SAMONE GAZENSIS venerint, responsionem considerate des, dignam τῆς σῆς μεγαλεπηβόλου καὶ θειοτάτης διανοίας ἀξίαν magnanima, experientissinia ac divinissima mente τὴν ἀπόκρισιν δῷς. tua. ζ. Τὰ δὲ πρὸς τοὺς μακαριωτάτους πατριάρχας ταυτί γράμματα, ισοδυναμούντα κατά πάντα τῷ πρὸς τὴν σὴν ἁγιωσύνην ἀπεσταλμένῳ, μὴ εὑρόν τες τινὰ τῶν εὐλαβῶν καὶ πιστῶν δι' οὗ ταῦτα τοῖς πρὸς οὓς ἐγράφησαν πέμψαι, τῇ σῇ πεπόμφαμεν τελειότητι· ὡς ἂν διαπορθμεύσῃς αὐτοῖς ταῦτα διά τινος εὐλαβοῦ; τῶν πρὸς τοὺς τόπους ἐκείνως ἀφικνουμένων, πρὸς οὓς ἀπεστάλησαν. Πρὸς δὲ, καὶ οἰκείας [/. δι' οἰκείας] γραφῆς, παραινέσεις καὶ παραθήξεις αὐτοὺς ζῆλον ἔνθεον ἀναλαβεῖν περὶ τοῦ 7. Porro epistolas istas ad beatissimos patriarchas, omnino consimiles huic ad sanctitatem tuam missæ, quia neminem religiosorum fideliumque inver·i·nus qui deferret iis ad quos scriptæ sunt, tuæ misimus perfectioni; quo ad illos transmittas per aliquem pium qui ad loca illa proficiscetur. Præterea propriis litteris admonebis atque excitabis cos, ut zelum divinum pro recto dogmale el inculpat: eluceraque nostra fide assumant, utque si forte de iis qua Romæ gesta sunt interrogati fuerint, conveniens ad eos, dictumque, sicut de- ὀρθοῦ δόγματος καὶ τῆς ἀμωμήτου και ειλικρινούς claravimus, dent responsum. ἡμῶν πίστεως, καὶ ἴσως εἶχε περὶ τῶν ἐν Ῥώμη πεπραγμένων ερωτηθείεν, ἀρμόζουσαν πρὸς αὐτοὺς καὶ λεγομένην, ὡς δεδήλωται, ποιήσασθαι τὴν ἀπό κρίσιν. 8. De nostris autem ad sanctissimum Alexandriæ patriarcham litteris, etiam ad sanctissimum Hierosolymorum patriarcham scripsimus; quo si ipse mancisci non potueris facilitatem illas mittendi, ipse ad ejus beatitudinem dirigat. Et nunc quidem urgente profectionem suam sanctitatis tuæ genero, paucis verbis ac obiter quæ evenerunt enarravimus. Postea vero, si necesse fuerit, fusius apertiusque scribemus iis de rebus: necnon mittemus scriptum quod adversus nos depositum fuit in mystica divinaque mensa. Ex quo disces istorum in fide perversitatem; quodque omni imperitia et rusticitate, imo, ut verius dicatur, stupore ac demcntia, conferti sint. Dominus in prospera valetudine conservet perfectionem tuam, orantem pro nobis. η'. Περὶ δὲ τοῦ πρὸς τὸν ἁγιώτατον πατριάρχην Αλεξανδρείας ἡμετέρου γράμματος καὶ τῷ ἁγιω τάτῳ πατριάρχῃ Ἱεροσολύμων ἐγράψαμεν· ὡς ἄν, εἰσ περ αὐτὸς δυσχερῶς τυχεῖν σχοίης πρὸς αὐτὸν ἀποστείλα: τὴν γραφήν, αὐτὸς ταύτην πρὸς τὴν ἐκείνου διαβιβάσῃ μακαριότητα. Καὶ νῦν μὲν, κατεπειγομένου τοῦ γαμβροῦ τῆς ἁγιωσύνης σου πρὸς τὴν εξέλευσιν, ἐν ἐπιτόμῳ καὶ κατὰ πάροδον τὰ πεπραγ μένα διεξήλθομεν. Μετὰ δὲ τοῦτο πλατύτερον καὶ σαφέστερον, είγε δεήσει, επιστελοῦμεν πρὸς σὲ περὶ τούτων· ἀποστείλαντες καὶ αὐτὸ τὸ καθ᾿ ἡμῶν ἀποτεθὲν ἔγγραφον, ἐν τῇ μυστικῇ καὶ θείᾳ τραπέζη. Καὶ μαθήσῃ ἐκ τούτου τὸ διάστροφον τούτων περὶ τὴν πίστιν· καὶ ὡς ἀμαθίας πάσης και ἀγροικίας, πολλῷ δὲ εἰπεῖν, ἀναισθησίας καὶ Ο αφροσύνης πεπλήρωνται. Ο Κύριος ἐν ὑγεία διαφυλάξαι τὴν σὴν τελειό τητα, εὐχομένην ὑπὲρ ἡμῶν. ANNO DOMINI MLVI SAMONAS GAZENSIS CIVITATIS EPISCOPUS NOTITIA (Galland. Veterum Patrum Biblioth. ι. XIV, proleg. p. Vll. et p. 223.) Fuit beatus Samonas Gazensis in Palæstina episcopus circa A. C. 1056, cujus exstat passim Græce el Latine disputatio quædam adversus Achmetem (Saracenum de Eucharistia. Saracenis interfectus fuit religionis causa. Quare inter beatos martyres recenset illum Nic. Comnenus (a). Totus in eo est, ut probet panem ac vinum per sacerdotis consecrationem verum esse et integrum corpus ac sanguinem Domini. Ad quod suadendum Mahometano bomini hebeti ac rudi, exemplis utitur apprime congruentibus. Eam disputationem ex itinere habuit. (α) Prenot. mystag. pag. 407.

DE SACRAMENTO ALTARIS. ΤΟΥ ΜΑΚΑΡΙΟΥ ΣΑΜΩΝΑ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΓΑΖΗΣ ΔΙΑΛΕΞΙΣ ΠΡΟΣ ΑΧΜΕΔ ΤΟΝ ΣΑΡΑΚΗΝΟΝ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΟΥΣΑ ΤΟΝ ΥΠΟ ΤΟΥ ΙΕΡΕΩΣ ΙΕΡΟΥΡΓΟΥΜΕΝΟΝ ΑΡΤΟΝ ΚΑΙ ΟΙΝΟΝ, ΣΩΜΑ ΚΑΙ ΑΙΜΑ ΑΛΗΘΙΝΟΝ ΚΑΙ ΟΛΟΚΛΗΡΟΝ ΕΙΝΑΙ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΗΜΩΝ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ. BEATI SAMONÆ GAZENSIS EPISCOPI DISCEPTATIO CUM ACHMED SARACENO PERSPICUE DOCENS PANEM AC VINUM, UTRUMQUE PER SACERDOTEM CONSECRATUM, VERUM ESSE ET INTEGRUM CORPUS AC SANGUINEM DOMINI NOSTRI JESU CHRISTI. Ετυγχάνομέν ποτε πορευόμενοι τὴν εἰς Ἔμεσαν μετὰ πολλῶν ἄλλων καὶ τῇ συνήθει διαλέξει τῇ καθ' εξόν παραμύθιον ούτη χρώμενοι, περὶ διαφόρων ὑποθέσεων, πέραν του δέοντος εν συνουσίᾳ διήλθομεν ἐξ ὧν καί τις σοφὸς ἀνὴρ καὶ λόγιος, Σαρακηνὸς τὸ γένος, εἰς τὴν τῶν μυστηρίων διήγησιν τραπείς, ρώ τησεν ἐμὲ, ούτωσὶ φάσκων· Διὰ τί, ὦ ἐπίσκοπε, ὑμεῖς οἱ ἱερεῖς ἐμπαίζετε τους Χριστιανούς, τὸν ἐξ ἀλεύρου ὀπτώμενον ἄρτον αὐτοῖς κατὰ βραχύ μερί ζοντες, καὶ σῶμα Χριστοῦ ὀνομάζοντες, ἄφεσιν ἁμαρτιῶν παρέχειν αὐτὸν τοῖς μεταλαμβάνουσι δυνάμενον διαβεβαιοῦντε;; 'Αρα ἢ ὑμᾶς αὐτοὺς ἐμπαί ξετε, ἢ τοὺς ὧν ἄρχετε; ΣΑΜΩΝΑΣ. Καὶ τί λέγεις; ἄρτος οὐ γὰρ Θεοῦ σῶμα: ΑΧΜΕΔ. Ενάτερον ἀπορῶ μέρος ἀποκρίνασθαι τῆς ἀντιφάσεως. Σ.Α. Τοσοῦτόν σε ἡ μήτηρ σου γεγέννησεν; AX.0%y!. ΣΑ. Αλλὰ πόσο; ΑΧ. Σμικρόν. ΣΑ. Καὶ τίς σε ἐμεγέθυνε: ΑΧ. Θεοῦ θέλοντος, ἡ τροφή. ΣΑ. Οὐκοῦν ἄρτος του γέγονε τώμν: ΑΧ. Σύμφημ. Aliquando forte proficiscebamur Emesam cum multis aliis, et familiari colloquio de variis atque diversis rebus utentes, quod nos in itinere consolabatur, ultra quam decuit in sermone progressi sumus: ex quorum numero vir quidam doctus atque facundus, genere Saracenus, ad narrationem mysteriorum conversus, me interrogavit his verbis: lleus! ex te audire velim, episcope, quamobrem vos sacerdotes Christianis illuditis, dum panem ex farina coctum eis minutim partientes corpusque Christi nominantes, remissionem peccatorum exhibere posse iis qui eum recipiunt, confrmatis. Vobisne ipsis illuditis, an iis in quos habetis imperium? ' SAMONAS. Quid narras? panisne Dea corpus efficitur? ACHMED. In utram partem contradictionis respondeam, mihi incertum est. SAM. Tantumne quantus es te genuit mater tua? ACf. Minime. SAM. Sed quantum? ACfl. Parvulum. SAM. Quis te in magnitudinem ita produxit? ACII. Alimentum, Deo ita annuente. SAM. Ergo panis tibi in corpus conversus est? ACH, Ita prorsus existimo.

SAMON GAZENSIS SAM. Quo tandern pacto panis tibi conversus Α. ΣΛ. Καὶ πῶς σοι ἄρτος γέγονε σῶμα; est in corpus? ACH. Hand quidem scio. SAM. Per guttur cibus et potus in ventriculum demittuntur, tanquam in ollam aliquam. Sed cum hepar calidum adjacent stomacho, coquitur alimentum, et in chylum convertitur: quodque crassum est, deorsum abit: quod autem tenue, in chylum mutatum innatat. At vero cum jecur sit calidum, molle et laxum, ad se attrahit et in sanguinem convertit: nec non universum corpus per venas veluti per canales irrigat, alimentum in chylum conversum in ventriculo distribuens, in ipsoque in sanguinem conversum, singulis membris commutatum, cujusmodi est illud: ossibus os, medullæ medullam, nervis nervum, oculis oculos, capillis capillum, cuti cuten, unguibus unguem: atque ita fit infantis incrementum in virum, pane ei in corpus mutato, et potione in sanguinem. ACH. Vera memoras. SAM. Eodem etiam pacto intelligas fieri nostrum wysterium. Sacerdos enim panem super mensam sanctam deponit, pariter et vinum: et com precando, invocatione sancta Spiritus sanctus descendit, et supervenit in ea quæ sunt proposita: et igne sua divinitatis, in corpus et sanguinem Christi, , panem et vinum commutat, non minus quam jecur alimentum in corpus cujusdam hominis. An non, amabo, concedis posse sacrosanctum Dei Spiritum idem præstare quod tuum jecur? ACH. Concedo. SAM. Iloc igitur corpus et sanguinem assumimus in remissionem peccatorum, et in vitam æternam, Domino nostro dicente: Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, habet ritam æternam '. His vero qui non facile credunt ob id quod apparet, tanquam non videntibus id evenire quod res pollicetur corporaliter elici (panis enin et vinum apparent) præterea iis qui dicunt: Quo̟_pacto fieri potest ut oratio et divinæ virtutis invocatio super pane facta, transmutet cum in carnem vivam, simplex et unica ratio satis crit. Contra enim interrogabimus, cum ratio carnalis generationis omnibus sit perspicua, quei illud humidum quod infunditur ad procreationem animalis, in hominem convertitur? Atque nulla est in huc re ratio, qua ratiocinatione aliqua probabile quid excogitare queat. Quidnam enim commune definitio hominis collata cum illa qualitate quæ ceruitur, habct? Nam homo est quiddam rationis particeps, vique intelligendi præditum illud autem in humida quadam qualitate ceruitur. Nilque allplius quam id quod sensu cernitur, comprehendit intelligentia. Sed virtute divina illud convertitur in hominem: qua sublata, perstat immatum et inefficax. Si igitur illic, non id quod subjectum est hominem efficit: sed virtus divina transfert id • Juan. vi, 55. ΑΧ. Τὸν τρόπον ἀγνοῶ. ΣΑ. Διὰ τοῦ λαιμοῦ ἡ βρῶσις καὶ ἡ πόσις εἰς τὴν στόμαχον κατέρχεται ὡς εἰς χύτραν παρακειμένου δὲ τῷ στομάχῳ θερμοῦ ὄντος τοῦ ἤπατος, ἐψεῖται ἡ τροφή καὶ χυλοῦται καὶ τὸ μὲν παχυμερές, κάτω χωρεῖ· τὸ δὲ λεπτομερές, κεχυλωμένον ἐπιπολάζει. Ω; δὲ θερ μὸν ὑπάρχον τὸ ἦπαρ καὶ συμφῶδες, ἀνασπᾷ καὶ αἱ ματοἶ· καὶ ὡς δι' ὀχετῶν ἅπαν τὸ σῶμα διὰ τῶν φλεβών καταρδεύει· μερίζον τὴν χυλωθεῖσαν ἐν τῷ στομάχι τροφὴν, καὶ ἐν αὐτῷ αἱματωθεῖσαν, ἑκάστῳ τῶν μελῶν συμμεταβαλλομένην, οἷόν ἐστιν ἐκεῖνο, ὀστείοις ὀστοῦν, μυελῷ μυελόν, νεύροις νεύρον, ὀφθαλμοῖς ὀφθαλμούς, θριξ τρίχα, δέρματι δέρμα, ὄνυξιν ἔνυχα· καὶ οὕτω γίνεται ἡ τοῦ βρέφους εἰς ἄν δρα αὔξησις, τοῦ ἄρτου αὐτῷ γεγονότος σῶμα, καὶ τῆς πίσεως αἷμα. ΑΧ. Εο:κε. ΣΑ. Τρόπον τὸν αὐτὸν καὶ τὸ ἡμέτερον νάει μο γίνεσθαι μυστήριον. Τίθησι γὰρ ἐπὶ τὴν ἁγίας τράπεζαν ὁ ἱερεὺς τὸν ἄρτον, ὁμοίως καὶ τὸν οἶνον καὶ δεομένου ἐπικλήσει ἁγίᾳ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιοι κάτεισι, καὶ ἐπιφοιτῇ τοῖς προκειμένοις· καὶ τῷ πυρί τῆς αὐτοῦ θεότητος εἰς σῶμα καὶ αἷμα Χριστοῦ τὴν ἄρτον καὶ τὸν οἶνον μεταβάλλει, οὐχ ἧττον ἢ τὸ ἦπαρ τὴν τροφὴν, εἰς τὸ τοῦ τινος ἀνθρώπου. Η οὐ δίέως, ὦ τάν, δύνασθαι τὸ πανάγιον τοῦ Θεοῦ Πνεῦ Ο με, ὅπερ τὸ σὲν δύναται ἧπαρ ἐκτελεῖν; ΑΧ. Δίδωμι. ΣΑ. Τούτου τοίνυν τοῦ σώματος καὶ αἷματος μεταλαμβάνομεν εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν, καὶ εἰς ζωὴν αἰώνιον, τοῦ Δεσπότου ἡμῶν εἰρηκότος. Ο τρώγων μου τὴν σάρκα, καὶ πίνων μου τὸ αἷμα, ἔχει ζωὴν αἰώνιον. Τοῖς δὲ δυσπειθῶς ἔχουσι πρὸς τὸ φαινόμενον, ὡς μὴ βλέπουσι τὸ συμβαῖνον τῇ ἐπαγ· γελίᾳ τῶν σωματικῶς ἐνεργουμένων (ἄρτος γὰρ καὶ οἶνος φαίνεται) προσέτι δὲ καὶ τοῖς λέγουσι, Πῶς ἐστι δυνατὸν εὐχὴν καὶ δυνάμεως θείας ἐπίκλησιν ἐπὶ τοῦ ἄρτον γενομένην μεταβάλλειν αὐτὸν εἰς σάρκα ζῶσαν; ἁπλοῦς ἐξαρκεί λόγος. Αντε ρωτήσομεν γὰρ, τοῦ τρόπου τῆς κατὰ σάρκα γεννήσεως πᾶσιν ὄντος προδήλου, πῶς ἄνθρωπος ἐκεῖνο τὸ ὑγρὸν γίνεται, τὸ εἰς ἀφορμὴν τῆς συστάσεως τοῦ ζώου καταβαλλόμενον; Αλλὰ μὴν οὐδεὶς ἐπ' ἐκείνου λόγος ἐστὶν, ὁ λογισμῷ τινι τὸ πιθανὸν ἐξευρίσκων. Τί γὰρ καινὸν ἔχει ὄρος ἀνθρώπου πρὸς τὴν ἐκείνην θεωρουμένην ποιότητα συγκρινόμενος; Άνθρωπος μὲν γὰρ λογικόν τι χρῆμα καὶ διανοητικόν ἐστιν· ἐκεῖνο δὲ ἐν ὑγρα τινι θεωρείται ποιότητα. Και πλέον οὐδὲν τοῦ κατ' αἴσθησιν δρωμένου κατα λαμβάνει ἡ ἔννοια. 'Αλλὰ θείᾳ δυνάμει ἐκεῖνο ἄνθρωπος γίνεται· ἧς μὴ συμπαρούσης, ἀκίνητόν ἐστι καὶ ἀνενέργητον. Εἰ οὖν ἐκεῖ οὐ τὸ ὑποκείμενον ποιεῖ τὸν ἄνθρωπον, ἀλλ' ἡ θεία δύναμις πρὸς ἀνθρώπου φύσιν μεταποιεῖ τὸ φαινόμενον, τῆς

DE SACRAMENTO ALTARIS. ἐσχάτης ἂν εἴη ἀγνωμοσύνης, ἐκεῖ τοσαύτην Θεοῦ. quod apparet in naturam hominis, extrema est προσμαρτυροῦντας δύναμιν, ἀτονεῖν ἐν τῷ μέρει τούτῳ τὸ θεῖον οἴεσθαι, πρὸς τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ θελήματος. ΑΧ. Ἀλλὰ τί κοινὸν ἄρτῳ καὶ σαρκι; ΣΑ. Καὶ τί κοινὸν, λέξον μοι, ὑγρότητι καὶ εἰκόνι Θεοῦ; Αλλ' ὥσπερ οὐδὲν ἐκεῖ τὸ παράδοξον, εἰ, Θεοῦ βουλομένου, πρὸς τὸ τιμιώτατον ζῶον τὸ ὑγρόν μεταβαίνει, οὕτω καὶ ἐπὶ τούτῳ τὸ ἴσον πιστευτέον, μηδὲν εἶναι θαυμαστὸν, εἰ θείας δυνάμεως παρουσίᾳ πρὸς ἀφθαρσίαν μετασκευάζεται ὁ ἄρτος, καὶ εἰς σῶμα Χριστοῦ μεταβάλλεται. ΑΧ. Αλλ' ὁ Χριστὸς ὅτι τοῦτο τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ παρέδωκε, οὔτ᾽ αὐτὸς πολλὰς εὐχὰς εἶπε, οὔθ᾽ ὑμῖν οὕτω προεπέτρεψε λέγειν. Πῶς τοίνυν ὑμεῖς οὐχ οὕτω ποιεῖτε, ἀλλ᾽ εὐχῶν πολλῶν δεῖσθε; ΣΑ. Ο Χριστός, καθό Θεός, κύριος ἦν καὶ τοῦ ἑαυτοῦ σώματος καὶ τῆς ψυχῆς, ᾗ φησιν αὐτὸς, ὅτι Εξουσίαν ἔχω τὴν ψυχήν μου δοῦναι, καὶ πάλιν λαβεῖν αὐτήν. Καὶ αὐτὸς φύσει Θεὸς ὢν, ἡγίασεν εὐθὺς τῇ αὐτοῦ θείᾳ δυνάμει καὶ χάριτι τότε τὸν ἄρτον, Τοῦτό ἐστι τὸ σῶμά μου, εἰπὼν, ἔχων καὶ τὸν Πατέρα καὶ τὸ Πνεῦμα ἐν ἑαυτῷ· καὶ οὕτως τὸν ἄρτον οἰκεῖον σῶμα ἐποίησε· καὶ οὐκ ἐδεῖτο ἑτέρου τινὸς ὑπερέχοντος, καὶ τὸν ἄρτον ἁγιάσοντος· Τὸ γὰρ ἔλαττον ὑπὸ τοῦ κρείττονος εὐλογεῖται. Αὐτὸς δὲ ὁ Χριστός, οὐκ ἐλάττων ὢν τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Πνεύματος, αὐτεξουσίως ἐποίει ὅσα ἐβούλετο. Ο δέ γε παρ' ἡμῖν ἱερεὺς, εἰ καὶ τύπον φέρει Χριστοῦ, ἀλλ᾽ ἄνθρωπός έστι παντὶ τρόπῳ ὑποκείμενος ἁμαρτίαις καὶ κατεχόμενος· (Οὐδεὶς γὰρ ἀναμάρτητος, ὡς τὸ θεῖον λόγιον καν μία ώρα ἐστὶν ἡ ζωὴ αὐτοῦ, εἰ μὴ μόνος ὁ Θεός·) διὰ τοῦτο δεῖται πολλῶν εὐχῶν, καὶ πρότερον μὲν ὑπὲρ τῶν οἰκείων ἀγνοημάτων, ἔπειτα τῶν τοῦ λαοῦ, ὡς φησιν ὁ ἀπόστολος Παῦλος. Διὸ καὶ πᾶς ὁ λαὸς παριστάμενος ἔξω τοῦ ἀδύτου, συμπονεῖ καὶ συμπροσεύχεται τῷ ἱερεῖ. Δέεται τοίνυν ὁ ἱερεὺς τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, ὡς μέσον Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων ἱστάμενος πρέσβυς, ἵνα μὴ κώλυμα γένηται τῆς τοῦ παναγίου Πνεύματος ἐπελεύσεως, ἀλλὰ καταπέμψῃ καὶ αὖθις τὸ πανταχοῦ παρὸν θεῖον καὶ τελεταρχικὸν καὶ ἁγιαστικὸν πνεῦμα, δι' οὗ τὰ πάντα τά τε ἐν οὐ κανῷ, τά τε ἐπὶ γῆς λεγόμενα ἅγια, τῇ μετοχῇ τῆς ἁγιαστικῆς αὐτοῦ χάριτος ἁγιάζεται, εἰς τὸ τελε σιουργῆσαι τὸν προκείμενον εἰ; θυσίαν ἄρτον καὶ τὸ ποτήριον, καὶ ποιῆσαι αὐτὰ, αὐτὸ ἐκεῖνο τὸ Κυριακὸν σῶμα καὶ αἷμα τοῦ Χριστοῦ. Ὁ Πατὴρ γὰρ εὐδόκησε, φασὶ τὰ παρ' ἡμῖν λόγια, καὶ ὁ Υἱὸς ἐσκής νωσε, καὶ ἡ Παρθένος ἔτεκε Θεὸν ἐνανθρωπήσαντα, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα συνήργησεν· ὁ καὶ ἐκ τῶν παρθενικῶν αἱμάτων μέρος λαβόν ᾠκοδόμησε τὸν σωματικὸν ναὸν τοῦ Χριστοῦ. Κάντεῦθεν δηλούμεν καὶ τὸ ἀχώριστον καὶ ἰσοδύναμον, καὶ ὁμοφυὲς καὶ παντοδύναμον τῆς ἁγίας Τριάδος, εἰ καὶ ταῖς ὑπου στάσεσι διήρηται· καὶ ὅτι ἔνθα ἐστὶ μία τῶν τριῶν ὑποστάσεων, ὀχωρίστως καὶ αἱ λοιπαὶ δύο τῇ φύ- " inscitiæ, illic tantam tamque immensam Dei pou tentiam attestantes, existimare, hic Deum impotentem esse, ut adimpleat suam voluntatein. ACH. Sed quid pani commune est cum carne? SAM. Dic milii, quæso, quid commune humorf cum imagine Dei? Verum quemadmodum nil est illic novum et inauditum, si volente Deo humidum transeat in animal nobilissimum: ita etiam hic pariter credendum est, non esse mirum, si virtutis divinæ accessu ad immortalitatem pañis transeat et in corpus Christi convertatur. ACH. At vero cum Christus hoc discipulis suis tradidit, non multas precationes effudit, neque sic vos admonuit dicere. Quomodo igitur vos non ita facitis; imo precibus multis vobis opus est? SAM. Christus quatenus Deus, dominus erat sui corporis et animæ, ut ipse ait: Polestatem habeo dandi animam meam, et rursum accipiendi eam Cum igitur ipse natura esset Deus, illico tunc panem illum sua potentia divina et gratia sanctificavit: Hoc est corpus meum 3, dicens, habens Patrem ac Spiritum sanctum in semetipso, sicque panem in corpus proprium convertit: nec alio quopiam se præstantiore opus habuit, qui sanctificaret panem. Nam quod inferius est, benedicitur a superiore. Siquidem ipse Christus, cum non sit inferior Patre et Spiritu sancto, sua potentia quicquid vellet, efficiebat. Sacerdos autem qui est apud nos, etsi Christi typum gerat, tamen homo est. omnino obnoxius peccatis et obvinctus. (Nemo enim expers peccati, ut divinus sermo babet, licet unius horæ sit vita ejus *, nisi solus Deus); propterea indiget multis precibus, et primum quidem pro ignorantiis propriis, deinde pro peccatis populi ut ait apostolus Paulus *. Quocirca et omnis populus astans extra adytum, cum sacerdote comprecatur, eumque adjuvat. Sacerdos igitur Deum Patrem orat, utpote qui sit inter Deum et homines constitutus legatus, ne quid intercedat impedimenti, quominus sacrosanctus Spiritus adveniat; sed rursus demittat Spiritum divinum, sacræ hujus operationis initiatorem atque sanctificatorem, qui nullo non loco præsens est, per quem omnia quæ in cœlo et in terra, sancta dicuntur, participatione ejus sanctificantis gratiæ sanctificantur, ut propositum panem et calicem in sacrificium perficiat, et ea commutet in illud ipsum Dominicum corpus et sanguinem Christi. Nam Patri complacitum est, ut aiunt oracula nostra, et Filius habitavit, et Virgo peperit Deum incarnatum, et Spiritus sanclus cooperatus est, qui ex virgineo sanguine parte sumpta, ædificavit corporale templum Christi. Hinc quoque demonstramus inseparabilitatem potentiæ simul et naturæ æqualitatem, insuper onnipotentiam sanctæ Trinitatis, licet tribus distinguatur personis: quodque ubi una est trium personarum, * Hebr. 15, • Joan. x, 18. * Matth. xxvi, 26. 11 Petr, it, 19. * Job xiv, 4 sec. LXX.

SAMONE GAZENSIS: ibi et simul natura adsunt reliquæ duæ insepara- σε: σύνεισιν, ὡς συνδημιουργοὶ καὶ τοῦ - παντὸς biliter, tanquam cooperatrices, suaque providentia universitatem creaturarum moderantes. ACH. Probe arcana memoras. Sed cur 'andem Christus tradidit corpus sunm edendum in se credentibus? SAM. Ineffabili erga nos benignitate, miraque dispensatione factum est: partim ad aversionem contrariarum potestatum; partim et ad conserva - tinem animna nostrae simul et corporis: quando quidem non amplius fieri poterat, ut Christus una no'iscum in terra corporaliter versaretur, et hab'a'et usque ad consummationem sæculi, et omnif: rios morbos nostros singulis horis sanaret: h_ne sane ob causam Omnipotens, cum sit multum misericors, clemens, atque benignus, noluit nos a se separari: sed perinde atque filios suos secum esse per participationem atque communionem hu'us panis atque vini et aquæ, eo quod res istæ familiarius naturæ nostræ congruant, nec quisquam eas fastidiat aut exsecretur, quæ in corpus ipsius et sanguinem mutantur divina virtute, juxta illius præceptum, quod etiam cedit in remissionem peccatorum et in vitam æternam, ac in tutelam animæ et corporis, digne illud cum sincera ſide assumentibus. Nisi enim manducaveritis, inquit, carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habeVitis vitam in vobis ". Quocirca nobis ita traditum, e' servatur et citra ullam controversiam creditur, quod ipse venerit, juxta Pauli vocem *. ACHI. Hæccine communicatio et sacrificium corporis et sanguinis Christi, quod offertis sacerdotes, verumne cst Christi corpus et sanguis verus, an exemplar corporis ejus, perinde atque sacrificium hirci, quod Judæi offerunt? προνοητικαί. ΔΧ. Καλῶς τὰ ἀπόῤῥητα διεξέρχῃ. 'Αλλὰ τί δή ποτε ὁ Χριστὸς τὸ σῶμα αὐτοῦ ἐσθίειν τοῖς εἰς αὐτὸν πιστεύουσι παρέδωκεν; ΣΑ. Αρρήτω φιλανθρωπίᾳ καὶ θαυμαστῇ οἰκο νομίᾳ ἐγένετο· τοῦτο μὲν πρὸς ἀποτροπὴν τῶν ἐναντίων δυνάμεων, τοῦτο δὲ καὶ εἰς περιποίησιν ἡμῶν ψυχῆς ἅμα καὶ σώματος· ἐπειδὴ οὐκ ἦν δυσ νατὸν ἔτι καὶ σωματικῶς ἡμῖν τοῖς ἐπὶ γῆς τὸν Χριστὸν μέχρι συντελείας τοῦ αἰῶνος συναναστρ φεσθαι καὶ συνδιάγειν, καὶ τὰς παντοίας νόσους ἡμῶν ἑκάστῃ ὥρᾳ ἰᾶσθαι. Διὰ τοῦτο τοίνυν παντο δύναμος ὢν καὶ πολυεύσπλαγχνος καὶ φιλάνθρωπος. οὐκ ἠβουλήθη ἡμᾶς μὴ χωρίζεσθαι ἀπ' αὐτοῦ, ἀλλ᾽ ὡ; τέκνα αὐτῷ συνεῖναι διὰ τῆς μετοχῆς καὶ κοινωνίας τούτου τοῦ ἄρτου καὶ τοῦ οἶνου καὶ τοῦ ὕδατος, ὡς συνηθεστέρων ὄντων τῇ ἡμετέρα φύσει, καὶ μὴ βδελυκτῶν, εἰς σῶμα αὐτοῦ, καὶ αἷμα μεταβαλλομένων θείᾳ δυνάμει κατὰ τὴν αὐτοῦ πρόστα ξιν· δ καὶ εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν καὶ εἰς ζωὴν αἰώνιον, καὶ φυλακτήριον ψυχῆς τε καὶ σώματος τοῖς πίστει ἀξίως μεταλαμβάνουσι γίνεται· Ἐὰν γὰρ μὴ φάγητε, ἔφη, την σάρκα τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου, καὶ πίητε αὐτοῦ τὸ αἷμα, οὐκ ἔχετε ζωὴν ἐν ἑαυτοῖς. Διὸ καὶ ἡμῖν οὕτω παραδοθὲν, καὶ φυλάττεται καὶ ἀναμφιβόλως πιστεύεται, ἄχρις οὗ ἂν αὐτὸς ἔλθῃ, κατὰ τὴν τοῦ Παύλου φωνήν. ΑΧ. Αὕτη ἆρα ἡ κοινωνία καὶ ἡ θυσία τοῦ σώματος καὶ αἵματος τοῦ Χριστοῦ, ἣν προσφέρετε οἱ ἱερεῖς, σῶμα καὶ αἷμα ἀληθινόν ἐστι Χριστοῦ, ἡ ἀντίτυπος τοῦ σώματος αὐτοῦ, ὡς ἡ θυσία τοῦ τράγου ἣν Ιουδαίοι προσάγουσι; SAM. Absit quod nos appellemus exemplar corΣΑ. Μη γένοιτο ἡμᾶς εἰπεῖν ἀντίτυπον τοῦ σώ poris Christi, sanctam communionem, aut panem ματος τοῦ Χριστοῦ τὴν ἁγίαν κοινωνίαν, ἢ ψιλόν mdum, aut figuram, aut imaginein: quinimo corἄρτον, ἢ τύπον, ἢ εἰκόνα, ἀλλ' αὐτὸ τὸ σῶμα καὶ pus ipsum revera, et sanguinem Christi Dei no- αἷμα ἀληθῶς Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν τεθεωμένον stri a Deo assumptuin assumimus, qui incarnatus μεταλαμβάνειν, τοῦ σαρκωθέντος και γεννηθέντος et genitus est ex sancta Dei Genitrice semperque ἐκ τῆς ἁγίας Θεοτόκου καὶ ἀειπαρθένου Μαρίας" virgine Maria. Sic enim credimus, et ita profite- οὕτω γὰρ πιστεύομεν, καὶ οὕτως ὁμολογοῦμεν κατά mur juxta vocem ipsius Christi, quam ad discipu- τὴν φωνὴν αὐτοῦ Χριστοῦ, ἣν πρὸς τοὺς μαθητὰς los in cœna illa mystica, tradeus eis paneın viviſi- ἐπὶ τοῦ δείπνου τοῦ μυστικοῦ μεταδιδοὺς αὐτοῖς cantem, pronuntiabat: Accipite, comedile, hoc τὸν ζωοποιὸν ἄρτον, ἔλεγε· Λάβετε, φάγετε, τοῦτό μου ἐστι τὸ σῶμα. Ὡσαύτως καὶ τὸ ποτήριον μεταδιδοὺς αὐτοῖς, φησί· Τοῦτό μου ἐστι τὸ αἷμα. Οὐκ εἶπε, Τοῦτό μου ἐστι τὸ ἀντίτυπον τοῦ σώματος καὶ τοῦ αἵματος, ἢ ἡ εἰκών. Καὶ ἐν ἑτέροις δὲ πλείοσι τόποις φαίνεται ὁ Χριστὸς εἰπὼν, ὅτι Ο τρώγων μου την σάρκα καὶ πίνων μου τὸ αἷμα, ἔχει ζωὴν αἰώνιον. Λοιπόν, αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ μαρτυροῦντος, ὅτι σῶμα αὐτοῦ ἐστιν ἀληθῶς καὶ αἷμα, ὅπερ οἱ πιστοί προσάγοντας μεταλαμβάνομεν, τί δεῖ πλέον περὶ τούτου ἀμφιβάλλειν, εἰ Θεὸν καὶ Υἱὸν τοῦ Θεοῦ αὐτὴν εἶναι πιστεύομεν; Εἰ γὰρ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος τὸν κόσμον πεποίηκε, καὶ ὁ αὐτοῦ λόγο; ἀληθής 10 ibid. 28. " est corpus meum '. Similiter et calicem eis tradens, inquit: Hic est sanguis meus ¹º. Non dixit: lloc e-t exemplar mei corporis et sanguinis, aut imago. Et in plerisque aliis locis constat Christum dix'sse: Qui manducat meam carnem et bibit meum sanguinem, habet rilam æternam '', Cleru: cumn ipsemet Christus testificetur, corpus suum esse revera et sanguinem, id quod nos fideles offerendo assumimus, quid amplius est opus de hac re dubitare, si Deum et Filium Dei ipsum esse credimus? Si enim ex nihilo mundum condidit, et verbam ejus verum est, vivum, efficax atque ommi- * Joan, vi, 51, * 1 Cor. 13, 5. • Matth. XXVI, 26, it Joan, vi, 55,

DE SACRAMENTO ALTARIS. ἐστι, καὶ ζῶν, καὶ ἐνεργὴς, καὶ παντοδύναμος, καὶ potens, et quæcunque voluit Dominus, fecit omnia; πάντα ὅσα ἠθέλησεν, ὁ Κύριος ἐποίησεν· οὐ δύναται τὸν ἄρτον εἰς τὸ ἴδιον αὐτοῦ σῶμα μεταποιῆσαι, καὶ τὴν τοῦ ὕδατος καὶ οἴνου κρᾶσιν εἰς τὸ ἴδιο αἷμα; Ως γὰρ εἶπεν ἐν τῇ ἀρχῇ· Βλαστησάτω ἡ γῆ χλοάζουσαν βοτάνην, καὶ μέχρι τοῦ νῦν ὕοντος αὐτοῦ βλαστάνει βοτάνας ἡ γῆ, ὑπερασπιζο μένη καὶ βιαζομένη ὑπὸ τῆς κελεύσεως τοῦ Θεοῦ· οὕτως εἶπεν ὁ Θεός· Τοῦτό ἐστι τὸ σῶμά μου, και, Τοῦτό ἐστι τὸ αἷμά μου, καὶ, Τοῦτο ποιεῖτε εἰς τὴν ἐμὴν ἀνάμνησιν καὶ ταύτῃ τῇ τοῦ παντού δυνάμου προστάξει μέχρι τῆς αὐτοῦ δευτέρας παρουσίας γίνεται, θείᾳ ἐπιπνοίᾳ καὶ ἐπιφοιτήσει τοῦ ἁγίου Πνεύματος. ΑΧ. ᾿Αλλὰ διὰ τί μᾶλλον ὁ Χριστὸς ὑπὸ τῷ εἴδει ἄρτου καὶ τοῦ οἴνου, καὶ ὕδατος, τοῦ σώματος αὐτοῦ κεκρυμμένου καὶ τοῦ αἵματος, μεταλαμβά νειν παρέδωκεν, ἢ ὑπὸ ἄλλῃ ὕλῃ; ΣΑ. Καὶ ἤδη εἴρηκα περὶ τούτου, καὶ πάλιν λέξω. Θεοῦ συγκαταβάσει καὶ ἀφάτῳ προνοίᾳ, ἀφέσει τε καὶ ἀξιώσει εἰς ἡμᾶς τοῦτ' ἐγένετο, ἵνα τοῖς τῆς φύσεως συνήθεσιν, εἰς τὸ φαγεῖν καὶ πιεῖν διαπε ρῶμεν, καὶ ἀναφερώμεθα εἰς τὰ ὑπὲρ φύσιν, φημὶ δ' εἰς τὰ θεῖα μυστήρια. Αλλ' οὖν ἐν πᾶσι τοῖς ἄλλοις βρώμασιν ὁ ἄρτος τὴν πρώτην είληφε τάξιν, ομοίως καὶ ἐν τοῖς ποτοῖς τὸ ὕδωρ καὶ ὁ οἶνος προτερεύει. Τούτοις τοίνυν, τῷ ἄρτῳ φημὶ καὶ τῷ οἴνῳ καὶ ὕδατι ἡμῖν ἐθισθεῖσι συζεύξας ὁ Κύριος τὴν αὐτοῦ θεότητα, τῇ δυνάμει τοῦ βήματος αὐτοῦ, ᾗ τὰ πάντα ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι παρήγαγεν, εἰς τὸ ἴδιον αὐτοῦ σῶμα καὶ αἷμα αὐτὰ μεταβάλλει. "Αρτος δ' ὅμως καὶ οἶνος παραλαμβάνεται καὶ φαίνεται. Καὶ τοῦτο τῷ οἰκονομικῷ τρόπῳ καὶ συγκαταβατικῇ δωρεᾷ, ἀφαιρεῖται ἡμῶν τὴν φρίκην καὶ τὸν φόβον, δν φρίττοντες κατείχομεν ἂν, εἰ τὴν αὐτοῦ σάρκα ἐν τῷ αὐτῆς ἰδίῳ εἴδει καὶ τὸ αἷμα ἐκέλευσεν ἡμᾶς λαμβάνειν. Πρὸς τούτοις δὲ, καὶ τὰ ἔκφυλα γένη ἡμῶν σαρκοβορίαν κατέγνωσαν ἂν, λέγοντα δίκην θηρίων ἡμᾶς αἱμοποιεῖν καὶ ὠμοβορεῖν, ἃ διὰ τὴν ἀπιστίαν, ἄρτον μόνον καὶ οἶνον ὁρῶσιν· οἱ δὲ πι· στον σῶμα τοῦ Χριστοῦ καὶ αἷμα τὸ ἐκ τῆς ἀχράντου χεόμενον πλευρᾶς· ὥσπερ καὶ ἐν τῷ τοῦ βαπτί σματος λουτηρίῳ οἱ ἀπιστία κατεχόμενοι, ύδωρ μόνον ἐπὶ τῆς κολυμβήθρας ὁρῶσιν· οἱ δὲ πιστοὶ τὸ ὕδωρ καὶ πῦρ καὶ πνεῦμα καθορῶσιν. Ὅταν δὲ καὶ ἐκεῖνοι μέτοχοι γένωνται τοῦ βαπτίσματος, τότε καὶ αὐτοὶ τὸ βέβαιον ἐκ τοῦ αἰσθητοῦ λαμβάνουσι πρὸς τὴν ἀόρατον ἀναγέννησιν. "Ωστε, εἴ τίς ἐστιν ἐν τῷ ὕδατι χάρις, οὐκ ἐκ τῆς φύσεώς ἐστι τοῦ ὕδατος, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς τοῦ Πνεύματος παρουσίας. ΑΧ. Πρόδηλον ὅτι πάντα τρόπον καλῶς κηρύττεις καὶ διεξέρχῃ τὰ τῆς πίστεως τοῦ Χριστοῦ μυστήρια. Περὶ τούτου δὲ ἀπορήσειεν ἄν τις, πῶς εἷς ἂν ὁ θεὸς καὶ τὸ σῶμα τοῦ Χριστοῦ ἐν, εἰς ἀναρίθμητα σώματα καὶ μέρη διαιρείται. Πολλοὶ τὰ διαιρού 1 Gen. 1, 11. G nonne potest panem in suum ipsius corpus mutare, et aquæ et vini commistionem in proprium sangui - nem? Nam quemadmodum initio dixit: Germinet terra herbam virentem 12 et usque in hodiernum diem, eo pluviam mittente, terra germinat herbas, quæ Dei auxilio protegitur, ejusque jussu id præstare cogitur, ita locutus est Deus: Hoc est corpus meum. Et: Hic est sanguis meus. Et: Hoc facite in meam commemorationem. Idque Omnipolentis mandato usque ad ejus secundum adventum fit, divina inspiratione et accessu Spiritas sancti. ACH. Sed quare Christus sub specie panis, vini, et aquæ abditnm suum corpus et sanguinem potias assumen lum tradidit, quam sub alia materia? SAM. De hoc superins dixi, rursus etiam dicturus. Demittente enim se Deo, perque ipsius inenarrabilem providentiam, condonationem, et erga nos dignationem, factum est, ut per ea quæ nobis usu ad edenduin et bibendum. familiaria sunt, transeamus, et ad ea sustollamur quæ nostram exsuperant natura:n, id est, ad mysteria divina. Quinetiam inter alios omnes cibos panis sibi primum locum vindicavit. Itidem et inter potiones aqua et vinum primas tenent. Hic igitur, pane, inquam, vino et aqua nobis assuefactis, Dominus conjuncta sua divinitate, virtute sui Verbi, qua omnia ut essent ex nihilo produxit, in proprium suum corpus et sanguinem ea transfert. Verumtamen panis et vinum assumuntur, et apparent. Idque prudenti dispensatione ac gratuita demissione sui ad captum nostrum, tollit a nobis horrorem atque metum qui deterriti ab eo resiliissemus, si carnem suam in sua propria specie, et sanguinem jussisset nos assumere. Adhæc, exteræ quoque nationes condemnassent nos voracitatis carnis humanz, dicentes, nos more ferarum sanguinem bibere, et crudam carnem vorare: quæ propter incredulitatem solum panem et vinum intuentur: sed fideles corpus Christi et sanguinem ex incontaminato ejus latere effusum. Quemadmodum et in lavacro baptismalis, qui sunt infideles, solam aquam in piscina vident: fideles autem, aquam. Ignem, et Spiritum contemplantur. Cum vero illi etiam participes baptismatis fuerint effecti, tunc ipsi quoque firmitatem ac robur a re sensibus percepta sumunt ad invisibilem regenerationem. Itaque si qua est gratia in aqua, non est ex aquæ natura, sed ex adventu Spiritus sancti. ACH. Non dubium est, quin omnibus modis recte prædices et recenseas mysteria fidei Christianæ. Verum de hac re ambigere quis posset, quo pacto cum sit unus Deus et unum corpus Christi, in infuita corpora et partes dividatur.

SAMONE GAZENSIS DE SACRAM. ALTARIS. Multi sunt ergo Christi qua dividuntur, an unas? μενα ἄρα Χριστοί εἰσιν, ἢ εἷς, ἢ ἐν ἑκάστῳ μέρει aut in singulis` partibus unus et idem salvus et εἷς, καὶ ὁ αὐτὸς σῶος καὶ ὁλόκληρος: integer? " SAM, His exemplis quæ sub sensum et materiam radunt, declaramus ea quæ carent materia, et quæ supra naturam sunt. Audiat igitur quispiam· hoc exemplum, et intelligat vim verbi quæ in eo abdita est. Ponsmus ita esse: Quispiam habens speculum allisit terræ, et in multa fragmenta comminuit, in singulis tamen fragmentis umbram sui salvam quis videre possit: sie iutelligat oportet ex hac umbra, carnem Christi esse salvam alque integram in unoquoque frusto, quocunque tempore, quoties, et ubicunque frangitur. Rursusqne tibi alind exemplum assume. Omne verbum quod homo proferendo emittit, et qui loquitur, ipsum audit, a'que fatelligit, et qui circumstant: etsi multi sunt qui audiant, non tamen divisum, sed integrum audiunt. Eodem módo ponendum est et affirmandum in corpore Christi. Illad Christi sacrosanctum corpus assidens Patri, apud eum manet. Quin etiam panis consecratus per sacerdoten in verum Christi corpus transformatus potentia divina per accessum sacrosancti Spiritus, licet dividatur, tamen integrum et salvum in unoquoque frusto servatur: ut etiam oratio ejus qui loquitur, omnibus qui andiunt, integra, nec divisa auditur. Ita in exemplis quæ sub aspectum et sensum cadunt, pervicaces nimiumque curiosos ad intelligenda Dei mysteria, quæ supra naturam, rationem, intelligentiam, et supra nos sunt, adducimiųs. Cum igitur panis ·sanctificatus in partes dividitur, qui sacrosanctum Christi corpus est; ne existimes, quod particulatim diducatur, aut avellatur, aut more membrorum? se avulsorum dividatur incontaminatum illud corpus (natn immortale est et incorruptibile, quod que nunquam exhauriri et consumi poterit): sed quod partitio ea est accidentium, quæ sub sensum cadunt duntaxat post sanctificationem, ad Guei. robur et exhibitionem signi visibilis rerum quæ permanent, simul et in arrhabonem, et in viaticum parandæ nobis vitæ æternæ. ΣΑ. Ἐκ τῶν αἰσθητῶν καὶ ὑλικῶν παραδειγμά των τὰ ἄλλα καὶ τὰ ὑπὲρ φύσιν ἀποδεικνύομεν. Ακουέτω τοίνυν τούτου τοῦ παραδείγματος, καὶ νοείτω τὴν ἐν αὐτῷ ἐγκεκρυμμένην τοῦ λόγου δύο ναμιν. Θετέον· Κάτοπτρόν τις ἐσχηκὼς προσούδισε, καὶ εἰς πολλὰ κλάσματα κατέκλασεν· ἐν ἑκάστῳ δ' όμως κλάσματι τὴν σκιὰν σώαν τις έψεται· οὕτω νοήσαι ἄν τις καὶ ἐκ ταύτης τῆς σκιάς, τὴν τοῦ Χριστοῦ σάρκα εἶναι σώαν καὶ ὁλόκληρον ἐν ἑκάστῳ κλάσματι, καθ᾿ ὥραν καὶ ὁσάκις καὶ πανταχοῦ κλωμένῳ. Καὶ αὖθις λάβε καὶ ἕτερον παράδειγμα Πᾶν ὅ τι ἄνθρωπος βήμα προφέρων λέγει, καὶ ὁ λέγων νοεῖ αὐτὸ καὶ ἀκούει, καὶ οἱ παρ' αὐτῷ ἀκούουσιν, εἰ καὶ πολλοί εἰσιν οἱ ἀκούοντες, οὐ διῃρημένον, ἀλλ' ὁλόκληρον. Τὸν αὐτὸν τρόπον θετέον καὶ ἐπὶ τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ· τὸ τοῦ Χριστοῦ πανάγιον σῶμα, καθεζόμενον παρὰ τῷ Πατρί, μένει ἐν αὐτῷ. Ἀλλὰ δὴ καὶ ὁ ἱερουργού. μενος ἄρτος εἰς τὸ ἀληθὲς τοῦ Χριστοῦ σῶμα μετα βαλλόμενος, δυνάμει θείᾳ δι' ἐπιφοιτήσεως τοῦ παναγίου Πνεύματος, καίπερ μερίζεται, ἀλλ᾽ όλη. κληρον καὶ σῶον ἐν ἑκάστῳ κλάσματι σώζεται, ὡς καὶ ὁ λόγος, τοῦ λέγοντος πρὸς πάντας τοὺς ἀκούοντας, ὁλόκληρος καὶ οὐ διῃρημένος ἀκούεται. Οὕτω διὰ τῶν ὁρατῶν καὶ αἰσθητῶν παραδειγμάτων τοὺς ἀπειθεῖς καὶ περιέργους τὸ κατανοῆσαι τὰ τοῦ Θεοῦ μυστήρια, ὑπὲρ φύσιν καὶ λόγον, καὶ ἔννοιαν καὶ ὑπὲρ ἡμᾶς ὄντα, ἀνάγομεν. Οταν τοίνυν ὁ ἁγια σθεὶς ἄρτος εἰς μέρη τέμνηται, δς πανάγιον του Χριστοῦ ἐστι σῶμα, μὴ νομίσῃς ὅτι μερίζεται, ἢ ἀποσπᾶται, ἢ διαιρεῖται τὸ ἄχραντον ἐκεῖνο σῶμα· ἀθάνατον γὰρ καὶ ἄφθαρτον καὶ ἀδαπάνητον· ἀλλ᾽ ὅτι μερισμός ἐστιν ἐκεῖνος τῶν αἰσθητῶν συμβεβηκότων μόνον μετὰ τὸν ἁγιασμὸν, πρὸς ρώμην πίν στεως καὶ παράστασιν ὁρατοῦ σημείου τῶν μενόντων, καὶ ἀῤῥαβῶνα καὶ ἐφόδιον ζωῆς τοῦ αἰωνίου. ΑΧ. Οντως θαυμαστὰ καὶ παράδοξα καὶ ὑπὲρ φύσιν καὶ νοῦν καὶ ἔννοιαν ἀνθρωπίνην τὰ τῆς πίστεως τῶν Χριστιανῶν ἀπόρρητα μυστήρια, Πάτερ ἀ662. Εὐχασιστῷ δέ σοι ὅτι καὶ ἡμῖν ἀπέδειξας ἄγαν ὁμαλώτατον, καὶ λεῖον, καὶ ἀληθὲς δόγμα, τὸν Χριστὸν παντοδύναμον, καὶ φιλάνθρωπον, καὶ ἀληθῆ Θεὸν ὑποδεικνύον, ἐξ οὗ ἀπελήλαται τὸ ψεύδος, ἐξελήλαται δὲ καὶ πᾶσα φαντασία. Αλλ' ίωμεν· ἁγίως γὰρ ταῦτα πεφιλοσόφηται. Μυωπίζομεν δ' ἔτι μᾶλλον, ἐπεὶ, ὡς ὁρῶ, κέκλικεν ἡ ἡμέρα. ACH. Digna prorsus sunt hæc admiratione, et paradoxa, abba pater, et supra naturamn, mentem et cogitationem humanamı ineffabilia mysteria de Ade Christianorum. Quare tibi gratias ago, quod et nobis ostenderis quam æquissimum, planum, et intellectu haud difficile, simul et verum esset dogma, quo Christum omnipotentem, benignum ac verum esse Deum demonstrasti, a quo mendacium quam longissime submotum est, procul explosa imaginaria omnis opinio. Cæterum his sancta et pbilosophica commentatione inter nos discussis, abeundum nobis est. Deinceps enim equi nobis exstimulandi sunt ad iter: namque, uti video, dies devergit in vesperum.