p Aquam hæ, abundant consolationes. Quo pacto * Coloss. 1, 8. Quia non solum dissipant afflictiones, sed et gau dium adducunt, et coronas ac bravia conciliant. Non ad proportionem,inquit, afflictionum est con solatio, sed multo majorest. Nam abundat,inquit, consolatio. «Sive affligimur (ait) pro vestri exhor tatione et salute affligimur.» Quomodo?Quia lice ret nobis a prædicatione cessantibus. in securitate et absque timore degere: sed potius eligimus affligi ac periclitari, ut vos per prædicationem salvos facia mus, et ad fidem exhortemur. Afflictiones itaque sustinemus pro vestra salute, id est, quæ in vobis efficitur.hoc est ex virtute Spiritus sancti qui signa efficit. «Quæ efficitur,» nempe in vobis. «In 594 tolerantia» Eflicitur, inquit. salus in vobis. qui in æqualibus nobiscum estis afflictionibus. Quemad modum enim affligimur nos qui prædicamus,ita et vos qui discitis. Attestatur autem eis quod magnæ sint virtutis, quia inter afflictionem suscipiebant prædicationem.. Et spe nostra.» Quænam spes? nempe quod perficienda sit in vobis salus, quamquam eædem nobis ac vobis contingant affli ctiones.Quomodo? Consolationem accipientes, pro vestra salute consolamur,probationem, inquit, no titiamque indubitatam accipientes, quod et vos consolationem indubitatam accipietis:ut non minus consolationem accipiamus in afflictionibus a quibus ipsi liberamur.sed similiter: in quibus etiam plane scimus ac confidimus quod et vos consolationem accipietis. Unde hoc manifestum est? Ex eodem,in quit; nam sicut participes estis tentationum et afflictionum, sic futuri estis et consolationis. «Fir ma pro vobis.» Poc est, quantacunque paliamini, confidimus quod non pervertemini neque despera bitis, nec ob ea quæ palimini, nec ob illa quæ nos pati conspicitis.«Pro vestri consolatione et salute.» Cum superius dixisset: «Pro vestri salute affligi mur,» ne gravis quodammodo sermo esse videatur, nunc subdit: Pro vestra quoque salute consolatio nem accipimus: ne deficientes, vestram negliga mus salutem; vel ut consolemini videntes nos a Deo con solationem accipere. Nam sicut estis,inquit. parti cipes afflictionum,ita ex consequenti oport it quo que esse et consolationis.«< Cum sciamus quod sicut participes estis afflictionum.» Hoc enim novimus quod sicut participes estis tentationum,ita quoque necesse fuit ut vos participes essetis et consolatio nis. Videntes enim nos consolationem accipere, bono eritis et vos animo, quod quandoquidem in afflictionem incideritis, consolationem vos quoque accipietis sicut et nos. Sicut enim participes estis afflictionum,ita quoque et in consolatione partici pabitis. Consolatio autem dici potest, vel quod auferrentur afflictiones vel quod ex insperato a præsentibus liberarentur periculis; aut quod in mediis constituti periculis,viri.iter magnoque ani mo ferrent quæ inciderent, futurorum spe roborati

quod feri non posset, nisi Christus verus Deus noster mauum porrigeret. 595 1, 8.11. «Non enim volumus vos ignorare, «fratres, de afflictione nostra quæ nobis accidit in «Asia, quoniam supra modum gravati fuimus ul «tra vires: adeo ut de vita quoque desperaremus. «Quin ipsi in nobisipsis responsum mortis habue ramus ne confideremus in nobis ipsis, sed in «Deo qui suscitat mortuos, qui ex tanta morte «eripuit nos et eripit in quo spem fixam ha «bemus, quod etiam posthac erepturus sit, << simul adjuvantibus et vobis per deprecationem «pro nobis: ut ex multis personis pro dono in nos «collato, per multos gratim agantur pro vobis.» Deinde postquam indefinite meminit afflictionis, dicit nunc cujus afflictionis: ut nihil eorum quæ circa me, inquit, geruntur ignorelis (quod signum est dilectionis); aut ne ignorantes quæ mihi acci derunt, indignemini eo quod juxta promissa ad vos non venerim. «De afflictione nostra.» Hoc in priore quoque prædixerat Epistola: «Quoniam ostium, inquit, mihi apertum est et adversarii multi 6.» - «Quoniam supra modum gravati fui mus.» Magna, inquit, erat afflictio et meas exce dens vires: nam contingit magnam quoque viriliter ab aliquo ferri. «Adeo ut de vita quoque despera remus. Desperavinus, inquit, nec victuros nos esse sparabamus, sed apud nos ipsos existimavin us quod omnino moreremur: nam hoc significat «Ipsi in nobisipsis responsum mortis accepera mus;» id nobis pericula respondebant, quod om nino moreremur. Et quam ob causam permisit nos Deus ad tanta pervenire pericula? «Ne confidere mus in nobisipsis.» Quod autem dicit,tantumdem est ac si diceret: Ne cristas erigamus, ne ob egre gia facinora extollamur; quod etiam in processu manifestius dicit. «Et ne excellentia revelationum extollerer datus fuit mihi angelus Satana ',» in. telligens affligentes se ac vexantes, et unum quem que horum hominum satanam appellans. Permis sus sum, inquit, tentationes et afflictiones sustine re, ut mei desperatio in officio me contineret, ac modestus esse discerem. Ideo quoque cum Deum obsecrassem, non sum assecutus quod postulabam sed permansi quotidie tolerans modestiæ pharma cum, nempe afflictionem, 596 Adeo magna erat afflictio, inquit, ut nos e vita expelleret. Hujusmo di afflictionem vocat David portas inferni ac mortis et dolores partus an umbram mortis ®. «Quin ip si in nobis ipsis responsum mortis habueramus.» Responsum, id est, decretum ac sententiam. Est autem tantumdem ac si diceret: Quantum ad nos nostramque cogitationem, adfuit mortis exspecta tio, sed Deus non perinisit ipsam in opus progre di, docens nos ne in propria confideremus virtute * I Cor. xvi, 9.7 Infra, 12. 8 Ps. XVII, XXII, XLIII, XLVII, XLVIII, VI.

aut consilio,sed in ipso solo. Nam de quibus apud G:V. nos nulla habetur spes, sed impossibilia videntur, ea sunt ipsi possibilia, imo et facilia. Hoc autem Deum fecisse dicit, non quod ipsi Paulo opus esse hoc discere (Quis enim magis quam ipse no-. verat in solo Deo sperandum esse?), sed ut per nos alii hoc discerent. Aut hoc modo. De nobis ipsis omnino desperavimus ut spem in solo Deo haberemus. Nam qui prius de seipso desperat, quomodo proprio consilio aut virtute seu defensio ne salvum se fore sperabit? Ut consequens sit quidquid habet, id Deum dedisse. Alio modo. Responsum, id est, decretum, exspectationem ac judicium sive sententiam: hujusmodi vocem peri cula emittebant, hujusmodi condemnationem ac exitum dabant ea quæ contingebant, quod omnino moreremur. Nequaquam hoc in experientiam de ductum est, sed in nostra desperatione substitit. Siquidem hoc periculorum natura demonstrabat, Dei vero potentia non permisit id quod ostendeba tur in opus pervenire, sed in nostra duntaxat mente hoc fieri concessit. «Ideo quoque nostra, inquit, mente responsum mortis habueramus.» Quemadmodum dicimus: Morbus respondit in sa nitatem aut respondit in mortem, hoc est evasit, finitus est, desiit: ita quoque et nunc Respon sum mortis,» finem ac eventum intelligere oportet. Desperavimus, inquit, de vita: et nos cum mortuis reputabamur: non ab aliis, sed in nobis ipsis extremum ac finem mortis intuentes ac co gitantes. Quod autem non dicit, Cogitaveramus, sed «Habueramus,» certitudinem ac præsentiam mortis ostendit. Adeo fuit supra modum afflictio ultra vires, ut Paulus jam esset mortuus, quod ad suas vires spectabat. Hoc autem factum est, inquit, et præter spem viximus, ut in nullo spem poneremus in nobis ipsis, 597 sed in Deo qui suscitat mortuos. Qui suscitat, inquit, qui nos quoque mortuos nunc excitavit. Etenim responsum mortis in nobis ipsis habueramus; nec id aliis de nobis respon dentibus, sed nobis, inquit, in nobis ipsis. Nec dicit. Existimaveramus, sed, Habueramus, quod certum ac firmum ostendit judicium ac decretum. Itaque manifestum est quod nisi Deus nos susci tasset, utique mortui essemus. Quod si hæc dicit Paulus,qui in afflictionibus exsultat et qui in adver sitatibus inenarrabilibus tanquam in coronis ac braviis gloriatur, omnemque salutis ancoram in Deum reponit: quid nos aliud facere debemus? aut quomodo ad hoc adducti ut in nobis ipsis con fidamus, non merito a salvatore ac protectore Deo derelinquemur? «Qui suscitat mortuos.» Simul quidem ostendit periculi magnitudinem,propemo dum dicens: Nos jam mortuos suscitavit: simul quoque sermonem de reserrectione illis suggʻrit, quem in priore Epistola multum fecerat. «Qui ex tanta morte.» Non dixit, Periculo, sed «Morte,» quod etiam periculorum magnitudinem significat, rursumque proponit resurrectionem. Ac si diciret

Alio Quare nonnulli resurrectionem non credunt? hujus jam indicia ac signa tribuit Deus: nos enim omni parte mortuos suscitavit. «Quod etiam posthac erepturus sit. Hoc ostendit ipsius vitam in con tinua esse exspectatione afflictionum. Dicere nam que Eripiet ejus sermo est, qui noverat se tenta tiones et afflictiones semper habiturum. Vide autem modestiam. Paulus Corinthiorum auxilium quod est ab oratione postulat: hoc autem est docentis etiam precandi necessitatem. «Simul adjuvantibus et vobis.» Eripiet autem nos Deus, vobis etiam precatione adjuvantibus: ut communem, inquit, mihi gratiam ac vobis tribuat: ut in multis per sonis, hoc est,per multas personas, nempe vestras gratiæ Deo agantur pro dono mihi collato. quoque modo. «Ut ex multis personis.» Hoc est, vestrum omnium deprecationem suscipiens. posthac etiam nos eripiat simulque gratiæ agantur pro dono in nos collato. Non dixit autem: Ut gratiæ agan tur pro gratia aut auxilio mihi collato, sed «Pro dono.» Nam dicere solemus de sublimibus et admirandis, quæque humanam excedunt natu ram. 598 Dixit autem: «Pro dono in nos col lato, per multos, sive multa. gratiæ agantur,» præmittens: «Ex multis personis.» Quamobremn? an non manifestum est quod per id quod dicit «Ex multis personis.» significat eos debere gra tias agere; per hoc autem quod addit id est, per multa, modos indicat quibus oporteat gratias agere? Neque enim satis est ipsos uno modo gratias agere,sed pluribus: adeo gratus est adeoque novit grande factum esse in se benefi cium, imo potius ut ipse inquit, hoc est donum eximium. Quia neque seipsum sufficere existimat ad gratias agendum, sed neque multos secum, nisi multis quoque modis gratia agantur, deinde subjungit:. Pro vobis.» Alio quoque » Alio quoque modo. Hoc est: Quare deprecatione teipsum adju vabimus? Quare gralias agemus? Quia quod liber ratus sim, inquit, et posthac etiam liberandus sim, non meum solius auxilium est aut consolatio, sed æqualiter etiam et vestrum. Adjuvate igitur de precatione, gratias agite tanquam id pro vobis ſa cientes. Mea enim consolatio ac salus etiam vestra est. Neque hoc nunc admonens dico, verum etiam semper in hoc glorior, quod ita affecti sitis erga me, ut eam salutem ac consolationein vestram ducatis. Nam gloriatio mea, inquit, hæc est, quod vos ita affecti sitis erga me,et ita me pro vobis exi stimetis. Quisnam tibi remita se habere persuasit, ut ita gloriareris, Paule? Testimonium. inquit, conscientia: meæ ex his quæ in vos operatus sum, ex maximis beneficis quæ scio me in vos contu lisse ex eo quod abundantius in vobis quam in cæteris certamina sustinuerim: hæc mihi persua dent quod vos quoque meam salutem ac consola tionem, vestram ducatis propriam, et propterea illud etiam duco gloriationem, vestrum circa me amorem ardentemque dilectionem: ex hac euim oritur ut mea quoque salus ac consolatio, vestra

propria esse ducatur, siquidem gloriatio mea hæc est juxta testimonium conscientiæ meæ: quando autem consci ntia testificatur, indubitata est veritas. 1, 12-11, «Nam gloriatio nostra hæc est testimo «nium conscientia nostræ,quod cum simplicitate «et sinceritate Dei, non per sapientiam carnalem, «sed per gratiam Dei conversati 599 simus in «mundo, abundantius autem erga vos. Non enim «alia scribo vobis quam quæ legitis aut etiam co gnoscitis. Spero autem quod usque ad finem quo. «que cognoscitis quemadmodum et cognovistis nos «ex parte: quod gloriatio vestra simus, quemad «modum et vos nostra in die Domini.» Quia superius dixerat per Dei misericordias se adeptum fuisse misericordiam, ne hoc dicto audito rem reddat segniorem, ait a seipso oportere ha bere salutis occasiones ex bona conscientia. Ac si diceret Conscientia nostra quæ nobis bona testi fcatur, et quod in simplicitate conversati simus in mundo, maximam consolationis occasionem dedit nobis magis autem non consolationis solum, sed et gloriationis. «Quod cum simplicitate.» Sine dolo, sine fictione aut operimento aliquo. «Non per sapientiam carnalem» Non per calliditatem ac versutiam verborum quæ obumbrat veritatem, conversati sumus. Considera vero quod ea rejiciat ac fugiat, in quibus gloriabantur pseudapostoli. «Sed per gratiam Dei.» Hoc est signa ac prodigia quæ Dei dona erant «Abundantius autem erga vos» Quomodo? Quia cum signis, præterea etiam sine sumptu Evangelium apud ipsos prædicaverat. Et vide: bonum opus quod ipsius erat, attribuit gra tiæ Dei. «Non enim alia scribimus vobis.» Quo niam multum de seipso locutus erat quod sine sumptu Evangelium prædicasset, ne quis hæc fa stum verborum esse ducat,cum destitutus sit ope. ribus, ipsos in testes adducit quod vera dicat. Non enim alia scripsimus vobis, hoc est, pe regrina et aliena a nobis (scripserat enim prius quod sine sumptu prædicasset ipsis Evangelium), sed illa vobis scripsimus quæ legitis, hoc est, de quibus suggeritur vobis quod sint in nobis; lectio enim est suggestio, et tracta ex præcedenti bus notilia. Et quid dico, inquit,de quibus sugge ritur vobis? siquidem qum cognoscitis nobis ese propria, ne opus quidem habetis ut suggerantur vobis, cum manifesta sint, sed etiam ante suggestio nem exacte scitis. «Spero autem.. Vides quod nihil arrogantius loquatur, sed rem omnem Deo attribuat? 600 Nam spero, inquit, in Deum quod usque ad fiuem quoque cognoscetis nos tales esse quales significant epistolm; et ab hoc etian pre terita ostenditur vita. «Quemadmodum,inquit, ex parte;» hoc est, ex parte cognovistis: hoc autem dicendo præ se fert modestiam.«Spero, ait. quod usque ad finem cognoscetis.» Quid? «Quod gloria tio vestra simus.» Non solum autem nos, sed et vos quoque mea gloriatio estis. Sicut enim hoc ipsum nunc ex parte cognovistis, ita spero quod etiam hoc perfecte cognoscetis in illo die, quando

unusquisque eorum quæ fecit retributionem inve niet. Ex his enim quæ nanciscemini, dum mihi ac prædicationi obtemperatis,tunc perfecte cognosce tis et non ex parte, quod gloriatio vestra simus et ego sane vestram salutem et accessum gloria tionem efficiam. «Quod gloriatio vestra simus.» Deinde ne gravis esse videatur de seipso loquens bona sua opera reddit communia. Nam si talis in quit, demonstratus fuero qualem dixi «in die Do mini,» hoc est, in judicio (neque enim præsentia intueri oportet, nempe opprobria et contumelias quas audimus nos apostoli); si tales ergo demon strati fuerimus, «gloriatio vestra sumus.» Quo modo? Quia hujusmodi maxime usi estis præcepto ribus qui nihil humanum docuerunt. Et nos sane in vobis gloriabimur quod tales nobis contigerint p discipuli, non vacillantes aut offensi, licet malis afficerentur ipsorum præceptores. De dilectione quam erga ipsos habebat: et quod pe percerit ne eos contristaret, quinquam mærore afficiens, utilitatem afferret: veluti in eo qui ob stuprum objurgatus fuerat, rui etiam ignoscit. I, 15 17.«Et hac fiducia statueram ad vos venire «prius, ut alteram 601 haberetis gratiam, et per «vos transire in Macedoniam rursumque a Ma * cedonia venire ad vos, ac a vobis deduci in Ju «dæam. Hoc igitur cum statuissem, nuncubi levi tate usus sum? aut num ea quæ statuo, secun ■ dum carnem statuo? ut sint apud me Etiam ■ Etiam, et Non Non?» mus. «Et hac fiducia.» Quanam? quod gloriarer in vobis, quod gloriatio vestra esset nostri dilectio, quod nullius mali nobis conscii esse Ob hanc, inquit, fiduciam, ob hanc spem, quod mea gloriatio etiam vos essetis promissa in illo die, et ego vestra essem. Quod si ob hanc fiduciam statueram ad vos venire, mani festum est quod maturum ac magnum erat consi lium neque enim buiranum erat, sed propter commune lucrum ac salutem animarum. Invitis itaque avulsus sum a consilio: etenim hujusmodi lucrum non neglexissem. Hoc autem posuit,Armam ac verissimam parans defensionem: adeo illi curæ er: t nulli prabere ansam offendiculi. «Ut alteram haberelis gratiam.» Et per priorem videlicet epis tolam et per meam præsentiam. Ut duplam habe retis gratiam, nempe et epistolarum et præsentim. Gratiam autem dicit gaudium. Et per vostransire in Macedoniam.» Atqui in priore Epistola dixerat «Veniam autem ad vos cum Macedoniam trans iero 9,» hic autem ait: Decreveram prius venire ad vos. Quid ergo? num sibi ipsi contrarius est? Minime; sed hoc dicit: Tantum abfuit ut pigrita rer venire ad vos, ut quantum ad meum attinet animum, eliam, priu. quam Macedoniam viderem ad vos venire vellem, at non successerunt mihi I Cor. vi, §.

» rex juxta voluntatem. «At a vobis deducit in Ju Nai val, xal dæam.» In priore Epistola dixerat: Ut vos me deducatis quocunque proficiscar, nunc vero dicit quo profecturus erat, nempe in Judæam. Siquidem tunc ignorabat quo ipsum juberet Spiritus profi cisci: nunc autem jam audierat. Vides itaque ip sum ubique a Spiritu duci? «Hoc igitur cum sta tuissem.» Cum igitur hoc statuissem, nempe ve nire ad vos, quam ob rem non veni? An id omisi tanquam levis et instabilis. quique propriis con trarius sum sermonibus? Nequaquam. 602 Quid igitur in causa fuit? Quia quæ statuo, in quit, non secundum carnem statuo, ut sint apud me Etiam Etiam, et Non Non: quod ipse interrogative posuit. Et vide quid velit. Carnis, inquit, homo et secundum carnem statuens, ut qui ad ea quæ agenda sunt non ducitur operatione Spi ritus, is sui dominus est, eique liberum est ire quo voluerit: qui vero a Spiritu ducitur, huic libe rum non est ire quo velit: siquidem Domino Para cleto subjectus est, ejusque nului obedire cogitur. Itaque non tanquam instabilis, levis aut mendax venire dis'uli: sed Spiritus, a quo ducor, in causa fuit, qui alio quam statueram me duxit. Considera vero sapientiam: quod calumniatores causam fa ciebant convitii,nemque quod cum promisisset non venisset,hoc ipse occasionem reddit encomii: pula quod sui ipsius potestatem non habeat, sed a Spiritu ducatur quocunque illi visum fuerit. «Aut num qua statuo.secundum carnem statuo? - Hæsitant quidam dicentes: Utrum quæ statuit Paulus autpro mittit de fidei dogmatis, secundum carnem statuit ac promittit, an secundum spiritum? nam si secun dum spiritum,non erit ipsius «Etiam Etiam, et Non Non;» si vero secundum carnem,quomodo spiritua lia. Quid ergo, inquiunt, dicendum? Quod de fidei dogmatis neque ipse quidquam promittit, neque quidquam statuit, sunt enim Dominica promissa, magni illius consilii decreta. Præco tantum est Paulus ac minister, sicut ipse ait, «mysteriorum Christi 10. » Ipse itaque merito ex seipso de his rebus neque statuit neque promittit,Sed si si de fidei dogmatibus, inquiunt, non licet ipsi statuere aut promittere, secundum carnem vero rursum non oportet eum statuere (siquidem ipse quoque hoc rejicit, dum ait: «Aut num quæ statuo, secundum carnem statuo?); si ego in neutris statuit aut pro mittit, in quibus ergo omnino statuet aut promis siones faciet? Dicimus ergo quod sunt divina, et hu mana.aut si mavis.spiritualia et carnalia: spiritua lium quoque magna est varietas: sed interim ad propositum. Hic quidem considerantur virtutes, ibi vero ipse prædicationis sermo: alibi autem non quidem idem ipse, sed tamen quatenus 603 oppor tuna adaptat iis qui prædicationis sermonem sus. ceperant, in quibus Paulo licet et statuere et præ cipere. Etenim, «Præceptum, inquit, Domini non habeo, consilium tamen do, tanquam misericordiam consecutus a Domino, ad hoc ut essem fi delis 11.» 10 I Cor. iv, 1. ¹¹ I Cov.

Carnalium quoque quædam sane contraria sunt spiritui, quædam vero non sunt spiritui contraria alia autem propemodum sunt eadem cum spiritua libus. Contraria quidem, veluti sunt impietus. in Bdelitas, furtum, adulterium, ac sinilia. Rursum alia tantum non sunt contraria, cujusmodi sunt cibus, somnus, vigilim ac similia. Exhibitis itaque differentiis tam spiritualium quam carnalium, quantum proposito deserviunt: hoc etiam consi derare oportet, quod quemadmodum certe ab his qui promittunt ac statunnt.multa exsistit differen tia, ita quoque et ab his quæ promittuntur ac sta tuuntur consurgunt differentiæ. Nam hi de uno quoque dictorum promittentes ac statuentes, aut secundum carnem aut secundum spiritum, consi lium ac promissionem facient. Verum de prædica- p tione quidem Paulus neque statuet, neque promis sionem faciet, sed tantum prædicabitac ministrabit eo modo, quo et segregatus et missus est: pseu dapostoli vero,et statuent et promissiones dabunt. Siquidem cauponantur et dolose tractant verbum Dei. Porro de his quæ opportuna sunt fidelibus, sed a Christo saucita non sunt, quæ et ipsa sunt spi ritualia, et statuet et discernet, sicut eliam prædi ximus. Et manifestum est quod ex hoc solo du bium solutum est. Nam inventa sunt de quibus et statuet et discernet et legem feret Præterea quo que adhuc dicendum est. Siquidem de carnalibus etiam quæ adversantur spiritui decernet ac spiri tualiter, nempe ad delectionem ac fugam illorum pseudapostoli vero decernent, at secundum car nem, sive opposito modo ad spiritum. Ad hæc de carnalibus quæ non sunt contraria spiritui, etiam Paulus de his statuet, sed seipsum dejiciens, sed cum fame ac siti pugnans: et planum est quod spiritualiter; contrarium autem agent pseudapo stoli. Breviter autem: Secundum carnem quidem ut sit modo spiritui contrario. nequaqum et in nullis Paulus statuet; at secundum carnem, ut sit alio modo 604 quam habeat decretum Spiritus, frequenter statuit ac voluit, at non in prædica tione. Absit! Nec in aliis spiritualibus, sed in car nalibus quæ non sunt spiritui contraria. Noluit verberari et verberatus est; voluit ad Corinthios proficisci, et prohibitus est, noluit Timotheum agro tare et ægrotavit, aliaque sunt innumera. Nunc autem id est, secundum carnem, ac cepit pro eo quod est libero arbitrio, propria au ctoritate, proprio jussu. Verum illud etiam conei dera. Quid ergo? Paulus dum promitteret, non ex operatione Spiritus promittebat,sed ignorans num completurus esset ea quæ promittebat?Dicimus quod non omnia prævidebat Apostolus, ideo etiam pro his peccatur quæ non expedinnt, sicut de stimulo car nissum; et rursum: Hoc enim quid oraturus sim sicut oportet non novi ".Itemque in Actis 13 osten 18 II Cor xit, 7. 1º Rom. VIII, 26. 18 Act. xvi, 7.

ditur statuisse aliquo proficisci,et prohibitus fuisse a Spiritu. Id autem utiliter contingebat, ne qui su pra humana naturam ipsos esse suspicarentur. Siquidem hoc etiam modo frequenter illis accidit ut ipsis tanquam diis sacrificare vellent, quemadmodum in Lycaonia 14. I 18-20. Fidelis autem Deus quod sermo noster 16 Act. xv seqq. c erga vos, non fuit Etiam el Non. Nam Dei filius Jesus Christus qui inter vos per nos prædic.tus est, nempe per me et Silvanum ac Timotheum, non fuit Etiam et Non, sed Etiam per ipsum fuit. Quotquot enim sunt promissiones Dei, per ipsum sunt Eliam, et per ipsum Amen, Deo ad gloriam per nos. Emergentem solvit objectionem. Si ignoras, dis ceret aliquis, an erunt quæ promissa sunt, et fre quenter in re aliqua dicis «Etiam,» et reperitur Non,» veremur ne quo modo sermo etiam tuus, hoc est, qui le fide nobis prædicatus est,sit «Etiam Et non;» ideo ait: Sane quod me venturum fue rim pollicitus, meum erat. Ideo quoque irritum fuit: prædicatio vero Dei est, nec irrita erit. Nam «Fidelis, inquit, Deus,» id est, verax. • Quod sermo noster.» Siquidem sermo, ait. et prædica tio, nostra non fuit, Etiam et Non, sed Etiam erit et Etiam. Nam propterea verax, qua non fuit, Etiam et Non. Deinde quoque dicit quis sermo non fuerit Etiam et Non.sed inconcussus permanserit. «Nam Dei Filius, inquit, qui inter vos prædicatus est, 605 non fuit Etiam et Non;» hoc est, non nunc quidem taliter,alio vero tempore taliter prædi. catus est. «Sed Eliam peripsum.» Hoc est, fixa sunt et inconcussa quæ prædicata fuerunt, ducentia ad ipsum Christum. Propterea autem eorum multitudi nem recenset qui prædicarunt, dicens: Per me et Silvanum ac Timotheum;» rursumque colle ctim, «Per nos,» hoc modo et fide dignam red dens prædicationem, et animi modestiam exhibens cum suos discipulos Silvanum ac Timotheum so cios dicit pradicationis. «Sed Etiam per ipsum.» Non subverti, inquit, quæ prius in prædicatione dixeram, neque nunc quidem hoc,nunc vero illud vobis disserui: hoc enim non fidei est, sed mentis erronem: sed, «Etiam per ipsum fuit;» hoc est, quod dixi,inconcussum et firmum manet. «Quot quot enim sunt promissiones Dei.» In prædica tione multa sunt promissa, resurrectio mortuo rum, adoptio, spes futuri sæculi. Ait ergo: Non solum prædicatio semper eodem modo se habet ac paædicata est, sed etiam promissiones quæ in ipsa Dei enim sunt. Aut promissiones dicit ipsam prædicationem, nam hoc significat conjunctio enim. Siquidem multo ante tempore fides in Chri stum promissa est «Per ipsum Etiam.» Quæcun que promissiones Dei, Etiam et Amen habent per ipsum Deum Nam capitur pro aštoŭ, id est, in ipso, pro Per ipsum. Cum enim complentur, habent «Eliam et Amen,» in hoc ut sunt

per nos Dei gloria augeatur. Αut hoc modo. Quot quot enim promissiones Dei sunt, per ipsum ha bent «Etiam, et Amen per nos,» ac si diceret Ipse quidem suis promissionibus dat Etiam: per nos autem hoc facit, ut glorificetur Deus, quod per homines tanta faciat. 1, 21-23. Ρorro qui confirmat nos una nobiscum in Christum, et qui unxit nos, Deus, qui etiam ob signavit nos, deditqne arrham Spiritus in cordibus nostris. Ego vero testem invoco Deum in animam meam, quod parcens vobis nondum venerim Corin thun: non quod dominemur fidei vestra, sed adju tores sumus gaudii vestri. Nam fide statis. 606 Quoniam dixit: Per nos complentur pro missiones, interpretatur illud, et ait: Tanquam per nos quidem qui ministri sumus, facit, ipse ta men Pater, «Qui confirmat nos,» et qui dedit, complet suas promissiones. - Quod ait: • Qui confirmat nos,» et cat., ant per defectum di ctum est, ut desit integra sententia, aut per defe ctum solius dictionis Est. puta: Qui confirmat nos aliaque facit, Deus est. Quod si sic per defectum sit dictionis, oportet distinctionem ponere ad di ctiones, «Qui unxit nos,. ut consequenter perfe cta distinctione subjungatur Deus, ut sit sensus Deus est qui confirmat nos, et qui unxit nos. et qui obsignavit nos, et qui dedit arrham Spiritus in cordibus nostris. Et manifestum est quod etiam hæc membra que sequuntur ad dictionen, Deus, perfecta distinctione legentur. Si vero per defe ctum integræ orationis intelligatur, et eadem prima periodus usque ad dictionem. Deus, quæ in medio ponitur.legetur et item quod ordine sequitur. Pro pterea autem erit difficultas, quia id quod deficit subaudiendum est ad snsus perfectionem, aut tanquam deficiens ad hypostigma, id est, distin ctionem terminabitur. «Qui unxit nos Deus.» Qui in veteri testamento ungebantur, aut sacer dotes erant aut prophelm, aut reges: et nunc, in quit, ungimur, ut reges quidem efficiamur, princi. patum super affectiones habentes; sacerdotes autem, propria sacrificantes corpora, juxta illud «Ut ex ibeatis membra vestra hostiam viven tem 15.» Prophetæ vero, tanquam magna edocti mysteria. Ungitautem et obsignat Pater per Spiri tum sanctum: nam hæe inquit, unctio et obsigna tio arrha est Paracleti. Siquidem ob id non dixit Qui dedit Spiritum, sed, «Arrham Spiritus,» futurorum spem confirmans: etnim arrha omne pactum confirmat ac stabilit. Itaque et nunc arrha Spiritus confirmat nobis futura bona, quæ oculus non vidit et auris non audivit 10. «Et qui dedit arrham Spiritus.» Extrinsecus subaudiendem est qui confirmat nos in Christum, qui unxit et obsi gnavit, deditque arrham Spiritus in cordibus no stris,ipse. inquit, est qui suas complet promissio nes. Considera quomodo manifestissime sanctam 15 Rom. XII, 1. 1º I Cor. 11, 9.

designaverit Trinitatem: Pater qui confirmat nos propter vos est, oblectatione. Si ergo venissem, 17 Act. XIII, 8. in Christum, et qui unxit per Spicitum sanctum, ipse etiam complet promissa. 607 Dictionem au tem complet, a communi sensu subaudito, propter unam trium personarum divinitatem. «Quod par cens vobis.» Cum suqerius dixerit quod suæ non fuerit potestatis, alio missus a Spiritu. quomodo nunc dicit: «Parceus vobis non veni Corinthum?» Et dicimus quod quando permissus fuit a Spiritu ut proficisceretur, eo quod parceret non est profe ctus. Aut una cum Spiritus prohibitione etiam id impedimento fuit. Aut etiam in hoc ab ipso pro hibitus est. Erant enim quidam qui pecaverant nec resipuerant, horumque expectavit resipiscen tiam, et propterea dixit, «Parcens. • Permissum autem ei fuerat ut etiam delinquentes puniret, cu jus rei te: tis quoque est Elymas magus 11. «Non quod dominemur fidei vestræ.» Hoc est, ob fidem non dominamur vobis: sive non propterea facti estis fideles, ut subjiceremini ac puniremini a no bis. Nam si etiam id fuisset, ipsi, inquit, fide ste tistis, nec opus est parcere aut punire causa fidei. Hoc autem dicit emergentem solvens objectionem. Tanquam enim futuri essent qui indignarentur ac dicerent: Quid ais, quod nobis peperceris? An propterea credidimus ut a te audiremus quod pe percisses nobis? Quod si non pepercisses, quid utique? an punisses nos? an suppliciis tradidisses? Ne igitur hæc cogilent, præoccurrit, dicens: Non dixi: «Parcens vobis,» ac si occasione fidei po testatem ac dominium in vos accepissem et pu " niendi et parcendi, sed, «Parcens,» dixi, nolens ros contistari. Si enim lugens ad vos venissem, scio quod ipsi quoque videntes me lugentem, uti que luxissetis: ego autem e diverso adjutor sum spiritualis gaudii vestri quod erit, si opere, quod me constristat, sublato a vobis, venero ad vos cum gaudio. Siquidem vos quoque mecum spiritualiter gaudebitis. Deinde tanquam subdubitans quispiam diceret Quid ergo? fugis ac detestaris quod nos mæreamnus? rursum subjungit: Non semper, sed oppositis, inquit, modis idipsum interdum et pro sequor et amo, quando ex lectu vestro lucrum in venio, nempe vestram salutem. Non semper au tem vos contristari volo, sed emendatos potius, in gaudio et exultatione esse. «Sed adjutores su mus.» Quoniam arrogantic videbatur esse quod dixerat: «Parcens vobis.» 608 Illis enim parcit quispiam super quos auctoritatem habet, curat hoc, et ait: «Non quod potestatem habeam in f dem vest am,» dixi, «Parcens vobis;» (Fides siquidem mentis est ac electionis: nec quispiam nolentem cogit ad credendum); sed quia «adju. tores, inquit sumus gaudii vestri,» propterea dixi, «Parcens vobis.» Et animadverte quidnam hoc sit. Ego inquit, circa vos oblectatus, in hoc vobis auxilio sum, ut vos gaudeatis in mea, quæ propter eos qui peccaverant nequaquam gavisus

fuissem lugens autem, vos quoque in luctum conjecissem. Peperci ergo et abstinui a profectione, ne vobis occasio essem tristitiæ. «Nam tule statis. • Dicens: «Fide statis,» ostendit quod in aliis lapsi essent quod etiam in sequentibus manifestat, nempe in fine Epistolæ. II, 1-3. Sed hoc de revi apud memeti: sum, non iterum cum mærore ad vos venire. Nam si ego mœ rore vos ufficiam, et quis est qui exhilaret me, nisi is qui mærore afficitur ex me? Et hoc ipsum scripsi vobis, ne si venissem ad vos, dolorem caperem ex his ex quibus oportebat me capere voluptatem, fiduciam hanc habens erga vos omnes, quod meum gaulium, sit omnium vestrum. Quod ait, «lterum,» ostendit jam se quoque mærore propter eos fuisse affectum. «Nam si ego marore vos afficiam.» Hæc dictio el capi potest pro id est, sive aut licet, et nihil ex hoc obs. curum aut absurdum invenio est autem concilia tivus sermo. Ait enim: Quanquam mærore vos afficiam objurgando et aver-ando vos, in hoc ipso tamen exhilarer, quod tantam vobis curæ sim, ut compungamini ex mea aversione ac moerore. Nam quid me, inquit, adeo delectat ut sensus eorum qui objurgantur? hic enim conjectandam offert utilitatem quæ ex objurgatione successura est. «Et hoc ipsum scripsi vobis.» Quando aut quid scripsit? in fine præsentis Epistolæ. Scripsit au tem inducens eos qui deliquerunt ad resipiscendum, et ait: «Ne cum venero, rursum deprimat me Deus, et lugeam multos eorum qui antea peccave runt nec respuerunt 40.» Hoc ego, inquit, antea scripsi ut corrigerentur, 609 et non haberem mwrorem a vobis, a quibus, dum vos ipsos corri geretis, gaudium me habere opor ebat. " Fiduciam hanc habens erga vos omnes.» Et hoc, inquit, statuens, non quod solum me gaudere velim, sed et vos. Confido enim quod fratrum correctio, et mihi pariet gaudium et vobis: nam meum gaudium occasio est et vestri gaudii, adeo me dili gitis. II, 4-7. Nam ex multa afflictione ct anxietate cor dis scripsi vohis per mullas lacrymas: non ut mœ rore afficeremini, sed ut cognosceretis charitatem quam habeo abundantius erga vos. Quod si quis con tristavit, non me contristavit, sed ex parte, ne ag gravem omnes vos. Sufficit istiusmodi increpatio hæc quæ facta est a pluribus: ut e diverso magis confonetis et consolemini, ne quomodo tristitia ni mia absorbeatur hujusmodi. Quoniam ergo fratrum correctio commune gau dium conciliat, plurimum illam cupio: et cum non perfcitur, doleo ac defatigor. Reprehensiones itaque et objurgationes quas scripsi, ex afflictione et anxietate cordis scripsi: non ad hoc nitens ut contristaremini (nam hoc etiam alias stultum es set), sed ut spiritualiter et ad correctionem con tristaremini. Attamen hoc non dicit, sed volens ipsis obsequi ait: «Ut charitatem meam cogno sceretis.» Me siquidem anxiari ac morore eo quod 16 Infra XII. * 1 Cor. 3.

«» vos peccetis, maximæ indicium est charitatis ac dilectionis. «Abundantius erga vos.» Plus, inquit, quam erga cæteros meos discipulos. Nam multi credentes ac probati erant Corinthi. • Sed ex parte, ne aggravem omnes vos» Majus aliquid dicere voluit, et ostendere totum Ecclesiæ corpus parti ceps esse mæroris; at cæteris fidelibus prætermis sis, solum meminit Corinthiorum: hoc enim si gnificat, «Ex parte,» et, «Ne aggravem.» Deinde eximium ac paternum amorem detegit dicens «Sufficit istiusmodi homini increpatio hæc.» Vult per hæc charitatem confirmari erga eum qui scor tatus fuerat, de quo priore scripsit Epistola: om nes siquidem ex hujus præcepto fuerant eum aver sati. Et vide quid agat. 610 Participes efficit ipsos tristitiæ, tanquam omnibus propter id quod factum fuerat ex æquo contristatis, ut etiam ve niæ quæ datur fiant quoque participes, et ait Quod si quis contristavit, illum dicens qui scorta tus fuerat, non me contristavit solum, sed et vos in parte: nam hoc significat, «In parte.» In parte autem dixi, inquit, ne aggravem, hoc est, adversus illum exacerbem omnes vos. Aut hoc modo cum hyperbato Contristavit omnes vos in parte; hoc autem dixi, ne eum qui scortatus fuerat aggrava rem, dicendo ipsum contristasse tantum populum. «Sufficit istiusmodi homini increpatio hæc.» Propterea neque superius neque nunc nomen ejus apponit, metuens ne quo modo ejus appellatione rursum effervesceret adversus eum Corinthiorum aninus, «Ut e diverso magis condonetis.» Non solum, inquit, increpationem solvite, verum etiam consolemini eum, et in priori ordine ac dignitate habetote. Nam opposita est consolatio increpationi. Considera vero, quod ne existimetis qni stuprum commiserat se sufficienter pœnitentiam egisse, ac ita deinceps segnior fieret, ait: «Condonetis.» Etsi, inquit, dignus non est qui tanquam debitam accipiat veniam, vos tamen condonate,ne quomodo nimia absorbeatur tristitia, quemadmodum Judas ab immodico mærore. • Vel absorbeatur a Satana.» Significat autem abundantem illius dolorem ac luctum. 19 I Cor. v, 2. II, 5-11. Quapropter obsecro vos confirmate in illum charitatem. In hoc enim scripsi ut cognoscam probationem vestri, an ad omnia obedientes sitis. Cui vero condonalis aliquid et ego condono. Νam et ego si quid condonavi, cui condonavi, propter vos condonavi in persona Christi, ne circumvenia mur a Satana. Non enim illius cogitationes ignora mus. Jam non ut præceptor jubet, sed tanquam pa tronus judices deprecatur. «Confirmate in illum charitatem.» Non utcunque, sed firmiter. Maxi mam autem Corinthiorum ostendit virtutem, quod adeo immutati essent, ut de quo prius inflati erant ac sese jactabant (nam,. Et vos, inquit, inflati estis 19»), nunc odium irreconciliabile conceperant. «Ut cognoscam probationem vestri.» Puta quæ

in obedientia consistit. «In hoc enim scripsi.» 611 Hoc est, propterea hæc scripsi vobis, ut co gnoscam utrum sicut audistis me, et vos ipsos ab illo separastis, ita quoque in hoc me audituri sitis ut illum recipiatis. Hoc significat: «An ad omnia obedientes sitis.» Itaque non solum pro pter illius salutem ne nimia absorberetur tristi tia, scripsit: verum etiam adhortari eos vult ad obediendum. «Cui vero condonatis aliquid.» Vide autem quod ipsos primo loco collocaverit, se ipsum vero in subsequenti. Deinde autem, ne audientes «Cui vero condonatis aliquid,» dominos se esse arbitrentur ad dimittendum et non dimittendum, seipsum quoque adjungit dicendo, «Et ego.» – «Propter vos autem condonavi,» inquit. Intel lexeram enim me ex hoc fore vobis gratum. Deinde ne existiment propter homines ipsum aliquid condonasse, subjungit: «In persona Chri sti.» Hoc est, secun lum Christum hoc faciens, et tanquam in conspectu Christi hoc agens. Aut, «In persona Christi,» hoc est, ad gloriam Christi ut ipsius nomen et per ona de benignitate glorifica retur. Siquidem gloria Christi est suorum beni gnitas discipulorum. Si ergo quod fit, ad gloriam Christi fit quomodo potestis non ignoscere aut illum non recipere? «In persona Christi.» Hoc est, ad gloriam Christi. aut tanquam ipso Christo etiam hoc jubente, quod potissimum eis persuasit. «Ne circumveniamur a Satana.» Hoc, inquit, di co ne a Satana decipiamur. Nam, si ita relinque retur et nimia tristitia absorberetur, futurum es set ut a diabolo circumveniremur: ille siquidem rapiens quod suum non esset, Christi gregem dimi nueret, et corpus nostrum dissiparet; omnes nam que invicem membra estis. «Non enim illius cogi tationes ignoramus.» Quod variæ ac dolosa sint, malumque machinantes. Neque enim ex eo dun taxat quod in fornicationem conjiciat, verum etiam ex mœrore qui in resipiscentia sumitur, potest ad desperationem supplantare, si fuerit immodicus. Quandoquidem ergo et ex eo quod peccamus, et ex eo quod resipiscimus, facile ab eo capimur, an non plane circumvenimur? De utilitate per ipsum præstita his qui idonei essent, per quam etiam commendari se dicit. 12, 13. Caterum cum venissem Troadem ad Evangelium Christi, et ostium mihi apertum esset per Dominum, non habui relaxationem spiritu meo eo quod non invenissem Titum fratrem meum, sed cum illis valedixissem, abii in Macedoniam. Non vulgari modo peregrinatus sum, sed ad Evangelium, hoc est, ad illud prædicandum. «Et ostium mihi apertum esset.» Vult dicere quod præter afflictiones, etiam Titi absentia ipsum af flixit, ostendens quantum sit fratre privari. Nec tamen dixit: Non prædicari, aut salutis eorum qui ad fidem accedebant curam non habui, sed, «Non habui relaxationem spiritu meo;» hoc est, mare bam et anxiabar. Prædicatio itaque ob hoc non

accepit impedimentum. Et tanta fuit, inquit, trie 30 1 Cor. 12. stitia, quod cum etiam apertum esset mihi ostium, hoc est, et plures essent discipuli et sermo curre ret, tamen angebar super absentia Titi. His Titi utilitatem ostendit, quia sine illo, licet apertum esset ostium, non tamen habuit relaxationem, eo quod ille non adesset. Hoc autem dicit et Titum commendans Corinthiis rursum enim ipsum ad eos missurus erat), et proprium circa illos ostendens studium. Quanquam enim adeo utilis et in prædi catione et in omnibus esset Titus, ipse tamen illo rum præponit utilitatem: ideo et eum misit ad eos et mittet, cum ipse multum egeret ejus præsentia. «Sed cum illis valedixissem.» Cum valedixissem, non est ac si diceret: Cum elegissem non prædi care. Minime. Quid enim hoc esset, si propter Titi absentiam impedimentum acciperet evangelium? 613sed quasi diceret: Non tanto tempore apud illos permansi quantum illi voluissent: idque fortassis etiam permittente Spiritu, faciebat tamen aliquid Titi absentia. Fortassis autem utilis quoque erat ad prædicationem Titus. II, 14-17. «Deo autem gratia qui semper trium phare nos facit in Christo: et odorem notitiæ suæ «manifestat per nos in omniloco. Quoniam Christi «bona fragrantia sumus Deo in his qui salvi fiunt, « Deinde postquam multos recensuit dolores quos in Asia et Troade acceperat, sic ut ad eos profici sci non potuerit: ne verba hæc existiment esse lugentis,subjungit: «Deo autem gratia qui trium phre nos facit.» Hoc est, gratias agimus Deo qui nos manifestat, ac conspicuos esse facit, per hoc quod malis afficimur: manifestat autem, per vi ctorias ac tropea quæ adversus diabolum habemus. Nam hoc sibi vult triumphus. In hoc enim quod mala patimur, consurgunt adversus diabolum vi ctoria. Siquidem quo plus patitur quispiam, plus vincit. «In Christo.» Hoc est, per, sive propter Christum et prædicationem. Et odorem notitia sum.» Odor notiliæ duo significat, et quod cole stis prædicatio unguentum sit, et quod non omni bus revelata sit et manifesta: quod etiam alibi dicit «Cernimus nunc per speculum in ænigmate ". Quemadmodum enim odor indiɔat quidem alicubi esse unguentum, non tamen ipsam manifestant præsentiam ejus quod spirat: ita quoque notitia quæ per prædicationem habetur, ostendit quidem ac docet esse Deum, at qualis sit per essentiam non ita. «Manifestat per nos.» Nam veluti thuri bulum, inquit, sumus hujus unguenti ac cœlestis incensi, ipsius odorem ubique circumferentes.

Quoniam Christi bona fragrantia sumus. Non solum, inquit, bonam fragrantiam prædicamus, verum etiam nos apostoli bona fragrantia sumus, quæ a Christo Deo veluti emergit. Quomodo? Aut nos ipsos sacrificantes, aut externis afflictionibus quotidie morientes, 614 et in Christi victimas reputati. «In his qui salvi fiunt» Bona igitur fragrantia sumus, et bonam fragrantiam prædica mus sive quis ex hoc salvus fiat per fidem, sive pereat per incredulitatem. Quemadmodum enim sol et mel ab his qui cæcutiunt aut vitio affecti sunt, non juxta suam perspiciuntur naturam: sed non ob id ille quidem tenebrosus est, hoc autem amarum, ita et nos et prædicatio, quanquam non nulli ob incredulitatem pereant, non ob id non est spirituale unguentem: qu n potius ex hoc adni randum est, quod pravos arguat ac convincat quia et unguentum porcos suffocare dicitur, et ignis spinas consumere. — Namn sive quispiam salvus fiat sive pereat, Evangelium in sua permanet virtute. Non enim ipsius opus est perditio, sed ingratitudinis il. lorum.«His quidem odor mortis ad mortem.» Non ex propria natura, sed ex ipsorum malitia. Quando vivificativus est aut quidem et Christus lapis erat of fensionis et petra scandali his qui pereunt. — Aliud. Juxta inditum cuique affectum, suavis odor aut mortifer quemadmodum si idem unguentum sca rabeo et columbæ proponatur, non idem in utro que efficiet sed columba quidem robustior per suavem unguenti odorem redditur, scarabeus vero interimitur. Ita et Paulus divinum illud incensum, si quis columba esset, sicut Titus, Silvanus et Timo theus, una cum eo participabat in bono vitæ odore, proficiens ad omne id quod honestum erat, sam ptis ab ipso exemplis; si vero Demas quispiam es set aut Alexander aut Hermogenes, non ferens temperantiæ suffimentum, scarabeorum more a suavi odore fugabatur. «Et ad hæc quis idoneus?» An ad tantam gratiam idoneos vos esse putatis, ut Christi bona fragrantia silis? nequaquam, sed to tum gratiæ est. «Non enim sumus ut plerique. Pseudapostolos hic insinuat, qui Dei gratiam pro prium opus esse dicebant, et ait: Propterea dixi, «Quis idoneus,» et Deo rem omnem attribui,quia non sum sicut cæteri, nempe pseudapostoli caupo nans et alienum faciens donum Dei.Cum enim Deus donum dederit, dicit autem quispiam quod suis id laboribus nactus sit, gratiam Dei facit alienam. Aut hoc dicit: Propterea his qui pereunt odor mor tis est, 615 his autem qui salvi funt odor vitæ, quoniam non cauponamur verbum, veluti quidam qui illud commutant secundum occasiones et personas turpis lucri gratia: sed veritatem præ dicamus, ut et qui digni sunt salvi fiant, et indigni ob suam incredulitatem pereant.Etenim ex sinceri tate loquimur quæ vidimus et quæ audivimus a Christo. «Sed velut ex Deo.. Sed velut hi qui a Deo acceperunt et didicerunt, et qui in conspectu Dei loquuntur: et tanquam per Christum, id est, Christo instructi et edocti loquimur. Papæ, quantam veritatem prædicationi asseruit!

III, 1-3. Incipimus rursum nos ipsos commendare? Num egemus ut nonnulli commendatitiis epistolis apud vos aut a vobis commendatitiis? Epistola nostra vos estis scripta in cordibus nostris, quæ intelligitur et legitur ab omnibus hominibus, dum declaratis quod estis epistola Christi, subministrata a nobis, inscri pta non atramento, sed spiritu Dei viventis: non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis curneis. COMMENT. IN EPIST. II AD CORINTH. «Incipimus rursum.» Dicet fortassis quispiam, inquit, quod hæc disseramus volentes nos ipsos vobis commendare et in medium afferre: «Num egemus ut nonnulli..» Interrogative hæc legito Utrum nobis opus est aut a vobis ad alios aut ab aliis ad vos commendatitiis epistolis, sive quæ nos veterique instrumento. 31 I Cor. IV, proponant et exhibeant? Per hoc autem pseudapo stolos designat. «Epistola nostra vos estis.» Loco, inquit, epistolæ quæ nos possit in medium propo nere, habemus vos ac vestram secundum Deum probitatem cum nota virtutis magistri sit probi tas discipulorum.Qui itaque habeamus vos in mo dum commendationis erga alios.nequaquam egen us commendatione ad vos. «Scripta in cordibus no stris.» In mente inquit, vos habentes, ita ut pro pter indebilitatem inscripti esse videamini in no bis, ubique vos circumferimus,et ex vestra virtute habemus apud alios commendationem: quod in priore Epistola ait: «Sigillum apostolatus mei vos estis in Domino 21.» — • Quæ intelligitur et legi tur.» Ex eo quod vos ubique in memoria circum feramus. llaque per lectionem 616 cognoscimini lectionem autem vocat suam de ipsis collocutionem ac memorationem.. Quod estis epistola Christi.» Quomodo? Quia lex ac præcepta ejus, litterarum loco manent ac servantur apud vos «Subministrata a nobis.»Nos autem hujus notitiæ ac prædicationis ministri erga vos fuimus; et quemadmodum Moses legis fuit minister,ita et nos prædicationis,et sicut ille tabulas incidit, ita nos corda vestra. Deinde ex hoc ad collationem venit veteris legis ac novi Te stamenti,et ait: Illa quidem atramento, hoc autem spiritu inscriptum est: illa in lapidibus,hoc in car neis tabulis,hoc est,in cordibus:quanto autem spi ritus præstantior est atramento, et cor lapidibus tanto novum Testamentum lege præstantius est III, 4.6. Fiduciam autem hujusmodi habemus per Christum erga Deum, non quod idonei simus ex no bis ipsis cogitare quidquam tanquam ex nobis ipsis sed si ad aliquid idonei sumus, id ex Deo est, qui et idoneos fecit nos ministros Novi Testamenti, non litteræ, sed spiritus. Nam littera occidit, spiritus autem vivificat. Deinde postquam ostendit Novum Testamentum

majus esse lege veterique instrumento una quo que ex consequenti subintelligebatur apostolos ma jores esse Mose veteris instrumenti ministro; ob id enim quod res sunt majores, propter hoc ipsum et ministri. Sed totum Deo attribuit et ait:«Fidu ciam autem hujusmodi habemus.» Hyperbaton est Qu'a idoneitas nostra ex Deo est, inquit, et cætera quæ in medio ponuntur.bono sumus animo ac con fidimus per Christum habentes ut confidamus: quia nos quidem non sumus idonei ad ministrandum in tanto ministerio, imo ne ad concipiendum quidem mente rei magnitudinem, aut in ipsa quidquam omnino cogitandum: sed quia beneplacuit ipsi ut nos idonei essemus tanto negotio. Non litteræ, sed Spiritus.» Lex enim litteras ferebat, Christi vero prædicatio Spiritus superventionem. Siquidem lex quoque spiritualis erat,at Spiritum non tribuebat, quod facit prædicatio. Ac si diceret: Nobis non litteras 617 dare commissum est velut Mosi, sed Spiritum. Nam per impositionem manuum aposto lorum superveniebat Spiritus sanctus. «Nam littera occidit.» Lex, inquit, occidit. Si enim peccantem deprehenderit,interimit eum. «Nam qui transgres sus est, inquit, legem Mosi, sine misericordia sub duobus aut tribus testibus moritur ".» Spiritus vero si deprehenderit peccatis mortuos, per bapti sma vivificat. De ministro secundum Spiritum, et gloria magis di vina quam ea quæ secundum legem erat. III, 7-11. Quod si ministerium mortis in litteris insculptum lapilibus fuit in gloria, adeo ut non possent oculos intendere filii Israel in faciem Mosi, propter gloriam vultus ejus quæ aboletur, cur non potius ministerium Spiritus erit in gloria? Nam si ministerium condemnationis gloria, multo magis ex cellit ministerium justitiæ in gloria. Quandoquidem ne glorificatum quidem fuit quod glorificatum est, in hac parte, propter eminentem gloriam. Etenim si id quod aboletur fuit per gloriam, multo magis id quod manet est in gloria. Postquam in præcedentibus docuit Novi Testa menti excellentiam super Vetus: quod illud quidem in lapidibus datum erat et per atramentum, no vum vero in cordibus et per spiritum vult nunc ostendere quod etiam in gloria majus sit Novum. Et quoniam Vetus sensibilem habebat gloriam,nempe faciem Mosi, Novum vero intelligibilem, a ratione ostendit excellentiam: et vide quomodo. Protinus ipsum vocat mortis ministerium et litteris et in la pidibus insculptum ac si diceret: Non erat ibi auxilium aliquod aut remissio, quemadmodum in baptismate, sed solæ litteræ ac supplicium inevita bile; 618 ut quod lapidibus insculptum esset. Ministerium autem mortis dicit legem. Et vide quod non dixit esse mortis effectivam: neque enim ad peccatum aut mortem impellebat; sed ministerium. Nam legislatori erat ad ministerium, et morte di 22 Hebr. x, 28.

gnos lex interimebat. Legis ministerium appel lavit mortis ministerium, quoniam transgressores lex puniebat. Si igitur ubi supplicium ac mors erat, litteræque lapidibus insculptæ, qui hæc fere bat tantam in facie gloriam accepit, n.ulto amplius qui divino ministrant Spiritui,majori fruuntur glo ria. «Adeo ut non possent oculis intendere.» Ex tollit legis gloriam ut magis augeat gloriam Novi Testamenti. Vel quod hoc magis accusatio sit Ju deorum: nam adeo, inquit. crassi erant. ut ne sensibilem quidem gloriam videre essent idonei. «Propter gloriam vultus ejus.» Cum superius le gis gloriam extulisset nunc eam paulatim exte nuat ac tollit.Non enim lex gloriam habebat, sed Moses et hic quidem nos permanentem habuit gloriam sed quæ aboletur ac cessat. Nam quia su perius extulerat ea quæ legis erant,tollit nunc ipsa, ut una auferat et Judaica. «Cur non potius mini sterium Spiritus.» Sicut ministerium mortis legem appellavit, ita nunc ex consequenti debuissent No vum Testamentum vocare ministerium vitæ: sed hoc quidem tacet, verum quod majus est dicit ipsum enim vocat Spiritus ministerium, cum etiam habeat potestatem dandi vitam. Vocat autem mini sterium Spiritus, propter Spiritus sancti superven tionem, tanquam præparativum superventionis Spiritus sancti. «Nam si ministerium condemna tionis.» Ex ratiocinatione comparationem facit rationi consonam. Si gloria, inquit, est in lege, quæ tamen mortis ac condemnationis ministra erat, multo magis consequitur ut in Novo Testamento c non solum gloria sit, sed etiam excellat. Nam,«Ex cellit,» inquit. Cum enim lex deprehendens pec catores, puniret, prædicatio peccatores deprehen dens in baptismate, non modo sine pœna dimittit, cum tamen hoc satis esset: verum etiam justificat et sanctificat, ac in adoptionem vocat, futurorum que bonorum spem promittit. Unde etiam Novum Testamentum vocat ministerium justitiæ,619 tan quam impios justificans. «Quandoquidem ne glorificatum quidem fuit.» Et quid collationem, inquit, facio Novi Testamenti ad legem? Tanta est Novi Testamenti excellentia ac gloria,ut in hac parte conferendo, Vetus ne ullam quidem videatur habere gloriam,licet glorifcatum sit, si ad Novum conferas. Et hoc est, quod ait «In hac parte,» nempe comparationis. - Nam tanta est, inquit, ad ministros gratiæ reditura glo ria, ut merito neque gloriam esse dicat quispiam, eam quæ Mosen secuta est, si ad hos respiciat. Siquidem lucernæ lux in nocte videtur esse splen didissima at in meridie occultatur, et ne lux quidem esse existimatur. Legem autem dixit aboleri: ut quæ ad Christi præsentiam cessaverit: gratiæ vero donum manere,ut quod finem non habeat.Si ergo illud,inquit, sortitum est gloriam, manifestum est quod istud multo majorem sortietur.«Quod glori ficatum est.» Puta lex quæ gloriam habuit per faciem Mosi. «In hac parte. «In parte compara

tionis seu collationis nulla est Mosi gloria, quan- «» quam glorificatus est. Nam si ad Novum conferas Testamentum non, fuit glorificatus. «Propter emi nentem gloriam.» Quam habet videlicet Novum Testamentum. «Etenim si quod aboletur fuit per gloriam.» Deinde etiam ex permanentia ostendit excellentiam. Nam si lex, inquit, quæ abolenda eratac cessatura, per gloriam data est, multo ma gis Novum Testamentum quod semper duraturum est, erit in intelligibili gloria. 11,12-15.«ltaque cum habeamus hujusmodi spem, «multa libertate utimur;et non sicut Moses ponebat «velamen ad faciem suam ne intenderent filii Israel ⚫ in finem ejus quod aboletur. Sed obcæcati sunt «sensus illorum. Nam usque ad diem hodiernum «velamen in lectione Veteris Testamentimanet,non «detectum, quod per Christum aboleatur; sed ad «hunc usque diem cum legitur Moses, velamen «super cor illorum ponitur.» Quoniam auditorum infirmitas non videbat Novi Testamenti gloriam (neque enim sensibilis erat), sed ad eam bene affecta erat, ad futurum tempus ipsos remittit: ideo quoque spei meminit 620 «Hujusmodi spem,» inquit. Hujusmodi, qualem? Quod nos majora acceperimus quam vetus populus Israeliticus. «Multa libertate utimur.» Quando quidem igitur nos Novi Testamenti ministri majora accepimus, prædicationem cum magna libertate prædicamus, nihil occultantes neque remissi, ne que veriti ne vestram percutiamus conscientiam propter prædicationis absurditatem,quemadmodum Moses feriebat aspectus Judæorum. Vos enim pulchritudinem quæ est in prædicatione videre potestis ut nequaquam feriamini intuentes, ne que mente, neque intelligibili aspectu. Et non sicut Moses.» Ac si quispiam dixisset: Quare aperte prædicatis et non in modum velaminis obumbrando loquimini? Quare? Primum quidem confdentes in puritate prædicationis; deinde quia vos quoque videre potestis eam quæ in prædica tione est pulchritudinem. Neque enim veluti Ju dæi cæcutitis. Quanto enim Novum Testamentum majus est, tanto quoque major est excellentia eo rum qui docentur. «Ne intenderent filii Israel.» Ut intentis inquit, oculis in faciem ejus non per spicerent id quod cessaturum erat ac abolendum ab ea gloria. Volens autem ostendere brevis esse temporis gloriam illam,quantum ad comparationem gloriæ quæ semper maneret in Novo, ait; «In finem ejus quod aboletur,» ac si diceret: Cum non potuerint in gloriam intendere Israelitæ, conse quens est ut finem habeat ac cesset illa gloria quæ adeo brevis erat temporis, ut simul et ince perit et cessaverit: neque tamen in illam, inquit, aspicere potuerunt, adeo erant imbecilles. • Sed obcæcati sunt sensus illorum.» Hoc est,excæcata est mens illorum, idque adeo, ut non tunc solum Mosi gloriam videre non potuerint, sed ne nunc

de quidem ea quæ in lege sunt videre possunt ut oportet. Nam ad hunc usque diem, inquit, idem velamen habet apud ipsos lectio legis. Quasi enim velata esset lectio. non possunt intueri quæ in illa sunt, neque cognoscere quod per Christum abo letur et cessat lex At ubi id habet lex, dixerit quispiam, quod per Christum et per Jesum abo lenda esset? Eadem ipsa lex dicit. Nam cum dixis set: «Prophetam suscitabit vobis Deus,. subjun xit: «Ipsum audietis quidquid dixerit ",» etiam videlicet si quod legi contrarium est dixerit, Christo loquens. Ipse vero et Sabbata solvit, 631 sanans in ipsis "; et quædam addidit, ut cum di ceret: «Audistis quod hoc dictum sit antiquis, ego autem dico vobis ".» Et quod propter solum odium non esset uxor dimittenda ':multaque alia. Deinde autem quia in solo templo præcepit eis Deus sacrificare, et in hoc victimas conclusit, deinde illud sustulit: an non manifestum est quod victi mas omniaque legalia sacrificia irrita fecerit? ut et sensibili et intelligibi modo lex sui ipsius aboli tionem complectatur. «Non detectum.» Ad hoc ut ipsi cognoscant quod per Christum lex aboleatur. Christus enim irritum facit velamen. Nam cum ipse sit veritas, cessare facit umbram, legisque ambiguitatem Ita habet centesimo primo tricesimo interpretationis in Lucam. Datum est his qui in paradiso erant præceptum, sed irritum factum est, et cessavit ac abolitum est. Datum est et tempore Noe, et illud similiter abolitum est ac cessavit. Datum est et tempore Abraham, sed et plurima hujus irrita fecit lex innumeris mutans additionibus alia que jubens. Data est per Mosen et hæc quoque aboletur ac cessat: non quod alia inducta sit quæ etiam aboleatur, sed quod alia sit inducta lex evan gelica quæ in æternum permaneat. Omnia itaque priora abolita sunt, at finis ejus quod aboletur est lex quoniam post ipsam nulla alia aboletur. «» Quod si lex finis est ejus quod aboletur, ipsa quo que facies eam inducens certe finis est ejus quod aboletur: quemadmodum etiam Evangelii dator in sæculum sæculit regnat ac regnabit. Velamen super cor illorum ponitur. Deinde quoniam dixe «rat velamen poni in lectione Veteris Testamenti » ne quis existimaret legis obscuritatem in causa esse quod non intelligeretur, manifestius illud dicit, ostendens ipsorum et non legis esse vitium. Nam velamen, inquit, super cor illorum ponitur,» ideo non possunt legis sensum cognoscere. Nam si illum cognovissent, utique ab ipsa recessissent, et Christo credidissent: id enim vult lex ac jubet. "Ilvixa 16 18. Αt ubi conversus fuerit ad Dominum, tolletur velamen: Dominus autem Spiritus est; por ro ubi Spiritus Domini, ibi libertas. Nos autem om nes detecta 622 facie in speculo videntes, ad eam dem imaginem transformamur a gloria in gloriam tanguam a Domini Spiritu. Siquidem et Moses ad Judæos loquens habeat 13 Deut. XVIII. 15. 3 Joan. 6 v, * Matth. 7, 21, seqq. * Matth. Joan. 1, 17.

velamen; ad Deum vero accedens, auferebat vela men. Moses enim ipsorum typus erat. Nam et ipsi dum volunt legi hærere, velamen habent, quod eos legem ipsam non sinit intueri: cum autein con versi fuerint ad Dominum, auferetur eorum vela men. Tunc autem convertentur, cum relicta lege credent Christo, et gratiam quæ a Spiritu est in baptismo acceperint. Hoc enim loco Dominum di cit Spiritum: «Dominus autem Spiritus est.» Deinde ne quisquam infirmiorum auditorumaudiens quod Moses ad Dominum conversus auferebat ve lamen, ipse vero cum a Paulo converti ad Spiri tum admonetur, putet se non ad Dominum con verti, subjungit: Dominus aulem Spiritus est.» Ne timueris, inquit, etiam ad Dominum converte ris cum ad Spiritum converteris: nam Dominus Spiritus est, ejusdemn majestatis, eodem modo ado randus, ejusdemque substantia cum Patre ac Filio. » Ibi libertas.» Id dicitur quasi comparatione ad legem ibi enim jugum erat et servitus, in fide veso Christi libertas. «Nos autem omnes.» Adeo, inquit, in libertate ac generositate sumus, ut om nes nos detecta facie (neque enim apud credentes contingit esse velamen) gloriam Domini intuentes transformamur, Quemadmodum enim argentum soli oppositum, ipsum etiam quosdam emittit ra dios per incursum solis: ita et nos in baptismale per Spiritum repurgati, et illius radiis illustrati, splendorem quemdam intelligibilem emittimus. Vult autem et ipsos ad apostolorum ordinem ad. ducere in eo quod ait: «Nos autem omnes gloriam Domini in speculo videntes,» hoc est, Spiritu il luminati. «gloria in gloriam.» In ipsum, in quit, splendorem transmutamur, a gloria Spiritus ad nostram gloriam facta transmutatione; et ad talem ac tantam, inquit, gloriam pervenimus, ad quam verisimile est pervenire eum qui a Paracle to illuminatur, et obscura imagine gloriæ ejus insignitur. 628 Quid ad hoc dicere possunt qui Spiritum impugnant? gloria, inquit, divini Spi ritus in gloriam nostram. Ac si dicat; Inde acci pimus. De divina gloria et consequenti vita, quod a sanclis cognosculur. IV, 1, 2. Propterea cum ministerium hoc habeamus, sicut nostri misertus est Deus, haud defatigamur, sed rejicimus occultamenta dedecoris; non versantes per astutiam, neque dolo tractante verbum Dei: sed manifestatione veritatis exhibentes nos ipsos apud omnem conscientiam hominum in conspectu Dei. » Propterea.» Hyperbaton est. Propterea non de fatigamur: propterea, propter quid? Quia talia ac cerimus. «Cum ministerium hoc habeamus.» Quoniam multa ac magna de apostolis dixerat, puta «Gloriam Domini in speculo videmus ac transfor

mamur (quanquam enim sermonem fecit com «» munem dicendo: Nos aulem omnes, ad apostolos tamen veluti prima exemplaria dicebantur prædicta) deinceps sermonem de his deducit: Cum enim mi » nisterium,inquit,habeamus. hoc est, nihilamplius «quam ministri prædicationis simus. Deinde ait » «Sicut nostri misertus est Deus,» ostendens quod Ne ad hoc quidem digni sumus ut simus ministri, sed et hoc a Dei misericordia habemus. Haud defatigamur. Hoc est, non deficimus ad afflictio nes, tentationes ae pericula. Sed rejecimus Ad afflictiones quidem non defatigamur, sed rejecimus ac refutavimus occultamenta dedecoris: hoc est, talia in occulto facere, quæ manifestata pudorem afferrent. Designat autem pseudapostolos qui habi tum quemdam pietatis habebant, sed in occulto " pravierant. Quomodo autem rejecimus occultamenta dedecoris? Sine versutia ac fallacia viventes. Nam qui ita conversatur, recusat quidquam facere eorum quæ damnata sunt. 624 «Occultamenta dedecoris. >> Eliam occultamentis,inquit,dedecoris interdiximus id est nihil confusione dignum ne in occulto quidem perpetramus: sed in afflictionibus non succumbi mus, ut et vos videlis: neque vel mente aliud quid quam cogitamus confusione dignum: hoc est ne que negligentiam neque hæsitationem seu ambigui tatem,neque ingratitudinem, neque aliud quippiam hujusmodi vel mente recipimus:sed quemadmodum in manifesto non defatigamur,ita neque in occulto quidquam erubescentia dignum cogitamus, sed omnia ruboris occultamenta rejecimus. Deinde «Non versantes per astutiam,» etc. Siquidem ver sutiæ ac doli est aliud exterius ostendere, aliud autem cogitare. «Neque dolo tractantes verbum.» Nec solum, inquit, vitam ac conversationem sine versutia instituimus, sed neque dolo tractamus verbum Dei sive prædicationem aut quæstum ex ipso sectantes, aut juxta temporum ac personarum varietates nos ipsos commutantes, et nunc hoc, nunc autem illud docentes. quod pseudapostoli faciebant. «Sed in manifestatione veritatis.» Nihil, inquit, occultum apud nos est, neque aliud occul tamus, aliud autem loquimur: sed per manifesta tionem veritatis nos ipsos in medium proferimus ac exhibemus quales sumus apud omnem conscientiam hominum. — Nam pseudapostoli non per manife stationem veritatis, sed simulando veritatis perso nam, ostendebant seipsos non coram Deo, sed tan tum ut iis placerent qui fallebantur. «Apud omnem conscientiam hominum.» Omni, inquit, conscien tiæ hominum, sive credentium sive non credentium, nosipsos ex nostra conversatione commendamus, Quoniam homines latere contingit illosque deci pere. Deum sua conscientiæ præfecit inspectorem. IV, 3-5. Quod si adhuc velatum est Evangelium nostrum, in his qui pereunt velatum est, in quibus Deus hujus sæculi excæcavit sensus incredulorum, ne illusceret illis lumen Evangelii gloriæ Christi qui est imago Dei. Non enim nos ipsos prædicamus, sed

Christum Jesum Dominum, nos ipsos autem servos vestros propter Jesum. Quoniam dixerat quod apud omnem hominum conscientiam se ostendisset per veram manifestatio nem, hoc est, prædicationem, adversabatur autem ipsi quod non omnibus esset manifesta prædicatio, quod planum est ex his qui non crediderunt, ait 625 Non illud nos accurat aut Evangelii obscuri tatem, sed illorum perditionem ac cæcitatem. «< In quibus Deus hujus sæculi.» Eorum qui extra gre gem sunt Christi, alii ab initio increduli fuerent sermoni prædicationis, alii crediderunt quidem, sed quia non habebant terræ altitudinem, rursum a fide resilierunt, quos omnes Paulus dicit pe reuntes; nunc tamen ipsi sermo est de his qui ab initio ipsi non crediderunt. His enim omnino velatum est Evangelium, et ait In hominibus qui pereunt nec omnino credi derunt,excæcati sunt sensus, ne fidei splendorem susciperent. Deum autem hujus sæculi Manichæi quidem et Marciones aiunt malum dici deum siquidem duo sunt apud illos dii; nos vero eum dicimus qui omnibus præsidet: sed quemadmodum Deus cœli et terræ dictus est, 18 et Deus præ sentis diei, et Deus Abraham et Isaac et Jacob 9, nec ob id cæterorum Deus non est: ita hoc quoque intellige, Deus hujus sæculi. Aut cum hyperbato hoc modo: incredulorum hujus sæculi. Nam hic increduli sunt, tunc autem omne genu se flectet, et omnis lingua conftebitur Christo, cum venerit in paterna gloria. Cyrillus vero hujus sæculi dicit deum eum qui incredulis existimatus est esse deus, nempe Satanam (hunc enim colebant).primo libro adversus Julianum. Alio modo. Hoc est Incredulorum hujus sæculi excæcavit Deus sensus, nam futurum sæculum incredulitatem non habet. «Excæcavit sensus incredulorum.» Non quod ipse lecerit absit! sed quod fieri permiserit pro pter liberum arbitrium; ut etiam alibi ait «Tradidit illos Deus in affectus ignominia ac si diceret Tradi permisit. Quoniam enim a Christo recesserunt, reliquit eos: nam volentium est salus, non coactorum: non quod etiam nocu mentum acceperint qui infideliter affecti erant et illustrati sunt luce Christi, veluti debilis aspectus radio solari. «Ne illucesceret illis.» Vide quod non dixerit Excæcavit eos ne crederent, sed, «Ne illucesceret illis, ostendens ipsos primum non credidisse et ita postea indignos effectos lu mine. Nam etipse quoque Dominus ait «non esse projiciendas margaritas ante porcos "1.» Et bene ponitur, illucescere. 626 Nunc enim obscurum habemus veræ cognitions defluxum, et tanquam a sole lucidissimo tenuem splendorem. Hoc alibi quo que signifcat dicens: Videmus nunc per speculum ss Judit. v, 9, Exod. sit, 26. 59 Philipp. 11, 10. * Rom. 1, 24, Matth. 6.

in wenigmate et, Arrham habemus Spiritus 33 1 Cor. Xi!!, 12. * II Cor. 1, 22. 8 Isa. 6. 39 I Cor. xii, 12. ac odorem cognitionis.» - «Evangelii gloriæ Chri sti.» Gloria enim Christi est Evangelium. Christus siquidem glorificandus est ob innumera: quod creaverit, quod creata conservet, quod omnia gi gnat ac vivificet, maxime autem propter crucem, cujus preco est Evangelium. «Qui est imago Dei.» Tanquam in transcursu dicit, quid sit quod Evan gelium contegat incredulis: Quod Deus sit, inquit, qui crucifixus est. Nam imago Patris est per omnia ei similis. Quia enim novit Apostolus dici imagi nem quod per omnia æquale est ac simile, vide quod alibi dicat: «Umbram enim habens lex fu turorum bonorum, non ipsam rerum imaginem 84 Imaginem Dei appellando Christum, tanquam Deum de Deo, siquidem in se ipso ostendit Patrem, ideo ait: «Qui vidit me, vidit Patrem 35» «Non enim nosipsos prædicamus.» Superius di xit: «Non versantes per astutiam, neque dolo tractantes verbum Dei.» Quomodo? «Quia nos ipsos non prædicamus, sed Christum Dominum, nos ipsos autem servos vestros propter Jesum.» Hoc vero dicens, ipsorum designat præceptores, de quibus scripsit Corinthios dicere: «Ego qui dem sum Pauli, ego autem Apollo, ego vero Ce » qui eliam dominabantur eis. pha 3 IV, 6. 3 Quoniam Deus qui jussit e tenebris lu cem illucescere, est is, qui illuxit in cordibus no stris ad illum nationem cognitionis gloriæ Dei in facie Jesu Christi. Quare teipsum dicis servum nostrum? Quare? Quia amati estis, inquit, a Deo meo Ipse enim qui ab initio jussit ut a tenebris lux illucesceret, est is qui illuxit, hoc est, hic illuxit in cordibus nostris.Illu xit autem illuminans nos, ac revelans sui notitiam et gloriam. «In facie Jesu Christi.» Hoc est, per faciem Christi. Nam per Filium accepimus veram Patris cognitionem, quemadmodum ipse dicit in Evangeliis loquens ad Patrem: «Manifestavi no men tuum hominibus, et glorificavi te super ter ram 37.» 627 Et manifestatum est nobis per Jesum quod sit Pater, et quod non velit nidore ac san guine adorari aut placari, quodque in Trinitate ejusdem essentiæ ejusdemque potentiæ colitur Deus Unde etiam dictus est magni eonsilii Ange lus 38. «Ad illuminationem cognitionis.» Vide quomodo Paulus sanctæ Trinitatis omnimodam si militudinem eumdemque honorem manifestet, vo cans sanctam Trinitatem Lucem, Lucem, Lucem. Superius de Spiritu loquens: «Gloriam, inquit (hoc est, lucem Domini), in speculo videntes ad eamdem imaginem transformamur 39.» Rursum de Filio: «Ne illucesceret illis lumen Evangelii gloriæ Christi.» Nunc de Patre ait: «Adilluminationem cognitionis gloriæ Dei.» 34 Hebr. x, 1. us Joan. 86 I Cor. 1, 42. 87 Joan. xvi, B.

De infirmitate juxta corpus et corporis depositione plenaque resumptione. IV, 7-10. Habemus autem thesaurum hunc in vasis testaceis, ut virtutis eminentia sit Dei et non ex no bis: dum in omnibus premimur, ut non anxii reddi mur: hæremus, at non deprimimur: persecutionem patimur, at non in ea deserimur: dejicimur, at non perimus semper mortificationem Domini Jesu corpore circumferentes, ut et vita Jesu in corpore nostro manifestetur. in Etiam quæ nunc ponuntur consequentia sunt ad ea quae superius dicebantur. Quoniam nos,inquit, apostoli sumus prædicationis ministri, cum indigni tanta ejus gloria simus, tanquam aurum in vasis testaceis ferentes. «Et non ex nobis.» Ut nullus, inquit, sibi ipsi tanquam digno tribuat quod acce perit, sed totum Dei sit potentiæ, qui idonea ha buit vasa testacea ad auri susceptionem. «Dum in omnibus premimur.» Adeo, inquit, totum est po tentiæ Dei, quod licet testacei simus. 628 in tan tisque circumagamur tentationibus et afflictionibus, non fiangimur, nec perdimus eum qui in nobis est thesaurum. In omnibus, inquit, et locis et negotiis. Eum vero qui premitur non anxiari aut anxium reddi, est Dei gratiæ. «Hæremus.» Incerti sumus quid facere oporteat ad bellum ac persecutionem undique insurgentem: at non in tantum ut etiam opprimamur, hoc est, ut cadamus ac vincamur. «Persecutionem patimur.» Persequuntur quidem homines, at Deus in ea non deserit. Neque enim permittit ut succumbamus, sed ut exerceamur. «Dejicimur.» Et quod ad magnitudinem, inquit, afflictionum attinet, jam dejecti sumus: at Dei gratia non perimus: hoc est, in anbiguis ac per plexis rebus portum salutis invenimus. «Semper mortificationem Domini.» Mortificationem, inquit, Domini nos quoque ubique circumferimus, ut in dies ubique moriamur. Nam, «In dies morior, in quit, per vestram gloriationem, ut etiam resur rectio Domini fiat nota per corpus nostrum 40. Nam qui resurrectioni Domini non credit, cum videat nos in dies morientes in dies tamen vivere, jam nequaquam rationabiliter incredulus perma nebit. IV, 11, 13. Semper enim nos qui vivimus. in mor. tem tradimur propter Jesum, ut et vita Jesu mani festetur in mortali carne nostra. Itaque mors quidem in nobis agit, vita vero in vobis. Caterum cum habea mus eumdem spiritum fidei juxta illud quod scriptum est: Credidi, idcirco locutus sum: et nos credimus, idcirco etiam loquimur. De eodem rursum dixit. Propterea, inquit, a Deo permillimur tradi in mortem, ut manifestetur quod surrexerit Christus. Qui enim in dies nos suscitat, certe seipsum quoque excitavit. Aut hoc 4º Cor. xv, 32.

modo Propterea nos ipsos in mortem tradimus ut vita Domini manifestetur et agat in nobis. Quando? nempe in futuro sæculo: ac si diceret Nunc propter Christum nosmetipsos in mortem tradimus, ut Christus tunc ab intellectuali morte condemnationis nos liberet, et ad vitam ducat in tellectualem. «Itaque mors quidem.» Ut hoc conse quens sit, 629 inquit, mortem quidem agere ac vim habere et operationem in nobi“, vitam vero in vobis. Ac st diceret: Nos morimur propter prædi cationem, ut vos vivatis per ipsam vita illa incor ruptibilis ac æterna, credentes in Christum. - Af flictiones et anxietates, mortiferæque calamitates, inquit, hæc nunc operantur in nobis: fides vero ac pietas (quæ vere ita est) in vobis. Pietas enim sive cultus Dei vita est, cum incorruptibilem, in deficientem ac sempiternam vitam in cœlis conci liet. «Cæterum cum habeamus eundem spiritum fidei.» Cum eumdem spiritum cum David habea mus, eadem etiam cum ipso loquimur, puta «Cre didi, idcirco locutus sum.» Nam cum in superiori bus resurrectionem, considerationibus ac rationi bus astruxerit, eamdem nunc ex fide inducit. 1V, 14-16. «Scientes quod is qui suscitavit Do «minum Jesum, nos quoque per Jesum suscitabit «et constituet vobiscum. Nam omnia propter vos, «ut gratia quæ exundavit, pluribus gratias agen «tibus, exuberet in gloriam Dei, Propterea non defatigamus, sed quamvis externus homo noster «corrumpatur, internus tamen renovatur in dies C«singulos. Hoc autem loquimur scientes quod Pater qui Dominum suscitavit, nos quoque suscitabit. Unde hoc scientes? ex fide videlicet. «Nos quoque per Jesum suscitabit.» Ipse enim veniet per præce ptum, per vocem archangeli, per tubam; et susci tabit mortuos, suoque sistet tribunali. «Nam om nia propter vos.» Hoc loco ipsos instruit quod de resurrectione cæterisque beneficiis, nulli ho minum, sed soli Doo agenda sint gratia. Pseud apostoli enim sibi ipsis gratiam attribuebant quasi Deus illa tribuisset, exhortationibus ipsorum ad Deum ducentibus. «Nam omnia propter vos.» Bona videlicet seu beneficia, non propter hunc aut illum sed propter communem utilitalem. Hoc au tem factum est. inquit, ut gratia Dei exundaret, dum multis tsibuitur, hac vero exundante, etiam gratiarum actio ad eum simul exundaret. «Pro pterea non defatigamur.» Quoniam ergo novimus omnia quæ in nos facta sunt ad gratias Deo agen das terminari, non defatigamur neque succumbi mus ad afflictiones. Externum autem hominem vo cat corpus, 630 quod corrumpitur dum flagella tur, ligatur ac persecutionem susiinet, interiorem vero hominem, animam quæ rursum, inquit, vi rescit singulis diebus spe et gaudio, et quia novit quod id pro Deo patiatur. IV, 17, 18. «Nam momentanea levitas affectionis «nostræ, mire, supra modum æternum gloria

pondus parit nobis, dum non spectamus ea quæ «videntur, sed ea quæ non videntur: quæ enim «videntur, temporaria sunt: at quæ non viden «tur, æterna. Vide conversionem, ut audeas sustinere afflictio nes et in illis confidere. Nam momeutanea, hoc est, brevissimi temporis, inquit: brevitas tempo ris est ad hoc ut cesset afflictio. Non fuit autem satis dixisse, «Momentanea,» sed addit eliam, Levitas. «Eternum gloriæ pondus parit.» Nec ut cunque hoc, sed mire ac supra modum id facit. Et considera retributionis exundantiam. Siquidem momentaneo rependetur eternum, levitati pondus afflictioni gloria. Et nec in his quiescunt retribu tionum exundantiæ, sed addit etiam Mire,» et «Supra modum.» «Dum non spectamus.» Quoniam afflictionem quæ gravis est dixit levem, enarrat quomodo levis sit præsens afflictio. Si non consideremus, inquit, qum videntur, sed qua non videntur. Nam si futura præsentibus opponas, levia apparent præsentia: sunt enim temporalia illa vero æterna. V, 1.4. «Scinus enim quod si terrenum nos. «trum domicilium hujus tabernaculi destructur «fuerii, ædificationem ex Deo habemus, domici «lium non manufactum, æternum in cœlis. Nam «in hoc geminus, domicilio nostro quod e cœlo «est superindui desiderantes. Si certe induti, non «nudi reperiemur. Etenim qui sumus in hoc ta «bernaculo, gemimus onerali, propterea quod no «limus exui, sed superindui, ut absorbeatur mor «talitas a vita. Quoniam tractaturus est de resurrectione ser monem,ad quem Corinthii infirmius affecti erant anticipat illos dicens: «Scimus, tanquam ipsi quoque scirent nec de resurrectione ambigerent. Aliud. Multa in 631 superioribus narravit, ostendens quod etiam ad commodum sit factum ut et afflictiones corpus consumant: nunc quod plus est dicit, quod etiam omnimoda corporis corruptio quæ fit per mortem, utilis est; nam incorruptio nem ipsam a corruptione accipimus. Vide autem quantam excellentiam comparatione ostenderit. Nam hoc terrenum, illud cœleste, id est, sumens e cœlo incorruptionem: hoc domici lium est tabernaculi (quod facilem significat disso lutionem), illud aternum. Deinde etiam illud dicit non manufactum: nec hoc certe corpus manufac tum vituperat, sed illius auget encomia. «Si ter renum nostrum domicilium.» Terrenum quidem domicilium est brevis quæ hic agitur vita. Corpus vero tabernaculum est nostrarum animarum. Aliud esi enim domicilium et aliud tabernaculum cujus est domicilium, et aliud nos quorum est proprie tabernaculum. Si igitur domicilium, inquit, taber naculi nostri dissolvatur, hoc est, brevis quæ hic agitur vita, habebimus domicilium non manufac tum, id est, vitam æternam, quæ non opus habeat nostra opera aut nostris manibus ad sui constitu

pitur pro 3xu32, id est. quandoquidem aut quiu. « Ut absorbealur morlalilas a. vita. » Superinduis PaT80r. Gn. CXVIII, 31 tionem. Bene autem ad presentis vito compara- lionem dixit futuram non esse manibus faciam : nam presens manibus habel constilui, nempe per cibum, potum, indumentum. Ita divus habet, Me- thodius lib. De resurrectione. — Aliud. Terrenum domicilium dicit presentis vite. conservationem, tabernaculum vero corpus.Si nunc finem accipiunt. presentia, domicilium habemus non manufactum 2lernum ae caleste. — Aliud. Terrenum taberna- culi domicilium vocat corpus. » JEdificationem ex Deo babemus, » hoc. est, renovationem resurrec- lionem. « In colis, » id est preparatam in calis, incorruptibilem, nempe per gratiam colestem. Nam 3 «25v, id est, in hoc, capitur pro 8d «oó- 09, id est, per hoc. « Gemimus.» Vos, inquit, gemilis ul verisimile est quod corpus vestrum af- flictionibus corrumpatur : nos autem quibus certa est spes resurrectionis,gemimus quod non penitus corrumpatur. Quamobrem ? Quia cupimus nostrum. corpus superindui ineorruplibilitale. Bene autem. « Superindui ; » nam morlale hoc corpus superin- duit incorruptibilitatem, « Ilomicilio nostro. » Non dixit: Tabernaculo, sed, « Domicilio, » significans firmam mansionem ac habitationem. — Aliud. Domicilium hocloco 882 vocavit incorruptibili- tatem, Non dixit autem, Indui, sed» Superindui;» quandoquidem non aliud induimus corpus, sed corruptibile hoc supevinduit incorruptibilitalem, « Quod e calo esl, » Non quod. e celo descendat, sed quod a Deo incorruptibilitatem accipiat, « Sj cerle induti non nudi reperiemur. » Hoc est, quanquam a nobis corpus auferatur, non sine cor- pore ibi sistemur, sed cum eodem faclo incorru- plibili. Quidam lamen dicunt : Si cerle superinduli non nudi reperiemur.Siquidem no omnes a resur- rectione fiduciam sumant,ait : « Si certe induli, » hoc est, accepta. incorruptibilitate et corpore in- corruptibili, non gloria nudati reperiemur, Resur- reclio namque communis erit. omnium, al gloria non item zqualis : sed alii quidem erunt in honore, alii vero in contumelia. « Non. nudi reperiemur.» Neexsola resurrecjione corporumque immutatione existiment rem omnem peractam esse, subjungit: Si certe incorruptibilitate ipsa induti,non nudati reperiamur gloria et honore.Siquidem incorruptio his quidem in malum, illis vero in bonum erit : ) perpetuo durare faciens et lionores et supplicia. « Gemimus.» Gemimus, inquit, non cupientes a corpore liberari, sed ab ejus afflictionibus et affe- elionibus liberari cupientes. Non enim corpus exuere, sed superinduere incorruptionem eoncu- piscimus. « Onerali. » Quoniam opponebatur ipsi communis bominum gloria.Quid, inquit, gemis, ut auferatur corpus? At omnes homines gemunt. ne moriantur. Neque nos gemimus ut auferat a nobis corpus et exuamur, sed ut superinduamus incor- ruptionem.Non enim ideo, inquit, gravaniue quod adsit corpus. sed quod morlale et corruptibile sit « Propterea quod nolimus exui. » Nam ig^ ca- z YT aKtARHASbek xnl A za cXanuüsinünti

inquit, studemus, ut quod nunc mortale et corruptibile corpus est, absorbeatur ab immortalitate et incorruptibilitate. V, 5-9. Porro qui formavit nos in hoc ipsum Deus est: qui etiam dedit nobis arrham spiritus. Itaque firmi semper ac scientes quod cum præsentes sumus in corpore peregrinamur a Domino (per fidem enim 633 ambulamus et non per speciem). Confidumus autem et cupimus magis foris agere extra corpus, et præsentes esse apud Deum. Et idcirco contendimus sive domi præsentes, sive foris peregre agentes ut illi placeamas. Quis, inquit, hanc faciet corporis immutatio nem? Quis? Deus, qui in hoc ipsum nos formavit ut simus incorrupti et immortales. Ostendit autem hoc modo non recentem esse de hoc opinionem, sed nos ad immortalitatem quidem creatos esse porro quoniam diaboli invidia mors in orbem in gressa est", rursum alteram nobis viam Deus invenit ad immortalitatem. Qui etiam dedit nobis arrham.» Et quod ad hoc ut immortales efficere. mur formaverit nos, ex eo manifestum est, quod Spiritum dederit,nequaquam illis daturus qui tales futuri non essent. Ubique autem arrham Spiritus di. cit, debitorem ipsum reddens ut etiam det quod per fectum est. «Spiritus.» Ipse,inquit,immutationem faciet ad immortalitatem. Nam hoc extrinsecus subaudiendum est. «Quod cum præsentes sumus in corpore.» Recte,» cum præsentes sumus,» tanquam in aliena patria versantes. Advenæ enim sumus et peregrini.Hoc autem vult dicere: Firmi ter scientes quod in corporali vita permanere, arcet nos a conversatione cum Christo; cupimus magis foris quidem agere extra corpus, sed esse cum Christo. «Per fidem enim ambulamus.» Ne quis dicat: Quid ergo? Cum sumus in corpore, alieni sumus a Christo? subjungit: Per fidem enim ambulamus et non per speciem.» Ac si diceret Propterea dixi, «Peregrinamur a Domino: nam ipsum nunc per fidem videmus. Per ipsam enim ambulamus et veluti deducimur ad ejus cognitio nen, tunc autem per speciem, hoc est, proprio intuitu. Quod etiam alibi dixit: «Cernimus nunc per speculum in ænigmate: tunc autem facie ad faciem 42.» Confidimus autem.» id est,autem, parelcon est et abundat. «Et cupimus magis foris ager extra corpus.» Quia igitur scimus quid faciat præsentes esse ad Dominum, confidenter cupimus foris agere extra corpus: et hoc, inquit, desideramus,«Et idcirco contendimus.»Quod ait aut idem significat quod annitimur, aut etiam gloriamur. Ut illi placeamus.» 634 Ne enim existiment sibi sufficere toris agere erga Christum,subjungit, «Ut illi placeamus.»Id namque aut beatam efficit apud ipsum præsentiam: aut miserrimam, si ei non placeamus. V, 10, 11. Omnes enim nos manifestari oportet Sap. 11, 24. 63 1 Cor. XIII, 12.

coram tribunali Christi, ut referat unusquisque ea quæ facta sunt per corpus juxta id quod fecit sive bonum sive malum. Scientes igitur terrorem illum Domini, suademus hominibus, Deo vero manifesti sumus. Spero autem nos et in conscientiis vestris manifestos esse. Deinceps etiam a tristioribus terret. Attamen facta mentione tremendi tribunalis non solum tristia, sed et commodiera refert, ex his quæ ibi accident. «Quæ per corpus. Ea quæ per cor pus ab ipso administrata seu peracta sunt, inquit. Referet autem juxta ea quæ fecit sive bona sive mala. Quoniam enim ad honesta et etiam ad ea quæ non sunt hujusmodi, obsecutum est corpus animæ, una etiam cum ipsa retributionem accipit. Et hoc ora obstruit dicentium aliud tunc susci tari corpus. Neque enim cum aliud corpus pec caverit, aliud supplicio affici debet: neque cum aliud egregia præstiterit, aliud coronari aut præmiari oportet. «Juxta id quod fecit:» Vel, Ad id, sive cum eo, quod operatum est. Siquidem non anima nuda hæc refert, sed corpus; hoc est, juxta ea quæ operate est, una patiens unaque gloriam suscipiens eum collega corpore. Ita habet divus Methodius libro De resur rectione. • Scientes igitur terrorem illum Domini.» Illud ait, tribunal et dignam repensionem.«Suade mus hominibus.» Propterea suademus ne quem vestrum offendamus. Neque enim solum affert damnationem.aliquid perpetrasse eorum quæ prava sunt, verum etiam existimari facere, supplicium adducit, si cum possemus hujusmodi tollere suspi cionem, contemnimus. Alio modo. Consilii et exhortationis est quod ait, id est, suadea mus, ideo etiam per w longum scribendum est. «Deo vero manifesti sumus.» Deo enim qui cuncta novit suadere non oportet. «Spero autem nos est in conscientiis vestris manifestos esse.» Spero autem quod neque vos offendemus, sed quales su mus, tales et in cognitione vestra sumus. Nam hoc est, quod ait: «Inconscientiis vestris.» De Pauli erga Deum amore ac fraterna secundum Deum dilectione. V, 12, 13. Non enim rursum nos ipsos com mendamus vobis: sed occasionem damus vobis glo riandi de nobis, ut aliquid habeatis adversus eos qui in facie gloriantur, et non in corde. Nam sive insanimus, Deo insanimus: sive sani sumus, vobis sani sumus. Continue suspicionem purgat quia videri posset gloriari, et ait: ad hos sermones venimus, non nos ipsos commendantes, hoc est, extollentes aut collaudantes,sed vobis occasionem præbentes glo riandi de nobis adversus pseudoapostolos.Nam quia illi detrahunt nobis, ut vos possitis de nobis glo riari. Ad uos, inquit, veni sermones: «Ut aliquid habeatis.» Exstrinsecus subaudiendum est. Ali quid quod in nostri defensionem respondeatis, aliquid quod dicatis, aliquid quod gloriemini. Adversus eos eos qui in facie gloriantur.»De pseudo

apostolis dicit, qui omnia ad placendum homini bus et ad gloriæ amorem faciebant, et personam quidem habebant pietatis ac sanctimoniæ, bonis autem operibus vacui erant. Hoc enim est quod addit: «Et non in corde,» eo quod intus nihil haberent boni. «Nam sive insanimus,» Sive, in buit, magnifica loquimur; hoc est namque quod ait: «Insanimus,» sive extra nos ferimur (Siqui dem insanientium est magnifica et fastuosa loqui) propter Deum hoc facimus. Quomodo? Ne vos, existimantes nos viles, despiciatis nostram prædi cationem. Sive modestum aliquid dixerimus, propter vos hoc facimus, ut vos animo modestos esse doceamus. Aut hoc modo. Si quispiam insanire nos existimet a Deo mercedem accepimus; propter quem tales habemur; si vero sobrios esse, ipse commodo fruatur, quod ex sobrie degendo provenit. Aut alio modo: • Si insanimus, inquit, propter Deum insanimus.» Nam propter vestram salutem; 636 quæ Deo cura est, hujusmodi loquimur, ut ubi cognoveritis quinam simus, salvi sitis, credentes his quæ a nobis prædicantur. Si autem sapimus, credite. Alio modo. Bene ad prædicta subjunxit: «Sive insanimus,» etc. Dixerat enim: «Spero autem et in conscientiis vestris manifestos nos esse;» non enim rursum nos ipsos commendamus, siquidem non egemus commendatione erga vos. Sive enim quispiam in sanire nos dixerit, ad Deum hoc refertur,ac futuro eget judicio,non vestro: quod etiam alibi dixit ■ Mihi autem indignissimum videtur, ut a vobis judicer,sed qui judicat me Dominus est *a*.» Sive igitur insanimus, inquit, ad Deum non ad vos re- « ferendum est hujusmodi judicium, Sive cuiquam» omnino sapere videmur, vobis potius quam qui busvis aliis existimandum est nos sapere. Nam sigillum apostolatus mei, ait alibi vos estis per Dominum.» Oportet itaque vos ita de nobis sentire ac existimare. Nec id solum, verum etiam adver sus eos qui in facie gloriantur, eadem de nobis et dicere et contendendo asseverare. V, 14-16. Charitas enim Christi contringit nos, judicantes illud, quod si unus pro omnibus mortuus fuit, ergo omnes mortui fuerunt, et pro omnibus mortuus est, ut qui vivunt, posthac non sibi vivant, sed ei qui pro omnibus mortuus est et resurrexit. Itaque nos posthac neminem novimus secundum carnem. Porro etiam si cognovimus Christum secun pum carnem, nunc tamen non amplius novimus. Christi, inquit, dilectio continet nos in officio et impellit, nec segnes esse sinit ad labores pro vobis susceptos. Ideo etiam hæc loquitur, inquit, ut vos salvi sitis, existimando nos fide dignos esse. Novit enim suadere discipulis præceptor probus. «< Ju dicantes illud.» Continet, inquit, nos et impellit Christi dilectio.quandoquidem hoc verum esse ju dicavimus, quidnam? • Quod unus pro omnibus mortuus fuit.» Quoniam omnes homines mortui erant, ideo etiam pro omnibus mortuus est. «Ut 42* I Cor. iv. 3. +3 I Cor. IX, 3.

oportet nos vivere nobis ipsis, merito hoc nitimur et nos facere ac persuadere; merito autem et vos accedentes 67 3 despicere debetis afflictiones. Sed ei qui pro omnibus mortuus est. Tres sunt debiti occasiones, propter quas oportet nos conari ut omnia propter Dominum faciamus: una, quoniam ipse nos formavit; altera, quia propter nos mor tuus est; tertia quia primitias nostras, hoc est, suam propriam carnem, propter nos resuscitavit et in cœlos introduxit, ut et te illuc introduceret ubi sunt primitiæ tuæ. Vide quo sermonem de duxerit. Nam quæ omnino fuisset divino Verbo necessitas ut humanitatem assumeret ac incarna qui vivunt, posthac non sibi vivant. Si ergo non retur, nisi hoc provide exegisset et per hoc pro curata fuisset nostra reparatio ac resurrectio. «Neminem novimus secundum carnem.» Quo niam igitur omnes mortui erant peccato, et vivunt propter Christum, neminem agnoscimus qui vivat secundum carnem, hoc est, juxta veterem conver sationem quæ erat in peccatis; hujusmodi enim mors est et non vita. At nunc qui vere vivunt, se cundum spiritum vivunt, regenerati namque sunt per baptismum: ideo quoque novam habent vitam et non veterem. «Secundum carnem, «nempe vi ventem. Et adeo, inquit, nullus posthac secundum carnem vivit (illa enim non est vila, sed mors) quod et Christus, ut ostenderet vitam secundum car nem ejectam esse, et nunc nos, secundum spiri tum vivere, ipse quoque desiit secundum carnem vivere. Quomodo?Non quod corpus dimiserit; mi nime.Cum ipso enim,ut sibi proprio, venturus est omnium judex, sed liber ab afflictionibus, utpote fame ac siti, somno ac labore: nunc enim impati bile ac immortale corpus habet. «Porro etiam si cognovimus Christum secundum carnem.» Quem admodum apud nos secundum carnem esse, dicitur esse in peccatis: et sine his esse, dicitur esse non secundum carnem: ita quoque apud Christum se cundum carnem esse dicitur, naturalibus subjici afflictionibus: non subjici vero, esse non secun dum carnem. Sed quemadmodum ille, inquit, liberatus est, sic et nos. Ila habet Clemens quarto In formationum libro. p V, 17-19. Proinde si quis vivit in Christo, nova creatura est. Vetera præterierunt, ecce nova facta sunt omnia. Omnia autem ex Deo qui reconciliavit nos sibi per Jesum Christum: deditque nobis minis terium reconciliationis, quandoquidem Deus per Chri stum reconciliabat mundum sibi, non reputans eis peccata sua: et posuit in nobis sermonem reconcilia tionis. 638 Si quis vivit in Christo, inquit, hoc est, in fide vel per fidem ipsius, nova creatura est, ad novam enim ac juvenilem venit vitam (siquidem superne nati sumus per Spiritum), ut vivat, non vita quæ in peccatis agitur, sed quæ in Spiritu. Vetera præterierunt.» Quænam vetera? Aut pec Alio cata dicit et impietates, aut cuncta Judaica. modo. Quomodo autem vetera præterierunt? Ani ma ac corpus nobis innovata sunt, nempe purifica ta per baptismum: datum est Novum Testamentum

pro Veteri: pre terrena, Jerusalem cœlestis pro templo sensibili, templum spirituale; pro tabulis lapideis, carnem tabula; pro circumcisione, ha ptismus, pro manna, corpus Dominicum; pro aqua data ex petra, sanguis Dominicus; pro virga Mosi, crux; pro terra promissionis, regnum coeleste; pro innumeris sacerdotis juxta legem institutis, unus pontifex Christus; pro immaculata ove sive agno, Filius Dei; pro nudo nomine adoptionis, vera adoptio. Nova siquidem creatura dicta est, et con ferendo ad vitam quæ in peccatis agebatur, et ad mores ac præcepta secundum legem data. «Omnia autem ex Deo.» Hæc autem omnia, inquit, ex Deo datum sunt, qui nos sibi ipsi reconciliavit per Filium suum mediatorem. Neque enim nos ad eum accur rimus, sed ipse nos vocavit per cædem ac immola tionem Filii sui. «Deditque nobis ministerium reconciliationis.» profundam immensamque be nignitatem ac humanitatem! Non enim postquam Filium suum legatum ad reconciliationem miserat, et ille interemptus fuerat, deinceps nos neglexit, sed Filio quoque mortuo nobis apostolis rursum credidit ministerium reconciliationis.. Quandoqui dem Deus per Christum.» Etenim primum, inquit, id est, ante passionem, Deus, nempe Pater, per Christum medium sive mediatorem, mundum sibi reconciliabat. «Non reputans eis peccata sua.» Ita enim et non alio modo poterat fieri reconciliatio, ut primum remitterentur peccata, ac si ita panam expetisset peccatorum, et sic nullus relictus est. qui jam reconcilietur. «Et posuit in nobis sermo nem.» Pater itaque etiam ante passionem per Fi lium reconciliabat sibi mundum, qui nunc quoque posuit in nobis sermonem ac ministerium recon ciliationis. 639 Nam quoniam Filius suus crucifi xus est, nos reliquit qui exhortaremur ad reconci liationem eos qui sunt super terram. Vidisti V, 20, 21. Pro Christo itaque legatione fungimur tanquam Deo per nos exhortante, rogamus pro Christo, reconciliemini Deo. Eum namque qui pecca tum non noverat, pro nobis peccatum fecit, ut nos efficeremur justitia Dei per illum. magnitudinem ineffabilis bonitatis? Nihil igitur grave venimus ad imponendum vobis, sed ut vos erga Deum amicos efficeremus. Deum immortalem quo rem ipsam extulit! Christi, inquit, nomine legatione fungimur; nos enim ejus opus in nos recepimus. Loco igitur Christi legatione fungimur, tanquam Patre per nos exhortante. Si quidem ille non tantum per Chri stum exhortatur, sed illo etiam crucifixo nunc per l) nos exhortatur. «Rogamus pro Christo reconcilie mini Deo.» Pro Christo itaque legatione fungentes etiam pro Christo exhortamur et rogamus, recon ciliemini Deo. Vos enim hostes estis. et qui odio habetis, vos itaque reconciliemini, ad amicitiam revertamini.» Eum nampe qui peccatum non noverat.» Animadverte Pauli artificium ac sapien tiam. Deinceps tanquam legatus causam quoque ponit qua persuaderi possint. L't nihil, inquit, prio

de vobis meritum,quod penas non expedierit, quod prior reconciliari cupierit: at ob id saltem quod nunc fecit.nonne æquum est ut ipsi reconciliemi ni? Et quid illud est? Eum, inquit, qui peccatum non noverat,hoc est, Filium suum qui ipsa est ju stitia et sanctificatio 44. Pater fecit peccatum, hoc est, tanquam peccatorem aliquem pœnisque obnoxium, crucifigi permisit. Non dixit autem, Peccatorem, sed, quod majus est, «Peccatum.» Mortuus est autem Christus non abs re, aut nullam nobis afferens utilitatem, sed ut nos justos efficeret. Alii hoc modo interpretantur. Peccatum dicitur victima quæ pro peccatis immolatur, quem admodum ait propheta: Peccata populi mei comedent 4,» id est, victimas pro peccatis. Vi ctimam igitur quæ pro peccatis offerretur fecit Pa ter Filium. «Peccatum fecit.» Hoc est, ut tanquam peccator condemnaretur. «Ut nos efficeremur rum dicam,quod contumelia affeceritis etiam bene justitia Dei per illum.» 640 Non dixit, Justi efficeremur, sed, «Ipsa justitia,» quod majus erat, Deique ipsius justitia. Dei autem justitia, non quæ esset ex operibus, sed ut eo remittente ac veniam dante justificaremur hoc est, id est, per ipsum. * I Coa. 1, 30. *5 Osee 1, 8. * I Cor. 11, 9. VI, 1-3. Cooperantes autem eliam exhortamur, ne in vacuum gratiam Dei recipiatis. Ait enim: In tempore accepto exaudivi te, et in die salutis sur curri tibi. Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis. Nullam in re ulla demus offensionem, ne reprehendatur ministerium. Hæc quidem fecit Deus, inquit, per Filium suum, nos vero etiam cooperantes et exhortantes persi stimus, vos quidem exhortantes, Deo autem coo perantes etenim hoc ipsi studium est ut vos sal vi sitis? Quod etiam alibi dicit: «Dei cooperato res sumus **,» et hinc est ut in hoc persistamus inquit, «Ne in vacuum gratiam Dei recipiatis. Exhortamur nos apostoli ut Dei beneficium reci piatis et non repellatis illud: et non contingat ut in vacuum aut sine utilitate gratia accedat ac reci piatur. Deo siquidem per fidem reconciliatos in priori vita permanere, nihil aliud est quam in va cuum ac frustra Dei gratiam accedere, et eos qui illam acceperantin nullo juvari. Nam si ipse quidem peccata condonaverit, nos vero rursum eisdem im plemur, quod accedet inde lucrum? «Ecce nunc tempus acceptabile.» Et quale est tempus accepta bile aut dies salutis? dies doni ac gratia. Præsens, inquit, tempus est in quo peccatorum conceditur remissio, et justitia gratis donatur.Quoniam igitur tempus est gratiæ, merito in hoc, inquit, exaudivi te. Ac si diceret: Ubi venerit judicii tempus, jam non facile quis exaudietur. Qui igitur tempore gra tiæ in bona conversatione sudiose se gerit, facile bravia assequetur et a Deo exaudietur. Eos enim qui etiam in plurimis deliquerunt suscipit, remit tens ipsis peccata sua. «Nullam in re ulla.» Sen tentia hoc modo connectitur: Cooperantes, inquit,

et exhortantes persistimus, nullam cuiquam dantes offensionem. Considera vero in ordine narrationis consilium,tanquam diceret. Ita in omnibus meam vitam ac conversationem dirigo, 641 ut non dico accusationis, sed nec indignationis locum cuiquam tribuam ne quis ministerium ac opus nostrum reprehendat. Ipsis enim pedem offendentibus,me rito indignatio in prædicationem recurreret. Dicere enim poterant apostoli, nisi quippiam boni com. modi esset prædicatio, malis etiam hominibus illud concederetur. Diceus autem hoc, propemodum ait illis Oportet nos curam rectæ vitæ habere, ne ad fidem indignatio et accusatio recurrat. Nam, «Ex fructibus, inquit, eorum cognoscetis eos 41.» VI, 4:10. Sed in omnibus exhibeamus nos ipsos ut Dei ministros in tolerantia multa, in afflictioni bus, in necessitatibus, in anxietatibus, in plagis, in carceribus, in instabilitate, in laboribus, in vigi liis, in jejuniis, in sinceritate, in scientia, in lon ganimitate, in benignitate, in Spiritu sancto, in charitate non simuluta, in scrmone veritatis, in potentia Dei, per arma justitiæ dextra a sinistra, per gloriam et ignominiam, per convicia et laudes quasi impostores, sed veraces: quasi ignoti, sed noti quasi morientes, sed ecce vivimus: quasi correpti, sed non occisi: quasi dolentes, sed continue gaudentes quasi pauperes, sed multos ditantes quasi nihil habentes, sed omnia possidentes. Non solum, inquit, studemus puri esse ab accu sationibus ac indignationibus sive querelis: verum etiam omnibus nos ipsos exhibuimus ac ostendimus ut Dei ministros. Quomodo autem id fieri potest? et quomodo ostendit sese quispiam Dei ministrum nisi per conversationem ac vitam? Vide sane quod non dixerit: Appareamus, sed: «Exhibeamus,» sive Demonstremus, quod ostensionem in se conti netperopera et veritatem. «In tolerantia multa.» Omnia virili animo ferentes quæcunque in nos dicta fuerint: ideo etiam addit: «Multa;» et conse quenter recenset in quibus positi et viriliter sese habentes exhibuerint sese Dei ministros. «In ne cessitatibus.» Afflictionum intensionem designant necessitates, nempe quando inevitabiles fuerint aut magnæ. «In anxietatibus.» Difficilis admo dum, inquit, erat liberatio. In carceribus.» Id etiam solum fuerit, molestum nimis est: cum au tem simul omnia concurrunt, vide quantum sit certamen.«In instabilitate:» 642 quando exagita tus non habebat ubi pedem figeret. In laboribus.» Qua hactenus dicta sunt, ab inimicis in ipsum invecta sunt consequenter eo quoque dicit quæ sibimet ipse inferebat, quasi non illa suffecissent. Labores autem dicit, et quod manibus ipse opera retur, et fatigationes quas propter prædicationem subibat.. In sinceritate.» Sinceritate vocat 47 Matth. vii, 16.

modestiam,etexibibitum sine sumptu evangelium, 6 Il Cor. 17, 2. 4 Matth. vi, servatamque in omnibus puritatem. «In scientia.» In Dei sapientia quæ vera est scientia: non sicut pseudoapostoli qui ob humanam sapientiem cristas erigebant. - Aliud. Ac si dicat: Et circa notos et circa ignotos nitamur nos exhibere longanimes ac utiles. Nam quod ait, hoc est, id est, in ignorantia, et non id est, castitate vel puritate. — Aliud, id est, sin ceritatem dicit pecuniarum despectum; neque enim a Corinthiis in necessarios usus acceperat. Scien tiam vero, doctrinam, ut opinor. «In longanimi tate. Adamantino opus erat animo, ut undique casus non tantum longanimis, sed et benignus esset. Siquidem maledicimur, inquit, sed bendicimus «In Spiritu sancto.» Deinde ostendit unde hu jusmodi fuerit animus. In Spiritu, inquit, sive per Spiritum perseveravimus. Tunc autem Spiritus auxilium posuit, cum ea adduxit quæ sua erant. «In charitate non simulata.» Hoc cunctorum est causa honorum, hoc talem ipsum reddidit, hoc Spiritum manere fecit. «In sermone veritatis.» Quod alibi dicit: Non dolo tractantes verbum Dei 48.» Deinde etiam: «In potentia Dei,» per quam omnia, inquit, operati sumus, omnia enim Deo attribuit. «Per arma justitia dextra ac si nistra.» Si vullis, inquit, discere unde aut quibus mediis hæc bona peregimus, audite. Per arma justitiæ dextra ac sinistaa: quæ etsi inter se viden tur contraria, tamen arma justitiæ sunt. Dextra autem dicit quæ tanquam dextra videntur, hoc est, honores et existimationes apud homines: ob quæ non intumescimus, inquit, neque elati aut arrogan tes facti sumus ad inanem gloriam. Propterea ergo arma justitiæ facta sunt; sinistra vero quæ his contraria sunt, utpote tentationes, pe: ecutiones, injurias quibus non sumus consternali neque de victi, ac si diceret: Semper iidem mansimus, ne que prosperis elati,neque adversis molliores effecti, Alio modo 648 Sinistra vocat qum videntur esse tristia. Sed cum hæc mercedem habeant, cur ea hoc modo appellat? Autjuxta multorum opinionem, aut quia jussitnos Deus precari ne induceremur in tentationcm 4. «Per gloriam etignominiam.»Deinde recenset dextra ac sinistra. Et considera quod hono res qui ab hominibus afferuntur, in proprium bo num opus numerat. Novit enim quanta res sit non capi fastu ob exhibitos honores. • Quasi imposte res, sed veraces.» nempe per landles et infamias. «Quasi ignoti, sed noti.» Hoc etiam est gloriæ et ignominim.Quibusdam enim notie: antac plurimum ab illis observabantur; alii vero ne nosse quidem ipsos dignabantur. «Quasi morientes.» Si vehe mentiam videlicet ac conatum spectes eorum qui nobis adversantur. «Sed ecce vivimus.» Ex divina potentia. «Quasi correpti.» Hæc autem permittit Deus,corripiens quidem ac erudiens nos, non tamen

usque ad mortem derelinquens. Quasi dolentes.» Apud extraneos quidem propter illa quæ patimur dolere existimamur: semper tamen et in omnibus continue gaudemus. Vide sanctam Pauli animam. Non solum tentationes viriliter ferebat, verum etiam inipsis gaudebat, sciens quod propter Christum illa pateretur. «Quasi pauperes. Perduravimus quasi mendici: sed multos ditavimus, aut spiritualibus divitiis, aut etiam terrenis. Siquidem omnium ha bebant apertas domos sive familias, quæ faciebant quidquid juberent apostoli. Quasi nihil habentes.» Nam nihil habeat: præcepta enim orbi dabat. Etenim si feri, inquit, potuisset, oculos vestros effossos dedissetis mihi. Licet autem et hæc de spiritualibus accipere. Qui enim arcana verba audierat 50, an non omnium ditissimus erat? VI, 14 16. Os nostrum apertum est erga vos, o Corinthii, cor nostrum dilatatum est: non estis an gusti in nobis, sed angusti estis in visceribus vestris. Eamdem autem remunerationem, ut fliis dico: Dila temini et vos, ne declinetis ud incredulos. Quod enim consortium justitiæ cum iniquitate? aut quæ commu nio luci ad tenebras? aut quæ concordia Christo ad Belial? aut quæ pars fideli cum infideli? aut quid convenit templo Dei cum idolis? 644 Ubi propria percurrit certamina, venit ad sermonem de conversatione, vitæque ratione. Pri mum autem nititur persuadere quod amplius illos diligens, minus diligatur, et ait: «Os nostrum apertum est.» Hoc est, non possumus silere erga vos, semper vobis cupimus: quod amantium proprium est, et ingenua libertate loquentiun.» Alio modo. Hoc est, facultatem et audaciam nobis tribuitis, ut os apud vos aperiremus. Siquidem quando quispiam ferventer amat, alii vero non pari modo redamant, occasionem ac facultatem amanti præbent,ut pluribus suam causam erga ipsos justi fcet ac probet: apertum est, inquit,multitudine ac vijustificationum Nobisque facere volentibus, ipsum tamen, illis intus subscaturientibus ac sursum ac lientibus, apertum est: et labia ad loquendum aperit ac distendit, etjustificantes rationes aggredi tur. Deamamus, inquit, et cordis patimur inflam mationes dilatamur corde et gaudemus, amorique subdimur. Vos autem velut angusti estis. Si nos in visceribus vestris susceperitis, non continebitis nos in ipsis; sed neque vos exibetis tanquam remune rationem explentes cum his qui magnum amoris affectum erga vos auspicati sunt, sed quod gravius est, incredulorum amorem præponitis amorinostro qui vos amplius diligimus. Ego autem vobis tanquam filiis dico,saltem velut remuneratione ac retribu tionem exhibentes, dilatemini et vos ac suscipite nos,sicut et nos suscepimus vos in visceribus no stris, ac diligite eximentes vos ipsos et arcentes ab amore infidelium,quemadmodum naturaliter direm pta ac separata sunt a se invicem fides ab infidelita te, justitia ab injustitia, lux atenebris, Christus ab Antichristo, ipse fidelis ab infideli, templum Dei a templo idolorum. Si estis ergo justitiæ, lucis, WII Cor. II, 4.

COMMENT. IN EPIST. II AD CORINΤΗ. Christi, estis fideles, et templum Dei, sejungamini 31 Infra, x11, 6. acsepareminia tenebris,abinjustitia, ab Antichristo. Hæc enim infidelium sunt et eorum qui seipsos præpararunt in templa idolorum, a quibus vos diremptos ac separatos esse oportet. Nam tunc Dominus quoque suscipiet vos et inhabitabit in vo bis ac inambulabit, rectas faciens omnes semitas ac colles. Aut hoc etiam modo: «Os nostrum aper tum est. «645 Hoc est, parati sumus ac instructi ut vos omnia doceamus cum simplicitate et lato corde: ideo vos quoque prompte nos admittite, «Cor nostrum dilatatum est.» Quemadmodum enim calor dilatare solet, ita et amor. Siquidem fervida quædam res amor est, ac si diceret: Non solum ore, sed et corde diligo, omnes intus complectens, ideo ait: • Ne sitis angusti in vobis, desiderio animum suum dilatante» ―. Cor nostrum dilatatum est.» Ut vos omnia doceremus sed vos angusti estis in visceribus vestris, hoc est, in dilectione erga Deum qua me diligere debetis. Ita habet Clemens quarto Informationum libro. Sed angusti estis in visceribus vestris.» Ego quidem angustus non sum, inquit, cum vos omnes intus habeam: vos autem cum me habeatis in vi sceribus vestris, angusti estis: neque enim me similiter diligitis. Habetis quidem me,verumtamen angusti estis. Ait enim in sequentibus: Licet ube rius vos diligens minus diligat ". Eamdem autem remunerationem,hoc est,repensionem et æqualita tem amoris afferte tanquam filii: ac dilatemini et vos sicut ego. Turpe siquidem est, cum ego omnes vos intus exceperim, omnes vos mei unius non esse capaces. Alio modo. Eamdem autem remune rationem, ut filiis dico.» Per defectum dictum est, deest enim, Suscipite, aut, Afferte. Potest quoque intelligi sine defectu, ut id est autem, sit pa relcon et abundet. Est autem frequens apud Pau lum supervacaneus conjunctionum usus: quemad modum etiam defectus. Quod ergo dictum est, potest per abundantiam conjunctionis hujusmodi sententiam exhibere: • Angusti estis in visceribus et hoc ad quid? ad ipsam remuneratio nem. Iniquum est autem ad remunerationem an gustum esse. Ideo tanquam filiis dico; quinetiam filiorum amorem requiro. Dilatemini et vos ad eamdem remunerationem, et amate nos sicut et nos amamus vos. «Ut filiis dico.» Deinde osten dit quoque debitum esse amorem. Nam debent id filii parentibus. «Ne declinetis. Demum ne opinentur quod propter seipsum expetat illorum amorem, ostendit se propter ipsorum utilitatem velle diligi; ait enim: Hoc est diligere me si non declinetis ad incredulos, nec commisceamini cum illis, 646 aut ab illis corrumpamini. Dictio aut sumpta est a id est, æquilibrio lancis aut trutinæ. «Quod enim con sortium justitia cum iniquitate?» Loco persona

rum ipsas ses posuit. Quæ, inquit, vobis communi catio est cum incredulis: quemadmodum neque justitiæ et iniquitati quidquam commune est, ne que luci ad tenebras, neque Christo ad Belial, id est, ad apostatam ac Satanam; nam Belial He bræorum lingua apostatam significat.» Aut quæ concordia Christo ad Belial?» Volens ipsos omni bus modis ab incredulis discedere, non dixit Justis et injustis, sed quod majus erat. Non dixit. Operariis lucis ac tenebrarum, sed quod plus erat. Non dixit: Ministris Christi et Satanæ, sed quod terribilius erat. Postmodum ne videatur nudarum rerum fecisse comparationem, ad ipsas descendit personas: «Fideli cum infideli,» inquit. - Aut hoc modo: Sicut his quæ supra dicta sunt nihil invi cem commune est, ita neque fideli cum infideli. ■ Aut quid convenit templo Dei cum idolis: Hoc est, quæ similitudo? Illi, inquit, templum sunt idolorum, vos templum Dei; quæ ergo communi catio est inter vos et illos? Quod autem templum Dei sitis in promptu est ut audiamus Jeremiam prophetam. VI, 16-18. «Nam vos templum estis Dei viventis, «quemadmodum dixit Deus: Inhabitabo in illis et «inambulabo: et ero illorum Deus, et ipsi erunt ■ mihi populus. Quapropter exite de medio illorum «et separemini ab eis dicit Dominus, et immundum «ne tetigeritis, et ego suscipiam vos, et ero vobis «loco Patris, et vos eritis mihi vice filiorum ac «filiarum, dicit Dominus omnipotens.» «Inhabitabo,» inquit, tanquam in templis. Quod autem ait: «Inambulabo,» ostendentis est affe ctum quem erga nos gerit. «Exite de medio illo rum.» Videlicet incredulorum ac immundorum. Porro quod dicit: «Separemini,» hoc est, soli degite quod ad illos spectat. Considera autem quod non dixerit Ne feceritis quidpiam impurum, sed ne tetigeritis.. Et ego suscipiam vos.» Nam si ab illis, inquit, exieritis mansionem apud me habe bitis.» - «Et vos eritis mihi vice filiorum.» Prædi cit propheta eam quæ nunc data est adoptionem per fidem et lavacrum baptismate. 647 VII, 1. «Has igitur promissiones cum «habeamus, charissimi, mundemus nos ipsos ab «omni inquinamento carnis ac spiritus, perf ■cientes sanctimoniam per timorem Dei,» «las igitur cum habeamus promissiones.» Quas? Ut Dei templa simus, et habeamus ipsum inhabi tantem et inambulantem, ut filii ac populus Dei simus. «Ab omni inquinamento.» Quædam enim peccata commaculant corpus, veluti stuprum et adulterium: quædam vero spiritum, id est ani mam, veluti sunt immundæ cogitationes, memoria injuriarum, convicia. - Item alio quoque modo.Spi ritum hoc loco dicit animam, spiritus immundi tiam vocans communicationem ad idola; carnis vero. peccatum in operatione. «Perfcientes sancti moniam.» Nec sufficit,inquit, abstinere ab immun ditiis et inquinamentis, sed oportet etiam facere quod utile est. Ideo ait: «Perficientes sanctimo

niam, id est, Operantes. Intelligitur autem san ctimonia, temperantia et mundities sive purificatio ab omni affectione. Deinde ait: • Per timorem Dei. «Contingit enim aliquid fieri corum qua laude digna sunt ad studium quoque placendi ho minibus, et ad simulationem ac inanem gloriam. Aut: «Propter limorem Dei.» Nam Dei timore facile apprehenditur sanctimonia. De commendatione obedientiæ Corinthiorum et di lectione Paulum exhilarante. VII, 2, 3. «Capaces estote nostri: neminem læ simus, neminem corrupimus, neminem circum «venimus. Non hoc ad condemnandum dico. Si «quidem jam ante dixi quod in cordibus nostris B«sitis ad commoriendum et convivendum. qui amicis quidem ægre ac moleste agentibus condolent, at læte et prospere viventibus invident. Verum nos non ita agimus. Rursum de dilectione movet sermonem. Quo niam enim illos momorderat, dicens quod 648 ab ipso quidem discederent, incredulis autem in im. mundis adhærerent: ipsos nunc sibi conciliat, et ait: «Capaces estote nostri.» Hoc est, suscipite nosac verba nostra; nunc enim veluti ejecti sumus a mentibus vestris Deinde pseudo apostolos quoque designans ait: Neminem læsimus aut corrupi mus,» impiis dogmatis, aut circumvenimus, lu crum sive quæstum ex sermone seu prædicatione sectantes. Aut, «Capaces estote,» id est, in ani mas vestras nos admittite. «Non ad condemnan . dum dico.» Non in hoc ut vos condemnem hæc dico. Unde hoc manifestum est? Ex dilectione, quod in cordibus nostris sitis, inquit, ad commorien. dum et convivendum. «Siquidem jam antea dixi quod in cordibus nostris sitis.» Contingit et amari et in corde alicujus esse, atqui non ita ut velit alter una commori unaque convivere: attamen eo modo vos a me amamini. Et quod amandi genus est una convivere? Est utique. Nam sunt quidam VII, 4. «Multa mihi fiducia erga vos, multa mihi ■gloriatio de vobis, impletus sum consolatione vehe «hementer exundo gaudio in omni afflictione nos «tra.» Deinde alio quoque modo gravitatem lenit incre pationis. Non huc, inquit, dico ut vos condemnem sed quia multa mihi fiducia erga vos, quod et hoc genus est intensæ dilectionis. Alio modo. Si in cordibus nos habes: si adeo diligis ut et commori velis et convivere, quare arguis et objurgas? ob hoc ipsum, inquit. Nam quia vehementer amo, magna utor erga vos loquendi libertate, nec ullum vereor offendiculum, ne quomodo exasperem, ne quomodo ad indignationem inducam, ne quomodo in desperationem aut e diverso in contemptum pelliciam. Nam qui vere diligit, onini prava suspi cione circa eos qui diliguntur solutus est, jamque omnia confidenter et facit et dicit. Aut hoc etiam modo. Unde manifestum est quod non ad con demnandum dixerim? quia in cordibus nostris ha

bemus vos, etc. Unde autem hoc patet Ex hoc quod vobis confidimus et libere agimus erga vos. Sed et hoc unde manifestum est? 649 Glorior, inquit, in vobis. Nam hoc aliunde non gignitur, nisi ex vehementi confidentia et securitate. Ideo quo que ait: Impletus sum eonsolatione,» et cælera, «Mula mihi gloriatio de vobis.. Hæc quidem prio ribus esse videntur esse contraria, ubi illos condem. navit tanquam indignis adhærentes: sed nihil est repugnantiæ. Nam his verbis laudat eos, viam præstruens quo utilitas reprehensionum facile susci piatur, cum illæ ab amante procedant. Ac si dice ret Non enim quod vos condemnaverim illa di xi, Absit! sed ut crescalis, magisque proveha mini ad virtutem. Alio modo. Objurgabat prius eos quod ad incredulos per dilectionem declina rent: nunc vero laudat, quod ea de quibus priore " epistola accusabantur studiose correxissent. Hoc autem arbitri est muneribus non corrupti, et errata reprehendere, et egregia opera collaudare. «Im pletus sum consolatione.» Quanam? Quia dum ea de quibus vos priore epistola argueram correxi stis, ipsis operibus me consolastis, ut jam non do leam; nec id solum, inquit, sed et gaudio me im. plestis. Adeo velox et cificax facta est correctio. Et hoc est, quod ait: Vehementer exundo gau dio.» Tantum est gaudium, inquit, ut nobis satis fuerit ad ferendam omnem afflictionem. VII, 5-8. «Etenim cum venissemus in Macedoniam «nullam habuit relaxationem caro nostra, sed in «omnibus affligebamur. Foris pugnæ, intus timo res. Verum qui consolatur humiles, consolatus est nos Deus per adventum Titi: non solum au tem per adventum ipsius, verum etiam per con «solationem quam ille accepit de vobis; cum an «nuntiaret nobis vestrum desiderium, vestrum luc «tum, vestrum pro me zelum: adeo ut magis gavi sus fuerim Nam licet contristaverim vos per epis «tolam, non me panitet, etiam si penituerit. Deinde narrat afflictionem, et sermone ipsam extollit, quo majus ostendat gaudium propter ip sos acceptum, quod tantam potuerit obscurare af flictionem; nam perseveravimus inquit. «Foris pu. gns.» Ab incredulis, quos solet vocare externos. 650 «Iutus timores,» propter credentes ne quo modo tentationibus emollescant. «< Verum qui consolatur humiles. Quis est autem qui humiles éonsolatur, et eos qui inter homines nullum ha bent auxilium? «Deus videlicet: hic nos consola tus est, inquit, per adventum Titi.» Magnum ali quid esse ducit illius adventum. Vult enim fide dignum apud illos et amicum eis reddere virum. «Non solum autem per adventum ipsius.» Non solum, inquit, illius adventus fuit mihi causa læti tim; verum etiam quod ipse consolationem acce perit et exhilaratus fuerit a vobis. Quoniam enim emendati fueratis, et ipse per vestri immutatio nem consolationem accepit, et nos una consalatio nem accepimus. Vides quam familiarem etamicum

«'Ep' duĭv.» 'Eni în reddat illis Titum? Hic ad eos missus fuerat cum priore epistola. «Consolationem quam ille acce pit de vobis.» Non dicit, a vobis, sed: «De vo bis;» de vestra, inquit, immutatione consolatio nem habuit. «Cum annuntiaret nobis vestrum de siderium. «Deinde ipsam quoque dicit con solationem.» oblectavit nos, inquit, annuntians nobis vestrum desiderium, quod me videre deside raretis. «Vestrum luctum.» Non plorabatis,inquit, sed amare lugebatis ob meam objurgationem quæ facta est per priorem epistolam. «Vestrum pro me zelum.» Non dixit, Iram, sed quod plus erat, Zelum inquit, quo ira accensi fuistis adversus scor tatorem et pseudoapostolos qui nobis detrahe bant.» Adeo ut magis gavisus fuerimn.» Ut non lugerem, inquit, ob diclas meas afflictiones. Alio modo. Cujus comparatione dicit se magis gavi sum fuisse? Aut magis gavisus sum, inquit, quam fuerit tristitia quam sustinui in meis afflictionibus et angustiis aut quam fuerit dolor quem passus sum eo quod vos mœrore affecissem per epistolam et hic secundus sensus est magis proprius: nam ad hoc sequentes magis adaptantur sermones. Utrumque tamen adaptari potest. Ait ergo quod gaudium magis ipsum oblectaverit quam dolor contristaverit. Deinde quia licet contristaverim vos in epistola, inquit, attamen ad pœnitentiam contristati estis: quod est secundum Deum con tristari. Itaque juxta litteræ seriem hic est intellectus: Quæ autem in medio ponuntur circumitiones sunt et causarum redditiones ac repetitiones. Solet enim divinus hic vir circuitiones circuitionibus connectere, et ita sermonem implere. Ideo quoque repetitione opus est, 654 tanquam ad prædictam sermonis connexionem interjectum sit quod in medio est, «Non me pœnitet.» Deinde addit: «Etiam si penituerit. Rursum hujus causa sequitur: «Video enim quod epistola illa.» Bt ne hæc quidem periodus simplex est, sed alia quoque assumitur: nam ait: • Tametsi ad horam contristaverit vos.» Nec simpliciter dixit; Tametsi contristaverit vos, sed addidit, «Ad horam.. Quod autem ait: «Nunc gaudeo,» re petitio est ejus quod dixerat, «Adeo ut magis gavisus fuerim.» Postquam enim frequentia cir cuitionum orationem impleverat, et videbat in ob curitate ipsam concludi,repetione usus est. Deinde ita reddidit dictum illud. «Sed quod contristati sitis ad pœnitentiam,» quod ut prædictum est connectitur superioribus, puta, «Adeo ut magis gavisus fuerim, quia licet contristaverim vos in epistola; attamen quia pœnitentiam contristati estis. Verum hoc quoque assumptum est et inter jectum. Simplicius est autem. «adeo ut gavisus fuerim quod ad pœnitentiam contristati sitis.» Hæc de rebus minutulis subtilius disseruimus, non quod Paulus his gloriatus sit, aut quod nos ipsum propter hac ostentenus ac celebremus, sed ut externos et a nostris alienos confundamus, qui inscitiam Ecclesiæ objiciunt. Per hæc enim osten ditur quod in hoc, ex quo illi Pæanicum ac Olori filium stupentes propemodum adorant, in circui tionibus,inquam, et longiori quoque hos intervallo

quam illi alios, post se relinquat. Atqui illorum vita in hoc labore detrita est: hic autem ne inspice re quidem hæc voluit, nisi ex incidenti cum sese offerret usus, et in hujus sermonibus frequenter id reperire est, nempe quod ea quæ alii adhibita cura non assequuntur, hæc ad illorum reprehen. sionem gratia præbet se colentibus, etiam dum id non quærunt, despicere docens ut his otium ac labor impendatur. In his enim in quibus illi dice rent inscitiam esse,quando vult, eo quæ sunt elo quentiæ etiam sine labore assumit et prompta ac sibi subjecta habet, idque abundantius quam ii qui hoc pro scopo habent, ac vitam his impendunt. Per hæc ipsa ergo studium ac labor vana ac inu tilia esse deprehenduntur non auxiliante gratia. «Nam licet contristaverim vos,» propter objurga tionem. «Per epistolam.» Quanquam hac inquit, priori epistola scripta sint, adeo ut modum exces serim increpationis, et 652 quod hoc fecerim pœnituerit, magnum tamen lucrum quod inde succes sit, non sinit me deinceps pœnitere. Hæc autem dicit, non quod modum in reprehensione excesse rit; sed rem ipsam efficiens laudum occasionem. VII, 8 11. Video enim quod epistola illa tametsi ad horam contristaverit vos: nunc gaudeo, non quod contristati fueritis, sed quod contristati sitis ad pœ nitentiam. Nam contristati estis secundum Deum, ut in nulla re detrimento sitis affecti per nos. Nam quæ secundum Deum est tristitia, pœnitentiam að salutem non pænitendam parit: contra vero mundi tristitia mortem efficit. Ecce enim isthuc ipsum quod secundum Deum contristati fueritis quantam in vobis genuit sollicitudinem, et defensionem et indignatio nem, et timorem, et desiderium, et zelum, et vindi ctam. Siquidem ubique demonstrastis vos ipsos, quod puri sitis in eo negotio. << Tametsi ad horam contristaverit vos.» Nam •» tristitia horaria fuit ac momentanea, lucrum vero •» longum ac continuum. Nunc gaudeo. Conse quens erat ut diceret: Sed plurimum attulit utili tatis. At hoc quidem non dixit, sed ad suam de illis curam venit. ipsorumque encomia. Sed quod» constristati sitis ad penitentiam. Quod enim mihi lucrum esset quod essetis contristati? Considera vero quod cum contristationem attribuisset epi stolæ, pœnitentiam non ex illa dicit effectam,sed ex « ipsorum virtute Neque enim dicit: Quod contri-» - «» staverit vos ad pœnitentiam, sed, «Quod contristati sitis ad poenitentiam.. • — «Nam constritati estis secundum Deum. Hæc enim bona tristitia est, sicut malum est secundum hominem contristari. ut in nulla re detrimento sitis affecti per nos. Sitacuissemus, inquit, et non objurgassenus, nos sane detrimento vos affecissemus, qui non præ- « buissemus pœnitentiæ occasionem. Postmodum de tristitia quæ secundum Deum est philosophatur, separans ipsam a tristitia mundi, et ait: «Nam quæ secundum Deum est tristitia, pœnitentiam ad salutem non pœnitendam parit. Sicut quæ mundi est, mortem: quando propter pecunias aut propter gloriam quis tristatur. Quoniam enim tristitiæ pharmacum ad tantum id ordinatum est ut propter

peccata assumeretur tristitia: in hac quoque sola re nam præter naturam ea utimur. utilis est: in reliquis vero etiam nocet 658 Alio modo. Penitentiam, inquit, non péniten dam. Itaque utrum secundum Deum contristati sitis, ex hoc ostendere poteritis, si nunquam vos ab honesta illa tristitia separetis aut in contrarium per cellamini, vosque peniteat; quod est exhortantis ut nunquam a recto judicio dimoveantur. «Non penitendam parit.» Neque enim eum qui secun dum Deum contristatus est pœnitebit unquam,aut condemnabitseipsum quod propter id fuerit contris tatus; hoc autem in mundi tristitia solet contingere Ecce enim isthuc ipsum.. Deinceps etiam ex his quæ contigerunt, eorum quæ dixit demonstrationes exhibet. Ecce enim, inquit, quod vos secundum Deum contristati fueritis quantam genuit sollicitu dinem? Non solum enim ad id non venistis ut vos omnino peniteret fuisse contristatos, sed magis sollicitos reddidit.Et sollicitudinis indicia recenset. «Et defensionem.» Nam dictio id est, sed, in omnibus istis particulis pro, et, ponitur. Et de fensionem erga me operatum est. Defendistis vos ac respondistis per pœnitentiam, et amputando a vobis scortatorem. «Et indignationem.» Et indi gnationem, inquit, adversus eum qui scortatus fuerat. «Et timorem,» erga me. Nam timentium erat tanta correctio. «Et desiderium.» Quoniam enim invidiosum erat quod dixerat, «Timorem,» subjunxit,. Et desiderium.» Me siquidem diligen tes, et veriti ne contristaretis me, emendati estis. «Et zelum.» Aut pro Deo, aut pro me adversus pseudapostolos qui in me contumeliosi sunt. «Et vindictam.» Ulti enim estis leges Dei quæ a scor tatore injuria affectæ erant. Ubique demonstrastis.>> Non solum, inquit, nihil hujusmodi a vobis at tentatum est quale a scortatore illo, sed neque consensistis ipsi. Siquidem quia in priore Epistola dixerat:: «Et vos inflati estis.» Quod ipsos delicti participes efficiebat, nunc ait: Etiam hanc abster sistis suspicionem. VII, 12:16. Proinde, tametsi scripsi vobis, non id feci ejus causa qui læserat, nec ejus causa qui læ sus fuerat, sed ob id ut studium nostrum quod pro vobis est manifestaretur apud vos coram Deo. Idcirco consolationem accepimus ex consolatione vestri; quin uberius insuper gavisi fuimus ob 654 gaudium Titi, quod refocillutus sit spiritus ipsius ab omni bus vobis. Quod si quid apud illum fui gloriatus de vobis, non sum pudefactus: sed sicut omnia in veritate locuti sumus vobis, ita et gloriatio nostra qua usus eram apud Titum, veritas facta est: et viscera ipsius abundantius erga nos affecta sunt dum recolit omnium vestrum obedientiam, quemad modum cum timore ac tremore exceperitis ipsum. Gaudium quod in omnibus fiduciam habeam in vo bis. Quisnam est qui injuria affecit? et quis injuria affectus est? Scortatores. Ipsi namque seipsos in juria affecerunt, et a seipsis injuria affecti sunt.

Est autem tantumdem ac si diceret: Tam graves ob jurgationes non causa scortatorum primitus scri psi vobis, sed vestri causa, ut vos confirmarem,ne quomodo serpens etiam malum ad vos pertingeret. Paulum enim fermenti totam conspersionem fer mentat. Sed tunc quidem ita nunc vero ob eam, inquit, causam ut ostenderem vobis quantum stu dium et curam vestri habeam: quod ipsum idem quidem est cum priore, sed amantius hoc dictum est. Nec ejus causa qui læsus fuerat. Non di xit, Causa illorum non scripsi, sed, Non prima ria causa fuit propter illos, imo et propter vos et» propter illos. Ut studium nostrum quod pro vo bis est manifestaretur apud vos coram Deo.» Erat quidem apud me dilectio, sed quærebam ut illa manifestaretur: tanquam inspectante, inquit, « Deo quod vera dicam, Idcirco. Quoniam et studium quod circa vos habebam demonstravi, et omne negotium nobis peractum est. Ex consola tione vestri. Duas ait, sumptas esse ab ipsis con solationes alteram quidem quod ipse non frustra «» objurgasset eos per epistolam, sed ipsi quod re prehensum erat correxerant; alteram vero quod Titum refocillaverant. Ipse vero ait, Ob gaudium Titi,» ostendens quod Titus magnam haberet ipsis gratiam. Ex eo enim quod ille gauderet, significat et excellentiam refocillationis et excellentiam gra tiarum actionis ejus erga illos. Ideo quoque hanc consolationem præponit priori consolationi: et hæc dicit magis eos attrahens ad amorem erga Titum. Rursum enim eum missurus erat ad ipsos cum epistola. Quæ erat autem Tili refocillatio de qua etiam gaudebat? aut ipsa eorum correctio de qua etiam Paulus consolationem acceperat, vel obedientia eorum ad omnia: aut hospitalitas qua cum reverentia ac fide eum susceperant. Si gnum namque pietatis ac religionis est, honor et reverentia erga concionatorem. Μagis, inquit, con solationem accepimus propter vestri correctionem, magis autem gravisi sumus propter gaudium Titi, quia propter vestri correctionem refocillatus est ipsius animus. Si quid apud illum de vobis. Argumentum virtutis discipulorum est, quod præceptor de ipsis glorietur, et ostensivum est amoris magistrorum. «Non sum pudefactus.» Non enim mendax fuisse apparui. Si quid gloriatus fui, non sum pudefa ctus. Aut duæ dictiones ad unum sententiæ mem. brum accipienda sunt, et reddenda est subjunctio prioris ad causam, subdistinguendo ad verbum «Gloriatus fui.» Aut quod mihi sane videtur, ut legendum sit distinguendo perfecta distinctione, et utraque dictio suum proprium constituat intelle ctum poteritque utriusque dictionis perfectus esse hujusmodi sensus. «Gloriatus fui,» inquit, hoc est, recte et convenienter gloriatus fueram. «Glo riatus fui;» perfectam nactus sum gloriationem. Deinde, «Non sum pudefactus,» non sum spe frustratus, non erubui quod talia speraverim. Hæc autem dicens, et per Aguram dictionum et per earum prolationem gaudium manifestabat, et con

solationem quam habebat: usque adeo poterat eff. caciter sermonibus manifestum facere quod habe bat in animo. Deinde nostra quoque gloratio pro Tito vel de Tito facta ad vos. Nam quod præcedit videtur hoc ostendere, videlicet: «Sed sicut omnia in veritate locuti sumus.» Etenim sicut omnia inquit, ita et de Tito. Aut magis sicut et nobis pla cet. «Gloriatio nostra de vobis apud Titum,» hoc est, coram Tito facta, hunc enim sensum expetunt ea quæ prius dicta sunt, nempe, «Refocillatus est spiritus ejus,... Gloriatus fui,... Non sum pude factus.» Quod autem ait, «Sed sicut omnia in veritate,» non adversabitur. Nam quemadmodum, inquit, ea quæ vobis dixi de Tito, in veritate dixi, ita et quæ Tito dixi de vobis, in veritate contige runt: et adeo nihil eorum quæ ipsi dixeram de vobis, falsum esse cognovit, ut etiam viscera ipsius abundantius quam alii, sive plus quam aliorum viscera,erga vos affecta sint, etc. Sed ut omnia in veritate. Multa de Tito scripserat, et nunc tanquam in transcursu,etiam quæ de ipso dicta erant con firmat. 656 Quemadmodum enim illa,inquit, ve ra erant, ita et quæ de vobis gloriati sumus. • Et viscera ipsius.» Hoc est, affectus. Id autem est commendantis illis Titum, tanquam vehementer ardentem illorum amore, illisque devinctum. Ideo viscera dixit.et non amorem. Dictio namque, Vi scera, plus aliquid designat. «Dum recolit omnium vestrum obedientiam.»Deinde ne assentationis esse verba videantur, causam etiam ponit affectus, ex hoc magis ipsos exhortans. Hoc autem et Titum honestat, ut qui semper ipsos in mente haberet et ipsos,qui ita potuerunt attrahere Titum. Quem admodum cum timore et tremore exceperetis ipsum. Deinde intensionem quoque dicit obedien tiæ,neque enim sola obedientia erat, sed et timor et tremor, ne rursum in aliquo offenderent, sicut jam in eo qui scortatus fuerat. «Quod in omnibus fiduciam habean in vobis.» Sive objurgare opor teat,non vereor ne frangamini; sive de vobis glo riari, non timeo ne mendax appaream? Hoc autem dicens, viam præstruit sermoni de eleemosyna. «In omnibus fiducia habeo in vobis.» id es, in omni, hoc est, sive coram Tito opus sit gloriari: sive coram quovis alio: aut in omni re, sive in omnibus sive objurgare et aversari oporteat scortatorem, sive suscipere et revocare resipiscen tem, sive quid ad aliud fieri oporteat, in omnibus confido in vobis. Exhortatio ad uberiorem pecuniarum contributionem in sanctos, et de eorum honore qui ad hoc profi ciscercntur. VIII, 1-2. Certiores autem vos facio, fratres, de gratia Dei quæ data fuit in Ecclesiis Macedonia; quoniam per multam probationem afflictionis, abun dantia gaudii illorum et profunda illorum paupertas exuberabit in divitias simplicitatis illorum. 677 Artificiose admodum texit sermonem de eleemosyna Neque enim ab objurgatione descendit

ad admonitionem. Nam revera ægre susceptibilem effecisset eo modo sermonem,sed ab encomiis. Vult autem illis movere sermonem de eleemosyna,etait Gratia Dei.» Gratiam vocans eleemosynæ donum. Siquidem Dei donum est aliquem esse pium erga egenos, quemadmodum etiam sanitates perficere. «Quæ data fuit in Ecclesiis Macedoniæ.»Considera artificium Apostoli. Non dixit statim, Date elee mosynam; sed quæ egregie ab aliis gesta sunt circa eleemosynam narrat; nam ex eo quod illos laudat,magis exhortatur hos ad similem æmulatio nem. «Macedoniæ.»Non dixit, In parte; sed totam laudat gentem, dicens, «In Ecclesiis Macedoniæ.» «Quoniam per multam probationem afflictionis.»> Adeo affiicti sunt, inquit, ut etiam probati ex tole rantia facti sint. Neque id adeo mirandum est, sed quod ex tanta afflictione tantum in ipsis gaudium germinaverit. «Nam abundantia, inquit, gaudii illorum,» nempe exuberavit, quod ex communi sententia supplendum est. «Et profunda illorum paupertas.» Et quemadmodum afflictio peperit gaudium, ita quoque profunda illorum paupertas, hoc est, multa. Siquidem a propriis contribulibus spoliati erant. «In divitias simplicitatis,» id est abundantiæ, ac si diceret: 0 rem admirandam! Paupertas non solum subministravit copiosas divi. tias, verum etiam exuberavit, neque enim ex modo eorum quæ dantur, sed ex voluntate dantium su mitur judicium: quemadmodum etiam vidua cujus duo æra minuta cæteris proposita sunt 52. VIII, 3-6. Nam pro viribus, testor, et supra vires ultronei, multa cum obtestatione rogarunt nos, ut ministerium et participationem ministerii susciperemus in sanctos: et non quatenus sperabamus, quinetiam seipsos dederunt, primum Domino, deinde et nobis per voluntatem Dei: ita ut exhortaremur Titum, ut sicut antea cæperat, ita et consummaret hanc quoque erga vos gratiam. Attestor enim illis quod pro viribus;et quid dico pro viribus? etiam supra vires certe ultronei alte rum id encomium est. 658 Neque enim nos ex hortati sumus ipsos. «Multa cum obtestatione.» Ecce et tertium encomium. Non nos obsecravimus ipsos, sed ipsi nos. Deinde adaugens obtestationem dicit: Rogarunt nos ut susciperemus. Aliud. In parte hac sermonis sex quadam praeclara testatur facinora de Macedoniis. Primum quidem quod juxta vires. Magnum autem est etiam ut quis præstet eleemosynam quatenus etquantum potest:sed ma jus est quod ait: • Supra vires.» hoc est, seipsos privantes. Et tertium quod ultronei: hoc est, non illis opus fuit aliena admonitione, sed ipsi ex se ipsis quod bonum est elegerunt. Quartum, quod multa cum obtestatione,quod fervidæ voluntatis est ac eleemosynam effundentis.Neque enim tanquam gratiam aliis præstantes, sed tanquam ipsi maxi Luc. XXI,

mum lucrum facientes, obtestabantur et obsecra bant: nec quieverunt a precibus. Rogantes, inquit, nos. Quintum quod etiam supra ea quæ speraverat Paulus. Vide quo rem produxerit: Et meipsum, inquit, magis magnanimum reddiderunt; neque enim ego ipse sperabam quod tam abundantem eleemosynam præstare possent. At ne hæc quidem illi satis fuerunt, sed ad complementum periodi quod omnibus majus est posuit. Quid enim fuit, in quit, quod juxta vires et supra vires, et ultronei, et obtestantes ac orantes, et plus quam speraremus fecerunt? O magnitudinem virtutis ac eleemosynæ digna sane Pauli encomiis! Quid est illud quod fecerunt? «Seipsos inquit, dederunt, primum Do mino, deinde et nobis per voluntatem Dei.» Non partem aliquam dederunt et partem sibi retinue runt, ac si diceret: Ne vivendi quidem subsidia sibi retinuerunt, sed datis omnibus,suam ipsorum pro videntiam omnem et curam in Dominum reposue runt. Ideo quoque Paulus magnitudinem præclari facinoris intelligens, subjungit. «Per voluntatem Dei, tanquam dixisset: Ne admireris, o homo. Deum habebant auxiliatorem,quem ultronea prom ptaque voluntate attraxerant. Ubi vero Deus auxilia tur,nihil impossibile est.Considera autem quomodo cum prius illud vocasset gratiam ac participationem in fine addiderit quod omnino seipsos dederunt. «Et participationem ministerii.» Quoniam æmula tores erant hominum, rem ipsam dicit gratiam ac donum ut accurrant. Eleemosynam autem vocat participationem, ostendens quod illi quidem pecu nias tribuunt; qui vero accipiunt, 659 auxilium a Deo ipsis conferunt. «Et non quatenus speraba mus.» Hoc et ad afflictiones et ad quantitatem in telligendum est. Non enim sperabamus, cum essent in afflictione, quod aut darent aut tanta darent. «Sed seipsos dederunt.» Non partim, inquit, Dom mino, partim vero mundanis rebus, sed toti per omnia dederunt seipsos Domino, nobis autem non temere, sed per voluntatem Dei: hoc est, facientes ideo quod beneplacitum ac voluntas Dei esset. «Ita ut adhortaremur Titum.» Et adeo, inquit, seipsos ad hoc tradiderunt, ut in hoc venirem, quo Titum de hac re ad vos mitterem, ne inferiores essetis Macedonibus. «Ut sicut antea ceperat.» Consiliat ipsis Titum. Ostendit enim quod proposuerit etiam a seipso proficisci ad Corinthios, ne inferiores es sent Macedonibus: hoc erat amoris Titi. Ut sicut antea cmperat, inquit: hoc est, proposuerat et con ceperat quod oporteret venire ad vos; «ita et con summaret.» Hoc est, rem tentatam compleret hoc autem est ipsum hoc efficere ut vos ad opus deducat quod ad eleemosynam pertinet. «< Ita et consummaret erga vos.» Sicut cætera, inquit, vo biscum transegerat quæ in superioribus testatur. Vide autem quomodo eleemosynam ubique donum vocet. Etiam hanc, inquit, gratiam. VIII, 7, 8. Imo quemadmodum ubique abundatis βde et sermone et scientia et omni diligentia, et ea

quæ ex vobis erga nos est charitate, facile ut in hac quoque gratia abundetis. Non secundum imperium loquor, sed per studium aliorum etiam vestræ dilec tionis sinceritatem probans. Considera rursum adhortationem cum encomiis. Abundantis,inqui, hoc est, omnia habetis in abun dantia. Fidem quidem, quæ in Deum est: sermone vero, id est, sapientia: scientia autem, quæ dogma tum est; et omni diligentia,quæ circa aliam virtu tem est. «Et ea quæ ex vobis erga nos, est charita te,» et sicut abundatis, inquit, diligendo nos. Quan quam enim non ita ipsum diligerent sicut ipse il los, attamen diligebant. Sed et verba hæc eo diri gebat, ut similiter ipsum amarent. «Ut etiam in hac gratia.» Rursum gratiam vocat eleemosynam. Abundatis autem, id est, aut super pauperes Mace dones abunde habetis: 660 aut ut idem sit quod liberales estis. «Non secundum imperium loquor.» Quoniam et multa admonerat et Macedo nes vehementer commendaverat, ne cuiquam gra vis videretur, ait: «Non secundum imperium lo quor,» hoc est, non veluti cogens. «Sed per stu dium aliorum. «Hoc est, propterea narravi stu dium Macedonum, id est, eleemosynam, ut per illorum studium probatiores vos reddam, qui a me vehementeramamini. Probans enim hoc est, proba tiores ostendens. Nam dilectionis quæ erga Deum erat, aut si mavis, quam erga Paulum gere bant, efficax erat probatio eleemosyna in proximos. Siquidem persuasus sum, inquit, et Deum et nos propter ipsum, a vobis amari: sed perfectior sincera etingenum dilectionis probatio ac confirmatio, per G eleemosynam in pauperes declaratur. VIII, 9-11. Nostis enim gratiam Domini Jesu Chri sti quod propter vos pauper fuerit cum esset dives, ut vos illius inopia ditesceretis. Et consilium in hoc do. Nam hoc vobis conducit: qui quidem non solum facere sed et velle cæpistis jam ab anno superiore. Nunc autem et illud quod facere cæpistis perficite ut quemadmodum promptitudo voluntatis fuit, ita perficiatur ex eo quod possidet. «Nostis enim gratiam Domini nostri.» Nam pau per fuit in nostra carne: deinde condemnatus est ac crucifixus: idque propter nos indignos. Si igitur ille, inquit, propter te pauper fuit, tu ne pecunias quidem propter ipsum dabis?«Cum esset dives.» Quatenus est et intelligitur esse Deus: utpote inef fabilis, inintelligibilis, invisibilis, incomprehensi bilis, gloriam habens ineffabilem, lucem quæ ex primi nequeat, magnitudinem incomparabilem, vos illius inopia ditesceritis.» Nisi enim ille, inquit, pauper fuisset, nos ditari non potuissemus. Sumus autem ditati remissione peccatorum sanctitate,ado ptione, ipso etiam cœlorum regno. «Et consilium in hoc do.»Vide quomodo studeat non gravis aut odio sus haberi. Meam. ait, sententiam et consilium do, non necessitatem impono, imo propterea do ipsum consilium, quod res sit quæ vobis magis conducat Ut

si suscipiatis. Qui quidem non solum face re.» Consequenter etiam dicit ipsum consilium. Qui quidem non solum,inquit, principium habetis ad faciendum, verum etiam ad volendum, hoc est, ut voluntarie et nullo adhortante faceretis. «Nunc autem et illud quod facere cœpistis perficite.» Hoc est, complete illud quod jam velle cœpistis. Cupit autem efficere,ut hi quoque sint ultronei quemad modum Macedones,«Ut quemadmodum promptitu do.» Ne in sola animi promptitudine, inquit, bo num hoc opus sistat: sed quemadmodum prompti. tudo ex mente et ultronea voluntate processit, ita quoque impleatur animi promptitudo. Ex eo quod possidet: hoc est, eo quod possidentes conferant, ut si quis non habeat, jam ex illo quod prompti animi erat rem complevit. VIII, 12-15. Etenim si prius adsit animi prom titudo, juxta quodcunque illud est quod possidet aliquis acceptus est, non juxta id quod non possidet. Non enim ut aliis relaxatio sit, vobis autem angu stia: sed ut ex parilitate, in præsenti tempore vestra copia illorum succurrat inopiæ, ut etiam illorum copia vestræ succurat inopiæ, ut fiat parilitas, quemadmodum scriptum est. Qui multum habebat, huic nihil superfuit: et qui paulum habebat, is ni hilominus habuit. Præmissa enim animi promptitudine, inquit, acceptus est quispiam a Deo juxta partem quam possidet, sive parva sit, sive nihil omnino sit. Juxta id,ait,quod possidet, non juxta id quod non possidet, exigitur. «Non enim ut aliis relaxatio sit.» Neque enim ut alii cum remissione ac disso Iutione alantur, vos oportet supra possibilitatem dare, ut etiam indigentiam et afflictionem ex hoc sustineatis. Id autem propter illorum dicit imper fectionem. Siquidem cum Macedones ex hoc lau daverit quod supra vires dedissent, manifestum est quod hos quoque id facere vellet. Certe in pro gressu obscure astruit oportere supra vires tri buere. «Sed ex parilitate.» Nos, inquit,efferimini divitiis, illi vero quibus dandæ sunt eleemosynæ, libertate erga Deum: vos igitur date illis superflua quæ possidetis in divitiis, et accipite superfluum quod de libertate erga Deum possident. Dicens au tem. «Ex parilitate, sensim adhortatur eos non ut dent quod superfluum est, 662 verum etiam quod necessarium est sive ipsam penuriam. Nam si quod superfluum est, inquit,dederis,etiam quod superfluum est accipies: si abunde dederis, abunde. recipies. Si vero perfectam erga Deum libertatem conciliare cupis, tu quoque teipsum evacua, et ex eo etiam quod necessarium est tribuito. Siquidem ex parilitate est doni acceptio. «In præsenti tem pore.» In hoc, inquit, tempore. Nam in futuro nihil hujusmodi potest exhiberi. Alio quoque modo. In præsenti tempore perfice parilitatem, in futuro enim multiplicata accipies. Et temporarium quidem est quod videtur damnum: nam «In præ senti,inquit, tempore,» porro in perpètuum parit

ineffabiles divitias. «Quemadmodum scriptum est. Postquam ostendit quod non solum dent, verum etiam recipiant, imo majora recipiant (quanquam enim dixit: «Ut fiat parilitas, ad libertatem illos exhortando dixit, siquidem æquale non est dare pecunias et recipere libertatem erga Deum):» nunc id ex Veteri Testamento vult confirmare; quia licet non tradideritis, inquit, nihil amplius erit vobis qni accumulatis. Quanquam enim illi a vobis non accipiant,non propterea inferiores erunt Deus namque ipsos non despiciet, propter quem pauperes sunt. Siquidem scribens ad illos: Direp tionem, inquit, facultatum vestrarum cum gaudio accepistis 53. Etenim laudabile quidem erat ex seipsis cœpisse facere, cum solum admoniti fuerint ad volendum majus autem ipsam quoque voluntatem ex proprio animo natam esse, et ul troneam voluntatem demonstrasse. Si ergo quod majus est, inquit, exibuistis, etiam quod minus est perficite. VIII, 16-18. Gratias autem Deo qui dedit eamdem sollicitudinem pro vobis in corde Titi, qui exhorta tionem acceperit; quin potius, cum esset diligentior, suapte sponte ad vos profectus sit. Misimus autem una cum ipso fratrem cujus laus est in Evangelio per omnes Ecclesias. Ut de eleemosyna disseruit quantum oportuit, consequenter laudat eos qui ad hoc missi sunt, ut dum omni carerent suspicione, magis ipsos in ducerent ut prompto animo conferrent. Dei autem opus dicit.quod Titum ad hoc excitaverit: eo modo auctoritatem et gravitatem addens contributioni nisi enim magnum aliquid esset, nequaquam ad id excitatus a Deo esset. «Qui exhortationem ac ceperit.» 663 Et unde, inquit, manifestum est quod Deus Titum admonuerit? Unde? Quia exhor tationem quidem suscepit, hoc est, a me quidem admonitus est, verum illud quoque intus ad hoc impellebat. Ideo etiam factus diligentior quam ex. mea unius adhortatione fuisset, sua sponte pro fectus est, hoc est, ultro et sua promptitudine. Considera autem sapientiam: et Dei opus esse dicit adventum Titi,et seipsum exhortatum fuisse, et Tito ne opus quidem fuisse exhortatione. «Misimus autem una cum illo fratrem.»Multi hunc Lucam fuisse dicunt propter conscriptum ab ipso Evangelium: multi vero Barnabam. Siquidem prædicationem non scriptam aiunt dictam esse Evangelium idque sit verosimilius. Nam quæ post hæc sequuntur Barnabæ magis aptantur. «Cu jus laus est in Evangelio. Non enim solum præ dicat, inquit, sed cum laude hoc facit. Illa vero laus non ad unum sed ad omnes pervenit Eccle sias. Quare autem Titi quidem nomen expri mit, horum autem non ita? Quia Titum noverant, hos autem non noverant; et quia de his tanta dicit, quanta ad commendationem tantum suffi ciant; idque facit volens etiam suspicionem effu gere, quod sibi vellet assumere pecunias. «Cujus laus est in Evangelio.»Nam deest verbum est, ** Hebr. x, 84.

» quod intellectum oportet et hic et in sequentibus p a commnni sensu subaudire. Ut sit sensus: «Cu jus laus est in Evangelio:» Non solum admirando modo et laude digno annuntiat ac prædicat Evan gelium: «Verum etiam designatus est.» quibus autem fuit designatus? ab Ecclesiis, inquit, at quid? Ut esset comes peregrinationis nostræ in prædica tione. Deinde non solum in prædicatione designa tus fuit nam oportet quoque a communi senten tia intelligere, «Non solum,» verum etiam in gratia hac, et cætera. Hoc est, quod sicut designa tus est ad hoc, ut comes esset peregrinationis no stræ et prædicaret Evangelium, ita quoque ut ad eleemosynam minister esset. Propter hoc sane nunc etiam missus est tali proposito. Antea, in. quit, ad hoc designatus est ab Ecclesiis, et non nunc a nobis ex tempore assumitur: sed designa tus comes nostræ peregrinationis, simul etiam de signatus est, ut obsequeretur ac subserviret ad hanc gratiam quæ administratur. 664 VIII,19 21. «Nec id solum,verum etiam desi «gnatus est ac Ecclesiis comes peregrinationis nos «træ,una cum hac gratia quæ administratur a nobis «ad ejusdem Domini gloriam, et animi vestri promptitudinem contrahentes hoc ne quis nos carpat in hac exuberantia quæ administratur a «nobis, procurantes honesta non tantum coram Domino, sed etiam coram hominibus. Non solum, inquit, prædicando Evangelium lau dem promeretur,verum etiam quia designatus est ab Ecclesiis. «Comes peregrinationis nostræ.» Deinde ex ecclesiarum quoque designatione et judicio Barnabam venerandum facit. Non enim ex sola, inquit, Evangelii prædicatione laudem promeretur, sed etiam designatus est ab Ecclesiis ut esset no bis comes peregrinationis in prædicando. Qui au tem in hoc particeps est, sane etiam socius ac particeps est Paulo in afflictionibus ac periculis. Nec solum, inquit, comes nostra peregrinationis designatus est, sed in hac quoque gratia designatus est quæ administratur a nobis, hoc est, ad susci piendum eleemosynæ pecunias. Possunt etiam hæc de Luca intelligi. «Ad Domini gloriam.» Talis est autem is qui ab ecclesiis designatus est ad susci piendas a vobis pecunias, ut ex his quæ agit et Christus glorificetur, et vos promptiores potius ad collationem effciamiui. «Contrahentes hoc.» Coartantes, et in hoc munientes.» Ne quis nos carpat.. Propterea, inquit, tales misimus, veriti et observantes ne quis pravam adversum nos ha beat suspicionem, tanquam pecuniam nobis su mere velimus. «In hac exuberantia quæ admi nistratur a nobis.» Hoc est, eo quod exuberans et abuudans futura sit contributio vestra. Etenim abundans pecuniarum multitudo posset pravis ve. risimilem injicere suspicionem de nobis, nisi adeo electos ad illarum susceptionem misissemus. Non dixit autem: Ne vos offendiculum patiamini de nobis, ne ipsos morderet, sed, «Ne quis.» — «Pro

curantes honesta.» Vide quo se demittat. Non dixit: Cum mihi de bono opere conscius sim, ge mat quantum velit qui aliquid suspicatur mali.Sed quid? Propterea, inquit, ad securitatem hanc et diligentiam deveni, 665 quoniam procuramus honesta, hoc est, bene audire, non solum coram Deo, sed etiam coram hominibus. Nam quanto sunt nonnulli imbecillius affecti,eo magis necesse est ut nos ipsos demittamus. VIII, 22-24. «Misimus autem una cum illis fra «trem nostrum, quem probavimus in multis sæpe «numero diligentem,nunc aurem multo diligentio «

De subministratione, puta eleemosynm. Cum igitur multa de hac eleemosyna dixerit, ac multa præterea dicere velit, nunc ait Supervacuum «» est mihi scribere vobis;» hoc dicens ut ipsos ma gis attrahat pudet enim hominem de quo hujus modi habetur opinio quod ne consilio quidem opus habeat, si inferior appareat sui opinione. Novi enim promptitudinem animi vestri. Confidentis quidem est persuasum esse: porro etiam erga alios «» gloriari multo amplius. «Quod Achaia. Hæc, inquit, gloriatio mea est apud Macedones, quod non sola Corinthus, verum etiam tota Achaia ad eleemosynam parata sit. Est autem Achaia pro vincia quædam in qua sita est Corinthus. Non » dixit autem Confert, aut Colligit sed «Parata est,» hoc est, prompta est, et jam omne negotium ex «" plevit, ac solum eos exspectat qui ministraturi sunt. «Et vestri æmulatio.» Contingit enim et propter Christum sumi æmulationem. Si igitur vos aliis quoque oblationes conciliastis, annon absur dum foret si vos ipsi deessetis vestro officio? «Provocavit plurimos.» Atqui de Macedonibus dixit quod ultronei et suo studio ad hoc venerant quomodo ergo nunc ait: «Vestra æmulatio provo cavit ipsos?» Provocavit sane complures, at non omnes.Præterea spontaneum studium ita intellige, quasi dicat: Non suasimus neque adhortati sumus ipsos, sed vos collaudavimus quod ab anno supe riore parati sitis, idque satis fuit ad excitandum ipsos. IX, 3-5. «Misi tamen hos fratres,ne gloria nostra «qua glorior de vobis, inanis flat in hac parte ut «quemadmodum dixi parati sitis: ne quo pacto «flat, ut si venerint mecum Macedones et offende «rint vos imparatos, 667 nos pudore suffunda «mur, ut ne dicamus vos, in hoc argumento glo riationis. Proinde necessarium arbitratus sum «adhortari fratres, ut prius accederent ad vos, et præpararent jam ante promissam benedictionem vestram, ut ea sit in promptu, sic tanquam be * nedictio et non tanquam avaritia.» Considera Pauli providentiam. Misi, inquit, il. los, ne vana fat gloriatio nostra, et mendaces in veniamur qui vos præparatos esse dixerimus. * In hac parte. Nempe eleemosynæ. Quoniam enim dixerat: Ne inanis fat gloriatio nostra hoc, in elee mosyna duntaxat conclusit. Ut quemadmodum dixi.» Nam hoc Macedonibus dixerat. Achaia pa rata est ab anno superiori. «Ne quo pacto flat ut si venerint mecum.» Ab humanis cogitationibus ac rationibus ipsos exhortatur, quod infirmiores adhuc sint. Ne quo, inquit, pacto flat.. Est enim veri simile ipsos mecum venturos. «Nos pudore suf fundamur.» Qui temere gloriati simus. «Ut ne dicamus vos.» Deinde corrigit sermonem,utmelius, inquit, ominantes non dicamus vos pudefieri. Nisi amborum potius esset pudor: horum quidem, ut qui suo deessent officio; ipsius vero, ut qui falso gloriatus esset. In hoc argumento sive materia hac,

inquit, gloriationis. Ac si diceret: Aliis in rebus pudore nequaquam suffunderemur, sed in sola hac gloriatione de eleemosyna. «Proinde necessarium.» Etenim vere necessarium erat, et ipsos pudore li berare, et seipsum ne mentitus fuisse videretur. Ut prius accederent ad vos.» Quoniam in supe rioribus dixerat: «Supervacuum mihi est de hoc scribere,» utpote ipsis jam paratis: ne contraria dicere videatur, non amplius disserit nunc de conferendo, sed de velociter et abunde ac prompto animo conferendo per hæc illud quoque confir mans. «Ut ea sit in promptu. Ea, nempe elee mosyna, cum abundantia «Sic tanquam benedi ctio.» Sic, hoc est, cum gaudio et promptu animo. Nullus enim benedictionem dans, aut dolet, aut ex necessitate dat. Ille enim nempe avarus, dolet abjiciens et ex necessitate dans ea quæ avaro animo munificentia et donatio. 668 IX, 6-9. «Hoc autem: Qui parce sementem << facit,is parce messurus est. Et qui sementem facit «in magnificentia, copiose messurus est, unusquis. «que juxta propositum cordis, non ex morore aut ex «necessitate: nam hilaren datorem diligit Deus. ■ Potens est autem Deus efficere, ut omnis gratia in «vas exuberet, ut in omnibus semper omnem suffi «cientiam habentes exuberetis in omneopus bonum, «quemadmodum scriptum est: Dispersit, dedit pau «peribus, justitia ejus manet in sæculum.» Parce, inquit, et tenuiter. «Hoc autem.» Opus, inquit, eleemosynæ in hunc modum se habet. Et deinceps semen illud appellat, ut ad messem re spicientes et quod is qui multa aut pauca semina verit, juxta proportionem messurus sit, promptio res fiant ad collationem. «Et qui sementem facit in magnificentia.» Abunde, inquit, et largiter. Abunde, inquit, et largiter. «Unusquisque juxta propositum cordis.» Ad priora redit, dicens propemodum. Ea quidem quæ de eleemosyna dici oportet hæc sunt: cæterum unusquisque ita tribuat sicuti proposuit. «Non ex marore.» Non enim avaritia aut lucrum qum rendum. «Aut ex necessitate.» Neminem enim cogimus, inquit. In superioribus namque dixit «Non imperando loquor 83;» et rursum: «Con silium autem do 86.» • Nam hilarem dato rem diligit Deus.» Testimonio quoque confirmat quod ex mœrore dare non oporteat, «Ut omnis gratia in vos exuberet.» Omnis, inquit, gratia tam spiritualium quam carnalium rerum, ut abunde possitis tribuere. Aut quod potest Deus, vobis car nalia ac parva (ribuentibus, spiritualia magnaque rependere, et facere ut exuberent. Non solum, in quit, implere, verum etiam ultra necessitatem dare. • Omnem sufficientiam.» Considera sapien tiam. In carnalibus sufficientiam ipsis precatur at in spiritualibus exuberantiam et opulentiam. Dispersit, dedit pauperibus.» Prophetam eis addu cit ad liberalitatem adhortantem. Nam dispergere * I Cor. 1, 8..Ibid. 10. possidebat: at nunc vobis occasio est salutis ipsa

«» significativum est exuberantiæ. «Justitia ejus.» Nam justos eleemosyna facit ", delicta in modum ignis purificans. «Manet in sæculum.» Nunquam enim exstinguitur. 10-13. Porro qui suppeditat semen seminanti et panem in cibum, is suppeditet ac multiplicet 669 sementem vestram, et augeat fructum justitiæ vestræ sincert ut in omnibus locupletemini in omnem talem quæ per nos effecit ut gratiæ agantur Deo. Nam functio ejus ministerii non solum supplet ca quæ desunt sanctis, verum etiam exuberat in hoc quod per multos gratis agantur Deo, qui per pro batum hoc ministerium glorificant Deum, super obe dientia confessionis vestræ in Evangelium Christi. In orationis ordine indicat non oportere me tuere, ne quomodo is qui multa tribuit, indigere inveniatur. Nam qui semen, id est, sensibilem se mentem suppeditat seminanti, nempe Deus qui etiam corpus pane nutrit, quomodo eum posset negligere qui spiritualem facit sementem. «< Is sup peditet ac multiplicet.» Poterit et carnalia vestra abunde suppeditare, adeo ut etiam multiplicetur eleemosyna vestra, hanc enim dicit nunc semen tem:. Et augeat fructum.» Nam ex eleemosyna semente augebit et crescere faciet fructus justitiæ. Omnia autem figurative dixit. «Quæ per nos eff cit.» In hanc, inquit, sinceritatem et opulentiam ditescatis, quæ per nos efficit ut gratiæ agantur Deo. Quid est autem quod efficit ut alii quoque gratias agant Deo pro his quæ et nos nacti sumus? beneficentia videlicet: ditescite igitur beneficen tia. Id namque etiam nos qui accipimus faciet Deo gratias agere. «Nam functio hujus ministerii.» Hoo est, liberalitas et collatio harum pecuniarum, ao spirituale ministerium quod a nobis subministra sitis jussionibus evangelicis est ipsa beneficentia. Nam circa eleemosynam Dominus plurima disseruit. 67 Eccli. III, 88. tur. «Non solum supplet.» Non solum hoc, inquit, assequitur ut expleat ea quæ desunt, sive indigen tiam sanctorum, verum etiam exuberare facit gra tiarum actionem erga Deum, quod per multos offe ratur. Hoc autem est quod et pauperes alantur, et efficere ut gratiæ agantur Deo. Nam hæc duo inter ea sunt quæ admodum collaudantur. Exuberat au tem, dicit, per probatum hoc ministerium, id est, per comprobatam eleemosynam, et quæ experi mento utilitatem ostenderit, quam nos vobis mi nistramus, inquit. «Verum etiam exuberat.» Quo autem pacto exuberat gratiarum actio erga Deum? Quo pacto? Quia sancti Deum glorificant, non solum quod per eleemosynam ablata sit ab ipsis indigen tia. 670 verum etiam quod Evangelii confessioni subjecti sitis. Argumentem enim quod subject 13-15. Et sinceritatem communicationis erga ipsos et erga omnes, etiam precatione illorum pro vobis: qui desiderant vos propter eminentem Dei gra

tiam in vobis. Gratia autem Deo super inenarrabili suo munere. Et quia per subjectionem ac obedientiam Evan gelii ad hoc etiam subjecti estis ad sinceritatem erga ipsos, hoc est, abundantiam eleemosynæ ac communicationis. Nec solum erga ipsos, verum eliam erga omnes. Nam hi, inquit, sancti ob id quoque Deo gratias agunt quod aliis tribuitis. «Etiam precatione illorum pro vobis.» In hoc, in quit, Deo gratias agunt, quod Evangelii obedientia ac subjectio adeo probatos vos reddiderit, adeo amabiles ut continue precentur quo videant vos. Ait enim: «Qui desiderant vos propter eminentem Dei gratiam.» Vos, ait, desiderant, non propter divitias, sed ut spectatores sint data vobis a Deo gratia. Propter eminentem enim, inquit, Dei gra tiam in vobis videre vos cupiunt. Vide autem pru dentiam.Extollendo illos, totum Deo attribuit, rem ipsam vocans Dei gratiam. «Gratia autem Deo.» Deinde cognita Dei gratia, ipse Deum glorificat. Gratia autem Deo, inquit, super inenarrabili ipsius dono.» Donum autem sive munus appellat hic quod Evangelio subjecti facti sint Corinthii, et quod per eleemosynam tanta bona nobis tribuerit quanta enumeravit, quodque pro illa dabit in fu turo majora. Propriorum narratio laborum et propositi ac gratiæ quæ in ipso erant, ne assentirétur fucatis Corin thiis. X, 1-3. Cæterum ipse Paulus obsecro vos per le nitatem et mansuetudinem Christi, qui in conspectu humilis quidem sum inter vos, absens tamen audax sum erga vos. Rogo autem ne præsens audeam fidu cia qua existimor audere erga quosdam, qui putant nos secundum carnem ambulare. Nam in carne am. bulantes, non secundum carnem militamus. Magna dignitas. Ego Paulus, inquit, hoc est, apostolus, orbis magister: sicut etiam alio loco «Ecce ego Paulus dico vobis 68.» Expleto enim sermone de eleemosyna, auspicatur sermones ma gis increpatorios adversus pseudapostolos eosque qui ipsum calumniabantur. Etseipsum commendat, cum in necessitatem hoc faciendi incidisset, ne etiam prædicatio vilesceret, si ipse ob silentium vilis ac abjectus reputaretur: et datæ sibi cum exuberantia gratiæ præclara ponit facinora,suam que tolerantiam ac perpessa pro Christo certamina. «Obsecro vos.» Hoc vult dicere: Vos oro ne me cogant calumniatores uti mea adversus ipsos po testate, vos precor. Sicut dicere solemus: Suadete ipsis ne ad hoc me ducant: «Per lenitatem et mansuetudinem Christi.» Magna quidem res est quod Paulus obsecret: cum autem et per Christi mansuetudinem faciat supplicationem, magis tre sa Galat. v, 2.

«» mendum est. Qui in conspectu humilis quidem sum inter vos. Aut secundum ironiam hoc dicit, usus calumniatorum sermonibus. Dicebant enim quod præsentia imbecillis esset, epistola vero graves. Ait ergo: Obsecro vos qui præsens quidem humilis sum, ut ipsi dicunt, 672 absens vero majora scri bere audeo quam quæ ad me pertineant. Aut hoc dicit Humilis quidem sum, attamen de vestra connsus charitate audeo hujuscemodi scribere. Quid autem precaris? Ne audeam, inquit, hoc est, ne vivens audacter etiam præsens utar adversum vos mea potestate. Spiritualem enim confidentiam vocat suam potestatem, quod facile quod possit ulcisci adversarios. Quanam potestate? «Quia existimor, inquit, audere.» Ac si diceret: Nondum decrevi ea uti, sed jam existimor audere uti mea potestate. «Ne præsens audeam.» Quia enim dice bant quod praesens abjectus esset, etiam, ait: Ne præsens puniam ipsos. «Qua existimor. > Vides quomodo sit humilis? Cum enim necesse sit uti potestate, cunctatur et detrectat, ac rem ipsam vocat audaciam. Nam id optimi præceptoris est, per moram locum dare resipiscentiæ. «Qui putant nos secundum carnem ambulare.» Adversus quos præsens uti potes potestate spirituali? Adversus quosdam, inquit, qui existimant nos secundum carnem ambulare. Pseudapostoli namque calumnia. bantur ipsum tanquam hypocritam ac impostorem, quique omnia ad ostentationem faceret, et ait «Nam in carne ambulantes, non secundum carnem militamus.» Hoc est, non carnaliter vivimus, aut de prædicatione dicit, «Militamus » Cum enim bellum adversus intelligibiles ac insensibiles hos tes susceperimus, non armis carnalibus utimur,et hoc est, Non secundum carnem militamus. X, 4, 5. Siquidem arma militiæ nostræ non car nalia sunt, sed potentia Deo, ad demolitionem mu nitionum quibus consilia demolimur, et omnem celsi tudinem quæ extollitur adversus cognitionem Dei, et captivam ducimus omnem cognitionem ad obediendum Christo. Et adeo non secundum carnem ambulamus, ut arma quibus utimur contra adversarios non sint carnalia. Arma vero carnalia dici possunt divitiæ, fortitudo, principatus, gloria, eloquentia. Nos ita que non his vincimus sed, contrariis, paupertate, imbecillitate, ignominia, inscitia. Ideo quoque po tentia Deo ista dicit. 673 Etenim per hoc admi rationem ac potentiam a Deo habent; nam talia cum sint, orbem devicerunt. Considera autem quantum fastu careat. Non dixit: Nos sumus po tentes, sed arma nostra per Deum; nam et illis non nos potentiam dedimus,sed Deus. «Ad demo litionem munitionum.» Sunt autem arma nostra potentia ad demolitionem munitionum. Et bene, «Demolitionem» dicit, ostendens quod non ma chinationes opponamus, sed protinus quidquid contrarium est demolimur. Munitionem vero dicit, id est, Græcorum syllogismos et errorem ac fastum

ipsorum. Deinde ne munitiones audientes, corpo rale aliquid intelligant, ait: «Quibus consilia de molimur,» id est, rationes et Græcorum sophi smata. Vel quod ipsas eorum cogitationes et animas dejiciamus ab eo quo obsidentur errore, et ad ve ritatem ducamus. Et omnem celsitudinem quæ extollitur.» Permansit in tropo ut majorem faceret emphasim. Arma, inquit, nostra: sive munitionem dixerit, sive celsitudinem, hoc est, turres quasdam ac propugnacula, et quidquid illud est quod extol litur aut repugnat cognitioni Dei quæ per prædi cationem acquiritur, hæc nostra arma demoliun tur omnia. Et captivam ducimus omnem cogitatio nem. Et ita omnem cogitationem et omne consi lium humanum subjicimus regi summoque duci Christo, ut ne rereluctari quidem aut repugnare deinceps possint aliqua illorum quæ devincuntur, hoc autem significat, «Captivam ducimus,» hoc est, captivos ex prava tyrannide accipimus, a ser vitute in libertatem reducentes. X, 6.8. Et promptu habemus vindictam adversus omnem inobedientiam, cum impleta fuerit vestra obedientia. Quæ secundum faciem sunt videtis? Si quis de seipso confidit quod Christi sit, illud rursum perpendat ex seipso, quod sicut ipse Christi est ita et nos Christi sumus. Nam si etiam amplius glorier de potestate nostra quam dedit nobis Dominus ad ædifica tionem et non ad destructionem vestri,non pudefiam. Hic quoque illos terruit. Ait enim: Vos exspe ctamus, ut dum vos per exhortationem 674 et doctrinam correxerimus et ab illis abstraxerimus, tum illis solis incredulis pœnam inferamus. Cum igitur in hoc parati simus, a vobis qui permisti estis prohibemur. Timemus enim ne vos atttingat cruciatus eo quod permisti sitis. Hæc autem dicens pseudapostolos designat ut corrigantur. «Cum impleta fuerit vestra obedientia.» Nunc quidem obeditis, inquit, at non perfecte, ideo ait:«Cum impleta fuerit vestra obedientia. Quæ secundum faciem sunt videtis.» Ubi pseudapostolos terruit, ipsos etiam deinceps objurgat, asperius cum eis disserens. «Quæ secundum faciem sunt, inquit, videtis?» Hoc est, ab his quæ apparent judicatis utpote si quis ditescit, si quis extollit aut jactat sese, si quis virtutis personam sibi circumponit. Per interrogationem legendum est. Probare, in quit, unumquemque nostrum vultis, et quæ apud nos sunt investigare? Igitur cum diligentia hoc facite. Per increpatoriam simulationem hoc legen dum est: hoc est, non ex veritatis operibus, sed ex his quæ utcunque in superficie apparent inve stigationem accipitis? «Si quis de seipso con fidit quod Christi sit.»Etenim pseudapostoli quoque tanquam Christi essent sese jactabant «Illud rursum perpendat a seipso.» Si omnino, inquit, particeps fuerit gratiæ quæ a Christo est, a seipso existimet, et non exspectet ut per increpa tionem a nobis dicat: «Ita et nos Christi sumus.» Interim, inquit, nobiscum communicat et nihilo

COMMENT. IN EPIST. 11 AD CORINΤΗ, plus habet nobis Non enim ipsi quidem Christi PATROL, Ga. CXVIII. sunt, nos autem alterius cujuspiam. Hoc vero per modum colloquii dixit. Nam in progressu ostendit quod non eo modo quo illi Christi erant, ita et ipse, sed ingens erat interstitium. Unde ait: «Nam si quid ultra hoc dicerem, non pudeflerem, nam vera dicerem. «De polestate nostra.» Potestate punitva ac ulciscente adversarios. Deinde quod odiosum in sermone erat corrigens, ait: • Ad ædificationem et non ad destructionem vestri.»Ac si diceret Potestatem accepimus ut vos ædifica remus ad fidem,non ut aliquem puniremusr.Dicat igitur aliquis Et quomodo nunc minaris ob da tam tibi a Christo potestatem,et superius dicebas, 675 In promptu habemus ulcisci omnem ullio nem, si non ad ultionem sed ad mdificationem accepisti potestatem? Quia hoc ipsum,inquit, ma xime est vestri ædifcatio, ut de medio tollantur impedimenta et offendicula, puta si aboleantur pseudapostoli. In hoc quidem accepimus ut ædif cemus. Porro si quis incurabiliter ægrotet, alia quoque utemur operatione ac efficacia, demolientes ac diruentes ipsum: ut sit quidem primarius usus ædificatio, ex consequenti autem ad demolitionem «Non pudefiam.» Non ostendar, inquit, mendax aut arrogans. X, 9-11.«Ne quomodo videar perterrefacere voς per epistolas. Nam epistolæ quidem graves sunt, «ait,et fortes, at praesentia corporis imbecillis, ac «sermo contemptus. Hoc reputet qui ejusmodi est, «quod quales sumus sermone per epistolas cum «absumus, tales sumus et cum adsumus facto.» Propterea, inquit, infra mediocritatem dixi, «Non pudefiam,» nec quidquam grandius locutus sum,ne quo modo videar terrere vos per episto las. Deinde illorum usus est sermonibus quiipsum calumniabantur. Et ne rursum dicant: Nam epi stolæ quidem graves sunt, et cætera, propterea, inquit, ita modeste locutus sum. «At præsentia corporis imbecillis.» Dicebant enim qui ipsi de trahebant, quod jactaret se ac intumesceret et in epistolis formidabilia scriberet; at ubi advenisset, admodum despectus esset, ac convinceretur non talis esse qualem scribendo ostenderet: «Hoc reputet qui ejusmodi est. Qui ista, inquit, dicunt, hoc sciant.quod et præsentes et absentes iidem sumus: et quales sumus absentes per sermonem et epistolas, tales etiam sumus præsentes opere, Hoc est, non solum minamur absentes, sed præ sentes quoque possumus in opus deducere id quod minamur. X,12,23. «Non enim audemus inserere aut conferre «nos ipsos quibusdam qui seipsos commendant.Sed «ipsinos ipsos melimur in nobis ipsis et conferimus «nos ipsos nobis ipsis, non his qui una nobiscum ver «santur. Neque nos in immensum gloriabimur: sed «juxta mensuram. regulæ qua partitus est nobis Deus «mensura pertingendi etiam usque ad vos.»

Hoc loco arrogantes illos in medium ad ducit et objurgat illos, per ironiam sermonem pro ducens,et ait: Non enim audemus inserere sive annumerare,aut assimilare sive connumerare nos ipsos quibusdam qui sese venditant arrogantibus sermonibus. Vides quo pacto illos momordit? Non audemus, inquit, ne annumerare quidem nos ipsos iis qui sese commendant, neque in compara tione ad eus aliquantum nos ipsis præponere. Au daciam autem vocat, et fieri tanquam unum ipso rum,et omnino illis assimilari: ostendens rei ab surditatem et abominationem ipsorum coram Deo. Ideo non audemus, ait: grande enim supplicium talibus repositum est. Hoc autem dicit, simul et Corinthios admonens hujusmodi pestem fugere, et ipsos a talibus separans ac distinguens. Quod si nos ipsos auderemus commendare sicut et illi,ne quaquam tales essemus præsentes, quales et ab sentes essemus per epistolas, sed mutaremur hic et ibi, ac epistolis alii et alii efficeremur, et ipsi præsentes juxta usus et temporum occasiones va riaremur,et nunc quidem assentaremur, nunc au tem tremendi videremur: principum quidem servi ac ministri voluntatis, humilium vero domini ac judices. Nam qui se ipsum commendat, omnia fa cit ad proprium respiciens quæstum, sese commu tans semper ac transformans ad propriam utilita tem. Sed neque ut unus illorum sumus, neque ullam ad ipsos participationem habemus aut simi litudinem; non enim tales fieri audemus:quomodo ergo alii sumus per epistolas absentes, alii vero præsentes? Id namque non est nostrum, sed eos rum qui seipsos commendant: nos autem in nullo commendamus nos ipsos, sed ipsi nos ipsos meti mur sive perscrutamur ac disquirimus, conscien tiam facientes indagatricem, ne quid factum sit quod non oporteat. ne quid vel cogitatum sit inde cens: et nos ipsos conferimus ne quid fortassis contrarium faciamus his quæ prædicamus, quæ annuntiavimus, num quid priori vitæ dissonum. Porro etiam nos conferimus nobis ipsis,non his qui una nobiscum versantur. Non facimus, inquit, extrinsecus eos qui nobiscum versantur spectacu lum ac theatrum nostræ comparationis et inquisi tionis, sed ipsi nos ipsos constituimus judices ac arbitros quod est incorrupti judicii. 677 Pseudapostoli vero se ipsos commendan tes,opposito m do ad ostentationem et placitum multitudinis omnia efficiunt. Ideo neque seipsos metiuntur.neque seipsos perscrutantur: sed suffi cit ipsis ad omnem felicitatem.ut illorum placeant multitudini qui una secum versantur. Propterea nos non in immensum ut illi, aut gloriati sumus, aut gloriabimur: sed si quid dicimus, aut faci mus,aut scribimus,juxta mensuram regulæ nostræ dicimus et facimus et scribimus. Ipse vero non dicit, Mensuram nostram, sed ubi dixit «Mensu ram,» subjungit: «Quam partitus est nobis Deus,» stendens quod ipsa quoque ejus mensura ex Deo

Aut hoc etiam modo. Ne existimes quod dicens «Mensuram regulæ,»ipse mihi mensuram definierim: sed illud dico mensuram, qua men sura, id est, per quam partitus est nobis Deus. Quæ est autem illa? Variæ sunt ac multæ Interim autem per prædicationem venisse usque ad vos at que apprehendisse vos, id habemus a Deo mensu ram, per quam partitus est &c ordinavit ut ad vos usque pertingeremus, et Evangelium prædicare mus. Aut potest tota particula ab eo loco, Non enim audemus, usque ad illa verba, adversus arrogantes dicta esse, et quod ait, dictum esse pro causa eorum qui se ipsos commendant, ut sit sensus: Nam ipsi in se ipsis se ipsos metientes ac comparantes,non perpendunt sive non intelligunt se arrogantes esse, ac sibiipsis imponere. Quemadmodum enim is qui apud sese prudens est, admodum insipiens est, ita etiam qui apud sese magnus et excelsus est, is ridiculus est omniumque postremus. «Sed ipsi in nobis ipsis.» Illis itaque non audemus nos ipsos conferre qui magni sunt,inquit,et nos exce dunt, sed apud nos ipsos manentes metimur nos ipsos, et ad mensuras nostras et loquimuret scri bimus et operamur. «Et seipsos comparantes.» Nos quidem nos ipsos metimur, inquit,illi vero se ipsos sibi conferunt, non enim ad aliquem homi. num conferri volunt, sed sese ad seipsos hoc est, non intelligunt, non sentiunt quod ridiculi sint his qui intuentur, nulli enim occulti sunt, inquit; aut quod inter se mutuo se ipsos esset. extollunt. Nos autem non in immensum gloriabi mur.» 678 Nos, ait, non sicut illi: non ultra da tas mensuras gloriabimur.Siquidem verisimile est, quod illi mentientes dicerent: Nos orbem con vertimus,ad terminos terræ docentes pervenimus. Hæc ultra mensuram, aut supra mensuram esse dicit, quæ suam potentiam ac mensuram transgre diuntur. Sed juxta mensuram regulæ.» Quemad modum enim quispiam vineam distribuit, ita or bem nobis apostolis Deus partitus est.Itaque juxta mensuram regulæ qua partitus est nobis Deus,glo riabimur et loquemur. Quæ est autem tua men sura? «Usque ad vos,» inquit. Etiam ad vos us que pertigisse. Quoniam igitur ad vos quoque pertigimus, etiam hæc data nobis est a Deo mensura ut etiam usque ad vos gloriemur: nam a communi sensu resumendum est, «Gloriabimur,» sive «Gloriemur.» X.14.18. «Non enim quasi non pertingentes usque «ad vos,extendimus nos ipsos supra modum. Nam us «

Neque enim poterit quispiam dicere, inquit, quod, cum non perligerimus sive non pertingamus usque ad vos, extendimus nos ipsos, dicentes nos perligisse ad vos, frustra sermonem jactando. Re vera enim usque ad vos pertigimus.Pertigimus au Lem in Evangelio Christi: hoc est, non utcunque pertigimus, sed annuntiantes vobis Evangelium. «Quasi non pertingentes.» id est, non potentes ad vos usque pertingere, aut pertigisse. «Exten dimus nos ipsos, tanquam fastu verborum. Per Evangelium Christi.» Nam verisimile erat pseud apostolos etiam non prædicando, ad aliqua loca accessisse, et quod ob id gloriarentur. «Non in his quæ supra mensuram sunt gloriantes.» In his. inquit, 679 quæ nostram excedunt mensuram et potentiam,et in alienis laboribus. Verisimile enim p est quod pseudapostoli cum alii prædicassent ali cubi, ipsi leviter accedebant et sibiipsis prædica tionem ascribebant. Nos autem non super alienis, inquit, laboribus. «Sperantes autem.» Nihil as serit, sed speramus, inquit, in Deo. In eo enim quod crescit fides discipulorum, præceptores lau dantur. Hoc itaque in hoc consistit ut crescat fides vestra.. In vobis magnificemur.» Speramus, in quit, quod vobis ad fidem crescentibus, in vobis magni ostendemur. «Juxta regulam nostram in exuberantiam.» Hoc est, quod in vobis gloriabi mur plus quam nunc; nam id est, «Iu exuberan tiam.» Juxta regulam nostram, id est, juxta men suram nostram, quæ nobis a Deo credita est. Bene autem regulam et mensuram vocat, tanquam ad possessionem et hæreditatem orbis ipse accesserit. «Ut iis quoque regi nibus quæ ultra vos sunt.» Et ita in vobis, inquit, magnificemur, ut etiam in regionibus quæ ultra vos sunt Evangelium annun tiemus ac doceamus: quod sane etiam fecit. «Non in aliena regula.» Et non quemadmodum pseud apostoli faciunt, inquit, gloriandum nobis est in aliena regula et parte, et ubi alius laboravit. Nam hoc est,quod ait: De his quæ parata sunt.» Ubi, inquit, jactum erat doctrinae semen. «Sed qui gloriatur in Domino glorietur.» Itaque illi,inquit, in vanum gloriantur: nos vero licet hæc operati simus etiam usque ad vos, et adhuc in posterum opera turi simus,non in nobis ipsis gloriamur, sed in Deo. Nam qui gloriatur, inquit, debet in Domino gloriari Siquidem eam quoque mensuram qua per tigimus, ex Deo accepimus. «Non enim qui se ipsum commendat.» Qui autem erant se ipsos commendantes? Pseudapostoli videlicet. Quos autem commendat Dominus? Paulum sane. Nam «Juxta mensuram, inquit, regulæ qua partitus est nobis Deus.» Itaque Deus qui partitus est, ipse etiam commendat. XI, 1.3. «Utinam toleraretis me paulisper in insi pientia; imo et suffertis me:nam Zelotypus sum erga «vos zelo Dei. Adjunxi enim vos uni viro,ut virginem castam exhiberem Christo,sed metuo ne qua fat, << ut quemadmodum serpens Evam decepit versutia, «sua, ita corrumpantur sensus vestri a simplicitate quæ est erga Christum.».

680 Aggressurus proprias laudes, multa cor rectione antea usus est, devitans ne odiosum vi deretur quod laudaret seipsum. Ad hoc autem duxit eum argumenti necessitas, cum vereretur nė in damnum fieret discipulorum, si ipse qnidem de spectu haberetur, pseudapostoli vero quidpiam esse viderentur. Utinam, inquit, toleraretis me, opus et factum insipiens perpetrantem. a Imo et toleratis me.» Novi enim quod me diligitis, ait, et omnia mea toleratis. «Nam zelotypus sum erga vos.» Non dixit: Amo vos, sed quod majus est, Zelotypus sum erga vos,» hoc est, Ardenter amo. Deinde ne existiment quod propter humana, nempe pecunias aut gloriam, ita ipsos amet, sub jungit: «Zelo Dei.» Ut vobis prosim. «Adjunxi enim vos.» Ad Ecclesiam totus ipsi sermo est. Hæc enim post nuptias virgo est; præsens autem tempus est desponsationis, futurum vero thalami nuptialis quatenus dicitur quod surrexit Spon sus 9. Quænam autem est dos? Regnum cœlorum. Hujus etiam desponsationis David paranymphus erat cum diceret: «Audi, filia, et vide, et inclina aurem tuam 60.» Ipse quoque Paulus cum pronu bus esset, dicebat: «Pro Christo legatione fungi mur, ut sponsam acciperet.Horum figura erant quæ in Abraham contigerunt, qui servum misit ut desponderet filio suo virginem gentilem ". Sic Deus olim prophetas miserat, et postmodum apo stolos, qui Filio desqonderent Ecclesiam gentium. «Ut virginem castam exhiberem Christo.» inquit, vos Christo despondi: itaque propter illum zelotypus sum, non propter me ipsum. «Sed me tuo ne qua flat.» Nam etsi perditio vestra sit, tamen timor communis est. Non autem enuntiative dicit: Ne corrumpamini, ut minus pudefiant: sed ambigue pronuntiat: «Ne qua flat,» licet jam corrupti erant. Etenim ille quoque majora pollici tus est, serpens, inquam, primis parentibus quem admodum et his pseudapostoli. Ostendit autem deceptionem esse muliebrem. «Versutia sua.» Sed quemadmodum versutum fuisse serpentem, mulieri veniam non tribuit, ita neque pseudapo stolorum versutia dabit vobis. «Ita corrumpantur sensus vestri.» Puta ut transferantur a simplici tate Christi ad calliditatem externam. Ostendit Ego, autem quod fidei opus sit anima fuco carente et sincera, quæ omnia fide excipiat, et in nullo se ducatur. 681 XI, 4. Nam si is qui venit alium Jesum prædi cat quem non prædicavimus, aut si Spiritum alium ac cipiis quem non accepistis; aut aliud Evangelium quod non suscepistis, recte sustineretis. Interim ostendit pseudapostolos adventitios ess ac aliunde prorumpentes. Vide autem quod non dixerit: Si quid amplius loquuntur (Etenim verisi mile erat illos nugari et verborum venustate vel uti præstigiis ludificare auditores), sed ait, Alium Christum, hoc est: Si is qui venit ditiores vos red 59 Matth. xxv, 1 seqq. ** Psal. XLIV, 11. "Cor: v, 20. 6ª Gen. xxiv, 1 seqq.

dit spiritualibus donis. Neutrum autem horum eget argutia verborum. Aut hoc etiam modo. Per abductionem ad id quod absurdum est, dehorta tur ipsos ne ad pseudapostolos accedant: ac si di cat: Si alium Jesum pseudapostolus (nam hunc appellat, Venientem, utpote prorumpentem et foris accedentem): si igitur hic alium Jesum prædicat quem oportuit a nobis prædicari, et non prædica vimus: aut alium Spiritum oportuit vos accipere, et a nobis non accepistis: aut aliud Evangelium oportuit vos suscipere, et a nobis non suscepistis, juste illis adhaererelis et aurem præberetis. Verum si id impossibile est: neque enim ipsi pseudapos toli hoc dicere audebunt, sed neque vos ipsi: an non absurdum est nobis illos præponi, qui in nullo inferiores fuimus ne eximiis quidem aposto lis? «Quem non prædicavimus.» Quem oportuit prædicari. et non prædicavimus.. Quem non acce pistis.» Quem oportuit vos accipere, et non acce pistis. «Aut aliud Evangelium.» Neque enim hoc externa eget sapientia. Considera vero quomodo ostendit nihil illos perfectius dicere: «Quem non prædicavimus,» inquit. «Quem non accepistis.» Et rursum: «Quod non suscepistis;» circum scriptione ostendens nihil amplius illos doeere. Neque enim his qui plura loquuntur, sed qui vera dicunt oportet mentem advertere. «Quod non sus cepistis.. Quod vos oportebat suscipere, et non suscepistis. «Recte sustineretis.» Quid dicis, Paule? qui Galatis scribens ais: Si quis prædicave rit vobis Evangelium præter quam id quod acces pistis, anathema sit 63 3;» nunc ad hos scribis Recte sustinerelis?» Atqui propter hoc ipsum non sustinere oporteret, sed si eadem tecum di xissent, tunc oportet sustinere. Et vide; 682 nam magnum imminet periculum ei qui non bene anim advertit. Omnibus enim hæresibus viam præs truunt. Ita gloriabantur pseudapostoli, quasi Pau lus imperfecte doceret, ipsi autem perfectius ali quid dicerent: siquidem externa doctrina utentes, veris dogmatibus nugas permiscebant, ideo etiam multos corrumpebant. Hoc itaque nunc ait: Si hi certe aliquid perfectius dicunt, et alium oporteret prædicari Christum, ac nos prætermisissemus, recte sustineretis. Propterea enim dicit: «Quem non prædicavimus.» Si vero eadem sunt fidei capita, et nihil amplius dicunt, quod ad dogma attinet: ob quam causam illi supra nos in hono re babentur? Quantumcunque enim nugati fue rint, inquit, nihil supra nos dixerunt prater fas tum verborum. Quod autem ait:. Recte sus. tineretis,» non est laudantis talem sententiam, sed uberius arguentis. Nam paulo ante, hos susti nere eisque adhærere, corruptionem appellavit. Quid est ergo quod arguit? Inexcusabiles, inquit, estis si fallimini, quando utrique nostrum, et nos et pseudapostoli eadem videmur dicere, et tamen a nobis discedentes illis adhæretis: non enim Galat. 1, occasionem habebitis fraudis novitatem, et rem

esse insolitam ad perfectionem dogmatum. Solet enim novitas titillare ac simpliciores attrahere, vobis autem ne hæc quidem occasio relicta est. XI. 5. 9. Arbitror enim me nihilo inferiorem «fuisse eximiis apostolis. Cæterum licet imperitus «sermone,non tamen scientia. Verum ubique mu «< nifesti sumus in omnibus erga vos. An peccavi meipsum humilians ut vos exaltaremini, quod «gratuito Evangelium Dei prædicaverim vobis? C «< teras ecclesias depra datus sum accepto ab illis sti «pendio, quo vobis inservirem. Et cum apud vos es «sem et egerem, non onerosus fui cuiquam. Deinceps Petro et iis qui cum illo erant seipsum comparat, hoc ostendere volens: Si me, inquit, sapientiores sunt, illis quoque sunt sapientiores sermonem ferens ad absurdam deductionem. Con sidera autem quam humiliter de se sentiet. Arbi tror, inquit, hoc est existimo, opinor: nihil asse rens. 683 Ne vulgaribus apostolis, sed eximiis Petrum, Jacobum et Joannem designans. Hoc autem dicit quod sese nunc offerat necessitas, Alibi vero ait: Non sum idoneus qui dicar Apostolus 6, «Cate rum licet imperitus sim.» Quoniam in hoc gloria bantur pseudapostoli quod imperiti non essent, ostendit quod non fugiat imperitiam, sed de ipsa etiam glorietur et ideo id ponit. Alibi vero etiam hoc facit, ubi ostendit quod esse sapientem ad nocumentum faciat prædicationis. «Veni, inquit, non cum eminentia sermonis et sapientiæ, ut non inanis reddatur crux Christi 65.» - «Sermone, «etc. id est, sermo et id est, scien tia, non semper idem designant apud divum Pau lum. Sed interdum quidem sermonem habere, di cit habere donum docendi: scientiam vero habe re, designat intelligere quidem sermonem prædi cationis, at non posse alios quoque juvare ac do cere. Rursum quandoque quidem sermonem habe re, dicit exercitatum quidem esse in Græcorum sapientia, sed nihil habere de divina, solum autem verbis multa garrire: scientiam vero habere, perfectum esse in sapientia: ut et ipse exacte rem noverit, et idoneus sit qui alios doceat, et ad Christum adducat. Rursum autem alibi sermonem quidem vulgari modo dicit, veluti dicere solemus eloquentiam sive expressionem verborum: scien tiam autem dogmatum cognitionem. Exemplum primi est cum ait: «Huic quidem datur sermo sapien tiæ, alii autem sermo scientiæ 6. «Secundi vero. quod nunc proponitur; Imperitus quidem sermone, sed non scientia. Tertii autem: «Ditati estis per ipsum in omni sermone et in omni scientia 67. 64 I Cor. xv, 9. & 1 Cor. 11, 1. ■ Verum ubique manifesti sumus.» Nam deest id est, sumus, a communi intelligentia supplendum. Quid est autem, In quod manifesti sumus vobis? Quod in nullo inferiores fuerimus eximiis apostolis, quod non simus imperiti scientia sed idonei qui doceamus et perficiamus in fide; et simpliciter in omnibus noti sumus vobis, et ne una quidem accusatio est adversum nos, neque ignorantiæ prætextus: nisi hoc fortassis ad peccati occasionem sumere velitis, quod nihil a vobis 66 I Cor. xu, 8. "I Cor, 1, 5.

acceperim. Hoc autem pudefaciendo dicit, ac si diceret: Nisi præclara facinora nostra, et de quo alii gloriantur, hæc nobis ad peccatum ducere decrevistis et id per quod sublimare vos statuit ad nostri accusationem pervertilis. 684 Hoc au tem Pauli dictum est vehementer in vita confiden tis, et in conversatione secundum Deum, ostendit enim illos ipsos nihil omnino habere quod adver sus se dicant, etiam cum illorum arguat ingrati tudinem ac pravitatem, quod cum nihil omnino possent in eo accusari, sed potius mirum in mo dum admirari, tamen pseudapostolos non minus, imo etiam magis quam Paulum amarent. «Non tamen scientia.» Pseudapostolos certe designat qui scientia secundum Deum imperiti erant, quod perniciosum est ac mortiferum. «Verum ubique manifesti sumus.» Pseudapostolos obscure deno tat qui dolosi et contecti erant, pietatisque ac religionis personam induti. Nos autem non ita, in quit, nam in omni re et in cunctis quo agimus ma nifesti sumus erga vos, in nulla, inquit, duplicitate aut simulatione. «An peccavi.» Cum aculeo usus est hoc sermone. Abjectum, inquit, me ducitis et magis vilem An peccavi quod meipsum fame depresserim, et nihil a vobis acceperim? Hoc, ait, fecit ut vos ad ea quæ Dei sunt exaltaremini: Nam videntes quod nihil acciperem, ædificabamini; si autem accepissemt certe offendiculum passi fuis selis. «Cateras ecclesias deprædatus sum.» At qui poterat dicere: Ex labore manum mearum edebam, sed asperiorem faciens sermonem: Ab aliis, inquit, accepi quæ vobis submninistrarem ad prædicationem. Quod autem ait: «Deprædatus sum,» id est, spoliavi, mudavi; non enim se clan culo accepisse asserit: minime; sed stipendium dicit ipsos necessarius sumptus. Magna autem erat illorum accusatio quod ne hæc quidem ipsi præ buissent. Quodque pejus est: Ut vobis, inquit, in servirem: vobis enimn prædicans, ab aliis alebar. << Et cum præsens essem apud vos et egerem.» Triplex erat peccatum et quod apud illos prædi caret et quod necessario egeret alimento. Non solum enim, inquit, alio non mittebatis mihi, quod Mace dones fecerunt, sed neque præsentem alebatis «Non onerosus fui;» aut id est Non deses fui, non dejectus sum animo,non solvi toleran tiam. Hac autem via levius reddit eis peccatum; quia ergo,ait,«Non postulavi. Aut etiam hoc modo Et his, inquit, cumn carerem: non deses fui, non negligens, non segnior ad prædicationem factus sum; sed a me quidem 685 facla sunt ad vestram salutem quacunque fieri oportuit, ego tamen in egestate degebam. 9-12. «Nam quod mihi deerat suppleverunt a fratres qui veneranta Macedonia: et in omnibus sic «me servabam me vobis essem onerosus,atque ser vabo. Est veritas Christi in me quod hæc gloriatio «non interrumpetur erga me in regionibus Achaia. «Quapropter? an quod non diligam vos?Deus novit, «verum quod facio, idem et faciam, utamputem oc * casionem his qui cupiunt occasionem ut in quo «gloriantur, reperiantur sicut et nos.»

Ex eo quod ait: Quod deerat, ostendit se nihil ultra necessarium usum accepisse. Miserunt au tem ei Philippenses. Propterea vero etiam nomen posuit, ut ipsos etiam ad eleemosynæ æmulationem duceret. Et in omnibus ne onerosus essem ser vavi.» Ostendit quod etiam onus ducerent alimen ta ipsi suppeditare. Recte autem addidit: «Atque servabo.» Ne existimetis, inquit, me hæc in eum finem dixisse, quo deinceps accipiam a vobis non enim solum ita servavi,verum etiam servabo. «Est veritas Christi in me.» Deinde ne hæc eum dixisse existiment quo ipsos magis attraheret ad dandum, ait: «Est veritas Christi in me,» hoc est, in veritate dico, quod gloriatio hæc, nempe de non accipiendo. Gloriationem autem dicit ne ar bitrentur quod succenseat illis quod non accepis set. «Non interrumpetur,» hoc est, non amputa bitur, non deficiet. Quomodo autem non deficiet? si ne in posterum quidem accipiat.» In regioni bus Achaim.» Id est, in tota Achaiæ provincia. Aut quod gloriatio quæ mihi accessit in regionibus Achaiæ quod gratis prædicaverim non interrum petur. Vehementer autem infirmos eos noverat cum ab ipsis non acciperet. Nam si in hoc gloriaban tur, certe non oportebat accipere: quanquam ali bi scribit quod ab his qui facile offendebantur non acceperit: • An quod non diligam vos?» Quid ergo? odisti nos, et proterea non vis a nobis ac cipere? Deus novit, inquit, quod non ob id devitem accipere: sed propter id quod subjungit. «Verum quod facio.» Facio sine sumptu prædicando, et hoc semper faciam. «Ut amputem occasionem.» Cau sam dicit quare non accipiat. Observabant enim pseudapostoli, 686utsi invenissent quod ipse ac cepisset, rem ipsam faceret ansam conviciandi. Volens igitur illis amputare occasionem, ait: << Ut in eo in quo gloriantur.» Fortassis etiam se non accipere fingebant: proterea non dixit: In eo quod faciunt, sed «In eo in quo gloriantur.» Reperiantur sicut et nos.» Praterea cum divites essent pseudapostoli, nihil accipiebant, et in hocgloriabantur. Ut ergo in eo in quo glorian tur quod non accipiant, inquit, reperiantur similes nobis, et nihil supra nos habeant. Indignum est enim, cum in cæteris sint inferiores, si in hoc essent superiores. 13-15. «Siquidem istiusmodi pseudapostoli «sunt, ac operarii dolosi, et transfigurantur in apostolos Christi. Atque haud mirum, quando «quidem ipse Satanas transfiguratur in angelum «lucis. Non magnum est igitur si et ministri illius << transfigurentur quasi sint ministri justitiæ,quo «rum finis erit juxta opera illorum.» Quid ais? an qui Christum prædicant et Evan. gelium (nam ita superius de ipsis locutus est) pseudapostoli sunt? Utique, inquit: hæc enim pa lam simulantes, occulte impia simul afferunt dog mata. «Operarii dolosi.» Operantur enim, sed revellunt quæ recte plantata erant, siquidem perso nam veritatis induti, ita nocumentum exercent, et habitu apostolorum amicti pelleque ovina, intus

lupi sunt. Transfigurantur veluti magister eorum transfiguratur, ideo eliam multis imponit: cum que angelus sit tenebrarum tanquam angelus lu cis conspicitur fallens aspectus. «Non magnum est igitur.» Nam si quid admirari oportet, illud admiratione dignum est quomodo diabolus in tan tam proruperit audaciam. - Non est, inquit, ad mirandum. Quare? Quia debent omnino magis. trum imitari, qui cum angelus sit tenebrarum, fl guratur quasi esset angelus lucis. «Quasi sint ministri justitiæ» Ministri justitiæ sunt sancti apostoli Deo enim ministrant justificando per Evangelii potentiam.. Quorum finis erit.» Quan quam enim vos, inquit, fallunt, pervigilem Christi oculum fallere non poterunt. 687 XI, 16-21. Iterum dico ne quis me putet insi pientem esse. Alioqui licet ut insipientem accipiatis me, ut paululum quiddam et ego glorier. Quod dico, non dico secundum Dominum, sed velut per insipien tiam in hoc argumento gloriationis. Quandoquidem multi gloriantur secundum carnem, et ego gloriabor. Libenter enim suffertis insipientes, cum sitis sapien tes. Suffertis enim si quis vos in servitutem adigit, si quis excedit, si quis accipit, si quis extollit sese, si quis in faciem vos cædit: juxta contumeliam lo quor, perinde quasi nos imbecilles fuerimus. << Iterum dico.» Jam siquidem multa præpara tione ac correctione usus fuerat, sed non illa so la contentus erat. «Ne quis me putet insipientem esse.» Atqui superius dixit: Utinam toleraretis insipientiam meam: quomodo ergo hoc loco ait «Ne quis me putet insipientem esse?. Quia illud qui- " dem, nempe seipsum laudare, insipientim est. Ego vero, inquit, non tanquam insipiens his utor sermonibus,sed cogor, ut vos a pseudapostolis ab ducam. Ideo ait: «Ne quis me putet insipientem esse.» Non enim ultro, sed ex necessitate ad meas ipsius laudes descendo. Alud. Insipientim ver bum est dicere insipientem eum qui non est,neque ea agit qum sunt insipientis. Siquidem insipiens est qui vane se jactat et inaniter gloriatur, qui simul et insipiens est et insipientiæ verba loqui tur, et quæ insipientis sunt facit: qui autem de seipso et magna dicit et vera,idque causa utilitatis animæ: videbitur insipientiæ verba dicere quan tum ad similitudinem prolationis, non tamen in sipiens est, sed prudens admodum,et quæ pruden tissimi sunt operatur, quod etiam irrationabilem calumniam despexerit, ob aliorum utilitatem ac salutem. Non est igitur contrarium paulo ante dixisse Utinam sustineretis me, qui verbum quoddam insipientiæ dicturus sum; et nunc di cere: «Ne quis me putet insipientem esse.» Ne quis itaque me insipientem esse existimet; non enim propter meipsum, sed propter vos dicturus sum quæ dixero. Alioqui licebit ut insipientem pu tetis me et accipiatis. Neque enim aversor vel in sipiens existimari propter vestram salutem. 688 Siquidem qua dicturus sum, ad vestri confirmatio

nem et animæ utilitatem conferunt. Alioqui. * Galat. in, 28. * Ibid. Si vero persuaderi non potestis, sed videntes me etiam impellente necessitate hæc dicere, ab insi pientia tamen liberum esse non duxeritis, saltem tanquam insipientem sustinete me dicentem quæ dico, ut ego veluti pseudapostoli glorier. Illi si quidem in vestrum damnum gloriantes ad hos me deducunt sermones. «Quod dico. non dico secun dum Dominum.» Nam gloriari non est secundum Dominum; Dominus enim jubet non gloriari. Ita que verba quidem non sunt secundum Dominum et scopus verborum omnino secundum Dominum est. «Sed velut per insipientiam. Deinde ne per hoc quod fatetur se non secundum Dominum lo qui et quod veluti per insipientiam loquatur, oc casionem illis tribuat majoris convicii; primum quidem non dicit, Per insipientiam, sed, «Velut per insipientiam.» Deinde ait:. In hoc argumen to gloriationis,» hoc est, In hac parte gloriationis non loquor secundum Dominum. Quænam pars est illa? quod gloriaturus est. dicendo: Hebræus sum et Israelites, et semen Abrahæ Talia autem non retulit ad gloriationem Christi Unde etiam secun dum carnem hæc se loqui dicit. Gloriatio enim secundum Christum est mansuetudo, continentia, sanctimonia. Quod enim Hebræum esse et Israelitem non sit secundum Dominum, audi eum loquentem. «Non est Judæus neque Græcus 68.» Et, «In Christo Jesu omnes vos unum estis".» - Multi gloriantur secundum carnem.» Ab externis, inquit. hoc est, a generositate, quod circumcisionem habeant et Hebræi sunt. «Libenter euim sufferlis.» Itaque vos in causa estis quilibenter suffertis. «Insipientes, cum sitis sapientes.. Nam si de his quæ vere ho nesta sunt gloriari insipientis est,multo magis in his quæ non sunt: pseudapostolos autem designat. Et grave est quod ait: Cum sitis sapientes, sus tinetis ipsos.» Nam si insipientes aut fatui esse tis, veniam sane haberetis: nunc autem scientes et prudentes labimini. «Si quis vos in servitutem adigit.» Vide quantam servilitatem improperet, ut etiam pseudapostolis mirum in modum subji ciantur. «Si quis exedit, si quis accipit.» Vides quod etiam id quod prius dictum est, ut in eo in quo gloriantur, reperiantur sicut et nos, per con cessionem dictum sit, et ne ab exordio statim illos argueret: 689 nunc enim ostendit quod illi fn gerent quidem se non accipere,sed tamen accipe rent. Ait enim: «Si quis accipit,. quodque majus est, «Si quis exedit:» id enim significat ipsos depressos a pseudapostolis. «Si quis extollit se se.» Non est, inquit, moderata vestra servitus, neque mansueti domini,sed graves et in vos insur gentes. «Si quis in faciem vos cadit» Vides in tensionem eorum arrogantiæ et tyrannidis, et quod uterentur eis veluti mancipiis? «Juxta contume liam dico.» Non quod verberemini, inquit, sed

quod non minus patiamini iis qui in faciem cæ duntur. Ac si diceret: Ad contumeliam vobis hoc dico. Quid igitur indecentius hac re fieri posset, quando et pecunias vestras et libertatem et hono-; rem auferentes, ne ita quidem leniuntur? sed injuriosius vobis utuntur, quam si argento emissent. Ideo ait Juxta contumeliam dico. Perinde quasi nos imbecilles fuerimus. Obscurum est quod dicitur. Quoniam enim grave erat, ideo illud ita posuit, ut obscuritate occul taret molestiam et id quod erat odiosum; hoc est enim quod dicit: An enim et nos eadem facere non possumus? cur igitur illos suffertis, tanquam nos eadem facere non possemus. Alio modo. Cu jus gratia, inquit, illos in his suffertis an quod nos imbecilles simus, et non possimus pari modo vobis abuti Est autem vehementer pungitivum ac increpativum quod dicitur, et idcirco obscure illud posuit. Nam si propterea, inquit, illos hom noratis quod injuriosi sint, sese in vos erigentes, et propemodum in faciem cædentes, possumus quoque et nos ista facere. Quasi enim nos in his inferiores essemus, illis subjicimini. Viden, quanta plenum sit increpatione quod dictum est? His autem amputat omnem causam arrogantiæ illorum. Propter hoc igitur compellor, inquit, ut vos ab illorum fastu liberem, non ut meipsum clarum ostendam. 21-23 «In quocunque audet aliquis, per in «sipientiam loquor, audeo et ego. Hebræi sunt? «et ego. Israelitæ sunt? et ego. Semen Abrahæ «sunt? et ego. Ministri Christi sunt? desipiens «loquor, plus ego.» Considera rursum tantis non contentum præpa rationibus ac correctionibus, sed nunc 690 rem ipsam appelat audaciam et insipientiam; ac prope modum ait: Vi adactus ad hæc venio. Hæc autem facit nos instruens, necessitate non cogente ad hujusmodi veniendum non esse sermones. In qua cunque re audet aliquis gloriari (nam hæc pariter subaudienda sunt), audeo et ego. «Hebræi sunt? et ego.» Neque enim omnes Hebræi erant quo que Israelitæ, sed erant ctiam et Moabitæ et Ammonitæ: ideo suam generositatem manifesta vit. Est autem per interrogationem legendum. Quod autem ait: «Ministri Christi sunt,» juxta pseud apostolorum sermonem hoc effatur. «Plus ego.» Id est, magis, excellentius. Rursumque rem ipsam vocat insipientiam. Aiunt autem quidam non opor tere per interrogationem hunc proferre sermonem. sed omnino negare ipsos esse Christi ministros. Sed dicimus quod hoc prius fecit cum ipsos dixit pseudapostolos. Hicitaque adinquisitionem sermo pervenit, nec oportet eum antea manifestare, sed operibus exhibere demonstrationem, quod ipse quidem Christi minister esset, illi vero non essent. «Desipiens loquor.» Hoc est, quanquam nonnul lis desipere videar, dicens: «Plus ego.» Nam quæ omnino desipientia est quod seipsum dicat esse ministrum plusquam pseudapostoli? 23-27. In laboribus copiosius, in verberibus su pra modum, in carceribus abundantius, in mortibus frequenter: a Judæis quinquies quadragenas plagas una minus accepi; ter virgis casus fui, semel lapi

COMMENT. IN EPIST. it AD CORINTH. «datus fui,ter naufragium feci,noctem una cum die ■ in profundo egi,in itineribus sæpe, in periculis flu minum,periculis latronum,periculis ex genere pe <

bis praeceptori sed nudus certabat, et fame pres sus pugnabat. Nec solum non discruciabatur, ve rum etiam gratias agebat agonothetæ Christo.Con sidera vero quod universis quæ passus est enar ratis, non dicit quod converterit et ad Christum adduxerit,simul quidem modeste se gerens, simul quoque docens quod licet nihil amplius fuisset quam quod laboribus fuerit defatigatus, ita tamen adhuc sint præmia reposita. ▪ Præterea ea quæ ex trinsecus accidunt. Plura namque pratermissa erant quam ea quæ enumerata sunt: magis autem ne ea quidem quæ dicta sunt, singula in specie dixit, sed ea tantum quorum numerus facile comprehen di poterat, dicendo: «Quinquies,» et «Ter,» et «Ter,» et «Semel.» Quorum autem numerus erat multus et incognitus, silet, et dicit e Copiosius,» el «Supra modum,» et • Smpe.» Conspirationes autem dicit communes acunanimes incursus a per secutoribus.Conspirarunt, inquit, in me communi consilio, «Cura omnium Ecclesiarum.» Si enim præfectus quispiam unius familiæ ne respirare quidem potest, quid verisimile erat pati apostolum qui inter tanta pericula universi orbis curam ha bebat? «Quis infirmatur et ego non infirmor.» Ac ne quis dicat quod curam quidem habebat. at non magnam, ponit et curæ intensionem. Quis infirmatur,inquit quavis ægritudine seu spirituali seu carnali,et ego non infirmor? Non dicit, So cius et particeps sum ægritudinis, sed, Veluti is ipse qui infirmatur ita afficior. Ait autem: «Quis» sive magnus sive vilis aut abjectus, Quis offen ditur?. Considera quomodo rursum exuberantiam doloris expresserit. Incendor, inquit, et uror. Et alia quidem patiens etiam gaudebat sciens quod pro Christo pateretur; hic autem in anima vulnerabatur: itaque hoc magis angebat. XI, 26 33. «Si gloriari oportet, de his quæ infir ⚫ mitatis meæ sunt gloriabor. Deus et Pater Domini ■ nostri Jesu Christi qui est benedictus in sæcula no «vit quod non mentiar. In Damasci civitate, gentis «præfectus nomine Aretæ regis, excubias serva «bat in Damascenorum civitate, cupiens me com ■ prehendere; et per fenestram in sporta demissus «fui per mania, effugique manus ejus. 693 Ne verbum quidem facit de signis. Nam illa Dei donum erant, hæc autem una cum divino auxilio tolerantiam quoque ipsius ostendebant In firmitatem autem vocat persecutiones et afflictio nes sive tentationes. Nam hæc humanæ naturæ sunt infirmitas: nempe fame premi, naufragium pati,cmdi. Aut infirmitatem appellat alflictionem, hominum infirmitate sibi illatam.Nam qui offende bantur et imbecilles erant. ipsum affligebant. Hic apostolicus character est, his texebatur Evange lium.«In Damasci civitate, gentis præfectus.» Vide quantum fuerit bellum. Ipse per se præfectus ex cubias servabat in civitate. Nisi autem Paulus con tra adversarios vehementer accensus fuisset, ne quaquam ad tantam insaniam gentis præfectum

accendisset, ut etiam per seipsum excubias in ¿µo5. 11 Matth. vi, 13. 7 79 Philipp. 1, 23. civitate servaret «Aretm regis.» Socer Herodis erat Aretas. «Et per fenestram in sporta.» Nove rat dictum esse ut precemur ne incidamus in ten tationem 74: unde seipsum non injicit in tenta tiones, sed ubi humano quoque invento datur ef fugere, non detrectat. Nam seipsum prædicationi servabat, ac salutis discipulorum magis curam habebat, quam proprim. Ideo etiam alibi dicit «Bonum esset mihi dissolvi et esse cum Christo 7;» cæterum manere in carne magis necessarium est propter vos.» funiculus est, attamen est quoque et genus sporto. XII, 1-4. «Gloriari sane non expedit mihi, veniam «enim ad visiones ac revelationes Domini. Novi «hominem in Christo ante annos quatuordecim «an in corpore, nescio, an extra corpus nescio «Deus novit; raptum hujusmodi in tertium usque «cœlum, et scio hujusmodi hominem, sive in «corpore, sive extra corpus nescio, Deus novit; «raptum fuisse in paradisum, et audisse arcana «verba quæ fas non sit homini loqui. «Gloriari sane expedit mihi.» Atqui multa su perius dixit, quomodo ergo nunc ait, «Non expe dit mihi;» quoniam ad aliud gloriationis genus veniebat, quod ipsum clarum redderet, nempe re velationum. Ait ergo: «Mihi hoc non expedit,» ne me in arrogantiam extollat. Alio namque modo qum apud quemque manent, et quæ apud illos efferuntur instare solent; 694 non quod futurum esset ut hoc ipsi contingeret. Minime; sed nos instruens, ut hujusmodi apud nos ipsos servemus, quod narratio possit ad arrogantiam extollere. Alio modo. Hoc est, Gloriari vero in aliis quam in his quæ infirmitatis meæ sunt, non expedit mihi. Dixit enim paulo ante: «Si gloriari oportet, de his quæ infirmitatis meæ sunt gloriabor.» Deinde posito infirmitatis exemplo, subjungit consecutive ad id quod dictum est. ac si dicat: Quæ vero non sunt infirmitatis, sed magis sublimitatis et poten tim, de his, inquit, non expedit mihi gloriari. Quomodo ergo etiam hæc dicis? Nollem, inquit, sed propter vestram salutem, etiam quæ nollėm suscipio. Et considera quo pacto rem sapientissime pertractet. Non tacet penitus, ut prosit, nec aperte omnia exprimit, sed hoc unum: idque etiam obte gendo. ut jactantiam effugiat, licet necessitate lunc propter pseudapostolos ingruente nos instruens per hoc, ne quidquam magni de nobis ipsos dica mus, eliam si verum sit, nisi multa necessitate. «Non expedit mihi.» Aut ne quis majorem circa me benevolentiam concipiat quam ego promereat, quod in progressu his verbis dicit: «Ne quis de me cogitet supra id quod videt esse me, aut quod audit ex me. «Veniam enim ad visiones et reve

lationes Domini. Magna quidem est quam narrat revelatio, attamen cum multas dicere potuisset, unicam hanc dixit. Quod enim multas dicere po tuisset, inferius palet: «Et ne excellentia, inquit, aut exuberantia revelationum extollerer»Propterea autem ipsam obscure posuit, ut ostenderet quod illam invitus narraret. «Novi hominem in Christo.» Addidit in Christo, ne dicerent pseudapostoli (nihil autem non audebant) per dmmones fuisse sublevatum tanquam Simonem magum. «Ante annos quatuordecim.» Non intempestive tempus adjungitur, sed duplicem ob causam: tum ad os tendendumn quod qui quatuordecim annos siluerat, ne nunc quidem narrasset nisi admodum coactus. Quoniam enim magnum quiddam esse videbantur pseudapostoli, omnesque ad se attrahebant: coac tus est igitur ostendere quod illis major esset, ut suis sermonibus ipsos adhærere sibi persuaderet. Præterea ut innueret quod qui ante annos qua tuordecim talia accipere meruerat, 695 qualis nunc erat post tantos perpessos pro Christo labo res? «Sive in corpore.» Dictum illud, «Sive in corpore,nescio,sive extra corpus, nescio,» secundo repetit non ita ut quis putare possit battalogum es se, et superflue de eodem raptu utrumque dicere,sed illud quidem de raptu ad cœlos, hoc autem rursum de raptu inde ad paradisum.Quod si de eodem raptu poneret, nequaquam esset hoc superfluum. Rem enim admirandam et supernaturalem narrans, dum se ignorare perseveranter contendit. «Sive ex tra corpus nescio.» Modeste loquitur, suam non oc cultans ignorantiam. Licuisset enim de hoc tacere. Et scio hujusmodi hominem.» Rapiebatur usque ad tertium cœlum, et rursum in paradisum. Ad quid autem omnino raptus est? Ne vel in hoc es set inferior cæteris apostolis, qui corporaliter cum Domino versati sunt «In paradisum.» Siquidem hujus loci nomen ubique admodum celebre erat unde et latroni promissus erat «Arcana verba.» concessum est hujusmodi audire. «Quæ fas non Revelationem conscripserunt? 5-9. «De hujusmodi homine gloriabor; de «me ipso vero non gloriabor, nisi super infirmi Fortassis enim nulli alii hominum præter Paulum sit homini loqui.» Ubi sunt qui falso inscriptam «talibus meis. Nam si gloriari voluero, non ero insipiens; veritatem enim dicam; sed abstineo,” «ne quis de me cogitet supra id quod videt esse «me, aut quod audit ex me. Et ne excellentia re «velationum extollerer, datus fuit mihi stimulus in carne nuntius Satanæ, ut me colaphis cæde «ret ne extollerer. Super hoc ter Dominum roga «vi, ut discederet a me, et dixit mihi: Sufficit tibi «gratia mea, nam potentia mea per infirmitatem << perficitur. Libentissime igitur gloriabor po tius super infirmitatibus meis, ut inhabitet in «me potentia Christi». Vide quantum fastu careat, et quomodo hæc ve lut de altero quodam narret. De hujusmodi, inquit, homine gloriabor. Id autem facit, sermonem nar

rando obumbrans. Nam quod ipse esset qui raptus 696 fuerat designat, dicens: «Si gloriari voluero, non ero insipiens, veritatem enim dicam.» Et su pra: «Gloriari sane non expedit mihi.» Quod nam est autem, de alio gloriari vera dicendo, quod non expedit? «De meipso vero non gloriabor. Et quare alio rapto tu gloriaris? Manifestum est itaque quod de teipso dicis, quanquam obtecte. «Nisi super infrnitatibus meis.» Hoc est, super afflictionibus et persecutionibus. «Nam si gloriari voluero, non ero insipiens.» Et quomodo superius dixit. Utinam toleraretis meam paulisper insipien tiam? et rursum: Cum dico non secundum Domi num dico, sed velut per insipientiam? Et dicimus quod non dixit: Non ero insipiens, in hoc quod est gloriari, sed in hoc quod est non mentiendo. Unde subjungit,» Veritatem enim dicam.» Recte ait, «Non ero insipiens.» Non est enim insipientis, gratiam a Deo sibi traditam promulgare,imminente necessitate ob salutem et utilitatem animarum; quin potius vehementer sapientis est, et animi hu maniac benigni, despicere etiam suspicionem ar rogantiæ,propter hominum salutem.«Sed abstineo ne quis de me cogitet.» Abstineo, id est, parco, devito. Non dixit autem: Ne credat aut dicat, sed Ne cogitet, inquit, aut suspicetur majus aliquid quam sit mea dignitas. Propterea enim quæ de seipso erant semper tacebat et occultabat: et, nisi cogente alicubi necessitate, nihil de seipso dicebat,imo tandem dicens obtegebat ipsa, ne ma jorem opinionem de eo haberent. Quod si homines G existimabant ipsos esse deos ob signorum magni tudinem.et tauros immolare volebant ", quidnam putassent si revelationes manifestasset, ac de iis quæ circa se erant gloriatus fuisset? «Et ne ex cellentia revelationum.» Secundum id quod prius dixit: Veniam enim ad visiones et revelationes, intelligendum est. «Ut non extollat;» ut non in solescam, inquit. Aut, ne ab hominibus extollar et glorificer:quod etiam potius est. Neque enim anima Pauli freno aliquo egebat ne insolesceret.» Datus fuit mihi stimulus in carne.» Catenam dicit, pla gas, lapidationes, carceres. «Nuntius Satanæ.» Nuntius Satanæ dicitur homo subserviens adver sario dæmoni. Stimulus vero, tentiones et afflic tiones, quas inferebant ei. 73 Act. 40 seq. 7+ Reg. ^, 697 Quidem itaque capitis dolorem ipsum di. cere asseruerunt a diabolo immissum. Sed non ita est Neque enim Pauli caput diaboli manibus tradi tum fuit. Quid est ergo qaod dicitur? Satan ad versarium sonat lingua Hebraica: et tertio Regum libro vere adversarios ita appellavit Scriptura 74, ac de Salomone narrans, ait quod non erat Sutan in diebus ipsius,id est, adversarius, qui molestiam ac bellum inferret. Quod ergo dicit hujusmodi est Non concessit Deus sine labore prædicationem procedere,nostrum affectum comprimens, aut fas

tum cavens; sed permisit adversarios irruere in nos. Nuntium itaque Satanæ dicit Alexandrum fabrum ærarium, Hymenæum et Philetum, qui di cebant resurrectionem jam factam esse, omnesque sermoni prædicationis repugnantes 15. Aliud. Quidem aiunt Paulum capitis dolorem sustinuisse sed non ita est,non fit enim verisimile corpus Pauli traditum fuisse Satana, qui interdum ipsi præci piebat ac terminos præfigebat quando scortatorem ei tradidit, dicens: ad interitum carnis 76, nec terminum prætergressus est diabolus. Quid ergo est? Satan adversarius dictus est lingua He braica. Nuntius igitur Satanm dicit adversarios prædicationi: quales erant Alexander, Hymenmus et Philetus. Hac itaque est quod dicit: Non cou cessit Deus sine labore prædicationem procedere, sed permisit nos mala pati quoad corpus: ne majus quippiam de nobis statuerent homines, aut nimis erga nos afficerentur, vident es tanta edi signa, et nullam tentationem nihilque adversi in nos in surgere. Quare autem non dixit nuntios Satanæ, cum multi essent qui resisterent, sed quasi de uno.ait Nuntius Satanæ? Quoniam singulis locis, unus quispiam reperiebatur repugnans, qui popu. lum commoneret, quo primordia capiente, cæteri una sequebantur. «Ut me colaphis cæderet.» Non dixit quod colaphis cæciderit, sed significans quod semper haberet adversarium, ait: «Colaphis cæ. deret» - «< Super hoc ter Dominum rogavi.» Et hoc modesti animi est fateri quod non facile ferret insidias, quodque sæpius precatus non obtinuerit. 698 Quod enimu dicit «Ter,» significat, Fre quenter. «Suflicit tibi gratia mea.» Quod perfe cturn est,inquit, habes: ne amplius quæras; nam sufficit tibi quod talem dederim tibi gratiam ut mortuos excitares, potentia signa ederes, ne etiam quæras prædicationem sine labore tibi procedere. «Nam potentia mea per infirmitatem perficitur.» Sed fortassis doles, inquit, quod te hac pati, vi deatur meam arguere imbecillitatem. Itaque scito hoc ipsum magis, ostendere meam potentiam, con trarium vero etiam ipsam intercipere. Nam mea inquit,potentia per infirmitatem perficitur:quando ii qui persecutionem sustinent, superiores sunt persecutoribus: quando ii qui vexantur, vexantes devincunt. Tunc enim potentia mea demonstratur, quando per hoc quod vos imbecilles malis afficia mini, pradicatio ubique prævaluerit. Et considera ipse quidem aliam assignavit causam quod dati sint sibi colaphi, nempe, «Ne extollerer,» inquit. Deus vero aliam dixit causam: Ut ostendatur, ait, mea potentia per vestram, ut videtur, imbecillita tem. Perfectionem enim ac terminum sumit mea potentia ex vestra imbecillitate. Nam si per aliquos sapientes ac reges administrata fuisset prædicatio, certe potentiæ ministrorum attribuissent nonnulli omnium subjectionem: nunc autem ministrantium 76 Tim. 11, 20; II Tim. 11, 17; 1v, 14. " I Cor. v, §.

imbecillitas arguit Dei potentiam, ipsamque per ficit, id est, ostendit ipsam habere perfectionem «Libentissime igitur potius gloriabor.» Ne deplo rantis esse hæc verba existiment, ait: «Libentis sime igitur polius gloriabor.. Quare? quia im becillitas mea et Dei ostendit potentiam, et me reddit magis celebrem, roborans tanquam ferrum adversus persecutiones, ac si diceret: Ego quidem contrarium petebam, sed postquam hæc a Deo au divi; libentius in infirmitatibus glorior; «Ut inha bitet in me potentia Christi.» Quanto enim ten tationes et afflictiones magis intenduntur, tanto et Christi potentia magis augetur. hoc est, tanquam in tentorio moretur, hoc est, tota in toto inhabitet. Quamobrem placeo mihi in infirmitatibus, in contumeliis,in necessitatibus, «< in perfectionibus, in anxietatibus pro Christo.Cum «enim imbecillis sum, tunc robustus sum. Factus «sum insipiens gloriando, vos me coegistis, nam «ego debueram a vobis commendari. Nulla enim «in re fui inferior summis apostolis, tametsi ni «hil sum. Signa quidem apostoli peracta fuerunt «inter vos, per omnem patientiam et signa et signa et prodigia ac facta potentia.» Deinde ne quis cum dicere existimet corporalem infirmitatem, puta febrem aut alium morbi cur sum ac circuitum, ait: «In contumeliis, in neces sitatibus, in persecutionibus, in anxietatibus pro Christo.» Nam hæc vocat infirmitat m. Quod au tem ait Eboxw, hoc est, concupisco et in his esse delector. His et pseudapostolos pudefacit qui in con trariis gloriabantur, et his suadet nemagistriafflictio nibus pudefant: omnia enim hujusmodi preclara suntetlæta.cum Christum habeant causam et princi pium patiendi.«Cum enim imbecillis sum.» Nam cum in carcerem conjectus est, tunc ejus fundamenta con cuti fecit 7. Quando facto naufragio in barbaram insulam ejectus est, tunc magis glorificatus est”. Quando ad tribunal vinctus accessit, tunc maxime superior judice et accusatoribus profectus est”. Vides quod dum imbecillis aut infirmus erat, hoc est, in periculis, in contumeliis, in plagis, tunc potens erat et clarus? «Factus sum insipiens glo riando.» modestim immensitas! cum adeo ad miranda narrasset, quibus humanæ aures dignæ non erant, seipsum vocat insipientem. Quomodo autem nos te coegimus, dixerit aliquis? Cum pseudapostoli,inquit. gloriarentur, nisi vos adhesis setis ipsorum sermonibus, et periretis,nequaquam ad hæc verba devenissem. Vides quod gloriationis necesssitatem fecerit horum perditio? Cum enim pseudapostolos magnum aliquid esse ducerent, adulterina ac perversa discebant ab ipsis dogmata. Alio modo. «Factus sum insipiens, ait, hæc dicendo. Non autem hoc enuntiative et assertive dicit Ipse enim noverat se nihil effugisse quod insipiens esset, sed hoc 700 tanquam per interro gationem aut dubitationem ait ad illos; ac si 77 Act. xiv, 26. 78 Act. xxvi, 14. 79 Act. xxvi, 2 seqq.

dæmones expulsos designavit, dicens: «Per si quiddam idemque significant. diceret Num hæc narrando visus sum vobis in sipiens? et hujus causa, inquit, ad vos recurrit; vos enim me coegistis, pseudapostolis vos familiariter adjungendo. «Nam ego debueram a vobis com mendari.» Vos enim oportuit nostros vindicare sermones, et opiniones: cum itaque illis adhære retis, coactus sum ad hos descendere sermones. «Nulla enim in re inferior fui.» Superius ait «Arbitror me nihilo inferiorem fuisse;» nunc autem affirmando, dicit: «Nulla in re fui infe rior;» aut defeci,seu factus sum posterior, Petro ac cæteris. Opportune autem venit ad apostolos, quasi dicat Non solum pseudapostolis sum præ stantior, sed et apostolis sum æqualis. Tametsi nihil sum.» Tanquam magnum aliquid dixerit quod suas excedat vires, corrigit illud. Non dixit autem Abjectus sum, sed quod multo inferius est, «Nihil sum.» Tu vero, inquit, ne intuearis hoc, si nihil sum: sed hoc adverte, anne omnia perfecerim quæcunque Apostolum designant et in signiunt. «Per omnem patientiam.» Vos, inquit, sermonum testes estis. Indicium autem Apostoli maxime consistit in ferendo omnia viriliter. Con sidera vero quod ait:. Patientiam.. Nam quod virtutis ipsius erat unica dictione posuit: signa vero quæ sua non erant sed gratiæ Dei, pluribus complexus est. Sed Pauli modestiam intuere. Quot carceres, quot plagas, quot pericula et insidias, quot afflictionum inundationes, quot bella intesti na ac externa, unica dictione nempe «Patientia.» percurrit. «Per segna et prodigia.. Quot mortuos excitatos, cæcos illuminatos, leprosos mundatos, et gna et prodigia ac facta potentia,» quæ tria unum 13, 14. «Nam quid est in quo fuistis infe << riores cæteris Ecclesiis, nisi quod ego ipse non ■ fuerim segnis erga vos? Condonate mihi hanc «injuriam. Ecce tertio paratus sum ut ad vos ve «niam,nec ero segnis ergavos. Non enim quæro quæ «vestra sunt,sed vos. Siquidem non debent filii parentibus recondere, sed parentes filiis.» 701 Ne quis dicat: Magnus quidem es, attamen non tanta operatus es, quanta in aliis Ecclesiis cœ teri apostoli, ait: «Nam quid est in quo fuistis inferiores?» Hoc est, minus habuistis quam ca term Ecclesiæ? num minorem, inquit, gratiam participastis? «Nisi quod ego ipse.» Punitivo sermone usus est: nisi fortassis hoc mihi quis piam vitio vertat quod dum versor vobiscum et præsens sum, totis viribus procurem salutem ve stram, absens per epistolas viam commonstrem ad ea quæ agenda sunt, et in nullo eorum quæ vobis utilia sunt, segnior fuerim et absens et præ sens.Si quid in hoc pecco, condonate mihi hanc injuriam, et ignoscite injuriam facienti. — Nisi quod ego ipse mihi non indulserim, omnia faciens gratia vestri, neque neglexerim vos, num in hoc inferiores fuistis? Num hoc injuriam ducitis? Condonate mihi hanc injuriam. «Ecce tertio pa ratus sum ut veniam.» Secundo, inquit, veni,

ecce tertio præparor ad veniendum, et in nullo negligentior ero circa vestram salutem. Deinde existiment quod nunc ipsum venientem oporteat omnino ab eis ali, maxime quoniam de hoc quo que mulis disseruit in superioribus: hinc jam tollit primum hanc suspicionem: quoniam vos, inquit, cupio.non quæ vestra sunt, et vos diligo non vestra, quemadmodum pseudapostoli Deinde etiam a com muni sensu et natura sermonem confirmat: seipsum quidem vice patris ponens, illos autem loco filiorum. XII,15-s9. Ego vero libentissime impendam et «expendar pro animabus vestris: licet uberius vos diligens minus diligar.Sed esto, ipse non gravavi «vos, verum cum essem astutus, dolo vos cepi. Num «per quemquam eorum quos misi ad vos circumveni «vos? Rogavi Titum, et una cum illo misi fratrem. «Num inaliquo circumvenit vos Titus? Annon eo «dem spiritu ambulavimus? annon iisdem vestigiis? «Rursum arbitramini quod nos coram vobis excu «semus?» Viden,quot excellentiæ gradus habent Pauli gesta? Potuit accipere cum hoc juberet Christus, et non accepit: ecce unus. Et egens erat: ecce alter. Et 102 ipsis prædicabat: Ecce tertius. Nec so lum non accipit, verum etiam si opus sit, carnem impenderet ecce quartus. Deinde cum corpore etiam animam ipsam; ecce quintus. Idque pro iis qui non admodum ipsum amarent: ecce sextus. Imo cum neque amantem redamarent, nihil de amore diminuit: ecce septimus. Ego tamen, in quit, cum patris vicem geram erga vos, non modo non accipiam,verum etiam præbebo: nec pecunias aut possessiones, sed meipsum et meam ipsius carnem. Nam hoc designat «Expendar:» hoc est, etiam si carnem oporteat pro vobis impendere,non parcam. «Licet uberius vos diligo.» Et hæc, in quit, facio pro his qui vehementer quidem aman tur, sed minus amant. «Sed esto, ego ipse non gravavi vos.» Per interrogationem producit ser monem, et ait: Hoc in confesso est quod ego ipse non gravaverim vos accipiendo quidquam: verum cum astutus essem, dolo vos cepi: hoc est, dolo vos tractavi et aggressus sum: et ego quidem pro pria persona nihil accepi: num igitur per medios quosdam hoc feci, mittens aliquos et per illos ao cipiens? Nequaquam. Nam qui ad vos venerunt, mea vestigia secuti sunt. • Num per quemquam circumveni vos?» Hoc est, per medium ipsorum? Vide autem quod fraudem ac extorsionem dicat ab invitis accipere ipsisque tacite improperat, quod se circumvenire ducerent si Paulum alerent. «Rogavi Titum.» Et hoc per improperium dici tur: non enim misi, sed rogavi: ostendens quod si etiam accepisset non peccasset: neque enim pro pria sponte profectus est, sed rogatus: et tamen ne ita quidem accepit. Miserat autem alium quem. dam una cum Tito. «Annon eodem spiritu am bulavimus?» Id est, nonne eadem gratia qua et ego? Hoo-spiritum dicit sive donum spiritale. Fa

etum autem vocat donum, nempe etiam in angu stiis positum non accipere. Considera vero quo modo sua bona opera Deo referat accepta. «An non iisdem vestigiis.» Hoc est, ne in minimo qui dem diversi fuerunt illi a mea diligentia. Vide au tem quod non modo ipse non accepit. verum etiam iis quos misit ne acciperent persuasit: «Rursum arbitramini quod nos coram vobis excusemus.» * Veritus est ne assentatoris opinionem de eo sume rent: ideo eliam superius dixit 703 Rursum nos ipsos commendamus? et: Num egemus commen datitiis epistoliis? Non ergo vobis assentantes, aut nos coram vobis excusantes, hæc dicimus: Sed veluti in conspectu Dei, et eo inspectante loqui mur et in Christo sive per Christum loquimur. Quomodo autem possibile esset, eum qui coram Deo loquitur et per Christum loquitur, assentationi et adulationis gratia loqui. 19-21. «In conspectu Dei per Christum loqui mur: sed omnia,charissimi, pro vestri aedificatione. «Metuo enim ne qua fiat ut si venero non quales velim «reperiamros, et ego reperiar vobis qualem nolitis «< ne quo modo sint contentiones, æmulationes, iræ, concertationes,obtrectationes.susurria, tumores, seditiones.Ne iterum ubi venero humiliet me Deus «meus apud vos: et lugeam multos eorum qui antea «peccaverunt nec resipuerunt ab immundiuia,libidi «neque et impudicitia quam patrarunt.» Non ergo loquimur vobis ad gratiam aut ad assentationem, sed ad vestri ædificationem, et utilitatem, ut relictis pseudapostolis, nobis solis adhæreatis ac nostris sermonibus. Aut, propterea non accepimus,ne vos qui infirmi estis, offendicu lum haberetis. «Metuo enim.» Vides paternam providentiam? Alii peccarunt et Paulus metuit. «Ne qua fiat.» Dubitat adhuc et non asserit. «Non quales volo reperiam vos.» Nempe corrup tos: et ego quoque necessitate ductus resperiar qua lem nolitis hoc,puniens eos qui immedicabiliter #grotant: «Ns quomodo sint contentiones,amu lationes.» Dicit etiam deinceps quales invenire nolit: Cum his, inquit, vitiis. Dicit autem con tentiones,eo quod dissiderent: «Concertationes» tanquam belli præludia. «Tumores,» quod adver sus ipsum cristas erigerent, Pseudapostolos vero honorareut. «Ne iterum ubi venero.» Sufficere, inquit,deberent priora. «Humiliet me Deus meus» Ultionem sumere de sontibus vocat sui humiliatio nem, ostendens quod non sine magna necessitate sumeret. Ostendit autem quod propter ipsos omnia « sustineat, et humiliari sive deprimi, et lugere. «Deus meus.» Per hoc quod addit, «Meus.» are dentem Christi amorem significat 704 - Aliud Sui humilitatem sive depressionem vocavit illorum transgressionem, confirmans quæ jam prædixerat «Quis infirmatur et ego non infirmor? quis offen ditur, et ego non uror?» «Et lugeam multos.» Vide apostolicam virtutem. Cum nullius mali sibi conscius sit, pro aliornm delictis luget Non autem dixit: Omues, sed «Multos,» et neque hos ma nifestat, dans punitentia locum, et no impuden

««tiores eficiantur. Nec resipuerunt.» Ubi sunt? Novatiani? «Ab immunditia.» Immunditia potest de singulis dici peccatis. Nihil enim peccato fædius. XIII, 1-4.«Hic tertius erit adventus meus ad vos. «In ore duorum testium et trium constitueturomne «verbum. Prædixi et prædico, ut præsens cum es «sem iterum, et absens nunc scribo his qui ante «peccaverunt ac cæteris omnibus, quod si venero «denuo, non parcam. Quandoquidem experimen «tum quæriti loquentis in me Christi qui erga vos non est imbecillis, sed potens est in vobis.» Jam secundo veni, si igitur etiam nunc venero, tertio veniam,et quare hoc. Quemadmodum,inquit, in ore duorum et trium testium certum constituitur et finem accipit omne verbum,ita in duobus ac tri bus meis adventibus omne verbum comminatorium constituetur adversum vos, et terminum accipiet. Considera autem quod adventibus pro testibus usus sit. «Prædixi. Et jam prædixi et nunc prædico. Quemadmodum cum secundo præsens essem apud vos dixi, ecce jam absens tertio prædico. Ecce tres alii testes. Erant quidem duo adventus et tertius qui futurus est, duo ac tres testes. Ecce rursum alii tres testes bis præsentem prædixisse et nunc semel in absentia. Scite autem Scripturam quæ de tribus est testibus accepit ad tres adventus et tres admonitiones. «Ac reliquis omnibus.» His quidem qui deliquerunt. ut corrigantur reliquis vero omnibus, ut testes sint quod nulla sit in me causa. si eos qui non resi puerint puniero. «Quod si venero denuo, non parcam.» 705 Quid prædixisti? et nunc rursum quid scribis? quod si denuo, inquit, id est, adhuc semel venero, non parcam, ostendens quod adhuc parcat, idque ipsis peccantibus. «Quandoquidem experimentum quæritis.. Nam probationem et experimen tum significat. Non tamen propterea puniebat ut experimentum daret, sed quia peccabant Hoc autem adversus eos dictum est qui dicebant, quod præsentia ejus imbecillis esset. Quandoquidem vultis,inquit, experiri num in me loquatur Christus. Siquidem quasi desertus essem a Christo ita me irridetis. Experimentum sumere vultis, ut apparet loquentis in me Christi, licet manifeste ejus po tentiam didiceritis. Et hoc velle experiri, pecca tum erat, nam erat tentare: et maxime post tanta, ingratorum erat et perfidorum ac instabilium. «Qui erga vos non est imbecillis.» Quid sibi vult additio illa, «Erga vos.» et, «In vobis?» neque enim erga ipsos tantum, sed ubique potens est Christus. Et dicimus comminatorium esse verbum, ac si diceret: Experimentum habetis ab his quæ vobis contigerunt, quod non sit imbecillis Christus. Aut quod hoc tempore in his qui inter vos corrigi possunt ostendit potentiam: nam de his qui immedicabiliter ægrotant, in futuro sumet suppli cium. XIII, 4–6.«Nam quamvis crucifixus fuit exinfir << mitate, vivit tamen ex potentia Dei.Siquidem et nos

«infrmi sumus in ipso: sed vivemus cum ipso ex «potentia Dei erga vos. Vos ipsos tentate num sitis «in fide: vos ipsos probate. Annon cognoscitis «vosmetipsos, quod Jesus Christus in vobis sit? «nisi in aliquo reprobi estis. At spero vos cogui << turos quod nos non simus reprobi.. * Nam quamvis crucifixus fuit in infirmitate.»» Multi turbantur, non advertentes potestatem dic tionum. Considera ergo tres esse modosinfirmitatis sive imbecillitatis unus quidem in morbis corpo ralibus: alter vero, debilitas circa fidem, sicut ipse ait. Infirmum autem fide assumite Tertius qui nascitur ex persecutionibus et tentatio nibus. Nam et hæc vocat Paulus infirmitatem; « sicut ibi. Nam potentia mea per infirmitatem perficitur; hoc est, persecutionibus ac tenta tionibus. Ac rursum Quamobrem placeo mihi in infirmitatibus;» idque interpretando sub jungit: «In contumeliis, in necessitatibus, in persecutionibus.» Et rursum: «Cum infirmor tunc robustus sum:» nempe tunc gratia maxime assistente. Juxta hunc igitur imbecillitatis modum crucifixus est Dominus, insidias passus, pericula et contumelias. Altamen hoc, inquit, nocere non potuitipsius potentiæ.-Aut hoc modo: Infirmitatem seu imbecillitatem dicit eam qua videbatur incre dulis,ac si diceret: Quamvis juxta incredulorum sermonem crucifixus sit tanquam imbecillis (hoc videlicet ex concessione tribuens) tamen vivit, in quit, ex potentia Dei. Audiens autem Patris poten tiam non hoc impium suspiceris, quod viribus destitutus fuerit ad vivificandum propriam carnem, et ideo patris potentia fuerit illi necessaria.Si enim Christus Dei potentia est et Dei sapientia 81, quo modo viribus destitueretur potentia, idque ad propriam carnem? qui aliis quoque vitam tribuit, imo potitis omnibus. Sed indifferenter quæ Patris sunt dicit esse Filii, rursumque vice versa quæ Filii sunt dicit esse Patris. Quod enim ipse Christus suam carnem suscitaverit, audi eum dicentem Solvite templum hoc, et in tribus diebus erigam ipsum".» Si autem Paulus quod Filius operatus est ex Patre fieri dicit,ne turberis. Scit enim eum dixisse; «Omnia quæ habet Pater, mea sunt 83,» dixisse etiam ad Patrem: • Omnia mea tua sunt.» Pro ter nostras enim infirmitates ac pecrata, is qui fortis est nec peccare potest.cruxi fixus est.Aut ex infirmitate, sicut Judæi dicebant Alios salvos fecit, seipsum non potest salvum fa cere.» Aut «Ex infirmitate, sicut consequens est vos opinari.Nam si experimentum adhuc quæ ritis, certe etiam crucem ex infirmitate sustinuisse putatis. «Vivit tamen.» Quanquam enim crucis passionem propter mortalem corporis naturam sustinuit, vivit tamen, imo et vita est, tanquam et Dei Filius. «Ex potentia Dei.» Hoc est, tanquam Deus, tanquam potens.tanquam is quisponte etiam Rom. xv. 1. 81 I Cor. 1, 24. " Joan. 11, 19. * Joan. xv. 15. 84 Joan. XVI, 10. 83. Matth.

passus est quis passus est. Aut hoc etiam modo p Quanquam passus est, inquit,ut qui naturam pos sibilem et infirmam assumpsit, vivit tamen ubi a mortuis resurrexit habens ac ferens in seipsos naturam omnipotentem ac divinam. «Siquidem et nos infirmi sumus.» 707 Nam quemadmodum ipse, inquit, nihil nocumentum in potentia accepit ex eo quod persecutiones et contumelias sustinemus Ideo subjunxit: «in ipso.. Quod enim ait: «Et nos infirmi sumus in ipso,» aut hoc significat, quod quæ patimur propter ipsum patimur. Aut quod videbimur vobis infirmi, eo quod non puni mus aut supplicio tradimus: sed hoc quoque in Christo facimus. Nam ipse nos docuit sufferre et longanimes esse. Sed quemadmodum suferre do cuit et longanimues esse, ita quoque in stupidos et non resipiscentes, punitivam et cruciativam seu vindicativam potentiam ostendere: ita enim et ipse facit. «in ipso.» Hoc est, propter ipsum et prædicationem ipsius infirmi sumus in persecutio nibus et in periculis. Sed quemadmodum socii fuimus ipsi in tristibus, ita quoque socii in latis erimus. Unde subjungit: «Sed venimus cum ipso.» Hoc est, ostendemur viventes in vobis, non vulgari modo,sed cum ipso Christo. Nec utcunque viventes, sed ex potentia ipsius vitam habentes: qua et ipse conculcata morte, spoliatoque inferno et sur rexit et vivit. Hæc autem via et potestas punitiva sane est adversus eos qui opera mali illius ope rantur: quemadmodum etiam servativa est in eo rum utilitatem qui perfecte resipiscunt. Propter hac itaque ne nos, inquit, despiciatis, quod nos videatis persecutiones aliaque adversa innumera patientes. Ita et Christus despectus est cum cru oifigeretur at ubi resurrexit, omnia quæcunque voluit fecit. Et nos sane quæ palimus. Itaque quam vis patimur, ille tamen vivit et potens est, nos que cum ipso hoc est, ipso volente et vivimus et potentes sumus facere quæcunque volumus erga vos, et potentissimus erga vos: multas enim habe mus vobis cum credentibus justificantes causas adversum vos. «Ex potentia Dei erga vos.» Pari modo hoc intellige cum eo quod supra di ctum est: Vivit tamen ex potentia Dei. Quod autem ait: «Erga vos,» hoc est, vobis vivemus id est ad utilitatem vestram. Aut, Propter vos, quandoquidem convertimus vos. Aut, Vobiscum tunc vivemus. «Vos ipsos tentate.» Vides quid paret? Et quid de me dico, inquit, quod Christus in me loquatur? Nam et vos ipsi, 708 nisi in aliquo reprobi facti estis Christum in vobis ipsis habetis: quod si vos,multo magis ego, inquit. Ex“ perimentum igitur vestri ipsorum facite ne quis a rectis pervertatur dogmatis, per doctrinam pseu dapostolorum. Num vosipsos tentatis an in Ode sitis? num vos ipsos probatis? Siquidem experi mentum quærere loquentis in me Cbristi, et non dum plene persuasos esse quod in magistro loqua” tur Christus,quid aliud est quam vos ipsos quoque

tentare num fideles sitis, et ambigere etiam de vobis ipsis, imo potius ignorare omnino quod Christus in vobis sit. Nam si non est in præceptore Christus, multo minus in discipulis. Sed quomodo, inquit,non cognoscitis quod Christus in vobis sit, qui etiam variis donis ditavit vos? An per actiones vestras constituistis vos ipsos reprobos et his exci. distis? Hoc autem est, ac si dicat: Si vos dona et potestatem adversus spiritus immundos accepistis et habetis, nisi vos ipsos efficiendo reprobos his privaveritis, annon ego multo magis potestatem habeo adversus eos qui impurorum dæmonum vo luntates explere conantur,qui estis vos? Autetiam hoc modo. In me experimentum quæritis? vos ipsos tentate, acriter vos ipsos probate an sitis in fide. Nam ut apparet etiam ab hac excidistis: neque p enim aliter experimentum quæreretis. Deinde tan quam mitigans vehementiam increpationis, << An non cognoscitis, inquit, vosmetipsos,» quod Jesus christus in vobis sit? Ac si dicat: Ego ita vos cognosco quod Christus in vobis sit: si autem ipsi hoc ignoratis, vestrum sane peccatum est. Itaque vos ipsos reprobos effecistis. Simul quoque admonet: quasi dicat: Si ego Christum in vobis esse cognosco, nisi reprobi facti sitis, quomodo ipsi adhuc experimentum ejus in me quærelis? Et manifestum est tripliciter accipi posse hanc parti culam, per consilium et adhortationem ut aliis placet per hæsitationem et accusationem: per increpationem ac reprehensionem sicut nunc ex ponimus. «Annon cognoscitis vos ipsos.» Quo modo autem poterant cognoscere? ex signis quæ edebant, utrum ea adhuc ederent. «Nisi in aliquo reprobi estis.» Hoc loco etiam pravæ vitæ clam eos iusimulat: Siquidem et fide et recta vita opus est ad signa. Itaque licet in fide sitis, 709 nisi et vitam conformiter instituatis, reprobi estis, inquit, et Christus in vobis non est, neque signis ostendit quod præsens sit apud vos. " At spero vos cognita ros.» Si autem non omrino reprobi estis, spero vos cognituros per ultionem quæ in vos flet quod nos non simus reprobi. Oporteret utique vos alio modo cognoscere ac scire quod probati simus: quoniam autem non vultis, per supplicium vestrum cognoscetis. XIII, 7-9. «Opto autem apud Deum ne quid mali «faciatis,non quo nos probati appareamus, sed ut «vos quod honestum est faciatis, nos vero velut reprobi simus non enim possumus quidquam ad «versus veritatem, sed pro veritate. Gaudemus «enim cum nos infirmi fuerimus, vos autem va «lidi fueritis. Hoc autem insuper optamus vestram «integritatem. >> Vide mentem philosophicam despiciebatur, subsannabatur tanquam nihil posset, sed in litte ris duntaxat gloriaretur: et non modo differt,illato adversus illos supplicio, propriam manifestare po tentiam: verum etiam precatur ne quando in ne cessitatem incid»t hanc demonstrandi. Quomodo ergo et speras quod probatus apparebis,rursumque precaris ne fiat? Precor quidem ut vos meliores reddamini, nec mihi opus sit inferre in vos sup plicium, aut me probatum ex hoc ostendi. Hoc

opto,in hoc gaudeo. Si vero in peccato permanse ritis, contemnes supplicia: anxius quidem et re pugnante animo. ulciscar tamen: nam id magis promptum est sperare sive vereri. «Non quo nos probati appareamus.» Ex eo enim quod non pecca rent, jam punitivam non ostenderet potentiam, quin pot us ut reprobus et impotens haberetur. «Nos vero velut reprobi.» Bene ait: Velut re probi: neque enim vere reprobus futurus erat, quod non peccantes puniturus non esset, imo maxime probatus: sed ob multorum suspicionem dixit: «Velut reprobi.» ■ Non enim possumus quidquam adversus veritatem.» Si quis vere, in quit, ac pie vivat (nam veritatem vocat [nunc pie tatem, tanquam vere illegitima sit impia vita, etiam si velimus supplicium inducere nequimus non enim cooperatur Deus, 720 Siquidem nihil adversus veritatem sive pietatem possumus, sed pro ipsa: ut eos qui juxta ipsam non vivunt, supe plicio cogamus ut eam velint. • Gaudemus enim cum nos infirmi fuerimus.» Quid ergo? Quoniam, inquit, etiam si velim non possum adversum veri tatem, num propterea doleo? Nequaquam. Nam gaudeo cum nos imbecilles existimati fuerimus.eo quod ultionem non inducamus: vos autem validi, eo quod comprehendi a mea punitiva potentia non potueritis, ob correctam vitam. «Hoc autem insu per oplamus.» Num ergo solum gaudemus? etiam optamus sane magis vestram integritatem, hoc est, ut probi habeamini ac perficiamini in vita et sanis dogmatibus, quam ut nos supplicio afficientes eos qui errant, videamur esse potentes. X111, 10. Propterea hæc absens scribo, ne cum ■ præsens fuero,rigidus s'm juxta potestatem quam a dedit mihi Dominus in ædificationem et non in «abolitionem.» Quoniam vehementer ubique eos increpavit, maxime tamen in fine epistolæ; propter hujusmodi nunc se excusat, et ait: Propterea ita scripsi, vo lens in litteris duntaxat esse severitatem, et non operibus eam demonstrari. «Juxta potestatem quam dedit mihi Dominus.» Itaque si supplicium, inquit,sumpsero, non ego sumam supplicium: sed per medium, ipse qui hanc mihi dedit potesta tem hristus. Considera vero quod se excusando formidabiliorem exhibuerit sermonem. Quid ergo? posset quispiam ipsi dicere, an ob id potestatem accepisti ut punires homines ad imaginem Dei creatos? et ad hoc omnino te constituit benignus hominum amator Christus? Non ad abolitionem, inquit, et perditionem animarum accepi potesta tem,sed ad ædificationem. Nam hoc ipsum, nempe punire peccantes, edificatio Ecclesia est, dum cæteri horum supplicio firmiores ac probatiores redduntur. 11-13.«Quod superest, fratres.gaudete, in tegri estote.consolationem accipite, unanimes sitis «pacem habete,et Deus charitatis ac pacis erit vo «biscum. Salutate vos mutuo sancto osculo. Salutant

«sancti omnes.Gratia Domini Jesu 771 Christi, et «Charitas Dei, et communicatio Spiritus sancti sit «cum omnibus vobis. Amen.» Postquam ego, inquit, quod meum est feci; hoc est, consilium dedi ac minatus sum reliquum est ut el vos quæ vestra sunt conferatis, nempe ut gaudeatis. Gaudebitis autem correcti, et nunc et in futurum. «Gaudete.» Scientes quod ea quæ comminatus sum, neque hoc cupio: quin magis refugio ne fiant, minatus autem, ut correcti nihil triste patiamini, ideo gaudete. «Integri estote.» Hoc est, perfecti sitis, complete ea quæ desunt, in virtute perficiamini, et cætera facite. Nam si vos hæc operemini, non solum nihil grave patiemini, verumetiam Deus charitatis ac pacis erit vo biscum. • Consolationem accipite.» Quoniam multæ erant afflictiones, ait: Consolationem acci pite et a vobis ipsis et ab aliis: præterea et a conscientia ad meliorem mutationem animum su mite. «Pacem habete.» Hoc in prioris quoque epistolæ exordio petivit dissidebant enim inter se. Quid ergo cupit? ut idem sentirent et pacem haberent quia contingitidem sentire in dogmatis, non tamen pacem mutuo habere.«Et Deus charita tis.» Deus appellatur Deus charitatis sive dilectio nis, eo quod nos dilexerit: pacis vero eo quod pace junxerit cœlestia terrenis. Ex dilectione au tem est pax. Si hac, inquit, feceritis, erit vobis cum Deus. Aut orat ut ita fiat. «Sancto osculo.» Non doloso,inquit, et fraudulento, quemadmodum Judas. Propterea autem deosculamur, ut suscite mus erga nos ipsos amorem. «Salutant vos sancti omnes.» Praesentes quidem osculo conjungit, absentes vero salutatione et alloquio. Nam ab eo dem interim ore procedunt salutatio et alloquium. «Gratia Domini Jesu Christi» Postquam omnes conjunxit, quem suum morum etiam nunc servat precatur eis gratia filii, qua salvos nos fecit gralia occisus pro nobis, et nou propter opera nostra et charitatem Dei, qua nos dilexit, dato pro nobis 719 Unigenito: communicationem Spiritus sancti, hoc est, participationem ejus et acceptionem, per quam omnes sanctificamur in superventionem Pa racleti Dei Spiritus. Finis, divino favente auxilio, posterioris ad Corin thios Epistols. Missa est a Philippis per Titum et Lucam.

718 Hanc ab urbe Roma scribit,cum jam vidisset eos ac docuisset. Occasio vero epistolæ hæc fuit Galatæ recte ab Apostolo edocti, cum legitime in Christum credidissent, ubi discessisset Apostolus, surrepti sunt a quibusdam et seducti,ut circumci deretur.His igitur cognitis, scribitad eos Apostolus. Et primum quidem attestatur ipsis fidem quam habebant, et legitimum in Deum affectum: indi gnatur autem quod insipienter egerint et transmu. tati sint. Deinde de lege disserit ac fide quæ se cundum Abraham est. Præterea ex lege ostendit, et ex uxoribus Abrahan allegorice intellectis, ad tempus datam fuisse umbram ac circumcisionem, eaque deinceps per adventnm Christi facta esse otiosa. Et his ita demonstratis, consequenter præ cipit ipsis, ne amplius adbæreant impostoribus, sed potius Christi fidei hæreant; et cognoscant quod per Christum gratia aboleverit circumcisio nem secundum carnem: et ita rursum circa mores admonendo ac docendo concludit Epistolam. 714 Prooemium ac tota ferme Epistola plena est excandescentia. Causa autem hæc fuit: Qui dam qui e Judæis crediderant et adhuc paternæ legi adhærebant, multis fidelibus qui inter Galatas erant, persuaserunt ut circumciderentur et Sabbata ac Neomenias servarent. Persuadebant autem, di centes non esse Paulo obtemperandum.qui paucos ante dies apparuisset, sed magis Petro, Jacobo ac Joanni. Nam hi, cum fuissent cum Christo, dice bant non prohibere circumcisionem. Et vere illi dispensatione ac condescensione quadam erga Ju daros utentes non prohibebant circumcisionem. Ve rum hi occultata causa. nempe quod condescendendo non prohiberent, ex facto eos ad circumcisionem inescabant,et Paulum abjectum reddebant,dicentes ipsum non Christi, sed apostolorum esse discipu lum, Petrum vero ac cæteros ipsius Christi. Deinde dicebant quod ipse Paulus alibi circumcidisse osten deretur: quare vos ergo, inquiunt, non circumci dit? Vere enim Paulus Timotheum dispensation● quadam circumciderat. Ad hæc ergo scribit, sta