ENARRATIO IN EVANGELIUM MATTHÆI. • Τότε ἐνέπτυσαν εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ, καὶ ἐκολάφισαν αὐτόν. Οἱ δὲ ἐῤῥάπισαν, λέγοντες - Προφήτευσον ἡμῖν, Χριστέ, τίς ἐστιν ὁ παίσας σε; ν Οτε κατεκρίθη, τότε ἐνεδείξαντο εἰς αὐτὸν τὰ ἐπονείδιστα, καὶ ἐνέπαιξον αὐτῷ, περιβάλλοντες, ὡς ἕτερος εὐαγγελιστής φησιν, ἱματίῳ τὸ πρόσωπον αὐτοῦ· ἐπεὶ γὰρ ὡς προφήτην αὐτὸν εἶχον, διὰ τοῦτο ἐμπαίζουσιν οὕτως αὐτῷ κολαφίζειν δέ ἐστι τὸ διὰ τῶν χειρῶν πλήττειν, συγκαμπτομένων τῶν δακτύ λων, καὶ ἵνα ἀφελέστερον εἴπω, διὰ τοῦ γρόνθου κονδυλίζειν. • Ο δὲ Πέτρος ἔξω ἐκάθητο ἐν τῇ αὐλῇ, καὶ προσ θεν αὐτῷ μία παιδίσκη, λέγουσα· Καὶ σὺ ἦσθα ετὰ Ἰησοῦ τοῦ Γαλιλαίου; Ὁ δὲ ηρνήσατο ἔμπρο θεν πάντων, λέγων· Οὐκ οἶδα τί λέγεις. Εξελθόντα δὲ αὐτὸν εἰς τὸν πυλῶνα, εἶδεν αὐτὸν ἄλλη, καὶ λέγει τοῖς ἐκεῖ· Καὶ οὗτος ἦν μετὰ Ἰησοῦ τοῦ Να ζωραίου· καὶ πάλιν ηρνήσατο μεθ᾽ ὅρκου, ὅτι οὐκ οἶδα τὸν ἄνθρωπον· μετὰ μικρὸν δὲ προσελθόντες οἱ ἑστῶτες, εἶπον τῷ Πέτρῳ· 'Αληθῶς καὶ σὺ ἐξ αὐτῶν εἶ· καὶ γὰρ ἡ λαλιά σου δηλόν σε ποιεί. Τότε ήρξατο καταναθεματίζειν καὶ ὀμνύειν, ὅτι οὐκ οἶδα τὸν ἄνθρωπον. Καὶ εὐθέως ἀλέκτωρ ἐφώνησε· καὶ εμνήσθη ὁ Πέτρος τοῦ ῥήματος Ἰησοῦ, εἰρηκότος αὐτῷ, ὅτι Πρὶν ἀλέκτορα φωνήσαι, τρὶς ἀπαρνήση με· καὶ ἐξελθὼν ἔξω, έκλαυσε πικρώς.» 'Απείρῳ φόβῳ καταγωνισθεὶς ὁ Πέτρος, ἐπελάθετο τῶν ὑπου σχέσεων, καὶ τῇ ἀνθρωπίνῃ ἀσθενείᾳ δουλεύει, οἷον ἀποτεθνηκώς τῷ φόβῳ, καὶ μηδὲ εἰδὼς ὁ λέγει. Νόει δέ μοι καὶ κατὰ ἀναγωγήν, ὅτι ἐλέγχεται ὑπὸ τῆς παιδίσκης ὁ Πέτρος, τουτέστι, τῆς ἀνθρωπίνης ἀσθενείας, τῆς μικρᾶς καὶ δουλοπρεποῦς, ἄχρις οὗ ὁ ἀλέκτωρ φωνήσας, εἰς αἰσθησιν αὐτὸν ἤγαγεν αλέκτωρ δέ ἐστιν ὁ λόγος, ὁ μὴ τῶν ἡμᾶς βαθυμεῖν καὶ καθεύδειν, ἀλλὰ λέγων, Γρηγορεῖτε, καὶ, Εγει. ραι, ὁ καθεύδων. Ὑπὸ τοῦ λόγου τοίνυν ὥσπερ ὑπό τινος ἀλέκτορος διυπνισθεὶς ὁ Πέτρος, ἐξελθὼν ἔξω τῆς αὐλῆς τοῦ ἀρχιερέως, τουτέστι, τῆς περιοχῆς τοῦ πεπωρωμένου νοῦ, καὶ ἐκβὰς ἀπὸ τῆς ἀναισθησίας, έκλαυσε πικρῶς. Ἕως μὲν γὰρ ἦν ἐν τῇ αὐλῇ τοῦ πεπωρωμένου νοός, οὐκ ἔκλαιεν· οὐ γὰρ ᾐσθά νετο· ὁπηνίκα δὲ ἐξῆλθεν, εἰς αἴσθησιν ἦλθεν. Περὶ τοῦ ἡγεμόνος Πιλάτου. Περὶ τῆς Ἰούδα μεταμελείας. Περὶ τοῦ αἰκισμοῦ καὶ τιμωριῶν τοῦ Χριστοῦ, καὶ σταυρώσεως. Περὶ τῆς αἰτής σεως τοῦ σώματος τοῦ Κυρίου, καὶ τῶν φυλά κων τοῦ τάφου. • Πρωΐας δὲ γενομένης, συμβούλιον ἔλαβον πάντες οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ πρεσβύτεροι τοῦ λαοῦ κατὰ τοῦ Ἰησοῦ, ὥστε θανατῶσαι αὐτόν· καὶ δήσαντες αὐτὸν ἀπήγαγον, καὶ παρέδωκαν Ποντίῳ Πιλάτῳ τῷ ἡγε μόνι.» Ιδε τὸν διάβολον πῶς ὅλους αὐτοὺς κατέσχεν ἐν τοιαύταις ἡμέραις πείσας φονεύειν, ἐν οἷς πολύ λῶν ἔδει θυσιῶν καὶ προσφορῶν, ὑπὲρ τῶν ἄλλων ἁμαρτιῶν, καὶ ἁγνείας καὶ καθάρσεως· οἱ δὲ καὶ «ª Luc. xx11, 63, 64. (α) Edit. Lut. omnisit, ut simplicius dicam, PATROL. GR. CXXIII. CAP. XXVII, VERS. 67, 68. «Tuic expuerunt in faciem ejus, et colaphis eum ceciderunt. Alii autem palmas in faciem ejus dederunt, dicentes: Vaticinare nobis, Christe, quis est qui le percussit?, Quando con - demnatus est, tunc ignominiosa multa contra eum fecerunt, et Hudebant ei, obtegeules veste (ut alius evangelista inquit ") faciem ejus. Nam quia ut prophetam eum labebant, ideo ita illudebant ei. Colaphizare autem est manibus percutere, et simal incurvalis digitis, ei, ut simplicius dicam (a), nodoso pugno cadere. VERS. 69-75. • Petrus vero sedebat foris in atrio, el accessit ad eum una ancilla, dicens: Et ta cum Jesu Galilæo eras? At ille negavit coram omnibus, dicens: Nescio quid dicas. Cum autem exisset in vestibulum, vidit eum altera ancilla, et ait bis qul erant ibi: Et hic erat cum Jesu Nazareno. Et ite rum negavit cum jurejurando: Non novi hominem. El post pusillum accesserunt qui slabant, et dixerunt Petro: Vere et tu ex illis es: nam et loquela tua te manifestum facit. Tunc cœpit detestari et juṛare quod non nosset hominem. Εt continuo gallus cantavit. Et recordatus est Petrus verbi Jesu, qui dixerat ei, Priusquam gallus cantel, tur une negabis, et egressus foras devit amare.» Immenso timore laborans Petrus, oblitus est promissionuin, et bumanæ servit imbecillitati, quasi metu exanimatus et nescius quid dicat. Intellige autem per anagogen, quod ab ancilla Petrus reprehenditur, boc esse humanæ infirmitatis et servilis affectionis indieium, donec gallus cantaus illum recordari fecit. Gallus autem est sermo, qui non sinit nos torpere et dormire, sed dicit, Vigilale, et, Surge qui dorinis. sermone igitur tanquam a gallo quopiam excitatus Petrus, egressus est foras atrium principis sacerdotum. hoc est ambitum excæcatæ mentis, et egressus ab insensibilitate, flevit amare. Quandiu enim erat in atrio excæcatæ mentis, non flevit, neque enim sentiebat: postquam autem exivil, sentire coepit. CAPUT XXVII. De Pontio Pilato præside. De resipiscentia Jude. De flagellatione, pœnis et crucifixione Christi. Quomodo petitum fuerit corpus Domini ut sepeliretur, et de custodia ejus sepulcro conslilula. VERS. 1, 2. < Mane autem facto consilium. inierunt omnes principes sacerdotum et seniores populi adversus Jesum, ut eum morti traderent. Et vinctum eum adduxerunt, et tradiderunt Pontio Pilato præsidi. › Vide diabolum quomodo omnes 154 illos comprehendat in diebus illis, persuadens eis ut occidant, cum sacrificare et offerre debeant pro allorum peccatis, sanctimonia, et purgatione. Ill

mtem Jesum et ligem, et adducunt ad Pilatum præ- δεσμοῦσι καὶ ἀπάγουσι πρὸς τὸν ἡγεμόνα Πιλάτον, sidem, qui a Ponto erat, Romanis autem tribularius, et ab eis fudram præces missus. Tradiderunt itaque Dominum Pilato, ut seditiosum, certe et virum qui tyrannidem meditatus esset. VERS. 5-1. «Tune videns Judas qui cum tradi - derat, quod damnatus esset, ponitudine ductus retulit triginta argenteos principibus sacerdotum³ el couioribus, dicens: Peccavi, tradens sanguinem innorium. illi autem dixerunt: Quid adnos? tu videbis. El projectis argenteis in templo, recessit, et abiens laqueo se suspendit.» Tarde sapere incipit, et pos nitet quidem, non antem recte. Nam suum poenitere bonum erat, suffocari autem diabolicum. Proinde non ferens ignominias subsecuturas, seipsum e vila subduxit. Οportebat lacrymari, et sibi reconciliare eurin qui proditus faerat. Quidam autem dicunt quod Judas cum avarus esset, sperabat ex proditione Christi multam lucri, et Christum non occisum iri, sed evasurum, sicut sæpius et antea: cum autem tuɲc vidisset condemnatum ut moreretur, penitentia rei ductus est, quod alium quam opinabatur exitum res Bortiretur. Idcirco et se strangulavit, ut preveniat Jesum in Inferno, et ibi orando salutem essequatur. Verum scias quod posuit quidem collum suum in laqueum, se ab arbore suspendens, arbore autem inclinata supervixit, Deo volente ipsum vel in ponitentiam conservare, vel in traductionem et confusionem. Dicunt enim quod morbo hydropico laboravit, ita ut transire non potuerit qua facile plaustrum transibat, et deinde cecidisse pronum, et crepuisse medlum, hoc est, disruptum esse, ut dicit Lucas in Actis *. Værs. 6-10. «Principes autem sacerdotum acceptis argenteis dixerunt: Non licet eos mittera in corbonam, quia pretium sanguinis est. Consilio autem inito emerunt ex illis agrum Aguli in sepulturam peregrinorum: quapropter vocatus est ager ille, Ager anguinis, usque in bodiernum diem. Tunc **Act. 1, 18. ᾶς ἀπὸ Πόντου μὲν ἦν, Ῥωμαίοις δὲ ὑποτελῶν, ἀπεστάλη ἡγεμὼν τῆς Ἰουδαίας. Παρέδωκεν δὲ τὸν Κύριον τῷ Πιλάτῳ, ὡς δῆθεν στασιώδη, καὶ κατὰ τοῦ βασιλέως μελετήσαντα. • Τότε ιδών Ἰούδας ο παραδιδοὺς αὐτὸν, ότι κατεκρίθη, μεταμεληθεὶς ἀπέστρεψε τὰ τριάκοντα ἀργύρια τοῖς ἀρχιερεῦσι καὶ τοῖς πρεσβυτέροις, λέγων "Ημαρτον παραδούς αἷμα ἀθῶν· οἱ δὲ εἶπον· Τί πρὸς ἡμᾶς; οὐ ὄψει· καὶ ῥίψας τὰ ἀργύρια ἐν τῷ ναῷ, ἀνεχώρησε, καὶ ἀπελθὼν ἀπήγξατο.» Εν υστεροβουλία γίνεται ὁ Ἰούδας, καὶ μεταμέλεται μὲν, οὐ καλῶς δέ· τὸ μὲν γὰρ ἑαυτοῦ καταγνώναι, καλόν, τὸ δὲ ἀπάγξασθαι, δαιμονιώδες· οὐ φέρων γὰρ τοὺς ἐς ὕστερον ὀνειδισμούς, ὑπεξάγει ἑαυτὸν τοῦ βίου, δέον δακρῦσαι καὶ ἐξιλεώσασθαι τὴν προσ δοθέντα. Τινὲς δὲ λέγουσιν ὅτι ὁ Ἰούδας φιλάργυρος ὤν, ὑπελάμβανεν, ὅτι αὐτός τε κερδήσει τὰ ἀργύρια προδούς Χριστόν, καὶ ὁ Χριστὸς οὐκ ἀποκτανθήσε ται, ἀλλὰ διαφύγῃ τοὺς Ἰουδαίους, ὡς πολλάκις διέφυγε· τότε δὲ ἰδὼν αὐτὸν κατακριθέντα, καὶ ἤδη καταδικασθέντα ἀποθανεῖν, μετεμελήθη, ὡς τοῦ πράγματος ἀποβάντος παρ' ὅπερ ὑπελάμβανε. Διδ καὶ ἀπήγξατο, ἵνα προλάβῃ τὸν Ἰησοῦν ἐν τῷ δη καὶ ἱκετεύσας σωτηρίας τεύξηται. Πλήν γίνωσκε ότι ἔθηκε μὲν τὸν τράχηλον αὐτοῦ εἰς τὴν ἀγχόνην, ἀπὸ δένδρου τινὸς κρεμάσας ἑαυτόν· τοῦ δὲ δένδρου κλι θέντος, επέζησε, τοῦ Θεοῦ θέλοντος αὐτὸν ἢ εἰς μετάνοιαν συντηρήσαι, ἢ εἰς παραδειγματισμὸν καὶ αἰσχύνην. Φασὶ γὰρ ὅτι νόσῳ υδερική περιπέπτων · κεν, ὥστε ἔνθα ἅμαξα ῥᾳδίως διέρχεται, αὐτὸν μὴ δύο νασθαι διελθεῖν Είτα πρηνής πεσὼν ἐλάκησεν, ἀντὶ τοῦ, διερράγη, ὡς ὁ Λουκᾶς φησιν ἐν ταῖς Πράσ ξεσιν. • Οἱ δὲ ἀρχιερεῖς λαβόντες τὰ ἀργύρια, εἶπον· Οὐκ ἔξεστι βαλεῖν αὐτὰ εἰς τὸν κορβανάν, ἐπεὶ τιμὴ αἷματός ἐστι. Συμβούλιον δὲ λαβόντες, ηγόρασαν ἐξ αὐτῶν τὴν ἀγρὸν τοῦ κεραμέως εἰς ταφὴν τοῖς ξένοις· διὸ ἐκλήθη ὁ ἀγρὸς ἐκεῖνος, Αγρός αἵματος, ἕως τῆς σήμερον. Τότε επληρώθη τὸ ῥηθὲν διὰ Ἱερο Ex collatione codd. Venet. S. Marci. Cod. 52 Ενθα άμαξα βαδίως διέρχεται, facile plaustrum transibal, transire non potuerit: ἐκεῖνον μὴ δύνασθαι διελθεῖν. Αλλά μηδὲ αὐτὸν μόνον τὸν τῆς κεφαλῆς ὄγκον αὐτοῦ· τὰ μὲν γὰρ βλέφαρα τῶν ὀφθαλμῶν αὐτοῦ, φασί, τοσοῦτον ἐξω δηκέναι, ὡς αὐτὸν μὲν τὸ φῶς καθόλου βλέπειν, τοὺς ὀφθαλμοὺς δὲ αὐτοῦ οὐδὲ ὑπὸ ἰατροῦ διόπτρας ὀφθῆναι δύνασθαι, τοσοῦτον εἶχον τὸ βάθος ἀπὸ τῆς ἔξωθεν ἐπιφανείας· τὸ δὲ αἰδοῖον αὐτοῦ πάσης μὲν ἀσχημοσύνης ἀειδέστερον καὶ μείζον φαίνεσθαι αὐ τοῦ, τοὺς ἐκ παντὸς τοῦ σώματος συρρέοντας εχω ράς τε καὶ σκώληκας· μετὰ πολλὰς δὲ βασάνους καὶ τιμωρίας ἐλάκησε μέσος, ἀντὶ τοῦ διερράγη, ὡς ὁ Λουκᾶς φησιν ἐν ταῖς Πράξεσιν. Ἀπὸ δὲ τῆς δυσωδίας ἐκείνου μέχρι τοῦ νῦν, ἔρημον καὶ ἀοίκητόν φασι, τὸ χωρίον γενέσθαι ἐκεῖνο, ἐν ᾧ τὴν μια ρὰν ἐκεῖνος ψυχὴν ἀπέρρηξεν, ἀλλ᾽ οὐδὲ μέχρι τῆς σήμερον δύνασθαί τινα τὸν τόπον ἐκεῖνον διελθεῖν, ἐὰν μὴ τὰς ῥίνας ταῖς χερσὶν ἐπιφράξῃ, τοσαύτη διὰ τῆς σαρκὸς αὐτοῦ καὶ ἐπὶ γῆς κρίσεως ἐχώρησεν. Οἱ ἀρχιερεῖς λαβόντες τὰ ἀργύρια, κ. τ. λ. Qua imo neque ipse solus capitis ejus tumor. Aiunt enim palpebras, genasque ejus adeo intunuisse, ut tametsi lumen ipse videret, ejus tamén oculi, ne quidem adhibitis medicorum dioptris, videri possent: adeo scilicet profunde ab exteriore prospectu recesserant. ferunt etiam, verenda ipsius fairee omni turpitudine deformiora; ac sanie ex toto corpore manaute, vermibusque contecta. Deinde post multos dolores, atque tormenta crepuit medius, hoc est, disruptus est, ut Lucas scribit in Actibus (i, 18). Aiunt vero, ob ipsius felorem agrum illum, in quo exsecrandam animam ille evomuit, usque in hodiernum diem, desertum et inhabitabilem evasisse: imo neque hodie posse quemquam per illumn transire, nisi nares manibus premal. Tale scilicet judicium ille, quoad carnem suam, etiam supra terram recepit. Principes autem sacerdotum acceptis, etc. ›

ENARRATIO IN EVANGELIUM MATTHÆI. CAP. XXVII. μίου τοῦ προφήτου, λέγοντας· Καὶ ἔλαβον τὰ τριά- impletum est quod dictum est per Jeremiam preκοντα αργύρια τὴν τιμὴν τοῦ τετιμημένου, ὃν ἐτι μήσαντο ἀπὸ υἱῶν Ἰσραὴλ, καὶ ἔδωκαν αὐτὰ εἰς τὸν ἀγρὸν τοῦ κεραμέως καθὰ συνέταξέ μοι Κύριος. Κορβανάν ἔλεγον τὸν ἐν τῷ ἱερῷ θησαυρὸν, εἰς ἐν ἔβαλλον τὰ προσφερόμενα τῷ Θεῷ δώρα. Ορα δὲ πῶς ὁ Θεὸς ματαιοί αὐτοὺς, ὥστε φημίζεσθαι τὴν μιαιφόνον αὐτῶν γνώμην· Ἕως γὰρ τῆς σήμερον, φησίν, Αγρός αίματος καλεῖται ὁ ἀγρὸς ἐκεῖνος, ὥστε πάντας ἀναμιμνήσκεσθαι ὅτι τὸν Κύριον ἐφόνευσαν. Μάνθανε δὲ καὶ τοῦτο, ὅτι καὶ παρὰ τοῖς Ἰουδαίοις τοσοῦτον ἡ φιλοξενία ἐσπουδάζετο, ὥστε καὶ τοῖς ξένοις εἰς ταφὴν χωρίον τι ἀγορασθῆναι. Αἰσχυνώμεθα οὖν ἡμεῖς, οἱ τελειοτέρου μὲν βίου δοκοῦντες εἶναι, τοὺς δὲ ξένους παραβλεπόμενοι. Την τιμὴν δὲ τοῦ τετιμημένου, φησὶν, δηλονότι τοῦ Χριστοῦ· ἀτίμητος μὲν γὰρ ἦν, ετιμήθη δὲ ἀπὸ υἱῶν Ἰσο ραήλ, τουτέστι, τὴν τιμὴν αὐτοῦ ἔστησαν οἱ υἱοὶ Ισραήλ, συμφωνήσαντες τῷ Ἰούδᾳ δοῦναι τριάκοντα ἀργύρια. . Ὁ δὲ Ἰησοῦς ἔστη ἔμπροσθεν τοῦ ἡγεμόνος, καὶ ἐπηρώτησεν αὐτὸν ὁ ἡγεμὼν, λέγων· Σὺ εἶ ὁ βασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων; Ο δὲ Ἰησοῦς ἔφη αὐτῷ· Σὺ λέγεις. Καὶ ἐν τῷ κατηγορεῖσθαι αὐτὸν ὑπὸ τῶν ἀρχιερέων καὶ τῶν πρεσβυτέρων, οὐδὲν ἀπεκρίνατο. Τότε λέγει αὐτῷ ὁ Πιλάτος· Οὐκ ἀκούεις πόσα σου και ταμαρτυρούσι; Καὶ οὐκ ἀπεκρίθη αὐτῷ πρὸς οὐδὲ ἐν ῥῆμα· ὥστε θαυμάζειν τὸν ἡγεμόνα λίαν.» Ως ἐπὶ δημοσίοις ἐγκλήμασι κατηγορούμενος ἀπάγεται πρὸς Πιλάτον, ὅθεν καὶ ἐρωτᾷ αὐτὸν εἰ ἐπεβάλετο Ανταρσίᾳ, καὶ ἐπεχείρησε βασιλεῦσαι τῶν Ἰουδαίων. Ο δὲ Ἰησοῦς ἔφη αὐτῷ· Σὺ λέγεις· ἀπόκρισιν δού; αὐτῷ σοφωτάτην· οὔτε γὰρ εἶπεν, ὅτι οὐκ εἰμὶ, οὔτε πάλιν, ὅτι εἰμί. ᾿Αλλὰ μέσως πως ἔφη· Σὺ λέγεις. Τοῦτο γὰρ δύναται καὶ οὕτω νοηθῆναι, ὅτι Εἰμι καθώς λέγεις· καὶ οὕτως, ὅτι Ἐγὼ μὲν τοῦτο οὐ λέγω, σὺ δὲ λέγεις· ἄλλο μέντοι οὐδὲν ἀπεκρίνατο ήδει γὰρ τὸ κριτήριον μὴ κατὰ λόγον προβαίνον. Εθαύ μαζεν οὖν ὁ Πιλάτος τὸν Κύριον, ἅμα μὲν ὡς κατα - φρονοῦντα θανάτου, ἅμα δὲ πῶς λόγιος ὢν καὶ μυρία Έχων προβαλέσθαι εἰς ἀπολογίαν, οὐδὲν ἀπεκρίνατο, ἀλλὰ τῶν ἐγκαλούντων ὑπερεώρα. Διδασκώμεθα δὲ καὶ ἡμεῖς ἐντεῦθεν ὅταν πρὸς δικαστήριον ἔχωμεν διεφθαρμένον, μηδὲν λέγειν, ἵνα μήτε θόρυβον πλείονα ἐγείρωμεν, μήτε κατακρίσεως πλείονος ὦμεν αίτιοι τοῖς μὴ τῶν ἀπολογιῶν ἡμῶν ἀκούουσι. • Κατὰ δὲ ἑορτὴν εἰώθει ὁ ἡγεμὼν ἀπολύειν ἕνα τῷ ὄχλῳ δέσμιον, ὃν ήθελον· εἶχον δὲ τότε δέσμιον επίσημον, λεγόμενον Βαραββάν. Συνηγμένων οὖν αὐτῶν, εἶπεν αὐτοῖς ὁ Πιλάτος· Τίνα θέλετε ἀπολύσω ὑμῖν, Βαραββάν, ἡ Ἰησοῦν τὸν λεγόμενον Χριστόν; Έδει γὰρ ὅτι διὰ φθόνον παρέδωκαν αὐτόν.» Ὁ Πιλάτος ἐσπούδαζεν ἀπολῦσαι τὸν Χριστὸν, εἰ καὶ μαλακώτερον τοῦ δέοντος· ἔδει γὰρ ἐνστῆναι αὐτὸν ὑπὲρ τοῦ ἀληθοῦς. Πρῶτον μὲν οὖν ηρώτησε τὸν Κύριον· Οὐκ ἀκούεις τί οὗτοί σου καταμαρτυρούσιν; Ἠρώτησε δὲ ἵνα, απολογησαμένου τοῦ Χριστοῦ, σχοίη ἀφορμὴν πρὸς τὸ ἀπολῦσαι αὐτόν· ἐπεὶ δὲ εὐκ ἀπὸ ελογεῖτο ὁ Κύριος, γινώσκων πάντως, ὅτι κἂν ἀπολο phetam dicentem: Et acceperunt triginta argenteus pretium æstimati, quem æstimatum emerunt a filiis Israel, et dederunt eos in agrum figuli, sicut constituit mihi Dominus. › Corbonam dicebant thesanrum in templo, in quem mittebant dona quæ Deo offerebantur. Vide autem quomodo Deus infatuet illos, ut traducatur mens illorum sanguinaria. Usque in hunc enim diem, ait, ager ille dicitur Ager anguinis, ut omnes sint memores quod Dominum occiderint. Disce autem et hoc, quod et apud Judzos fuerit in pretio hospitalitas: unde in sepulturam peregrinorum 185 agrum illum emerunt. Confunda - mur igitur nos, qui vitæ perfectioris videmur esse, et peregrinos despicimus. Prelium, inquit, testimodi, hoc est Christi: inæstimabilis enim fuit, et malimatus est a filiis Israel, hoc est, pretium ejus consti - tuerunt filii Israel, pacti cum Juda ut darent illi triginta argentoos. VERs. 11-14. ‹ Jesus autem stetit ante præsidem, et interrogavit eum præses dicens: Tu es rex Judzorum? Dicit illi Jesus: Tu dicis. Εt cum accusaretur a principibus sacerdotum, et senioribus, mibil respondit. Tune dicit illi Pilatus: Non audis quame multa adversus te dicant testimonia? Et non respondit ei ad ullum verbum, ita ut miraretur præses hementer. › Quasi capitalium criminum reus sistiter Pilato, et interrogatur nam invaserit, et conjuraverit, et attentarit regnare Judæis. Jesus autem dixit illi: Τα dicis: sapientissimo responso dato. Neque enim dixit: Non sum: nec contra, Ego sum: sed medio quodam modo dixit: Tu dicis. Hoc enim potest et sic in elligi: Sum sicut Licis; et sic: Εχο quidem hoc non dico, tu autem dicis. Alial vero responsum non dedit. Sciebat enim injustam fore judicium. Proinde aduiratus est Pilatus Dominum, el quod contemneret mortem, et quod tam eloquens et multa babens quæ responderet, nihil responde - ret, sed accusatores contemneret. Discamus et nos hoc loco quomodo gerere nos debeamus in judicio injusto, ue quid dicamus, ne tumultus major oboriatur, neve majoris condemnationis occasionem przbeamus his qui defensiones nostras audire nolunt. - VERS. 15-18. < In festo aulem consueveral preses turbæ dimittere unum vinctum quem voluissent. Habebat autem tuné vinctum insignem, qui dicebatur Barabbas. Congregatis ergo illis, dixit Pilatus: Quem vultis dimittam vobis, Barabbam, an Jesam qui dicitur Christus? Sciebat enim quod propter invidiam tradi·lissent eum. › Pilatus studebat Christum absolvere, tametsi lentius quam oportebat, debebat enim se pro veritate objicere. Primum quidem interrogabat Dominum: Non audis quid illi contra te testificentur? Interrogavit autem, ut si Christus se excusaret, haberet occasionem absolvendi eum. At cum neu defenderet se Christus,

sciens se non dimissum iri quantumvis se excusa- γήσηται, οὐκ ἀφεθήσεται, ἑτέραν ὁδὸν τρέπεται ὁ ret, aliam viam invenit Pilatus, et confugit jam að consuetudinem, quasi sic diceret: Si non ut iunocentem dimittitis Jesum, saltem tanquam damuatum condonate ipsum buic festo. Quomodo enim suspicari potuisset Pilatus quod innocentem Jesum ad crucifigendumn peterent, et reum latronem dimitterent? Sciens igitur non esse reum, sed invidia traditum, ideo interrogat eos. Unde ostendit se plusquam æquum erat molliorem: 156 oportebat enim pro veritate periclitari. Itaque dignus est condemnatione, tanquam veritatis suppressor. Barabbas autem interpretari quis potest filium patris. Bar enim filius, Abbas autem pater. Judæi igitur filium patris sui diaboli postularunt, Jesum autem crucifrerunt: et usque in hunc diem flio patris sui Antichristo adhærent, Christum autem abnegant. Πιλάτος, καὶ καταφεύγει λοιπὸν ἐπὶ τὸ ἔθος, μονον οὐχὶ τοῦτο λέγων· Εἰ μὴ ὡς ἀθῶον ἀφίετε τὸν Ἰησ σοῦν, κἂν ὡς κατάκριτον χαρίσασθε τοῦτον τῇ ἑορτῇ. Ποῦ γὰρ ἂν ὑπέλαβεν ο Πιλάτος ὅτι ἀθῶον ὄντα τὸν Ἰησοῦν αἰτήσονται σταυρωθῆναι, καὶ τὸν ὑπαίτιον λῃστὴν ἀπολύσουσιν; Εἰδὼς οὖν ὅτι ὑπαίτιος οὐκ ἔστι, φθονεῖται δὲ, τούτου ἕνεκεν ἐρωτᾷ αὐτούς· ὅθεν δείκνυται ὅτι μαλακώτερος ἦν· ἔδει γὰρ αὐτὸν προκινδυνεῦσαι τοῦ ἀγαθοῦ. Διὰ τοῦτο οὖν καὶ ἄξιος κατακρίσεως, ὡς τὴν ἀλήθειαν συγκαλύψας. Βαραβ βᾶς δὲ ἑρμηνεύεται, υἱὸς τοῦ πατρός· βὰρ γὰρ ὁ υἱὸς, ἀββᾶς δὲ ὁ πατήρ. Οἱ τοίνυν Ἰουδαῖοι, τὸν υἱὸν τοῦ πατρὸς αὐτῶν, τοῦ διαβόλου, ἐξῃτήσαντο, τὸν δὲ Ἰησοῦν ἐσταύρωσαν· καὶ μέχρι δὲ τοῦ νῦν, τῷ μὲν υἱῷ τοῦ πατρὸς αὐτῶν, τῷ ᾿Αντιχρίστῳ, προστίθεν ται, τὸν δὲ Χριστὸν παραιτοῦνται. • Καθημένου δὲ αὐτοῦ ἐπὶ τοῦ βήματος, ἀπέστειλε πρὸς αὐτὸν ἡ γυνὴ αὐτοῦ, λέγουσα· Μηδὲν σοὶ καὶ τῷ δικαίῳ ἐκείνῳ. Πολλὰ γὰρ ἔπαθον σήμερον κατ' ὄναρ δι' αὐτόν. Οἱ δὲ ἀρχιερεῖς καὶ οι πρεσβύτεροι ἔπεισαν τοὺς ὄχλους ἵνα αιτήσωνται τὸν Βαραββάν, τὸν δὲ Ἰησοῦν ἀπολέσωσιν. ᾿Αποκριθεὶς ὁ ἡγεμὼν, εἶπεν αὐτοῖς· Τίνα θέλετε ἀπὸ τῶν δύο ἀπολύσω ὑμῖν; Οἱ δὲ εἶπον· Βαραββάν. Λέγει αὐτοῖς ὁ Πιλάτος· Τί οὖν ποιήσω Ἰησοῦν τὸν λεγόμενον Χριστόν; Λέγουσιν αὐτῷ πάντες· Σταυρωθήτω. Ὁ δὲ ἡγεμὼν ἔφη· Τί γάρ κακὸν ἐποίησεν; Οἱ δὲ περισσῶς ἔκραζον, λέγοντες· Σταυρωθήτω. Ἰδὼν δὲ ὁ Πιλάτος, ὅτι οὐδὲν ὠφελεῖ, ἀλλὰ μᾶλλον θόρυβος γίνεται, λαβὼν ὕδωρ απενίψατο τὰς χεῖρας ἀπέναντι τοῦ ὄχλου, λέγων· ᾿Αθῶός είμε ἀπὸ τοῦ αἵματος τοῦ δικαίου τούτου, ὑμεῖς ὄψεσθε. Καὶ ἀποκριθεὶς πᾶς ὁ λαὸς, εἶπε· Τὸ αἷμα αὐτοῦ ἐφ ἡμᾶς καὶ ἐπὶ τὰ τέκνα ἡμῶν. Τότε ἀπέλυσεν αὐτοῖς τὸν Βαραββάν, τὸν δὲ Ἰησοῦν φραγγελώσσας παρ έδωχεν ἵνα σταυρωθῇ. "Ω τοῦ θαύματος! κρινόμενος ὑπὸ Πιλάτου, ἐξεφόβει τὴν τούτου γυναῖκα· οὐκ αὐτ τὸς δὲ ὁρᾷ τὸ ὄναρ, ἀλλ' ἡ γυνή, ἢ διότι ἀνάξιος ἦν αὐτὸς, ἢ ὅτι οὐκ ἂν ἐπιστεύθη, ἀλλ' ἔδοξε πρὸς χάριν λέγειν· τυχὸν δὲ καὶ ἐσιώπησεν ἄν, εἰ εἶδε τοῦτο, οἷα κριτής ὤν. Προνοίας δὲ ἔργον τὸ ὄναρ, οὐχ ἵνα ἀπολυθῇ ὁ Χριστὸς διὰ τοῦτο γενόμενον, ἀλλ' ἵνα σωθῇ ἡ γυνή. Πῶς οὖν οὐκ ἀπέλυσεν; Ότι οὐκ ἦν ἀσφαλὲς αὐτῷ ἀφεἶναι αὐτὸν, οἷα ἐπὶ τυραννίδι κατηγορούμενον· ἀλλ᾽ ἐχρῆν ἀποδείξεις ζητῆσαι, εἰ στρατιώτας κατέλεγεν, εἰ ὅπλα ἐχάλκευς· νῦν δὲ ὡς κοῦφος καὶ μαλακός, παρασύρεται. Διόπερ οὐδὲ ἀνἔγκλητος· αίτησαμένων γὰρ ἐκείνων τὸν ἐν κακίς περιβόητον, δέδωκε· περὶ δὲ Χριστοῦ ἠρώτα· Τί οὖν ποιήσω Ἰησοῦν; κυρίους ποιῶν τῆς κρίσεως ἐκεί νους· καίτοι ἡγεμὼν ὤν, ἡδύνατο αὐτὸν ἁρπάσαι, ὥσπερ τὸν Παῦλον ὁ χιλίαρχος. Οἱ δὲ, Σταυρωθήτω, ἔλεγον, οὐ μόνον ἀποκτεῖναι αὐτὸν βουλόμενοι, ἀλλὰ καὶ πονηρᾷ αἰτίᾳ περιβαλεῖν· ὁ γὰρ σταυρὸς τοῖς πονηροῖς ἀπέκειτο τιμωρία. Νίπτεται δὲ, καθαρὸν δῆθεν ἑαυτὸν ἀποδεικνύων τοῦ μύσους, κακῶς φρο νῶν· δίκαιον γὰρ ὀνομάζων τὸν Ἰησοῦν, ὅμως προ VERS. 19-26. Sedente autem illo pro tribunali, misit ad eum uxor ejus, dieens: Nihil tibi et justo alli. Multa enim passa sum hodie in somnis propter eum. Principes autem sacerdotum et seniores persuaserunt turbis ut peterent Barabbam, Jesum vero perderent. Respondens autem præses ait illis: Utrum vultis vobis e duobus dimittam? At illi dixerunt: Barabbam. Dicit illis Pilatus: Quid igitur faciam de Jesu, qui dicitur Christus? Dicunt ei omnes: Crucifigatur. Prases auten ait: Quid enim anal: fecit? At illi magis clamabant, dicentes: Crucifgatur. Videns autem Pilatus quod nihil proficeret, sed magis tumultus fieret, accepta aqua manus abluit coram populo, dicens: Innocens ego sum a sanguine justi hujus, vos videbitis. Et respondens universus populus dixit: Sanguis ejus super nos el super filios nostros. Tunc dimisit illis Barabbam, Jesum autem flagellatum tradidit ut crucifigeretur. › O miraculum! qui judicatur a Pilato, uxorem ejus terret. Ipse autem non videt somnium, sed uxor, vel quod ipse indignus erat, vel quod fides ei non fuisset habita, sed visus esset ad gratiam loqui: fortassis etiain tacuisset talia, si vidisset, cum esset judex. Providentia autem opus somnium factum, non ut absolvatur Christus, sed ut servetur uxor. Quomodo igitur non absolvit illum? Quià non eral integrum dimittere illum, qui de tyrannide accusabatur. Verum oportebat causas inquirere illum, num milites conscriberet, num arma fabricaret: nunc autem quasi mollis et mutus cedit, et idcirco non caret reprehensione. Nam cum peterent illi insignem illum nalefactorem, dedit: de Christo autem interrogat: Quid igitur faciam de Jesu? illis judicandi potestatem largiens. Atqui cum judex esset, poterat ipsum vi eripere, sicut et Paulant tribunus militum *. Illi autem dicebant: Crucifigatur. Non solum occidere volentes illum, sed et malam causam im. pingebant. Crux enim pessimorum supplicium erat. Porro lavatur, ut purum se ostendat ab odio, male sentiens. Justum enim nominans Jesum, homicidis ** Act. xx³, 22.

$65 ENARRATIO IN EVANGELIUM MATTHÆI. - CAP. XXVII. δέδωκε τοῖς φονευταῖ; οἱ δὲ, ἐφ' ἑαυτοὺς ἀναδέχον- illum tradidit. At illi in se suscipiunt ultionem hoc ται τὴν ἐπὶ τῷ φόνῳ αὐτοῦ τιμωρίαν, ἢ καὶ κατέλαδεν αὐτοὺς, τῶν Ῥωμαίων ἀφανισάντων αὐτοὺς καὶ τὰ τέκνα αὐτῶν· ἀλλὰ καὶ οἱ μέχρι τοῦ νῦν Εβραίοι, τέκνα ὄντες ἐκείνων τῶν φονευσάντων τὸν Κύριον, τὸ αἷμα αὐτοῦ ἔχουσιν ἐφ' ἑαυτούς· διὰ γὰρ τὴν εἰς τὸν Κύριον ἀπιστίαν διώκονται παρὰ πάντων, καὶ οὐδεμία παῤῥησία τούτοις διωκομένοις δι' αὐτὸ τοῦτο. Ἐφραγγέλλωσε δὲ τὸν Ἰησοῦν, τουτέστιν, ἐμάστιξεν, ἢ αὐτοῖς χαριζόμενος, ἢ δεικνύων ὅτι κατεδίκασε καὶ αὐτὸς αὐτὸν, καὶ οὐχὶ ἀθῶον ἄνθρωπον μέλλουσι σταυρῶσαι, ἀλλ' ἡτιμωμένον. Επληρώθη οὖν καὶ τὸ, «Τὸν νῶτόν μου ἔδωκα εἰς μάστιγας.» homicidio dignam, qua et gravati sunt, Romanis ipsos et ipsorum pueros perdentibus: et usque in bunc diem Judæi, qui illorum sunt filii qui Domiņum interfecerunt, experiuntur a se sanguinem illius requiri: nam ob suam Incredulitatem persecutionem patiuntur ab omnibus (a) 157 et nulla his hac de causa libertas est. Flagellavit autein Jesum, hoc est verberavit, vel illis gratificans, vel ostendens quod et ipse illum condemnet, et non innocentem hominem crucifixuri sint, sed ignominia notatum. Im - pletum igitur est et illud: • Dorsum meum dedi ad flagella ".) VERS. 27-30. «Tunc milites præsilis suscipientes Jesum in prætorio, congregaverunt ad eum universam cohortem, et cum exuissent eum, circundederunt ei chlamydem coccineam, et coronam de spinis contextam imposuerunt super caput ejus et arundinem in dexteram ejus et genu flexo ante eum, illudebant ei, dicentes: Ave, rex Judæorum. Et cum expuissent in eumn, acceperunt arundinem, et percutiebant caput ejus. Hoc loco impletur dictumn David: «Opprobrium insipienti dedisti me.» Milites enim cum insipientes essent, se digna faciebant. Chlamyde pro purpura ut regem induerunt, · calamum pro sceptro dederunt, coronam pro diadomale. Adorabant autem illudentes: hoc enimn significat genufeelere, hoc est adorare. Vide quomodo quamlibet contumeliæ speciem exercuerint, injuria afficientes, faciem sputis, caput corona, calamo, reliquum corpus chlamyde, aures verbis irrisoriis. Verumtamen omnia quæ illi faciebant, per irrisionem faciebant. Tu tamen intellige ea, qua majoris sunt mysterii ab Jesu impleta fuisse. Chiamys enim coccinea naturam postram significat, quam cum sanguinaria esset, et caedis rea, suscepit, etinduens sanclificavit. Corona autem ex spinis, peccata sunt ex caris hujus vitæ provenientia, quæ consu - niit sua deitate Christus: prosignatur enim per caput deitas; calamus nostræ fragilis et infirmæ carnis symbolum est, quam suscepit Dominus, sicut et David dixit: c Dextera Domini exaltavii me ",» Auribus autem suscipiendo ignominias, sanavit serpentis sibilum per aures Evæ ingressum. δυσφημίας, ιάσατο τὸν διὰ τῶν ὤτων τῆς Εὔας • Τότε οἱ στρατιῶται τοῦ ἡγεμόνος παραλαβόντες τὸν Ἰησοῦν εἰς τὸ πραιτώριον, συνήγαγον ἐπ' αὐτὸν ὅλην τὴν σπεῖραν, καὶ ἐκδύσαντες αὐτὸν, περιέθηκαν β αὐτῷ χλαμύδα κοκκίνην, καὶ πλέξαντες στέφανον ἐξ ἀκανθῶν, ἐπέθηκαν ἐπὶ τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ, καὶ κάτ λαμον ἐπὶ τὴν δεξιὰν αὐτοῦ. Καὶ γονυπετήσαντες ἔμπροσθεν αὐτοῦ, ἐνέπαιζον αὐτῷ, λέγοντες· Χαῖρε, ὁ βασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων· καὶ ἐμπτύσαντες εἰς αὐτὸν, ἔλαβον τὸν κάλαμον, καὶ ἔτυπτον εἰς τὴν κει φαλὴν αὐτοῦ. Ἐνταῦθα ἐπληροῦτο τὸ τοῦ Δαυΐδ· • Όνειδος άφρονι Εδωκάς με. Οἱ γὰρ στρατιῶται ἀνόητοι ὄντες, ἄξια ἑαυτῶν ἐποίουν· τὴν μὲν γὰρ γλαμύδα ἀντὶ πορφύρας ὡς βασιλέα ἐνέδυσαν· τὸν δὲ κάλαμον ἔδωκαν ἀντὶ σκήπτρου, τὸν δὲ στέφανον, ἀντὶ διαδήματος. Προσεκύνουν δὲ παίζοντες· τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὸ γονυπετεῖν, τὸ προσκυνεῖν. Ορα δὲ πῶς πᾶσαν ιδέαν ύβρεως διεξῆλθον, τὸ μὲν πρόσωπον διὰ τῶν ἐμπτυσμάτων, τὴν δὲ κεφαλὴν διὰ τοῦ στεφάνου, τὴν δὲ χεῖρα διὰ τοῦ καλάμου, τὸ δὲ λοιπὸν σῶμα διὰ τῆς χλαμύδος, τὰ ὦτα διὰ τῶν χλευαστικών λότων υβρίζοντες. Πλὴν εἰ καὶ ἐκεῖνοι παικτικῶς ἐποίουν ἃ ἐποίουν, ὅμως σὺ νόει ταῦτα καὶ μυστικώτερον ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ τελεσθῆναι. Η μὲν γὰρ χλαμὺς ἡ κοκκίνη, τὴν ἡμετέραν φύσιν ἐδήλου, ἣν αἰ ματώδη οὖσαν καὶ φονικὴν, ἀνελάβετο, καὶ ἐνδυσά μενος ἡγίασεν. Ὁ δὲ στέφανος ὁ ἐξ ἀκανθῶν, αἱ ὑπὸ μεριμνῶν τοῦ βίου συμβᾶσαι ἁμαρτίαι, ἂς ἀναλίσκει τῇ οἰκεία θεότητι ὁ Χριστός· τοῦτο γὰρ αινίττεται ἡ κεφαλὴ αὐτοῦ. Ὁ δὲ κάλαμος τῆς ἡμετέρας σαρ κῆς τῆς σαθρᾶς καὶ ἀσθενοῦς ἐστὶ σύμβολον, ἣν ἀνα ἔλαβεν ὁ Κύριος, καθὰ καὶ ὁ Δαυΐδ λέγει" «Δεξιά Κυρίου ὕψωσέ με.» Διὰ δὲ τῶν ὤτων δεξάμενος τὰς ἐπεισελθόντα τοῦ όφεως ψιθυρισμόν. • Καὶ ὅτε ἐνέπαιξαν αὐτῷ, ἐξέδυσαν αὐτὸν τὴν χλαμύδα, καὶ ἐνέδυσαν αὐτὸν τὰ ἱμάτια αὐτοῦ, καὶ ἀπὸ ἤγαγον αὐτὸν εἰς τὸ σταυρῶσαι. Εξερχόμενοι δὲ εὗρον ἄνθρωπον Κυρηναίον, ονόματι Σίμωνα· τοῦτον ἡγγάρευσαν ἵνα ἄρῃ τὸν σταυρὸν αὐτοῦ. Οἱ μὲν τρεῖς φασιν, ὅτι Σίμων εβάστασε τὸν σταυρὸν τοῦ Ἰησοῦ ὁ δὲ Ἰωάννης, αὐτὸν τὸν Κύριόν φησι βαστάσαι. Εἰκὸς οὖν ἀμφότερα γενέσθαι. Ἐξ ἀρχῆς μὲν γὰρ ὁ Ἰησοῦς ἐβάστασε τὸν σταυρὸν, μηδενὸς θελήσαντος βαστάσαι. Ἐν δὲ τῇ ὁδῷ εὑρόντες Σίμωνα, ἐπέθηκαν "Isa. 30, 6. "Psal. cxvit, 16. manum VERS. 31, 32. «Ει postquam illusissent ei, exuerunt eum chlamyde, et induerunt eum vestimentis suis, et duxerunt eum ut crucifigerent. Exeuntes autem invenerunt hominem Cyrenæum, nomine Simonem; bunc adegerunt ut tolleret crucem ejus. › Tres`dicunt Simonem portasse crucem Jesu, Joannes autem dicit ipsum Dominum portasse: verisimile est autein utrumque factum. Primum enim portavit Jesus crucem, cum nullus portare vellet. In via autem invento Simone, imposuerunt ei crucem. Τα (α) In edit. Lut. deficiens est Latina versio, ubi nihil de erepta Judæis libertate.

sulem et hoc disce, quoal Simnon interpretari quis & τούτῳ τὸν σταυρόν. Σὺ δὲ καὶ τοῦτο μάνθανε, ότι potest obedientiam. Qui igitur obedientiam habet, ille crucem Christi fert. Sed et Cyrene, quæ una Pentapoleos est, siguificat quinque seusus cogendos ad ferendam crucem, VERS. 33-37. Et venerunt. in locum qui dicitur Golgotha, quod est Calvariæ locus. Et dederunt ei acetum bibere 158 cum felle mistum: et cum gustassel, noluit bibere. Postquam autem crucifixeront eum, diviserunt vestimenta ejus, sorten mittentes, ut impleretur quod dictum est per prophetam: Diviserunt sibi vestimenta mea, et super vestem meam miserunt sortem. Et sedentes observabant eum illic, et imposuerunt super caput ejus causam ipsius scriptam: Ilic est Jesus rex Judæorum. › Cranii locus dictus est, eo quod dicunt qui traditiones Patrum tenent, quod Adam illic sepultus sit. Sicut enim in Adam omnes morimur, ita et in Christo omnes nos vivificari oportebat 6. Ne turberis autem quod evangelista dicant, iste quidem acetum cum felle allasum esse Domino, οι Marcus vinum myrrhatum ", Joannes vero acetum, et fel cum byssopo ". Multa ^nim a multis fiebant, ut in incomposita multitudine aliud alio faciente. Verisimile est igitur, alium quidem vinum protulisse: alium vero acetum cum felle. Multi autem mortis modi fuerunt, allamen in cruce moritur Christus, ut et lignum sanctificet, per quod maledicti fuimus, et omnia benedicat: et cœlestia, quæ per supremam partem crucis, et terrena, quæ per suppedaneum, et fines terrræ, Orientem et Occidentem, qui per transversas partes crucis siSuantur. Sed et extendit manus, ut in ulnas suscipiat et congreget filios Dei dispersos. Dividunt autem vestimenta ejus milites, ut frugalis, et nihil aliud habentis. Titulum autem quem dixit alius evangelista, Matthæus dicit causam. Ascripserunt enim cujus gratia crucifixus esset, nempe ut res Judz0rum, et rerum novator. Illi igitur regem ascripse• runt pro accusatione. Verumtamen testimonium illud fidele etiam ab inimicis adductum. Rex quidem est Dominus, qui ad hoc venit, ut salvet Ja- ('æns. Quia autem carnales Judæi noluerunt illum super se regnare, rex ft spiritualium Judzorum, boc est confitentium. Judæus enim confitens diciur. Σίμων ερμηνεύεται ὑπακοὴ· ὁ οὖν ἔχων ὑπακοὴν, ἐκεῖνος αἴρει τὸν σταυρὸν τοῦ Χριστοῦ· ἀλλὰ καὶ ἡ Κυρήνη τῆς Πενταπόλεως οὖσα, δηλοῖ τὰς πέντε αἰσθήσεις, ἀναγκαζομένας αίρειν τὸν σταυρόν. • Καὶ ἐλθόντες εἰς τόπον λεγόμενον Γολγοθά, ός ἐστι λεγόμενος Κρανίου τόπος, ἔδωκαν αὐτῷ πιεῖν ὄξος μετὰ χολῆς μεμιγμένον, καὶ γευσάμενος, οὐκ ἤθελε πιεῖν· σταυρώσαντες δὲ αὐτόν, διεμερίσαντο τὰ ἱμάτια αὐτοῦ, βάλλοντες κλῆρον ἵνα πληρωθῇ τὸ ῥηθὲν ὑπὸ τοῦ προφήτου· Διεμερίσαντο τὰ ἱμάτιά μου ἑαυτοῖς, καὶ ἐπὶ τὸν ἱματισμόν μου έβαλον κλή ρον. Καὶ καθήμενοι ετήρουν αὐτὸν ἐκεῖ, καὶ ἐπέθηκαὶ ἐπάνω τῆς κεφαλῆς αὐτοῦ τὴν αἰτίαν αὐτοῦ γεγραμμένην· Οὗτός ἐστιν Ἰησοῦς ὁ βασιλεὺς τῶν Ἰου &αίων. ο Κρανίου τόπο; ἐλέγετο, διότι φασὶν οἱ ἐκ τα· ραδόσεως Πατέρων παραλαβόντες, ὅτι ὁ ᾿Αδὰμ ἐκεῖ τέθαπται· ὥσπερ γὰρ πάντες ἐν τῷ ᾿Αδάμ ἀπεθάνο μεν, οὕτως ἐν τῷ Χριστῷ ζωοποιηθῆναι ἡμᾶς ἔδει. Μὴ ταραχθῇς δὲ ἀκούων τῶν εὐαγγελιστῶν, τούτου μὲν λέγοντος όξος μετὰ χολῆς προσενεχθῆναι τῷ Κυρίῳ, τοῦ δὲ Μάρκου, ἐσμυρνισμένον οἶνον, τοῦ δὲ Ἰωάννου, δέος καὶ χολὴν μετὰ ὑσσώπου· πολλὰ γὰρ ἐγίνοντο παρά πολλῶν, οἷα ατάκτου πλήθους ὄντος, καὶ ἄλλον ἄλλο ποιοῦντος. Εἰκὸς οὖν τὸν μὲν, οἶνον προσφέρειν· τὸν δὲ ὄξος μετὰ χολῆς. Πολλοὶ δὲ θανάτου ἦσαν τρόποι, ἀλλ' ὅμως σταυρῷ θανατοῦται ὁ Χριστός, ἵνα καὶ τὸ ξύλον ἁγιάσῃ, δι' οὗ κατηράθη μεν, καὶ τὰ σύμπαντα εὐλογήσῃ· τά τε οὐράνια, ἃ δηλοῦται διὰ τοῦ ἀνωτάτου μέρους τοῦ σταυροῦ, καὶ τὰ ὑποχθόνια, 3 δηλούται διὰ τοῦ ὑποποδίου, καὶ τὰ πέρατα τῆς γῆς, τό τε Ανατολικὸν καὶ τὸ Δυτικὸν, & δηλοῦται διὰ τῶν ἐκ πλαγίου μερῶν τοῦ σταυροῦ· ἀλλὰ καὶ ἵνα ἐκτείνας τὰς χεῖρας εναγκαλέσηται καὶ συνάξῃ τὰ τέχνα τοῦ Θεοῦ τὰ διεσκορπισμένα. Διαμερίζονται καὶ τὰ ἱμάτια αὐτοῦ οἱ στρατιῶται, ὡς εὐτελοῦς, καὶ μηδὲν ἄλλο ἔχοντος. Ον δὲ εἶπεν ἄλλος εὐαγγελιστὴς τίτλον, τοῦτον ὁ Ματθαῖός φησιν αἰτίαν· ἐπέγραψαν γὰρ τίνος ένεκεν ἐσταυρώθη, ότι ὡς βασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων, καὶ ὡς νεωτεριστής. Ἐκεῖνοι μὲν οὖν τὸ, Βασιλεύς, ἐπέγραψαν ἐπὶ διαβολῇ. Πλήν ή μαρτυρία αύτη πιστή, ὡς παρὰ τῶν ἐχθρῶν εἰσαχθεῖσα. Βασιλεὺς γὰρ ἐστιν ὁ Κύριος ἐπ' αὐτὸ τοῦτο ἐλθὼν, ἵνα σώσῃ τοὺς Ἰουδαίους· ἐπεὶ δὲ οἱ σαρκικοὶ Ἰουδαῖοι οὐκ ἠθέλησαν βασιλεῦσαι αὐτὸν ἐπ᾿ αὐτοὺς, βασιλεὺς γίνεται τῶν πνευματικών Ἰουδαίων, τουτέστι, τῶν ἐξομολογουμένων· Ἰουδαῖος γὰρ ἐξομολογούμενος λέγεται. Vers. 38-44. ‹ Tunc crucifiguntur cum eo duo latrones, unus a dextris, et alter a sinistris. Prætereuntes autem convicia jaciebant in eum, moventes capita sua et dicentes: Tu qui destruebas templum, et in triduo ædificabas, serva temetipsum; si Filius Dei es, descende de cruce. Similiter et principes 31cerdotum illudentes cum Scribis et senioribus et Pharisæis dicebant: Alios servavit, semetipsum non potest servare? Si rex Israel est, descendat nunc de cruce, et credemus ei. Confidit in Deo, liberet eum 67 I Cor. xv, 22. u Marc. xv. Joan. XM. • Τότε σταυροῦνται σὺν αὐτῷ δύο λῃσταὶ, εἷς ἐκ δεξιῶν, καὶ εἷς ἐξ εὐωνύμων· οἱ δὲ παραπορευόμενοι ἐβλασφήμουν αὐτὸν, κινοῦντες τὰς κεφαλὰς αὐτ τῶν, καὶ λέγοντες· Ο καταλύων τὸν ναὸν καὶ ἐν τρι σὶν ἡμέραις οἰκοδομῶν, σῶσον σεαυτόν· εἰ Υἱὸς εἶ τοῦ Θεοῦ, κατάβηθι ἀπὸ τοῦ σταυροῦ. Ὁμοίως δὲ καὶ οἱ ἀρχιερεῖς ἐμπαίζοντες μετὰ τῶν γραμματέων καὶ πρεσβυτέρων καὶ Φαρισαίων ἔλεγον· Αλλους ἔσωσεν, ἑαυτὸν οὐ δύναται σῶσαι; Εἰ βασιλεὺς Ἰσραήλ επ., καταβάτω νῦν ἀπὸ τοῦ σταυροῦ, καὶ πιστεύσομεν

CAP. XXVII. sum autem et latrones qui crucifixi erant cum eo exprobrabant ei.» in contumeliam Christi crucifixerunt In cum eo duos latrones, ut ipse iniquus existimetur cuin illis. 159 Figura autem erant hi duorum populorum, Judaici et gentilis, qui uterque pravaricatores erant et flagitiosi, ac exprobrantes Christo, Alsicut et primum ambo latrones improperabant. Α1ter autem et posterior resipiscens, confessus, est regem: ideo et dicebat: Memor esto mei, Domine, in regno tuo. Sic et gentilis quoque populus confessus est Christum. Alter autem latro, Judaicus pos pulus, Llasphemabat. Diabolus autem submittebat dicentes: Si Filius es Dei, descende de cruce, ut incitatus descendat de cruce, et intereat salus omnium quæ est per crucem. At Christus, quia Filius est Dei, non obedivit inimico: ut et tu discas quod non sit diaboli techuis cedendum, sed bene operandum, etiam si homines male de nobis sentiant. ENARRATIO IN EVANGELIUM MATTHÆI. — ἐπ' αὐτῷ. Πέποιθεν ἐπὶ τὸν Θεὸν, φυσάσθω νῦν αὐ- nunc, si vult eum: dixit enim, Filius Dei sum. Idipτὸν, εἰ θέλει αὐτόν· εἶπε γὰρ ὅτι, Θεοῦ εἰμι Υιός. Τὸ δ' αὐτὸ καὶ οἱ λῃσταὶ οἱ συσταυρωθέντες αὐτῷ, ὠνείδιζον αὐτῷ.» Προς διαβολὴν τοῦ Χριστοῦ συν σταυροῦσιν αὐτῷ δύο λῃστὰς, ἵνα καὶ αὐτὸς τοιοῦτος νομισθῇ παράνομος ὡς ἐκεῖνοι. Τύπος δὲ ἦσαν οὗτοι τῶν δύο λαῶν, τοῦ τε Ἰουδαϊκοῦ καὶ τοῦ ἐθνικοῦ· ἀμφότεροι γὰρ παράνομοι, καὶ ὀνειδίζοντες τὸν Χριστόν· ὥσπερ καὶ οὗτοι πρότερον οἱ λῃσταὶ ὠνείδιζον ἀμφότεροι· ὕστερον δὲ ὁ εἷς ἐπιγνοὺς αὐτὸν, ώμο λόγησε βασιλέα· διὸ καὶ ἔλεγε· Μνήσθητί μου, Κύριε, ἐν τῇ βασιλείᾳ σου· οὕτως οὖν καὶ ὁ ἐθνικὸς λαὸς ὡμολόγησε τὸν Χριστόν. Ο δὲ ἕτερος λῃστής, ὁ Ἰου δαϊκὸς λαὸς, ἐβλασφήμει· ὁ διάβολος δὲ ὑπέβαλε τοὺς λέγοντας· «Εἰ Υἱὸς εἶ τοῦ Θεοῦ, κατάβηθι ἀπὸ τοῦ σταυροῦ, ὁ ἵνα ἐρεθισθεὶς καταβῇ, καὶ ἀνατραπῇ ἡ πάντων διὰ τοῦ σταυροῦ σωτηρία. Διὸ ὁ Χριστὸς, καὶ Υιός ἐστι τοῦ Θεοῦ καὶ οὐκ ἐπείσθη τῷ ἐχθρῷ, ἵνα καὶ σὺ μανθάνῃς ὅτι οὐ δεῖ πείθεσθαι τοῖς τοῦ δια βόλου τεχνάσμασιν, ἀλλὰ τὸ καλὸν πράττειν, κἂν οἱ ἄνθρωπος πονηρὰν ὑπόληψιν μέλλωσιν ἔχειν. 4 ᾿Απὸ δὲ ἔκτης ώρας σκότος εγένετο ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν ἕως ὥρας ἐννάτης· περὶ δὲ τὴν ἐννάτην ώραν, ἀνεβόησεν ὁ Ἰησοῦς φωνῇ μεγάλῃ, λέγων· Ηλί, Ηλι, λαμά σαβαχθανί, τουτέστι· Θεέ μου, Θεέ μου, ἵνα τί με εγκατέλιπες; Τινὲς δὲ τῶν ἐκεῖ ἑστώτων ἀκούσαντες, ἔλεγον, ὅτι Ηλίαν φωνεῖ οὗτος· καὶ εὐθέως δραμὼν εἷς ἐξ αὐτῶν, καὶ λαβὼν σπόγγον, πλήσας τε όξους καὶ περιθεὶς καλάμῳ, επότιζεν αὐτόν. Οἱ δὲ λοιποὶ ἔλεγον· "Αφες, ἴδωμεν εἰ ἔρχεται Ἠλίας σώσων αὐτόν. Τὸ γενόμενον σκότος, οὐκ ἦν κατὰ φυσικὴν ἀκολουθίαν, οἷον ἀπὸ ἐκλείψεως ηλίου φυσικῶς γενομένης· οὐδέποτε γὰρ τεσσαρεσκαιδεκαταίας οὔσης τῆς σελήνης, Έκλειψις γίνεται ἡλίου, ἀλλ' ὅταν ἡ λεγομένη γέννα εἴη, τότε αἱ φυσικαὶ τοῦ ἡλίου ἐκλείψεις γίνονται (α). Ἐν δὲ τῇ σταυρώσει, τεσσαρεσκαιδεκαταία ἦν ἡ σελήνη πάντως τὸ γὰρ Πάσχα τῶν Ἑβραίων τότε ἐτελεῖτο· ὥστε ὑπὲρ φύσιν τὸ πάθος· κοσμικὸν δὲ ἦν τὸ σκότος, οὐ μερικόν, ὥσπερ ἐν Αἰγύπτῳ, ἵνα δειχθῇ ὅτι πεν θεῖ ἡ κτίσις ἐπὶ τῷ πάθει τοῦ Κτίστου, καὶ ὅτι ἀπὸ Ἰουδαίων ἀπέστη τὸ φῶς. Οι αιτοῦντες δὲ ἐξ οὐρανοῦ σημείον ἰδεῖν Ἰουδαῖοι, νῦν βλεπέτωσαν τὸν ἥλιον σκοτιζόμενον. Εκτῃ δὲ ἡμέρᾳ τοῦ ἀνθρώπου πλασθέντος, καὶ ἔκτῇ ὥρᾳ φαγόντος ἀπὸ τοῦ ξύλου (αὕτη γὰρ τῆς βρώσεως ἡ ὥρα ὁ Κύριος ἀναπλάττῶν τὸν ἄνθρωπον, καὶ τὸ σφάλμα ιώμενος, έκτῃ ἡμέρᾳ καὶ ἔκτῇ ὥρᾳ τῷ ξύλῳ προσπήγνυται. Εβραΐδι δὲ διαλέκτῳ λέγει τὸ προφητικὸν, ἵνα δεί ξῃ ὅτι οὐ μάχεται τῇ Παλαιᾷ Γραφῇ. Τὸ δὲ, ο Ινα τί με εγκατέλιπες;» εἶπεν, ὡς ἂν δείξῃ ὅτι ἄνθρωπος ἀληθῶς ἐγένετο, καὶ οὐ κατὰ φαντασίαν· καὶ γὰρ ὁ άνθρωπος φυσικὴν ὄρεξιν ἔχει τῆς ζωῆς, φιλόζωος ὤν. Ὥσπερ οὖν ἡγωνίασε καὶ ἡδημόνησε πρὸ τοῦ σταυροῦ, δεικνύων τὴν ἐκ φύσεως προσοῦσαν ἡμῖν VERS. 45-49. ‹ sexta autem hora tenebræ faclæ sunt super universam terram usque ad horam nonam. Et circa horam nonam clamavit Jesus voce magna, dicens: Heli, beli, lamazabachthani, hoc est: Deus meus, Deus ineus, cur dereliquisti me? Quidamn antem illic stantium cum audissent, dicebant; Eliam vocat iste. Et continuo currens unus ex eis, cum acceptam spongiam implesset aceto, imposuit arundini, dabatque ei ut biberet. Galeri vero dicebant: Sine, videamus an veniat Elias liberaturus eum. › Tenebræ factæ non erant juxta naturæ ordinem, ut ex eclipsi solis naturaliter facta: neque enim quando est{decimaquarta luna, fit solis deliquium, sed cum est ea quæ yévva dicitur (hoc est novilunium), tanc naturales solis defectus contingunt; cum autem crucifigeretur, omnino decimaquarta luna erat. Pascha enim Hebræorum tunc fiebat, unde super naturam erant tenebræ. Erant autem in toto mundo, non in parte mundi, sicut in Egypto: ut monstretur quod lugeat in passione Conditoris creatura, et quod a Judæa lux recesserit Judæi quoque petentes signum e cœlo, nunc videant solen obtenebrari. Sexta autem die homo est conditus, qui et sexta de ligno comedit: hoc enim est comestionis tempus. Qua igitur hora Dominus hominem condidit, eadem et lapsum curavit. Susta die el sexta hora cruci afixus est. Hebraico autem idiomate dicit propheticum, ut moustret quod non pugnet cum veteri Scriptura. Quod autem dicit: Ut quid me dereliquisti? ostendit se bominem verum, et non juxta apparentiam. Siquidem homo cum vitæ sit cupidus, naturalem vivendi habet appetitum. Sicut enim in mæstitudine fuit ante crucem, ostendens timorem naturæ nostræ congruen- (α) Verba, άλλ' διαν yivovrat, in editione Veneta inter varias lectiones ad calcem voluminis amandata, quod ibit fis in versione Latina responderet, textui restituimus et in versione supplevimus, tum quod ea præter Romaauna habeat codex Patavinus, tum quod illa ut Theophylacti verba, ex alio forsan codice, citat Du Cangius in Glossario med. et inf. Graecitatis, verbo Γέννα, tum demum quia sensus ipsa postulat. Eore.

$71 ten, sic et nunc inquit, Ut quid me dereliquisti? δειλίαν, οὕτω καὶ νῦν φησιν· «Ἵνα τί με εγκατέλι insinuans naturalem vivendi cupiditatem. Etenim vere lomo erat, nobisque per omnia similis, absque peccato. Quidam autem hoc intellexerunt, quod Salvator in se personam gerat Judæorum, et dicat, Utqui-] dereliquisti Judaicum populuin, o Pater, ut tautum admittat peccatum, 160 et perditioni tradatur Christus enim tanquam ex Judais natus, Dereliquisti me, dicit, hoc est, Meam cognationem, meumque populum ut quid dereliquisti, ita ut con tra seipsum tale malum faciat? Turbæ autem cum non intellexissent vocem illam, nempe agrestes, et imperit propheticorum dictorum, putabant quod Eliam vocaret: non enim omnes Judzi prophetica sciebant, sicut neque nunc Christiani onines forte ea quæ in Evangeliis. Cæterum acetum ei in potum dabant, ut moreretur priusquam veniret Elias adJuturus eum. Unde alii dicunt: Sine, videamus sum veniat Elias, liberaturus eum, hoc est, Sin eum, ne facias mori, ut sciamus an juvetur ab Elin. πες; › ἐμφαίνων την φυσικήν φιλοζωίαν ἡμῶν. Καὶ γὰρ ὄντως ἄνθρωπος ἦν, καὶ ἡμῖν τὰ πάντα όμοιος, χωρὶς ἁμαρτίας. Τινὲς δὲ οὕτω τοῦτο ἐνόησαν, ὅτι τὸ τῶν Ἰουδαίων πρόσωπον ἀναλαμβάνων ὁ Σωτὴρ, φησίν· Ἵνα τί ἐγκατέλιπες τὸν Ἰουδαϊκὸν λαὸν, ὦ Πάτερ, ἵνα τηλικαύτην ἁμαρτίαν ποιήσῃ, καὶ ἀπο ωλείᾳ παραδοθῇ; ὡς γὰρ ἐξ Ἰουδαίων γενόμενος ὁ Χριστὸς, τὸ «Εγκατέλιπές με, ο φησὶν, ἀντὶ τοῦ; Τὴν ἐμὴν συγγένειαν, τὸν ἐμὸν λαὸν, ἵνα τί ἀφῆκας, ὥστε τοιοῦτον κακόν καθ᾿ ἑαυτοῦ ποιῆσαι; Μὴ νοή σαντες δὲ τὴν φωνὴν οἱ τοῦ ὄχλου ἄγροικοι ὄντες καὶ ἀμαθεῖς τῶν προφητικῶν, ἐνόμιζον ὅτι Ηλίαν φωνεῖ· οὐ γὰρ πάντες οἱ Ἰουδαῖοι τὰ προφητικὰ ἐγια νωσκον, ὥσπερ ίσως οὐδὲ νῦν οἱ Χριστιανοὶ πάντες τὰ τῶν Εὐαγγελίων. Οξος δὲ ἐπότιζον αὐτὸν, ἵνα ἀποθάνῃ τάχιον πρὶν ἐλθεῖν τὴν Ἠλίαν βοηθήσοντα αὐτῷ. Οθεν οἱ λοιποὶ λέγουσιν· ε Αφες, ἴδωμεν εἰ ἔρχεται Ηλίας σώσων αὐτὸν,» τουτέστι, Μή ποιήσης αὐτὸν ἀποθανεῖν, ὡς ἂν γνῶμεν εἰ βοηθήσει αὐτῷ Ηλίας. «Ὁ δὲ Ἰησοῦς πάλιν κράξας φωνῇ μεγάλῃ, ἀφῆκε τὸ πνεῦμα· καὶ ἰδοὺ τὸ καταπέτασμα τοῦ ναοῦ ἐσχίσθη εἰ; δύο, ἀπὸ ἄνωθεν ἕως κάτω, καὶ ἡ γῆ ἐσείσθη, καὶ αἱ πέτραι ἐσχίσθησαν, καὶ τὰ μνημεῖα ἀνεψχθησαν, καὶ πολλὰ σώματα τῶν κεκοιμημένων Αγίων ηγέρθη, καὶ ἐξελθόντες ἐκ τῶν μνημείων μετὰ τὴν ἔγερσιν αὐτοῦ, εἰσῆλθον εἰς τὴν ἁγίαν πόλιν, καὶ ἐνεφανίσθησαν πολλοῖς, ο Κράζει με VERS. 50-53. c Jesus autem cum iterum clamasset voce magna, emisit spiritum. Et ecce velum templi scissum est in duas partes a summo irsque ad linum, et terra mota est, et petre scissa sunt, et monumenta aperta sunt, et multa corpora sanctorum qui dormierant, surrexerunt. Et egressi e monumentis post resurrectionem ejus, venerunt in sanctam civitatem, et apparuerunt multis. › Clamat voce magna Jesus, ut sciamus verum esse quod di- Gγάλη φωνῇ ὁ Ἰησοῦς, ἵνα γνῶμεν ὅτι ὅπερ ἔλεγεν, xit: Ego potestatem habeo ut ponam animam meam. › Animam enim suam ponit sua potestate. Quæ aulem erat vox? «Pater, in manus tuas commendo spiritum meum.. Non enim coactus, sed voluntarius emisit spiritum. Hoc enim significat, Commendo. Insiuuat autem se illam iterum receptu. rum: depositum enim et commodalum iterum assumitur. Gratia autem Domino, quod illo moriente et spiritum suum in manus Patris commendante, ex eo tempore et sanctorum animæ in manu Dei poruntur, et non, ut prius, in interni penetralibus: atque ita mors Christi facta est santificatio nostra. Idcirco et magna voce inclamat mortem, non audentem accedere nisi vocaretur. Velum autem templi erat linteum quoddain in medio templi pendens, discernensque ab his quæ intra, ea quæ extra, ut interstitium. Scinditur hoc, denionstrante Deo quod templum inaccessum et nunquam visum, cujus intima velamen secludebat, solvatur et profanetur, ita ut omnibus sit accessibile et spectabile. Nonnulli alias causas afferunt, et quod revelentur ommia legalia, quae prius littera ut velamento quodam erant cooperta: et quæ prius obscura erant ac plena ænigmatibus, manifestentur nunc in Christo impleta. Licet et istud dicere, sicut erat mos Judæis in blasphemiis contra Deum scindere vestes, ¡ta nunc quoque divinum templum quasi ægre ferens Christi mortem, disrupit vestem suamn, hoc est, veium. Posset quis et asia dicere: sed hæc sufficiant. ὅτι ι Εξουσίαν ἔχω θεῖναι τὴν ψυχήν μου, ο ἀληθὲς ἦν. Κατ' ἐξουσίαν γὰρ ἀφίησι τὴν ψυχήν. Τις δὲ ἦν ἡ φωνή; «Πάτερ, εἰς χεῖράς σου παρατίθημι το πνεῦμά μου.» Οὐ γὰρ βεβιασμένως, ἀλλ' ἐκοντί ἀφῆκε τὸ πνεῦμα. Τοῦτο γὰρ σημαίνει την Παρα τίθημι· ἐμφαίνει δὲ καὶ τὸ μέλλειν αὐτὴν πάλιν ἀπολήψεσθαι· τοιοῦτον γὰρ ἡ παραθήκη, πάλιν ἀποδιδομένη. Χάρις δὲ τῷ Κυρίῳ, ὅτι ἐκείνου ἀποθανόντος, καὶ τοῦ πνεύματος αὐτοῦ εἰς χεῖρας του Πατρός παρατεθέντος, ἔκτοτε καὶ αἱ τῶν ἁγίων ψυχαὶ εἰς χεῖρας τοῦ Θεοῦ τίθενται, ἀλλ' οὐχ ὡς πρότερον ἐν τοῖς τοῦ ᾅδου μυχοίς. Ὥστε ἁγιασμὸς ἡμῶν γέγονεν ὁ θάνατος τοῦ Χριστοῦ· διὸ καὶ μεγάλη φωνῇ προσκαλεῖται τὸν θάνατον, μὴ τολμῶντα προσ ελθεῖν, εἰ μὴ κληθείη. Τὸ δὲ καταπέτασμα τοῦ ναοῦ, οθόνη τις ἦν μέσον κρεμαμένη τοῦ ναοῦ, καὶ αποτειχίζουσα τὰ ἔσω πρὸς τὰ ἔξω, οἷόν τι μεσότοι χον. Σχίζεται τοίνυν τοῦτο, δεικνύντος τοῦ Θεοῦ, ὅτι ὁ ναὸς ὁ ἄβατος, ὁ ἀθέατος, οὗ τὰ ἐσώτατα ἀπὸ ετείχιζε το καταπέτασμα, οὕτω χυδαιωθήσεται καὶ βεβηλωθήσεται, ὥστε πᾶσιν εἶναι βατὸς καὶ θεατές. Τινὲς δὲ καὶ ἄλλας αἰτίας λέγουσιν· Εσήμαινε γάρ, φασὶ, τὸ καταπέτασμα σχιζόμενον, τὴν τοῦ γράμμα τος τοῦ νομικοῦ περιαίρεσιν, καὶ ὅτι ἀποκαλυφθήσε ται πάντα τὰ νομικά, ο πρότερον τῷ γράμματι οιονεί τινι καταπετάσματι συνεκρύπτοντο, καὶ τὰ πρὶν ἀσαφῆ καὶ αἰνιγματώδη, φανερωθήσεται νῦν εἰς τὸν Χριστὸν ἐκβάντα. Εστι δὲ καὶ τοῦτο εἰπεῖν, ὅτι ἔθος ἦν τοῖς Ἰουδαίοις ἐπὶ ταῖ; κατὰ Θεοῦ βλασφη

ENARRATIO IN EVANGELIUM MATTHÆI. CAP. XXVII. μίαις, περιῤῥήγνυσθαι τοὺς χιτῶνας. Καὶ νῦν οὖν ὁ Elementa vero commota declarant eum qui patie batur, Opificem suum esse, et futuram 161 rerum transmutationem. Scriptura enim terræ motum in rerum alteratione ponit. Facta igitur est mutatio visitationis Dei a Judæis in gentes. Et petræ, boc est, lapidea gentilium corda, divisa sunt, et susceperunt semen veritatis. Et mortui peccatis surrexerunt, et venerunt in civitatem sanctam, supernam illam Jerusalem, apparueruntque multis per latain viam incedentibus, et apparentes exemplar illis facti sunt vitæ bonæ et conversionis. Nam qui viderit quempiam prius ab affectionibus suis mortuum, conversumque et ingressum in sanctam illam quæ in cœlis est civitatem, imitatur illum per omnia, convertiturque et ipse. Verum hæc ita intellexisse curiosius fuerit. Tu autem cognosce quod mortuorum resurrectio, quæ facta est in cruce Domini, signifcarit et eorum, qui, in inferno fuerint, liberationem. Apparuerunt autem multis qui tunc resurrexerunt, ut ne phantasma esse videretur quod febat. Resurrexeruat autem illi tantum signi gratia, manifestumque est illud, quod iterum mortui. Quidam autem dicunt quod postquam Christus resurrexit, resurrexerint et illi, nec postea mortui sint: sed nescio an hoc sit recipiendum. πρόδηλον δὲ ὅτι πάλιν τεθνήκασι. Τινὲς δὲ λέγουοὗτοι, καὶ οὐκ ἔτι ἀπέθανον, τοῦτο δὲ οὐκ οἶδα θεῖος ναὸς ὥσπερ δυσχεραίνων ἐπὶ τῷ τοῦ Θεοῦ θανά τῳ, περιεῤῥήξατο τὴν ἑαυτοῦ ἐσθῆτα, τὸ καταπέτασμα. Καὶ ἄλλα δ' ἂν ἔχοι τις εἰπεῖν, ἀλλα αὐτάρ κη ταῦτα. Τὰ δὲ στοιχεῖα ἐσείσθησαν, ἅμα μὲν καὶ Δημιουργὸν ἐμφαίνοντα εἶναι τὸν πάσχοντα, ἅμα δὲ καὶ δηλοῦντα ὡς μετακινηθήσεται τὰ πράγματα· τὸν γὰρ σεισμὸν ἡ Γραφὴ ἐπὶ τῆς τῶν πραγμάτων μεταθέσεως τάττει. Εγένετο οὖν ἡ μετάθεσις τῆς τοῦ Θεοῦ ἐπισκοπῆς, ἀπὸ τῶν Ἰουδαίων ἐπὶ τὰ ἔθνη· xat aἱ πέτραι, ήτοι αἱ λίθινοι καρδίαι τῶν ἐθνικῶν, ἐσχίσθησαν, καὶ ὑπεδέξαντο τὸν τῆς ἀληθείας σπόρον, καὶ οἱ νενεκρωμένοι ταῖς ἁμαρτίαις ἐξανέστησαν, καὶ ἦλθον εἰς τὴν ἁγίαν πόλιν, τὴν ἄνω Ἱερουσαλήμ, καὶ ἐνεφανίσθησαν τοῖς πολλοῖς, τοῖς διὰ τῆς πλατείας ὁδοῦ ὁδεύουσιν· ἐμφανισθέντες δὲ αὐτοῖς, ἀρχέτυ τον αὐτοῖς ἐγένοντο ἀγαθοῦ βίου καὶ ἐπιστροφῆς. 'Ο γὰρ ἰδὼν τὸν πρώην νεκεκρωμένον ὑπὸ τῶν παθῶν, ἐπιστραφέντα καὶ ἀνελθόντα εἰς τὴν ἁγίαν ἐν οὐρα. νοῖς πόλιν, μιμεῖται αὐτὸν πάντως, καὶ ἐπιστρέφει καὶ αὐτός. Ταῦτα μὲν οὖν περιεργότερον ἐνοήθη· σὺ δὲ γίνωσκε ὅτι ἡ τῶν νεκρῶν ἔγερσις, ἡ ἐν τῷ σταυρῷ τοῦ Κυρίου γενομένη, ἐδήλου καὶ τῶν ἐν τῷ ᾅδῃ ψυχῶν τὴν ἐλευθερίαν. "Ωφθησαν δὲ πολλοῖς οἱ ἀνα στάντες τότε, ἵνα μὴ δόξῃ φάντασμα εἶναι τὸ γενόμενον· ἀνέστησαν δὲ οὗτοι, χάριν τοῦ σημείου· σιν ὅτι μετὰ τὸ ἀναστῆναι τὸν Χριστὸν, ἀνέστησαν καὶ εἰ δεῖ παραδέχεσθαι. . Ὁ δὲ ἑκατόνταρχος καὶ οἱ μετ' αὐτοῦ τηροῦντες τὸν Ἰησοῦν, ἰδόντες τὸν σεισμὸν καὶ τὰ γενόμενα, ἐφοβήθησαν σφόδρα, λέγοντες· ᾿Αληθῶς Θεοῦ Υἱός ἦν οὗτος. Ησαν δὲ ἐκεῖ γυναῖκες πολλαὶ, ἀπὸ μακρό δεν θεωροῦσαι, αἵτινες ἠκολούθησαν τῷ Ἰησοῦ ἀπὸ τῆς Γαλιλαίας διακονοῦσαι αὐτῷ, ἐν οἷς ἦν Μαρία ή Μαγδαληνή, καὶ Μαρία ἡ τοῦ Ἰακώβου καὶ Ἰωσῆ μήτηρ, καὶ ἡ μήτηρ τῶν υἱῶν Ζεβεδαίου.» Ο μὲν ἐθνικὸς ἑκατόνταρχος, ἀπὸ τῶν σημείων πιστεύει σὺν τοῖς περὶ αὐτόν· οἱ δὲ προφητῶν κατακούσαντες καὶ νόμου Ἰουδαῖοι, ἄπιστοι μένουσι· τοσοῦτόν ἐστιν ἡ πονηρία κακόν· καὶ ἐμαρτύρησε δὲ ὁ ἐκα τόνταρχος οὗτος ὑπὲρ Χριστοῦ ὕστερον. Γυναίκες δὲ θεωροῦσαι τὰ γενόμενα, αἱ μάλιστα πάντων συμπαθέστεραι, καὶ τὸ γένος τὸ κατακριθὲν, ἀπολαύει πρῶτον τῆς τῶν ἀγαθῶν θεωρίας· καὶ οἱ μὲν μαθη ταὶ φεύγουσιν, αἱ δὲ γυναῖκες καρτεροῦσι. Μαρίαν δὲ Ἰακώβου καὶ Ἰωσὴ μητέρα, τὴν Θεοτόκον λέγει ὁ γὰρ Ἰάκωβος καὶ Ἰωσῆς τοῦ Ἰωσὴφ ἦσαν παῖδες ἀπὸ τῆς προτέρας αὐτοῦ γυναικός. Ἐπεὶ οὖν ἡ Θεοτό κος γυνὴ ἐλέγετο τοῦ Ἰωσήφ, εἰκότως καὶ τῶν παίδων αὐτοῦ μήτηρ ήτοι μητρυιὰ ἐλέγετο· ἡ δὲ μήτηρ τῶν υἱῶν Ζεβεδαίου, Σαλώμη ἐκαλεῖτο· φασὶ δὲ καὶ ταύτην θυγατέρα εἶναι τοῦ Ἰωσήφ. Οψίας δε γενομένης, ἦλθεν άνθρωπος πλούσιος ἀπὸ ᾿Αριμαθαίας, τοὔνομα Ἰωσήφ, ὃς καὶ αὐτὸς ἐμαθήτευσε τῷ Ἰησοῦ. Οὗτος προσελθὼν τῷ Πιλά τῳ, ᾐτήσατο τὸ σῶμα τοῦ Ἰησοῦ. Τότε ὁ Πιλάτος ἐκέλευσεν ἀποδοθῆναι τὸ σῶμα· καὶ λαβὼν τὸ σῶ με ὁ Ἰωσήφ, ἐνετύλιξεν αὐτὸ σινδόνι καθαρᾷ, καὶ ἔθηκεν αὐτὸ ἐν τῷ καινῷ αὐτοῦ μνημείῳ, ὅ ελατό p VERS. 54-56.. Centurio vero, et qui cum eo erant custodientes Jesum, viso terræ motu, et his quæ facta fuerant, Limuerunt valde, dicentes: Vere Filius Dei erat iste. Erant autem ibi mulieres multæ e longinquo spectantes, quæ secuta fuerant Jesum a Galilæa, ministrantes ei, inter quas erat Maria Magdalene, et Maria Jacobi, et Juse mater, et mater filiorum Zebedæi. › Centurio homo ethnicus a signis credit cum his qui secum erant: Judæi autem qui legem et prophetas audierant, incredali manent. Tantum malum est malignitas. Et posten martyrium pertulit hic centurio propter Christum. Mulieres vero spectantes ea quæ fiebant, ut sunt compatientissimæ, et sexus condemnatus, prinæ fruuntur bonorum contemplatione. Et discipuli quidem fugiunt, mulieres autem fortes sunt. Mariam autem matrem Jacobi et Juse, Deiparam dicit. Jam cobus enim et Joses filii erant Joseph e priore ejus uxore. Verum quia Deipara uxor Joseph dicebatur, merito et filiorum ejus dicebatur mater, hoc est noverca. Mater autem filiorum Zebedæi Salom dicebatur, quam et ipsam Joseph Gliam siunt. VERS. 57-61. c Vespere autem facto venit ho mo dives ab Arimathæa, nomine Joseph, et ipse discipulus fuerat Jesu. Hic accessit ad Pilatum, ac postulavit corpus Jesu. Tunc Pilatus jussit redli corpus. Et cum accepisset corpus Joseph, involvit illud in sindone munda, posuitque illud in monu❤ mento suo novo, quod exciderat in petra, et advo-

luto sato ingenti al ostium monumenti, abiit. Erat ή μησεν ἐν τῇ πέτρα. Καὶ προσκυλίσας λίθον μέγαν autem ili Maria Magdalene, et altera 162 Maria sedeales contra sepulcrum.» Delitescebat quidem olim Joseph, nunc auteni magnam rem audet, ponens animam suam pro corpore magistri, tantasque inimicitias Judæorum suscipiens. Porro pro magno dono domatum est illi corpus Jesu: nam cum at seditiosus esset occisus Christus, reliquum erat ut insepultus merito abjiceretur. Verum cum Joseph dives esset, verisimile est quod Pilato aurum dederit. Proinde corpus quod acceperat, honorifice tractans in sepulcro novo recondidit, in quo nullas vnquam positus erat: id quod divina dispensatione factum, ne cum resurrexisset Dominus, posset quis dicere quod alius ante eum sepultus illic mortuus resurrexisset: et idcirco fuit monumentum novum. Maria autem Magdalene, et altera Maria, hoc est Deipara quam supra dixerat Jose et Jacobi matrem, ambæ assederunt ad sepulturam: ita ut cum furor Judæorum cessaret, abirent et amplecterentur corpus, ac inungerent. De his mulieribus dicebat Isaias: Mulieres venientes a spectaculo, venite, non enim populus est habens intellectum. Manifeste inquitur de Judaico populo, qui crucifixerat Domipum, quod non habeat intellectum. Advocat igitur mulieres, ut populum quidem intellectu carentem derelinquerent, ad apostolos autem accederent, et illis resurrectionis evangelium prædicarent. VERS. 62-66. • Postera autem die que sequitur Parasceven, convenerunt principes sacerdotum et Pharisei ad Pilatum, dicentes: Domine, recordati samus quod impostor ille dixit adhuc vivens, Post tres dies resurgam. Jube ergo muniri sepulerum usque in diem tertium, ne quando veniant discipali ejus noctu, et fureauir eum, dicantque plebi, Surrexit a mortuis: et erit novissimus error pejor priore. Ait illis Pilatus: Habetis custoliam, ite, munite sicut scitis. Illi autem abeuntes munieront sepulcrum, obsignato lapide, adhibitis custodibus. Non nominat Sabbatum, Sabbatum: eo quod won erat Sabbatum quantum ad Judæorum insaniam altinebat. Cum enim lex præcipiat ne quis se moveat die Sabbati a loco suo, prævaricatores Judæi vadunt ad alienigenam Pilatam, et non ad congregationem quam lex permittebat. Et ipsi quidem sua malitia instigantur ut vadant ad Pilatum, et muniant sepulcrum: Dei autem dispensatione hoc factum, ut resurrectio inimicis testibus comprobetur, dum sepulcrum munitur et custoditur. Interrogatione autem dignum, unde Judæi sciebant Christum tertio die resurrectorumr? Nondum enim Domibus nude et manifeste eis boc dixerat. Dici potest quod a figura Jonæ cognoverint, præsertim cum Christus dixerit: ‹ Sicut Jonas fuit tribus diebus in ventre ceti, ita et ego in ventre terræ 69+ 163 vel ex illo qucd dixit: «Solvite templum ;) τῇ θύρᾳ τοῦ μνημείου, ἀπῆλθεν· ἦν δὲ ἐκεῖ Μαρία ή Μαγδαληνή, καὶ ἡ ἄλλη Μαρία, καθήμεναι ἀπόν αντι τοῦ τάφου.» Εκρύπτετο μὲν πάλαι ὁ Ἰωσὴφ, νῦν δὲ μέγα πράγμα τολμά, τιθεὶς τὴν ψυχὴν αὐτοῦ ὑπὲρ τοῦ διδασκαλικού σώματος, καὶ τοσαύτην ἔχω θραν πρὸς πάντας Ἰουδαίους ἀναδεξάμενος. Ὡς μεγάλην δὲ δωρεάν, δίδωσιν αὐτῷ τὸ σῶμα ὁ Πιλά τος. Ὡς γὰρ στασιαστοῦ θανατωθέντος τοῦ Χριστοῦ, εἰκότως τὸ σῶμα αὐτοῦ ἔμελλεν άταφον ῥιφῆναι ἀλλ' ὁ Ἰωσὴφ πλούσιος ὢν, εἰκὸς ὅτι καὶ ἔδωκεν ἂν τῷ Πιλάτῳ χρυσίον. Καὶ λαβὼν τιμᾷ αὐτὸ, ταθεὶς ἐν μνημείῳ καινῷ, ἐν ᾧ οὐδέπω οὐδεὶς ἐτέθη· τοῦτο δὲ οἰκονομίας Θεοῦ ἦν, ἵνα μὴ, ἀναστάν της τοῦ Κυρίου, ἔχοι τις εἰπεῖν ὅτι ἄλλος πρότερον ταφεὶς ἐκεῖ νεκρὸς ἀνέστη. Διὰ τοῦτο οὖν καινὸν τὸ μνημεῖον. Η Μαρία δὲ ἡ Μαγδαληνή, καὶ ἡ ἄλλη Μαρία, τουτέστιν, ή Θεοτόκος, ἣν ἀνωτέρω ἐκάλεσεν Ἰωσῆ καὶ Ἰακώβου μητέρα, αὗται αἱ δύο κάθ ἥνται ἀπέναντι τοῦ τάφου προσεδρεύουσαι, ὥστε, εἰ παύσαιτο ἡ μανία, ἀπελθεῖν καὶ περιχυθῆναι τῷ σώματι, καὶ μυρίσαι αὐτό. Περὶ τῶν τοιούτων γυ ναικῶν ἔλεγεν Ησαΐας· Γυναίκες ερχόμεναι ἀπὸ θέας, δεῦτε· οὐ γὰρ λαός ἐστιν ἔχων σύνεσιν. Φανε ρῶς γὰρ περὶ τοῦ Ἰουδαϊκοῦ λαοῦ τοῦ σταυρώσαν τος τὸν Κύριον, λέγει ὅτι οὐκ ἔχουσι σύνεσιν. Προςκαλεῖται οὖν ταύτας καταλείψαι μὲν τὸν ἀσύνετον λαόν, προσελθεῖν δὲ τοῖς ἀποστόλοις, καὶ εὐαγγελί σασθαι αὐτοῖς τὴν ἀνάστασιν. • Τῇ δὲ ἐπαύριον, ἥτις ἐστὶ μετὰ τὴν Παρασκευήν, · συνήχθησαν οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ Φαρισαίοι πρὸς Πιλάτον, λέγοντες· Κύριε, ἐμνήσθημεν ὅτι ἐκεῖνος ὁ πλάνος εἶπεν ἔτι ζῶν· Μετὰ τρεῖς ἡμέρας ἐγείρο μαι. Κέλευσον οὖν ἀσφαλισθῆναι τὸν τάφον ἕως τῆς τρίτης ημέρας, μήποτε ἐλθόντες οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ νυκτός, κλέψωσιν αὐτὸν, καὶ εἴπωσι τῷ λαῷ, Ηγέρ θη ἀπὸ τῶν νεκρῶν· καὶ ἔσται ἡ ἐσχάτη πλάνη χείρων τῆς πρώτης. Εφη αὐτοῖς ὁ Πιλάτος· Έχετε κουστωδίαν, ὑπάγετε, ἀσφαλίσασθε ὡς οίδατε. Οι δὲ πορευθέντες ήσφαλίσαντο τὸν τάφον, σφραγίσαντες τὸν λίθον μετὰ τῆς κουστωδίας.» Οὐκ ὀνομάζει τὸ Σάββατον, Σάββατον, διότι οὐδὲ Σάββατον ἦν, ὅσον ἐπὶ τῇ κακίᾳ τῶν Ἰουδαίων· τοῦ γὰρ νόμου διαγορεύοντος τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Σαββάτου μηδένα πιο νεῖσθαι ἐκ τοῦ τόπου αὐτοῦ, οἱ παράνομοι Ἰουδαίοι πρὸς τὸν ἀλλόφυλον Πιλάτον συνάγονται, ἀντὶ τῆς νενομισμένης συνάξεως. ᾿Αλλ' ἐκεῖνοι μὲν ὑπὸ τῆς ἑαυτῶν κινοῦνται πονηρίας εἰς τὸ προσελθεῖν τῷ Πι λάτῳ, καὶ ἀσφαλίσασθαι τὸν τάφον· Θεοῦ δὲ οίκονομία τοῦτο, ἵνα ἡ ἀνάστασις γένοιτο ὑπὸ μάρτυσι τοῖς ἐχθροῖς, καὶ ἐσφραγισμένου τοῦ τάφου καὶ φυλαττομένου· ἄξιον δὲ ζητῆσαι πόθεν οἱ Ἰουδαῖος μαθόντες εἶπον ὅτι τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ ἐγερθήσεται οὐ γὰρ δήπου ὁ Κύριος εἶπε τοῦτο σαφῶς καὶ γι μνῶς. Ἔστιν οὖν εἰπεῖν ὅτι ἀπὸ τοῦ παραδείγματος τοῦ Ἰωνᾶ τοῦτο ἔγνωσαν· εἶπε γὰρ ὁ Χριστός, ὅτι «Ωσπερ Ἰωνᾶς ἦν τρεῖς ἡμέρας ἐν τῇ κοιλίᾳ τοῦ *** Matth. x11, 40.

ENARRATIO IN EVANGELIUM MATTHÆI. CAP. XXVIII. κήτους, οὕτω καὶ ἐγὼ ἐν τῇ κοιλίᾳ τῆς γῆς, ἡ & boc, 3 quod prius non intellexerunt, sed poiaκαὶ ἀπὸ τοῦ· «Δύσατε· τὸν ναὸν τοῦτον· πρότερον μὲν γὰρ μὴ νοήσαντες τοῦτο, ἀλλὰ νομίσαντες, ὅτι περί τοῦ ναοῦ λέγει τοῦ Ἰουδαϊκοῦ, κατεμαρτύρησαν αὐτ τοῦ· νῦν δὲ γνόντες, ὅτι ναὸν ἔλεγε τὸ σῶμα τὸ ἴδιον, φοβοῦνται, καὶ πλάνον αὐτὸν ἀποκαλοῦσι, μηδὲ μετ τὰ θάνατον τὴν κακίαν λύσαντες. Κουστωδία δὲ λέγεται παρὰ 'Ρωμαίοις ή φυλακή· τοὺς οὖν ἐπὶ τῷ φυλάττειν τεταγμένους στρατιώτας, κουστωδίαν ὀνομάζει. Περὶ τῆς τοῦ Κυρίου αναστάσεως. Περὶ τῶν φυ λάχων τοῦ τάφου, μαρτύρων τῆς ἀναστάσεως. Περὶ τῆς ἐμφανίσεως τοῦ Χριστοῦ τοῖς ἀποστόλοις καὶ γυναιξὶν ἐν Γαλιλαία. • Όψὲ δὲ Σαββάτων, τῇ ἐπιφωσκούσῃ εἰς μίαν Σαββάτων, ἦλθε Μαρία ἡ Μαγδαληνὴ καὶ ἡ ἄλλη Μαρία, θεωρῆσαι τὸν τάφον. Καὶ ἰδοὺ σεισμὸς ἐγένετο μέγας· ἄγγελος γὰρ Κυρίου καταβὰς ἐξ οὐρα νοῦ, προτελθὼν ἀπεχύλισε τὸν λίθον ἀπὸ τῆς θύρας, καὶ ἐκάθητο επάνω αὐτοῦ· ἦν δὲ ἡ ἰδέα αὐτοῦ ὡς ἀστραπὴ, καὶ τὸ ἔνδυμα αὐτοῦ λευκὸν ὡς χιών. Απ δὲ τοῦ φόβου αὐτοῦ ἐσείσθησαν οἱ τηροῦντες, καὶ ἐγέν νοντο ὡσεὶ νεκροί. Αποκριθεὶς δὲ ὁ ἄγγελος εἶπε ταῖς γυναιξί - Μη φοβείσθε ὑμεῖς. Οίδα γὰρ, ὅτι Ἰησοῦν τὸν ἐσταυρωμένον ζητεῖτε· οὐκ ἔστιν ὧδε ηγέρθη γὰρ, καθὼς εἶπε. Δεῦτε, εἴδετε τὸν τόπον ὅπου ἔκειτο ὁ Κύριος· καὶ ταχὺ πορευθεῖσαι εἴπατε τοῖς μαθητ ταῖς αὐτοῦ, ὅτι ἠγέρθη ἀπὸ τῶν νεκρῶν, καὶ ἰδοὺ προάγει ὑμᾶς εἰς τὴν Γαλιλαίαν. Ἐκεῖ αὐτὸν ὄψεσθε· Κοὺ εἶπον ὑμῖν. Καὶ ἐξελθοῦσαι ταχὺ ἀπὸ τοῦ μνη μείου μετά φόβου καὶ χαρᾶς μεγάλης, έδραμον ἀπαγ γεῖλαι τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ.» Τὸ ὀψὲ Σαββάτων, ἴσόν ἐστι τῷ παρὰ τῷ Λουκά εἰρημένω, όρθρου βαθέος, καὶ τῷ παρὰ τῷ Μάρκῳ, λίαν πρωὶ ἀνατείλαντος τοῦ ἡλίου. Πλιον γὰρ ἐνταῦθα νοεῖν ὀφείλομεν τὰς ὀρθρινὰς τοῦ ἡλίου αὐτάς· ἀφ᾽ οὗ γὰρ ἡ ἐγδόη ώρα τῆς νυκτὸς ἐπιλάθηται, ἔκτοτε ἡ ἀρχὴ τῆς μελλούσης ἡμέρας, καὶ ἡ πρωΐα δοκεῖ ἐπιλαβέσθαι. Τότε τοίνυν, ὀψὲ μὲν ἦν Σαββάτου, ἀρχὴ δὲ τῆς Κυριακῆς, Αν μίαν τῶν Σαββάτων ονομάζει. Σάββατα μὲν γὰρ Ελεγον τὰς ἡμέρας τῆς ἑβδομάδος. Μίαν δὲ, τὴν πρώ την, ὥστε εἶναι τὴν Κυριακήν, μίαν τῶν Σαββάτων, τουτέστι, πρώτην τῶν ἡμερῶν τῆς ἑβδομάδος· πρὸς γὰρ τὴν πρώτην εὐθὺς καὶ ἡ δευτέρα λέγεται, εἶτα ἡ τρίτη, καὶ ἑξῆς αἱ λοιπαί. 'Ανέστη τοίνυν ὁ Κύριος, ὅτι τοῦ λίθου ἐπικειμένου τῷ τάφῳ· μετὰ δὲ τὸ ἀναστῆναι τὸν Κύριον, καὶ ὁ ἄγγελος ἔρχεται, ἵνα ἀπο κυλίσας τὸν λίθον, δώη πάροδον ταῖς γυναιξὶν εἰς τὸν τάφον. Σεισμὸς δὲ γίνεται, ἵνα ἀρυπνισθῶσιν οἱ φύσ λακες, καὶ μάθωσι τὸ καινὸν τοῦ γενομένου. Ανέστη ον τριήμερος ὁ Κύριος. Πῶς δὲ ἀριθμοῦνται αἱ τρεῖς ἡμέραι; Εκτῇ ὥρᾳ τῆς Παρασκευῆς ἐσταυ ρώθη· ἀπὸ ταύτης έως εννάτης, σκότος· τοῦτο νύ στα μοι νόησον. Πάλιν ἀπὸ τῆς ἐννάτης, φῶς, τοῦτο ἡμέρα· ἰδοὺ ἡμερονύκτιον. Πάλιν ἡ νύξ τῆς Παρασκευῆς καὶ τοῦ Σαββάτου ἡ ἡμέρα, δεύτερον ήμερο νύχτιον· ἡ νὺξ πάλιν τοῦ Σαββάτου καὶ ὁ τῆς Κυρια τῆς ἄρθρος, κατὰ τὸν Ματθαῖον, λέγοντα· «ΤΙ bant quod de templo Judaico sentiret, et ideo testi - monium hoc contra eum protulerunt: nunc sutem ubi cognoverunt, quod templum dixerat corpus proprium, timent, et impostorem euis cognomi nant, neque post mortem a malitia cessant. Cælerum custodia Romanum nomen est: milites itaque ad custodiendum ordinatos custodiam evangelista nominat. CAPUT XXVIII. De resurrectione Domini. De custodibus sepuleri, iisdemque resurrectionis testibus. De apparitione Christi facta apostolis et mulieribus in Galilæa. VERS. 1-8. Vespera autem Sabbatorum, quæ lacescit in unam Sabbatorum, venit Maria Magdalene et altera Maria ut viderent sepulcrum. Et ecce lerrae motus factus est magnus. Angelus enim Domini descendit de cœlo, et accedens revolvit lapidem ab ostio, sedebatque super eum. Erat autem aspectus ejus sicut fulgur, et vestimentum ejus candidum sicut nix. Præ timore autem ejus concussi sunt custodes, et facti sunt veluti mortai. Respondeus autem angelus dixit mulieribus: Νolite timere vos: scio enim quod J sum qui erucifixus est, quæritis; non est hic, surrexit euim, sicut dixit. Venite, videte locum ubi positus erat Dominus. Et cito euntes, dicite discipulis ejus quod surrexit a mortuis, et ecce præcedit vos in Galilæam, ibi eum videbitis: ecce dixi vobis. Et digressæ celeriter a monumento cum timore et gaudio magno currebant ut renuntiarent discipulis ejus. Vespera Sabba torum eadem est cum profundo crepusculo diluculi apud Lucam, et valde mane sole oriente apud Marcum. Solem enim eo loco intelligere debemus matutivos solis radios. Ab octava enim hora noctis principium est futuri diei, et matulinum videtur appelere. Tunc igitur vesperum erat Sabbati, principium autem Dominici diei, quam unam Sabbatorum nominat. Sabbata enim dicebant dies hebdomade. Unam aulem, hoc est primam, ita ut Dominicus dies una sit Sabbatorum, hoc est, prima dierum hebdomadis. Ad primam enim statim el secunda dicitur, deinde tertia, et deinceps reliquæ. Resurrexit igitur Dominus lapide adbuc super sepulcrum posito. Postquam autem resurrexit Dominus, et angelus venit, ut devoluto lapide acces sum habeant mulieres ad sepulcrum. Fit autem terræ motus, ut excitentur custodes, et discant novum quod fiebat. Surrexit igitur Dominus triduanus. Quomodo autem tres dies? Sexia bora Parasceves crucifixus est: ab illa usque 164 ad nonam fueruut tenebræ, per has utique noctem intelligas. Iterum a nona lux, hoc est, dies: ecce diem et noctem. Iterum nox Parasceves, et dies Sabba”.. ecco secundo diem et noctem. Nox quoque Sabbati, et diluculum Dominicæ, juxta Matthæum, dicentem: • Quæ illucescebat in unam Sabbatorum; › a dilu-

་ culo enim et dies totus numeratur: ecce tertio επιφωσκούσῃ εἰς μίαν Σαββάτων·, ἀπὸ γὰρ τοῦ diem et noctem. Potes et aliter tres dies numerare: In Parasceve tradidit spiritum, ecce unum diem. Sabbato in sepulcro fuit, ecce secundus dies. Nocle Dominicæ resurrexit; a parte igitur numeratur et Dominica in alium diem, et ita tres dies: nam et de defunctis dicimus, si unus moriatur circa decimam horam diei, et alter circa primam ejus diei, quod uterque eodem die sit mortuus. Possum tibi et aliam causam. dicere quomodo tres dies et tres nocles numerentur. Attende igitur: Quinta vespera fecit Dominus conam, et discipulis dixit: «Accipite, et comedite corpus meum: s et ita quia potestatem habebàt ponere animam suam, manifestum quod tunc immolaverit seipsum, ex quo tradidit ḍiscipulis corpus suum: nemo enim quidquam edit nisi prius mactatum fuerit. Numera igitur: vesperi tradidit corpųs suum. Nox illa et dies Parasceve usque ad sexiam horam, ecce unum diem et noctem. Herum a sexta hora tenebræ usque ad nonam, et a nona lux usque ad vesperam, ecce secundum diem et nostem. Iterum nox post Parascevem et dies Sabbati, ecce tertium diem et noctem. Sabbato autem vesperi resurrexit: ecce tres integri dies el noctes. Jam quod angelum Matthæus dixit sedere super lapide, Marcus autem revoluto lapide sedere in dextris intra sepulcrum, nunquid inter se dissident? Minime: sed verisimile est apparuisse primum angelum sedentem super lapide: deinde ingredientibus mulieribus præire angelum, et ilerum apparuisse sedentem in sepulcro (a) a dextris. Dixit autem ad mulieres: Ne worrsamini vos; hoc est, Custodes quidem digni sunt qui terreantur, vas autem discipulæ Domiui, ne terreamini. Ει postquam liberavit eas a metu, evangelizat eis resurrectionem. Primum enim timorem ejicere oportebat, et deinde evangelizare. Non erubescit autem nominare Dominum crucifixum. Gloriatur enim cruce tanquam tropæɔ, quo nobis omnia bona conciliata sunt. ὄρθρου καὶ ἡ ἡμέρα ὅλη ἀριθμεῖται· ἰδοὺ τρίτον ἡμε ρονύκτιον. Καὶ ἄλλως δὲ δύνασαι ἀριθμῆσαι τὰς τρεῖς ἡμέρας· Τῇ Παρασκευῇ παρέδωκε τὸ πνεῦμα, μία αὕτη ἡμέρα· τῷ Σαββάτῳ ἦν ἐν τῷ τάφῳ, δευ τέρα αὕτη ἡμέρα· τῇ δὲ νυκτὶ τῆς Κυριακῆς ἀνέστη, ἀπὸ μέρους οὖν ἀριθμεῖται καὶ ἡ Κυριακὴ εἰς ἄλλην ἡμέραν· ὥστε ἰδοὺ τρεῖς ἡμέραι· καὶ γὰρ καὶ ἐπὶ τῶν κεκοιμημένων, ἐὰν ἀποθάνῃ· τις περὶ δεκάτην ὥραν τῆς ἡμέρας, καὶ ἕτερος περὶ πρώτην ώραν τῆς αὐτῆς ἡμέρας, ἀμφότεροι ἐν τῇ αὐτῇ ἡμέρᾳ λέγον ται τεθνάναι. Εχω σοι καὶ ἄλλην αἰτίαν εἰπεῖν εἰς τοῦτο, πῶς τρεῖς ἡμέραι καὶ τρεῖς νύχτες ἀριθμηθή σονται. Πρόσεχε οὖν· Τῇ πέμπτῃ ἑσπέρας ἐποίησε τὸ δεῖπνον ὁ Κύριος, καὶ τοῖς μαθηταῖς ἔλεγε· «Λάβετε, φάγετε τὸ σῶμά μου·, ὥστε ἐπεὶ ἐξουσίαν εἶχεν ἀφ' ἑαυτοῦ θεῖναι τὴν ψυχὴν αὐτοῦ, δῆλον ὅτι ἔκτοτε ἀπέσφαξεν ἑαυτὸν, ἀφ᾽ οὗ διεδίδου τοῖς οἰ κείοις μαθηταῖς τὸ σῶμα· οὐδεὶς γὰρ ἐσθίει τι, ἐὰν μὴ πρότερον εσφαγμένον εἴη. ᾿Αρίθμησον οὖν Τ Εσπέρα διεδίδου τὸ οἰκεῖον σῶμα “ἡ νύξ ἐκείνη, καὶ ἡ ἡμέρα τῆς Παρασκευῆς ἄχρι τῆς ἕκτης ὥρας, ἰδοὺ ἐν ἡμερονύκτιον· πάλιν τὸ ἀπὸ τῆς ἕκτης ὥρας ακότος ἕως τῆς ἐννάτης, καὶ τὸ ἀπὸ τῆς ἐννάτης φως ἕως τῆς ἑσπέρας, ἰδοὺ δεύτερον ἡμερονύκτιον· ἡ νὺξ πάλιν ἡ μετὰ τὴν Παρασκευήν, καὶ ἡ ἡμέρα τοῦ Σατ βάτου, ἰδοὺ τρίτον ἡμερονύκτιον. Σαββάτῳ δὲ ὀψὲ ἀνέστη· τρία ταῦτα ὁλόκληρα ἡμερονύχτια. Τὸν δὲ ἄγγελον ὁ μὲν Ματθαῖος ἔφη καθῆσθαι ἐν τῷ λίθῳ· ὁ δὲ Μάρκος ἀποκυλίσαντα τὸν λίθον, ἔνδον τοῦ μνημείου καθῆσθαι, ἐν τοῖς δεξιοῖς· ἄρ' οὖν ἐναντιονω νοῦσιν; Οὐχί· ἀλλ᾽ εἰκός ἐστι φανῆναι πρῶτον τὸν ἄγο γελον καθήμενον ἐν τῷ λίθῳ, εἶτα εἰσελθουσῶν τῶν γυναικών, προάγειν τὸν ἄγγελον, καὶ πάλιν φανῆναι ἐντὸς τοῦ μνημείου καθήμενον ἐν τοῖς δεξιοῖς. Εἶπε δὲ πρὸς τὰς γυναῖκας· Μὴ φοβεῖσθε ὑμεῖς, τουτέστιν, Οἱ μὲν φύλακες ἄξιοί εἰσι φοβεῖσθαι· ὑμεῖς δὲ αἱ τοῦ Κυρίου μαθήτριαι, μὴ φοβεῖσθε. Μεθ᾽ ὅ δὲ ἀπαλλάτο τει αὐτὰς τοῦ δέους, εὐαγγελίζεται αὐταῖς τὴν ἀνάστασιν. Έδει γὰρ πρότερον ἐκβαλεῖν τὸ δέος, εἶτα εὐαγγελίσασθαι. Οὐκ αἰσχύνεται δὲ ἱσταυρωμένον ὀνομάζων τὸν Κύριον. Τῷ γὰρ σταυρῷ ὥσπερ τρο παίῳ τινὶ ἐγκαυχάται, πάντα τὰ ἀγαθὰ προεξενηκότι ἡμῖν. VERS. 9, 10. • Cum autem issent ad renuntiandum· ὡς δὲ ἐπορεύοντο ἀπαγγείλαι τοῖς μαθηταῖς αὐτ chiscipulis ejus, eece Jesus occurrit illis dicens: Avote. illa autem accesserunt, et tenuerunt pedes ejus, et adoraverunt eum. Tunc ait illis Jesus: Nolita timere: ite, renuntiate fratribus meis, alt eant in Galilzam, et ibi me videbunt.. 165 Dicit mulieribus: Avete. Quoniam enim muliebre genus ad tristitiam condemnatum fuit, Dominus per resurrectionem suam gaudium attulit femineo sexui, et benedixit eis. At illæ præ inulta reverentia et honore et proptar pietatem pedes ejus tenent, non audentes aliam corporis partem contingere, quam Extremas illas. Quidam autem dicunt dedita opera τοῦ, καὶ ἰδοὺ ὁ Ἰησοῦς ἀπήντησεν αὐταῖς, λέγων· Χαίρετε. Αἱ δὲ, προσελθοῦσαι ἐκράτησαν αὐτοῦ τοὺς πόδας, καὶ προσεκύνησαν αὐτῷ. Τότε λέγει αὐταῖς ὁ Ἰησοῦς· Μὴ φοβεῖσθε. Υπάγετε, ἀπαγγείλατε τοῖς ἀδελφοῖς μου ἵνα ἀπέλθωσιν εἰς τὴν Γαλιλαίαν, κάτ κεί με ὄψονται.» Προσφωνεί ταῖς γυναιξὶ τὸ Χαίρετε. Ἐπεὶ γὰρ τὸ γυναικείον γένος λυπείσθαι κατεκρίθη, ὁ Κύριος διὰ τῆς ἀναστάσεως αὐτοῦ τὴν χαρὰν προ · εξένησε τῷ γυναικείῳ γένει, καὶ εὐλόγησεν αὐτάς. Διὸ ἐκεῖναι ἀπὸ τῆς πολλῆς περὶ αὐτὸν αἰδοῦς καὶ τιμῆς, τοὺς πόδας αὐτοῦ κρατοῦσι, δι' εὐλάβειαν μὴ τολμῶσαι ἄλλου μέρους τοῦ σώματος άψασθαι, εἰ μὴ Ex collatione codd. Venet. S. Marci. Cod. 50 τῇ πέμπτῃ, ἑσπέρας. (a) Edit. Lut. vertit, ingredientibus mulieribus præire mulieres, et iterùm apparuisse in sepulcro.

$81 ENARRATIO IN EVANGELIUM MATTHÆI. - CAP. XXVIII, τῶν ἐσχάτων μερῶν τοῦ σώματος αὐτοῦ. Τινὲς δὲ & illas fecisse, ut periculum facerent num vere sur φασιν ὅτι ἐξεπίτηδες ἐδράξαντο τῶν ποδῶν αὐτοῦ, ὡς ἂν μάθωσιν εἰ ἀληθῶς ἀνέστη καὶ μὴ κατὰ φαντα σίαν, μηδὲ πνεῦμά ἐστιν. Ὑπενόουν γὰρ ὅτι πνεῦμά ἐστι. Τότε μὲν οὖν αἱ δύο αὗται Μαρίαι ήψαντο τῶν ποδῶν αὐτοῦ. Κατὰ δὲ τὸν Ἰωάννην, ἡ Μαγδαληνή Μαρία ἐπιχειρεῖ μὲν ἄψασθαι, οὐ συγχωρεῖται δὲ, διότι ἤθελεν ἀεὶ συνεἶναι αὐτῷ ὥσπερ καὶ πρότερον. Η μᾶλλον διὰ τοῦτο οὐ συγχωρεῖται ἄψασθαι τοῦ Ἰησοῦ κατὰ τὸν Ἰωάννην, ὡς περίεργος. Ἐπεὶ γὰρ, ὥς φησιν ὁ Ματθαῖος, ήψατο αὐτοῦ τῶν ποδῶν, τις ἦν ἔτι χρεία πάλιν ἅψασθαι; Ὥστε ὡς περιττήν οὔτ σαν λοιπὸν αὐτὴν ἀπωθεῖται. rexisset, et num spiritus sit vel phantasma. Existi mabant enim spiritum esse. Itaque tunc duæ illæ Mariæ tangebant pedes ejus. Verum juxta Joannem Maria Magdalene áttentat quidem tangere pedes 7º, non conceditur autem ei, eo quod volebat senype: manere cum eo sicut prius: vel potius ideo non conceditur ei tangere Jesum juxta Joannem, quod curiosula'erat. Quia enim, sicut dixit Matthæus, tetigerat pedes ejus, quid adhuc opus erat iterum tangers? et ita repellitur uti curiosa. VERS. 11-15. • Quæ cum abiissent, ecce quidam • custodibus venerunt in civitatem, ac renuntiave- • Πορευομένων δὲ αὐτῶν, ἰδού τινες τῆς κουστων δίας ἐλθόντες εἰς τὴν πόλιν ἀπήγγειλαν τοῖς ἀρχιε ρεῦσιν ἅπαντα τὰ γενόμενα· καὶ συναχθέντες μετὰ runt principibus sacerdotum omnia quæ acciderant. τῶν πρεσβυτέρων, συμβούλιόν τε λαβόντες, ἀργύρια ἱκανὰ ἔδωκαν τοῖς στρατιώταις, λέγοντες· Είπατε ότι, Οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ νυκτὸς ἐλθόντες, ἔκλεψαν αὐτὸν ἡμῶν κοιμωμένων· καὶ ἐὰν ἀκουσθῇ τοῦτο ἐπὶ τοῦ ἡγεμόνος, ἡμεῖς· πείσομεν αὐτὸν, καὶ ὑμᾶς ἀμερίμγους ποιήσομεν. Οἱ δὲ, λαβόντες τὰ ἀργυρία, ἐποίη σαν ὡς ἐδιδάχθησαν· καὶ διεφημίσθη ὁ λόγος οὗτος παρὰ Ἰουδαίοις μέχρι τῆς σήμερον.» Οἱ μὲν ἀπὸ τῆς κουστωδίας ἀπήγγειλαν πάντα· ὅτι σεισμός ἐγένετο, ὅτι ὁ λίθος ήρθη αὐτομάτως, ὅτι αὐτοὶ φοβηθέντες ἐγένοντο ὡσεὶ νεκροί. Οἱ δὲ Ἰουδαῖοι οὔτε τὰ ἐπὶ τῷ πάθει γενόμενα θαύματα, οὔτε τὰ ἐπὶ τῷ τάφῳ μαρτυρούμενα παρὰ τῶν στρατιωτῶν δυσωπηθέντες, τῷ ἰδίῳ πάθει τῇ φιλαργυρία ύπονοθεύουσι τοὺς στρατιώτας, παραπείθοντες αὐτοὺς τὸ πάντων ἀσεβέστερον φθέγξασθαι καὶ ἀνοητότερον, ὅτι ἐκλάπη. Πῶς γὰρ ἂν ἔκλεψαν, ὦ ἀνόητοι, οἱ μαθηταί, οἱ διὰ τὸν φόβον ἀποκλεισθέντες καὶ μὴ τολμῶντες ὅλως ἐξελθεῖν; Πῶς δ᾽ ἂν εἰ ἔκλεψαν, ἀπέθνησκον ὕστερον δι' αὐτὸν, κηρύττοντες· ὅτι ἀνέστη, καὶ ὑπὲρ τοῦ ψεύδους κατακοπτόμενοι; Et congregati cum seuioribus, consilio habito pecuniam copiosam dederunt militibus, dicentes: Dicite quod Discipuli ejus nocte venerunt, et furati sunt eum nobis dormientibus. Et si hoc auditum fuerit præside, nos persuadebimus ei, et securos vos faciemus. At illi accepta pecunia fecerunt sicut erant edocti: et divulgatus est hic sermo apud Jedros úsque in hodiernum diem; › Custodes annuntiaverunt omnia, quod terræ motus factus sit, quod lapis per sè sublatus sit, quod ipsi territi factí fuerint quasi mortui. At Judæi tanto miraculo moti non sunt, neque demulsi miraculis quæ in passione contigerant, neque placati illis quæ testificabantur custodes, suo inalo, boc est avaritia, milites corrumpunt. Persuadere autem conantur, quod omnium maxime impium et stultissimum fuerit dicere, quod furto sublatus esset. Quo pacto enim, o stulti, furali essent discipuli, qui præ metu inclusi erant, et omnino exire non audebant? Quomodo autem si furto abstulissent, postea propter illum mori voluissent, prædicantes illum resurrexisse, et pro mendacio male affecti? VARG. 16.20. «Undecim autem discipuli abierunt in Galilæam in moutem ubi constituerat illis Jesus. Et cum vidissent illum, adoraverunt eum, hi autem dubitaverunt. Et accedens Jesus locutus est eis dicens: Data est mihi omnis potestas in cœlo et in terra; euntes ergo docete omnes gentes, baptizan- • Οἱ δὲ ἔνδεκα μαθηταὶ ἐπορεύθησαν εἰς τὴν Γαλιλαίαν, εἰς τὸ ὄρος οὗ ἐτάξατο αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· καὶ ἰδόντες αὐτὸν, προσεκύνησαν αὐτῷ· οἱ δὲ ἐδί στασαν. Καὶ προσελθὼν ὁ Ἰησοῦς ἐλάλησεν αὐτοῖς, λέγων· 'Εδόθη μοι πάσα ἐξο: σία ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς· πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ les eos in nomine Patris, οι Fillii, et Spiritus sancti, Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, διδάσκοντες αὐτοὺς τηρεῖν πάντα ὅσα ἐνετειλάμην ὑμῖν, καὶ ἰδοὺ ἐγὼ μεθ' ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας, ἕως τῆς συντε λείας τοῦ αἰῶνος.» Κατὰ τὸν Ἰωάννην πρῶτον ὤφθη τοῖς μαθηταῖς ὁ Ἰησοῦς κατ' αὐτὴν τὴν ἡμέραν τῆς· ἀναστάσεως, τῶν θυρῶν κεκλεισμένων· εἶτα μεθ' ἡμέρας ὀκτῶ, ὅτε καὶ ὁ Θωμᾶς ἐπίστευσεν· εἶτα ἐπειδὴ ἔμελλον εἰς Γαλιλαίαν ἀπαντῆσαι, οὔπω δὲ πάντε; ὁμοῦ συνήχθησαν, ἀλλά τινες αὐτῶν ἡλίευον επὶ τῆς Τιβεριάδος, ἐφάνη τότε τοῖς ἁλιεύουσι μόνας, ἑπτὰ οὔσι. Νῦν οὖν ὁ φησιν ὁ Ματθαῖος, ὕστερον ἐγένετο, τῶν παρὰ τῷ Ἰωάννῃ πρότερον γενομέ το Joan. ΧΧ, δ docentes eos servare omnia quæcunque præcepi vobis. Et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem sæculi. Secundum Joannem, primum discipulis visus est Jesus 106 ipso die resurrectionis, clausis jamuis: deinde post dies octo, quando et Thomas credidit: postremo, quia in Galilaeam occursuri erant, nondum autem omnes congregati erant, sed quidam piscabantur apud Tiberiadem, spparuit tunc piscatoribus solis, qui septem erant. Nunc igitur quod dixit Matthæus, posterius factum est quam illa quæ a Joanne dicta sunt. Sæpe enim apparuit eis per

THEOPHYLACTI BULGARIAE ARCHIEP. dies quadraginta, accedens et abecedens, non sen- νων· πολλάκις γὰρ ἐφάνη αὐτοῖς, δι' ἡμερῶν τεσσι - per et ubique eis prasens. Undecim igitur discipuli illi pracipui cum reliquis omnibus qui sequebantur Christum, adorabant eum. Hi autem dubitarunt, hoc est qui·lam dubitarunt. Probabile est quod sic sit intelligendum. Undecim abierunt in Galilæam, et undecim adoraverunt illum. lli autem, id est, aliqui, forte ex his qui ex septuaginta erant, de Christo dubitarunt: postea autem et confirmati fuerunt. Nonnulli sic intelligunt quod Matthæus quidem non expresserit quínam dubitassent: quod autem iste omisit, Joannes dixit, nempe quod Thomas esset is qui dubitarat. Forte autem et omnes dubitarunt, id quod Lucas dicit. Debes igitur sic intelligere, quod cum venissent in Galilæam, adoraverunt euin. Illi autem qui adorarunt în Galilæa, primum dubitarunt in Jerusalem, sicut Lucas dicit. Locutus est itaque illis Jesus: ‹ Data est mihi omnis potestas in cœlo et in terra. lloe quidem hunc sensum habet: Habuf quideın·sicut. Deus et Opifex potestatem omnium: • Omnia enim serviunt tibi ", ο dixit ad Denm David: sed voluptariam subjectionem non habui, quam»une babiturus sum. Subjecta enim erunt mihi oinnia: quando quidem per crucem vici eum quì potestatem habebat mortis. Duplex enim est obedientia et subjectio: involuntaria scilicet, secundum quam omnes sumus servi Dei, etiam inviti, quemadmodum et demones ipsi: et voluntaria, quodmodo Paulus erat servus Christi. Cum prius omnja solam obedientiam involuntariam exhiberent, et Salvator omnium potestatem quasi dimidiatam haberet: post crucem, cum Dei cognitio innotesceret omnibus, habuit etiam voluntarie obedientes omnes qui subjecti fuerunt. Merito igitur dicit Christus: Nunc accepi potestatem omnem: prius enim partiaria potestas mihi erat, eo quod præter voluntatem mihi veluti factori servieban:: nunc autem cum bomines sponte et scientes mihi serviant, omnis et integra potestas mihi data est. quo autem data est illi? Omnino a semetipso habuit, et sua humilitate. Nisi enim humiliatus fuisset, et congressus cum adversario per crucem, non salvasset nos. Et sic intellige, Data estimihi omnis potestas, Propriis meis certaminibus et laboribus servavi 167 homines, et facti sunt mihi in sortem et peculiarem populum. Dominus itaque super terram potestatem habet, co quod omnis terra agnovit illum: in cœlo autem, eo quod merces ac municipatus illorum qui credunt in cœlo est. Vel etiam aliter, quia bumana natura prins condemnata, nunc unita Dei Verbo personaliter in coelo sedet, et ab angelis adoratur, merito dicit: Data est mili omnis potestas in coelo. Etenim bumana natura prius serviebat, nunc in Christo imperat omnibus. Breviter igitur sic intellige: ‹ Data est mihi omnis potestas. › Nempe si tanquam a Dei Verbo dictum accipias, sic intellige: Dala est mihi omnis potestas, › co quod volentes et nolenτι Psal. cxvili, 91. ράκοντα ἐφιστάμενος καὶ πάλιν ἀφιστάμενος, οὐ πάντοτε καὶ διόλου αὐτοῖς συμπαρών. Οἱ οὖν ἔνδεκα μαθηταὶ οἱ κορυφαῖοι, σὺν τοῖς λοιποῖς πάντως ἅπασι τοῖς· ἀκολουθοῦσι, τῷ Χριστῷ προσεκύνησαν οἱ δὲ ἐδίστασαν· ἀντὶ τοῦ, τνὲς δὲ ἐδίστασαν. Εἰκὸς οὖν οὕτω νοηθῆναι· Οἱ ἔνδεκα μαθηταὶ ἐπι ρεύθησαν εἰς τὴν Γαλιλαίαν, καὶ προσεκύνησαν αὐτῷ οἱ ἔνδεκα. Οἱ δὲ, ἀντὶ τοῦ, τινὲς δὲ, τυχὸν ἐκ τῶν εβδομήκοντα, εδίστασαν περὶ τοῦ Χριστοῦ. Ύστερον μέντοι ἐβεβαιώθησαν καὶ αὐτοί. Τινὲς δὲ οὕτω ναού σιν, ὅτι ὁ μὲν Ματθαῖος παρῆκεν εἰπεῖν τίνες ἦσαν οἱ διστάσαντες· ὁ δὲ παρῆκεν οὗτος, εἶπεν ὁ Ἰωάννης, ὅτι Θωμᾶς ἦν ὁ διστάσας· τυχὸν δὲ καὶ πάντες ἐδίστασαν· ὅπερ ὁ Λουκάς λέγει. Οφείλεις οὖν οὕτω εκύνησαν αὐτῷ· οὗτοι δὲ οἱ προσκυνήσαντες ἐν τῇ νοῆσαι, ὅτι εἰς μὲν τὴν Γαλιλαίαν ἐλθόντες, προς Γαλιλαίᾳ, ἐδίστασαν πρότερον ἐν τῇ Ἱερουσαλήμ, ὡς ὁ Λουκάς φησιν. Ἐλάλησεν οὖν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς, στις Εδόθη μοι πάσα ἐξουσία ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς. Τοῦτο δὲ τοιοῦτόν ἐστιν· Εἶχον μὲν ὡς Θεὸς καὶ Δημιουργὸς τὴν ἐξουσίαν πάντων, «Τὰ σύμπαντα γὰρ δοῦλα σά, ο πρὸς τὸν Θεόν φησιν ὁ Δαυΐδ· ἀλλὰ τὴν ἑκούσιον ὑποταγὴν οὐκ εἶχον. Νῦν οὖν μέλλω καὶ ταύτην ἔξειν· ὑποταγήσονται γάρ μοι τὰ πάντα· ἐπεὶ διὰ τοῦ σταυροῦ ἐνίκησα τὸν τὸ κράτος ἔχοντα τοῦ θανάτου. Διττὴ γὰρ ἐστιν ἡ ὑποταγή ἡ μὲν ἀκούσιος, καθό πάντες δούλοι τοῦ Θεοῦ ἐσμεν καὶ άκοντες, ὥσπερ καὶ οἱ δαίμονες· ἡ δὲ ἑκούσιος, καθό Παῦλος δοῦλος ἦν Χριστοῦ. Πρότερον μὲν οὖν τὴν ἀκούσιον μόνην ὑποταγὴν ἐχόντων πάντων, ἐξ ἡμι σείας, ὥσπερ εἶχεν ὁ Σωτὴρ τὴν πάντων ἐξουσία να μετὰ δὲ τὸν σταυρὸν, τῆς θεογνωσίας ἐφαπλωθείσης πᾶσι, καὶ τὴν ἐκούσιον ὑποταγὴν ὑποταγέντων πάντων, εἰκότοις φησὶν ὁ Χριστός, ὅτι Νῦν ἔλαβον πᾶσαν τὴν ἐξουσίαν· πρότερον μὲν γὰρ μερικῶς προσήν μοι ἡ ἐξουσία, ὡς ἀκουσίως μόνον δουλευόντ των μοι, καθό ποιητής εἰμι· νῦν δὲ καὶ μετὰ ἐπι γνώσεως δουλευόντων μοι τῶν ἀνθρώπων, πάτα καὶ ὁλόκληρος ἡ ἐξουσία εδόθη μοι. Παρὰ τίνος δὲ ἐδόθη αὐτῷ; Η πάντως παρ' ἑαυτοῦ καὶ τῆς οἰκείας τα τῷ ἀντιπάλῳ διὰ τοῦ σταυροῦ, οὐκ ἂν ἔσωσεν ἡμᾶς· πεινώσεως· εἰ μὴ γὰρ ἐταπεινώθη καὶ συνεπλάκη κείων μου ἀγώνων καὶ παλαισμάτων ἔσωσα τοὺς ὥστε τὸ «Εδόθη μοι ἐξουσία,» οὕτω νόει· Ἐκ τῶν οι. περιούσιος λαός. Ἐπὶ γῆς μὲν οὖν ἔχει τὴν ἐξουσίαν ἀνθρώπους, καὶ περιεγένοντό μοι λοιπὸν κλῆρος καὶ ὁ Κύριος, καθὸ πᾶσα ἡ γῆ ἐπέγνω αὐτόν· ἐν οὐρανῷ δὲ, διότι ὁ μισθὸς τῶν πιστευόντων αὐτῷ καὶ τὸ ἐπεὶ ἡ ἀνθρωπίνη φύσις ή πρώην κατάκριτος, συνπολίτευμα, ἐν οὐρανοῖς ὑπάρχει· καὶ γὰρ καὶ ἄλλως, ημμένη τῷ Θεῷ λόγῳ καθ' ὑπόστασιν, ἐν οὐρανῷ κάθηται ὑπ' ἀγγέλων προσκυνουμένη· εἰκότως φησιν, ὅτι η Εδόθη μοι πᾶσα ἐξουσία ἐν οὐρανῷ·» καὶ Χριστῷ ἄρχει πάντων. Συνελόντι οὖν φάναι, οὕτω γὰρ ἡ ἀνθρωπίνη φύσις ή πρώην δουλεύουσα, νῦν ἐν νόει τὸ, «Εδόθη μοι πᾶσα ἐξουσία· ν εἰ μὲν ὡς

ENARRATIO IN EVANGELIUM MATTHÆI. CAP. XXVIII. ἀπὸ τοῦ Θεοῦ Λόγου λεγόμενον ἐκλάβοις, ότι η Εδόθη les me Deum nunc agnoscunt, qui prius mihl ser μοι ἡ πᾶσα ἐξουσία, ο καθὸ καὶ ἄχοντες καὶ ἑκόντες νῦν ἐπιγινώσκουσί με Θεόν, οι πρώην κατὰ τὸν τῆς ἀκουσίου ὑποταγῆς τρόπον δουλεύοντές μοι· εἰ δὲ ὡς ἀπὸ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως λεγόμενον, οὕτω νέει, ὅτι Ἐγὼ ἢ πρώην κατάκριτος φύσις, κατὰ δὲ τὴν πρὸς τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ἀσύγχυτον ἔνωσιν Θεὸς οὖσα, έλαβον τὴν ἐξουσίαν κατὰ πάντων, ὥστε προσκυνεῖσθαι ὑπ' ἀγγέλων ἐν οὐρανῷ, καὶ ἐπὶ γῆς δοξάζεσθαι ὑπὸ τῶν περάτων πάντων. ᾿Αποστέλλει οὖν τοὺς μαθητὰς οὐκ ἔτι πρὸς τοὺς Ἰουδαίους με νους, ἀλλ᾽ ἐπεὶ πάντων ἔλαβε τὴν ἐξουσίαν, πᾶσαν τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν ἁγιάσας ἐν ἑαυτῷ, εἰκότως πρὸς πάντα τὰ ἔθνη πέμπει, εντειλάμενος βαπτίζειν εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Αισχύνεσθωσαν οὖν Αρειος καὶ Σαβέλλιος Αρειος μὲν, καθ᾿ ὃ οὐκ εἶπεν ὁ Χριστὸς εἰς τὰ ὀνόματα βαπτίζειν, ἀλλ' εἰς τὸ ὄνομα· ὄνομα δὲ τῶν τριῶν ἐν, ἡ θεότης· εἷς οὖν Θεὸς τὰ τρία. Σαβέλλιος δὲ, καθ᾽ ὁ καὶ τῶν τριῶν προσώπων ἐμνήσθη ὁ Κύριος, οὐχ ενός προσώπου, ὡς ἐκεῖνος ἐμφλυάρει, τὰ τρία ονόματα ἔχοντος, καὶ ποτὲ μὲν καλουμένου Πατρός, ποτὲ δὲ Υἱοῦ, ποτὲ δὲ Πνεύ ματος· ἀλλὰ τριῶν μάλλον προσώπων ἐν ὄνομα ἐχόντων, τὸ Θεό. Εἶτα ἐπεὶ οὐκ ἀρκεῖ τὸ βαπτι σθῆνα: μόνον, ἀλλὰ δεῖ καὶ ἐργάζεσθαι τὸ ἀγαθὸν μετὰ τὸ βάπτισμα, φησί Διδάσκοντες αὐτοὺς τηρεῖν πάντα όσα ενετειλάμην ὑμῖν, οὐκ ἐν ἢ δύο, ἀλλὰ πάντα τὰ ἐντάλματά μου. Φρίξωμεν οὖν, ἀδελφοὶ, ἐννοοῦντες ὅτι ἐὰν ἐν λείπῃ ἡμῖν, οὐκ ἐσμεν τέλειοι δοῦλοι τοῦ Χριστοῦ. Πάντα γὰρ ἀπαιτούμεθα φυτ λάττειν. Ορα δὲ τὴν τοῦ Κυρίου διάλεξιν, πῶς ἀμφότερα τὰ κεφάλαια τοῦ Χριστιανισμού περιέχει, θεολογίαν καὶ πρακτικὴν ἀρετήν· εἰπὼν μὲν γὰρ, ὅτι δεῖ βαπτίζειν εἰς τὸ ὄνομα τῆς Τριάδος, τὴν θεο λογίαν ἡμῖν παρέδωκεν· εἰπὼν δὲ διδάσκειν καὶ τὸ τὰς ἐντολὰς τηρεῖν, τὴν πρακτικὴν ἀρετὴν ἡμῖν εἰσηγήσατο. Παραθαρρύνων δὲ αὐτοὺς, ἐπειδὴ ἀπέστελλεν εἰς ἔθνη καὶ εἰς σφαγὰς καὶ κινδύνους, φησὶν ὅτι, Μὴ φοβείσθε· ἐγὼ γὰρ ἔσομαι μεθ᾽ ὑμῶν ἄχρι τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος. Ορα δὲ καὶ τοῦτο, πῶς ἐμνήσθη τῆς συντελείας, ἵνα διαναστήσῃ αὐτοὺς μᾶλλον καταφρονεῖν τῶν δεινῶν. Μη δυσχεράνητε γάρ, φησί· συντέλειαν ἔξουσι πάντα, εἴτε ἀλγεινά εἶεν κοσμικά, εἴτε ἀγαθὰ, ὥστε μήτε τοῖς ἀλγεινοῖς υποπέσητε παρέρχονται γάρ μήτε τοῖς ἀγαθοῖς απατηθῆτε, συντελούνται γάρ. Οὐ μόνοις δὲ τοῖς ἀποστόλοις τοῦτο ὑπέσχετο, τὸ συνεἶναι αὐτοῖς, ἀλλὰ καὶ πᾶσιν ἁπλῶς τοῖς αὐτοῦ μαθηταῖς. Οὐ γὰρ δήπου οἱ ἀπόστολοι ἄχρι τῆς συντελείας ἔμελλον ζων. Καὶ ἡμῖν οὖν καὶ τοῖς μεθ᾽ ἡμᾶς ὑπισχνείται τοῦτο, οὐκ ἄχρι δὲ τῆς συντελείας παρών, μετά τὴν συντέλειαν ἀπέσται, ἅπαγε. Εκτοτε γὰρ μάλλον συνέσται καθαρώτερον καὶ τρανότερον· τὸ γὰρ, Ἕως,οὐ τὸ μετὰ ταῦτα ἀναιρεῖ, ἔνθα ἂν εὑρε Ο κείμενον ἐν τῇ Γραφῇ. Εὐχαριστήσαντες οὖν τῷ Κυρίῳ τῷ ἐνταῦθα συνόντι ἡμῖν, καὶ πᾶν ἀγαθὸν χορηγοῦντι, καὶ πάλιν συνεσομένῳ τελεώτερον viebant involuntariæ obedientiæ modo. Si autem de humana natura dicitur, sic intellige: Ego prus condemnata natura, exsistens autem Deus secundi unionem ad Filium Dei absque naturarum confus que accepi potestatem super omnia, ita ut et ab angel in caelo adorer, et super terram ab omnibus Gni u terræ glorificer. Cæterum apostolos non jam ad solos Judæos mittit: sed quia ownem potestatem accepit, omnemque bumansın naturam sanctificavit in seipso, merito ad omnes gentes millit, præci piens baptizare in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Confundantur Arius et Salellius: Arius quidem, eo quod Christus non jussit in nominibus baptizare, sed in nomine. Nonen autem trium unum, nempe deitas. Unus igitur Deus, tres. Salvelius vero, eo quod trium personarum meminit Dominus, non unius personæ, sicut ille nugatur tria nomina babere eamdem, et nunc vocari Patrem, nunc ilium, nune Spiritum sanctum: sed tres persons unum potius habent nomen, Dei scilicet. Deinde quia non sufficit baptizari tantum, sed etiam bene operandum est post baptisına, dieit; «Docentes eos servare omnia quæcunque præcepi vobis, › non unum vel due, sed omnia mandata mea. Horrescamus et timeamres, fratres, quia si unum nobis defecerit, non samus perfecti servi Christi. Omnia enim exiguntur w serventur. Vide autem Domini sermonen, quu modo utrumque Christianismi caput complectatur: contemplativam et practicam virtutem. Dicendo quidem quod oporteat baptizari in nomine Trinita - tis, contemplativam nobis tradidit: dicendo autem quod oporteat docere et mandala tenere, practican introduxit. Confirmat quoque et animat illos, eo quod mittat, ad gentes, et in mortem ac pericula, dicens: Nolite timere; ego enim vobiscum ero-usque ad consummationeni sæculi. Vide et istud, quomodo memor fuerit consummationis, ut magis illos excitet, ad contemnendum 168 gravia. Ne gravatim feratis: Anem enim habitura sunt omnia mundana, sire aspera sint, sive prospera: atque ideo ne succumbatis in adversis: praſtereunt euim: neque prosperis decipiamini: Ginen enim habitura sunt. Non solumn autem hoc apostolis est pollicitus, quod cum ipsis sit, sed simpliciter discipulis suis omnibus. Neque enim apostoli usque ad finem mundi victuri erant: unde et nobis, et his qui post nos crunt, promisit hoc non quod usque ad consummationem præsens, post cousummationem mundi abfuturus sit, absit. Tunc enim magis nobis aderit, et clarius, el mundius. Nam ubi Donec vel Usque in Scriptura inve nitur, non adlimit quod posterius. Quocirca gratias agamus Domino, qui et nunc nobiscum est, et omne bonum suppeditat, et iterum nobiscum erit perfectius post consummationen). Itaque nos quoque boc loco enarrationem absolvamus. Ipsum enim omnis gratiarum actio, gloria et bonor decet iu sacula sæculorum. Amen.