducet vias meas, quæ sunt in «Chisto: sicut ubique in omni Ecclesia doceo.Pe «rinde quasi non sim venturus ad vos, inflati sunt «quidam. Sed veniam brevi ad vos si Dominus vo «luerit,et cognoscam non sermonem istorum,qui «inflati sunt, sed virtutem. Non enim per sermo «nem est regnum Dei, sed per virtutem.» Propterea misi ad vos Timotheum.» Quan doquidem vestri curam habeo, tanquam filiorum. «Qui est filius meus.» Amorem ostendit, quem erga Timotheum habebat, ipsosque præparat quo reverenter eum conspiciant. Non vulgari, inquit, modo fidelem ad opera corporea, sed in Domino, hoc est, in rebus quæ ad Christum pertinent.«Qui in memoriam vobis reducet,» Non ait: Docebit, ne graviter ferrent si a Timotheo, qui recens ad venisset docendi essent: propter quod etiam dicit «Vias meas.» Hoc est, nihil proprium dicet, sed quæ mea sunt. Vias vocat dispositiones, prædica tionem, pericula, mores apostolicos, ac divinas le ges in quibus ambulo. «Quæ sunt in Christo.» Deinde sermonem proferens, vias, inquit,quæ sunt in Christo, nihil humauum habentes; nihil novum vobis dicet, sed doctrinas meas, quas in singulis Ecclesiis doceo. «Perinde quasi non sim ventu rus.» Quoniam dixit: «Mitto Timotheum,» ne se

gniores redderentur tanquam ipse ad eos venturus» non esset, corrigit hoc, dicens: • Sed veniam.» ■ Inflati sunt quidam.» Erant nonnulli, ut veri simile est qui seipsos provexerant, arroganter sese gerentes, aut ob scientiam, aut ob vitam, aut ob aliud quidvis rerum spiritualium. Deinde hinc inanis gloria ac inflatio subintrarat. Per absentiam siquidem magistri cum nullus esset qui argueret ac corrigeret, inflabantur. «Sed veniam.. Quod ait «Veniam brevi ad vos,» terrentis est et pavorem incutientis, 456 idque apparantis ut ipsi vigila rent et in officio continerentur.. Et cognoscam.» Fortassis etiam sese jactabant tanquam perfecti ac spirituales: sed veniens, inquit, potero cognoscere num de vobis ipsis gloriemini. Nihil enim meriti habet, absque operibus gloriari, sed si digna ser monibus sint opera. Siquidem non sunt necessarii sermones, sed ut opera spiritualia quis operetur. Sermones namque sine operibus in regnum cœlorum nequaquam introducent. Et hoc est quod ait: «Non enim per sermonem est regnum Dei, sed per virtutem,» id est, per operum demonstratio nem. Adversus stupra et scortationes ac eos qui cum his participant. IV, 21. V, 1, 2. «Quid vultis? num ut cum vir «ga veniam ad vos an cum charitate et spiritu le «nitatis? Omnino auditur inter vos stuprum,qua «le nec inter gentes nominatur: ut etiam patris «uxorem quis habeat. Et vos inflati estis ac non ⚫ magis luxistis, ut tolleretur de medio vestrum qui facinus hoc perpetravit.» Nam in vestra,inquit, situm est potestate ut hæc faciatis: aut ut segnes effecti me ad iram et ultio nem provocetis, quemadmodum Petrum Ananias, et meipsum Elimas: aut ut studiose agentes et vigi lantes ad charitatem ac lenitatem me excitetis. «Cum spiritu lenitatis.» Potest enim et spiritus esse austeritatis ac ultionis. «Auditur inter vos.» Communem facit omnibus accusationem: ne segnes reddantur tanquam alieni a delicto. «Inter vos.» qui fideles estis, tantaque accepistis beneticia. Nec dicit: Peragitur, sed ex abundanti cautione, Au ditur.» — «Nec inter gentes.» gentilibus, hoc est, incredulis, exprobrat fidelibus. Quod si apud illos nec nominatur, quid dicet quivis quando hic etiam perpetratur? «Ut etiam patris uxorem quis habeat. Fortassis novercam.- Si quæ inter gentes sunt,ea vel audiri inter vos magnum affert oppro brium: 457 turpia quæ inter gentes peraguntur, hæc etiam inter vos fieri magnam reddet accusatio nem.Quod si hoc ita est, fieri inter vos quæ nec iu ter illos perpetrantur, quam non superabit pravi tatem? Quod vero ait: «Omnino auditur,» veluti ex fama obstupescentis est et excandescentis. O fa. cinus indignum! «Omnino, inquit, auditur.» Hæc in aliquorum lingua omnino de vobis grassantur. «El vos inflati estis.» lllius nanque delictum com munem debuit afferre vobis pudorem, nunc au tem inflati estis, eo quod videtur sibi quisque recte

operari. Quod si proprium duceretis illius delictum tanquam partis vestri corporis, lugeretis utique, quoniam in commune Ecclesiæ damnum redunda vit. «Ut tolleretur.» Quare nos lugere oportuit? tanquam ex re opposita. Quam ob rem? Non ut ejiceretis, sed ut tolleretis veluti in peste quadam; ac si dixisset, Necessaria sunt preces ac luctus ut tollatur hujusmodi pestis. «Qui facinus hoc per petravit.» Non exprimit nomen: quod facere con suevimus in iis quæ admodum absurda sunt: tanquam appellationem quoque veluti rem infectam devi tans. V. 3, 6. Siquidlem ego tanquam absens corpore, præsens autem spiritu, jam judicavi tanquam præ sens, ut is qui hoc ita patravit, in nomine Domini nostri Jesu Christi, congregatis vobis et meo spiritu, cum virtute Domini nostri Jesu Christi, tralatur Sa tanæ ad interitum carnis, ut spiritus salvus sit in die Domini Jesu. Non est bona gloriatio vestra. Properat eum expellere, et neque corporalem sui præsentiam vult ipsos exspectare.» Præsens autem spiritu.» Ostendit se spiritu præsentem, veritus ne quid aliud de ipso ejiciendo consultarent, et ait: • Jam judicavi.. Nullus itaque differat: meum adversus illum judicium jam stabilitum est. «Ut is qui hoc ita patravit.» Alii ita legerunt: Ut eum qui hoc ita patravit in nomen Domini nostri Jesu Christi hoc est, qui in nomen Christi injurius fuit: et postquam Christi cognomen accepit, talia ausus est, tradatis Satanæ. «Congregatis vobis.» Ne præfracti animi esse videatur quod jam judica verit, 458 ipsos quoque assumit socios, dum ait Congregatis vobis et meo spiritu, • id est, mea invisibili præsentia. Deinde ajunxit: «In nomine Domini Jesu.» Hoc est, secundum Deum congre gemini ac judicetis, non humano erga illum pudore aut honore reprimamini:timuit enim ne quid aliud judicarent. «Εt meo spiritu.» Rursum seipsum illis exhibuit, nec id solum, sed et Christum: ut cum judicaverint tanquam Christo et ipso Paulo præsente, sincerum ac incorruptum ferant sulra gium. • Ad interitum carnis.» Terminum præfigit Satanæ, ut duntaxat corpus tangeret, non etiam animam. Simile est quod de Job ait Deus: «Ve rumtamen animam ejus ne tangas*..» Bene autem ait: «Ad interitum carnis,» hoc est, ut ægrilu dine ipsum maceraret. Quoniam enim a corpore et alimento procedunt concupiscentiæ, corpus vult puniri ac mortifcari. Interitum itaque dixit carnis, terminum præfigens diabolo,nec sinens eum ultra procedere. «Ut spiritus salvus sit.» Ut anima,in quit, servetur, nam et corpus hoc modo servabitur. Et præterea in hoc, Ut spiritus servetur, id est, ut Spiritus sanctus ipsi servetur et non discedat tanquam ab impio. Hoc autem providentis potius 10.81 Job. 11, 6.

est quam supplicium infligentis. «Non est bona gloriatio vestra.» Subindicat quod illum non per misissent resipiscere eo quod gloriarentur in ipso. Nam erat hic fortassis unus sapientum apud ipsos. Y, 6, 8. An nescitis quod paululum fermenti totam conspersionem fermentat? Expurgate vetus fermen tum ut sitis nova conspersio, sicut estis azymi, (id est, fermento carentes). Nam et pascha nostrum pro nobis immolatus est Christus. Itaque festum celebre mus non in fermento veteri, neque in fermento ma liliæ et pravitatis; sed in azymis sinceritatis et veri tatis. Ipsis quoque cavet.Elenim malum, inquit, quod negligitur, reliquum Ecclesiæ corpus inficit, eo quod alii quoque illud imitentur. Quemadmodum enim fermentum, cum sit modicum,totam fermen tat conspersionem et in totum diffunditur: ita et hujus peccatum, inquit, multos ad se attrahit «Expurgate vetus fermentum.» Hoc est, eos qui hujusmodi operantur. 459 Vetus autem fermentum ipsos appellat,aut quod peccato putrefacti sint, aut quod omnes in Christo nova sint creatura, solum autem peccatum sit vetus. Dicens autem «< Expurgate,» exactam significat purgationen. «Lt sitis nova conspersio.» Novum enim hominem novit Scriptura qui probus est, ve terem vero illum qui impius.Significat autem quod non multi erant apud eos peccatores. «Ut sitis nova conspersio.» Hoc est, extra vetus illud fer mentum, de quo prædixi quod debeatis azymi esse, id est, fermento carentes. Et unde manifestum est quod fermento carere debeamus? Ex eodem mani festum est. «Nam Pascha nostrum pro nobis im molatus est Christus.» Sicut ergo hi qui sub lege vivebant, immolato ab ipsis temporario ac irratio nali agno, septem diebus erant azymi, id est, fer mento carentes. Neque enim licebat fermentatum panem aut domi habere aut edere. Ita quoque et nos æterno ac rationali agno qui tollit peccatum mundi pro nobis immolato (hoc enim est nostrum Pascha) debemus semper fermento carere et esse nova conspersio, ut nihil veteris fermenti sive pec cati nobis ipsi conferamus. Vide autem quomodo consequenter ac familiariter permanserit in meta phora. Quoniam enim peccatum ejus qui stuprum commiserat, appellarat fermentum: ostendens quod ex hoc,nisi purifcetur, facile et alia paratur massa sive conspersio aptavit consequenter et ea quæ sequuntur, nempe vetus fermentum et novam conspersionem ac azymos sive panes fermento ca rentes: virtutes ac vitia his designans nominibus. «Nam et Pascha nostrum.»Conjunctio causalis est ita causaliter ponitur. «Nam Pascha nostrum pro nobis immolatus est Christus.» Quoniam enim jubet lex post primogeniti victimam in Paschate se ptem diebus panes fermento carentes edere, dicit quod panes illi fermento carentes figura erant ne nos quidquam vitiorum in nobis ipsis haberemus, de quo, ait, Christus immolatus,» in figuram agni

primogeniti immolatus est. Oportet ergo et nos figuram complere panum fermento carentium, ex purgando nos ipsos a fermento pravitatis, ut per fecte celebretur in nobis intellectuale Pascha, «Pro nobis immolatus est Christus.» Rursus be neficiorum meminit. Itaque festum celebremus.» Nam ob magna dona celebrare festa oportet. 460 << Non in fermento veteri.» In metaphora perseve rat, ac si diceret: Non in vitiosa pravaque vila, sed in vita quæ commistionem non habeat veteris illius fermenti acidi gravisque odoris, hoc est in pura incorruptaque vita: nam hoc est quod ait. «In azymis sinceritatis et veritatis» (id est, in panibus fermento carentibus qui sunt sinceritas ac veritas) V, 9-11. Scripsi vobis in epistola ne commiscea mini cum scortatoribus et non omnino cum scortato rihus mundi hujus, aut avaris,aut rapacibus,aut idolo latris. Alioqui deberetis sane de mundo erire. Nunc autem scripsi vobis ne commisceamini. Ubi scripsit? Quando dixit: «Ac non magis lu xistis ut tolleretur de medio vestrum hujusmodi;» non hic aut ille, sed quicumque fuerit ejusmodi. Rursumque: «Expurgate vetus fermentum, non hoc aut illud, sed totum vetus fermentum Sumpta enim occasione ab uno qui scortatus fuerat, ad communem transcendit sermonem, hoc est ad om nem scortatorem. Et inde communiorem adhuc os. tendens sermonem, rursus idem subjungit præce ptum de his quoque qui in similibus delinquerent, utpote avaris,idololatris, aut aliud quippiam simile perpetrantibus. «Scortatoribus mundi hujus.» Ne existimarent oportere se non commisceriscortato ribus Græcis, quod impossibile esset iis qui civi tatem inhabitarent: corrigit illud Quod autem hic ait, «omnino,» significat quod in confesso est. «< Alioqui deberetis sane.» Studet ostendere datum præceptum tum possibile esse, tum etiam facile. Ne judicetis, inquit, scortatores hujus mundi, nempe idololatras: alioqui necesse vobis esset ab illis quoque exire: sed judicate ac dijudicate cre dentem qui scortator est. V, 11-13. Si quis frater dictus fuerit scortator, aut avarus aut idololatra, aut conviciator, aut ebrio sus, aut rapax: cum ejusmodi ne cibum quidem capia tis. Quid enim ad me attinet etiam eos qui foris sunt judicare? nonne eos qui intus sunt vos judicatis Eos vero qui foris sunt Deus judicat. Etiam auferte eum qui malus est ex vobis ipsis. si 481 Vocem «Dictus,» quidam præcedenti conjungunt dictioni, et per eam significari volunt quod frater quidem dictus sit, et solius appellationis habens consortium, revera autem inimicus ac dissi dens mihi vero non male quadrare videtur, quis etiam illud sequentibus junctum acceperit, ut dictio dictus sive nominatus,jam non ipsam designed benevolentiam, sed potius contra rium nempe eum qui propter manifestissima jam opera, etiam apud omnes a propriis nominatur operibus. Siquidem dictio hac significatione bifa riam dissecatur, quemadmodum et aliæ multæ

dictiones: quandoque videlicet ut cum significet, prout diximus, qui solo nomine consortium habet interdum vero eum qui ad extremum progressus ost operis, ut inde communem quoque appellatio nem ad seipsum derivaverit, ut ab hac magis quam a proprio nomine et cognoscatur et appelletur. Hujusmodi itaque scortatorem et avarum et convi ciatorem et ebriosum, hoc est, qui adeo publicus ac manifestus est, ut hinc etiam ab hominibus cognoscatur ac nominetur, hunc evitare jubet et cum eo nec cibum capere, nec colloqui aut conver sari: non autem eum qui quorumdam exponitur susurro aut detractioni: ideo sapienter admodum ac non sine magna efficacia inter alios absurdos operatores adjunxit quoque conviciatorem: ut sciens eamdem pœnam se habiturum quam scor iator aut idololotra, quantum ad hoc attinet ut ab omnibus devitetur, linguam frenet ac contineat, nec eam solvat ad rodendum proximorum vitas. Idololatram vero propterea mihi connumerasse videtur in hoc loco, ut doceret certosque redderet, quod licet magnum esset scelus unumque ex absur dissimis de quo nonnulli accusant hominem, si in lucem non prodiit, noc ita oportere ex sola sus picione devitari. Siquidem hoc modo mutuis inter se suspicionibus ac calumniis irritati homines, conversationem suam transmutarent ad vitam hos tium, imo potius ferarum. Sed illum oportet a se ipsis abigere ac separare qui manifestus effectus est tam operibus quam appellatione qua apud om nes nominatur. Autidololatra.» Et quomodo potest qui frater est, hoc est fidelis, esse simulidololatra? Hoc eum significat qui frater solum dicitur.Quidam enim crediderant et simulacris adhærebant: 462 ideo quoque dicit: «Frater dictus;» talis siquidem revera non est frater. «Quid enim ad me attinet etiam eos qui foris sunt judicare?» Consequenter causam reddit cur non prohibeat conversari cum Græcis scortatoribus aut avaris ac cæteris: Quia judicium, inquit, de illis Deo permittendum est nos autem fratres corrigimus, dum vitam eorum in correctione judicamus et condemnamus: abillis enim discessimus. «Eos vero qui foris sunt Deus judicat.» Deinde ne delinquentes Græcos existimes immunes futuros a supplicio, terribilius magisque metuendum illi, assignavit tribunal, nempe Dei, «Etiam auferte eum qui malus est.» Testimonium adduxit ostendens quod superne illud sancitum est, nec est novum præceptum aut nunc recens promul gatum, aut auferretnr is qui malus est de medio. Quod autem addit, «Ex vobis ipsis,» ostendit ipsos quoque juvari si mali separentur. Si Deus hos judicaturus est, seperamini ab eis. Quod non oporteat habere lites ac judicia. VI, 1-3. Audet aliquis vestrum negotium habens cum altero judicari sub injustis, et non magis sub sanctis? An nescitis quod sancti mundum judicabunt? Et si per vos judicatur mundus, indigni estis abjec

COMMENT. IN EPIST. I AD CORINΤΗ. tissimis judiciis. An nescitis quod angelos judicabi mus, nedum mundana? Vide quod de rebus quæ jam in confesso sunt faciat accusationem, statimque ab initio iram de monstret, et rem ipsam vocat ausum ac legis trans gressionem. His, inquit, ita decenti modo com positis, ut habeatis potestatem judicandi aliquos e fratribus qui inter vos sunt, non permittamini au tem idem facere erga eos qui foris sunt, audet ali quis extraneos vocare ac illos vobis ipsis præficere judices et non confunditur id vel animo concipere ut fideles sibi ipsis judices constituant infideles? et pro sanctis injustos constituant? 463 lloc autem vehementer undequaque communit ut seipsos comprimant; nec incredulis in quavis re dent ac casionem, neque dum judicantur, neque dum aliud quippiam eorum quæ non satis honesta sunt aut pacifica perpetrant Nam hoc modo efficiebat ut propter ipsos nomen Dei conviciis non incesseretur: et agebat ut illi ad religionis amorem et afflatum incitarentur. «Judi cari sub injustis.» Quod primum assequi cupit is qui judicatur, nempe judices justos, hoc ostendit illum non assequi: nam injusti sunt, [inquit. Atta men advertendem est quod de Græcis dictum est judicibus. «Et non magis sub sanctis?» Audet, inquit, quispiam hujusmodi rem operari, ut cum habeat judicari cum fratre, non judicetur sub san clis, sed sub Græcis? Significavit itaque id quod in eis fide dignum erat, cum sanctos vocavit: adhuc autem magis eos extollit dicens: «Mundum judi cabunt,» non ipsi quidem sedentes aut judicantes, 81 Matth. XXV, 41. absit Dominus enim est qui judicat: sed mundum condemnantes. Quomodo? Dum ipsi qui homines erant, et similiter ut nos affectionibus obnoxii, et crediderunt, et probam præstiterunt conversatio nem annon accusatores nostri erunt qui tales effecti non sumus? Convincunt enim nos quod non naturæ imbecillitate, sed socordia peccaverimus. Quod ostendens subjungit: «Et si per vos judica tur mundus.» Non dicit, a vobis, sed «Per vos.» Nam capitur pro «Quod sancti.» Ex ipsis nudis nominibus judicii facit diversitatem, illos quidem vocans injustos, hos autem sanctos. «Indigni estis minimis judiciis.» Pudori, inquit, vobis est, ut, qui mundum judicaturi estis, in ab jectis ac injustis incredulorum judiciis judicemini. «Quod angelos judicabimus?» Angelos vocat do mones, quemadmodum et Christus dicebat: «Dia bolo et angelis ejus 81*.» Quomodo autem ipsos judi cabimus? Cum ipsi qui sunt incorporei, inferiores nobis inventi fuerint qui carnem circumferimus, amplius condemnantur. Cum autem angelos judi caturi simus, quanto magis res mundanas? - Aliud. Si angelos qui propriæ mentis pravitate ab ordine suo exciderunt, si hos judicabimus aut arguemus qui corpora habemus: quia illi corporibus carentes

suam non servarunt legem, nos autem secundum datas nobis a Domino leges, (etiam illis nos impotentibus) conversati sumus: si ergo illos ar guemus, et inexcusabile constituemus illorum pec catum, quanto magis idonei sumus qui humanas contentiones dissolvamus mutuasque inter nos cau sas ac lites?quod sinondum his quæ dicta sunt per-; suademini, sed adhuc existimas infirmum esse credentium judicium ac invalidum ad causas et contentiones, quæ inter vos sunt, dissolvendas Attamen etiamsi inter vos fuerint infirmi et con tempti fideles, quique non possunt justum intelli gere judicium, melius tamen est hos sedere judices, quando vobis necesse fuerit mundana habere judi cia, quam vos ipsos incredulis tradere in judicium. Abjectos autem seu contemptos dixi, inquit, con fundens vos ac pudefaciens: quoniam multi sunt qui possunt causas et contentiones, quæ sunt inter vos, dissolvere. Id enim maximæ verecundiæ et vi tuperationis est, si ne unus quidem inter eos sa piens sit qui juste possit inter dissentientes fratres judicare. Varias autem ponit probationes quod non oporteat relictis fidelibus ad tribunal accedere in credulorum. Primum quidem quia nunc cum fide les sumus non judicamus illos, cum sint increduli.;» Quid enim, inquit, ad me attinet etiam eos qui foris sunt judicare. Quam magnum ergo oppro brium est ab incredulis judicari fideles! Secundo Si illi quidem injusti sunt, isti vero sancti; quanta de-; mentia est relictis sanctis currere ad injustos,idque cum assequi cupiant quod justum est? Tertio Si sancti mundum arguent ac inevitabilem eorum cau sam efficient, eo quod cum ejusdem essent naturæ, et virtutes operarentur, non habuerunt eos imitato-; res quos arguebant: quanto magis potentes sunt qui inter duos arbitri sint ac judicent? Quarto Si potentes sumus qui et angelos, id est, dæmones incorporeos arguamus, quanto magis illos qui ejus dem nobiscum naturæ sunt, ejusdemque rationis vivendi Quinto: Etiam si non possent credentes litem dissolvere, hoc tamen modo melius esset sub; eis judicari quam sub infidelibus. Ad hac, si mun- « dum, inquit, judicamus, annon indignum est ut ab incredulis judicemini? Nam hoc significat cum ait Et si per vos judicatur mundus, indigni estis ab jectissimis judiciis.» Ubi autem tot rationes addi-; dit probantes non oportere ab incredulis judicari, ad id quod perfectius est sermonem reducit, et ait Quid dico non oportere vos ab incredulis judicari melius esset ne a credentibus quidem, sed multo melius nullas inter vos habere lites. Nam idipsum mutuo accusare ac querelas habere, dejec tio vestri est. Optimum itaque esset ut nemo inju riam irrogaret, aut etiam injuria afficeretur: ita enin communis esset omnium virtus ac salus. Si vero necesse est ut alterum accedat, eligibilius est; iujuriam pati quam illam irrogare. Siquidem hoc e regno ejicit, illud autem ipsum conciliat. Quodsi non modo non eligitis injuriam accipere, sed et illam irrogatis, idque adversus fratres et qui ejusdem sunt fidei, quantum vobis id ad pœnas cedet supplicii!

Ac si dixisset: Bonum quidem esset neque injuriam melius est injuria affici. VI, 4-6. «Mundana igitur si habueritis judicia, «qui contempti sunt in Ecclesia eos constituite. Ad «erubescentiam vestram dico. Adeo non est inter ⚫vos ne unus quidem sapiens qui possit dijudicare «inter fratres suos? sed frater cum fratre judicio contendit, idque sub infidelibus.» Hoc si ipsorum necessitatem habueritis, si ne cesse sit ut ca sint inter vos, si opus fuerit ea constituere. Et hæc quidem intelligentia ac ordina tio facilis est. Potest autem et profundius distinc tis dictionibus intelligi sensusque aperiri. «Qui contempti sunt in Ecclesia.» Ex abundanti vult nos ab externis discedere judiciis, et ait: Potest quispiam omnino dicere quod non sit quispiam sapiens in Ecclesia sive congregatione qui possit dijudicare? Etiamsi juxta vestrum sermonem non sit sapiens, eos potius qui contempti sint in Eccle sia,id est, abjectiores constituite litium dirempto res sive judices quam infideles. «Ad erubescen tiam vestram dico,» ut confundam, inquit, vos, et ex abundanti tollam vestros prætextus,dixi oporte re abjectos constituere. Quandoquidem tanta est apud vos sapientium raritas, ut eos qui contempti sunt necesse sit constituere judices. ⚫ Inter fratres suos.» Addidit inter fatres, hoc significans quod cum erga fratrem sit causa, non erit arbitro necessaria varia rerum cognitio, affectu fraterno multum adjuvante ad contentionis diremptionem. «Frater cum fratre.» Duplex est malum 466 Nam si etiam hoc malum est ut frater adversus fratrem judicetur, quanto magis si etiam sub infidelibus judicemini? VI, 7, 8. «Itaque hoc jam omnino dejectio vobis «est.quod judicia inter vos habeatis. Cur non potius «injuriam palimini? Cur non potius damnum acci pitis? Imo vos injuriam facitis, et damno aftici «tis, idque fratres.» Postquam ad judices retulit quod eos concerne bat; deinceps quo ipsum omnino judicari vitupe rat, rem ipsam vocans dejectionem, et merito, per iram enim dejicitur ac vincitur, qui eum inse quitur a quo affectus est injuria.In eo, inquit, quod judicia habetis, ab iræ contentionisque affoctu vin cimini, sive sub his sive sub illis judicia habeatis. ■ Cur non potius injuriam patimini.» Multiplex est delictum. Primum, quod eum non feratis qui infert injuriam. Secundum, quod injuriam faciatis. Tertium quod etiam fratrem injuria afficiatis. facere neque injuria affici. In electione autem VI. 9-11. «An nescitis quod injuriam inferentes regni Dei hæreditatem non accipient? Ne erretis. «Neque scortatores, neque idololatræ, neque adul «teri, neque molles, neque qui concumbunt cum «masculis,neque fures, neque avari,neque ebriosi, «neque convitiatores, neque rapaces,regni Dei hæ «reditatem accipient. Atque hæc eratis quidam, sed abluti estis, sed sanctificatiestis, sed justificati estis «per nomen Domini Jesu et per Spiritum Dei nostri.»

Sermonem minis clausit in eo quod dixit << Injuriam inferentes regni Dei hæreditatem non accipient. >> - «Ne erretis.» Innuit hic fuisse quos dam apud eos qui dicerent: Benignus est Deus et omnibus ignoscit, ac in regnum cœlorum introdu cit etiam peccatores ex benignitatis abundantia: ait ergo: Ne hæc dicentes ac sperantes erretis. Si quidem id revera error est, bona sperare et non assequi. «Neque scortatores.» Illum designat scortatorem de quo prius, ideo eliam.. Neque scortatores» primo loco posuit. 467 «Neque ebriosi neque conviciatores.» Quam ob causam ebriosos ac conviciatores posuit post adulteros et idololatras ac concumbentes cum masculis? Quoniam et Christus eum qui «Fatue» diceret, obnoxium gehennæ asseruit 8',et Judaei ex comessationeac ebrietate inidololatriam venerunt8³. Deinde ait quod hi omnes regno interim cœlo rum excidunt cæterum suppliciorum diversitatem in futurum cognoscemus. «Atque hæc eratis qui dam.» Hæc, inquit, mulli habebatis: et eratis quidam hæc habentes.. Sed abluti estis.» Post modum Christi beneficia recenset. Eralis, inquit, quæ prædicta sunt, sed puros vos reddidit Chris tus: nec id solum, verum etiam sanctificavit, ne que hoc tantum, sed et justificavit. «Per nomen Domini Jesu.» Et hæc, inquit, omnia vobis conti gerunt per nomen Christi et per Spiritum sanctum. Pe Christum, inquam, et per Spiritum: non per hunc aut per illum ipsorum præpositos rursum designans, sapientes ac divites. VI, 12-14.«Omnia mihi licent, at non omnia con ducunt.Omnia mihi licent,at ego non redigar sub «ullius potestatem. Escæ alvo,et alvus escis. Deus «autem et hanc et illas abolebit. Corpus vero non «stupro, sed Domino, et Dominus corpori. Deus autem et Dominum suscitavit, et nos suscitabit «per potentiam suam.» Ad alium affectum transfert sermonem, et inve bitur in eos qui gulæ dediti sunt. Licitum mihi est Tdere ac bibere, verum hoc non conducit nisi cum mediocritate facere. «At ego non redigar sub ullius potestatem.» Dominus, inquit, sum ut edam ac bibam: verum si his non servata inedio critate meipsum tradidero, horum servus inveniar, cum Domini servum esse oporteret, et his inser. viam sicut alibi dicit 84: «Quorum Deus venter est.» Itaque non redigar sub horum potestatem. «Escæ alvo.» Escas hoc loco appellat edacitatem, seu inexplebilem edendi aviditatem; alvum vero sive ventriculum gastrimargiam sive gulositatem non ipsum ventrem. Aliud. Si escas oporteat sim pliciter alimentum intelligere, et alvum receptacu lum ciborum: melius est ut id quod subjungitur ad vaticinium futuri sæculi accipiatur: ac si dice ret. Deus autem et hanc et illas abolebit; hoc est & Matth. v, 22. ** Exod. xxx11, 1 seq. "Philipp. 111, 19.

Deo nos ad incorruptionem transferente, ut neque cibo opus sit, neque ad ciborum receptionem venter præparetur. Potest quoque ejus quod dicitur «Escæ alvo et alvus escis,» talis esse intellectus (ut pro ventre sumatur). Hæc, inquit, se mutuo irritant et expetunt. Ipse enim cibi appe titus qui in ventriculo est alimenta requirit, rur sumque ipsa alimenta appetitum qui in nobis est irritant et excitant. Deus autem utraque in resurre ctione otiosa ac inutilia efficiet. Non oportet itaque de his quæ futura sunt inutilia, nimis esse sollici tos. Si vero per escas insatiabilitatem ciborum intellexerimus, per alvum autem ventris inexple bilitatem (nihil enim prohibet quin hæc dictis significentur dictionibus) jam id quod sequitur per vaticinium non accipitur, sed potius per exsecra tionem et penam. Hæc, inquit, Deus abolebit, auferet hæc a nobis: propellet edacitatem et ga strimargiam his malis nos efficiet liberos. Quod si illis exsecrationes afferimus, et ab ipsis nos liberari precamur, quomodo non abominabimur? «Et alvus escis.» Tanquam dixisset: Edacilas amorem habet ad gastrimargiam, et hæc ad illam nec possunt hæc ad Christum nos transmittere: sed ad se invicem mittunt eos qui ipsis credunt, nempe illa ad hanc et hæc ad illam. Et hanc et illas abolebit. Non ventrem dicit, sed immodicitatem neque cibum, sed delicias. Quid est autem, «Abo lebit?» Quidam dicunt vaticinium esse futuri sæ culi, quod ibi non contingat edere aut bibere. Si autem id quod modum servat finem habet, multo magis quod modo caret. Quidam autem dicunt quod admonitionem precatione concludat: ac si diceret Utinam et hanc, videlicet immediocritatem, et has, nempe delicias, Deus aboleat! «Corpus vero non stupro.» Ne existimares quod corpus accusaret quo alvum diceret, ostendit quod corpus in accusatione non fuerit, sed gastrimargia. Nam corpus, inquit, non ob id formatum est ut deliciis serviat,et ex hoc in stuprum, excidat, sed ut Christum tanquam verum caput suum sequatur: utque Christus ipsi immineat, semperque adsit Consequens autem erat ut diceret Corpus vero non gastrimargiæ aut deliciis desti natum est,469 sed hoc relicto,stuprum dixit quod ex his generatur, effectum ostendens gastrimargiæ qui est stuprum. «Deus autem et Dominum susci tavit.» Cum adhuc insipientes essent, condescen dendum fuit et ad eorum insipientiam ac infantiam loquendum.Neturberis audiens quod DeusChristum excitaverit. Neque enim hoc dicit quod seipsum excitare non potuerit. Siquidem ipse erat qui dicebat: «Solvite templum hoc et in tribus diebus erigam ipsum 85,»et rursum: «Potestatem habeo po nendi animam meam et resumendi ipsam,»etin Ac tis dicit: «Quibus exhibuit seipsum viventem 37. Sed Apostolus quæ Filii sunt Patri attribuit, et quæ Sed hac46$in resurrectione otiosa erunt etinutilia 87 Act. 1, 3. * Joan. II, 19. 86 Joan. x, 18.

Patris sunt Filio. Nam quæ Pater facit, hæc et Filius « facit,et nos resuscitabit. Si ergo sumus Christi mem bra, sicuti certe sumus,manifestum est quod excitato capite, reliquum una corpus excitabitur. «Per potentiam suam.» Ejus quod in sermone creditu difficile erat, per Dei potentiam fidem facit, quod ad Christi resurrectionem non posuit, jam enim facta erat, sed propter nostram resurrectionem ne increduli simus, et ut contradicentibus obstruat ora. VI, 16-18. An nescitis quod corpora vestra mem bra sint Christi? Num igitur tollens membra Christi; faciam scorti membra? Alsit. An nescitis quod qui; agglutinatur scorto unum corpus est? Erunt enim; duo, inquit,in carnem unam. At qui agglutinatur Do mino unus spiritus est. Fugite scortationem. Omne peccatum quodcunque fecerit homo, extra corpus est sed qui scortatur, in proprium corpus peccat. Adpræmissam redit adhortationem quæ adversus scortationem erat. Vide autem quod non dixerit Membra Christi jungam meretrici, sed quod horri. bilius erat, nempe tollere a Christo eadem ipsius membra, et efficere ut sint scorti: «Erunt enim duo, inquit, in carnem unam.» Ad testimonium adducit vetus Testamentum. Quomodo autem erunt sive redigentur in carnem unam? Quoniam com mistio non permittit duos esse duos, sed unum efficit; et quoniam membra Christi sunt homo qui scorto unitur, illi seipsum unit, Christique mem bra conspurcat. Et quanquam in vero quoque con jugio uniantur 470 duo in carnem unam, pari tamen modo etiam accidit in infami scortatione. «At qui agglutinatur Domino.. Vide quomodo apertis nominibus scorti et Christi, producat accu sationem,reddens ipsam graviorem. «Unus spiritus est. Talis, inquit,etsi corpore circumdetur,spiritus tamen efficitur, ex hoc solum quod nihil carnale operatur. — Alio modo. Aut quia per medium Spi ritum sanctum Deo conjungitur,qui per spiritualia opera ipsi agglutinatur. Alio modo. Unius est speciei, omnino spiritualis efficitur unione ad Do minum, non attrahitur carnalibus affectibus,neque scinditur in duplum quiddam, Deo serviens et mam monæ,sed unitus omnino est, totusque spiritualis, in spiritus unitatem adductus. «Omne peccatum quod cunque fecerit homo, extra corpus est.. In scorta tione, inquit, totum corpus conspurcatur: propter quod etiam moris est ut qui scortati sunt ad balnea currant. Homicida vero et raptor manus duntaxat commaculant. Quod autem dicit, «Fugite scorta tionem,» studiosam designat evitationem. quia cætera vitia ex animi uniuscujusque procedunt affectibus, utpote iræ in homicida, inanis gloriæ in his qui ditescere cupiunt; scortatio vero ex ipso corpore fontes sui habet ardoris.Rem autem augere noluit, quoniam de eodem præmissa est ab ipso exhortatio. Neque enim omnia omnino excedit in pravitate scortatio. Plures hac de re dedit iterpre tationes beatus Severianus quinquagesimo septimo volumine, sermone tertio, capite decimo nono hanc Aut

ipsam dicens esse Chrysostomi: et aliam.Quia is, 88 Hebr. XIII, inquit,qui scortatur. in propriam peccat substan tia:n et in ipsam humani corporis formationem, injuriam exercens in corporis nostri officinam.Et tertiam Quia corpus Christi et membra homo est, qui in proprium peccat corpus, in Christum caput nostrum peccat, cujus etiam templum est corpus. Inter omnia vero et hæc accipe si placet: Volens scortationis augere peccatum, talem quempiam sco pum habet, nempe quod innumeris dignus est scortator suppliciis: qui enim non abstinet a fœ dando proprio corpore, quomodo ab alio abstine bit? Nam qui sibi nequam est, cui bonus erit? Alio quoque modd. Scriptum est de viro et muliere: 471 «Erunt duo in carnem unam.» Qui ergo non lege divinisve conjunctus est nu ptiis,sed scortatur,ubi opus esset honorandum ha bere connubium torumque immaculatum 88, ex scortatione et immunditia quæ inde provenit in juria afficit nuptias et uxorem. Qui autem hoc facit, in proprium corpus delinquit, dum in uxorem delinquit, quæ unum corpus est cum viro; imo corpus viri est ea ratione qua ipsius latus est et ab eo sumpta. Harum interpretationum postremam arbitror esse pulcherrimam. Servat enim verbi sententiam, sic ut nihil illi desit, nihilque abun det. Nam hoc modo deducitur: Omne peccatum quodcunque fecerit homo,illud operabitur absque contumelia ac immunditia quæ fit in uxorem: qui autem scortatur, in uxorem peccat,immunditia ac turpitudine ipsam replens. Præter hæc omnia divi quoque Athanasii datur interpretatio, qui in libro De venerandis nuptiis, ultra ista omnia ita interpre tatus est: Ad delicatos ac voluptuarios scribens Pau lus auxilio voluptuariæ eorum vitæ usus est ad scorta ionis depulsionem, hoc dicens,quod coetera peccata animam injuria afficiunt, et in solam ipsam nocumentum transmittunt; qui vero scortatur,cor. pus una cum anima afficit injuria, corrumpens illud ac debilitans, et animalem ac vitalem auferens vigorem. Ac si dixisset: Parcite vel corpori vestro quod excolitis ac fovetis,et cujus summam habetis rationem. Quid ergo? annon et invidia corpus macerat? cur ergo solam scortationem dicis hoc facere? Caute admodum locutus est Apostolus. At enim «Omne peccatum quodcunque fecerit homo extra corpus est;» invidia vero non fit a nobis, sed in nos efffcitur. Patimur enim et non agimus invidiam, passioque est et non actio: nunc autem de actione sermonem facit Apostolus, et nequaquam de passione. Ait enim: «Omne peccatum quodcun que fecerit homo.♥ Alio modo.Ipsum suum cor pus dividit, et in seipsum non in alium exercet injustitiam, quod de nullo aliorum invenitur pec catorum.Omnes enim aliis nocumentum inferendo peccant: qui vero scortatur sibi ipsi nocet,malo. que afficit. Alio modo. Deductio præmissi verbi

falem ostendit esse intellectum: In proprium cor pus peccat, 472 hoc est, in ipsum proprium Do mini corpus.Etenim subjungit: «Au nescitis quod corpora vestra templum sunt Spiritus sancti;» et rursum: «Et non estis vestri juris; et paulo ante «An nescitis quod corpora vestra membra sunt Christi?» rursumque: «Num igitur tollens mem bra Christi...?» Itaque is qui scortatur,in propria Christi membra et in ipsius corpus delinquit, Quid ergo? inquit: qui in cateris delinquunt vitiis, annon et ipsi juxta eumdem sermonem in Christi corpus delinquunt? Et dicimus quod non eo modo. Quanquam enim is qui furatur,aut qui homicidium committit,per aliquod membrum peccatum faciat, at non ipsum inembrum, sed extra et in quempiam alium operatur malum: qui vero scortatur,per ipsa quoque membra sicut et illi,et in sua membra to tumque corpus nocumentum et injuriam committit. Alio modo. Non dixit, Percorpus peccat,quod multi existimantes, negotium facessunt interpretibus, sed. In proprium corpus peccat,» in ipsum labitur, ipsum inquinat,ipsum reddit detestandum. Veluti si quis dicat: Quidam seipsum injuria afficit dum alterum putat injuria afficere. Nunc enim respicit Apostoli sermo non supplicium quod postea sequi tur peccatum, sed injuriam quæ in ipso opere fit corpori ex coitu venereo: hoc est, fudationem. Siquidem qui homicidium perpetrat,alium interi mit: qui vero scortatur seipsum injuria afficit. Et qui catera operatur peccata,in alia operatur,scor tator sutem seipsum pudefacit, seipsum inquinat. Unde etiam abluuntur, eo quod fuditatem intelli gant,et absurditatem abominentur. Etenim cætera delicta in eum etiam respiciunt qui injuria afficitur; hoc autem in eum qui afficit injuria.Cætera extra corpus sunt facientis,hoc inquinat ipsumfacientem, In cæteris alios injuria afficit, in scortatione vero seipsum. Quod si secundum aperiri tibi velis ostium,con sidera quod,cum frequenter homini laboranti defe ctu aut delicto quod venia dignum est,adhortantes dicamus: Frater, discede ab hoc morbo qui cate ris omnibus pejor est,- non quod omnes excedat, sed quod ab illo quoque velimus ipsum separari forte etiam Apostolus de stupro hoc dixerit, et cupiens eum qui apud Corinthios scortatus fuerat castum esse, in hanc erupit vocem. Si vero et tertium, 478 intellige quod sicut is qui triticum aut aliud semen in mare projicit, in semen peccat, prohibens ipsum ne ad generatio nem procedat: ita et qui suam semen in scortum projicit,in proprium corpus peccat; scortum enim non solum interimit quod peperit, sed impedimen tum etiam ponit ne pariat. Quod si etiam quartum, intelligere oportet quod ea parte qua agit, etiam patitur. Siquidem nisi passus esset,non defluxisset; quod si defluxit corruptus est: si autem corruptus sst, injuriam accepit. Denique in nulla alia operatione quam in

viri cum muliere commistione, dicitur eos esse corruptos qui virginem aut adolescentulum aggressi sunt. 89 Num. xxv, 4 seqq. 90 Act. v, 5 seqq, XIII, Si vero et quintum, intellige quod is qui scorto congreditur,si infantem generet, ad scorta tionem crescit, et qui postea viderit, dicet: Vere ille seipsum injuria affecit. Ecce ergo semen, imo potius suum ipsius corpus constuprat. Puod si sextam quoque interpretationem de sideras, animadverte quod si quis ancillæ commi sceatur, is quem illa pariet servus erit: annon ergo in seipsum peccat qui servum studet gene rare? Si vero optas et septimam, vide quod is etiam qui generatur injuria afficitur,cum nothus appel letur et ubique locorum sit abjectus: et sive in consilium sive in judicium ingredi oporteat, abji citur quod is etiam qui generavit particeps est pudoris nam recordationem propriæ accipit libi dinis. Quod si octavam quoque cupis, considera quod dicturi sumus, nempe quod is qui scortatur unum cum scorto efficitur,propria membre faciens scorti membra; et ita vere in seipsum peccat. Siquidem nonnulli code sunt bene usi, ut Moses ac Phi nees"; et ira, ut Petrus et Paulus "; stupro vero nullus unquam bene usus est. Si vero et nonam,considera quod quia unum cor pus est Ecclesia,singuli autem alii aliorum mem bra " qui scortatur,in omnes peccat: percurrit enim ejus lapsus ad Ecclesiæ plenitudinem,a qua etiam separare se destinavit donec resipisceret. Quod si et decimam desideres, dici poterit quod cum hi qui lege honorandi connubii conveniunt, unum flant corpus (nam Erunt,inquit, duo in car nem unam. Ideo etiam uxor proprii corporis po testatem non habet,sed vir: similiter etiam vir 38), merito vir qui scortatur, in uxorem, hoc est, in proprium corpus peccat; similiter et uxor: 474 nam in solo hoc peccato legem posuit Christus ", si a se invicem separarentur.. In proprium corpus peccat.» Hoc est, proprium corpus reddit impu rum. VI, 19, 20. «An nescitis quod corpus vestrum ⚫ templum est habitantis in vobis Spiritus sancti, «quem habetis a Deo, et non estis vestrijuris? Empti «enim estis pretio.Glorificate jam Deum in corpore «vestro et in spiritu vestro, quæ sunt Dei.» Ex doni magnitudine et ejus qui dedit dignitatem deterret. Nam spiritus donum est: habetis autem hunc a Deo. Deus enim est qui dedit, et qui babi tat in templo Dei.hoc est, in corpore vestro. «Et non estis vestri juris.» Non tollit ipsam libertatem, sed a malis arcet operibus. Dominum, inquit, ha belis tanquam servi,et nihil habetis proprium, ne ipsum quidem corpus. Empti enim estis pretio,» nempe sanguine Filii ipsius, cum redacti essetis 91 Rom. x, 5. 92 | Cor. VII, 4. 3 Matth. 5,

sub potestatem Satanæ. «Glorificate jam Deum.»» Quandoquidem empti estis a Deo,glorificate ipsum per bona opera. Ait enim: «Ut videntes bona opera vestra glorificent Patrem vestrum qui in calis est 94.» «Et in spiritu vestro.» Hoc dicens ostendit quod non solo corpore fugere oporteat stuprum, sed et spiritu, id est, anima: ut neque mente fat pollutio. Ait enim «Quicunque aspexerit mulierem ad concupiscendum jam cum ea adulterium commisit in corde suo”.» «Quæ sunt Dei.» Frequenter ad memoriam reducit quod non simus nostri juris, sed sub Domino simus. Hoc indicat: «Quæ sunt Dei, • et non vobis propria. 475 De nuptiis et viduitate ac celibatu. VII, 1.4.«Caterum de quibus scripsistis mihi, pul «chrum est homini mulierem non attingere. Attamen propter stupro vitanda,suam quisque uxorem ha «beat,et suum quæque virum habeat.Uxori vir de ■ bitam reddat benevolentiam: similiter autem et «uxor viro. Uxor proprii corporis jus non habet,sed «vir.Similiter autem et vir proprii corporis jus non «habet, sed uxor.» Scripserant Paulo, utrum oporteret ab uxore abstinere,annon. «Pulchrum est homini.» Pul chrum, inquit, est et eximium ut mulierem om nino non attingat: quod autem securum est et in auxilium imbecillitati nostræ datum est, ut vir le gitima utatur uxore, et uxor legitimo utatur viro. «Attamen propter stupra vitanda.» Hæc ipsa per. missionis causa ad continentiam adhortatur. De bitam benevolentiam.» Ostendit benevolentiam debitum esse, puta fidelitatem ac mutuum amo rem,et non gratis exhiberi. «Similiter autem et vir sui corporis jus non habet.» Quandoquidem dixerat, «Debitam benevolentiam, interpretatus est quænam illa sit: Hæc, inquit, est quod neque vir neque uxor sui corporis jus habent, sed hujus jus alter habet. Videtur autem benevolentia esse amicitia, et maxime benevolus fidelis amicus. Ve rum quam ob causam in aliis plus tribuit viro, ubi de subjectione et potestate ipsi sermo est, nunc autem æqualitatem dedit? Et dicimus quod ibi de primario ipsi sermo est, nunc vero de continentia, in qua neuter plus aut minus habere debet. VII,5.7. «Ne fraudetis vos invicem, nisi si quid ex «consensu ad tempus, ut racetisjejunio etorationi «rursumque in unum conveniatis, ne tentet vos Sata «nas propter intemperantiam vestram. lloc autem «dico ex permissione, non ex præcepto 476 Nam «cuperem omnes homines esse ut ego ipse sum. Sed «unusquisque proprium donum habet ex Deo: unus «quidem sic, alius vero sic.» Vide quod et hic quoque debitum significaverit verbo «Fraudare. «Nisi si quid ex consensu.» *4 Matth. v, 16. 95 ibid. 28.

Ne continent, inquit, alter nolente altero, ne quo modo temperantia sit alteri parti causa stupri. Ad tempus.» Hoc est, convenienti tempore. Occasio autem abstinendi est jejunium et oratio. Hoc au tem dicit, non prohibens eos qui commiscentur cum uxore jejunare aut precari: sed ut jejunium ac oratio studiosius flat. Nam abstinete, inquit, ut vacetis jejunio et orationi: ne videlicet occupatio nem causet impuritas commistionis cum legitima uxore. «Propter intemperantiam vestram.» Ut discas quod non solus diabolus stupri causa sit, sed etiam nostra intemperantia, subjungit, «Propter intemperantiam vestram:» ostendens hinc magis quam ex diabolo oriri tentationes. «Non ex præ cepto.» Neque enim sicut, «Non occides; Non adulterium committes,» ita nunc quoque ne se fraudent invicem, præceptum aliquod est, ut laude dignus sit qui hoc agit, tanquam legem complens. Ex permissione, inquit, hoc dixi, demittens me ad imbelicillitatem vestram. Non jubeo ne fraudetis, sed beatus est qui continet. Ex hoc autem quod dicit id est, permissionem aut potius veniam, ostendit eum facere damnandum opus, qui solum abstinet cum jejunandum est aut orandum. «Ut ego ipse sum.» Ubi rem imponit difficilem, seipsum in exemplum proponit. Sed unusquisque proprium habet donun.» Quoniam vehementer eos accusaverat dicens: «Ne tentet vos Satanas prop ter intemperantiam vestram,» studet nunc ipsos consolari. Virgo erat Paulus: et quia dixerat, Cuperem omnes esse ut ego sum;» dicit nunc quod manere virginem donum Dei est; non quod res nostro non egeat studio: multum enim laborat quispiam in hoc ut dignus habeatur dono: sed quia, ut dictum est, consolatur eos de improperio. «Unus quidem sic, alius vero sic.» Hic quidem penitus a commistione abstinet, ille vero sic, ut ad aliam non accedat quam uxorem. 477 VII, 8, 9. Dico autem inconjugatis et vi duis: bonum eis est si permanserint sicut et ego. Quod si non continent, contrahant matrimonium, nam melius est matrimonium contrahere quam uri. Rursum seipsum ostendit esse de multitudine eorum qui conjugati non sunt: neque enim merito quisquam ipsum inter viduas producet, cum ado lescens adhuc fuerit cum vocatione dignus habitus est. Porro nemo existimet ipsum viris statuere ne contrahant matrimonium, mulieribus vero ut post contractas nuptias effectæ viduæ abstineant, ex eo quod ait id est, non conjugatis genere masculino, nempe viris: et id est, vi duis feminino, puta feminis.ln utroque enim utrum que instruit genus, et de abstinentia a conjugio, et de continentia in viduitate post contractas nup tias. • Quod si non continent, contrahant matri monium.» Vide prudentiam. Meliorem ostendit continentiam, nec tamen cogit eum qui ad eam

non pertingit, veritus ne major aliquis contingat lapsus. «Qnam uri.» Ostendit quanta sit concu piscentim tyrannis. Si multam, inquit, sustines violentiam, magnumque ardorem, liberare ac ma trimonium contrahe, nequando evertaris. VII, 10, 11. At conjugatis præcipio, non ego sed Dominus: uxor a viro non separetur. Quod st etiam separata fuerit, maneat innupta, aut viro reconci lietur. Et vir uxorem non dimittat. Quoniam legem manifeste a Domino positam dic turus est, propterea ait: «Non ego sed Domi nus.» Quæ est autem lex? Ne flat divisio, nisi in causa stupri. Et quidem ea quæ prædicta sunt quanquam Dominus expresse non dixerit, attamen ipsi Domino convenire videntur, aut per se, aut per os Pauli loquenti. Verum quoniam verbum de separatione palam tradidit Dominus, ideo dicit; «Non ego,sed Dominus.» Hanc itaque differentiam habent «Ego, » et «Non ego,» ut ei quod Domi nus dixit serviat «Non ego,» de alio vero dicit «Ego.» Et ne quæ ipsius sunt humana esse exis times, subjungit inferius: «Opinor autem quod et ego Spiritum Dei habeam.» «Quod si etiam separata fuerit.» Melius, inquit, est ut non sepa retur: quod si etiam separata fuerit, maneat ha bens virum, 498 etsi non commistione, tamen affectu, sic ut non adducat sive adjungat sibi vi rum alium. «Uxorem non dimittat.» Nisi quip piam accesserit in causa stupri. Nam hæc Christi lex est. VII, 12, 14, Reliquis autem ego dico, non Dominus Si quis frater uxorem habeat infidelem, et hæc as sentitur ut habitet cum illo, ne dimittat eam. Et uæor quæ habet virum infidelem, et is assentitur ut habitet cum ea, ne dimittat illum. Sanctificatus est enim vir infidelis per uxorem: et sanctificata est uxor infide lis per virum. Ne divellantur conjugia: et ita confusionis ac turbationis, domorumque eversionis causa a vulgo judicetur Dei cultus, propterea prohibet eos qui nacti sunt infideles, ne à cohabitatione dividantur. Neque enim de his legem statuit qui nondum con traxerunt matrimonium,sed de his qui ad conjugia jam pervenerunt. Siquidem non dixit: Si quis vult accipere infidelem, sed «Si quis habet.» Contingebat enim in conjugio ut unus crederet, alter vero in incredulitate permaneret. «Habet infidelem.» Quid ergo? si in stupro capiatur uxor, permissum est ipsam dimittere, si vero sit infide lls, non licet? Atqui pejor est infidelitas. Pejor quidem est, sed in adultera aperta est malitia, in infideli vero ignorantia potius subest quam mall tia. Erat quoque verisimile eam cessaturam, et quod infidelitatem relinqueret (nam et hoc dicit ipse Paulus: Quid enim nosti, uxor, an virum ser vabis?) si saltem assentitur ad cohabitandum. «Et hæc assentitur.» Si vult, inquit. Quod enim dispen dium est si fide unius partis sincera manentes, spės bona sit quod infidelis tempore mutabitur ut credat?

Ne dimittat eam.» Si is qui agglutinatur scorto, unum corpus efficitur: et qui agglutinatur infideli, itidem unum corpus efficitur: quomodo illud pro hibet, istud vero non? Et dicimus quod unum qui dem corpus etiam in infideli efficitur, sed puritas partis fidelis vincit impuritatem infidelis. Quomodo? Etenim in stupro uterque immundus est, et scor tum et qui accedit ut scortetur. In infideli vero uxore, ipsa quidem ea ratione qua infidelis, im munda est: qui autem accedit jam non talis est. Neque enim accedit ut prohibitum aliquid operetur, sed ut permissa conjugii commistione utatur. 479 Et rursum: Juxta aliud impura est infl delis, nempe secundum impietatem; juxta aliud vero communicat cum parte fideli, puta secundum corporum commistionem. In scorto autem in hoc ipso quo immun.la est fit communicatio, nempe secundum corpus. «Sanctificatus est enim vir fde lis.» Ne metuat pars fidelis cohabitare infideli, quasi cohabitatione impurus redderetur, vide quomodo repellit timorem. Sanctificatus est inquit, asserens vinci impuritatem adveniente puritate: non quod infidelis sanctus fiat: neque enim ita dixit, sed «sanctificatus est:» consolando partem fidelem, ac inducens infidelem ad fidei amorem et deside rium. Etiam hoc ipsum nempe quod infidelis toleret, nec resiliat ab habitatione cum fideli, vicinum quidpiam agit ut animum applicet ad pietatem. Sed dicet fortasse aliquis: igitur idipsum considerantes, defideli poterimus dicere quod ten dat ad impietatem. Ad quod dicimus non esse si mile, neque omnino id oportere. Nam fidelis qui dem infideli cohabitans, fidei præceptum legemque complet, ut hoc modo et fidei magis concilietur, et ab infidelitate magis dissideat: infidelis autem amore saltem erga cohabitantem devinctus, con junctionem non solvit, sum infidelitatis legem non perficiens, sed amore prosequens cohabitantem, pereum manuducetur quandoque ad ipsius fidem. Ipsum namque amare, religiosa legislationis est et non impietatis itaque hoc quoque amore vici nus est ut religiosus efficiatur, et sanctificetur per cohabitationem fldelis. VII, 14, 155. Alioqui plii vestri immundi essent, nunc autem sancti sunt. Quod si infidelis discedit, discedat. Non est servituti subjectus frater aut soror in hujusmodi. Nam in pace vocavit nos Deus. Nam si pars, inquit,infidelis non vinciturpuritate fidelis, nihil restat nisi ut qui nascuntur immundi flant, aut dimidia tantum parte mundi: quod ita in quit, non est, nam sancti sunt: per dictionem san ctitatis abundanter repellens timorem. Hoc enim est quod ait: «Alioqui filii vestri immundi essent,» nisi videlicet ita esset at nunc sancti sunt, ex abundantia sanctitatis. 480 «Quod si infidelis discedit, discedat.» Hoc est,sijubet utcum eo communices in infidelitate,aut nisi hoc facias, quod separabitur, separetur, inquit melius est enim conjugium dissolvi quam pietatem.

«Non est servituti subjectus frater. «Quod si etiam «» in dies pugnat aut contendit, volens te ad suam infi delitatem pertrahere: hoc quoque modo separare. Non enim ad hujuscemodi res subjectus es servituti, ut etiam pugnantem feras. Et manifestum est quod de pugna quæ accidit loquitur,cum subjungit: «Impace vocavit nos Deus,» hoc est, ut in pace degamus, et non sit inter nos dissidium aut pagna. Quoniam igitur pugnat et rixatur, propterea bonum est libe rari.«< Non est servituti subjectus frater aut soror in hujusmodi.» Non habet, inquit, fidelis maritus aut uxor cum fidelibus eam necessitatem quæ imminet ei cum fidelibus. Ibi enim nullo modo absque causa fornicationis licet a se mutuo eos qui conjuncti sunt separari. Hic vero si assenserit quidem pars infl delis ut habitet cum fideli, oportet non solvere conjugium, si vero dissidium moverit ac solutionem illa fecerit, non est servituti subjectus fidelis ut non separetur: sed liber est ut illa matrimonium solvente etiam ipse separetur. Attamen quanquam liber sit, ut propter incredulæ dissidium solvat con jugium: multo tamen melius facturus est, si soluta contentione per pacem bonaque opera, non solverit matrimonium. «Nam in pace vocavit nos Deus.» Hoc, inquit, signum est vocationem nostram esse a Deo, si erga omnes quantum in nobis est pacifici simus. Et huic interpretationi conforme est id quod sequitur: «Quid enim nosti, uxor, an virum salvum facies?» propter maximam ad ipsam con formitatem. VII, 16, 17. Quid enim nosti, uror, an virum sal vum facies? aut qui nosti, vir, an urorem salvam facies annon? Unusquisque ut ipsi divisit Deus unusquisque ut ipsum vocavit Dominus, ita ambulet et sic in ecclesiis omnibus doceo. Ad id rursum accedit, utrum dimittendus sit infidelis qui vult manere, nec dissidium movet, et ait: Si dissidium non moveat adversum te, maneto cum ipso. Verisimile enim est quod temporis 481 progressu ipsum quoque salvum facies, factum ejusdem tecum animi, faciesque fidelem. Vide autem quod non exigit ut id necessario fiat, ne grave onus imponat, sed futuri incertitudine et ne cessitatem ademit, et id curavit ne hæc necessitas ad desperationem suaderet aut torpere faceret. Annon.» Usque ad id verbum «Annon,» perfe ctam producito distinctionem, ut sit hic sensus Aut qui nosti, vir, utrum uxorem salvam facies annon? Hoc est, Unde nosti utrum salvam facies, annon salvam facies? Incertum est enim quid fu turum conjugium. Etenim si salvam non feceris, nullum accipies detrimentum si vero salvam feceris, et juvabis et ipse juvaberis. «Unicuique ut ipsi divisit Deus.» Siquidem solus ipse novit quid utile sit, et utrum magis conferebat ut ab initio fidelis conjunctus esset infideli an fideli. Etenim in quibusdam con ducebat ut fidelis fideli cohabitaret ac conjunctus esset, in quibusdam vero ut fidelis infideli: et ita

COMMENT. IN EPIST. I AD CORIΝΤΗ. factum est. Et horum causas nemo idoneus est qui El ” Gen. xxv, 25; Rom. ix, 10. cognoscat nisi ipse Deus qui ita disposuitac divisit, et Dominus qui vocavit. Quod si Deus ac Dominus hujusmodi conjunctiones disposuit, ac divisit juxta cujusque utilitatem, non debet fidelis conjunctus infideli graviter ferre aut anxiari et solutionem requirere: sed sicut unusquisque vocatus est, in hoc permaneat ac procedat. Severianus enim ita distinxit: nam si ita non distinguas, incompositam dixit esse ordinationem. Ita.inquit, te divisit Deus et ita vocavit cum uxore aut viro infideli: ama igitur conjugium nec fidem dissolvas. «Ita in Ec clesiis omnibus ordino.» Hoc autem subjungit,ut ex hoc quod alios quoque habeant socios et alias ecclesias, promptiores fiant ad obedientiam. VII, 18-20. «Circumcisus quispiam vocatus est,non accersat præputium: in præputio alius vocatus est, non circumcidatur. Circumcisio nihil est, et præpu tium nihil est,sed observatio præceptorum Dei. Unus quisque in ea vocatione maneat in qua vocatus est. Præterea,inquit, circumcisus vocatus es, ne ac cersas præputium.-Divus Epiphanius ait, quod per aliquam medicinalem curam potest quispiam eum qui circumcisus est facere præputiatum: 482 et quod hujus consilii primus inventor fuit Esau et propterea dixit Deus: «Esau odio habui. «In præpulio alius vocatus est, non circumci datur.» Verisimile est aliqua cura fieri posse ut revertatur circumcisio in id quod olim erat, et ad ipsam quis recurrat ac glorietur. In præputio, inquit, vocatus es,mane in eo quod es.Neque enim confert ad salutem circumcisio, neque obest præ putium. Siquidem hoc uno opus est ut complean tur præcepta.— Et per observationem præceptorum eadem accedit utilitas circumcisioni et præputio. Inter opera namque humana, quædam ex seipsis bona sunt, etiamsi præcepto non aptentur divino, veluti est justitia ac similia: alia vero propter solum præceptum, qualia sunt multa in lege. VII,21-24.Servus vocatus es,ne sit tibi curæ: quin etiam si potes fieri liber, potius utere. Nam qui in Domino vocatus est servus libertus Domini est; simi liter et qui liber vocatus est, servus est Christi. Pretio empti estis ne efficiamini servi hominum. Unusquisque in eo in quo vocatus est, fratres, in hoc maneat apud Deum. Idem rursus consilium est, nempe ut in iis quis que permaneat in quibus vocatus est Si cum servus esses vocatus es,ne turberis: non officit ad fidem servitus, adeoque non officit ut etiam si posses fieri liber, magis expediat tibi servire. Ita nullum tibi proveniet e servitute impedimen tum. - Aliud. Ne servis existimetur ad pietatem obstaclum esse servitus, palam, inquit, est quod hoc adeo non præstat impedimentum, ut neque hujus curam habere oporteat, ait enim: «Ne sit tibi curæ; quinetiam si potes aliquo studio ac

cura fieri liber: sine hoc, et potius utere servitute et neque ita in ullo eris minor domino: communis enim domini libertus es sieut et ille Siquidem communis Domini servus es sicut et ille rursum. que libertus sicut ille. Quid ergo curam geris de corporali servitute, quæ neque te diminuit, neque ei cui servitur majus quidpiam addit: sed utrum que ad æqualia consequenda præmia nihil officit. «Nam qui in Domino vocatus est servus.» 488 In iis, inquit. qum Christum concernunt æquales estis tu tuusque dominus. Nam et ille Christi servus est: quin potius tu fortasse plus habes,Christi enim libertus es,siqui dem ipse te omni spirituali servitute liberavit. Tamen ex vocum abundantia vult æqualitatem ostendere servi et domini; quoniam omnes liberti sumus Christi, secundum quod nos liberavit a ty rannide Satanæ; et servi Christi: nam cum nos reddidisset inde liberos, sub proprium adduxit regnum. «Pretio empti estis,» nempe sanguine Unigeniti ipsius; emit enim nos Deus et Pater.«< Ne efficiamini servi hominum.» Superius dixit «Quoniam, si potes fieri liber, potius utere;» hic autem dicit: «Ne efficiamini servi hominum.» Nam hoc et liberis aptatur et servis. Qui enim do mino impia et absurda jubenti non paret, non efficitur servus hominum, etiamsi sub jugo sit servitutis: talis fuit Joseph. Qui vero propter mu nera aut ventris expletionem, hominibus se sub jicit ad absurda ministeria, servus est hominum, quamquam liber esse videatur: hanc prohibet servitutem, non eam quæ consueta est et juxta leges humanas. Nam hac servitute subjectum esse et obtemperare ubique admonet. VII, 23-28. De virginibus autem præceptum Do mini non habeo, consilium tamen do tanquam mise ricordiam consecutus a Domino, ut essem fidelis. Arbitror igitur hoc bonum esse ob præsentem necessita tem.Nam bonum est homini sic esse. Alligatus es uxori, ne quæras solutionem; solutus es ab uxore,ne quæras uxorem. Attamen.si duxeris uxorem, non peccasti; el si nupserit virgo, non peccavit: afflictionem tamen in carne habebunt hujusmodi. Ego autem vobis parco. Quoniam ad majorem venit doctrinam, timet il lam pure nudisque verbis jubere, casum veritus eorum qui aggrederentur, idcirco non tanquam præceptum, sed quasi consilium tradit illud. Hæc autem quæ de virginibus sunt, diligentius in terpretatus est, ut qui integro volumine exactius hac de re disseruerit, et ibi animadverte. Ego vero quæ gratia Dei assecutus sum conscripsi. 484 Tanquam misericordiam consecutus a Domino.» Misericordiam inquit, consecutus ut essem fidelis, puta præco seu concionator, datorque consilii. «Arbitror igitur hoc bonum esse.» Vide ergo quo modo temperet præceptum ex necessitate exortum. «Arbitror,» inquit, quidnam? quod bonum sit sine conjugio esse,propter difficultates quæ in eo sunt, malaque nuptiarum. «Ob præsentem necessita

lem. Aliud. Opinor eum hoc loco persecutionem dicere, quæ ab incredulis intendebatur fidelibus, calerasque persecutiones et aflictiones quas susti nebant. Nam consequens erat ut hoc vocaret præ sentem necessitatem. Cum enim sublimem ac ma gnam voluisset tradere admonitionem, visus est illam ex temporis circumstantia deducere. Bona res inquit, est virginitas ob præsentem quoque afflic tionum impetum. Nam facilius et sine defatigatione hunc feremus, quam si uxores ac filios in perse cutionibus,innumerisque miseriis adjunctos habe remus. Siquidem, divisa in varios affectus anima, necesse est ut homo in malo intolerabili demer gatur: cum tamen si solus esset, nec aliorum quoque perturbationibus contunderetur, facile es set malorum tolerare procellam. Deinde ne quis di cat Igitur etiam is qui eo pervenit ut particeps jam sit conjugii, melius faciet. si solvat conjugium, subjungit: Nequaquam; hoc enim significat cum dicit: «Alligatus es uxori, ne quæras solutio nem.» Sed quemadmodum, inquit, qui alligatus est non debet quærere solutionem,ita is qui solu tus est non debet sibi ipsi vinculum adducere aut comminisci. Quod autem ait:. Solutus es,» du pliciter potest intelligi: vel quia nondum ligatus unquam fuisti, vel quia solutus es a vinculo quo ligatus eras: non debes ergo iterato uxoris vin culo colligari. «Ne quæras solutionem.» Quoniam de virginitate locutus erat, veritus ne illi tanquam non firmi in aliquo turbarentur, simul etiam con jugium inducit, et conformiter loquitur his quae supra dicta sunt. Nam solutionem hoc loco non vocat separationem a commistione mutuo consensu factam: sed præter consortis voluntatem, et non subexsistente causa stupri conjugii dissolutionem: at durante cœlibatu servare virginitatem hone stum est. «Attamen si duxeris uxorem, non peccasti.» Corrigit et explanat quod dictum est, veritus auditorum imbecillitatem, ut qui non capiebant virginitatem. 485 Aliud. Quod dicitur, «Attamen si duxeris uxorem,non peccasti» et cætera, superioribus per hyperbaton conjungenda sunt, puta: Bonum est homini sic esse: attamen si duxeris uxorem, non peccasti; etc. neque enim conjungi debet cum eo quod dicitur: «Solutus es ab uxore, ne quæras uxorem.Altamen si duxeris uxorem, non peccasti.» Primum quidem, non recte consequitur sumptus hoc modo intellectus. Quid enim convenit ei qui jam duxerat et solutus est dicere: «Altamen si duo xeris uxorem?» Nam hoc iis aptatur qui nondum uxorem duxerunt. Deinde vero magnum est pec catum, si is qui solutus est ab uxore aliam ducat. Itaque non potest eo modo conjungi particula,sed sicut prius dictum est. Nam et paulo ante ait «Quod si etiam separata fuerit, maneat innupta.» Propter illa igitur quæ dicta sunt, etiam præsens verbum, ne sibi contraria dicere videatur, per hy perbaton conjungendum est. Quod si dictionem «Solutus es,» non ad eos qui conjuncti fuerunt, et deinde soluti sunt, retuleris, sed simpliciter ad eos qui omnino non convenerunt ad participationem conjugii, sed ab hujusmodi vinculo liberi et soluti

sunt, locum habet quæ statim sese offert ordina tio. «Et si nupserit virgo, non peccavit.» Virginem hoc loco appellat non eam quæ Deo consecrata est «« sed innuptam puellam. Nam quæ Deo consecrata est si nupserit, Christo reddit adulterum eum cui nubit. «Afflictionem tamen in carne habebunt hu jusmodi.» Qui matrimonium, inquit, contrahunt, afflictionem habebunt ob morores qui in conjugio sunt. «Ego autem vobis parco,» tanquam filiis, et cupio vos liberos esse ac sine mœrore. Interim namque in vinculis estis. Ait enim: «Alligatus es uxori.» Deinde etiam non sunt sui juris, ut superius dixit. VII, 29-31. Caterum illud dico, fratres, tempus contractum est: superest ut qui habent uxores, sint tanquam non habeant: et qui plorant, tanquam non plorent: et qui gaudent, tanquam non gaudeant: et qui emunt, tanquam non possideant: et qui utuntur mundo hoc, tanquam non abutantur. Præterit enim habitus mundi hujus. Quoniam dixit: «Afflictionem tamen in carne habebunt,» ne quis dicat: Atqui etiam volupta tem habebunt, ex contracto tempore conatur præ scindere 486 voluptatem. Propterea ait: Dico quod afflictionem habebunt, quoniam neque vo luptatem habere possunt ob id quod tempus adeo contractum sit et ad dissolutionem urgeat. Jam enim appropinquavit regnum Christi, et deinceps ad eum migrare jubemur. «Sint tanquam non ha beant.» Quo pacto fieri potest ut sint tanquam non habeant? In hoc quod ipsis non obsequantur ad stultas mundi concupiscentias; aut quod etiam cupit ut circa commistionem abstinentes sint. «< Et qui plorant, tanquam non plorent.» Ob temporis brevitatem, inquit, omnia quæ nonnullis in magna sunt cura, debemus ducere tanquam non essent et ita habere uxorem et gaudere ac lugere. Cum enim in propinquo sit mors, quid opus est præ sentibus cum amore immorari? vel existimare esse conjugium aut omnino mundo uti? «Et qui utuntur hoc mundo, tanquam non abutantur.» Abusum dicit nimium uti mundana voluptate puta deliciis, divitiis ac voluptate seu imperio significans hoc esse non uti eo sicut decet. Neque enim ob id in mundum adducti sumus ut hæc faciamus. Nam in quidquam habere durabile aut firmum. bonis operibus creati sumus. Qui ergo bis in quibus formatus est relictis,etiam alio modo utitur mundo, " abutitur ipso. ■ Præterit enim habitus mundi hu jus.» Transit et finem habet, inquit, mundus qui nunc videtur. Quid ergo illi adhærere opus est quod dissolvitur? Habitum autem dixit, ostendens in prospectu tantum esse quæ hujus mundi sunt, nec VII, 22-34. Cupio autem vos absque sollicitudine esse. Qui cælebs est curat ea quæ sunt Domini, quo modo placiturus sit Domino. Qui autem duxit uxo rem, curat ea quæ sunt mundi, quomodo placiturus sit uxori. Divisa est conjugata a virgine. Quæ cœlebs est curat ea quæ sunt Domini, ut sit sancta et cor pore et spiritu: quæ vero nupsit viro, curat ea quæ sunt mundi, quomodo placitura sit viro.

Quomodo autem absque sollicitudine esse po terimus, si non simus conjugati? Quis enim curas ignorat mundanas? «Qui cælebs est curat ea quæ sunt Domini.» Vide quomodo per curæ differen tiam 487 ad virginitatem adhortetur. Nam curare ea quæ Domini sunt, non est sollicitum esse, sed est salus. Und superius dicit: «Cupio autem vos absque sollicitudine esse. 'Divisa est conjugata a virgine.» «Divisa est,» hoc est, non eamdem babent curam, sed studiis divisæ sunt. Siquidem virgo, inquit, curat ea quæ sunt Domini, ut corpore et spiritu sancta sit: corpore quidem propter castitatem, spiritu vero propter familiaritatem ad Deum, et Spiritus paracleti inhabitationem. «Quæ vero nupsit viro, curat ea quæ mundi sunt.» Nam viro placere cupit. Fortassis enim pulchra aspectu esse vult, et domus curam habens, nec indigenti benignam porrigit manum. Vocat autem eam quæ viro nupta est, nempe uxorem sive con jugatam. VII, 35, 36. Hoc autem ad id quod vobis con << ducibile est dico, non uti laqueum vobis inji * ciam, sed ad id quod decorum est et indivulse «Domino adhærens absque ulla distractione. Quod «si quis indecorum virgini sum putat, si præte «reat nubendi tempus, et sic oportet fieri: quod «vult faciat, non peccat, elocent.» Sermones, inquit, de virginitate movi, sciens hoc vobis utile esse: non autem ut cogam vos et vo lentes et nolentes in virginitate degere. Necessita tem enim vocat laqueum. Viden' quam timeat ali quid perfectum præcipere? «Sed ad id quod deco rum est.» Quid enim virgine et tali vita ac con versatione magis decorum? «Et indivulse Domino adhærens.» Non, inquit, hæc dico ut laqueum et necessitatem vobis injiciam, sed volens adducere ut decore et indistracte ac indivulse Domino adhæreatis. Est autem prompte vel continue permanens sine elatione et cura. «Quod si quis indecorum.» Ex naturæ humanæ imbecillitate provenit, ut quis indecorum arbitre tur si filiam suam servet virginen ac Deo dedicet. Si quis, inquit, arbitratur fieri sibi in dedecus, quod illocatam servet domi filiam in virginitate de gentem, et ita potius fieri debere putat ut elocet, «Faciat quod vult.» Neque enim prohibitæ sunt nuptiæ, minime gentium, quanquam sublimior sit virginitas. Itaque si volunt, elocent ipsas, inquit. 488 Si vero quis stat in hac sententia firmus, ut non elocet ipsam, non id agens tanquam ex neces sitate, et a lege prohibitus (nam qui ita hoc facit, vehementer errat); si quis ergo tanquam non ne cessitate coactus hoc faciat, sed quasi utriusque consilii dominus a lege constitutus: ipse vero ju dicans eligibilius esse non elocare et hic bene facit, suam filiam servans virginem et sine cura. Potest autem quod dicitur: «Non habens necessi tatem,» alio quoque modo nec minus proprie ac cipi, hoc est: Qui non cogitur a filia ut contrarium

faciat. Si namque videt mores aut opera filio co gere ipsum ad elocandum, non debet ipsam servare virginem, cogens eam adversus id quod est volun tatis ac sententiæ ipsius. Virginitas enim voluntaria esse debet et non coacta. Nam coactioni juncta posset in pejus declinare: sibi quidem veniam tri buens, ad eum vero qui ipsam coegisset virginita tem servare, absurdi sceleris causam referens. Aut id, «Non habens neccesssitatem,» hoc significare po terit, non habens id faciendi necessitatem,aut quod prius Deo consecraverit ac dedicaverit, aut quod filia ad hoc cogat. Ei enim qui ab aliquo prædi ctorum necessitatem habet non clocandi ad nuptias, nec aliud suadere licet, nec aliam sententiam in corde meditari: imo neque peragenti tantum laus tribuitur, quantum non peragenti condemnatio, eaque multiplex. Qui autem absque necessitate de crevit in corde hoc facere: si virginem servat, egregium præstitit facinus: si vero elocet ad nu ptias, omnino non peccavit. «Quod vult faciat.» Sive tradat, inquit, conjugio, sive servel virginem, bene facit, neutrum enim peccatum est. Placet autem magis si servet virginem, ut in progressu dicit: «Cupio vos sine sollicitudine esse,» sive virgines. «VII, 37, 38. Qui vero stat firmus in corde, non «habens necessitatem, sed potestatem habens «circa propriam voluntatem et hoc decrevit in «corde suo ut servet suam virginem, bene facit. Itaque et qui elocat ad nuptias, bene facit, qui «vero non elocat, melius facit.» Vides quomodo statim ab initio eum admi. G ratur qui servat suam virginem? «Qui stat firmnus, inquit, in corde suo.» Nam is qui propter indeco rum, ut videbatur, omisit ac nuptum elocavit, non stetit in opere Dei firmus. «Non habens necessi tatem.» Qui non habet, inquit, necessitatem non elocandi illam. Alioqui enim nequaquam adeo ad mirandus esset si non elocaret: necessitati namque opus ejus attribueretur et non ipsi: nunc autem tota res est ad ejus gloriam, et piam Deique cultri cem electionem. Siquidem qui invitus et ex neces sitate suam servat virginem, quæ est illi gratia? Qui vero Christi desiderio, non habens necessita tem, sed potens quod vult facere, servaverit ille admirandus est.. Et hoc decrevit in corde suo.» Firmum aliquem profert in medium hominem,quem non potuit id commovere quod apud homines exi stimatur indecorum in his esse qui filias servant virgines. «Bene facit.» Laudat ipsum ob mentis firmitatem. «Et qui elocal bene facit.. Siquidem et illud bonum est: neque enim peccatum est nuptum elocare: omne autem quod non est pecca tum, honestum est. Qui vero non elocat, præcla rum quoddam opus facit quod melius est. Consi dera autem quod ex horum dijudicatione suadeat non elocare nuptum. VII, 39, 40. Uror lege ligata est quandiu vivit vir ejus: quod si dormierit vir ejus, libera est ut cui vult

Ku- nubat, modo in Domino: beatior tamen est si sic permanserit. juxta meam sententiam. Opinor autem quod et ipse Spiritum Dei habeam. Legem dicit quæ de adulteris lata est, qua reti netur hoc, ne alteri commisceatur. Propterea dixit «Ligala est.» Et per hoc quod dixit: «Ligata est,» ostendit quod qui non elocat nuptum melius facit, vinculis ipsam liberans «Libera est ut cui vult nubat.» Liberata est primo vinculo ac lege, et soluta est. Dicens aulem quod soluta est, adhore tatur ne rursum nubat ac ligetur. «Modo in Do mino.» Attamen cum modestia. inquit, ac decentia legitimis jungatur nuptiis ob prolis susceptionem et educationem, non ex affectu concupiscentiæ. «Juxta meam sententiam.» Ne rem existimes esse necessitatem, ait. «Juxta meam sententiam 490 quantum ego valeo concipere, quantum ego intelligere possum; juxta meam admonitionem et consilium, non ex necessitate legislationis. Deinde ne quis dicat: Si ergo non est ea de re legislatio, cur oportet quemquam omnino juxta tuam admo nitionum agere? subjunxit: Etiam hæc, inquit, juxta sanctissimum Spiritum admonemus: quan quam ob vestram imbecillitatem consilium ad legis necessitatem non declinemus. «Opinor autem quod et ipse Spiritum Dei habeam.»Ne quis hujusmodi consilia esse Pauli existimet, et ita humana, sub jungit: «Spiritum Dei habeo,» ac si diceret Legislationes sunt Paracleti, non meæ. Multam autem demonstrat modestiam dicens «Opinor,» hoc est, existimo, arbitror. 97.98 Matth. XV, De diversitate ciborum, et abstinentia a cultu dæmonum. VIII, 1, 3. Cæterum de his quæ idolis immolantur novimus quod omnes scientiam habeamus. Scientia inflat, dilectio vero ædificat. Quod si quis sibi videtur aliquid nosse, nondum quidquam novit sicut oportet nosse. At si quis diligit Deum, hic cognitus est ab illo. Causa increpationis de his quæ idolis fuerant immolata, erat hæc: Nonnulli in fide perfecti, cum scirent ea quæ ingrediuntur, non communem red dere aut coinquinare hominem Pio: et simulacra, cum ligna sint et lapides, nihil esse, sive nullius esse momenti: indifferenter in impuras idolorum domos ingredientes, participes mensarum erunt quæ ibi apponebantur, et simulacris immolata gustabant. Hoc autem ipsis quoque perfectis noce bat, nam mensarum damonum participes erant; et imperfectis nocebant, neque enim illi requirebant quo hæc facerent animo: sed factum tantum in tuentes, occasionem sumebant idolis immolandi, ac si perfecti in honorem idolorum participes fle rent mensarum quæ ibi apponebantur: «Novimus quod omnes scientiam habeamus.» 491 Super biebant tanquam Dei scientiam habentes; ideo opi nabantur non esse devitanda quæ idolis erant

immolata. Hanc ergo communem dicitesse omnium scientiam. Omnes enim scientiam hanc habemus.» Hoc dicens tollit illorum elationem. «Scientia in flat. Alio quoque modo tollit illorum elationem, ostendens scientiam absque dilectione non solum nihil juvare, verum eliam nocere: nam inflat, inquit; dilectio vero e diverso ædificat membra quæ occasione inflationis ex scientia subexistentis abjecta et dissecta erant «Sicut oportet nosse.» Rursum alio modo ipsos corripit Non solum, in quit, communis scientia inflat cum est sine dilec tione: sed neque perfecta est quemadmodum esse oportet. Ac si diceret: Nondum quidquam perfecte nostis, quanquam nosse videamini; quare ergo tan tum extollimini? Non tantum de his quæ 'proposita sunt, sed neque de ulla re nunc perfecta est noli tia. Dicens autem: «Al si quis diligit Deum,» os tendit a dilectione perfectam oriri scientiam, ait enim: «Si quis diligit Deum.» Et vide quod ne ita quidem dicat quod cognoscit Deum, sed: «Co gnitus est a Deo;» per hoc impossibilem osten dens perfectissimam notitiam, et ipsorum tollens supercilium. Aut quia is qui a Deo cognitus est, dignus habetur revelatione; sicut ipse ait, de seipso loquens: «Et audivit arcana verba quæ fas non est homini loqui ";» hoc significans quod habenti dilectionem perfectior revelatur scientia. VIII, 4, 7. De esu igitur eorum quæ idolis immo lantur, novimus quod nihil sit idolum in mundo: et quod nullus sit Deus alius nisi unus. Nam licet sint qui dicantur dii, sive in cœlo sive in terra; quomodo ´sunt dii multi et domini multi: nobis tamen unus est Deus, ipse Pater ex quo omnia et nos in illum, et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia et nos per illum: sed non in omnibus est scientia. Ut quid cristas erigitis? non vestra est hujus modi cognitio quod ne sint quidem idola, hoc est, nihil sint, nullius siut momenti, quid enim essent ligna et lapides? omnes hoc novimus et non vos soli. In mundo idolum 492 nihil est; hoc est, ni ´hil eorum quæ sunt in mundo est idolum, sed vani inventi effictio est et imaginatio: ideo in solis ho rum mentibus idolorum substantia sedem habet, 'cum in nullo alio possint habere exsistentiam. «Et quod nullus sit Deus alius.» Hoc ad illos di citur qui existimabant ligna ipsa et lapides idolo-D rum, aliquam habere potentiam. «Nisi unus.» Ad illos hoc dirigitur qui opinabantur divinas ali quas virtutes assequi statuas idolorum. «Nam licet sint qui dicantur dii.» Quoniam dixit: «Nullus alius est Deus,» existimabantur autem apud Grae cos alii esse dii, ne manifeste Græcorum opinioni (qua etsi erronea erat, atlanen prævaluerat) aperte contrarius esse videatur, vide quid dicat «Qui dicuntur» Et bene «Qui dicuntur;» ne que enim sunt absolute Nam aut sunt in cœlo, puta sol et luna: aut in terra.quales apud eos sunt heroes. Quanquam igitur in cœlo et in terra Græci » II Cor. xii, 4 El

multos habeant deos ac dominos, nobis tamen Kai unus est Deus. «Dei.» Dicit enim angelos secun dum gratiam deos vocatos esse. Quemadmodum namque dicti sunt Principatus et Potestates, Do minationes ac Throni, ita et dii. «Quomodo sunt dii multi. communi sensu repete, «Qui dicun tur. «Nam sunt. inquit apud Græcos qui dicun tur dii ac domini; nobis tamen unus est Deus et unus Dominus. «Nobis tamen unus est Deus ipse Pater.» Ex eo quod dixit: " Unus Dius ipse la ter, et unus Dominus Jesus Christus,» ne opineris ita appropriata esse nomina, ut Pater quidem Deus dicatur, Filius vero Dominus. Nam Scripturæ fre quenter Patrem quoque Dominum vocant, ut cum dicitur: «Dixit Dominus Domino meo 1.» Et Fi lium appellant Deum, ut cum dicitur: «Propterea unxit te Deus, Deus tuus 2,» et: «Ex quibus est Christus,» quod ad carnem attinet, * Qui est super omnia Deus benedictus.» Quod si quis dicat ad solum aptari Patrem quod ait, lieus, quia dicit, «Unus Deus,» num etiam ad solum aptabitur Fi lium quod ait, «Dominus,» eo quod dicat «Unus Dominus Jesus Christus?» At non ita est. Nam ad differentiam falso nominatorum deorum ac dominorum dictum est Unus. Multi autem quærunt quam ob causam Spiritus sancti non`meminerit. Et dicimus quod ad Græcos ipsi sermo erat qui multos dicebant deos ac dominos. Timuit ergo Spiritus quoque facere mentionem, ne forte multi plicem etiam apud nos existimarent esse divinita. tem. Ideo quoque adeo caute Patris ac Filii me minit: 493 Patrem quidem unum dicens Deum, ne duos esse deos existimarent, Filium vero unum Dominum, ne duos dominos opinarentur. Si enim dixisset Deum et Deum,variam certe existimassent Græci divinitatem ob suam imperitiam, aut si Do minum et Dominum dixisset, variam dominationem opinati fuissent. Hæc itaque causa erat cur nunc Deum Patrem diceret et Dominum Filium, erat enim professus unum apud nos esse Deum. Si ergo dixisset et Patrem et Filium Deum esse vel Domi num, rursum inveniretur ex sua quidem profes sione Græcis contrarius, et tamen variam divini tatem ac dominationem apparenter inducere. Id circo cum Deum dixisset Patrem, Dominum dixit Filium, ad infantiam sese dimittens Græcorum. Si quidem demonstratum est Scripturam hujusmodi nominibus indifferenter usam esse. «Ex quo om nia.» Omnibus enim quæ sunt, ipse causa est. Nam,» Ex quo omnia,» creatione designat, et deductionem a non esse ad esse. «Et nos in illum.» Fidei nostræ ac familiaritatis modum dicit: hoc est, nos ad ipsum pendemus et ei addicti sumus. «Et unus Dominus.» Alius est ipse Pater, propterea etiam additur «Unus.» — «Et nos per illum.» Duplici ratione: tum procedendo ex non esse ad esse, tum ab errore ad veritatem conversi per ipsum. «Sed non in omnibus est scientia.» Non omnes, inquit, norunt quod unus est Deus et unus Dominus et non multi: neque omnes norunt quod idola nihil sint. VIII, Nonnulli vero cum conscientia idoli 1 Psal. ix, 4. * Psal. xLv, 8.

usque ad hoc tempus, tanquam idolis immolitum edunt: et conscientia illorum cum sit infrma pol luitur. Atqui esca nos non commendat Deo: neque si comedamus, aliquid nobis magni accedit: neque si non comedamus, quidquam nobis deest. Dicens «Nonnulli,» non manifestat ipsos, ne amplius eos pudefaciat.. Usque ad hoc tempus.» Vides non omnes nosse quod nihil sint idola? De. nique quidam ad hoc usque tempus, id est, etiam postquam crediderunt, idolis immolata edunt tan quam idolis immolata, hoc est, ea mente qua et Græci, tanquam existimantes idola aliquid esse. Quia ergo infirmam ac debilem habent conscien tiam, polluuntur edentes, quanquam alioqui non polluerentur. 494 Quare autem ii qui infirmam non habent conscientiam, non polluuntur? Quia omnino non sunt quidquam idola, nihil sunt, nullo digna sunt, inutilia sunt. «Atqui esca nos non commendat Deo.» Ne quod verisimile est dicant Ego pura edo conscientia, et quid mihi curæ est, si quis ex imbecillitate patiatur offendiculum? ostendit quod ipsum quoque edere tanquam in contemptum idolorum nihil præstat egregium Nam etsi injuriam non accipiat, inquit, frater qui infir mus est, ne ita quidem aliquid eorum quæ laude digna sunt effeceris: aut quæ in regnum cœlorum inducere vel commendare possint. Quid enim est edere aut non edere? «Siquidem neque si comeda. mus, aliquid nobis magni accedit.» Hoc est, non grati sumus apud Deum tanquam magni aliquid præ stiterimus. et crescimus in laude. Illi enim ex hoc extollebantur et ostendit eos nihil ex ea re facere. «Neque si non comedamus, quidquam nobis deest.» Hoc est, non inferiores in laude sumus. VIII, 9-12. Sed videte ne quo modo potestas hæc vestra offendiculo fiat iis qui infirmi sunt. Etenim si quis conspexerit te qui habes scientiam, in epulo idolorum accumbentein, nonne conscientia ejus cum infirmus sit, ædificabitur ad edendum quæ idolis im molata sunt? Et peribit qui infirmus est frater ob tuam scientiam, propter quem Christus mortuus est. Sic autem peccantes in fratres, et percutientes con scientiam illorum infirmam, in Christum peccatis. Terrentis sermo est. «Ne quo modo potestas hæc.» Non dixit, Scientia, aut Perfectio; sed, «Potestas,» quod immodestim est et arrogantim. «Offendiculo flat,» hoc est, offensioni et ever sioni. Dicens autem: «lis qui infirmi sunt, «car pit ipsos quod ne infirmis quidem parcerent fratri bus, quibus oportebat etiam manum porrigere. «Te qui habes scientiam.» Te qui, ut dicis, per fectus es. «Nonne conscientia ejus.» Annon oce casionem sumet ut edat quæ idolis sunt immolata, cum tamen putet idola aliquid esse? Dicens autem, «Ælificabitur,» ostendit quod imbecillitas il lius magis augebitur. «Et peribit qui infirmus est frater. • Fietque tua perfectio alteri occasio per ditionis. 495 «Propter quem Christus mortuus est.» Christus, inquit, neque mori pro ipso recu cavit, tu vero neque ad ciborum quorumdam absti

nentiam tete demittis, ne offendiculum patiatur.«Et percutientes conscientiam illorum.» Non dixit Offendiculum ponentes; sed quod crudelius est, «Percutientes.» Quid enim eo crudelius est, qui infirmum verberat? «In Christum peccatis.. Quo modo in Christum labimur cum in fratres peccamus? Quomodo? quia lanquam Dominus sua ducit qum servorum sunt, sibique vindicat, et quia ad corpus ejus censentur qui percutiuntur: et quod ille sua morte provexit, hoc tu per escam dissolvis: quid autem fieri potest hac re absurdius? VIII, 13; IX, 1, 2. Quapropter si esca offendiculo est fratri meo, nequaquam vescar carnibus in æter num, ne fratri meo sim offendiculo. Annon sum apostolus? Annon sum liter? annon Jesum Chri stum Dominum nostrum vidi? annon opus meum c vos estis in Domino? Si cæteris non sum apostolus, at sane vobis sum, siquidem sigillum apostolatus mei vos estis per Dominum. In longe optimi præceptoris est a propriis operi bus instruere. Vos, inquit, ne ab his quidem tem peratis quæ idolis immolata sunt, ne fratri sitis offendiculo, quæ etiam alioqui vetita sunt: ego vero, quid dico idolis immolata? Neque aliam ullo modo carnem attingam,si quispiam ex hoc sumit of fendiculum,et hæc mea observatio erit sempiterna Nequaquam, inquit, vescar carnibus in æternum.» Et quoniam dixerat: Si esca offendiculo est fratri meo nequaquam vescar carnibus in æternum: ne quis existimaret hanc gloriam tantum esse verbo rum, et quod hac nullo modo opere compleret: ad hoc consequenter adigitur, ut ostendat quomodo ab his quoque abstineret quæ permissa erant, ne aliquibus esset offendiculo. Quid dico, inquit, de his quæ idolis sunt immolata? Cum Christus jusse rit ut qui prædicaret, de Evangelio ederet, hoc est, ab his qui docentur alimentum acciperet, elegi, si opus esset, fame perire, et nihil a vobis accipere: non quod vos mihi præbentes offenda mini, inquit, sed ut amplius ædificemini, conspi cientes quod sine sumptu vobis prædicem. Itaque cum lex quoque divina 496 mihi permittit acci pere, propter vestri ædificationem decrevi nihil a vo bis accipere sed laborabam manibus meis operans et me alens Ecce interim ostendit se vera dicere et præ stare quæ dicebat. Deinceps vero etiam aliud pa rat. Cum ego, inquit, ita egerim, vos neque ab his quæ idolis sunt immolata abstinetis, ne infirmis fratribus silis offendiculo, imo perdatis. Mul tos autem versus comprehendit intelligentia hujus sententiæ, et ad eum usque locum protenditur quo ait: «Cum liber essem ex omnibus.» — «Annon sum apostolus.» Deinde ne dicant: Etiam si velles accipere, non tibi liceret, propter hoc non acce pisti: Ut quid, inquit, non mihi liceret? nonne alii apostoli aluntur ex Evangelio? Ulique. Quid ergo? annon sum ego apostolus sicut illi? Annon sum liber? Hoc est, num alicui subjicior qui mne probi beat accipere? Postmodum ne dicant quod cæteri

apostoli sublimius aliquid habeant, nempe quod « Christum viderint, et cum eo conversati sint, subjun git «Annon Jesum Christum Dominum nostrum vidi?» Ita ne in hoc quidem inferior est cæteris apostolis? Ait enim: «Postremo omnium velut abortivo visus est et mihi. «Annon opus meum vos estis in Domino?» Deinde ne dicant: Etiamsi sis apostolus, nullum tamen opus demonstrasti Quomodo? inquit; «annon opus meum vos estis?» boc est, annon operationem apostolo dignam exhibui dum vos converterem? quod in Domino per Christum operatus sum. «Si cæteris non sum apostolus.» Atqui possem, inquit, dicere quod ab Jerusalem et circumadjacentibus locis usque ad Il lyricum impleverim Evangelium Christi 3, sed hoc interim non dico: nonne vester factus sum apo stolus?» Nam si aliorum non sum, at vester inte rim sum; sed tamen nihil a vobis accepi. Hoc enim spectat sermonis ejus conclusio; unde ait: Sigillum apostolatus mei vos estis.» Hoc est, si vult quispiam cognoscere simne apostolus, vos ad evidentem probationem propono. Nam quæcunque ad aposto. latum spectant, in vobis exhibui: et signa faciens, et fidem docens, et pericula sustinens, et vitam demonstrans inculpatam. Hæc enim aliaque hujusmodi insigniunt, et effligiant ac demonstrant apostolum. 497 IX, 3 6. Mea responsio apud eos qui me in terrogant hærc est. Annon habemus potestatem edendi ac bibendi? Annon habemus potestatem sororem mulierem circumdurendi, quemadmodum et cateri apostoli et fratres Domini et Cephas? Aut solus ego et Barnabas non habemus potestatem non operundı? Apud eos videlicet qui quærunt scire in quo ostenderim signa apostoli, aut quod sine sumptu Evangelium prædicaverim, vos in testimonium et ostensionem propono: nam hoc est, quod ait; << Mea responsio apud eos qui me interrogant hæc est,» nempe apostolatus ad vos sive legatio erga vos. Annon habebam, inquit, potestatem edenci ac bibendi ab his qui docebantur? nam hoc Chri stus jussit. Sed tamen ea re abstinui, ne vobis ul Jum præberetur offendiculum. «Annon habemus potestatem sororem mulierem...?» Divites mulieres quæ crediderant, quosdam sequebantur apostolo rum, in necessarios eorum usus suppeditantes: util li deinceps abjecta de hoc sollicitudine, soli vacarent prædicationi. Vide autem quod apostolorum cory phaum n vissimum posuit, hoc designans Et quid, inquit, caeteros dico?Annonipse Petrus hoc faciebat? «Et fratres Domini.» Fratres Domini dicit eos qui fratres ejus existimabantur; nam quoniam ita appel labantur,etiam ipse juxta communem opinionem lo cutus est.Qui filii erant Joseph, eo quod hic despon saverat sibi Dei Matrem: nempe Jacobus Hierosoly morum episcopus. Joseph eodem cum patre appella tus nomine, et Simon ac Judas. «Ego et Barnabas.» Sciens Barnabam sibi socium esse in hoc studio ac diligenti observantia, puta quod sine sumptu præ Rom. I,

;» dicaret, cum potestatem haberet ita faciendi, non occultavit. «Non habemus potestatem non ope randi?» Hoc est, ut a pradicatione suppeditaren tur nobis qua ad victum sufficerent? sed tamen cum talem haberemus potestatem, non sumus usi potestate ut magis vos juvaremus, Evangelium sine sumptu prædicantes. Quod si hoc ita est, ma nifestum est quod si vos intelligerem sumere of fendiculum ob esum carnium. qui tamen non est prohibitus, nequaquam eis vescerer in æternum fratri causa fierem offendiculi: quanto magis absti nere vos oportet ab his quæ sunt idolis immolata, 498 per quæ non solum fratres offendiculum pa tiuntur, sed et conscientias polluunt? Quod tamen ait: «Autsolus ego et Barnabas non habemus potes tatem non operandi.»propius ad verbum ita accipia tur:Itaque,inquit, cæteri apostoli potestatem habent non operandi neque laborandi manibus, sed ut alan tur ex his quæ sibi ministrantur; ego vero et Barna bas, ut apparet, non habemus potestatem non ope randi, sed necessarium est ut manibuslaborantes,ita nobis suppeditemus quæ ad usum sunt necessaria? IX, 7. Quis militat suis obsoniis unquam? Quis plantat vineam el de fructu ejus non edit? Aut quis pascit gregem, et de lacte gregis non edit? Quis, inquit, miles a domo sua alitur et non ex militia? Et hoc est quod ait: «Suis obsoniis.» Bene autem militis exemplum prius posuit: nîm id aptum est apostolatui propter ea quæ in ipso sunt pericula et bellum intellectualium inimicorum. «Quis plantat vineam?» Hæc omnia exempla osten dunt oportere præceptorem ali ab his qui docen tur, quemadmodum militem ex militia, et illum qui plantavit vineam ex illius fructu, pastoremque e lacte gregis. Et tamen quanquam et æquitas.in quit, hoc requirat, et Dominus ita jusserit, ego sine sumptu vobis prædicavi, ne essem vobis offen diculo. Ego ig tur etiam ab his abstinui quæ con cessa erant, propter vestram ædificationem: vos autem neque ab his quæ idolis immolata sunt absti netis, ne fratribus nocumentum inferatis. Nam tota hac parte hic ejus scopus est. Quis plantat vi neam?» Per vineam significat laborem qui est in apostolatu. Aut quis pascit gregem?» Per gregem significat doctrinam et providam gubernationem quæ est in apostolatu. IX, 8. 10. Num secundum hominem hæc loquor? annon et lex eadem dicit? Etenim in Mosi lege scriptum est: Non obturabis os bovi trituranti. Num boves curæ sunt Deo? In hoc propter nos omnino dicit? Propter nos enim scriptum est quod debcat is qui arat sub spe arare, et qui triturat, spei suæ par ticeps esse sub spe. 499 Quoniam alendos esse ostendit ab his qui docentur, quodque hoc ita sit, suadet caterorum apostolorum communis consuetudo, consequenter etiam hoc a Scripture testimonio vult confirmare

et ait Num secundum hominem hæc loquor hoc est. Num solum videtur hoc hominibus? Aut humanorum tantum exemplorum possum con firmare ratione? Annon et lex eadem dicit? «Num boves cura sunt Deo?» Ne quis dicat: El quorsum adductum est quod de bobus dictum est?ait:«Num boves curæ sunt Deo?» Curam utique gerit ipse eliam de brutis,at non ita ut propter ipsa legem qnoque posuisset: sed per boc vult nos instruere, quod laborantes non frustra laboremus, sed ex la boribus alendi sumus. Itaque et ego qui laboravi, dignus sum qui a vobis alar. «An hoc propter nos omnino dicit?» Omnino, id est, ut in confesso est, omnibus modis. «Quia sub spe debet.» Insistit tropo qui de bobus est. Quia præceptor,inquit, de bet repensionem habere laborum, non quod nulla ulteriori fruiturus sit retributione, sed quod spem habeat post hanc temporalem parvamque repensio nem etiam æterna ac supernaturalia nancisci bona. Nam et hoc significat quod subjungit:«Et qui tri turat, spei suæ particeps esse sub spe.» Siquidem apostoli spem habebant quod ab his qui doceban tur consequerentur obsequium quo alimentum sub ministraretur, et consequebantur. Atqui non id erat ipsis spes finalis; sed hac spe fruentes majo rem adhuc exspectabant ac sperabant. Hoc autem ait, quod nihil impediebat futurorum spem ac re tributionem bonorum, acceptio ministerii quo ab his qui docebantur alimenta subministrabantur hinc significans quod Licet nihil impediat futuram retributionem, a discipulis hic accipere alimenta, non tamen accepi, inquit. Plurimis autem modis nititur astruere quod vetitum non fuerit, tum propter id quod dictum est, tum ne ipse hac re abstinens, calumniari eos videretur qui utebantur. «Et qui triturat, spei suæ. • Idem rursum tropus est. «Et qui triturat,inquit,spei sum particeps esse sub spe.» Quoniam enim is qui arat in spe arat, hac etiam spe frui debet qui postmodum triturat, quæ sperabat dum araret. Quæ est autem spes? 500 nempe quod particeps erit fructuum. Deinde addit, «Sub spe.» Ne quis enim dicat: Tantorum ergo laborum quos sustinent apostoli, hæc est re tributio, puta edere? addidit «Sub spe,» hoc est spe quidem futurorum bonorum laborant apostoli, attamen oportet quoque hinc in refrigerium habere sumptum, ab his qui docentur. Hoc autem ostendit quod sub futura spe participem esse oporteat alte rius quoque spei, hoc est, alimenti ac cæterorum. IX, 11, 12. Si nos vobis spiritualia seminavimus, magnum est si nos carnalia vestra messuerimus? Si olii potestatis erga vos participes sunt, cur non po tius nos? Atqui non usi sumus potestate ista sed omnia sufferimus ne quod offendiculum demus Evangelio Christi. Deinde aliud quoque dicit, ut ostendat oportere præceptorem ali. Non ut similia, inquit,præbeatis his quæ accepistis.Nam si nos spiritualia in vos se minavimus, hoc est, præbuimus,an magnum est si

; carnalia accipiamus? spiritualia dicens fdem car nalia vero alimentum. «Si alii potestatis.»Indicat quosdam impostores qui ipsos veluti possidebant nec solum apud eos edebant: sed et potestatem erga ipsos habebant Si igitur illi.inquit, potestatis erga vos participes sunt, ita ut vobis dominentur anne sumus nos idonei qui magis hoc faciamus? Alqui non usi sumus potestate ista.» Vides ubi reddat sui intenti conclusionem? Etenim quan quam concessum, inquit. mihi erat ut a vobis ac ciperem, veluti demonstratum est, tum ex eo quod ita faciant cæteri apostoli, tum ex exemplis quæ proposui, tum ex lege Mosi; nihil tamen accepi, timens ne hoc aliquos offenderet circa fidem; si ergo ego (nam hoc ipsius intentum est) etiam his qum permissa sunt abstineo, ne aliquos offendam, quomodo vos ne ab idolothytis quidem abstinetis quæ omnino vetita sunt, ne imbecillioribus fratri bus offendiculo sitis, «Potestate ista.» Hoc est, nihil a quoquam accepi. «Sed omnia offerimus.» Ne enim quis dicat: Non egebas, propterea non accepisti, subjungit:«Sed omnia sufferimus.»puta famen, 501 sitim, nuditatem: solum ne qua flat offensio, hoc est, ne quid remoretur Evangelium ac prædicationem. IX. 13. 14. An nescitis quod ii qui sacra operan tur, ex templo edunt? Qui allari assistunt, una cum altari partem accipiunt? Ita et Dominus ordinavit, ut qui Evangelium annuntiant. ex Evangelio vivant. Ego tamen nuilo horum usus sum. Prioribus non contentus, alia quoque subjungit ostendens quod sibi licitum erat a discipulis acci pere, et ait: «Qui sacra operantur.» Hoc est, qui in templo permanent, et munera quæ in eo flunt exsequuntur, nempe sacerdotes et Levitæ. «Ex templo edunt.» Non dixit: De his qui offerunt,ne vel accipientes deprimeret. vel offerentibus cristas erigeret, sed. «Ex templo,» ait. «Qui allari assi stunt.» Sacra quidem operantes dicit Levitas, qui decimas accipiebant: altari vero assistentes sacer dotes,qui ea habebant quæ tollebantur a sacrificiis. ■ Una cum altari partem accipiunt.» Rursum et hic eodem tropo locutus est. Siquidem non dixit: Ex bis qui immolant accipiunt, sed, «Ex allari.» Postquam enim facta erat oblatio,jam non ejus erat qui obtulerat, sed templi et altaris. Et bene dixit «Una partem accipiunt.»Siquidem holocautomata fiebant et ea solius erant altaris: porro ex victimis sanguis quidem altari cedebat, et adeps immolaba tur quamdam vero carnium oblationem accipie bat sacerdos. utpote dextrum brachium, pectuscu lum sive medium pectoris et armum dextrum.«Ita el Dominus.» Ita, nihil, inquit, novum, sed vetera secutus, nihil novi molitus sum. Considera vero quod pstremo posuerit quod maximum erat: «Ex Evangelio vivant.» Sicut ibi non dixerat,» Ex his qui obtulerant,» sed • Ex templo et ex altari;» ita et hic non dixit: Ex disoipulis, sed, • Ex Evan

gelio.» Et bene ait, vivere, ostendens quod nihil «» aliud liceat accipere præter alimentum et vestitum. «Nullo horum usus sum.» Horum, quorum? exemplorum quæ dixi, legis et ordinationum Chri sti: quod oporteat accipere præceptores, et vivere ex his qui docentur. 502 IX,15 18. Quanquam non hær scripsi ut ita fat in me. Melius enim est mihi mori, quam ut gloria. tionem meam aliquis inanem reddat. Etenim si Evan gelium prædicem, non est quod glorier: neressitas enim mihi incumbit. Væ autem mihi est nisi Evange lium prædicem. Nam si ultroneus hoc faciam, præ mium habeo, si autem non ultroneus,dispensatio mihi commissa est. Quod igitur mihi præmium est? Ut cum evangelizem, sine sumptu ponam Christi Evan gelium, non abutendo potestate mea in Evangelium. Ne opinentur hæc eum propterea scripsisse quasi jam vellet in posterum accipere, corrigit hoc. Non scripsi, inquit, hac, ut ita fiat in me, puta sicut exempla requirunt. sicut Domini jussa disponunt, nempe ut accipiam. «Melius enim est mihi mori.» Vide cum quanta vehementia refugiat accipere. Melius, inquit, est mihi mori. nempe fame, quam ut inanis et vana fiat gloriatio quæ de hac re est. Ne quis enim dicat quod cum non accipiat,tristatur sane et graviter fert quod non accipiat,rem ipsam vocat gloriationem. ostendens gaudium et animi alacritatem super eo quod fiebat. Quis enim inanem redditurus esset Pauli gloriationem? Qui aliquid ipsi contribueret ad Evangelium. «Etenim si Evan gelium prædicem, inquit, non est quod glorier.» Quid est ergoin quo glorieris? posset quispiam ipsi dicere. Subjungit: Ut id eficiam quo Evange lium sine sumptu sit.Quid ergo? an hoc majus est quam Evangelium prælicare? nequaquam: sed definitum est ut ex Evangelii prædicatione alerer quod autem sine sumptu hoc faciam opus est meæ liberalitatis. «Non est quod glorier.»Gloriationem enim dicit ut ipse ex propria liberalitate id præ stet nam quo Domini præceptum tanquam fidelis servus exsequatur, non existimat ad suum præ clarum facinus pertinere. Audivit enim Dominum dicentem, Cum feceritis omnia quæ præcepta sunt vobis.dicite: Servi inutiles sumus, quod debuimus facere fecimus *.» Quæ ergo gloriatio si factum est quod fieri oportuit?«Necessitas enim mihi incum bit.» Quoniam Christus præcepit.«Væ autem mihi est nisi Evangelium prædicem.»503 Transgredior enim Domini præcepta. «Nam si ultroneus hoc faciam,» quidnam? ut gratis ponam sive prædicem Evangelium, Premium habeo:» quia cum eliam permiserit Dominus sumptum accipere, non acce pi. Aut hoc modo.Nam si Evangelium prædicare mei esset omnino liberalis animi, et nulla mihi in cumberet Dominici præcepti ad hoc necessitas, * Luc. xvII, 10.

merito propter hoc magnum sperarem præmium, et liceret mihi tanquam in proprio opere egregio gloriari Si vero veluti concredito mihi ministerio, etnecessitate ministrandi subexsistente hoc faciam, jam non simile sequitur præmium, neque licet in hoc gloriari. In quo ergo est præclara merces et gloriatio? In eo quod cum Evangelium ut jussus sum prædicaverim, nihil tamen ex prædicatione acceperim, ne tantum quidem ut inde vivere pos sem sed sine sumptu et gratis meum exhibuerim ministerium. Si autem non ultroneus» Non ultro neus dicit, quia non suum opus est oblata exhibi tio prædicationis, sed Christi præceptum. Non dixit: Non habeo præmium, sicut superius; sed «Dispensatio mihi commissa est;» ostendens quod etiam hoc praemium habeat: sed non quale ibi, nempe in prædicando sine sumptu. - Aut hoc modo. Siquidem ultroneus hoc faciam, ut sine sumptu ponam Evangelium, præmium habeo: si vero non ultroneus, neque ita delinquo. Quamobrem Dispensatio enim mihi commissa est. His autem quibus hujusmodi dispensatio commissa est licet accipere. Nam Dominus jussit ut qui Evangelium prædicarenter eo ederent. Inter ultroneum autem et non ultroneum hæc est differentia, quod ultro neus quidem ubi mentis assentit consideratio,non fert graviter, sed gaudet in eo quod agitur: non ultroneus vero dicitur, ubi cum violentia et neces sitate rationis hoc facit. • Quod igitur mihi præ mium?. Quoniam obscure dixerat, seipsum inter pretatur.quænam sibi gloriatio sit, Non abutendo mea potestate.» Potestatem ubique dicit, ostendens quod neque hi delinquunt qui accipiunt, nam acci piendi potestatem habent. Considera vero ipsius exactam diligentiam. Nam abusum vocat qualem cunque usum, nempe utcunque accipere, et quod revera aliis peccatum non inducit, existimat sibi nocivum esse: non quod nocivum sit, sed seipsum diligenter explorans. Addidit autem in Evangelio, ostendens eum qui docet debere accipere, nempe qui laborat, non eum qui otiosus est. p 504 19 23. Nam cum ab omnibus liber essem, omnibus meipsum servum feci,ut plures lucrifacerem et factus sum Judæis quasi Judæus,ut Judæos lucrifa cerem: iis qui sub lege erant quasi sub lege, ut eos qui sub lege erant lucrifacerem: iis qui sine lege erant quasi sine lege, cum Deo non essem sine lege, sed sub lege Christi, ut eos qui sine lege erant lucriface rem. Factus sum infirmis quasi infirmus, ut infirmos lucrifacerem. Omnibus omnia factus sum, ut omnino aliquos sulvos facerem. Hoc autem facio propter Evangelium, ut simul particeps illius fiam. Plus est quod dicit. Non solum, inquit,non accepi, cum potestatem haberem: verum etiam cum liber essem, nullique subjectus, volens ac ultroneus meipsum servum feci, ut multos salvos facerem. Nam hoc significat Plures, cum ait, Ut plures lucrifacerem.» Vides dilectionem? proprium ducit lucrum aliorum aliorum salutem. «Et factus sum Judæis quasi Judæus.» Consequenter modos dicit servitutis. Non dicit: Judæus factus sum, sed, «Quasi Judmus,» ut ostendat quod dispensationis opus

erat. Quando autem factus est quasi Judmus Quando Timotheum circumcidit; quando purifi catus templum ingressus est cum his qui habebant votum. Ut enim eos qui vere Judæi erant ac fidem transferret, factus est quasi Judæus. Quomodo? nisi enim circumcidisset, et purificatus fuisset, ac Judæis persuasisset legi se adhærere, nequaquam ad eum accessissent: imo cum eo tanquam cum apostata qui suam legem reliquisset, de sermonibus quidem communicassent: quo autem modo salvos facere ipsos potuisset, qui neque accessissent, de que ejus doctrinam audissent, sed tanquam rem abominandam eum duxissent? - Alio modo. Factus est Judais quasi Judaus, quando in templo puri ficatus est, et hostias obtulit, ac Timotheum cir cumcisum Judæis in præceptorem misit, circum cisione tollens circumcisionem. Idcirco non dixit, Judaeus, sed «Quasi Judæus.» «Iis qui sine lege erant quasi sine lege.» Quando apud Athe nienses concionem habens 7, non ex lege neque ex prophetis disputavit, sed ab ara exhortationem contexit: a propriis dogmatis eos manuducens, quando etiam in ara invenit quisnam esset ignotus Deus. 502 Ideo non dixit simpliciter: Sine lege, sed Quasi sine lege.» Cum autem sit: «Cum Deo non essem s'ne lege, sed sub lcge Christi,» aut quasi de re indifferenti dixit: nam cum una sit es sentia, nulla est differentia; aut si id coactum exi stimas, hoc opinor eum indicare, quod non solum conversetur juxta legem, quæ a quibusdam Patri ascribitur, et secundum eorum qui discebant habi tudinem,non secundum ejus qui tradidit dignitatem, infantibus magis aptabatur: verum etiam juxta cœlestem ac perfectam Christi legem.Non sine lege. quoad veterem legem; sed et sub lege, quoad Evangelium. Non extra legem.sed etiam in gratia. Non commisi stuprum propter legem: sed neque lascive intuitus sum, propter Evangelium '. Non occidi, propter timorem; sed et iram expugnavi, propter amorem.Siquidem is qui veterem servavit, non erat sine lege; qui autem novam, erat etiam sub lege Christi. Hæc autem dicit, non attribuens Patri legem, Filio vero Evangelium; sed ad vulgi suspicionem et opinionem respiciens. Omnia enim quæ Patris sunt, etiam Filii sunt; et quæ Filii sunt,etiam Patris sunt º. Alio modo. Judmos, ut arbitror,eos appellat qui nondum crediderant; sub lege autem illos dicit qui Evangelium quidem susce perant, adhuc tamen legis observatione alligati erant. Nam et propter hos et propter illos, legalem purificationem Hierosolymis sustinuit et in Lyca nia Timotheum circumcidit, sed et alia innumera, dispensatione quadam operatus est. - Alio modo. «lis qui sub lege erant.» Sub lege dicit eos qui ex Judæis crediderant. adhuc tamen legi adhære bant. Quando autem factus est quasi sub lege? quando dixit ei Jacobus: «Vides. frater, quot mil lia sint qui crediderunt, et omnes sunt studiosi Aot. xvi, 3. * Act. xxi, 26. 7 Act. xvII, 23. * Matth. v. 21 seq. ' Joan. xvii, 10.

sectatores legis 10.» Tunc enim propter ipsos pu rificatus est Vide autem quod ubique adjunctum sit «Quasi,» ut ostendat quod hæc dispensatorie facta sint. Alio modo. «lis qui sine lege erant quasi sine lege.» Sine lege dicit eos qui non erant sub lege Mosi, nempe qui e gentibus erant: ad quos etiam cum accederet, demisit se ad eorum imbecil. litatem, multaque magna dogmata relicuit, sciens eos ferre non posse. Ita ergo factus sum, inquit, apud illos, tanquam sub Christi legibus non essem. Cum enim apud Athenienses concionaretur, non palmam ea quæ Christi erant disseruit, quasi de Deo loquens, 506 sed quasi de nudo homine neque enim capaces erant, ut tale quippium audi rent Suspicabantur namque eum quasi unum eorum qui apud ipsos inter duos relati erant, quales erant Herodes, Asclepius ac ceteri. «Cum Deo non essem sine lege.» Deindene sententia mutationem factam esse existimes, subjungit: «Cum Deo non essem sine lege,» hoc est, sine Dei, legibus,sed sub lege Christi. Adnotandum est autem hoc dictum: Non sum sine lege, sed sub lege. Nam cum esset con sequens ut subjungeret, Dei, dixit Christi. Itaque Christus Dens est. «Infirmis quasi infirmus.» Et neque in his, inquit, terminum posui, verum infir mis quoque in fide factus sum similiter infirmus. Annon ita se habeat quando concionem habens, Filii ac Spiritus mentionem faciebat, non aperte tanquam de Deo loquens? Et in Epistola ad Roma nos quibusdam dijudicantibus edere carnes, propter observationem quarundam carnium, ad horum infirmitaten sese demnitteus neque hos objurgavit, sed et alios ipsis esse molestos prohibuit ".» Om nibus omnia factus sum.» Ut breviter dicam Omnibus tactus sum id quod eram, nec tamen om nes salvos facere sperans (revera enim sic non adeo admirandum esset),sed ut vel paucos salvos faciam. Quod autem ait: «Omnino,» etiam ad exhortalio nem prædicantium ponitur. Quemadmodum enim omnes, inquit, salvos facere esset difficile, ita quoque fieri non facile potest ut nulli salvi flant. «Hoc autem facio propter Evangelium.» Evangelium dicit eos qui per Evangelium salvi funt: sicut etiam antea dixit: «Ex Evangelio vivere,» hoc est, ex his qui ipsi crediderunt. Hoc autem facio propter eos qui ex Evangelio crediderunt. Ut possim, inquit, cum ipsis particeps fleri repositorum ipsis bonorum, omnia feci et facio. Vide modestim magnitudinem. Hæc autem dicebat, non quod ob alio quod præmium hæc faceret sed ut illos attraheret, quo omnia facerent pro fratrum ædificatione, sicut et ipse faciebat. 10 Act. xxi, 20. 11 Rom, 1 seq. «An nescitis quod quiin statio currunt, «omnes quidem currunt, sed unus accipit præmium? «Sic currite ut comprehendatis. Quisquis autem cer «tat omnino temperans est. llli siquidem ut corru «ptibilem coronam accipiant, nos vero incorruptibi «lem. Ego itaque sic curro, utnon 50% in incertum sic pugilem ago,non velut aerem feriens: sed subji

cio corpus meum et in servitutem redigo, ne quo modo flat, ut cum aliis prædicaverim ipse reprolus efficiar. Postquam ostendit oportere demittere se ad in frmos, dicendo: «Factus sum quasi Judaus, quasi sine lege, quasi infirmus,» ut eos qui vere tales erant salvos facerem: deinceps acrius cum eis disserit. Hoc autem exemplum posuit, non vo lens ostendere se solum ex omnibus futurumi sal vum absit sed ostendens quod satis non sit credere tantum, sicut nec illis satis est currere, sed oportet diligentem ac sedulum esse, usque ad præmii sive corona perceptionem. Quanquam enim fidei, inquit, notitiam habetis, nisi eum fra trum dilectionijunxeritis, nihil proderit vobis. Nam in superioribus quoque hunc sermonem explicuit. «Sic currite ut comprehendatis. Itaque nondum comprehenderant «Quisquis autem certat.» Dom cet etiam modum quo possit quispiam compre hendere. «Omnino temperans est. Hoc est, Non aliquousque temperat et aliquousque non. Nam hoc vere certare est, cunctarum virtutum et præceptorum observantem esse, et ab omnibus malis et contrariis abstinere: hic enim verus est pugil.. Ut corruptibilem coronam accipiant.» Ex comparatione ad id quod minus est rem auget. Si bi inquit,qui in stadio certant,omnino temperantes sunt ne fortitudinem corrumpant, corruptibilem optante coronam,quomodo nos qui incorruptibilem exspectamus non muito magis ab omnibus nocivis abstinebimus. Ego itaque.» Seipsum postea in exemplum profert, et optimus hic docendi modus est a seipso exempla invenire Ego itaque pruden tia duce curro, non in incertum, hoc est, non fru stra et in vanum, et ad nullum scopum, sicut vos qui in vanum curritis. Quæ enim vobis utilitas ex eo quod tanquam perfectionem ostentantes idolo thyta edatis, cum hæc vestra, inquit, perfectio fratri noceat? At non ego ita, sed exigenti oppor tunitate etiam mei demissione usus sum, ut om nino aliquos salvos faciam. «Non velut aerem fe riens.» Ita pugilem ago et certo, non ut aerem fe riam habeo enim quem feriam diabolum: vos autem fide currentes, et verberibus pugiles agen tes, ad nihil eorum quæ oporteret, ulimini. 508 «Sed subjicio corpus meum.» Non permitto, in quit, ventri aut corpori meo habenas, sed coerceo illud et subjicio: nam hoc sibi vult: Subjicio et in servitutem redigo, hoc est. domo ac in modum servi redigo. Neque enim prodesset solum prædi care, nisi etiam quæ a me fieri possunt præsta rem. Hæc autem dicens, innuit eos ventri dedilos, quodque non satis eis sit credidisse tantum,sicut nec ipsi prædicasse: nisi et ego, inquit, et vos corpus ejusque concupiscientias in servitutem red gamus. X, 1-4. Nolim autem vos ignorare fratres quod patres nostri omnes sub nube fuerunt: et omnes per mare transierunt: et omnes sub Mosen baptizati sunt in nube et in mari: et omnes eumdem cibum spiritalem comederunt: et omnes eumdem potum

spiritalem biberunt. Bilerunt enim de spiritali quas eos comitabatur petra; petra autem erat Christus. Enumerat deinceps quod donis Judæia Deo afecti sint et ostendit multos eorum etiam post hæc dona non placuisse Deo. Hæc autem dicit docens quod,Sicut illis non profuit tot illos fuisse gavisos. donis, quoniam ea quæ in se erant non praestabant, ita neque vobis proderit fides, aut spiritalibus do tatos esse mysteriis, nisi vos divina gratia dignos præbueritis. Quod patres nostri omnes. Per hæc a veterum comparatione vult eos instruere in his quæ conveniunt, ostendens illos quoque tan quam in typo quodam æqualia accepisse. Ita enim convenienti exemplo proposito, inveniebat quo pacto merito ipsos adhortaretur ne in similibus 1º Exod. xxiv, 3. 18 Psal. 39. delinquerent, ut non similia quoque paterentur. Eos itaque sub nube fuisse, manifestatio erat gra tiæ spiritus. Siquidem nubes illos obumbrans ab Ægyptiorum nocumento liberabat, et nos Spiritus sancti gratia a dæmoniaca liberat malitia. Per mare vero ipsos transiisse, nostris rebus in hoc congruit: nam quod illis præbuit per mare tran situs.ab inimicis omnino liberans.et firmam dein ceps tradens libertatem. Hoc nobis erga nostros inimicos nempe damones, factum est baptisma. 509 Quod autem sub Mosen baptizati sunt in nube et in mari, significat quod sicut illi hac assecuti, polliciti sunt se Mosaicis legibus paritu ros: ita et nos in baptismate,spiritus adoptionem accipientes, pacta et assensum præbemus juxta Christi præcepta nos victuros: sicut et Judæi post transitum maris Rubri dixerunt ad Mosen. «Si quid dixerit nobis Deus, faciemus post tran. situm maris Rubri 12.» ― a Sub nube.» Ait enim David: ▪ Expandit nubem in protectionem eis, et ignem ut illuminaret eos nocte 13.» — «Sub Mosen baptizali sunt,» hoc est, quod Mosi communicaverunt in baptismo. Quo niam enim baptisma participare nos facit in morte Christi, baptisma dicit quod Judæi horum quæ diximus miraculorum participes facti sint. Vult namque typum veritati proximum reddere: idcirco etiam eodem verbo usus est, transitum per mare appellans baptisma. Baptizavit et ante hoc Moses in nube et mari: typus enim erat. siculi Paulo quoque videtur: mare, aqum: nubes, spiritus manna, panis vitæ: potus, divini poculi. In illum, inquit, intuentes et confidentes permiserunt sei psos marinis fluctibus baptizari. Deinde sub nube quoque similiter illum subsequentes tanquamun bra tegebantur. Quanquam enim aqua non sint operti, attamen eo aquæ spatio gradiebantur, in quo ne cesse est eos qui pertranseant totis aquis bapti zari sive demergi, aqua suam servante naturam. «Sub Mosen baptizati sunt,» inquit. Siquidem intuiti illumin maris divisiones ingressum, imal

tati sunt: hujus itaque rei lanquam primarius eis dux faetus est Moses. « In nube eL in mari. » Simul enim cum Mose tanquam umbra tegebantur el simul eum Mose diviso mari gradiebantur. * Eumdem cibum spiritalem.» Spiritalem vocat et cibum et potum.eo quod utrumque Spiritus arcana sua potentia per Mosen dederil: dieiL autem. de manna et carnibus et de aqua, * Comederunt, » nempe manna, sieut nos rorpus Chrisli. « Potum spirilalem. » iloc est, aquam. e rupe sive petra scalurientem,quemadmodum nos sanguinem Chri- sti. Quanquam enim sensibilia quoque erant quae illis prebebantur, $30 tamcn spiritualiter. tra- debantur ; neque enim naturz coulormis erat tra- ditio, sed gratiz spiritali. « De spiritali quie illos comitabatur petra. « Sensibilis quidem erat, nempe petra quz [sraelitis aquam scaturivit!. hanc tamen non propria natura scaturiebat. sed petro spirilalis virtute, quz ei per efficaciam aderat, et ad usum sitientium comitabatur: hoc est,ad illo- rum salutem el utilitatem omnia commutabat ac iransformabat, et ad ipsorum voluntatem sequeba- lur: et nuue quidem aquam eisad transitum in petrarum modum (irmabat : nune vero colum ad cibum et edulium abunde eis excolebat alio aulem tempore petram ad aquarum scaturigines aparie bat, Idcirco merito dici poterant de spiritali petra bibere : liec euim erat quio. sensibilem illam. in aquarum fontes solverat.Quanam aulem erat spi- rilalis illa petra qua ipsos omnes subse- quebalur, eL ad cujusque temporis necessitatem naluras rerum in ordinem Lrausfundebat.simulque transmulabat? Qus? Jam subsequenter dicil: neinp? Christus qui nunc erga nos quoque similia ac majora demonstrat. Licet quoque id quod diri- tur,« Comitabatur,» aliter inLelligere.Intellectualis namque petra, nempe Christus, non solum his qua dicta sunt beneficiis mirabiliter eos donavit : vorum etiam in sequentibus cormitabatur ae seque- batur,proxime ad hzc imo etiam majoribus Israe- litem afficiens beneficiis. Sed cL nos modo fideles comitatur, ita ut consequens sit et qux in. Veleri etqui in Novo Testamento admiranda prostita sunt opera vel beneficia,ejusdem esse providentize, ejusdem Dei ac Dumini. « D* spiritali. » Quoniam dixerat Potum spiritalem qui tamen uihil diversum habuit, sicut manna habebat, sed erat communis aqua ideo nunc ex modo scaturiendi confirmat l'uis- se spiritalem : neque enim illum petra ex propria natura producebat. Nam si ita fuisset, oportuisset eam et ante illad tempus producere: sed alia qua- dam pelra spiritaalis rem omnem efficiebat, qua eral, inquit, Christus. « Qua illos comitabatur, » Quod autem ait : « Comilabatur,» innuit quod sem - per una peaesens erat Christi spiritus omniaque si- gna operabatur.

18 Exod. 28. 16 Psal. cv, 14. 17 Num. XI, 45. 5-10. «Sed plures ipsorum non placuerunt Deo «nam prostrati sunt in deserto. 511 Hæcautem fil «guræ nostri fuerunt,ne nos simus concupiscentes «rerum malarum, quemadmodum et illi concupie «runt. Neque idololatræ sitis, sicuti quidam illorum, «quemadmodum scriptum est: sedit populus ut co «mederet ac biberet, et surrexerunt ut luderent.Ne ⚫ que scortemur sicut quidam ipsorum scortati sunt; «

for: et iratus est furore Dominus adversus Israel, et ait Dominus ad Mosen: Accipe omnes principes populi, et in exemplum pone eos Domino contra solem et avertetur ira furoris Domini ab Israel. Et dixit Moses ad tribus Israel: Occidat unusquisque proximum suum qui initiatus est Beelphegor. Tunc Phinees filius Eleazar simul transfixit Zambren et mulierem Chasben. Fueruntque interfecti in plaga viginti tria millia “.» Quidam autem veterum scri ptorum posuerunt viginti quatuor millia. «Neque tentemus Christum.» Indicat quod ipsi signa pe tebant tentantes Christum, sicut et Judæi in monte Hor, cum circuissent terram Edom, oblocuti sunt contra Dominum et contra Mosen dicentes: «Ut quid eduxisti nos ex Ægypto ut occideres in de serto, ubi non est: anis neque aqua? Anima nostra nauseat in pane inani. Et emisit Dominus in popu lum serpentes mortiferos mordebantque populum et mortuus est populus multus filiorum Israel *º.» «Neque murmuretis.» Innuit quod in tentatio nibus non se viriliter habent, sed cum murmure. Non enim magnum est pati solum pro Christo, sed pati etiam cum gratiarum actione sicut Job. Mur muraverunt etiam Judaiad Morrhan propteraquam amara enim erat". Rursum murmuraverunt cum non esset aqua quando Moses et Aaron jussi sunt educere aquam de petra: et illa percussa dixit Moses: «Num ex petra hac educemus aquas"?» Rursum murmuraverunt quando missi sunt qui dam de populo, ut explorarent terram Chanaan 23. 813 Iterum murmuraverunt quando jussit Moses populo ut facerent tubas argenteas, ut per eas si gnum darent". Ad hæc cum elevaretur arca, mur muravit populus, et statim exusta est pars castro rum et vocatus est locus Tentatio sive Incensio oravitque Moses, et cessavit supplicium. Vo cat autem magnus Paulus interemptionem po tentiam quamdam punitivam. p X, 11-13. «Hæc autem omnia in figuris conti * gerunt illis. Scripta sunt autem ad nostri admoni * tionem ad quos fines sæculorum occurrerunt. «Proinde qui sibl videtur stare, videat ne cadat. «Tentatio vos non apprehendit,nisi humana.Fide «lis est autem Deus qui non sinet vos tentari su «pra id quod potestis, sed faciet simul cum ten «tatione etiam eventum, ut possitis sufferre.» Figuras vocat illa, ostendens hos magis esse puniendos. Quemadmodum enim in donis veritas major est figura, ita omnino et in suppliciis. • Ad quos fines sæculorum.» Et ex imminente ipsis fine, et ex futuris suppliciis æternis, magis eos terret.Nam ait: Jam fines sæculorum occurrerunt et dies certe supplicii. Non solum enim illi simul ac semel supplicio afficiebatur,sed ecce vobis quo que appropinquarit dies finalis. Occurrerunt au 19 Num. XXV, * Num. X, 2. 20 Num. XXI, 4-6. 28 Num. A, seq. 21 Exod. xv, 23. 22 Exod. xvII, 3; xx, 1. Num.

hoc est,appropinquarunt: Proinde qui sibi videtur stare.» Illos ruraum clam objurgat qui de scientia gloriabantur. Quanquam enim te stare exsistimas,inquit, time ne cadas. Nam ipsum con fidere quod firmus stas,ne stare quidem est; quod si etiam stas, facilis est ex arrogantia lapsus. «Tentatio vos non apprehendit.»Quoniam terruit eos dicens: «Videat ne cadat;» jam autem mul tas passi fuerant tentationes: ne dicant, Quid nos terres? Cum jam multæ supervenerint tentationes ac pericula,non cecidimus, et nunc casuri sumus? Dicit: Non apprehendit vos magna tentatio, sed tantum parva; vocat enim humanum quod parvum est. «Fidelis autem est Deus.» Hoc est verax. Siquidem promisit dicens:. Venite, qui laboralis et refocillabo vos ",, nempe eos qui tentatur. «Su pra id quod potestis.» Pariformiter, inquit, ad vestram potentiam permittit fleri tentationem. Aut potius: Quævis tentatio vos everteret, 514 nisi Christus auxiliaretur.. Sed faciet simul cum ten tatione.» Dupliciter hoc potest intelligi. Aut quod tentationem permittens advenire, statim quoque ipsam dissipat ac cohibet, ut etiam vos possitis ipsam ferre, eo quod parvo tempore mole sta sit vobis. Aut quod simul cum tentatione faciet etiam eventum post longanimitatem ettolerantiam hoc est, faciet vos protinus tolerantes ac idoneos ad sustinendum, ut ex tentatione nihil vobis acce dat nocumenti, sed magis lucri plurimum accre scat. • Etiam eventum» Eventum dicit completio nem ac cessationem seu cohibitionem, ut vos potentes sitis ad sufferendum, ac si diceret: Qui faciet tentationes accipere brevi terminum,ut pos sitis sustinere. 14-18. «Quapropter, dilecti mei,fugite cultum «idolorum. Ut prudentibus loquor: judicate vos «quod dico.Poculum benedictionis quod benedici «mus,nonne communicatio sanguinis Christi est? Panis quem frangimus, nonne communicatio cor «poris Christi est? Quoniam unus panis, unum cor «pus multi sumus.Nam omnes ex uno pane particį «pamus. Videte Israel juxta carnem.Num qui edunt ■ victimas, participes sunt altaris?» Ipsos postmodum honorat, postquam in multis eos objurgavit. Vide autem, jam non propter s0 lun damuum fratrum imbecilliorum prohibet cos edere idolothyta, verum etiam ipsum in se edere vituperat,rem ipsam vocans idololatriam. «Ut pru dentibus loquor.» Quoniam idolothytorum esum abstulit,idololatriam appellans rem ipsam, et pro pterea ipsos objurgavit: nititur deinceps curare sermonis asperitatem; et ait: Vos prudentes estis, judicate rem ipsam, et invenire poteritis ipsam esse idololatriam. Hoc autem faciens, eos etiam qui rei sunt, judices constituit: ostendens quod 26 Matth. 28

vehementer de suis sermonibus confidat tanquam veris: et postmodum probat idololatras esse ac ido lorum participes, eos qui edunt idolothyta. «Po culum benedictionis.» Poculum vocat benedictio nis, poculum sanguinis Christi. «Quod benedici mus.» Quod præ manibus habentes, benedicimus eum, qui gratiose sanguinem suum nobis largitus est, hoc est, gratias agimus. 515 Vel quod bene dicentes præparamus. Scis quid dicam. «Nonne communicatio sangui nis Christi est?» Nos enim Christo conjungit sanguis ipsius, ut membra capiti, per participatio nem. «Panis quem frangimus.» Quod in cruce non est passus Dominus (siquidem os ejus, inquit, non confringetur, hoc propter nos sustinetfractus,ut nos sibi conjungat.-Alio modo. Ejus quod præcessit demonstratio est id quod subjungitur. Unde enim manifestum est, inquit, quod panis quem frangi mus communicatio corporis Christi est, hoc est quod nos ad communicationem corporis Christi adducit? Unde manifestum est?Quia unum corpus sumus ac vocamur omnes, qui Christo conjuncti sumus tanquam unius corporis capiti. Quod si non per corpus et sanguinem ipsius in communicatio nem congregaremur, per quid aliud essemus ac vocaremur unum corpus? • Quoniam unus panis.»> Quia dixit: «Communicatio corporis Domini est.» Videtur autem id quod communicat aliud esse ab eo cui communicat: vult nunc ostendere quod non communicamus, sed ipsum Christi corpus omnes sumus: Quemadmodum sane in corpore,reliquum a capite dicitur corpus.Sicut enim in pane, inquit, ex multis granis fit unus panis, ita et nos cum multi simus, unum Christi corpus efficimur. «Nam omnes ex uno pane participamus.» Deinde ratio . Deinde ratio nem quoque addit quomodo corpus Christi efficia mur: Quid enim est,inquit, panis? Corpus nempe Christi. Quid autem efticiuntur hi qui participant? Corpus sane Christi. Nam participantes corpus Christi,nos qnoque illud efficimur: quoniam unus panis est Christus. Εx multis namque granis (ut exempli gratia loquamur)unus panis factus est. Et nos multi ex ipso uno participantes efficimur unum corpus Christi. Quoniam enim vetus nostra caro corrupta est sub peccato, opus fuit nobis nova carne. «Vide Israel juxta carnem.» Vos enim,in quit,estis Israel juxta spiritum. «Num qui edunt victimas?» Per interrogationem legito id est num.Quoniam autem pars quædam victimm,nempe adeps,cremabaturin altari: eos qui e victima edes bant participes appellavit non victimæ, sed altaris. 516 19,20. Quid ergo dico? quod idolum sit ali quid?aut quod idolothytum sit aliquid? Non,sed quod ea quæ immolant gentes, dæmoniis immolant et non Deo. Num hoc, inquit, dico quasi idola aut quæ eis immolantur, aliquam habeant potentiam, et ita possint aut prodesse aut nocere? Non, inquit,nullo digna sunt, nihil sunt. Nam quia sedulo de idolis tractaverat, veritus est ne existimarent illa vim iva

aliquam habere. Quod idolum sit aliquid. Non quod aliquid sint idola, propterea idolothyta gustare prohibeo. Dictum est enim quod cum non sint, nec habent esse secundum substantiam: ne que vim habent ut alicui damnum aut utilitatem afferant: sed idcirco prohibeo, quia per idola de monibus offeruntur sacrificia.Quomodo ergo ex eo abominandum non erit ac fugiendum participare mensa dæmoniaca,et per eam ad illos ipsos venire in communionem? Deinde per comparationem et appositionem Dominica mensa et poculi Dominici magis arguit absurdum eorum factum qui idolo thyta degustant. Et considera ejus sapientiam. Circa initia quidem sensim quodammodo argumenta attigit: in progressu vero, nempe hoc loco, acriter invehitur. «Ea quæ immolant gentes.» Non dico vim aliquam habere idola,sed quod ea quæ immo. lantur, non Deo, sed dmmoniis immolantur. Ne ergo ad ea curras quæ Deo abominanda sunt. Et enim numquid benefaceres si,postquam regiæ men sæ particeps effectus fuisses,ac relicta ad inimico rum mensas curreres? non quod hæ nocerent aut juvarent, sed quod injuria afficeres mensam regiam. X, 21,22. «Nolim autem vos consortes fieri dæ monum.Non potestis poculum Domini bibere,et «poculum dæmoniorum. Non potestis mensæ Do «mini participes esse, et mensæ daemoniorum.An «Dominum ad æmulationem provocamus. Num «fortiores illo sumus?» Si enim qui mysticæ mensæ participes sunt, Christo communicant,etiam qui dæmonum mensæ participes sunt dæmonibus certe communicant. «Non potestis poculum Domini bibere.» Quoniam per modum adhortationis dixerat.«Nolim vos con sortes fieri dæmonum,» 517 ne despiciatur ad hortatio,nunc idem per modum sententiæ posuit, dicens: «Non potestis poculum Domini bibere et poculum demoniorum.Non potestis mensm Domini participes esse et mensæ dæmoniorum. Ex solis no minibus Domini et dæmonum confirmavit prohibitio nem.«An Dominum ad æmulationem provocamus?» Terrentis more hoc posuit. An tentamus aut irrita mus Deum,utrum possit nos punire? Deinde trans eundo ostendit quod hoc ad id quod absurdum est inducat Num fortiores illo sumus, ut tentemus et i) irritemus? X, 22-26. «Omnia mihi licent,at non omnia con «ducunt.Omnia mihi licent,sed non omnia medifi «cant. Nemo quod suum est quærat, sed quisque «quod est alterius. Omne quod in macello venditur edite,nihil discutientes propter conscientiam. «Domini siquidem est terra et plenitudo ejus.» Ne quis ipsi dicat: Quia cum pura edo conscien tia, licitum est mihi ut hoc faciam, subjungit Utique omnia quidem tibi licent, quoniam a Deo creatus es liberum habens arbitrium,at non temere faciendum est, quasi tibi conduceret edere. Nam

hac via progrediens, affectum habere posses ad idola, communicando mensis ipsorum. «Sed non omnia ædificant.» Hoc propter illos fratres dicit quibus nocumentum affertur. Nam etsi licitum ibi est, inquit, at non ædificas fratrem tuum hoc faciens quin potius perdis. «Nemo quod suum est quærat.» Neque enim hoc solum quærit [Deus]. utrum tu pura edas conscientia, sed etiam ut in utilitatem sit fratris tui quod agitur. «Omne quod in macello.» Quia longum de idolothytis protendit sermonem.adeo ut deinceps etiam illa quæ in foro venalia erant, ut verisimile est, futurum erat ut territi devitarent,tanquam idolis fortasse immolata, abducit eos ab hujusmodi timore.- Alio modo. Id solvit quod obsistere videtur. Quia enim de idolothy tis cum vehementia fecit mentionem, et edentes redarguit, ne quis dicat: Quid ergo? an abstinere quoque nos oportet a carnibus quæ in foro venales exponuntur? aut necesse nobis erit circuire fora et interrogare ac discutere ne quando idolothytum sit?an in hujusmodi vitam nostram concludemus ac propellemus? Ne qui ergo talia possint objicere,præ veniens dissolvit ea, et ait, 518 nec esse necesse quæ in foro sunt rejicere, nec discutere aut inter rogare utrum idolothytum sit an non, sed ab illis solum oportet abstinere, de quibus aliquis prius suggessit esse idolothyta. Omne, inquit, quod in macello venditur, edite, nihil vacillantes ex con scientia, neque vacillantes aut interrogantes pro pter ipsam, ut hanc, cum dubia sit, curetis: ne que enim morosam volebat eis reddere cibi partici pationem: ne ex hoc effecti negligentiores,tanquam impossibile sit præceptum ad exactam diligentiam observare penitus se eximant ab observatione. «Nihil discutientes.» Non dijudicantes eos qui vendunt, num fortassis idolothytum sit, tanquam conscientia stimulati,et purificare ipsam volentes sed absque discussione, inquit, quæ in foro sunt edite. «Nihil discutientes propter conscientiam.» Hoc est, nihil ipsius causa interrogantes aut scru tantes. Oportet enim eos qui edunt habere illam puram et non vacillantem, nec opus habere alia mentis certitudine quæ a discussione proveniat. «Domini siquidem est terra.. Nam si terra Do mini est, planum est quod et ea quæ in ipsa sunt, puta carnes ac fructus.Si ergo Domini sunt, quid dijudicas. X, 27, 28. «Quod si quis infidelium vos invitat, et «vullis ire: omne quod apponitur vobis edite, nihil «discutientes propter conscientiam. Si quis autem «vobis dixerit: Hoc idolothytum est,ne edatis, pro «ter illum qui suggessit et propter conscientiam; «Domini siquidem est terra et plenitudo ejus.» Bene dicit: «Et vultis ire.» Neque enim præ cipere voluit neque prohibere.«Nihildiscutientes.»> Quare? We anxia scrutatione existimemini formi Ne dare idola.. Propter conscientiam.» Tanquam vo lentes puram servare vestram conscientiam. «Si TE,

«» quis autem vobis dixerit.» Quare jam non edemus et ait: Vere quidem omnia Domini sunt, sicut et ipsa terra ex qua hæc prodeunt: verum si ederitis, conscientia ejus qui suggessit nocumento estis offendiculum enim patietur,cogitans quam tandem ob causam, cum hoc audieritis, non abstineatio. Hoc autem dicit, veritus ne quo modo existima rent idcirco fieri prohibitionem quasi idola vim all quam haberent. «Domini siquidem est.» Ets nim tu nosti quod Domini sit terra 519 et ples nitudo ejus, et idolorum contemnis imbecillita tem at ille errore deceptus, nocumentum indo colligit, putans to fer participem carnium idolis immolatarum. Nam hoc docent ea quæ sequuntur Quare enim libertas mea judicatur ab alia conscion tia? libertatem vocans fidei gratiam. Si ego cum gratia participo, ut quid calumniam sustino de eo pro quo gratias ago? Non est, inquit, sanctum, alium depravare propter meam profectionem. Alio medo. Quoniam superius eum ea quæ in macello venderentur edere permittebat, subjunxit! «Domini est terra et plenitudo ejus,» hoc est, universa quæ in ea sunt: nam hæc sunt quæ ipsam implent, fructus nempe et animalia, ad similia. Deinde in progressu dicit: «Si quis autem vobis dixerit idolothytum esse, ne edatis, ut non dicat aliquis: Quid ergo? nunc Domini non est terra et quæ in ea sunt? At quando permittebas edere, Do mini erat, nunc autem non est? Ne id ergo liceat cuiquam dicere, idem rursum ponit, et ait: Do mini quidem est terra et quæ in ea sunt, quod an tea dixi: sed propter illum qui suggessit et ipsius conscientiam, non oportet illorum gustare idolo thyla. Nam si Domini est terra et plenitudo ejus, ipse faciet vos nullo egere, etiam si propter ipsum, hoc idolothytorum cibo abstineatis. Aut si Domini est terra, et quæ in ea sunt, multo magis homo qui in ea est propter hunc ergo qui suggessit qui Domini est, aliosque fortassis qui audierunt sug gerentem, ne damnum recipiant: «non edatis. Domini siquidem est terra, et quæ in ea sunt, et conservorum curam habere oportet qui in ea sunt. Neque enim eum edere oportuit, conveniebat solum hoc intelligere, et quando non est edendum tum negligere, sed semper eodem modo se habere et tunc edentes gratias agere quod Dominus hæt vobis in alimentum præbuerit, et nunc merito non edere, tanquam observantes ne offendiculo sitis servis Domini, vestrisque conservis. X, 29-21 Porro conscientiam dico, non tuam, ⚫sed alterius. Cur enim libertas meajudicatur ab «alla conscientia? Quod si ego gratia participo,cur «ob id mihi maledicitur, pro quo ego gratias ago! «520 Sive igitur editis sive bibitis sive quid fa citis, omnia in gloriam Dei facite.» «Conscientiam.» Græci videlicet, sive gentilis, qui suggessit, ne damnum patiatur. «Cur enim 11 bertas mea judicatur? Ne quis dicat: Bene quidem edere prohibemur propter fratrum conscientiam

qui damnum paterentur, at de Græcis eorumque conscientia curare non oportet, ait: Quid enim ne cesse est, ut libertas mea qua nihil observo, sed liber sum a ciborum observatione, judicetur ab alia conscientia? hoc est, condemnetur a Græci con scientia? Dicet enim ut verisimile est: Fabulæ sunt res Cbristianorum: idola videtur abominari, et sacrificia quæ inter ea sunt, prompto animo come dunt «Quod si ego gratia participo.»Propter gratiam Dei, quæ adeo sublimem mihi præstitit animum, qui posset persuaderi nullo talium se coinquinari; confidens ergo Dei gratiæ edo. Si tu, inquit, Dei gratia factus es perfectus, ut scias nihil esse idola, et perfectum, ut ais, habes animum, qui nihil nocumenti suscipiat, etiam si participare velis in idolothytis: cur ergo teipsum reddis maledictis obnoxium, et per te fidem ipsam ac Deum? idque tunc et in eo pro quo magis debebas gratias agere, cum mente perfectus sis. Ipse vero de seipso ser monem effiguravit, quo modestiorem redderet ac cusationem. Deinde subjungit, «Sive editis,» etc. Ubi enim arguendo cohibuisset, jam soluta trans figuratione quam adversus seipsum assumpserat,ex directo ipsos admonet, dicens: «Sive editis,» etc. «Pro quo ego gratias ago.» Ego, inquit, edens gratias ago pro Dei gratia, quæ mihi animum tri buit sublimem et impollutum. Propterea dicit «Participans gratias ago.» Cur ergo ob id pro quo ego gratias ago, hoc est, pro gratia Dei, a Græcis mihi maledicitur. Dicent enim quosdam impostores nos esse et mendaces, qui idola quidem aversemur, at mensis quæ ibi exponuntur communicemus. «Sive ergo editis.» Ita, inquit, omnia facite, ut occasionem glorificandi Deum præbeatis, ut ea quæ nunc flunt una cum ignominia et infidelitate per fidem conferantur, sicut dictum est. 521 X, 32, 33; XI, 1. «Sitis nullum præbentes «offendiculum, neque Judais, neque Græcis, ne «que Ecclesiæ Dei, quemadmodum ego per om nia omnibus placeo non quærens meam ipsius utilitatem, sed multorum, ut salvi fiant. Imita «tores mei estote, sicut et ego Christi.» «Nullum præbentes offendiculum.» Hoc est, nullam cuiquam præbentes vituperandi occasionem. Fiet autem hoc si neque Judæo, neque Græco simus offendiculo, neque omnino fratribus, nam si sunt Ecclesia Dei. Considera vero quod postremo loco posuerit id quod majus est. Siquidem alios etiam convenit ad fidem attrahere, et non eos qui jam fratres sunt impellere. His autem verbis omnes de signat qui ex eo offendebantur quod idolothyta ederent. «Quemadmodum ego.» Deinde quia rem præceperat difficilem, reos enim fecerat damni Ju dæorum ac Græcorum, seipsum posuit in exem plum, efficiens per hoc ut sermo facile suscipiatur. «Per omnia omnibus placeo.» Ac si dixisset Omnibus ad omnia placeo; quod etiam dixit in superioribus: Omnibus omnia factus sum ut om nino aliquos salvos faciam. «Non quærens meam

ipsius utilitatem.» Veluti cum dicebat: «Optarim anathema esse a Christo pro fratribus meis et co gnatis meis 37.» Hoc autem Christi imitatio est, non quærere meum commodum, sed proximis pro videre, «Sed multorum.» Multorum, inquit,com modum magis quæro, quam meum.Quandoquidem nonnulli multorum quærunt commodum alii sane ut illorum lucrifaciant benevolentiam, in hoc ut sibi prosint quidam vero ut ab eis laudentur, alii ut aliud quidpiam simile ab eis assequantur ostendit ipse ad quid illis placere studuerit, et ait quod ob commodum ipsorum; nec qualecunque commodum, sed manifestius adhuc ut salvi flant, inquit. De dissidio virorum ac mulierum in precationibus et 87 Rom. 13, 3. prophetiis. XI, 2-2. «Collaudo autem vos, fratres, quod om «nium quæ mea sunt memores sitis, et, quemadmo «dum tradidi vobis, instituta serretis. Sed volo vos «scire quod omnis viri caput Christus est, caput «autem mulieris vir,caput vero Christi Deus.Omnis «vir orans aut prophetans habens quidpiam in ca ⚫ pite, probro afficit caput suum.Omnis vero mulier «orans aut prophetans non operto capite, pudore af «ficit caput suum: nam unum est etidem ac si rasa «esset.» Accusat eos quod mulieres quidem capite non operto orabant ac prophetabant: viri autem comati erant, et capite erant operto in precatione ac pro phetia. Quæ sane Græcorum mores erant. Insinuat etiam quod præsens apud ipsos de his disseruerat. Eorum vero quidam persuasi fuerant, quos etiam collaudat; alii vero non quibus in progressu lo quitur, cum ait: Cæterum si quis videtur conten tiosus esse, nos hujusmodi consuetudinem non habe mus. «Quod omnium quæ mea suntmemores sitis.» Atqui de hoc ne comati essent, et de non operiendo capite in precatione et prophetia sermo ipse erat, quomodo ergo nit: «Omnium quæ mea sunt me mores sitis? › Accepta rationabili causa laudibus eos offert. Nam ad illos sermo ipse dirigitur qui ob temperaverant,non de his qui non obedierant. «Sed volo vos scire. Cum iis disserendo qui huic sermoni obtemperaverant, eos corrigit qui non crediderant non oportere orare tecto capite. Affert autem et causam. «Omnis vir,» fidelis videlicet. Ipsi enim sunt membra Christi, et eorum caput Christus est, non autem infidelium. Caput quidem nostrum qui fideles sumus Christus est, tanquam eorum qui ejusdem facti sunt corporis, ejusdemque consortes naturæ, per communicationem corporis et san guinis ipsius. Per hanc enim omnes unum corpus appellati, ipsum habemus caput. 523 Christi vero caput Deus ac Pater est tanquan parens et productor, ac ejusdem cum ipso sub stantiæ. «Caput autem mulieris vir.» Qui et ipsi

mulieri patens est et productor ac ejusdem sub stantiæ cum ipsa. Consequens ergo aptaque pro portio est. Quod si dictum illud: «Omnis vir,» de infidelibus quoque intelligas, rectus erit intel lectus de modo creationis loquendo. Qui enim ho minem in cætera dominari permisit, ipsum solum sub sua potentia ac dominatu manere concessit, non proponens ipsi alium Dominum, aut habentem super eum potestatem. «Caput autem mulieris vir. Eo quod prior dignitate sit et potestatem in illam habeat. «Caput vero Christi Deus.» Hoc ideo solum quod ejus sit principium: neque enim oportet quæ de capite dicta sunt, similiter quoque de Christo intelligere: sed hominum quidem caput Christus est secundum creationem, Christi vero caput Pater est propter principationem. Nisi ita quoque caput Christi dicatur Deus, sicut et nos _trum dicitur Deus, quatenus est et consideratur homo.juxta illud. Pater meus major me est 28;»et Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum ac Deum vestrum 29.» - «Omnis vir orans.» Non prohibet semper virum tecto esse capite, sed tantum operationis ac prophetiæ tem pore. «Habens quidpiam in capite.» Non dixit aperte: Qui capite est operto, sed:. Habens quid piam in capite,» tollens hoc modo non pilei tan tum tegumentem, sed et comæ. Etnim qui comam nutrit, aliquid etiam in capite habet, nempe co mam. «Probro afficit caput suum. • Nos enim viros Deus fecit liberos, hoc est, nulli eorum qui sunt in terra subditos, sed omnibus dominantes. Non ergo oportet eos habere potestatem super ca put qui nullius subduntur potestati eorum qui in terra sunt. Caput enim tectum esse, potestatem quamdam est capiti superponere. Nam pro potes tate est capitis tegumentum, quod solet mulieri superponi, significans viri potestatem, utpote cui ipsa subjecta est. Qui igitur libero capiti potesta tem superponit, merito caput suum Christum pro bro affcit. Pudore afficit caput suum. Quomodo? Tum quia idem est ac si rasa esset: tum quia ca pite fugitivam quamdam sese exhibet et profugam a data sibi a Deo potestate,nempe viro. Quomodo unnm est et idem ac si rasa esset, cum 524 ea quæ rasa est ne naturale quidem tegmen habeat, nempe capillos, hæc autem habeat. Et dicemus quod naturale quoque exoussit tegumentum puta, capillos. XI, 6, 7. - «Etenim si non velatur mulier, «etiam tondeatur. Quod si fœdum est mulieri ton «deri aut radi, veletur. Vir siquidem non debet «contecto esse capite, cum sit imago et gloria «Dei, mulier autem gloria viri est.» Hoc adjungens significavit quod non in preca tione tantum et prophetia oporteat ipsam esse velatum, sed semper. Quemadmodum enim rasam esse non in precatione tantum et prophetia inde corum esse, sed et semper: ita quoque intectam 28 Joan. xiv, 28. " Joan. xx, 17. illa quæ non est operto capite, quantum in se est,

esse. Vir siquidem non debet contecto esse ca pite.» Instructe producit sermonem. Deinde cau sam reddit cur non oporteat virum contecto esse capite non primam, nempe quod caput habeat Christum, sed aliam: «Cum sit imago et gloria Dei,. Imago Dei est homo, non secundum corpus, nec secundum animam, sed tantum secundum dominium.imago igitur Dei appellatur ut cui con creditum sit dominium quæ super terram sunt, Mulier vero ut quæ sub viri potestatem redacta sit, viri imago est, et tanquam imaginis imago. Do minatur siquidem et ipsa in alia. At jussum ei est viro subditam esse. «Cum gloria Dei sit.» Hoc est, cum Dei principatus sit et sub solius Dei principatu. Oportet ergo eum qui sub nullo est eorum quæ in terra sunt, ipse vero princeps est omnium quæ sunt in terra, et ipsius quoque mu lieris, cum insigniis libertatis, puta detecto capite, ad Deum accedere. Ad Dei enim gloriam debet vir subditus esse Deo, et ad viri gloriam mulier viro. Quid est autem ad gloriam? Hoc est, prompta obedientia et voluntarie cum gaudio facere quæ Deo placent. Similiter et mulier facere debet quæ viro placent: ita ut qui coactus et invitus facit et graviter ferens, non subditur ad gloriam Dei, et similiter, nec mulier ad viri gloriam. Oportet ergo prompto animo virum sine operimento ad Deum accedere, et mulierem similiter velatam esse. «Gloriam Dei.» 595 Puta quod in ipsius prin cipatu ac potentia honorabilissimum est. Propter eum enim magis quam propter aliud quidpiam in mundo glorifcatur: et sublimitas mansuetudinis ac benignitatis manifestatur. Simili modo gloria viri est mulier. Nam hæc honorabilissimum est in illius principatu ac potestate, per quam magis quam per aliud eorum quibus dominatur, licet ipsi ut ipsi placeat ac glorietur. «Mulier autem gloria viri est.» Hoc est principatus viri et sub dominio viri. Oportet igitur eam semper esse cum aliquo Subjectionis indicio. XI, 8-13. Non enim est vir ex muliere, sed mulier ex viro. Neque enim est vir creatus propter mulie rem, sed mulier propter virum. Propter hoc debet mulier potestatem habere in capite propter angelos. Alioqui neque vir absque muliere, neque mulier abs que viro in Domino. Quemadmodum mulier ex viro est, ita et vir per mulierem: omnia vero ex Deo. Inter vos ipsos judicate: num decorum est mulierem non velatam orare? Viri prærogativas ostendit, propter quas ipsi datum est dominari. «Propter hoc debet.» Prop ter dictas, inquit, causas debet potestatem habere, id est operimentum: ut manifestum flat quod sub alterius potestate sit.Operimentum enim deorsum respicere ac inclinare facit, quod signum est et ostensivum quod sub dominio sit. «< Debet mulier potestatem habere.» Hoc est viri potestatem ac dominium cui subjacet debet habere et in ipso ca pite ostendere. Hoc autem quomodo continget?

Per hoc quod tegatur. Ideo ipsum quoque tegu mentum merito potestas vocari potest, quod po testatis ac dominii viri demonstrativum sit et præ sentativum. Quod autem addit: «Propter ange los,» id mihi indicare videtur. Quoniam enim causam cur mulier subjecta esse debeat, assignat quia non est vir creatus propter mulierem: rur sumque dicit ob id oportere eam tegumentum ha bere, quod viri potestatem super ipsam attestetur, subjungens: «Propter angelos,» significat quod licet id facere nolit, eo quod homines vereatur, at vel propter angelos pudefiat, 526 qui testes ac conspectores facti sunt subjectionis ipsius. Nam etsi homines, tamen ipsi conspexerunt quod non vir a muliere,sed mulier a viro generationis prin cipium acceperit. Propter angelos.» Clemens tertio id est Informationum libro, angelos dicit justos ac probos viros. Operiatur ergo ne ad stuprum sit eis offendiculo: nam et qui vere in cœlis sunt angeli, ipsam licet tectam intuentur. Si viri, inquit, potestatem despicis, vel angelos verere, ne eis veluti rasa appareas, et tan quam renitens potestati,quæ a Deo tibi superim posita est. «Alioqui neque vir absque muliere.» Quoniam multum depressit mulierem dicens quod de viro est, et propter ipsum facta, et sub illius potestatem redacta: nunc moderatur illud: Ne mihi, inquit, ea quæ in prima creatione facta sunt, referas, sed ad ea quæ nunc fiunt accede. Nam si præsentia requiras, quisque altero eget, ut in esse permaneat. Deinde subjungit: «In Domino.» Hoc est, propter Dominum, quia ipse eos creavit, ut sibi mutuo causa essent. Primum namque princi pium fuit ipse Dominus. «Et vir per mulierem.» Considera Pauli sapientiam. Non dixit: Ex mu liere, sed: «Per mulieren» nempe quod etiam ejus rei,ut vir sit per mulierem, causa sit ipse vir, tanquam originale principium. Primum enim mu lier ex viro facta est, non vir ex muliere: quan tum vero ad ea quæ nunc sunt, quanquam vir ex muliere sit, rursum tamen per mulierem vir prin cipium est. Idcirco non dixit: Ex muliere, sed, «Per mulierem, ut rursus faciat virum principium. Postquam ergo dixit ipsos esse sui effectores, con solatus paululum mulierem subjungit: «Omnia vero ex Deo.» Nam Deus archetypum primumque principium est. X, 14.16. Anne natura quidem hoc docet vos, quod si vir comatus sit, probro ipsi est? Si vero mu lier cometur, gloria sibi est? eo quod coma ei pro velamine data sit. Cæterum, si quis videtur conten tiosus esse, nos hujusmodi consuetudinem non habe mus, neque Ecclesiæ Dei. 527 Itaque ipsi quoque naturæ, inquit, repu gnat qui non obtemperat. «Eo quod coma pro velamine.» Quoniam ergo ex natura habet velamen capillorum, debet et ipsa velari, ne naturalia per vertat jura. «Data sit.» Hoc est, a natura habea tur. Vide: cum virum dixisset caput babere intec

tum, et ita non debere comam gestare, sed liberum illud habere, quomodo mulierem intectam per mittat comam gestare in signum subjectionis. «Caterum, si quis videtur contentiosus esse.» Quoniam ad eos scribebat qui volebant videri sa pientes, qui rationibus omnia astruebant ac labe factabant, ideo ait non esse nunc tempus conten dendi. Si quis, inquit, ad ea quæ dicta sunt non pudeflat, nos et Ecclesia non habemus hujusmodi morem. Qualem? nempe contendendi, sed magi strorum præceptis obtemperandi non renitendo. Vel. Non est moris apud nos, ut vir comatus sit et tecto capite, mulier vero e diverso incedat. De communicatione, quæ Dei cultores deceat, et non sit ad ingurgitationem. 17-20. Hoc autem præcipiens non laudo quod non in melius, sed in deterius convenitis. Nam pri mum quidem cum in ecclesiam convenitis, audio dissidia in vobis esse, et aliqua ex parte credo. Opor tet enim et sectas in vobis esse, ut qui probati sunt manifesti fant inter vos. Cum igitur in eumdem lo cum convenitis, non contingit Dominicam edere canam. Præcipiens, inquit, non laudo vos, quod me omnino hujusmodi præcepti necessitatem duxe ritis. Oportuit enim vobis in hoc, ne admonitione quidem opus esse. Non laudo, inquit, quod convenitis. "Atqui laude dignum erat, sed ipsi 528 illud vituperii et accusationis causam reddiderant. Simul etiam eos confundens quod in his ob quæ eos laudari conveniebat, sibi ipsis præcepta pro laudibus advexerant. Quare autem non laudat quod conveniant? Quia non propter melius, inquit, sicut oportuit, sed ad id quod deterius est convenitis: sive ad despicien dum et pudefaciendum fratres, et ad demons trandum vestrum fastum et gastrimargiam. Quia non in melius.. Quam ob causam non laudas? Quia non in melius, sed in deterius convenitis. Cum enim oportet vos addere ad virtutem, ipsi etiam illam quam habebatis perdidistis. «Nam primum quidem cum in Ecclesiam convenitis.» Causa præsentis capitis hæc erat. Apud ipsos Do minicæ cœnæ fiebant, et hoc modo flebant. Præ cipuis diebus sive festis post sacrorum mysterio rum participationem agebantur communes canæ, præparantibus illas divitibus ac pauperes invitan tibus. Id autem erat occasio charitatis et modes tiæ animi. Cum igitur horum causam bonorum corrupissent, necesse fuit Apostolo scribere «Audio dissidia in vobis esse,» Non recta ad sermonem de cœna Dominica accessit, sed superne malum amputat. Etenim ipsum quoque cum pau peribus non convenire, aut una non cœnare dissi dium erat. «Et aliqua ex parte credo.» Hoc est; Aliquo modo credo, vel: Paululum credo, ne ni mium eos pudefaciat. Nec dixit, non credo, ne frustra increpare videatur, sed ait: Paululum ali

quid credo. Nam oportet et sectas esse dicit hoc loco non eus sectas sine nova circa fidem dogmata introducunt, sed circa mensas. Divites enim præferentes divites, relinquebant pauperes. «Ut qui probati sunt.» Dictio (vx, id est, ut non est causæ redditiva, sed eventus rerum declara tiva Nam per hoc quod ait: «Oportet et sectas esse ut qui probati sunt manifesti fiant inter vos.» hoc significat: Quoniam vos divites dividi mini contemnentes pauperes, accidit ut pauperes per tolerantiam inveniantur probati. «Manifesti flant inter vos,» Qui enim solidi ac firmi erant,in hujusmodi occasionibus magis clari reddebantur. Significat autem pauperes fastum divitum ingenue ferre et morem adhuc observare. «Cum igitur in catus dilectionem 529 ostendit, et tamen ad opus non pertingit. «Non contingit Dominicam edere cœnam.» « Dominicam vocat ipsam juxta imitationem illius pavendæ ac mysticæ, quando Dominus una cum discipulis edebat; ac si diceret: Quæ a Domino disposita est et ordinata. Convenitis quidem ad edendum Dominicam cœnam, sed non facitis.-Et hoc significat, dicens: «Non contingit.» Doni nicam autem cœnam vocat Dominicum mysterium nam illius omnes similiter sunt participes: et qui in paupertate degunt, et qui divitiis extolluntur, et famuli ac domini et qui dominantur et qui domi nium sustinent.Oportuit ergo et mensas communes esse communes, ac Dominicam imitari, quæ om nibus ex æquo proponitur. Nunc autem non ita facitis Quisque enim propriam præoccupat cœnam in edendo. Cœnam vero juxta illius temporis con suetudinem vocat prandium ipsum. eumdem locum convenitis.» Conventio, inquit, ac 21, 22. Quisque enim propriam preoccupat cœnam: et hic quidem esurit, ille autem ebrius est. Num sane domos non habetis ad edendum ac biben dum? An Ecclesiam Dei contemnitis et pulefacitis eos qui non habent? Quid dicam vobis? laudabo vos in hoc? Non laudo. Quod Dominicum est, inquit, reddidistis pro prium, auferentes ab eo pulcherrimum et salutare nomen. Deinde etiam helluones ipsos appellat. Preoccupat,inquit,in edendo: nec pauperes imitat, veritus ne non saturetur. Et hic quidem esurit, ille autem ebrius est.» Duo ipsorum vitia enumerat,et quod pauperes despicerent, et quod ipsi inebriaren tur.Omnino enim si edentes,inquit,mensas non ha beatis communes, cur non in propriis vestris domi bus editis? «An Ecclesiam Dei contemnitis?» Nam qui propriam cœnam in Ecclesia facit, et sanctum locum injuria afficit, et Dominicam cœnam non facit: quinetiam pauperes pudefacit. Et pude facitis eos qui non habent,» Neque enim adeo eis curæ est quod esuriant, quantum quod de specti contemnuntur, nec invitantur. Vel quia pudefunt convicti quod non habeant. Quid di cam vobis?» Deinde post lapsus ostensionem,man sustjus cum eis disserit. Cum enim consequans

Quis autem ille est? Promissionis: hoc est illi alii 4¹ Isa. I, 15. sunt qui etiam promissione digni habiti sunt: et multiplicati tanquam astra cœli, veluti sunt fideles, id est, non filii carnales. «Hoc est non qui filii carnis,» etc. Deinde recitatam interpretatur Scri pturam,quid sit: «Per Isaac vocabitur tibi semen;» nempe qui ex promissione sunt filii. Non dixit autem: Ipsius Abraham, sed «Dei;» ostendens neque Isaac simpliciter ipsius Abraham fuisse, quia non virtute seminis natus est,sed ejus virtute qui promiserat: ut ostenderet quod adoptionem habentes, hi sunt secundum promissionem filii Abraham. ■ Hi sunt filii Dei.» 825 Quia hoc sermone etiam Idumæi,qui ex Abraham trahebant originem, quod ad carnem attinet, deberent esse filii Dei, sed non sunt.Nam hi semen Abraham sunt secundum car nem: verum nos sumus filii Abraham,qui in ipsius fide communicamus cum ipso, per lavacrum divini baptismatis. Sed filii promissionis.» Quicunque,in quit,admodum Isaac nati fuerint, hi semen Abraham sunt et filii Dei.Isaac enim non secundum naturæ legem natus est, sed secundum virtutem promissio nis. Itaque qui ita nascuntur, filii sunt Abraham. Itaque et nos per lavacrum nascimur, siquidem nos etiam verbis promissionis nascimur: verbis qui dem,quod in nomine Patris et Filii et sancti Spi ritus fiant in lavacro demersiones; promissione vero,quod propheta multis ante temporibus bapti sma annuntiaverint, veluti cum dicitur, «Lavamini, mundi estote 41.» IX, 10-13. Non solum autem hoc, sed et Rebecca ex uno concipiens Isaac patre nostro. Cum enim non dum nati essent, neque boni quidquam egissent aut mali: ut secundum electionem propositum Dei ma neret, non ex operibus,sed ex vocante dictum est illi Major serviet minori. Quemadmodum scriptum est Jacob dilexi, Esau vero odio habui. Et quid mirum, inquit, quod Judæorum hi soli in semen Abraham reputentur qui crediderunt,in creduli vero non ita? Nam et hoc in veteribus in venies. Siquidem Isaac reputatur solus in semen, cum tamen alii essenta Chettura filii.Necid solum, sed et Rebecca ex ex uno Isaac accepto semine,cum duos peperisset, non habuit duos qui Deo place rent, aut in semen Abraham reputarentur: idque cum nondum essent nati, neque bonum egissent aut malum.Sic et Judæis: fideles quidem et semen Abraham sunt et salvi fiunt, infideles vero non ita. Ex uno concipiens.» Nec tamen ob id duos habuit qui Deo placerent. «Cum nondum nati es sent.» Esau videlicet et Jacob. 326 «Ut secundum electionem propositum Dei maneret.» Id est, electio quæ secundum scientiam

Propterea dixit Novum testamentum est per meum sanguinem,» non irrationalium animalium. Per meum,inquam sanguinem, non per irratio nalium sanguinem, ut veteri testamento. 26-28. «Quotiescunque enim comederitis pa «nem hunc, et ex poculo hoc biberitis,mortem Do «mini annuntiatis interim dum veniat.Itaque quis «quis ederit panem hunc,aut biberit de poculo Do mini indigne Domino, reus erit corporis et san guinis Domini. Probet autem seipsum homo, et «sic de pane edat et de poculo bibat.» Qui mortem Domino annuntiat, omne donum, omnem benignitatem ac humanitatem, et omnem salutem nostram una annuntiat. «Interim dum veniat:» nempe in secundo adventu. Quod dici tur: «Interim dum veniat,» per hyperbaton ac cipiendum est, ut sit iste sensus: Quotiescunque enim comederitis panem hunc et ex poculo hoc biberitis interim dum ipse veniat in secundo suo adventu quousque mortem ipsius annuntiatis. Post id enim tempus neque sacra hæc mysteria parti cipabimus, ad perfectiorem ac reconditiorem poli tiam ac fruitionem introducti. «Itaque quisquis ederit indigne.» Ipsos taxat, ostendens indignos esse, ut qui pauperes despicerent. Quoniam indi gne, inquit, ad Dominici corporis participationem acceditis, propterea multis obveniunt morbi,affli ctiones, ciades, ac interitus. Unde autem provenit ut indigne accedatis? Ex aliis peccatis, quæ patratis 332 et quia ad Dominicam cœnam accedentes contemnitis pauperes, propter quos ordinatum erat ut conveniretis.Etenim ob hoc ipsum, et eam quæ Dominica est facientes propriam, injuria afflictis et ecclesiam in quam convenitis ad facien dam cunam Dominicam dehonestatis, gastri margiæ mensam in ea vobis apponentes, et non Dominicam cenam: et pauperes pudefacitis. Pro pter hæc vos ipsos corpore et sanguine Domini indignos redditis.«Reus erit.» Quod ait: «Reus erit corporis et sanguinis Domini,» hoc indicat quod quemadmodum Judas eum tradidit,Judæi vero in ipsum debacchati sunt: ita ipsum ignominia afficiunt qui sanctissimum ipsius corpus manibus impuris suscipiunt, veluti tunc Judæi eum tenue runt et exsecrando admovent ori.Per hoc autem quod frequenter ait: Corporis et sanguinis Do. mini,» manifestat quod non sit nudus homo qui immolatur, sed ipse Dominus et Factor omnium ut videlicet per hæc ipsos exterreat. Et sanguinis Domini.» Ac ipse illud effudisset. Siquidem ipsi eum occiderunt. Hic vero per indignitatem nunc eum videtur interimere. «Probet autem.» De Dominica quidem cœna erat ipsi sermo: sed quo niam in aliquem mysteriorum sermonem incidit, quadam verborum consequentia, quæ proposita sunt recto ordine disponit Nam is mos erat Paulo,

«» quæcunque interim inciderent aut intersereren tur, disponere. Seipsum homo.» Non alius alium, nam hoc est judicare, sed ipse seipsum. XI, 29-34. Nam qui edit aut bibit indigne, judi cium sibi edit ac bibit,non dijudicans corpus Domini. Propter hoc multi inter vos infirmi sunt ac imbecilles, et dormiunt multi. Etenim si nos ipsos dijudi caremus, nequaquam judicaremur. Cum autem ju dicamur, a Domino corripimur, ne cum mundo con demnemur. Itaque, fratres mei, cum ad edendum convenitis, invicem vos exspectate. Quod si quis esu rit, domi edat, ne ad condemnationem conveniatis. Cætera vero cum venero disponam. nans aut considerans eorum quæ proposita sunt magnitudinem. Si enim cognosceremus quisnam sit qui proponitur, nullo alio nobis opus esset stimulo, sed hoc ipsum vigilantes nos redderet ac modestos. Propter hoc multi sunt infirmi et dor miunt multi.» Propter hoc, quidnam? quia indigne accedunt. Quid ergo (dicet aliquis) an qui senescunt non peccant, cum non moriamur ante diem? Uti que, inquit sed non hæc sola fit repensio his qui indigne accedunt, ut ante tempus moriantur, sed in futuro quoque sunt miserrima supplicia. Quod ergo dixit ixavoì, quidam intellexerunt, «Multi,» aut,«Sufficientes» ad hujus criminis correctionem interierunt. «Etenim si nos ipsos dijudicaremus.» Non dicit, Si nosipsos puniremus, sed tantum, Non propter mysteriorum naturam hæc dicit, sed propter accedentium infirmitatem. Non dijudicans corpus Domini. Hoc est, Non exami Dijudicaremus, hoc est, si duntaxat nos ipsos ut peccatores condemnaremus, utique et a præsenti bus et futuris liberaremur suppliciis. Nam quise ipsum condemnat ut oportet, nequaquam in idem peccatum frequenter incidere poterit. Cum autem judicamur a Domini.» Quoniam ergo rem adeo levem non facimus ut nosipsos condemnemus: ne ita quidem temere Deus interimit, sed castigat hic, ut ibi misereatur. «Corripimur.» Hoc est, admo nemur. Non enim dixit: «Punimur,» sed «Cor ripimur, tanquam facta sit admonitio ac correctio. «Ne cum mundo condemnemur.» Mundum dixit homines qui in incredulitate et peccato degunt. Dicit autem quod fideles ac Dei cultores ob peccata hic puniuntur, ne in futuro cum cateris penas luant. «Itaque cum ad edendum convenitis.» Ad priorem rediit sermonem. Considero vero quod non dixerit: Pauperibus tradite, sed honestius, invicem alius alium exspectate, tanquam communia fuerint quæ ibi inferebantur cibaria: ut qui hoc, inquit, non facit, mystica indignus sit participatione. «Itaque, fratres mei, invicem vos expectate.» Quamobrem? Ne indigne Dominicum corpus et sanguinem participare probemini: ne indigne par ticipando, rei effecti cædis corporis ipsius ac effu sionis sanguinis, inevitabile judicium excipiatis ne in tale judicium incidentes, morbis, afflictionibus

cladibus ac morte consummamini ne si tali pœna non lueritis puniti, in æternum supplicium cum infidelibus tradamini. «Quod si quis esurit.» Castrimargiam ipsorum condemnat: et habet se tanquam cum puerulis qui indignantur nec moram ferunt, ab ecclesia remittens eos ad proprias do. mos. «Ne ad condemnationem conveniatis.» Id est,ne ad supplicium conveniatis vestram propriam ecclesiam injuria affcientes, et pauperes despi. cientes.Nam propter charitatem ad cœnas conveni tis: quod si hæc adsit, præstat vos domi refci. Hoc autem ipsos attrahens dicit: «Cætera vero cum venero.» Aut de hac re dicit hoc, tanquam Dominica cœna in aliis quoque capitibus corre ctione egeat aut de alia re in qua non opus sit verbis, sed ipsius presentia. De varietate donorum eorumque dispensatione. XII, 1-3. Porro de spiritualibus, fratres, nolo vos ignorare. Scitis quod, cum gentes essetis, ad idola muta, utcunque abducti, ducebamini. Quapropter notum vobis facio quod nullus per Spiritum Dei lo quens dicit anathema Jesum; et nemo potest dicere Dominum Jesum, nisi per Spiritum sanctum. Hoc est de divinis donis. Id autem argumentum est hujus particula. Apud Corinthios, qui credide rant, donis spiritualibus dotabantur; et hi quidem linguis loquebantur,alii vero prophetabant, quidam autem alia assequebantur: quæ dona ipsis facta sunt duplicis occasio dissensionis, eo quod insi pientes essent. Nam qui majus donum acceperat, efferebatur adversus eos qui minora habebant; qui vero minus acceperat, invidia accendebatur adver sus eum qui majori donatus erat. Deinde etiam vates apud ipsos erant ac pseudoprophetæ: nec manifestum eis erat quis per Spiritum sanctum prophetaret, quis vero per dmmonem vaticinaretur. Quoniam igitur hoc quoque illos turbabat, signa ponit vatis seu divini ac prophetæ; 535 et quæ cunque apud ipsos debant disponit. «Scitis quod cum gentes essetis.» De Spiritus sancti donis loquitur, ostendere volens quænam eorum qui spiritu aguntur sit diversitas a vatibus et unde dignoscantur, et ait: Scitis quod vobis opus est ut a me discatis. ■ Cum gentes essetis.» Hoc est, incredulis et gentibus annumeramini. Cum orgo gentes essetis, sive gentibus connumerati ad idola ducebamini vaticinantes. Bene autem dicit: «Utcunque ducebamini,» hoc est, quo modocunque contingeret, neque prudenti in tus ratione, aut modo permoti: neque ultro abeuntes, sed cum violentia inviti furore per citi ac insanientes. Abducebautur autem a dæ mone, qui in ipsis erat: modestim nihil ha bentes, sed omnia insania plena. «Quod nullus per Spiritum Dei loquens.» Una quidem differen

tia prophetarum ac pseudoprophetarum est quod illi suæ mentis compotes, et maxime prudentes futura prædicunt: pseudoprophetæ autem mente alienati ac dementes, tanquam a moventibus dæ monibus violentia ducti. Altera vero quod illi qui dem nihil exsecrabile aut blasphemum loquuntur, quin potius de Deo optime disserunt, et omnia cum gravitate efferunt: hi autem blasphemas et absurdas eructant voces.» Et nemo potest dicere Dominum Jesum, nisi per Spiritum sanctum.» Signum dixit vatis seu divini, quod mente alienati ad idola vi trahantur ac futura prædicant scilicet. Nunc prophetæ quoque signum ponit. Quodnam illud est? quod nullus Spiritum Dei habens exsecratur, aut injuria afficit Dominum. Rursumque nul lus potest ipsum dicere Dominum qui non habeat Spiritum sanctum. XII, 4 6. Divisiones autem donorum sunt, sed idem Spiritus; et divisiones ministeriorum sunt idemque Dominus; et divisiones operationum sunt, sed idem est Deus qui operatur omnia in omnibus. Consequenter ad sermonem de donis pervenit, et ait: Divisiones autem,» et tanquam partes Donorum sunt.» Dicendo autem «Donorum,» instituit eum qui minus donum habere videbatur ne doleret. Si, inquit, donum accepisti, labe gra tiam quod omnino acceperis, et non doleas quod minus acceperis. Rursum autem per hoc quod ad dit: «Sed idem Spiritus, plus affert consolationis. 536 Quanquam enim minus si tum donum, atla men unius Spiritus dona et parva et magna sunt. Alio modo. Dona quidem ipsa vocat, magnif centia: ostendens largitionis: ministeria vero, docens his non debere extolli eos qui acceperunt, sed cum moderatione, animique modestia esse, ut qui ad obsequium ac ministerium proximorum vo cati assequantur bona præsentia. Rursum autem operationes dicit, ipsam significans actionem. Et considera diligenter quo modo sanctissimum Spi ritum aperte Deum ac Dominum prædicaverit.Di cens enim: «Divisiones autem donorum sunt,sed idem Spiritus,» et rursum de opere subjungens «Et divisiones ministeriorum sunt, idem vero Do minus; deinde in eadem adhuc manens senten tia, ubi dixit: «Et divisiones operationum sunt, sed idem est Deus; simul in unum conjungit di cens: «Unicuique vero datur manifestatio Spiritus ad id quod expedit;» ostendens quod et Deus et Dominus Spiritui sancto aptaverit. Quæcunque enim prædixit, in Spiritus personam clausit, non ex eo solum quod dixit: «Unicuique datur mani festatio Spiritus,» verum etiam per sequentem do norum enumerationem. Nam omnia per Spiritum dari asseverat: rursumque in summam redigens, ait «Hæc autem omnia operatur unus idemque Spiritus.» Manifestum itaque est quod sanctissi mum Spiritum, Deum ac Dominum esse, clare et aperte hoc loco divus Paulus divinitus asseruerit Quod si quis Spiritum quidem ad Spiritum sanctum referat Dominum vero ac Deum, illud sane ad

Filium, hoc autem ad Patrem hoc quoque modo nihilominus dominatio ac deitas ex horum ipsorum testimonio Spiritui sancto attribuentur. Qui autem et quomodo id fiet? Primum quidem quia divi dendo dona, ubi dixit sanctissimum Spiritum, ait idipsum operari Dominum ac Deum. Itaque ea quæ operatur Spiritus, hæc et Dominus dominatione, et Deus deitate operantur. Merito ergo eadem ope ranti Spiritui et dominatio adest Filii et deitas Patris Spiritus igitur et Deus est et Dominus. Et videtur mihi divus Paulus propterea de Spiritu quidem personali usus esse nomine, 537 de Filio autem et Patre, communibus: ut perspicientibus liceret ab identitate operationis identitatem colli gere substantiæ: et ipsa nomina Dominus ac Deus, propter identitatem subtantiæ de Spiritu intelli gere. Non solum autem ex his quæ dicta sunt de monstratur dominatio ac deitas Spiritus, verum etiam ex ea quæ colligitur summaria collectione. Rursum enim ibi dicit apertius: «Hæc omnia operatur unus idemque Spiritus, dividens peculia riter unicuique.» Quomodo? Propria potestate ac dominio. Ait enim, «Sicut vult.» Itaque si quæ cunque Paterac Filius operantur, hæc et Spiritus facit, idque sicut Deus ac Dominus facit: nam sic ut vult ita facit, vult autem videlicet ut tanquam Deus ac Dominus. Absit enim ut contraria sit in eis voluntas. Manifestum quod Spiritus et Deus sit et Dominus propria enim auctoritate et Patris et Filii opera facit, et tanquam Dominusac Deus facit, et omnia facit. 'Animadvertendem est autem et hoc tanquam vice corollarii declaratum, quod ostendens eumdem Spiritum omnia operari, alibi quidem usus sit præpositione xatà, id est, secun dum, alibi vero id est, per, interdum quoque id est, in, ostendens quod apud ipsum praepo sitionum usus sit sine discrimine. Ait enim «Se cundum ipsum, et per ipsum, et in ipso,» de eodem disserens Spiritu sancto. Et his utitur ad confutationem eorum qui calumnias struunt de eo quod dicitur: «Peripsum, et ex ipso,etin ipso 17 et ob dictiuncularum diversitatem in blasphemas cogitationes efferuntur. «Sed idem Spiritus.» Ne quaquam possibibile est eum qui a divino Spiritu motus operatur, Christum a divina natura alienum definire sed neque rursum e diverso perfecte ac sincere potest ipsum confiteri potentem esse Deum, nisi ab illius gratia illuminetur.» Et divisiones ministeriorem sunt.» Ne auditis tantum donis, is qui minus accepisset donum ageretur tanquam in dono inferior, subjungit, ninisteriorum,ostendens etiam laboriosum quoddam eis datum csse myste. rium. Si ergo amplius habet, in re laboriosa ali quid amplius habet. «Et divisiones operatio num sunt.» Operationum, hoc est, donorum. Nam eamdem vim habent donum, ministerium et operatio: quia æqualia quoque sunt quæ a Patre 7 Rom. xi, 36.

et Filio ac Spiritu sancto tribuuntur. Sed idem est Deus.» Pulchre hanc particulam ad do cendum aptavit. Ubi enim sanctæ Triadis perso nas divisim enumerasset, absque ulla confusione conjungit.Hæc enim et personis distinguitur etes sentia conjungitur, sicut ait Gregorius Theologus, nempe tres in personis, unum vero in divinitate, ita ut exacta sit inductio. «< Sed idem Deus qui operatur omnia.» Nam quæ operatur Pater et Filius ac Spiritus sanctus, hæc et Deus operatur. In his enim personis est deitas, sive ipsæ sunt deitas. XII,7-10. «Unicuique vero datur manifestatio spi «< ritus ad id quod expedit.Nam huic quidem per Spi «ritum datur sermo sapientiæ: alii vero sermo co ⚫gnitionis secundum eumdem Spiritum: alii autem «fides per eumdem Spiritum: alii vero dona sana » tionum in eodem Spiritu: alii autem operationes «virtutum, alii vero prophetia: alii autem discre tiones spirituum,alii vero genera linguarum: alii «autem interpretatio linguarum.» Manifestationem Spiritus vocat signa; per signa enim, Paracleti assistentia demonstrabatur. «Ad id quod expedit.» Ne auditis statim donis, is qui minus habeat donum graviter ferret, ac diceret Quid ad meattinet etiam si unus et idem sit Deus, attamen ego minus habeo? subjungit: Ad id quod expedit: Ostendeus quod hoc etiam expediebat ut minus acciperet. Nam huic quidem per Spiritum.» Enumerat dona, ostendens omnia ab eodem pro cedere fonte Spiritus: ut neque contristetur qui minus accepit, neque is extollatur qui majus quandoquidem et hæc et illa ab eodem sunt Spi ritu. «Sermo sapientiæ. Sermo,inquit, sapientim qualem habuit Paulus, Petrus et Joannes, quique illorum tempore erant: ideo etiam hoc primo loco posuit. Sermo vero cognitionis est quem habent idiotæ fideles, qui sane norunt, at cateros docere nequeunt. «Alii autem fides.» Fidem vero dicit non quæ circa dogmata versatur, sed quæ circa signa quam petebant apostoli, dicentes: «Appone nobis fidem 38.» Neque enim apostoli fide care bant; sed quoniam audierant. «Si haberetis fidem sicut granum sinapis, diceretis monti huic ", etc.; petiverunt hanc fidem ad operandum miracula. 539 Alio modo. Fidem nominavit non eam qum est communis, sed eam quæ proprium est donum (siquidem etiam quoddam donum est quod fidei donum appellatur), fidem vero etiam quæ dogma tum est «Alii vero dona sanationum.» Vocat sa nationum quidem dona, claudorum cursum, infir morum sanitatem, mortuorum resuscitationem, et quæcunque sunt hujusmodi; operationes autem virtutum Elymæ excæcationem 30, Ananiæ et Sap phiræ mortem ", et eos qui Satanæ traditi sunt, ut discerent non blasphemare. «Operationes virtu tum.» Qui donum habebat sanationum, infirmos sanabat: qui vero operationes virtutum,et sanare infirmos et punire incredulos quique cæteros de pravarent, poterat. «Discretiones spirituum.» Hoc 31 Act. v, 1. 3º Act. xiii, 8. 28 Luc., xvII, 5. ** ibid., 6. so

est, cognoscere quis sit propheta, et quisnam fal. sus propheta,quis spiritualis et quis talis non sit quandoquidem eo tempore vates quoque erant seu divinatores qui hominibus imponebant. «Genera linguarum. Hoc opinabantur Corinthii cæteris esse præstantius, eo quod illud ante omnia acce pissent apostoli. «Interpretatio linguarum.» Vel quod dum alii linguis loquerentur isti interpreta bantur, vel quod una quoque loquerentur et inter pretarertur, quod facere non poterant qui linguis tantum loquebantur. 11, 12. «Omnia autem hæc operatur unus «idemque Spiritus, dividens peculiariter unicui que sicut vult. Quemadmodum enim corpus unum «est et membra habet multa, omnia autem unius «corporis membra, cum multa sint, unum sunt corpus: sic et Christus.» Propter eos qui Spiritus divinitatem impugnant animadverte. Nam illi impie asserunt Spiritum sanctum a Patre factum esse. At hinc perspicito Spiritum sanctum non esse aliquid eorum quæ flunt, sed quæ faciunt: idque tanquam Deus ac Dominus et propria potentia. Simile quoque est quod alio loco dicit: «Spiritus ubi vult spirat.» «Quemadmodum enim corpus unum est.» Ab eo quod circa corpus accidit, per exemplum vult ostendere quod omnes unum (simus, quanquam varia habeamus dona. Si ergo unum sumus, quo modo jam rationi conforme erit, ut quispiam de donorum diversitate erret aut verba faciat? 540 «Cum multa sint, unum sunt corpus.» Cuncta etenim membra aliquid conferunt ad hoc, ut unum ac integrum sit corpus. «Sic et Christus.» Ita, in quit, et Christus multa quidem habet membra, nempe singulos fideles, unum vero corpus, puta Ecclesiæ communionem. Ex multis enim compo sita, unum est corpus habens caput Christum, ut corpus. 13-20.» Etenim per unum Spiritum nos om «nes in unum corpus baptizati sumus: sive Judæi, «sive Græci,sive servi, sive liberi, et omnes uno po «culo rigati sumus in unum spiritum. Siquidem cor «pus non est unam membrum, sed multa. Si dicat «pes: Cum non sim manus, non sum de corpore «num idcirco non est de corpore? Et si dicat auris «Cum non sim oculus, non sum de corpore: num «idcirco non est de corpore? Si totum corpus oculus, «ubi auditus? si totum auditus, ubi olfactus? Nunc «autem posuit. Deus membra, unumquodque eo ■ rum in corpore quemadmodum voluit.Quod si es «< sent omnia unum membrum, ubi corpus? Nunc «autem multa quidem membra, unum vero corpus. 'Ev ¿vl, id est, dɩ ¿vóc, hoc est, per unum,«Om nes in unum corpus.» Deinde subjungit etiam quid effecerit omnes esse unum corpus, nempe esse unum Spiritum, et omnes ab uno baptizatos Spi ritu esse in unum corpus: hoc est, ad hoc ut 31* Joan. II, 8. sic Ecclesia et Christus unum et idem perfectum

omnes effcerent unum corpus. Interim autem per hæc duo consolatur eum qui minus habet donum tum dicendo quod omnes unum corpus sumus, tum dicendo quod per unum Spiritum idemque lava crum unum effecti sumus. «Uno poculo rigati su mus in unum Spiritum.» Per unum, inquit, Spi ritum accepimus gratiam donorum. Dicit autem rigati sumus ab arborum metaphora quæ ex eodem fonte irrigantur. «Siquidem corpus non est unum membrum,sed multa.» Ne mireris, inquit, si tam multi unum simus corpus, quando etiam in hu mano corpore ex multis membris unum invenia tur constitui corpus. Posuit autem ex persona membrorum verba, quæ apprime Corinthiis essent accommoda, 541 ostendere volens quod licet quispiam minus habeat donum, non ob hoc re jectus est, ne sit corporis membrum. Siquidem in humano quoque coagmento et quod abjectius est et quod honorabilius, ad unius corporis consumma tionem conferunt. «» «Si dicat pes.» Si hoc dicat: «Non sum de cor pore, non propter illud dicere, Num sum, » jam abest a corpore: sic neque tu eo quod hoc habeas donum et non illud,jam desinis cum cæte «ris unum efficere corpus. «Si totum corpus ocu » lus Quandoquidem oculi ac pedis meminit, et ex hoc mærore eos affecit, innuens ipsos quodam modo inferiores esse, quemadmodum et in mem. bris ostendit nunc ita expedire, ut varia sint dona. Sicut enim corpus ideo est corpus, quia ex variis constituitur membris: ita et corpus Christi, id est, Ecclesiam, hoc facit esse corpus, nempe diversitas donorum ac mysteriorum. Nunc autem posuit Deus. Considera et hic quomodo aperte » et sine ulla ambiguitate Spiritum prædicaverit esse Deum. Cum enim paulo ante dixisset quod omnia hæc Spiritus operetur, nunc rursum de eisdem loquens, ait: «Posult Deus membra,unum quodque eorum sicut voluit; membra namque » appellavit eos qui varia dona a Spiritu acceperant. Et ibi quidem dicebat:Operatur dividens unicuique sicut vult st hic autem Posuit unumquodque » «eorum in corpore quemadmodum voluit.» Si ergo » ita Deus voluit, absurdum est graviter anxiari, ob 8 ea que Deus ita fleri voluit. Quod autem ait ««Quemadmodum voluit,» superius de Spiritu di xit: Per unum Spiritum nos omnes. Et Om nes uno poculo rigati sumus in unum Spiritum. 3 I Cor. xi, 11. Et quoniam in unum Spiritum omnes, et ipsius Spiritus est voluntas, utique Spiritus est Deus. Aut etiam de tota sancta Triade intelliges. Neque enim est diversitas in semper laudanda ejusdem essentiæ Triade. Quod si essent omnia unum membrum,ubi corpus? Hoc ipsum quod illis occa sio erat pusillanimitatis, nempe varia esse dona, ipse ad occasionem assumit unitatis. Nam si non haberetis, inquit, varia dona, ne corpus quidem

essetis: quod si corpus non essetis, neque honore æquales essetis. Nam honoris æqualitas ac unio ex unitate corporis procedunt. 542 21-23. Non potest autem oculus dicere manui, Non est mihi opus te: aut rursum caput pedibus Non est mihi opus vobis. Imo multo potius quæ videntur membra corporis imbecilliora esse, necessaria sunt: et quæ opinamur minus honesta esse corporis, his honorem uberiorem apponimus et indecora nostri copiosiorem decorem habent. Quæ autem decora sunt nostri, non indigent. Quod si etiam velit dicere: Non est mihi opus te, non ita se habet rei natura. Ubi autem superius suasisset, ne graviter ferrent qui minora haberent dona, ad modestiam nunc revocat fastum eorum qui majora habebant. Quemadmodum enim oculus dicere non potest cæteris membris: «Non est mihi opus vobis:» nam si unum desit, totum claudicat corpus. Ita neque qui majora acceperunt dona, possunt extolli adversus eos qui minora habent, quasi eis non utantur. Unius enim abjectio clau dicare facit corpus Ecclesiæ,cum non soli illi suf ficiant ad eam ædificandam qui majora habent dona. «Imo multo potius.» Nunc ostendere vult quod fortassis magis necessarii sint qui ea accepe runt dona quæ minora videntur. Bene autem di xit: «Quæ videntur,» ostendens in sola opinione esse inferioritatem, et nequaquam in veritate. «Quæ videntur membra corporis imbecilliora esse.» Quidam aiunt hoc dixisse eum de oculis, qui im becilles quidem sunt si ad cætera conferas mem bra, magnum tamen aliquid conferunt corpori, et si imbecilles esse videantur. Itaque si imbecilles vos judicatis, ne ægre feratis, necessarii estis. Quod autem neque vos imbecilles sitis, sed illis potius qui magnam habent sui existimationem, hinc manifestum est, inquit. Quæ arbitramur minus honesta esse corporis, majori dignamur providentia et auxilio, etc. Et quæ opinamur minus honesta esse.» Ubique adjungit «Opina mur,» ostendens humanam hanc esse opinionem. Quod autem ait id est, minus honesta sive indigniora, quidam ipsum de pedibus dixisse aiunt, qui locum quidem inferiorem sumpserunt, foventur tamen, illisque plus interdum a nobis providetur quam cæteris membris. In his enim firmatur totum corpus. Aut hoc de genitalibus membris accipito, quæ videntur quidem indecora esse et inhonesta: 548 attamen malit quis totum corpus nudum habere quam hæc. Ideo subjungit His honorem uberiorem opponimus, et copiosiorem decorem habent. Licebit autem id proprius hoc etiam modo intelligere. Non contingit vobis, inquit, ex hoc in feriores esse quod minus donum sortiti sitis: ne que enim omnino si quis majus sortitus sit donum, jam etiam major est, quoniam multi quoque eorum qui acceperunt, inferiores iis sunt qui nihil om.

nino acceperunt. Et quid dico inferiores Imo etiam penitus miseri: sicut illi qui dicebant: «Do mine,nonne pernomen tuum hæc et illa faciemus?»> quibus respondit Dominus quod ne novisset qui dem illos unquam ". Neque enim bene usi fuerant dono; ideo etiam eodem capite discedere ipsos a se jussit. Qualis et ille erat qui Christum non se quebatur et signa edebat 3, qualis erat et ipse Ju das. Ipse tamen hæc interim non recenset, sed ab his quæ corporalium more ab ipso dicta sunt,hoc etiam confirmat, quod non oporteat illos ducere majores qui majus accepisse donum existimantur nec similiter e diverso, minores. Ait enim, his qui indecora sunt nostri copiosiorem addimus de corom,et his quæ minus honesta sunt, uberiorem ; honorem.Nunquid ob id honestiora sunt magisque decora, his quæ a natura sunt honestiora et magis decora? Ita, inquit, et Deus interdum ei qui egens est majus tribuit donum, ei vero qui sibi sufficiens est, et abunde habet quo seipsum dirigat, minus. Νon ergo vobis agre fereddum est si minus donum habere videmini: quoniam nos ipsi quoque ea quæ magis decora nostri membra videntur, tanquam non multo decore egentia, in ornatu et decore quem habent manere sinentes, minus honestis mi nusque decoris addimus honorem ac decorem.Ex eo itaque quod minus accepit quispiam, magis forti potest esse animo ac gratias agere, quod hoc modo Deus noster ab initio eum creavit (qui cun cta sapienter et absque ullo defectu facit) quod pau cioribus egeret ad sui sufficientiam et perfectionem. Hæc autem dicit, et eos qui minus habere vide bantur, a mœrore consolando, et eos qui amplius accepisse videbantur, a fastu retrahendo. Ut quid teipsum inflas qui amplius accepisse videris? Im becillitatis tuæ testimonium, nempe quod pluribus egebas Ut quid animo dejiceris qui minus habere videris? 544 atqui fortitudinis tuæ hoc argumen tum est, nempe quod paucioribus te egere osten dit Deus. Et considera quomodo sensim cœpit eos ob necessitatem æquales ostendere,quanquam in æqualia videbantur assecuti bona. Deinde vero illos adhuc amplius extulit qui videbantur inferiores esse. Afflictis enim ac mærentibus magis opus est consolatione,quam arrogantibus tenui ac moderata increpatione. Deinde his dictis rursus eos confro mat ad honoris paritatem et concordiam: Ne sit, inquit, dissidium in corpore, sed eamdem sollici tudinem pro se invicem gerant membra.etc. «Quæ autem decora sunt nostri.» Ne quis dicat: Et quisnam hic sermo est,ut quis curam gerat eorum quæ indecora sunt minusque honesta, ea vero contemnat quæ decora sunt? Non contemnimus, in quit, sed illa non egent ulla re nostra, utpote consolando qui minora habebant dona. naturalem habentia decorem: per hoc rursum eos ss Matth. vi, 22. 33 Marc. 1, 37. XII,24-26. «Sed Deus simul temperavit corpus ei cui deerat copiosiorem dans honorem: ne sit dissidium in corpore,sed eamdem sollicitudinem

pro se invicem gerant membra; et sive patitur «unum membrum, simul patiuntur omnia mem ▪ bra: sive glorificatur unum membrum, simul «gaudent omnia membra.» Si simul temperavit, ergo et unum fecit: quod enim temperatur ac commiscetur, unum efficitur, «Cui deerat.» Vide quod jam non dixerit: Minus lonesto, aut, Indecoro, sed, «Ei cui deerat,» ostendens quod non natura sint decora aut inde cora,sive honesta aut inhonesta. «Copiosiorem dans honorem.» De corpore poterit quis hoc in telligere, at de hominibus quomodo hoc inveniri poterit,ut de minus honestis ac imbecillibus major habeatur cura ac providentia? Et dicimus quod imbecilliorum curam magis suscipere videtur Deus. Idque videas in latrone qui ante apostolos paradi sum ingressus est ", et ove ex numero centenario perdita, quæ etiam inventa super humeros repor. tata est 45, et operarios qui hora undecima vene rant, primique mercedem referunt 36: eo quod Deus imbecilles magis ferat eisque condescendat. Ideo etiam dicit: • Copiosiorem dans honorem,» ut per hoc illos consoletur qui minus hacent donum. «Ne sit dissidium in corpore.» 345 Siquidem non dissidere aut dividi est omnino corpus esse, quod si dividatur, jam totum periit. Hoc autem dicit terreas eos qui magna habebant dona, et ad modestiam revocans, quod discessio ac separatio ab his qui inferiores erant in donis, illos quoque perdat,sitque periculum, ne deinceps de sinant esse corpus Christi. Itaque providendum est, inquit, habendaque sollicitudo uni de alio Per unionem enim habemus esse. «Et sive patitur unum membrum.» Si enim membra exacte unita esse oportet,mutuamque suscipere curam,perspi cuum est quod ea quæ contingunt etiam communia esse debent,sive afflictiones sint sive laudes. Abru ptio enim, sive detractio minorum, tibi etiam qui majores perditionem affert,quemadmodum et oculis amputatus pes,aut inferior pars corporis quæ præ stantior videtur. «Sive glorificatur unum mem brum.» Coronatur caput, et universis membris gloria et gaudium accedit. XII,27 30.«Vos autem estis corpus Christi et mem «bra ex parte.Et hos quidem posuit Deus in Eccle sia,primum apostolos,secundo prophetas, tertio «doctores,deinde pulestates, deinde donasanatio. num,subsidia,gubernationes, genera linguarum. «Num omnes apostoli? Num omnes doctores? Num «omnes potestates? Num omnes dona habent sa «nationum? Num omnes linguis loquuntur? Num «omnes interpretantur?» Deinde ne dicant: Et quid ad nos pertinet exemplum de corpore, ostendit etiam ipsos esse cor pus Christi. Quod si humanum corpus non oportet fovere dissidium, nam dissidium solutionis causa 34 Luc. xxılı, 39. * Luc. xv, & seqq. s Matth. xx 8.

«» est multo minus Christi corpus. «Et membra ex 37 Act. x1, 28; xx1, 10. 38 Luc. xxı, 16. Act. XIII, parte. • Omnes quidem ubicunque locorum sint fi deles, sunt corpus Christi, vos autem Corinthii membra ex parte: neque enim soli estis totum corpus, sed membra estis: et neque omnia, sed ex parte. Per hoc autem ostendit jam dispersum esse in majori parte universi Evangelium ac fidem. «Et hos quidem posuit Deus.» Et hos quidem apostolos, inquit, posuit et fecit Deus in Ecclesia. Bene autem 546 addit primum de apostol:s; nam hi primi ac duces sunt fidei. Prophetas vero secundo loco posuit, non veteres illos dicens, sed eos qui in unaquaque Eccclesia eo tempore prophe tabant, qualis erat Agabus aliique multi ". Verum si erant prophetæ, quomodo ait Dominus: «Lex et prophetæ usque ad Joannem 88?» Et dicimus quod de veteribus illis loquitur Dominus, qui de ipsius adventu prophetaverant. «Secundo prophe tas.» -· Prophetas dicit magnus Apostolus non qui ante tempus gratim, sed qui post gratiam fue runt, inter quos erat Agabus et qui Antiochim prophetaverant, ipseque divinus Apostolus. «Ter tio doctores.» Nam et hi plurimum prosunt, ac merito statim post prophetas ponuntur.. Deinde potestates.» - Effectus videlicet ac efficacia po testatum. Potestates quidem et infirmos sanabant, et contradicentes puniebant,sicut Paulus Elymam" et Petrus Ananiam 40: qui vero dona sanationum habebant, solum sanabant: proterea etam po testates in honore præponit. «Subsidia.» Opem ferre ægrotis, illisque præesse: quod ipsum etiam donum dicit, licet nostris quoque opus sit labori bus. Quod autem sequitur gubernationes, idem est quod subsidia aut quidpiam simile. «< Genera lin guarum. Hoc donum acceperant Corinthii, et ob hoo plurimum efferebantur: ideoque ad modestiam revocans fastum ipsorum, postremo loco posuit. Num omnes apostoli?» Deinde ne hoc ordine et ex eo quod majora ac minora dona manifestave rit omnibus mororem injiciat qui minora habent, audi quid dicat. Num omnes apostoli aut prophetæ? Nam si omnes unum essent, nequaquam diversa essent membra. Si omnes, inquit, essent propheta, ubi apostoli? si omnes apostoli, ubi doctores? Hic itaque ordo plurimum confert, ostendens quod quisque proximo opus habeat. XII, 31; XIII, 1-3. Emulamini autem dona potio ra: et jam excellenter viam vobis ostendo. Si linguis hominum loquar et angelorum, charitatem autem non habeam, factus sum æs resonans, aut cymbulum tinniens. Et si habeam prophetiam et noverim mys teria omnia 548 omnemque scientiam: et si ha beam omnem fidem, adeo ut montes transmutem, cha ritatem autem non habeam, nihil sum. Et si pauperes alendo insumam omnes facultates meas: et si tradam corpus meum, ut comburar, charitatem autem non habeam, nihil mihi prodest. 3. 40 Act. v, i seqq.

Leniter ipsos etiam designat. Vos,inquit, in causa estis quod magna non accipiatis dona, propter ve stram socordiam. Nam hoc indicat quod ait Æmu lamini. Non tamen dixit Magna, sed potiora: hoc est utiliora et quæ magis Ecclesiam juvare pos sint. Alio modo. «Amulamini autem dona.» Apparet mihi non id eum dixisse exhortando et enuntiando. Quomodo enim hoc fecisset, qui to ties dixit unumquemque donum accepisse ad id quod expediebat, totiesque demonstravit eum qui majus donum habere videbatur in nullo præcellere super eum qui minus? sed dictum esse a divino Paulo mihi videtur per interrogationem* «Æmula mini,inquit,dona potiora?» necdum vobis persua simus, ne graviter feraris quod acceperitis minora? sed adhuc amatores ac æmulatores majoaum estis? ergo quoque jam ad ea quæ dicta sunt compendium vobis ac viam demonstro, per quam nullo horum majorum donorum vobis opus sit, sed cæteris ex cellenter ac vere majores ac perfectiores apparea tis. Quænam igitur est illa res? Simplex est et la bore carens, quæquefacillime paretur. Quid igitur illud est? Quid, inquit, aliud nisi charitas seu di lectio? qui enim hanc purus accepit, omnes præs cellit, omnes excedit: qui vero hanc non habet, omnibus excidit, omnibus destituitur. Quod si charitatem habeamus,neque de mutuis donis con tendentes anxie verba faciemus, neque aliud quid quam eorum quæ non conveniunt nos attinget. Et jam excellenter.» Si omnino, inquit, æmu latores estis potiorum donorum, ostende vobis excellenter melius donum, nempe ostensurus cha ritatem. Et vide quod non dixerit: Excellenter vobis donum ostendo, sed. Viam,» significans charitatem esse viam quæ ad omnia dona dedu cat, et hanc assectus, per ipsam ad cætera gra dietur. 548 Alio modo. Quidam hoc per interrogatio nem legerunt: hoc est, omnino majora desideratis dona? si omnino id cupitis, ego vos prompte ad hæc deducam. Nam id subjungit: «Et jam excel lenter viam vobis ostendo;» hoc est, ad ea quæ excellenter majora sunt dona viam ostendo. «Si linguis hominum loquar et angelorum?» Linguas dicens angelorum,non addit angelis corpora: sed a vocis organo nobis cognito, locutionem angelo rum inter se significat: habent enim et illi quan dam significationem qua vicissim colloquuntur sive conceptus significant:quemadmodum etiam alibi di cit quod coram Christo se flectetomne genu cœlestium et terrestrium ". «Charitatem autem non habeam.» Quæ est ergo hæc via? Charitas, inquit, sine qua nul lum donum quidquam affert utilitatis. Et primum a linguarumdono quod apud ipsos in pretio habebatur, incipit, et ait: Si linguis hominum,imo etiam angelo rum loquar sine charitate, temere et vane nullaque utilitate loquar veluti sonum redduntinanimaæs aut «Philipp. viii, 2.

«cymbalum. • Et si habeam prophetiam.» Volens ostendere magnum quiddam esse charitatem,dona primum exaggerat, et tunc ait illa nihil esse abs que charitate. Nam cum superius dixisset: «Si linguis hominum et angelorum loquar» quod apud ipsos erat maximum: rursum nunc idem in pro phetia facit. Nam si habuero prophetiam, inquit, non qualemcunque, sed maxime sublimein quæ et mysteria et scientiam habeat absque charitate nihil sum: hoc enim inferius explicat. «Omnem fidem.» Non eam dicit nunc credentium fidem quæ com munis est et generalis, sed donum fidei. Nam erat quoddam donorum genus quod eadem voce cum fide dicebatur,quod ad manifestationem præsentim spiritus multis eo tempore tribuebatur. De hoc etiam dono ait Dominus in Evangeliis: «Si ha bueritis fidem sicut granum sinapis, dicetis monti huic «Auferaris et projiciaris in mare, et fiet vobis *.» Neque enim hæc de communi fide lo quebatur Dominus ad eos tanquam ad incredulos, sed ad suos discipulos sermo erat: hoc est, si habueritis fidei donum. 549 Quod autem Dominus in Evangeliis maximum esse dixit, nempe montes transmutare hoc ait sine Charitate nihil esse. «Ni hil sum.» Non dixit Minimus sum et vilis, sed, «Nihil sum.» — «Et si alendo insumam.» Bene dixit «Alendo insumam,» significans una cum dono proprium quoque ministerium. Considera vero quod etiam dicit: «Omnes facultates meas,» non partem ipsarum. «Ut comburar,» Miserri mum dicit mortis genus quæ videlicet pro Deo toleratur. XIII, 4-8. «Charitas longaminis est, benigna «est, charitas non emulatur, charitas non est pro «cax, non inflatur, non pudefit, non quærit quæ «sua sunt, non irritatur, non cogitat malum, non gaudet in injustitia, sed congaudet veritati. Om «nia suffert, omnia credit, omnia sperat, omnia «sustinet. Charitas nunquam excidit.» Deinde consequenter enarrat charitatis insigni quibus dignosci valeat, ostendens quod non solum eas quæ germinarunt affectiones exstirpat, sed ne que produci permittit. Vide autem quod statim patientiam sive longanimitatem posuerit, nempe totius philosophia Christianæ radicem. «Benigna est. Quoniam nonnulli longanimitate non ad * Matth. xvII, 19; Luc. XVII, 6. philosophiam sanam utuntur, sed ad confrigen dum eos qui molesti sunt, et amplius tentandum, moralius cum eis disserens, ait: «Benigna est,» hoc est, non ad eorum accendendam iram qui mo lesti sunt, sed ad placandum utitur patientia et utitur benignitate. «Non multatur.» Papæ quidnam est non æmulari? nempe his non invidere qui bene operantur. Non est procax, id est, arrogans. «Non inflatur.» Non insolescit ob propria bona. Aut nibil temere seu petulanter facit. Nam est

temerarius aut protervus. Non pudeft. Non solum, inquit, non insolescit: verum etiam licet indignissima patiatur, non opinatur eam rem de decus etiam esse propter eum quem diligit. Aut hoc modo id est, non acerbe reum agit illum qui sibi injurius est. Aut quod nihil quantumvis abjectarum aut humilium rerum causa •» utilitatis fratrum facere detractat, quasi indecoram sibi actionem fortasse suspicaretur. «Non quærit quæ sua sunt. Modum dicit quomodo non pude flat quia non quærit propriam utilitatem, sed proximi: et hoc ducit esse dedecus, si proximum qui pudefit non liberaverit. 550 «Non irritatur.»» Cum omnia patiatur, non exasperatur ad iram. Nec solum non operatur malum, sed ne cogitat quidem. Non gaudet de injustitia. Non insul tat sive non gaudet de his qui afflictiones patiun tur, sed his potius congaudet qui celebrantur et «» in pretio sunt. Omnia suffert. Hoc enim ei do nat longanimitas, nempe ut sufferat, de qua lon- «» ganimitate prius dixit Omnia credit. Quæ cunque dixerit eis qui amatur et nihil dolosum aut ipse loquitur aut alterum loqui opinatur «Omnia sperat.» Non desperat, inquit, de illo «» quem amat, sed sperat, quod illum ad id quod melius est provehet. Quod si uhi seperavit etiam spe frustretur, illo in vitio permanente, forti animo fert illius defectus. Nam omnia, inquit, sustinet. Nunquam excidit. Non dissolvitur, neque in terrumpitur. Sive nunquam excidit, neque celebri tate frustratur: sed semper bonas ac honestas in venit sibi occasiones, per quas illos qui ipsa utuntur retineat in amore ac connexione ad proxi mos, ut permaneat et non interrumpatur etiam si illi dissideant ac resiliendi causas præbeant. Facit enim ferre et separare ac sustinere eum qui in ipsum peccavit. XIII, 8-10. «Sive prophetime abolebuntur, sive «lingua cessabunt, sive scientia abolebitur. Ex «parte enim cognoscimus, ex parte prophetamus * quando autem venerit quod perfectum est, tunc * abolebitur id quod ex parte est.» Ubi charitatis germina recensuit, rursum alio quoque modo ipsam extollit, dicens et prophetiam et linguas et scientiam finem habituras, charitatem vero esse permanentem, stabilem ac perpetuam. Si enim et prophetiæ et linguæ sunt propter fidei cognitionem, explicata ubique fide, tanquam su perflua cessabunt, hoc autem et hoc tempore erit, et multo magis in futuro. Sive scientia. Scien tiam dicit fortassis eam quæ accommoda est ad docendum. Dilatato enim divino cultu ac pietate, otiosa erit doctrina. «Abolebitur.» Quid ergo tunc erit? Nam de futuro «lixit tempore abolendam esse scientiam. An igitur tunc in ignorantia dege mus? Absit! sed de presenti cognitione, 551 qua ex parte est dixit quod abolebitur. Cum enim præ. sens cognitio ex parte sit, ubi perfecta scientia advenerit, hac quæ ex parte est finem habebit, per cognitionem perfectam abolita. Item autem et de prophetia mihi intellige. Ex parte autem

GOMMENT. IN EPIST. I AD CORINTH. cognoscimus pro sumitur, ut sit sensus. Causa enim cur abolendæ sint et cessaturæ est, quia imperfectæ sunt. ἐx XIII, 11, 12. Cum infans essem, ut infans loque bar, ut infans sentiebam, ut infans cogitabam: at ubi factus sum vir, abolevi infantilia. Cernimus enim nunc per speculum in ænigmate, tunc autem facie ad faciem. Nunc cognosco ex parte, tunc autem cognoscan sicut et cognitus sum. Quoniam dixit superveniente perfecta cognitione finem habituram eam quæ est ex parte, exemplo quoque sermonem confirmat. Cum essem, inquit, infans aut puer ætate, omnia habebam infantilia, et loquelam et sensum et cogitationem: at ubi fa ctus sum vir, abjeci infantilia. Ita et in spirituali bus, inquit: nunc infantilis est nobis cognitio, quoniam et nos infantes sumus. At ubi perfecti fuerimus, quad erit in futuro seculo, omnia infan tilia abjiciemus. Nam infantiæ similis et præsens oognitio et prophetia et conversatio, si conferatur ad futuram. Ut infans loquebar.» Ut ad linguas referatur «Loquebar,» ad prophetias «Sentie bam» ac scientiam. Cogitabam,» sive «Consi derabam.» - «Cernimus enim nunc per specu lum.» Explanat quod de infante dictum est, vult que ostendere quod nunc obscura quædam no bis est cognitio, tunc autem magis perspicua erit. «Cernimus enim nunc, ait, per speculum.» Deinde quia speculum bene afgiatam ostendit rei qu apparet imitationem, addit: «in anigmate,» in sinuans magis tenuem ac obscuriorem esse eam, quæ nunc perfectissima videtur cognitionem, etiam illa re quæ apparet in speculo. «Pacie ad faciam.» Non quod Deus corporalem aliquam aut sensibilem habeat fidem, sed clariorem ac manifestiorem co gnitionem per dictionem Facies figurative demon strat. Aut hoc mihi intellige de Filio Domino no stro Jesu Christo ipsum loqui. «Tunc autem cognoscam.» Nunc, inquit, ex parte ipsum co gnosco, tunc vero ita eum 552 cognoscam ac concupiscam, quemadmodum ipse nunc me cogno scit. Nunc enim nos eum non cognoscebamus, at ipse cognovit nos et ad se attrahit tunc vero nos eum cognoscemus et accurremus ad eum, sumen. tes clariorum dulcedinis ipsius experientiam. Hoc autem dicens tollit fastum eorum quem de scientia habebant, ostendens et ex parte esse scientiam quam nuno habemus, et quod hanc ipsam non ex nobis habeamus, sed a Deo gratis contingat nobis, ac sine nostris laboribus. Nam ipse et cognovit nos et ad se attraxit. «Sicut et cognitus sum.» Hoc est, exacte ac perfecte. Ad hoc enim ego ab initio cognitus sum, ut et ipse cognoscerem, sicut homini possibile est perfecte et exacte Dominum qui me cognovit, sicuti homini posssibile est. XIII, 13; XIV, 1-4. Nuno autem manet fides, spes, charitas, tria hæo, sed maxima in his est cha ritas. Sectemini charitatem, æmulamini autem spi ritualia, magis tamen ut prophetetis. Nam qui lo

quitur lingua, non hominibus loquitur, sed Deo nullus enim audit, spiritu vero loquitur mysteria. Qui autem prophetat hominibus loquitur ad ædifca tionem et exhortationem ac consolationem. Qui lin gua, seipsum difcat, qui loquitur vero prophetal, Ecclesiam ædificat. Sunt quidem nunc et linguæ et prophetiæ et scientiæ, quanquam tenues et obscuræ; at quod dictum est «Nunc autem manet,» intelliges quod cæteris permanentiores sint tres hæc virtutes sive dona, nempe fides, spes et charitas: et rursum inter has ipsas charitas est major, quoniam ad futurum quoque tempus extenditur. «Fides, spes, charitas.» Fides et charitas non solum in præsenti sæculo, aliis donis cessantibus, permanent, verum etiam «multo magis in futuro.» Tunc enim sanctis vere pacificis et se mutuo amantibus omnia pura erunt et a seditione aliena. Similiter autem erit et fides. Nam tunc clarius ac perfectius delectari lice. bit in contemplatione ejus quem desiderabant. Spem vero fortassis diceret quispiam tunc adhuc abesse, utpote præsentibus tunc rebus quæ spera bantur, nec fraudatis his qui speraverant: 553 sempiterna est enim possessio veritatis. » Sed Alio modo. «Nunc autem manet fides. non ita, inquit; nam dictio «Nunc, • non est hoc loco temporis significativa. Non ergo, ait, ita vi dere est de fide et spe ac charitate, quemadmo dum de aliis donis: siquidem alia quæ etiam enu merata sunt et in futuro abolebuntur, nobis tunc succendentibus his quæ perfectiora sunt, et etiam in præsenti deficient ac cessabunt, divino cultu ad omnes explanato ac dilatato.» Cognoscent enim me, inquit, a pusillo usque ad magnum 43.» Plu rima namque aliorum donorum data sunt, ut ad fidem manuducerentur et adducerentur homines, ubi vero adducti fuerint ac crediderint, certe ces sabunt. At non eo modo fides, spes et charilas. Nam hæ per totam humanam vitam extendentur ac permanebunt: et tunc magis fulgebunt, cum cæ tera cessabunt. Tunc enim magis dominabuntur, magisque erit eorum usus, cum omnes pietatem coluerint ac crediderint: nam tunc et spei major erit usus ac sperabunt, et dilectionis ac diligent. Cessantibus itaque cæteris donis,hæc magis fulge bunt. «Tria hæc.» Propterea hæc tria cæteris permanentiora sunt, utpote quam lingum et pro phetia ac scientia, quoniam diffusa fide ubique otiosæ sunt prophetiæ et linguæ. Quin et scientia quæ apud Corinthios erat, finem acceptura erat, facta obscurior quam cognitio, quæ per Christi gratiam jam in mundo est. «Sectemini charita tem.» Cum ergo adeo pretiosa possessio ostensa sit esse charitas, sectemini eam. Vide autem quod non simpliciter dixerit: «Sequamini aut acqui rite ipsam,» sed id est, sectemini, aut magno studio sequamini, ostendens ipsam fugisse 43 Jerem.

nos,et adhuc fugere, multoque oqus esse cursu ut apprehendamus eam quæ adeo distat. «Æmula mini autem spiritualia.» Ne existiment eum pro pterea de charitate fecisse sermonem, ut dona foras projiceret, subjungit: «Æmulemini autem spiritualia,» hoc est, dona cum ipsa charitate. Hoc est, neque illa negligite. Siquidem major est charitas, et hanc oportet omnino sectari, non ta men vel alia dona negligere oportet, et maxime prophetiæ donum. 554 «Magis tamen ut pro phetetis. Collationem deinceps facit prophetiæ et linguarum, et ostendit utiliorem esse prophetiam, deprimens linguas, nam propter illas vehementer elati erant,eo quod primum illud donum accepis sent apostoli. «Nam qui loquitur lingua.» Per hoc ostendit quod non sit magna linguarum utili tas: siquidem nullum audientium ædificat: Deo enim loquitur non hominibus: quoniam nullas intelligit quæ dicuntur, et hoc est quod subdit «Nullus enim audit.» Deinde ne omnino inutiles eos ostendat, subjungit; «Spiritu vero loquitur mysteria.» Hoc est,vel suo spiritu tanquam apud proprium animum sermocinatur, vel Spiritu san cto, hoc est, per Spiritum sanctum loquitur. Sed quanquam per Spiritum loquatur, tanto minus do num est quam prophetia, quanto minor est utili tas. «Qui autem prophetat. At communi utili tate ostendit meliorem esse prophetiam. Nam homines,inquit,odificat,et ad fidem adhortatur, et propter futuras afflictiones consolatur. Qui loqui tur lingua seipsum ædificat.» De his loquitur qui no verunt quidem ea quæ loquuntur,sed aliis interpre tari non norunt. Qui vero prophetat,Ecclesiam medi ficat.»Quantum ergo discrimen est ejus quod est uni afferre utilitatem,ab eo quod est Ecclesiæ illam af ferre,tantum discrimen est linguarum a prophetia. XIV, 5-7. «Volo autem omnes vos loqui linguis, «magis tamen ut prophetetis. Nam major est qui «prophetat quam qui loquitur linguis, nisi inter «pretetur,ut Ecclesia ædificationem accipiat. Nunc «autem,fratres, si venero ad vos linguis loquens, «quid vobis prodero: nisi vobis loquar aut per re «velationem,aut per scientiam,aut per prophetiam, «aut per doctrinam? Quin et inanima sonum red «dentia,sive tibia, sive cithara, nisi distinctionem ■ sonis dederint, quomodo cognoscetur quod tibia D) «< canitur aut cithara?, Deinde quia multi apud ipsos linguis loqueban tur, ne existimetur invidia parvifacere linguas, ait: «Volo autem omnes loqui linguis,» non unum aut duos, sed magis vos prophetare volo,« 555 quoniam major est is qui prophetat,eo quod afferat utilitatem multis. «Nisi interpretetur.» Quoniam ostendit majorem esse prophetam, sub jungit: «Nisi interpretetur;» hoc est, major est propheta,nisi ille et linguis loquatur et interprete tur quæ dicit: nam talis æqualis est prophetæ. Similiter enim communem affert Ecclesiæ utilita-. tem. «Nunc autem, fratres, si venero ad vos.»

Nuic autem volo,inquit.in mea persona,ne vo-» bis grave sit hæc effigurare, et ostendere quantum desit ad perfectionem si quts tantum linguatur. ~ Nam si venero, inquit, ad vos linguis loquens,» ete. Cumque prius in se efiguraverit, deinceps procedendo, eniam hæc in illis ipsis ostendit. Sed et ibi cum asperius aliquid dicturus est, in seipsum hoc recipit; ut dum ait: «Ero ei qui loquitur bar barus, et si quid est simile. «Si veniam ad vos linguis loquens. Volens in propria persona osten dere indigentiam et abjectionem linguarum, ait «Etiam si detur me loqui linguis, nihil tamen ex hoc vobis prodero.» Nisi enim loquar vobis per revelationem sive manifestatienem, hoc est aliqua manifesta clara et intellecta. Aut per scientiam sive cognitionem, hoc est, ut cognoscatis quæ dico: «Aut per prophetiam.» Nam hanc intelli gebant, cum modo communi loquendi exprimere. tur: Aut per doctrinam. Qui enim docet. studium adhibet ut qui discunt intelligant quæ dicuntur non ero, inquit, aliter vobis utilis. «Aut per re velationem.» Genera ponit donorum quæ in ser mone sunt: Hæc autem sunt linguas interpretari, et quæ ab illis dicantur revelare sive manifestare aut simul utrumque, et linguis loqui et explanare, quod etiam vocat scientiam,quia loquitur, et tan quam sciens interpretatur quod dicit: «Aut pro phetare;» hoc autem manifestum est quid signif. cet: «Aut docere.» Aliud est hoc donum ab his quæ dicta sunt. Ait ergo: Si venero habens qui dem donum loquendi linguis, non habens tamen aliquod predictorum quatuor donorum,quæ vobis erit utilitas? «Quin et inanima sonum reddentia.» Et quid, inquit, dico in vobis, puta utile es30 illud quod intelligitur,inutile vero quod non intel ligitur? Etenim in inanimis quoque instrumentis hoc licebit invenire. Siquidem nec in cythara aut tibiis confuse efferre oportet quæ dicuntur: alio qui nullo modo quemquam delectarent. 556 Si ergo in his pusillis magnum est ipsa claritas et ma nifestatio,quanto magis in spiritualibus? Oportet enim ordinatim et articulatim pulsare organa, quod ferentiam et cantus immutationem. XIV,8-11 «Etenim si incertum sonum tuba dede << rit,quis apparabitur ad bellum? Sic et vos nisi per linguam manifestum sermonem dederitis, quo «modo intelligitur quod dicitur? Eritis enim in «aera loquentes. Tam multa,si res ferat,genera 50 «norum suntin mundo, et nullum horum aphonum. «Si igitur nesciero vim vocis, ero ei qui loquitur «barbarus: et qui loquitur, etc. Ab exemplis ostendit quæ potentia sit et utilitas manifestationis, et ait: Non solum tibiæ et cythara, sed et tuba si incertum dent sonum, nemo erit qui ad bellum præparetur (nam ponitur,«Quis,» pro, «Nullus,») cum videlicet ignoretur quid tuba ca natur. Deinde, ne dicant, Et quid ad nos hac exempla subjungit: Sic et vos nisi manifestum et significat id est, distinctionem sive dif

intellectum loquamini sermonem, eritis, inquit, in aera loquentes, hoc est, frustra et vane ac sine utilitate. Atqui si nulla erat lingua rum utilitas, quare has in forma doni accipiebant. Ut qui eas habebat iisque loquebatur, solus utilita tem acciperet. Quod si et aliis futurus erat utilis, opus erat interpretatione quam accipiebant qui magis purifcali erant Nam juxta fidei ac purifica tionis proportionem, dabantur et dona. Tam multa, si res ferat, genera sonorum id est, pla rima, sicut accidit, sunt genera sonorum, anima torum et inanimatorum: puta hominum, bellua rum, volucrum: et inanimorum instrumentorum, nempe lyra musicalie, naulæ ac cæterorum.Sed a nullo. inquit, horum refert quispiam utilitatem, nisi vim soni cognoscat. Itaque neque ex linguis vestris ulla transibit ad alios utilitas, nisi vim cognoscat ejus quod dicitur. Erit autem hoc si interpreteris interpretaberis autem si amplius nanciscaris vitam inculpatam, fidemque ferventem et ignitam. - Quod ait:» Tam multa genera vo cum» sive «sonorum,» etc., dupliciter accipi potest. Aut quod multa sunt genera vocum. et nullum horum generum est aphonum aut sine voce; vel quod multa 58% sunt genera vocum, et nulla horum obscura est aut ignota his qui ejus dem inter se sunt generis. by Nam duo hæc significare invenitur, et quod obscurum tantum est et incognitum. Itaque si ut prius dictum est, intellexerimus, talis esse poterit sensus Apostoli: multa sunt genera vo cum, et nullum horum generum aphonum est: sed quodnam nobis lucrum a vocibus illis proveniet, si nihil horum intelligamus? Nam si non cogno vero quid vox significet, ero et ego illi et ille mihi barbarus. Si vero ut posterius dictum est, accepe rimus, talis etiam erit intellectus. Multa genera vocum sunt in mundo, et nullum horum obscurum est aut incognitum his qui ejusdem inter se sunt generis, quomodo ergo vos in aera loquentes, et ignota his qui vestri sunt generis sonantes,cristas erigitis, ac si magnum aliquid peregissetis? et non magis studetis aut curatis, ut, accepta linguarum interpretatione, ad communem utilitatem dono utamini? Nam qui tantum linguis loquitur, si ob scura et incognita sit vox auditori, cum prodesse deberet, erit ei barbarus, et auditor similiter ei qui loquitur reputabitur barbarus: et quod inde lucrum erit? «Si igitur nesciero vim vocis. Sunt ergo innumera voces in mundo. Itaque si non sciam vim vocis, hoc est, si nesciam quid loqui tur, erimus nobis mutuo barbari; non ob vocis vitium, sed ob ignorantiam nostram. «Ita et vos.» Ita. Quonam modo? Sicut qui loquuntur nec intel liguntur, et ideo sibi mutuo sunt barbari: ita et vos. id est, propterea et vos. Propter quid? ne scitis vobis invicem Barbari, Propterea igitur et vos quoniam dona concupiscitis, illa assequi contendite per quæ Ecclesiæ utilitas et ædificatio a

vobis attingatur. Ipse vero ait Ut excellatis. Hoc est, ut plus quam nunc habeatis: linguis tan. tum nunc loquentes et non interpretantes. Vel. Ut excellatis magis quam linguis loquendo. Nam alia dona linguis excellentiora sunt, utpote ube riorem afferentia utilitatem. 558 XIV, 12-14. Quandoquidem æmulatores «estis spirituum ad modificationem Ecclesim,quærite «ut excellatis. Quapropter qui loquitur lingua, oret «ut interpretetur. Nam si orem lingua, spiritus meus «orat, at mens mea sine fructu est.» Ubi cessavit ab adducendis exemplis, apertius eos adhortatur. Quandoquidem omnino æmula mini et exoptatis dona (illa enim dicuntur in Spiritus) concupiscite et ea quæ possint Ecclesiam ædificare et ei prodesse, Quærite ut excella tis. Non dixit: Ut acquiratis dona, sed, Ut ex cellatis, hoc est, ut cum magna exuberantia ha beatis. «Quapropter qui loquitur lingua.» Deinde «» et modum ponit, quo pacto possint habere dona quæ Ecclesiæ prosint. Ait enim Quæ loquitur linguis, oret ut et posse interpretari accipiat.»>» Itaque ipsi in causa sunt quod majus non accipiant, ut qui non petunt quod majus est. Nam si orem lingua.. Nam si loquar, inqnit, lingua et non eliam interpreter: Spiritus quidem meus, id est, animus ipse quoad seipsum utilitatem percipit, at mens mea sine fructu invenietur,ex hoc quod aliis non affert utilitatem: mentis enim fructus est per varias ac omnigenas cogitationes utilitatem proxi mis excogitare. «Spiritus meus orat,» hoc est, donum spirituale, nempe ipsum loqui linguis. Verba orem et orat accepit pro eo quod est linguis loqui aliquid quod honestum sit et studiosum.Nam et precatio genus quoddam est sermonis. Ait ergo Si quid loquar eorum quæ necessaria sunt et ho nesta, sed id non interpreter etiam auditoribus, meipsum quidem juvo: nam hoc est quod ait Spiritus meus orat,» id est, ego solus fruor re illa necessaria et honesta. Sed alius non accipit utilitatem, ut mens mea etiam inde lucrifaciat fructum utilitatis istorum. Itaque tali fructu men tem privari rursumque frui supponit, eo quod illa inter nostras potentias maxime amet proximi utilitatem, quomodo neque vis irascibilis move tur neque concupiscibilis: quæ facile affectus excitat, aut a propria naturalique virtute facile transmutat. Et hæc magis fructu vacat, quando una consentit: rursumque ubi fructum nacta fue rit, 559 abunde lætatur. Deinde ait: «Quid ergo est? «hoc est, quid oportet fieri? Quomodo nobis continget ne sine fructu simus? quomodo? si per virtutem nobis cura sit ut qui linguis loquitur, et spiritu loqua tur et mente: hoc est, et causa propriæ utilitatis loquatur, et ut mens mutuo fructu fruatur: hic autem proximorum est utilitas. Id autem erit si

linguis loquentes, donum accipiamus, ut etiam interpretemur. Quoniam autem loquendo de re quapiam honesta et studiosa, sumpto orationis nomine permansit utens illo: ne in progressu existimes sermonem esse de oratione, et non de omni necessario et convenienti sermone qui lin guis exprimitur, transivit ad ipsum psallere, ac si diceret: Sive in precatione, sive in psalmodia, sive in alio quovis necessario sermone vel decenti in omni»us oportet pari modo et seipsum juvare et proximum. Deinde affert et exemplum, osten dens quod multis egeat ac privetur, qui solum linguis loquitur absque interpretatione. Quoniam si benedixeris, inquit, spiritum, hoc est, tu solus intelligens, et tibi ipsi verbis quibus benedicis utilitatem afferens: auditor autem non intelligens quæ dicis, quomodo tibi respondebit? quomodo dicet: «Amen,» si fortassis hoc eum respondere oporteat, cum nihil omnino intelligat que tu dicis! Siquidem tu bene et ad tui ipsius commodum,sires ferat, benedicis et agis, aut aliud quippiam eorum quæ fieri oportet agis (ubique enim hoc verbum vult subaudiri, et non in aliquo genere definito in sistere: ideo nunc quidem dicit, «Psallere,» alibi vero - Benedicere,» et post ipsum etiam pro eodem ponit, «Gratias agere;» ostendens quod ubique sit ejus adhortatio ac studium de omni re necessaria ac convenienti, quæ linguis exprimitur). ltaque, ut dixi,tu quidem linguis loquens, ad tui ipsius com modum benedicis vel gratias agis, aut aliud quip piam loqueris; auditor vero nullum reportat lu crum, nihil a te juvatur. «At mens mea sine fructu est, hoc est, non accepit fructum ab aud. toribus collectum, vel tanquam ex vindemia congre gatum hunc non sibi lucrifecit mens ejus qui lo quitur, non fruita est tali fructu, desolata appa ruit fructu, sine fructu est. XIV, Quid ergo est? Orabo spiritu, «< sed orabo et mente: psaliam spiritu,sed psallam et «mente. Alioqui si benedixeris spiritu,is qui complet «

Noverat urbi commissum esse orbis principatum posthac igitur sermonem ad principes dirigit, pot est tamen idem privatis quoque convenire. Dicit autem transgressionis magnitudinem. Et ipsi, in quit, perpetrabant iniqua et simul cum perpetran tibus currebant. Ubi enim quispiam ab alio corre ptus ad judicium duceretur, ipsi sedebant, illumque condemnabant; cum ipsi æqualia perpetrassent et cum eo ad perpetrandum concurrissent: 220 et tamen condemnabant Ita noverant quod pecca rent, seseque multo magis condemnarent. «Nam hoc iqso quod alterum judicas.» Qui enim male agit. et tamen similia perpetrantes condemnat, adversus seipsum fert condemnationem. «Scimus enim quod judicium Dei est secundum veritatem.» Siquidem hic non secundum veritatem est judi cium, nam et multi rei absolvuntur et insontes condemnantur; in futuro autem secundum veri tatem erit. Imo et hic Dei judicium neque injus titiam absolvit, neque justum condemnat, cum hic ad judicium in quosdam descenderit. «

contingat. Et ne sic quidem audient me.» Quare cadant Deumque adorent: hoc enim in sequentibus doctrinam. G ergo loquebatur si sciebat quod non esset audien dus? Ut faceret Deus quod in se erat, et per om nia ostenderet quam de nobis habebat providen tiam: utque vinceret dum judicatur, 562 om nemque tolleret excusationem.Aut etiam, ut quod ait: «Ne sic quidem. audient me.» ad id quod commune est dictum sit, et quod non omnes au dierint,quandoquidem contingit ut ne unus quidem audiat. «Itaque linguæ in signum sunt.» Vides quod linguas inferiores prophetia dicat? Nam in signum sunt, inquit: signum autem non sem per docet aut utile est: imo interdum, et fre quenter etiam nocet, ut in progressu dicit, ubi ait: Nonne dicent vos insanire?» Non creden tibus. Credentes enim non egent signis, cum jam fideles sint. ■ Contra prophetia non in credulis.» Prophetia vero fidelibus, inquit, utilis est: nam instruit ipsos: non autem etiam incredulos utpote immedicabiliter ægrotan tes: nisi quod in progressu dicit quod etiam ipsos juvet, Coargutus, inquit, et dijudicatus ab omnibus dicet quod vere Deus in vobis sit. Vide quanta sit prophetiæ excellentia.Siquidem linguæ incredulos faciunt irridere: nam dicent,inquit,vos insanire prophetia vero fideles quidem omnibus modisjuvat. Contingit autem quandoque ut et incredulis sit utilis, coarguendo illos, et efficiendo ut in faciem dicit: sed credentibus ad utilitatem est, nempe i XIV, 24-25 • Si ergo convenerit universa simul «Ecclesia, et omnes linguis loquantur,ingrediantur «autem idiotæ aut increduli,nonne dicent vos insa nire? Quod si omnes prophetent: ingrediatur autem << incredulus aut idiota, coarguitur ab omnibus, et ■ sic occulta cordis ejus manifesta flunt, atque ita procidens in faciem suam adorabit Deum,renun "..tians quod revera Deus in vobis sit.» Sensim vult ostendere quod damni occasio sit loqui linguis. Deinde ne donum reprehendere vi deatur, subjungit: Si conveniatis omnes linguis loquentes ingrediantur autem idiotæ ac incre duli quanquam reprehensio sit ignorantiam ac incredulitatis illorum et non. gratiæ, tamen hoc etiam modo occasio damni est idiotis et incredulis, quod in prophetia non invenies. «Nonne dicent vos insanire?» Quoniam arrogantes erant in eo quod linguis loquerentur, ostendit ipsos ex linguis inci dere in damnum suspicionis.563 Inciditis, inquit, in suspicionem insaniæ: quod studio vestro et actio ni contrarium est. In prophetia vero e diverso ac cidit. Siquidem ipsos quoque impudentes incre dulos attrahit, corguendo eos ac dijudicando, et occulta cordis ipsorum manifestando. «Et sic occulta.» Hoc est quæ in animo habet, quæque ex his sequuntur,proferentur in medium et propala buntur, ac ita, per hoc videlicet quod dijudicatur,

nis affectibus, de Deo per privativa effari. Sic et oracula dicunt invisibile lumen, quod tamen omnia illustrat et multimodis laudatum atque nomina tum, ineffabilem dicunt, nomineque carere; et eum qui omnibus praesens est, et ex omnibus rebus invenitur, incomprehensibilem appellant, et qui investigari non possit. 1,26-29. «Videtis enim vocationem vestram, fratres, ▪ quod non multi sapientes secundum carnem, non «multi potentes: non multi nobiles, verum quæ stulta «secundum mundum erant delegit Deus, ut pudefa «ceret sapientes: et quæ secundum mundum im «becillia erant delegit Deus, ut ea pudefaceret qua «robusta sunt: et quæ secundum mundum igno «bilia erant et contempta delegit Deus, et ea quæ «non erant,ut ea quæ sunt obscuraret, ne gloria «retur ulla caro coram ipso.» Considerate, inquit, et attendite quanta potest vocatio, quæ effecit ut idiotæ adeo sapientia di scerent dogmata. «Quod non multi sapientes.» In hanc vocationem et finem non venerunt multi sa pientes. Addit autem multi. quia nonnulli etiam sapientes crediderant, ut Areopagita. Anthypatus ac alii: et ob hanc causam ubique additur:«Multi,» quia erant et quidam potentes ac præclaro genere orti qui crediderant.. Secundum carnem.» Juxta id quod apparet, secundum præsentem vitam et externam eruditionem. Hi enim maxime stulti sunt, qui sibi ipsis persuaserunt quod essent sapientes ideoque difficillimi sunt a suis avelli dogmatis. «Non mulli potentes.» Siquidem potentes ac prw claro nati genere,fastu pleni: illi quidem propter divitias, hi autem propter genus, seipsos a Dei co gnitione separant, nec volunt præsentia despicere. «Sed quæ stulta sunt secundum mundum.» 429 Ubique rejecta ac vilia accepit, ut potentes incredulos pudefaceret.Cum autem audis«Delegit,>> ne suspiceris quod Deus opus habuerit pauperes assumere, potentes vero repellere,sed quod abjecti accurrerunt magis ad fidem. Qui enim in potenta tibus erant et sapientia, seipsos abstraxerunt,indi gnum ducentes quod ab idiotis discerent; Deus namque omnes salvos fieri cupiebat.» Ut sapientes pudefaceret.» Cum autem ubique audis, «Pude faceret,» de illis intellige qui in propria fidebant sapientia ac divitiis, nec crediderant. Hæc enim maxima Christi victoria est per stultos sive idiotas devincere sapientes ac pudefacere. Maximus sa pientum pudor est quod idiotis inferiores invenian tur:et maxima quidem Christi victoria est per stultos superare sapientes.. Quæ robusta sunt.» Hoc est, intumescentes ob potentiam et divitias.«Et ea quæ non erant.» Ea non esse dicit quæ esse quidem existimantur, propter multam abjectionem. «Uι ea quæ sunt obscuraret.» Omnia, inquit, fecit Deus quo eos ab arrogantia cohiberet, et a sui reputatione, qua sese aliquid esse existimabant et vos adhuc arrogantes estis ac intumescitis, «Ea quæ non erant.» Videbantur apostoli non esse quidquam utpote abjecti: Græci vero esse vide Ut

«Al per illud quoque velit Spiritus aliquid exprimi «Potestis enim singulatim omnes prophetare.» Quoniam autem priorem facere jussit, consolatur eum: Ne, inquit, agre feras quod jubearis tacere; potes enim et tu prophetare, et alius, imo omnes, si singulatim quisque prophetet: hoc est,non dee rit tempus, ut omnes qui Ecclesiam implent, discant et ad fidem advocentur ac deducantur. «Et spiri tus prophetarum prophetis subjiciuntur.>> Spiritum prophetarum dicit ipsum spirituale donum. Deinde ne quis dicat: Et quomodo tacere possum? Ipse enim Spiritus sanctus qui inspirat, et volentem et nolentem loqui cogit. Non est, inquit, ita. Nam donum subjectum est prophetæ, hoc est, in ejus potestate est et loqui et tacere. Manifeste ita est, aut contra vates seu divinos loquitur. Nam illi post furorem sibi immissum, etiam nolentes tanqnam dæmonio agitati loquuntur quæ nolunt.Si ergo do num prophetis subjectum est, 565 quanta erit absurditas quod vos communi utilitati non subji ciamini, ut cum silentii tempus fuerit, sileatis? «Non enim turbationis auctor est Deus.» Deinde ostendit quod hoc etiam Deo videatur, ut prior taceat, quia non est Deus auctor turbationis, sed, pacis; nam alioqui turbatio et confusio fieret. Hæc autem lex pacis in omnibus est sanctorum Ecclesiis. Bene autem dicit sunctorum, quoniam et Græcorum et reliquorum infidelium erant Eccle siæ sive congregationes. XIV,34 36.«Mulieres vestræ in ecclesiis sileant,nec «enim permissum est illis ut loquantur,sed ut sub «ditæ sint,quemadmodum et lex dicit. Quod si quid «discere volunt, domi viros suos interrogent. Nam «turpe est mulieribus in ecclesia loqui. Num a vobis «sermo Dei profectus est? aut in vos solos incidit? Statuto ex omni parte silentio, ex eo quod non plures quam tres linguis loquerentur, idque àvà id est, per partes, hoc est, unus post alium sive vicissim, ex eo quod primo prophetans cede ret secundo venit consequenter ad importunas mulierum nugas. «Mulieres taceant: nec enim permissum est,» sive datum illis ut loquantur. Nec solum dixit ut tacerent, sed et subjectæ essent, quod plus est quam silentium servare. Subjectio enim designat silentium cum timore,tanquam ab ancillis quibusdam præstitum.. Quemadmodum et lex dicit.» Quid autem dicit lex? Nam legem appellat vetus instrumentum: «Ad virum, in quit, tuum aversio tua, et ipse dominabitur tibi.» Si ergo viro subjicitur, multo magis spiritualibus præceptoribus, et communi Ecclesiæ plenitudini ac perfectioni. «Quod si quid discere volunt.» Si igitur non loquantur, dixerit quispiam, quomodo discent ea quæ ignorant? Domi, ait, a viris discant. Animadverte autem quod de his etiam quæ ipsis expediunt,non permisit eas loqui in ecclesia. Hoc autem et viros reddit attentiores, cum sciant quod

ab uxoribus interrogabuntur de Scripturis et dog - * matis quæ tractantur in ecclesia. «Nam turpe est mulieribus in ecclesia loqui.» Deinde quoniam,ut verisimile est, arrogantes erant, sibique placebant mulieres ob spiritualia quasi colloquia, per asser tionem hoc tollit,dicens: «Nam turpe est.»-«An a vobis sermo Dei?» 566 Tanquam ad quosdam sibi contradicentes sermo ipsi formatus est. Cur, inquit, contradicitis? nec bonum esse ducitis ut mulieres taceant in congregatione? An soli estis credentes in mundo? Neque soli estis credentes, neque primi. Hoc ergo dicit. Aut, quia a vobis sermo Dei processit, igitur quæ totus habet orbis, oportet etiam apud vos servari. 37-40. «Si quis videtur propheta esse aut «spiritualis, cognoscat quod ea quæ scribo vobis, «Domini sint præcepta, cæterum si quis ignorat, «ignoret. Proinde, fratres, enitamini ad hoc ut «prophetis, et loqui linguis ne prohibueritis. «Omnia decenter et secundum ordinem flant.» Ubi frequenter docuit oportere mulieres tacere, hoc etiam nunc addit, quod id quoque et Deo vi deatur. Ait enim: Si quis aut propheta est, aut alio modo habet spirituale donum,utintelligat quæ a me scribuntur, sciat Dei esse præcepta quæ scribo,nec a meipso ad hæc scribenda me moveri. Si quis autem ignorat esse Dei præcepta, ignoret hoc est, ego dixi quod expedit. Qui ergo vult, obtemperet: qui autem non vult, agat quod libet. Hæc autem dicere, viri est qui sua non omnibus modis cupiat firma haberi, sed ad commune com modum spectat. Hujusmodi autem sermonis for mam habere solet, ubi non grande delictum est quod accidit. Quid enim magnum est si ignorent Dei esse præcepta ut mulieres taceant? «Enita mini ad hoc ut prophetetis.»Rursum unde disgres sus est rediit, et majorem ostendit prophetiam ex eo quod ait. Enitamini ad hoc ut prophetetis, mi norem autem linguarum gratiam: ait enim, Loqui linguis ne prohibueritis. Deinde prima in summam colligit: «Omnia, inquit, decenter et secundum ordinem fant.» Erit autem si ii qui linguis loquun tur bini aut terni loquantur et vicissim et pro phetæ sibi mutuo cedant, ac mulieres in Ecclesiis taceant. De universali corporum resurrectione. XV, 1, 2. «Notum autem vobis facio, fratres, «Evangelium, quod annuntiavi vobis,quod et acce «pistis, in quo et statis, per quod et salutem conse «quimini, quo sermone annuntiarim vobis,si tene «tis, nisi frustra credidistis. >> Ad sermonem de resurrectione accedit. Ait au tem Nihil novum vobis dicam, sed quod jam notum vobis factum est,verum in oblivionem venit. Nam notum facio, id est, ad memoriam reduco. Vocans autem fratres, simul quidem ipsos miti gat, simul etiam Christi donorum meminit. Nam por ipsius adventum in incarnatione omnes facti El

COMMENT: IN EPIST. I AD CORINTH. »» sumus fratres. «Quod et accepistis,» tanquam depositum quoddam. Neque enim verbo tantum acceperant, sed etiam per signa, variaque miracula. Et vide Pauli sapientiam. Agitabantur hi, et tamen stare ipsos dicit: ignorare se simulans ne magis eos pudefaciat. Deinde standi lucrum ponens, per quod, inquit. Evangelium, stantes salutem conse quimini. «Quo sermone annuntiarim vobis si te netis.» Hoc dicit, tanquam intendens quod si manifestationem tantum quærerent. nequaquam circa resurrectionem hæsitarent. «Quo sermone annuntiarim vobis.» Hoc est, quomodo dicta sit fleri resurrectio, ac si diceret: De dogmate quidem nequaquam dicere possum vos ambigere, sed tan tnm hujus modum quærere. Ait ergo: Resurre ctionis modum ad memoriam vobis reduco, quonam modo fieri dicat, attestans ipsis quod starent, ait «Si tenetis.» Nam si dogma de resurrectione non tenetis, frustra erecta est Deinde segnes eos reddidisttis sive temere. Item alio modo. Ad memoriam vobis reduco quonam modo manife status sit vobis sermo de resurrectione, si tenetis hunc sermonem resurrectionis. Nisi enim hoc dogma teneatis, frustra credidistis. 568 Si autem extra hoc estis, vanus est labor vester, cum in hoc sit fidei summa. XV, 3–7. Tradidi enim vobis in primis quod et acceperam, quod Christus mortuus fuerit pro pecca tis nostris secundum Scripturas: et quod sepultus sit: quodque resurrexerit tertio die secundnm Scri pturas: et quod visus sit Cephæ, deinde illis duode cim: postea visus est plus quam quingentis fatribus simul, quorum pluree manent ad hunc usque diem, quidam vero etiam dormierunt. Deinde visus est Ja cobo, post apostolis omnibus. Nam cum magnum sit resurrectionis dogma, illud, inquit, in primis vobis tradidi. Siquidem ego quoque ipsum a Christo accepi. Cum igitur illud acceperitis, nunc ob temporis diuturnitatem ambigere non debetis. «Quod Christus mortuus fuerit. Non statim ad sermonem de resurrectione venit, sed ipsum ex superioribus commendat, Christus, inquit, mortuus est propter peccata no stra, ut nos peccatis mortuos vivificaret “. ― Se cundum Scripturas.»Nihil novi actum est, prius hoc prædictum erat et præfiguratum. «Et quod sepultus sit.» communi sensu repetendum est Secundum Scripturas. Veram autem volens osten dere mortem et non phantasticam, ut quibusdam videtur hæreticis, addidit, «Sepultus sit.» Nam sepultura mortis confirmatio est. Manichæi quo que confunduntur dicentes liberationem ac solu tionem peccatorum nostrorum mortem esse Christi Nequaquam, aiunt, vere mortuus est. «Tertio die secundum Scripturas.» Rursum addidit,«Secundum Scripturas,» propter multos sine Deo homines, qui de resurrectione hæsitant. «Et quod visus sit ** Rom. iv, 25.

Cepha. Atqui Evangelium dicit quod Maria primum apparuerit Christus: sed inter viros pri mum apparuit Petro, tanquam primario duci ve nerandi discipulorum chori. Deinde illis duo decim.» Atqui Matthias post assumptionem Domini pro Juda introductus est, quomodo ergo dicit «Deinde illis duodecim.» Dicimus, vel scriptoris fuisse lapsum Vel quod præscientiæ oculo sciens Dominus, quod Matthias connumerandus esset cum undecim, 569 apparuit et ipsi, ut neque in hoc cæteris apostolis esset inferior. Tale quippiam subindicat et Joannes 4, nus quam dicens quod apparuit undecim, sed et de Thoma loquens, ait: Thomas autem unus ex duo decim Magis enim dicere possumus quod gratia Matthiam cæteris connumeraverit secundum pras scientiam. Aut Judam adhuc post proditionem ac suspendium connumeravit. Plus quam quingentis fratribus.» Adverbium (quod cum cæteris interpretibus per Plus quam reddidimus), quidam aiunt dictum esse pro cælitus, ut ipsis suam quo que assumptionem ostenderet. Alii vero pro plu ribus interpretati sunt, hoc est, «pluribus quam quingentis.» — «Quorum plures manent ad hunc usque diem.» Habeo, inquit, vivos adhuc testes. «Quidam vero etiam dormierunt.» Per dictionem «dormierunt,» primum resurrectionis fundamnen tum jecit. Nam qui dormit, etiam resurgit.. Visus est Jacobo.» Episcopo Hierosolymitano, qui co gnominabatur frater Domini. Post, apostolis om nibus. Erant enim et alii ex discipulis apostoli ad imitationem illorum duodecim, qualis erat Paulus et Barnadas ac Thaddæus. XV, 8, 11. Postremo vero omnium velut abortivo visus est et mihi. Ego enim sum minimus apostolo rum, qui non sum idoneus ut dicar apostolus, pro pterea quod persecutus sim Ecclesiam Dei: sed gratia Dei sum id quod sum, et gratia ejus quæ ad me ve nit, non fuit inanis, sed copiosius illis omnibus labo ravi: non autem ego, sed gratia Dei, quæ mecum est. Sive igitur ego, sive illi, sic prædicamus, et sic cre didistis. Modesti animi verbum. Nec tamen ob id aliquo inferior est Paulus, quod ipsi postremo visus sit. Neque enim Jacobus quingentis illis inferior erat, quod post illos ipsi visus fuerit. Quadam tamen etiam dispensatione seipsum dejicit, ut cum dixe rit magnum illud verbum.«Copiosius illis omnibus laboravi,» ſides ipsi habeatur. Abortivus autem dicitur sive ac sive im perfectus embryo ac fetus in utero nondum fore matus. Hic etiam perfectus in omnibus Paulus, cum tantus ac talis esset, eo quod ab initio non fuerit in Christi fide formatus, 570 seipsum dicit abortivum, propter excellentem animi modestiam. Ego enim sum minimus apostolorum.» Conse 4s Marc. xvi, 1 seqq. 46 Joan. xx, 26.

queuter enim sua manifestat, et vide quod non Sed dixerit duodecim tantum, sed et omnium aposto lorum. Deinde dicit et causam: «Propterea, inquit, quod persecutus sim Ecclesiam Dei. gratia Dei sum id quod sum.» Considera animi gratitudinem: peccata quidem inter sua connu merat, egregia vero facinora gratia Dei attribuit, «Et gratia ejus quæ ad me venit non fuit inanis.» Et hoc cum submissione dixit. Non enim ait: Quæ gratia Dei digna sunt feci; sed Gratia Dei non vana in me inventa est. Quomodo? Quia omnibus apo stolis copiosius laboravi. Vide autem quomodo hoc etiam loco parce id posuerit. Neque enim ait: Cer tavi; aut, Prædicavi; seu, Periclitatus sum; sed, «Laboravi:» hac dictione proprium succidens en comium. Ad hæc tamen verba ex necessitate venit. Nam oportet præceptorem fide dignum esse. «Non autem ego, sed gratia Dei quæ mecum est.»Deinde veritus ne rectum opus sibi attribueretur, gratiæ Dei ipsum fert acceptum. «Sive igitur ego sive illi.» Consentimus, inquit, omnes circa prædica tionem. Nec dixit: Si mihi non creditis, vel illis credite nam seipsum vilem reddidisset, nec fide dignum veritatis testem sese ostendisset. Sed quid ait? Consoni sumus omnes. Et ex eo quod ait «Prædicamus, • dictorum veritatem confirmat. Non enim in occulto aut in angulo de his rebus lo quimur, sed manifeste ad hoc usque tempus. Nam hoc est quod prædicatur, et ita, inquit, vos cum aliis credidistis: et hanc illorum fidem vocat in testem veritatis. Nequaquam enim temere credi dissetis sermonibus falsis ac deceptoriis, nisi per suasi fuissetis vera esse quæ prædicabantur. XV, 12–15. «Quod si Christus prædicatur a mor << tuis resurrexisse: quomodo dicunt quidam inter «vos non esse resurrectionem mortuorum? Nam «si resurrectio mortuorum non est, neque Chris ■ tus resurrexit. Quod si Christus non resurrexit, «inanis sane est prædicatio nostra, inanis autem est et fides nostra. Reperimur 571 autem et «falsi testes Dei: quoniam testificati sumus de «Deo, quod excitaverit Christum, quem non exci tavit, si certe mortui non resurgunt.» Optime adversus illos ratiocinatur. Primum enim ostendens quod Christus resurrexerit, ex ejus ressurrectione communem etiam resurrectio nem confirmat, tanquam ubique et in omntbus to tum sequatur partem, et reliquum corpus sequa tur caput. «Quomodo dicunt quidam inter vos.» Considera quod non adversus omnes formet accu sationem, ne nimium eos pudefaciat. «Nam si re surrectio mortuorum non est.» Ne dicant, Chri stus quidem resurrexit, atqui non erit universalis omnium resurrectio:ex opposito illud confirmat.Si resurrectio, inquit,non est,neque Christus resur rexit: nam utrumvis alterius confirmativum est ac demonstrativum. «Quod si Christus non resurrexit.>> Non dixit: Non est incarnatus; sed, «Non resurre xit,»ostendens etiam incarnationem resurrectioni

conjunctam esse, et ob id ipsum incarnatum esse ut resurrectionem confirmaret. «Inanis autem est " et fides nostra.» Ac si dixisset: Omnia perierunt et vana facta sunt, tam prædicatio nostra, quam fildes nostra.. Falsi testes Dei.» Nec solum va num, sed præterea etiam impium est, inquit, nos Deum calumniari dicendo aliquid eum fecisse quod non fecit. XV, 16-19. «Etenim si mortui non resurgunt, «neque Christus resurrexit. Quod si Christus non resurrexit, supervacanea est fides vestra: adhuc «estis in peccatis vestris. Igitur et qui dormierunt «in Christo, perierunt. Si in hac tantum vita spem ■ in Christo fixam habemus, maxime miserabiles «omnium hominum sumus.» Fidem innititur rationi. Propterea, inquit, re surrexit, ut universalem statueret resurrectionem quod si resurrectio non est, certe neque ipse re surrexit. «Ad ne estis in peccatis vestris.» Nam si ipse quoque detentus est a morte, quomodo cæteros omnes liberavit a morte, quæ propter pec catum facta est? Consequenter ergo neque pecca tum Christi morte deletum est: nam si deletum esset, utique mors 572 etiam quæ per ipsum erat extincta esset: quod si hoc factum esset, oportuisset omnino eum qui alios a morte libera ret, primum resurrexisse, et aliis ducem fleri ad resurrectionem. «Igitur et qui dormierunt in Christo, perierunt.» Per nomen dormitionis re surrectionem insinuat. Qui propter Christum, in quit, mortui sunt, qui multos exanllaverunt labo res, et innumera sustinuerunt pericula, perierunt quod absurdum esset, nempe periisse illos qui propter ipsum mortui sunt. Ubique enim rationem ad id quod absurdum est deducit. «Si in hac tan tum vita.» Si hæc, inquit, vita duntaxat durant nostra, et in hanc solam conclusa sunt nobis quæ speramus, miseri sumus. Siquidem totum perdidi mus, dum futura perdidimus. Et quid dico, inquit, quod in hac vita sperare miserandos facit? Nam si etiam in Christum speramus in hac tantum vi ta, hoc quoque modo miseri sumus. Si enim post tantos labores et pericula, hujus tantum vitæ ha bebimus bona, etiam hæc erunt laborum retribu tiones. XV, 20-24. «Nunc autem Christus surrexit ex mortuis: primitim eorum qui dormierunt factus «est. Quoniam enim per hominem mors, etiam «per hominem resurrectio mortuorum. Quemad «modum enim per Adam omnes moriuntur, ita et «per Christum omnes vivifcabuntur: unusquispe «autem in proprio ordine primitiæ Christus, «deinde ii qui Christi fuerint in adventu ipsius «mox finis, cum tradiderit regnum Deo et Patri «cum aboleverit omnem principatum et omnem «potestatem ac virtutem.» Postquam multis modis resurrectionem asseruit, consequenter enuntiative loquitur: «Primitiæ eo rum qui dormierunt factus est» Quod si primitis

resurrectionis fuit Christus, manifestum est quod cum eo etiam cæteri resurgent. Primitiæ enim di cuntur,cum unum quoddam e multis facit hoc aut illud, quod et reliqui facturi sunt.» Quoniam enim per hominem mors.» Ei quod dictum est etiam causam addit. Nam oportebat, inquit, humanam naturam, quæ victa erat, hanc vincere: ac deje ctum hominem rursum pugnare ac vincere, bra viumque accipere. «Quemadmodum enim per Adam.» 578 Interpretatur quod dictum est Quemadmodum per hominen, inquit, mors in gressa est ita oportebat et resurrectionem per ho minem introduci. «Unusquisque autem in proprio ordine. Quia dixit, «Vivificabuntur,» ne quis etiam peccatores salvandos existimet, subjungit Sane, inquit. quantum ad resurrectionem omnes vivificabuntur, sed unusquisque in proprio erit ordi ne, et inter eos eum quibus esse meretur. «Primi tim Christus.» Primitiæ, ait, et via ad resurrectio nem Christus factus est: Post illum vero qui ipsius fuerint, primi resurgent. Ipsius autem nempe Christi dicitjustos,secundum proprietatis sermonem. Opor tebat enim ut in ipsa quoque resurrectione privi legium haberent justi. Quoniam enim rapiendi sunt in aerem in occursum Domini prius suscitantu utan tevertant ad occurrendum. Quid enim necesse est ut prius suscitentur peccatores,cumdeorsum exspecta turi sint judicem? Mox finis omnium rerum et ipsius quoque resurrectionis.cum etiam cæteri fuerint ex citati. Neque enim quemadmodum nunc Christo resurgente, suo permanserunt loco res humans, ita et tunc erit, sed omnia finem accipient. «Prio mitis Christus.» Ad immortalitatem primus ex mortuis Christus resurrexit. 'Quotquot enim nacti sunt resurrectionem, sive per ipsum Christum, sive per prophetas aut apostolos, rursum mortui sunt. «Deinde ii qui Christi fuerint in adventu ipsius.» Hoc est quando e colo apparuerit in gloria: primum fideles et justi, quique prius in eum sperarunt, et adventum in carne susceperunt, resurgent. «Μox finis.» Post justorum ressure ctionem, raptumque in nubibus in occursum Do mini, tunc finis erit, hoc est, resurrectio erit om nium qui a mundi constitutione formati sunt, et judicio tradentur. «Cum tradiderit regnum Deo et Patri.» Tradit autem, non sic ut ipse privetur. Nimiæ enim dementiæ est vel suspicari id: quasi haberet quidem illud dum ipsum seditionibus ple num esset propriis autem defunctus laboribus, eo privaretur. Sed tradit, hoc est, veluti socium facit Patrem proprii operis: communia sunt enim omnia Trinitatis opera. Nam licet Filius incarnatus sit, id tamen voluntate Patris ac cooperatione Spiritus sancti. Itaque 574 communia etiam sunt quæ in carnatus Filius et crucifixus et resurgens peregit opera. Bene hoc est, ait Tradit ergo regnum, communicat, et illum oblectat præclaro suo faci nore. Quemadmodum enim filius acceptum re gnum, dum illud seditionibus plenum esset, non

abstulit a Patre, ita neque nunc tradens, ipsu privabitur. Tradit autem, posset quispiam dicere nec aberrans a scopo, non quod non habeat, sed quod jam circa illud non defatigetur: quodque ne que contra illud pugnet neque ipsum vincat, aut quidvis aliorum faciat, quorum hæc quidem ante passionem erant, alia vero post ressurrectionem veluti Filius Dei homo factus circa nos demonstra vit. Tradit ergo non quod non habeat, sed quod jam nihil eorum quæ dicta sunt circa illud am plius perficiat quia etiam accepit, non quod non haberet; habebat namque sicut et Pater: sed quod propriis laboribus, seditione ac tyrannide ipsum liberaturus esset. «Cum tradiderit regnum.» Quando hac, Paule? «Cum tradiderit, inquit, regnum Deo et Patri.» Tradiderit, hoc est, stre nue confectum in medium protulerit. Id autem erit cum devicti fuerint dæmones, ac desierint sua opera facere. Tunc enim Christus perfecte in nos regnabit, non jam divisos Deo et rectori mundi ut in his quidem Deo, in illis autem affectibus pa reamus. Quid ergo? regnum Deo et Patri tradet? Utique. Vult enim ostendere unam sacrosanctæ Trinitatis esse mentem. Siquidem Christus, inquit, qui bellum transegit, non solus ipse ut quispiam tyrannus regnum retinebit, sed et Patri et Spiritui, id quod efficitur operatur. «Deo et Patri.» quod ejus sit principium, ita dixit. Divus Cyrillus, quarto Adversus Julianum libro, circa ipsum finem ita ait: Cum tradiderit regnum, hoc est, liberum tanquam a tyranno discertum eripuerit, et addu xerit proprio genitori.» Cum aboleverit omnem principatum.» Aboleverit, hoc est, devicerit, cobi buerit 47. Etenim nunc operantur ac vim habent pravæ ac apostatica potestatis, tunc vero nequa quam vim exserent, in ultionem tradita. Simile est quod ait David: «In umbra alarum tuarum sperabo quousque transeat iniquitas ".»Tunc enim transibit, quando principatus ac potestates abolita fuerint, et sine efficacia manserint. 575 Pater semper regnum habuit hominum, imo etiam angelorum, sed angelorum quidem sine seditione, hominum vero plenum seditionibus, et ab affectionibus captivum,ac dæmonum tentationi bus tyrannice oppressum. At Filius propria pas sione quam carni unitus suscepit,omnem enerva vit tyrannidem, ac maxime reddidit imbecillem,et captivantem humiliavit ac captivum cepit. Atta men hominibus in vita torpentibus, tanquam scintillæ quædam vitiorum nostra negligentia red accenduntur ac inflammantur. Post finem vero sedatis quidem affectionibus, dæmonibus vero sup plicio traditis, et justis in paradiso absque ulla turbatione degentibus, tradit Filius Patri regnum, ut quod tyrannide omnique seditione purum red didit. XV, 25-28. «Nam oportet eum regnare donec " Gregor. orat. 11, De Filio. 48 Psal. Lvi, 2.

«posuerit omnes inimicos sub pedes suos. Postre «mus hostis abolebitur mors. Nam omnia subje «< cit sub pedes illius. Atqui cum dicat quod omnia «subjecta sint, palam est excipiendum eum qui su << jecit ipsi omnia. Cum autem subjecta fuerint ipsi «omnia, tunc et ipse Filius subjicietur ei qui sub. jecit ipsi omnia, ut sit Deus omnia in omnibus.» Regnare hoc loco non vulgari modo capitur, sed ut sit regnantis opera exercere, puta inimicos de bellare, suis auxiliari, illos quidem evertere, hos vero liberare. «Donec posuerit omnes inimicos sub pedes suos.» Post hæc enim nullo eorum quæ dicta sunt opus erit. Nam seditionibus regnum deinceps carebit. Donec posuerit, non finem regni dicit, sed ut credibile faciat quod dictum est, et bonum addat aaimum, ac si dixisset: Quanquam audisti, o tu quisquis es, quod abolebit omnem principatum et omnem potestatem ac mortem ipsam, ne timeas quasi futurum esset ut ipse la bore deficeret. Donec enim omnia fecerit, regnabit non hoc dicens quod postquam fecerit non regna bit: sed illud ostendens quod, licet modo hæc non fiant, omnino tamen erunt. Vincit enim regnum ejus, nec deficit quousque omnia perficiat: vin cens autem quousque omnia perficiat, multo ma gis vincet postquam perfecta fuerint. 566 «Et regni ejus, inquit, non erit finis 49.» Dictiones igitur donec et quousque, non temporis designant terminum, sed idem significant quod Semper. Veluti cum dicit cum dicit: «Ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummatio nem 50.» et. «Sed a dextris meis, donec po guero inimicos tuos tt.» et: «Accepit uxorem suam, et non cognovit eam donec peperit 52. Oportet enim eum semper regnare, et priusquam subjiciat inimicos sub pedes, et postquam subjece rit. Omnes autem inimicos dicit: hoc est, dmmo nes, diabolum, mortem, ac incredulos. Conflictus autem quo mors devincitur est ablatio mortuorum ab ipsa per resurrectionem. «Oportet enim ipsum semper regnare,» et hoc significat, «Donec.» Nam ponet inimicos sub pedes suos. Si ergo priusquam poneret regnabat, multo magis postquam posuerit. Nam omnia subjecit sub pedes illius.» Quoniam dixit omnia feri a Filio, et regnum dirigi ac potestates aboleri, et omnia sub pedes poni, timuit ne Filius Patre major reputaretur: ita deinceps omnia ad Patrem reducit, dicens: «Om nia subjecit sub pedes illius,» ostendens inde po tentiam adesse Filio, nempe a sempiterno princi pio, «Atqui cum dicat,» puta David. Nam dicit ille quod omnia subjecit Pater sub pedes ipsius, oves et boves universas: a quo etiam sumit testi monium. Considera vero quomodo manifestum sit ipsum id habuisse timoris, ne Filius Patre ma jor putaretur, quoniam rursum idem stabilivit Et justus sane timor erat. Siquidem viris scribebat 58 Matth. 1, s Psal. cix. 2. 69 Luc. 1, 33. 60 Matth. xxvi, 20.

qui ex Græcis crediderant: qui Jovem opinantur « in proprium patrem resurrexisse, eumque regno expulisse. Necesse ergo fuit ne quid hujusmodi factum apud nos suspicarentur. «Tunc et ipse Filius subjicietur ei qui subjecit ipsi omnia. >> Hoc est, tunc vere ac divino modo subjectus ostendi tur, quia paternam complevit voluntatem exhibens regnum ab omni seditione ac tyrannide libera tum. Alio modo. Deinde ne quis dicat quod, licet subjectus non sit Pater. nihil vetat Filium esse majorem. addit hæc. unanimitatem ac con cordiam ostendens, et quod Pater origo et princi pium sit bonorum, qui Filium tam potentem genue rit. Audiens autem subjectionem, divino modo acci pit quod dictum est, non servitutem aliquam aut subjectionem involuntariam,567 sed, sicut decet, Filium Deum Patri Deo subjectum esse, tanquam honorantem principium: deinde ut accessu dictionis «Subjectio,» intelligantur impia esse dogmata quæ Filium majorem esse proponunt. [ut «Ut sit Deus omnia in omnibus.» Malorum exstinctionem per hæc designat. Nam ubi pecca tum deletum fuerit, planum est quod tunc erit Deus omnia in omnibus, cum non amplius divide mur, partem Deo tribuentes, partem affectibus. Alii vero ita interpretati sunt. Futurum est, inquit, ut omnia ad Patrem reducantur tanquam ad prin cipium, ne duos principatus inter se dissidentes suspiceris Nam quando inimici sub pedibus Filii substrati jacent. Filius vero non dissidet adversus Patrem, sed sicut decens est Filio Deo subjeclus est proprio patri, utique Pater est omnia in omni bus. Propria enim ducit quæ Filii sunt tanquam Pater, et quidquid potest Filius, ad Patrem refert. Nam hic ipsi principium est ut possit qui eum sine tempore generavit. - Si divino modo Filius Patri subjicietur, ab initio subjectus est, ex eo tempore quo et Deus erat: quod si non subjectus est, sub jicietur, humano modo id fiet pro nobis, nobis, et non divino modo pro seipso XV, 29-33. «Alioqui quid facient hi qui baptizan «tur pro mortuis, si omnino mortui non resur «gunt? Cur etiam baptizantur pro mortuis? Quid «et nos periclitamur omni hora? In dies morior «per vestram gloriationem quam habeo in Christo «Jesu Domino nostro. Si secundum hominem cum << feris depugnavi Ephesi, quæ mihi utilitas, si «mortui non resurgunt? Edamus et bibamus, eras «enim morimur. Ne seducamini: corrumpunt «mores bonos consortia mala.» Ad sermonem de resurrectione redit, et ait: Si resurrectio non est, qui baptizantur pro mortuis quid facient? Hoc est tanquam pro his qui non resurgunt. Manifestum enim est quod in resurre tionem mortuorum credentes baptizamur, ac si diceret: Quid facient qui pro mortuis quidem tan quam resurgentibus et crediderunt et baptizati sunt, falsi autem spe aliud quidpiam invenerunt præler ea quæ exspectabant? 568 Quantum, in quit, dolebunt ac deplorabunt, fidemque in Chri stum tanquam mendacem conviciis lacessent?

hoc signifcat: Quid facient, nempe hæc facient quæ dixi. Vides quo rem deduxerit. -Alioqui quid facient qui baptizantur, ne semper mortui sint et apud inferos delineantur? Hoc est, si non sit re surrectio quid facient ii qui ob hujusmodi spem bap tizantur.quo post mortcm resuscitentur.«Si omni no mortui non resurgunt.» Si mortui omnino non excitantur, quare etiam baptizantur ut resu scitentur? Ipse tamen majori cum increpationc di cit:«Pro mortuis,» hoc est, quos vos propria opinione perpetuo mortuos asseritis: mortuos ve ro et alios et vosipsos enuntiantes, perpetuo esse mortuos. Cur pro vobis baptizamini, cum juxta vestram sententiam nunquam sitis resurrecturi, sed mortui semper futuri? Sub aliis autem perso nis deducit sermonem, et non sub illis ipsis, ne nimis acriter eos objurgans provocet eos ad de sperationem. «Quid et nos periclitamur omni ho ra?» Si resurrectio omnino non erit, inquit, cur nos apostoli semper in periculis versamur? Nam significat hoc est, semper. Maxi ma vero resurrectionis erat assertio, conspicere apostolos ad mortem usque in periculis versantes. «In dies morior,» promptitudine et parato ad mortem animo; vel quantum ad illatas afflictiones et tentationes, ac quotidiana mortis exspectatio ne.«Per vestram gloriationem Aut jurat, quasi diceret, µà, id est per vestram gloriationem: aut, propter vestram gloriationem sive quam de vobis habeo, morior. Dicit autem ipsorum felicitatem ac promotionem: gloriatio enim est præceptori disci Gpulorum incrementum. Quam habeo in Christo Jesu.» Quoniam rem magnam dixit, ipsi Christo eam attribuit, propter vestri, inquit, promotionem quam habeo per Jesum Christum. «Si secundum hominem cum feris depugnavi.» Quod ad homi nes, inquit, attinet, ego cum feris depugnavi, id est, quantum mihi erat possibile, sed quæ mihi inde utilitas, si non sit resurrectio? Aut hoc mo do: Si non propter futuram spem et retributionem cum feris depugnavi, sed ob humanam gloriam, quid mihi profuit? Vocat autem cum feris pugna re, controversiam quam habuit cum Judæis et eum Demetrio fabro argentario. Quantum enim hi a feris differebant ". 569 «Si mortui non resur gunt.» Si mortui non suscitantur, ne erit retri bulio bonorum et malorum: oportet edere et bi bere priusquam mors præoccupet, quando hæc sola lucrifacimus. Hoc verbum est insipientiam objurgantis eorum qui dicunt non esse resurre ctionem. «Ne seducamini.» Absolutis rationibus quæ ad absurdum deducebant, venit ad admoni tionem clam etiam tanquam insipientes redar guens; nam hoc indicat; «Corrumpunt mores bonos consortia mala.» Laconicum vetusque proverbium est. Hujus meminit et Isaias s. Ait enim et ipse quod bonos mores continua pravorum 84 Isa. XXI, 13. * Act. xxiv, 24 seqq.

consortia, corrumpunt; siquidem continua gutta caval lapidem. Et propterea adhortatur ipsos ut devitent pravorum consortia, nec sibi fidant quod cum boni sint, nihil possunt accersere damni, continue apud illos conversando, cum inde sensim ac paulatim pernicie impleantur. Aut id est, placidos mores collaudando appellat, qui facile seduci possunt, significans quod alli ipsos ad hæc retrahunt. XI, 34-38. «Sobrii estote, et ne peccetis: nam «< ignorationem Dei nonnulli habent: ad pudorem «vobis loquor. At dicet aliquis: Quomodo suscitan «tur mortui? Cui autem corpori veniunt? Stulte tu, quod seminas non vivificatur,nisi mortuum fuerit. Et hoc quod seminas, non corpus quod nascetur «seminas,sed nudum granum.pula tritici aut alicu «jus e cæteris: sed Deus dat illi corpus ut voluit,et «unicuique seminum suum corpus.» «Sobrii estote.» Tanquam ad ebrios dicitur. «Juste,» vero, id est utiliter. Contingit enim et injuste sobrium esse,puta ad malum. Et ne pec cetis.» Nam hinc etiam provenit ut resurrectio nem non credatis. Siquidem qui malorum sibi consci sunt, non credunt esse resurrectionem, quod tales illos sequi oporteat retributiones qualia «sunt ea in quibus deliquerunt. Propterea,inquit,ne pecretis, ut resurrectionem credatis. Ignorantiam, ait, Dei habent ii qui non credunt resurrectionem non enim cognoscunt Dei potentiam. Non dixit autem, Habetis, sed,. Nonnulli habent,» hac dictionetollens accusationem. «Ad pudorem vobis loquor.» Quoniam in multis 570 eos objurgave. rat, consolatur ipsos. Ad pudorem, inquit, vobis loquor: non quod vos despiciam, sed quod pude facti incredulitatem de resurrectione abjiciat:s. «At dicet aliquis.» Non ait: «Vos dicitis,» ut sermo invidia careat, tanquam alii essent qui non crederent. Deinde quæ is dubia videbantur, quasi facta objectione solvit. Dubitabant enim quonam modo suscitaretur corpus, quod semel dissolutum erat et quali corpore suscitaretur, utrum hoc eodem, an alio quodam. Hæc itaque duo eis dis solvit per exemplum grani: «Stulle» manifesto exemplo format solutionem: ideo quoque stultos vocat,ut qui adeo manifesta ignorent. Tu, inquit, quod seminas, qui corruptibilis es, non vivificatur nisi mortuum fuerit; quid ergo de Deo hæsitas? Non vivificatur, ait. Vide autem quod, dictionibus sit usus, non quæ seminibus, sed quæ corporibus aptæ sint. Nisi mortuum fuerit.» Considera vero quo modo sermonem in contrarium conver tit. Illis enim dubium videbatur quo pacto post mrtem excitaremur. Ipse vero e diverso, Ob id, inquit, excitamur quoniam morimur: tanquam non detur alioqui vivificari nisi mors præcesserit. Nam hoc manifestat exemplum de tritico cæteris. que seminibus. Et considera, una interim solutio est quod mortui excitantur. «Tu quod seminas non vivificatur nisi mortuum fuerit.» Si ergo id quod tu seminas et sepulcro quodammodo occul tas ac mortificas, Deus resuscitat, et dat suum corpus, cum jam putrefactum esset ac dissolutum,

; «» datque sicut voluit.nempe decentius ac pulchrius; nonne ergo illud quod ipsemet propria sententia in terram ac sepulcrum jussit reponi et mori, facilius ipsi erit rursum vivifcure ac resuscitare, cum vo luerit ac decreverit? «lt hoc quod seminas, non corpus.» Diximus antea in enarratione illius par ticula: «At dicet aliquis: Quomodo suscitantur mortui quali autem corpore veniunt:» quod illi in duobus hæsitabant circa resurrectionem; nempe utrum jam omnino dissoluti suscitentur et quale corpore suscitentur. In superioribus itaque demon strationem posuit quod suscitentur, cum diceret Tu quod seminas non vivificatur nisi mortuum fuerit. 571 Ecce nunc et allera demonstratio. Ostendit enim quod idem quidem corpus, hoc est, quod ejusdem est substantiæ. suscitatur; nain hoo significat,» Deus autem dat illi suum corpus:» verum splendidius ac ornatius: quemadmodum sane magis decora est spica nudo grano; neque enim seminat ipsam spicam, sed nudum granum. «Deus autem dat illi corpus.» Si ergo Deus det corpus,quid adhuc curiose scrutaris quali corpore suscitemur,ac de resurrectione diffidis? Nam Deus corpus quidem quod dissolutum est, suscitat, sed decentius, sed spiritualius.Siquidem in seminibus quoque idem est invenire, quod decentius surgit quam projectum erat. «Et unicuique seminum suum corpus.» Hoc hæreticorum obturat ora, dicen tium non suscitarii idem corpus in resurrectione, sed aliud. XV, 39.41. «Non omnis caro, eadem caro, sed «alia quidem caro hominum,alia autem pecorum, alia vero piscium, alia autem volucrum. Et sunt «corpora coelestia. et sunt corporaterrestria. Verum «alia quidem cælestium gloria, alia autem terre «strium: alia gloria solis, alia gloria lunæ, et alia "gloria stellarum. Stella siquidem a stella differt in gloria. Deinde ne audito de frumento exemplo, opine ris quod sicut in eo omnes spicæ in eodem ascen dunt honore, ita et in resurrectione omnes in eo dem futuri sint honore, vult ostendere futuram inter eos qui resurgent diversitatem.» Non omnis caro eadem,» sed est diversitas, et interim de peccatoribus loquitur. Nam inter ipsos quoque est diversitas supplicii. Unde ait: «Ala quidem hom minum caro, alia vero pecorum et piscium,» hoc mono differentiam quæ ibi est significans, et tan quam exemplo usus est hoc sermone,ac si dixisset Quemadmodum hic differentia est hominum et pe corum ac piscium, ita erit et ibi differentia inter ipsos quoque peccatores in suppliciis. «Sed alia quidem hominum gloria.» Universa hæc differen tia, de peccatoribus ab eo dicta est. Nam de justis ibi facit differentiam, ubi cœlestia recenset cor pora. «Et sunt corpora cœlestia.» Denique num ad differentiam peccatorum duntaxat protenditur resurrectio? 572 Nequaquam. Sunt enim et cor pora cœlestia, id est, justorum, abundantia luce Paracleti. Sunt autem et teri estria sane, hoc est, peccatorum, insignita sensibus terrenis, nempe pecorum aut volucrum. Sed alia est, inquit, glo

ria celestium, alia vero terrestrium, peccatorum non erit gloria. Nam in eo quod licitur alia esse gloria justorum et alia peccatorum, non subaudies gloria, sed vita, aut conversatio. Deinde dicit et justorum differentiam, sicut videlicet paulo ante dixit peccatorum. Quemadmodum enim universa corpora cœlestia, omnia quidem splendida sunt ac perspicua, est tamen in ipsis etiam differentia inter solem, lunam ac stellas ita et justi habebunt inter se mutuo differentiam. Vide autem quam scite per modum exempli tota scientia intelligentia usus sit. De gloria vero ju storum ac peccatorum non per comparationem fecit, sed ostendens peccatorum non esse glo riam. XV,42-46. «Ita et resurrectio mortuorum. Semina-Β «tur in corruptione,suscitatur in incorruptibilitate «seminatur in ignominia,suscitaturin gloria: seni. «natur in infirmitate, suscitatur in potentia:semina «tur corpus animale,suscitatur corpus spirituale. Est «< corpus animale, est et corpus spirituale.Ita quoque «scriptum est: Factus est primus homo Adam in «animam viventem, extremus Adam in spiritum vi «vificantem. At non primum quod spirituale, sed «quod animale, deinde quod spirituale.» «Ita et resurrectio.» Ita, quomodo? In magna varietate.quemadmodum etiam manifestarunt ad ducta exempla. «Seminatur in corruptione.» In superioribus loquens de seminibus, usus est dictio nibus quæ corporibus aptantur: ut cum diceret «Non vivifcatur nisi mortuum fuerit;» nunc au tem de corporibus loquens, utitur dictionibus quæ aptantur seminibus, dicens: «Seminatur in cor ruptione.» Hoc autem ubique facit, exemplis ad aptans sermonem de resurrectione. Semen autem dicit nunc,non quod in utero est, sed depositio nem corporum mortuorum in terra, ac si diceret Abjicitur in terra corpus mortuum in corruptio tionem, hoc est, ut corrumpatur. 573 Bene autem dicit: «Suscitatur,» et non, Producitur ne terræ operationem esse existimes. «Seminatur in ignominia.» Quid enim diffluente cadavere deformius: sed suscitatur in gloria incorruptionis. «Seminatur infirmitate.» Si quidem non potest caro vel ad quinque dies resi stere corruptioni: sed suscitatur in potentia in corruptionis et immortalitatis quæ deinceps a nulla corruptione possit superari. «Seminatur corpus animale.» Corpus dicit animale in quo anima dominium habetac præsidentiam: spiritua. le vero quod Spiritus sancti operatione locupleta tur. Quid igitur? diceret aliquis: an non etiam nunc in quibusdam operatur spiritus? Utique, sed nunc quidem ob vita mutationem sapius quo que avolat, tunc vero semper adest. Aut animale dicit terrenum ac grave, spirituale vero subtile ac leve. Corpus animale si quis consequenter ad ea que predicta sunt hoc accipere velit, illud

nunc simpliciter dictum esse opinor mortale ho minis corpus nam hoc et in corruptione et in ignominia et in infirmatate seminatur ac sepelitur in terra; hoc ergo mortale corpus animale est, qui animalibus subservit affectionibus. «Nemo enim a sorde purus est. ne si unus quidem dies sit vita ejus &.» Siquidem quotquot etiam sunt actiones corporales, fontem ac originem habcnt ab anima, ut mérito corpus hominis mortale dicatur animale. Seminatur ergo mortale, sus citatur autem immortale, quod est spirituale; spirituale autem, quia jam non subservient anima libus aflectibus, neque justorum. imo neque pec catorum corpora Magis itaque tunc magna etsi insensata pœnitudine ducentur ob ea quibus obsecuti sunt. Quoniam vero dixit sæpius: «e minatur,» et similiter «Suscitatur,» non dixit autem quid sit quod seminatur aut suscitatur; id circo post etiam id subjunxit, dicens:» Semina natur corpus animale,» quod dixi in corruptione et ignominia et infirmitate seminari: sed suscitatur corpus spirituale, quod in incorruptione et gloria ac potentia suscitabitur. Ex propria enim ratione quod immortale est, et gloriosum et honoratum ac incorruptibile est: quanquam peccatoribus pro pter suam nequitiam occasio sit turpitudinis et ignominiæ. 574 «Est corpus animale.» Ne dicat aliquis: Unde nobis varia inducis corpora, et dis cis animale ac spirituale? ait: «Est corpus ani male et est corpus spirituale» Itaque non ego, in quit, propria auctoritate et imaginatione hæc dico, sed jam ante nos quoque dicta sunt. Et unde hoc manifestum est? ait. Ita scriptum est: «Primus homo Adam factus est in animam viventem 56,» itaque est corpus animale. Deinde extremus homo in spiritum vivificantem. itaque est et corpus spi rituale, quod quadret ac respondeat vivificanti spi ritui. Sed unde hoc manifestum est? quia secun dus homo in spiritum vivificantem. Unde id con stat? Ex ipsa rerum operatione. Præterea autem et hoc quoque scriptum est: «Verba enim quæ ego loquor vobis, inquit, spiritus et vita sunt 57.» In spiritum igitur vivificant audientes sibique obtem perantes quod si hoc est, manifestum quod etiam hi spirituale corpus habebunt in resurrectione, quod amplius verti non possit in animale, sicut contingit interdum bis qui in vita sunt. «Factus est primus homo Adam in animam viventem.» Nec diffidas, inquit, quin nostra corpora nunc animalia futura sint spiritualia: jam enim hujus nunc demonstrationes habemus. Nam Adam ani male habebat corpus.Christus vero spirituale habuit corpus, quod totam Spiritus sancti suscepit præ sentiam idque manifestat manens super ipsum columba. Quatenus enim Dominus et est et intelli gitur esse homo, habuit Paracleti operationem atqui suus ac proprius erat spiritus, quatenus est × Job xiv, 4, 5 sec. LXX. " Gen. u 7. 87 Joan. v1, 64.

Corpus di oloνε! ac intelligitur esse Deus. Animadverte autem et spiritum esse vivificantem: cumque expeteret ser monis consecutio ut diceret: «in spiritum viven tem,» sicut de animali dixerat.» In animam viven tem,» ipse dixit: «Vivificantem. citur spirituale, non subtile aut aereum, veluti dicunt quidam,nempe quod animæ tale corpus ac cipient in resurrectione quorum unus Origenes; sed spirituale dicitur quod omnem percipit Spiri tus sanci operationem ac participationem: quem admodum vas appellatur vinarium aut olearium quod illa in se recipit. Pariformiter ergo et animale vocavit quod per animam et non per spiritum in habitatur. Alio modo. Corpus vocatur spiritua le, quia deinceps corruptionis ponderibus subje ctum non crit, sed incorruptione 575 et gloria p ornatum. Eadem ergo caro cum eadem figura resur git, sensum gerens non amplius subjectum affectio nibus, sed spiritus operationibus, ut quæ ad glorio siorem ac sublimiorem transierit constitutionem, ut dictum est consumpta vili corruptione a splen dore incorruptionis. «Extremus Adam in spiri tum vivificantem. «Hoc scriptum non est, sed quod consequitur dicit tanquam scriptum esset. «At non primum quod spirituale» Sed non prius factum est spirituale, sed animale. Non casus ac trangressio animalis occasio fuit incarnationis, utque corpori uniretur Deus verbum, quod etiam dicit spirituale. 47 51). «Primus homo de terra terrenus; «secundus homo ipse Dominus de cœlo Qualis ter «renus, tales et terreni: et qualis cœlestis, tales «et caelestes. Et quemadmodum gestavimus imagi << nem terreni,gestabimus et imaginem coelestis. Hoc autem dico, fratres, quod caro et sanguis regni Dei «hmreditatem consequi non possunt, neque corru ptio incorruptibilitatis hæreditatem accipit.» Expleto de resurrectione sermone, ad exhorta tionem venit, ut studiose conversentur, et ait Adam ex terra erat. ideo et terrenus erat, id est, gravis Secundus vero Adam ipse Dominus de cœlo nam cœlestis erat Deus Verbum. Quanquam enim corpus ipsius ejusdem erat nobiscum substantiæ a præstantiore tamen, nempe divinitate dicit ipsum cœleste. • Alio modo. Primus homo terrenus erat, non qui et terra productus ait (ita enim omnes ter reni sunt, et præterea nullus accusari posset qui e terra productus esset), sed de terra dicit, id est, terrenus ac carnalis, et terrena sapiens. Secundus vero sublimis totus ac celestis, nullaque terreno rum nota gravatus. Qualis igitur erat is qui seip sum per ea quæ agebat ac sentiebat, terrenum reddidit tales erunt et qui ad ipsius imitationem vivunt, hoc est terreni: et omnibus his obnoxii affectionibus, quibus versimile est affectos esse illos qui terræ seipsos affixerunt. Et qualis erat is qui suam in terra conversationem, sublimem et calestem puramque instituit. 576 tales erunt et qui ad imitationem cælestis illius instituti, quan

tum hominibus possibile est, conversati fuerint, 58 | Joan. 111, 2. 59 I Cor. xi, 1. 60 Gen. III, 19. hoc est, calestes eruut. et fruentur dignis se pra miis. «Qualis terrenus, tales et terreni.» Qualis, inquit, terrenus Adam tales erunt omnes terreni hoc est, qui toti sunt ipsius terræ et ei adhæren tes,morte intellectuali, quæ propter peccatum est, morientur. Christi autem imitatores juxta Paulum erunt ut cœlestis ille, quatenus hominibus conces sum est. «Scimus enim, aiunt catholicæ Epistola, quod si apparuerit, similes ei erimus 58. «Et quemadmodum gestavimus.» Hoc est, sicut prava operati sumus, nam illa sunt imago terreni gesta bimus et et imaginem coelestis Christi: hoc est bo na operantes, ejus que facti imitatores quantum conceditur: quemadmodum et ipse alibi dicit «Imitatores mei estote sicut et ego Christi "9. Imaginem terreni.» Imago terreni Adam est il lud: «Terra es,et in terram reverteris 60. Imago cœlestis Christi et resurrectio ex mortuis et in corruptio. Ita habet divus Methodius libro De re surrectione. «Gestabimus et imaginem calestis.» Si legatur id est, gestabimus, ut per o breve scribendum sit, vaticiuium est sumptum ex consequentia ejus quod futurum est, simulque vim explet et assertionis: hoc est, Gestatimus omnino imaginem cœlestis, sicut gestavimus ima ginem terreni. Et esse poterit, imago quidem ter reni, mors: imago vero calestis, resurrectio ac incorruptio. Effigiatur enim adam per mortem; si quidem ipse quoque primus fuit aliis moriendi prin cipium.Rursumque Dominus Christus per resurre clionem et in incorruptionem effigiatur Namet ipse primus in carne surrexit devicta morte, et universo hominum generi resurrectionem et incorruptionem stabilivit. Si vero hoc est gestemus, per w magnum scribendum sit, adhortatio est et consilium ad virtutem ad divinam conversationem. Gestemus,inquit sive induamus imaginem cœlestis, ut cœlestis regni hæreditatem accipiamus. Et nunc esse poterit, imago quidem terreni quæ sumitur, pravæ actiones deprimentes ad terrenas et carna les affectiones. Hæc 577 enim figurant ac desi gnant peccatorem qui terrenus est: imago vero cœlestis, excelsum ac sublime quod in conversa tione est, et acquisitio celestium virtutum. Dicit ergo simul etiam adhortans: Gestemus ima ginem illius cœlestis, acquiramus conversationem que nos ad cœlum sublevet. Utrum enim non erubescitis neque occultamini. qui terreni quidem illius imaginem prompto animo gestaverimus, quanquam nos deorsum traheret, atque regno Dei indignos exhiberet: ad imaginem autem illius cœ lestis adhuc cunctemur ac differamus? Studeamus ac festinemus hanc induere,hanc æmulari cœlestem conversationem; neque enim alio modo contingit

nancisci regnum caleste. «Hoc autem dico, fra.» tres. «Propterea, inquit, hæc dixi, ut discalis quod caro et sanguis, hoc est, pravm actiones, non pos sunt regni Dei consequi hæreditatem ld etiam quod - «» ait: Hoc autem dico, fratres, ad variam accipietur « interpretationem ejus quod præcessit: Quemad modum gestavimus imaginem terreni, gestabimus,» sive gestemus, imaginem cœlestis.» Aut enim ex hortationis sive consilii causa erit ut sit sensus Propterea vos admoneo acsuadeo ad hæc facienda, ut regni calestis hereditatem accipiatis: quoniam carnales et qui suos affectus sequuntur, regni Dei hæreditatem non accipient. Neque enim natarale aut consentaneum est ut qui seipsum corrupit aut contaminavit immundiliis, eorum præmia hæredi tate possideat qui affectionibus carent aut ab eis corrupti non sunt. Si vero hoc acceperimus ut ra tionem interpretationis data per modum docendi, nempe quod omnino erit resurrectio, etiam hoc modo magnam habebit consequentiam. Rationabi lius enim est ut, Hoc autem dico, resurrectionem « astruat: Illud vero, Hæreditatem consequi non possunt;» in lationem sermonem sumatur. Id quod moritur, hæreditario jure possidetur: quod autem vivit, possidet: corpus itaque quod moritur, non possidet incorruptionem ac regnum calorum sed ipsum ab his possidetur, ut fiat incorruptibile re-» gnique susceptivum. «Neque corruptio incorru ptibilitatis hæreditatem accipiet. Corruptionem diciunt vilium. tanquam corrumpens animæ gene rositatem. Nequaquam ergo corruptio hæreditatem incorruptibilium accipiet ac 578 honorum regni, que semper eodem modo conservantur. XV, 51-53. Ecce mysterium vobis dico. Non omnes quidem dormiemus, omnes tamen immutabimur in puncto temporis, in momento oculi, in extrema tuba. Canet enim, et mortui suscitabuntur incorrupti, et nos immutabimur. Oportet enim corruptibile hoc in duere incorruptibilitatem, et mortale hoc induere immortalitatem. Quod arcanum est dicit. Ostendit autem quem erga ipsos gerat amorem, revelando eis quæ oc culta sunt. «Non omnes quidem dormiemus» Ne ob hoc. inquit, de resurrectione diffidas, quod mo riendum sit, corpusque dissolvendum: nonnulli enim tunc reperientur qui ne moriantur quidem, attamen hoc non satis erit illis ad ressurrectionem, nisi immutentur et ad immortalitatem transeant. Et quemadmodum nihil illis confert ad resurrectio nem non mori, ita neque nobis nocebit mori Alii vero aiunt illum dixisse: Non dormiemus,de longa morte, quasi corruptione ac dissolutione opus esset. Siquidem in indivisibili sive puncto temporis, et in momento oculi sive nictu et motu subitoque im petu et mori et resurgere, ne dormitionem quidem esse dicunt. «In puncto temporis, in momento oculi.» An ne etiam hoc modo intelligere licebit? sed pauca ante intellectum narranda sunt. Evange

non simul omnibus induci, sed Dei misericordia paulatim ac pedentium: ut prioribus pereuntibus, qui relinquuntur, timore prius consumptorum ad resipiscentiam veniant. Loquitur autem ob dogina de solutione septimi sigilli libri. Quæ cum ita se habeant, intelliges quod dicitur:» In puncto tem poris et in momento oculi.» communi modo di ctum esse, et ad duo aptari sive referri, ut sit hic sensus: Non omnes quidem dormiemus sive mo riemur in puncto temporis, in nictu oculi, eo quod sensim inducatur mox juxta verbum Apocalypsis Omnes tamen immutabimur in puncto temporis, in momento oculi, in extrema tuba. 539 Prima siquidem tubæ, cum septem essent juxta Apoca lypsim, non suscitant mortus, sed conficiunt ac lista Joannes ait in Apocalypsi " finem hominibus interimunt homines: extrema vero tuba suscitabit ac immutabit eos qui jam resurrexerint in puncto temporis et in momento oculi una cum creatura. Nam et creatura immutabitur a corruptione in libertatem gloriæ filiorum Dei, sicut in Epistola ad Romanos dixit 6. «in puncto temporis.» Rem etiam admirandam dixit quod tanta miracula im perceptibili erunt tempore simul cum sono tubæ Interrogatio Quoniam juxta quædam exempla ria, habentur hæc Apostoli verba: «Omnes qui dem dormiemus, at non omnes immutabimur.» Secundum nonuulla vero: «Non omnes quidem dormiemus, omnes tamen immutabimur;» precor doceri utram editionum eligere oporteat, et quod per hæc significetur.- Responsio.Opinor quod juxta utramque editionem,quandoquidem vetera quoque exemplaria utramque continent, si quis pie acci piat non excidet ab intentione Apostoli. Itaque juxta illud quidem «Omnes dormiemus,at non omnesim mutabimur, ita intelligere oportet, quod omnes sane per mortem dormitionem ac somnum tolera bimus: at non omnes ad gloriam ac libertatem immutabimur: quod ipse Apostolus alibi ponit di cens apertius: • Si tamen vestiti, non nudi inve niemur 6³.» Juxta hoc vero: • Non omnes qui dem dormiemus omnes tamen immutabimur,» hoc modo oportet accipere, quod non dormiemus sane diuturna dormitione, ut opus sit sepulcro ac solu tione ad corruptionem, sed brevem mortem susti nebunt quod tunc reperientur: quibus non erit opus diuturna dormitione, propter factam subito resur rectionem; omnes tamen immutabuntur, hoc est, induent incorruptionem. «Canet enim.» Deinde fide dignum ostendens id quod de his quæ fient dictum est, ait: Canet enim tuba illa tremenda, et mortui resurgent,» immutati videlicet et incor rupti; etnos.hoc est,qui ad id tempus relinquimur viventes; nam de illis et non de seipso dicit: «et nos igitur immutabimur.» In his enim non erit suscitatio: cum non dormierint, sed tantum im mutatio. 580 Mortui quidem qui antea mortui Apoc. vΙ, Rom. Cor. v,

fuerant, suscitabuntur incorrupti, at ii qui tunc «» vivent, quomodo suscitabuntur? solum velut in momento immutabuntur ad immortalitatem. Oportet enim corruptibile hoc.» Interpretatus est quid sibi velit immutatio. Immutari, inquit, a corruptibili ad incorruptibilitatem, et a mortali ad immortalitatem. XV, 54 57. Cum autem corruptibile hoc induerit incorruptibilitatem, et mortale hoc induerit immor talitatem, tunc fiet sermo qui scriptus est: Absorpta est mors ad victoriam. Ubi tuus, o mors, aculeus? Ubi tua, o inferne, victoria? Aculeus autem mortis peccatum, potentia vero peccati lex. Deo autem sit gratia, qui dedit nobis victoriam per Dominum no strum Jesum Christum Cum igitur hæc facta fuerint, inquit,tunc Scri ptura Osee complebitur. Quoniam enim admiranda vereque mysteria dixit, consequenter etiam Scri pturæ testimonio sermonem confirmat: Absorpta est mors ad victoriam,» id est finem, hoc est pe riit, disparuit; neque spes reversionis ipsi relicta est. Quoniam mortem aborberi contingit ad mor tem eorum qui devorant, sicut et venenum devo rari contingit ad perniciem similiter eorum qui utuntur: ideo subjungit, Ad victoriam, hoc est, non ut perimat devorantem,sed ut ipsa aboleatur ac fortissime devincatur, ut deinceps ne vestigium quidem pugnæ aut umbra turbationis relinquatur. Præterea: Absorberi per compositionem præposi tionis dictum, vehementem significat ipsius perdi tionem Tota, inquit, absorpta est ad victoriam, ut nihil ejus amplius derelinquatur. «Ubi tuus, mors, aculeus?» Tanquam videns ea quæ funt, et G tanquam adjacentem humi mortem accedit, ac ad versus eam gloriatur dicens, Ubi tuus aculeus? ubi, o mors et inferne, vestra quæ adversus omnes erat victoria? periit, disparuit, finem habet. «Aculeus autem mortis peccatum.» Nam per hoc fortis est mors,tanquam hac potentia et aculeo utens. Quem aimodum enim scorpius, ipse quidem vile animal culum est, attamen vim habet in aculeo: ita et mors absque peccato nullam habet energiam, nec posset subsistere. 581 «Potentia vero peccati lex.» Quomodo peccati robur est lex? Quia sine lege imbecille esset peccatum. quod ex ignorantia feret lex vero quæ ipsum maniſestando, magis nos con demnavit, et efficaciam ac robur adversum nos ad didit, non ex sua natura. sed ex nostra pravitate. Ne igitur dubites, o homo, de resurrectione, cum videas mortis aculeum, nempe peccatum, esse sub lutum,ac peccati robur, puta legem, esse solulum. Peccato enim sublato, videlicet mortis aculeo, per crucem Christi, manifestum est quod et mors si mul sublata sit. ■ Deo autem sit gratia qui dedit nobis victoriam.» Christus, inquit, tropaum ere xit. nos vero coronarum socii sumus. Gratia vero sit Patri, quod Filium generaverit,qui tanta nobis præstitit. — Alio modo. Quoniam legem dixit pec cati potentiam, ne putarent aliqui legem tanquam gravam cessasse, et legislatorem calumniarentur,

gislatori aulem Deo et Patri Domini nostri Jesu Christi sit gratia. Ipse enim et legem temporibus suis utilem dedit: et cum nos hac ad peccati ro bur abusi essemus, ac peccatum confirmassemus, rursum ipse per Filium suum Dominum nostrum Jesum Christum dedit nobis adversus ipsum pecca tum certum robur ac indubitatam victoriam. subjungit: «Deo autem sit gratia hoc est, le XV, 1-4. «Itaque, fratres mei dilecti stabiles si «tis, immobiles abundantes in opere Domini sem «per, scientes quod labor vester non sit inanis in Domino.» Quoniam ergo hæc, inquit, ita se habere nostis, et esse resurrectionem, ac bonorum et malorum retributionem, state: nam luctuabant circa resure rectionis mysterium,vitamque negligebant,tanquam non esset resurrectio. Deinde ait etiam:«Abundan tes in opere Domini;» non solum in eo operantes, verum etiam abundantes bonis actionibus. «Labor vester non sit inanis in Domino,» quo nunc, in quit, laboratis,sed ejus erit retributio a Deo. Quod autem dicit, «In Domino,. intellige, vel labor qui est in Domino, vel a Domino non habebitur labor inanis. XVI, 1-4. «Caterum de collectione in sanctos, quemadmodum præcepi Ecclesiis Galatia 582ita «et vos facite.In uno Sabbatorum unusquisque apud «se ponat. recondens quidquid commodum fuerit «< ne, cum venero.tunc collectiones fiant. Ubi autem «venero, quoscunque probaveritis per epistolas, «hos mittam, ut perferant gratiam vestram Hiero solyma. Quod si dignum fuerit ut etiam ipse pro «ficiscar, mecum proficiscentur.» Expleto de dogmatibus sermone ad virtutum sum mam venit, nempe eleemosynam. autem dicit Collectionem, rem in exordiis levem faciens quod enim ab universis in unum conferebatur,sin gulis leve erat. Deinde ad æmulationem eos ducit, narratione eorum quæ ab aliis recte acta erant: ait enim: Quemadmodum Galatæ fecerunt. Vide autem quomodo ostendat rei necessitatem.«Quemadmo dum, inquit,præcepi. Neque enim dicit. Admonui, aut Suasi,sed, præcepi per jussum cum auctoritate significans inevitabilem rei necessitatem. «In uno Sabbatorum.» Unum Sabbatorum significat diem Dominicum ex ipso quoque die ad eleemosynam adhortans, facta mysteriorum quæ in eo peracta sunt mentione. «Apud se ponat.» Provide admo dum. Siquidem non dixit: Statim afferat, ne is qui valde parum habet pudefiat, sed prius apud te ipsum congrega, cumque ratione dignum fuerit, tunc affer Recondat quidquid commodum fuerit» hoc est, quodcunque Deus miserit, aut ei facile fuerit. «Ne cum venero.» Ne cum tempus,inquit, efferendi fuerit, tunc congregare quisque incipiat. Ex eo autem quod ait: «Cum venero,» ad collectio nem eos reddit promptiores, tanquam ad aspectus suos venturum sit quod in unum colligitur. Quos

ad fidem accessuri sunt, nihil laxum habens aut fraudulentum: propterea etiam adversarii mulli. Quanto enim magis videt diabolus se spoliari, tanto amplius turbatur, et adversarios ex- eitat, cunque probaveritis.» Bene ait: « Quoscunque pro- baveritis ; ubique devitaus ne qui offendantur,tan- quam ipse quoque nonnihil capere vellet ex his quae congregarentur. « Ut perferant gratiam vestram. » Graliam dixil, nam miserum eral eleemosyna vo- cabulum et indignum sanctis quid illud accepturi erant Significat etiam quod ipsi vieissim gratiam rocrpturi essent nempe precationes illorum »Quod si dignum fuerit. »Perhzc adliberalem collectionem eos exhortatur. Si tanta, inquit, fuerint ut res meo quoque egeat ministerio, veniam. 8SLbique autem illos etiam vult habere testes, quod nihil ex his accepturus sit, ideo ait, « Mecum profleiscentur.» XVI, 5-9. Veniam aulem ad vos cum. Macedoniam transiero. Nam Macedoniam transitures sum. Apud vos autem fortassis permanebo, aut etiam hibernalo : ut vos me deducatis quocunque proficiscar. Nolo enim vos nune in transcursu videre, sed spero me aliquantum tempus permansurum, si. Dominus. per- miserit. Commoror. autem. Ephesi usque ad. Pente- costen. Nam ostium mihi apertum est magnum. et cfficaz, et adversarii multi. « Cum Macedoniam transiero » Non dixit: Cum Macedoniam profectus fuero, sed, « Transiero, » consolans eos quasi recta sit adventurus. Consi- dera etiam. quod czleris preponantur. De illis dixil :« Transiturus sum ; » de his autem : « Per- mauebo. » Siquidem plures erant Corinthi fideles, ideo etiam ab eo preponuntur. « Apud vos au- iem, » 86, id est, autem, hoc loco abundat, id vero divinz Scripture familiare est; quin et. apud ex- ternos seriptores frequens est hujusmodi usus, et maxime apud Atticos. « Fortassis permanebo. » Bene addit z2y/w, id. est, fortassis, vel forsitan. Neque enim omnino noverat utrum hoc a spiritu concederetur an non. Lileclionis aulem indicium est, apud ipsos permanere et ab ipsis deduci. « Ut vos me deducatis, » ete. Ad exhortationem et con- solationem ipsorum dixit hiec. nempe : « Ut. vos me deducalis, » sive, « Premitatis ; » et, « Nolo vos modo in transitu videre; » et :« Spero me ali- quantum lempus apud vos permansurum. » Quod &utem addit ; « Si Dominus permiserit, » interpre- tatio est ejus quod supradictum est.cur videlicetin ea parlicula : « Apud vos aulem fortassis perma- nebo; » addiderit, « Fortassis, » quia nescio, in- quit, utrum Dominus permiltet. llaque mea volun- las est ut apud vos permaneam. « Commoror autem Ephesi. » Vehementer amantis erat tum dicere, ubi degerel, tum etiam quandiu ibi com- moraretur. Usque ad Pentecosten, inquit. Et quare ? « Nam ostium mihi apertum esl. » Hoc est, multi sunt preparati ad suscipiendam fidem : in- gressus ergo mihiad illosest, Idautem conlfidenlis est quod ubique terrarum deinceps fidem. proten- deret. « Nam ostium mihi apertum est et magnum. etelficax. » 884 Viget. inquit, mens illorum qui MC CMM QE. AM MOSCA

XVI, 10-12. Quod si venerit Timotheus, videte ut absque metu sit apud vos. Opus enim Domini opera tur sicut et ego. Ne quis ergo ipsum spernat: sed des ducite eum in pace, ut ad me veniat. Exspecto enim illum cum fratribus. Porro de Apollo fratre: mul tum hortatus sum illum, ut iret ad vos cum fratri bus, et omnino non erat voluntas ut nunc iret. Proficiscetur autem, cum nactus fuerit opportunita tem. Non propterea dicit, sine timore, hoc est, ne quis ipsi insidietur divitum aut sapientia confi dentium,de quibus circa initia dixit quod abstra herent discipulos.Nam Timotheus omnia sustinere paratus erat: sed ne insidiatores noceant. Bene aulem dicit: «Apud vos.» Ne enim mihi Græcos licas, interim quæ a vobis præstari possunt re quiro. «Opus enim Domini operatur.» Deinde ab opere docendi et prædicandi, ac sibi ipsi æquando, virum extollit. «Ne quis ergo ipsum spernat.» Nam juvenis eral et solus, tantique populi curam susceperat: quæ omnia præbent occasiones despi ciendi. «< Deducite eum in pace. Ne pugnas ipsi aut contentiones suscitetis, neque permittatis ut ab aliquo patiatur insidias. Quod autem subdit «Exspecto eum,» terrentis est, ut scientes quod omnia ipsi renuntiaturus sit, in nullo eum affli gant. Simul etiam per hoc fide dignum reddens Timotheum quod Paulus licet habens quod ageret, propter ipsum exspectare se dicat «Porro de Apollo fratre. Apollos et senior erat Timotheo et doctus ac prudens vir. Ne ergo dicant: Quamobrem illum non misisti; et ne existimarent præpositum esse Timotheum; utrumque curat, et ait quod exhor tatus sit illum ut proficisceretur, non autem per suaserit. Quoniam non erat, inquit, voluntas Dei. «Proficiscetur autem.» Ne existimarent hæc fl ctionem ac prætextum esse, dicit quod proficisce tur. 585 XVI, 13-16. Vigilate: state fde: viriliter agile: fortes estote. Omnia vestra per charitatem funt. Obscecro autem vos, fratres, nostis familiam Stephanæ esse primitias Achaia, et quod in ministerium san ctis ordinarunt seipsos: ut et vos subditi sitis talibus, omnique adjuvanti ac laboranti «Vigilate,» et «State,» et «Viriliter agite,» ac Fortes estote.» Tanquam de dormientibus ac fluctuantibus mol » lescentibus ac segnibus sermo est cum dicitur «Omnia vestra per charita tem fant.» Sive quis doceat, sive quis principa tum gerat, sive quid aliud faciat, charitas, inquit, et dilectio præcedat. Obscecro autem vos» Hy perbaton est. Obserro vos, fratres,ut et vos subditi sitis talibus. Qualibus? Qui seipsos in ministe rium sanctorum segregarunt. nec solum ipsis verum etiam omni adjuvanți ac laboranti ad mini sterium sanctorum» Nostis familiam Stephanæ.» Et vos, inquit,scitis, quomodo laborent, nec vobis opus est ut a me discatis. Primitius autem dicit

familiam, eo quod illi primi crediderint aut quod primas tulerint in pielale ac religione. enim, id est, primitim significat id quod præci puum est et excellens. «Primitias Achaim, sive Græciæ: unde et Achæi dicuntur Cræci. «Et quod in minister um sanctis. Ad suscipiendum sanctos, cisque ministrandum. Ordinarunt aulem, hoc est, diffinierunt, segregarunt, vitam hanc elegerunt. «Subditi sitis talibus. Adjuvetis et ad sumplum pecuniarum et ad ministerium corporale, et per omnia eis pareatis: id enim est subjectio. Et ne Stephano gratificari videatur, subjungit: «Omni que adjuvanti ac laboranti» XVI, 17, 18. «Gaudeo autem de adventu Stepha «næ et Fortunati et Achaici: quoniam id quod mi «hideerat vestri, ipsi suppleverunt: refocillaverunt «enim spiritum meum ac vestrum. Agnoscite ita «que hujusmodi.» Hi sunt qui renuntiarunt ipsi divisionem ac dis sidium quod erat apud Corinthios: et per hos si gnificati sunt qui erant ex familia Chloes. Quoniam ergo verisimile erat Corinthios commotos esse ad versus illos adducit eos in medium et ait: Quod mihi deerat vestri suppleverunt: hoc est pro om nibus vobis venerunt, et propter vos tantam 586 peregrinationem instituerunt. Refocillaverunt enim meum spiritum ac vestrum.» Docuit quod ad illorum spectabat utilitatem ut spiritus Pauli refocillaretur.Nam qui meum.inquit refocillarunt spiritum, vestrum quoque refocillarunt: hoc est, qui me præceptorem recrearunt, etiam vos disci pulos meos recrearunt. «Agnoscite itaque hujus modi.» Ipsos in honore habete, quia propter vos laborarunt. XVI, 19 24. Salutant vos Ecclesim Asia. Salutant «< vos in Domino multum Aquila et Priscilla cum ea «quæ in ipsorum domo est ecclesia. Salutant vos fra «tres omnes Salutate invicem osculo sancto. Saluta «tio manu mea Pauli Si quis non diligit Dominum «Jesum Christum, sit anathema.maranatha. Gratia Domini Jesu Christi sit vobiscum. Dilectio mea «cum omnibus vobis in Christo Jesu. Amen.» Per salutationem membra in unum colligat. Aquila et Priscilla.» Apud hos manens,eo quod ejusdem essent artificii.operabatur in arte texendi tabernacula. Et considera ipsorum virtutem, quia propriam donum ecclesiam fecerant. Osculo sancto.» Mentio sancti osculi hic solum additur, eo quod multum inter se dissidebant, dicentes Ego quidem sum Pauli, ego vero Apollo, ego au tem Cephæ. Sanctum vero dicit non fictum, sed quod ex dilectione procedit. «Salutatio manu mea Pauli.» Propria manu salutationem in epistola scripsit. Si quis non amat Dominum» Uno verbo omnes terruit, qui vel ab hominibus cognomi nabantur, vel scortatores, vel offendicula fratribus ponentes edendo idolothyta, vel resurrectionem

non credentes. Nam qui talia agunt, non amant Dominum. «Maranatha.» ld est, Dominus venit. Hoc autem dixit dispensationem ac resurrectionem confirmans, et admonens quod Dominus pro nobis mortuus est. vos autem, inquit. eum irritatis indi gna perpetrantes. Hebraica vero usus est dictione ostendens quod non solum non averseturinscitiam, sed et glorietur de ea. Nam Hebraice loqui, igno rantia ipsis videbatur cum sapientes essent. Học autem facit,tollens fastum sapientum. Alio modo Hoc quidam non Hebræorum 587 sed Syrorum esse vocem suspicati sunt. Sonat autem, si quis in terpretetur, Dominus venit. Hanc autem dictionem posuit,supercilium comprimens Corinthiorum qui sese de eloquentia jactabant, et docens quod non eruditione, sed fide ipsis opus erat. «Gratia Domini Jesu Christi sit vobiscum.» Hoc præceptoris est non adhortari solum,sed et precari. Denique post quam in multis ipsos objurgavit, nunc obsequitur illis ac orat dicens: Sit dilectio mea vobiscum. Id autem quo pacto fiet? Si recte incedatis. Tandem ne id adulationis esse existiment, subjungit: «In Christo Jesu.» Nihil, inquit, humanum aut carnale apud me est; nam per Christum erit dilectio mea vobiscum. Finis, divino favente auxilio, prioris ad Corinthios Epistolæ. Missa est a Philippis per Stephanum, et Fortuna tum, et Achaicum ac Timotheum. 588 Hanc a Macedonia mittit. Hæc autem occa sio fuit Epistolm. Cum priorem Epistolam accepis. sent Corinthii, compuncti sunt ob illius peccatum qui novercam acceperat: mœstique fuerunt ut qui hujusmodi peccatum dissimulassent. Deinde a non nullis surripiebantur qui etiam datis dissidiorum occasionibus id agebant ut legis litteræ adha∙re rent, et superfluam ducerent datam a Christo gra tiam: hisque magis intenderent qui in personæ gravitate gloriabantur. Bene etiam de collectione in sanctos curam habebant. Ad hæc itaque rescri bit Apostolus. Et primum quidem ipsos commen da quod transgressorem ejecissent. Deinde ipsos ita censentes orat, ac resipiscentem jubet recipi. In eadem autem docet de lege, litteram elevans,ac ostendit non oportere tantum legis sumere litteras,

sed sensum qui est in littera scrutari. Neque enim lex solum verbum est, sed in verbis est et intelle ctus spiritus. Deinde quod veniente Christo nova sit facta creatura: nec oportet juxta vetustatem vivere,sed in omnibus tanquam 589 in novam renovari creaturam: ac deinceps otiosam esse cir cumcisionem. Commendat etiam ipsos de ministe rio,ac exhortatur ut illud magis abunde fiat. Ac cusans autem eos qui in persona gravitate gloria bantur, cuncta recenset quæ propter Dominum passus fuerat, ac visiones narrat quas viderat, tum in paradisum tum in tertium raptus cœlum. Demum ubi præcepit ne peccent, sed peccatores potius resipiscant, in gratiarum actione concludit Epistolam. Totus itaque sermo Epistolæ de seipso est et de Cori:thiis et de pseudapostolis, et ex hoc argumento procedit et ad ea quæ divinæ suntgra tiæ, et de bona conversatione circa bonam con scientiam ac certamen contemptumque divitiarum, et de eleemosynæ virtute et de pseudapostolorum jactantia ac pravitate. Dignum est ut quæramus quam ob causam addat secundam Epistolam. Quia cum in priore fuisset pollicitus se ad ipsos profecturum,nec fuisset pro fectus Spiritu ipsum in aliis occupante, et quia in afflictione inciderat: per hanc secundam Epistolam nunc se purgat quod non venerit, et ut venire etiam per Epistolam videatur. Præterea quoque ex priore Epistola meliores effecti erant: æquum ergo fuitut secundam accipere mererentur, quo magis ad vir tutem proficerent. 1. Gratiarum actio de divino auxilio in quo ait se fuisse confisum. 2. De dilectione quam erga ipsos habebat: et quod pepercerit ne eos contristaret, quamquam ma rore afficiens, utilitatem afferret: veluti in eo qui ob stuprum objurgatus fuerat, cui etiam ignoscit. 3. De utilitate per ipsum præstita his qui idonei essent, per quam etiam commendari se dicit. 4. De ministerio secundum spiritum et gloria magis divina quam ea quæ secundum legem erat. B. De divina gloria et consequenti vita, quod a san ctis cognoscatur. 6. De infirmitate juxta corpus et corporis depositione plenaque ressumptione. 7. De Pauli erga Deum amore ac fraterna secundum Deum dilectione. 8. De commendatione obedientiæ Corinthiorum et dilectione Paulum exhilarante. 9. Exhortatio ad uberiorem pecuniarum contribu tionem in sanctos, et de eorum honore qui ad hoc proficiscerentur.

Propriorum narratio laborum et propositi ac gratiæ quæ in ipso erant, ne assentiretur fucatis Corinthiis. Gratiarum actio de divino auxilio, in quo ait se fuisse coufisum. 1, 1, 2. «Paulus apostolus Jesu Christi per volun «tatem Dei, et Timotheus frater, Ecclesiæ Dei quæ «est Corinthi una cum omnibus sanctis qui sunt «in tota Achaia, gratia vobis et pax a Deo Patre «nostro, et Domino Jesu Christo.» Cum una cum priore Epistola misisset eo Timo theum,et nunc ipsum recepisset,sibi ipsi conjungit. Considera vero, quod ipsum quidem interdum filium vocat: «Nam ut patri, inquit, flius mihi ministravit 1;» interdum autem cooperatorem «Opus enim Domini operatur, inquit, sicut et ego 3;» nunc vero fratrem per omnia fide dignum eum efficit. Animadverte autem præpositionem:á, id est, per, etiam de patre dici.. Una cum omnibus sanctis.» id est, sanctos vocat ipsos (quasi sine terra), ostendens quod si quis terrenus sit, alienus est ab hac salutatione. Videntur autem hi simul fluctuasse: propterea etiam communem facit et 592 sanationem. Hoc quoque facit ad Galatas scribens et ad Hebræos. «Gratia vobis et pax.» Familiarem ac sibi consuetam salutationem etiam his exoptat. 1, 3, 4. «Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Chris'i, Pater misericordiarum et Deus omnis consolationis, qui consolatur nos in omni afflic «tione nostra, in hoc ut possimus eos consolari «qui sunt in quavis afflictione per consolationem «qua nosipsos consolatur Deus.» «Benedictus Deus.» Hoc loco ponendum est hypostigma sive subdistinctio. «Et Pater Domini nostri Jesu Christi.» Siquidem Deus noster est, sed Domini nostri Jesu Christi Pater. Hanc autem divisionem etiam Dominus nos docuit: ait enim in sacris Evangeliis: «Confiteor tibi, Pater, Do