ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ. THEOPHYLACTI ARCHIEPISCOPI BULGARIE VITA JOANNIS Ex Sophronio. ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ Ἐκ τοῦ Σωφρονίου. Ιωάννης, ἐν Ἰησοῦς πάνυ ἠγάπησεν, υἱὸς Ζεβεδαίου, ἀδελφὸς Ἰακώβου τοῦ ὑπὸ Ηρώδου μετά τὸ πάθος τοῦ Κυρίου ἀποκεφαλισθέντος, ἔσχατος πάντων ἔγραψεν Εὐαγγέλιον, παρακληθεὶς παρά τῶν τῆς Ἀσίας ἐπισκόπων, καὶ κατὰ Κηρίνθου και ἄλλων αἱρετικῶν· καὶ μάλιστα τηνικαῦτα τοῦ τῶν Εμβιωνιτῶν ὑγματος ἀνακύψαντος, τῶν φασκήν των τὸν Χριστὸν πρὸ Μαρίας μὴ γεγενῆσθαι. "Οθεν ἠναγκάσθη τὴν θείαν γέννησιν αὐτοῦ εἰπεῖν. Καὶ ἄλλην δὲ αἰτίαν τούτου τοῦ συγγράμματος φέρου σιν. Αναγνοὺς γὰρ Ματθαίου, Μάρκου καὶ Λουκά τὰ τεύχη, ἐδοκίμασε μὲν τὸ ὕφος τῶν ἱστοριών, 499 Joannes, dilectus Jesu discipulus, filius Zebedæi, frater Jacobi, qui sul Herode post passionem Domini capite truncatus est, ultimus omnium Evangelium suum scripsit, id rogatus ab episcopis Asia contra Cerinthum et alios hæreticos, maxime vero contra grassantem tunc temporis errorem Ebionitarum qui dicebant. Christum ante Mariam non fuisse. Unde coactus est divinam ejus generationem enarrare. Aliam addunt hujus libri causam pralexiam. Cum nimirum legisset libros Matthai, Marci et Lucæ, bistoriæ quidem textum approbavit, veraque illos dixisse testatus est, at uno duntaxat anno, quo Joannes passus est, post ejus in- καὶ ἀληθῆ αὐτοὺς εἰρηκέναι ἐβεβαίωσεν. Ἑνὸς δὲ carcerationem historiam ordinasse. Omisso igitur ἐνιαυτοῦ μόνον, ἐν ᾧ καὶ ἔπαθε, μετὰ τὴν φυλακὴν tempore quo gesta sunt quæ a tribus aliis expo- Ἰωάννου τὴν ἱστορίαν συντάξαι. Εάσας τοίνυν τὸν nuntur, ab anteriori tempore, videlicet priusquam ἐνιαυτὸν οὗ τὰ πεπραγμένα παρὰ τῶν τριῶν ἐξει Joannes conjiceretur in carcerem, res gestas orsus τέλη, τοῦ ἀνωτέρου χρόνου, πρὶν ἢ τὸν Ἰωάννη est, prout manifeste patere poterit ei, qui accurate ἐμβληθῆναι εἰς τὴν εἰρκτὴν, τὰς πράξεις εξέθετε quatuor Evangelia evolverit: quod excludit discre- καθὰ σαφηνισθῆναι δυνήσεται τοῖς ἐπιμελῶς τοῖς pantiam illam quæ Joannis esse videtur a cæteris. τέτταρσιν Εὐαγγελίοις ἐντυγχάνουσιν· ὅπερ καὶ τὸν Praterea scripsit Epistolam unam, cujus initium διαφωνίαν τὴν δοκοῦσαν εἶναι Ἰωάννου μετὰ τῶν est, Quod erat ab initio,» etc., quæ ab omnibus λοιπῶν εἴργει. Εγραψε δὲ μίαν Ἐπιστολὴν, ἧς ἡ ecclesiasticis et eruditis viris admittitur. Reliqne ἀρχὴ ἐστιν·. Ο ἦν ἀπαρχῆς· ο ἥτις παρὰ πάν duæ, quarum primæ initium est, Senior Electæ των τῶν ἐκκλησιαστικῶν καὶ πεπαιδευμένων ἀνdominæ, alterius, • Senior Gaio dilecto. • Que δρῶν ἐγκρίνεται. Αἱ δὲ λοιπαὶ δύο, ὧν ἡ ἀρχὴ ἐστι, Joannis presbyteri dicuntur: cujus etiamnum aliud πρώτης μέν, «Ο πρεσβύτερος Ἐκλεκτῇ κυρί.·, exstat Ephesi mouumentum. Quidam etiam opinan-. δευτέρας δὲ, «Ο πρεσβύτερος Γαΐῳ τῷ ἀγαπητῷ· ο tur duo isthæc monumenta esse Joannis evange. liste, de quo cum per ordinem ad Papiam auditorem venerimus, disseremus: decimo quarto igitur post obitum Neronis anno, persecutionem movente Domitiano, in insulam Patmon exsilio relegatus, Apocalypsin conscripsit, quam melaphrasi donarunt Justinus Martyr et Irenæus. Occiso demum Domitiano, ejusque ob nimiam crudelitatem gestis a senatu rescissis, sub Nerva reversus Ἰωάννου πρεσβυτέρου λέγονται· οὗ ἔτι καὶ νῦν ἕτερον μνῆμα ἐν τῇ Ἐφέσῳ τυγχάνει. Καί τινες νομίζουσι, τὰ δύο μνημεῖα Ἰωάννου εἶναι τοῦ εὐαγ γελιστοῦ, περὶ οὗ, ἡνίκα κατὰ τάξιν εἰς Πιπίαν τὸν τούτου ἀκροατὴν ἔλθωμεν, ἐξηγησόμεθα. Τοιγα του. τεσσαρεσκαιδεκάτῳ ἔτει, δεύτερον μετά Νέρωνι διωγμὸν κινοῦντος Δομετιανοῦ, εἰς Πάτμου να σου περιορισθείς, συνέταξεν Αποκάλυψιν, ἣν μετέφρα σεν Ἰουστῖνος μάρτυς καὶ Εἰρηναῖος. Σφαγέντος δὲ

Δομετιανοῦ, καὶ τῶν πράξεων αὐτοῦ διὰ τὴν πολλὴν est Ephesnm, ubi ad Trajanum usque degit, inibique omnes Asiæ fundavit et auxit ecclesias, usquòquo provecta ætate, anno post passionem Chris:1 sexagesimo octavo, prope urbem prædictanı ol dormisit. ὠμότητα παρὰ συγκλήτου ἀκυρωθεισῶν, ἐπὶ Νέρβα εἰς Εφεσον ἀναζεύξας, ἕως Τραϊανοῦ τοῦ βασιλέως ἐκεῖσε διατελέσας, πάσας τὰς τῆς ᾿Ασίας ἐθεμελίωσε καὶ ᾠκοδόμησεν ἐκκλησίας· καὶ λίαν γηράσας, ἐξηκοστῷ ὀγδόῳ ἐνιαυτῷ μετὰ τὸ πάθος τοῦ Κυρίου τελευτήσας, πλησίον τῆς προειρημένης πόλεως ἠξιώθη τῆς κοιμήσεως. ΒΙΟΣ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΟΥ. Ἐκ τῆς τοῦ Δωροθέου μάρτυρος καὶ Τυρίων ἐπι σκόπου συνόψεως. Ιωάννης ὁ ἀδελφὸς αὐτοῦ, ὁ καὶ εὐαγγελιστὴς τοῦ Κυρίου γενόμενος, ὃν καὶ ἠγάπα ὁ Κύριος, ἐν μὲν τῇ Ἀσίᾳ ἐκήρυξε τὸ Εὐαγγέλιον τοῦ Χριστοῦ, ὑπὸ δὲ Τραϊανοῦ βασιλέως ἐξωρίσθη ἐν τῇ νήσῳ Πάτμῳ, διὰ τὸν λόγον τοῦ Κυρίου. Ἐκεῖ δὲ ῶν, καὶ τὸ ἅγιον Εὐαγγέλιον ἔγραψε, καὶ ἐξέδωκεν ἐν Ἐφέσῳ διὰ Γαΐου τοῦ ξενοδόχου καὶ διακόνου, ᾧ καὶ Παῦλος ὁ ἀπόστολος μαρτυρεί, λέγων Ρωμαίοις· «Ασπάζε ται ὑμᾶς Γάϊος ὁ ξένος μου καὶ ὅλης τῆς Ἐκκλη σίας.» Μετὰ δὲ τὴν τελευτὴν Τραϊανοῦ ἐπάνεισιν ἀπὸ τῆς νήσου ὁ μακάριος Ἰωάννης, καὶ παραμένει ἐν Ἐφέσῳ, καὶ ἔζησεν ἔτη ρχ', καὶ μετὰ ταῦτα ζῶν ἑαυτὸν ἐκεῖ ἔθαψε Θεοῦ βουλήσει. Εἰσὶ δὲ οἱ λέγουσι, ἐπὶ Δομετιανοῦ, υἱοῦ Ουεσπασιανού. ΤΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΟΥ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓ - ΓΕΛΙΟΥ. α'. Περὶ τῆς μαρτυρίας τοῦ Ἰωάννου περὶ Χρι στοῦ. Περὶ τοῦ Ἰωάννου ἐρωτηθέντος, εἰ ἔστιν ὁ Χριστός. Περὶ Ἀνδρέου, Πέτρου, Φιλίππου καὶ Ναθαναὴλ κληθέντων. β'. Περὶ τοῦ ἐν Κανᾷ γάμου. Περὶ τῶν ἐκβληθέντων ἐκ τοῦ ἱεροῦ. Περὶ τοῦ, Λύσατε τὸν ναὸν τοῦτον. γ. Περὶ τοῦ Νικοδήμου καὶ Ἰησοῦ. Περὶ τοῦ Ἰησοῦ καὶ Ἰωάννου βαπτιζόντων. Περὶ καθαρισμού. δ. Περὶ τῆς Σαμαρείτιδος. Περὶ τοῦ υἱοῦ τοῦ βασιλικοῦ. τ'. Περὶ τοῦ τριάκοντα καὶ ὀκτὼ ἔτη ἔχοντος ἐν ἀσθενείᾳ. Περὶ τῶν Ἰουδαίων ζητούντων ἀποκτεῖναι τὸν Ἰησοῦν. ς'. Περὶ τῶν πέντε ἄρτων καὶ δύο ιχθύων. Περί τῆς ἀναχωρήσεως τοῦ Ἰησοῦ, ἵνα μὴ ποιή σωσιν αὐτὸν βασιλέα. Περὶ τοῦ ἐν θαλάσσῃ περιπάτου. Περὶ τοῦ ὄχλου επομένου τῷ Ἰησοῦ τοῖς πλοιαρίοις. Περὶ τοῦ ὄχλου ζητοῦντος σημεῖον. Περὶ τοῦ ἄρτον ἐκ τοῦ οὐρανοῦ. Περί πολλῶν μαθητῶν ἀπελθόντων ἀπὸ τοῦ Ἰη σοῦ. Περὶ τῆς ἐμολογίας τοῦ Πέτρου περὶ τοῦ Χριστοῦ. ζ. Περὶ τῆς ἀναβάσεως τοῦ Κυρίου ὡς ἐν κρυ πτῷ εἰς τὴν ἑορτήν. Περὶ τῶν Ἰουδαίων θαν μαζόντων, πῶς ὁ Ἰησοῦς γράμματα οἶδε μὴ μεμαθηκώς. Περὶ τοῦ σχίσματος τοῦ ὄχλου περὶ Χριστοῦ. Περὶ τῆς τῶν ἀρχόντων καὶ Νι κοδήμου αμφισβητήσεως. τῇ. Περὶ τῶν ἐρωτώντων τὸν Ἰησοῦν περὶ τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ. Περὶ τοῦ Ἰησοῦ ἐλευθέρωσιν PATROL. GR. CXXIII. 500 VITA JOANNIS EVANGELISTÆ Ex synopsi Dorothei martyris et episcopi Tyriorum. Joannes evangelista, frater Domini ac dilectus appellatus, in Asia Evangelium prædicavit, ob idque sub Trajano in Patmon insulam exsilio relegatus. Ubi et Evangelium scripsit, et Ephesi edidit per Gaium xenodochum et diaconum, de quo et ipso Paulus testatur ad Romanos scribens, ‹ Salutat vos Gaius bospes meus et tolius Ecclesia.» Post obitum vero Trajani ab insula reversus Ephesi moratus est, vixitque centum et viginti anuos, quibus exactis Deo volente ibidem seipsum sepeliit. Sunt autem qui dicant eum non sub Trajano, sed sub Domitiano Vespasiani filio in exsilium abiisse. μὴ ἐπὶ Τραϊανοῦ αὐτὸν ἐξορισθῆναι ἐν Πάτμῳ, ἀλλὰ 501 SUMMA CAPITUM EVANGELII SECUNDUM JOANNEM. 1. Quomodo Joannes interrogatum miserit, an Jesus esset ille Christus. De vocalione Andres, Pari, Philippi et Nathanael. 9. De nuptiis in Cana Galilae. De expulsis e templo. De hoc, Solvite templum istud. 3. De Nicodemo et Jesu. De Jesu et Joanne ba ptizantibus. De purificatione. 4. De Samaritana. De filio reguli. 5. De eo qui a triginta et octo annis in infirmitate jacebat. De Judæis quærentibus Dominum occidere. 6. De quinque panibus et duobus piscibus. De secessione Christi ue facerent eum regem. De ambulatione supra mare. De turba quæ Dominum sequebatur in navibus. De turba signum petente. De pane qui de cælo descendit. De discipulis qui Christum reliquerant. De confessione Petri in Christum. 7. Quomodo Christus clanculum ad festivitatem venerit. De Judæis mirantibus, quomodo Christus litteras sciret a nullo edoctus. De divisione turbas ob Christum. De ambiguitate principum et Nicodeni. 8. De iis qui Deminum interrogabant de Patre, Quomodo Christus sequentibus se liberialem pro36

PREFATIO. ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ. ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ. Ἡ τοῦ ἁγίου Πνεύματος δύναμις ἐν ἀσθενείᾳ τελειοῦται, καθὰ γέγραπται, καὶ πιστεύομεν· ἐν ἀσθενείᾳ δὲ οὐ σώματος μόνον, ἀλλὰ δὴ καὶ λόγου, καὶ σοφίας ἐν γλώττη κειμένης. Καὶ τοῦτο δῆλον ἐκ πολλῶν μὲν καὶ ἄλλων, μάλιστα δὲ ἐκ τοῦ περὶ τὸν μέγαν Θεολόγον καὶ ἀδελφὸν τοῦ Χριστοῦ ἐν χάριτι ὁρωμένου. Οὗτος γὰρ ἁλιέω; μὲν πατρὸς ἦν, τὴν αὐ τὴν δὲ τέχνην τῷ πατρὶ μεταχειριζόμενος, οὐ μόνον ἀμαθὴς ἦν τῆς Ἑλληνικῆς καὶ Ἰουδαϊκῆς παιδεύ σεως, ἀλλὰ καὶ πάντη ἀγράμματος, καθὰ δὴ καὶ ὁ Θειότατος Λουκᾶς ἐν ταῖς Πράξεσιν ἱστορεῖ περὶ αὐτ τοῦ. Καὶ γὰρ δὴ καὶ ἡ πατρὶς αὐτοῦ εὐτελεστάτη καὶ άσημος, ὡς χωρίον εἶναι οὐ λογικῆς, ἀλλ' ἀλιευτικῆς τέχνης. Βηθσαϊδα γὰρ τοῦτον ἐξήνεγκεν. Αλλ' όμως ὁ τοιοῦτος, ὁ ἀγράμματος, ὁ ἄδημος, ὁ μηδὲν ἔχων περίβλεπτον, ἴδε ποίου τετύχηκε πνεύματος, ώστε & μηδεὶς τῶν ἄλλων εὐαγγελιστῶν ἡμᾶς ἐδίδαξεν, αὐτ τὸς ταῦτα βροντῆσαι. Ἐπειδὴ γὰρ ἐκείνων κατα γενομένων περὶ τὸ σωματικὸν τοῦ Χριστοῦ, μηδὲν δὲ περὶ τῆς πρὸ αἰώνων αὐτοῦ ὑπάρξεως τρανώτερον καὶ σαφέστερον εἰπόντων, δέος ἦν μή ποτέ τινες χαμαιπετεῖς, καὶ μηδὲν ὑψηλὸν νοῆσαι δυνάμενοι, νομίσωσι τὸν Χριστὸν τότε πρώτον εἰς ύπαρξιν ἐλε θεῖν, ὅτι ἀπὸ Μαρίας ἐγεννήθη, καὶ οὐχὶ πρὸ αἰώνων ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννηθῆναι, δ πάντως πέπονθε Παῦ λος ὁ Σαμοσατεύς. Τούτου ένεκεν ὁ μέγας Ιωάννης περὶ τῆς ἄνω γεννήσεως διαλαμβάνει, καίτοι οὐδὲ τὴν σάρκωσιν τοῦ Λόγου ἀμνημόνευτον καταλείψας φησί γάρ ο Καὶ ὁ Λόγος σάρξ ἐγένετο.. α; δέ τινές φασι, καὶ ἠξίωσαν αὐτὸν οἱ ὀρθόδοξοι συγγρά ψαι περὶ τῆς ἄνω γεννήσεως, οἷα ἀναφανέντων τις νῶν αἱρετικῶν ἐν ταῖς ἡμέρας; ἐκείναις, τῶν δογματ τιζόντων ἄνθρωπον ψιλὸν ὑπάρξει τὸν Ἰησοῦν. Οτε δὴ λέγεται ὁ ἅγιος τὰ τῶν ἄλλων εὐαγγελιστῶν ἀναγνούς, θαυμάσαι μὲν ἐκείνους τῆς περὶ πάντα άληθοῦς ἀφηγήσεως, ἐπικρῖναι δὲ ὡς ὑγιῶς ἔχοντα, καὶ μηδὲν πρὸς χάριν εἰπόντας τῶν ἀποστόλων. "Α μένο τοι οὐ σαφῶς εἶπον ἐκεῖνοι, ἢ τελείως παρέλιπον, ταῦτα αὐτὸν ἐξαπλῶσαι, καὶ τρανῶσαι, καὶ προσθεῖναι διὰ τοῦ ἰδίου Εὐαγγελίου· δ καὶ συνέγραψεν ἐν Πάτμῳ τῇ νήσῳ ἐξόριστος διατελῶν, μετὰ τριακονταδύο έτη τῆς τοῦ Χριστοῦ ἀναλήψεως. Ήγαπᾶτο δὲ πάντων μάλιστα μαθητῶν Ἰωάννης τῷ Κυρίῳ, ὡς ἁπλοῦς es.sc 11 Cor. a1, 9. 37 Act. IV. 503 Sancti Spiritus potentia in infirmitate perfici Lures.se, sicut et scriptum est et credimus: in infrui tale autem non corporis tantum, sed et sermonis, et sapientiæ quæ in lingua sita. Manifestumque est id cum ex multorum aliorum, tum ex Joannis magui theologi qui frater Christi, gratia. Hic enim patre quidem piscatore natus, eamdem quam pa:er exercebat artem. Non solum autem imperitus erat gentilium disciplinarum et Judaicæ eruditionis, sed plane totus illitteratus, quemadmodum divinissimus Lucas in Actis apostolorum de co tradit". Nam et patria ejus vilis et obscura, non insignibus artibus clara, seul piscatura apta, Bellisaida orat. Nihilominus illitteratus ille, ignobilis ille, quique in nullo spectabilis erat, vide quantum sortitus sit spiritum. Etenim quæ nullus aliorum evangelistarum nos docuit, ea ipse intonare ausus est. Nam cum illi occupati fuissent in carnali substantia Christi explicanda, nihilque clare et manifeste satis de substantia ejus dixissent, quam ante sæcula habuit metuebatur ne quando quidam humi repentes, nihilque sublime intelligere valentes, pu tarent Christum tunc primum subsistere coepisse, quando ex Maria natus est, et non aute sæcula ex Patre natum esse, id quod utique Paulo Samosateno accidit. Propterea magnus Joannes de superna ejus generatione tractat, quamvis interim et incarnationem Verbi non 504 relinquit intactam; dicit enim, ‹ Et verbum caro factum est. › Dicunt autem nonnulli quod etiam ipsum rogaverint quidam orthodoxi, ut conscriberet de superua nativitate, eo quod tunc diebus illis pullarent hæretici aliqui Christum hominem esse puruin docere non reveriti. Dicitur quoque quod sanctus ille, cum leBissel ea quae ab aliis evangelistis erant scripta, admiratus sit illos de omnibus quidem vera uar. rasse, et judicarit illos recte et nihil ad gratiam apostolorum scripsisse. Caeterum quae illi non nifeste dixerunt, vel omnino prætermiserunt, ea ipse explanare, et liquida facere, adjicereque pro prio Evangelio coepit, quod et exsul in Patmo insula conscripsit post triginta duos annos post as sumptum in cœlos Christum. Dilectus est autem a-

Joannes prae discipulis omnibus maxime a Domino, τι και πραότατος, και χρηστοηθέστατος, και ως eo quod absolute milis erat, suavissimisque morilus, ac mundo corde, nempe virgo. Uude et amplius catie Dei donum ei concreditum est, mysteriisque plerisque incognitis ipse delicatus est. • Beati a enim, inquit, e mundi corde. quoniam ipsi Deum videbunt *. Erat insuper et cognatus D1}– mini. Quomo lo autem? Audi. Joseph ille Deiρινα sponsus habuit ex priore uxore liberos septem, quatuor mares et tres femellas, Martham, Esther et Salomen; et illius sane, S domes inquam, tilius erat Joannes ille. Comperitur itaque Dominus esse avunculus ejus, quoniam Joseph babitus est pater Domini, illus autem Joseph Glia Salone et proinde habita soror Domini; atque sic Joannes cjus filius, nepos Domini. Fortassis autem non absurdum fuerit β nomina et matris ejus et evangelista aperire. Etesim mater ejus quæ Salome dicebatur, interpreta - tur pacifica, Joannes autem gratia ejus. Sciat igitur omnis anima quod pax quæ erga homines, et quæ in anima ab affectionibus libera, mater sit divine gratiæ, et generat istam in nobis. Animam enim quæ adhuc turbatur, et pugnat contra homines alios, et contra seipsam, non verisimile est divinam consequi gratiam. Consideremnus autem et niralilius quidldam quod cirea sanctum illum evangelistam accidit. Tres ille unus matres habere comparet: Salomcn natura (a), tonitruum, flius enim est trouitrui propterea quod in Evangelio vocalissimus fuerit et Deiparam: nam inquit, Ecce mater tua. Verum lec ante enarrationem dicta sufficiant; nunc incipienda dictorum ejus reseratio. 505 CAPUT I. fuit Testimonium Joannis de Christo. Quomodo Joannes interrogatum miserit, an Jesus esset ille Christus. De rocutione Andrea, Petri, Philippi et Nathamelis. καθαρὸς τὴν καρδίαν, ήγουν παρθένος. Ἐξ οὗ δὴ χαρίσματος καὶ τὴν θεολογίαν ἐπιστεύθη, τῶν ἀθεάτι τοῖς πολλοῖς μυστηρίων κατατρυφήσας, ο Μακάρι: γάρ, φησίν, οἱ καθαροὶ τῇ καρδίᾳ, ὅτι αὐτοὶ τὸν Θεὸν ἔψονται.. 'Ην δὲ ἄρα καὶ συγγενής του Κυρίου· και πῶς, ἄκουσον, Ἰωσὴφ ὁ τῆς πανάγνου Θεοτόκου μνηστήρ ἔσχεν ἐκ προτέρας γυναικός παῖδας ἐπτι, τέσσαρας ἄρρενας καὶ τρεῖς θηλείας, την Μαρίαν, τὴν Ἐσθήρ, τὴν Σαλώμην, ἦς, λέγω, τῆς Σαλώμη.. υἱ; ἦν οὗτος ὁ Ἰωάννης. Εὑρίσκεται τοίνυν ὁ ΚΑ ρ:ος θεῖος αὐτοῦ ὤν. Ἐπεὶ γὰρ πατὴρ τοῦ Κυρίου ο Ἰωσήφ, τούτου δὲ τοῦ Ἰωσὴς θυγάτηρ ή Σαλώμη ἀδελφὴ ἄρα τοῦ Κυρίου ἡ Σαλώμη λογίζεται, ὥσ καὶ ὁ ταύτης υἱὸς Ιωάννης ἀνεψιός τοῦ Κυρίου. Ο χ ἄτοπον δὲ ἴσως καὶ τὰ ὀνόματα της μητρὸς αὐτο καὶ αὐτοῦ τοῦ εὐαγγελιστοῦ ἀναπτύξαι. Η μήτι η Σαλώμη καλουμένη, ἑρμηνεύεται εἰρηνική, ὁ δὲ τ άνω, χάρις αὐτῆς. Γινωσκέτω οὖν πᾶσα ψυχή, ἐς ἡ εἰρήνη ἡ πρός τε τοὺς ἀνθρώπους, καὶ ἡ κατά ψυχὴν ἀπὸ τῶν παθῶν, μήτηρ γίνεται τῆς θείας χα ριτος, καὶ γεννᾷ ταύτην ἐν ἡμῖν. Τὴν γὰρ ταραττι - μένην ψυχὴν, καὶ ἔτι μάχας ἔχουσαν πρός τε του ἄλλους ἀνθρωπους, καὶ πρὸς ἑαυτὴν, οὐκ εἰκὸς τῆς θείας ἀξιωθήναι χάριτος. Επεσκεψάμεθα δὲ καὶ τ: θαυμασιώτερον συμβὲν περὶ τοῦτον δὴ τὸν εὐαγγ λιστὴν Ἰωάννην. Μόνο; γὰρ οὗτος τρεῖς μητέρα; αναφαίνεται ἔχων, τὴν φυσικὴν τὴν Σαλώμην, τὴν βροντήν (υἱὸς γὰρ βροντῆ; διὰ τὴν τοῦ Εὐαγγελί μεγαλοφωνίαν), καὶ τὴν Θεοτόκον· «Ιδού γάρ, φτ σίν, ἡ μήτηρ σου.» Αλλ' ἐπεὶ ταῦτα ἡμῖν πρὸ το ἐξηγήσεως εἴρηται, αρκτέον τη καὶ τῆς τοῦ ῥητο ἀναπτύξεως. Περὶ τῆς μαρτυρίας τοῦ Ἰωάννου περὶ Χριστοί. Περὶ τοῦ Ιωάννου ερωτηθέντες, εἰ ἔστιν ε Χριστός. Περὶ Ἀνδρέου, Πέτρου, Φιλίππου και Ναθαναήλ κληθέντων. • Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος.» "Οπερ καὶ ἐν προοιμίο:; εἶπον, πάλιν καὶ τοῦτο ἐρῶ, ὅτι τῶν ἄλλων εὐαγγε λιστῶν τὴν κάτω γέννησιν τοῦ Κυρίου, τὴν ἀνα - φήν, την αὔξησιν πλατέως ἀφηγησαμένων, οὗτος μὲν ἐκεῖνα παρατρέχει, ὡς αὐτάρκως τοῖς συμμαθηταῖς αὐτοῦ ῥηθέντα, περὶ δὲ τῆς θεότητος τοῦ δι' ἡμᾶς Vers. 1. ‹ In principio erat Verbum. › Sicut et in proœmio dicebam, ita denuo dico, quod cum evangelista alii inferiorem nativitatem Domini, educationem et incrementum late narrarunt, ea Joannes transcurrat quidem, uti satis a coudiscipulis зuns dicta, de deitate autem ejus qui propter nos homo factus est, disserat: tametsi si diligenter ενανθρωπήσαντος διαλέγεται· καίτοι εἰ ἀκριβῶς θεα consideraveris, neque illi de deitate Unigeniti dicere neglexerum, sed ejus mentionem fecerunt, quamvis non diffuse: neque iste ita sublimitati vebi intentus fuit, ut omnino posthaberet dispensationem ejus in carne. Unus enim crat spiritus qui movchat omnium animas. Itaque nobis de Filio disserit. Etenim Pater nobis ex veteri lege notus rial: tametsi nec die Patre obliceat, sed et ejus meminit de Filio loquens. Ostendit igitur sempiterritatem Unigeniti, diccndo: In principio erat Verbum, › hoc est, a principio erat. Quod enim a Matth. v, ée Edit. Lut, non habet, Sulomen nutuza, ρήσεις, οὔτε ἐκεῖνοι τὸ περὶ τῆς τοῦ Μονογενούς θεότητος εἰπεῖν παρώσαντο, ἀλλ' ἐπεμνήσθησαν, εἰ καὶ μὴ πλατέως, οὔτε οὗτος πρὸς τὸν ὑψηλότερων λέ γον ἀποβλέψας, ἡμέλησε πάντη τῆς ἐνσάρκου οι κονομία;· ἓν γὰρ ἦν Πνεῦμα τὸ κινοῦν τὰς τῶν ἀπάν των ψυχάς. Διαλέγεται οὖν ἡμῖν περὶ τοῦ Υἱοῦ· ὁ γὰρ Πατὴρ ἤδη ἀπὸ τῆς Παλαιᾶς γνώριμος ἦν. Καίτη οὐδὲ τὸν Πατέρα ἀπεσιώπησεν, ἀλλὰ καὶ περὶ τούτου μέμνηται, καὶ περὶ τοῦ Υἱοῦ λέγει. Δείκνυσι τοίν τὸ ἀΐδιον τοῦ Μονογενοῦς ἐν τῷ λέγειν· Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, ο τουτέστιν, ἀπ' ἀρχῆς ἦν. Τὸ γὰρ ἀπ'

CAP. I. › ἀρχῆς ὂν, οὐ μὴ εὑρεθῇ πάντως χρόνο;, ὅτι οὐκ ἦν. principio est, ejus omnino nullum tempus inventum Καὶ πόθεν, φησί, δῆλον ὅτι τὸ, ο Ἐν ἀρχῇ ἦν, ο ταυτὸν σημαίνει τῷ, ἀπ' ἀρχῆς; Πόθεν; Καὶ ἀπ' αὐ τῆς μὲν τῆς κοινῆς ὑπολήψεως, μάλιστα δὲ ἀπ' αὐ τοῦ τούτου τοῦ εὐαγγελιστοῦ. Φησὶ γὰρ ἐν μιᾷ τῶν αὐτοῦ ἐπιστολῶν· «Ο ἦν ἀπ' ἀρχῆς δ ἑωράκαμεν. «Ορᾷς οὖν πῶς αὐτὸς ἑαυτὸν ὁ ἡγαπημένος Ερμηνεύει; Ναί, φησίν, ἀλλ' ἐγὼ τὸ, «ἐν ἀρχῇ, ο οὕτω νοῶ, ὥσπερ καὶ παρὰ τῷ Μωσεί· • Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεός. ο Ωσπερ γὰρ ἐκεῖ οὐχ ὡς ἀϊδίου ὄντος τοῦ οὐρανοῦ τὸ, «ἐν ἀρχῇ, ο νοεῖται, οὕτως οὐδ' ἐνταῦθα τό, «ἐν ἀρχῇ, ο νήσω, ὡς ἀϊδίου Εν τις τοῦ Μονογενοῦς. Ταῦτα μὲν ὁ αἱρετικός. Ἡμεῖς δὲ πρὸς ταύτην τὴν ἀνόητον ἔνστασιν οὐδὲν ἕτερον ἐροῦμεν, ἀλλ᾽ ἢ τοῦτο· ' σοφιστὰ τῆς κακίας, πῶς τὸ ἑξῆς ὑπεκράτησας; Ἀλλ᾿ ἡμεῖς τοῦτο ἐροῦμεν, κἂν τὰ μὴ θέλῃς. Ἐκεῖ μὲν γὰρ ὁ Μωσῆς φησιν Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν· ο ἐνταῦθα δὲ, • Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος.» Τίς οὖν κοινωνία τῷ ἐποίησε, η πρὸς τὸ ο ἦν; ο Εἰ μὲν γὰρ ἐγέγραπτο καὶ ἐνταῦθα· Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν Υἱὸν, ἐσίγησα ἄν· νῦν δὲ, «Ἐν ἀρχῇ ἦν· ο ἐξ οὗ νοῦ τὸ ἀϊδίως εἶναι τὸν λόγον, ἀλλὰ μὴ ὕστε ρον, καθὼς ὑμεῖς φλυαρείτε. Τίνος δὲ ἔνεκεν οὐκ εἶπεν· Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Υἱός, ἀλλ', ε ὁ Λόγος, ο ἄκους. Οτι διὰ τὴν τῶν ἀκουόντων ἀσθένειαν, ἵνα μὴ ἀκού σαντες εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς υἱόν, νοήσωμεν γέννησιν ἐμε ταθῆ καὶ σωματικὴν, τούτου ἕνεκεν Λόγον αὐτὸν ἐκάλεσεν· ἵνα σὺ μάθῃς ὅτι ὥσπερ ὁ λόγος γεννᾶται ἐκ τοῦ νοὸς ἀπαθῶς, οὕτω καὶ οὗτος ἐγεννήθη ἐκ τοῦ Πατρὸς ἀπαθῶς· καὶ ἄλλως δὲ αὐτὸν Λόγον ἐκάλεσεν, ἐπειδὴ τὰ τοῦ Πατρὸς ἡμῖν ἀπήγγειλεν, ὥσπερ καὶ πᾶς λόγος τὰ τοῦ νοὸς ἀπαγγέλλει βουλεύματα, ἅμα δὲ καὶ ἵνα δείξῃ αὐτὸν συναΐδιον τῷ Πατρὶ ὄντα. “Ωσπερ γὰρ οὐκ ἔστιν εἰπεῖν νοῦν ὄντα ποτέ χωρίς λόγου, οὕτως οὐδὲ τὸν Πατέρα καὶ τὸν Θεὸν χωρὶς τοῦ Υιού. Μετὰ τοῦ ἄρθρου δὲ εἶπεν· Ο Λόγος. Εἰσὶ γὰρ καὶ ἄλλοι πολλοὶ λόγοι τοῦ Θεοῦ, οἷον δή, φημί, αἱ προφητεῖαι, καὶ τὰ προστάγματα· καθὸ εἴρηται περὶ τῶν ἀγγέλων, ὅτι δυνατοὶ ἰσχύϊ ποιοῦντες τὸν λόγον αὐτοῦ, τουτέστι, τὰ προστάγματα αὐτοῦ· ἀλλ' ὁ κυρίως λόγος οὐσία τις ἐστὶν ἐνυπόστατος. ς • Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν. Καὶ ἐνταῦθα σαφέστερον δείκνυσι συναΐδιον τὸν Υἱὸν τῷ Πατρί. να γὰρ μὴ νομίσῃς, ὅτι ἦν ποτε ὁ Πατήρ χωρίς τοῦ Υἱοῦ, φησίν, ὅτι «Ο Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν, ο τουτέστι μετὰ Θεοῦ, ἐν τοῖς κόλποις τοῖς πατρικοῖς. Τὸ γὰρ, ο πρός, ὁ ἀντὶ τοῦ, μετὰ ὀφείλεις νοῆσαι, ὡς καὶ ἀλλαχοῦ κεῖται·. Οὐχὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ καὶ αἱ ἀδελφαὶ αὐτοῦ πρὸς ἡμᾶς εἰσιν; ο ἀντὶ τοῦ, μια ἡμῶν ἀναστρέφονται; Οὕτω κἀνταῦθα τὸ, ο πρὸς τὸν Θεόν, ο νέησον, ἀντὶ τοῦ, μετὰ Θεοῦ ἦν, σὺν τῷ Θε, ἐν τοῖς κόλποις αὐτοῦ. Οὐκ ἐνδέχεται γὰρ τὸν 5» 1 Joan. 1, 1. 60 Gen. 1, 1. σε Marc. vi, 3. quando non erat. Et unde dixerit quis, Manifestumi quod in principio idem sit quod a principio? Unde? Ex ipsa quidem communi conceptione, maxime autem ab hoc ipso evangelista. Inquit enim in una suarum epistolarum: «Quod erat ab initio, quod vidimus.. Vides igitur quomodo ille dilectus Domini seipsum interpretetur? Etiam, inquit. Sel ego istud, «in principio, sic intelligo, quemadmodum et a Mose dictum est, In principio fecit Deus.. Sicut enim illic istud, in principio, nor intelligitur quasi coelum fuerit sempiternum, sic neque hoc loco quod sempiternus sit Unigenitus. llac quidem hæreticus. Nos autem ad hanc stultan instantiam nihil aliud dicimus, quam hoc: 0 sophista malitia, quomodo quod sequitur subticuisti? At nus, etiam hoc te nolente, dicemus. Nam illic quidemn Moses dicit, «In principe fecit Deus coelum et terram: hoc autem loco, «In principio erat Verbum.» Quae igitur comniunio verbi, fecit, ad verbum, erat? Equidem siluissem, si hoc loco scriptum fuisset, In principio fecit Deus Filium; nunc autem inquit, ‹ In principio erat. › Ex quo intelligo sempiternum fuisse verbum, et non posterius conditum, sicut vos nugamini. Quare autem non dixit,, . In principio erat, Filius, sel, «Verbum?» Audi, propter auditorum infirmitatem, ne audito statim ab initio 506 Filii nomine, cogitaremus nativitatem corporalem, et ab affectionibus proficiscentem. Ει ejus gratia ipsum vocavit Verbum, quo discas, quod sicut verbum gignitur ex mente sine passione, ita et hic a Patre natus est absque ulla affectione. Vel aliter: ipsum appellavit Verbum, quia nobis quæ sunt Patris annuntiavit, quemadmodum omne verbum mentis voluntates annuntiat, insuper ut ostendat coæternum esse Patri Filium. Sicut enim dici nequit mentem aliquando esse absque verbo, ita neque Patrem et Deum absque Filio. Dictum est autem cu articulo, illud Verbum. Sunt enim alia multa Dei verba, ut prophetiæ et mandata: secundum quod dictum est de angelis, potentes virtute, facientes verbum ejus, hoc est, mandata ejus. Sed proprie Verbum subsistentia est personam constituens. VERS. 2.. Ει illud Verbum erat apud Denn. Et hoc loco manifestius indicat coæternum Patri Filium. Ne enim existimes quod Pater aliquando fuerit absque Filio, dicit, Et illud Verbum erat apud Deum, hoc est, cum Deo, in sinibus paternis. «Apudl, s enim intelligere lebes pro, cum: sicut et alio loco dictum est ", «Nonne fratres ejus et sorores cjus apud nos sunt? › hoc est, nobiscum sunt, et nobiscum conversantur? Sic et hoc loco, apul Deum, intellige, hoc est, cum Deo erat, cum Deo, in sinibus ejus. Impossibile enim est Deum absque Ex collatione cold. Venet. S. Marci. Cod. 52 addit: ο ἀκηκόαμεν,

sermone et sapientia et virtute esse. lulcirco quia & Θεὸν ἄλογον ἢ ἄσοφον εἶναί ποτε, ἢ ἀδύνατον. Διὰ verbum et sapientia et virtus Patris exsistit Filius, credimus ipsum semper esse apud Deum, hoc est, cuun Patre. Εt quomodo, inquit, feri potest, ut patre posterior won sit Alius? Quomodo? Disce a corporali exemplo. Splendor solis nonne ab ipso sole est? Etiam omnino. Nunquid ergo et posterior sole, ita ut sine co sol intelligatur? Hoc dici non potest. Quomodo enim sol esset, splendorem non habens? Igitur multo magis hoc de Patre et Filio intelligetur. Filius enim, Patris cum sit splendor ", sicut et Paulus dicit, semper cum Patre credendus est fulgere, nec esse illo posterior. Attende hic et Sabellium Lyben hoc dieto confutari. Ille enim docuit quod Pater, et Filius, οι Spiritus, una persona siut, el quod unica illa persona apparuerit aliquando ut Pater, interdum ut Filius, nonnunquam ut Spiritus sanctus. Hæc nugatur mendacis patris filius, ma· lignoque spiritu plenus, arguitur autem manifeste ex hoc quod dicitur, ο Et illud Verbum erat apud Deum.» Manifeste enim evangelista hoc loco alium dicit esse Verbum, et alium Deum, hoc est Patrem. Nam quia Verbum erat apud Deum, manifestura quod duæ persons introducantur, etiam si una natura sit in his duobus. Οuod autem 501 una natura sit, audi. ‹ Et Dous erat illud Verbum.»Vides quod et Verbum erat Deus? et ita una erat natura Patris et Filii, quia et una divinitas. Confundantur igitur et Arius et Sabellius. Arius quidem, qui creaturam dicit Filium Dei et facturam. Confuletur autem per hoc quod dicit, ο 1n principio In urat, et Deus erat illud Verbum.»Sabellius vero negans personarum trinitatem, sed asserens unitateın, rejiciatur per hoc quod dicitur, Et illud Verbun eral apud Deum. › Manifeste enim hoc loco alium case Verbum, et alium esse Patrem declarat magnus Joannes, etiamsi non sit aliud et aliud. Alius enim et alius de personis dicitur, aliud et aliud de naturis. Et ut exemplo manifestius faciamus, Petrus et Paulus sunt alius et alius: sunt enim personæ duæ: sed non aliud et alind. Una enim eorum natura ext, humanitas. Sic igitur de Patre ac Filio dicendum. Alius enim sunt et alius, duæ personæ; non autem aliuu et aliud: una enim natura eorum, deitas. • illud erat in principio apud Deum. ille Deus Ver Dum nunquam separatus est a Deo Patre. Quia enin dixerat, Deus erat Verbum:» ne quis diaboHica illusione turbet quosdam, dicens: Ergo quia et Verbum. Deus est, aliquando insurget contra Patrem, ut gentiles fabulantur? et segregans se ab ee, adversarius erit propterea dicit quod licet Deus sit Verbum, nihilominus cum Deo Patre est, et ab eo nunquam separatus. Non minus facile fuerit et Arianis respondere: Surdi, audite, qui dicitis opus et facturam esse Dei Filium. Intelligite quale nomen insposuerit evangelista Filio Dei. Verbum enim ipsum vocavit: vos antem, opus et "1 llebr. 1, 3. τοῦτο πιστεύομεν, ὅτι ἐπεὶ λόγος, καὶ σοφία, καὶ δύναμις τοῦ Πατρός ἐστιν ὁ Υἱός, ἀεὶ ἦν πρὸς τὸν Θεόν, ἀντὶ τοῦ, σὺν τῷ Πατρὶ, καὶ μετὰ τοῦ Πατρός. Καὶ πῶς, φησὶν, υἱὸν ὄντα μὴ εἶναι ὕστερον τοῦ πα τρός; Πῶς; Μάνθανε ἀπὸ τοῦ ὑλικοῦ ὑποδείγματος. Τὸ ἐπαύγασμα τοῦ ἡλίου ἄρα οὐκ ἐξ αὐτοῦ ἐστι του ἡλίου; Ναὶ πάντως. Δρα οὖν καὶ ὕστερόν ἐστι τοῦ ἡλίου, ὥστε ἐννοηθῆναι ποτε ήλιον χωρὶς τούτου; Οὐκ ἔστιν εἰπεῖν. Πῶς γὰρ ἂν καὶ εἴη ἥλιος μὴ ἀπαύ γασμα ἔχων; Οπερ οὖν ἐπὶ τούτου, πολλῷ μᾶλλον ἐπὶ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ νοηθήσεται. Απαύ γασμα γὰρ ἂν ὁ Υἱὸς τοῦ Πατρός, καθὼς ὁ Παῦλος λέγει, ἀεὶ τῷ Πατρὶ συνεκφαίνεσθαι πιστευθήσεται, καὶ οὐχ ὕστερος ἔσται αὐτοῦ. Νόει δέ μοι καὶ Σαβέλ λιον τὸν Λίβυν ἐκ τούτου τοῦ ῥητοῦ ἀνατρεπόμενον. Ἐκεῖνος γὰρ ἐδογμάτιζεν, ὅτι ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱός καὶ τὸ Πνεῦμα ἐν πρόσωπόν εἰσι, καὶ τοῦτο τὸ ἐν πρόσωπον ποτὲ μὲν ἐφάνη ὡς Πατήρ, ποτὲ δὲ ὡς Υιός, ποτὲ δὲ ὡς Πνεῦμα. Ταῦτα ἐφλυάρει ὁ τοῦ πατρὸς τοῦ ψεύδους υἱὸς, καὶ τοῦ πονηροῦ πλήρης πνεύματος. Ελέγχεται δὲ προφανῶς ἐκ τούτου, λέγω δὴ τοῦ· «Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν. Σαφέστατα γὰρ ὁ εὐαγγελιστὴς ἐνταῦθα λέγει, ἄλλον εἶναι τὸν Λόγον, καὶ ἄλλον τὸν Θεὸν ἦτοι τὸν Πατέρα. Επί γὰρ ὁ Λόγος ἦν σὺν τῷ θεῷ, πρόδηλον ότι δύο πρόσ ωπα εἰσάγονται, εἰ καὶ μία φύσις τούτοις τοῖς δυσίν. Οτιδὲ μία φύσις, ἄκους. Καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος.» Ψρες ὅτι καὶ ὁ Λόγος Θεός; Ὥστε μία φύσις τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ, ἐπεὶ καὶ μία θεότης. Αισχυνέσθωσαν τοίνυν καὶ Αρειος καὶ Σαβέλλιος· Αρειος μὲν, κτίσμα λίγων τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ καὶ ποίημα, ἐντρεπέσθω διὰ τοῦ, • Ἐν ἀρχῇ ἦν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. ο Σαβέλλιος δὲ, ὁ μὴ λέγων τριάδα προσώπων, ἀλλὰ μονάδα, δια τοῦ, • Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν.» Τρανῶς γὰρ ἐνταῦθα ἄλλον εἶναι τὸν Λόγον, καὶ ἄλλον τὸν Πατέρα, κηρύττει ὁ μέγας Ιωάννης, εἰ καὶ μὴ ἄλλο καὶ ἄλλο. Τὸ μὲν γὰρ ἄλλος καὶ ἄλλος ἐπὶ τῶν προτών πων λέγεται, τὸ δὲ ἄλλο καὶ ἄλλο, ἐπὶ τῶν φύσεων. Οἷον, ἵνα σαφέστερον τὸ νόημα εκθήσωμαι, Πέτρος. καὶ Παῦλος, ἄλλος μὲν καὶ ἄλλος δύο γὰρ πρόσωπα· οὐκ ἄλλο δὲ καὶ ἄλλον μια γὰρ φύσις αύτ τοῖς ἡ ἀνθρωπότης. Οὕτως οὖν καὶ ἐπὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ δογματιστέον· ἄλλος μὲν γὰρ καὶ ἄλλες δύο γὰρ πρόσωπα· οὐκ ἄλλο δὲ καὶ ἄλλο· μία γὰρ φύσις ή θεάτης. • Οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν.» Οὗτος ὁ Θεὸς Λόγο; οὐδέποτε ἐχωρίσθη τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός. Ἐπεὶ γὰρ εἶπεν, ὅτι ο Καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος, ο ἵνα μή τις σατανικὴ ὑπόνοις ἐκταράξη τινάς, Δρα μήποτε ἐπεὶ καὶ ὁ Λόγος Θεός ἐστιν, επανέστη τῷ Πατρὶ, ὡς οἱ παρ' Έλλησι μυθευόμενοι, καὶ οἷον ἀποχωρισθ. ἐς αὐτοῦ, ἀντίθεος γέγονε; διὰ τοῦτο τοί νυν φησὶν, ὅτι εἰ καὶ Θεός ἐστιν ὁ Λόγος, ἀλλ᾽ οὖν πάλιν πρὸς τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα ἐστὶ, σὺν αὐτῷ ὢν, καὶ οὐδέποτε χωριζόμενος. Οὐ χεῖρον δὲ καὶ πρὸς τοὺς Ἀρειανίζοντας καὶ τοῦτο εἰπεῖν· Οἱ χωροί, ἀκούσατε, οἱ λέγοντες ἔργον εἶναι καὶ ποίημα του

CAP. I. factura. Nam cum duplex sit verbum (aliud quidem mentale, quod labemus etiam nihil loquentes, intellige autem virtutem loquendi: ita enim et dormicus et nihil loquens habet vim loquendi in seipso sitam, et virtutem non abjecit: est igitur aliud internum, aliud vero enuntiativum, quod per labia proferimus, hoc est vis eloquendi, cum id quod intus situm est in mente, in opus producimus), cum igitur duplex sit verbum, neutrum horum congruit in Filium Del. Neque enim vel enuntiativum vel mentale Verbum est Filius Dei. Verba enim illa naturalia sunt, et qualia apud nos. Verbum autem Patris super naturam est, nec subjectum artificiis illis loquendi inferioribus. Atque ita cadit Porphyrii gentilis sophisma. Ille enim tentans subvertere Evangelium, talibus utebatur divisionibus. Si enim, inquit, Filius Dei Verbum est, vel est pronuntiativum, vel mentale: verum neque hoc est, neque illud: ergo neque Verbum est. 508 Solutum itaque prius est sophisma hoc, quia dicimus quod mentale et pronuntiati - vum verbum est de his quæ apud nos de naturalibus Jicuntur: de eo autem quod supra naturam est, nihil tale. Verumtamen et hoc dicendum: Si quidem nomen Verbi dignum esset Deo, et proprie de illo ac substantialiter diceretur, haberet utique locum gentilis dubitatio; at neque ullum aliud proprium nomen quis invenerit dignum Deo: neque Verbum ipsum substantialiter et proprie est nomen Uuigemiti, sed lautumn manifestat absque afectione natum de Patre Filium, quemadmodum verbum de mente, et quod Filius sit paternæ voluntatis nuntius. Et proinde, o miser, quid vellicas nomen, aut profectu cum dicitur Pater, et Filius, οι Spiritus, ad materialia laberis, et carnales mente fugis patres, et septem filios, et spiritum aerium, meridionalem forte, vel trionalem vel alium excitantein tempestatem? Cœterum si scire vis quale sit Verbum Dei, audi reliquas que sequuntur. Θεοῦ τὸν Υἱὸν αὐτοῦ, σύνετε ποῖον όνομα τέθεικεν ὁ facturam vocatis eum, qui neque opus est, neque εὐαγγελιστὴς τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ. Λόγον γὰρ αὐτὸν ἐκάλεσεν· ὑμεῖς δὲ ἔργον αὐτὸν καὶ ποίημα ὀνομάζετε. Λόγος ἐστὶν, οὐκ ἔργον, οὐδὲ κτίσμα. Διττοῦ δὲ ὄντος τοῦ λόγου (ὁ μὲν γάρ ἐστιν ἐνδιάθετος, ὃν καὶ μὴ λέγοντες ἔχομεν, φημὶ δὴ τὴν τοῦ λέγειν δύναμιν καὶ κοιμώμενος γάρ τις, καὶ μὴ λέγων, ὅμως ἔχει τὸν λόγον ἐν αὐτῷ κείμενον, καὶ τὴν δύναμιν οὐκ ἀπέβαλεν· ὁ μὲν οὖν ἐστιν ἐνδιάθετος, ὁ δὲ προφορικὸς, ἂν καὶ διὰ τῶν χειλέων προφέρομεν τὴν τοῦ λέγειν δύναμιν τοῦ ἐνδιαθέτου, καὶ ἐντὸς κειμένου, εἰς ἐνέργειαν προάγοντες)· διττοῦ τοίνυν ὄντος τοῦ λόγου, οὐδέτερος τούτων ἁρμόζει ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ. Οὔτε γὰρ προφορικός, οὔτε ἐνδιάθετός ἐστιν ὁ Λόγος τοῦ Θεοῦ. Ἐκεῖνοι μὲν γὰρ τῶν φυσικῶν καὶ καθ' ἡμᾶς· ὁ δὲ τοῦ Πατρὸς λόγος ὑπὲρ φύσιν ῶν, οὐχ ὑποβάλλεται τοῖς κάτω τεχνολογήμασιν. "Ωστε διαπέπτωκε τοῦ Ἕλληνος Πορφυρίου τὸ σόφισμα. Ἐκεῖνος γὰρ ἀνατρέπειν πειρώμενος τὸ Εὐαγγέλιον, τοιαύταις ἐχρῆτο διαιρέσεσιν. Εἰ γὰρ Λόγος, φησίν, ὁ γιὸς τοῦ Θεοῦ, ἤτοι προφορικός ἐστιν ἢ ἐνδιάθετος· ἀλλὰ μὴν οὔτε τοῦτο, οὔτε ἐκεῖνο· οὐκ ἄρα οὐδὲ Λόγος ἐστίν. Ε;θασε μὲν οὖν λύσας ὁ εὐαγγελιστὴς τὸ σόο φισμα τοῦτο διὰ τοῦ εἰπεῖν, ὅτι τὸ ἐνδιάθετον καὶ τὸ προφορικὸν ἐπὶ τῶν καθ' ἡμᾶς καὶ τῶν φυσικῶν λέγεται· ἐπὶ δὲ τοῦ ὑπὲρ φύσιν, οὐδὲν τοιοῦτον. Πλὴν καὶ τοῦτο ῥητέον, ὡς εἰ μὲν ἦν τὸ ὄνομα τοῦτο τὸ λόγος ἄξιον τοῦ Θεοῦ, καὶ κυρίως ἐπ' αὐτοῦ καὶ οὐσιωδῶς λεγόμενον, εἶχεν ἂν λόγον ἢ ἀπορία τοῦ Ἕλληνος· νῦν δὲ οὔτε ἄλλο όνομα εὕροι ἄν τις χύριον ἐπὶ Θεοῦ, οὔτε τὸ, Λόγος, αὐτὸ οὐσιωδῶς ἐστι καὶ κυρίως, δηλωτικὸν δὲ μόνον ἐστὶ τοῦ ἀπαθῶς γεννηθῆναι τὸν Υἱὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς, ὥσπερ ὁ λόγο; ἐκ τοῦ νοῦ, καὶ τοῦ αὐτὸν γεγονέναι τοῦ πατρικού θελήματος ἄγγελον. Ὥστε τί ἐπιδράττῃ τοῦ ὀνόματος, ὦ ταλαίπωρε; "Η που καὶ Πατέρα ἀκούων, καὶ Τϊόν, καὶ Πνεῦμα ἐπὶ τὰ ὑλικὰ καταπεσῇ, καὶ σαρκικοὺς ἀνατυπώσεις τῷ νῷ πατέρας, καὶ υἱοὺς, καὶ πνεῦμα ἀέριον, νότιον τυχὸν ἢ βόρειον, ἤ τι άλλο τῶν ἐργαζομένων τους κλύδωνας; Αλλὰ γὰρ εἰ βούλῃ μαθεῖν ποῖος Λόγος ἐστὶν ὁ τοῦ Θεοῦ, ἄκουσον τῶν ἐφεξῆς. • Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο. • Μη νομίσῃς, φησί, λόγον εἰς ἀέρα χεόμενον καὶ λυόμενον, ἀλλὰ ποιητην πάντων νοητῶν καὶ αἰσθητῶν. ᾿Αλλὰ πάλιν οἱ περὶ τὴν ᾿Αρειον ἐπιφύονται, λέγοντες ὅτι ὥσπερ λέγομεν p διὰ τοῦ πρίονος γενέσθαι τὴν θύραν ὡς δι' ὀργάνου, ἕτερον μέντο: τὸν τεχνίτην τὸν κινοῦντα τὸ ὄργανον οὕτω καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ γενέσθαι τὰ πάντα, οὐχ ὡς αὐτοῦ ποιητοῦ διτος, ἀλλ᾽ ὀργάνου, ὥσπερ ἐκεῖ ὁ πρίων, τοῦ μέντοι Θεοῦ καὶ Πατρός ποιητοῦ ὄντος καὶ χρωμένου τῷ Υἱῷ ὡς ὀργάνῳ. Ὥστε ποίημα, φασίν, ὁ Υἱός, ἐπὶ τούτῳ κτισθεὶς, ἐπὶ τῷ δι' αὐτοῦ γενέσθαι τὰ πάντα· ὥστε, ὁ πρίων ἐπὶ τούτῳ γίνε ται, ἐπὶ τῷ δι' αὐτοῦ ἐνεργηθῆναι τα τεκτονικὰ ἔργα. Ταῦτα μὲν ἡ πονηρὰ τοῦ ᾿Αρείου φατρία. "Αγεί; δέ τι πρὸς τούτους ἐροῦμεν ἁπλοῦν καὶ εὐθές, ὡς εἰ ἐπὶ τούτῳ ἔκτισεν, ὥς φατ:, ὁ Πατήρ τὸν Τίν, ἵνα όργανον ἔχῃ τοῦτον προς συμπλήρωσιν τῆς από φως, ἀτιμότερος ἔσται ὁ γιὸς τῆς κτίσεως. Vers. 3. ‹ Omnia per ipsum facta sunt. › Ne existimes, inquit, verbum quod in aera diffunditur et dissolvitur, sed factorem ommium tam mentalium quain sensibilium. Hic iterum Ariani insurgent, et dicunt quod sicut dicimus securi fabricari januam quasi instrumento, et alium esse fabrum qui movet live organum, ita et per Filium feri omnia, noΙ quod ipse sit factor, sed instrumentum, sicut illic securis, et Filio ut instrumento utatur, cum tamen Deus et Pater faciat. Et ita factura, aiunt, est Filius, ad hoc facta ut per ipsum fiant omnia, sicut et securis ad hoc fit ut per eam omnia artificialia elaborentur. Et hæc sunt maligna Arii nugamenta. Nos autem quid illis dicemus simpliciter ac recte? Quod si in hoc creavit, ut dicit, Pater Filium, ut instrumentum haberet ad completionem creature, indignior fuerit Filius creatura. Nam sicut securi, qua est instrumentum, alia que per cum liuu!

digniora sunt: propter illa enim securis, non illa "Ωσπερ γὰρ τοῦ πρίονος ὀργάνου εντος τιμιώτερα propter securim; ita et creatura dignior est Unigeuito. Propter illam eniin, ut dicunt ipst, Pater creavit eun, et ita ut si non fuisset Deus omnia creaLurus, neque Unigenitum produxisset. Quid his verbis insipientius? Etiam, inquit, et quoniodo non dixit quod ipsum Verbum fecerit omnia, sed usus est praepositione pert, Quomodo? Ut ne suspiceris ¡Hum ingenitum et absque principio esse Filium, et Deo adversarium, ejus gratia dixit quod Pater per Verbum fecerit omnia. Finge enith regein quemdam qui habet illium, et conditurus est civitatem, ei concredere illius exstructionem. Sicut igitur icens quod per filium regis condita sit civitas, non servum dicit filium 509 regis, sed monstrat quot tric flius habeat patrem, et non sit solus: sic etiam hoc loco evangelista dicens per Filium facta omnia, manifestavit quod Pater mediatore illo ad conditiorem rerum, ut sic dicam, usus fuerit, non se mi nore, sed æqualis potestatis, et ut valente talia perfcere. Insuper hoc tibi dixerim quod si te offen- «iit prepositio per, et quæris invenire in Scriptura ‹ › sermonem quendam qui dicat quod Verbum ipsum fecerit omnia, audi David: «Principio tu, Doinine, terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt eli 6.4'.» Vides quomodo non dixerit, quia Per te facti sunt coeli, et fundata est terra: sed, Tu fun - dasti, et opera manuum tuarum sunt cœli. › Quod antem hæc de Unigenito David, et non de Patre dicit, disces etiam hoc et ab ipso quidem Apostolo, qui utitur hoc dicto in epistola ad Hebræos. Disces quoque ex eodein psalmo cum dicit: «Dominus ju terram aspexit, ut audiat gemitum, et ut solvat mortificatos, et ut annuntiet in Sion nomen Domini“…» Nunquid alium significat quam Filiúm Dei? Hic enim in terram aspexit, sive hane dicas quam inhabitamus, sive hanc nostram baturam quæ terræ involuta est, sive carnen juxta illud, ο Terra es. Quam et assumpsit, solvitque nos compeditos peceatorum vinculis, et filios occisorum Ad:e scilicet ་ εἰσι τὰ δι' αὐτοῦ γινόμενα· ὁ γὰρ πρίων &᾽ ἐκεῖνα ἐγένετο, οὐχὶ ἐκεῖνα διὰ τὴν πρίονα· οὕτω καὶ ἡ κτίσις τιμιωτέρα Εσται του Μονογενοῦς. Δι' ἐκείνη, γὰρ, ὡς λέγουσιν αὐτοὶ, ὁ Πατὴρ ἔκτισεν αὐτόν· ὡς Εάν γε μὴ ἔμελλεν ὁ Θεὸς κτίσαι τὰ πάντα, οὐδὲ τὸν Μονογενῆ παρήγαγε. Τούτων τῶν ῥημάτων τί ἀνσητότερον; Ναί, φησὶ, καὶ πῶς οὐκ εἶπεν, Αὐτὸς ὁ Α'- γος ἐποίησε τὰ πάντα, ἀλλ' ἐχρήσατο ταύτῃ τῇ προθέσει τῇ, «διά;» Πῶ;; Ἵνα μὴ ἀγέννητον καὶ ἄναρχον υπονοήσῃς εἶναι τὸν Υἱὸν καὶ ἀντίθεον, τούτου ενεχεν εἶπεν, ὡς ὁ Πατὴρ διὰ τοῦ Λόγου ἐποίησε τα πάντα. Υπίθες γάρ τινα ἔχοντα υἱὸν βασιλέα, μέλλοντα δὲ κτίσαι πόλιν, ἐμπιστεῦσαι τῷ υἱῷ τὴν ταύτης κτίσιν. Ὥσπερ οὖν ὁ λέγων· Διὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦ βασιλέως ἐκτίσθη ἡ πόλις, οὐ δοῦλον εἰσάγει τὸν υἱὸν τοῦ βασιλέως, ἀλλὰ δείκνυσιν, ὅτι οὗτος ὁ υἱὸς ἔχει καὶ πατέρα, καὶ οὐ μόνο; ἐστίν· οὕτω καὶ ἐνταῦθα εὐαγγελιστὴς εἰπὼν διὰ τοῦ υἱοῦ γεγενήσθαι τὰ πάντα, ἐδήλωσεν ὅτι ὁ Πατήρ μετίτῃ αὐτῷ πρὸς τὴν κτίσιν, ἵν᾿ οὕτως εἴπω, ἐχρήσατο, οὐχ ὡς ἐλάττον αὐτῷ, ἀλλὰ ὡς μᾶλλον ἰσοδυνάμῳ, καὶ ὡς ἰσχύοντα τηλικαύτην ἐκτελεῖν ἐπίτασιν. Καὶ τοῦτό σοι λέγω, ὅτι ἐάν σε ταράττῃ ἡ ο διὰ ο πρόσθεσις, καὶ ζητῆς εὑρεῖν ἐν τῇ Γραφῇ ῥησίν τινα λέγουσαν ὅτι αὐτὸς ὁ Λόγο; ἐποίησε τὰ πάντα, ἄκουε τοῦ Δαυΐδ· «Κατ' ἀρχὰς σύ, Κύριε, τὴν γῆν ἐθεμελίωσας, καὶ ἔργα τῶν χειρῶν σου εἰσιν οἱ οὐρανοί.» Ορᾶς πῶς οὐκ εἶπεν, ὅτι Διὰ σοῦ ἐγένοντο οἱ οὐρανοὶ, καὶ ἐθεμε λιώθη ἡ γῆ, ἀλλὰ, «Σὺ ἐθεμελίωσας, καὶ ἔργα χει μῶν σου εἰσιν. ο Ὅτι δὲ ταῦτα περὶ τοῦ Μονογενοῦς ὁ Δαυΐδ, ἀλλ' οὐ περὶ τοῦ Πατρὸς λέγει, μάθοις ἂν καὶ ἀπ' αὐτοῦ τοῦ Ἀποστόλου, συγχρωμένου τῷ ρητῷ ἐν τῇ πρὸς Εβραίους· μάθοις δ᾽ ἂν καὶ ἀπ' αὐτοῦ τοῦ ψαλμοῦ. Εἰπὼν γάρ, ὅτι. Ο Κύριος ἐπέβλεψεν ἐπὶ τὴν γῆν, τοῦ ἀκοῦσα: τοῦ στεναγμοῦ, καὶ λῦσαι τους τεθανατωμένους, καὶ τοῦ ἀναγγεῖλαι ἐν Σιὼν τὸ όνομα Κυρίου, ο είναι άλλον δηλοῖ, ἢ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ; Οὗτος γὰρ ἐπὶ τὴν γῆν ἐπέβλεψεν, εἴτε ταύτην ἐφ' ἧς κινούμεθα, εἴτε τὴν ἡμετέραν φύσιν τὴν γει θεῖσαν, εἴτε τὴν σάρκα, κατὰ τὸ, ο Γῆ εἶ, ο ἦν καὶ προσείληφεν, ἔλυτέ τε ἡμᾶς τοὺς πεπεδημένους ταῖς τῶν οἰκείων ἁμαρτημάτων πλοκαῖς, καὶ υἱοὺς τῶν τεθανατωμένων, τοῦ Ἀδὰμ καὶ τῆς Εὔας, καὶ ἀνήγε Evæ, ut annuntiet in Sion nomen Domini. Stans enim in templo docuit de Patre suo, quemadmodum et ipse dicit: • Manifcetavi nomen tuum homin Bus **. › Ilæe igitur cui congruunt? Patrine an Filio? Omnino Filio. Nam ipse annuntiavit nomen Patris γειλεν ἐν Σιὼν τὸ ὄνομα Κυρίου. Ἐν γὰρ τῷ ἱερῷ in Jerusalem docens. Jaque postquam bæc dixit David, subdit:. Εt tu ab initio, Domina, terram foudasti, et opera manuum tuarum sunt cœli.» Annon manifeste Filium inducit factorem, et non instrumentum? Quod si præpositio ‹ per, ɔ diminutionem tibi inducere videtur, quid dices cum Paulus appohat hane Patri? dicit enim: • Fidelis Deus, per quem vocati sumus in societatem Filii sui “.) Num instrumentum hoc loco facit Patrem? Et iterum, ● Paulus apostolus per voluntatem Dei *.» Et de his quidem satis. Redeamus ad ea unde digressi sumus. • Omnia per ipsum facta sunt.» Moses quidem de .it Peal. ἑστὼς ἐδίδασκε περὶ τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ· καθὰ καὶ αὐτὸς λέγει·· Εφανέρωσά σου τὸ ὄνομα τοῖς ἀν θρώποις.» Ταῦτα τοίνυν τίνι ἁρμόζουσι, τῷ Πατρ ἢ τῷ Υἱῷ; Πάντα τῷ Υἱῷ. Αὐτὸς γὰρ ἀνήγγειλε τὸ όνομα του Πατρός, διδάσκων. Μετά γοῦν τὸ ταῦτα εἰπεῖν ὁ μακάριος Δαυίδ, ἐπάγει· ι Καὶ σὺ κατ' αρχάς, Κύριε, τὴν γῆν ἐθεμελίωσας, καὶ ἔργα τῶν χειρῶν σου εἰσιν οἱ εὐρανοί, ο "Αρ' οὐ φανερῶς τὴν Τον παρεισάγει ποιητὴν, ἀλλ' οὐκ ὄργανον; Εἰ δὲ πόλιν ή ο διά το πρόθεσις υφεσίν τινα δοκεί σοι εἰσἀγειν, τί φήσεις, ὅταν ὁ Παῦλος τιθῇ ταύτην ἐπὶ τοῦ Πατρός; Φησὶ γάρ ο Πιστὸς ὁ Θεὸς, δι' οὗ ἐκλή hid. 20-22. 49 Joan. XVI. fi " • 1 Cor. 1, 4.

CAP. I. visibili creatura loquens, nihil nobis de mentalibus manifestavit. Evangelista autem uno verbo complexus omnia, inquit, Omnia per ipsum facta sunt, tam visibilia quam invisibilia “. ‹ Et sine ipso factum est nihil quod factum est. Quia dixit quod omnia ipse fecerit, ut ne quis existimet quod et Spiritun sanctum creaverit, apponit quod ‹ omnia per ipsum facta sint.» Ει quæ omnia? Quæ facta sunt: perinde ac si diceret, quod Si quid est ex natura 510 condita, illud factum est a Verbo: Spiritus autem quia non est illius fart:e natura, non factus est ab eo. Itaque sine virtute Verbi nihil factum est quod factum est, id est, quod est naturæ illius creatæ ac factae. θημεν εἰς κοινωνίαν τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ. ο Αρα ὄργανον ἐνταῦθα ποιεῖ τὸν Πατέρα; Καὶ πάλιν, «Παῦλος ἀπόστολος διὰ θελήματος Θεοῦ.» ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ἱκανά· ἐπανιτέον δὲ πάλιν ὅθεν ἐξέβημεν. • Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο. ο Μωσῆς μὲν περὶ τῆς ὁρατῆς κτισεως διαλαβών, οὐδὲν ἡμῖν περὶ τῶν νοητῶν διετράνωσεν· ὁ δ᾽ εὐαγγελιστὴς ἑνὶ ῥήματι πάντα περιλα δών, φησί· «Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, ο τὰ ὁρατὰ καὶ τὰ νοητά. ι Καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἐν, δ γέγονεν.» Επειδὴ εἶπεν, ὅτι πάντα αὐτὸς ἔκτισεν, ἵνα μὴ νομίσῃ τις, ὅτι καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον αὐτὸς Έκτισε, προστίθησιν, ότι ο Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο. ο Ποῖα δὲ πάντα; Τὰ γενόμενα· ὥσπερ εἰ ἔλεγεν, ὅτι Εἴ τι ἔστι τῆς γεννητῆς φύσεως, ἐκεῖνο γέγονεν ὑπὸ τοῦ Λόγου, τὸ δὲ Πνεῦμα οὐκ ἔστιν ἐπὶ τῆς γεννητῆς φύσεως, διὸ οὐδὲ γέγονεν ὑπ' αὐτοῦ. Χωρὶς οὖν τῆς τοῦ Λόγου δυνάμεως οὐδὲν ἐγένετο δ γέγονεν, ἀντὶ τοῦ, ὁ γεννητῆς φύσεως ἦν. • Ἐν αὐτῷ ζωὴ ἦν, καὶ ἡ ζωὴ ἦν τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων.» Οἱ μὲν οὖν Πνευματομάχοι οὕτως ἀναγι νώσκουσι τὸ παρὸν χωρίον. Καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἔν· εἶτα ἐνταῦθα στίξαντες, ἀναγινώσκουσιν ὡς ἀφ' ἑτέρας ἀρχῆς· Ο γέγονεν, ἐν αὐτῷ ζωὴ ἦν· καὶ Ερμηνεύουσι κατὰ τὸν οἰκεῖον νοῦν τὸ χωρίον, λέγοντες ὅτι ἐνταῦθα περὶ τοῦ Πνεύματος διαλαμβάνει ἡ εὐαγγελιστὴς λέγων, τουτέστι, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ζωὴ ἦν. Ταῦτα λέγουσιν οἱ περὶ Μακεδόνιον, σπεύ δοντες δείξαι κτίσμα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ συγκατα αριθμῆσαι αὐτὸ τοῖς γενομένοις. Ἡμεῖς δὲ οὐχ οὕ τως, ἀλλὰ στίξαντες ἐν τῷ, ε 8 γέγονεν,» ἀπ' ἀρχῆς ἑτέρας ἀναγινώσκομεν τό, ο Ἐν αὐτῷ ζωὴ ἦν. ο Ἐπειδὴ γὰρ εἶπε περὶ τῆς δημιουργίας, ότι ο Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, ο λέγει λοιπὸν καὶ περὶ τῆς προνοίας, ὅτι οὐ μόνον ἐδημιούργησεν, ἀλλὰ καὶ τὴν G ζωὴν τῶν δημιουργηθέντων αὐτός ἐστιν ὁ συνέχων· καὶ γὰρ «Ἐν αὐτῷ ζωὴ ἦν.» Οίδα δὲ παρά τινι τῶν ἁγίων οὕτως ἀναγνωσθὲν τὸ χωρίον τοῦτο καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἔν, ὃ γέγονεν ἐν αὐτῷ· ο εἶτα ἐνταῦθα στίξας, ήρξατο τοῦ ἐφεξῆς, Ζωή ἦν· ν καὶ οἶμα: ὅτι οὐδὲ αὕτη ἡ ἀνάγνωσις ἔσφαλτα., ἀλλὰ τοῦ αὐτοῦ ὀρθοῦ νοήματο; ἔχεται. Καὶ οὗτος γὰρ ὁ ἅγιος ὀρθοδόξως ενόησεν, ὅτι χωρίς τοῦ Λόγου οὐδὲ ἐν ἐγένετο, ὃ γέγονεν ἐν αὐτῷ. Πάντα γὰρ ὅτα γεγόνασι καὶ ἐκτίσθησαν ἐν αὐτῷ, τῷ λόγῳ φημί, χωρὶς αὐτοῦ οὐ γεγόνασιν. Εἶτα ἀπὸ ἄλλης ἀρχῆς· • Ζωή ἦν, καὶ ἡ ζωὴ ἦν τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων, ο Ζωὴν δὲ ὁ εὐαγγελιστης ὀνομάζει τὸν Κύριον, ὡς τὴν τῶν ἁπάντων ζωὴν συνέχοντα, ἀλλὰ καὶ ὡς τῆς πνευματικῆς ζωῆς πρόξενον πᾶσι τοῖς λογικοῖς. Φῶς δὲ, οἱ τοιοῦτον αἰσθητόν, ἀλλὰ νοητόν, τὴν ψυχὴν φωτί τον αὐτήν. Οὐκ εἶπε δὲ, ὅτι τῶν Ἰουδαίων μήνων ἐστὶ φῶς, ἀλλὰ πάντων ἀνθρώπων. Πάντες γὰρ ἄν νωποι, καθὸ νοῦν ἐλάβομεν καὶ λόγον παρὰ τοῦ κτίσαντος ἡμᾶς λόγου, κατὰ τοῦτο λεγόμενα φωτι σθῆναι ὑπ' αὐτοῦ. Ὁ γὰρ λόγος ὁ δοθεὶς ἡμῖν, δι' ἂν και λογικοὶ καλούμεθα, φῶς ἐστιν ὁδηγοῦν ἡμᾶς εἰς τα πρακτέα, καὶ τὰ μὴ πρακτέα. • Καὶ τὸ φῶς ἐν τῇ σκοτίᾳ φαίνει, καὶ ἡ σκοτία 64 Coluss. 1, 10. soVERS. 4. «Iu ipso vita erat, et vita erat lux homi num.» Pneumatomachi, qui Spiritum negaut Deum, hane particulam sic legunt: «Et sine ipso factum est nihil.» Deinde hoc loco facto puncto legunt quasi ab altero principio, ‹ Quod factum est, in ipso vita erat. Et interpretantur locum juxta suam mentem, dicentes quod hoc loco de Spiritu sancto evangelista disserat, dicens: Quod factum est in ipso, loc est, Spiritus sanctus, vita erat. Hæc autem dicunt Macedoniani, conantes ostendere Spiritum sanctum esse creaturam, cl annumerare eum his quæ facta sunt. Nos autem non sic, sed puncto facto postquam dixit quod factum est, novum principium legimus, ‹ In ipso vita erat. › Postquam enim dixit de opificio quod omnia per ipsum facta sint, dicit postea de ejus providentia, quod non 80lum condi:lerit, sed etiam ipse sit is qui vitam omnium creaturarum conservet. Etenim in ipso vita erat. Scio autem a sanctorum quodam particulam hanc sie lectam: ‹ Et sine ipso factum est nihil quod factum est in ipso:» deinde posito signo, capta quæ sequuntur, ‹ Vita erat.» Opinorque etiam hanc lectionem non malam, sed rectam habere sententiam. Sanctus enim iste orthodoxe intellexit, quia sine Verbo nthil factum est quod factum est in ipso. Omnia enim quæcunque facta sunt, et condita sunt in ipso Verbo, inquam, sine ipso non suut facta. Deinde aliud initium erat, Vita erat, et vita erat lux hominum.»Vitam evangelista nominat Domiun, eo quod contineat vitam omnium in sc, et quod spiritualis vitæ conciliator fuerit omnibus ratione præditis. Lux autem non aliqua sensibilis, sed spiritualis, quæ ipsam animam illustrel. Non dixit autem, quod Judæormin lumen duntaxat sit, sed omnium hominum. Omnes euin homines secundum quod mentem accepimus ct rationem ab co quod nos creavit Verbo, dicimur illustrari ab eo. Nam ratio data nobis, secundum quam rationales vocamur, lus est, quae ducit nos ad que sunt facienda, et quæ non sunt facienda. VERS. 5. Et lax in tenebris lu et, et tenebræ

Gan non comprehenderunt.» Lus, hoc est Verbum αὐτὸ οὐ κατέλαβεν.» Τὸ φῶς, ήγουν ὁ λόγος του Dei, in tonebris, hoc est morte et errore, lucet. Nam et ipse mortuus sic mortem superavit, ut et eos quos prius absorpserat, coegerit ipsam evomere. Et in errore gentili fulget prædicatio. ‹ Et tenebræ eam non comprehenderunt. › Mors enim eum nou comprehendit, neque error. Invictum enim est In ven hoc, Deus Verbum, inquam. Quidam autem te 511 nebras existimarunt el carnem et vitamı. Verbum enim factum in vita et carne hac fulsit. Et tenebræ, adversaria inquam potestas, tentarunt quidem et persecutæ sunt luinen, sed invictum et infatigabile offenderunt. Tenebræ autem dicitur caro, non quod secundum uaturam sit talis, absit, sed propter peccatum. Caro enim nihil omnino habet malum, si naturaliter moveatur: sed si præter naturam moveatur et peccato serviat, tenebræ fit et dicitur. VERS. 6. Fuit homo missus a Deo, nomen ci Joannes. › Postquam disseruit nobis de subsistentia Verbi Dei ante sæcula: quia et de incarnatione Verbi dicturus est, sermonem de Prsecursore interserit. Et quis alius quam Joannes Præcursor haberet sermonen de ipsius nativitate, qui præcurrit el ante nativitatem Domini? Dicit igitur de Præcursore evangelista, quod fuit homo missus a Deo, missus, inquam, a Deo; pseudoprophetæ enim non a Deo missi erant. Cæterum cum audieris quod missus fuerit a Deo, nihil privatum vel humanum dicere putes, sed divina omnia. Et idcirco etiam angelus dicitur. Angeli enim virtus est nihil proprium dicere. Item cum augelum audieris, ne putes quod natura sit angelus, vel ex culo descenderit, sed propter opus et ministerium vocatur angelus. Quia euim ministravit prædicationi, et prænuntius fuit Domini, ejus gratia dictus est angelus: Proptere: evangelista subvertens quorumdam opinionem qui suspicabantur Joannem natura fuisse angelum, dicit: «Fuit homo missus a Deo. FERS. 7. «llic venit in testimonium, ut testimonium perhiberet de lumine, ut omnes crederent per illum.» fic, inquit, qui missus erat a Deo, venit ut testimonium perhiberet de lumine. Deinde ne quis existimet quod hujus testimonio opus habuerit ad gloriam Unigenitus, quasi aliqua ex parte inops, idcirco addidit quod venit testificaturus de Filio Dei: non quod illius testimonio habeat opus, sed ut omnes credant per illum. Num et omnes per ipsum crediderunt? Minime. Quomodo igitur inquit evangelista, ut omnes credant? Quomodo? Quantum in illo erat, propterea testificabatur, ut omnes trahat. Quamvis autem quidam discredant, non tamen ideo ille reprehendendus: quoniam et sol in hoc încet, ut omnes illuminet, at si quis in caliginosa quadam domo se incluserit et jubare non fruatur, quid hoc ad sulem? Sic igitur et hoc loco missus qualem Θεοῦ, ἐν τῇ σκοτίᾳ, τουτέστιν, ἐν τῷ θανάτῳ καὶ τῇ πλάνῃ φαίνει. Καὶ γὰρ καὶ ἐν τῷ θανάτῳ γενόμενος, οὕτως αὐτοῦ περιεγένετο, ὡς καὶ οὓς ἔφθασε κ171πιεῖν, ἀναγκάσαι αὐτὸν ἐξεμέσαι· καὶ ἐν τῇ πλάνη τῇ Ελληνικῇ λάμπει τὸ κήρυγμα. 4 Καὶ ἡ σκοτία αὐτὸ οὐ κατέλαβεν.» Οὔτε γὰρ ὁ θάνατος αὐτοῦ πε ριεγένετο, οὔτε ἡ πλάνη. Ακαταγώνιστον γάρ ἐστι τὸ φῶς τοῦτο, ὁ Θεὸς Λόγος φημί. Τινὲς δὲ σκοτίον ἐνόμισαν τὴν σάρκα καὶ τὸν βίον. Καὶ ἐν σαφεί οὖν γενόμενος καὶ ἐν τῷ βίῳ τούτῳ ὁ Λόγος Ελαμψε καὶ ἡ σκοτία, ἡ ἀντικειμένη λέγω δύναμις, ἐπείρασε μὲν, καὶ ἐδίωξε τὸ φῶς, ἀλλ' εὗρεν ἀκαταμάχητον καὶ ἀήττητον. Σκοτία δὲ λέγεται ἡ σάρξ, οὐχ ὡς κατὰ φύσιν τοιαύτη οὖσα, ἅπαγε! ἀλλ' ὡς διὰ τὴν ἁμαρτίαν. Ἡ γὰρ σάρξ οὐδὲν ὅλως ἔχει κακόν φυσι κω, κινουμένη, παρὰ φύσιν δὲ κινηθεῖσα, καὶ πρὸς ἁμαρτίαν ὑπηρετήσατα, σκοτία καὶ γίνεται καὶ λέγεται. • Εγένετο άνθρωπος ἀπεσταλμένος παρὰ Θεοῦ, ὄνομα αὐτῷ Ἰωάννης.» Μετὰ τὸ διαλεχθῆναι ἡμῖν περὶ τῆς πρὸ αἰώνων υπάρξεως τοῦ Θεοῦ Λόγου, ἐπειδὴ μέλλει καὶ περὶ τῆς τοῦ Λόγου σαρκώσεως εἰπεῖν, παρεμβάλλει τὸν τοῦ Προδρόμου λόγον. Καὶ τι γὰρ ἄλλο, ἢ Πρόδρομος ὧν ὁ Ἰωάννης ἔχει καὶ τὸν περὶ τῆς αὐτοῦ γενέσεως λόγον, προτρέχοντα τῆς τοῦ Κυρίου ενσάρκου γεννήσεως; Φησὶν οὖν περὶ τοῦ Προδρόμου ὁ εὐαγγελιστής, ότι ο Εγένετο ἀπεσταλ μένος παρὰ Θεοῦ, ν ἀντὶ τοῦ, ἀπεστάλη παρὰ Θεοῦ. Οἱ γὰρ ψευδοπροφῆται οὐκ ἐκ Θεοῦ. Ὅταν δὲ ἀκού σῃς, ὅτι ἀπεστάλη παρὰ Θεοῦ, μηδὲν ἴδιον νομίσης ἢ ἀνθρώπινον λέγειν, ἀλλὰ πάντα θεῖα. Διὰ τοῦτο καὶ ἄγγελος λέγεται, ἀγγέλου δὲ ἀρετὴ μηδὲν ίδιον λέγειν. "Αγγελον δὲ ἀκούσας, μὴ νόμιζε, ότι φύσει ἄγγελος ἦν, ἢ ἐκ τῶν οὐρανῶν κατέβη· ἀλλὰ διὰ τὸ ἔρ γον καὶ τὴν διακονίαν ἄγγελος καλεῖται. Ἐπεὶ γὰρ ὑπηρέτησε τῷ κηρύγματι, καὶ προή, γειλε τὸν Κύριον, τούτου ἕνεκεν ἐκλήθη ἄγγελος. Διὸ καὶ ὁ εὐαγγε λιστή; ἀνατρέπων τὴν τῶν πολλῶν ὑπόνοιαν, των ἴσως νομισάντων, ὅτι ἄγγελος ἦν ὁ Ἰωάννης τῇ φύσει, φησίν· «Εγένετο άνθρωπος απεσταλμένος παρὰ Θεοῦ. ο • Οὗτος ἦλθεν εἰς μαρτυρίαν, ἵνα μαρτυρήση περί τοῦ φωτός, ἵνα πάντες πιστεύσωσι δι' αὐτοῦ. Ούτως, φησίν, ὁ ἀπεσταλμένος παρὰ Θεοῦ, ἵνα μαρτυρή τη περὶ τοῦ φωτός. Εἶτα ἵνα μή τις νομίσῃ, ὅτι ἔχρη δεν ἄρα τῆς τουτου μαρτυρίας ὁ Μονογενής ὡς έλλ:- πῆς ὤν, διὰ τοῦτο προστίθησιν, ὅτι ἦλθε μαρτυρήσων περὶ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ· οὐχ ὡς αὐτοῦ τῆς ἐκείνου χρήζοντος μαρτυρίας, ἀλλ᾽ ἵνα πάντες πιστεύσωσι δι' αὐτοῦ. 'Αρα οὖν καὶ πάντες ἐπίστευσαν δι' αὐτοῦ; Οὐχι. Πῶς οὖν φησιν ὁ εὐαγγελιστής, ο Ἵνα πάντες πιστεύσωσι;» Πῶς; Ὅσον τὸ ἐπ' ἐκείνῳ, διὰ τοῦτο ἐμαρτύρησεν, ἵνα πάντας ἑλκύσῃ· εἰ δὲ ἠπίστησαν τινες, οὐκ ἐκεῖνος μεμπτέος. Ἐπειδὴ καὶ ὁ ἥλιος ἐπὶ τούτῳ ἀνατέλλει, ἵνα πάντας φωτίσῃ· εἰ δέ τις ἀπο κλείσας ἑαυτὸν ἐν ζοφώδει οἰκήματι, οὐκ ἀπολογα τῆς ἀκτῖος αὐτοῦ, τί τοῦτο πρὸς τὸν ἥλιον; Ούπ κάρτα θα, ἀπεστάλη μὲν ἡ Ἰων της, ένα πόλις

- CAP. I. πιστεύσωσιν· εἰ δὲ μὴ τοῦτο ἀπέβη, οὐκ ἐκεῖνος fuit Joannes, ut omnes credant: quamvis autem αίτιος. Ὁ • Οὐκ ἦν ἐκεῖνος τὸ φῶς, ἀλλ᾽ ἵνα μαρτυρήσῃ περὶ τοῦ φωτός.» Ἐπειδὴ ὡς ἐπὶ πολύ συμβαίνει τὸν μαρτυροῦντα κρείττονα εἶναι τοῦ μαρτυρουμένου, ἵνα μὴ νομίσης, ὅτι καὶ Ἰωάννης μαρτυρῶν περὶ] Χριστοῦ κρείττων αὐτοῦ ἦν· τὴν πονηρὰν ταύτην ὑποψίαν περιαιρῶν, φησίν· Οὐκ ἦν ἐκεῖνος τὸ φῶς. Αλλ' εἴποι ἄν τις· 'Αρα οὐδὲ τὸν Ἰωάννην, οὔτε τινὰ ἄλλον τῶν ἁγίων εἴποιμεν φῶς; Φῶς μὲν εἴποιμεν ἕκαστον τῶν ἁγίων· τὸ φῶς δὲ οὐκ ἂν εἴποιμεν μετὰ τοῦ ἄρθρου. Οἷον, εάν σε εροιτό τις· 'Αρα δ Ιωάννης φῶς ἐστι; κατάνευσον· εἰ δὲ οὕτως ἔρων τήσει· 'Αρα ὁ Ἰωάννης τὸ φῶς ἐστιν; εἰπὲ, Οῦ. Οὐ γὰρ ἐστιν αὐτὸς τὸ φῶς κυρίως, ἀλλὰ φῶς κατὰ μετοχὴν, ἔχον τὴν λάμψιν ἐκ τοῦ ἀληθινοῦ φωτός. • Ην τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν, δ φωτίζει πάντα άνθρωπον ἐρχόμενον εἰς τὸν κόσμον.» Μέλλει εἰπεῖν περὶ τῆς ἐνσάρκου οἰκονομίας τοῦ Μονογενοῦς, ὅτι ἦλθεν εἰς τὰ ἴδια, ὅτι σὰρξ ἐγένετο. Ινα τοίνυν μὴ νομίσῃ εις, ὅτι πρὸ τοῦ σαρκωθῆναι οὐκ ἦν, τούτου ένεκα ἀνάγει τὴν διάνοιαν ἐπὶ τὴν ἐπέκεινα πάσης ἀρχῆς ὕπαρξιν, καί φησιν· Ην καὶ πρὸ τοῦ σαρκωθῆναι τὸ φῶς τὸ ἀληθινόν. Διὰ τούτου δὲ τὴν Φωτεινοῦ καὶ Παύλου τοῦ Σαμοσατέως αίρεσιν ἀνατρέπει, τῶν Ζογματισάντων τότε ὑπάρξαι τὸν Μονογενῆ, ὅτε ἀπὸ Μαρίας ἐγεννήθη· πρὸ τούτου δὲ μὴ εἶναι. Ακους καὶ σύ, ὁ ᾿Αρειανὸς, ὁ μὴ λέγων ἀληθινὸν Θεὸν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, τί φησιν ὁ εὐαγγελιστής· «τὸ φῶς τὸ ἀληθινόν·, καὶ σὺ δὲ, ὦ Μανιχαῖς, ὁ λέγων, ὅτι τοῦ πονηροῦ δημιουργοῦ ἐσμεν κτίσματα, άκους, ότι τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν φωτίζει πάντα ἄνθρωπον. Εἰ οὖν ὁ πονηρὸς δημιουργός σκότος ἐστὶν, οὐκ ἂν φωτίσῃ τινά· ὥστε τοῦ φωτὸς τοῦ ἀληθινοῦ ἐσμεν κτίσ σματα. Καὶ πῶς, φησί, φωτίζει πάντα ἄνθρωπον, όπου με βλέπομέν τινας εσκοτισμένους; Ὅταν τὸ ἐφ' ἑαυτῷ, πάντας φωτίζει. Εἰπὲ γάρ μοι, οὐ πάν τες λογικοί; οὐ πάντες φύσει γινώσκοντες τὸ καλὸν καὶ τοὐναντίον; οὐκ ἔχοντες δύναμιν ἐννοῆσαι ἀπὸ τῶν κτισμάτων τὸν Κτίστην; Ὥστε ὁ λόγος ὁ δοθείς ἡμῖν, καὶ παιδαγωγῶν ἡμᾶς φύσει, ὃς καὶ φυσικός νόμος καλεῖται, οὗτος? κληθείη φῶς, τὸ δοθέν ἡμῖν παρὰ Θεοῦ· εἰ δέ τι ἐς κακῶς τῷ λόγῳ ἐχρή σαντο, ἑαυτοὺς ἐσκότισαν Τινὲς δὲ οὕτω λύουσι την ἔνστασιν ταύτην· Φωτίζει, φησίν, ὁ Κύριος πάντα ἄνθρωπον τὸν ἐρχόμενον εἰς τὸν κόσμον, ἤτοι εἰς τάξιν βελτίονα, καὶ σπουδάζοντα κοσμῆσαι τὴν οἰκείαν ψυχὴν, καὶ μὴ ἐᾶσαι ἄκοσμόν τε καὶ ἀκαλλῆ. • Ἐν τῷ κόσμῳ ἦν, καὶ ὁ κόσμος δι' αὐτοῦ ἐγέν νετο, καὶ ὁ κόσμος αὐτὸν οὐκ ἔγνω.· Ἐν τῷ κόσμῳ ἦν, ὡς Θεὸς πανταχού παρών· ἀλλὰ δὴ καὶ κατὰ προνοητικὸν καὶ συνε[κ]τικὸν λεχθείη ἂν ἐν τῷ κόσμῳ εἶναι. Καίτοι τί τοῦτο, φησί, λέγω, ὅτι ἐν τῷ κόσμῳ ἦν, ὅπου γε οὐδὲ ὁ κόσμος ἂν ἦν, εἰ μὴ αὐτὸς αὐτὸν ἐποίησε; Πανταχόθεν δὲ Δημιουργὸν αὐτὸν δείκνυσιν· ἅμα μὲν καὶ τὴν τοῦ Μάνεντος λύσσαν ἀναστέλλων, τοῦ λέγοντος, πονηρόν δημιουργόν παραγαγεῖν τὰ σύμπαντα· ἀλλὰ δὴ καὶ τὴν τοῦ ᾿Αρείου, τοῦ φήσαν του κτίσμα εἶναι τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ· ἅμα δὲ καὶ eveuerit contrarium, ille in causa non est. VERS. 8. Non erat ille lux illa, sed ut testaretur. de luce.» Quandoquidem, ut saepe fieri solet, qui testatur major est co cui testimonium perhibet, ra existimes quod Joannes testificans Christo major illo fuerit; malam suspicionem illum 512 interiinens, inquit, Non erat ille lux illa. Sed dixerit quispiam: Igitur non erit vel Joannes, vel quispiam sanctorum vocandus lux? Lucem utique recte dixerimus unumquemque sanctorum, sed lucem illam cum articulo neutiquam dicemus. Unde si quis tibi dixerit, Joannes lux est? annue. Si autem interrogarit, Nu quid Joannes lux illa est? dic, Non. Non enim ipse proprie lux est, sed lux per participationem, habens fulgorem a vera luce. VERS. 9. ‹ Erat lux illa lux vera, quæ illuminat omnew hominem venientem in mundum. › Dicturus est de incarnationė Unigeniti, quod venerit in propria, quod caro factus sit. Ne igitur quis suspicetur quod non fuerit antéquam incarnaretur, ejus gratia subvehit mentem nostram în substantiam, quæ ultra omne principium est, et inquit: Erat etiam antequam incarnaretur lux illa vera. Et per hoc Photini et Pauli Samosateni subvertit hæresim, qui docent in suis dogmatibus Unigenitum tuuc cœpisse, quando de Maria natus est, et ante hoc non fuisse. Audi et tu, Ariane, qui negas verum Deum Filium Dei, quid dicat evangelista: «Brat lux illa vera.» Ει Et tu quoque, Manichae, qui dicis quod siunus creaturas opificis diaboli, audi, quia lux illa vera illuminat omnem hominem. Si igitur malignus ille opifex lenebræ est, nullum utique illuminat: atque ita veræ Incis creaturæ sumus. Et quomodo, inquit, illuminat omnem hominem, cum videamus tam multos obtenebratos? Quantum ad ipsum attinet, illuminat omnes. Dic eùim, obsecro, nonne omnes rationales sunt? honne omnes natura scientes bonum et malum? nonne ommes habent virtutem ex creaturis cognoscendi Creatoren? Et ita ratio data nobis, et natura nos instruens, quæ et naturalis lex vocatur, hæc vocata est lux nobis a Deo data. Quod si quidam ratione usi non sunt, hi seipsos obtenebrarunt. Nonnulli hanc dubitationem ita solvunt: Illuminat, inquiunt, Dominus omnem hominem venientem in mundum: hoc est, eos qui sunt in statu meliori, et dantes operam ut ornetur anima sua, neque illam juornatam et turpem esse sinentes. VERS. 10. € 110 mundo erat, et mundus per ipsumn factus est, et niundus cum non cognovit. › In munda erat, sicut Deus ubique præsens. Quin et propter providentiam, et conservativam vim qua omnia carservat, dicendus est in mundo esse: atqui cur hoc, inquit, dico quod in mundo fuerit, quoniam neque mundus ipse fuisset, nisi ille ipsum condidisset? Ubique ipsum ostendit opificem, partim ut Manichæi insaniam reprimeret, qui dicit malignum opidicem produxisse omnia ficem produxisse omnia et Arium confutaret, qui dixit Filium Dei esse creaturam: partim ut omnem

hominem induceret ut couficafur Factorem, et non πάντα ἄνθρωπον ἐνάγων εἰς τὸ ὁμολογήσει τον 513 serviat creaturis, sed adoret Conditorem. At mundus, inquit, eum non cognovit: hoc est, promiscnus ille populus, qui mundanis addictus est negotiis. Mundus enim significat quidem et universum hoc, sicut hoc loco dictum est, quod mundus per ipsum factus est: significat autem et eos qui mundana sapiunt: sicut hic dicit quod mundus eum noll cognovit, hoc est terreni homines, quoniam sancti omines et prophetæ agnoverunt. VERS. 11. < ln propria venit, et proprii eum no receperunt. › Hoc loco manifestissime ingreditur sermonem de incarnatione: et est tolus sententiæ contextus is, Erat quidem absque carne lux vera in mundo, et non agnoscebatur: deinde in propria venit cum carne. Propria autem ejus vel totum mundum intellige, vel Judæos quos elegit ut funiculum hæreditatis, et ut portionem peculiumque suum. «Εt proprii eum non receperunt, vel Judri, vel cæteri homines qui ab eo conditi. Igitur quemadmodum deplorat dementiam hominum, ita et admiratur misericordiam Domini. Qui proprii ejus, inquit, erant, non omnes receperunt eum. Nullum Dominus necessitate cogit et attrabit, sed voluntatein reliquit et electionem. Ποιητὴν, καὶ μὴ λατρεῦσαι τοῖς κτίσμασιν, ἀλλὰ προσκυνῆσαι τὸν Κτίστην. «Ο κόσμος δε, φησίν, αὐτὸν οὐκ ἔγνω,· ἀντὶ τοῦ, ὁ χυδαῖος λαός, ὁ τοῖς τοῦ κόσμου προστετηκώς πράγμασι. Τὸ γὰρ ο κα σμος» όνομα σημαίνει μὲν και τὸ σύμπαν τοῦτο, καθὰ ἐνταῦθα είρηται, ὅτι «Ο κόσμος δι' αὐτοῦ ἐγέ νετο· › σημαίνει δὲ καὶ τοὺς τὰ κοσμικά φρονοῦντα;" καθὰ ἐνταῦθά φησιν, ότι ο Ὁ κόσμος αὐτὸν οὐκ ἔγνω,» ἀντὶ τοῦ, οἱ γήϊνοι ἄνθρωποι· ἐπεὶ οἴγε ἅγιοι πάντες καὶ οἱ προφῆται ἐπέγνωσαν. • Εἰς τὰ ἴδια ἦλθε, καὶ οἱ ἴδιοι αὐτὸν οὐ παρεια6ον.» Ενταῦθα φανερώτατα εἰς τὸν περὶ τῆς ἐνσάρο και οικονομίας λόγον εἰσβάλλει, καὶ ἔστιν ἡ δη ὑφὴ τοῦ νοήματος τοιαύτη· "Ην μὲν χωρίς σαρκὸς τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν ἐν τῷ κόσμῳ, καὶ οὐκ ἐπεγινώσχετο· εἶτα καὶ εἰς τὰ ἴδια ἦλθε μετά σαρκός. Ιδια δὲ αὐτοῦ ἢ τὸν ὅλον κόσμον νοήσεις, ἢ τὴν Ἰουδαίων, ἣν ἐξελέξατο ὡς σχοίνισμα κληρονομίας, καὶ ὡς με ρίδα, καὶ ὡς περιουσιασμὸν αὐτοῦ. Καὶ οἱ ἴδιο αὐτὸν οὐ παρέλαβον, ν ἢ οἱ Ἰουδαῖοι, ἢ καὶ οἱ λοιποί ἄνθρωποι, οἱ ὑπ' αὐτοῦ κτισθέντες. Ὥσπερ οὖν ἀποκλαίεται τὴν ἄνοιαν τῶν ἀνθρώπων, καὶ θαυμάζει τὴν φιλανθρωπίαν τοῦ Δεσπότου. Ιδιοι, φησίν, ὄντες αὐτοῦ, οὐ πάντες παρέλαβον αὐτόν. Οὐ γὰρ & ἀγκη τινὰ ἐφέλκεται ὁ Κύριος, ἀλλὰ γνώμῃ καὶ προαιρέσει. • Οσοι δὲ ἔλαβον αὐτὸν, ἔδωκεν αὐταῖς ἐξουσίαν τέκνα Θεοῦ γενέσθαι, τοῖς πιστεύουσιν εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ.» Κἂν δοῦλοι, κἂν ἐλεύθεροι, κἂν παῖδες, καν γέροντες, κἂν Βάρβαροι, και Ελληνες, ὅσοι ἔλαβον αὐτὸν, ἔδωκεν αὐτοῖς ἐξουσίαν τέκνα θεοῦ γενέσθαι. Τίνες δέ εἰσιν οὗτοι; Οἱ πιστεύοντες εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ. Ωστε οἱ λαβόντες τὸν Λόγον καὶ τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν, διὰ τῆς πίστεως ἔλαβον καὶ ὑπεδέξαντο. Τίνος δὲ χάριν οὐκ εἶπεν, ὅτι ἐποίησεν αὐτοὺς τέκνα Θεοῦ, ἀλλ᾿ ὅτι ἐξουσίαν ἔδωκεν αὐτοῖς τέκνα θεοῦ γενέσθαι; Τίνος ένεκεν; Ακους, ὅτι οὐκ ἐξαρκεί προς τὴν φυλακὴν τῆς καθαρότητος τὸ βαπτισθῆναι, ἀλλὰ καὶ πολλῆς σπουδῆς χρεία, ὥστε τὴν ἐν τῷ βαπτί σματι τυπωθεῖσαν εἰκόνα τῆς υἱοθεσίας ἀκηλίδωτο διαφυλάξαι· διὸ πολλοὶ ἔλαβον μὲν τὴν διὰ τοῦ βαπτί σματος χάριν τῆς υἱοθεσίας, ῥαθυμήσαντες δὲ οὐκ ἐγένοντο τέκνα Θεοῦ ἄχρι τέλους. Τάχα δ' ἂν τις εἶποι καὶ τοῦτο, ὅτι πολλοὶ λαμβάνουσι μὲν αὐτὸν VERS. 12. • Quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem fieri filios Dei; his qui credunt in nomine ejus.. Sive servi, sive liberi, sive pueri, sive senes, sive Barbari, sive Græci, quotquot receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri. Qui autem sunt illi? Hi qul credunt in nomine ejus, hi scilicet qui suscepto Verbo lucem veram per fidem receperunt, et declararunt. Cujus gratis non dixit quod fecerit eos filios Dei, sed quod poteslatem dederit eis filios Dei fieri? Cujus gratia? audi: Quia non sufficit ad custodiam puritatis baptizari, sed et multo studio est opus ut imago adoptionis in Filium Dei, figurata in baptismate, incontaminata servetur idcirco multi quidem in baptismo gratiam receperunt adoptionis, per ignaviam autem ΠΟΠ fuerunt filii Dei usque ad finem. Fortassis autom quis etiam hoc dixerit quod multi recipiunt eum per hoc quod solum credunt, quales sunt qui dicuntur catechumeni, nondum autem facti sunt filii Dei; διὰ τοῦ πιστεῦσαι μόνον, οἷοί εἰσιν οἱ λεγόμενοι Κατα potestatem autem tunc habent, cum voluerint baptizari, et lane gratiam cousequi, adoptione, inquam, iu filios. Dicet autem quis et hoc: Quanvis in baptismo adoptionis beneficium accipiamus, tamen quod perfectum est in resurrectione accepturi sumus, et perfectissimam adoptionem tune recepturos. nos speramus: sicut et Paulus inquit: Quia adoptionem filiorum accipimus s. Quapropter et hic evangelista non dixit, Quotquot receperunt cam,» fecit eos filios Dui: sed, o Melit eis potestatem filius Dei fieri, hoc est, 514 dedit ut in futuro sæculo gratiam illam suscipiant. **Rom, y, 25, et Galat, av, 3. ηχούμενοι, οὔπω δὲ ἐγένοντο τέκνα Θεοῦ· ἐξουσίαν μέντοι γε ἔχουσιν, εἰ βούλοιντο βαπτισθῆναι, καὶ ταύτης καταξιωθῆναι τῆς χάριτος, τῆς υἱοθεσίας φημί. Ερεῖ δέ τις καὶ τοῦτο, ὅτι Εἰ καὶ διὰ τοῦ βαπτίσματος τῆς υἱοθεσίας τὴν χάριν δεχόμεθα, ἀλλὰ τὸ τέλειον ἐν τῇ ἀναστάσει ἀπολαμβάνομεν, καὶ τὴν ἐντελεστά στην υιοθεσίαν τότε ἐλπίζομεν ἀπελεγε σθαι· καθὰ δὴ καὶ Παυλός φησιν·. Οτ: την υιοθε σαν ἀπεκδεχόμεθα. ο Διὰ τοῦτο γοῦν καὶ οὗτος ὁ εὐαγγελιστὴς οὐκ εἶπεν, ὅτι Οτοι ἔλαβον αὐτὸν, ἐποίησεν αὐτοὺς τέκνα θεοῦ, ἀλλ', ε Εδωκεν αὐτοῖς εξουσίαν τέκνα θεού γενέσθαι, τουτέστιν, ἐν τῷ Η λογος των γεωμετθαι ταύτην την χάρη.

• Οι οὐκ ἐξ αἱμάτων, οὐδὲ ἐκ θελήματος σαρκός. εὐδὲ ἐκ θελήματος ἀνδρὸς, ἀλλ' ἐκ Θεοῦ ἐγεννήθησαν.» Σύγκρισιν ὥσπερ ποιεῖται τοῦ θείου καὶ τοῦ σαρκικοῦ τόκου, οὐκ ἀπεικότω. ἀναμιμνήσκων ἡμᾶς τῶν σαρκικῶν ὠδίνων, ἀλλ' ὅπως διὰ τῆς συγκρίσεως ἐπιγνόντες ἡμεῖς τοῦ σαρκικοῦ τόκου τὸ ἀγενιὲς καὶ ταπεινὸν, πρὸς τὴν θείαν χάριν δράμωμεν. Φησὶ γοῦν· ι Οἳ οὐκ ἐξ αἱμάτων ἐγεννήθησαν,» τῶν καταμηνίων δηλαδή; ἐκ τούτων γὰρ ἡ τροφὴ καὶ ἡ αύξησις τῷ ἐμβρύῳ φασὶ δὲ ὅτι καὶ τὸ σπέρμα πρῶτον ἐξαιματοῦται, εἶτα εἰς σάρκα καὶ τὴν ἄλλην διασκευήν μεταπλάττεται. Επεὶ δὲ εἰκὸς ἦν τινας εἰπεῖν, ὅτι καὶ τοῦ Ἰσαὰκ λοιπὸν ἡ γέννησις τοιαύτη ἦν, οἵαν γεννῶνται οἱ πιστεύοντες εἰς Χριστόν· καὶ γὰρ καὶ ὁ Ἰσαὰκ οὐκ ἐξ αἱμάτων ἐγεννήθη· ἐξέλιπε γὰρ τῇ Σάβᾳ τὰ καταμήνια· ἐπεὶ τοίνυν ἐνεδέχετο τίνας ὑπονοῆσαι τοῦτο, ἐπάγει τὸ, ὁ Οὐδὲ ἐκ θελήματος σαρκός, οὐδὲ ἐκ θελήματος ἀνδρός.» Καὶ γὰρ τῷ Ἰσαὰκ εἰ οὐκ ἐξ αἱμάτων ἡ γέννησις, ἀλλά γε ἐκ θελήματος ἀνδρός· ἤθελε γὰρ δήπου ὁ ἀνὴρ γεννηθῆναι αὐτῷ παιδίον ἐκ τῆς Σάρρας. Ἐκ θελήματ τος δὲ σαρκὸς, ὡς ἐκ τῆς ᾿Αννης ὁ Σαμουήλ. Εἶπο:; οὖν τὸν μὲν Ἰσαὰκ ἐκ θελήματος ἀνδρὸς, τὸν δὲ Σαμουὴλ ἐκ θελήματος σαρκὸς, τουτέστι, τῆς ἀνθρωπένης («)· ἔδίψα γὰρ τοῦ κτήσασθαι παῖδα ἡ στεῖρα αὕτη· τάχα δὲ καὶ ἀμφότερα ἐπὶ ἀμφοτέρων. Εἰ δέ τι καὶ ἕτερον βούλοιο μαθεῖν, ἄκουε, ὅτι ἡ κατά σάρκα μίζες ἢ ἀπὸ πυρώσεως φυσικής γίνεται πολύ λάκις γάρ τις έτυχε διαπλάσεως θερμοτέρας, καὶ ἐκ τούτου ἐστὶν εὐκατάφορος πρὸς συνουσίαν (τοῦτο γοῦν ὠνόμασε θέλημα σαρκὸς), ἢ διὰ πονηρὰν συνή- G θειαν, καὶ ἀκόλαστον δίαιταν, ἡ πρὸς συνουσίαν ὁρμὴ άσχετος γίνεται, ἣν θέλημα ἀνδρὸς ἐκάλεσεν, ὡς οὐ τῆς φυσικῆς διαπλάσεως, ἀλλὰ τῆς τοῦ ἀνδρὸς ἀκολασίας ἔργον οὖσαν. Ἴσως δὲ, ἐπεὶ ποτὲ μὲν εὑρί σκεται ἡ γυνὴ πρὸς συνουσίαν εὐκατάφορος, ποτὲ δὲ ὁ ἀνὴρ, διὰ μὲν τοῦ θελήματος τοῦ ἀνδρὸς τὴν τοῦ ἀνδρὸς λαγνείαν ἐδήλωσε· διὰ δὲ τοῦ θελήματος τῆς σαρκὸς, τὴν τῆς γυναικός. Νοήσεις δ' ἂν εἰκότως καὶ θέλημα σαρκὸς τὴν ἐπιθυμίαν τὴν ἀναζωπυρού- CAP. I. VERS. 15. • Qui non ex sanguinilus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt, › Comparationem quodammodo facit divine et carualis generationis, non absurde relucens nobis in memoriam carnales partus, ut agnita vilitate et humilitate carnalis generationis per comparationem, ad divinam gratiam curramus. Dicit igitur, e Qui non ex sanguinibus nati sunt, o menstruis scilicet. Ex illis enim embryo nutrimentuin babet et incrementum. Dicunt autem quod et semen primum sanguinis naturam accipiat, et deinde in carnem et aliam dispositionem transformetur. Quia autem probabile est quosdam dicturos quod et nativitas Isaac fere talis fuerit, quali generantur credentes in Christum; etenim Isaac non ex sanguinibus natus est: defecerant enim Sarra menstrua; itaque quia possibile est quosdam talia suspicari, subdit: ‹ Neque ex voluntate carnis, neque ex vofuntate viri.» Etenim quamvis nativitas Isaac non fuerit ex sanguinibus, erat tamen ex voluntate viri. Voluit enim utique vir generare sibi puerum de | Sarra. Ex voluntate autem carnis, sicut ex Anna Samuel. Dixerit enim quis Isaac ex voluntate viri, Samuelem vero cx voluntate carnis, hoc est Anne. Sitivit enim, inquit, ut possideret filium sterilis ista. Fortassis autem ambo ex utrisque. Quod si et aliud quid volueris discere, audi: Carnalis coitus vel fit a naturali ardore: sæpe enim quis calidioris com - plexionis est, et inde ad coitum est propensior, et hoc appellat voluntatem carnis: vel propter malam consuetudinem, et intemperantiam diatr, impetus coeundi violentior fit, et illum nominat voluntatem viri, quod non sit ex naturali constitutione, sed opus sit virilis intemperantiæ. Fortassis autem quia mulier interdum invenitur ad coitum propensior, interdum vero vir, per voluntatem quidem carnis, intellexit muheris, per voluntatem autem viri, viri lasciviam significavit. Intelliges autem recte per voluntatem carnis, concupiscentiam incendentem ad coilum carnem: per voluntatem autem viri, com - Ex collatione codd. Venet. S. Marci. Cod. 31, ἐκ τούτων γὰρ ἡ τροφή καὶ ἡ αὔξησις τῷ ἐμβρύῳ. Πάντες οἱ ἐξ ἀνδρῶν καὶ γυ ναικῶν τικτόμενοι φυσικὴν γέννησιν ἔχουσι τὴν ἐξ αἱμάτων. Ἐπεὶ δὲ τῶν ἀλλήλοις συναρμοζομένων ἀνδρῶν τε καὶ γυναικῶν, οἱ μὲν ἀνδριζόμενοι κατὰ τῆς ἐπιθυμίας τῆς σαρκός, συναρμόζονται διὰ παιδοποιίαν, οἱ δὲ ἀνδριζόμενοι κατ' αὐτῆς, δι' αὐ τὴν συναρμόζονται τὴν ἐπιθυμίαν, τοὺς μὲν ἀποτικτομένους ἐκ τῶν κατὰ τῆς σαρκὸς ἀνδριζομένων παρεισάγει ἐκ θελήματος γεννᾶσθαι ἀνδρὸς, τους δὲ δι᾽ ἐπιθυμίαν σαρκὸς, ἐκ θελήματος σαρκός, καί φησι, τοὺς ἐκ Θεοῦ κατὰ χάριν τῆς υἱοθεσίας τικτομένους, μὴ κεκτῆσθαι ταύτην τὴν θείαν ἀπό σεξιν φυσικῶς ὅλως, είτε γεγένηνται ἐκ τοῦ διὰ παιδοποιίαν, εἴτε ἐκ τῆς δι' ἐπιθυμίαν σαρκὸς, τους φυσικῶς ἀποτεκόντας αὐτούς, ἀλλήλοις συνέρ χεσθαι. • Ex illis enim. embryo nutrimentum habct. Lor Rod edit. Lut. desunt ab νοήσεις, usque ad ταῦτα δὲ πάντα. Lacuna suppleta est ex codice Parisiensi apud Simonium tomo III Critica: Et quidem omnes qui ex viris feminisque nascun tur, naturalem generationein habent ex sanguinibus. Allamen cum ex viris feminisque, qui invicem copulantur, alii quidem viriliter se habentes contra concupiscentiam, copulantur nihilominus ad prolem habendam; alii in prolem minus propensł, propter ipsam concupiscentiam copulantur: hine eos qui gignuntur ab iis qui contra concupiscentiam viriliter se habent, appellat natos ex voluntate viri, eos vero, qui concupiscentiæ impulsu progeniti sunt, ex voluntate carnis. Subditque, eos qui ex Deo nati sunt per gratiam adoptionis in filios, nullo naturali modo divinam hanc nativitatis rationem conseculos esse; sive prolis desiderium, sive carnis conempiscentia ipsorum parentes ad conjunctionem impulerit. Dicunt autem, o etc. in N. T., cap. 28, pag. 401. Sed hæc verba desiderantur in codicibus Venctæ Marcianæ bibliothecæ

gressum ac copulam concupiscentis, qui operis est σαν πρός μίξιν τὴν σάρκα· θέλημα δὲ ἀνδρός, τὴν principium. Posuit autem ambo, quia multi concupiscunt quidem, at non statim a concupiscentia abstrahuntur, sed imperant illi, et in opus non labuntar. Cæterum qui vincuntur, illi primum a carne et titillante concupiscentia succensi concitantur ut coitum velint. Igitur recte adjunxit evangelista voluntatem carnis voluntati viri, quia coitum natura præcedit concupiscentia, et in copula necessario præcedunt utraque. Hæc omnia dicta sunt propter cos qui multa sempe interrogant stulle, quoniam proprie dicendo una ex omnibus 515 illis senten - tia declaratur, ipsius dico, quæ in carnali est generatione, vilitatis clarior manifestatio. Quid igitur plus habemus nos, qui in Christum credimus, quain Israelitz in lege? Etenim et illi dicebantur alii Dei. Magnum sane inter nos et illos discrimen: quoniam lex in omnibus habebat umbram futurorum, neque adeptionem filiorum Dei dabat Israelitis, sed quasi in Agura et typo, nos autem secundum veritatem, accepto Spiritu Dei per baptisma, clamamus: ‹ Abba Pater.» Sicut autem illorum baptisma in umbra et in figura erat, ita et adoptio nostram quoque præfigurabat. Propterea quamvis vocati fuerint filii, hoc tamen contigit eis in umbra, neque in veritate eamdem filiorum adoptionem habuerunt, quanı nos nunc per baptisma. VERB. 14. Ο Εt Ferbum caro factum est.» Postquam dixit quod nos credentes in Christum si voluerimus, efficiamur filii Dei, subinfert nunc et causami tanti boni. Dicit enim: Vis discere quid conciliarit nobis hanc adoptionem in flios? Quia Verbum caro factum est. Quando autem audioris quod Verbum caro factum est, ne opineris quod a sua natura destiterit, et in carnem versum sit. Neque enim Deus fuisset, si versum et altera - tum fuisset; sed manens quod erat, factum est quod non erat. Apollinarius autem Laodicenus hinc hæresim excitavit. Dogma enim ejus erat, Dominum et Deum nostrum non suscepisse perfectam hominis naturam, videlicet corpus cum anima rationali, sed carnem solam mentalis et rationalis animæ experten. Quid enim opus habebat anima Deus, inquit, qui habebat deitatem, quæ gubernabat corpns, sicut nos habemus animam corpus nostrum dirigentem? Habebat autem ansam, ut existimabatur, ex praesenti dicto, ο Et Verbum caro factum est.. Non enim, inquit, dixit: c El factum est homo, sed, caro ) et ita non suscepit animam quae habet mentem ac rationem, sed carnen abeque mente et ratioue. Ignorabat autem miserabilis ille quod Scriptura plerumque a parte totum nominet, utpote commemoratura totum hominem, a parte, anima scilicet, ipsum nominat: ut, ‹ Omnis anima quæ non circumciditur, occidatur ".» Ecce enim pro eo quod 40 Ron. viu, 15 et Galut. 1, 6. * Gen. xvii, 14, πρὸς τὸν συνδυασμὸν τοῦ ἐπιθυμοῦντος συγκατάθε σιν, ἥτις ἀρχὴ τῆς πράξεως. Εθηκε δὲ καὶ ἀμφότερα, ὅτι πολλοὶ ἐπιθυμοῦσι μεν, οὐ μὴν εὐθὺς καὶ συναπάγονται τῇ ἐπιθυμίᾳ· ἀλλὰ κατακρατοῦσι ταύτης, καὶ πρὸς τὴν πράξιν οὐκ ὀλισθαίνουσιν. Ὅσοι δὲ ἦτα τῶνται, ἐκεῖνοι πρῶτον ὑπὸ τῆς σαρκὸς καὶ τῆς ἐν ταύτῃ ὑποσμυχούσης επιθυμίας διακαιόμενοι, πρὸς τὸ θέλειν μιγῆναι ἐκτρέπονται. Εὐτάκτως οὖν ὁ εὐαγγελιστὴς τὴ θέλημα τῆς σαρκὸς προέταξε του θελήματος τοῦ ἀνδρὸς, ὡς τῆς ἐπιθυμίας φυσικῶς προηγουμένης τῆς μίξεως, καὶ ἀμφοτέρων ἐπὶ τοῦ συνδυασμού συντρεχόντων ἐξ ἀνάγκης. Ταῦτα δὲ πάντα είρηται διὰ τοὺς τὰ ἀνόητα πολλάκις ἐρωτῶν· τας· ἐπεὶ, τό γε κυριώτερον εἰπεῖν, μία διὰ πάντων τούτων έννοια δηλοῦται, φημὶ δὴ, ἡ τῆς τοῦ σαςκικοῦ τόπου εὐτελείας Έμφασις. Τί οὖν πλέον ἔχομεν οἱ εἰς Χριστὸν πιστεύοντες τῶν ἐν τῷ νόμῳ Ἰσραηλι τῶν; Καὶ γὰρ κἀκεῖνοι υἱοὶ Θεοῦ ἐλέγοντο. Πολὺ τὸ διάφορον ἡμῶν κἀκείνων. Ἐπεὶ γὰρ ὁ νόμος ἐν πᾶσι σκιὰν εἶχε τῶν μελλόντων, οὐδὲ τὴν υἱοθεσίαν ἔχειν ἐδίδου τοῖς Ἰσραηλίταις, ἀλλ' ὡς ἐν τόπῳ καὶ σχή ματι· ἡμεῖς δὲ κατὰ ἀλήθειαν λαβόντες τὸ Πνεῦμε τοῦ Θεοῦ διὰ τοῦ βαπτίσματος, κράζομεν· '166 6 Πατήρ.» Εκείνοις δὲ ὥσπερ τὸ βάπτισμα τυπικόν ἦν καὶ σκιώδες, οὕτω καὶ ἡ υιοθεσία τὴν ἡμετέραν προτυποῦσα. Κἂν οὖν υἱοὶ ἐκαλοῦντο, ἀλλὰ σκιωδῶς, καὶ οὐκ αὐτὴν τὴν ἀλήθειαν της υιοθεσίας εἶχον, ὡς ἡμεῖς νῦν διὰ τοῦ βαπτίσματος. • Καὶ ὁ Λόγος σάρξ εγένετο. Εἰπὼν ὅτι τέχνε γινόμεθα Θεοῦ, εἰ θέλομεν, οἱ πιστεύσαντες εἰς Χρισ στὸν, ἐπιφέρει καὶ τὴν αἰτίαν τοῦ τηλικούτου άγαθοῦ. Τί γάρ, φησί, προεξένησεν ἡμῖν τὴν υἱοθεσίαν ταύτην, βούλει μαθεῖν; Τὸ τὸν Λόγον σάρκα γενέσθαι. Ὅταν δὲ ἀκούσῃς, ότι ο Σάρξ ἐγένετο, ο μὴ νομίσης ὅτι ἐξέστη τῆς οἰκείας φύσεως, καὶ ἐτράπη εἰς σάρκα· οὐ γὰρ ἂν Θεὸς ἦν, εἴπερ ετρέπετο καὶ ἡλλοιοῦτο ἀλλ' ὅτι μένων 8 ἦν, ἐγένετο 8 οὐκ ἦν. Απολλινά ριος δὲ ὁ Λαοδικεὺς ἐντεῦθεν αἵρεσιν συνεστήσατο. Εδογμάτισε γὰρ ὅτι ὁ Κύριος καὶ Θεὸς ἡμῶν οὐκ ἀνέλαβε τὴν τοῦ ἀνθρώπου φύσιν τελείαν, ήγουν σῶμα μετὰ ψυχῆς λογικῆς, ἀλλὰ σάρκα μόνην, ψυ χῆς λογικῆς καὶ νοερᾶς ἄμοιρον. Τί γὰρ ἔχρηζει Θεὸς τῆς ψυχῆς, ἔχων τὴν θεότητα κυβερνῶσαν τὸ σῶμα, ὃν τρόπον ἔχομεν ἡμεῖς τὴν ψυχὴν διεξάγου σαν τὸ ἡμῶν σῶμα; Εἶχε δὲ εἰς ἐπικουρίαν, ὡς ᾤετο, τὸ παρὸν ῥητόν·. Καὶ ὁ Λόγος σάρξ ἐγένετο. ο Οὐ γάρ, φησίν, εἶπεν, ὅτι "Ανθρωπος ἐγένετο, ἀλλὰ, ο σάρξ.» Ωστε οὐκ ἀνέλαβε ψυχὴν νοῦν ἔχουν σαν καὶ λόγον, ἀλλὰ σάρκα ἄνουν καὶ ἄλογον. Ἡγνύει δὲ ἄρα ὁ ἐλεεινός, ὅτι ἡ Γραφὴ ἀπὸ τοῦ μέρους πολ λάκις ὀνομάζει τὸ ὅλον οἷον, μέλλουσα ἐπιμνησθῆ ναι ἀνθρώπου όλου, ἀπὸ μέρους, τῆς ψυχῆς λόγῳ ὀνομάζει αὐτόν· οἷον, «Πᾶσα ψυχή, ήτις οὐ περιτμηθῇ, θανατούσθω.» Ἰδοὺ γὰρ ἀντὶ τοῦ εἰπεῖν, τάς ἄνθρωπος, εἶπε τὸ μέρος, τὴν ψυχὴν λέγω. Καὶ τά λιν ἀπὸ τῆς σαρκὸς ὀνομάζει τὸ ὅλον, ώς όταν λέγη

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. I. iterum a carne nominat totum, at quamulo dicit, ‹ Et videbitomnis caro Salutare Dei ". › Dicere cuiu volens omnem hominem, camis nomine usus est. Sic et evangelista pro eo quod est, Verbum homo faelam est: dixit, ο Verbum caro factum est: a parte totum hominem nominans, ex anima et corpore constitutum. Fortassis autem quia caro a divina natura alienior est, volens evangelista siguflicare humeusam Dei misericordiam, caruis memini, ut ineffabilem ejus benignitatem obstupesca - mus, quod propter nostram salutem, alienum a 516 natura sua, et omnibus modis peregrinum, carnem clico, assumpserit. Anima enim cognationem quamdam habet cum Deo, caro autem nullo modo communicat: et idcirco opinor evangelistam sole carnis nomine usum, non quod anima expers sit assumplionis, sed ad majorem ostensionem inirandi et stupendi sacramenti. Nam si non assumpsisset animam humanam Verbum incarnatum, incurabiles adhuc essent animae nostra. Nain quori non assumpsit, non sanavit. Et quam ridiculum, -cum anima prior ægrolarit; illam enim, cum crederet sermonibus serpentis, decipereturque iu paradiso, ut dominam οι reginam secuta est mamus, et fructum attigit; si relinqueretur domina, et non assumeretur, nec • Και έψεται πᾶσα σὰρξ τὸ Σωτήριον τοῦ Θεοῦ·» est omnis homo, dicit partem, animam scilicet. Et πάντα γὰρ ἄνθρωπον μέλλων εἰπεῖν, τῷ τῆς σαρκὸς ὀνόματι προσεχρήσατο. Ούτως οὖν καὶ ὁ εὐαγ γελιστής, ἀντὶ τοῦ εἰπεῖν· Ο Λόγος ἄνθρωπος ἐγέν νετο, εἶπεν, «Ο Λόγος σὰρξ ἐγένετο,» ἀπὸ τοῦ μέρους τὸν ἄνθρωπον ὀνομάζων, τὸν ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος συγκείμενον. Τάχα δὲ ἐπεὶ ἡ σὰρξ ἀλλό τριόν ἐστι τῆς θείας φύσεως, θέλων ὁ εὐαγγελιστής δηλῶσαι τὴν ὑπεράπειρον συγκατάβασιν τοῦ Θεοῦ, τῆς σαρκὸς ἐμνήσθη, ἵν᾿ ἐκπλαγῶμεν τὴν ἄφατον φιλανθρωπίαν αὐτοῦ, ὅτι, διὰ τὴν σωτηρίαν ἡμῶν, τὸ ἀλλότριον τῆς φύσεως αὐτοῦ καὶ ξένον παντάπασι, φημὶ δὴ τὴν σάρκα, προσέλαβεν. 'Η μὲν γὰρ ψυχὴ Έχει τινὰ συγγένειαν πρός Θεόν· ἡ δὲ σὰρξ παντάπασιν ἀκοινώνητο;. Διὰ τοῦτο οὖν οἶμαι τὸν εὐαγ γελιστὴν ἐνταῦθα μόνῳ τῷ τῆς σαρκὸς ὀνόματι χρήσασθαι, οὐχ ὡς ἀμοιροῦντος ψυχῆς τοῦ προσλήμα ματος, ἀλλὰ πρὸς ἔνδειξιν πλείω τοῦ θαυμαστοῦ καὶ φρικώδους μυστηρίου. Ἐπεὶ ἐὰν οὐ προσελάβετο ψυχὴν ἀνθρωπίνην ὁ Λόγος σαρκωθείς, αθεράπευτοι ὅτι εἰσὶν αἱ ψυχαὶ ἡμῶν· ὃ γὰρ οὐ προσελάβετο, οὐδὲ ἡγίασε. Καὶ τίς ὁ γέλως, τῆς ψυχῆς πρώτης παθούσης (ἐκείνη γὰρ ἡ ἐνδοῦσα τοῖς τοῦ ὄφεω; λόγα; καὶ ἀπατηθεῖσα ἐν παραδείσῳ, εἶτα καὶ ἡ χεὶρ ἥψατο ἐπακολουθήσασα τῇ κυρίᾳ καὶ δεσποίνῃ τῇ ψυχῇ), τὴν μὲν θεράπαιναν, τὴν σάρκα, καὶ προςληφθῆναι, καὶ ἁγιασθῆναι, καὶ θεραπευθῆναι, τὴν δὲ κυρίαν ἐαθῆναι ἀπρόσληπτόν τε καὶ ἀθεράπευτον; Αλλ' Απολινάριος μὲν ἐῤῥέτω. Ἡμεῖς δὲ ὅταν ἀκούωμεν, ὅτι «Ο Λόγος σὰρξ ἐγένετο, ο πιστεύου μεν ότι άνθρωπος τέλειος, τῆς Γραφῆς ειωθυίας καὶ σάρκα και ψυχὴν μονομερῶς τὸν σύνθετον ἄνθρωπον ὀνομάζειν. Ανατρέπεται δὲ ἐκ τούτου τοῦ ῥητοῦ καὶ Νεστόριος. Ἐκεῖνος γὰρ ἔλεγεν, ὅτι οὐχ ὁ Θεὸς Λόγος αὐτὸς ἐκεῖνος ἐγένετο ἄνθρωπος, συλληφθεὶς ἐκ τῶν πανάγνων αἱμάτων τῆς ἁγίας Παρθένου, ἀλλ᾽ ἔτεκεν ἡ Παρθένος ἄνθρωπον· οὗτος δὲ ὁ ἄνθρω πος, χαριτωθεὶς ἀρετῆς πάσης εἴδει, ἔσχε τὸν τοῦ Θεοῦ Λόγου συνημμένον αὐτῷ, καὶ ἐξουσίαν διδόντα κατά πνευμάτων ἀκαθάρτων· καὶ ἐκ τούτου ἐδογμάτιζε δύο υἱοὺς, ἵνα τὸν τῆς Παρθένου, τὸν Ἰησοῦν τὸν ἄνθρωπον, καὶ ἕτερον τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, συνημμένον μὲν τῷ ἀνθρώπῳ, καὶ ἀδιάσπαστον αὐτῷ ὄντα, ἀλλὰ κατὰ χάριν καὶ σχέσιν καὶ ἀγάπη, οἷα δὴ ἐναρέτου ὄντος τοῦ ἀνθρώπου. Ταῦτα ἐκεῖ- Nam si voluisset, audivisset utique et beatumn Jonνος ἐθελοχωρῶν πρὸς τὴν ἀλήθειαν. Εἰ γὰρ ἡβούλετο, ἤκουσεν ἂν καὶ αὐτὸς τοῦ μακαρίου τούτου εὐαγγελιστοῦ λέγοντος, ὅτι. Ο Λόγος σάρξ ἐγένετο.» Οὐ προφανῶς γὰρ ἐνταῦθα ἐλέγχεται; Αὐτὸς γὰρ ὁ Λόγος ἄνθρωπος ἐγένετο. Οὐκ εἶπεν· Εὐρὼν ἄνθρωπον ὁ λόγος, συνήφθη αὐτῷ, ἀλλ', Αὐτὸς ἐκεῖ - νος άνθρωπος ἐγένετο. Ανατρέπεται δὲ καὶ Εὐτυ χὴς, καὶ Οὐαλεντίνο;, καὶ Μάνης ἐντεῦθεν. Οὗτοι γὰρ κατὰ φαντασίαν ἔλεγον φανῆναι τὴν Λόγον τοῦ Θεοῦ. ᾿Ακουέτωσαν οὖν, ὅτι «Ο Λόγος σάρξ ἐγένετο.» Οὐκ εἶπεν, ὅτι Σάρξ εφαντάσθη, ἡ ἔδοξεν, ἀλλ᾽, ὅτι Εγένετο ἀληθείᾳ, καὶ οὐσίᾳ, καὶ οὐ φανε 6. Paul. cxLiv, 21. curaretur, assumeretur autem et sanctificaretur et curaretur caro? Verum Apollinarius valeat, nos autem quando audimus quod Verbum caro factum sit, credintus quod totus homo factus: quandoquidem Scripturæ mos est et carnem, et animam, ut a parte, totum hominem nominare. Gonvincitar autem et Nestorius ex hoc dieto. Dicebat enimi ille quod Don Deus Verbum fuerit ille homo conceptus ex sanctissimis sanguinibus sauctæ Virginis, sed pepererit quidem Virgo hominem, iste autem homo gratiam assecutus in conui virtutumn genere, habuerit Verbum Dei sibi coadunatum, quod potestatem et dederat contra immundos spiritus: atque ita dicebat duos filios, unum Virginis Jesum hominem, et aliumn Filium Dei, qui adunatus quidem fuerit hom mini inseparabiliter, sed per habitum et gratiam et charitatem, quemadmodum etiam virtutibus prædilo. Hae ille, sua sponte ad veritatem surdus. nem evangelistam dicentém, ‹ Verbum caro factum est. › Noune manifeste hic convincitur?.Ipsum enim Verbum factum est hono. Non dixit quod iuvento homine virtutibus prædito, illi se adjunxerit, sed factum est ille ipse homo. Confutautur insuper et Eutyches et Valentinus et Manichæus hoc loco. Illi enim dixerunt quod apparuerit homo juxta apparentiam. Audiant igitur, ‹ Verbum caro factum est. Non dicit quod apparenter fuerit caro, sed quod fuerit veritas et substantia, et non phantasia. Absurdum enim et stultum esset credere quod cum Filius Dei veritas sit et dicatur, mentiatur incarna-

ut tionem. in hunc se modum mendas phantasia sem- τασίᾳ. "Ατοπον γὰρ καὶ ἀνόητον πιστεύειν, ὡς δ per ostentat. Et habitavit in nobis. › Quoniam supra dixeral, «Verbum caro factum est, ne quis suspicetur quod una natura facta sit Christus, ideo subdit, Et habitavit in nobis, ›› ut ostendat duas naturas, nostram scilicet, ac verbi. Nam sicut alterius naturæ est tabernaculum, et alterius is qui inhabitat in eo: ita et Verbum in vobis habitare dicitur, hoc est, in nostra natura, et alterius 517 est naturæ quam sit nostra. ConfunDiscidantur Armenii, qui unam colunt naturam. mus igitur per, • Verbum caro factum est, a quod Ipsum Verbum homo factum est: et cum sit Filius Dei, factum est filius mulieris, quæ proprie Deipara dicitur, eo quod genuerit Deum in carne. Per hoc autem quod dicit, ‹ Habitavit in nobis, › discimus duas naturas credendas in Christo. Nam etsi unus sit secundum hypostasin, hoc est, sccundum personam: secundum naturas tamen duo, Deus videlicet et homo. Divina autem natura et humana non fuerint una, etiamsi apud unum videantur, Christum dico. Ibid.. Εt spectavimus gloriam ejus, gloriam velut Unigeniti a Patre, plenum gratia et veritate.» Postquam dixit quod caro factum sit, subdit nunc, • Et spectavimus gloriam ejus, cum videlicet esset in carne. Etenim cum faciem Mosi ex col- loquio Dei factam clarioren Israelite videre nequiveriut, muito magis apostoll»udæ deitatis Unigeniti capaces non fuissent, nisi per carnem apparuisset, Spectavinius autem gloriam, non talem qualem babebat Moses, vel cum qua gloria Cherubim et Seraphim propheta apparuerunt: sed tales gloriam, qualem decuit esse Unigenitia Paire, quæ illi naturaliter inest. Nam velut hic non similitu - dinis, sed confirmationis et determinationis indubitatæ verbum est. sicut cum videmus regem cum gloria magna venientem, dicimus quod velut rex prodeal, hoc eat, quod vere sit rex: ita etiam hoc loco intelligere debes, «velut Unigeniti,» quod gloria quam spectavimus, revera fuerit gloria Filii plena gratia el veritate. Gratia quidem plena, secundum quod sermo ejus gratiosus erat, ut sic dicam, juxta David, • Diffusa eut gratia in labiis tuis", El Evanger lista, é Admirabantur omnes super sermonibus gratiæ qui procedebant ex ore ejus ". Et omnibus sanitates conferebat, prout congruebat eis. Veritata autem plena erat secundum quod ea quæ prophetæ et Moses ipse vel dicebant vel faciebant, figuræ eraut per onuis; at, quæ Christus faciebat dicebatque, plena erant veritate, cum esset ipsamet gratia, et ipsamet veritas, aliisque suppeditaret eam. Ubi autem spectarunt gloriam illam? Quidam suspicantur quod fortassis in moute Thabor. For. isssís autem et hoc verum est, quod non solum in ● › Et οι Peal. SLIV, 3. ** Luc. iv, 22. " Υἱός τοῦ Θεοῦ, ἀλήθεια ὢν καὶ λεγόμενος, εψεύσατο τὴν ἐνανθρώπησιν· τοιοῦτον γὰρ ἡ φαντασία, ψευ δῆς πάντως ἔνδειξις. ι Καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν.» Ἐπειδὴ ἄνω εἶπεν, ὅτι «Ο Λόγος σὰρξ ἐγένετο, ο ἵνα μή τις υπολάβῃ, ὅτι μία φύσις λοιπὸν ἐγένετο ὁ Χριστὸς, διὰ τοῦτο ἐπάγει τὸ, ο Εσκήνωσεν ἐν ἡμῖν, ο ἵνα δείξῃ τὰς δύο φύσεις, τήν τε ἡμετέραν, καὶ τὴν τοῦ Λόγου. Ωσπερ γὰρ ἄλλης φύσεως ἐστιν ἡ σκηνή, καὶ ἄλλης ὁ κατασκηνῶν ἐν αὐτῇ· οὕτω καὶ ὁ Λόγος σκηνῶσαι ἐν ἡμῖν λεγόμενος, τουτέστιν, ἐν τῇ ἡμετέρα φύσει, ἄλλης ἂν εἴη φύσεως παρέ τὴν ἡμετέραν. Αἰσχυνέσθωσαν οἱ ᾿Αρμένιοι, οἱ μίαν φύσιν πρεσβεύοντες. Μανθάνομεν οὖν, διὰ μὲν τοῦ, • Ο Λόγος σάρξ ἐγένετο, ο ὅτι αὐτὸς ὁ Λόγος αν θρωπος ἐγένετο, καὶ υἱὸς ὢν τοῦ Θεοῦ, γέγονε καὶ γυναικὸς Υἱός· ἥτις καὶ κυρίως Θεοτόκος καλεῖται, ὡς τὸν Θεὸν γεννήσασα ἐν σαρκί. Διὰ δὲ τοῦ, «Ἑσπήνωσεν ἐν ἡμῖν, τοῦτο διδασκόμεθα, τὸ δύο φύσεις πιστεύειν εἰς τὸν ἕνα Χριστόν. Εἰ γὰρ καὶ εἶ; κατὰ ὑπόστασιν ήγουν τὸ πρόσωπον, ἀλλὰ δύο κατά τάς φύσεις· Θεὸς γὰρ καὶ ἄνθρωπος· θεία δὲ φύσις καὶ ἀνθρωπίνη οὐκ ἂν εἶεν ἕν, εἰ καὶ περὶ ἕνα θεωρούντο, τὸν Χριστόν φημι. • Καὶ ἐθεασάμεθα τὴν δόξαν αὐτοῦ, δόξαν ὡς Μονογενούς παρὰ Πατρός, πλήρης χάριτος καὶ ἀλη θείας.» Επειδὴ εἶπεν, ὅτι ο Σαρξ ἐγένετο, ο ἐπ· φέρει λοιπόν, ὅτι ο Εθεασάμεθα τὴν δόξαν αὐτοῦ, κ ἐν σαρκὶ δηλονότι όντος. Εἰ γὰρ τὸ πρόσωπον Μω σέως λαμπρυνθὲν ἐκ τῆς πρὸς Θεὸν ὁμιλίας οἱ Ἰσραη λῖται ἰδεῖν οὐχ ἡδύναντο, πολλῷ μᾶλλον τὴν θεότητα τοῦ Μονογενοῦς γυμνὴν οὐκ ἂν ἐχώρησαν οἱ ἀπό στολοι, εἰ μὴ διὰ τῆς σαρκὸς ἐπεφάνη. Εθεασάμεθα δὲ τὴν δόξαν οὐ τοιαύτην, οἵαν ἔσχεν ὁ Μωσής, ή μεθ' οίας δόξης ὤφθησαν τὰ Χερουβὶμ καὶ τὰ Σε ραφὶμ τῷ προφήτῃ, ἀλλὰ τοιαύτην δόξαν, οἷαν ἔπρε πεν εἶναι μονογενεῖ Υἱῷ, ἐκ τοῦ Πατρὸς φυσικῶς αὐτῷ προσοῦσαν. Τὸ γὰρ ο ὡς» ἐνταῦθα ούχ όμοι ώσεώς ἐστιν, ἀλλὰ βεβαιώσεως καὶ ἀναμφισβητή του διορισμού. Ωσπερ βασιλέα βλέποντες μετὰ δόσ ξης πολλῆς προερχόμενον, λέγομεν ὅτι ὡς βασιλεύς προῆλθεν, ἀντὶ τοῦ, ὡς ὄντως καὶ κατὰ ἀλήθειαν βασιλεύς· οὕτως οὖν κἀνταῦθα τὸ, «ὡς Μονογε νοῦς, ο ὀφείλομεν νοῆσαι, ἀντὶ τοῦ, Η δόξα, ἣν εθεασάμεθα, ὡς τῷ ὄντι κατὰ ἀλήθειαν Υἱοῦ δόξε ἦν. «Πλήρης χάριτος καὶ ἀληθείας.» Χάριτος μὲν πλήρης, καθὸ καὶ ὁ Λόγος αὐτοῦ κεχαριτωμένος ἦν, ἵνα οὕτως είπω, καθὰ καὶ Δαυΐδ λέγει. Εξεχύθη ἡ χάρις ἐν χείλεσί σου.» Καὶ ὁ εὐαγγελιστής, ότι • Ἐθαύμαζον πάντες ἐπὶ τοῖς λόγοις τῆς χάριτος τοῖς ἐκπορευομένοις ἐκ τοῦ στόματος αὐτοῦ.» Καὶ πᾶσι δὲ τὰς ἰάσεις ἐχαρίζετο τοῖς χρήζουσιν αὐτῶν. ᾿Αληθείας δὲ πλήρης ἦν, καθὸ καὶ οἱ προφῆται, καὶ Μωσῆς αὐτὸς, ὅσα ἔλεγον ἢ ἔπραττον, πάντα τύποι ἦσαν· ὁ δὲ Χριστὸς ὁ ἔλεγε καὶ ἔπραττεν, ἅπαντα ἀληθείας πλήρη, αὐτόχαρις ὢν καὶ αὐτοαλήθεια, καὶ ἄλλοις ταῦτα χορηγών. Ποῦ δὲ ἐθεάσαντο τὴν

CAP. I. εξαν; Ἴσως μέν τινες υπολήψονται, ὅτι ἐν τῷ ὄρει monte, sed etiam in omnibus quae dicebat et των Θαβώρ. Τάχα δὲ καὶ τοῦτο μὲν ἀληθὲς, πλην faciebat, spectabant gloriam ejus. οὐκ ἐν τῷ ὄρει μόνῳ, ἀλλ' ἐν πᾶσιν οἷς ἔπραττε καὶ ἔλεγεν, ἔβλεπον τὴν δόξαν αὐτοῦ. • Ιωάννης μαρτυρεῖ περὶ αὐτοῦ, καὶ κέκραγε λέγων· Οὗτος ἦν, ὃν εἶπον, ὁ ὀπίσω μου ἐρχόμενος, Εμπροσθέν μου γέγονεν, ὅτι πρῶτός μου ἦν.» Τὴν Ἰωάννου μαρτυρίαν συνεχώς παραλαμβάνει ὁ εὐαγγελιστής· οὐχὶ τὸν Δεσπότην ἀξιόπιστον ἀπὸ τοῦ δούλου ποιῶν, ἀλλ᾽ ἐπεὶ μεγάλην ὑπόληψιν εἶχον περὶ Ἰωάννου οἱ ὄχλοι, τούτου ἕνεκεν παραλαμβά. ναι εἰς τὴν περὶ τοῦ Χριστοῦ μαρτυρίαν τὸν παρ' ἐκείνοις νομιζόμενον μέγαν Ἰωάννην, καὶ διὰ τοῦτο ὑπὲρ ἅπαντας πιστευόμενον. Τὸ δὲ, ο κέκραγε, ο τὴν πολλὴν παῤῥησίαν τοῦ Ἰωάννου δεικνύει. Οὐ γὰρ ἐν γωνίᾳ, ἀλλὰ μετὰ πολλῆς τῆς παρρησίας ἐβόα περὶ Χριστοῦ. Τί δὲ ἔλεγεν; «Οὗτος ἦν, ὃν εἶπον· ὁ καὶ πρὸ τοῦ ἰδεῖν τὸν Χριστὸν ὁ Ἰωάννης εμαρτύρει περὶ αὐτοῦ. Καὶ τοῦτο Θεοῦ πάντως εύδοκία, ἵνα μὴ δόξῃ, τῷ προσώπῳ χαριζόμενος τοῦ Χριστοῦ, περὶ αὐτοῦ τὰ χρηστότερα μαρτυρεῖν. Διδ καὶ λέγει· ι Ον εἶπον,» τουτέστι, καὶ πρὶν ἰδεῖν αὐτὸν, «ὁ ὀπίσω μου ἐρχόμενος,» κατὰ τοὺς τῆς γεννήσεως δηλαδή χρόνους· ἐξ γὰρ μῆνας πρότερος ἦν ὁ πρόδρομος τοῦ Χριστοῦ κατὰ τὴν ἐν σαρκί γέννησιν. «Οὗτος ἔμπροσθέν μου γέγονεν, ο ἀντὶ τοῦ, προτιμότερός μου καὶ ἐνδοξότερος ἐγένετο. Διὰ τί; Ὅτι καὶ πρῶτος μου ἦν κατὰ τὴν θεότητα. Οἱ δὲ 'Αρειανοὶ ἀνοήτως ἡρμήνευσαν τὸ ῥητὸν τοῦτο. (έλοντες γὰρ δεῖξαι, ὅτι ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ οὐκ ἐγεν ήθη ἀπὸ τοῦ Πατρὸς, ἀλλὰ γέγονεν ὡς ἐν τῶν κτισ μάτων, φασὶν, ἔτι Ἰδοὺ ὁ Ἰωάννης μαρτυρεῖ περὶ αὐτοῦ τὸ, ο Εμπροσθέν μου γέγονεν, ἡ ἀντὶ τοῦ, πρὸ ἐμοῦ γέγονε, καὶ ἐκτίσθη παρὰ τοῦ Θεοῦ, ὡς ἐν τῶν ποιημάτων. Ελέγχονται δὲ, κακῶς νοοῦντες τὸ ῥη τὸν ἐκ τοῦ ἐφεξῆς. Ποια γὰρ ἔννοια ἐμφαίνεται ἐν τῷ λέγειν, ὅτι ο Οὗτος, ὁ Χριστὸς δηλαδή, «ἔμε προσθέν μου γέγονεν, ἡ ἀντὶ τοῦ, πρὸ ἐμοῦ ἐκτίσθη, • διότι πρῶτός μου ἦν;» 'Ανόητον γὰρ παντάπασι τὸ λέγειν, ὅτι Τοῦτον ἔκτισεν ὁ Θεὸς πρότερον, διότι πρωτός μου ἦν. Τοὐναντίον γὰρ ὤφειλε μᾶλλον εἰδ τεῖν, ὅτι οὗτος πρῶτός μου ἐστι, διότι ἔμπροσθέν μου γέγονεν, ήγουν ἐκτίσθη. Ταῦτα μὲν τὰ τῶν Αρειανῶν. Ἡμεῖς δὲ ὀρθοδόξως νεοῦμεν, ὅτι «Ο ἐπίσω μου ἐρχόμενος,» κατὰ τὴν ἐκ Παρθένου ἐν σαρκὶ γέννησιν, ο ἔμπροσθέν μου γέγονεν, ο ἀντὶ τοῦ, ἐνδοξότερος και προτιμότερός μου ἐγένετο ἐκ τῶν περὶ αὐτὸν συμβάντων θαυμάτων, ἐκ τοῦ τό κου, ἐκ τῆς ἀνατροφῆς, ἐκ τῆς σοφίας. Καὶ εἰκός τως τοῦτο. Καὶ γὰρ πρῶτός μου ἦν, κατὰ τὴν πρὸ αἰώνων ἐκ Πατρός γέννησιν, εἰ καὶ ὀπίσω μου ἦλθε κατὰ τὴν ἐν σαρκί παρουσίαν. • Καὶ ἐκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες ἐλάβομεν, καὶ χάριν ἀντὶ χάριτος.» Καὶ ταῦτα τοῦ Προδρόμου εἰσὶ ῥήματα λέγοντος περὶ τοῦ Χριστοῦ, ὅτι ἡμεῖς πάντες οἱ προφῆται ἐκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ ἐλάβομεν. Οὐ γὰρ τοσαύτην ἔχει τὴν γέρον, ἐπην οἱ πνευματοφόρητοι άνθρωποι· ἀλλὰ πηγή ὑπάρχων παντὸς ἀγαθοῦ, καὶ πάσης σοφίας και PATROL. GR. CXXIII. VERS. 15. • Joannes testatur de ipso, et clamavit, dicens: llic erat de quo dicebam, qui post me venturus, ante me factus est, quia prior ue erat.» Frequenter Joannis testimonium assumit evangelista, non ut Dominum fide dignum faciat e verbis servi, ɛed quia turbæ magnam de Joanne opinionem habebant, ejus gratia i: testimonium Christi assumit Jeannem, qui apud 518 illos magnus nominabatur, et super omnes alios esse cre.lebatur. Verbum autcm, ‹ clamavit,› magnam fiduciam et libertatem Joannis ostendit. Non enim in angulo, sed magna cum libertate elamabat de Christo. Quid autem dicebat? • Hic erat de quo dicebam,» Joannes etiam antequam videret Christum, testificabatur de illo: ilque singulari Dei voluntate, ut ne videntur gratificans persona Christi, de en honestiora testar, ideo cli cit: De quo dicebam,» hoc est, priusquam viderem eum, «qui post me venturu ‹,ɔ manifeste quantum ad nativitatis tempora. Sex enim mensibi prior fuit Precursor Christi secundum nativitatem in carne. «llic ante me factus est, hoc est, vene rabilior et gloriosior me factus est. Quare? Quia et prior me erat, secundum deitatem. Ariani autem stulte interpretati dictum hoc sunt. Volentes enim demonstrare quod Filius Dei non sit genitus a Patre, sed factus sit sicut una aliarum creaturarum, dicunt: • Ecce Joannes testatur de eo, c Ante me factus est, hoc est, anie me factus et conditus est a Deo sicut una creaturarum. Redarguuntur autem, male intelligentes dictum, ex eo quod sequitur. Quæ enim sententia apparet si dicatur: Hic, Christus scilicet, ante me factus est, hoc est, prius quam ego conditus est, eo quod prior me fuerit? Omnibus enim modis stultum est dicere quod illum creaverit Deus prius, eo quod prior me erat: sed contrarium magis dicere oportebat: quia hic prior me est, ideo ante me factus est, boc est, conditus est. Et hæc quidem Arianorum sunt dicta. Nos autem orthodoxe intelligimus quod qui post me venturus erat, juxta nativitatem in carne ex Virgine, ante me factus est, hoc est, gloriosior et dignior me fuit, propter miracula quæ circa ipsum acciderunt in partu, in educatione, in sapientia. Et merito hoc. Etenim prior me erat secundum nativi❤ tatem divinam ex Patre, quamvis post me venerit secundum adventum in carne. VERS. 16. • Εt de plenitudine ejus accepines omines, et gratiam pro gratia.» Et lec Precursoris verba sunt, dicentis de Christo, Nos prophete onnes de plenitudine ejus accepimus. Majorem enim gratiam habet, quam qui Spiritu amabantur homines. Nam fous omnis boni et omnis sapientiæ ac prophetiae exsisteus, superfluit, et dat ipsam on

nibus dignis, et cfluens plenus manet, ac nunquam προφητείας, ὑπερβλύζει αὐτὴν πᾶσι τοῖς ἀξίοις, καὶ exhauritur. Gratiain autem accepimus, Novi scilicet Testamenti, pro gratia veteris legis. Ει quoniam Testamentum illud antiquatum est, pro eo Novuπι accepimus. Εt quomodo, inquit, nominavit gratiamn Vetus Testamentum? Eo quod Judæi gratia in Mios adoptati et recepti fuerunt. Dicit enim: «Non quia vos multi estis, sed propter patres vestros vos elegi.› Patres quoque gratia suscepti fuerunt, et nos ex confesso gratia sumus salvati. ἐν τῷ ὑπερβλύζειν πλήρης διαμένων, καὶ οὐδέποτε κενούμενος. Καὶ χάριν δὲ ἐλάβομεν, τὴν τῆς Και νῆς δηλαδή Διαθήκης, ἀντὶ τῆς χάριτος, τῆς παλαιά; νομοθεσίας. Ἐπεὶ γὰρ ἐκείνη ἡ Διαθήκη εγήρασε καὶ ἐσαθρώθη, ἀντ᾽ ἐκείνης τὴν Νέαν ἐλάβομεν. Καὶ πῶς, φησὶν, ὠνόμασε χάριν τὴν Παλαιὰν Διαθήκην; Διότι καὶ οἱ Ἰουδαῖοι χάριτι υιοθετήθησαν καὶ προσεδέχθησαν. Φησὶ γὰρ, ὅτι • Οὐ διὰ τὸ που λυπληθεῖν ὑμᾶς, ἀλλὰ διὰ τοὺς πατέρας ὁμῶν ἐξελεξάμην ὑμᾶς.» Καὶ οἱ παλαιοὶ. τοίνυν χάριτι προσεδέχθησαν, καὶ ἡμεῖς δὲ ὁμολογουμένως χάριτι ἐσμεν σεσωσμένοι. 519 VERS. 17. • Quia lex per Mosen data est, gratia et veritas per Jesum Christum faela est.. interpretatur nobis quomodo acceperimus gratiamn magnam pro parva gratia; et dicit quod les quidem rer Moseu data sit, cum uteretur Deus mediatore homine Mose, Novum autem Testamentum per Jesum Christum, quod quidem et gratia nominatur, eo quod largitus sit nobis Deus non solum peccatorum remissionem, sed et filiorum adoptionen. Veritas antem vocatur, eo quod quæcunque patres olin in 'Gigura vel viderunt vel locuti sunt, ea clare hoc pradicerit. Novum igitur,inquam, Testamentum, quod et gratia nominatur et veritas, mediatorem non habet simplicem et purum hominem, Filium Dei. Εt vide quomodo de vetere dicit: «Da tuin est per Mosen., Minister enim et subditus ille erat. De Novo autem Testamento non dixit, Datum est, sed, ‹ Factum est: ut ostendat a Domino nostro Jesu Christo, velut domino, non servo, faclam et ad finem perductam gratiam ac veritatem. Nam lex quidem data est a Deo, mediatore Mose, gratia autem facta est, non data, per Jesuin Chri- - slum. Factum esse, auctoritatem quamdam sonat: datum vero, ministerium indicat. sed t Vans. 18. • Deum nemo vidit unquam, unigenitus Filius, qui est in sinu Patris, ille enarravit. › Quoniam dixerat quod gratia et veritas per Jesum Christum facta sit, › istud ipsum volens adstruere, dicit: Nihil incredibile dixi. Nam Moses quidem neque Deum vidit, sicut neque alius quispiam: nec potuit nobis manifestam et liquidam de illo narrationem dicere: sed cum esset servus, minister fuit solum legalis litteræ. Christus autem qui est Filius, et Unigenitus, et in sinu paterno est, non solum illum videt, sed etiam omnibus hom minibus de illo annuntiat: atque ita, quia Filius est, et Patrem videt, et in sinu ejus est, merito gratiam et veritatem nobis dedit. Cæterum dixerit hic for1asse quispiam: Quomodo hoc loco discimus quod nullus viderit Deum, cum propheta dicat: «Vidi Dominum 6?, Vidit quidem propheta Deum, at non ipsam substantiam, sed similitudinem et apparentiam quamdam, sicut capere poterat. Et alius iterum in alia figura vidit, et alius in alia. Unde scilicet non ipsam veritatem viderunt: non enim » Isa. vi, 1. • "Οτι ὁ νόμος διὰ Μωσέως ἐδόθη, ἡ χάρις καὶ ἡ ἀλήθεια διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐγένετο.» Εφερμηνεύει ήμῖν, πῶς ἐλάβομεν χάριν μεγίστην ἀντὶ μικράς χάριτος· καί φησιν, ὅτι ὁ μὲν νόμος διὰ Μωσέως εδόθη, μεσίτῃ χρησαμένου τοῦ Θεοῦ ἀνθρώπων, την Μωσεί φημι· ἡ δὲ Καινή Διαθήκη διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἥτις καὶ χάρις ονομάζεται, διότι εχαρίσατο ἡμῖν ὁ Θεὸς οὐ μόνον τὴν ἄφεσιν τῶν ἁμαρτιῶν, ἀλλὰ καὶ τὴν υἱοθεσίαν. 'Αλήθεια δὲ καλεῖται, καθ' ὅσον ὅσα οἱ πάλαι τυπικῶς ἢ εἶδον, ἢ εἶπον, ταῦτα λαμπρῶς αὕτη ἀνεκήρυξεν. Η τοίνυν Καινή Διαθή κη, ἡ καὶ χάρις όνομαζομένη καὶ ἀλήθεια, οὐκ ἀνθρώπῳ ψιλῷ μεσίτῃ ἐχρήσατο, ἀλλὰ τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ. Καὶ δρα πῶς ἐπὶ μὲν τῆς Παλαιᾶς εἶπε τὸ • Εδόθη διὰ Μωσέως, ὑπουργὸς γὰρ καὶ ὑπηρέτης οὗτος ἦν. Ἐπὶ δὲ τῆς Καινῆς, οὐκ εἶπε τὸ, ε ε ἐδόθη, ἀλλὰ τὸ, «ἐγένετο, ο ἵνα δείξῃ ὑπὸ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὡς δεσπότου, οὐχὶ δούλου, γενομέν νην, καὶ εἰς τέλος προβᾶσαν τὴν χάριν καὶ τὴν ἀλή θειαν. Νόμος μὲν γὰρ ἐδόθη παρά Θεοῦ διὰ μέσου τοῦ Μωσέως· ἡ χάρις ἐγένετο, οὐχὶ ἐδόθη, διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ. Αὐθεντικὸν μὲν τὸ «'Εγένετο, ο δουλικών δὲ τὸν ἐδόθη. • Θεὸν οὐδεὶ; ἑώρακε πώποτε· ὁ μονογενής Υιο;. ὁ ὢν ἐν τοῖς κόλποις τοῦ Πατρός, ἐκεῖνος ἐξηγήσατο.» Ἐπειδὴ εἶπεν, ὅτι. Η χάρις καὶ ἡ ἀλήθεια δι Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐγένετο, τοῦτο θέλων κατασκευά σαι, φησίν, ὅτι οὐδὲν ἄπιστον είρηκα. Ο μὲν γὰρ Μωσῆς οὔτε Θεὸν ἑώρακεν, ὥσπερ οὐδ' άλλος τις, οὔτε εἶχεν ἡμῖν ἐξήγησιν τρανεστάτην καὶ σαφή περὶ αὐτοῦ εἰπεῖν· ἀλλὰ δοῦλος ὤν, ὑπηρέτησε μόνον πρὸς τὴν τοῦ νομικού γράμματος διακονίαν. Ο δὲ Χριστό;, Υἱὸς ὢν καὶ Μονογενὴς, καὶ ἐν τοῖς κόλπεις ὧν τοῖς πατρικοῖς, οὐ μόνον αὐτὸν ὁρᾷ, ἀλλὰ καὶ πασιν ἀνθρώποις ἐξηγεῖται περὶ αὐτοῦ. Ὥστε ἐπειδὴ Υιός ἐστι, καὶ τὸν Πατέρα ὁρᾷ, οἷα δὴ ἐν τοῖς κάλ ποις αὐτοῦ ὢν, εἰκότως τὴν χάριν καὶ τὴν ἀλήθειαν ἡμῖν ἔδωκεν. 'Αλλ' ἐρεῖ τις ἴσως· Πῶς ἐνταῦθα μὲν μανθάνομεν, ὅτι οὐδεὶς ἑώρακε τὸν Θεόν, ὁ δὲ προ φήτης λέγει· «Εἶδον τὸν Κύριον; Εἶδε μὲν ὁ προφήτης, ἀλλ' οὐκ αὐτὴν τὴν οὐσίαν, ἀλλ' ὁμοίωμά τι καὶ φαντασίαν τινὰ, ὡς ἐχώρει ἰδεῖν. Καὶ ἄλλος πάλιν ἐν ἄλλῳ τύπῳ εἶδε, καὶ ἄλλος ἐν ἄλλῳ. Οθεν δῆλον, ὅτι οὐκ αὐτὴν τὴν ἀλήθειαν ἔβλεπον· οὐ γὰρ ἂν ἐν

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. I. διαφόροις σχήμασιν αὐτὴν ἐθεώρουν ἁπλῆν οὖσαν diversis figuris illam vidissent, qure simplex est et καὶ ἀσχημάτιστον. Ἀλλ᾿ οὐδὲ οἱ ἄγγελοι βλέπουσι Θεοῦ οὐσίαν, εἰ καὶ λέγονται τὸ πρόσωπον τοῦ Θεοῦ ὁρᾷν· τοῦτο γὰρ ἐνδεικτικόν ἐστι μόνου τοῦ φαντά ζεσθαι ἀεὶ Θεόν. Ὁ Υἱὸς οὖν μόνος ὁρᾷ τὸν Πατέρα, καὶ ἐξηγεῖται αὐτὸν πᾶσιν ἀνθρώποις. Κόλπους δὲ ἀκούων πατρικούς, μηδὲν ὑποπτεύσῃς σωματικόν ἐπὶ Θεοῦ. Τὴν γὰρ γνησιότητα, καὶ τὸ ἀχώριστον, καὶ συναΐδιον δεῖξαι βουλόμενος τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα ὁ εὐαγγελιστὴς, τούτου τοῦ ὀνόματος ἐμνήσθη. «Καὶ αὕτη ἐστὶν ἡ μαρτυρία τοῦ Ἰωάννου, ὅτε ἀπέστειλαν οἱ Ἰουδαῖοι ἐξ Ἱεροσολύμων ἱερεῖς καὶ Λευίτας, ἵνα ἐρωτήσωσιν αὐτόν· Σὺ τίς εἶ; Καὶ ὡμολόγησε, καὶ οὐκ ἠρνήσατο· καὶ ὡμολόγησεν, ὅτι Οὐκ εἰμὶ ἐγὼ ὁ Χριστός.» Εἶπεν ἀνωτέρω, ὅτι Ἰωάντης μαρτυρεί περὶ αὐτοῦ· εἶτα εἰπὼν διὰ μέσου τί ἐμαρτύρησεν ὁ Ἰωάννης περὶ τοῦ Χριστοῦ, ὅτι «Ούτος ἔμπροσθέν μου γέγονε,» καὶ ὅτι ο Ἡμεῖς πάνω τες οἱ προφῆται ἐκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ ἐλάβομεν, ο επιφέρει· «Καὶ αὕτη ἐστὶν ἡ μαρτυρία τοῦ Ιωάννου.» Ποία; Ην ἀνωτέρω εἶπεν, ὅτι Εμπροσθέν μου γέγονε,» καὶ τὰ λοιπά· ἀλλὰ καὶ ὁ ἐφεξῆς λέγει, ὅτι «Οὐκ εἰμὶ ὁ Χριστὸς,» καὶ ταῦτα μαρ τυρία Ιωάννου εἰσίν. • Απέστειλαν οὖν οἱ Ιου δαῖοι πρὸς Ἰωάννην οὓς εἶχον κρείττονας· ἱερεῖς γὰρ καὶ Λευΐτας, καὶ τούτου; Ἱεροσολυμίτας· ὡς ἂν οὗ τοι, οἷα δὴ συνετώτεροι, πείσωσι τὸν Ἰωάννην διὰ κολακείας, ὁμολογῆσαι ἑαυτὸν Χριστόν. Ὅρα δὲ τὴν σκαιότητα· οὐκ ἐρωτῶσιν αὐτὸν εὐθέως· Σὺ εἶ ὁ Χριστός; ἀλλὰ, «Σὺ τίς εἶ; ο Ἐκεῖνος δὲ, τὴν και κουργίαν εἰδὼς αὐτῶν, οὐ λέγει τίς ἦν, ἀλλ᾽ ὁμολο γεῖ, ὅτι «Οὐκ εἰμὶ ὁ Χριστός, ο πρὸς τὸν σκοπὸν αὐτῶν ἀποβλέπων, καὶ πανταχόθεν αὐτοὺς ἐπισπώμεν νος πρὸς τὸ πιστεῦσαι, ὅτι ἄλλος ἐστὶν ὁ Χριστὸς ὁ παρ' αὐτῶν νομιζόμενος εὐτελῆς, καὶ εὐτελοῦς πατρός, τέκτονος γάρ· καὶ εὐτελοῦς πατρίδος, Ναζα μὰτ γάρ· ἐξ ἧς οὐδὲν ἀγαθὸν εἶναι ἐπίστευον. Περί μέντοι αὐτοῦ τοῦ Προδρόμου μεγάλην δόξαν εἶχον· πατρός τε γὰρ ἀρχιερέως ἦν, καὶ βίου ἀγγελικοῦ καὶ άθλου σχεδόν. "Οθεν θαυμάσαι δίκαιον, πῶς ἐξ ὧν ᾤοντα ἐκεῖνοι βλάψαι τὴν τοῦ Χριστοῦ δόξαν, ἐκ τούτων συμποδίζονται. Ερωτῶσι μὲν γὰρ ὡς ἀξιόπιστον τὸν Ἰωάννην, ἵνα τῆς εἰς Χριστὸν ἀπιστίας τὴν ἐκείνου μαρτυρίαν ὑπόθεσιν ἔχωσιν, εἴπερ μὴ ὁμολογήσῃ αὐτὸν Χριστόν· τὸ δὲ εἰς τοὐναντίον περιετράπη αὐτοῖς. Τοῦτον γὰρ, ὃν εἶχον ἀξιόπιστον, εύ ρίσκουσι μαρτυροῦντα περὶ Χριστοῦ, καὶ μὴ εἰς ἑαυ τὸν ἕλκοντα τὴν τιμήν. • Καὶ ἠρώτησαν αὐτόν· Τί οὖν; Ηλίας εί σύ; Καὶ λέγει· Οὐκ εἰμί. Ο προφήτης εἶ σύ; Καὶ ἀπεκρί θη· Οὔ. Εἶπον οὖν αὐτῷ· Τίς εἶ, ἵνα ἀπόκρισιν δῶμεν τοῖς πέμψασιν ἡμᾶς; Τί λέγεις περὶ σεαυτοῦ; Εφη· Εγώ φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ· Εὐθύνατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, καθὼς εἶπεν Ησαΐας ὁ προφήτης. Τὸν Ηλίαν προσεδόκων ἥξειν, ἀρχαίᾳ παραδόσει πειθόμενο:· διὸ ἐρωτῶσιν αὐτὸν εἰ ἔστιν Ηλίας· καὶ γάρ τοι καὶ ὁ βίος αὐτοῦ ἐῴκει τῷ τοῦ Ἡλιού. Αρ. infigurabilis. Quin neque angeli vident Dei substan tiam, quamvis dicantur videre faciem ejus. Hoe enim solum indicat, semper Deum eis apparere. Filius igitur solus videt Patrem, et enarrat illum omnibus hominibus. Sinum autem audiens paterhum, non suspiceris aliquid corporale de Deo. Evalfelista enim solens nobis indicare Filium Patri esse cowlernum, ac verum et inseparabilem, bujus nominis mentionem fecit. VERS. 19, 20. «Et hoc est testimonium 520 Joannis, quando miserunt Judæi ex Hierosolymia sacerdotes et levitas ut interrogarent eum, Tu quis es? Et confessus est, et non.negavit. Et confessus est, Non sum ego Christus.» Dixit superius qua Joannes testetur de illo: et tuin interseruit quid testatus sit Joannes de Christo, nempe quod ‹ Hịc ante me factus est, et quod «Nos omnes pro - phetæ de plenitudine ejus accepimus, subdit, ‹ Et hoc est Joannis testimonium. › Quale? Quod superius dixit, «Ante une factus est, etc. Sed et quæ deinceps dicit: c Non sum Christus, et lac testimonia sunt Joannis. Porro Judæi ad Joannem miserant præstantiores quos habebant, sacerdotes videlicet et levitas, eosque lierosolymitanos, qui αἱpote sapientiores, persuaderent Joanni per adulationem ut confiteretur se esse Christum. Vide autem quam sinistra sit illorumn meus. No imlerrogant eni station, Tune es Christus? sed, ‹ Tu quis es?» Verum ille cognita eorum malignitate, non dicit quis sit, sed confitetur, «Non sum Christus: ad scopum utique illorum respiciens, et undequaque illos ad credendum alliciens, quod alius sit Christus, quem ipsi putant vilem, et ex vili patre, labro videlicet, et contempta patria, nempe Nazareth, ex qua nihil boni esse credebant. Atqui de Præcursore ipso magnam habebant opinionem, eo quod iatus erat ex patre sacerdotum principe, et vitam angelicam et quasi materiæ expertem ageret. Unde juste admiramur, quomodo per illa ipsa per quæ illi gloriæ Christi nocituros se putabant, impediuntur. Nam interrogabant quidem Joannem, fide dignum, quo testimonium illius suæ in Chri stum incredulitati prælexant, si quidem non confessus fuisset illum Christum. Verum secus erenit, et contra eos testimonium versum est. Etenim eum, quem pro fideli habebant, inveniunt præclara testari de Christo, et non sibi ipsi honorem aṛrogare. ergo VERS. 21-25.. Et interrogaverunt eum: Quid ? Elias cs tu? Et dicit: Non sum. Es un pro pheta ille? Et respondit: Non. Dixerunt ergo ei: Quis es, ut responsum demus his, qui nos miserunt? Quid dicis de te ipso? Ait: Ego vox clamantis in deserto: Dirigite viam Domini, sicut dixit Isaias propheta. › Eliam existimabant venturum veteri traditione persuasi: unde quærunt 'num sit Elias, eu quod et vita ejus similis erat vile Elise. Negat

igitur et hoc. e Propheta ille es tu?, Negat hoc νεῖται οὖν καὶ τοῦτο. • Ο προφήτης εί σύ;» Αρο eliam, tametsi propheta esset. Εt quomodo igitur negat? Quomodo? Quia non interrogaverunt eum, Propheta es? sel: 4 Propheta ille es?, fucta interrogatione cum articulo, hoc est, propheta ille qui exspectabatur, de quo dixit Moses, Prophetam suscitabit vobis Dominus Deus ". Non negavit ilaque Joannes se prophetam esse, sed prophetam 521 illum, qui exspectabatur. Quia enim audicrant Mosen dicentem prophetam suscitandum, sperabant propter occasiones quasdam hunc futurum illum prophetamn. Deinde iterum instant, ο Dic mobis quis est. Tunc respondit eis: «Ego vox clamantis in deserto.» Ego, inquit, sum, de quo scriptum est: e Fox clamantis in deserto. > Nisi enim ndjeceris, de quo scriptum est, absurda quædams videretur sermonis constructio. Quid autem elamantis? Dirigite viam Domini. ▸ Servus, inquit, sum, et vias præparo Domine, corda vestra. Proinde illa facite recta, dolosi vos et obliqui, et faeite æqua, ita ut Dominus Christus per vos iter faciat. Post hæc inducit Isaiam testem. Nam cum magnifica dixisset de Christo quod Dominus esset, ipse vero servi et præconis suscepisset opus, confugit ac prophetam. Fortassis autern quis sleexposuerit, ‹ Ego vox clamantis, › hoc est: Ego sum vox Christi clamantis, id est, veritatem manifeste annun tiantis. Omnes enim qui in lege erant, submisse et humiliter sonabant, utpote qui nondum pervenerant ad tempus Evangelicæ veritatis. Et hæc sane erat vocis ruditas in Mose, quia lex obscura erat, et non manifesta. Christus autem cum sit veritas ipsa, et annuntiet nobis omnia quæ Patris, clamans est, Ideo Joannes dicit: Ego sum vox Verbi clamantis, versans in deserto. Deinde sequitur aliud princi pium, • Dirigile viam Domini.» Merito autem dicitur Joannes vox, eo quod Præcursor erat Christi, sicut et vox verbum præcurrit. Et ut manifestius dicam: Vox quidem est spiritus inarticulatus, qui a pectore egreditur: quando autem lingua articulatur, tunc fit verbum. Primum igitur vox, et deinde verbum. Prior Joannes, et deinde Christus secundum adventum in carne. Et baptisma quidem Joannis nou erat articulatum: non enim fiebat in Spiritu: Christi vero articulatum erat. Nihil enim umbrarum vel figurarum continebat, sed fiebat in Spiritu. VERS. 24, 25. Et qui missi fuerant, erant ex Pharisæis, et interrogaverunt eum ac dixerunt ei: Cur ergo baptizas, si tu non es Christus, neque Elias, neque propheta ille? • Postquam per adulationem non potuerunt eum ad suas partes trahere, atrocioribus et minacibus verbis terrent, ut diceret quod volebant, et confiteretur se esse Christum, Quid igitur baptizas? dicentes; Quis tibi hanc dedit autoritatem? Ostenditur autem ex hoc sermone, illos alium putase ese Christum, et alium illum, Deut. xvi, 18. νεῖται καὶ τοῦτο, καίτοι γε προφήτης ἦν. Πῶς οὖν ἀρνεῖται; Πῶς; Ὅτι οὐκ ἠρώτησαν αὐτὸν. Προφήτης εἴ σύ; ἀλλ᾽, «Ο προφήτης εἴ;» μετὰ τοῦ, «ό, ν ἄρθρου ποιησάμενοι τὴν ἐρώτησιν, ἀντὶ τοῦ, ἐκεῖνο; ὁ προφήτης ὁ προσδοκώμενος, ἂν εἶπε Μωσῆς, ὅτι • Προφήτην ὑμῖν ἀναστήσει Κύριος ὁ Θεός.» Οὐκ ηρνήσατο οὖν ὁ Ἰωάννης τὸ προφήτης εἶναι, ἀλλὰ τό, ο ὁ προφήτης, ο ἐκεῖνος ὁ προσδοκώμενος. Ἐπεὶ γὰρ ἤκουσαν Μωσέως εἰπόντος, ὅτι προφήτης ἀναστήσεται, ἤλπιζον κατά τινας καιρούς γενήσεσθαι τοῦτον τὸν προφήτην. Εἶτα πάλιν ἐπίκεινται· Εἰπὲ οὖν ἡμῖν, τίς εἶ; Τότε ἀποκρίνεται αὐτοῖς· ι Εγώ φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ.» Εγώ, φησὶν, εἰμὶ, περὶ οὗ γέγραπται· «Φωνή βοώντος ἐν τῇ ἐρήμῳ. Εἰ μὴ γὰρ προσθήσεις τὸ, ο περὶ οὗ γέγραπται, κ ατοπός τις φαίνεται ἡ τοῦ λόγου σύνταξις. Τί δὲ βοῶντος; • Ευθύνατε τὴν ὁδὸν Κυρίου.» Δούλος, φησιν, εἰμὶ, καὶ προοδοποιῷ τῷ Κυρίῳ τὰς καρδίας ὑμῶν. Εὐθύνατε οὖν ταύτας, οἱ σκολιοὶ καὶ δόλιοι, καὶ ὁμαλίσατε, ὥστε ὁδὸν γενέσθαι τῷ Κυρίῳ Χριστῷ δι' ὑμῶν. Εἶτα ἐπεισάγει τὸν Ἡσαΐαν μάρτυρα. Μεγάλα γὰρ εἰπὼν περὶ τοῦ Χριστοῦ, ὅτι Κύριός ἐστι, καὶ ὅτι αὐτὸς δούλου καὶ κήρυκος ἔργον μεταχειρί ζεται, καταφεύγει ἐπὶ τὸν προφήτην. Τάχα δ' ἄν τις τὸ, «Εγώ φωνὴ βοῶντος, ο οὕτως ἑρμηνεύσειεν, ὅτι Ἐγώ εἰμι φωνὴ τοῦ Χριστοῦ τοῦ βοῶντος, του τέστι, τοῦ τὴν ἀλήθειαν τρανῶς διαγγέλλοντος. Οι μὲν γὰρ τοῦ νόμου πάντες ίσχνόφωνοι, οἷα μὴ τῆς ἀληθείας τοῦ Εὐαγγελίου καιρὸν ἐχούσης· καὶ τοῦτο ἦν ἄρα τὸ ἰσχνόφωνον τοῦ Μωσέω;, τὸ τοῦ νόμου ἀτράνωτον καὶ ἀσαφές. Ο δὲ Χριστὸς οἷα δὴ αὐτο αλήθεια ὢν, καὶ πάντα ἡμῖν ἀπαγγείλας τὰ τοῦ Πατρὸς, βυῶν ἐστιν. Ο τοίνυν Ἰωάννης φησίν· Ἐγώ εἰμι ἡ φωνὴ τοῦ Λόγου τοῦ βοῶντος, ἐν τῇ ἐρήμῳ διάγων. Εἶτα ἀπ᾽ ἄλλης ἀρχῆς· «Εὐθύνατε τὴν ἰδόν τοῦ Κυρίου.» Εἰκότως λέγεται φωνὴ ὁ Ιωάννης, ὡς Πρόδρομος ὢν τοῦ Χριστοῦ, ὥσπερ καὶ ἡ φωνὴ προ τρέχει τοῦ λόγου· οἷον, ἵνα σαφέστερον εἴπω, φωνὴ μέν ἐστιν πνεῦμα ἀδιάρθρωτον, ὁ ἐκ τοῦ θώρακος ἔξεισιν· ὅταν δὲ ὑπὸ τῆς γλώττης διαρθρωθῇ, τότε γίνεται λόγος. Πρῶτον οὖν ἡ φωνὴ, εἶτα ὁ λόγος πρότερος Ιωάννης, εἶτα Χριστὸς κατὰ τὴν ἐν σαρκί παρουσίαν. Καὶ τὸ μὲν τοῦ Ἰωάννου βάπτισμα, ἀδιάρθρωτον· οὐ γὰρ εἶχε τὸ, «ἐν Πνεύματι, τὸ δὲ τοῦ Χριστοῦ, διηρθρωμένον, καὶ οὐδὲν τοῦ σκιώδους καὶ τυπικοῦ ἔχον· σ ἐν Πνεύματι ο γάρ. • Καὶ οἱ ἀπεσταλμένοι ἦσαν ἐκ τῶν Φαρισαίων καὶ ἠρώτησαν αὐτὸν, καὶ εἶπον αὐτῷ· Τί οὖν βαπτί ζεις, εἰ εὶ οὐκ εἶ ὁ Χριστὸς, οὔτε Ηλίας, οὔτε ὁ προφήτης, ο Ἐπειδὴ διὰ κολακείας οὐκ ἠδύναντο αὐτὸν ἑλεῖν, διὰ σκληροτέρων καὶ ἐπιπληκτικωτέ ρων λόγων ἐκφοβοῦσιν· ἵνα εἴπῃ ὁ ήθελον, και όμο λογήσῃ ἑαυτὸν Χριστὸν, «Τί οὖν βαπτίζεις;» λέγον τες· τίς του τοσαύτην ἐξουσίαν ἔδωκεν; ῞Οτον δὲ ἐπ τοῦ λόγου τούτου, δείκνυται, ὅτι ἄλλον εἶναι ἐνόμιζον τὸν Χριστὸν, καὶ ἄλλον τὸν προσδοκώμενον προφή

CAP. I. 1170° την. Λέγουσι γάρ·. Εἰ σὺ οὐκ εἶ ὁ Χριστὸς, οὔτε ὁ qui exspectabatur, prophetam. Dicunt enim: • Si προφήτης· ὁ ἕτερον νοοῦντες τὸν Χριστὸν εἶναι, καὶ tu non es Christus, neque propheta ille: › alium ἄλλον τὸν προφήτην, κακῶς εἰδότες. Ο γὰρ προφήτης intelligentes Christum, et alium prophetam illi, αὐτός ἐστιν ὁ Χριστὸς καὶ Θεὸς ἡμῶν. Ταῦτα δὲ πάντα male sentientes. Nam propheta ille, ipse est Chriἔλεγον, ὡς ἔφην, ὡς ἂν καταναγκάσωσιν ὁμολογήσαι stus et Deus noster. 522 Hæc autem omnia diceἑαυτὸν Χριστόν· μᾶλλον δὲ, εἰ χρὴ τὸ ἀληθέστερον εἰ- bant, sicut dixi, ut urgerent cum quod confitere- #εῖν, ὡς βασκαίνοντες αὐτοῦ τῆς δόξης, ἐρωτῶσιν αὐτ tur se esse Christum. Imo si veriora dicere licet, τόν. Διὰ οὐδὲ πυνθάνονται, εἰ αὐτός ἐστιν ὁ Χριστὸς, quasi iu videntes ejus gloria, et interrogant. Iden ἀλλά, «Σὺ τίς εἶ;, ὡσανεὶ λέγοντες· Τίς εἶ σὺ ὁ non quærunt num ipse sit Christus, sed: «Tu quis τηλικούτῳ ἔργῳ ἐπιχειρῶν, τῷ βαπτίζειν καὶ καθαί- es? › quasi dicentes, Quis es tu, qui tale opus attenρειν τοὺς ἐξομολογουμένους; Καὶ γάρ μοι φαίνονται Jas, baptizans et purificans confitentes? Etenim οἱ Ἰουδαῖοι θέλοντες μηδὲ τὸν Ἰωάννην δόξαι παρὰ neque Joannem apud multos pro Christo haberi Juτοῖς πολλοῖς Χριστὸν, ἀλλ᾽ ἀπὸ φθόνου καὶ βασκα- dei mihi velle videntur, sed ex livore et invidia νίας ἐρωτᾷν αὐτόν·. Σὺ τίς εἶ;» Καταρατώτατοι interrogare eum, • Tu quis es?, Mxime igitur τοίνυν, οἱ βαπτίζοντα ὑποδεχόμενοι, μεθ' ὅ δὲ βαπτι maledicti Judæl, et vere progenies viperarum, qui σθῶσιν, ἀγνωμονοῦντες, ὄντως γεννήματα ἐχιδνῶν οἱ Joannem quidem baptizantem acceperunt: postquam Ἰουδαῖοι. autem baptizati sunt, ingrati fuerunt. ς VERS. 26, 27.. Respondit eis Joannes, dicens: Ego baptizo in aqua: sed medius vestrum stat, quem vos nescitis: ipse est qui post me venturus est, qui.ante me factus est, cujus ego non sum dignus ut solvam ejus corrigiam calceamenti. ▸ Vide et mansuetudinem et veritatem sancti. Mansuetudinem quidem, eo quod nihil asperum ad eos loquitur, quamvis insolentes essent. Veritatem autem, quia liberrimus testis erat gloriæ Christi, neque Domini gloriam occultabat, ut sibi nobilitatem pareret, sed confitebatur: Ego quidem baptizo imperfecto baptismo: nam in sola aqua, non habente peccatorum remissionem, sed præparaute ad suscipiendum spirituale baptisma, quod donat remis sionem peccatorum. ‹ Medius autem vestrum stat, quem vos nescitis. Nam Dominus multitudini so miscuerat, et ignorabatur quis esset et unde. Fortassis autem quispiam dixerit quod et alio modo medias steterit inter Pharisæds Dominus, sed ignorariot eum. Quia enim videbantur Scripturas edidicisse, quibus annuntiatus fuit Dominus, medius fuit inter eos, hoc est, in cordibus eorum: sed ignorabant eum, tanquam non intelligentes Scriptu ras, quamvis cordibus illas tenerent. Fortassis autem et secundum quod mediator Dei et hominum fuit Dominus, medius stetit inter Pharisæos, conciliare illos volens Deo, sed ignorabant cum. Con- • Απεκρίθη αὐτοῖς ὁ Ἰωάννης λέγων - Εγώ βαπτίζω ἐν ὕδατι· μέσος δὲ ὑμῶν ἕστηκεν, ὃν ὑμεῖς οὐκ οἴδατε· αὐτός ἐστιν ὁ ὀπίσω μου ερχόμενος, ὃς Εμπροσθέν μου γέγονεν, οὗ οὐκ εἰμὶ ἄξιος, ἵνα λύσω αὐτοῦ τὸν ἱμάντα τοῦ ὑποδήματος. Ιδε καὶ τὴν πραότητα τοῦ ἁγίου, καὶ τὴν ἀλήθειαν· τὴν μὲν, ὅτι οὐδὲν πρὸς αὐτοὺς τραχὺ φθέγγεται, καίτοι ἐπηρεαστὰς ὄντας· τὴν δὲ ἀλήθειαν, ὅτι μάρτυς ἐστὶ τῆς τοῦ Χριστοῦ δόξης εὐπαῤῥησίαστος· καὶ οὐκ ἀποκρύπτε ται τὴν δόξαν τοῦ Κυρίου, ἑαυτῷ περιποιούμενος εύκλειαν, ἀλλ᾽ ὁμολογεῖ, ὅτι Ἐγὼ μὲν βαπτίζω εύτελὲς βάπτισμα· ἐν ὕδατι γὰρ μόνην, οὐκ ἄφεσιν ἁμαρτιῶν ἔχοντι, ἀλλὰ προπαρασκευάζοντι εἰς τὸ δέξασθαι τὸ πνευματικών βάπτισμα, τὸ τὴν ἄφεσιν τῶν ἁμαρτιῶν δωρούμενον. ο Μέσος δὲ ὑμῶν ἔστη κεν, ὃν ὑμεῖς οὐκ οἴδατε·, ἀναμεμιγμένος γὰρ τῷ πλήθει ὁ Κύριος, ἡγνοεῖτο τις εἴη καὶ πόθεν. Τάχα δ' ἄν τις εἶποι, ὅτι καὶ κατ᾽ ἄλλον τρόπον μέσος ἵστατο τῶν Φαρισαίων ὁ Κύριος, ἀλλ᾽ ἡγνόουν αὐτόν. Ἐπεὶ γὰρ αὐτοὶ τὰς Γραφὰς ἐδόκουν ἐκμελετᾷν, ἐν δὲ ταύταις κατηγγέλλετο ὁ Κύριος, μέσος αὐτῶν ἦν, του τέστιν, ἐν ταῖς καρδίαις αὐτῶν, ἀλλ' ἡγνόουν αὐτὸν, οἷα μὴ νοοῦντες τὰς Γραφὰς, εἰ καὶ ἐν ταῖς καρδίαις ταύτας εἶχον. Μή ποτε δὲ καὶ καθὸ μεσίτης Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων ἦν ὁ Κύριος, μέσος ἵστατο τῶν Φα» ρισαίων, ἀποκαταλλάξαι θέλων αὐτοὺς τῷ Θεῷ, ἀλλ' Αγνόουν αὐτόν. Συνεχῶς δὲ τίθησι τό·. Ο ὀπίσω μου ερχόμενος, δεικνύων, ὅτι οὐ τελειωτικόν ἐστι τὸ linue autem ponit hou: • Qui post me venturus αὐτοῦ βάπτισμα, ἀλλὰ προειδοποιητικὸν τοῦ πνευμα τικοῦ βαπτίσματος. Τὸ δὲ, ο Εμπροσθέν μου γέγο νεν, ἡ ἀντὶ τοῦ, ἐντιμότερο;, ἐνδοξότερος, καὶ τοσοῦ τον, ὥστε οὐδὲ ἐν τοῖς ἐσχάτοις τῶν αὐτοῦ δούλων καταριθμεῖσθαί με· τὸ γὰρ λύειν τὸ ὑπόδημα τῆς ἐσχάτης διακονίας ἐστίν. Οἶδα δὲ παρά τινι τῶν ἁγίων τοιαύτην ἀναγνοὺς ἐξήγησιν· Τὸ ὑπόδημα εἰς τὴν τῶν ἁμαρτωλῶν σάρκα, καὶ τῇ φθορᾷ ὑποκειμένην, λαμβάνεται πανταχοῦ· ὁ δὲ ἱμάς, ἦτο: ὁ λῶρος, εἰς τὸν δεσμὸν τῶν ἁμαρτιῶν. Ὁ τοίνυν Ἰωάννης ἐν μὲν τοῖς ἄλλοις, τοῖς ἐκπορευομένοις πρὸς αὐτὸν καὶ ἐξομολογουμένοις, ἴσχυε λύειν τὸν ἱμάντα τῶν ἁμαρτ τῶν· σειραῖς γὰρ τῶν οἰκείων ἁμαρτιῶν σφιγγόμε και εξήρχοντο πρὸς αὐτόν· καὶ διὰ τοῦ εἰς μετάνοιαν est: › ostendens quod neque perfectum suum sit baptisma, sed tantum prævium ad spirituale baplisma. • Ante me factus est, hoc est, dignior et gloriosior, in tanjum ut ego me non ausim nume. rare vel in ultimis ejus servis. Solvere enim cal - ceum extremi ministerii est. Scio autem me apud sanctorum quemdam etiam hanc legisse expositionem Calceus semper sumitur ad peccatricem carnem, et corruptioni subditam: corrigia autem ut vinculum peccatorum. Igitur Joannes in aliis quidem qui ad se egrediebantur et confitebantur, poterat solvere corrigiam peccatorum. Vinculis cnim suorumi paceatorum constricti ad ipsum egrediebantur. Et per học quod vocabat 523 cos ad

puitentiam, viam preparavit eis ad hoc ut per 4 αὐτοὺς παρακαλεῖν, προωδοποίει αὐτοῖς εἰς τὸ καὶ fecte corrigiam illam et calceamentum peccati abjiciant: in Christo autem non inveniens corrigiam, hoc est vinculum peccati, merito neque solvit, neque solvere potuit. Quomodo enim solvisset, in quo non inveniebat? ‹ Peccatum enim non fecit, neque inventus est dolus in ore ejus "., Calceamentum autem est adventus Domini ad nos: corrigia autem ejus, modus incarnationis, quo Verbum Dei unitum el quodammodo colligatum corpori. Utique bunc nodum solvere impossibile est. Quia enim posset solvere, quomodo Deus corpori colligatus sit? τελείως ἀποβαλέσθαι τὸν ἱμάντα τοῦτον, καὶ τὸ ἀμερο τωλὸν ὑπόδημα· ἐπὶ δὲ Χριστοῦ, ἱμάντα μὴ εὑρί σκων, ἤτοι σύνδεσμον ἁμαρτίας, εἰκότως οὐδὲ λύειν αὐτὸν ἐδύνατο. Πῶς γὰρ, ὃν οὐχ εὕρισκεν; «Αμαρτ τίαν γὰρ οὐκ ἐποίησεν, οὐδὲ εὑρέθη ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ δόλος.» Υπόδημα δὲ ἡ παρουσία τοῦ Κυρίου ἡ εἰς ἡμᾶς· ἱμὰς δὲ αὐτῆς, ὁ τρόπος τῆς σαρκώσεως, καὶ τοῦ πῶς συνεδέθη τῷ σώματι ὁ Λόγος τοῦ Θεοῦ. Τοῦτον οὖν τὸν τρόπον λύειν ἀδύνατον· τίς γὰρ δύο καται λύσαι πῶς συνεδέθη τῷ σώματι Θεός; «Ταῦτα ἐν Βηθανίᾳ ἐγένετο περαν τοῦ Ἰορδάνου, ὅπου ἦν Ἰωάννης βαπτίζων. Τίνος ἔνεκεν εἶπεν, ὅτι ο Ταῦτα ἐν Βηθανίᾳ ἐγένετο;» να δείξῃ τὴν VERS. 28. Hæc in Bethania facta sunt trans Jordanem, ubi erat Joannes baptizans. Quare › dixit quod hæc in Bethania facta sint? Ut ostendat magni praeconis libertatem, quod non in domo, παῤῥησίαν τοῦ μεγάλου κήρυκος, ὅτι οὐκ ἐν οἰκίᾳ, neque in angulo, sed circa Jordanem, in media multitudine hæc de Christo prædicaverit. Sciendum autem quod exemplaria emendatiora habent, ‹ in Bethabara.» Belbania enim non trans Jordanen est, sed prope Пlierosolyma? ‹ – VERS. 29. Postero die videt Joannes Jesum venientem ad se, et ait: Ecce agnus ille Dei, qui tollit peccatum mundi. › Sæpe Dominus venit ad Præcursorem, quare? Vel omnino quandoquidern sicut unus ex multis et ipse a Joanne baptizatus esset, ne putent quidam quod quasi peccatis ohnoxius, æqualiter cum aliis baptizatus sit. Idcirco iterum venit, dans doanni occasionem corrigendi lanc opinionem. Ideo et Baptista dicit, Ecce »gnus Dei, qui tollit peccata mundi.» Nam qui tam purus est, ut aliorum peccata tollere et abolere valeat, manifestum quod non acceperit æqualiter cum aliis confessionis baptisma. Exquire autem diligen ter hoc dictum, 4 Ecce agnus ille Dei: η quia sermo est ad cupientes et quærentes videre illum agnum qui ab Isaia prædictus est. Ecce, inquit, agnus ille qui quæritur, ecce adest. Probabile enim multos prophetico libro Igaia edoctos quæsivisse quisnam ille agnus esset. Igitur Joannes demonstrat eum. Non dixit antem, agnus, sed dixit, ‹ ille agnus. › Nam multi quidem agni, sicut et multi Christi: sed ille est verus agnus qui a Hose figuratur, et ab Isaia prædicitur. Porro agnus Dei dicitur Christus, sive quo Deus acceperit mortem Christi pro nostra salute, sive quod Deus tradiderit illum pro nobis ad mortem; quemadmodum dicere solesus: Sacrificium hoc illius est, lioc est, ille sacrificium hoc obtulit. Sic igitur et Dominus dicitur agnus Dei, eo quod Deus Pater, propter charitatem suam erga ņos, illum dederit ad mortem. Non dixit autem, Qui abstulit peccatumn, sed, «Qui tollit» * Isa. Lin, 9 et | Petr. 11, 22. οὐδὲ ἐν γωνίᾳ, ἀλλὰ τὸν Ἰορδάνην καταλαβών, ἐν μέσι πλήθους ταῦτα περὶ Χριστοῦ ἀνεκήρυττε. Χρὴ δὲ γινώσκειν, ὅτι τὰ ἀκριβῆ τῶν ἀντιγράφων, «ἐν Βηθαβαρᾷ, ο ἔχει· ἡ γὰρ Βηθανία οὐχὶ πέραν τοῦ Ἰορδάνου, ἀλλ' ἐγγύς που τῶν Ἱεροσολύμων ἐστίν. • Τῇ ἐπαύριον βλέπει (α) τὸν Ἰησοῦν ἐρχόμενον πρὸς αὐτὸν, καὶ λέγει· "Ιδε ὁ ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου.» Συνεχῶς ὁ Κύριος έρχεται πρὸς τὸν Πρόδρομον τίνος ἕνεκεν; Η πάντως ἐπειδὴ ὡς εἷς τῶν πολλῶν ἐβαπτίσθη καὶ αὐτὸς ὑπὸ Ιωάννου, ἵνα μὴ νομίσωσί τινες, ὅτι ὡς ἁμαρτίαις ἔνοχος ὢν ἐπίσης τοῖς ἄλλοις ἐβαπτίσατο, ταύτην τὴν ὑπόνοιαν διορθώσααθαι βουλόμενος ὁ Βαπτιστής, φησίν· κ Ιδε ὁ ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ αἴρων τοῦ κόσμου τὴν ἁμαρτίαν.» Ο γὰρ οὕτω καθαρός; ὥστε καὶ τὰ τῶν ἄλλων ἁμαρτήματα αίρειν καὶ ἀφανίζειν, πρό δηλον, ὅτι οὐκ ἂν τὸ τῆς ἐξομολογήσεως βάπτισμα ἐπίσης τοῖς ἄλλοις ἐδέξατο. Εξέτασον δέ μοι καὶ τὸ ῥητόν· ε Ιδε ὁ ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὡς πρὸς ἐπιθυμοῦν τὰς ἰδεῖν τὸν ὑπὸ τοῦ Ησαίου κηρυττόμενον ἀμνὸν, ὁ λόγος ἐστίν. Ἴδε ὁ ἀμνὸς, φησὶν, ὁ ζητούμενος, ἐκεῖνος ὁ ἀμνὸς ἰδοὺ πάρεστιν. Εἰκὸς γὰρ, πολλούς τῇ προφητικῇ τοῦ Ἡσαΐου βίβλῳ ἐμμελετήσαντας, ζητεῖν τίς ἂν εἴη ὁ ἀμνός. Ο τοίνυν Ἰωάννης ὑπο δείκνυσιν αὐτόν· οὐκ εἶπε δὲ, ἀμνὸς, ἀλλ', ε δ ἀμνός. • Πολλοὶ μὲν γὰρ ἀμνοί, ὥσπερ καὶ πολλοὶ Χριστοί· ἀλλ' ὁ ἀληθινὸς ἀμνὸς ὁ παρὰ Μωσῇ το πούμενος, καὶ παρὰ Ησαίου κηρυττόμενος, οὗτός ἐστι. Τοῦ Θεοῦ δὲ λέγεται ἀμνὸς ὁ Χριστὸς, εἴτε τοῦ Θεοῦ ὡς προσδεξαμένου τὴν ἐπὶ σωτηρίᾳ ἡμῶν θά νατον τοῦ Χριστοῦ, εἴτε ὡς τοῦ Θεοῦ δόντος αὐτὸν ὑπὲρ ἡμῶν εἰς θάνατον. "Ωσπερ ειώθαμεν λέγειν· Τόδε τὸ θύμα τοῦ δεῖνός ἐστιν, ἀντὶ τοῦ· Ὁ δεῖνα τοῦτο προσήγαγεν· οὕτως οὖν καὶ ὁ Κύριος λέγεται ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὡς τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς διὰ τὴν πρὸς ἡμᾶς ἀγάπην δόντος αὐτὸν εἰς σφαγὴν ὑπὲρ Ex collatione codd. Venet. S. Marci. Cold. 26 et 30 sic: Επίσης τοῖς ἄλλοις έβαπτίσατο. Διὰ τοῦτο πάλιν ἔρχεται διδοὺς τῷ Ἰωάννῃ ταύτην τὴν ὑπόνοιαν διορθώσασθαι. Διό καί φησιν 4 Βαπτιστής, κ. τ. λ. (α) fu textu deest ὁ Ἰωάννης, uti in aliis codicibus apud Joan. Millium ad hunc locum.

CAP. I. ἡμῶν. Οὐκ εἶπε δὲ, ὁ ἄρας τὴν ἁμαρτίαν, ἀλλ', ε ὁ in praesenti peccata nostra. Quotidie 524 enim αἴρων ο καθ' ἑκάστην γὰρ αίρει τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν, τὰς μὲν διὰ τοῦ βαπτίσματος, τὰς δὲ διὰ μετανοίας. Καὶ οἱ μὲν θυόμενοι ἐν τῇ Παλαιᾷ ἀμνοι, οὐδενὸς ἁμαρτίας παντελῶς ἐξηφάνιζον· οὗτος δὲ τοῦ κόσμου παντὸς τὴν ἁμαρτίαν αἴρει, τουτέστιν ἀφανίζει, ἐκ μέσου ποιεῖ. Τίνος δὲ ἕνεκεν οὐκ εἶπεν, ἁμαρτία;· ἀλλ', ο ἁμαρτίαν;» Τάχα μὲν καὶ διὰ τοῦ ἁμαρτίαν, ν εἰπεῖν, καθολικῶς εἶπεν, ὥσπερ ελύθαμεν λέγειν, ὅτι ἀπέστη ὁ ἄνθρωπος, ἀντὶ τοῦ, πᾶσα ἡ ἀνθρωπότης ἀπὸ Θεοῦ· οὕτως οὖν κανταῦθα τὴν ἁμαρτίαν εἰπὼν, πάσας τὰς ἁμαρτίας ἐδήλωσεν τάχα δὲ, ἐπεὶ παρακούσας ὁ ἄνθρωπος τοῦ Θεοῦ, εἰς τὰ πάθη ἐξετραχηλίσθη, ἡ ἁμαρτία τοῦ κόσμου ἡ παρακὴ ἦν, ἣν ἐκ μέσου ἦρεν ὁ Κύριος, γενόμενος ὑπήκοος μέχρι θανάτου, καὶ τὸ ἐναντίον τῷ ἐναντί Ιασάμενος. tollit peccata nostra, οι aliorum quidem per ba ptismum, aliorum autem per pœnitentiam. Et agni quidem qui in veteri lege inimolabantur, nullius peccatum omnino abolebaut: hic autem totius - mundi peccatum tollit e medio et abolet. Quare autem non dixit, Peccata,' sed, ‹ Peccatum?» Fortasse quidem per hoc quod dicit peccatum, in genere dixit et de omnibus. Sicut enim dicere solemus: Defecit hoino, hoc est omnis humanitas, a Deo: ita et hoc loco dicens ‹ peccatum, › omnia peccata signifcavit. Fortassis autem, quia inobediens fult homo Deo, et in varias affectiones incidit: pecca - tum mundi inobedientia fuit, quam e medio abstulit Dominus, factus obediens usque\ad mortem **, et contrarium contrario sanans. • Ουτός έατι περὶ οὗ ἐγὼ εἶπον· Οπίσω μου ἔρχεται ἀνὴρ, ὃς ἔμπροσθέν μου γέγονεν, ὅτι πρῶτος μου ἦν, ο Ανω μὲν τοῖς ἀπὸ τῶν Φαρισαίων ἐλθοῦσ σιν ὁ Ἰωάννης ἔλεγεν, ότι ο Μέσος ὑμῶν ἔστηκεν, ὃν ὑμεῖς οὐκ οἴδατε, δς ἔμπροσθέν μου γέγονε·· νῦν δὲ καὶ δακτυλοδειχτεῖ αὐτὸν, καὶ ἐμφανίζει τοῖς ἀγνοοῦσιν. Οὗτος ἐκεῖνος ἐστι περὶ οὗ ἐμαρτύρουν, φησὶ πρὸς τοὺς Φαρισαίους, ὅτι ἔμπροσθέν μου γέγονεν, ἀντὶ τοῦ, ἐπισημότερός μου καὶ ἐντιμότερος. Διατί; «Ότι πρωτός μου ἦν.» Ακουε, "Αρεις, οὐκ εἶπεν, ὅτι πρῶτος μου ἐκτίσθη, ἀλλ' ὅτι ἦν, ο Ακους καὶ, ἡ τοῦ Σαμοσατέως φατρία, ὅτι οὐκ ἀπὸ Μαρίας ήρξατο τοῦ εἶναι ὁ Κύριος, ἀλλὰ πρῶτος ἦν τοῦ Προδρόμου, κατὰ τὴν προαιώνιον ὕπαρξιν. Ἐπεὶ ἐξ», ὡς ὑμεῖς φλυαρεῖτε, ἀπὸ Μαρίας ἀρχὴν ἔλαβε τοῦ εἶναι ὁ Κύριος, πῶς ἦν πρῶτος τοῦ Προδρόμου; Ούτος γάρ τοι προδήλως ἐξ μησί προτερεῖ τοῦ Κυρίου κατὰ τὴν ἐν σαρκὶ γέννησιν. Ανὴρ δὲ λέγεται ὁ Κύ ριος, τάχα μὲν καὶ διὰ τὸ τῆς ἡλικίας τέλειον· τριπκονταετής γὰρ ἐβαπτίσατο· τάχα δὲ καὶ ὡς πάσης ψυχῆς ἀνὴρ, καὶ τῆς Ἐκκλησίας νυμφίος. «"Πρμο σάμην γάρ, φησὶν ὁ Παῦλος, ὑμᾶς ἑνὶ ἀνδρὶ παραστῆσαι, ν τῷ Χριστῷ δηλαδή. Φησὶν οὖν ὁ Πρόδρομος, άτι Εγώ μέν εἰμι ὁ νυμφαγωγός και προξενητής· Ερχεται δὲ ὀπίσω μου ὁ ἀνήρ. Ἐγὼ γὰρ ἐφέλκομαι δ τὰς ψυχὰς πρὸς τὴν εἰς Χριστὸν πίστιν· αὐτὸς δέ ἐστιν ὁ ἀνὴρ, ὁ ταύταις μέλλων ἁρμοσθῆναι. δ «Κἀγὼ οὐκ ᾔδειν αὐτόν· ἀλλ᾽ ἵνα φανερωθῇ τῷ Ισραήλ, διὰ τοῦτο ἦλθον ἐγὼ ἐν τῷ ὕδατι βαπτίζων. Καὶ ἐμαρτύρησεν ὁ Ἰωάννης λέγων, ὅτι Τεθέαμαι τὸ Πνεῦμα καταβαῖνον ὡσεὶ περιστερὰν ἐξ οὐρανοῦ, καὶ ἔμεινεν ἐπ' αὐτὸν, καὶ οὐκ ᾔδειν αὐτόν· ἀλλ' ὁ πέμψας με βαπτίζειν ἐν ὕδατι, ἐκεῖνός μοι εἶπεν· Εφ᾿ ὃν ἂν ἴδῃς τὸ Πνεῦμα καταβαῖνον καὶ μένον ἐπ' αὐτὸν, οὗτός ἐστιν ὁ βαπτίζων ἐν Πνεύματι ἁγίῳ. Κἀγὼ ἑώρακα, καὶ μεμαρτύρηκα,: ι οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ. Ἐπειδὴ συγγενής ἦν τοῦ Κυρίου ὁ Πρόδρομος - φησὶ γὰρ ὁ ἄγγελος πρὸς τὴν Παρβένον, ὅτι «Ιδού ή συγγενής του Ελισάβετ 68, 59 Luc. 1, 56. ** Phil. 11, 8. 87 || Cor. xi, 2. VERs. 30. ‹ Hic est de quo ego dicebam: Post me venit vir, qui ante me factus est, quia prior ine erat. Superius quidem iis qui a Pharisæis venerant, Joannes dicebat: c Medius vestrum slal, quem nescitis, qui ante me factus est: › nunc vero eliam digito ostendit illum, et manifestat ignorantibus. Hic est ille de quo testificabar, inquit Pharisels, quod aute me factus sit, hoc est, dignior me et insignior. Quare? «Quia prior me erat.» Audi, Ari, non dixit, Prior me conditus est, sed, t erat.» Audi et tu, Pauli Samosateni secla, quod non a Maria esse cceperit Dominus, sed Prascursore prior fuerit secundum substantian suam, quam ante sæcula habuit, quoniam si, quemadmodum vos nugamini, Dominos a Maria initium suæ substantiae assumpsisset, quomodo prior fuisset Precursore? Eteuim Præcursor manifeste sex mensibus antecessit Dominum juxta nativitatem in carne. Vir autem dicitur Dominus, fortassis propter ætatem perfectam, quoniam triginta annorum erat cum baptizaretur. Fortassis auten quod et omuis anim vir sit, et Ecclesiæ sponsus. ‹ Adaptavi enim, inquit Paulus, vos uni viro ut virginem caslam exliberem 7 Christo, scilicet. Dicit igitur Præcursor: Ego quidem pronubus et internuntius, veniet antem post me vir. Nam ego quidem traho animas ad fidem in Christum: ipse autem vir est qui illas sibi adjunget. VERS. 31-31. Ο Et ego nescicbam illum: sed ut manifestetur Israeli, propterea veni ego in aqua baptizans. Εt testatus est Joannes, dicens: Vidi Spiritum descendentem specie colunum «le coelo, et mansit super eun, et ego nesciveram eum: sed hic qui misit me ut baptizaren aqua, ille mibi dixit Super quem videris Spiritum descendere, et manere super eum, hic est qui baptizat Spiritu sancto. Et ego vidi et testatus sum hunc esse Filium Dei. Quoniam cognatus Domini erat Præcursor, dicit enim angelus virgini: «Ecce cognata 525 tua Elisabeth concepit. ", ut ne quis suspi59 »

cetur quod propter cognationem Præcursor gratif- συνέλαβεν, ἵνα μή τις υπονοήσῃ, ὡς διὰ τὴν calurus fuerit Domino, et testimonium de ipso perhibuerit, ejus gratia subinde dicit: «Et ego nesciveram illum, o ita suspicionem tollens: sed dicit, ut manifestetur Israeli: ideo veni baptizare: ut omnes, inquit, adducantur ad fidem in illum, et monstretur populis: nam propterea ego baptizo. Me enim baptizante, concurrunt populi, et cum congregantur, manifestatur eis Christus, qui a me prædicatur, et praesens presentibus monstratur. Nisi enim propter baptismum confluerent, quomodo a Joanne monstraretur Dominus? Non enim ostiatim ' »bambulabat, ut manu Christum ostenderet, et unicuique noustrarel. Igitur ea de causa, dicit, veni baptizare aqua, ut populis propter baptisma convenientibus a me manifestetur. Hoc autem loco discimus quod miracula pueritiae Christi conficta sint, et men acia, composita ab his qui deridere voluerunt mysterium. Nam si fuissent vera, quomedo ignotus fuisset Dominus qui hæc faciebat? Nemtiquam enim verisimile fuerit, non fuisse celebrem euin qui talia faciebat miracula. Verum non ita est. Non enim antequam baptizaretur, signa fecit, neque coguitus erat.. Sed is qui misit me ut baptizarem, ille mibi dixit: Super quem videris Spiritum descendere, ille est qui baptizat Spiritu sancio.» Joannes, ut dixi, quo testimonium non suspectum faceret de Christo, testimonium refert ad Deum et ad Patrem. Nan, Ego quidem, inquit, nesciaba illum: Pater autem revelavit mihi huc in baptismate. Porro interrogaverit quispiam: Si ignoravit illum Joannes, quomodo Matthæus dicit quod prohibuerit eum, dicens: Ego deben a te “baptizari? › Dicendum igitur quod sic intelligi dehea, ‹ Nesciveram ipsum: › aute multum temporis, et ante baptismum nesciveram illum. Nam in baptismi tempore novi illum. Vel etiam aliter dicencum, quod noverit quidem illum quod esset Chri- >tus: quod autem ille esset qui baptizaret Spiritu sancto, tunc didicerit, quando vidit Spiritum descendentem. Dico igitur, quod nesciverit illum, hoc sibi velit, quod nesciverit illuın esse qui baptizet Spiritu sancto: sciebat tainen eum esse super mullos, et ideo, secundum Matthaeun, eum prohibebat, tanquam omnino majorem eum cognoscens. Postquam autem Spiritus sanctus descendit, manilestius agnovit, et aliis eum prædicavit. Spiritus auTem omnibus apparuit qui aderant, et non soli Joanni. Cur ergo, dicet quispiam, non crediderunt? Eo quod obtenebratum erat insipiens cor illorum: quia et cum viderunt eum facientem miracula, non 526 crediderunt. Quidam autem dicunt quod non omnes viderint, sed hi qui magis pii erant. Nam quamvis corporaliter descenderit Spiritus, verisimile tamen est non omnibus apparuisse, seul diguis: quandoquidem et prophetæ multa in senșibili specie viderunt, sicut Daniel et Ezechiel, quæ tamen nullus alius vidit. «Et vidi, et testatus sum guod hic est filius Dei, η Et ubi testatus est Jeanc συγγένειαν καταχαρίζεται ὁ Πρόδρομος τῷ Κυ ρίῳ, καὶ τοιαῦτα μαρτυρεῖ περὶ αὐτοῦ, τούτου Ενεκέν φησι συνεχῶς, ὅτι ο Κἀγὼ οὐκ ᾔδειν αὐτήν, ο τὰς ὑποψίας ἀναιρῶν· ἀλλ᾽ ἵνα, φησί, φανερωθῇ το Ἰσραὴλ, διὰ τοῦτο ἦλθον βαπτίζων. Ίνα, φησί, πάντες οδηγηθῶσι πρὸς τὴν εἰς αὐτὸν πίστιν. καὶ ὑποδειχθῇ τοῖς λαοῖς, διὰ τοῦτο ἐγὼ βαπτίζω. Εμε γὰρ βαπτίζοντος, συντρέχουσιν οἱ λαοί· συναγομέ νοις δὲ, φανεροῦται αὐτοῖς ὁ Χριστὸς ὑπ' ἐμοῦ την ρυττόμενον, καὶ παρών παροῦσι δεικνύμενος. Εἰ μὲ γὰρ διὰ τὸ βάπτισμα συνέτρεχον, πῶς ἂν ὑπεδείχθη παρὰ τοῦ Ἰωάννου ὁ Κύριος; Οὐ γὰρ ἂν τὰς οἰκία, περιερχόμενος καὶ περιάγων ἀπὸ χειρὸς τὸν Χριστίν ἐδείκνυειν ἑκάστῳ. Διὰ τοῦτο οὖν, φησίν, ἦλθον βα πτίζων ἐν ὕδατι, ἵνα διὰ τὸ βάπτισμα συνερχομένοις τοῖς λαοῖς, ὑπ' ἐμοῦ φανερωθῇ. Ἐντεῖθεν δὲ μενθάνομεν, ὅτι τὰ λεγόμενα παιδικά τοῦ Χριστοῦ θαύ ματα ψευδή εἰσι, καὶ παρὰ τῶν θελόντων διαγε λάσθαι τὸ μυστήριον συντεθειμένα. Εἰ γὰρ ἦσαν ἀληθῆ, πῶς ἡγνοεῖτο ποιῶν ταῦτα ὁ Κύριος; Οὐ γὰρ δήπου ἦν εἰκὸς, τοιαῦτα θαυματουργοῦντα μὴ οι περιβόητον εἶναι. Αλλ' οὐκ ἔστι τοῦτο, οὐκ ἔστι. Πρὸ γὰρ τοῦ βαπτισθῆναι οὔτε σημεῖα ἐποίησεν. οὔτε ἐγνωρίζετο. • Αλλ' ὁ πέμψας με βαπτίζειν, ἐκεῖνός μοι εἶπεν· Ἐφ᾿ ὃν ἂν ἴδῃς τὸ Πνεῦμα κατα βαῖνον, ἐκεῖνος ἐστιν ὁ βαπτίζων ἐν Πνεύματι ἁγίῳ. • Ανύποπτον τὴν περὶ Χριστοῦ μαρτυρίαν, ὡς ἔφην, ποιούμενος ὁ Ἰωάννης, ἀνάγει την μαρ τυρίαν ἐπὶ τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα. Ἐγὼ μὲν γὰρο φησίν, οὐκ ᾔδειν αὐτὸν, ὁ δὲ Πατήρ μοι ἀπεκάλυψε τοῦτον ἐν τῷ βαπτίσματι. 'Αλλ' ἐρωτήσειεν ἄν τις Εἰ οὐκ ᾔδει αὐτὸν Ἰωάννης, πῶς ὁ Ματθαῖός φησιν, ὅτι «Διεκώλυεν αὐτὸν λέγων· Ἐγὼ χρείαν ἔχω ὑπὸ σοῦ βαπτισθῆναι; ο Εστιν οὖν εἰπεῖν τοῦτο· Το, • Οὐκ ᾔδειν αὐτὸν,» οὕτως νόησον, ὅτι πρὸ πολλού χρόνου καὶ πρὸ τοῦ βαπτίσματος οὐκ ᾔδει αὐτόν· ἐν μέντοι τῷ τοῦ βαπτίσματος καιρῷ, τότε ἔγνω αὐτόν. Η καὶ ἄλλως ἔστιν εἰπεῖν, ὅτι ᾔδει μὲν αὐτὸν, ὅτι Χριστός ἐστιν· ὅτι δέ γε αὐτὸς ὁ βαπτίσων ἐστὶν ἐν Πνεύματι ἁγίῳ, τότε ἔμαθεν, ὅτι τὸ Πνεῦμα ίδι και ταβαῖνον. Λέγων οὖν, ὅτι «Οὐκ ᾔδειν αὐτὸν, ο τοῦτε δίδωσι νοεῖν, ὅτι οὐκ ᾔδει, ὡς αὐτός ἐστιν ὁ ἐν Πνεύματι ἁγίῳ βαπτίσων· ὅτι μέντοι ὑπὲρ τοὺς πολ λοὺς ἐστιν, ᾔδει. Διὸ καὶ, κατὰ τὸν Ματθαῖον, διεκώλυεν αὐτὸν, ὡς μείζονα πάντως εἰδώς· ἐπεὶ δὲ τὸ Πνεῦμα κατήλθεν, τότε σαφέστερον ἐπιγνούς, καὶ τοῖς ἄλλοις ἐκήρυξεν αὐτόν. Τὸ δὲ Πνεῦμα τάσιν ὤφθη τοῖς παροῦσιν, καὶ οὐ μόνον Ἰωάννῃ. Τί οὖν, φησίν, οὐκ ἐπίστευσαν; Διότι ἐσκοτίσθη ἡ ἀσύνετος αὐτῶν καρδία, ἐπεὶ καὶ θαυματουργοῦντα αὐτὸν βλέ ποντες, οὐκ ἐπίστευσαν. Τινὲς δέ φασιν, ὅτι οὐ πάν τες εἶδον, ἀλλ' οἱ εὐλαβέστεροι. Εἰ γὰρ καὶ σωμα τικῶς κατέβη τὸ Πνεῦμα, ἀλλ᾿ εἰκός ἐστι μὴ ταιν ἐφθῆναι, ἀλλὰ τοῖς ἀξίοις, ἐπεὶ καὶ οἱ προφῆται πολλὰ ἐν αἰσθητῷ εἴδε: εἶδον· οἷον ὁ Δανιήλ, ὁ Ἔξεκιήλ' ἀλλ᾽ ὅμως οὐδεὶς ἄλλος ἐθεώρει ταῦτα. «Καγι Εώρακα, καὶ μεμαρτύρηκα, ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ ΓΕ; τοῦ Θεοῦ, η Καὶ ποῦ ἐμαρτύρησεν ἡ Ἰωάννης, δι

CAP. I. οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ; Οὐδαμοῦ γὰρ γέγρα- nes qnod hic est Filius Dei? Nusquam enim scriptum πται τοῦτο· ἀμνὸν μὲν γὰρ λέγει, Υἱὸν δὲ Θεοῦ οὐ δαμοῦ. Οθεν εἰκὸς στοχάζεσθαι, ὅτι καὶ ἕτερα πλείονα παραλέλειπται· οὐ γὰρ πάντα συνεγράζησαν. est. Nam agnum quidem dicit, Filium autem Dei nusquam. Unde verisimile est conjectare quod et plura alia praetermissa sint. Non enim omnia conscripta sunt. VEBS. 35-37. ‹ Postero die iterum stabat Joannes, et ex discipulis ejus duo, et intuitus Jesum ambulantem, dicit: Ecce Agnus ille Dei. Et audierunt eum duo discipuli loquentem, et secuti sunt Jesum. Propter audientium ignavian cogitur Joannes eadem dicere, ut vel crebro testimonio ellìciat aliquid; neque falsus est: Christo enim statim duos discipulos obtulit. Nam cum revera pronubus esset, omnia faciebat, ut humanam naturam sponso adduceret. Ideo et Christus quidem tacet, ut spon- • Τῇ ἐπαύριον πάλιν εἱστήκει ὁ Ἰωάννης, καὶ ἐκ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ δύο, καὶ ἐμβλέψας τῷ Ἰησοῦ περιπατοῦντι, λέγει· Ιε ὁ ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ. Καὶ ἤκουσαν αὐτοῦ οἱ δύο μαθηταὶ λαλοῦντος, καὶ ἠκο λούθησαν τῷ Ἰησοῦ.». Διὰ τὴν τῶν ἀκουόντων ῥᾳθυμίαν ἀναγκάζεται ὁ Ἰωάννης τὰ αὐτὰ λέγειν, ἵνα τῷ συνεχεί γοῦν τῆς μαρτυρίας κατεργάσηταί τι. Οὐκ οὖν οὐδὲ διεψεύσθη, ἀλλὰ δύο μαθητές προσ σήγαγε ῷ Χριστῷ. Νυμφαγωγός γὰρ ὧν τῷ ὄντι, πάντα ἐποίει, ὥστε προσαγαγεῖν τῷ νυμφίῳ τὴν ἀν θρωπίνην φύσιν· διὸ καὶ ὁ μὲν Χριστὸς σιγῇ ὡς sus: pronubus autem omnia loquitur. Et Dominus νυμφίος, ὁ δὲ πρόξενος ἅπαντα φθέγγεται. Καὶ ὡς νυμφίος δὲ παραγίνεται πρὸς τὸ πλῆθος ὁ Κύριος Ἐπὶ γὰρ τῶν γάμων οὐχ ἡ νύμφη πρὸς τὸν νυμφίον, ἀλλ᾽ οὗτος πρὸς ἐκείνην ἄπεισι, καν βασιλέως εἴη υἱός. Διὸ καὶ τὴν φύσιν ἡμῶν μέλλων νυμφεύσασθαι ὁ Κύριος, κατέβη πρὸς αὐτὴν ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ γενο μένων τῶν γάμων, ἔλαβεν αὐτὴν, ἀναληφθεὶς εἰς τὸν οἶκον τὸν πατρικόν. • Εμβλέψας οὖν, φησίν, τῷ Νησοῦ ὁ Ιωάννης, ο τουτέστι, καὶ τοῖς ὀφθαλμοῖς ἐνδεικνύμενος τὴν χαρὰν ἣν εἶχεν ἐπὶ τῷ Χριστῷ, καὶ τὸ θαῦμα, ο "Ιδε, φησὶν, ὁ ἀμνός.» Οἱ δὲ ματ θηταὶ συνεχέσι μαρτυρίας καταμαλαχθέντες, ἠκολούθησαν τῷ Ἰησοῦ, οὐ καταφρονήσαντες Ιωάννας, Χριστοῦ τὰ κρείττονα. • Στραφεὶς δὲ ὁ Ἰησοῦς, καὶ θεασάμενος αὐτοὺς ἀκολουθοῦντας, λέγει αὐτοῖς· Τί ζητεῖτε; Οἱ δὲ εἶπον αὐτῷ· Ραβδί, ὁ λέγεται έρμηνευόμενον, διδάσκαλο, που μένεις; Λέγει αὐτοῖς· Έρχεσθε, καὶ ἴδετε. Ηλθον οὖν, καὶ εἶδον ποῦ μένει, καὶ παρ' αὐτῷ ἔμειναν τὴν ἡμέραν ἐκείνην. Ὥρα δὲ ἦν ὡς δεκάτη.» Ο μὲν Ματθαῖος περὶ τοῦ βαπτίσματος τοῦ Κυρίου διηγησάμενος, ἀνάγει αὐτὸν εὐθὺς εἰς τὸ ὄρος πειρασθησόμενον· ὁ δέ γε παρών εὐαγγελιστής, ὅσα ἐκείνῳ εἴρηται βάσας, τὰ μετὰ τὴν ἐκ τοῦ ὄρους κάθοδον διηγείται. Καὶ ἡ τῶν μαθητῶν τοίνυν τοῦ Ιωάννου ἀκολούθησις, καὶ πρὸς τὸν Χριστὸν ἔλευσις, μετὰ τὸ κατελθεῖν ἐκ τοῦ ὄρους καὶ πειρασθῆναι γίνεται· δεικνύντος, οἶμαι, τοῦ λόγου, ὅτι οὐ χρὴ διδάσκαλόν τινα καθίστασθαι, εἰ μὴ πρότερον αὐτὸς ἀνελθὼν ἐπὶ τὸ τῆς ἀρετῆς ἄκρον (τοῦτο γὰρ τὸ δρος) καὶ πάντα νικήσας πειρασμόν, ἄρῃ τὸ τρό παιον κατὰ τοῦ πειράζοντος. Ακολουθοῦσι τοίνυν πρώτον οι μαθηταί, καὶ τότε ἐρωτῶσιν αὐτὸν τοῦ μένει. Οὐ γὰρ δημοσίᾳ πολλῶν παρόντων, ἀλλὰ κατ' ἰδίαν ἐχρῆν διαλεχθῆναι ὡς περὶ ἀναγκαίων. Μᾶλλον δὲ, οὐδὲ αὐτοὶ πρῶτοι ἐρωτῶσιν, ἀλλ' ὁ Χριστὸς αὐτ τὸς ἐνάγει εἰς τὸ ἐρωτήσα:. Λέγει γὰρ αὐτοῖς· «Τι ζητείτε; ν οὐχ ὡς ἀγνοῶν (πῶς γὰρ ὁ εἰδὼς τὰς καρδίας τῶν ἀνθρώπων;), ἀλλ᾽ ἵνα διὰ τῆς ἐρωτής σεως προσκαλέσηται αὐτοὺς εἰς τὸ εἰπεῖν ὁ βούλον· ' sicut sponsus venit ad multitudinem. In nuptiis enim non sponsa ad sponsum, sed sponsus ad illamı abit, etiam si regis filius sit. Ideo et Dominus maturam no: tram desponsaturus, descendit ad eam in terram, et factis nuptiis assumptus in cœlum, tulit eam in domum Patris. Itaque cum intuitus esset Jesum Joannes, hoc est, etiam corporalibus oculis præ se tulisset gaudium quod habebat in Christo, et admirationem; • Ecce, inquit, Agnus ille.» Δε discipuli crebris testimoniis demulsi, secuti suit Jesuin non quidem contemnentes Joannem, sed magis obedientes ei, testanti de Christo meliora. μᾶλλον δὲ πεισθέντες αὐτῷ μαρτυροῦντι περὶ τοῦ VERS. 38, 39. Conversus autem Jesus, et conspicatus cos sequentes se, dicit eis: Quid quæritis? Illi autem dicebant ei: Rabbi, quod dicitur, si quis interpretetur, magister, ubi manes? Dicit ein, Ver nite et videte. Venerunt igitur, et viderunt ubi maneret et manserunt apud illum die illo. Uera autem erat quasi decima.» Matthæus quidem cum de baptismate narrasset, statim-subducit illam in montem ut tentaretur; at præsens evangelista relictis iis, quæ ab illo dicta sunt, refert ea quæ post descensum de monte facta sunt. Igitur postquam de monte ubi tentatus fuit, descendit, sequitur discipulorum Joannis comitatio et accessus ad Christum. Opinor quod sermo demonstret quod non debeat aliquis constitui doctor, nisi prius ad fastigium conscenderit virtutum: hoc enim mons significat: et omnem devicerit tentationem, triumphum de tentatore referens. Sequuntur igitur primum discipuli, et tunc interrogant eum ubi maneat. Non 527 enim publice multis praesentibus, sed seorsim oportebat colloqui, quasi de rebus quibusdam nem cessariis. Imo illi on priores interrogant, sed Christus ipsos inducit ad interrogandum. Dicit enim eis, c Quid quæritis?, non tanquam ignorais, [quomodo enim ignoraret, qui sciebat corda bominum?] sed ut per interrogationem provocaret eos Ex collatione codd. Venet. S. Marci. Cod. 51. εὐθὺς προσήγαγε.

' art dicendum quid vellent. Verisimile enim est eos ται. Εἰκὸς γὰρ αὐτοὺς καὶ ἐρυθριᾷν, καὶ δεδοικέναι erubuisse, et reverites illum esse cui Joannes testimonium plus quam de homine dederat. Te antem veJim admirari bonam illorum affectionem erga Christum. Non enim solum secuti sunt, sed et Rabbi salutant, hoc est magister, idque cum nihil adhuc ab illo audissent. Volentes itaque seorsim aliquid ab eo discere, interrogant ubi maneat. In quiete enim commodius et dicitur et auditur. Dominus vero non dicit eis s'gnuur domus: sed, Venite, inquit, et videte. Hoc autem facit tum ut magis alliciat eos ad sequendum se, tum at probet eorum desiderium, ne graventur ex itinere. Nam si frigida mente accessissent, mentiquam ad domum fuissent secuti. Quomodo autem Christus alibi dicit quod • Filius hominis non habeat ubi caput reclinet *, > hoc autem loco videtur habere domum? Non hæc inter se dissident. Etenim quando dicit quod ‹ non habeat ubi caput reclinet, › non dicit quod nullum omuino habeat diversorium, sed quod non habeat proprium. Si igitur habitabat in domo, non propriam inhabitabat, sed alienam. Non frustra autein evangelista assignat tempus, quod fuerit bora quasi decíma, sed ut doceat et doctores et discipulos, quod propter nullum tempus studia sua differre debeant, neque doctor prælexat aliquid, et dicat quod vespere sit: et discipulus sciat omne tempus esse doctrinæ, nec differendum auditum in crastinum. Hinc autem discimus quod discipuli habebant ventrem minime oneratum, sed jejuniis assuetum, eo quod tempus quod alii impendunt in quietem corporis, cibis gravati, et non valentes serio operi intendere, hoc illi insumebant in doctrinam. Ita erant vere discipuli Joannis jejuniis clari. Vide autem, obsecro, quod Christus convertit se ad sequentes, et ostendit eis faciem suam. Nisi enim per bonam operationem secutus fueris Jesum, non pervenies ad contemplationem faciei Domini, neque ibis ad babitationem ejus, hoc est, non pervenies ad illuminationem. divinæ scientiæ. Nan domus Christi, lus. «Lucem enim, inquit, habitat inaccessau Propterea nisi quis seipsum purificaverit, et per purificationem secutus fuerit, quomodo scientia illustrabitur? ▸ αὐτὸν, ὡς ὑπὲρ ἄνθρωπον μαρτυρούμενον παρὰ τοῦ Ἰωάννου. Σὺ δέ μοι θαύμασον τὴν εὐγνωμοσύνην τούτων. Οὐ γὰρ μόνον ἠκολούθησαν, ἀλλὰ καὶ ῥαβδι αὐτὸν καλοῦσιν, ὁ ἐστι, διδάσκαλε, καὶ ταῦτα οὔπω οὐδὲν παρ' αὐτοῦ ἀκούσαντες. Ιδίᾳ μέντας θέλοντες οι παρ' αὐτοῦ μαθεῖν, ἐρωτῶι· «Που μένεις;» ἐν ἡσυχία γὰρ τὸ εἰπεῖν, καὶ ἀκοῦσαι ἄρ μοδιώτερον. Ο δὲ Κύριος οὐ λέγει αὐτοῖς τὰ ση μεῖα τῆς οἰκίας, ἀλλ', ο Έρχεσθε, φησὶ, καὶ ἴδετε. Τοῦτο δὲ ποιεῖ, ἅμα μὲν ἐπισπώμενος αὐτοὺς πλέον πρὸς τὴν ἀκολούθησιν, ἅμα δὲ γυμνάζων αὐτῶν τὸν πόθον, εἰ μὴ ἀποκάμοιεν πρὸς τὴν ὁδόν· εἰ γὰρ μετά ψυχράς γνώμης προσῆλθον, οὐδ' ἂν πρὸς τὴν οἰκίαν Ακολούθησαν. Πῶς δὲ ἀλλαχοῦ φησιν, ότι ο Ο γάς τοῦ ἀνθρώπου οὐκ ἔχει ποῦ τὴν κεφαλὴν κλίναι, ο ἐνταῦθα δὲ φαίνεται οἰκίαν ἔχων; Οὐκ ἐναντίον τοῦτο ἐκείνῳ. Καὶ γὰρ ὅταν λέγῃ, «Οὐκ ἔχει ποῦ τὴν κεφαλὴν κλίναι, ο οὐ τοῦτο λέγει, το μηδ' όλως έχειν καταγώγιον, ἀλλὰ τὸ μὴ ἴδιον ἔχειν. Εἰ ἔμενεν οὖν ἐν οἰκίᾳ, οὐκ ἐν ἰδίᾳ ἔμενεν, ἀλλ᾽ ἐκ ἀλλοτρίς. Ο μάτην δὲ ἐπισημαίνεται ὁ εὐαγγελιστὴς τὸν καιρόν, ὅτι ο Ωρα ἦν ὡς δεκάτη, ο ἀλλ᾽ ἵνα καὶ τοὺς διδά σκοντας καὶ τοὺς μαθητιώντας διδάξῃ, ὅτι οὐ διὰ τὸν καιρὸν ἀναβάλλεσθαι δεῖ, ἀλλὰ καὶ τὴν διδάσκα τον μὴ ὑπερτίθεσθαι, καὶ λέγειν, ὅτι ὑψέ ἐστιν, αύριον μαθήσῃ, καὶ τὸν μαθητήν πάντα καιρόν γινώσκειν μαθήσεως, καὶ μὴ ἀναβάλλεσθαι τὴν ἀκρόασιν εἰς τὴν αὔριον. Καὶ τοῦτο δὲ μανθάνιο, μεν, · ὅτι οὕτως εἶχον ἀβαρῆ τὴν γαστέρα, καὶ ἔννηφον, ὥστε τὸν καιρὸν δν ἄλλοι δαπανῶσιν εἰς ἀνάπαυσιν σώματος, βαρούμενοι δήπου τοῖς βρώμασι, καὶ μὴ δυνάμεν σπουδαίῳ ἔργῳ ἐπιχειρῆσαι, ταῦταν αὐτοὶ ἀνήλισκο εἰς ἀκρόασιν. Οντως Ιωάννου τοῦ ἀτρόφου ἦσαν μα θηταί. "Ορα δέ μοι, ὅτι πρὸς τοὺς ἀκολουθοῦντας αυτής στρέφεται ὁ Ἰησοῦς, καὶ δεικνύει αὐτοῖς τὸ ἑαυτοῦ πρόσωπον. Εἰ μὴ γὰρ διὰ τῆς ἀγαθῆς πράξεως ἀπο λουθήσῃς τῷ Ἰησοῦ, οὐκ ἂν φθάσῃς εἰς θεωρίαν τοῦ προσώπου Κυρίου, οὐδὲ ἀπελεύσῃ πρὸς τὴν καταμονὴν αὐτοῦ, τουτέστιν, οὐ φθάσεις εἰς τὸν τῆς θείας γνώσεως φωτισμόν· οἰκία γὰρ τοῦ Χριστοῦ τὸ φῶς. • Φως γάρ, φησὶν, οἰκῶν ἀπρόσιτον.» Ο γάρ της μὴ καθάρας ἑαυτὸν, καὶ διὰ τῆς καθάρσεως ἀκολο θήσας, πῶς ἐν γνώσει φωτισθήσεται; VERS. 40-42. Erat autem Andreas frater Simonis Petri, unus ex duobus qui audierant a Joanne, et secuti fuerunt illum. Invenit hic prior fratrem suam Simonem, et dicit ei: Invenimus 528 Messiam, quod est si interpreteris, Christus. Et dux't illum ad Jesum. Intuitus autem illum Jesus, dixit: Τu es Simon filius Jona, tu vocaberis Cephus, quod interpretari licet, Petrus. Andreæ quidem nomen profert nobis, sed non alterius. Quidam autem dicunt illum esse Joannem, qui læc scribit. Nonnulli autem aiunt, quod non fuerit ex nobilioribus ille. Præterea nulla utilitas fuerat etiam scire nomen. Cæterum Andreæ mentionem facit, quia et insignior ་ 1 Tim. vi, 20. 60 Luc. 15, 59. «Ην δὲ ᾿Ανδρέας ὁ ἀδελφὸς Σίμωνος Πέτρου εις ἐκ τῶν δύο τῶν ἀκουσάντων παρὰ Ἰωάννου, καὶ ἀ λουθησάντων αὐτῷ. Εὑρίσκει οὗτος πρῶτον τὸν ἀδεί φὸν τὸν ἴδιον Σίμωνα, καὶ λέγει αὐτῷ· Εὑρήκαμεν τὸν Μεσσίαν, ἢ ἐστι μεθερμηνευόμενον, ο Χριστός ο καὶ ἤγαγεν αὐτὸν πρὸς τὸν Ἰησοῦν. Εμβλέψας δε αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς, εἶπε· Σὺ εἶ Σίμων ὁ υἱὸς Ἰωνᾶ, οὐ κληθήσῃ Κηφᾶς, ὁ ἑρμηνεύεται, Πέτρος.» Τὸ μὲν τοῦ ᾿Ανδρέου ὄνομα γνωρίζει ἡμῖν, τὸ δὲ τοῦ ἑτέρου οὐδαμῶς. Φασὶ γάρ τινες αὐτὸν εἶναι τὸν Ἰωάννην τὸν ταῦτα γράφοντα· τινὲς δὲ ὅτι οὐκ ἦν τῶν ἐπισή τ μων ἐκεῖνος· ἅμα δὲ οὐδὲ κέρδος ἦν τι ἐκ τοῦ μπο θεῖν τὸ ὄνομα. Τοῦ μέντοι Ανδρέου μέμνηται, καὶ

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. I. ὡς ἐπισήμου, καὶ ὡς τὸν ἴδιον ἀδελφὸν προσαγαγόν- erat, et adducebat suum fratrem. Vide autem, obse τος. Ορα δέ μοι φιλαδελφίαν, πῶς οὐκ ἀπεκρύψατο τὸν ἀδελφὸν τὸ ἀγαθόν, ἀλλὰ κοινούται αὐτῷ τὸν θησαυρὸν, καὶ περιχαρείας φωνὴν ἀφίησιν, «Εὑρήκαμεν, ο λέγων· ω; ἔοικε γάρ, ἐκ πολλοῦ ἐπόθουν καὶ ἐμελέτων τὴν ζήτησιν. Καὶ οὐχ ἁπλῶς λέγει, Μεσσίαν, ἀλλὰ, ο τὴν Μεσσίαν,» μετὰ τοῦ ἄρθρου, ἐκεῖνον αὐτὸν τὸν κυρίως ὄντα Χριστόν. Ο γὰρ προςδοκώμενο; αὐτοῖς εἰς ἦν, εἰ καὶ πολλοὶ Χριστοὶ καὶ υἱοὶ τοῦ Θεοῦ προσηγορεύοντο. Ηγαγε δὲ αὐτὸν πρὸς τὸν Ἰησοῦν, οὐχ ὡς εὔκολον ὄντα τὸ ἦθος, καὶ παντὶ λόγω συμπεριφερόμενον, ἀλλ' ὡς ὀξὺν μᾶλλον καὶ θερμόν, καὶ εὐφυῶς παραδεξάμενον τους λόγους, οὔς αὐτῷ εἴρηκεν ὁ ἀδελφὸς περὶ Χριστοῦ. Εἰκὸς γὰρ τὸν ᾿Ανδρέαν πλείω διαλεχθῆναι αὐτῷ, καὶ ἀκριβῶς τὰ περὶ Χριστοῦ ἐπαγγείλαι, ἅτε παρὰ τῷ Χριστῷ μείναντα καὶ διδαχθέντα μυστικώτερά τινα. Εἰ δὲ ἐπιμένοι τις εὐκολίαν καταγινώσκων του Πέτρου, μανθανέτω καὶ τοῦτο, ὅτι οὐδὲ γέγραπται, ὅτι ἐπίσ στευσεν εὐθὺς τῷ ᾿Ανδρέᾳ, ἀλλ' ὅτι «ἤγαγεν αὐτὸν πρὸς τὸν Ἰησοῦν, ο ὅπερ μᾶλλον στεῤῥᾶς διανοίας καὶ οὐ συμπεριφερομένης ἐστίν. Οὐ γὰρ ἁπλῶς παρ εξατο τοὺς ᾿Ανδρέου λόγους, ἀλλ' ἠθέλησεν ἰδεῖν καὶ τὸν Χριστόν· ἵνα εἰ μὲν εὕρη τι ἀξιόλογον, ἀκολου θήσῃ. εἰ δὲ οὐκ, ἀναποδίσῃ· ὥστε τὸ ἀχθῆναι, πρὸς τὸν Ἰησοῦν οὐκ εὐηθείας, ἀλλ' ἀκριβείας γνώρισμα. Τί οὖν ὁ Κύριος; Ἀπὸ τοῦ προφητεῦσαι περὶ αὐτοῦ, ἀπο καλύπτειν ἄρχεται αὐτῷ ἑαυτόν. Ἐπεὶ γὰρ αἱ προφητεῖαι οὐδὲν ἔλαττον τῶν σημείων, εἰ μὴ καὶ μᾶλλον, πείθουσι τοὺς ἀνθρώπους, προφητεύει περὶ τοῦ Πέτρου. • Συ γάρ, φησίν, εἶ Σίμων υἱὸς Ἰωνᾶ η εἶτα καὶ τὸ μέλλον·. Σὺ κληθήσῃ Κηφάς. • Ἀπὸ ὰρ τοῦ τὸ παρὸν εἰπεῖν, καὶ τὸ μέλλον πιστοῦται. Οὐκ εἶπε δὲ, ότι Καλέσω σε ἐγὼ Πέτρον, ἀλλά, ο κληθήσῃ.» Οὐ γὰρ ἐβούλετο ἐξ ἀρχῆς τὰ τῆς αὐθεντίας ἐπιδείκνυ σθαι, ἐπεὶ οὐδὲ εἶχον πίστιν βεβαίαν περὶ αὐτοῦ. Τίνος δὲ ἔνεκεν τοῦτον μὲν Πέτρον επονομάζει, τοὺς δὲ τοῦ Ζεβεδαίου, υἱοὺς βροντῆς; Ἵνα δείξῃ, ὅτι καὶ τὴν Παλαιὰν αὐτός ἐστιν ὁ δεδωκώς, ὁ καὶ τὰ ὀνό ματα, ὥσπερ τότε, καὶ νῦν μετατιθείς. τόν δε "Αβραμ Αβραάμ, καὶ τὴν Σάραν Σάρραν καλέσας. Ἴσθι δὲ ὅτι Σίμων ερμηνεύεται η ὑπακοή, ο Ἰωνᾶς δὲ ο περιστερά.» Τέκνον οὖν τῆς πραότητος, ἥτις διὰ τῆς περιστερᾶς δηλοῦται, ἡ ὑπακοὴ· ὁ δὲ τὴν ὑπακοὴν ἔχων καὶ Πέτρος γίνεται, εἰς στερρότητα τοῦ καλοῦ διὰ τῆς ὑπακοῆς προβιβαζόμενος. ero, quantum amaverit fratrem, et quomodo non occultaverit ab eo bonnm, sed communicarit ei thesaurum, euiseritque jucunditatis vocem, «Iuvenimus, › dicens. Et verisimile est, quod multo tempore desiderarint et meditati fuerint quærere illum. Neque simpliciter dicit: Messian, sed, «Messiamı cum articulo, illum ipsum qui proprie est Christus. Unus enim erat qui ab eis exspectabatur, quamvis multi Christi et illi Dei appellarentur. Adduxit autem illum ad Jesum, non quod tam levibus esset moribus, ut ad omnem sermonei circumferretur, sed quod ferventi et bone animo susceperat sermones quos ei dixerat frater de Christo. Verisimile enim est, quod Andreas plura dixerit ei, et manifeste annuntiaverit de Christo, utpote edoctus secretiora quædam, eo quod manserat apud Christum. Quod si perseverat quis arguendo faci litatem Petri, discat et hoc non esse scriptuin, quod crediderit statim Andreæ, sed quod Andreas duxerit illum ad Jesu, id quod magis solidæ mentis fuerit, et non quovis vento circumacle. Non enim simpliciter recepit sermonem Andreæ, sed voluit videre et Christum, ut si quidem inveniret quod dignum fide, sequeretur, sin minus, resiliret: et ita duci ad Jesum, non levis, sed studios: mentis iudicium erat. Quid igitur Dominus? Prophetano de illo, illi se manifestare incipit. Nam quia prophetiæ non minus quain signa, imo magis hominibus persuadent, prædicit de Petro, Tu enim, inquit, es Simon filius Jona. › Deinde et quod futurum, Τu vocaberis Cephas.» Nam cum quod præsens est dicitur, etiam futurum credibile fit. Non dixit autem: Ego te vocabo Petrum, sed, vocaberis. Nolebat enim ab initio auctoritatemn suam indicare, eo quod nondum firmam în illum fidem haberent. Quamobrem autem aguominat bunc quidem Petrum, illos autem, filios inquam Zebedæi, Alios tonitrui? Ut ostendat quod ipse sit qui et Velus Testamentum dederit, et sicut nunc, ita etiam tune mutaverit nomen Abram in Abrahain et Saram in • Τῇ δὲ ἐπαύριον ἠθέλησεν ἐξελθεῖν ὁ Ἰησοῦς εἰς τὴν Γαλιλαίαν, καὶ εὑρίσκει Φίλιππον, καὶ λέγει αὐτῷ· Ακολούθε: μοι. 'Ην δὲ ὁ Φίλιππος ἀπὸ Βηθσαῖδα ἐκ τῆς πόλεω; 'Ανδρέου καὶ Πέτρου. Ευρίσκει Φίλιππος τὸν Ναθαναὴλ, καὶ λέγει αὐτῷ· Ον ἔγραψε λίωσῆς ἐν τῷ νόμων καὶ οἱ προφῆται, εὑρήκαμεν, Ἰησοῦν τὸν υἱὸν Ἰωσὴφ τὸν ἀπὸ Ναζαρέτ.» Ο μὲν Ανδρέας τοῦ Προδρόμου ἀκούσας, καὶ ὁ Πέτρος τοῦ ᾿Ανδρέου, ἠκολούθησαν τῷ Ἰησοῦ· ὁ δὲ Φίλιππος φαίνεται μηδὲν ἀκούσας, καὶ ὅμως ἀκολουθήσας τῷ Κυρίῳ εὐθὺς, εἰπόντι πρὸς αὐτὸν τὸ, ο Ακολούθει μον.» Πόθεν οὖν οὕτως εὐθέως ἐπείσθη; Δοκεῖ τοίνυν Sarram, Scias autem quod Simon interpretatur ‹ obedientia, › Jonas vero ‹ columba.» Igitur mausuetudinis quæ per columbam significatur, 529 filia est obedientia: et qui habet obedientiam, etiam ipse Petrus efficitur, per obedientiam proficiens ut firmetur in bono. VERS. 43-45. • Postero die voluit Jesus exire in Galilaean, et reperit Philippum; et dicit ei: Sequere me. Erat autem Philippus a Bethsaida civitate Andreæ et Petri. Reperit Philippus Nathanael, et dicit ei: De quo scripsit Moses in lege et propheta, invenimus, Jesum filium Joseph, Nazareuum. Andreas quidem Præcursore audito, el Petrus Andrea, secuti sunt Jesum: at Philippus videtur nullum audivisse, et statim secutus esse Dominum, dicentem ei: ‹ Sequere me. Unde hoc igitur, quod ille tam statim crediderit? Videtur igitur primum vox Domini animam illius stimulo quo.lan

claritatis tetigisse. Non enim simpliciter Salvatoris πρῶτον μὲν ἡ τοῦ Κυρίου φωνὴ ἐν τῇ ψυχῇ αὐτοῦ vos dicebatur, sed dignos statin flagrare faciebat intrinsecus ad amandum ipsum: sicut et Cleopas dicit: Nonne cor nostrum ardens erat in nobis, cum loqueretur nobis in via “? › Deinde aulem Philippus, eo quod sollicitum cor habebat, et nultum meditabatur scripta Mosis, exspectabatque sein - per Christum, statim simulatque vidit, credidit: propterea etiam dicit, cinvenimus Jesum»: quo ostendit quod semper quæsiverit. Fortassis autem el a Petro et Andrea de Christo didicit. Etenim verisimile est collocutos illos ei, qui ex eadem patria erat, et narrasse de Christo: id quod et Evangelista videtur insinuare per hoc quod dicit: ‹ Erat autem Philippus a civitate Andreæ et Petri. › Parva autem fuit ista civitas, quæ pagus rectius diceretur: unde et digna admiratione Christi virtus, quod ɔb his qui nullum afferebant fructum, præcipuos discipulos elegerit. Igitur neque Philippus apud se bonum hoc retinet, sed communicat et Nathanaeli et quia legisperitus erat Nathanael, ad legein et prophetas ipsum mittit Philippus, quia diligenter legem meditabatur. Porro filium dicit Joseph Dominum, quia ejus filius putabatur: et Nazarenum illum appellat, quamvis proprie a Bethleem, in qua nitus, seul in Nazareth educatus fuit. Αt quoniam nativitas ejus multis incognita erat, manifesta autein educatio, a Nazareth eum nominat, utpote illic enutritum. εργάσασθαί τι κέντρον ἀγάπης. Οὐ γὰρ ἁπλῶς ἡ τοῦ Σωτήρος φωνὴ ἐλέγετο, ἀλλὰ τοῖς ἀξίοις εὐθὺς διέ και τὰ ἐντὸς πρὸς τὴν ἀγάπησιν αὐτοῦ· ὥσπερ καὶ οἱ περὶ τὴν Κλεόπαν φασί· Οὐχὶ ἡ καρδία ἡμῶν καιομένη ἦν ἐν ἡμῖν, ὡς ἐλάλει ἡμῖν ἐν τῇ ὁδῷ; ο Επειτα δὲ καὶ διὰ τὸ με μεριμνημένην καρδίαν ἔχειν τὴν Φίλιππον, καὶ συνεχῶς μελετἂν τὰ Μωσέως, καὶ προσδοκᾶν ἀεὶ τὸν Χριστὸν, εὐθέως ὅτε εἶδε, ἐπείσθη· διὸ καί φησιν·. Εὑρήκαμεν Ἰησοῦν·, δ δείκνυσιν ὡς ἐζήτει ἂν Μή ποτε δὲ παρὰ τοῦ Ανδρέου καὶ τοῦ Πέτρου ἔμαθε περὶ τοῦ Χριστού. Καὶ γὰρ ἐκ τῆς αὐτῆς πατρίδος ἔντι, εἰκός, συν μιλήσαντας τούτους, ἀφηγήσασθαι περὶ τοῦ Κυρίου 8 καὶ ὁ εὐαγγελιστὴς δοκεῖ παραινίττεσθαι διὰ τοῦ λέγειν· «*Ην δὲ ὁ Φίλιππος ἐκ τῆς πόλεως Αν δρέου και Πέτρου. • Μικρά δέ τις ἦν αὕτη ἡ πίσ λις, καὶ κώμη μᾶλλον ἀρμόδιος λέγεσθαι. "Οθεν καὶ θαυμάσαι ἄξιον τὴν τοῦ Χριστοῦ δύναμιν, ὅτι ἀπὸ τῶν οὐδένα καρπὸν φερόντων, τοὺς ἐκκρίτους τῶν μαθητῶν ἐξελέξατο. Οὐ τοίνυν οὐδὲ Φίλιππος παρ' ἑαυτῷ κατέχει τὸ ἀγαθὸν, ἀλλὰ μεταδίδωσι καὶ τῷ Ναθαναήλ. Καὶ ἐπειδὴ νομομαθὴς ἦν ὁ Ναθαναήλ, ἐπὶ τὸν νόμον καὶ τοὺς προφήτας αὐτὸν παραπέμπει Φίλιππος· καὶ γὰρ ἀκριβὴς καὶ διεσκεμμένος ἦν τὰ νομικά. Υἱὸν δὲ τοῦ Ἰωσὴφ λέγει τὸν Κύριον, ἐπειδὴ τούτου ταῖς ἐνομίζετο· καὶ ἀπὸ Ναζαρέτ αὐτὸν ὀνομάζει, εἰ καὶ κυρίως ἀπὸ Βηθλεὲμ ἦν. Ἐν ἐκεί νῇ γὰρ ἐγγεννήθη, ἐν δὲ Ναζαρέτ ἀνετράφη· ἀλλ' ὅμως ἐπεὶ ἡ μὲν γέννησις αὐτοῦ τοῖς πολλοῖς ἄδηλος ἦν, ἡ δὲ ἀνατροφὴ δήλη, ἀπὸ Ναζαρὲς τοῦτον ὀνομάζουσιν, ὡς ἐν ταύτῃ τραφέντα. VERS. 46-48. Et dixit ei Nathanael: Nazareth potest aliquid boni esse? Dicit ei Philippus: Veni, et vide. Vidit Jesus Nathanael venientem ad se, et dicit de eo: Ecce verus Israelita, in quo dolus non est. Dicit ei Nathanael, Unde une nosti? Respondit Jesus, et dixit ei • Priusquam te Philippus vocaret, cum esses sub ficu, videbam te. Philippus quidem Jesum Nazarenum dicebat, Nathanael autem, utpote in lege diligentior, cognoscebat ex Scripturis quod a Bethleem oportebat venire Christum, et propterea dicit: Nazareth potest esse aliquid boni? Philippus vero inquit; «Veni et vide, › 530 sciens quod si gustaret verba Christi, non esset discessurus. Porro laudatur a Christo Nathanael, utpote verus Israelita: non enim ad gratiam neque ad odium loquebatur. Non enim verba illa sunt incredulæ, sed diligentis et in lege versatæ mentis, quæ sciebat quod Chrius non a Nazareth, sed Bethleem veniret. Quid igitur Nathanael? num laudibus stulte intumescit? Minime, sed urgel, manifestius et evidentius quiddam discere volens. Ideo et interrogat, «Unde ne nosti?, At Christus dicendo ei quæ nullus alius sciebat præterquam ipse et Philippus, quod solus et locutus esset et fecisset, 6s Luc. xxiv, Cod. 32: ὡς ἐζήτει ἀε!. • Καὶ εἶπεν αὐτῷ Ναθαναήλ· Ἐκ Ναζαρέτ δύναταί τι ἀγαθὸν εἶναι; Λέγει αὐτῷ Φίλιππος· Έργω καὶ ἴδε. Εἶδεν ὁ Ἰησοῦς τὸν Ναθαναὴλ ἐρχόμενον πρὸς αὐτὸν, καὶ λέγει περὶ αὐτοῦ· Ιδε αληθές Ισραηλίτης, ἐν ᾧ δόλος οὐκ ἔστι. Λέγει αὐτῷ Να θαναήλ· Πόθεν με γινώσκεις; Απεκρίθη Ἰησοῦς, κα! εἶπεν αὐτῷ· Πρὸ τοῦ σε Φίλιππον φωνῆσαι, ὄντα ὑπὸ τὴν συκήν, εἶδόν σε.» Ο μὲν Φίλιππος ἐκ Ναζαρέ: τὸν Χριστὸν εἶπεν· ὁ δὲ Ναθαναήλ, οἷα δὴ ἀκρι βέστερος ῶν, ἐγίνωσκεν ἀπὸ τῶν Γραφῶν, ὅτι ἀπὸ Βηθλεὲμ δεῖ ἐλθεῖν τὸν Χριστόν· καὶ διὰ τοῦτή τη σιν· Ἐκ Ναζαρέτ δύναταί τι ἀγαθὸν εἶναι; Ο Φίλιππος· «Ερχου καὶ ἴδε, ο φησίν· εἰδὼς ὅτι ἐὰν γεύσηται τῶν ῥημάτων τοῦ Χριστοῦ, οὐκ ἀποστή σεται. Ἐπαινεῖται δὲ Ναθαναὴλ παρὰ Χριστοῦ, ὡς ἀληθῶς Ἰσραηλίτης, ἐπειδὴ οὐδὲν πρὸς χάριν πρὸς ἀπέχθειαν εἶπεν. Οὐ γὰρ ἀπιστίας ἦσαν τὰ ῥήματα, αλλὰ ἀκριβείας καὶ νομομαθούς διανοίας, γινωσκούσης, ὅτι ὁ Χριστὸς οὐκ ἀπὸ Ναζαρέτ, ἀλλ' ἐκ Βηθλεὲμ ἔρχεται. Τί τοίνυν ὁ Ναθαναήλ; ἆρι ἐχαυνώθη τῷ ἐπαίνῳ; Οὔκουν, ἀλλ' ἐπιμένει, σαν φέστερον καὶ ἀκριβέστερόν τι βουλόμενος μαθεῖν· διὸ καὶ ἐρωτᾷ·. Πόθεν με γινώσκεις;» Ο εξ Κυριος, διὰ τοῦ εἰπεῖν αὐτῷ. * οὐδεὶς ἐγίνωσκε Ex collatione codd. Venet. S. Marci

CAP. I. deitatem. Nam Philippus solus et nullo præsente sub ficu locutus erat Nathanaeli, quæ sane omnia Christus etiam absens cognoscebat. Proinde et dicit: • Cum esses sub ficu, vidi te.» Priusquam autem appropiaret Philippus, dixit Dominus de Nathanaele, ut ne quis suspicetur quod Philippus Christo dixerit de ficu, et aliis que locutus sit cum Nathanaele. Unde Nathanael, agnito Domino, fatetur eum Filium Dei. Audi enim quid dical. πλὴν αὐτοῦ καὶ Φιλίππου, ὡς καταμόνας λαληθέντα delegit et suam καὶ πραχθέντα, ἀποκαλύπτει τὴν οἰκείαν θεότητα. Ο γάρ τοι Φίλιππος καταμόνας καὶ οὐδενὸς παρόντο; ὑπὸ τὴν συκῆν ωμίλησεν τῷ Ναθαναήλ, & δὴ πάντα ὁ Χριστὸς καὶ μὴ παρὼν ἐγίνωσκε· διὸ καὶ φησιν· «Οντα ὑπὸ τὴν συκῆν εἶδόν σε.» Πρὸ τοῦ πλησιάσαι δὲ τὸν Φίλιππον εἶπεν ὁ Κύριος περὶ τοῦ Ναθαναήλ, ἵνα μή τις υποπτεύσῃ, ὅτι ὁ Φίλιππος εἶπε τὸ περὶ τῆς συκῆς καὶ τῶν ἄλλων, ἃ διελέχθη τῷ Ναθαναήλ. "Οθεν ὁ Ναθαναήλ ἐπιγνοὺς τὸν Κύ ριον, ὡμολόγησεν αὐτὸν Υἱὸν Θεοῦ. ῎Ακουε γαρ τί φησίν. VERS. 49-51. «Respondit Nathanael, et ait ei: Rabbi, tu es ille Filius Dei, tu es ille rex Israel. Respondit Jesus, et dixit ei: Quia dixi tibi: Vide- • Απεκρίθη Ναθαναήλ, καὶ λέγει αὐτῷ· Ραβ 6ι, σὺ εἶ ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, σὺ εἶ ὁ βασιλεὺς τοῦ Ισραήλ. Απεκρίθη Ἰησοῦς, καὶ εἶπεν αὐτῷ· Οτι εἶπόν σοι, Εἶδόν σε ὑποκάτω τῆς συχῆς, πιστεύεις· bain te sub fcu, credis: nafora bis videbis. Ει dicit ei: Amen, amen dico vobis, posthac videbitis cœlum apertum, et angelos Dei ascendentes et descendentes super Filium hominis. • Maxime potens est prophetia, et efficacior miraculis ad alliciendum quosdam ad fidem. Dæmones enim etiam possunt miracula simulare, et apparenter facere: præscientiam autem futurorum et prædictionem evidentem nullus habet, neque angelus, et quanto minus dæmones? Ideo et Nathanaelem Dominus attraxit dicens ei locum, et quod vocasset eum Philippus, et quod vere esset Israelita. Nathanaet igitur auditis iHis sentire cœpit magnitudinem Domini, quantum tunc possibile erat, et fatetur Illum Filium Dei. Verumtamen quamvis Filium Dei fateatur, non tamen sicut Petrus. Nam Petrus quidem confessus est Filium Dei ut Deum verum, ideo et beatus prædicatur, et Ecclesia ei concreditur“. Nathanael vero ut hominem nudum quidem eum fatetur, gratia autem propter virtutem adoptatum in Filium Dei: et hoc manifestum ex eo quod subtitur, • Tu es ille rex Israel. Vides quod nondum venerat ad perfectam cognitionem veræ deitatis Unigeniti? Etenim quasi amicum Dei, et quasi regem Israel eum credit esse. Quod si vere eum Deum esset confessus, non dixisset eum regem Israel, sed regem universi. Unde non pra dicatur beatus, sicut Petrus: et Dominus corrigens eum, et inducens ad cognoscendum quiddam dignum sua deitale, «Videbitis, inquit, angelos Dei ascende tes et descendentes super Filium hominis. 531 Ne enim, inquit, suspiceris menudum hominem, sed Dominum angelorum. Cui enim angeli ministrant, is utique non fuerit purus homo, sed verus Deus. Porro hæc in cruce et ascensione evenerunt. Nam et ante tempus passionis angelus de cœlo confortavit eum, et in sepulero visus est angelus, et m assumptione, sicut Lucas prodit. Sunt qui per ficum legem intellexerunt, quasi fructum halentem ad tempus dulcem, asperitate autem legalium. observationum et difficultate man latorum, quas foliis obtertam. Dicunt igitur quod Natha aelem μείζω τούτων ὄψει. Καὶ λέγει αὐτῷ· Ἀμὴν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ἀπάρτι ὄψεσθε τὸν οὐρανὸν ἀνεῳγότα, καὶ τοὺς ἀγγέλους τοῦ Θεοῦ ἀναβαίνοντας καὶ καταβαίνοντας ἐπὶ τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου.» Τὰ μέλι πα δύναται ή προφητεία εἰς τὸ ἐφελκύσασθαί τινας εἰς πίστιν, καὶ πλείονα δὲ τῶν θαυμάτων δύναμιν ἔχει. Τὰ μὲν γὰρ θαύματα δύνανται φαντασιωδῶς καὶ οἱ δαίμονες ὑποκρίνεσθαι· τὴν δὲ πρόγνωσιν τῶν μελλόντων καὶ προαγόρευσιν οὐδεὶς ἀκριβῶς ἔχει, ούτε ἄγγελος, ούτε πολλῷ μᾶλλον δαίμονες. Διὸ καὶ τὸν Ναθαναὴλ ὁ Κύριος ἐπεσπάσατο, εἰπὼν αὐτῷ τόν τε τόπον, καὶ ὅτι ἐφώνησεν αὐτὸν ὁ Φίλιππος, καὶ ὅτι ἀληθῶς ἐστιν Ισραηλίτης. Ακούσας οὖν ταῦτα Ναθαναήλ, ἐν συναισθήσει γίνεται τῆς τοῦ Κυρίου μεγαλειότητος, καθ' ὅσον τέως ἐνῆν, καὶ ὁμολογεῖ αὐτὸν Υἱὸν Θεοῦ. Πλὴν εἰ καὶ Υἱὸν Θεοῦ ὁμολογεῖ, ἀλλ᾽ οὖν οὐχ ὡς ὁ Πέτρος. Ο μὲν γὰρ Πέτρος Υϊόν Θεοῦ ἀνωμολόγησεν, ὡς Θεὸν ἀληθῆ· διὸ καὶ μαχαρίζεται, καὶ τὴν Ἐκκλησίαν πιστεύεται. Ο δὲ Να θαναὴλ ὡς ἄνθρωπον ψιλὸν αὐτὸν ὡμολόγησε, χάριτι διὰ τὴν ἀρετὴν υἱοθετηθέντα τῷ Θεῷ· καὶ τοῦτο δῆλον ἐκ τοῦ ἐπαγαγεῖν·. Σὺ εἶ ὁ βασιλεὺς τοῦ Ισραήλ.» Ορᾷς, ὅτι οὔπω ἔφθασεν εἰς τὴν τελείαν γνωσιν τῆς ἀληθοῦς θεότητος τοῦ Μονογενοῦς; ὡς ἄνθρωπον γὰρ θεοφιλή, και ὡς βασιλέα τοῦ Ἰσραὴλ αὐτὸν πιστεύει εἶναι. Εἰ ὁ ἀληθῶς Θεὸν ὡμολόγησεν, οὐκ ἂν εἶπεν αὐτὸν ασιλέα τοῦ Ἰσραὴλ, ἀλλὰ βασιλέα τοῦ παντός· διὸ οὐδὲ μακαρίζεται ὡς ὁ Πέτρος. "Οθεν καὶ ὁ Κύριος διορθούμενος αὐτὸν, καὶ ἀνάγων εἰς τὸ νοῆσαί τι ἄξιον τῆς αὐτοῦ θεότητος, • Οψεσθε, φησί, τοὺς ἀγγέλους τοῦ Θεοῦ ἀναβαίνοντα καὶ καταβαίνοντας ἐπὶ τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου. Μὴ γάρ με, φησίν, ὑπολάμβανε ψιλὸν ἄνθρωπον, ἀλλὰ Δεσπότην τῶν ἀγγέλων. Τῷ γὰρ ἄγγελοι δια κονοῦσιν, οὐκ ἂν εἴη ἄνθρωπος ψιλός, ἀλλὰ Θεὸς ἀληθής. Ἐπὶ δὲ τοῦ σταυροῦ καὶ τῆς ἀναλήψεως ταῦτα ἐξέβησαν. Καὶ γὰρ καὶ πρὸς τῷ καιρῷ τοῦ πάνους ἄγγελος ἀπ᾿ οὐρανοῦ ἐνίσχυσεν αὐτόν· καὶ ἐν τῷ τάφῳ, ἄγγελος· καὶ ἐν τῇ ἀναλήψει, ὡς ὁ Λουκᾶς ἱστορεῖ. Τινὲς δὲ συκῆν ἐνόησαν τὴν νόμον, ὡς καρπὸν ἔχοντα πρὸς καιρὸν γλυκαίνοντα, τῇ 61 Matth. xxi, 16.

Dominus viderit, id est, placile intuitus sit, et τραχύτητι δὲ τῶν νομικών παρατηρημάτων, καὶ τῷ Intellectum ejus illustrarit, quamvis adhuc sub lego esset. Tu et hoc scias, si quid et hæc arrident, quod Nathanaelem Dominus vidit sub-dcu, scilicet sub lege exsistentem (α), hoc est, intra legen, et profunda legis scrutantem. Nam si non esset scrutatus profunda legis neutiquam vidisset eum Dominus. Scias autein et hoc, quod Galilea interpretatur ‹ devolubilis.» Exivit igitur Dominus in devolubilem bujus mundi regionem, vel etiam humanam naturam: et nos sub cu sumus, hoc est peccato dulci, cui etiam non parum amaritudinis adest propter penitudinem et judicia secntura. Sicut misericors videt ac eligit eos qui fatentur ipsam Filium Dei, et regem ejus Israel qui videt Deum. Et si quidem cludium adhibuerimus, et majoribus nos dignabitur spectaculis, et videbimus angelos ascendentes quidem ad summitatem eognitionis Dei: descendentes vero iterum, incognoscibilem ejus substantiam deprehendere non valentes. Vel aliter, Ascendit quis, quando versatur in sermonibus de deitate Unigeniti descendit autem, quando tractare gaudet sermones de incarnatione et descensu in infernum. σαι τὴν ἄγνωστον οὐσίαν. Καὶ ἄλλως δὲ, ἀναβαίνει τις, γας ἐνδιατρίβει· καταβαίνει δὲ, ὅτε τοῖς περὶ σαρκὸς καὶ τῆς ἐν τῷ ᾅδῃ καταβάσεως εμφιλοχωρεῖ. δυσκατεργάστῳ τῶν ἐντολῶν, ὥσπερ φύλλοις σκεπό. μενον. Φασὶν οὖν, ὅτι τὸν Ναθαναὴλ εἶδεν ὁ Κύριος, ἀντὶ τοῦ ἱλαρῶ. ἐπέβλεψε, καὶ τὴν σύνεσιν αὐτοῦ κατενόησεν, καὶ ἔτι ὑπὸ τὸν νόμον ὄντος. Σὺ δέ μοι καὶ τούτῳ τὸν νοῦν ἐπίστησον, είγε θέλγη τοῖς τοιού τοις, ὅτι τὸν Ναθαναὴλ ὁ Κύριο; εἶδεν ὑπὸ τὴν συκήν, ἤτοι ὑπὸ τὸν νόμον, τουτέστιν ἐντὸς τοῦ νόμου, καὶ τὰ βάθη αὐτοῦ ἐρευνῶντα. Εἰ γὰρ μὴ τὰ βάθη τοῦ νόμου ηρεύνα, οὐκ ἂν αὐτὸν εἶδεν ὁ Κύριος. Ισθι δὲ καὶ τοῦτο, ὅτι Γαλιλαία ερμηνεύςται, κατακυλιστή. Ἐξῆλθεν οὖν ὁ Κύριος εἰς τὴν κατακυλιστὴν τούτου τοῦ κόσμου ἡ χώραν, καὶ τὴν φύσιν τὴν ἀνθρωπίνην, καὶ ὄντας ἡμᾶς ὑπὸ τὴν συχήν, τουτέστι τὴν ἀνήδονον ἁμαρτίαν, ᾗ καὶ δρι μύτης οὐκ ὀλίγη σύνεστι διὰ τὴν μεταμέλειαν, καὶ τὰ ἐκεῖ δικαιωτήρια, ως φιλάνθρωπος εἶδε, καὶ ἐξελέξατο ὁμολογοῦντας αὐτὸν Υἱόν Θεοῦ, καὶ βασιλέα τοῦ Ἰσραὴλ τοῦ ὁρῶντος Θεόν. Εἰ δέ γε ἐπιτείνοιμεν τὴν σπουδήν, καὶ μειζόνων καταξιώσει ἡμᾶς θεαμάτων, καὶ ὀψόμεθα τοὺς ἀγγέλους ἀναβαίνοντας μὲν πρὸς τὸ ὕψος τῆς αὐτοῦ θείας γνώσεως, κατα βαίνοντας δὲ πάλιν, διὰ τοῦ μὴ φθάνειν κατανοί. ὅτε τοῖς περὶ τῆς θεότητος τοῦ Μονογενούς λ CAPUT II. De nuptiis in Cana Galilea. De expulsis e templo De hoc, Solvite templum istud. VERS. 1-4. «Et die tertia factæ sunt nuptiæ in Cana Galilææ, 21 erat mater Jesu ibi. Vocatus est autem et Jesus ac discipuli ejus ad nuptias. Et cum defecisset vinum, dicit mater Jesu ad eum: Vinum non habent. Dicit ei Jesus: Quid mihi et tibi est, mulier? Nondum venit hora mea., Vocant ad nuptias Dominum, non quod viderint miracula, vel aliud quiddam magním: sed simpliciter vocant ut notum, ande hoc significans Evangelista, dicit: Erat autem mater Jesu et fratres ejus ibi. › sgitur sicut illam et fratres, ita et Jesum vocaverunt. Afuit autem ipse, et vocationem non repulit, quia non respexit ad suam dignitatem, sed ad utilitatem et beneficia nostra. Nam qui non dedignalus 532 est fieri servus, multo magis non dedignatus est venire ad nuptias. Exhortatur autem illumn maler ut faciat miraculum, quæ magnam de ipsius potestate sumpserat opinionem, tam ob conceptionem, quam ob partum. Omnia enim conservabat in corde suo", et ex illis cogitabat filium aliquid posse supra hominem. Neque enim mater ejus nt oraret eum ad faciendum aliquod miracu lumn, ex alio quod prius viderat facere, inducta est. Nam cum puer esset, nullum fecit miraculum: quia si fecisset, notus fuisset omnibus. Audiverat item mater de testimoniis Joantis, quæ de ipso erat testatus, videbatque jam et discipulos ipsum * Luc. xvult, 19. Περὶ τοῦ ἐν Κανα γάμου. Περὶ τῶν ἐκβληθέντων ἐκ τοῦ ἱεροῦ. Περὶ τοῦ, Λύσατε τὸν ναὸν τοῦτον. • Καὶ τῇ ἡμέρᾳ τῇ τρίτῃ γάμος ἐγένετο ἐν Κανα τῆς Γαλιλαίας, καὶ ἦν ἡ μήτηρ τοῦ Ἰησοῦ ἐκεῖ. Ἐκλήθη δὲ καὶ ὁ Ἰησοῦς, καὶ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ εἰς τὸν γάμον. Καὶ ὑστερήσαντος οίνου, λέγει ή μήτηρ τοῦ Ἰησοῦ πρὸς αὐτόν· Οἶνον οὐκ ἔχουσι Λέγει αὐτῇ ὁ Ἰησοῦς· Τί ἐμοὶ καὶ σοί, γύναι; Ούπω ήκει ἡ ὥρα μου.» Καλούσιν εἰς τὸν γάμον τὸν Κύριον, οὐχ ὡς θαύματα ἰδόντες, οὐδ᾽ ὡς μέσ γαν τινὰ, ἀλλ' ἀπλως καὶ ὡς γνώριμον, ὅθεν τοῦτο σημαίνων ὁ εὐαγγελιστής, φησίν· «"Ην δὲ ἡ μήτηρ τοῦ Ἰησοῦ καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ ἐκεῖ. ν Ωσπερ ούν έκείνην καὶ τοὺς ἀδελφούς, οὕτω καὶ τὸν Κύριον ἐκάλεσαν. Ὁ δὲ Κύριος παραγίνεται, καὶ οὐκ ἀπα ξιοῖ τὴν κλήσιν, ὅτι μὴ εἰς τὴν οἰκείαν ἀξίαν ἑώρα, ἀλλὰ πρὸς τὴν ὠφέλειαν καὶ εὐεργεσίαν ἡμῶν. Ὁ γὰρ μὴ ἀπαξιώσας γενέσθαι ἐν δούλοις, πολλῷ μάλλον οὐκ ἂν ἀπηξίωσεν εἰς γάμον ἐλθεῖν. Παρακαλεῖ δὲ αὐτὸν ἡ μήτηρ εἰς θαυματουργίαν, μεγά λην περὶ τῆς αὐτοῦ δυνάμεως λαβοῦσα ὑπόληψιν ἀπό τε τῆς συλλήψεως, από τε τοῦ τόκου. Πάντα γὰρ συνετήρει ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτῆς, καὶ ἐκ τούτων ἐλογίζετο τὸν υἱὸν ὑπὲρ ἄνθρωπον δύνασθαι. Οὐ γὰρ δὴ ἀπὸ τοῦ καὶ ἄλλα θαύματα ποιῆσαι τὸν Ἰησοῦν, παρακαλέσαι αὐτὸν προήχθη ἡ μήτηρ εἰς τοῦτο. Παῖς γὰρ ῶν, οὐδὲν ἐθαυματούργησεν· ἡ γὰρ ἂν ἐπίσημος πᾶσιν ἦν. Αμα δὲ ἡ μήτηρ καὶ τῶν μαρτυριών Ἰωάννου ἐμέμνητο, δ; περὶ αὐτοῦ ἐμαρ (a) Edit. Lut. Dominum vidit adhuc sub lege exsistentem.

CAP. II. τύρησεν, ἔβλεπέ τι ἤδη καὶ μαθητὰς αὐτῷ ἀκολου- sequentes: et ex his omnibus conjectabat virtute θοῦντας· καὶ ἐκ τούτων πάντων τεκμαίρετο τὴν δύναμιν τοῦ Παιδός. Ο δὲ ἐπιτιμῇ αὐτῇ οὐκ ἀλόγως. Εἰ γὰρ, φησὶν, οὐκ ἔστιν οἶνος, ἔδει αὐτοὺς ἐκείνους τοὺς μὴ ἔχοντας προσελθεῖν, καὶ ἀξιῶσαι, οὐχὶ σὲ τὴν Μητέρα. Η γὰρ περὶ τῶν οἰκείων παράκλησις σκάνδαλον γίνεται τοῖς ὁρῶσιν· ὅταν δὲ οἱ χρείαν ἔχοντες αὐτοὶ δέωνται, ἀνύποπτον τὸ πράγμα γίνε ται. Τὸ δὲ, ο Οὔπω ἥκει ἡ ὥρα μου, ο φησίν, οὐχ ὡς ὑποκείμενος ἀνάγκαις καιρῶν, ἡ ὥρας παρατη ρούμενος πῶς γὰρ ὁ Ποιητὴς τῶν χρόνων καὶ τῶν αἰώνων;) ἀλλ' ὅτι πάντα μετὰ τοῦ καιροῦ τοῦ προσέχοντος εργάζεται. Ἐπεὶ οὖν ἄδηλος ἦν ἔτι, καὶ ἄγνωστος τοῖς πολλοῖς, καὶ οὐδὲ τοὺς μαθητάς πάνω τας εἶχεν, ἀλλ' οὐδὲ οἱ ἐν τῷ γάμῳ αὐτὸν ἐγίνωσκον· ἡ γὰρ ἂν αὐτοὶ προσῆλθον καὶ παρεκάλουν περὶ τοῦ εἴνου· ἐπεὶ οὖν ταῦτα πάντα ἦν, διὰ τοῦτό φησιν· • Ούπω ἥκει ἡ ὥρα μου, τουτέστιν, επιτήδειος καιρὸ; οὐ πάρεστιν. Αλλ' ἔτι ἐνίσταται ἡ τοῦ ᾿Αρείου λύττα, δεῖξαι πειρωμένη τὸν Κύριον υποκείμενον ὥραις καὶ καιροίς. Μάνθανε τοίνυν, ὦ κατάρατε, ὡς εἰ ὑπέκειτο ραις, πῶς λοιπὸν ἐποίησε τὸ θαῦ μα; Εδει γάρ, κατὰ τὸν σὸν λόγον, ἐπεὶ δουλεύει ὡραι; καὶ καιροῖς, οὔπω δὲ ἧκεν ἡ ὥρα αὐτοῦ, μὴ δυνηθῆναι θαυματουργῆσαι· ἀλλὰ μὴν ἐθαυματούρ γησεν· οὐκ ἄρα δουλεύει ώραις. Ορα δέ μοι πῶς οὐκ ἄχρι τέλους, οὐδὲ διὰ πάντων ἀντιτείνει τῇ Μητρί· ἀλλ' ἐπιπλήξας μικρόν, πάλιν τὴν ἀξίωσιν αὐτῆς πληροί, τιμῶν αὐτὴν, καὶ ἡμῖν τύπους διδοὺς τῆς πρὸς τοὺς τεκόντας αἰδοῦς. Filli. At ille increpat eam, non absurde. Dicit euim, Si non adest vinum, oportet illos ipsos, quibus deest, accedere et rogare, et non te matrem. Nam quando hortantur a domesticis, scandalum fit videntibus. Quando autem hi rogant qui opus habent, suspicione res caret. Caeterum dicens, ‹ Nondum venit hora mea, › non vult quod obnoxius sit necessitatibus temporum, vel horas observet, (quomodo enim hoc dicere possemus de Factore temporum et sæculorum?) sed quod omnia tempore congruo operetur. Igitur quoniam adhuc incoguitus erat, et occultus multis, et nondum omues habebat discipulos, et neque bi, qui in nuptiis erant, eum agnoscebant: nam alioquin ipsi accessissen', et rogassent pro vino: quia hac omnia ita se απ bebant: • Nondum, inquit, venit hora mea, hoc est, opportunum tempus nondum adest. At hic adhuc urget Arii furor, qui monstrare nititur Dominum horis et temporibus subditum. Disce igitur, o maledicte, quod si fuisset boris et temporibus subjectus, quomodo postea fecisset miraculum? Oportebat enim, secundum sermonem tuum, quandoquidem serviret horis et temporibus, noudum autem venisset hora ejus, ut non posset miracula facere: sed miraculum fecit: non igitur servit boris. Vide autem, oro, quomodo non usque ad finem. neque per omnia resistit matri, sed cum eani parum perstrinxisset, iterum preces ejus implet, honoraus illam, et nobis dat formam reverentiæ erga parenies. Vers. 5-8. ‹ Dicit Mater ejus ministris: Quodcunque dixerit vobis, facite. Erant autem ibi hydriæ lapideæ sex positæ secundum purificationem Julaorum, capientes singulæ metretas binas ac ternas. Dicit eis Jesus: Implete hydrias aqua. Εt impleverunt eas usque ad summum. Et dicit eis: llaurite nunc, et ferte architriclino: et tulerunt. Ministris dicit Mater: Quidquid dixerit vobis, facite. Atque ita cum major fieret petitio, cumque accessissent et illi, ac petissent: ut monstretur quod non infirmitatis fuerit repulsa, sed ne videretur accurrere et festinare ad miraculorum operationem propter ostentationein • Λέγει ή Μήτηρ αὐτοῦ τοῖς διακόνοις· Ο τι ἂν λέγῃ ὑμῖν, ποιήσατε. Ησαν δὲ ἐκεῖ ὑδρίαι λίθιναι Εξ κείμεναι κατὰ τὸν καθαρισμὸν τῶν Ἰουδαίων, χωροῦσαι ἀνὰ μετρητὰς δύο ή τρεῖς. Λέγει αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Γεμίσατε τὰς ὑδρίας ὕδατος. Καὶ ἐγέμισαν αὐτὰ; ἕως ἂνω. Καὶ λέγει αὐτοῖς· Ἀντλή σατε νῦν, καὶ φέρετε τῷ ἀρχιτρικλίνῳ. Καὶ ἤνεγκαν ο Τοῖς διακόνοις λέγει ή Μήτηρ "Ο τι ἂν λέγῃ ὑμῖν, ποιήσατε· ν ὥστε πλείονα γενέσθαι τὴν αἴτησιν, προσελθόντων αὐτῶν καὶ αἰτὴσαμένων· ὡς ἂν δειχ θῇ, ὅτι οὐκ ἀσθενείας ἦν ἡ παραίτησις, ἀλλὰ τοῦ μὴ δόξαι ἐπιτρέχειν ταῖς θαυματουργίαις διὰ ἔνδειξιν καὶ κενὸν τύφον. Δὲ δὲ ὑδρίαι αἱ λίθιναι, εἰς τὸν κα θαρισμὸν τῶν Ἰουδαίων ἐχρημάτιζον. Οἱ γὰρ Ιου- 533 et vanam gloriam. Lapideæ autem hydriæ mul δαῖοι καθ' ἑκάστην σχεδὸν ἀπεπλύνοντο, καὶ οὕτως ἤσθιον· οἷον, εἰ λεπροῦ ἥψαντο, εἰ νεκροῦ, εἰ γυναικὶ ὡμίλησαν, ὡς ἀκάθαρτοι λοιπὸν ὄντες ἀπελούοντο. Επεὶ οὖν ἡ Παλαιστίνη ἄνυδρος ἦν, καὶ οὐκ ἦν πολύ λαχοῦ πηγὰς εὑρίσκειν, ἐπλήρουν ἀεὶ τὰς ὑδρίας ὕδατος, ὥστε μὴ τρέχειν εἰς ποταμούς, είποτε ἀκάθαρτοι γένοιντο. Οὐχ ἁπλῶς οὖν εἶπεν, ὅτι ο κατὰ τὸν καθαρισμὸν τῶν Ἰουδαίων· ο ἀλλ᾽ ἵνα μή τινες τῶν ἀπίστων ὑποπτεύσωσιν, ὅτι τρυγία τις ἦν έναπομείνασα, εἶτα τοῦ ὕδατος ἐπιβληθέντος καὶ κερασθέντος, οἶνος λεπτότατος γέγονε, δείκνυσιν, ὅτι οὐδέποτε ἐκεῖνα γεγόνασιν οίνου δοχεῖα. "Αρ' οὖν οὐκ Αδύνατο καὶ χωρὶς τοῦ γεμισθῆναι τὰς ὑδρίας ύδα του, δημιουργήσαι οἶνον ἐξ οὐκ ὄντων; Ηδύνατο purificationem Judzorum aderant. Judzi enim ferine singulis horis abluebantur, et sic comedebant: ut si tetigissent leprosum, vel mortuuin, vel rein habuissent cuni muliere, se lavabant, quasi immundi forent. Εt cum Palestina inaquosa sit, nee ubique inveniantur fontes, implebant semper hydrias aqua, ut non currerent ad Chumina, si quando immundi fierent. Non temere igitur dixit: «secundum purificationem Judæorum. Sed ne infidelium quidum suspicarentur quod mansissent in ea fæcis quædam reliquiæ, et dein aqua infusa et mista, vinum deinde tenuissimum factum sit, ostendit quod nunquam illa fuerint vini receptacula. Jam, nướ potuit etiam absque eo quod implerentur bydria

aqua, creare vinum ex nihilo? Puluit quidem, sed & μέν, ἀλλὰ πολλαχού περικόπτει το μέγεθος τῶν θαυ sape obest magnitudo ne miracula credita sint facilia. Interim hoc accedit, ut testes miraculi fiant ministri, qui aquam infuderant hydriis. Insuper ut discamus quod ipse sit ille qui et in vite liquorem aquæ in vinum convertat, Jubet autem ministros ut architriclino gustanalum exhibeant. Non immerito, sed út ne suspicentur quidam quod ebriorum con-· ventus fuerit, quorum gustus corruptus esset, el qui ebrietatis vitio existimarent aquam vinum. Ne igitur locum haberet talis suspicio, jubet gustandum clari architriclino, qui sobrius erat. Etenim hi quibus tale concreditum est ministerium, magis sobrii sunt, ut eorum jussu omnia quæ illic geruntur, ordinate flant et composite. Cæterum oremus ut hæc in nobis quoque impleantur etiam nunc: nempe ut flant nuptiæ, hoc est conjunctio Dei cum anima nostra, quandiu sumus in Cana Galilææ, loco, inquam, inferioris hujus et devolubilis mundi, ejus qui rotatur, et rotat alia. Nuptiæ illæ non funt sine presentia Christi, et suæ Matris, et discipulorum efits. Nisi enim quis crediderit in Christumn, qui malus est ex Maria virgine, et locutus est per apostolos, quomodo conjungetur Deo? Sciamus igitur quid miraculi operetur Dominus in talibus nuptiis, et in tali conjunctione Dei ad animam. Aquamı in vinum convertit, et sex nostras lapilleas hydrias implet. Per aquam tu quidem intellexeris dissolutionem nostram et mollitiem in vita ac doctrina: per hydrias vero sex, quinque sensus per quos in operibus labimur: et sextumn hydriam, rationalem vim, per quam in doctrinis periclitamur. Itaque Dominus noster Jesus Christus, verbum, inquam, evangelicum, nostros sensus, sive in virtute practica, sive contemplativa, si quid in eis aqueum est et resolutum, in vinum convertit, astringens et lætiticans vitam et sermonem: atque ita implentur hydriæ nostræ bono hoc porulo: sensus scilicet, ne in operativa 534 vi labimur, et ratio, ne in prava incidamus dogmata. Observa autem quod et lapideæ hydriæ propter purificationem Judæorum stabant illic. Nan Judas quidem dicitur «confessio;» purificatur autem qui confitetur, per quinque sensus quibus prius peccarat. Oculus male viderat, sed oculus iterum lacrymas in confessione profundit, atque ita servit purgationi. Audivit auris verb meretricia, sed iterum se inclinat ad verba oris Di. Ha et in aliis sensibus, Sic et rationalis virtus in dogmatibus peceat, sed iterum mundat priorem malitiam quando ad pia dogmata redit. Caeterum lapidea hydriæ ideo sunt, vel quod ex terra formati sumus, vel quod solida receptacula talis vini esse oporteat, et nusquam futilia. Lapidea lydria erat Pauli rationabilis vis, etiam quando fersequebatur. Zelator enim erat faternarum traμάτων, ὡς ἂν εὐπαραδεκτότερα γένοιντο· ἅμα δὲ ἵνα καὶ τοὺς διακόνους μάρτυρας ἔχῃ τοῦ θαύματος, τοὺς τὸ ὕδωρ ἐπιφορήσαντας ταῖς ὑδρίαις· ἔτι το ἵνα μάθωμεν, ὅτι αὐτός ἐστιν, ὁ καὶ τὸ τῆς ἀμπέ λου υγρόν, ὕδωρ πάντως δν, εἰς οἶνον ματασκευάζων. Κελεύει οὖν τοῖς διακόνοις, ἵνα τῷ ἀρχιτρικλίνῳ δε!. ξωσι τὸ γεῦμα· οὐκ ἀπεικότως, ἀλλ᾽ ἵνα μή τινε: ὑποπτεύσωσιν ὅτι μεθυόντων σύλλογος ἦν, καὶ διέφθαρτο αὐτοῖς ἡ αἴσθησις, καὶ ὡς διεφθαρμένα τῇ μέθῃ ᾤοντο τὸ ὕδωρ οἶνον. Ἵνα τοίνυν μὴ σχῇ χώραν ἡ τοιαύτη ὑπόνοια, τῷ ἀρχιτρικλίνῳ ἐπιτρέπει τὴν γεῦσιν, τῷ νήφοντι. Καὶ γὰρ ἐν τοῖς τοιούτως οἱ τήνδε τὴν διακονίαν εμπεπιστευμένοι μάλιστα νήφουσιν, ἵνα ἐν τάξει καὶ εὐκοσμίᾳ τὰ πάντα διὰ κελεύσματος αὐτῶν γίνωνται. Αλλ' εὐξώμεθα ταῦτα τελεσθῆναι καὶ ἐφ' ἡμῖν, νῦν οἷον γάμον μὲν γενέσθαι, ήτοι συνάφειαν τοῦ Θεοῦ πρὸς τὴν ἡμετέραν ψυχήν, ἕως ἔτι ἐσμὲν ἐν τῇ Κανὰ τῆς Γαλιλαίας, τῷ χωρίῳ, λέγω, τοῦ κάτω τούτου καὶ κατακυλιστοῦ κόσμου, τοῦ ἄλλοτε ἄλλως μετακυλιομένου καὶ μετ τακυλίοντος. Ο γάμος δὲ οὗτος ἄνευ τῆς παρουσίας Χριστοῦ, καὶ τῆς αὐτοῦ μητρὸς, καὶ τῶν μαθητῶν, οὐ γίνεται. Εἰ μὴ γάρ τις πιστεύσει εἰς Χριστὸν τὸν ἐκ Μαρίας γεννηθέντα, καὶ ἐν τοῖς ἀποστόλοις λαλή σαντα, πῶς συναφθήσεται τῷ Θεῷ; Ιδωμεν οὖν, τί θαυματουργεῖ ὁ Κύριος ἐν τῷ τοιούτῳ γάμῳ, καὶ τῇ τοιαύτῃ συναφείᾳ τοῦ Θεοῦ πρὸς τὴν ψυχήν. Το χωρ εἰς οἶνον μεταποιεί, τὰς ἐξ ὑδρίας ἡμῶν τὰς λιθένα; πληροί. "Υδωρ μὲν οὖν νοήσαις ἂν τὸ ὑδαρές, καὶ ὑγρὸν, καὶ διαλελυμένον ἡμῶν ἔν τε βίῳ καὶ δόγμα σιν· ὑδρίας δὲ ἐξ, τάς τε πέντε αισθήσεις, δι' ὧν ἐν ταῖς πράξεσι σφαλλόμεθα, καὶ ἔκτην ὑδρίαν τὸ λε γιστικόν, δι' οὗ ἐν τοῖς δόγματι σφαλερώς διακείμεθα. Ο τοίνυν Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς, ὁ λόγος ὁ εὐαγγελικός, φημὶ, ἰώμενος τὰ ἡμέτερα σφάλματα, τὰ ἔν τε τῷ πρακτικῷ καὶ τῷ δογματικῷ, στο. εω· ρητικῷ, τὸ ἐν τούτοις ὑδαρὲς καὶ εὐδιάλυτον εἰς οἶων μετατίθησι, τὸν στύφοντα λέγω καὶ εὐφραίνοντα βίον καὶ λόγον· καὶ οὕτω πληροῦνται αἱ ἐξ ὑδρίας ἡμῶν τούτου τοῦ καλοῦ πόματος· αἱ τε αἰσθήσεις, ἵνα με κατὰ τὸ πρακτικὸν πταίωμεν, καὶ ὁ λογισμός, ἵνα μὴ ἐν τοῖς δόγμασι προσπταίωμεν. Πρόσχες δὲ ὅτι απ λίθιναι ὑδρίαι διὰ τὸν καθαρισμὸν τῶν Ἰουδαίων ἵσταντο ἐκεῖ. Ἰούδας μὲν λέγεται ο ἐξομολόγησις καθαρίζεται δὲ ὁ ἐξομολογούμενος διὰ τῶν πέντε αἰσθήσεων, δι' ὧν πρότερον ἡμάρτανεν. Ο ὀφθαλμό; εἶδε κακῶς, ἀλλ᾽ ὀφθαλμὸς πάλιν δακρύε: ἐν τῇ ἐξομολογήσει, καὶ οὕτω γίνεται εἰς καθαρισμών. Ἤκουσε τὸ οὖ; πορνικά ᾄσματα, ἀλλ᾽ αὖθις κλίνεται εἰς ῥήματα στόματος Θεοῦ· οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων. Πάλιν τὸ λογιστικὸν σφάλλεται ἐν τοῖς δόγμασιν, ἀλλ᾽ αὖθις καθαίρει τὴν προτέραν κακίαν, εἰς τὸ ὀρθῶς δογματίζειν μεταπεσίν. Λίθινα: δὲ υδρίαι, ἢ διότι ἀπὸ γῆς ἡμῶν ἡ σύστασις, ἢ διὰ τὰ Venet. S. Marci. Ex collatione codd. Col. 51. "Ινα τῷ ἀρχιτρικλίνῳ ἐνέγκωσιν ἐκ του μεταβληθέντος εἰς οἶνον ὕδατος, τοῦ ὁ δὲ ᾠκο νομήθη, ὡς ἂν μή τινες υποπτεύσωσι, κ. τ. λ. ο τι architriclinio ferrent de aqua mutata in vinum). Hoc vero ita dispositum fuit, ne aliqui sus ic.ri possent, › ele

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. CAP. II. ditionum super omnes coætaneos; et quando prædicabat, tantam enim vim verbi habebat, ut a Lycaonibus Mercurius crederetur ", utpote dux verbi. στεῤῥὰ δεῖν εἶναι τὰ τοῦ τοιούτου οίνου μέλλοντα Επεσθαι δοχεῖα, καὶ δυσκατάλυτα. Λιθίνη υδρία ἦν τοῦ Παύλου τὸ λογιστικὴν, καὶ ὅταν ἐδίωκε, ζηλωτής γὰρ ἦν τῶν πατρικῶν παραδόσεων ὑπὲρ πάντας τοὺς συνηλικιώτας· καὶ ὅταν ἐκήρυττε, τοσαύτην γὰρ τὴν ἐν τοῖς λόγοις δύναμιν εἶχεν, ὥστε καὶ τοῖς Λυ κεῦσιν Ἑρμῆς νομισθῆναι, ὡς τοῦ λόγου ἡγούμενος. • ὡς δὲ ἐγεύσατο ὁ ἀρχιτρίκλινος τὸ ὕδωρ οἶνον γεγενημένον, καὶ οὐκ ᾔδει πόθεν ἐστὶν (οἱ δὲ διάκος να: ᾔδεισαν οἱ ἠντληκότες τὸ ὕδωρ), φωνεῖ τὸν νυμ φίον ὁ ἀρχιτρίκλινος, καὶ λέγει αὐτῷ· Πᾶς ἄνθρωπος πρῶτον τὸν καλὸν οἶνον τίθησι, καὶ ὅταν μεθυσθῶσι, τότε τὸν ἐλάσσω· σὺ τετήρηκας τὸν καλὸν οἶνον ἕως ἄρτι.» Ο αρχιτρίκλινος οὐχὶ τοὺς διακόνους ἐρωτή, ἀλλὰ τὸν νυμφίον. Τίνος ένεκεν; Κατ' οἰκονομίαν πάντως θείαν. Εἰ γὰρ τοὺς διακόνους ηρώτησε, πάντως ἂν ἀπεκάλυψαν τὸ θαῦμα, οὐδεὶς δὲ ἂν αὐτ τοῖς ἐπίστευσεν. ᾿Αρχὴ γὰρ ἦν τῶν σημείων, καὶ οὔπω οὐδεὶς εἶχεν ὑπόληψιν μεγάλην περὶ τοῦ Χριστοῦ· ὥστε καὶ τῶν διακόνων ἀφηγουμένων τὸ θαῦμα, οὐδεὶς ἂν ἐπίστευσε. Μετὰ ταῦτα μέντοι ὅτε καὶ ἕτερα σημεία επεδείξατο, ἔμελλε καὶ τοῦτο πιστευ θήσεσθαι, καὶ κατὰ μικρὸν οἱ διάκονοι πρὸς πάντα; ἀφηγούμενοι τοῦτο, ἔδοξαν ἂν πιστοί. Διὰ τοῦτο ᾠκονόμησεν ὁ Κύριος, μὴ τοὺς διακόνους ερωτηθῆναι, ἀλλὰ τὸν νυμφίον. Οὐχ ἁπλῶς δὲ οἶνον ἐποίησεν, ἀλλὰ καὶ κάλλιστον. Τοιαῦτα γὰρ τὰ τοῦ Χριστοῦ θαύματα· πολλῷ βελτίω τῶν διὰ φύσεως τελουμένων. Τοῦ μὲν οὖν τὸ ὕδωρ οἶνον γενέσθαι, μάρτυρες οἱ διάκονοι, οἱ ἠντληκότες τὸ ὕδωρ· τοῦ δὲ κάλλιστον γενέσθαι, ὁ ἀρχιτρίκλινος· ἅπερ πάντα, τοῦ χρόνου προϊόντος, ἔμελλον κηρυχθέντα πιστωθῆναι βεβαιό τερον τοῖς ἀκούουσι. Δύνασαι δὲ νοῆσαι οἶνον μὲν τὸν εὐαγγελικὸν λόγον, ὕδωρ δὲ πάντα τὰ πρὸ τοῦ Εὐαγγελίου· ὑδαρέστερα γὰρ ἦσαν, καὶ πρὸς τὴν τοῦ λόγου τελείωσιν μὴ φθάνοντα. Οἷον τί φημι Δέδωκε νόμους διαφόρους τῷ ἀνθρώπῳ ὁ Κύριος, ἕνα τὸν ἐν τῷ παραδείσῳ, δεύτερον τὸν ἐπὶ Νώε, τρίτον τὸν ἐπὶ ᾿Αβραὰμ τῆς περιτομῆς, τέταρτον τὸν διὰ τοῦ Μωσέως, πέμπτον διὰ τῶν προφητῶν. Πάντες οὖν οὗτοι, ὡς πρὸς τὴν τοῦ Εὐαγγελίου ἀκρίβειαν καὶ δύναμιν συγκρινόμενοι, υδαρεῖς εἰσιν, εἴτις ἁπλῶς αὐτοὺς καὶ κατὰ τὸ γράμμα νοεῖ. Εἰ δ' ἐμβαΟύνας τῷ πνεύματι, κατανοήσει τα κεκρυμμένα, εύο ρήσει τὸ ὕδωρ οἶνον γεγενημένον· τὰ γὰρ ἁπλῶς λεγόμενα καὶ κατὰ τὸ γράμμα νοούμενα τοῖς πολλοῖς, ὕδωρ ὄντα, πάντως ὁ πνευματικῶς ἀνακρίνων, εὑρήσει οἶνον κάλλιστον, ὕστερον πινόμενον, καὶ τηρού μενον παρὰ τοῦ νυμφίου Χριστοῦ· ἐπεὶ καὶ ἐν ἐσχάτοις καιροῖς ἐδείχθη τὸ Εὐαγγέλιον. • Ταύτην ἐποίησε τὴν ἀρχὴν τῶν σημείων ὁ Ἰησ σοῦς ἐν Κανά τῆς Γαλιλαίας, καὶ ἐφανέρωσε τὴν δόξαν αὐτοῦ, καὶ ἐπίστευσαν εἰς αὐτὸν οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ. ὁ Ὅτι μὲν μετὰ τὸ βάπτισμα ἤρξατο τῶν σημείων ὁ Κύριος, καὶ πρότερον ειρήκαμεν. "Εοικε δὲ καὶ πρῶτον σημεῖον τοῦτο ποιῆσαι τὸ τοῦ οἴνου. Φησί γάρ ο Ταύτην ἐποίησε τὴν ἀρχὴν τῶν σημείων.» 'Αλλ' ἐρεῖ τις, ὅτι εἰ καὶ ἀρχὴ ἐστι τῶν w Calal. 1, 14. σε Acl. xiv, 11. PATROL. GR. CXXIII VERS. 9, 10. Postquam autem gustasset architriclinus aquam in vinum versam, neque sciret unde esset, sed ministri sciebant qui hauserant aquam, vocat sponsum architriclinus, et dicit ei: Onnis hon.o primo loco bonum vinom ponit, et cuin inebriati fuerint, tunc id quod deterius est. Tu servasti bonum vinum usque ad hoc tempus. Architriclimus non ministros, sed sponsum interrogat. Quare? Omnino juxta divinam providentiam. Nam si ministros interrogasset, utique miraculum revelassent, et nullus eis credidisset. Initium enim erat signorum, et nullus adhuc opinionem talem habebat de Christo: atque ita ministris narrantibus miraculum hoc nullus credidisset. Igitur postquam et alia signa ostensa sunt, credibile et hoc futurum erat, et paulatin ministri omnibus hoc enarrantes, fideles habiti fuerunt. Idcirco ordinavit Dominus ne mínistris interrogarentur, sed sponsus. Porro non simpliciter fecit vinum, sed et optimum. Haec enim, quæ miracula Christi sunt, multo meliora his sunt quæ per naturam fiunt. Et quod aqua factum sit vinum, testes sunt ministri qui hauserant aquam. Quod vero optimum fuerit, architriclinus testatus est: quæ sane omnia procedente tempore prædicata, credibilioraque facta sunt audientibus. Potes autem intelligere et vinum quidem sermonem evangelicum, aquam autem omnia quæ ante Evangelium, quæ liquidiora et iusipiliora erant, et ad illius perfectionem non pervenientia: et ut aliquid exempli gratia dicam, Dominus homini varias leges dedit, unam in paradiso, secundam tempore Noe, tertiam sub Abraham, nempe circumcisionem, quartam per Musen, quintam per prophetas. Omnes igitur illæ si conferantur cum Evangelii evidentia et virtute, aqueur sunt, si quis 535 eas simpliciter et ad litterant intelligat. Quod si quis spiritu incelit, et intelligit abscondita, inveniet aquam mutatam in vinum. Nam quæ simpliciter dicuntur, et ad litteram intelliguntur, multis omnino aqua sunt. Qui autem siritualiter dijudicat, inveniet vinum optimum, postea bibendum et servandum a sponso Christo: quandoquidem et in extremis temporibus monstratum est Evangelium. VERS. 11. Hoc fecit initium signorum Jesus in Cana Galilææ, et manifestavit gloriam suam, et crediderunt in eum discipuli ejus. › Quod Dominus signa operari cœperit post baptismum, et prius quidem diximus: videtur autem et hoc signum primo fecisse. Dicit enim: «lloc fecit initium signorum. At dicet quis, quod licet fuerit initium signorum, non tamen omnium, sed eorum quæ in Cana Gali38

Isae: nam cum plura ibi fecerit signa, bec tamen σημείων αὕτη, ἀλλ' οὐχὶ πάντων, ἀλλὰ τῶν ἐν Κο primum fuit. Et hæc quidem illi dixerint: nos autera quamvis multa habeamus ad monstrandum quod initium fuerit omnium signorum (etenim cum dicit, e Manifestavit gloriam suam, et crediderunt ‹ in eum discipuli ejus, indicat quod ante hoc non fecerit miraculum aliud, ab illo enim manifestavit gloriam suam), attamen non disceptabimus, sive hoc sive aliud fuerit prius. Quomodo autem manifesta vit gloriam suam? Non multi interfuerunt, neque coram populo fuit factum. Verum quidem non tunc, sed postea miraculum hoc audituri erant omnes, unde usque in hunc diem celebratur, et in occulto non est. Quod autem et discipuli ejus crediderint in eum, ita intellige, quod fidem ampliorem et Grmiorem acceperint: quin et prius quidem crediderant, sed non tam Armiter. VERS. 12-17. «Post hac descendit Capernaum ipse et mater ejus, et fratres ejus, et discipuli ejus, et ibi manserunt non multis diebus. Et in propinquo erat Pascha Judaeorum, et ascendit Jesus Hieroso - lyma, et reperit în templo eos qui vendcbant boves, el oves, el columbas, et nuinmularios sedentes. Et cum fecisset flagellum e funiculis, omnes ejecit de templo, oves simul ac boves, et nummulariorum effudit ses, mensaeque subvertit, et iis qui columbas vendebant, dixit: Auforte ista hinc, nec facite domum Patris mei domum mercatus. Kecordati vero τῆς Γαλιλαίας. Διάφορα γάρ, φησίν, θαύματα ποιή σαντος ἐν Κανά, αὕτη ἐστὶν ἡ ἀρχή. Ταῦτα μὲν εἴπει τις ἄν· ἡμεῖς δὲ, καίτοι πολλὰ ἔχοντες πρὸς τὸ δείξαι, ὅτι καὶ πάντων τῶν σημείων ἐστὶν ἀρχὴ (καὶ γὰρ τὸ, «Εφανέρωσε τὴν δόξαν αὐτοῦ, καὶ τὸ «Επίστευσαν εἰς αὐτὸν οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ, ἐνδείκνυνται, ὅτι ἕτερον πρὸ τούτου θαῦμα οὐκ ἐποίησεν· ἀπ' ἐκείνου γὰρ ἐφανέρωσε τὴν δόξαν αὐτοῦ), ὅμως οὐ διαφερόμεθα, είτε τοῦτο πρότερον, εἴτε ἕτερον γέγονε. Πῶς δὲ ἄρα ἐφανέρωσε τὴν δέξαν αὐτοῦ; Οὐδὲ γὰρ πολλοὶ προσεῖχον τῷ γενομένη, οὐδὲ ἐνώπιον δήμον γέγονεν. Αλλ' εἰ καὶ μὴ τότε, ἀλλ᾽ ὕστερον ἔμελλον τὸ θαῦμα ἀκούσεσθαι πάντες· ὅθεν καὶ μέχρι τοῦ νῦν ᾄδεται, καὶ οὐ διέλαβε. Το &, «Οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ ἐπίστευσαν εἰς αὐτὸν,» οὕτω νόησον, ἀντὶ τοῦ, πίστιν περισσοτέραν καὶ βεβαιοτέ ραν ἔλαβον εἰς αὐτόν· ἐπεὶ καὶ πρότερον πάντως ἐπίστευον, ἀλλ' οὐχ οὕτω βεβαίως. • Μετὰ τοῦτο κατέβη εἰς Καπερναούμ αὐτὸς, καὶ ἡ μήτηρ αὐτοῦ, καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ, καὶ οἱ μαθη ταὶ αὐτοῦ· καὶ ἐκεῖ ἔμειναν οὐ πολλὰς ἡμέρας. Καὶ ἐγγὺς ἦν τὸ Πάσχα τῶν Ἰουδαίων, καὶ ἀνέβη εἰς Ἱεροσόλυμα ὁ Ἰησοῦς. Καὶ εὗρεν ἐν τῷ ἱερῷ τοὺς πωλοῦντας βίας, καὶ πρόβατα, καὶ περιστεράς, καὶ τοὺς κερματιστὰς καθημένους. Καὶ ποιήσας φραγγέλλιον ἐκ σχοινίων, πάντας ἐξέβαλεν ἐκ τοῦ ἱεροῦ, τά τε πρόβατα, καὶ τοὺς βόας· καὶ τῶν κολλυδιστῶν ἐξέχεε τὸ κάμα, καὶ τὰς τραπέζας ανέτρεψε, sunt discipuli ejus quod scriptum est: Zelus domus G καὶ τοῖς τὰς περιστερὰς πωλοῦσιν εἶπεν· Δραπε tuæ exedit me ".» Descendit in Capernaum Dominus, non alterius usus gratia, quam ut matrem suam ¡llic residero faceret, ut ne illam ubique post se iraταῦτα ἐντεῦθεν, καὶ μὴ ποιεῖτε τὸν οἶκον τοῦ Πα τρός μου οἶκον εμπορίου. Εμνήσθησαν δὲ οἱ μαθη ταὶ αὐτοῦ, ὅτι γεγραμμένον ἐστίν· Ὁ ζῆλος τοῦ heret. Quoniam enim ad nuptias vouerant in Gann, ναουμ ὁ Κύριος, οὐδεμιᾶς ἄλλης χρείας ἕνεκεν, ἀλλ' οἴκου σου κατέφαγέ με, ο Κατέρχεται εἰς Καπερ nuptiis habitis adducit matrem iu domum suam in Capernaum. Manifestum autem quod propter hanc causam descenderit în Capernaum, ex eo quod neque multis illic manebat diebus, neque miraculum illic faciebat. Increduli enim erant ejus civitatis viri. 536 Ideo et alio loco Dominus eam miseram esse dicit. Quod autem dicit evangelista fuisse prope Pascha, ostendit quod non ante multos dies Paschæ fuerit baptizatus. Porro ubi ascendit in Jerusalem, rem fecit magnæ auctoritatis. Vendentes enim oves et boves ejecit. Jam quod factum hoc et: Matthæus commemorat ", scias quod non semel hoc Christus fecerit, sed hoc quod Matthæus commemorat, fecit prope tempus passionis, quod autem apud Joannem, in exordio signorum. Idcirco hoc Loco minus aspere dixit: «Ne feceritis domum Patris mei, domuns mercatus. › Initium enim signorum adbuc erat, et nondum tanta signorum osteusorum erat auctoritas. Illic autem apud Matthæum dicit, «Non facite, inquit, speluncam latronum. Manifeste enim illos latrones nominavit, quod ex injustis modis lucrum facerent. Quando enim quis * Psal. xviii, 10. "Luc. x, 15. " Matth. xxı, 12. Εν ἢ τοῦ ἀποκαταστῆσαι τὴν μητέρα αὐτοῦ ἐκεῖ, ἵνα μὴ πανταχοῦ αὐτὴν ἐφέλκηται. Ἐπεὶ γὰρ διὰ τὸν γάμον ἦλθον εἰς Κανά, τοῦ γάμου παρελθόντος, ἐπ· ανάγει τὴν μητέρα εἰς τὸν ἐν Καπερναούμ οἶκον αὐ τῆς. Δῆλον δὲ τοῦτο, ὅτι διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν κατ έβη εἰς Καπερναούμ, ἐκ τοῦ μήτε πολλὰς μείνει ἐκεῖ ἡμέρας, μήτε θαύματα ἐν αὐτῇ ποιῆσαι. Απί. στως γὰρ εἶχον πρὸς αὐτὸν οἱ τὴν πόλιν ταύτην οἰκοῦντες· διὸ καὶ ἀλλαχοῦ ὁ Κύριος ταλανίζει απ τήν. Διὰ δὲ τοῦ εἰπεῖν ὁ εὐαγγελιστὴς, ὅτι ο Η ἐγγὺς τὸ Πάσχα, ο δείκνυσιν ὅτι οὐ πρὸ πολλῶν ἡμε ρῶν τοῦ Πάσχα ἐβαπτίσατο. Ανελθὼν δὲ εἰς Ἱερο σόλυμα, ποιεῖ πράγμα πολλῆς αὐθεντίας γέμον. Τοὺς γὰρ πωλοῦντας τὰ πρόβατα, καὶ τοὺς βόας, ἐκβάλλει. Εἰ δὲ καὶ ὁ Ματθαῖός φησι τοῦτο πεποιηκέναι αὐτὸν, ἀλλ᾽ ἴσθι ὡς οὐχ άπαξ τοῦτο ἐποίησεν, ἀλλὰ τὸ μὲν παρὰ τῷ Ματθαίῳ, ἐγγὺς τοῦ πάθους ποιεῖ· τὸ δ νῦν παρὰ τῷ Ἰωάννη, τῶν σημείων ἀρχόμενος· διὰ ἐνταῦθα ἀφειμένως εἶπε·· Μὴ ποιεῖτε τὸν οἶκον τοῦ Πατρός μου, οἶκον ἐμπορίου.» Αρχὴ γὰρ τέως ἦν τῶν σημείων, καὶ οὔπω τοσαύτη παρρησία ἦν

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. II. αὐτῷ ἀπὸ τῆς τῶν σημείων ἐπιδείξεως. Ἐκεῖ δὲ, & ex eo quod parvi pretii est, multum pretii perit, et παρὰ τῷ Ματθαίῳ, φημί· «Μὴ ποιεῖτε, φησί, σπή a pauperibus fortassis et viduis lucrum corradit, λαιον λῃστῶν. ο Φανερῶς γὰρ λῃστὰς αὐτοὺς ἀνέ sicut ferme solent hi qui necessaria venditant, quid μασε, ὡς ἐξ ἀδίκων κερδαίνοντας πόρων. Οταν γάρ aliud quam opus latronis facit, ex calamitatibus τις τὸ ὀλίγου τιμώμενον πολλοῦ τιμήματος ἀξιοῖ, καὶ aliorum lucra comportans? Et quare illos e templo ἀπὸ πενήτων τυχὸν καὶ χηρῶν τὸ κέρδος ερανίζηται ejicit? Non immerito. Quia enim in Sabbato sanata- (ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ γὰρ οὗτοι οἱ τὰ χρειώδη εξωνούμε. rus erat, et soluturus legem: ut ne videatur conνοι, καὶ πιπράσκοντες), τι άλλο, ἢ ἔργον λῃστοῦ trarius Deo, corrigit hoc loco opinionem illam, ποιεῖ, ἐκ συμφορῶν ἑτέρων κέρδη πραγματευόμενος; Neque enim tantum zelum propter domum ostenΤίνος δὲ ἔνεκεν ὅλως ἐκβάλλει τους τοιούτους ἐκ τοῦ deus, sprevisset Deum, dominumn domus. Non enim ἱεροῦ; Οὐκ ἀλόγως· ἀλλ᾽ ἐπεὶ ἔμελλεν ἐν Σαββάτι simpliciter ejicit, sed et lagello plexo percutit, et θεραπεύειν, καὶ παραλύειν τὸν νόμον, ἵνα μὴ δόξῃ subvertit mensas, et zs, hoc est pecuniam nummu ἀντίθεος εἶναι, διορθοῦται ἐντεῦθεν τὴν τοιαύτην lariorum effundit. Ει opus periculosum ellentans, ὑπόληψιν. Οὐ γὰρ ἂν ὁ τοσοῦτον ζῆλον ἐπιδειξάμε non se in periculum conjecisset pro domo Dei, solνος ὑπὲρ τοῦ οἴκου, τὸν τοῦ οἴκου δεσπότην τὸν Θεὸν vens legem Dei ut adversarius: sed omnino ut ἠθέτησεν. Οὐ γὰρ ἁπλῶς ἐξέβαλεν, ἀλλὰ καὶ φρα Filius Dei, et æqualem habens potestatem Patri, qui γελλίῳ πλεκτῷ τύπτων, καὶ ἀνατρέπων τὰς τρα legem de Sabbato statuerat. Ideo autem non dixit πέζας, καὶ τὸ κέρμα, ἤτοι τὸ νόμισμα τῶν κολλυβι domum Dei, sed ‹ domum Patris mei, ostendens στῶν, ἐκχέων, καὶ ἔργῳ παρακεκινδυνευμένῳ ἐπι· quod potestatem habeat sicut Filius in omnia quæ χειρῶν. Οὐκ ἂν οὖν ὁ εἰς κίνδυνον ρίπτων ἑαυτὸν Patris erant. Nummularii autem, qui et collybista, ὑπὲρ τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ, παρέλυε τὸν νόμον τοῦ sunt hi qui parva numismata vendunt. Collybos enim Θεοῦ ὡς ἀντίθεος, ἀλλὰ πάντως ὡς Υἱὸς ὢν, καὶ τὴν apud Graecos uninutum numisma est, quod Romani ἴσην εξουσίαν ἔχων τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ, τῷ καὶ τὸν nummum vocant. Multi autem ex pontificibus in περὶ τοῦ Σαββάτου νόμον δόντι. Διὸ οὐδὲ εἶπε· Τὸν hunc modum peccant. Nam et ipsi negotiatores οἶκον τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ, «Τὸν οἶκον τοῦ Πατρός μου·; vendunt boves in ecclesia: hoc est, qui præstantes δεικνύων ὅτι ἐξουσιάζει, ὡς Υἱὸς, τῶν τοῦ Πατρὸς sunt in verbo doctrinæ, non assumunt, sed tradunt πάντων. Κολλυβισταὶ δὲ εἰσὶν οἱ τὰ λεπτὰ νομίσματα bis qui aligere volunt. Iusuper et oves, hoc est, πωλοῦντε;, ἤτοι τοὺς νούμμους. Κόλλυβος γὰρ λέ- simpliciorem et communem populum: et columbas, γεται τὸ λεπτὸν νόμισμα παρ' Ελλησιν, ὁ 'Ρωμαῖοι boc est. spiritualia dona veniunt, et majores diguie νοῦμμον ὀνομάζουσι. Πολλοὶ καὶ τῶν ἀρχιερέων – tales coulerunt his qui plura dant: quos Dominus ἁμαρτάνουσι τοιαῦτα, οἷα τότε οι κάπηλοι, τοὺς βόας ejicit e templo, indignos judicans sacerdotio. Αt hae πωλοῦντες ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ, λέγω δή, τοὺς ἐν λόγῳ si quis as et numnium, hoc est, et sermonem et διδασκαλικῷ διαπρέποντας μὴ περιποιούμενοι, ἀλλ᾽ dognia vendat, et fortassis cum sit doctor, non anἐκδιδόντες τοῖς κακουργείν βουλομένοις· ἀλλὰ καὶ nuntiet verbum, nisi lucrum habeat, etiam ejus τὰ πρόβατα, τὸν ἀφελέστερον καὶ κοινὸν λαὸν, καὶ mensam subvertit Dominus, sedem dico doctrinæ, τὰς περιστεράς, τὰ πνευματικά φημι χαρίσματα, et sermonem quem ille cohibet propter malitiam, πιπράσκοντες, καὶ τοὺς πλείονα διδόντας, τοῖς μεί- 537 non dans illum omnibus quem Dominus deζοσι βαθμοῖς ἐγκατατάττοντες· οὓς ὁ Κύριος ἐκβάλ sus per misericordiam effundit, populisque dat, illum λει τοῦ ἱεροῦ, ἀναξίους τῆς ἀρχιερωσύνης κρίνων. quidem a principatu dejiciens, et alium in doctrina ᾿Αλλὰ κάν τις κέρμα καὶ νόμισμα, ήτοι δόγμα καὶ sedem collocans. Recordati sunt autem discipuli ejus λόγον, πωλῇ, καὶ τυχὸν διδάσκαλος ὤν, οὐ καταγγέλ- quod scriptum sit, «Zelus domus tuæ comedit me. λει τὸν λόγον, εἰ μὴ κέρδος ἔχει, καὶ τούτου τὴν Paulatim enim incrementa boui sumnentes, et Script τράπεζαν ἀνατρέπει ὁ Κύριος, τὸν θρόνον λέγω τῆς rarum recordantur, unde testimonia recipiendo, firδιδασκαλίας, καὶ τὸν λόγον, ὃν ἐκεῖνος συνέχει διὰ miorem de Christo scientiam apud se constituant. κακίαν, μὴ διδοὺς αὐτὸν πᾶσιν, ὃν ὁ Κύριος Ἰησοῦς ἐκχέει διὰ φιλανθρωπίαν, καὶ τοῖς λαοῖς δίδωσιν, ἐκεῖνον μὲν παραλύων τῆς ἀρχῆς, ἄλλον δὲ τὸν ἄξιον ἐπὶ τὸν τῆς διδασκαλίας θρόνον καθίζων. Εμνήσθησαν δὲ οἱ μαθηταὶ, ὅτι γεγραμμένον ἐστίν· • Ο ζήλος τοῦ οἴκου σου κατέφαγέ με.» Κατά βραχὺ γὰρ τὴν ἐπὶ τὸ κρεῖττον ἐπίδοσιν λαμβάνοντες, ἤδη καὶ τῶν Γραφών αναμιμνήσκονται, κἀκεῖ θεν τὰς μαρτυρίας λαμβάνοντες, βεβαιοτέραν τὴν περὶ Χριστοῦ γνῶσιν καθιστῶσιν ἑαυτοῖς. • Απεκρίθησαν οὖν οἱ Ἰουδαῖοι, καὶ εἶπον αὐτῷ· Τί σημεῖον δεικνύεις ἡμῖν, ὅτι ταῦτα ποιεῖς; Απεκρίθη ὁ Ἰησοῦς, καὶ εἶπεν αὐτοῖς· Δύσατε τὸν ναὸν τοῦτον, καὶ ἐν τρισὶν ἡμέραις ἐγερῶ αὐτόν. Εἶπον οὖν οἱ Ἰουδαῖοι· Τεσσαράκοντα καὶ ἐξ ἔτεσιν ᾠκοδομήθη ὁ ναὸς οὗτος, καὶ σὺ ἐν τρισὶν ἡμέραις έγε ρεῖς αὐτόν; Ἐκεῖνος δὲ ἔλεγε περὶ τοῦ ναοῦ τοῦ σώματος αὐτοῦ. Ὅτε οὖν ηγέρθη ἐκ νεκρῶν, ἐμνής σθησαν οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ, ὅτι τοῦτο ἔλεγεν αὐτοῖς, καὶ ἐπίστευσαν τῇ Γραφῇ, καὶ τῷ λόγῳ ᾧ εἶπεν ὁ VERS. 18-22.. Responderunt ergo Judai, et dixerunt ei: Quod signum ostendis nobis quod ista facias? Respondit Jesus, et dixit eis: Destruite templum hoc, et in tribus diebus erigum illud. Dixerunt ergo Judai: Quadraginta sex anuis extructum est templum hoc, et tu in tribus diebus eriges illud? At ille dicebat de templo corporis sui. Cum ergo resurrexisset a mortuis, recordati sunt discipuli ejus quod hoc dixisset, et crediderunt Scri pturæ, et sermoni quem dixerat Jesus. › Postquam n dixerat Jesus.» Po

nigma viderunt Judaei Dominum magna potestate hæc 4 facere, et dicere: Ne feceritis domum Patris mei mercatum,» dicunt: Persuade mobis siguo aliquo, quod Filius Dei sis tu, et quod illinc missus sis. Unde enim manifestum quod Pater tuus sit qui domus istius est Dominus? At ille per eis respondit: • Solvite templum hoc, pus omnino suum dicens, quod in ipso habitabat omuis divinitas Unigeniti. Ubi autem dixit, ‹ Solvite, o non exhortatus est ad cadem, absil: sed quoniam sciebat facturos, certo eventurum affirmat. Audiant vero Ariani quomodo sicut Dominus et mortis destructor dicat,. Excitabo. Non enim cordicit, Excitabit Pater, sed, • Ego excitabo,» propria virtute usus, nullaque externa indigens. Ceterum Judaei de inanimato templo ipsum dicere autumantes hoc, derident cum. Cum quadraginta et sex annis sit ædificatum, quo pacto, dicunt, tu dicis in tribus diebus te excitaturum? Sciendum autem quod, quando a Solomone templum extructum est viginti annis, omnia perfecte absoluta fuerunt, postea autem post captivitatem, Hebræi accepta potestate illud reædificandi, coeperunt quidem sub Cyro rege ædificare: impediti autem ab his qui invidebant eis, prorogarunt structuram usque ad Artaxerxem regem, sub quo nacti securitatem maximam, omni studio vix potuerunt perficere opus. Unde et dicitur Judæos ædificantes altera manu gladium, altera tenuisse ædificatorium instrumentum usque adeo timebant vicinos Idumæos, non Ἰησοῦς. • Επειδή έβλεπον τὸν Κύριον οἱ Ἰουδαία μετὰ πολλῆς ἐξουσίας ταῦτα ποιοῦντα, καὶ λέγοντα, • Τὸν οἶκον τοῦ Πατρός μου μὴ ποιεῖτε ἐμπόριον, ο φασί· Πεῖσον ἡμᾶς διά τινος σημείου, ὅτι Υιός εξ τοῦ Θεοῦ, καὶ ὅτι ἐκεῖθεν ἐπέμφθης· πόθεν γάρ δήλον, ὅτι Πατήρ σοῦ ἐστιν ὁ τοῦ οἴκου τούτου Κα ρ:ος; Ὁ δὲ αἰνιγματωδῶς αὐτοῖς ἀποκρίνεται, «Αύ σατε, λέγων, τὸν ναὸν τοῦτον, ο τὸ σῶμα πάντως λέγων αὐτοῦ, ἐπειδὴ ἐν αὐτῷ κατῴκει πᾶσα ἡ θεό της τοῦ Μονογενοῦς. Εἰπὼν δὲ, ο Λύσατε,» οὐ προ τρέπει αὐτοὺς εἰς μιαιφονίαν, ἅπαγε! ἀλλ' ἐπείπερ ἠπίστατο δράσοντας τοῦτο, ἀνυπερθέτως αὐτὸ τὸ συμβησόμενον ὑπαινίττεται. Ακουέτωσαν καὶ 'Αρεια νοί, πῶς ὁ Κύριος, καὶ τοῦ θανάτου καταλυτής, φησί τό, ο Εγερώ. ὁ Οὐ γὰρ εἶπεν, ὅτι Εγερεῖ ὁ Πατήρ, δ ἀλλ' εἶπεν, ὅτι • Εγερῶ ἐγώ, ο τῇ οἰκείᾳ δυνάμει χρώμενος, καὶ οὐκ ἄλλης ἔξωθεν προσδεόμενος. Ο δὲ Ἰουδαῖοι, περὶ τοῦ ἀψύχου ναοῦ δοκοῦντες αὐτὸν λέγειν, καταγελῶσιν αὐτοῦ. Διὰ γὰρ τεσσαράκοντα καὶ ἐξ ἐτῶν οἰκοδομηθέντα, πῶς, φασί, λέγεις αὐτή; ἐν τρισὶν ἡμέραις ἐγερεῖν; Ιστέον δὲ ὅτι, ὅτε μὲν παρὰ τοῦ Σολομῶντος ᾠκοδομήθη ὁ ναὸς τὸ πρῶτον, διὰ εἴκοσι ἐτῶν πάντα ἀνενδεῶς ἀπηρτίσθησαν ο ὕστερον δὲ μετὰ τὴν αἰχμαλωσίαν, λαβόντες οἱ Εβραῖοι ἐξουσίαν οἰκοδομῆσαι αὐτὸν, ήρξαντο μὲν ἐπὶ τῆς βασιλείας Κύρου ἀνοικοδομεῖν· εἶτα ἐμπο διζόμενοι παρὰ τῶν διαφθονούντων αυτοίς, παρέτειναν τὴν οἰκοδομὴν ἄχρι τῆς Αρταξέρξου βασι λείας· ἐπὶ τούτου δὲ πάσης ἀδείας ἀπολαύσαντις, μετὰ πολλῆς σπουδῆς ἡδυνήθησαν εκτελέσει τὸ ἔργον· ὅτε δὴ καὶ λέγεται τοὺς Ἰουδαίους κτίσ ζοντας, τῇ μὲν ἑτέρα ταῖν χεροῖν δόρυ, θατέρᾳ δὲ οἰκοδομικὸν ἐργαλεῖον κατέχειν· οὕτως ἦσαν ἐν φόβῳ πολλῷ τοὺς πλησιοχώρους δεδοικότες Ιδουμαίους, οὔ τί που τοὺς Πέρσας· παρ' ἐκείνων γὰρ, ὡς εἶπον, φημὶ δή, τῶν Περσῶν, ἄδειαν πᾶσαν ἔλαβον. Ταύ την τοίνυν τὴν οἰκοδομὴν τὴν μετὰ τὴν αἰχμαλωσίαν φασὶν ἐν τεσσαράκοντα καὶ ἐξ ἔτεσι γενέσθαι, ὡς κωλυθέντων τῶν Ἰουδαίων, καὶ διὰ τοῦτο παρατει· νάντων ἀπὸ τῆς Κύρου βασιλείας ἄχρι καὶ τῆς Αρτε ξέρξου. Καὶ οὐ θαυμαστόν, είπερ οἱ Ἰουδαίοι σε ἔγνωσαν, ὅπου γε οὐδὲ οἱ μαθηταί. Καὶ γὰρ δύο αὐτοὺς τὰ μέγιστα ἐνεπόδιζον· ἓν μὲν τὸ περὶ τῆς ἀναστάσεως δυσκατάληπτον δ', μᾶλλον δὲ παντά πασιν ἄγνωστον αὐτοῖς· ἕτερον δὲ, ὅτι Θεός ἐστιν ὁ ἐνοικῶν τῷ σώματι μετά μέντοι τὴν ἀνάστασιν ἔγνωσαν οἱ μαθηταὶ, καὶ ἐπίστευσαν τῇ Γραφι ποία Γραφῇ; Καὶ πάσῃ μὲν τῇ περὶ τῆς ἀναστά σεως διαλαμβανούσῃ· προδηλότατα δὲ τῇ, ο Ούκ ἐγκαταλείψεις την ψυχήν μου εἰς ᾅδην· καὶ τῇ, • Κύριος βούλεται καθαρίσαι αὐτὸν ἀπὸ τῆς πληγῆς καὶ δεῖξαι αὐτῷ φῶς.» Εμφανέστατα γὰρ αὐται αἱ Γραφαὶ περὶ τῆς ἀναστάσεως διαλαμβάνουσιν. Απολινάριος δὲ ἐντεῦθεν πειρᾶται συνηγορίαν ευρέ σθαι τῆς οἰκείας αἱρέσεως. Θέλων γὰρ συστήσει, ” Joan. x11, 27. autem Persas, a quibus, ut dixi, securitatem omnem acceperant. Islam itaque structuram, post captivitatem aiunt quadraginta sex annis factam, co quod prohiberentur et impedirentur Judaei a Cyro usque ad Artaxerxem. Et non est mirandum quod Judaei non intellexerint, 588 quandoquidem neque discipuli intelligebant. Obstabant enim duo magna: unum, quod resurrectio per se tam difficilis captu, imo omnibus ignota esset: alterum, quod Deus corpus ejus inhabitaret: «Etenim post resurrectionein cognoverunt discipuli, et crediderunt Scripturæ: cui Scripturæ? Omni quæ de resurrectione tradit: manifestissime autem ei quæ dicit, Non derelinques animam meam in inferno ";» et illi, «Dominus voluit purificare eum a plaga, et ostendere ei lumen. Manifeste enim illa de resurrectione dicuntur. Apollinarius autem tentat hoc loco patrocinium suæ hæreseos invenire. Volens enim persuadere inanimatam esse carnem Domini, dicit quod templum dicatur caro, templum autem inanimatum sit, inanimata ergo et caro est. Attonite et versule: tu et ligna et lapides, Domini carnem facies, quando quidem ex his est templum? Quando autem audieris Dominum, «Nunc turbata est anima mea: › et, ‹ Potestatem habeo ponendi ¡ani- ** Psal. xv, 10. 11 Isa. Lull, 10 juxta LXX. Ο Ex collatione codd. Venet. S. Marci. Cod. 31. μόλις ηδυνήθησαν.

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. CAP. III. mam ",, quomodo ea intelligis? Quod si tu non de mentali et rationali anima hæc dicta asseris, quo referes hoc, Pater, in manus tuas commendo spiritum meum?» Utique hoc de irrationali anima non intellexeris. De hoc autem, Non derelinques animam meam in inferno,» quid tibi videtur? At tuna cum tuis pereas. ὅτι άψυχος ἦν ἡ τοῦ Κυρίου σαρξ, φησίν, ὅτι Έπειδή ναός λέγεται ἡ σάρξ, ἄψυχος δὲ ὁ ναὸς, ἄψυχος ἄρα καὶ αὕτη. Εμβρόντητε καὶ πολύτροπε· σὺ δὲ καὶ ξύλα καὶ λίθους ποιήσεις τὴν τοῦ Κυρίου σάρκα, ἐπειδὴ ἐκ τούτων ὁ ναός; Οταν δὲ ἀκούσῃς τοῦ Κυ ρίου, ο Νῦν ἡ ψυχή μου τετάρακται· ν καὶ ὅτι • Εξουσίαν ἔχω θεῖναι τὴν ψυχήν μου,» πῶς ταῦτα νοεῖ;; Εἰ δὲ οὐ περὶ τῆς λογικῆς καὶ νοερᾶς ταῦτα ψυχῆς τῆς λέγεσθαι, το, ο Πάτερ, εἰς χεῖράς σου παρατίθημι τὸ πνεῦμά μου, ο ποῦ θήσεις; οὐ γὰρ δήπου περὶ τῆς ἀλόγου ψυχῆς καὶ τοῦτο νοήσεις. Το δὲ, «Οὐκ ἐγκαταλείψεις την ψυχήν μου εἰς ᾅδην, ο τί σοι δοκεῖ; ᾿Αλλὰ σὺ μὲν φθείρου μετὰ τῶν σῶν. Περὶ τοῦ Νικοδήμου καὶ Ἰησοῦ. Περὶ τοῦ Ἰησοῦ καὶ Ἰωάννου βαπτιζόντων. Περὶ καθαρισμοῦ. CAPUT III. De Nicodemo et Jesu. De Jesu et Joanne baptizantibus. De purificatione. «Ως δὲ ἦν ἐν τοῖς Ἱεροσολύμοις ἐν τῷ Πάσχα ἐν τῇ ἑορτῇ, πολλοὶ ἐπίστευσαν εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ, θεωροῦντες τὰ σημεῖα & εποίει. Αὐτὸς δὲ ὁ Ἰησοῦς οὐκ ἐπίστευεν ἑαυτὸν αὐτοῖς, διὰ τὸ αὐτὸν γινώσκειν πάντας, καὶ ὅτι οὐ χρείαν είχεν, ἵνα τις μαρτυρήσῃ περὶ τοῦ ἀνθρώπου. Αὐτὸς γὰρ ἐγίνωσκε, τί ἦν ἐν τῷ ἀνθρώπῳ. Ην δὲ ἄνθρωπος ἐκ τῶν Φαρισαίων (Νικόδημος ὄνομα αὐτῷ, ἄρχων τῶν Ἰουδαίων· οὗτος ἦλθε πρὸς τὸν Ἰησοῦν νυκτὸς, καὶ εἶπεν αὐτῷ· Ραββί, οἴδαμεν, ὅτι ἀπὸ Θεοῦ ἐλήλυθας διδάσκαλος· οὐδεὶς γὰρ τὰ σημεῖα ταῦτα δύναται ποιεῖν, ἃ σὺ ποιεῖς, ἐὰν μὴ ᾖ ὁ Θεὸς μετ' αὐτοῦ.» Έδοξαν μέν τινες πιστεύειν εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Ἰητοῦ, ὅτε ἦν ἐν τῇ ἑορτῇ, ἀλλ' οὐ βεβαία ἦν ἡ πίστις αὐτῶν. Πρός καιρὸν γὰρ προσέχοντες τῷ Χριστῷ οὐχ ὡς θεῷ, ἀλλ' ὡς ἀνθρώπῳ θεοφορουμένῳ, πάλιν καὶ ταύτης αὐτῆς τῆς οὐδαμινῆς πίστεως ἐξέπιπτον. Οτι δὲ τοιοῦτοι ἦσαν, δῆλον ἐκ τῶν ἑξῆς. • Αὐτὸς γάρ, φησίν, ὁ Ἰησοῦς οὐκ ἐπίστευεν ἑαυτὸν αὐτοῖς,» οὐδὲ ὡς τῷ ὄντι πιστοῖς πάντα τὰ δόσ γματα ενεχείριζεν, ἐμβατεύων ταῖς καρδίαις αὐτῶν, καὶ γινώσκων τί ἦν ἐν αὐταῖς περὶ αὐτοῦ. Οὐ γὰρ διελάνθανεν αὐτὸν οἷος ἦν ὁ λογισμὸς ἐν ἑκάστῳ ἀνα θρώπῳ τῷ δοκοῦντι πιστεύειν. Σχεδόν δὲ καὶ Νική δημος τοιοῦτος ἦν· ἐπίστευε μὲν γὰρ καὶ οὗτος τῷ Ἰησοῦ, καὶ φαίνεται πρὸς τοὺς Ἰουδαίους ὑπὲρ τοῦ Κυρίου λέγων, ὅτι δεῖ μετὰ ἐρεύνης καὶ ἐξετά σέως καταδικάσαι αὐτόν· ἀλλὰ καὶ μετὰ τὸν σταυ ρόν πολλὴν ἐπιμέλειαν καὶ φιλοτιμίαν πρὸς τὸν ἐντα φιασμὸν ἐνδείκνυται. Οὐ μέντοι γε, ὡς ἐχρῆν, ἐπίσ στευσεν· ἀλλ' ἔτι τῆς Ἰουδαϊκῆς ἀσθενείας ἐχόμενος, νύκτωρ μὲν ἔρχεται πρὸς τὸν Ἰησοῦν διὰ τὸν φόβου τῶν Ἰουδαίων, διδάσκαλον δὲ αὐτὸν ἀποκαλεῖ, ὡς ψιλὸν ἄνθρωπον· τοιαύτην γὰρ ὑπόληψιν εἶχε περὶ αὐτοῦ· διὸ καὶ ἐπάγει, ὅτι ο Οὐδεὶς δύναται ταῦτα ποιεῖν, ἐὰν μὴ ᾖ ὁ Θεὸς μετ' αὐτοῦ.» Ορᾶς, ὅτι ὡς ἀνθρώπῳ προφήτῃ, καὶ παρὰ τοῦ Θεοῦ ἀγαπωμένῳ, πρόσεισι τῷ Ἰησοῦ; Τί οὖν ὁ Κύριος; Οὐκ ἐλέγχει αὐτὸν ἐπιπληκτικῶς, οὐδέ φησι· Διά τί οὖν πρὸς τὸν ἐκ Θεοῦ ἀποσταλέντα διδάσκαλον ἔρχῃ νυ κτός; Διατί μὴ παρρησιάζῃ; Οὐδὲν τούτων φησίν, ἀλλ᾽ ἱλαρῶς αὐτῷ περὶ θείων καὶ ὑψηλῶν διαλέγεται. Σημείωσαι δὲ, ὅτι πολλὰ θαύματα ποιοῦντος τοῦ Χριστοῦ, οὐδὲν τούτων ὁ παρὼν εὐαγγελιστής διηγεῖται· ἢ ὡς τοῖς ἄλλοις εὐαγγελισταῖς ῥηθέντων, ἢ ὡς τὴν κατὰ μέρος ἀφήγησιν ὑπερβαινόντων. VERS. 1, 2. «Cum autem esset Hierosolymis In Pascha in die festo, multi crediderunt in nomen ejus, videntes signa ejus quæ edebat. Ipse autem Jesus non credebat semetipsum cis, eo quod ipse nosset omnes, nec opus haberet ut quisquam testaretur de homine. Ipse enim sciebat quid esset in homine. Erat autem homo ex Pharisæis Nicodemus nomine, princeps Judæorum: hic venit ad Jesum nocte, et dixit ei: Rabbi, scimus quod a Deo venisti, magister. Nullus enim hæc signa potest facere quæ tu facis, nisi Deus sit cum eo.» Videbantur quidem nonnulli credere in nomine Jesu, cum esset in festo, sed non firma illorum fides erat ad tempus enim attendebant Christo, non ut Deo, sed ut homini qui Deo amabatur: ac iterum a fide illa contemptibili excidebant. Nam quod tales fuerint, manifestumn cx sequentibus. «Jesus enim ipse, inquit, non credebat se eis, • neque omnia dogmata, ut his qui vere credunt, concredebat. Scrutator enim est cordium, et sciebat quid sentirent de ipso. Non enim ignorabat quales essent cogitationes in singulis hominibus qui credere videbantur. Ferme et Nicodemus talis erat, qui et 539 ipse credebat Jesu, et videtur pro Domino contra Judæos loqui, quod oporteat cum scrutatione et examine condemnari illum: quin etiam post crucem multum officil et liberalitatis in sepultura exhibuit. Cæterum, quia non ut oportebat, credulus erat, et adhuc infirmitate Judaica tenebatur, nocte quidem venit ad Jesum, propter timorem Judæorum. Magistrum autem ipsum vocat, qu:si purum hominem: talem enim opinionem de eo conceperat: idcirco et subdit: «Nullus potest talia facere, nisi Deus sit cum eo. Vides quod sicut ad prophetam et hominem dilectum a Deo, accedit ad Jesum. Quid igitur Dominus? Non arguit, neque dicit, Quare igitur ad magistrum qui a Deo missus est venisti nocte? Quare non fidenter et publice accedis? Nihil horum dicit, sed late ei de divinis et sublimibus disserit. Nota autem quod quamvis Christus multa fecerit miracula, nullum tamen illorum narrat evangelista, vel quod ab aliis traduntur evangelistis, vel quod majora sint quam qua: particulatim recenseantur. ** Joan. x, 18. * Luc. axis, 40. 95 Jercm. xvII, 10. 74 Psal. xculi, 11.

VERS. 3. Respondit Jesus, et dixit ei: Amen, amen dico tibi, nisi quis natus fuerit superne, nou potest videre regnum Dei.» Videntur verba quæ a Salvatore dicta, nihil alludere ad ea, quæ a Nicodemo dicta: at si quis recte attenderit, valle congrnere inveniet. Quandoquidem Nicodemus humilemn de Christo habebat opinionem, nempe quod imagister esset, ac Deus esset cum illo, dicit ei Dominus: Merito ita de me sentis; nondum enim natus es superne, hoc est, a Deo spirituali nativilate, sed carnalis cs: et cognitio quam de me habes, non est spiritualis, sed animalis, et humana. Ego autem dico tibi, quod nisi tu, et quisquis alius fuerit, superne et ex Deo nati fueritis. et piam et dignain de nie opinionem habueritis, extra regnum colorum estis. Nativitas enim per baptismum, illuminationem praebens anina, regnum Dei, loe est, unigenitum illius Filium, videre, hoc est, intelligere dat. Nam sicut Dei sapientia Filius est, ita et regnum quoque Del dicitur. Iloc sane regnum nemo videt, hoc est, intelligit, o Nicodeme, nisi natus fuerit a Deo: atque ita etiam tu, quoniam nondum natus es spiritualiter, propterea non vides me regnum Dei, sicui oportet, sed humilem opinionem de me habes. Vans. 4, 5. «Dicit ad eum Nicodemus: Quomodo potest homo nasci, cum sit senex? Num potest in ventrem matris suse iterum introire, ac renasci? • Απεκρίθη ὁ Ἰησοῦς, καὶ εἶπεν αὐτῷ· Αμήν, ἀμὴν λέγω σοι, ἐὰν μή τις γεννηθῇ ἄνωθεν, οὐ δύ νεται ἰδεῖν τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ.» Δοκεῖ st παρὰ τοῦ Σωτῆρος πρὸς τὸν Νικόδημον βηθέντα, οὐδεμιαν κοινωνίαν ἔχειν πρὸς & είρηκεν ὁ Νικόδη μος· τῷ δὲ προσέχοντι καὶ πολλὴ κοινωνία έμφα νήσεται. Ἐπεὶ γὰρ ὁ Νικόδημος ὑπόληψιν εἶχε περί Χριστοῦ ταπεινήν, ὅτι διδάσκαλός ἐστι, καὶ ὅτι ὁ Θεός ἐστι μετ' αὐτοῦ, φησὶ πρὸς αὐτὸν ὁ Κύριος, ὅτι Εἰκότως ἔχεις τοιαύτην υπόληψιν περὶ ἐμοῦ. Ούτω γὰρ ἐγεννήθης ἄνωθεν, τουτέστιν, ἐκ Θεοῦ πνεύματ τικὴν γέννησιν, ἀλλ᾽ ἔτι σαρκικὸς εἶ, καὶ ἡ γνώσις, ἣν ἔχεις περὶ ἐμοῦ, οὐκ ἔστι πνευματική, ἀλλὰ ψυχική καὶ ἀνθρωπική. Ἐγὼ δὲ λέγω σοι, ὅτι καὶ σύ, καὶ ἄλλος ἐστισοῦν, ἐὰν μὴ ἄνωθεν καὶ ἐκ Θεοῦ γεννηθέντες, τὴν ἀξίαν δόξαν περὶ ἐμοῦ λάβοιτε, ἔξω τῆς βασιλείας ἐστέ. Η γὰρ διὰ τοῦ βαπτίσματος γέν νησις φωτισμὸν ἐμποιοῦσα τῇ ψυχῇ, τὴν τοῦ Θεοῦ βασιλείαν, ἤτοι τὸν μονογενῆ Υἱὸν αὐτοῦ βλέπειν, τουτέστι, νοεῖν, δίδωσιν. Ωσπερ γὰρ Θεοῦ σοφία δ νἱός, οὕτω δὴ καὶ βασιλεία Θεοῦ αὐτὸς ἂν λέγοιτο Ταύτην δὲ τὴν βασιλείαν οὐκ ἂν ἴδοι τις, τουτέστι, νοήσοι, ὦ Νικόδημε, εἰ μὴ γεννηθῇ ἐκ τοῦ Θεοῦ. Ὥστε καὶ σὺ, ἐπεὶ οὐκ ἐγεννήθης οὔπω πνευματικῶς, διὰ τοῦτο οὐ βλέπεις ἐμὲ τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ, καθὰ δεῖ, ἀλλὰ ταπεινὴν δόξαν ἔχει; περὶ ἐμοῦ. • Λέγει πρὸς αὐτὸν ὁ Νικόδημος, Πώς δύναται ἄνθρωπος γεννηθῆναι, γέρων ων; Μὴ δύναται εἰς τὴν κοιλίαν τῆς μητρός αὐτοῦ δεύτερον εἰσελθεῖν, Respondit Jesus: Amen, amen dico tibi, nisi quis & καὶ γεννηθῆναι; Απεκρίθη Ἰησοῦς· Ἀμὴν, ἀμὴν renatus fuerit ex aqua et Spiritu, non potest intrare In regnum Dei. Audiens Nicodemus doctrinain plus quam humanam, stupescit, et passus humanum quiddam interrogat, Quomodo potest? id quod incredulitatis est signum. Ubi enim fides non est, 540 illic quæritur, Quomodo hoc? et, Quare hoc? Propterea ridicula Nicodemi verba apparent. Neque enim intellexit spiritualem nativitatem, sed mentionem corporalis ventris facit. Postquam enim audivit, «Nisi quia ἄνωθεν,» e supernis, fuerit natus, existimatur ἄνωθεν ab initio, et denuo, atque tale quippiam dici: Nisi quis ab initio et denuo nascatur: et propterea dicit: Quomodo potest is qui senex est, denuo intrare in uierum matris suæ? Nam duo illum faciebant perplexum, nativitas scilicet spiritualis, et regnum. Neque enim nomen regni cœlorum auditum erat aliquando apud Judzos. Nunc igitur de nativitate dubitat, propterea et Christus ei manifestius spiritualis nativitatis modum revelat: • Nisi quis nascatur, dicens, ex aqua et Spiritn.» Homo cum ex duobus constet, ex corpore et anima, habet nativitatis quoque duplicem modum. Aqua enim si visibiliter accipiatur, ad corporis pertinet purificationem; Spiritus vero invisibiliter concurrens, ad invisibilis animæ regenerationem pertinet. Quod si rogas, quomodo aqua potest generare? interrogabo et ego, quomodo semen et ipsum aquosum exsistens, potest in hominem λέγω σοι, ἐὰν μήτις γεννηθῇ ἐξ ὕδατος καὶ Πνεύ ματος, οὐ δύναται εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ εἰσελ θεῖν.» 'Ακούων ο Νικόδημος μείζω ἀνθρωπίνης δασκαλίας, ἐκπλήττεται, καὶ παθὼν ἀνθρώπινον κάτ θος, ἐρωτᾷ· «Πῶς δύναται;» ὅπερ ἀπιστίας ἐστὶ σημεῖον. Όπου γὰρ πίστις οὐκ ἔστιν, ἐκεῖ τὸν Πώς τίδε; καὶ, Διὰ τί τόδε; Διὸ καὶ καταγέλαστα τὰ τοῦ Νικοδήμου βήματα φαίνονται. Οὐ γὰρ ἐνενόησε γέννησιν πνευματικήν, ἀλλὰ γαστρός σωματικής μέμνηται. Ἐπεὶ γὰρ ἤκουσε τὸ, «Εάν μή τις γεν νηθῇ ἄνωθεν, ο ἐνόμισε τὸ ἄνωθεν οὕτω λέγεσθαι, ἀντὶ τοῦ, ἐξ ἀρχῆς, ἐκ δευτέρου· ὥστε εἶναι τὸ λεγόμενον τοιοῦτον· Ἐὰν μή τις γεννηθῇ ἐξ ἀρχῆς καὶ ἐκ δευτέρου. Διὰ τοῦτο οὖν φησι, Πώς δύναται γέρων ὢν δεύτερον εἰσελθεῖν εἰς τὴν κοιλίαν τῆς μη· τρὸς αὐτοῦ; Δύο γὰρ ἦταν τὰ ποιοῦντα αὐτὸν ἀπι ρεῖν, ἥ τε γέννησις ή πνευματική, ή τε βασιλεία. Οὐδὲ γὰρ δ'ομα βασιλείας οὐρανῶν ἠκούσθη ποτέ παρὰ Ἰουδι ίοις. Τέως δ' οὖν περὶ τῆς γεννήσεως ἀπορεῖ, διὸ καὶ ὁ Χριστὸς σαφέστερον αὐτῷ τὸν τῆς γεννήσεως τῆς πνευματικῆς τρόπον ἀποκαλύ πτει, «Ἐὰν μή τις γεννηθῇ ἐξ ὕδατος, λέγων, καὶ Πνεύματος.» Διπλοῦς γὰρ ὧν ὁ ἄνθρωπος, ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος, διπλοῦν ἔχει καὶ τὸν τῆς γεννήσεως τρόπον. Τὸ μὲν γὰρ ὕδωρ ὁρατῶς λαμβανόμενον, εἰς τὴν τοῦ σώματος κάθαρσιν νοεῖται· τὸ δὲ Πνεύμα ἀοράτως συντρέχον, εἰς τὴν τῆς ἀοράτου ψυχῆς ἀναγέννησιν. Εἰ δὲ ἐρωτᾷς· Πῶς τὸ ὕδωρ δύνατα

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. III. γεννῆσαι, ἐρωτήσω κἀγώ· Πῶς τὸ σπέρμα, ὑδα- transformari? Igitur sicut in corporali semiue toτῶδες ἂν καὶ αὐτό, δύναται εἰς ἄνθρωπον δια πλα σθῆναι; Ὥσπερ οὖν ἐπὶ τοῦ σωματικού σπέρματος, τὸ πᾶν, τῆς τοῦ Θεοῦ χάριτός ἐστιν· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ βαπτίσματος, ὕδωρ ὑπόκειται. Αλλὰ τὸ Πνεῦμα τὰ πάντα ἐνεργεῖ, καὶ ἡ διὰ τῶν εὐχῶν ἐπίκλησις, τοῦ Θεοῦ δὲ μᾶλλον παρουσία. Ταφῆς γὰρ καὶ ἀναστάσεως σύμβολα καὶ εἰκὼν ἐν τῷ ὕδατι τούτῳ τε- tum est gratiæ divinæ, ita et in baptismate aqun subdita est, et Spiritus omnia operatur, et invocatio per preces, imo Dei præsentia. Symbola enim sepultura et resurrectionis in aqua illa perficiuntur. Tres mersiones triduanæ sepulturæ symbola sunt: deinde emergit homo, sicut Dominus, fulgidior et clarior, incorruptionis ferens indumenta, qui in aqua corruptionem summersit. · λεῖται. Αἱ τρεῖς καταδύσεις, τῆς τριημέρου ταφῆς σύμβολα· εἶτα ἀναδύνει ὁ ἄνθρωπος ὥσπερ ὁ Κύριος, λαμπρότερον καὶ φαιδρότερον τὸ τῆς ἀφθαρσίας Ενδυμα φορῶν, καὶ τὴν φθορὰν ἐγκαταβυθίσας τῷ ὕδατι. Spiritus ubi vult spiral, et vocem ejus audis, sed nescis unde veniat, et quo vadat. Sic est omnis qui natus est ex Spiritu.» Abducens Dominus Nicodemum a carnali nativitate, dicit: Quod natum est ex carne, caro est; el quod natum est ex Spiritu, spiritus est.» Ifoc est, spiritualis est homo, qui natus est per baptismum. Per spiritum enim, spiritualem intelligere debes. Neque enim Spiritus divinus fit baptizatus, sed cum adoptionem filiorum in Spiritu, et gratiam et honorem susceperit, spiritualis esse meretur. Videns autem Nicodemum adhuc perturbari, dicit: • Ne mireris. Deinde sensibili exemplo docere eum tentat: e Spiritus enin, inquit, ubi vult, spirat. vento, inquit, disce majora. Ventus enim, quem hoc loco spiritum vocat, ubi vult, spirat: et sonum ejus audis, et ignoras tamen unde feratur; nequit enim comprebendi vel prohiberi; naturali enim potestate fertur in aliquem 541 locum incertum. Caeterum ubi vult spirat, inquit, non quot ventus voluntatem habeat, sed, ut dixi, a natura indita illi potestas quæ probiberi nequit, ostenditur. Si igitur ventum, qui spiritus est sensibus subjectus, ignoras, quomodo el quo spiret, quomodo regenerationem a divino Spiritu curiosius inquiris? Si hic spiritus comprehendi nequit, nullo minus sancti Spiritus gratia legibus nturæ subdetur. Confundatur Macedonius, Spiritos oppugnator, el qui antecessit illum Eunomius. Ille enim servum facit Spiritum, quamvis audierit hoc loco quod ventas quo vult spirat, multo igitur • Τὸ γεγεννημένον ἐκ τῆς σαρκὸς, σάρξ ἐστι· καὶ Vers. 6-8. ‹ Quod natum est in carne, caro est: τὸ γεγεννημένον ἐκ τοῦ Πνεύματος, πνεῦμά ἐστι. et quod natum est ex Spiritu, spiritus est. Ne admiΜὴ θαυμάσῃς, ὅτι εἶπόν σοι, ὅτι δεῖ ὑμᾶς γεννη- reris quod dixi, Oportet vos nasci e supernis. θῆναι ἄνωθεν. Τὸ πνεῦμα ὅπου θέλει, πνεῖ, καὶ τὴν φωνὴν αὐτοῦ ἀκούεις, ἀλλ' οὐκ οἶδας πόθεν ἔρχεται, καὶ ποῦ ὑπάγει. Οὕτως ἐστὶ πᾶς ὁ γεγεννημένος ἐκ τοῦ Πνεύματος.» Απάγων τὸν Νικόδημον ὁ Κύριος ἀπὸ τῆς σαρκικῆς γεννήσεως, φησί·. Τὸ γεγεννη μένον ἐκ τῆς σαρκὸς, σάρξ ἐστι· τὸ δὲ γεγεννημένον ἐκ τοῦ Πνεύματος, πνεῦμα,· τουτέστι, πνευματικός ἐστιν ὁ ἄνθρωπος ὁ γεγεννημένος διὰ τοῦ βαπτί. σματος· τὸ γὰρ πνεῦμα, ἀντὶ τοῦ, πνευματικός, ὀφείλεις νοῆσαι. Οὐ γὰρ δὴ Πνεῦμα θεῖον γίνεται δ βαπτισθεὶς, ἀλλὰ τὴν ἐν Πνεύματι υἱοθεσίαν καὶ χάριν καὶ τιμὴν λαβών, τοῦ πνευματικὸς εἶναι κατα αξιοῦται. Ορῶν δὲ τὸν Νικόδημον ἔτι θορυβούμενον φησί·. Μὴ θαυμάσης.» Εἶτα ἀπὸ αἰσθητοῦ παραδείγματος πειρᾶται διδάσκειν αὐτόν. • Τὸ πνεῦμα γὰρ, φησίν, ὅπου θέλει, πνεῖ.» Απὸ ἀνέμου, φησί, μάνθανε τὰ μείζονα. Ο γὰρ ἄνεμος (τοῦτον γὰρ ἐνταῦθά φησι πνεῦμα) ὅπου θέλει, πνεῖ· καὶ τὸν ἦχον αὐτοῦ ἀκούεις, ἀλλ' ὅμως οὐκ οἶδας τὴν φορὰν αὐτοῦ. ᾿Ακάθεκτος γάρ ἐστι, καὶ ἀκώλυτος, καὶ φυσικῇ ἐξουσία τὴν ὁποιδήποτε ὁρμὴν ἔχει. Τὸ δὲ, • Όπου θέλει πνεῖ, ο φησίν, οὐχ ὡς προαιρετικοῦ ὄντος τοῦ ἀνέμου, καὶ θέλησιν ἔχοντος, ἀλλ' ὡς ἔφην, τὴν ἀπὸ φύσεως αὐτῷ προσοῦσαν φορὰν καὶ ἀκώλυτον ἐξουσίαν δεῖξαι βουλόμενος. Εἰ οὖν τὸν ἄνεμον, τοῦτο δὴ τὸ αἰσθήσει ὑποπίπτον πνεῦμα, ἀγνοεῖς, πῶς καὶ ποῦ πνεί, πῶς τὴν ἀπὸ τοῦ θείου Πνεύματ τος ἀναγέννησιν περιεργάζῃ; Εἰ τοῦτο τὸ πνεῦμα οὐ δύναται κατασχεθῆναι, πολλῷ μᾶλλον ἡ τοῦ ἁγίου Πνεύματος χάρις, νόμοις φύσεως οὐχ ὑπενεχθήσεται. Αισχυνέσθω Μακεδόνιος ο Πνευματομάχος, καὶ πρὸ τούτου Ευνόμιος· ὁ μὲν δοῦλον ποιῶν τὸ Πνεῦμα, καίτοι γε ἤκουσεν ἐνταῦθα, ὅτι Ανεμος ὅπου θέλει, πνεῖ· πολλῷ οὖν μᾶλλον τὸ Πνεῦμα αὐτεξουσιωτέραν ἕξει την κίνησιν, καὶ ὅπου θέλει, καὶ ὡς θέλει, ἐνεργήσει ὁ δὲ Εὐνόμιος αὐτά τε ταῦτα πρότερος ἁμαρτών, καὶ κτίσμα εἰπὼν τὸ Πνεῦμα, καὶ πρός γε ἀπαυθαδιασάμενος, οὕτω γινώσκειν Θεὸν, ὡς ἑαυτὸν αὐτός. Ακουέτω οὖν, ὅτι οὐδὲ τοῦ ἀνέμου τὴν φοράν, καὶ τὴν ὁρμὴν οἷός· • Απεκρίθη Νικόδημος, καὶ εἶπεν αὐτῷ· Πῶς δύναται ταῦτα γενέσθαι; Απεκρίθη Ἰησοῦς, καὶ εἶπεν αὐτῷ· Σὺ εἶ ὁ διδάσκαλος τοῦ Ἰσραήλ, καὶ ταῦτα οὐ γινώσκεις; Ἀμὴν, ἀμὴν λέγω σοι, ὅτι δ εἴδαμεν, λαλοῦμεν, καὶ ὁ ἑωράκαμεν, μαρτυροῦμεν, καὶ τὴν μαρτυρίαν ἡμῶν οὐ λαμβάνετε. Εἰ τὰ ἐπίσ magis Spiritus sanctus liberiorem habet motionem, et quo vult, et sicut vult, operabitur. Eunomius vero in illo ipso peccans, et creaturam dixit Spiritum, et in tantam pervenit pervicaciam, quasi cognosceret Deum sicut ipse seipsum. Audiat igitur quod neque venti impetum neque fnem sciat. Quomodo igitur Dei substantiam cognoscet impostor? πῶς οὖν Θεοῦ οὐσίας κατατολμᾷς, ἀλιτήριε, Vans. 9-12. Respondit Nicodemus, et dixit ei: Quomodo possunt hæc feri? Respondit Jesus, et dixit: Tu es ille magister Israelis, et hæc ignoras? Amen, amen dico tibi, quod scimus, loquimur: et quod vidimus, testamur: et testimonium nostrum non accipitis. Si terrena dixi vobis, et non creditis:

quomodo si dixero vobis caelestia, credituri estis?» γεια εἶπον ὑμῖν, καὶ οὐ πιστεύετε· πῶς, ἐὰν εἴπω Nicodemus adhuc in Judaica imperfectione subsistit: propterea iterum rogat: «Quomodo possunt hæc fieri?» Ideo et Dominus monstrans ei quod per imperfectionem ita loquitur, dicit: Tu cum sis doctor in Israel, si recordatus fueris miraculorum quæ in Veteri Testamento traduntur de formatione hominis et alia, quomodo formatus sit, quomodo ex lalere uxor, quomodo prodigia in Egypto, quomodo in mari Rubre, quomodo sterilis pepererit, et similia si hæc considerares sicut doctor in Israel, non discrederes his quæ nunc dico. Verumtamen ego quidem quod scio, dico: et quod vidi, hoc est, clare cognovi. Neque enim corporalem visionem significat cum dicit, e Vidimus,. sed cognitionem certissimam. ὑμῖν τὰ ἐπουράνια, πιστεύετε;» Ετι ἐπὶ τῆς του δαϊκῆς εὐτελείας ὁ Νικόδημος ἵσταται· διὰ τοῦτο ἐρωτᾷ πάλιν· ι Πῶς δύναται ταῦτα γενέσθαι;» Διο καὶ ὁ Κύριος δεικνύων αὐτῷ, ὅτι ἀπὸ ἀφελείας ταῦτα φθέγγεται, φησί· Σὺ διδάσκαλος ὢν τοῦ Ἰσραὴλ, εἰ ἀναμνησθεὶς τὰ ἐν τῇ Παλαιᾷ παράδοξα θαύματα ἀπὸ τῆς τοῦ ἀνθρώπου πλάσεως, καὶ τὰ ἑξῆς, πῶς τάπλα σται, πῶς ἐκ πλευρᾶς ἡ γυνή, πῶς τὰ ἐν Αἰγύπτῳ τεράστια, πῶς τὰ ἐν Ἐρυθρᾷ, πῶς στεῖραι ἔτεχον, καὶ τὰ ὅμοια· εἰ ταῦτα ἀναλογίσῃ, ὡς διδάσκαλος της Ισραήλ, οὐδὲ περὶ ὧν λέγω νῦν ἀπιστήσεις. Πλήν ἐγὼ μὲν δ οἶδα λέγω, καὶ ὁ ἑώρακα, τουτέστιν, ἀκριβῶς ἔγνωκα. Οὐ γὰρ δήπου σωματικὴν διν τό, ο Εωράκαμεν, ο δηλοῖ, ἀλλὰ γνῶσιν ἀκριβεστά την· ἀλλ' ὑμεῖς τὴν μαρτυρίαν ἡμῶν, τουτέστιν, μοῦ, οὐ λαμβάνετε. Ταῦτα δὲ λέγει ὁ Κύριος οὐ πρὸς τὸν Νικόδημον, ἀλλὰ πρὸς τὸ γένος τῶν Ἰου δαίων ἀποτεινόμενος τῶν ἀπιστησάντων ἄχρι τέλους. Εἰ οὖν τὰ ἐπίγεια εἶπον ὑμῖν, καὶ οὐ πιστεύετε, τουτέστιν, εἰ περὶ τῆς ἐν τῷ βαπτίσματι γινομένης ἀναγεννήσεως εἶπον ὑμῖν, καὶ οὐ παρεδέξασθε, ἀλλ' ἠρωτήσατε τὸ, ο Πῶς;» (ἐπίγειον δὲ ταύτην τὴν γέννησιν ὀνομάζει, ὡς ἐπὶ γῆς τελουμένην προς εὐεργεσίαν τῶν ἐπὶ γῆς ἀνθρώπων· εἰ γὰρ καὶ ἐπου· ράνιός ἐστι κατὰ τὴν χάριν καὶ τὴν τιμήν, ἀλλ᾽ οὖν ἐπὶ γῆς ὄντες βαπτιζόμεθα )· εἰ τοίνυν περὶ ταύτης τῆς ἐπιγείου γεννήσεως εἰπὼν, εὗρον ὑμᾶς ἀπ στοῦντας· περὶ τῆς ἐπουρανίου γεννήσεως της δ At vos testimonium nostrum, hoc est, meum non accipitis.» Hare autem dicit Dominus, non ad Nicom demum, sed ad genus Judæorum, qui usque ad finem increduli fuerunt. Igitur «Si terrena dixi vobis, et non creditis › hoc est, si de generatione quæ estin baptismo, dixi vobis, et non recepistis, sed interrogastis dicentes, Quomodo?, terrenam autem hanc nativitatem nominat, quod super terram facta sit in beneficium hominum: quamvis enim cœlestis sit secundum gratiam et honorem, at baptizanur cum super terram sumus; si igitur de hac terrena nativitate dicens, inveni vos iucredulos, de supercoelesti nativitale, quæ ineffabilis, qua 542 unigenitus Filius a Patre natus est, cum audieritis, quomodo credetis: Quidam autem per terrenum intel- άποῤῥήτου, ἣν ὁ μονογενής Υἱὸς ἐγεννήθη ἀπὸ τοῦ lexerunt similitudinem de vento: ita ut quod dicitur, sic se habeat: Si exemplum a terrenis dedi vobis. et neque sic persuasi estis, quomodo poteri tis superiora discere? τα Πατρός, ἀκούσαντες, πῶς πιστεύσετε; Τινὲς δὲ, ἐπίγειον, τὸ τοῦ ἀνέμου παράδειγμα ἐνόησαν· εἶναι τὸ λεγόμενον τοιοῦτον· Εἰ τὸ ὑπόδειγμα ἀπὸ τῶν ἐπιγείων δέδωκα ὑμῖν, καὶ οὐδὲ οὕτως ἐπείσθητε, πῶς δυνήσεσθε τὰ ἀνώτερα μαθεῖν. • Καὶ οὐδεὶς ἀναβέβηκεν εἰς τὸν οὐρανὸν, εἰ μὴ ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβὰς, ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου, ο ὢν ἐν τῷ οὐρανῷ.» Οὐδὲ τοῦτο φαίνεται ἔχειν τινά κοινωνίαν πρὸς τὰ πρὸ αὐτοῦ. Εἰ δέ τις ἀκριβῶς ὁρᾷ τὸν νοῦν τοῦ Κυρίου, καὶ μάλα φανήσεται τ:ῖς πρὴ αὐτοῦ κοινωνοῦν. Ἐπεὶ γὰρ διδάσκαλον τὸν Κύριον, καὶ προφήτην ὠνόμαζεν ὁ Νικόδημος, Με νόμιζέ με, φησὶν, ὡς προφήτην ἀπὸ γῆς ὄντα, παρέ Θεοῦ ἀπεστάλθαι διδάξοντα· ἀλλ᾽ ἄνωθέν με νόμιζε VERS. 13. «Εt nullus ascendit in coelum, nisi qui de coelo descendit, Flius hominis, qui est in coelo. Neque hoc videtur cum his quæ præcesserunt, recte convenire. At si quis diligenter mentem Domini inspexerit, apparebunt etiam illa bene cohærere cum superioribus. Quia enim magistrum Dominum et prophetam nominabat Nicodemus: Ne putes me, inquit, quasi prophetam qui de terra est, a Deo missum doctorem, sed e supernis me scias descendisse ut Filium, non a terra esse. Nullus igitur κατελθεῖν, ὡς Υἱόν, οὐκ ἀπὸ γῆς εἶναι. Οὐδεὶς οὖν prophetarum ascendit in cœlum, nisi ego solus ascensurus sum, qui et descendi. Filium autem hominis cum audiveris descendisse de cœlo, ne existimes quod caro e cœlo descenderit. Hoc enim Apollinarius doenit, quod Christus habuerit corpus de ccelo, quod per virginem transierit quasi per carnalem. Verum quia una lypostasis, hoc est, una persona Christus, ex duabus naturis constituta est, ideo omnia quæ sunt hominis dicuntur de Verbo: et iterum ea quæ sunt Verbi, attribuuntur homiui. Sic et hoc loco quoque Filius hominis dicitur descendere de cœlo, eo quod una sit persona, et una hypostasis. Deinde ut ne cum audiveris, Qui descendit, putes quod non sit in caelo, dicit: els τῶν προφητῶν ἀναβέβηκεν εἰς τὸν οὐρανὸν, εἰ μὲ ἐγὼ μέλλω μόνος ἀναβῆναι, ὡς καὶ κατῆλθον. Υϊ δὲ ἀνθρώπου ἀκούσας καταβῆναι ἐξ οὐρανοῦ, μὴ κα μίσῃς, ὅτι ἡ σὰρξ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ κατέβη, (τοῦτο γὰρ Απολιναρίου τοῦ δογματίσαντος τὸ σῶμα ἐξ οὐρανοῦ ἔχοντα τὸν Χριστὸν, διὰ τῆς Παρθένου ἐλθεῖν ὡς διὰ σωλήνος)· ἀλλ᾽ ἐπεὶ μία ἡ ὑπόστασις, ἤγουν ἓν πρόσωπον ἦν ὁ Χριστὸς ἐκ δύο φύσεων σύνθετος, τὰ τοῦ ἀνθρώπου ὀνόματα λέγοντα: ἐπὶ τοῦ Λόγου, καὶ πάλιν τὰ τοῦ Λόγου τῷ ἀνθρούς τη προστίθενται. Οὕτως οὖν κανταῦθα ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνα θρώπου λέγεται κατελθεῖν ἐξ οὐρανοῦ, ὡς ἑνὸς ὄντος τοῦ προσώπου, καὶ μιᾶς τῆς ὑποστάσεως. Εἶτα ἵνα μὴ ἐκ ύσας, ὅτι κατέβη, νομίτης, ὡς καταβὰς οτα

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS.- CAP. III. ἔστι λοιπὸν ἐν οὐρανῷ, φησίν, «Ο ὢν ἐν τῷ οὐρανῷ.» & qui est in calo. Nuli enim suspicari me pro Μὴ γὰρ δὴ ἐπειδὴ ἤκουσας, ὅτι κατέβην, νομίσης μὴ εἶναί με καὶ ἐκεῖ· ἀλλὰ κἀνταῦθα πάρειμι σως ματικῶς, κἀκεῖ συγκάθημαι τῷ Πατρὶ θεϊκῶς. pterea non esse illic, quia descendi: sed et hic adsum corporaliter et illic sedeo cum Patre ut Deus. VERS. 14, 15. Et sicut Moyses exaltavit serpentem in eremo, ita exaltari oportet Filium hominis, ut omnis qui credit in illum, non pereat, sed habeat vitam æternam. Postquam dixit de generatione per baptismum, nunc dicit de beneficio quod per crucem nobis factum est. Crux enim et inors auctor nobis ft gratiæ, quæ per baptismum data est, siquidem cum baptizamur, mortem Domini repræsentamus. Non dicit antem manifeste, Crucifigendus sum: sed meminit serpentis ", et veteris historiæ, interim docens vetera cognata novis, et unum esse legislatorem Veteris et Novi Testamenti: tametsi Marcion et Manichæus et reliqua id genus hæreticorum cohors, Vetus rejiciant, dicentes ipsum a malo opifice esse conditum. Docet ítem, cum Judæi videntes ærei serpentis imaginem, mortem effugerint, multo magis nos ad crucifixum respicientes et credentes animæ mortem effugituros. Vide autem, oro, figuram, et confer cum veritate. Illic serpentis similitudo formam quidem habet bestiæ, venenum autem non habet 543. Ita et hoc loco homo Dominus, sed a peccati veneno liber, in similitudine caruis peccati venit, hoc est, in similitudine carnis peccato obnoxiæ, quæ minime caro peccati esset. Et lune quidem videntes evadebant mortem corporis: nunc autem qui vident, mortem animæ. Tunc quilem suspensus, serpentium ictus sanabat: nunc autem spiritualis draconis plagas curat Christus. Exaltatùm autem audiens, intellige quidem et suspensum esse. In summo enim suspensus est, ut et aerem sanctificaret, qui terram sanctificarat in illa ambulando. Intellige autem quid sit glorificari. Nam revera, sublimitas et gloria Christi (a), crux fuit. Per hoc enim quo visus est condemnari, condemnavit hujus mundi principem. Ut clarius dicam, Adam juste mortuus est, peccarat enim: Dominus injuste mortuus est, non enim peccarat. Igitur usque ad crucifixioneni juste prævaluit hominibus mors. Quia autem absque peccato inventus est Christus, quid igitur in illo juris habebat diabolus, • Καὶ καθὼς Μωσῆς ὕψωσε τὸν ὄφιν ἐν τῇ ἐρήμῳ, οὕτως ὑψωθῆναι δεῖ τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου· ἵνα πας ὁ πιστεύων εἰς αὐτὸν μὴ ἀπόληται, ἀλλ' ἔχῃ ζωὴν αἰώνιον.» Προειπών περὶ τῆς διὰ τοῦ βαπτίσματος ἀναγεννήσεως, λέγει λοιπὸν καὶ περὶ τῆς διὰ τοῦ σταυροῦ γενομένης ἡμῖν εὐεργεσίας. Ο γὰρ σταυ ρὸς, καὶ ὁ θάνατος, αἴτιος ἡμῖν τῆς διὰ τοῦ βαπτί. σματος χάριτος, είγε βαπτιζόμενοι, τὸν θάνατον τοῦ Κυρίου εἰκονίζομεν. Οὐ λέγει δὲ προφανῶς, ὅτι Μέλλω σταυρωθῆναι· ἀλλὰ τοῦ ὄψεως μέμνηται, καὶ τῆς Παλαιᾶς ἱστορίας· ἅμα μὲν διδάσκων ἡμᾶς, ὅτι συγγενῆ τὰ παλαιὰ τοῖς καινοῖς, καὶ εἷς καὶ ὁ αὐτός ἐστι νομοθέτη: Παλαιᾶς τε καὶ Νέας Διαθήκης, καν Μαρκίων, καὶ Μάνης, καὶ ὁ λοιπὸς τῶν τοιούτων αἱρετικῶν κατάλογος, ἀθετῶσι τὴν Παλαιὰν, τοῦ πονηροῦ δημιουργοῦ λέγοντες αὐτὴν εἶναι νομοθεσίαν· ὅμα δὲ καὶ παιδεύων, ὅτι εἰ πρὸς εἰκόνα χαλκήν βλέποντες ὄψεως οἱ Ἰουδαῖοι, τὸν θάνατον ἔφευγον - πολλῷ μᾶλλον ἡμεῖς, εἰς τὴν ἑσταυρωμέ τον βλέποντες, καὶ πιστεύοντες, τὸν ψυχικὸν ἐκφεύ γομεν θάνατον. Ορα δέ μοι τὸν τύπον πρὸς τὴν ἀλήθειαν. Ἐκεῖ ὄψεως ὁμοίωμα, εἶδος μὲν ἔχον θηρίου, τὴν τὸν δὲ οὐκ ἔχον· οὕτω κάνταῦθα, ἄνθρω πος ὁ Κύριος, ἀλλ᾽ ἁμαρτίας τοῦ ἐλεύθερος, ἐν ὁμοιώματι σαρκὸς ἁμαρτίας ἐλθὼν, τουτέστιν, ἐν ὁμοιώματι σαρκὸς ἁμαρτίᾳ υποκειμένης, ἀλλ' οὐχὶ σὰρξ ἁμαρτία; ὑπάρχων. Καὶ τότε μὲν οἱ ὁρῶντες, σωματικὸν, ἡμεῖς δὲ ψυχικὸν ἐκφεύγομεν θάνατον καὶ τότε μὲν δήγματα ἔφεων ἰᾶτο δ' κρεμάμενος, νῦν δὲ τοῦ νοητοῦ δράκοντος τὰς πληγάς θεραπεύει Χριστός. • Υψωθῆναι ἡ δὲ ἀκούων, νόει τὸ, κρε μασθῆναι. Εφ' ὕψους γὰρ ἐκρεμάσθη, ἵνα καὶ τὸν αέρα ἁγιάσῃ, ὁ τὴν γῆν ἁγιάσας διὰ τοῦ ἐπ' αὐτῆς περιπατῆσαι. Νόει δὲ καὶ τὸ, δοξασθῆναι. Καὶ γὰρ ὄντως ὕψος καὶ δόξα τοῦ Χριστοῦ ὁ σταυρὸς γέγονεν. Ἐν ᾧ γὰρ ἐδόκει κατακριθῆναι, ἐν τούτῳ κατέκρινε τὸν ἄρχοντα τοῦ κόσμου τούτου. Οἷόν τι λέγω· Ο Ἀδὰμ δικαίως ἀπέθανεν· ἡμαρτε γάρ. Ο Κύριος ἀδίκως ἀπέθανεν οὐχ ἥμαρτε γάρ. Μέχρι μὲν οὖν τῆς τοῦ Κυρίου σταυρώσεως, δικαίως κατεκράτε: τῶν ἀνθρώπων ὁ θάνατος· ἐπεὶ δὲ ἀναμάρτητος ut occideret ipsum? Atque ita quia Injuste mortuus εὑρέθη ὁ Κύριος, τί λοιπὸν δίκαιον ἐπ' αὐτῷ εἶχεν ὁ διάβολος, ἵνα θανατώσῃ αὐτόν; Ὥστε ἐπεὶ ἀδίκως ἐθανατώθη, νενίκηκε τὸν θανατώσαντα αὐτὸν, καὶ οὕτως ἠλευθέρωσε καὶ τὸν Ἀδὰμ ἐκ τοῦ θανάτου, τοῦ δικαίω; ἐπαχθέντος αὐτῷ, ὡς ἁμαρτήσαντι. Καὶ ἄλλως δέ· Δύο ἦταν τὰ κρατοῦντα τοῦ ἀνθρω πίνου γένους, ἡδονὴ, καὶ λύπη· διὰ δὴ τοίνυν τῶν δύο τούτων ἐλθὼν ὁ Κύριος, ἀήττητος εὑρέθη. Προσἐβαλε μὲν γὰρ αὐτῷ πρότερον ἐν τῷ ὄρει ὁ πειράζων δι' ἡδονῆς· εὑρὼν δὲ ταύτῃ ἀνάλωτον, ὕστερον τὸ μέγα μηχάνημα τὴν λύπην προσήγαγεν, ἵνα καν * Num. xxxi, 9 (α) Edit Lut. legit tantum, gloria Christi. est, vicit eum a quo occisus est et sic liberavit Adamum a morte, quæ illi juste inferebatur, utpote ei qui peccarat. Et aliter: Duo fuerunt quæ dominium habebant in humanum genus: voluptas, et tristitia. duobus autem illis invictus repertus est Dominus. Nam invaserat quidem prius illum in monte, tentans per voluptatem: et cum experiretur hac via vinci non posse, majorem postea machimam, tristitiam scilicet, adhibuit, ut salten per illam devinceret: et propterea commovit omnia contra illum: discipulos, ut negarent; milites, ut

illulerent; prætcreuntes, ut blasphemarent; et in διὰ ταύτης γοῦν κρατήσῃ αὐτοῦ· καὶ διὰ τοῦτο παρ summa Judæos, ut crucifigerent; et sic quoque invictum comperit. Non enim potuit crucis dolor efficere ut crucifigentes haberet odio, sed diligebat eos, et pro eis orabat dicens: «Ne statuas ilis, Pater, peccatum hoc. Vides quomodo vicerit per hoc ipsum, per quod videbatur victus esse? Sic igitur exaltatio et gloria ejus, crux fuit. εκίνησε πάντα κατ' αὐτοῦ, τοὺς μαθητὰς ἀρνήσα σθαι, τοὺς στρατιώτας εμπαίζειν, τοὺς παραπορευομένους βλασφημεῖν, καὶ ἁπλῶς τοὺς Ἰουδαίους θανατώσαι. ᾿Αλλὰ καὶ οὕτως εὗρεν αὐτὸν ἀήττητον. Οὐ γὰρ ἡδυνήθη ἐν τῷ σταυρῷ λύπη πεῖσαι τὸν Κύ ριον μισῆσαι τοὺς σταυροῦντας, ἀλλὰ γὰρ ἡγάπε πάλιν καὶ ὑπερηύχετο λέγων·. Μὴ στήσῃς αὐτοῖς, Πάτερ, τὴν ἁμαρτίαν ταύτην, ο Οράς πως νενίκηκεν ἐν ᾧ ἐδόκει ἡττᾶσθαι; Οὕτως οὖν καὶ ὕψωσις αὐτοῦ καὶ δόξα γέγονεν ὁ σταυρός. VERS. 15-17. Sic enim Deus dilexit mundum, ut filiam suum unigenitum daret, ut omnis qui credit in eum, non pereat, sed habeat vitam selernam. Non enim misit Deus Filium suum in mundum ut condemnet mundum: sed ut servetur mundus per eum.» Mira Dei erga mundum dilectio, et tanta, ut non dederit vel prophetam, vel angelum, sed Filium suum, atque illum unigenitum. Angelum si quidem dedisset, non erat res parva. Quare? Quia angelus quidem minister ejus fidelis et sorvus, nos autem inimici et apostats: nunc autem dato Filio, quanto excellentiorem exhibuit charitatem! Item si multos habens filios unum dedisset, et hoc maximum fuisset; nunc vero Unigenitum 544 dedit. Igitur bonitas digne laudanda est. Ariani a11tem dicunt quod Unigenitus dicatur eo quod solus ipse factus sit et conditus a Deo, omnia autem alia ab illo. Quibus simpliciter respondemus: Si quidem Unigenitus dictus fuisset, nec additum esset Filius, baberet rationem impudens vestrum commentumn: at nunc cum non solum Unigenitus, sed et Filius dicatur, non permittit sic intelligere Unigenitum (α), sed vult illum solum ex Patre natum. Vide autemf, oro, quod sicut supra dixit Filium hominis descondisse de cœlo, quamvis non descenderit caro de cœlo, sed propter unam personam et unam hypostasim, ea qua Dei sunt, attribuit homini: ita et hoc loco, ea quæ hominis sunt, attribuit Verbo Deo. Dedit enin, inquit, Deus Filium suum in mortem: quamvis impassibilis permanserit Deus: altamen quia unus et idem fuit per hypostasim, et qui Verbum Dei, et homo qui pro uobis patiens, Filius dicitnr datus esse, in quantum et vere passus, non in sua natura, sed in sua carne. Quod autem lucrum, dari Filium? O magnum, et supra humanam mentem! ut omnis qui credit in illum, duo illa lucretur: unum quidem, quod non perit; alterum, quod vitam habet, atque vitam æternam. Vetus enim lex promittebat eos qui in illa Deo placebant, implendos longitudine dierum: Evangelium autern non temporariam vitam largitur, sed æternam et indissolubilem. Quia enim duo sunt adventus Christi, et ille qui fuit, et ille qui venturus est: dle ” Luc. xxiii, 34.”I Joan. iv. 9. • Οὕτω γὰρ ἠγάπησεν ὁ Θεὸς τὸν κόσμον, ὥστε τὸν Υἱὸν αὐτοῦ τὸν μονογενῆ ἔδωκεν, ἵνα πᾶς ὁ πιστεύων εἰς αὐτὸν, μὴ ἀπόληται, ἀλλ᾽ ἔχῃ ζωήν αἰώνιον. Οὐ γὰρ ἀπέστειλεν ὁ Θεὸς τὸν Υἱὸν αὐτοῦ εἰς τὸν κόσμον ἵνα κρίνῃ τὸν κόσμον, ἀλλ᾽ ἵνα σωθῇ ὁ κόσμος δι' αὐτοῦ.. Πολλὴ ἡ τῆς ἀγάπης τοῦ Θεοῦ πρὸς τὸν κόσμον ἐπίτασις, καὶ τοσαύτη, ὥστε οὐκ ἄγγελον, οὐ προφήτην δοῦναι, ἀλλὰ τὸν Υἱὸν αὐ τοῦ, καὶ τοῦτον μονογενή. Καὶ ἄγγελον μὲν γὰρ εἰ ἔδωκεν, οὐδὲν οὕτω μικρὸν ἦν τὸ πρᾶγμα. Διατί; Διότι ὁ μὲν ἄγγελος, διάκονος αὐτοῦ πιστὸς καὶ ὑπηρέτης· ἡμεῖς δὲ, ἐχθροὶ καὶ ἀποστάται. Νῦν δὲ Υιόν τους, ποίαν ὑπερβολὴν ἀγάπης καρῆκε; Πάλιν, εἰ πολύ λοὺς ἔχων υἱοὺς, ἕνα δέδωκε, καὶ τοῦτο ὑπέρμεγα νῦν δὲ τὸν Μονογενή δέδωκεν. 'Αρα οὖν ἔστιν ἀξίω; ὑμνῆσαι τὴν ἀγαθότητα. Οἱ δὲ Ἀρειανοὶ λέγουσιν ὅτι Μονογενής λέγεται, διότι αὐτὸς μόνος γέγονε, καὶ ἐκτίσθη ὑπὸ Θεοῦ, τὰ δ᾽ ἄλλα πάντα ὑπ' αὐτοῦ. Πρὸς οὓς ἁπλοῦς ὁ λόγος, ὅτι Εἰ μὲν Μονογενής ελέγετο χωρὶς τοῦ Υἱός, εἶχεν ἂν λόγον τὸ κομψών ὑμῶν εὕρημα· νῦν δὲ μετὰ τοῦ Μονογενοῦς καὶ τὸ Υἱὸς λεγόμενον, οὐ δίδωσιν οὕτω νοεῖν τὸν Μονογενή, ἀλλὰ τὸν μόνον γεννηθέντα ἐκ τοῦ Πατρός. Ορα δέ μοι, ὅτι ὥσπερ ἄνω εἶπεν, ὅτι ὁ Υἱός τοῦ ἀνθρώπου κατέβη ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, καίτοι οὐ κατέβη ἡ σὰρξ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, ἀλλ' ὅμως διὰ τὸ ἓν πρόσωπον, καὶ τὴν μίαν ὑπόστασιν, τὰ τοῦ Θεοῦ προσέθηκε τῷ ἀνθρώπῳ· οὕτω κἀνταῦθα τὸ ἔμπαλιν τὰ τοῦ ἀνθρώ που προστίθησι τῷ Θεῷ λόγῳ. Εδωκε γάρ, φησίν, ὁ Θεὸς τὸν Υἱὸν αὐτοῦ εἰς θάνατον· καίτοι ὁ Θεὸς ἀπα θὴς διέμεινεν· ἀλλ' ἐπεὶ εἷς καὶ ὁ αὐτὸς καθ᾽ ὑπό στασιν ἦν ὅ τε τοῦ Θεοῦ Λόγος, καὶ ὁ τὰ πάθη ὑφιστάμενος ἄνθρωπος· ὁ Υἱὸς λέγεται διδόσθαι, ὃς καὶ ἀληθῶς ἔπασχεν ἐν τῇ οἰκείᾳ σαρκί Τί δε τὸ κέρδος τοῦ δοθῆναι τὸν Υἱόν; Ὡς μέγα καὶ ὑπὲρ ἔννοιαν ἀνθρωπίνην, ἵνα πᾶς ὁ πιστεύων εἰς αὐτὸν, δύο ταῦτα κερδάνῃ· ἐν μὲν, τὸ μὴ ἀπολέσθαι· ἔτερον δὲ, τὸ καὶ ζωὴν ἔχειν, καὶ ταύτην αἰώνιον. Η μὲν γὰρ Παλαιὰ, τοὺς ἐν ταύτῃ εὐαρεστοῦντας τῷ Θεῷ, μακρότητος ἡμερῶν ἐμπιπλὴν ὑπισχνείτο τὸ δὲ Εὐαγγέλιον, οὐ προσκαίρω ζωῇ φιλοτιμεῖται, ἀλλὰ καὶ αἰωνίῳ καὶ ἀκαταλύτῳ. Ἐπεὶ δὲ δύο εἰσὶν αἱ τοῦ Χριστοῦ παρουσίαι, ἥ τε ήδη γεγενημένη, Ex collatione codd. Venet. S. Marci. Cod. 31 plenius: “ὺς καὶ ἀληθῶς ἔπασχεν, οὐ τῇ οἰκείᾳ φύσει, ἀλλὰ τῇ οἰκείᾳ σαρκί, (α) Edit. Lut. non habct unigenitum.

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. III. καὶ ἡ μέλλουσα, περὶ τῆς προτέρας λέγει παρουσίας, priore adventu dicit, quod non missus sit Filius ut ὅτι οὐκ ἀπεστάλη ὁ Υἱός ἵνα κατακρίνῃ τὸν κόσμον. Ἐπεὶ εἰ ἐπὶ τοῦτο ἦλθε, πάντες ἂν κατεκρίθησαν· πάντες γὰρ ἡμαρτον, καθὰ καὶ Παυλός φησιν· ἀλλὰ προηγουμένως ἐπὶ τὸ σῶσαι τὸν κόσμον ἦλθε, καὶ τοῦτο σκοπὸς ἦν αὐτῷ· κατὰ συμβεβηκός δὲ κρίνει τοὺς μὴ πιστεύσαντας. Ο μέντοι Μωσαϊκὸς νόμος, προηγουμένως εἰς ἔλεγχον τῆς ἁμαρτίας ἦλθε, καὶ κατάκρισιν τῶν παραβαινόντων. Οὐδενὶ γὰρ συνεχώρει, ἀλλ᾽ ἅμα τε εὗρεν ἁμαρτάνοντά τι, καὶ ἅμα τὴν δίκην ἐπῆγεν. Ἡ μὲν οὖν πρώτη παρουσία οὐκ εἶχε σκοπὸν τὸ κρίνειν, εἰ μὴ κατὰ συμβεβηκός, τοὺς ἀπιστήσαντας· οὗτοι γὰρ ἤδη κέκρινται· ἡ δέ γε δευτέρα παρουσία, πάντως ἐπὶ τῷ πάντας κρῖναι, καὶ ἀποδοῦναι ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ, γενήσεκαι. • Ο πιστεύων εἰς τὸν Υἱόν, οὐ κρίνεται· ὁ δὲ μὴ πιστεύων, ἤδη κέκριται, ὅτι μὴ πεπίστευκεν εἰς τὸ ὄνομα τοῦ μονογενούς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ. Αὕτη δέ ἐστιν ἡ κρίσις, ὅτι τὸ φῶς ἦλθεν εἰς τὸν κόσμον, καὶ ἠγάπησαν οἱ ἄνθρωποι μᾶλλον το σκότος, ἢ τὸ φῶς· ἦν γὰρ πονηρὰ αὐτῶν τὰ ἔργα. Πᾶς γὰρ ὁ φαῦλα πράσσων, μισεῖ τὸ φῶς, καὶ οὐκ ἔρχεται πρὸς τὸ φῶς, ἵνα μὴ ἐλεγχθῇ τὰ ἔργα αὐτοῦ· ὁ δὲ ποιῶν τὴν ἀλήθειαν, ἔρχεται πρὸς τὸ φῶς, ἵνα φανερωθῇ αὐτοῦ τὰ ἔργα, ὅτι ἐν Θεῷ ἐστιν εἰργασμένα.» Τί ἐστιν, «Ο πιστεύων εἰς τὸν Υἱόν, οὐ κρίνεται; ο Αρα γὰρ, ἐὰν ἀκάθαρτον ἔχῃ βίον, οὐ κρίνεται; Μάλιστα μὲν τοὺς τοιούτους οὐδὲ γνησίως πιστοὺς ὁ Παῦλός φησι. «Θεὸν γὰρ, φησίν. ὁμολογοῦσιν εἰδέναι, τοῖς δὲ ἔργοις ἀρνοῦνται.» Πλήν ἐνταῦθα τοῦτό φησιν, ὅτι κατ' αὐτὸ τοῦτο τὸ πιστεύ σαι, οὐ κρίνεται· τῶν μέντοι πονηρῶν ἔργων χαλεπωτέρας εὐθύνας δώσει· ἀπιστίας δὲ ἕνεκεν οὐ 2000 λάζεται· ἀπαξ γὰρ ἐπίστευσεν. Ὁ δὲ μὴ πιστεύων, ήδη κέκριται.» Πῶς; Πρῶτον μὲν, ὅτι καὶ αὕτη ή ἀπιστία κατάκρισίς ἐστι. Τὸ γὰρ ἐκτὸς εἶναι τοῦ φωτός, αὐτὸ μόνον τιμωρία μεγίστη. Επειτα εἰ μὴ καὶ ἐντεῦθεν ἤδη τῇ γεέννῃ δίδοται, ἀλλ᾽ οὖν τὰς ἀφορμὰς τῆς μελλούσης το κωρίας ἐντεῦθεν συνῆξε· καθάπερ καὶ ὁ φονεύς, κ.ν μὴ τῇ ψήφῳ τοῦ κρίνοντος καταδικασθῇ, τῇ οὐ πράγματος καταδεδίκασται φύσει· καὶ ὁ ᾿Αδὲ δὲ, ᾗ ἡμέρᾳ ἔφαγεν ἀπὸ τοῦ ξύλου, ἀπέθανε, καίτοι ἔζη, ἀλλὰ τῇ ἀποφάσει καὶ τῇ τοῦ πράγματος φύσει τεθνηκὼς ἦν. Πᾶς οὖν ἄπιστος, κατάκριτος ἐστιν ἐντεῦθεν ἤδη, ὡς τῇ και Χάσει πάντως παραδοθησόμενος, καὶ οὐδὲ εἰς κρίσιν ἀχθησόμενος, κατὰ τὸν ὁ Οὐκ ἀναστήσονται ἀσεβεῖς ἐν χρίσει·, οὐδὲ γὰρ λόγου ἀξιοῦνται οἱ ἀσεβεῖς, ὥσπερ οὐδὲ ὁ διάβολος. 'Εν κρίσει μὲν οὖν οὐκ ἀναστήσονται, ἐν κατακρίσει δέ. Οὕτω καὶ ἐν τῷ Εὐαγ γελίῳ φησὶν ὁ Κύριος, ὅτι ὁ ἄρχων τοῦ κόσμου τού του, ήδη κέκριται, οὐ μόνον ὡς αὐτὸς ἀπιστήσας, ἀλλὰ καὶ τὸν Ἰούδαν προδότην ποιήσας, καὶ τοῖς ἄλλοις τῆς ἀπωλείας γεγονώς πρόξενος. Εἰ δὲ ὁ Κύ ριος ἐν παραβολαῖς εἰσάγει τοὺς κολασθησομένους λόγου ἀξιουμένους, μὴ θαυμάσῃς πρῶτον μὲν ὅτι 82 Gen. II, 17. • Rom. 111, 25. οι Τit. 1. 46. condemnet mundum; quia si propter hoc venisset, condemnati fuissent utique omnes. Omnes enim peccaverunt *, sicut et Paulus dicit. Sed præapue ad hoc venit, ut mundum servaret, atque hæc Intentio ejus fuit: per accidens autem judicat eos qui non crediderunt. Les vero Mosaica præcipue venit, ut reprehenderet peccatum, et condemnaret pravaricantes. Nulli enim ignoscit, sed simul atque invenerit peccantem in aliquo, panam infert. ltaque primus adventus non propter judicium factus, nisi per accidens, judicans eos qui non crediderunt, qui jam judicati sunt; secundus vero erit ut omnes judicet, et unicuique secundum opera sua faciat. VERS. 18-21. e Qui credit in Pilium, non judicatur: qui vero non credit, jam judicatus est, quia non credidit in nomen unigeniti Filii Dei. Hæc est autem condemnatio, quod lux venit in mundum, et dilexerunt homines magis tenebras quam lucem. Erant enim eorum opera mala. Omnis enim qui mala agit, odit lucem, nec venit ad lucem, ne arguantur opera ipsius. Qui autem operatur veritatem, venit ad lucem, ut conspicua fiant facta ipsius, quod per Deum sint facta. › Quid est, ‹ Qui credit in Filium 545 non judicatur?, Nunquid si immundam ege rit vitam, non judicatur? Maxime quidem. Non enim vere fideles sunt ejusmodi, ut Paulus dicit: • Deum enim, inquit, fatentur se scire, operibus autem negant ".. Verumtamen hoc loco dicit, quod propter ipsum credere non judicatur: dabit autem pœnas graves malorum operum: propter incredolitatem autem quar.. non habet, non punietur: semel enim eredidit. At qui non credidit, jam judicatus est. Quomodo? Primum quidem quoniam et ipsa incredulitas condemnatio est: esse enim extra lucem, per se maximum supplicium est; deinde quamvis non hic gehennæ traditus sit, sed congregavit hic futuri supplicii occasiones, sicut et bomicida, tametsi non venitentia judicis condemnetur, natura tamen rei condemnatus est. Et/ Adam die quo comedit de ligno, mortuus est, et quamvis viveret, sententia tamen et natura rei mortuus fuit. Omnis igitur incredulus hic jam condemnatus est, ut qui omnino· supplicio tradendus est, et non in judicium producendus, juxta illud, «Non resurgent impii in judicio ".» Indigni enim habentur ut rationem dent impii, sicut et diabolus. In judicium igitur non resurgent, sed in condemnationem. Ita et in Evangelio dicit Dominus, quod princeps hujus mundi, jam judicatus est **, non solum quod ipse non crediderit, sed quod et Judani proditorem fecerit, et aliis perditionis fuerit auctor. Quamvis autem Dominus in parabolis adducat puniendos quasi eos a quibus sumatur ratio, ne mireris. Primum quidem eo ipso, quia parabolæ sunt ea quæ cs Psal. 1, 5. & Joan. xy, 11.

παραβολαῖς λεγόμενα, ὡς νόμους καὶ κανόνας παραλαμβάνειν. Ἐν γὰρ τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ ἕκαστος τὸ συνειδὸς ἔχων ἀπαραλόγιστον δικαστὴν, οὐ δεῖται ἑτέρου ἐλέγχου, ἀλλ' ἐγκεχαλινωμένος αὐτὸς ὑφ' ἑαυτοῦ ἄπεισιν. Ἔπειτα οὐκ ἀπίστους εἰσάγει ὁ Κύριος ἀξιουμένους λόγου, ἀλλὰ πιστοὺς μὲν, ἀσπλάγ χνους δὲ καὶ ἀνελεήμονας. Ἡμεῖς δὲ περὶ ἀσεβῶν καὶ ἀπίστων λέγομεν· ἕτερον δὲ ἀσεβὴς καὶ ἄπιστος, καὶ ἕτερον ἀνελεήμων καὶ ἁμαρτωλός. (α) Δείκνυσιν ἐνταῦθα πάσης ἀπολογίας εστερημένους, τοὺς μὴ πιστεύσαντας. Αὕτη γάρ ἐστιν ἡ κατάκρισις, φησίν, ὅτι ἦλθε πρὸς αὐτοὺς τὸ φῶς, οὐδὲ οὕτως προς έδραμον αὐτῷ. Οὐ γὰρ τοῦτο μόνον ἥμαρτον, ὅτι οὐκ ἐζήτησαν αὐτοὶ τὸ φῶς, ἀλλὰ τὸ χείριστον τοῦτό ἐστιν, ὅτι ἐκεῖνο ἦλθε πρὸς αὐτοὺς, καὶ ὅμως οὐ παρεδέξαντο· διὰ τοῦτο καὶ κατακεκριμένοι εἰσίν. Εἰ μὲν γὰρ μὴ ἦλθε τὸ φῶς, εἶχον ἂν οἱ ἄνθρωποι ἄγνοιαν τοῦ καλοῦ προβαλέσθαι· ἐπεὶ δὲ ἦλθε μὲν ὁ Θεός Λόγος, δέδωκε δὲ τὸν λόγον αὐτοῦ, ὥστε των τίζειν, οὐ παρεδέξαντο δὲ, πάσης ἀπολογίας λοιπὸν εστέρηνται. Ἵνα δὲ μή τις εἴποι, ὅτι Οὐδεὶς ἂν τὸ σκότος προτιμήσεις τοῦ φωτὸς, τίθησι καὶ τὴν α τίαν, ἀφ᾽ ἧς οἱ ἄνθρωποι τῷ σκότει προσῆλθον. ι "ν γὰρ, φησί, πονηρὰ αὐτῶν τὰ ἔργα.· Ἐπειδὴ γὰρ ὁ Χριστιανισμός, οὐ μόνον δόγματα ὀρθὰ, ἀλλὰ καὶ πολιτείαν σεμνὴν ἀπαιτεῖ, αὐτοὶ δὲ ἡβούλοντο τῷ βορβόρῳ τῆς ἁμαρτίας ἐγκυλίεσθαι, διὰ τοῦτο οὐκ ἠθέλησαν οἱ τὰ φανία πράσσοντες, πρὸς τὸ φῶς τοῦ dicuntur, non oportet autem omnia quæ in parabolis παραβολαί εἰσι τὰ λεγόμενα, καὶ οὐ δεῖ πάντα τὰ ἐν dicuntur, quasi canones ac leges assumere. In die enm illo unusquisque conscientiam habens pro judicio quod falli nequeat, non opus habebit alio qui reprehendat, sed semetipsum quisque confutabit, ac abibit. Deinde Dominus non inducit incredulos, quod mereantur ut rationem reddant: sed ‹redentes quidem, ac immisericordes. Nos autem de impiis et incredulis loquimur. Aliud autem est impius ac infidelis: etaliud immisericors et peccator. • floc est judicium, quia lux venit in nunlum. Ostendit hoc loco infideles omni excusatione destitutos. Ista enim condemnatio est, inquit, quia venit ad eos lux, et neque sic ad illam accesserunt. Non enim in hoc solo peccarunt, quod ipsi non quasiverunt lucem, sed hoc pessimum est, quod lux ad illos venit, et illam non susceperunt: propterea et condemnati sunt. Nam siquidem non venisset lux, potuissent homines praetexere ignorasse se quid esset bonum: verum quia venit quidem Deus VerDum, deditque verbum suum ut illuminaret, hon susceperunt autem, illi omni excusatione posthac carent. Ut autem 546 nullus dicat, Nemo præfert tenebras luci, ponit causam propter quam tenebris allæserint homines: «Erant enim, inquit, opera illorum mala.» Quia enim Christianismus non eolimi recta dogmata, sed et honestam vitamı exigit: ipsi autem voluerunt luto peccati involvi, idco nolunt improbi ad lucem Christianismi venire, et se meis subjicere legibus. Porro qui facit veritatem, ο Χριστιανισμοῦ ἐλθεῖν, καὶ τοῖς ἐμοῖς νόμοις ὑποβαet contendit et aspirat ad vitam quæ Deo placeat, is adl Christianismum veluti ad lucem accedit, ut magis in bono proficiat, et appareant ejus opera secun· dum Deuin facta. Qui enim talis est cum fide recta, et vitam quoque honestam instituit, lucet omnibus hominibus, et in illo glorificatur Deus. Et ita gentilibus incredulitatis causa facta est immunditia vitæ. Sed forte dixerit quis: Quid igitur? non sunt et Christiani improbi, et gentiles honestæ vitæ? Fateor et ipse quidem improbos Christianos: at bonos gentiles inveniri non asseveraverim. Et natura quidem mansueti et boni reperiuntur quidam (hoc autem non est virtus); exercitatione et meditatione boni, nullus invenietur: et quamvis boni quidam habiti sint, omnia tamen ad vanam gloriam fecerunt. Qui autem operatur propter gloriam, et non propter bonum ipsum, siquando tempus invenerit, malis indulgebit concupiscentiis. Nam apud nos et interminatio gehennæ, et omne aliud studium, et vitæ innumerabilium sanctorum vix conservant homines in virtute: quo pacto nugæ gentilium illos in bono continebunt? Magna quoque res fuerit, si non et pessimos reddiderunt. VERS. 22-24. «Post hac venit Jesus et discipuli ejus in terram Judæam, et illic morabatur cum eis, ac baptizabat. Baptizabat autem et Joannes in Ænon λεῖν ἑαυτούς. Ο δέ γε ποιῶν τὴν ἀλήθειαν, ὁ πρὸς βίον δηλαδή νεύων σεμνὸν καὶ θεάρεστον, προστρέχει τῷ Χριστιανισμῷ ὡς φωτὶ, ἵνα μᾶλλον ἐν τῷ ἀγαθῷ προκόψῃ, καὶ φανῇ αὐτοῦ τὰ ἔργα κατὰ Θεόν. Ο γὰρ τοιοῦτος, μετὰ τοῦ πιστεύειν ὀρθῶς, καὶ πολιτείαν σεμνὴν κατορθῶν, λάμπει πᾶσιν ἀνθρώποις, καὶ δο ξάζεται Θεὸς ἐν αὐτῷ. Ὥστε τῆς ἀπιστίας αἰτία γέν γονε τοῖς Ελλησιν ἡ ἀκαθαρσία τοῦ βίου. 'Αλλ' ίσως ἐρεῖ τις· Τί οὖν; οὐκ εἰσὶ Χριστιανοὶ φαῦλοι, καὶ Έλληνες ἐπαινετοὶ κατὰ βίον; Τὸ μὲν οὖν εἶναι φαύλους Χριστιανούς, καὶ αὐτός φημι· τὸ δὲ Ελλη νας ἀγαθοὺς εὑρεθῆναι, οὐκ ἂν ποτε φαίην. Από φύσεως μὲν γὰρ ἐπιεικεῖς, καὶ ἀγαθοὶ εὑρεθεῖέν τινες (τοῦτο δὲ οὐκ ἔστιν ἀρετή)· ἀπὸ ἀσκήσεως δὲ καὶ μελέτης τοῦ ἀγαθοῦ, οὐδείς. Εἰ δέ τινες έλεξαν ἀγαθοὶ, ἀλλὰ πρὸς δόξαν πάντα ἐποίουν· ὁ δὲ δύξης ἕνεκα πράσσων, καὶ οὐ δι' αὐτὸ τὸ καλόν, ὅταν και ρὸν εὕρῃ, τῇ πονηρᾷ ἐπιθυμίᾳ χαρήσεται. Εἰ γὰρ παρ' ἡμῖν, καὶ γεέννης ἀπειλὴ, καὶ ἄλλη πᾶσα ἐπι μέλεια, καὶ βίοι αναριθμήτων ἁγίων, μόλις κατα έχουσι τοὺς ἀνθρώπους ἐν ἀρετῇ· σχολῇ γε αἱ παρ' Ελλησι φλυαρίαι, και μιαρίαι, τοὺς παρ' ἐκείνοις ἐν τῷ καλῷ καθέξουσι. Μέγα μὲν οὖν, εἰ καὶ μὴ παγκάκους ἐργάσαιντο. (α) In edit. Lut. deest Scripturæ texius, αύτη κόσμου. • Μετὰ ταῦτα ἦλθεν ὁ Ἰησοῦς καὶ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ εἰς τὴν Ἰουδαίαν γῆν, καὶ ἐκεῖ διέτριβε μετ' αὐτῶν, καὶ ἐβάπτιζεν. "Ην δὲ καὶ Ἰωάννης βαπτίζων δὲ ἐστὶν ἡ κρίσις, ὅτι τὸ φῶς ἐλήλυθεν εἰς τὸν

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS.-CAP. III. niebant et baptizabantur. Nondum enim conjectus fuerat Joannes in carcerem.» Erat Jesus Hierosolymis usque ad festum Pascha: et postquam illud præteriit, exivit in terram Ju«leam, et prope Jordanem versabatur, ubi multi conveniebant. Non quærebat autem populosa loca propter inanem gloriam, vel ostentationem: sed cupiebat pluribus suram bonitatem communicare, et usui esse: quoniam et eam ob causam ad festum ascenderat, utpote plurimis profuturus doctrina et miraculis. Audiens autem quod baptizarit, ne putes quod per se bap izarit, sed per discipulos. Hoc enim discipulorum opus in Magistrum refert evangelista. Nam in progressu idem hic evangelista dicit quod Jesus now baptizarit, sed discipuli ejus.» Sed quæris, Quare non ipse baptizavit? Disce. Præoccupans dixit Joannes lle vos baptizabit Spiritu sancto. › Spiritus autem sanctus nondum erat datus, eo quod nondum tempus erat. Igitur si baptizasset, vel absque Spiritu 547 baptizasset: quæ intercessisset inter ipsum et Joannem differentia? vel dedisset Spiritum, atque aute tempus, sed id indignum Deo, qui in tempore facit omnia. Quod autem tempus dandi Spiritum? Tempus post assumptionem. Οportebat enim ut hum mana natura Deo Patri demonstraretur a peccato immunis in Christo Jesu: atque ita Deo nobis reconciliato, Spiritus tanquam opulenta quædam liberalitas mittere:ur. Proinde discipuli Jesu baptiza baut, ut plures ad Salvatoris doctrinam adducerent. Unde et his baptizantibus, etiam Joannes baptizabat, et non cessabat, duo bona faciens: unum quidem, quia ad se venientes de Christo loquens ad illum adducebat; alterum vero, quia curabat ne discipuli sui in majore zelum et contemptionem provocarentur. Si enim cessasset baptizare, quid non fecissent discipuli ejus, alioqui majore invidia Christum persequentes? Nam cum sape clauarit, et primas semper Christo tribuerit, non persuasit eis ut accederent ad illum: in quantam ergo invidiam impulisset, si cessasset baptizare? Idcirco et Christus tunc maxime cœpit prædicare, quando Joannes inclusus est, propter invidiam discipuloruın Baptista. Opinor autem permissam Joannis mortem maluiari, ut omnis populus paratus ad Christum transiret, et non dividerentur sententiæ de Christo et Joanne. Baptizant igitur discipuli Christi baptismo, qui nihil habebat amplius quam baptismus Joannis: ambo enim imperfecti, et nondum habentes Spiritum, eademque utrique causa, ut adducantur ad Christum baptizati. ἐν Αἰνὼν ἐγγὺς τοῦ Σαλείμ, ὅτι ὕδατα πολλὰ ἦν Αjuxta Salim: quia aquæ roullae erant illis, et veἐκεῖ, καὶ παρεγένοντο καὶ ἐβαπτίζοντο. Οὔπω γὰρ ἦν βεβλημένος εἰς τὴν φυλακὴν ὁ Ιωάννης, ο Μέχρι μὲν ἡ ἑορτὴ τοῦ Πάσχα συνίστατο, ἐν Ἱεροσολύμοις ἦν ὁ Ἰησοῦς· ἐπεὶ δὲ παρῆλθεν αὕτη, ἐξῆλθεν ἐπὶ τὴν Ἰουδαίαν γῆν, καὶ πλησίον τοῦ Ἰορδάνου δια έτριβεν, ἔνθα πολλοί συνέτρεχον. Οὐκ ἐζήτει δὲ τοὺς πολυοχλοῦντας τόπους διὰ φιλοτιμίαν κενὴν, ἢ ἐπίσ δειξιν, ἀλλὰ πλείοσι τὴν ὠφέλειαν καὶ τὸ ἀγαθὸν κοινοῦσθαι θέλων· ἐπεὶ καὶ εἰς τὰς ἑορτὰς ἀνέβαινε, δι' αὐτὸ τοῦτο, ὡς πλείονας ὠφελήσων καὶ λόγῳ, καὶ θαυμάτων ἐπιδείξεσιν. Ακούων δὲ ὅτι ἐβάπτιζε, μὴ αὐτὸν ἐκεῖνον νόμιζε βαπτίζειν, ἀλλὰ τοὺς αὐτοῦ μαθητάς· τὸ δὲ τῶν μαθητῶν ἔργον, εἰς τὸν Διδά σκαλον ἀναφέρει ὁ εὐαγγελιστής. Ἐπείτοι γε προϊών αὐτὸς οὗτος ὁ εὐαγγελιστής, φησίν, ότι ο Ιησούς οὐκ ἐβάπτιζεν, ἀλλ᾽ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ. ὁ Ἐρωτᾷς δέ· Τίνος ένεκεν αὐτὸς οὐκ ἐβάπτιζε; Μάνθανε Προλαβὼν εἶπεν ὁ Ἰωάννης, ὅτι ὁ Αὐτὸς ὑμᾶς βα πτίσει ἐν Πνεύματι ἁγίῳ·, Πνεῦμα δὲ ἅγιον οὕτω ἦν δεδωκώς, διότι οὐδὲ καιρὸς ἦν. Εἰ τοίνυν ἐβάπτι· ζεν, ἢ χωρὶς Πνεύματο; ἐβάπτιζεν ἂν, καὶ τί λοιπὸν διέφερε τοῦ Ιωάννου; ἢ ἐδίδου ἂν Πνεῦμα καὶ πρὸ καιροῦ, ὅπερ ἀνάξιον τοῦ πάντα ἐν καιρῷ ποιοῦντος Θεοῦ. Τίς δὲ ἦν ὁ καιρὸς τῆς τοῦ Πνεύματος δύσεω;; Ο μετὰ τὴν ἀνάληψιν. Εδει γὰρ ἐμφανισθῆναι τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν τῷ Πατρὶ ἀναμάρτητον ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ· καὶ οὕτω διαλλαγέντος τοῦ Θεοῦ πρὸς ἡμᾶς, τὸ Πνεῦμα ὡς πλοῦτον καὶ φιλοτιμίαν ἐπιπεμφθῆναι. Οἱ τοίνυν μαθηταὶ τοῦ Ἰησοῦ ἐβάπτιζον, ἵνα πλείους ο τῇ σωτηριώδει διδασκαλίς προσάξωσι. Τούτων δὲ βαπτιζόντων, καὶ ὁ Ἰωάννης ἔτι βαπτίζει, καὶ οὐκ ἐπαύσατο, δύο κατορθῶν ἐν ταυτῷ· ἓν μὲν, τὸ τοῖς προστρέχουσιν αὐτῷ περὶ Χριστοῦ λέγειν, καὶ προστ ἄγειν αὐτοὺς αὐτῷ· ἕτερον δὲ, τὸ τοὺς μαθητάς μὴ εἰς ζῆλον, καὶ πλείονα φιλονεικίαν ερεθίσαι. Εἰ γὰρ ἐπαύσατο τοῦ βαπτίζειν, τί οὐκ ἂν ἐποίησαν οἱ μα θη.αὶ αὐτοῦ, φθονώτερον διακείμενοι πρὸς Χριστόν; Εἰ γὰρ μυριάκις βοῶν, καὶ τῶν πρωτείων ἀεὶ τῷ Χριστῷ παραχωρῶν, οὐκ ἔπεισεν αὐτοὺς αὐτῷ προςδραμεῖν· εἰς πόσον ἂν φθόνον οὐκ ἐκίνησεν αὐτοὺς, εἶχε τοῦ βαπτίζειν ἐπαύσατο; Διὸ καὶ ὁ Χριστὸς τότε μάλιστα ἤρξατο κηρύττειν, ὅτε Ιωάννης κατεκλείσθη, διὰ τὸν φθόνον τῶν τοῦ Βαπτιστοῦ μαθητῶν. Οἶμαι δὲ καὶ τὴν τελευτὴν Ἰωάννου διὰ τοῦτο συγχωρηθῆναι ταχίστην γενέσθαι, ὥστε πᾶσαν τὴν τοῦ πλή θους διάθεσιν ἐπὶ τὸν Χριστὸν μετελθεῖν, καὶ μηκέτι ταῖς περὶ ἀμφοτέρων, Ἰωάννου καὶ Χριστοῦ, σχίζεσθαι γνώμαις. Βαπτίζουσι τοίνυν οἱ τοῦ Χριστοῦ μαθηταὶ βάπτισμα μηδὲν πλέον ἔχον τοῦ βαπτίσματ τος Ιωάννου. "Αμτω γὰρ ἀτελῆ, ὡς τοῦ Πνεύματος ἄμοιρα· αἰτία μέντοι ἀμφοτέροις μία, το προσάγειν Χριστῷ τοὺς βαπτιζομένους. • Εγένετο οὖν ζήτησις ἐκ τῶν μαθητῶν Ἰωάννου μετὰ Ἰουδαίων περὶ καθαρισμοῦ. Καὶ ἦλθον προς τὸν Ἰωάννην, καὶ εἶπον αὐτῷ· Ραβδί, δς ἦν μετὰ σοῦ πέραν τοῦ Ἰορδάνου, ᾧ σύ μεμαρτύρηκας, ίδε, οὗτος βαπτίζει, καὶ πάντες ἔρχονται πρὸς αὐτόν. Απεκρίθη, καὶ εἶπεν ὁ Ἰωάννης· Οὐ δύναται ἄγο VERS. 23-27. «Orla autem est questio ex discipulis Joannis cum Judais de purificatione. Εt venerunt ad Joannem et dixerunt ei: Rabbi, qui erat tecum trans Jordanem, cui tu testimonium perhíbuisti, ecce is baptizat, et omnes veniunt ad eun. Respondit Joannes, et dixit: Non potest homo accj.

pere quidquam nisi fuerit ei datum e calo.» Facta θρωπος λαμβάνειν οὐδὲν, ἐὰν μὴ ᾖ δεδομένον αὐτῷ est quæstio de baptismate adversus Judæum quemdam contendentibus discipulis Joannis. Nam Judæus quidem præferebat baptisma discipulorum Christi: discipuli autem Joannis baptisma sui magistri. Cum ergo de purificatione, hoc est, baptismo, quæsitum esset, accedunt ad magistrum suum, et incipiunt obiter vellicare eum, dicentes: • Rabbi, qui erat tecum), › qui iu ordine erat discipulorum, ut a te discessit, baptizat: - Cui tu testimonium dedisti, › Hoc est, quem baptizasti, quem tu clarum fecisti, eadem nunc audet quæ tu. Sed et aliud: ad te Bulli nunc veniunt, ad illum vero omnes: Omnes, inquit, veniunt ad eum, contemplo te. Joannes autem volens eos terrere, el ostendere quod pugnent contra Deum, prohibentes Christum, et abstrahentes a glorificatione ejus, dicit: «Non potest homo a se quidquam accipere,» etc. Nam nisi superne, inquit, datum esset, neutiquam crevisset is, cui 548 invidetis; et ita in duobus peccatis: nam et contrarii estis divino consilio, et attentatis impossibile. Interim autem et consolatur eos placide, eo quod non sit homo qui vincat ipsos, sed Deus. Quin et nos, inquit, superne habuimus quod habuimus, non a nobis. Quod si præclariora sunt quæ agit Christus, non oportet admirari. Deus enim vult. ἐκ τοῦ οὐρανοῦ. • Εγένετο ζήτησις περὶ τοῦ βαπτίσματος πρὸς Ἰουδαῖόν τινα φιλονεικούντων τῶν Ιωάννου μαθητῶν. Ὁ μὲν γὰρ Ἰουδαῖος, τὸ βάπτισμα τῶν Χριστοῦ μαθητῶν προετίθει· οἱ δὲ μαθηταὶ Ἰωάννου, τὸ τοῦ διδασκάλου. Ζητήσαντες δὲ περὶ τοῦ καθαρισμοῦ, ἤτοι τοῦ βαπτίσματος, προσίατι τῷ αὑτῶν διδασκάλῳ, καὶ ἄρχονται παρακνίζειν αὐτὸν, λέγοντες· ο Ραβδί, ὃς ἦν μετὰ σοῦ, ο δς τάξιν εἶχε μαθητοῦ, ἀποσχίσας ο βαπτίζει. - " σύ μεμαρτύο ρηκας, ὁ ἀντὶ τοῦ, Ὃν σὺ ἐβάπτισας, ὃν σὺ λαμπρὸν ἐποίησας, τοιαῦτά (α) σοι τολμη· ἀλλὰ καὶ ἕτερον, τὸ σοὶ μὲν μὴ προσέχειν τινάς, αὐτῷ δὲ πάντας. Πάντες γάρ, φησὶν, ἔρχονται πρὸς αὐτὸν, καταφρονήσαντές σου. Ιωάννης δὲ θέλων αὐτοὺς ἐκφοβῆσαι, καὶ δεῖξαι, ὅτι τῷ Θεῷ πολεμοῦσι, κωλύοντες τὸν Χριστὸν, καὶ τοῦ δοξάζεσθαι αὐτὸν ἀπείργοντες, φησίν· «Οὐ δύναται ἄνθρωπος λαβεῖν ἀφ' ἑαυτοῦ οὐδὲν,» καὶ τὰ ἑξῆς. Εἰ γὰρ μὴ ἄνωθεν, φησί, δεδομένον ἦν, οὐκ ἂν ηύξανεν ὁ παρ' ὑμῶν φθονούμενος. Ὥστε δύο άμαρτάνετε ἐν ταυτῷ· ἓν μὲν, τὸ ἐναντιοῦσθαι τῇ τοῦ Θεοῦ βουλῇ· ἕτερον δὲ, τὸ ἀδύνατον ἐπιχειρεῖν. Αμα δὲ καὶ ἠρέμα παραμυθεῖται αὐτούς, ὅτι οὐκ ἄνθρωπός έστιν ὁ νικῶν ὑμᾶς, ἀλλὰ Θεός. ᾿Αλλὰ καὶ ἡμεῖς, φησὶν, ἄνω θεν είχομεν δ' είχομεν, οὐκ οἴκοθεν. Εἰ δὲ λαμπρότερα τὰ τοῦ Χριστοῦ, οὐ χρὴ θαυμάζειν· Θεὸς γὰρ βούλεται. • Αὐτοὶ ὑμεῖς μαρτυρεῖτε ἐμοί, ὅτι εἶπον· Οὐκ εἰμὶ ἐγὼ ὁ Χριστὸς, ἀλλ' ὅτι ἀπεσταλμένος εἰμὶ ἔμπροσθεν ἐκείνου. Ὁ ἔχων τὴν νύμφην, νυμφίος ἐστίνο ὁ δὲ φίλος τοῦ νυμφίου ὁ ἑστηκώς, καὶ ἀκούων αὐτοῦ, χαρα χαίρει διὰ τὴν φωνὴν τοῦ νυμφίου. Αὕτη οὖν ἡ χαρὰ ἡ ἐμὴ πεπλήρωται. Ἐκεῖνον δεῖ αὐξάνειν, ἐμὲ δὲ ἐλαττοῦσθαι.» Αὐτοί, φησὶν, ὑμεῖς γινώσκετε, ὅτι ἐγὼ μεμαρτύρηκα αὐτῷ, ὅτι μείζων ἐμοῦ ἐστιν. Εἰ οὖν ὅλως τῇ ἐμῇ μαρτυρίᾳ προσέχετε, μάθετε, ὅτι ἐκεῖνος ἐμοῦ προτιμητέος, καὶ τοῦτό ἐστιν ἡ ἐμὴ χαρά, τὸ ἐκείνῳ πάντας προσέρχεσθαι. Εἰ μὲν γὰρ μή προσήρχετο τῷ νυμφίῳ νύμφη, τουτέστιν, ὁ λαὸς, τότε ἂν ἤλγησα ἐγὼ ὁ νυμφαγωγός· νῦν δὲ τούτου γενομένου, χαρᾷ χαίρω. Βλέπω γὰρ τὸν νυμφίον Χριστὸν φωνοῦντα τῇ νύμφῃ, τῷ λαῷ, καὶ διδάσκοντα αὐτόν. Οὐχ ἁπλῶς δὲ εἶπε καὶ τὸ, «Εστηκώς.» Δείκνυσι γὰρ ὅτι τὰ αὐτοῦ πέπαυται, καὶ ἔστη, οὐκέτι ἐνεργοῦντα, καὶ ὅτι αὐτὸν λοιπὸν ἐστάνας Vers. 28-30. ‹ Ipsi vos testes estis quod dixerim, Non sum ego Christus: sed missus sum ante illum. Qui habet sponsam, sponsus est: amicus autem sponsi, qui stal et audit eum, gaudio gaudet propler vocem spousi. Hoc autem gaudium meum inpletum est. Illum oportet crescere, me vero minui. › Ipsi, inquit, vos scitis quod ego testimonium dedi, quod major me sit. Igitur si omnino meum attenditís testimonium, discite illum mihi præferendum. Et hoc est gaudium meum, quod ad illum omnes accedant. Si quidem non accessisset ad sponsum spousa, hoc est, populus, doluissem utique ego pronubus: nunc autem cum hoc fat, valle gaudeo. Video enin sponsum Christumn loquentem spouse, populo scilicet, et docentem ipsum. Non simpliciter autem dixit, • Qui stat.» Ostendit enim finem esse operum suorum, et stare jam non ultra operantem, et quod se nunc oportet stare, et solumn audire Christum docentem, et disserentem sponsa. χρή, καὶ μόνον ἀκούειν τοῦ Χριστοῦ διδάσκοντος, Meum enim, inquit, opus perfectum est, et tradidi ipsi populum. Oportet igitur meam quidem gloriam imminui, illius autem augeri. Igitur quomodo imminuitur gloria Præcursoris? Vel omnino sicut-lucifer a sole occultatur, et videtur quidem multis quod extinctum sit lumen, at revera non est exstinctum, sed a majori occultatur, ita et Præcursor velut lucifer a spirituali sole occultatus, imminui dicitur. Crescit autem Christus, secundum quod paulatim manifestat se per signa et miracula, non secundum profectum in virtutibus: absit: hoc euim Nestorii deliramentum esset: sed secundum ostensionem et manifestationem deitatis. Paulatim enim (α) Interpres legit τὰ αὐτά. Επιτ. ΡΑΤΒ. καὶ διαλεγομένου πρὸς τὴν νύμφην. Τὸ γὰρ ἐμὸν, φησὶν, ἔργον ήνυσται, καὶ παρέδωκα αὐτῷ τὸν λαόν. Χρή τοίνυν τὴν ἐμὴν δόξαν ἐλαττοῦσθαι, τὴν δὲ ἐκείνου αὐξάνειν. Πῶς δὲ ἄρα ἐλαττοῦται ἡ δόξα τοῦ Προδρόμου; Η πάντως, ὥσπερ ὁ ἑωσφόρος ὑπὸ τοῦ ἡλίου ἀποκρύπτεται, καὶ δοκεῖ μὲν τοῖς πολλοῖς, ὅτι ἔσβεσται τὸ φῶς, τῇ δὲ ἀληθείᾳ οὐκ ἔσβεσται, ἀλλ᾽ ὑπὸ τοῦ μείζονος κρύπτεται, οὕτω καὶ Πρό δρομος ὁ ἑωσφόρος ὑπὸ τοῦ νοητοῦ ἡλίου κρυπτόμε νος, ἐλαττοῦσθαι λέγεται· αὔξει δὲ ὁ Χριστὸς, καθό κατὰ βραχὺ ἐκφαίνει ἑαυτὸν διὰ τῶν θαυμάτων· οὐ κατὰ προκοπὴν τὴν ἐν ἀρετῇ αύξων (μὴ γένοιτό! τοῦτο γὰρ Νεστορίου τὸ παραλήρημα), ἀλλὰ κατὰ

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. III. τὴν ἔκφανσιν καὶ ἐπίδειξιν τῆς θεότητος. Κατ' ὀλίγον & declaravit se Deum esse, et son repente simul. γὰρ, ὅτι Θεός ἐστιν, εξέφαινε, καὶ οὐκ ἀθρόως. Πεπλήρωται οὖν, φησίν, ἡ ἐμὴ χαρὰ ἐπὶ τῷ νυμφίῳ. Τὸ γὰρ ἔργον, ὁ ἐπιστεύθην ὡς νυμφαγωγός, ὁρῶ προχωρήσαν. Πάσης τοίνυν ψυχῆς νυμφίος, ὁ Κύριος νυμφὼν δὲ, ἔνθα ή συνάφεια γίνεται, ὁ τόπος τοῦ βαπτίσματος, ἤτοι ἡ Ἐκκλησία. Δίδωσι δὲ ἀρραβῶνα τῇ νύμφη, ἁμαρτιῶν ἄφεσιν. Πνεύματος Αγίου κοινωνίαν· τὰ δὲ τελεώτερα ἐν τῷ μέλλοντι, ὅτε τὰ κρείττω καὶ ὑψηλότερα μυσταγωγήσει τοῖς ἀξίοις. Σημείωσαι δὲ, ὅτι οὐδεὶς ἄλλος ἐστὶ νυμφίος, εἰ μὴ μόνος ὁ Χριστός· πάντες δὲ οἱ διδάσκοντες, νυμφαγωγοί εἰσιν, ὥσπερ οὖν καὶ ὁ Πρόδρομος. Οὐδεὶς γὰρ ἄλλος Σωτήρ ἐστι τῶν ἀγαθῶν, εἰ μὴ ὁ Κύριος· οἱ δὲ ἄλλοι πάντες, μεσίται, καὶ τῶν παρὰ τοῦ Κυρίου δεδομέ νῶν ἀγαθῶν διάκονοι. • ῾Ο ἄνωθεν ερχόμενος, ἐπάνω πάντων ἐστίν· ὁ ὢν ἐκ τῆς γῆς, ἐκ τῆς γῆς ἐστι, καὶ ἐκ τῆς γῆς λαλεῖ. Ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ ἐρχόμενος, ἐπάνω πάντων ἐστί· καὶ ὁ ἑώρακε, καὶ ἤκουσε, τοῦτο μαρτυρεῖ· καὶ τὴν μαρτυρίαν αυτοῦ οὐδεὶς λαμβάνει. Ο λα βὼν αὐτοῦ την μαρτυρίαν, ἐσφράγισεν ὅτι ὁ Θεὸς ἀληθῆς ἐστιν. Ὃν γὰρ ἀπέστειλεν ὁ Θεὸς, τὰ ῥής ματα τοῦ Θεοῦ λαλεῖ. Οὐ γὰρ ἐκ μέτρου δίδωσιν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα,» Συγκρίνει ἑαυτὸν ὁ Πρόδρομος τῷ Χριστῷ, καὶ φησιν, ὅτι Εκείνος μὲν ἄνωθεν ἔρχεται ἐκ τοῦ Πατρὸς, καὶ ἐπάνω πάντων ἐστὶν, ἐξῃρημένος πάντων καὶ τὴν Πατρώαν ὑπεροχὴν ἀποσώζων· ἐγὼ δὲ ἐκ γῆς ὤν, γήινα λαλῶ, εὐτελῆ καὶ ταπεινὰ, ὡς πρὸς σύγκρισιν τῆς τοῦ Χριστοῦ διδασκαλίας. Επείτοιγε καὶ τὰ αὐτοῦ τοῦ Προδρόμου, θεῖα ἦσαν· ὡς δὲ πρὸς τὰ τοῦ Χριστοῦ συγκρινόμενα, πολὺ τὸ χαμαλὴν ἔχουσιν. Ἐκεῖνος, φησὶν, ὁ ἑώρακε καὶ ἤκουσε, λαλεῖ· τουτέστιν, ἃ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἤκουσε, καὶ δ δώρακεν, ήγουν, ἃ ἀκριβῶς οἶδεν, ἐκεῖνα λαλεῖ καὶ μαρτυρεῖ. Ἀλλὰ τὴν μαρτυρίαν αὐτοῦ οὐδεὶς τῶν μὴ τῇ ἀληθείᾳ προσεχόντων λαμβάνει. "Ος δὲ λάβῃ τὴν μαρτυρίαν, ήτοι τὴν διδασκαλίαν αὐτοῦ, ἐσφράγισεν, ἀντὶ τοῦ, ἔδειξεν, ἐβεβαίωσεν, ὅτι ὁ Θεὸς ἀληθής ἐστιν. Ὁ γὰρ τῷ παρὰ Θεοῦ ἀπεσταλμένῳ πιστεύων, τῷ θεῷ πιστεύει, καὶ λοιπὸν σφραγίζει, καὶ ἀποδείκνυσιν, ὅτι ὡς ἀληθεῖ ὄντι ἐπίστευσεν· ὥσπερ οὖν πάλιν ὁ ἀπιστῶν τῷ παρὰ τοῦ Θεοῦ ἀπεσταλμένῳ, δεικνύει, ὅτι ψεύστης· ἐστὶ, καὶ διὰ τοῦτο οὐκ ἐπίστευσεν αὐτῷ, οἷα δὴ ψευδομένῳ· ὥστε ὁ τῷ Χριστῷ πιστεύων, δείκνυσι τὸν Θεὸν ἀληθῆ, ἐξ αὐτοῦ τούτου πάντως, τοῦ πιστεῦσαι τῷ παρ' αὐτοῦ ἀπεσταλμένῳ. Πρόδηλον γάρ, ὅτι ὡς ἀληθεῖ ὄντι αὐτῷ ἐπίστευσε, καὶ εἰκότως. Οἱ μὲν γὰρ ἄλλοι πάντες, φησί, μέτρῳ τὴν ἐνέργειαν ἔλαβον τοῦ Πνεύματος· αὐτῷ δὲ τῷ Χριστῷ οὐκ ἐκ μέτρου δέ δωκε μίαν τυχὸν ἢ δύο ενεργείας, ἀλλ' αὐτὸς τὸ Πνεῦμα ολόκληρον ἔχει οὐσιωδῶς τοῖς μὲν οὖν προφήταις ὁ Θεὸς καὶ δίδωσι τὸ Πνεύμα, ήτοι τὴν ἐνέρ γειαν τοῦ Πνεύματος, καὶ ἐν μέτρῳ δίδωσι· Χριστῷ δὲ οὔτε ἐν μέτρω, οὔτε ὅλως δίδωσιν· ἔχει γὰρ αὐτὸ οὐσιωδῶς ὁ Χριστός. Ὅταν δὲ ἀκούσῃς, ὅτι ὁ Χρι στις, ἃ ἤκουσε παρὰ τοῦ Πατρός, ἐκεῖνα λαλεῖ, μὴ νόμιζε αὐτὸν ἐνδεά ὄντα γνώσεως, παρὰ τοῦ Πατρὸς • Impletum igitur, inquit, meum gaudium in sponso.» Namn meum opus, quod mihi ut proaubo conereditum, video profecisse. Omnis igitur animae sponsus, Dominus: thalamus autem ubi copula at, locus baptismatis, hoc est, Ecclesia. Dat autem arrhabonem sponsæ, peccatorum remissionens, Spíritus sancti communionem: perfectiora vero in futuro, quando dignos in meliora et sublimiora introducet. Nota autem quod nullus alius est sponsus, quam solus Christus: omnes autem docentes pronubi sunt, sicut et Præcursor quoque. Nullus enim alius dator est bonorum, quam solus Dominus: alii autem omnes mediatores, et ministri bonorum quæ a Domino dantur. VERS. 31-34. Qui e supernis venit, super 549 omnes est: qui a terra profectus est, terrenus est, et de terra loquitur. Qui e crelo venit, supra omnes est, et quod vidit et audivit, hoc testatur, et lestimonium ejus nemo accipit. Qui accipit ejus testinonium, is obsignavit quod Deus verax sit. Nam is quem misit Deus, verba Dei loquitur. Non euim ad mensuram dat Deus Spiritum. › Comparat se Præcursor Christo, et dicit quod ille quidem e supernis venerit a Patre, et super omnes sit, egregius super omnes, et Paternam servans excellentiam: Ego autem qui de terra sum, terrena loquor, vilia et humilia, si cum doctrina Christi conferantur. Quanıvis auten quæ a Præcursore fiebant, divina erant, collata lamen cum his quæ a Christo, valde humilia apparebant. Ille, inquit, quod vidit et audivit, loquitur, hoc est, quae a Patre audivit, et qua vidit, hoc est, clare novit, illa loquitur et testatur. Et testimonium ejus nullus ex his qui veritatem non attendunt, recipit. Qui autem recipit testimonium, hoc est, doctrinam ejus, obsignavit, hoc est, monstravit et stabilivit, quod Deus verus sit. Qui enim credit ei qui a Deo missus est, Deo credit, et consequenter obsignal et demonstrat quod ei qui verax sit, crediderit: sicut e diverso qui non credi ei qui a Deo missus est, ostendit quod mendax sit, et propter hoc non credit ei, utpote mendaci. Et ita qui' Christo credit, ostendit quod Deus est verax, ex eo quod credidit ei qui ab ipso missus est. Manifestum enim quod illi ut veraci crediderit. Et merito. Nos enim alii omnes ad mensuram accepimus operationem Spiritus, ipsi autem Christo nou admensuram dedit unam vel duas virtutes, sed ipse Spiritum integrum habet substantialiter. Igitur et prophetis dedit Deus Spiritum, hoc est, operationem Spiritus, et ad mensuram dedit Christo autem non ad mensuram, el neque omuino dedit; habet enim illum Christus substantialiter. Quando autem audis quod Christus loquitur illa quæ audivit a Patre, ne putes illum indigere ut scientiam ab illo discat, sed quia quæ, cunque scit Filius, a Patre naturaliter scit, quasi illi consubstantialis, ejus gratia dicitur a Patre audire quae scit: quemadmodum si videris filium patri

per omnia similem, dicis: Omnia a patre label, μανθάνειν· ἀλλ᾽ ἐπεὶ πάντα, ὅσα εἶδεν ὁ τις φυσι β hoc est, Nulli similis est quam patri. Audiens igitur missum esse, quasi radium intellige eum a sole, nempe Paire, ipsumn missum esse. Nonne et ita dicere solemus, quod sol radios emiserit, hoc est, miserit in terram, et nusquam radium alterius substantiæ dicimus esse, vel posteriorem quam sol? Sic quoque et Filium missum esse a spirituali sole, scilicet Patre huic, mundo, veluti deradiationem, et radium, et lumen, et qualitercunque quantum congruit vocare illum volueris. Non 550 intempestivum autem fuerit hoc loco dicere quomodo habcat Filius Spiritum, et quomodo dicatur Spiritus Filii. Dicit enim et Apostolus: e Spiritum Filii sui in corda vestra nisi, clamantem, Abba Pater "., Et iterum: Si autemn quis Spiritum Christi non habuerit, hic non est ejus "., Sane Latini male hæc exponenter (α), et minus recte intelligentes, dicunt quod Spiritus etiam ex Filio procedat. Nos autem hoc quidem primum dicimus ad eos, quod aliud sit esse ex quopiam, et alind esse cujusdam: ut Spiritus est quidem Spiritus Filii absque dubio, etab omni Scriptura hoc approbatum est; cæterum esse ex Filio, nulla Scriptura testatur, ut ne duo principia Spiritus introducamus Patrem et Filium. Profecto, inquiunt: nam et inspiravit discipulis, et dixit:. Accipite Spiritum sanctum 67 O desipientiam! Si tunc dedit discipulis Spiritum quando insufflavit, quomodo postea dixit eis, «Accipietis virtutem supervenientis Spiritus sancti super vos, non post multos hos dies ";» vel quomodo in Pentecoste credimus factum descensum Spiritus, siquidem in vespera diei resurrectionis dedit illum? tunc enim inspiravit. At hæc quidem valde ridicula. Manifestum enim quod tune illis Spiritum sanctum non dederit, sed donum unum Spiritus sancti, remissionem scilicet peccati. Statim enim subdit: Quorum remiģeritis peccata. Ilabet autem Spiritum Filius substantialiter, ut consubstantialem sibi, nou a quo operationem recipiat, sicut prophetæ. Dicitur autem Spiritus esse Filii secundum quod veritas est Filius, et virtus, et sapientia, Spiritus autem sanctus, et veritatis et fortitudinis et sapientiæ Spiritus ab Isaia describitur; et aliter, quia per Filium honinibus datur, propterea Filii dicitur. Crede igitur tu Spiritum a Patre quidem proficisci, per Filium autem dari creaturæ, atque hic sit tibi canon orthodoxe doctrina. χῶς, πάντα ἐκ τοῦ Πατρὸς ἔχει ὡς ὁμοούσιος αὐτῷ, τούτου ένεκεν λέγεται παρὰ τοῦ Πατρὸς ἀκούειν, ὅσα οἶδεν· ὥσπερ εἰ ἴδοις υἱὸν κατά πάντα τῷ πατρὶ ἐοικότα, λέγεις ὅτι Πάντα ἐκ τοῦ πατρὸς ἔχει, ἀντὶ τοῦ. Οὐδενὶ ἄλλῳ ὅμοιος ἀπέβη, ἢ τῷ πατρί. Ακούων δὲ ἀπεστάλθαι, ὡς ἀκτῖνα νόησον απὸ τοῦ ἡλίου του Πατρός, αὐτὸν ἀποσταλῆναι. " οὐχ οὕτω λέγομεν, ὅτι ᾿Απέστειλε τὰς ἀκτῖνας ὁ ἥλιος; καὶ ᾿Αφῆκε τὸ φῶς ὁ ἥλιος, ἀντὶ τοῦ, ἔπεμψε τῇ γῇ, Καὶ οὐδέ που την ἀκτῖνα, ἑτέρας ουσίας λέγομεν εἶναι, ἢ ὑπέραν τοῦ ἡλίου. Οὕτως οὖν καὶ τὸν Υἱὸν ἀπεστάλθαι τῷ κόσμῳ παρὰ τοῦ νοητοῦ ἡλίου, τοῦ Πατρὸς, ὡς ἀπαύγασμα καὶ ἀκτῖνα, καὶ φῶς, καὶ ὡς ἂν βούλοις, καθ' ὅσον ἐγχωρεί, καλεῖν αὐτόν. Οὐκ ἄκαιρον δὲ εἰπεῖν, ἐν ταῦθα τοῦ λόγου γενομένου, πῶς ἔχει ὁ Υἱὸς τὸ Πνεῦμα, καὶ πῶς λέγεται τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ. Φησὶ γὰρ καὶ ὁ ᾿Απόστολος·. Τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν ἀπέστειλε, κράζον· 'A664 6 Πατήρ, καὶ πάλιν, ο Εἰ δέ τις Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ.» Οἱ γὰρ Λατίνης, κακῶς ταῦτα ἐκδεχόμενοι καὶ παρανοοῦντες, φασίν, ὅτι τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται. Ἡμεῖς δὲ πρῶτον μὲν τοῦτό φαμεν πρὸς αὐτοὺς, ὅτι ἄλλο ἐστὶ τὸ εἶναι ἔκ τινος, καὶ ἄλλο τὸ εἶναί τινο;· οἶον, τὸ Πνεῦμα εἶναι μὲν τοῦ Υἱοῦ Πνεῦμα, ἀναμφίβολο", καὶ παρὰ τῆς Γραφῆς πάσης βεβαιούμενον· εἶναι ἐξ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, οὐδεμία Γραφή μαρτυρεί, ἵνα μὴ δύο τοὺς αἰτίους τοῦ Πνεύματος εἰσάξωμεν, τόν τε Π1τέρα καὶ τὸν Υἱόν. Ναί, φασὶν, ἀλλ' ἐνετύσησε τοῖς μαθηταῖς, καὶ εἶπε· Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον. Βαβαλ τῆς παροινίας! Εἰ τότε ἔδωκε τοῖς μαθηταῖς τὸ Πνεῦμα, ὅτε ἐνεφύσησε, πῶς λοιπὸν ἔλεγεν αὐτοῖς, ότι ο Λήψεσθε δύναμιν ἐπελθόντος τοῦ ἁγίου Πνεύματ τοῦ ἐφ' ὑμᾶς οὗ μετὰ πολλὰς ταύτας ἡμέρας;» πῶς ἐν τῇ Πεντηκοστῇ πιστεύομεν τὴν κάθοδον για νέσθαι τοῦ Πνεύματος, εἶχε ἐν τῇ ὀψίᾳ τῆς ἀναστα σίμου ἡμέρας ἔδωκεν αὐτό; τότε γὰρ δήπου ενεφύο σησεν. ᾿Αλλὰ ταῦτα μέν ἐστι πλατύς γέλως. Φανερόν γὰρ, ὡς τότε αὐτοῖς οὐ τὸ ἅγιον Πνεῦρα δέδωκεν, ἀλλὰ χάρισμα ἐν τῶν τοῦ Πνεύματος, τὸ ἀφιέναι τὰς ἁμαρτίας. Εὐθὺς γὰρ ἐπάγει ο Αν τινων ἀφῆτε τὰς ἁμαρτίας.» Τὸ δὲ Πνεῦμα οὐσιωδῶς ἔχει ὁ Υἱός, ὡς ὁμοούσιος αὐτῷ, οὐχ ὡς ἐνεργούμενος ὑπ' αὐτοῦ· οἱ γὰρ προφῆται ἐνεργοῦνται. Λέγεται δε τὸ Πνεῦμα εἶναι τοῦ Υἱοῦ, καθὸ ἀλήθεια μέν ἐστιν ὁ Υἱὸς, καὶ δύναμις, καὶ σοφία· τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα, καὶ ἀληθείας, και ἰσχύος, καὶ σοφίας Πνεῦμα παρὰ τοῦ Ἡσαΐου αναγέγραπται. Καὶ ἄλλως δὲ, ἐπεὶ διὰ Υἱοῦ χορηγείται, τοῖς ἀνθρώποις, διὰ τοῦτο τοῦ Υἱοῦ λέγεται. Πίστευε σὺ τὸ Πνεῦμα, ἐκ τοῦ Πατρὸς μὲν προϊέναι, δι' Υἱοῦ δὲ χορηγεῖσθαι τῇ κτίσει, καὶ οὗτος ἔσται σοι κανὼν ὀρθοδοξίας. Vers. 33, 36. ‹ Pater diligit Filium, et omnia debit illi in manu. Qui credit in Filium, habet vitam æternam: qui autem incredulus est Filio, non videbit vitam, sed ira Dei manet super eum. Postquam dixit de Christe sublimia, nunc iterum humilia loquitur, sermonem auditoribus attemperans, ut capi possit. Ideo dicit, Pater diligit Filium, quasi . Ὁ Πατὴρ ἀγαπᾷ τὸν Υἱὸν, καὶ πάντα δέδωκεν ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ. Ὁ πιστεύων εἰς τὸν Υἱόν, ἔχει ζωὴν αἰώνιον· ὁ δὲ ἀπειθῶν τῷ Υἱῷ, οὐκ ὄψεται ζωὴν, ἀλλ᾽ ἡ ὀργὴ τοῦ Θεοῦ μενεῖ ἐπ᾿ αὐτόν.» Εἰπὼν περὶ τοῦ Χρι στοῦ τὰ ὑψηλὰ, νῦν πάλιν τὰ ταπεινὰ φθέγγεται, εὐπαράδεκτον τὸν λόγον τοῖς ἀκροαταίς ποιῶν. Διὰ τοῦτο, φησίν, ἀγαπᾷ ὁ Πατὴρ τὸν Υἱόν, ὡς περὶ ἀνω 88 Act. 1, 5. e Galat. vi, 6. το Rom. 111, 9. 61 Joan. IX, (a) Vide Dissertationem præviam, num XIX, col. 81. Edit. Patr.

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. IV. dedit in manu Filii juxta humanitatem. Si auteni et secundum divinitatem, quid hoc? Dedit Pater omnia Filio ratione naturæ, sed non gratiæ; quoniam enim et esse a Patre habet, merito et omnia dicitur a Patre habere. Habet igitur omnia Filius, tam quæ in coelo, quam quæ in terra. Dominatur enim omnibus. etiamsi quidam nolint. Postea vero in secundo adventu, quando onine genu flectetur ei, perfectum omņium accipiet dominium: quando malitia non ultra habebit 551 virtutem, sed inefficax manens ostendet naturam boni a principio omnibus inditaı, et omnia continentem. Qui credit in Filium, habet vitam æternam in ipso, › ipsum dico Christum, qui vere vita est. In ipso enim vivimus et movemur". • Qui autem incredulus est, non videbit vitam.» Nain qui sponte recessit a vita, quo pacto habebit eam, quæ est Christus? sicut et Paulus inquit: «Quando Christus manifestabitur vita nostra, tunc et vos qui ad malitiam mortui et immobiles facti, manifestabimini,in gloria. - Sed ira Dei manet super illum. Non dixit quod maneat illum, sed super illum ostendens quod nunquam ab eo recedat. Ut ne mor - tem credas temporalem, dicit quod maneat super cum qui incredulus fuerit, et perpetuum erit supplicium. Per omnia autem verba hæc inducit Baptista et compellit auditores omnes ad fidem Christi, Non enim in vanum hæc dixit, sed suos discipulos et alios omnes instruit ne invideant Christo, sed Dco auscultent. θρωπου τινός θαυμαστοῦ διαλεγόμενος, καὶ πάντα de homine quodam admirabili loquens. Εt omnia δέδωκεν ἐν τῇ χειρὶ τοῦ Υἱοῦ, κατὰ τὸ ἀνθρώπινον. Εἰ δὲ καὶ κατὰ τὸ θεϊκόν, τί τοῦτο; Δέδωκε ὁ Παν τὴρ τὰ πάντα τῷ Υἱῷ, λόγῳ φύσεως, ἀλλ' οὐ χάριτος. Ἐπεὶ γὰρ καὶ τὸ εἶναι ἐκ τοῦ Πατρὸς ἔχει, · εἰκότως καὶ πάντα ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται ἔχειν. Εχει τοίνυν τὰ πάντα ὁ Υἱὸς, τά τε ἐν οὐρανῷ, τά τε ἐπὶ γῆς· δεσπόζει γὰρ ἁπάντων, κἂν μὴ βούλων ται. Ὕστερον μέντοι, ὅτε κατὰ τὴν δευτέραν παρο φυτίαν πᾶν γόνυ κάμψει αὐτῷ, τὴν παντελῆ δεσπο τείαν πάντων λήψεται· ὅτε οὐκέτι ἡ κακία δύναμιν ἔχει, ἀλλ' ἀνενέργητος μένουσα, δείκνυσι τὴν φύσιν τοῦ ἀγαθοῦ ἐξ ἀρχῆς πᾶσιν ἐνοῦσαν, καὶ τὰ πάντα συνέχουσαν. Ὁ πιστεύων εἰς τὸν Υἱόν, ἔχει τὴν αἰώνιον ζωὴν ἐν αὐτῷ, ο αὐτὸν λέγω τὸν Χριστὸν, ὅ; ζωή ἐστιν ἀληθῶς. «Ἐν αὐτῷ γὰρ ζῶμεν καὶ κινούμεθα. —: Ὁ δὲ ἀπειθῶν οὐκ ὄψεται τὴν ζωήν.» Ο γὰρ ἀποστὰς ἑκουσίως τῆς ζωῆς, πῶς ἕξει αὐτήν, ἥτις ἐστὶν ὁ Χριστός; Ὡς καὶ Παῦλό; φησιν· ο "Οτανό Χριστός φανερωθῇ ἡ ζωὴ ἡμῶν, τότε καὶ ὑμεῖς, οἱ πρὸς τὴν κακίαν νεκροὶ καὶ ἀκίνητοι γενόμενοι, φανερωθήσεσθε ἐν δόξῃ. — 'Αλλ' ἡ ὀργὴ τοῦ Θεοῦ μενεῖ ἐπ' αὐτόν.» Οὐκ εἶπεν, ὅτι με νεῖ αὐτὸν, ἀλλ', «ἐπ᾿ αὐτόν, ο δεικνὺς ὅτι οὐδέποτε αὐτοῦ ἀποστήσεται. "Ινα γὰρ μὴ ἀκούσας θάνατον, πρόσκαιρον τοῦτον νοήσῃς, φησίν, ὅτι ο με νεῖ ἐπ' αὐτὸν, ν ἐπὶ τὸν ἀπειθήσαντα, καὶ ἀΐδιος ἔσται ἡ κόλασις. Διὰ τούτων δὲ πάντων τῶν ῥημάτ των ἐνάγει ὁ Βαπτιστής καὶ συνωθεῖ τοὺς ἀκούοντας πάντα; εἰς τὴν τοῦ Χριστοῦ πίστιν. Οὐ γὰρ μάτην ταῦτά φησιν, ἀλλὰ καὶ τοὺς οἰκείους μαθητὰς καὶ τοὺς ἄλλους πάντας παιδεύει, μηκέτι φθονεῖν τῷ Χριστῷ, ἀλλ' ὡς Θεῷ προσέχειν. Περὶ τῆς Σαμαρείτιδος. Περὶ τοῦ υἱοῦ τοῦ βα σιλικοῦ. • Ὡς οὖν ἔγνω ὁ Κύριος ὅτι ἤκουσαν οι Φαρι σαῖοι ὅτι Ἰησοῦς πλείονας μαθητὰ; ποιεῖ καὶ βα πτίζει, ἡ Ἰωάννης (καίτοι γε αὐτὸς ὁ Ἰησοῦς οὐκ ἐβάπτιζεν, ἀλλ' οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ), ἀφῆκε τὴν Ἰου δαίαν γῆν, καὶ ἀπῆλθε πάλιν εἰς τὴν Γαλιλαίαν. Εδει δὲ αὐτὸν διέρχεσθαι διὰ τῆς Σαμαρείας.» Ο φιλάνθρωπο:, ἅπαξ δι' ἡμᾶς σαρκωθείς, πάντα πρὸς ἡμετέραν ὠφέλειαν διαπράττεται. Αμέλει καὶ νῦν ἀκούσας, ὅτι οἱ Φαρισαῖοι περὶ τῆς δόξης αὐτοῦ ἤκουσαν, καὶ γνούς, ὅτι εἰς φθόνον κινηθήσονται τὸν κατ' αὐτοῦ, ὑποχωρεῖ εἰς τὴν Γαλιλαίαν· δύο ταῦτα διδάσκων ἡμᾶς· ἓν μὲν, τὸ φείδεσθαι τῶν ἐχθρῶν, καὶ πάντα τρόπον πειρᾶσθαι μὴ διδόναι αὐτοῖς ἀφορμὴν σκανδάλου ή φθόνου· ἕτερον δὲ, τὸ μὴ ἐπιρρίπτειν ἑαυτοὺς τοῖς πειρασμοῖς ἀνοήτως καὶ ἀνονήτως, ἀλλ' ὑποχωρεῖν πρὸς καιρόν, μέχρις ἂν ἡ μανία ῥαΐσῃ. Καίτοι δὲ δυνατὸς ὢν ἐπισχεῖν τοὺς αὐτῷ φθονοῦντας, κἂν εἰ κατ' αὐτοῦ ὥρμησαν, ὅμως ὑπεξίσταται, ὥστε μή φαντασίαν δόξαι τὴν οικονομίαν τῆς σαρκός. Εἰ γάρ συχνάκις διά μέσου αὐτῶν ἐξήρχετο, τί οὐκ ἂν εἶπον οἱ Φαντασι δοκῆται, 21 Act. xv, 28. 9s Coloss. 111, Α. PATROL. GR. CXXIII. CAPUT IV. De Samaritana. De filio reguli. VERS. 1-4. c Ut cognovit Dominus audisse Pharisæos quod Jesus plures discipulos faceret ac baptizaret quam Joannes (quanquam Jesus ipse noŋ} baptizaret, sed discipuli ejus), reliquit Judaam terram, et abiit iterum in Galilæam. Oportebat autem eum transire per Samariam. Misericors Dominus semel propter nos incarnatus, omnia ad nostranı salutem facit. Itaque et nunc cum audisset quod Plarisai de gloria ipsius audiverint, et sciret contra ipsum ad invidiam concitandos, secedit in Gali - lam, duo nos docens: unum quidem, ut parcamus inimicis, et onini niodo tentemus non dare eis occasionem scandali vel invidiæ; alterumn, ne injiciamus nos in tentationem insipienter et inutiliter, sed secedamus ad tempus, donec insania resideat. Quamvis autem potens sit cohibere invidentes sibi, etiamsi impetu quodam nunc urgerent, non tamen hoc egit, ne videretur phantasticum hahere corpus si enim sæpe per medium illorum exiisset, quid non dixissent Plantsioducete, Mani chai, inquam, et Valentiniani et Eutychiaui? lus -

...s autem evangelista invidiam pronam esse aul / οἱ περὶ Μάνετα, λέγω, καὶ Οὐαλεντίνον, καὶ τὴν calumniam, dicit, quamvis Jesus non baptizaril, invidi tamen volentes concitare Pharisæos contra Christum, calumniabantur eumn quasi baptizasset. • Oportebat autem ipsum transire per Samariam. › Veluti obiter et non destinato itinere Samaritanos adibat. Vide enim quod non dixerit, Oportebat ipsum abire in Samariam, sed, transire per Samariam.»Volebat enim occasionem omnem cahumuiæ judavis exscindere, ut dicere 552 non possint quod, relictis eis, concesserit ad gentes, quas abominabantur. Quando autem abegerunt eum, time accessit ad gentiles, et neque tunc ex proposito, sed obiter. VERS. 5, 6. • Venit ergo iu civitatem Samariæ quæ dicitur Sychar, juxta prædium quod dedit Jacob Joseph filio suo " Erat autem ibi fons Jacob. Operæ pretium fuerit dicere unde Samaritani originem duxerint, et unde appellationem illam sortiti fuerint. Somor enim mons vocabatur ab eo a quo possidebatur, sicut et Isaia dicit: «Et caput Somor Ephraim ". Qui autem ad montem illum habitabant, primum non vocabantur Samaritani, sed israelitæ dicebantur ". Cum autem offendissent Deum, traditi sunt variis temporibus Assyriis. Tandem Assyrius, cum defectionem meditarentur, supervenit tenuitque captivos, et non ultra in suam regionem abire permisit, suspicans iterum defecturos: sed illos quidem transtulit in Babylonios el Medos, Samariam autem gentibus ex diversis locis congregatis coloniam dedit. Porro quum hæc facta essent, Deus monstrare volens barbaris quod non propter impotentiam, sed propter peccata illis Judæos servire fecerit, immisit leones in eos, qui in Samaria habitabant, barbaros, qui illos perdebant omnes. Rex vero cum hoc audisset, misit ad quosdam ex senioribus Judaeis, et rogavit quill faciendum, ut non ultra leones perdant eos, qui in Samaria, barbaros. Illi autem enarrabant Deum Israel suspicere locum illum, et non sinere habitare illic eos qui sua legitima ignorent. Igitur si curæ sibi sint barbari qui illic, mittat Judæos sacerdotes gni Dei legitima barbaris tradant, et sic placent Deum. Obtemperat illis rex, et mittit sacerdotem quemdam traditurum his, qui in Samaria, barbaris legem Dei. At illi non omnes libros divinos reccperunt, sed tantum quinque libros Moysis, Genesim, Exodum, Leviticum, Numeros et Deuteronomium: neque perfecte ab impietate discesserunt, et posterioribus quidem temporibus abstiterunt ab idolorum cultu, Deumque coluerunt. Itaque Judæi a captivitate regressi æmulabantur illos, utpote Assyrios genere, et a monte Samaritanos vocabant. Illi vero Abraham et Jacob progenitores suos nominabant: quoniam Abraham Chaldæns fuerat, et Jacob, pro93 Gen. XVIII, 22. 93 [51. 11, κατάρατον Ευτυχή; Αἰνιττόμενος δὲ ὁ εὐαγγελιστής τὸ τοῦ φθόνου συκοφαντικόν, φησίν, ὅτι καίτοι γε δ Ἰησοῦς οὐκ ἐβάπτιζεν, ἀλλ' ὅμως οι φθονοῦντες, βουλόμενοι ὑποκνίζειν τοὺς Φαρισαίους κατὰ Χρι στοῦ, ἐσυκοφάντουν αὐτὸν ὡς βαπτίζονται ο Εδει δὲ αὐτὸν διέρχεσθαι διὰ τῆς Σαμαρείας.» Π; πάς εργον γὰρ ὁδοῦ ἐποιεῖτο τους Σαμαρείτας. Ορα γὰρ ὅτι οὐκ εἶπεν, Εδει αὐτὸν ἀπέρχεσθαι εἰς Σ1μάρειαν, ἀλλὰ, ο διέρχεσθαι διὰ τῆς Σαμαρείας. Εβούλετο γὰρ πρόφασιν πᾶσαν κατηγορίας τοῖς Ἰουδαίοις ἐκκόψαι, ὥστε μὴ ἔχειν αὐτοὺς λέγειν, ὅτι ἀφεὶς αὐτοὺς εἰς τὰ ἔθνη τὰ βδελυκτὰ μετῆλθεν. Οταν γὰρ ἀπήλαυνον αὐτὸν, τότε τοῖς ἐθνικοῖς παρἐβαλε· καὶ οὐδὲ τότε προηγουμένως, ἀλλ᾽ ἐκ παρέργου. • Ερχεται οὖν εἰς πόλιν τῆς Σαμαρείας λεγομέ την Συχάρ, πλησίον τοῦ χωρίου, ὃ ἔδωκεν Ἰακώβ Ἰωσὴφ τῷ υἱῷ αὐτοῦ. "Ην δὲ ἐκεῖ πηγὴ τοῦ Ἰακώβ. ο Αξιον εἰπεῖν, πόθεν οι Σαμαρείται συνέστησαν, καὶ πόθεν τὴν προσηγορίαν ταύτην ἔλαβον. Σομέρ το ὄρος ἐκαλεῖτο ἀπὸ τοῦ κτησαμένου αὐτό, καθὰ καὶ Ησαΐας φησίν· ι Η κεφαλή Σομόρων Εφραίμ. ο Οἱ δὲ ὑπὸ τὸ ὄρος οἰκοῦντες, οὐ Σαμαρείται τὸ πρα τον, ἀλλ᾽ Ἰσραηλῖται ἐλέγοντο. Προσκρούσαντες δὲ τῷ Θεῷ, παρεδόθησαν κατά διαφόρους καιροὺς τοῖς Ασσυρίοις. Τέλος δὲ ὁ Ασσύριος ἐπελθὼν αὐτοῖς, ἀποστασίαν μελετήσασιν, ειλέ τε αὐτοὺς, καὶ οὐκ ἔτι μένειν κατὰ χώραν ἀφίησιν, ὑποπτεύων τὴν Ο αὖθις ἀποστασίαν· ἀλλὰ τούτους μὲν εἰς Βαβυλωνίους καὶ Μήδους μετήγαγεν, ἐκεῖθεν δὲ ἔθνη ἐκ διαφόρων τόπων ἀγαγών, κατῴκισεν ἐν τῇ Σαμαρεία. Τούτων δὲ γενομένων, βουλόμενος ὁ Θεὸς δεῖξαι τοῖς βαρβά μοις, ὅτι μὴ δι' ἀσθένειαν, ἀλλὰ δι' ἁμαρτίαν ἐξέδωκε τοὺς Ἰουδαίους αὐτοῖς, ἐπαρίησι λέοντας τοῖς μετα οικισθεῖσιν ἐν Σαμαρεία βαρβάροις, οἵτινες τούτους έλυμαίνοντο ἀπαξάπαντας. Απαγγελθέντος δὲ τού του τῷ βασιλεῖ, μεταστέλλεται τινας τῶν ἐν αἰχμα λωσίᾳ γερόντων Ιουδαίων, καὶ ἐρωτᾷ, τί ποιητέον εἴη, ὡς ἂν μηκέτι οἱ λέοντες λυμαίνωντα: τοὺς ἐν τῇ Σαμαρείᾳ βαρβάρους. Οἱ δὲ ὑφηγοῦνται αὐτῷ, ὅτι ὁ Θεὸς τοῦ Ἰσραὴλ ἐφορᾷ τὸν τόπον ἐκεῖνον, καὶ οὐκ ἀνέχεται κατοικεῖν ἐκεῖ τοὺς μὴ τὰ αὐτοῦ εἰδότας νόμιμα. Εἴ τι οὖν αὐτῷ μέλει τῶν ἐκεῖ βαρβάρων, στεῖλαι ἱερεῖς Ἰουδαίους, οἵ τὰ τοῦ Θεοῦ νόμιμα τοῖς βαρβάροις παραδώσουσιν, καὶ οὕτως ἐξιλεωθήσεσθαι τὸν Θεόν. Πείθεται τούτοις ὁ βασιλεὺς, καὶ πέμπει ἱερέα τινὰ παραδώσοντα τοῖς ἐν Σαμαρείᾳ βαρβά ροις τὸν τοῦ Θεοῦ νόμον. Οἱ δὲ πάντα μὲν τὰ θεῖα βιβλία οὐκ ἐδέξαντο, μόνα δὲ τὰ πέντε τοῦ Μωσέως, τὴν Γένεσιν, τὴν Εξοδον, τὸ Λευϊτικὸν, τους Αρι θμοὺς καὶ τὸ Δευτερονόμιον. 'Αλλ' οὐδὲ τελείως τῆς δυστεβείας ἀπέστησαν· χρόνοις δὲ ὕστερον τῶν μὲν εἰδώλων ἀπέστησαν, ἐσέβοντο δὲ τὸν Θεόν. Οἱ τοίνυν Ἰουδαῖοι ἐκ τῆς αἰχμαλωσίας ἐπανελθόντες ζηλοτύ πω; ἀεὶ πρὸς αὐτοὺς εἶχον, ἅτε Ασσυρίους ὄντας τὸ γένος, καὶ ἀπὸ τοῦ ὄρους Σαμαρείτας αὐτοῦ; * IV Reg. Avi, υ.

CAP. IV. ἐκάλουν. Ἐκεῖνοι δὲ τοῦ ᾽Αβραὰμ καὶ Ἰακὼβ έαυ- Ά pter fontem quem illic habuerat, proprius illorum τοὺς ἀπογόνους ὠνόμαζον. Ο τε γὰρ Ἀβραὰμ Χαλδαῖος ἦν, ὅ τε Ἰακώβ διὰ τὴν ἐκεῖσε πηγὴν οἰκεῖος αὐτοῖς ἐλογίζετο. Οἱ γοῦν Ἰουδαῖοι μετὰ πάντων τῶν ἐθνικῶν καὶ αὐτοὺς ἐβδελύσσοντο· ὅθεν καὶ τῷ Κυρίῳ προσονειδίζοντες ἔλεγον· ο Σα μαρείτης εξ.» Καὶ αὐτὸς δὲ τοῖς μαθηταῖς ἔλεγε· • Εἰς πόλιν Σαμαρειτῶν μὴ εἰσέλθητε.» Τίνος δὲ ἕνεκεν ὁ εὐαγγελιστὴς περὶ τοῦ χωρίου τοῦ Ἰακὼβ καὶ τῆς πηγῆς ἀκριβολογεῖται; Πρῶτον μὲν, ἵνα ὅταν ἀκούσῃς τῆς γυναικὸς λεγούσης, ὅτι ο Ιακώβ ὁ πατὴρ ἡμῶν ἔδωκεν ἡμῖν τὴν πηγὴν ταύτην, ο μὴ ξενισθῇς. Ο γὰρ τόπος ἐκεῖνος ἦν τὰ Σύκιμα, Ενθα οἱ υἱοὶ Ἰακὼβ Συμεὼν καὶ Λευὶ τὸν χαλεπὸν ἐκεῖνον εἰργάσαντο φόνον, διὰ τὸ τὴν ἀδελφὴν αὐτῶν Δείναν βιασθῆναι ὑπὸ τοῦ Συκιμιτῶν ἄρχοντος. Επειτα δὲ καὶ τοῦτο μανθάνομεν ἀπὸ τοῦ τὴν εὐαγ γελιστὴν καταλέγειν ἡμῖν τὰ περὶ τοῦ χωρίου καὶ τῆς πηγῆς, ὅτι ἡ τῶν Ἰουδαίων ἀποβολή πάλαι ἐγένετο διὰ τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν· καὶ προσκρουσάντων αὐτῶν τῷ Θεῷ, οἱ ἐθνικοὶ κατέσχον τοὺς τόπους καὶ ὰ οἱ πατριάρχαι διὰ τὴν εἰς Χριστὸν πίστιν ἐκτήσαντο, ταῦτα αὐτοὶ διὰ τὴν δυσσέβειαν ἀπώλε σαν. Ὥστε οὐδὲν καινὸν, οὐδὲ νῦν εἰ οἱ ἐθνικοὶ ἀντὶ τῶν Ἰουδαίων εἰσήχθησαν εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν. Τὸ δὲ χωρίον ὁ ἔδωκεν Ἰακὼβ τῷ Ἰωσήφ, τοὺς Συκιμίτας ἀπολέσαντες, τὴν πόλιν ἐξερήμωσαν, τῷ Ἰωσὴφ ὁ πατήρ. putabatur. At Judai cum gentibus aliis etiam istos abominabantur: unde et Domino opprobrantes dicebant, «Samaritanus es.. Et ipse discipulis suis dicebat, In civitatem Samaritanorum ne intraveritis "., Quare autem evangelista de loco Jacob et fonte tam diligenter disserit? Primum quidem, ut quando audieris dicentem mulierem, Pater noster Jacob dedit nobis fontem illum, › ne mireris. Locus enim ille erat 553 Sycima, ubi filii Jacob Simeon et Levi gravem illam cædem commiserunt co quod sororem illorum Dinam oppresserat Sycimorum princeps. Insuper et hoc discimus, ex eo quod evangelista nobis narrat ea quæ de foute et loco, quod etiam olim rejecti fuerint propter peccata sua Judæi, et cum offendissent Deum, gentes illorum loca possederint: et quæ patriarchæ propter suam in Deum fidem possederant, ea illi propter impietatem amiserunt: et ita nihil novum si et nunc gentiles pro Judæis in regnum cœlorum sint introducti, Prædium autem quod dedit Jacob Joseph, Sycima dicebatur. Quoniam enim filii Jacob Sycimitas perdiderant, et civitatem desolaverant: eain utpote desolatam pater in hæreditatem filio Joseph dedit. Σύκιμα ἔλεγετο. Ἐπεὶ γὰρ οἱ παῖδες τοῦ Ἰακώβ ταύτην δὴ τὴν ἐξερημωθεῖσαν δέδωκεν εἰς κλῆρον • Ο οὖν Ἰησοῦς κεκοπιακὼς ἐκ τῆς ὁδοιπορίας, ἐκαθέζετο οὕτως ἐπὶ τῇ πηγῇ. Ὥρα ἦν ὡσεὶ ἔκτη. Ερχεται γυνὴ ἐκ τῆς Σαμαρείας ἀντλῆσαι ὕδωρ. Λέγει αὐτῇ ὁ Ἰησοῦς· Δός μοι πιεῖν. Οἱ γὰρ μας θηταὶ αὐτοῦ ἀπεληλύθεισαν εἰς τὴν πόλιν, ἵνα τρο τὰς ἀγοράσωσιν. ο Κεκοπιακέναι τὸν Κύριον ἐκ τῆς ὁδοιπορίας φάσκων ὁ εὐαγγελιστής, δείκνυσιν ἡμῖν ἅμα μὲν τὸ ἄτυφον αὐτοῦ καὶ ἀπέριττον (οὐδὲ γὰρ ὑποζυγίοις ἐχρᾶτο πρὸς τὴν ὁδοιπορίαν, ἀλλὰ πεζός ώδευε, παιδεύων καὶ ἡμᾶς τὸ μὴ πολλῶν δεῖσθαι), ἅμα δὲ καὶ τὸ συντόνως αὐτὴν ἐδεύειν καὶ μὴ ῥᾳθύμως. Ἐξ οὗ μανθάνομεν καὶ ἡμεῖς τὸ μετὰ συντονίας καὶ ἐπιμελείας πράττειν τὸ ἔργον τοῦ Θεοῦ. Τὸ δὲ, «Εκαθέζετο οὕτω, ο σημαίνοι ἂν τὸ ἁπλῶς καὶ ὡς ἔτυχε, καὶ ὅτι οὐκ ἐπὶ θρόνου, αλλ' οὕτως, ἀφελῶς δηλονότι, ἐπὶ ἐδάφους ἀναπαύων τὸ τῶμα, καὶ παρὰ τῇ πηγῇ ἀναψύχων αὐτό. Εἶτα καὶ ἑτέραν αἰτίαν εἰσάγει τοῦ καθῆσθαι αὐτὸν παρὰ τῇ πηγῇ, τὸ εἶναι σταθεράν μεσημβρίαν. ι Ωρα γὰρ, φησὶν, ἦν ὡσεὶ ἔκτη.» Ωστε καὶ διὰ τὸ τῆς ἄρας θαλπεινὸν ἐδεῖτο ἀναπαύσεώς τε καὶ ἀναψύξεω;. Καὶ ἄλλως δέ· ἵνα μή τις αιτιάσηται τὸν Κύριον, πως τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ ἐγκελευόμενος εἰς ὁδὸν ἐθνῶν μὴ ἀπελθεῖν, αὐτὸς εἰς Σαμαρείτας ἔρχεται, διὰ τοῦτό φησιν, ὅτι ἡ ἐπὶ τοῦ τόπου καθέδρα διὰ τὸν κόπον γέγονε, καὶ ὅτι ἡ πρὸς τὴν γυναῖκα διάλεξις εύλογον εἶχεν ἀφορμὴν, τὸ δίψος. Ἐπεὶ γὰρ ἐδίψα ἀκολούθως κατὰ τὸ ἀνθρώπινον, ἐδεῖτο καὶ ποτού. Ζητοῦντι δὲ ὁμιλεῖ τὸ γύναιον ὁμιλίαν ψυχῆς φιλο ns Joant. 1:1, 6. 97 Matth Na 5. 98 Gen. xxxi, 27. VERS. 6.8. • Jesus ergo fatigatus ex itinere, se debat sic super fontem. Hora erat ferme sexta; venit mulier Samaritana, ut hauriret aquam, Dicit ei Jesus: Da mihi quod bibam. Nam discipuli ejus abierant in civitatem ut cibos emerent. › Fatig:ttum Dominum ex itinere narrans evangelista, ostendit nobis Dominum a fastu et rerum abundantia alienum fuisse. Non enim jumentis utebatur ad iter, sed pedes ibat, instruens etiam nos non multis opus babere. Insuper dicit et ipsum incedere strenue, et non ignaviter. Ex quò discimus et nos vt cum constantia et diligentia faciamus opus Dei. Quod autem sedebat sic, significat simpliciter, et ut forte obveniebat, et non super sede, sed simpliciter videlicet super pavimento, refocillans corpus, et apud fontem se recreaus. Deinde et aliam causam inducit quare sederit apud fontem. Erat enim tempus meridianum: «llora enim, inquit, erat quasi sexta: › atque etiam propter horæ calorem opus habebat refrigerio et recreatione. Vel aliter dicit, ut ne quis reprehenderit Dominum, quomodo, cum præcipisset discipulis ut ne viam gentium ingrederentur, ipse ad Samaritanos venerit: idcirco dicit quod sedens in loco propter fatigationem fuerit, et quod colloquium cum muliere rationabilem habuerit causam, sitim scilicet. Quoniam enim sitiebat, consequenter humano more indigebat et potu. Quærenti autem oecurrit mulier, anima discendi avida. Quid igitur opus erat facto? repelleretne mulierem

adeo stuliosam, colloquentem et sitientem ea de μαθους. Τί οὖν λοιπὸν ξέει ποιῆσαι; ἀπώσεσθαι quibus dubitabat, ut audiret? Absit. Non fuisset hoc divinæ nrisericordia. Vide autem, oro, et ex hoc quam procul a fastu fuerit Dominus. Solus enim relinquitur in via, cum discipuli abivissent in civitatem ut emerent alimenta. Usque adeo enim millam curam ventris agebant, ut quo tempore ferme omnes a prandio dormiunt, illi cibos emerent, et panes duntaxat: ut et nos discamnus varietale: ciborum parvi facere. Vide, obsecro, et diligentiam evangelist. 554. Neque enim dixit af firmative, Hora erat sexta, sed ut minus a veritate exci 'at, ferme sexta, inquit, securum faciens sernonem. VERS. 9-11. • Dicit illi mulier Samaritana: Quomodo tu, Judæus cum sis, potum a me poscis, quæ sum mulier Samaritana? Non enim commercium libent Judzi cum Samaritanis. Respondit Jesus, et dixit ei: Si scires donum Dei, et quis sit qui dicit tibi, Da mihi quod bibam, tu pelisses ab eo, et dedisset tibi aquam vivam. Dicit ei mulier: Domine, neque quo haurias habes, et puteus profundus est: unde ergo babes aquam illam vivam?» Ab habitu el veste forsitan, et alia corporis forma, et colloquio ipso existimavit Samaritana Judæum esse Do- „minum; ideo et ad ipsum dicit: «Quomodo tu Judius cum sis, etc. Vide auteni quomodo circumspecta fuerit mulier. Nam si cavere oportebat, Dominum oportebat, non illam. Non enim dixit quod Samaritani consuetudinem non habent cum Judæis, se, Judæi non habent consuetudinem cum Famaritanis. Aitamen reque sic tacet, sed existimaus Dominum rer illicitam facere, corrigit quod præter legem fiebat. Christus autem non prius manifestat se, quam virtus mulieris monstretur. Postquam autem indicata est mulieris virtus, et quod tam circumspecta et diligens esset, tunc tandem facipit loqui cum ea de sublimibus: • Si scires enim, inquit, donum Dei, › hoc est, si cognosceres quid donet Deus, nempe æterna et incorruptibiha scires autem et me, quod cum Deus sim, ut possim hæc tibi dare: to quæsivisses utique et accepisses aquam vivam. Gratiam autem Spiritus sancti aquam dicit esse, propterea quod purificat η et multum refrigerii præbeţ suscipientibus. Porro aquam dicit non stantem, qualis est in putcis et Jacubus, putris et corrupta, sed vivam, hoc est scaturientem, et quæ moveatur. Nam gratia Spiritus semper agilem ad bonum facit animam, ascensiones Semper disponentein. Talem aquam bibit Paulus Viventem et semper mobilem, cum oblivisceretur corum quæ post se, et ad anteriora se extenderet. ‹ Dicit ei mulier: Domine.» Vides quomodo statim ab onmili cogitatu desistens, magnum ei honorem attribuat, Dominum vocando? Neque tamen in profendum verborum Christi venerat. Nam aliter quidem dle dicit, aliter autem illa intelligit verba de aqua. τὴν γυναῖκα οὕτω φιλομαθώς διακειμένην, καὶ δια ψῶσαν ἀκοῦσαι τῶν ἐφ' οις ἡπάρει; Απαγε! οὐ Θεοῦ φιλανθρωπίας τοῦτο. Ορα δέ μοι καὶ ἀπὸ τούτου τὸ ἄτυφον τοῦ Κυρίου. Μόνος γὰρ καταλιμπάνεται ἐπὶ τῆς ὁδοῦ, τῶν μαθητῶν ἀπελθόντων εἰς τὴν πόλιν, ἵνα τροφὰς ἀγοράσωσι. Τοσοῦτον γὰρ ἐν δευτέρῳ τὰ τῆς γαστρὸς ἐτίθεντο, ὥστε ἐν ᾧ και μ πάντες σχεδὸν καὶ ὑπνώττουσι μετὰ τὸ ἀριστησαν οὗτοι τροφὰς ἡγόραζον, ἄρτους δηλαδή μόνους, ἵνα καὶ ἡμεῖς μάθωμεν τῆς ποικιλίας τῶν ἐδεσμάτων Ολιγωρεῖν. "Ορα δέ μοι καὶ τὴν ἀκρίβειαν τοῦ εὐαγ γελιστοῦ. Οὐδὲ γὰρ εἶπεν ἀποφαντικῶς; Ὅλα ἦν ἔκτη, ἀλλὰ διὰ τὸ μὴ ἀποπεσεῖν τῆς ἀληθείας, «ὡσεὶ Έκτη, ο ἔφη, τὸ ἀσφαλὲς τῷ λόγῳ προμηθούμενος. • Λέγει οὖν αὐτῷ ἡ γυνή, ἡ Σαμαρείτις· Πῶς σ Ἰουδαῖος ών, παρ' ἐμοῦ πιεῖν αἰτεῖς, οὔσης γυναικός Σαμαρείτιδος; Οὐ γὰρ συγχρῶνται Ἰουδαῖοι Σαμα ρείταις. Απεκρίθη Ἰησοῦς, καὶ εἶπεν αὐτῇ· Κι ᾔδεις τὴν δωρεὰν τοῦ Θεοῦ, καὶ τίς ἐστιν ὁ λέγων σα Δός μοι πιεῖν, σὺ ἂν ᾖτησα; αὐτὸν, καὶ ἔδωκεν ἂν σοι ὕδωρ ζῶν. Λέγει αὐτῷ ἡ γυνή Κύριε, τε άντλημα ἔχεις, καὶ τὸ φρέαρ ἐστὶ βαθύ, πόθεν οὖν ἔχεις τὸ ὕδωρ τὸ ζῶν; › Ἀπὸ τοῦ σχήματος καὶ τῆς στολῆς ἴσως, καὶ τῆς ἄλλης περὶ τὸ σῶμα διαθέ σεως, καὶ αὐτῆς τῆς ὁμιλίας, ἐνόμισεν ἡ Σαμαρείτις Ἰουδαῖον εἶναι τὸν Κύριον· διὸ καὶ πρὸς αὐτὸν λέγει· «Πῶς σὺ Ἰουδαῖος ὤν,» καὶ τὰ ἑξῆς. Όλα δὲ πῶς διεσκεμμένον ἦν τὸ γύναιον. Εἰ γὰρ Έδει φυλάξασθαι, τὸν Κύριον ἔδει, οὐκ ἐκείνην. Οὐ γὰρ εἶπεν, ὅτι Ἰουδαίοις οὐ συγχρῶνται Σαμαρείται, ἀλλ', Ἰουδαῖοι Σαμαρείται οὐ προσίενται. Αλλ' όμως ἡ γυνὴ οὐδὲ οὕτως σιγᾷ, ἀλλ' οἰηθεῖσα τὸν Κύριον πράγμα παράνομον ποιεῖν, διορθοῦται τὸ μὴ κατὰ νόμον γινόμενον. Ὁ δὲ Χριστὸς οὐ πρότερον ἔκκιλύπτει ἑαυτὸν, πρὶν ἡ ἀρετὴ τῆς γυναικὸς δειχθείτ Ἐπεὶ γὰρ ἐδείχθη τοῦ γυναίου ἡ ἀρετὴ, καὶ ἔτι οὕτως διεσκεμμένη καὶ ἀκριβής ἐστι, τότε ἄρχεται λοιπὸν αὐτῇ ὁμιλεῖν τὰ ὑψηλότερα. ο Εἰ δεις γάρ, φησί, τὴν δωρεὰν τοῦ Θεοῦ, ν τουτέστιν, εἰ ἐγίνωσκες, τί δωρεῖται Θεός, καὶ ὅτι αἰώνια καὶ ἄφθαρτα, ᾔδεις δὲ καὶ ἐμὲ, ὅτι Θεὸς ὢν δύναμαι ταῦτά σει δοῦναι, σὺ ἂν ἐζήτησας καὶ ἔλαβες ὕδωρ ζῶν. Τὴν χάριν δὲ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ὕδωρ φησίν εἶναι, διότι τε καθαίρει και πολλὴν παραψυχὴν χορηγεί τοῖς ὑποδεχομένοις· ὕδωρ δὲ οὐχ ἱστάμενον, οἷα τὰ ἐν λάκκοις καὶ φρέασι σηπεδονώδη καὶ διεφθαρότα, ἀλλὰ ζῶν, τουτέστιν ἀναβλύζον, ἀναπηδύων, κινούμενον. Η γὰρ χάρις του Πνεύματος ἀεικίνητον πρὸς τὸ ἀγαθὸν τὴν ψυχὴν ἐργάζεται, ἀναβάσεις ἀεὶ διατιθεμένην. Τοιοῦτον ὕδωρ ἔπιε Παῦλος ζῶν καὶ ἀει κίνητον, τῶν μὲν ὄπισθεν ἐπιλανθανόμενος, τοῖς ἐὲ ἔμπροσθεν ἐπεκτεινόμενο:. ο Λέγει αὐτῷ ἡ γυνή Κύριε, ο ρᾶς πῶς εὐθὺς τῆς ταπεινῆς ἐννοιες ἀποστῶτα, πολλὴν τὴν τιμὴν αὐτῷ ἀπονέμει, Κα ριον ονομάζουσα; Οὐ μέντοι εἰς τὸ βάθος τῶν τῶ Χριστοῦ ῥημάτων ἔφθασεν, ἀλλ᾽ ἄλλως μὲν ἐκεῖνος λέγει, ἄλλως δὲ ἐκείνη νοεῖ τὰ περὶ τοῦ ὕδατος.

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. CAP. IV. VERS. 12-15. • Num tu major es patre nostro Jacob, qui dedit nobis puteum, et ipse ex eo bibit, et filii cjus, et pecora ejus? Respondit Jesus, et dixit ei: Omnis qui bibit ex aqua hac, sitiet iterum. Quisquis autem biberit ex aqua, quam ego dabo ei, non sitiet in æternum; sed aqua quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquæ salientis in vitam æternam. Dicit illi mulier: Domine, da mihi istam aquam, ut non sitiam, neque veniam huc ad bauriendum. 555 Patrem suum facit Jacob, se intrudens in nobilitatem Judaicam. Vide autem, obsccro, prudentiam mulieris, quomodo statim a varietate aquarum ratiocinatur et dantium varietatem. Dicit enim: Si talem aquam daturus es, omnino ma • jur es patre Jacob, qui nobis dedit hanc aquam. Quod autem ipsc ex eo bibit, laus est bonitatis aquæ; tantum enim placuit fons ille patriarchæ, ut et ipse biberit, et filii ejus. Quod autem et pecora ejus biberint, indicium est copiæ aquarum. Non enim solum dulcis est aqua, et ita dulcis, ut et Jacob ev ea biberit, sed et larga, et sic larga, ut suffecerit multitudini pecorum patriarchæ Jacob. Cum autem diceret mulier, «Num tu major es patre nostro? › Dominus quidem manifeste non dicit, Profecto major sum, ut non videatur arrogus esse, cum nondum aliquod specimen suæ virtutis exhibuisset: hoc tamen parat per ea quæ dicit. Dicit enim: c Qui bibit ex hac aqua, iterum sitiet: qui autem ex mnea bibit, non sitiet in æternum.» Atque ita si miraris Jacob qui dedit aquam taiem, multo magis admirari oportet eum qui præbet longe meliorem aquam. Quam enim ego do, fons fit aquæ, qua: in dies magis ac magis multiplicatur. Non enim quam parum accipiunt sancti a Deo, ita usque ad finem servaul, sed semina quidem et initia accipiunt loui per gratiam, insumunt autem et ipsi, ac crescere faciunt; id quod per parabolam talentorum significat Dominus, et per hospitem. Etenim qui acceperat duo talenta, lucratus est alia duo 98* sed sua præparatione: et hospiti qui susceperat vulneratum latronibus, pollicetur Dominus, quidquid praeterea impenderis de tuo, dabo tibi. fliud igitur et hoc loco inuit: Equidem aquam do sitienti: illa autem, quam ego do, non manet tanta, sed etiam multipli catur, ac fous efficitur. Dedit Paulo aquam brevem Dominus, Ananiæ instructiones: ac brevem illam aquam doctrinarum Ananiæ Paulus fontem esse demonstravit, ita ut a Jerusalem usque ad Illyricum pervenirent illius fontis prosilientes Auxu8. Et mulier quomodo in his affecta est? Humiliter quidem adhuc se gerit: opinatur enim de sensibili aqua sermones haberi: profectum tamen quemdam indicat. Nam primum quidem dubitabat, dicens: • Unde habes aquam viventem?» Nunc autem et scimonem sine dubio suscipit, dicens: ‹ Da mihi hane aquam. › Videtur igitur hæc esse prudentior Nicodemo. Nam ille quidem cum multa audivisset, talia • Μή σὺ μείζων εἴ τοῦ πατρὸς ἡμῶν Ἰακώβ, ὃς ἔδωκεν ἡμῖν τὸ φρέαρ, καὶ αὐτὸς ἐξ αὐτοῦ Επιε, καὶ οἱ υἱοὶ αὐτοῦ, καὶ τὰ θρέμματα αὐτοῦ; Απεκρίθη Ἰησοῦς, καὶ εἶπεν αὐτῇ· Πᾶς ὁ πίνων ἐκ τοῦ ὕδατος τούτου, διψήσει πάλιν· ὅς δ' ἂν πίῃ ἐκ τοῦ ὕδατος, οὗ ἐγὼ δώσω αὐτῷ, οὐ μὴ διψήσῃ εἰς τὸν αἰώνα· ἀλλὰ τὸ ὕδωρ ὃ δώσω αὐτῷ, γενήσεται ἐν αὐτῷ πηγὴ ὕδατος αλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον. Λέγει πρὸς αὐτὸν ἡ γυνή Κύριε, δός μοι τοῦτο τὸ ὕδωρ, ἵνα μὴ διψῶ, μηδὲ ἔρχωμαι ἐνθάδε ἀντλεῖν. ο Πατέρα ἑαυτῆς ποιεῖται τὸν Ἰακώβ, εἰς τὴν Ἰουδαϊκὴν εὐγένειαν αὐτὴν συνωθοῦσα. "Ορα δέ μοι τὴν σύνεσιν τῆς γυναικός, πῶς εὐθὺς ἀπὸ τῆς τῶν ὑδάτων διαφοράς συλλογίζεται καὶ τὴν διαφοράν τῶν διδόντων. Εἰ γὰρ, φησί, τοιοῦτον ὕδωρ δώσεις, πάντως μείζων εἶ τοῦ τὸ παρὸν ὕδωρ δεδωκότος ἡμῖν Ἰακώβ. Τὸ δὲ, ο Καὶ αὐτὸς ἐξ αὐτοῦ ἔπιεν, κ ἔπαινός ἐστι τῆς τοῦ ὕδατος ἡδύτητος. Τοσούτον γάρ, φησίν, ἠρέσκετο τῇ πηγῇ ὁ πατριάρχης, ὥστε καὶ αὐτὸς πιεῖν, καὶ οἱ υἱοὶ αὐτοῦ. Τὸ δὲ καὶ τὰ θρέμ ματα αὐτοῦ πιεῖν, ἐνδεικτικόν ἐστι τῆς ἀφθονίας τοῦ ὕδατος. Οὐ μόνον γάρ, φησιν, ἡδὺ ἐστι τὸ ὕδωρ, καὶ οὕτως ἡδὺ, ὡς καὶ τὸν Ἰακὼβ πιεῖν ἐξ αὐτοῦ· ἀλλὰ καὶ δαψιλές, καὶ οὕτως, ὥστε καὶ πρὸς τὸ πλῆθος τῶν θρεμμάτων τοῦ πατριάρχου ἀρκέται. Εἰπούσης δὲ τῆς γυναικὸς τὰ, ο Μὴ σὺ μείζων εἶ τοῦ πατρὸς ἡμῶν;» ὁ Κύριος φανερῶς μὲν οὐ λέγει, ὅτι Ναὶ μείζων εἰμὶ, ἵνα μὴ δόξῃ κομπάζειν, μήπω δοὺς ἀπέδειξαν τῆς οἰκείας, δυνάμεως· δι᾿ ὧν δὲ λέγει, τοῦτο κατασκευάζει· ι Ο πίνων μὲν γὰρ ἐκ τοῦ ὕδα τος τούτου διψήσει· ὁ δὲ ἐκ τοῦ ἐμοῦ πίνων οὐ μὴ διψήσει.» Ωστε εἰ θαυμάζεις τὸν Ἰακὼν τὸν δόντα τὸ ὕδωρ τοῦτο, πολλῷ μᾶλλον ἐμὲ χρὴ θαυμάσαι, τὸ πολὺ βέλτιον ὕδωρ παρέχοντα. "Ο γὰρ ἐγὼ δίδωμι, πηγὴ γίνεται ὕδατος ἀεὶ καὶ ἀεὶ πληθυνομένου. Οὐ γὰρ ὅσον λάβωσιν οἱ ἅγιοι ἐκ Θεοῦ, τοσοῦτον καὶ ἄχρι τέλους τηροῦσιν· ἀλλὰ σπέρματα μὲν καὶ ἀρχὰς τοῦ ἀγαθοῦ δέχονται διὰ τῆς χάριτος, προσδαπανῶσι δὲ καὶ αὐτοὶ καὶ αὔξουσιν· ὁ καὶ διὰ τῆς τῶν ταλάντων παραβολῆς σημαίνει ὁ Κύριος, καὶ διὰ τοῦ πανδοχέως. Καὶ γὰρ ὁ τὰ δύο τάλαντα λαβών, ἐκέρδησεν ἄλλα δύο διὰ τῆς ἐπεργασίας· καὶ τῷ πανδοχεῖ δὲ, τῷ τὸν τραυματισθέντα ὑπὸ λῃστῶν ποδεξαμένῳ, ύπισχνείται ὁ Κύριος, ὅτι Ο άν προσδαπανήσῃς οἴκοθεν, ἐγώ δώσω σοι. Τοῦτο οὖν κἀνταῦθα αινίττεται· Δίδωμι μὲν ἐγὼ ὕδωρ τῷ δι ψῶντι, ἐκεῖνο δὲ, ὅπερ δίδωμι, οἱ μένει τοσοῦτον, ἀλλὰ πλημμυρεῖ, καὶ πηγὴ γίνεται. Δέδωκε δὲ τῷ Παύλῳ ὕδωρ βραχὺ ὁ Κύριος, τὰς τοῦ ᾿Ανανίου κατ ηχήσεις, ἀλλὰ πηγὴν ὁ Παῦλος τὸ βραχὺ ἐκεῖνο τῆς διδασκαλίας ὕδωρ τοῦ ᾿Ανανίου ἀπέδειξεν, ὥστε ἀπὸ Ιερουσαλήμ μέχρι τοῦ Ἰλλυρικοῦ φθᾶσαι τὰ τῆς πηγῆς ἐκείνης ὁρμήματα. Η γυνὴ δὲ πῶς ποτε ἄρχ περὶ ταῦτα διάκειται; Ταπεινῶς μὲν ἔτι (νομίζει γὰρ περὶ ὕδατος αἰσθητοῦ τοὺς λόγους είναι), πλὴν ἀλλ' ἐμφαίνει και τινα προκοπήν. Τὸ μὲν γὰρ πρότερον † ήρει, λέγουσα·. Πόθεν ἔχεις δέως ζῶν: ν νῦν δὲ Laus, x, 59. και Matth. Δ3, ' "" Act. 13 '

dicebat: c Quomodo possunt hæc feri? ista ἀνενδοιάστως δεξαμένη τὸν λόγον, φησί ο Δός μοι autem incipit contemnere etiam fontem Jacob. Nam τοῦτο τὸ ὕδωρ, ο Εοικεν οὖν αὕτη συνετωτέρα εἶναι dicit: Si talem aquam labes, da mnihi, ut non ultra τοῦ Νικοδήμου. Ἐκεῖνος μὲν γὰρ, μυρίων ἀκούσας veniam huc ad hauriendum. Vides quod prætulerit τοιούτων, ἔλεγε·. Πῶς ταῦτα γενέσθαι δύναται; ο ipsi Jacob Dominum. αὕτη δὲ ἄρχεται καταφρονεῖν ἤδη καὶ τῆς πηγῆς τοῦ Ἰακώβ. Εἰ γὰρ, φησί, τοιοῦτον ὕδωρ ἔχεις, δός μοι, καὶ οὐκ ἔτι ἐλεύσομαι ὧδε, ὥστε ἀντλεῖν. Ορις πως προέκρινε τὸν Κύριον τοῦ Ἰακώβ. VERS. 16-22. «Dicit ei Jesus: 556 Vade, voca virum tuum, et veni huc. Respondit mulier, et dixit ei: Non habeo virum. Dicit ei Jesus: Bene dixisti, Non habeo virum: quinque enim viros habuisti, et nunc quem habes, won est tuus vir. Hoc vere dixisti, Dicit ei mulier: Domine, video quod propheta es tu, Patres nostri in monte hoc adoraverunt, et vos dicitis quol Hierosolymis est locus ubi oporteat adorare. Dicit ei Jesus: Mulier, crede mili, venit hora quando neque in monte hoc, neque in Hierosolymis adorabitis Patrem. Vos adoratis quod nescitis: nos adoramus quod scimus: quía salus ex Juclaeis est. Vade, voca virum tuum. Quia videbat illam urgentem ad recipiendum, et cogentem se ad dandum, dicit: c Vade, voca virum tuum, quasi › ostendat quod etiam illum oporteat esse participem hujus doni mei. Illa autem festinans, et ut recipiat, et ut simul lateat, dicit: «Non habeo virum.» At Dominus per prophetiam nunc revelat suam virtutem, et priores ejus viros numerat et eum qui nunc ignorabatur arguit. Nunquid igitur illa ægre ferebat, cum talia audiret? vel relicto illo fugiebat? Non, sed magis admirata est et confortata, dicens: • Domine, video quod propheta es tu, s et de dogmatibus divinis statim illum interrogat, non de corporalibus, ut de sanitate corporis, vel divitiis: ita sapientiæ avidam, et virtuti deditam habebat animam; fed quid? «Patres nostri in monte illo adoraverunt.» Quod dicit propter Abraaam et Jacob. Elenim illuc tradunt Isaac in sacrificium adductum *. • Εt quomodo, inquit, vos dicitis quod in Hierosolymis oportet adorare?» Vidisti quomodo sublimior fuerit? Nam quæ paulo ante sollicita erat ne siti ultra vexaretur, nunc de dogmatibus rogat. Idcirco el Christus visa ejus sapientia hoc quidem ejus dogma non solvit. Non enim erat satis serium et gni momenti, sed aliud quoddam majus dogma mauifestat, id quod neque Nicodemo neque NathaHaeli revelaverat. • Venit enim, inquit, hora quando neque in Hierosolymis neque in hoc loco adorabitur Deus.. Nam tu quidem, inquit, conaris ostendere res Samaritanoruin digniores lis, quæ apud Judæos aguntur: ego autem dico tibi quod neque hæc neque illa habent dignitatem, sed alius quispiam status erit illis dignior. Verumtamen et sic Judæos vobis Samaritanis digniores affirmo. • Vos enim, inquit, adoratis quod nescitis: nos autcmn Judzi, quod scimus.» Porro seipsum Ju- • Gen. xxii. "Οτι ή σωτηρία ἐκ τῶν Ἰουδαίων ἐστίν. Hec teiba hic desunt, et aliquibus etiam in aliis codici- • Λέγει αὐτῇ ὁ Ἰησοῦς Ὕπαγε, φώνησον τὸν ἄνδρα σου, καὶ ἐλθὲ ἐνθάδε. Ἀπεκρίθη δὲ ἡ γυνή, καὶ εἶπεν αὐτῷ· Οὐκ ἔχω ἄνδρα. Λέγει αὐτῇ ὁ Ἰησοῦς· Καλῶς εἶπας, ὅτι Ανδρα οὐκ ἔχω. Πέντε γὰρ ἄνδρας ἔσχες, καὶ νῦν δν ἔχεις, οὐκ ἔστι σου ἀνήρ· τοῦτο ἀληθῶς εἴρηκας. Λέγει αὐτῷ ἡ γυνή Κύριε, θεωρῶ, ὅτι προφήτης εί σύ. Οι πατέρες ἡμῶν ἐν τούτῳ τῷ ὄρει προσεκύνησαν, καὶ ὑμεῖς λέγετε, ὅτι ἐν Ἱεροσολύμοις ἐστὶν ὁ τόπος, ὅπου δεῖ προς κυνεῖν. Λέγει αὐτῇ ὁ Ἰησοῦς· Γύναι, πίστευσόν μοι, ὅτι ἔρχεται ώρα, ὅτε οὔτε ἐν τῷ ὄρει τούτῳ, οὔτε ἐν Ἱεροσολύμοις προσκυνήσετε τῷ Πατρί. Υμείς προς κυνεῖτε 8 οὐκ οἴδατε, ἡμεῖς προσκυνοῦμεν δ οίδαμεν (α). — Υπαγε, φώνησέν σου τὸν ἄνδρα. 5 Επει γὰρ ἑώρα αὐτὴν ἐπικειμένην, ὥστε λαβεῖν, καὶ ἀναγκάζουσαν αὐτὸν δοῦναι, φησί· ο Φώνησόν στο τὸν ἄνδρα· ν ὡσανεὶ ἐνδεικνύμενος, ὅτι κἀκεῖνον δεῖ κοινωνόν σοι γενέσθαι τῆς δωρεάς ταύτης της ἐμῆς. Ἐκείνη δὲ ἅμα μὲν λαβεῖν, ἅμα δὲ καὶ λαβείν σπεύδουσα, φησίν· «Οὐκ ἔχω ἄνδρα.» Ο δὲ Κύριος, διὰ προφητείας λοιπὸν ἀποκαλύπτων τὴν οἰκείαν δύναμιν, τούς τε προτέρους ἀριθμεῖ, καὶ τὴν νῦν ἐγκρυπτόμενον ἤλεγξεν. 'Αρα οὖν ἐδυσχέρανεν ἐκείνη ταῦτα ἀκούσασα; ἢ ἀφεῖσα τοῦτον ἔφυγεν; Ούκουν, ἀλλὰ θαυμάσασα μᾶλλον καὶ προσκαρτερήσασα πλέον λέγει • «Κύριε, θεωρώ, ότι προφήτης εἶ σύ· ο καὶ περὶ δογμάτων ἐνθέων αὐτὸν ἐρωτᾷ, οὐ περὶ βιωτι κῶν, οἷον, σώματος ὑγείας, ἢ χρημάτων· οὕτω φιλόσοφον είχεν καὶ εὐρυὰ πρὸς ἀρετὴν τὴν ψυχήν. ᾿Αλλὰ τί; «Οι πατέρες ἡμῶν ἐν τῷ ὄρει τούτῳ προς εκύνησαν. ο Ταῦτα δὲ λέγει διὰ τοὺς περὶ τὸν ᾿Αβραάμ· καὶ γὰρ ἐν ἐκείνῳ φασὶν ὑπ' αὐτοῦ ἀνηνέχθαι τὸν Ἰσαὰκ εἰς θυσίαν. Καὶ πῶς, φησὶν, σὑμεῖ; λέγετε, ὅτι ἐν Ἱεροσολύμοις δεῖ προσκυνεῖν; ι Εἶδες πῶς ὑψηλοτέρα γέγονεν; Ἡ γὰρ πρὸ μικροῦ μεριμνώσα ὑπὲρ τοῦ μὴ σκύλλεσθαι διὰ τοῦ διψήν, περὶ δογμάτων ἐρωτᾷ. Διὸ καὶ ὁ Χριστὸς ἰδὼν τὴν αὐτῆς σύνεσιν, τοῦτο μὲν τὸ ἀπόρημα αὐτῆς οὐ λύει (οὐ γὰρ ἦν περισπούδαστον), ἄλλο δὲ μείζον δόγμα ἀποκαλύπτει, ὅπερ οὐδὲ Νικοδήμῳ, οὐδὲ Ναθαναὴλ ἀπεκάλυψεν. Ερχεται γαρ, φησίν, ώρα, ὅτι οὔτε ἐν Ἱεροσολύμοις, οὔτε ἐνταῦθα προσκυνηθήσεται ὁ Θεός. Σὺ μὲν γὰρ, φησί, σπουδάζεις δεῖξαι τὰ τῶν Σαμι· ρειτῶν ἐντιμότερα τῶν παρὰ τοῖς Ἰουδαίοις· ἐγὼ δὲ λέγω σοι, ὅτι οὔτε ταῦτα, οὔτε ἐκεῖνα ἔχουσι τὸ πρε σβεῖον, ἀλλ᾽ ἑτέρα τις έσται κατάστασις, ἀμφοτέρων ἀμείνων. Πλὴν καὶ οὕτω τοὺς Ἰουδαίους σεμνοτέρους τῶν Σαμαρειτῶν ὑμῶν ἀποφαίνω. Ὑμεῖς γάρ, φησί, bus apud Millium; quæ tamen infra exponuntur a Theophylacto.

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. IV. lieris loquitur. Illa enim suspicabatur Judaicum prophetam esse, et propterea dicit: «Nos adoramus. Quomodo autem nesciverunt Samıɔritani quod adorarunt? Loco putabant concludi Deumn: ideo et cum misissent, quando a leonibus devorabantur, ut supra dictum 557 est, et aununtiassent regi Assyriorum se a Deo loci non suscipi: ibi manserunt multo tempore, et coluerunt idola, et non ipsum quoque verum Deum. Judæi autem ab hoc errore liberi fuerunt, et sciverunt esse unum Deum omnium, tametsi non omnes. Quia salus ex Judæis est. Duplicem sensuin hoc nobis dat. Vel enim quod orbi ex Judæis bona provenerint: scire enim Deum, et contemnere idola, inde exordium labuere, aliaque omnia sana dogmata: etiam ipsa adoratio, quæ apud vos Samaritanos, tametsi non recta fuerit, a Judæis originem duxit: vel salutem nominat suum adventum, qui ex Judæis fuit. Potest autem et Dominus ipse dici salus, quia ex Judæis fuit secundum carnem. προσκυνεῖτε οὐκ οἴδατε· ἡμεῖς δὲ οἱ Ἰουδαῖοι, δ deis annumerat, co quod juxta opinionem muοίδαμεν. Εαυτὸν δὲ μετὰ τῶν Ἰουδαίων ἀριθμεί, δ ότι πρὸς τὴν ὑπόνοιαν τῆς γυναικὸς φθέγγεται· ὡς προφήτην γὰρ Ἰουδαῖον αὐτὸν ὑπενόει ἐκείνη, καὶ διὰ τοῦτό φησι· «Ἡμεῖς προσκυνοῦμεν.» Πῶς δὲ οὐκ ᾔδεισαν οι Σαμαρείται 8 προσεκύνουν; Τόπῳ περικλείεσθαι ἐνόμιζον τὸν Θεόν. Διὸ καὶ πέμψανε τες, ὅτε ὑπὸ τῶν λεόντων κατεβιβρώσκοντο, ὡς ἄνω εἴρηται, ἀπήγγειλαν τῷ βασιλεῖ τῶν Ασσυρίων, ὅτι ὁ τοῦ τόπου Θεὸς αὐτοὺς οὐ παραδέχεται. Ενθεν τοι καὶ ἔμειναν ἄχρι πολλοῦ καὶ εἴδωλα θεραπεύοντες, καὶ οὐκ αὐτὸν δὲ τὸν Θεόν. Ἰουδαῖοι δὲ ταύτης ἦσαν ἀπηλλαγμένοι τῆς ὑπονοίας, καὶ Θεὸν τῶν ἁπάντων αὐτὸν ᾔδεισαν, εἰ καὶ μὴ πάντες. • Ότι ή σωτηρία ἐκ τῶν Ἰουδαίων ἐστί.» Διπλήν ἔννοιαν τοῦτο δίδωσιν ἡμῖν. Η γὰρ ὅτι τῇ οἰκουμένῃ τὰ ἀγαθὰ ἐκ τῶν Ἰουδαίων γέγονε (τὸ γὰρ εἰδέναι Θεὸν, καὶ καταγινώσκειν εἰδώλων, ἐκεῖθεν τὴν ἀρχὴν ἔσχε, καὶ τὰ ἄλλα πάντα δόγματα, καὶ αὐτὸ δὲ τοῦτο τὸ τῆς προσ κυνήσεως παρ' ἡμῖν (α) τοῖς Σαμαρείταις, εἰ καὶ μὴ ὀρθῶς, ἀπὸ γοῦν τῶν Ἰουδαίων τὴν ἀρχὴν ἔσχεν)· ἢ σωτηρίαν τὴν οἰκείαν παρουσίαν ὀνομάζει, ἥτις ἐκ τῶν Ἰουδαίων γέγονεν. Ἔστι δὲ καὶ αὐτὸν τὸν Κύ ριον σωτηρίαν νοῆσαι, ὅς ἐγένετο ἐκ τῶν Ἰουδαίων τὸ κατὰ σάρκα. • Αλλ' ἔρχεται ώρα, καὶ νῦν ἔστιν, ὅτε οἱ ἀλη Οινοὶ προσκυνηταὶ προσκυνήσουσι τῷ Πατρὶ ἐν πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ· καὶ γὰρ ὁ Πατήρ τοιούτους ζητεῖ τοὺς προσκυνοῦντας αὐτόν. Πνεῦμα ὁ Θεός, καὶ τοὺς προσκυνοῦντας αὐτὸν, ἐν πνεύματι καὶ ἀλη θείς δεν προσκυνεῖν.» Εἰ καὶ πλέον ὑμῶν τῶν Σα μαρειτῶν ἔχομεν ἡμεῖς οἱ Ἰουδαῖοι τῷ τρόπῳ τῆς προσκυνήσεως, ἀλλὰ καὶ τὰ τῶν Ἰουδαίων τέλος ἕξει λειπόν. Οὐ γὰρ τὰ τῶν τόπων ἀμειφθήσεται μόνον, ἀλλὰ καὶ τὰ τοῦ τρόπου τῆς λατρείας· καὶ ταῦτα ἐπὶ θύραις ἐφέστηκε, καὶ νῦν ἔστιν· οὐ γὰρ, ὡς τὰ παρὰ τῶν προφητῶν εἰρημένα, παράτασιν χρονικὴν λήψονται. ᾿Αληθινοὺς δὲ προσκυνητάς φησι τοὺς κατὰ τὸν αὐτοῦ νόμον πολιτευομένους, οἳ οὐ τύπων περικλείουσι τὸν Θεὸν, ὡς οἱ Σαμαρείται, ἢ λατρεία θεραπεύουσιν αὐτὸν σωματικῇ, ὡς Ἰουδαῖο:, ἀλλ' ἐν πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ, τουτέστι διὰ τῆς ψυχῆς, διὰ τῆς τοῦ νοὸς καθαρότητας. Επεὶ γὰρ ὁ Θεός πνεῦμά ἐστι, τουτέστιν ἀσώματος, δεῖ αὐτὸν προσκυνεῖν ἀσωμάτως, ὅ ἔστι κατὰ ψυχήν. Τοῦτο γὰρ διὰ τοῦ, ἐν πνεύματι, ο δηλοῖ· καὶ γὰρ καὶ πνεῦμα, καὶ ἀσώματον ἡ ψυχή. Ἐπεὶ δὲ πολλοὶ δοκοῦσι μὲν αὐτὸν προσκυνεῖν κατὰ ψυχὴν, οὐκ ὀρο Οὴν δὲ δόξαν περὶ αὐτοῦ ἔχουσιν, ὡς οἱ αἱρετικοί, διὰ τοῦτο προσέθηκε τὸ· ἐν ἀληθείᾳ. ο Δεῖ γὰρ καὶ κατὰ νοῦν προσκυνεῖν τῷ Θεῷ, ἀλλὰ καὶ ἀληθῆ δόξαν περὶ αὐτοῦ ἔχειν. Τάχα δέ τις ἐρεῖ, ὅτι τὰ δύο τῆς καθ' ἡμᾶς φιλοσοφίας ἐνταῦθα μέρη αινίττεται, πρᾶξιν λέγω καὶ θεωρίαν, διὰ τῶν δύο τούτων· διὰ μὲν τοῦ, «ἐν πνεύματι, ο τὸ πρακτικόν. «Όσοι γὰρ πνεύματι θεοῦ ἄγονται, τὰς πράξεις του σώματος θανατοῦσι,» κατὰ τὸν θεῖον ᾿Απόστολον· καὶ πάλιν· • Η σάρξ, ἐπιθυμεῖ κατὰ τοῦ πνεύματος· τὸ δὲ • Rom. viii, 14. * Gal. v, 17. (α) Ημίν εν ὑμῖν. VERS. 23, 24. Sed venit hora, et nunc est, quando veri adoratores adorabunt Patrem in spiritu ac veritate. Nam et Pater tales quærit qui adorent ipsum. Spiritus est Deus, et eos qui adorant eum, in spiritu ac veritate oportet adorare.» Quamvis nos Judaei, quantum ad modum adorationis attinet, plus habeamus quam vos Samaritani, altamen et res Judæorum nunc finem habituræ sunt. Non enim in solis locis mutatio erit, sed et modus colendi alterabitur: et hæc in foribus sunt, et nunc est hora. Non enim sicut ea quæ a prophetis dicta in longum tempus differentur. Veros autem adoratores dicit eos qui secundum ipsius legem vivunt, qui non loco aliquo includunt Deum sicut Samaritani, vel cultu colunt corporali, sicut Judæi': sed spiritu et veritate, hoc est, per animam, per puritatem mentis. Quia enim Deus spiritus est, hoc est iucorporeus, oportet ipsum adorare incorporaliter, ville.. licet in anima. Hoc enim significat, in spiritu. Ειnim anima spiritus est incorporeus. Quoniam autem multi videntur adorare in aniına, non tamen rectam babent scientiau, sicut hæretici: ideo addidit, et in veritate. Oportet enim et mente adorare Deum, et sanam opinionem de ipso habere. Fortassis autern quispiam dicet, quod duæ partes nostrae philo sophiae hic iusiuuentur, praxis dico et contemplatio per duo ista. Nam cum dicit, ciu spiritu, practice docetur. «Quicunque cnim spiritu Dei aguntur ",» opera corporis mortificant sccundum divinum Apostolum, Et iterum: Caro concupiscit adversus spiritum, spiritus autem contra carnem.» Εt ita practice insinuatur per hoc quod dicit, in spiritu. › Per hoc autem quod dicitur ‹ in veritate, ▸

καὶ contemplativa. Porro hæc et Paulus dicit. «Ευ- πνεῦμα, κατὰ τῆς σαρκός, ὥστε την πρακτικὴν lemur, inquit, in azymis sinceritatis, hoc est, puritatis vita, id quod est practices: «et veritatis ",» id quod est contemplativa. Contemplatio enìm occupatur circa veritatemi doctrinæ verbi. Vel aliter: Quoniam peculiare erat Samaritanis Deum loco 558 includere, et dicere quod in hoc loco oporteat adorare, apud Judæos autem omnia in figura * et umbra fiebant, in spiritu adorare, opponitur adorationi Samaritanorum, ut dictumn hunc sensum habeat: Vos quidem Samaritani localem quemdam cultum offertis Deo, veri autem adcratores non localem offerent. In spiritu enim colent, hoc est, mente et anima. Sed neque sicut Judæi in sypo et umbra adorabunt, sed in veritate: quia Judaicorum morum et observationum futurus est finis. Fortassis autem Judaica lex, secundum litteram intellecta, figura erat et umbra. Quod dicitur, e in spiritu 7, › opponitur litteræ. Non enim lex litteræ a nobis observatur, sed lex spiritus. Nam littera quidem occidit, Spiritus autem vivificat. Εt quod dicitur, c in veritate,» opponitur umbra et figure. • Venit igitur, inquit, hora, imo nunc est, corporalis mei scilicet adventus tempus, quando veri adoratores, neque sicut Samaritani, uno loco adorabant, sed omni loco secundum spiritum et incorporaliter adorationem offerentes: sicut et Paulus dicit: ‹ Cui servio in spiritu meo *, › neque sicut Judæi figuralem et umbratilem futurorum ostensivum cultum adducent, sed verum et nihil umbratile habentem. ‹ Tales enim quærit adoraLores Deus, quoniam spiritus est, spirituales, et quia veritàs est, veros. αινίττεται διὰ τοῦ, ἐν πνεύματι· διὰ δὲ τοῦ • ἐν ἀληθείᾳ, ο τὸ θεωρητικόν. Ταῦτα δὲ καὶ Παῦλός φησιν, ὅταν λέγῃ, ἐν ἀζύμοις εἰλικρινείας, ο ἤτοι καθαρότητος βίου, ὃ ἔστι τοῦ πρακτικοῦ, ἀληθείας, ο δ ἔστι τοῦ θεωρητικοῦ· τὸ γὰρ θεωρη τικὸν περὶ τὴν ἀλήθειαν καταγίνεται τοῦ δογματικού λόγου. Καὶ ἄλλως· Ἐπεὶ τῶν Σαμαρειτών ἴδιον ἦν τὸ περικλείειν τόπῳ τὸν Θεὸν, καὶ λέγειν ὅτι ἐν τούτῳ τῷ τόπῳ δεῖ προσκυνεῖν, τοῖς δὲ Ἰουδαίοις τυπικῶς πάντα ἐτελεῖτο καὶ σκιωδῶς· τὸ μὲν, ο ἐν πνεύματι, ο πρὸς ἀντιδιαστολήν τῶν Σαμαρειτών φησιν, ὥστε εἶναι τὸ λεγόμενον τοιοῦτον· Ὑμεῖς μὲν, οἱ Σαμαρείται, τοπικήν τινα λατρείαν προςάγετε τῷ Θεῷ· οἱ δὲ ἀληθινοὶ προσκυνηταὶ οὐ τοπικὴν προσάξουσιν· ἐν πνεύματι γὰρ λατρεύσουσιν, ήτοι τῷ νῷ καὶ τῇ ψυχῇ. 'Αλλ' οὐδὲ κατὰ τοὺς Ἰουδαίους ἐν τύπῳ καὶ σκια προσκυνήσουσιν, ἀλλ' ἐν ἀληθείς, οἷα τῶν Ἰουδαϊκῶν ἐθῶν τε καὶ παρατηρημάτων μελλόντων καταλυθῆναι. Τάχα δὲ ἐπεὶ ὁ Ἰουδαϊκός νόμος, κατὰ τὸ γράμμα νοούμενος, τύπος καὶ σκιὰ ἦν, πρὸς ἀντιδιαστολὴν μὲν τοῦ γράμματος κεῖται τὸ, ι ἐν πνεύματι, οὐκ ἔτι γὰρ ὁ τοῦ γράμματος ἐν ἡμῖν πολιτεύεται νόμος, ἀλλ' ὁ τοῦ πνεύματος • Τὸ μὲν γὰρ γράμμα ἀποκτείνει, τὸ δὲ πνεῦμα ζωοποιεῖ·») πρὸς ἀντιδιαστολὴν δὲ τοῦ τύπου καὶ τῆς σκιᾶς, τὸ, ι ἐν ἀληθείᾳ.» Έρχετα: οὖν, φησίν, ὥρα, μᾶλλον δὲ καὶ νῦν ἔστιν, ὁ τῆς ἐμῆς δηλαδή σωματικῆς παρουσίας καιρός, ὅτε οἱ ἀληθινοί προσκυνηταὶ οὔτε κατὰ Σαμαρείτας, ἐν τόπῳ ἑνὶ προς κυνήσουσιν, ἀλλ' ἐν παντὶ τύπῳ κατὰ πνεῦμα, καὶ ἀσωμάτω; τὴν προσκύνησιν προσάγοντες (ὥσπερ καὶ Παυλός φησιν· ι " λατρεύω ἐν τῷ πνεύματί μου»)· οὔτε κατὰ τοὺς Ἰουδαίους, τυπικήν, καὶ σκιώδη, καὶ τῶν μελλόντων εμφαντικήν λατρείαν προσάξουσιν, ἀλλ' ἀληθῆ καὶ μηδὲν σκιῶδες ἔχουσαν. Τοιούτους γὰρ ζητεῖ τοὺς προσκυνητὰς ὁ Θεός· ἐπειδὴ πνεῦμά ἐστι, πνευματικούς, καὶ ἐπειδὴ ἀλήθειά ἐστιν, ἀληθινούς. ር VERS. 25-27. Dicit ei mulier: Scio quod Messias venturus est, qui dicitur Christus: cum ergo venerit ille, nobis nuntiabit omnia. Dicit ei Jesus: Ego sum qui loquor tibi. Et continuo venerunt discipuli ejus, et mirabantur quod cum muliere loqueretur. Nemo tamen dixit: Quid quæris, aut car loqueris cum ea?, Unde mulier sciebat venturum Messiam, qui dicitur Christus? Ex Mosaicis Scriptaris. Nam superius diximus quod quinque ibros Mosi Samaritani receperint. Quia igitur Mosaica receperant, ex illis cognoverunt prophetias de Christo, et quod Filius sit Dei. Nam cum dicitur: • Faciamus hominem **. • tanquam ad Filium dicta esse a Patre manifestum est. Et Abrahæ quoque in tabernaculo Filius loquebatur, et Jacob de ipso prædicens dicebat ®: «Non deliciet princeps de Juda, donec veniat cui repositum est "*. › Et ipse Moses quoque dicit: Prophetam suscitabit vobis Dominus de fratribus vestris sicut me, illum audietis ".» Et multa alia Christi adventum prædicunt. Propterea dicit mulier: • Suio quod ven- * Η Cor 1!, 1 Cor. v, 7. * 1 Cor. *, in Gcn. SLS, 10. Η Deut. Sym, 15, • Λέγει αὐτῷ ἡ γυνή· Οἶδα ὅτι Μεσσίας έρχε ται, ὁ λεγόμενος Χριστός. "Οταν ἔλθῃ ἐκεῖνος, ἀναγ γελεῖ ἡμῖν πάντα. Λέγει αὐτῇ ὁ Ἰησοῦς· Ἐγώ εἰμι ὁ λαλῶν σοι. Καὶ ἐπὶ τούτῳ ἦλθον οἱ μαθηταὶ αὐτ τοῦ, καὶ ἐθαύμασαν, ὅτι μετά γυναικὸς ἐλάλει. Οὐδεὶς μέντοι εἶπε· Τί ζητεῖς, ἢ τί λαλεῖς μετ' αὐτῆς;» Πόθεν ἡ γυνὴ ἐπίστατο, ὅτι Μεσσίας Ερχεται ὁ λεγόμενος Χριστός; Ἐκ τῶν Μωσαϊκῶν Γραφῶν. Καὶ γὰρ ἔφημεν εἰπόντες, ὅτι τὴν Πεντάτευ χον Μωσέως οι Σαμαρεῖται ἐδέξαντο. Ἐπεὶ οὖν τὰ Μωσαϊκά ἐδέξαντο, ἐκ τούτων ήδεισαν τὰς περὶ Χριστοῦ προφητείας, καὶ ἔτι Υἱός ἐστι τοῦ Θεοῦ. Τό τε γάρ, ο Ποιήσωμεν ἄνθρωπον, ο ὡς πρὸς τὸν Υἱὸν εἰρῆσθαι παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐμφαίνει· καὶ τῷ ᾿Αβραὰμ δὲ ἐν τῇ σκηνῇ ὁ Υἱὸς ἦν ὁ διαλεγόμενος καὶ ὁ Ἰακὼβ περὶ αὐτοῦ προφητεύων ἔλεγε τό, • Οὐκ ἐκλείψει ἄρχων, ἐξ Ἰούδα, ἕως ἂν ἔλθῃ, ᾧ ἀπόκειται·, καὶ αὐτὸς δὲ Μωϋσής, ο Προφήτην ἀναστήσει Κύριος ἐκ τῶν ἀδελφῶν ὑμῶν ὡς ἐμέ αὑτοῦ ἀκούσεσθε· ι καὶ πολλὰ ἕτερα τὴν τοῦ Χρι στοῦ παρουσίαν ἀνακηρύττουσι. Διὰ τοῦτο οὖν φησιν Rom. 1, 9. ** Gen. 1, 26. ' Gen. xvi e XVIÐ.

CAP. IV. minus, ita consequentia sermonis exigente. Sane si statim ab initio dixisset, Ego sum Christus, neque mulieri persuasisset, et visus fuisset onerosus quispiam et arrogans: nunc paulatim ad hoc inducit, ut mentio fiat exspectationis Christi. Ita jam se illi detegit. Cujus gratia Judæis quidem conti - nuo 559 interrogantibus: «Die nobis, num ta es Christus ", } non revelavit seipsum, mulieri autem dicit? Illis quidem nihil dicit, co quod non interrogabant discendi gratia, sed calumniandi animo: huic autem, quia studiosa erat, manifeste se revelat. Nam quod simplici mente et cogitatione discendique desiderio rogaverit, manifestum ex his quæ sequuntur. Nam ut audivit, non solum ipsa credidit, sed etiam alios ad fidem adduxit, semperque pparet et fidelis, et diligenter inquirens. Absoluto autem colloquio cum muliere ac doctrina, tempestive occurrerunt discipuli, et admirati sunt bumilitatem ejus, quod cum tam gloriosus esset, et apud omnes celebris, non dedignatus sit cum tam paupere et Samaritana muliere tanta cuni modestia sermonem habere. Admirantes autem, non audent rogare de quo loquatur ei; adeo erant bene compositi, servantes suam erga præceptorem reverentiam. Quod si alicubi apparuerint fidenter loquentes, sicut Joannes cum recumberet super pectus, et cum accederent et dicerent: «Quis major? et cum filii Zebedæi obsecrarent ut anus a dextris, et alter a sinistris sederent: illa inqui ruat quasi ad se attinentia, et tunc eis necessaria visa. Hoc autem loco quia non usque adeo ipsorum intererat quærere, neque necessarium omnino, propterea non utuntur fiducia, eo quod non habeant tempus opportunum. ἡ γυνή·. Οἶδα ὅτι ἔρχεται Μεσσίας. Ὁ δὲ Κύριος turus sit Messias.» Al nunc se illi manifestal Doλη:πὸν ἐκκαλύπτει αὐτῇ ἑαυτὸν, οὕτω τῆς ἀκολου Οίας τοῦ λόγου ἀπαιτησάση:. Εἰ δὲ εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς εἶπεν, ὅτι Ἐγώ εἰμι ὁ Χριστὸς, οὔτε τὴν γυναῖκα ἔπεισεν ἂν, καὶ ἔδοξε φορτικός τις εἶναι καὶ ἀλαζών· νῦν δὲ κατὰ μικρὸν αὐτὴν προβιβάσας ἐπὶ τὸ ἀναμνησθῆναι τῆς περὶ Χριστοῦ προσδοκίας, οὕτως ἤδη ἑαυτὸν ἐκκαλύπτει. Τίνος δὲ ἕνεκεν τοῖς μὲν Ἰουδαίος συνεχῶς ἐρωτῶσιν, ο Εἰπὲ ἡμῖν εἰ σὺ εἶ ὁ Χριστὸς, ν οὐκ ἀπεκάλυψεν ἑαυτὸν, τῇ δὲ γυναικὶ λέγει; Εκείνοις μὲν οὐδὲν λέγει, διότι οὐκ ἐπὶ τῷ μαθεῖν πρώτων, ἀλλ' ἐπὶ τῷ μᾶλλον συκοφαντῆσαι· ταύτῃ δὲ, διὰ τὸ εὐγνώμονα εἶναι, φανερῶς ἑαυτὸν ἀποκαλύπτει. Καὶ γὰρ ἐξ ἁπλῆς γνώμης και διανοίας, καὶ ποθοῦσα μαθεῖν τὸ ἀληθὲς, ἠρώτα, καὶ δῆλον ἐκ τῶν μετὰ ταῦτα. Καὶ γὰρ ἀκούσασα, οὐ μόνον αὐτὴ ἐπίστευσεν, ἀλλὰ καὶ ἄλλους εἰς πίστιν, ἐσαγήνευσεν, καὶ πανταχοῦ ἡ γυνὴ φαίνεται καὶ ἀκριβωμένη καὶ πιστή. Απαρτισθείσης δὲ λοιπὸν τῆς πρὸς τὴν γυναῖκα ὁμιλίας καὶ διδασκαλίας, εὐκαίρως ἀπήντησαν οἱ μαθηταὶ, καὶ ἐθαύμαζον τὸ άτυφον αὐτοῦ, ὅτι οὕτως ἂν ἔνδοξος καὶ περιβόητος παρὰ πᾶσιν, ἡνείχετο μετά τοσαύτης συγκαταβά σεως γυναικὶ διαλέγεσθαι πενιχρᾷ καὶ Σαμαρείτιδι. Θαυμάζοντες δὲ, ὅμως οὐ θαῤῥοῦσιν ἐρωτῆσαι, περὶ είνος αὐτῇ διαλέγεται· οὕτως ἦσαν πεπαιδευμένοι, καὶ τὴν μαθηταῖς πρέπουσαν εὐλάβειαν ετήρουν πρὸς τὸν διδάσκαλον. Εἰ δέ που καὶ φαίνοιντο παρ ῥησιαζόμενοι, ὥσπερ Ιωάννης ἡνίκα πίπτει ἐπὶ τὸ στῆθος, καὶ ὅταν προσιόντες λέγωσιν· «Τίς μείζων;» καὶ ὅταν οἱ τοῦ Ζεβεδαίου παρακαλῶσιν, ἵνα εἷς ἐξ εὐωνύμων, καὶ εἷς ἐκ δεξιῶν καθίσωσιν· ἀλλ' ἐκεῖνα ὡς εἰς αὐτοὺς ἀνήκοντα, καὶ τέως ἀναγε καῖς αὐτοῖς φαινόμενα, εξετάζουσιν. Ἐνταῦθα δὲ, ἐπεὶ μὴ τοσοῦτον αὐτοῖς διέφερε τὸ ζητεῖν, ὁ μὴ ἀναγκαῖον ἦν ὅλως, διὰ τοῦτο οὐ χρώνται τῇ παρ βησίᾳ ὡς μὴ ἐχούσῃ καιρόν. • Αφῆκεν οὖν τὴν ὑδρίαν αὐτῆς ἡ γυνὴ καὶ ἀπῆλ θεν εἰς τὴν πόλιν, καὶ λέγει τοῖς ἀνθρώποις· Δεῦτε, ἴδετε ἄνθρωπον, ὃς εἶπέ μοι πάντα ὅσα ἐποίησα· μήτι οὗτός ἐστιν ὁ Χριστός; Ἐξῆλθον οὖν ἐκ τῆς πόλεως, καὶ ἤρχοντο πρὸς αὐτόν.» Τοσοῦτον ἀνήφθη τὴν καρδίαν ἡ γυνὴ ὑπὸ τῶν εἰρημένων, ὥστε καὶ τὴν ὑδρίαν ἀφεῖναι· οὕτως ἄρα ταχέως προετίμησε τὸ ὕδωρ τοῦ Χριστοῦ τῆς τοῦ Ἰακὼς πηγῆς· καὶ δὴ ἀπόστολος γίνεται, ὑπὸ τῆς τὴν καρδίαν αὐτῆς περιλαβούσης πίστεως χειροτονηθεῖσα, καὶ πόλιν ὁλόκληρον διδάσκει, καὶ ἐφέλκεται. «Δεῦτε, φησίν, ίξετε ἄνθρωπον, δ: εἶπέ μοι πάντα ὅσα ἐποίησα. Οντως ἐπειδὰν ἐπυρώθη ἡ ψυχή πυρὶ θείῳ, πρὸς οὐδὲν τῶν ἐν γῇ ἐρᾷ, οὐ πρὸς αἰσχύνην, οὐ πρὸς ἀτιμίαν. Ἰδοὺ οὖν καὶ αὕτη οὐκ αἰσχύνεται καὶ τὰ οἰκεῖα ἐκπομπεύουσα, ἀλλά φησιν· «Ος εἶπέ μοι πάντα ὅσα ἐποίησα.» Καίτοι γε ἡδύνατο καὶ ἑτέἕως εἰπεῖν· Δεῦτε, ἴδετε προφήτην προφητεύονται ἀλλ' οὐχ οὕτως, ἀλλὰ καταφρονεῖ τῆς οἰκείας δόξης καὶ πρὸς τὸ κηρύξαι τὴν ἀλήθειαν ἀποβλέπει μέ- * Math. xxvi, 63. VERS. 28-30.. Reliquit ergo lydriam suam nulier, et abiit i civitatenr, et dicit illis hominibus: Venite, videte hominem qui dixit nihi omnia qu feci num hic est ille Christus? Exierunt ergo e civitate, et veniebant ad eum. In tantum accellsum est cor mulieris dictis Dominicis, ut et aquam relinqueret. Sic igitur statim pretulit aquam Christi fonti Jacob, et fit apostola ordinata a fide, quæ cor ejus occupaverat, docetque et attrahit totam civitatem. «Venite, inquit, videte eum qui mill dixit omnia quæcumque feci. Profecto quoniam accensa fuit anima divino igni, ad nihil eorum quæ in terra respicit: non ad confusionem, non add ignominiam, nec ad aliud quippiam. Ecce igitur et ista non veretur sua secreta pandere, sed ail, e Qui dixit mihi omnia quæ feci.» Quamvis posset et. aliter dicere: Venite, videte prophetam prophetantern at non sic. Contemnit autem suam gloriam, et ad hoc solum spectat, ut praedicet veris tatem. Non dicit autem, Hic est Christus, afirma

Live; sed, «Numquid hic est Christus?» volens vov. Οὐ λέγει δὲ, ὅτι Οὗτός ἐστιν ὁ Χριστὸς, ἀπη etiam illos calculum addere, et facere sermonem creditu faciliorem. Etenim si affirmasset hunc esse Christum, fortassis refugissent quidam sententiamı ejus, neque tam diffamatæ credidissent. Intellexerunt autem quidam 560 per quinque viros Sanaritanæ, quinque libros Mosi, quos solos Samaritana recipiebat (α).. Quem autem nunc habes, ο dicit, hoc est, verbum neum, quod nunc a nie accipis, c non est vir tuus.» Nondum enim conjuncta fuisti, inquit Jesus, meæ doctrinæ. Dixerit autem quis Samaritanam gerere typum humanæ naturæ. Natura enim nostra olim quidem in monte habitabat, mente scilicet plena gratiæ divinæ. Nam priusquam peccaret Adam, omnibus divinis ornatus erat donis. Erat enim et propheta. Unde et a somno expergefactus prædixit de formatione mulieris et habitudine viri erga illam, dicebatque: Hoc nunc os ex ossibus meis, cet Propter hoc relinquet homo patrem suumn et matrem 18.. Proinde tunc erat natura nostra in excelso monte mentis. Sed ubi offendit Deum, abducta est captiva, et sanctum quidem semen ejus, omnem diviniorem dico cogitationem, diabolus captivam in Babylonem inde abduxit, hoc est, in confusionem hujus mundi, et pro cis inhabitare fecit barbaricas cogitationes, quas leones, bonæ scilicet cogitationes, quæ habitabant in nobis, devorabant, donec persuasum est eis ut reciperent divina eloquia, nec tamen illa inlegre receperunt: malitia enimn cum semel in monte mentis nostrae habitare coeperit, suscipit quidem Mosi libros, non autem integre bonum amplexatur, sed adhuc sub maledicto manet. Igitur Jesus iter faciens, hoc est, nullas vias transiens, et modios pro salute nostra tractans, et interim minis malorum, interim aflictionibus, interim benefciis, intevim bonorum promissionibus, nostram vitam lucrari quærit: et fatigatus quidem est talibus modis attentans nos corrigere: inveuit autem alium modum regendi, qui ei et placuit, unde super illum sedit et requievit. Εt quis ille? Fons baptismalis, In quo natura nostrae quasi Samaritana cuipiam benefecit. Fons autem iste baptismatis fons Jacob merito dicitur, hoc est supplantatoris. In fonte φαντικῶς, ἀλλὰ, ο Μήτι οὗτός ἐστιν ὁ Χριστό;; ο βουλομένη λοιπὸν αὐτοὺς ἐκείνους συμψήφους λατ βεῖν, καὶ εὐπαραδεκτότερον ποιοῦσα τὸν λόγον. Εἰ γὰρ ἀπεφήνατο, ὅτι Οὗτός ἐστιν ὁ Χριστὸς, τυχέν ἂν καὶ ἀπεδυσπέτησαν τινες, τὴν ψῆφον αὐτῆς ὡς διαβεβλημένης μὴ παραδεχόμενοι. Ενόησαν δέ τινες τοὺς πέντε ἄνδρας τῆς Σαμαρείτιδος εἶναι τὰ πέντε βιβλία, ἃ ἡ Σαμαρείτις μόνη παρεδέχετο. ι Ον δὲ νῦν ἔχεις, ο φησί, τουτέστιν, ὁ λόγος ὁ ἐμὸς, εν νῦν ἐξ ἐμοῦ δέχῃ, «οὐκ ἔστι σου ἀνήρ· ο οὕτω γὰρ συνεζεύχθης, φησί, τῇ ἐμῇ τοῦ Ἰησοῦ διδασκαλία. Εἴποι δ' ἄν τις καὶ εἰς τύπον τῆς ἀνθρωπίνης φύσ σεως λογίζεσθαι τὴν Σαμαρείτιν. Ἡ γὰρ φύσις ἡμῶν πάλαι μὲν ἐν ὄρει κατῴκει, τῷ νοῖ τῷ πλήρει τῆς θείας χάριτος. Πρὶν ἡ γὰρ ἁμάρτῃ ὁ 'Αδάμ, πάσι θείοις ἐκεκόσμητο χαρίσμασι. Καὶ γὰρ καὶ προφή της ἦν. Εγερθεὶς γὰρ ἀπὸ τοῦ ὕπνου, περί τε τῆς διαπλάσεως τῆς γυναικὸς, καὶ περὶ τῆς πρὸς αὐτὴν σχέσεως τοῦ ἀνδρὸς ἀπεφήνατο. Έφησε γάρο • Τοῦτο νῦν ὀστοῦν ἐκ τῶν ὀστῶν μου· ο καὶ ἔτι • Αντί τούτου καταλείψει ἄνθρωπος τον πατέρα αὐτοῦ καὶ τὴν μητέρα. ο 'Ην μὲν οὖν ἡ φύσις ἡμῶν ἐν τῷ ὄρει τούτῳ, τῷ ὑψηλῷ νοῖ, ἀλλὰ προσκρού σασα τῷ Θεῷ, αἰχμάλωτος ἀπήχθη, καὶ τὸ μὲν σπέρμα τὸ ἅγιον, πᾶσαν ἔννοιαν λέγω θειοτέραν, ὁ αἰχμαλωτίσας ἡμᾶς διάβολος ἀπήγαγεν εἰς Βαβυλῶνα, τὴν σύγχυσίν φημι τοῦδε τοῦ κόσμου· ἀντ ενώκισε δὲ καὶ τοὺς βαρβαρικούς λογισμούς, οὓς ε λέοντες, οἱ βασιλεύοντες ἐν ἡμῖν ἀγαθοὶ λογισμοί, κατήσθιον, ἄχρις ἂν ἔπεισαν αὐτοὺς παραδέξασθαι τὰ τοῦ Θεοῦ λόγια. Ἀλλ᾿ οὐδὲ ταῦτα ὁλοκλήρως· ἡ γὰρ κακία ἅπαξ ἐν τῷ ὄρει ἡμῶν, τῷ οἱ λέγω, κατοικήσασα, ἐδέξατο μὲν τὰ Μωσέως, οὐχ ὁλι κλήρως δὲ τοῦ καλοῦ ἐγένετο, ἀλλὰ καὶ ἔτι ὑπὸ κατάραν ἦν. Ο τοίνυν Ἰησοῦς ὁδοιπορήσας, τους ἐστι, πολλὰς ὁδοὺς οἰκονομιῶν καὶ τρόπους προς ἡμετέραν σωτηρίαν μετελθών, καὶ ποτὲ μὲν ἀπε:- λαῖς, ποτὲ δὲ κακῶν, πληγαῖς, ποτὲ δὲ εὐεργεσία:;, ἄλλοτε δὲ ἀγαθῶν ὑποσχέσεσι μεθοδεύων τὴν ἡμε τέραν ζωήν, ἀπέκαμε μὲν, τοιούτοις τρόποις ἐπι χειρῶν ἡμᾶς διορθώσασθαι, εὗρε δὲ καὶ ἄλλην ο!- κονομίαν, ἐν ᾗ καὶ ἐκάθισε, καὶ ἐπανεπαύσατο ἀρεσθεὶς ταύτῃ. Ποίαν; Τὴν πηγὴν τοῦ βαπτίσματ enim isto supplantamus diabolum, quia et Dominus τος, ἐν ᾗ τὴν φύσιν ἡμῶν ὥσπερ τινά Σαμαρείτιν in illo contrivit caput draconis, quem dedit escam populis Æthiopum ". Dracone autem isto non alii quidem pascuntur et oblectantur, quam obtenebrati et nigri anima, et divinæ lucis non participes. Huic autem nostra natura quinque viri conjuncti fuerunt, variæ scilicet leges a Deo data ei, nempe Jex in paradiso, lex quae tempore Noe, lex quæ cata Abralia, lex quae data Mosi, lex quæ data per prophetas. Nam et Noe post diluvium præceptum quoddam suscepit, et Abraham circuncisionem. lis 18 Gen. x1, 23, 24. 15 Paul. LXXIII, 1.4. εὐηργέτησεν. Η δὲ πηγή αὕτη τοῦ βαπτίσματος πηγὴ Ἰακὼβ εἰκότως ἂν λεχθείη, τουτέστι πτερνιο στοῦ. Ἐν αὐτῇ γὰρ τῇ πηγῇ πτερνίζει τις τὸν διά βολον· ἐπεὶ καὶ ὁ Κύριος ἐν ταύτῃ συνέθλασε την κεφαλὴν τοῦ δράκοντος, ἂν καὶ ἔδωκε βρῶμα λαοίς τοῖς Αιθίοψι. Τῷ γὰρ δράκοντι τούτῳ οὐκ ἄλλοι τις νὰς ἀνευφραίνονται καὶ τρέφονται, εἰ μὴ οἱ ἐξοφων μένοι καὶ μέλανες τὴν ψυχὴν, καὶ τοῦ θείου φωτός ἀμέτοχοι. Ταύτῃ δὲ τῇ φύσει ἡμῶν πέντε ἄνδρες συνεζύγησαν· οἱ διάφοροι νόμοι, οἱ παρὰ τοῦ Θεοῦ (α) In elit. Lut. quos solus Samaritani recipiunt. In textu Graeco leg. μένα. Sanaritis suis, qui Pentateuchum recipiebant, adhærebat mulier.

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. IV. διθέντες αὐτῇ, ὁ ἐν τῷ παραδείσῳ, ὁ ἐπὶ τοῦ Νῶς, itaque quinque legibus conjuncta natura et sextan accepit, quam tamen non habebat ut virum. Nondum enim conjungebat sibi legem Novi Testamenti. Intellexerit 561 autem quis per sertain legem, quam ut virum non habebat natura, legem idololatriæ. Hanc enim legem non habebat a Deo datam sibi conjugem, sed velut adulterum jungebat sibi. Ideo et propheta dicit: «Et adulterabantur in iigno '.» Et iterum, e Fornicati post omne lignum 1,» propter sculptilia scilicet et arbores quas colebant. Eo enim dementiæ pervenerat natura, ut et arboribus pulchris propter pulchritudinem sacrificaret, cyparissis videlicet, et platanis, et similibus. Quando igitur sextum illum adulterum homines dilexerunt, et in idololatriam exeiderunt, tunc Dominus veniens liberavit nos ab ea. Ideo et dicit, Quem nunc habes.» Nam profecto tempore adventus Jesu Christi, etiam Judæorum sapientiores in gentilium errorem inciderant. Et manifest:- vit hoc Pharisæorum bæresis, quæ fato et astrologiæ credebat. Est et Samaritana omnis anima, quæ sensibus quinque imprudenter subjecta est, deinde periculosam doctrinam veluti sextum quendam adulteruin suscipit, cui Jesus benefacit, vel per baptismum, vel per fontem lacrymarum. Nam et lacrymæ fons Jacob dicuntur, mente nostra supplantante malitiam: ex qua aqua et ipsa mens bibit, et cogitationes ejus, quæ filii dicuntur, et pecora, ceu Irrationales partes animæ, ira et concupiscentia. Lacrymia enim menti et cogitationibus et reliquis ὁ ἐπὶ τοῦ ᾿Αβραάμ, ὁ ἐπὶ τοῦ Μωσέως, ὁ διὰ τῶν προφητῶν. Ὁ Νῶε γὰρ μετὰ τὸν κατακλυσμὸν διαταγήν τινα ἐδέξατο, καὶ ὁ Ἀβραὰμ τὴν τῆς περιτο μῆς. Τούτοις οὖν τοῖς πέντε νόμοις συζυγεῖσα ἡ φύσις, καὶ ἔκτον προσέλαβεν ὕστερον δν οὐκ εἶχεν ἄνδρα, οὐδὲ συνεζύγη οὐδέπω, τὸν τῆς Καινῆς Δια θήκης. Νοήσεις δ᾽ ἄν τις ἔκτον νόμον, ὃν ἄνδρα οὐκ εἶχεν ἡ φύσις, τὸν τῆς εἰδωλολατρείας. Τοῦτον γὰρ δὴ τὸν νόμον οὐκ εἶχεν ἐκ Θεοῦ δοθέντα αὐτῇ σύζυ γον, ἀλλ' ὡς μοιχαλὶς ἐμίγνυτο τούτῳ. Διὰ καὶ ὁ προφήτης φησί· «Καὶ ἐμοιχῶντο ἐν τῷ ξύλῳ· καὶ πάλιν • Εξεπόρνευσαν ὀπίσω παντός ξύλου, ο διὰ τὰ γλυπτά δηλαδὴ καὶ τὰ δένδρα & ετίμων. Εἰς τοσο οὗτον γὰρ ἀνοησίας εξετραχηλίσθη ἡ φύσις, ὥστε καὶ δένδροις ὡραίοις διὰ τὸ κάλλος θύειν, κυπαρίσ σοις καὶ πλατάνοις, καὶ τοῖς τοιούτοις. "Οτε τοίνυν τὸν ἔκτον τοῦτον μοιχὸν ὁ ἄνθρωπος έστερξε, καὶ εἰς εἰδωλολατρείας ἐξωλίσθησε, τότε ὁ Κύριος ἐλθὼν ἀπαλλάττει ἡμᾶς ταύτης· διὸ καί φησιν·. Ον νῦν ἔχεις. • Καὶ γὰρ ὄντως κατὰ τοὺς τῆς τοῦ Χριστοῦ παρουσίας χρόνους εἰς Ἑλληνισμὸν καὶ Ἰουδαίων οἱ σοφώτεροι ἐξετράπησαν· καὶ δηλοῖ ἡ τῶν Φαρισαίων αἵρεσις, εἱμαρμένῃ καὶ ἀστρολογίᾳ πιστεύουσα. Εστι δὲ Σαμαρείτις καὶ πᾶσα ψυχὴ ἡ ταῖς πέντε αἰσθήσεσιν ἀλόγως υποζυγεῖσα, εἶτα καὶ τὴν περὶ τὰ δόήματα σφαλερώτατα, οἷόν τινα ἔκτον μοιχὸν προσλα δομένη, ἣν ὁ Ἰησοῦς εὐεργετεί, εἴτε διὰ τοῦ βαπτίσματος, εἴτε διὰ τῆς πηγῆς τῶν δακρύων. Καὶ τὰ δάκρυα γὰρ φρέαρ τοῦ Ἰακὼβ ἂν λεχθεῖεν, τοῦ ἡμε τέρου νοῦ, τοῦ πτερνίζοντας τὴν κακίαν. Ἐξ οὗ in refrigerium Aunt. ὕδατος αὐτός τε ὁ νοῦς πίνει, καὶ οἱ υἱοὶ αὐτοῦ οἱ τῆς ψυχῆς, θυμὸς καὶ ἐπιθυμία· τὰ γὰρ δάκρυα τῷ χήν γίνονται. ' λογισμοί, καὶ τὰ θρέμματα αὐτοῦ, τὰ ἄλογα μέρη νῷ καὶ τοῖς λογισμοῖς καὶ τοῖς λοιποῖς εἰς ἀναψυ • Ἐν δὲ τῷ μεταξὺ ἠρώτων αὐτὸν οἱ μαθηταὶ αὐτ τοῦ, λέγοντες· Ραββε, φάγε. Καὶ εἶπεν αὐτοῖς· Ἐγὼ βρῶσιν ἔχω φαγεῖν, ἣν ὑμεῖς οὐκ οἴδατε. Ελεγον οὖν οἱ μαθηταὶ πρὸς ἀλλήλους. Μήτις ἤνεγκεν αὐτῷ φαγεῖν; Λέγει αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Ἐμὲν βρῶμά ἐστιν, ἵνα ποιῶ τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντός με καὶ τελειώσω αὐτοῦ τὸ ἔργον.» Ηρώτων οἱ μαθηταὶ τὸν Κύριον, ἀντὶ τοῦ, παρεκάλουν, ὥστε φαγεῖν, οὐκ ἐκ προπετοῦς γνώμης, ἀλλ' ἐκ πολλῆς φιλοστοργίας τῆς πρὸς τὸν διδάσκαλον· καὶ γὰρ ἔβλεπον αὐτὸν κεκμηκότα ὑπὸ τῆς ὁδοιπορίας καὶ τῆς ἐπικειμένης φλογός. Ὁ δὲ Κύριος, γινώσκων ὅτι ἡ Σαμαρείτις μέλλει ἐπισπάσασθαι πᾶσαν σχεδὸν τὴν πόλιν πρὸς αὐτὸν, καὶ ὅτι πιστεύσωσιν αὐτῷ οἱ Σαμαρείται, • Εγώ, φησί, βρῶσιν ἔχω φαγεῖν, ν τουτέστι τὴν σωτηρίαν τῶν ἀνθρώπων· οὕτω γὰρ ταύτης ἐπιθυμῶ, ὡς οὐδεὶς ὑμῶν τῆς αἰσθητῆς βρώσεως. Ταύτην δὲ τὴν βρῶσιν, ἣν ἔχω φαγεῖν, ὑμεῖς οἱ μαθηταί μου οὐκ οἴδατε. Παχεῖς γὰρ ὄντες ἔτι, καὶ μὴ δυνάμενοι νῆσαὶ τὰ αἰνιγματωδῶς ὑπ' ἐμοῦ λεγόμενα, οὐχ οἷ. δατε ὅτι βρῶσιν ὀνομάζω τὴν τῶν ἀνθρώπων σωτημίαν. Καὶ ἄλλως δέ· Οὐκ οἴδατε ταύτην την βρώσ σιν· οὐ γὰρ γινώσκετε, ὅτι πιστεύσουσί μοι οἱ 18 Jer. 111, 6. 1 Ezech. xxi, 57. VERS. 31-34. € Interea rogabant eum discipuli dicentes: Rabbi, comede. Ille auten dixit eis: Ego cibum habeo comedendum, quem vos nescitis. Dicebant ergo discipuli inter se: Num quis attulic ei quod ederet? Dicit ei Jesus: Meus cibus est, ut faciam quod vult is qui misit me, et perficiam opus ejus.» Rogabant discipuli Dominum, lioc est, obse crabant ut comederet: non temeraria quadam mente, sed magna dilectione erga magistrum. Elenim videbant ipsum defatigatum ex itinere et calore lagrante. Doininus autem sciens Samaritanam fere totam civitatem ad se evocaturain, et Samaritanos in se credituros: e Ego, inquit, cibum babeo comeJendum,» hoc est, salutem hominum: quan tanto desiderio avebat, quanto nullus nostrum sensibilem cibum. Hunc autem cibum quem habeo comedere, vos discipuli mei nescitis. Crassi enim cum vos adhuc sitis, et intelligere nequcatis quæ obscurius a me dicuntur, nescitis quod cibum salutem homi• mum nominem. Εt aliter: fluue cibum nescitis, igησε ratis enim quod Samaritani credituri sunt mihi et salvabuntur. Quid igitur discipuli? Adhuc dubitant num quis attulisset ci quod comedat. Non autem

Ἔτι διαπορεύσι, Μή τις ἤνεγκεν αὐτῷ φαγεῖν; Οὐ τολμῶσι γάρ, διὰ τὸ τὴν συνήθη αὐτοῖς εὐλά βειαν, πεῦσιν προσαγαγεῖν αὐτῷ. Ἐκεῖνος μέντοι, καίτοι ἐκείνων μὴ ἐρωτησάντων, ἀποκαλύπτει τὸ αἰνιγματωδῶς ἐηθέν, καί φησιν • • Ἐμὲν βρωμά ἐστιν, ἵνα ποιῶ τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντός με (βέ λημα γὰρ Θεοῦ ἡ τῶν ἀνθρώπων σωτηρία), καὶ τελειώσω αὐτοῦ τὸ ἔργον.» Οἱ μὲν γὰρ προφῆται καὶ ὁ νόμος οὐκ ἠδυνήθησαν τελειῶσαι τὸ τοῦ Θεοῦ ἔργον· ἀτελεῖς γὰρ ἦσαν, τύπου; καὶ σκιὰς τῶν μελ.- λόντων ἀγαθῶν ἐμφαίνοντες. Ὁ δὲ Κύριος ἐτελείωσε τὸ τοῦ Θεοῦ ἔργον, τὴν ἡμετέραν λέγω σωτηρίαν καὶ ἀνακαίνισιν. Τάχα δέ μοι νόει Θεοῦ ἔργον τον ἄνθρωπον, ὃν ἐτελείωσε μόνος ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ, ἐν propter solitan ipsorum reverentiam erga illum Σαμαρείται, καὶ σωθήσονται. Τί ουν οἱ μαθηταί; interrogare audent. Porro ille quamvis ipsi non interroga:sent, revelat 562 obscurius dictum, et dicit Meus cibus est, ut faciam voluntatem ejus qui me misit; › voluntas enim Dei est salus homimum, c et perficiam opus ejus.» Prophetae quidem et lex minime potuerunt perficere opus Dei. ImperSecti enim erant, nipote figuras et umbras futurorum continentes. At Dominus perfecit opus Dei, nostram dico salutem et renovationem. Forsitan et per opus Dei intelligere potes hominem, quem solus Filius Dei, ostensa natura nostra in seipso nullis peccatis obnoxia, perfecit, hoc est, declaravit perfectum et absolutum in omni bono opere per divinam in carne vitam et usque ad finem vicit mundum. Et lex quoque Dei opus est, secundum quod digito Dei ἑαυτῷ ἀναμάρτητον ἀποδείξας τὴν φύσιν ἡμῶν καὶ scripta: quam legem perfecit Dominus. Finis enim legis, Christus 18: › quoniam cessare fecit omnia quæ in lege fiebant, et a corporali cultu ad spiritualem eam transtulit. Cæterum Dominus sæpc loquitur obscurius, ut attentiores faciat auditores, et excitet cos ad interrogandum et discendum quod obscure dicebatur. Cibum autem nominans hominum salutem, docet discipulos ut et ipsi cum ordinati sint in magistros orbis, minoris faciant corporalem cibum, omneque desiderium suum eo transferant, ut salvent homines. Observa autem quod et Domimus ipse accipiebat cibor a quibusdam propositos. Dicunt enim discipuli: • Num quis attulit ei ut romedat? ɔ Non quasi opus habens aliorum ministerio, (quomodo enim aliorum indigeret ministerio, e qui dat escam omui carni ¹?»)\sed ut afferentes mercedem habeant, et assuescant simul et ipsi alios pascere. Et interim dat exemplum omnibus hominibus, ut non erubescamus paupertatem, neque grave putemus si ab aliis pascamur, præsertim ii qui docent: et maxime necessarium est alios habere ciborum curatores, ut ipsi non divulsi curis, ministerio verbi vacemus propterea et discipulis imperavit ut a discentibus pascantur. ἐν παντὶ ἔργῳ ἀγαθῷ, διὰ τῆς ἐν σαρκὶ θείας πολι τείας τετελειωμένην καὶ ἀπηρτισμένην ἀποφήνας, καὶ ἄχρι τέλους νικήσας τὸν κόσμον. Καὶ ὁ νόμος δὲ Θεοῦ ἔργον ἐστί, καθὸ δακτύλῳ Θεοῦ ἐγράφη, ἐν νό μον ἐτελείωσεν ὁ Κύριος. Τέλος γὰρ νόμου Χριστός, ὡς πάντα τὰ ἐν τῷ νόμῳ τελούμενα καταπαύσας, καὶ ἀπὸ τῆς σωματικής λατρείας ἐπὶ τὴν πνευματι κὴν ταῦτα μεταγαγών. Αίνιγματωδῶς δὲ φθέγγεται πολλάκις ὁ Κύριος προσεκτικωτέρους ποιῶν τοὺς ἀκροατάς, καὶ διεγείρων αὐτοὺς εἰς τὸ ἐρωτήσαι καὶ μαθεῖν τὸ συγκεκαλυμμένως λεγόμενον. Βρώπιν δὲ ὀνομάζων τὴν τῶν ἀνθρώπων σωτηρίαν, διδάσκει τοὺς μαθητάς, ἵνα καὶ αὐτοὶ, ὅτε δη χειροτονηθείεν διδάσκαλοι τῆς οἰκουμένης, περὶ ἐλάττονος ποιεῖντο G την σωματικὴν βρῶσιν, ὅλην τὴν ἐπιθυμίαν πρὸς τὸ σώζειν ἀνθρώπους μετενεγκόντες. Σημείωσαι δὲ, ὅτι καὶ τὰ παρά τινων προσφερόμενα βρώματα ἐδέχετα ὁ Κύριος. Φασὶ γὰρ οἱ μαθηταί· «Μή τις ήνεγε αὐτῷ φαγεῖν;» Τοῦτο δὲ ἐποίει, οὐχ ὡς χρήζων τῆς παρ' ἑτέρων διακονίας, (πῶς γὰρ ὁ διδοὺς τροφήν πάσῃ σαρκί;) ἀλλ᾽ ἵνα οἱ προσφέροντες μισθον ἔχωσι, καὶ συνεθισθῶσι καὶ ἄλλους τρέφειν, καὶ ἅμα τύπον διδοὺς πᾶσιν ἀνθρώποις τοῦ μὴ ἐπαισχύνεσαι τὴν πτωχείαν, μηδὲ βαρύ νομίζειν τὸ παρ' ἄλλω τρέφεσθαι. Ἴδιον δὲ τοῖς διδάσκουσι καὶ ἀναγκαιότατον τοῦτό ἐστι, τὸ ἄλλους ἔχειν τῆς τροφῆς φροντι στὰς, ἵν᾽ αὐτοὶ ἀπερίσπαστοι ὄντες, διακονῶσι τὴν τοῦ λόγου διακονίαν. Διὸ καὶ τοῖς μαθηταῖς του ο ἐπέταξε, τὸ παρὰ τῶν μαθητευομένων τρέφεσθαι. VERS. 55-37. • Nonne vos dicitis: Adhuc quatuor • Οὐχ ὑμεῖς λέγετε, ὅτι Τετράμηνόν ἐστι, καὶ δ menses sunt, et messis veniet? Ecce dico vobis, allo!lite oculos vestros, et videte regiones, quoniam albæ sunt jam ad messem. Et qui metit, mercedem accipit et congregat fructum in vitam æternam: ut et qui seminat, simul gaudeat, et qui metit. In hoc enim est sermo verus, quod alius est qui seminat, et alius est qui metit. Ego misi vos ad metendum quod vos non laborastis. Alii laboraverunt, et vos in labores eorum introistis.» Incipit nunc manifestius revelare discipulis ea quæ prius obscurius dixerat. Nam vos quidem, inquit, dicitis, hoc est putatis, quod messis sensibilis illa quatuor mensibus futura sit: ego autem dico vobis quod aderit spiriθερισμός ἔρχεται; Ἰδοὺ λέγω ὑμῖν, ἐπάρατε τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν, καὶ θεάσασθε τὰς χώρας, ὅτι λευ καί εἰσι πρὸς θερισμόν ἤδη. Καὶ ὁ θερίζων, μισθέν λαμβάνει, καὶ συνάγει καρπὸν εἰς ζωὴν αἰώνιον· ἶνα καὶ ὁ σπείρων ὁμοῦ χαίρῃ καὶ ὁ θερίζων. Ἐν γὰρ τούτῳ ὁ λόγος ἐστὶν ἀληθινός, ὅτι ἄλλος ἐστὶν ὁ σπείρων, καὶ ἄλλος ὁ θερίζων. Ἐγὼ ἀπέστειλα ὑμᾶς θερίζειν ὃ οὐχ ὑμεῖς κεκοπιάκατε. 'Αλλοι κεκοπιάκασι, καὶ ὑμεῖς εἰς τὸν κόπον αὐτῶν εἰσεληλύθατε Αρχεται νῦν σαφέστερον ανακαλύπτειν τοῖς μαθη ταῖ; τὰ αἰνιγματωδῶς προβληθέντα. Ὑμεῖς μὲν γὰρ φησί, λέγετε, ἀντὶ τοῦ, νομίζετε, ὅτι ὁ θερισμό; ἐν τῇ τετραμήνῳ ταύτῃ ἔρχεται, ὁ αἰσθητές δηλαδή ** Deut. IX, 10. 1* Rom. S. 1. 19 Psal. CAASS, 25,

CAP. IV. maritanos, qui jam veniebant ad ipsum. Attollite igitur oculos vestros, vel spirituales vel sensibiles, et spectate multitudinem Samaritanorum, et animas ipsorum ad fidem alacres et promptas, quae quasi regiones allæe, opus habent messoribus. Nam sicut aristæ cum fuerint albær, paratæ sunt ad messem, ita et hæ ad salutem sunt præparatæ. Et metens niercedem accipit, et colligit fructum in vitam æternan, ut et seminans simul gaudeat, et metens: quod hunc sensum habet, Prophetæ seminaverunt, sed non nessuerunt, neque propterea privati sunt voluptate, sed nobiscum lætantur (a), et quamvis nobiscum non metant, id quod in sensibilibus messibus non est. Illic enim si evenerit quod alius seminal, et alius netit, tristitia est non metenti. In spiritualibus autem non sic, sed et prophetæ antea prædicaverunt, et præmolliverunt hominum mentes, unde vobiscum gaudent, qui homines ad salutein capitis. • Ego vos autem nisi ut metatis quod voς non elaborastis, propterea dicit Dominus, ne discipuli ad prædicationem missi turbentur quasi ad rem difficilem: nam quod onerosum erat, prophet.e susceperant; vos autem in præparata mittimini. At sermonem verum dicit, proverbium vulgo jactatum: ‹ Alias est qui seminat, et alius qui metit. › Observa autem quomodo omnia ex auctoritate et dominio indicet. Ego misi vos ad metendumi. › Audiant maledicti Marcionitæ et Manichæi, et similes, qui Vetus Testamentum a Novo abalienant; nam et hoc loco redarguuntur. Etenim si alienum fuisset Vetus, quomodo apostoli messuissent ea quæ a prepletis seminata? Unde quia apostoli messuerunt a quæ in Veteri, non alienum est ipsum a Novo Testamento, sed utraque unum sunt. Audiant et Ariani, quomodo tanquam Dominus et potestatem habeus mittat discipulos. Mittit autem ut de terrenis metant et exsecent eos qui terrenis affixi erant, tam gentiles quam Judeos, inveliantque illos in arean, Ecclesian dico, in qua conculcentur a bobus, hoc est doctoribus; et jaceant sub illis ac triturentur, cum omnes paleas, et ignis fomitein, et quidquid carneum est, abjecerint, et facti pura grana in cœlesti penu reponantur, ac deinde cibus flant Dei, ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν, οτι πάρεστιν ὁ νοητός θερισμός. tuulis nessis. IIaec autem dicebat propter 563 52Ταῦτα δὲ ἔλεγε διὰ τοὺς Σαμαρείται ήδη προσερχο μένους αὐτῷ. Ἐπάρατε οὖν τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν, εἴτε τοὺς νοητούς, εἴτε τοὺς αἰσθητους, καὶ θεάσασθε τὸ πλῆθος τῶν προσερχομένων Σαμαρειτῶν, καὶ τὰς εἰς τὴν πίστιν προθύμους καὶ ἑτοίμους ψυχὰς αὐτῶν, αἴτινες ὥσπερ χώραι λευκασμέναι δέονται θερισμού. Καθάπερ γὰρ οἱ στάχυες, ὅταν λευκανθῶσιν, ἕτοιμοι εἰς θερισμόν, οὕτω καὶ οὗτοι πρὸς σωτηρίαν εἰσὶ παρεσκευασμένοι. «Καὶ ὁ θερίζων μισθόν λαμβάνει, καὶ συνάγει καρπὸν εἰς ζωὴν αἰώνιον· ἵνα καὶ ὁ σπείρων ὁμοῦ χαίρῃ, καὶ ὁ θερίζων. › “Ο δὲ λέγει, τοιοῦτόν ἐστιν· Οἱ προφῆται ἔσπειραν, ἀλλ' οὐκ ἐθέ ρισαν. Οὐ μὴν διὰ τοῦτο ἀπεστέρηνται τῆς ἡδονῆς, ἀλλὰ σὺν ἡμῖν χαίρουσιν, εἰ καὶ μὴ σὺν ἡμῖν θερίζουσιν, ὅπερ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς θερισμοῖς οὐκ ἔστιν. Ἐκεῖ γὰρ ἐὰν συμβῇ ἄλλον σπείραι, καὶ ἄλλον θε μίσαι, λύπη τῷ μὴ θερίζοντα. Ἐν δὲ τοῖς πνευματ τικοῖς, οὐχ οὕτως· ἀλλὰ καὶ οἱ προφῆται προκηρύ ξαντες, καὶ προμαλάξαντες τῶν ἀνθρώπων τὰς γνώμας, χαίρουσι σὺν ἡμῖν τοῖς εἰς σωτηρίαν τοὺς ἀνθρώπους ἐφελκύσασι. Τὸ δὲ, • Ἐγὼ ὑμᾶς ἀπο έστειλα θερίζειν, ὅ οὐχ ὑμεῖς κεκοπιάκατε, ο διὰ τοῦτό φησιν ὁ Κύριος, ἵν᾿ ὅταν ἀποστέλλῃ τοὺς μαθητάς ἐπὶ τὸ κήρυγμα, μὴ θορυβηθῶσιν, ὡς εἰς πρᾶγμα ἐπίπονον ἀποστελλόμενοι. Τὸ γὰρ ἐπιπονώτερον, φησίν, οἱ προφῆται ἀνεδέξαντο, ὑμεῖς δὲ ἐπὶ τὸ ἔτοι μον πέμπεσθε. Λόγον δὲ ἀληθινόν φησι, παροιμίαν τινά περιφερομένην παρὰ τῷ πλήθει, ὅτι ο "Αλλος ἐστὶν ὁ σπείρων, καὶ ἄλλος ὁ θερίζων.» "Ορα δε, πῶς πάντα δεσποτικῶς λέγει καὶ ἐξουσιαστικῶς. Ἐγὼ ἀπέστειλα ὑμᾶς θερίζειν.» Ακουέτωσαν οἱ περὶ Μαρκίωνα τὸν κατάρατον, καὶ Μάνοντα, καὶ τοὺ; τοιούτους, οἳ τὴν Παλαιάς Διαθήκην ἀπαλλοτριοῦσι τῆς Νέας· κἀντεῦθεν γὰρ ἐλέγχονται. Εἰ γὰρ ἀλλοτρία ἦν ἡ Παλαιὰ, πῶς οἱ ἀπόστολοι ἐθέρισαν τὰ τῶν προφητῶν; Ὥστε ἐπεὶ τὰ τῆς Παλαιᾶς οἱ ἀπόστολοι ἐβέρισαν, οὐκ ἀλλοτρία τῆς Καινῆς Διαθήκης ἐκείνη, ἀλλ' ἀμφότερα: μία. Ακουέτωσαν καὶ οἱ περὶ "Αρειον πῶς ὡς Κύριος καὶ ἐξουσιαστής πέμπει τοὺς μαθη τάς· πέμπει δὲ, ἵνα ἀπὸ τῶν γηίνων θερίσωσι, καὶ ἐκτέμωσι τοὺς προστετηκότας αὐτοῖς καὶ Ἕλληνας καὶ Ἰουδαίους, καὶ εἰς τ ν ἅλω ἀποκομίζωσιν αὐτ τους, τὴν Ἐκκλησίαν λέγ· ἐν ᾗ γενόμενοι διὰ τοῦ ἁλοῦσθαι παρὰ τῶν βοῶν, ουτέστι τῶν διδασκάλων, qui gaudet in salute eorum. Ita Paulus messuit, a térra resecans, et docens nos· quod municipatus noster in cœlis sit ". Cavillantur autem quidam hoc dicto lepide senes, videri regiones quod albæ sint ad messem, propter canos scilicet, et messcin morκαὶ ὑποκεῖσθαι αὐτοῖς, τρίβονται, καὶ πᾶν ἀσχυρώ. δες, καὶ σαρκικὸν, καὶ τοῦ πυρὸς ὑπέγκαυμα ἀποβαλλόμενοι, καθαροί κόκκοι τῇ οὐρανίῳ ἀποθήκῃ ἐν αποτίθενται, είτα καὶ βρῶμα γίνονται τοῦ Θεοῦ τῇ σωτηρία τούτων ἐνευφραινομένου. Οὕτως ὁ Παῦλος. tis. ἐθέριζε τῆς γῆς ἀποτέμνων, καὶ διδάσκων ἡμᾶς, ὅτι τὸ πολίτευμα ἡμῶν ἐν οὐρανοῖς ὑπάρχει. Χρῶνται δέ τινες καὶ ἐπὶ τῶν γερόντων χαριέντως τῷ, ο Θεάσασθε τὰς χώρας, ὅτι λευκαί εἰσι πρὸς θερισμόν,» διὰ τὰς πολιὰς δηλαδή, καὶ τὸν τοῦ θανάτου θερισμόν. • Ἐκ δὲ τῆς πόλεως ἐκείνης πολλοὶ ἐπίστευσαν εἰς αὐτὸν τῶν Σαμαρειτῶν διὰ τὸν λόγον τῆς γυναικὸς μαρτυρούσης, ὅτι Εἶπέ μοι πάντα ὅσα ἐποίησα. Ὡς οὖν ** Philipp. 111, 20. (α) Edlit. Lut. non habet, sed noliscum lutantur. VERS. 39-42. • Ex civitate autem illa multi Sanaritanorum crediderunt in eum propter sermonem n'ulieris testificantis quod dixisset sibi omnia quæ-

cunque fecisset. Cum venissent ergo ad illum Sana- ἦλθον πρὸς αὐτὸν οἱ Σαμαρείται, ἠρώτων αὐτὸν μεῖ ritani, 564 rogaverunt eum ut apud se maneret: et mansit ibi duos dies, ac multo plures crediderunt propter sermonem ipsius, et mulieri dicebant: Jam non propter tuam orationem credimus: ipsi enim audivimus, et scimus quod hic est vere Salvator minndi Christus. › Propter sermonem mulieris multi Samaritani credunt, utpote prudenter apud se iudicantes quod vitam suam mulier non vulgasset ad hoc ut gratifcaretur alteri, nisi vere magnus quis essel et super mellos qui ab illa predicabatur. Ideo et fidem operibus commonstrantes, obsecrabant illum ut perpetuo apud ipsos esset. ‹ Manere › enim hoc significat, perpetuum domicilium apud illos habere. Verum ille in hoc non obtemperat, sed ad duos tantum dies manet: unde ‹ et multo plures crediderant propter doctrinam ejus. › Tametsi evangelista non enarret particulatim mirabilia doctrinæ cjus verba, eventu tamen docet, ut intelligamus virtutem divinæ illius doctrine. Nain et multa alia et magna transeunt evangelistæ, eo quod non ad ostentationem, sed ad veritatem declarandam scribunt. Itaque cum Dominus esset apud Samaritanos, verisimile est eum diviniora quædam docuisse; unde nullo viso signo credunt, et obsecrant ut mancat. Judæi autem quamvis pluribus sermonibus et signis fruerentur, adhuc persequebantur, profecto e inimici hominis, domestici ejus ".» Vide item quomodo brevi multitudo præcellat eam a qua docta fuerat: non enim prophetam vocant, neque Salvato- c rem Israel, sed mundi: et cum articulo, «Hic est Salvator, › ille proprie et vere salvaturus oinnes. Venerunt enim nulti ut salvarent, et lex, et prophetæ et angeli; sed hic est ille verus Salvator. VERS. 43-45. • Post duos autem dies exiit inde, et abiit in Galilæam. Ipse enim Jesus testatus est quod propheta in sua patria honorem non haberet. Cum ergo venisset in Galilæam, exceperunt eum Galilei, cum omnia vidissent quæ fecerat Hierosolynis in die festo; nam et ipsi venerant ad diem fe. stumn.» Cum exisset a Samaria Dominus, in Galilaam digreditur. Deinde ne quis inquirat et dubitet quare non semper maneat in Galilæa, sed per intervalla peregrinetur apud eos, maxime cum videatur esse ex Galilæa: dicit quod propterea non manserit in Galilea, quia nullum bonorem illi exhibuerant. • Ipse enim Jesus testatus fuit quod propheta in sua patria in honore non sit.» Consuevimus enim nos homines contemnere ea quæ valde familiaria, semper magis attendentes alienis et insolitis. Quid igitur? Non videmus etiam multos apud suos iu honore haberi? Sane hoc valde rarum. Si autem nonnulli inveniuntur qui in patria sua in 565 honore habentur, multo magis in terra aliena: ita ut honor qui eis in patria impenditur, si conferatur cum co qui in terra aliena, ignominia esse inveniatur. Nam at Mich, vi, G. και παρ' αὐτοῖς· καὶ ἔμεινεν ἐκεῖ δύο ἡμέρας, καὶ πολλῷ πλείους ἐπίστευσαν διὰ τὸν λόγον αὐτοῦ· τῇ τε γυναικὶ ἔλεγον, ὅτι οὐκ ἔτι διὰ τὴν σὴν λαλιὰν πιο στεύομεν· αὐτοὶ γὰρ ἀκηκόαμεν, καὶ οἴδαμεν, ὅτι οὗτός ἐστιν ἀληθῶς ὁ Σωτὴρ τοῦ κόσμου ὁ Χριστός. ο Διὰ τὸν λόγον τῆς γυναικὸς πιστεύουσιν οι Σαμαρεῖται, ὡς συνετοί παρ' ἑαυτοῖς κρίναντες, ὡς οὐκ ἂν τὸν οἰκεῖον βίον ἡ γυνὴ ἐξεπόμπευσεν ὑπὲρ τοῦ χαρίσασθαι ἑτέρῳ, εἰ μὴ ἀληθῶς μέγας τις ἦν καὶ ὑπὲρ τοὺς πολλοὺς ὁ ὑπ' αὐτῆς κηρυττόμενος· διὸ καὶ τὴν πίστιν τοῖς ἔργοις δεικνύντες, παρεκάλουν αὐτὸν δι' ὅλου παρ' ἑαυτοῖς εἶναι· τὸ γὰρ, ο μεἶναι, ο τοῦτο σημαίνει τὸ κατοικήσαι τελείως παρ' αὐτοῖς. Ὁ δὲ τοῦτο μὲν οὐ πείθεται, δύο δὲ μόνας ἡμέρας μένει· ὅθεν καὶ πολλῷ πλείους αὐτῶν ἐπίστευσαν διὰ τὴν διδασκαλίαν αὐτοῦ. Καὶ γὰρ ὁ εὐαγγελιστὴς οὐκ ἐξηγεῖται τὰ κατά μέρος θαυμαστὰ τῆς διδασκαλίας αὐτοῦ ῥήματα, ἀλλ' ἡμῖν γε δίδωσι νοεῖν ἐκ τοῦ τέλους τῶν πραγμάτων τὴν δύναμιν τῆς θείας αὐτοῦ διδασκαλίας. Πολλὰ γάρ τοι καὶ τῶν μεγάλων παρατρέχουσιν οἱ εὐαγγελισταί, ὅτι μὴ πρὸς ἐπίδειξιν καὶ φιλοτιμίαν γράφουσιν, ἀλλὰ πρὸς ἀλήθειαν. Καὶ παρὰ τοῖς Σαμαρείταις οὖν γενόμενον τὸν Κύριον εἰκὸς θειότερά τινα διδάξαι· ὅθεν οὐδὲ σημεῖον οὐδὲν ἰδόν τες, πιστεύουσι καὶ παρακαλοῦσι μένειν. Ἰουδαῖοι δὲ καὶ λόγων μυρίων καὶ σημείων καταπολαύσαντες, ἔτι ἐδίωκον, ὄντως • ἐχθροὶ τοῦ ἀνθρώπου οἱ οἰκειακαὶ αὐτοῦ. • "Ορα δέ μοι πόσον βραχὺ τὸ πλῆθος την διδάξασαν αὐτοὺς ὑπερηκόντισαν. Οὐ γὰρ προφήτην αὐτὸν λέγουσιν, οὐδὲ Σωτῆρα τοῦ Ἰσραὴλ, ἀλλὰ τοῦ κόσμου, καὶ μετὰ τοῦ ἄρθρου, «Οὗτός ἐστιν ὁ Σω τήρ, ο ὁ κυρίως καὶ τῷ ὄντι σώσας πάντας. Ηλθον μὲν γὰρ πολλοὶ σῶσαι, καὶ νόμος, καὶ προφῆται, καὶ ἄγγελοι, ἀλλ' οὗτός ἐστιν ὁ ἀληθινὸς Σωτήρ. • Μετὰ δὲ τὰς δύο ἡμέρας ἐξῆλθεν ἐκεῖθεν, καὶ ἀπῆλθεν εἰς τὴν Γαλιλαίαν· αὐτὸς γὰρ ὁ Ἰησοῦς ἐμαρτύρησεν, ὅτι προφήτης ἐν τῇ ἰδίᾳ πατρίδι τις μὴν οὐκ ἔχει. Οτε οὖν ἦλθεν εἰς τὴν Γαλιλαίαν, ἐδέξαντο αὐτὸν οἱ Γαλιλαῖοι, πάντα έωρακότες ὅσα ἐποίησεν ἐν Ἱεροσολύμοις ἐν τῇ ἑορτῇ· καὶ αὐτοὶ γὰρ ἦλθον εἰς τὴν ἑορτήν.» Εξελθὼν ἀπὸ Σαμαρείας ὁ Κύριος, εἰς τὴν Γαλιλαίαν ἀπέρχεται. Εἶτα, ἵνα μὴ ἐξετάζῃ τις, καὶ διαπορῇ, τίνος ἕνεκεν οὐκ ἐν τῇ Γαλιλαίᾳ ἀεὶ ἦν, ἀλλ' ἐκ διαλείμματος αὐτοῖς ἐπιδη μεῖ, καὶ ταῦτα ἐκ τῆς Γαλιλαία; εἶναι δοκών, φησίν, ὅτι διὰ τοῦτο οὐκ ἐν τῇ Γαλιλαίᾳ παρέμενε, διότι οὐ δεμίαν τιμὴν πρὸς αὐτὸν ἐνεδείκνυντο. • Αὐτὸς γὰρ ὁ Ἰησοῦς ἐμαρτύρησεν, ὅτι προφήτης ἐν τῇ δια πατρίδι ἄτιμός ἐστιν.» Ειώθαμεν γὰρ οἱ ἄνθρωποι τῶν ἐν συνηθείᾳ καταφρονεῖν, ἀεὶ τοῖς ξένοις καὶ ἀηθέσι προσέχοντες. Τί οὖν; Οὐχ ὁρῶμεν πολλούς καὶ παρὰ τοῖς οἰκείοις τιμωμένους; Μάλιστα μὲν οὖν σπάνιον τὸ τοιοῦτον· εἰ δέ πού τινες εὑρεθεῖεν ἐν τῇ πατρίδι τιμώμενοι, πολλῷ μᾶλλον ἐν τῇ ἀλλοτρία τιμηθήσονται, ὥστε συγκρινομένη ἡ ἐν τῇ πατρίδ τιμὴ πρὸς τὴν ἐν τῇ ἀλλοτρίᾳ, ἀτιμία εὑρεθήσεται.

CAP. IV. retuli, sed parum illis tribuunt cives, suam confu sionem existimantes gloriam contribulium. Cum venisset igitur Dominus in Galilæam, crediderunt Galilei, quia viderant signa facta in Hierosolymis. Atqui Samaritaui probatiores erant qui et ausge signis verbo mulieris crediderant. Vide autem ubique eos qui abjecti habebantur, celebrari ut potiores Ode, Samaritamos dico et Galilzos. Nam hos contemnebant ut agrestiores; ideo et dicebant: «Propheta ex Galilea non surrexit › eos vero qui electi putabantur, abjici, quales fuerunt Hierosolymilani Judaei. Merito igitur et gentiles suscepti sunt. Nam in sua patria, uoc est in synagoga Ju2orum, honorem non habebat propheta Christus, sicut Moses dicit: «Prophetam suscitabit vobis Dominus". › Ο γάρ τοι φθόνος, τοῖς συμπατριώταις οὐ συγχωρεῖ invidia compatriotis non siuit congruum honorem τὴν προσήκουσαν τιμὴν ἀποδιδόναι, ἀλλ' ὑφειμένην τὴν ταύτην ἀποδιδόασιν, αἰσχύνην οἰκείαν ἡγούμενοι τὴν τοῦ ὁμοφύλου εὐδοκίμησιν. Ελθόντι οὖν τῷ Κυ ρίῳ εἰς Γαλιλαίαν ἐπίστευσαν οἱ Γαλιλαῖοι, τὰ σημεῖα ἰδύντες ἃ ἐποίησεν ἐν Ἱεροσολύμοις. Πλήν οι Σαμαρεῖται δοκιμώτεροι, οἱ καὶ χωρὶς σημείων πιστεύ σαντες ἀπὸ τοῦ λόγου τῆς γυναικός. "Ορα δὲ πανταχοῦ τοὺς ἀποβλήτους μὲν δοκοῦντας, εὐδοκιμοῦντας ἐν τῇ πίστει Σαμαρείτας λέγω καὶ Γαλιλαίου;" (καὶ γὰρ καὶ τούτους ἐξουθένουν ὡς ἀγροικότερον διαχειμένους· διὸ καὶ ἔλεγον, ότι ο Προφήτης ἐκ τῆς Γαλι λαίας οὐκ ἐγήγερται).. τοὺς δὲ ἐκλεκτούς νομιζομένους, ἀποβαλλομένους, οἷοι ἦσαν οἱ Ἱεροσολυμίται Ἰουδαῖοι, Εἰκότως ἄρα καὶ οἱ ἐθνικοὶ παρεδέχθημεν. Ἐν γὰρ τῇ οἰκείᾳ πατρίδι, τῇ τῶν Ἰουδαίων, εἴποι ἄν τι;, συναγωγῇ, τιμὴν οὐκ ἔσχεν ὁ προφήτης Χρι στις, καθὰ Μωϋσῆς λέγει, ότι ο Προφήτην αναστή σει Κύριος ἡμῶν. Παθεν οὖν ὁ Ἰησοῦς πάλιν εἰς τὴν Κανᾶ τῆς Γαλιλαίας, ὅπου ἐποίησε τὸ ὕδωρ οἶνον. Καὶ ἦν τις βασιλι δς, οὗ ὁ υἱὸς ἠσθένει ἐν Καπερναούμ. Οὗτος ἀκούσας, ὅτι Ἰησοῦς ἥκει ἐκ τῆς Ἰουδαίας εἰς τὴν Γαλιλαίαν, ἀπῆλθεν πρὸς αὐτὸν, καὶ ἠρώτα αὐτὸν, ἵνα καταβῇ καὶ ἰάσηται αὐτοῦ τὸν υἱόν· ἔμελλε γὰρ ἀποθνήσκειν. Εἶπεν οὖν ὁ Ἰησοῦς πρὸς αὐτόν· Ἐὰν μὴ σημεῖα καὶ τέρατα ἴδητε, οὐ μὴ πιστεύσητε. Λέο γει πρὸς αὐτὸν ὁ βασιλικός Κύριε, κατάβηθι πρὶν ἀποθανεῖν τὸ παιδίον μου. Λέγει αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Πορεύου, ὁ υἱός σου ζῇ. Καὶ ἐπίστευσεν ὁ ἄνθρωπος τῷ λόγῳ, ᾧ εἶπεν αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς, καὶ ἐπορεύετο. ο Αναμιμνήσκει ἡμᾶς ὁ εὐαγγελιστὴς τοῦ ἐν Καν θαύματος, ὅπου ἐγένετο τὸ ὕδωρ οἶνος, ἅμα μὲν διὰ τὸ αὐξῆσαι τῶν Σαμαρειτῶν τὸ ἐγκώμιον (οἱ μὲν γὰρ Γαλιλαίοι, φησί, καὶ ἀπὸ τῶν ἐν Ἱεροσολύμοις καὶ ἀπὸ τῶν παρ' αὐτοῖς γενομένων σημείων αὐτὸν ἐδέξαντο· οἱ δὲ Σαμαρεῖται ἀπὸ μόνης τῆς μαρτυ ρίας τῆς γυναικὸς, καὶ τῆς αὐτοῦ τοῦ Κυρίου διδασκαλίας), ἅμα δὲ καὶ ἵνα δείξῃ ἡμῖν, ὅτι καὶ ὁ βασι λικὸς ἀπὸ τοῦ ἐν Κανᾷ θαύματος ἀγαθήν τινα περί τοῦ Χριστοῦ ὑπόληψιν ἐδέξατο, εἰ καὶ μὴ τὴν ἀξίαν. Βασιλικὸν δὲ τοῦτον καλεῖ, ἢ ὡς ἐκ γένους ὄντα βασιλικοῦ, ἡ ἀξίωμά τι ἀρχῆς ἕτερον οὕτω καλούμενον ἔχοντα. Αρα οὖν, φησὶ, καὶ αὐτός ἐστιν οὗτος τῷ παρὰ τῷ Ματθαίῳ ἑκατοντάρχῳ; καὶ γὰρ κἀκεῖνος ἐν Καπερναούμ ἦν. Οὐκ οἶμαι τοίνυν τὸν αὐτὸν εἶναι, ἀλλ᾽ ἕτερον. Ἐκεῖνος μὲν γὰρ καὶ βουλόμενον ἐλθεῖν τὸν Χριστὸν διακωλύει, λέγων·· Οὐκ εἰμὶ ἄξιος, ἵνα μου ὑπὸ τὴν στέγην εἰσέλθῃς·, οὗτος δὲ εἰς τὴν οἰκίαν αὐτοῦ ἕλκει τὸν Ἰησοῦν. Κακείνου μὲν ὁ παῖς, ἤγουν ὁ δοῦλος, παρέσει κατείχετο· τούτου δὲ ὁ υἱὸς πυρετῷ. Κἀκεῖ μὲν ἀπὸ τοῦ ὄρους καταβάς, εἰς Καπερναούμ εἰσῆλθε· νῦν δὲ, ἀπὸ τῆς Σαμα ρείας, καὶ οὐκ εἰς Καπερναούμ, ἀλλ' εἰς Κανά. Επι πᾶσιν, ἐκεῖνος μὲν ἑκατόνταρχος· οὗτος δὲ, βασιλι κὸς τὸ ἀξίωμα. Αξιοῖ μὲν οὖν ὁ βασιλικὸς τὸν Κύριον κατελθεῖν, ὡς ἰάσηται τὸν υἱόν· ὁ δὲ Κύριος καθ * Joan, vit, 32. 28 Deut. Sil. 15. ** ' Vers. 46-50. • Venit ergo Jesus iterum in Cana Glilææ, ubi fecerat ex aqua vinum. Et erat quidam regius cujus filius infirmabatur Capernau. Hie cum andisset quod Jesus advenisset a Judæa in Galilam, abiit ad cum, et regabat eum ut descenderet ac sanaret ipsius filium: siquidem is agebat animam. Dixit ergo Jesus ad eum: Nisi signa et prodigia videritis, non credetis. Dixit ad eum regius: Domine, descende priusquam moriatur filius meus. Dicit ei Jesus: Vade, Alius tuus vivit. Credidit homo sermoni quem dixerat ei Jesus, et ibat. Recordari nos facit evangelista miraculi in Cana, ubi aqua facta est vinum, et interim ut crescat iaus Samaritanorum. Nam et Galilei quidem, inquit, susceperunt eum propter signa quæ facta sunt in Microsolymis, et apud se: Samaritani aulem ob solius mulieris testimonium, et ipsius Domini doctrinam. Ostendit insuper quod et regius ille ex miraculo quod in Cana erat factum, bonam quamdam de Christo opinionem conceperat, tametsi minus dignam. Regium autem illum vocat, vel quod ex regio erat genere, vel quod gerebat dignitatem quamdam ob quam sic vocabatur. Num igitur, dicet quis, idem est cum centurione apul Matthæum? Nam et ille ex Capernaum erat. Non opinor equidem illum esse, sed alium. Nam ille quidem et volentem venire Christum prohibet, dicens: «Non sum dignus ut sub tectum meum ingrediaris ". Iste vero Jesum in domum suam trahit. Et illius quidem puer paralysi detinebatur, servus videlicet: istius autem filius febri. Et illic quidema cum a monte descendisset, et Capernaum ingressus est: nunc autem a Samaria, et non in Capernaum, 566 sed in Cana, In summuma, ille centurio, hic autem regius fuit dignitate. Orat igitur regius ille Dominum ut descendat ad sanandum filium. At Dominus perstringit eum, nipote non perfectam, sed parvam habentem fidem. Dicen lo enim, «Descente, priusquam moriatur filius * Math. vin, S.

weus, • infirmitatem fulei suæ ostendit: qui non απτόμενος αὐτοῦ, ὡς μὴ τελείαν τὴν πίστιν, ἀλλ' ἐκ credebat quod, si contingeret mori filium, potens esset eum suscitare. Propterea perstringens enm dicit: e Nisi signa et prodigia videritis, non credetis. Interim autem et alios cives Capernaum accusat. Videntur enim ubique ob multam incredulitatem condemnari. Igitur quoniam infirniæ mentis erat regius, et urgebat Dominum ut descenderet · ad sanandum filium: ostendens ei Salvator quod etiam absens posset ipsum sanare, dicit: Vade, filius tuus vivit. Denique pueri quidem sanavit febrem, patris autem incredulitatem. Scias antem aliud esse signum, aliud prodigium, Nam prodigium ſſt præter naturam, ut est aperire oculos cæci nati, et excitare mortuum; signum autem non præter naturain, ut est sanare iuørmum, Perficiet autem et nunc hoc miraculum Dominus, si quis illum adeat. Omnis homo est regius quidam non solum quoad cognatus propter animam regi omnium, sed etiam quod ipse regiam dignitatem supra omnes accepit. Invenitur autem sæpe habens quidem menter quasi flium igne illicitarum voluptatum et concupiscentiis male laborantem. Si igitur accesserit ad Jesum, et peliverit ab eo ut descendat, hoc est, misereatur et remittat illi peccata priusquam ex toto a morbo voluptatum moriatur: (si enim nostri non misereretur Deus, sed observaret iniquitates, et secundum illas ulcisceretur, quisnam sustineret? **) si igitur accesserit, ut dictum est, assequetur quod querit, et recipies mentem suam sanam. Verumilamen vide et quid dicat ad illumn Dominus: e Vade, " flius tuus vivit, hoc est, ne sis immobilis ad bonum, sed vade, et incessabilem motionem ostende ad bonum. Tunc enim filius tuus vivet. Si autem quieveris, non ambulans, morietur plane mens tua, eo quod ad bonum te non promoveris. μέρους ἔχοντος (καὶ γὰρ τὸ εἰπεῖν, ο Κατάβηθι πρὶν ἀποθανεῖν τὸν υἱόν μου, ο τὴν ἀσθένειαν τῆ; πίστεως αὐτοῦ ἐμφαίνει, ὡς μὴ πιστεύοντος, ὅτι εἰ καὶ συμβῇ αὐτὸν ἀποθανεῖν, δυνατός ἐστιν ἀναστῆ σαι αὐτὸν), διὰ ταῦτα οὖν καθαπτόμενος αὐτοῦ, φησίν' ο Ἐὰν μὴ σημεῖα καὶ τέρατα ἴδητε, οὐ μὴ πιστεύσητε· ο ἅμα δὲ καὶ τῶν ἑτέρων πολιτῶν κατ ηγορῶν τῶν ἐν τῇ Καπερναούμ. Φαίνονται γάρ πανταχοῦ πολλὴν ἀπιστίαν κατηγορούμενοι. Έπει οὖν ἀσθενὴς ἦν ὁ βασιλικός την γνώμην, καὶ κατα ήπειγε τὸν Κύριον κατελθεῖν εἰς θεραπείαν τοῦ παι· δὸς, δεικνύων αὐτῷ ὁ Σωτὴρ, ὅτι καὶ ἀπὼν δύναται αὐτὸν θεραπεῦσαι, λέγει· ι Πορεύου, ὁ υἱός σου ζη. Αμέλει τοῦ μὲν παιδὸς τὸν πυρετόν, τοῦ πατρὸς δὲ τὴν ἀπιστίαν ιάσατο. Γίνωσκε δὲ, ὡς ἄλλο τέρας, καὶ ἄλλο σημεῖον. Τέρας μὲν γὰρ τὸ παρὰ φύσιν, οἷον τὸ διανοίξαι ὀφθαλμούς τυφλοῦ γεγεννημένου, καὶ ἐγεῖραι νεκρόν σημεῖον δὲ, τὸ οὐκ ἔξω τῆς φύ σεως, οἷον τὸ ἰᾶσθαι ἄρρωστο». Τελέσει δὲ καὶ τοῦτο τὸ θαῦμα καὶ νῦν ὁ Κύριος ἐπὶ παντὸς τοῦ προτερ χομένου. Οἷον βασιλικός ἐστι πᾶς ἄνθρωπος, οὐ μόν νον ὡς τοῦ βασιλέως πάντων συγγενής διὰ τὴν ψυ χήν, ἀλλὰ καὶ ὡς αὐτὸς βασιλικὴν ἀρχὴν κατά πάν των δεξάμενος. Ευρίσκεται δὲ πολλάκις ἔχων τις τὸν νοῦν, οἷα υἱὸν, πυρὶ ἡδονῶν ἀτόπων καὶ ἐπιθυμίαις κακῶς ἔχοντα. Εἰ τοίνυν προσέλθῃ τῷ Ἰησοῦ, καὶ αἰτήσει αὐτὸν καταθῆναι, τουτέστι, συγκαταβάσει φιλανθρωπίες χρήσασθαι, καὶ συγχωρῆσαι αὐτῷ τὰς ἁμαρτίας πρὶν ἢ τελείως ἀπὸ τῆς νόσου τῶν ἐπιθυμιῶν ἀπονεκρωθῇ, (εἰ μὴ γὰρ συγκαταβαίη ἡμῖν ὁ Θεός, ἀλλὰ τὰς ἀνομίας παρατηρήσαιτο, καὶ κατ' ἐκείνας εξετάσεις, τίς λοιπὸν ὑποστήσεται;) εἰ προσο έλθῃ τοίνυν, ὡς εἴρηται, τεύξεται τοῦ ζητουμένου, καὶ ἀπολήψεται τὴν νοῦν αὐτοῦ ὑγια. Πλὴν ἄρα καὶ τί φησιν ὁ Κύριος πρὸς αὐτόν·. Πορεύου, ὁ υἱό; σου ζῇ· ο τουτέστι, Μὴ ἀκίνητος ἔτο πρὸς τὸ καλόν, ἀλλὰ πορεύου, καὶ κίνησιν ἀκατάπαυστον ενδείκνυσο πρὸς τὸ ἀγαθόν· τότε γὰρ ὁ υἱός σου ζῇ. Εἰ δὲ παύσῃ τοῦ πορεύεσθαι, τεθνήξεται σου πάντως ὁ νοῦς, τῇ περὶ τὸ καλὸν ἀκινησίᾳ τὴν νέκρωσιν λαβών. VERS. 51-56. c Jam autem eo descendente, servi occurrerunt ei, et nuntiaverunt ei, dicentes, Filius tuus vivit. Sciscitatus est ergo horam ab eis in qua vegetius se habuisset. Ει dixerunt ei: Meri, hora septima reliqnit eum febris. Cognovit ergo pater quod illa hora erat in qua dixit sibi Jesus, Filius tuus vivit, et credidit ipse, et domus ejus tota. Hluc iterum secun:lum signum edidit Jesus, cum venisset a Judæa in Galilæam. Obstupefacti servi repentina morbi mutatione, occurrunt domino, bouum muntium afferentes de sanitate 567 filii. Non enim simpliciter et sicut fieri solet, sed subito liberatus est a febre, ut ita ostendatur miraculum hoc non fuisse naturæ, sed virtutis Christi. Ut ergo didicit a servis horam in qua puer vegetins se habuisset, hoc est, melius habuisset, et in meliorem transisSet valetudinem, plene credidit Domino. Prior enim cjas lides imperfecta erat. Ne enim mihi dixeris 34 Psul. CXXIX, 5. • Ηδη δὲ αὐτοῦ καταβαίνοντος, οἱ δοῦλοι αὐτοῦ ἀπήντησαν αὐτῷ, καὶ ἀπήγγειλαν λέγοντες, ὅτι Ο υἱός σου ζῇ. Επύθετο οὖν παρ' αὐτῶν τὴν ὥραν, ἐν ή κομψότερον ἔσχεν. Καὶ εἶπον αὐτῷ, ὅτι χθὲς ὥραν ἑβδόμην ἀφῆκεν αὐτὸν ὁ πυρετός. Ἔγνω οὖν ὁ πατὴρι ὅτι ἐν ἐκείνῃ τῇ ὥρᾳ, ἐν ᾗ εἶπεν αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς, ὅτι Ο υἱός σου ζῇ, καὶ ἐπίστευσεν αὐτὸς, καὶ ἡ οἰκία αὐτοῦ ὅλη. Τοῦτο πάλιν δεύτερον σημεῖον ἐποίησεν ὁ Ἰησοῦς, ἐλθὼν ἐκ τῆς Ἰουδαίας εἰς τὴν Γαλι λαίαν. ὁ Ἐκπλαγέντες οἱ δοῦλοι τὴν ἀθρόαν μετα Το ὴν τῆς νόσου, ἀπαντῶσι τῷ κυρίῳ, ευαγγελιζό μένοι αὐτῷ τὴν τοῦ υἱοῦ ὑγείαν. Οὐ γὰρ ἁπλῶς καὶ ὡς ἔτυχεν, ἀλλ' ἀθρόον ἀπηλλάγη τοῦ πυρετοῦ, ὥστε δειχθῆναι μὴ φύσεως ἀκολουθίαν εἶναι τὸ πράγμα, ἀλλὰ τῆς δυνάμεως τοῦ Χριστοῦ. Μαθὼν δὲ παρά τῶν δούλων τὴν ὥραν, ἐν ᾗ κομψότερον ὁ παῖς ἔσχεν, ἀντὶ τοῦ, ἐπὶ τὸ βέλτιον καὶ εὐρωστότερον μετα λθεν ὁ παῖς, τελείως πιστεύει τῷ Κυρίῳ. Η γὰρ προτέ

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. CAP. V. consueverunt, præ amore erga filios, non solum accedere ad medicos quibus bene fidunt, sed et ad imperitos, nihil ex his quæ facere oporteat, intermittentes. Accessit quidem ex fide, siquidem et boc dabimus; sed frigida et imperfecta, quam neque fidem quis recte vocaverit. Tunc autem perfecte credidit, quando et de hora didicit. Εt quare evangelista dicit quod secundum hoc signum fecerit in Cana? Ut ostendat Samaritanos multis dignos laudibus. Etenim dicit, et cum secundo hoc fieret signum, nondum pervenerunt Galilæi ad sublimitatem illorum qui nullum viderant signum. πίστις αυτοῦ ἀτελής ἦν. Μὴ γάρ μοι εἴπῃς, ὅτι καὶ a quod non accessisset nisi credidisset. Num et patres μὴν οὐκ ἂν προσῆλθεν, εἰ μὴ ἐπίστευσεν. Εἰώθασι γὰρ οἱ πατέρες ἀπὸ τῆς πρὸς τοὺς παῖδας φιλία;, οὐ μόνον οἷς θα βοῦσιν ἰατροῖς προσιέναι, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἀτέχνοις, μηδὲν τῶν δεόντων παραλιπεῖν βουλόμενοι. Προσῆλθε μὲν οὖν ἀπὸ πίστεως, εἶχε καὶ τοῦτο δώσομεν, ἀλλὰ ψυχρᾶς καὶ ἀτελοῦς, ἣν οὐδὲ πίστιν ἄν τις καλέσεις. Τότε δὲ τελείως ἐπίστευσεν, ὅτε καὶ περὶ τῆς ὥρας ἔμαθε. Τίνος δὲ ἕνεκεν ὁ εὐαγγελιστής φησιν, ὅτι δεύτερον τοῦτο τὸ σημεῖον ἐποίησεν ἐν Κανά; Ἵνα δείξῃ τοὺς Σαμαρείτας πολλῶν ἀξίου; ἐγκωμίων. Καὶ γὰρ, φησί, καὶ δευτέρου τούτου τοῦ σημείου γενομένου, οὐδέπω οἱ Γαλιλαίοι πρὸς τὸ ὕψος ἐκείνων ἔφθασαν, τῶν μηδὲν ἰδόντων της μεῖον. Περὶ τοῦ τριάκοντα καὶ ὀκτὼ ἔτη ἔχοντος ἐν τῇ ἀσθενείᾳ. Περὶ τῶν Ἰουδαίων ζητούντων ἀπο κτεῖναι τὸν Ἰησοῦν. • Μετὰ ταῦτα ἦν ἡ ἑορτὴ τῶν Ἰουδαίων, καὶ ἀνέβη ὁ Ἰησοῦς εἰς Ἱεροσόλυμα. Ἔστι δὲ ἐν ταῖς Ἱεροσολύμοις προβατική κολυμβήθρα ἡ ἐπιλεγομένη Εβραϊστι Βηθεσδά, πέντε στοὺς ἔχουσα. Εν ταύταις κατέκειτο πλῆθος πολὺ τῶν ἀσθενούντων, τυφλών, χωλῶν, ξηρῶν, ἐκδεχομένων τὴν τοῦ ὕδατος κίνησιν. Αγγελος γὰρ κατὰ καιρὸν κατέβαινεν ἐν τῇ κολυμ. Είθε, καὶ ἐτάρασσε τὸ ὕδωρ. Ο οὖν πρῶτος ἐμβας μετὰ τὴν ταραχὴν τοῦ ὕδατος, ὑγιὴς ἐγένετο, ᾧ δήποτε κατείχετο νοσήματι.» Εορτὴ ἦν τῶν Ἰουδαίων, ἡ τῆς Πεντηκοστῆς, οἶμαι. Αναβαίνει δὲ ἐν ταύτῃ ὁ Κύριος· ἅμα μὲν, ἵνα μὴ δόξῃ ἐναντίος τῷ νόμῳ, ἀλλὰ φαίνηται συνεορτάζων τοῖς πολλοῖς· ἅμα δὲ, Ένα πλείους διὰ σημείων διδασκαλίας ἐπισπάσηται, καὶ μάλιστα τὸ πλῆθος τὸ ἄδολον. Ἐν γὰρ ταῖς ἑορταῖς ειώθασι συνέρχεσθαι καὶ ἀγρόται, καὶ ἀστι καὶ χειρώνακτες, τὰς ἄλλας ἡμέρας τοῖς ἔργοις συνασχολούμενοι. Προβατικὴ δὲ ἐλέγετο ἡ κολυμβήθρα, διότι τὰ πρὸς θυσίαν πρόβατα ἐκεῖ συνήγετο, καὶ τὰ ἔγκατα αὐτῶν ἐπλύνοντο ἐκεῖ. Εἶχον δὲ οἱ πολλοὶ ὑπόληψιν, ὅτι καὶ ἀπὸ μόνου τοῦ πλύνεσθαι τὰ ἐντόσθια τῶν ἱερείων δύναμίν τινα λαμβάνει θειοτέραν τὸ ὕδωρ, διὸ καὶ τὸν ἄγγελον ἐπιφοιτᾷν τούτῳ τῷ ὕδατι ὡς ἐκλεκτῷ, καὶ θαυματουργεῖν. Εοικεν άρα Η θεία πρόνοια πόῤῥωθεν ὁδοποιοῦσα τοῖς Ἰουδαίοι; πρὸς τὴν εἰς Χριστὸν πίστιν, τὸ τῆς κολυμβήθρας ταύτης θαῦμα προοικονομήσαι. Ἐπεὶ γὰρ ἔμελλε βάπτισμα δίδοσθαι πολλὴν ἔχον δύναμιν, καὶ δωρεάν μεγίστην, οἷα καθαῖρον ἁμαρτίας, καὶ ζωοποιοῦν τὰς ψυχάς, προζωγραφεῖ Θεὸς τὸ βάπτισμα ἐν τοῖς Ιου δαϊκοῖς, καὶ δίδωσι μὲν καὶ ὕδωρ αὐτοῖς καθαίρον μολυσμού; οὐ κυρίως ὄντας, ἀλλὰ δοκοῦντας· οἷον τοὺς ἀπὸ τοῦ ἅψασθαι νεκροῦ, ἡ λεπροῦ, καὶ τῶν τοιούτων ἑτέρων· δίδωσι δὲ καὶ τὸ τῆς κολυμβήθρας ταύτης θαῦμα, ὁδηγοῦν αὐτοὺς εἰς τὴν παραδοχήν τοῦ βαπτίσματος. Αγγελος γὰρ κατὰ καιρὸν καταβαίνων, διετάρασσε τὸ ὕδωρ, καὶ ἰαματικὴν ἐνετίθει τούτῳ δύναμιν. Οὐ γὰρ δήπου ἡ τοῦ ὕδατος φύσις, αὐτὴ καθ' ἑαυτὴν ἰᾶτο (ἡ γὰρ ἂν διὰ παντὸς τοῦτο ἐγίνετο), ἀλλ' ἐπὶ τῇ τοῦ ἀγγέλου ἐνεργεία τὸ πᾶν PATROL. GR. CXXIII. CAPUT V. De eo qui a triginta et octo annis in infirmitate jacebat. De Juda'is quærentibus Dominum occidere. VERS. 1-4. ο Post haec erat dies festus Judaorum, et ascendit Jesus Hierosolyma. Est autem Hierosolymis probatica piscina, quæ cognominatur He Ifraice Bethesda, quinque porticus habens. In his jacebat multitudo languentiun, cæcorun, claudo. rum, aridorum, exspectantium aquæ motum. Augelus enith descendebat certo tempore in piscinam, et turbabat aquam. Itaque qui primus descendisset post turbationem aquæ, sanus febat a quocumque detinebatur morbo.» Dies festus erat Judæorum, Pentecoste opinor. Ascendit in eo Dominus; partim ne videretur esse adversarius legi, sed compareret cum reliquis diem festuin agens; partim ut plures per signa et doctrinas alliceret et maxime turbamı simplicemn. Solebant enim die festi couvenire ct rustici et opifices urbani, qui aliis diebus in operibus suis erant occupati. Probatica autem dicebatur piscina, eo quod oves illic ad sacrificium congregabantur, et intestina earum abluebantur. Multi autem opinabantur quod sola ablutione intestinorum sacrificalium, virtutem quamdam diviniorem acciperet aqua, et propteren angelus ad aquam ut electam accederet, et miraculum operaretur. Videbatur utique divina sapientia a longe viam facere Judæis ad fidem in Christum, præcordinando miraculam piscinæ. Nam quoniam baptisma daturum 568 erat magnam virtutem, et maximum domum, utpo:e purificaus peccatum et vivificans animas, præfigurat Deus baptisma in rebus Judaicis, et ipsis quoque aquam dal quæ purificet sordes, quæ non sordes proprie erant, sed videbantur esse: ut si quando tetigissent mortuum, vel leprosum, vel aliquid tale. Dat autem et piscinæ hujus miraculum, quod duceret eos ad susceptionem baptismatis. Angelus enim tempore opportuno descendebat, et turbabat aquam, et sanativam illi virtutemn indebat. Nusquam enim ista natura aquæ est, ut per se sanet, alioqui hoc perpetuo fieret; sed totum in angelo situm erat, quidquid erat elicaciæ. Ita et apud nos aqua baptismalis, aqua est simpliciter: cum autem acces

serit Spiritus sancti gratia, propter invocationem ἡ ἐκεῖτο. Οὕτως οὖν καὶ ἐφ' ἡμῖν τὸ τοῦ βαπτίσματος Dei, morbos solvit animarum; et si quis cæcus ὕδωρ, ὕδωρ ἐστὶν ἁπλῶς, δεξάμενον δὲ τὴν τοῦ fuisset, ob caecatis oculis animæ ne possit dijudicare Πνεύματος χάριν διὰ τῶν θείων ἐπικλήσεων, τὰ φυ χικά νοσήματα λύει· κἂν τυφλός εἴη τις τοὺς τῆς bonum a malu; et si claudus quis fuisset, qui non movebatur ad faciendum bonum et proficiendum ψυχῆς ὀφθαλμοὺς πεπηρωμένος, καὶ μὴ δυνάμενος in melius; et si aridus et desperati omnino fuisset διακρἶναι τὸ κρεῖττον ἀπὸ τοῦ χείρονος, κἂν χωλός, ἀκίνητος πρὸς ἐργασίαν καλοῦ, καὶ προκοπὴν τὴν morbi, nulliusque boni particeps, ab aqua illa curabatur. Et tunc infirmitas impediebat quosdam ne ἐπὶ τὸ κρεῖττον, κἂν ξηρὸς παντάπασι καὶ ἀπ εγνωσμένος, καὶ μηδενὸς ἀγαθοῦ μετουσίαν ἔχων, sanarentur: nunc autem in baptismo nullum est πάντας τὸ ὕδωρ τοῦτο ἰᾶται. Καὶ τότε μὲν ἡ ἀσθέν obstaculum. Non enim uno sanato alii relinquuntur νεια ενεπόδιζε τισι πρὸς τὴν θεραπείαν, νῦν δὲ πρὸς non curati; sed étiamsi totús orbis conflueret, non imminueretur gratia. τὸ βαπτισθῆναι οὐδὲν ἔχομεν κώλυμα. Οὐ γὰρ ἐνὸς θεραπευομένου, οἱ ἄλλοι ἀθεραπευτοι ἐῶνται· ἀλλὰ κἂν πᾶσα ἡ οἰκουμένη συνέλθῃ, οὐκ ἐλαττοῦται ἡ χάρις. Vers. 5–7. ‹ Erat autem quidam homo illic qui triginta et octo annos morbo tenebatur. Hunc cum vidisset Jesus decumbentem, et cognovisset quod jam multum temporis morbo teneretur, dicit ei: Vis sanus fieri? Respondit ei languidus: Domine, hominem non habeo, ut, cum turbata fuerit aqna, mittat me in piscinan; sed interim dum ego venio, jam alius ante me descendit. › Stupenda paralytici constantia: annos habebat triginta octo, et quotannis liberari a morbo exspectans assidebat, et impedie. batur. a potentioribus præventus, nec tamen destitit ncque desperavit. Ideo et Dominus interrogat eum, volens monstrare nobis fortitudinem hominis; non enim interrogat quasi discere quippiam vellet. lloc enim non solum superduum esset, sed insipiens, quærere an æger velit sanari. Factum ergo ut monstretur nobis hominis patientia. Quid igitur ille? Multa cum mansuetudine respondet: Etiam, inquit, Domine, volo quidem, sed non habeo hominem qui possit me in aquam inferre. Nihil blaspheinum respondit, non arguit Christum ut stultam interrogationem interrogantem; non maledixit diei nativitatis, sicut pusillanimes facimus, idque cum in leviores morbos inciderimus; sed mansuete et placide responsum dat, tametsi nesciret quisnam esset qui interrogabat. Namque hoc solum existimavit utilitatis sibi 569 accedere fortassis, ut inferret ipsum. in aquam, et propterea blande Christo loquitur. Non «isit autem Christus, Vis? sanabo le, ut ne videretur gloriam quærere. VER». 8-10. «Dicit ei Jesus: Surge, tolle grabatum tuum et ambula. Et statim sanus factus est homo ille, et sustulit grabatum suum et ambulabat. Erat autem Sabbatum in die illo. Dicebant ergo Judæi ei qui sanatus fuerat: Sabbatum est, non licet tibi tollere grabatum. › Jubet tolli lectulum, voleus credibilius ßeri miraculum quod faciebat, ne putaretur esse phantasma quoddam. Nisi enim membra firme fuissent solidata, lectulum ferre non potuisset. Non autem exegit ab eo fidem autequam sanasset, sicut in aliis quibusdam; quia æger ille nondum viderat eum signa facientem. Etenim Dominus fidem exigere non solebat ab illis G «Ην δέ τις ἄνθρωπος ἐκεῖ, τριάκοντα καὶ ὀκτὼ ἔτη ἔχων ἐν τῇ ἀσθενείᾳ. Τοῦτον ἰδὼν ὁ Ἰησοῦς κατακείμενον, καὶ γνούς, ὅτι πολὺν ἤδη χρόνον έχει, λέγει αὐτῷ· θέλεις υγιής γενέσθαι; Απεκρίθη αὐτῷ ὁ ἀσθενῶν· Κύριε, ἄνθρωπον οὐκ ἔχω, ἵνα ὅταν ταραχθῇ τὸ ὕδωρ, βάλλῃ με εἰς τὴν κολυμβή θραν· ἐν ᾧ δὲ ἔρχομαι ἐγώ, ἄλλος πρὸ ἐμοῦ καταβαίνει.» Εκπληκτική ή καρτερία τοῦ παραλύτου. Έτη τριάκοντα καὶ ὀκτὼ εἶχε, καὶ καθ᾿ ἕκαστον ἰνιαυτὸν ἀπαλλαγήσεσθαι τοῦ νοσήματος προσδοκῶν, Ενηδρεύετο ἐμποδιζόμενος ὑπὸ τῶν δυνατωτέρων. Καὶ ὅμως οὐκ ἀφίστατο, οὐδὲ ἀπεγίνωσκε· διὸ καὶ ἐρωτᾷ αὐτὸν ὁ Κύριος, θέλων δεῖξαι ἡμῖν τὴν καρ τερίαν τοῦ ἀνθρώπου· οὐ γὰρ δὴ ὡς μαθησόμενος ἐρωτᾷ. Τοῦτο γὰρ οὐ μόνον περιττόν, ἀλλὰ καὶ ἀνόητον, τὸ ἐρωτᾷν εἰ θέλει ὁ νοσῶν ὑγι ναι. Οπερ οὖν εἶπον, ἵνα δείξῃ ἡμῖν τὴν καρτερίαν τοῦ ἀνθρώ που, διὰ τοῦτο ἐρωτᾷ. Τί οὖν ἐκεῖνος; Μετὰ πολλῆς ἐπιεικείας ἀποκρίνεται: Ναί, φησὶ, Κύριε, θέλω μὲν, ἀλλ᾽ οὐκ ἔχω ἄνθρωπον τὸν δυνάμενόν με εμβαλεῖν τῷ ὕδατι. Οὐδὲν βλάσφημον ἀπεκρίνατο, οὐκ ἀπὸ επέμψατο τὸν Χριστὸν, ὡς ἐρωτήσαντα ἄτοπον ἐρώτημα, οὐ κατηράσατο τὴν ἡμέραν τῆς γεννήσεως, οἷα οι μικρόψυχοι ποιοῦμεν, καὶ ταῦτα ἐλαφροτέροις νοσήμασι περιπίπτοντες, ἀλλὰ πράως καὶ δυσωπη τικώς ποιεῖται τὴν ἀπόκρισιν, καίτοι γε μὴ εἰδώ;, ὅστις ποτὲ ἦν ὁ ἐρωτῶν, ἀλλ᾽ ἡ τοῦτο μόνον ἴσως ενόμισε, χρησιμεύει[ν] αὐτῷ τὸν Χριστὸν, ὥστε ἐμβαλεῖν αὐτὸν εἰς τὸ ὕδωρ, καὶ διὰ τούτων ἐπισπάσασθαι καὶ δυσωπῆσαι τῶν ῥημάτων βούλεται. Οὐκ εἶπε δὲ ὁ Χριστὸς, Θέλεις; θεραπεύσω σε, ἵνα μὴ δόξῃ κομπάζειν. • Λέγει αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Έγειραι, ἆρον τὸν κράτο βατόν σου, καὶ περιπάτει. Καὶ εὐθέως ἐγένετο ὑγιὴς ὁ ἄνθρωπος, καὶ ἦρε τὸν κράββατον αὐτοῦ, καὶ περιεπάτει. Εν δὲ Σάββατον ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέ ββ. Ἔλεγον οὖν οἱ Ἰουδαῖοι τῷ τεθεραπευμένῳ· Σάββατόν ἐστιν· οὐκ ἔξεστί σοι ἆραι τὸν κράββατον. Κελεύει ἆραι τὸ κλινίδιον, πιστώσασθαι βουλόμενος τὸ γενόμενον θαῦμα, ὥστε μηδένα νομίσαι φαντασίαν αὐτὸ εἶναι. Οὐ γὰρ ἂν, εἰ μὴ βεβαίως καὶ σφόδρα συνεπάγη αὐτῷ τὰ μέλη, τὴν κλίνην φέρειν ηδύνατο Οὐκ ἀπαιτεῖ δὲ αὐτὸν πρὸ τῆς ἰάσεως πίστιν, ὥσπερ ἐπὶ ἄλλων τινῶν, ὅτι οὐδέτω αὐτὸν εἶδεν ὁ ἀσθενῶν σημεῖον πεποιηκότα. Καὶ γὰρ κακείνους, οὓς ἀπε

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. V. δεῖ πίστιν ὁ Κύριος, οὐ πρὸ τῶν θαυμάτων, ἀλλὰ μετὰ τὸ ποιῆσαι ἐνώπιον αὐτῶν τὰ θαύματα, ἀπαι τεῖ αὐτοὺς τὴν πίστιν. Ορα δέ μοι πῶς ἅμα τε ἤκουσε καὶ ἐπίστευσεν. Οὐ γὰρ διεκρίθη καθ' έαυ τὸν, καὶ εἶπεν· Οὐ λῆρος οὗτος, ὃς αὐθωρὸν ἐγερθῆ. ναί με εγκελεύεται; τριάκοντα ὀκτὼ ἔτη ἔχων, οὐκ ἐπέτυχον Ιάσεως, καὶ οὕτως ἀθρόον ἐγερθήσομαι; Οὐδὲν τοιοῦτον, ἀλλὰ πιστεύσας ηγέρθη. Εν Σαββάτῳ δὲ θεραπεύει, διδάσκων τοὺς ἀνθρώπους ἑτέ ρως νοεῖν τὰς τοῦ νόμου παρατηρήσεις, καὶ μὴ τῇ σωματικῶς νοουμένῃ ἀργίᾳ δοκεῖν τιμήν τὸ Σάββατον, ἀλλὰ τῇ τῶν κακῶν ἀποχῇ. Ἐπεὶ τόγε ἀγαθοποιεῖν ἐν Σαββάτῳ, οὐκ ἂν ὁ νόμος εκώλυε, νόμος ὢν τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀγαθοποιοῦντος. antequam in conspectu eorum fccret miracula, sc.l postquam vidissent miracula, exigebat fidem. Attende autem quod simul atque audivit, credidit. Non enim secum murmuravit, et dixit: Nonne nugatur iste, qui coclem momento me surgere jubel (a): Triginta et octo annos habens, nunqiamn sanitatem assecutus sun, et sic repente surgani? Nihil tale cogitavit, sed credidit ac surrexit. In Sabbato sanat, docens hominem aliter Intelligere legis observationes, et non putare colt Sabbatum otio corporali, sed malorum abstinentia. Nam bene facere alicui in Sabbato les non prohibet, qua lex est Dei semper benefacientis. Vers. 11- 13. ‹ Respondit eis: Qui me sanum fe- • Απεκρίθη αὐτοῖς· Ο ποιήσας με ὑγιῆ, ἐκεῖνος μοι εἶπεν· Αρον τὸν κράββατόν σου, καὶ περιπάτει. cit, is mihi dixit: Tolle grabatum tuum et ambaἨρώτησαν οὖν αὐτόν· Τίς ἐστιν ὁ ἄνθρωπος ὁ είν τιών σοι· Δρον τὸν κράββατόν σου, καὶ περιπάτει; · Ο δὲ ἰαθεὶς οὐκ ᾔδει τίς ἐστιν· ὁ γὰρ Ἰησοῦς ἐξω ένευσεν ὄχλου ὄντος ἐν τῷ τόπῳ.» Χρὴ θαυμάσαι την τοῦ ἀνθρώπου προς Ἰουδαίους παρρησίαν, πῶς ἐπικειμένων αὐτῷ καὶ λεγόντων, «Οὐκ Εξεστί σοι ἆραι τὸν κράββατόν σου διὰ τὸ Σάββατον, ο αὐτὸς μετὰ παῤῥησίας ἀνεκήρυττε τὸν εὐεργέτην· ο Ο ποιήσας με ὑγιῆ, αὐτός μοι εἶπεν· ἡ ὡσανεὶ τοιαῦτα λέγων· Δηρεῖτε, καὶ παραπαίετε, κελεύοντες μὴ πείθεσθαι τῷ ἀπὸ μακρᾶς οὕτω καὶ χαλεπῆς με νόσου ἀπαλ λάξαντι. Οἱ δὲ Ἰουδαῖοι οὐκ ἐρωτῶσιν αὐτὸν, Τίς ἐστιν ὁ ποιήσας σε ὑγιῆ; ἀλλὰ, Τίς ἐστιν ὁ εἰπών σοι· Αρον τὸν κράββατον;» Οὕτως ἄρα πρὸς μὲν τὸ καλὸν ἐθελοντι τύφλωττον, τὴν δὲ δοκοῦσαν παράβασιν τοῦ Σαββάτου ἄνω καὶ κάτω προέφερον ὁ δὲ Ἰησοῦς ἐξένευσε, πρῶτον μὲν, ἵνα ἀπόντος αὐτ τοῦ ἀνύποπτος γένηται ή μαρτυρία ἡ περὶ τῆς ὑγείας, καὶ μὴ δόξῃ ὁ ἄνθρωπος καταχαρίζεσθαι αὐτ τῷ, ἀλλὰ τῇ ἀληθείᾳ προσμαρτυρεῖν· ἔπειτα, ἵνα μὴ ἐπὶ πλεῖον ἀνάψῃ τοῖς Ἰουδαίοις τὸν θυμόν. Οίδε γὰρ καὶ ὄψις μόνη τοῦ διαφθονουμένου, οὐ μικρὸν τοῖς βασκαίνουσιν ἐνιέναι σπινθήρα φθόνου· διὰ τοῦτο ἀφίησιν αὐτὸ καθ' ἑαυτὸ τὸ ἔργον ἐξετάζεσθαι. Οἱ γὰρ ἐγκαλοῦντες Ἰουδαῖοι, εἰς ἐξέτασιν καὶ λόγους τὸ γιο γονὸς φέροντες, ἐξακουστότερον αὐτὸ ποιοῦσιν. la. Interrogaverunt ergo eum: Quis est ille homo qui dixit tibi: Tolle grabatum tuum et ambula? Is autem qui sanus fuerat effectus, nesciebat quis esset. Jesus enim subduxit se, quod turba essot in eo loco.» Admirari convenit hominis erga Judæos in dicendo libertatem, quando urgentibus illis et di dentibus, «Non tibi licet tollere gr.vatum laum per Sabbatum, ipse cum fiducia libere prædicat benefactorem: • Qui fecit me sanum, ille mibi dixit, o veluti hujusmodi quædam proferens: Deliratis et desipitis jubentes ne obediam ei qui me tam diuturno et difficili morbo liberavit. At Judæi non futerrogant eum; Quis est qui te sanum fecit? sed, Quis est qui dixit tibi, Tolle grabatum? ‹ › Ita ad bonum sponte excæcabantur, sursuinque ac deorsum rapiebant Sabbati violationem, ut sibi videbatur. At Jesus se subduxerat: primum quidem ut absente ipso testimonium sanitatis illius suspicione magis careret, et ne videretur gratificarì ei, sed veritatem testari. Insuper ut ne Judaeorum invidiam magis accenderet. Solet enim et aspecins ejus cui invidetur, nou parvam invidiæ dammam immittere invidentibus. 570 Propterea permittit factum ipsum per se examinari. Porro Jubaei reprehendentes cum factum inquirerent, multis sermonibns celebrius illud reddunt. ο • Μετὰ ταῦτα εὑρίσκει αὐτὸν ὁ Ἰησοῦς ἐν τῷ ἱερῷ, καὶ εἶπεν αὐτῷ· Ιδε ὑγιὴς γέγονας· μηκέτι ἁμάρτανε, ἵνα μὴ χειρόν τί σοι γένηται. Απῆλθεν ὁ ἄνθρωπος, καὶ ἀπήγγειλε τοῖς Ἰουδαίοις, ὅτι Ἰησοῦς ἐστιν ὁ ποιήσας αὐτὸν ὑγιῆ. Καὶ διὰ τοῦτο ἐδίωκον τὸν Ἰησοῦν οἱ Ἰουδαῖοι, καὶ ἐζήτουν αὐτὸν ἀποκτείναι, ὅτι ταῦτα ἐποίησεν ἐν Σαββάτῳ.» Εκ τοῦ φάκαὶ τὸν Κύριον τῷ παραλύτῳ, ο Ιδε, ὑγιὴς γέγονας μηκέτι ἁμάρτανε, ο μανθάνομεν πρῶτον μὲν, ὅτι ἐξ ἁμαρτιῶν ἐτέχθη, τῷ ἀνθρώπῳ τὸ νόσημα· δεύτερον δὲ, ὅτι ἀληθῆς ὁ περὶ τῆς γεέννης λόγο;, καὶ ὅτι ἀϊδιός ἐστιν ἡ τιμωρία. Ποῦ γὰρ νῦν εἰσιν οἱ λέγοντες, ότι Ἐν μια ὥρᾳ επόρνευσα, καὶ πῶς ἀθάνατα και λασθήσομαι; Ἰδοὺ γὰρ καὶ οὗτος οὐκ ἐν τοσούτοις ἥμαρτεν ἔτεσιν, ἐν ὅσοις ἐκολάζετο, ἀλλ' ὁλόκληρον VERS. 14-16 Postea eum reperit Jesus in temμlo, et dixit ei: Ecce sauus factus es: ne posthac pecces, ne quid deterius tibi contingat. Abiis ille homo,et nuntiavit Judais quodl Jesus esset qui ipsum fecisset sanum. Et propter hoc persequebantur Judaei Jesum, et quærebant eum occidere, quod ista fecisset in Sabbato. Ex eo quod Dominus pa ralytico dixit: c Vide, sanus factus es: ne posthar pecces, o primum quidemn discimus, ex peccatis natos hominum morbos, deinde vera enarrari de gebenna, æternumque esse supplicium. Jam ubi nunc sunt qui dicunt: ¡Ad unam horam indulsi rei venereæ, quomodo in perpetuum puniar? Ecce enim etiam hic non lot annis peccaverat quol pimiebatur, sed ferme integram hominis vitam in (a) Elit. Lut., Me jubes surgere, qui nunc triginta octo annos habeam, et salutem nunquam sim asseculøs; el sic repente surgerem?

supplicii mensuram amplum impendit. Sane peccata ἀνθρώπου βίον σχεδὸν ἐνάλωσεν ἐν τῷ μήκει τῆς non judicantur tempore, sed ipsa delictorum natura. Quin hic et illud discimus, quod licet gravem luamus pro primis peccatis pœnam, si deinde iterun in eadem incidamus peccata, iterum graviora patiemur, idque merito. Qui enim priori supplicio non emendatus est, ad majora tormenta ducetur, tanquam insensatus et contemptor. Et quare, inquit, non omnes sic puniuntur? Etenim multos improborum videmus bene valentes corpore, et in deliciis ac prosperitate viventes. Verum quod illi nihil hic patiuntur, viaticum eis erit ad supplicium gravius, quod alibi ferent. Et hoc Paulus manifeste dicebat: e Cum enin judicamur a Domino,» hic scilicet, «erudimur, ut ne cum hoc niundo condemmenur ",» alibi videlicet: nam quæ hic fiunt, ad. monitionis sunt: quæ autem alibi, suppliciorum. Quid igitur? numquid omnes morbi sunt ex peccatis? Non omnes quidem, seul plures. Morbi euin aliqui propter peccata accidunt, sicut et istius paralytici, et in libris Regum videnius quemdam laborantem dolore pedum propter peccatum. Aliqui autem sunt propter probationem et prædicationem sicut morbus Job, ut monstretur ejus virtus. Quidam autem etiam ab ignavia oriuntur, utpote gula el ebrietate. Sunt autem nonnulli qui conjecturami susunt ex hoc quod Dominus dicit, Ne posthac pecces: › el asserunt quod Dominus sciverit quod paralyticus ille iudicaturus esset et signifcaturus Judais, postquam reperisset eum in templo: et propterea dicit:. Ne ultra pecces. Sed non est ita. Videtur enim pius homo esse. Nam ‹ reperit eum, inquit, Jesus in templo, o nisi enim pius fuisset, exposuisset se voluptati et deliciis in domum currens, 571 et efugisset Judæorum insaniam, ne illis ratione redderet: sed nihil horum terruit eum ut ‹ τιμωρίας. Οὐ γὰρ χρόνῳ τὰ ἁμαρτήματα κρίνεται, ἀλλ' αὐτῇ τῇ φύσει τῶν πεπλημμελημένων. Μετά τούτων κἀκεῖνο μανθάνομεν, ὅτι κἂν χαλεπὴν δῶμεν ὑπὲρ τῶν προτέρων ἁμαρτημάτων τὴν δίκην, εἶτα τοῖ; αὐτοῖς ἁμαρτήμασι πάλιν ἐμφυρῶμεν, χαλεπώ τερα πάλιν πεισόμεθα· καὶ μάλα εἰκότως. Ο γέρ μηδὲ τῇ προτέρᾳ τιμωρία βελτιωθείς, ἐπὶ μείζονα ἄγεται κολαστήρια, ὡς ἀναίσθητος καὶ καταφρονητής. Καὶ τίνος ένεκεν, φησίν, οὐ πάντες οὕτω κολάζονται; Καὶ γὰρ πολλοὺς ὁρῶμεν τῶν φαύλων εὐτω ματοῦντα;, καὶ σφριγῶνται, καὶ εὐημερούντας. Αλλά τὸ μηδὲν αὐτοὺς παθεῖν ἐνταῦθα, ἐφόδιον γίνεται μείζονος ἐκεῖ τιμωρίας· καὶ τοῦτο δηλῶν ὁ Παῦλος ἔλεγεν, ὅτι «Κρινόμενοι ὑπὸ Κυρίου, ἐνταῦθα δηλον ότι, ο παιδευόμεθα, ἵνα μὴ σὺν τῷ κόσμῳ κατακρι θῶμεν, ο ἐκεῖ δηλαδή· τὰ μὲν γὰρ ἐνταῦθα νουθε σίας, τὰ δὲ ἐκεῖ τιμωρίας ἐστί. Τί οὖν; Πάντα τὰ νοσήματα ἐξ ἁμαρτημάτων; Οὐ πάντα μὲν, ἀλλὰ τὰ πλείονα. Τὰ μὲν γὰρ δι' ἁμαρτήματα, ὥσπερ καὶ τοῦ παραλύτου τούτου, καὶ ἐν ταῖς Βασιλείαις δὲ ὁρῶμέν τινα ποδαλγία περιπεσόντα δι' ἁμαρτίας· τὰ δὲ δι᾿ εὐδοκίμησιν καὶ ἀναρξησιν, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ Ιώβ, ἵνα δειχθῇ ἡ ἀρετὴ αὐτοῦ· γίνονται δέ τινα καὶ ἀπὸ ῥᾳθυμίας, οἷον γαστριμαργίας καὶ μέθης. Τινὲς δὲ ἀπὸ τοῦ εἰπεῖν τὸν Κύριον, «Μηκέτι ἁμάρτανε, στοχαζόμενοι ἀποφαίνονται, ὅτι τοῦτον τὸν παράλυ τον ᾔδει ὁ Κύριος μέλλοντα υποδείξαι αὐτὸν, καὶ καταμηνύσαι τοῖς Ἰουδαίοις, μεθ᾽ ὁ εὗρεν αὐτὸν ἐν τῷ ἱερῷ, καὶ διὰ τοῦτό φησι· «Μηκέτι ἁμάρτανε.» 'Αλλ' οὐκ ἔστι τοῦτο. Φαίνεται γὰρ εὐλαβὴς ὁ ἄν θρωπο;. «Εὑρίσκει γὰρ αὐτὸν, φησίν, ὁ Ἰησοῦς ἐν τῷ ἱερῷ.» Καίτοι εἰ μὴ εὐλαβὴς ἦν, ἀνέσει και τρυ φῇ ἂν ἐξέδωκεν ἑαυτὸν, οἴκαδε δραμὼν, καὶ ἐξέφυγεν ἂν τὴν τῶν Ἰουδαίων μανίαν, καὶ τὰς λογοπραγίας ἀλλ' οὐδὲν τούτων αὐτὸν ἐποίησεν ἀποστῆναι τοῦ ἱε ροῦ· ἀλλὰ καὶ μετὰ τὸ ἐπιγνῶναι τὸν Ἰησοῦν, ἄρα πῶς αὐτὸν εὐγνωμόνως ἀνακηρύττει τοῖς Ἰουδαίοις. Οὐ γὰρ λέγει, ὅτι Ἰησοῦς ἐστιν ὁ εἰπὼν ἆρει τὸν κράββατον, ὅπερ ἐκεῖνοι ἤθελον ἀκούειν, ἀλλ' ὁ ποι ήσας αὐτὸν ὑγιῆ, ὅπερ ἀκούειν οὐκ ἠνείχοντο, ἔγκλημα ποιούμενοι τὴν τοῦ Σαββάτου παράλυσιν. Εἰ δὲ Ἰουδαῖοι ἐδίωκον τὸν Κύριον, τί παρὰ τοῦτο ἡμαρ τεν ὁ ἄνθρωπος, ὑποδείξας αὐτὸν αὐτοῖς; Αὐτὸς μὲν desistere a templo Sed et postquam agnovit Jesum, vide quanta gratitudine eum Judais preslicet. Non enim dicit, Jesus est qui dixit mil: Tolle grabatum; id quod illi audire volebant; sed is qui ipsum sanum fecit: id quod audire non ferebant, pro crimine habentes Sabbati violationem. Quod autem Judæi persequebantur Dominum, quid propterea peccavit homo qui illum eis ostendit? Ipse enim grata mente, ut et alios ad Adem atira- γὰρ ἀπ᾿ εὐγνώμονος διανοίας, ἵνα καὶ τοὺς ἄλλους heret, prædicabat Servatoremn. At cum illi persequerentur benefactorem, ipsorum erat crimen. Porro per probaticam piscinam intellige baptisma, in quo Jesus Dominus noster, ovis illa pro nobis immolata, lotus est et baptizatus pro nobis. Quinque auten porticus habet ista piscina. Quatuor enim virtutes, et una contemplativa, in baptismate apparent. Igitur humana natura, veluti paralyticus quidam, cujus omnes animales virtutes morbo correptæ sunt, jacet triginta octo annis ægrotans. Neque enim recte se habebat in fide Trinitatis, neque octavum sæculum, resurrectionem dico, et ** 1 Cor. 11, 52. 17 || Reg. 15. ἐφελκύσηται πρὸς πίστιν, ἐκήρυττε τὸν θεραπευτήν· εἰ δὲ ἐκεῖνοι ἐδίωκον τὸν εὐεργέτην, ἐκείνων τὸ Έγκλημα. Νόει δέ μοι προβατικήν κολυμβήθραν, τὴν τοῦ βαπτίσματος χάριν, ἐν ᾗ τὸ ὑπὲρ ἡμῶν τυθὲν πρόβατον Ἰησοῦς ὁ Κύριος, ἐπλύθη βαπτισόμενος ὑπὲρ ἡμῶν. Πέντε δὲ στοὺς ἔχει αὕτη ἡ κολυμβήθρα. Αἱ γὰρ τέσσαρες ἀρεταῖ, καὶ τὸ θεωρητικὸν καὶ δια γματικὸν, τῷ βαπτίσματι συνεμφαίνονται. Η τοίνυν ἀνθρωπίνη φύσις, οἷά τις παράλυτος, πάσας τὰς ψυ χικές δυνάμεις παρεθεῖσα, κατέκειτο τριάκοντα καὶ ὀκτώ. ἔτη νοσοῦσα. Οὔτε γὰρ ἐν τῇ εἰς Τριάδι το στει ὑγιῶς εἶχεν, οὔτε ἔγδοον αἰῶνα, ἀνάστασιν λέγω

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. V. καὶ κρίσιν τῶν 3:56:ωμένων, βεβαίως ἐπίστευε γενή- julicium operum hujus vitæ frniter creichnal fore; ideo et non invenit curam. Non enim habebat hominem qui inferret in piscinam, hoc est, nondum crat factus homo Filius Dei, qui per baptismum illum sanaturus esset. Quando autem factus est homo, tunc sanavit quidem naturam nostram: præcepit autem et lectulum ferre, hoc est, et corpus leve facere et expeditum, et sustollere a terræ ne gravetur carnibus et terrenis curis, sed surgat a desidia ad bonum, et ambulet, quod est moveri ad operationein boni. Turbari autem aquam piscina significat quod in ipsa turbentur spiritus malitiae, entriti et suffocati gratia ¡Spiritus. Utinam et nos assequamur sanitatem, qui dissoluti sumus, et ad omne opus bonum immobiles, neque habemus hominem, hoc est, humanam rationem, utpote comparati jumentis insipientibus, ut portet nos in piscinam poenitentiæ lacrymarum, in quam qui primus ingreditur, sanatur. Nam qui poenitentiam differt in tempora posteriora, nec festinat hic poenitere, sed procrastinat, non assequitur sanitatem. Primus festina ingredi, ne te mors præoccupet. llanc autem piscinam pœnitentiæ angelus turbat, qualis? Ille magni consilii Patris, Christus et Salvator. Nanı nisi tetigerit cor nostrum divinum verbum, ct turbationem fecerit in illo propter memoriam futurorum suppliciorum, nunquam efficax crit piscina ista, neque sanitas erit animæ dissolutæ. Probatica autem quædam dicitur jista. Nam intestina et cogitationes quæ in sacrificium vivum, sanctum, beneplacitum 572 Deo præparantur, et innocentia fiunt; sicut πρώβατα, hoc est, oves, in ista abluuntur. Itaque faxit Deus ut sanitatem consequamur, et in templo post sanitatem inveniamur, hoc est, ne ultra profanis cogitationibus inquiuemur, ut ne in graviorem incidamus ponam futuram. τυχεῖν, καὶ ἐν τῷ ἱερῷ εὐρεθῆναι μετὰ τὴν ὑγείαν, χείρων ἡμῖν ἡ μέλλουσα κόλασις γένηται. σεσθαι. Διὸ καὶ οὐχ εὕρισκε θεραπείαν· οὐδὲ γὰρ είχεν ἄνθρωπον τὸν ἐμβαλοῦντα εἰς τὴν κολυμβή Οραν, τουτέστιν, οὔπω ἐγεγόνει ἄνθρωπος ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, δς ἔμελλε διὰ τοῦ βαπτίσματος ὑγιᾶσαι αὐτόν. Οτε δὲ γέγονεν ἄνθρωπος, τότε ἡγίασε μὲν τὴν φύσιν ἡμῶν, προσέταξε δὲ καὶ τὸ κλινίδιον ἄραι, τουτἐστι, καὶ τὸ σῶμα κούφον ποιῆσαι καὶ ἐλαφρόν, καὶ ἄρτι ἀπὸ τῆς γῆς, μή βαρυνόμενον σαρξὶ καὶ μερίμναις γηίναις, ἀλλὰ τῆς πρὸς τὸ καλὸν ῥαθυμίας ἐξαναστῆσαι, καὶ περιπατεῖν, ὅ ἐστι κινεῖσθαι προς τὴν τοῦ ἀγαθοῦ ἐργασίαν. Τὸ δὲ ταράσσεσθαι τὸ ὕδωρ τῆς κολυμβήθρας τοῦτο δηλοί, τὸ ἐν αὐτῇ θορυβεί σθαι τὰ πνεύματα τῆς πονηρίας, συντριβόμενα και συμπνιγόμενα τῇ τοῦ ἁγίου Πνεύματος χάριτι. Εἴη δὲ καὶ ἡμᾶς ἐπιτυχεῖν τῆς ὑγείας, τους παρειμένους 1 μὲν, καὶ πρὸς πᾶν ἔργον ἀγαθὸν ἀκινητοῦντας, μή ἔχοντας δὲ ἄνθρωπον, τουτέστιν, ἀνθρώπινον λογια σμόν, οἷα παρασυμβληθέντας τοῖς κτήνεσιν τοῖς ανοήτοις, ἵνα βάλλῃ ἡμᾶς εἰς τὴν τῶν δακρύων τῆς μετανοίας κολυμβήθραν, εἰς ἣν ὁ πρῶτος ἐμβας θεραπεύεται. Ο γὰρ εἰς τοὺς ὑστέρους καιροὺς ἀναβαλλόμενος, καὶ ὑπερτιθεὶς τὴν μετάνοιαν, καὶ μὴ σπεύδων ἐνταῦθα μετανοήσαι, ἀλλ' ὑστερῶν, οὐ τυγχάνει τῆς ἰάσεως. Πρῶτος οὖν σπούδασον ἐμβη ναι, ἵνα μή σε προλάβῃ ὁ θάνατος. Ταύτην δὲ τὴν κολυμβήθραν τῆς μετανοίας ἄγγελος ταράσσει. Ποῖος; Ο τῆς μεγάλης βουλῆς τοῦ Πατρός, ὁ Χριστὸς καὶ Σωτήρ. Εἰ γὰρ μὴ ἅψηται τῆς καρδίας ἡμῶν ὁ θεῖος λόγος, καὶ ταραχὴν ἐργάσηται ἐν ταύτῃ διὰ μνήμης τῶν ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι κολαστηρίων, " οὐκ ἄλλως ἐνεργηθήσεται ἡ κολυμβήθρα αὕτη, οὐδὲ ὑγεία γίνεται τῇ παρειμένῃ ψυχῇ. Προβατική δ' ἂν εἰκότως κληθείη αὕτη· τὰ γὰρ ἐντόσθια καὶ οἱ λογι σμοὶ τῶν εἰς θυσίαν ζῶσαν ἁγίων εὐάρεστον τῷ Θεῷ Ετοιμαζομένων, καὶ ἀκάκων γινομένων, ὡς πρόβατα ἐν ταύτῃ ἀποπλύνονται. Γένοιτο οὖν ἡμᾶς τῆς ὑγείας ήγουν, μηκέτι ἀνιέροις λογισμοῖς μολυνθῆναι, ἵνα μὴ • Ο δὲ Ἰησοῦς ἀπεκρίνατο αὐτοῖς· Ο Πατήρ μου ἕως ἄρτι ἐργάζεται, κἀγὼ ἐργάζομα:. Διὰ τοῦτο οὖν μᾶλλον αὐτὸν ἐζήτουν οἱ Ἰουδαῖοι ἀποκτεῖναι, ὅτι οὐ μόνον ἔλυε τὸ Σάββατον, ἀλλὰ καὶ Πατέρα ἴδιον ἔλεγε τὸν Θεὸν, ἴσον ἑαυτὸν ποιῶν τῷ Θεῷ.» Οἱ μὲν Ιουδαῖοι ὡς ἐργασαμένῳ ἐν Σαββάτῳ τὴν θεραπείαν, ἐγκαλοῦσι τῷ Χριστῷ· αὐτὸς δὲ οἷα δὴ ὁμότιμος ὢν τῷ Πατρὶ καὶ τῆς αὐτῆς ἐξουσίας, φησίν, ὅτι "Ωσπερ ὁ Θεὸς καὶ Πατήρ μου εργάζεται καὶ ἐν Σαββάτῳ, καὶ οὐκ ἐγκαλεῖτε αὐτῷ, οὕτως οὐδὲ ἐμοί. Πῶς δὲ δ Πατὴρ ἐργάζεται ἕως ἄρτι, τοῦ Μωσέως λέγοντος, ὅτι ο Κατέπαυσεν ὁ Θεὸς ἀπὸ πάντων τῶν ἔργων αὐτ τοῦ;» Θέλεις μαθεῖν, πῶς ἐργάζεται ὅτι ὁ Θεός; Ορα τὴν οἰκουμένην, καὶ κατάμαθε τὰ τῆς Προνοίας ἔργα· ἥλιον ἀνατέλλοντα, δυόμενον, θάλασσαν, πηγὰς, ποταμούς, ζῶα πάντα ἁπλῶς δημιουργηθέντα καὶ ἴδοις ἂν τὴν κτίσιν τὰ ἑαυτῆς ἐνεργοῦσαν, μᾶλ τον δὲ ἐνεργουμένην, καὶ κινουμένην τῷ ἀῤῥήτῳ τῆς Προνοίας λόγῳ. Πάντως δὲ ἡ Πρόνοια καὶ ἐν Σαββάτο το Col. 11. 2 VER3. 17,18. «Jesus autem respondit eis: laler meus usque ad hoc tempus operatur, et ego operor. Propterea magis quærebant eum Judæi interficere quia non solum solvisset Sabbatum, sed et Patrem snum dixisset Deuni, æqualem se Deo facicns. Judæi quidem crimen imponunt Christo, nempe quod operatus sit in Sabbato sanationem: ipse autem tanquam æqualis Patri et ejusdem auctoritatis dicit: Sicut Deus et Pater meus operatur etiam in Sabbato, et reprehensione caret, ita neque ego crimini obnoxius sum. Quomodo autem Pater operatur usque ad hoc tempus, cum Moyses dicat quod quie verit Deus ab omnibus operibus suis **? Vis discerc quomodo operatur adhuc Deus? Vidle dispensationcm rerum, et disce opera Providentiæ, solem oricntem, occidentem, mare, fontes, flumina, animalia, et simpliciter omnes facturas, et videbis creaturam opera sua operari, imo operationem recipere, et moveri ineffabili Providentiæ verbo. Omnino autem

Providentia et in Sabbato sua operatur. Atque ita τὰ οἰκεῖα ἐνεργεῖ. ὥστε ἐπεὶ ὁ Πατὴρ ἐργάζεται, cuia Pater operatur, et in Sabbato creaturam gub. rnat, merito et ego, inquit, Filius ejus operor. At illi invidia correpti, quærebant eum occidere, non solum quod solveret Sabbatum, sed et Patrem suum diceret Deum, æqualem se faciens Deo. Nam quia se Filium dicebat, necessario honore se faciebat parem Deo. Omnis enim filius ejusdem naturæ est cum patre. Ubi hoc loco est Arius? profecto cæcus factus est circa lumen. Filium cuin nominaus Christum Patris, non dat ei quod eamdem naturam habeat cum Patre, sed creaturam increati Patris Filium fatetur: tametsi vel Judæos oportebat in magistros assumere, qui propter hoc persequebantur Dominum, quod se Filiumi diceret Dei: unde necessario colligebant quod æqualis esset Deo: quoniam nisi magna fuisset Filii dignitas et fecisset se æqualem Deo, quare persecuti fuissent illum Judaei? VERS. 19-21. • Respondit itaque Jesus et dixit eis: Amen, amen dico vobis, non potest Filius facere a se quidquam nisi quod viderit Patrem facientem. Quæcunque enim ille fecerit, hac itidem et Filius facit. Pater enim diligit Filium, et omnia demonstrat ei quae ipse facit: et majora lis demonstrabit ci opers, ut vos miremini. Sicut enim Pater suscitat mortuos et vivificat, sic et Fillus quos vult vivificat. Non potest Filius a seipso facere aliquid, secundum quod nihil alienum vel novum habet 573 a Patre, seul per omnia similis est Pa- c tri: neque aliam habet substantiam, ut et aliam virtutem habeat, et consequenter alian operationcm; sed quia eamdem habet substantiam, eumdem habet et virtutem; et propter hoc etiam eadem operatur, et non potest aliud quid facere præter id quod Pater facit. Non enim aliam virtutem babet, vel inferiorem, vel superiorem paterna; sed una est substantia, una virtus, una operatio Patris et Filii. Profecto, inquit, sed Pater quasi doctor quidam est Filii, quodammodo ei demonstrans quomodo oporteat operari. Nam nisi Filius viderit Patrem facientem, nihil facit. Igitur interrogo talia nugantes Arium et Eunomium, quomodo docet Pater Filium? in sapientia, vel non? Omnino in sapientia. Quæ auten sapientia Dei? Nonne ipse Filius?. Etiam profecto. Itaque Filius docet seipsum. Papae quanta vestra insipientia! Siquidem quasi puerum quemdam traditis Patri Filium erudiendum. Ego autem cum Dei sapientia assero, si quid movit Pater non sine Filio movit. Ipse enim est sapientia εjus: si quid potest Pater, non sine Filio potest. Ipse enim est ejus potentia. Quod autem hæc vera sint, auli: e Quia quæcunque facit Pater, ea et Filius similiter facit. Si Pater cum potestate et virtute, et Filius similiter. Non igitur inferior Filius Patre. Quo:l autem humiliter dicta sint, «Ostendit et omnia:» Et, e Majora bis ostendet, non oportet ad mirari. Nam ad homines loquitur, qui contra ipsum clamabant, et præ invidia dissecabantur. Et nisi o καὶ ἐν Σαββάτῳ τὴν κτίσιν διακυβερνᾷ, εἰκότως κάτ γώ, φησίν, ὁ Υἱὸς αὐτοῦ ἐργάζομαι. Οἱ δὲ, διατηκό μενοι τῷ φθόνῳ, ἐζήτουν αὐτὸν ἀποκτεῖναι, οὐ μόν νον, ὅτι ἔλυε τὸ Σάββατον, ἀλλ' ὅτι καὶ Πατέρα αὐτοῦ ἔλεγε τὸν Θεὸν, ἴσον ἑαυτὸν ποιῶν τῷ θεῷ. Ἐπεὶ γὰρ Υἱὸν ἔλεγεν ἑαυτὸν, ἀναγκαίως ισότιμον ἐποίει ἑαυτὸν τῷ Θεῷ· πᾶς γὰρ υἱὸς τῆς αὐτῆς ἐστι φύσεως τῷ πατρί. Ποῦ ᾿Αρειος ἐνταῦθα; Όντως τετύφλωται περὶ τὸ φῶς. Υιόν γὰρ ὀνομάζων τὸν Χριστὸν τοῦ Πατρός, οὐκ ἐδίδου αὐτῷ τὸ καὶ τὴν αὐτὴν φύσιν ἔχειν τῷ Πατρὶ, ἀλλὰ κτίσμα τὸν τοῦ ἀκτίστου Πατρός Γιὸν ὡμολόγει. Καίτοι Ἰουδαίους γοῦν ἔδει διδασκάλους παραλαβεῖν, οἱ διὰ τοῦτο ἐδίωκον τὸν Κύριον, ὅτι Υἱὸν ἑαυτὸν ἔλεγε τοῦ Θεοῦ. Αναγκαίως γὰρ συνήγετο, καὶ ἴσος εἶναι θεῷ· ἐπεὶ εἰ μὴ μέγα ἦν τὸ τοῦ Υἱοῦ ἀξίωμα, καὶ εἰς ἴσον ἦγεν ἑαυτὸν τῷ Θεῷ, τίνος ἕνεκεν ἐδίωκον αὐτόν; • Απεκρίνατο οὖν ὁ Ἰησοῦς, καὶ εἶπεν αὐτοῖς· Ἀμὴν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, οὐ δύναται ὁ Υἱὸς ποιεῖν ἀφ' ἑαυτοῦ οὐδὲν, ἐὰν μή τι βλέπῃ τὸν Πατέρα ποιοῦντα. γὰρ ἂν ἐκεῖνος ποιῇ, ταῦτα καὶ ὁ Υἱὸς ὁμοίως ποιεί. Ο γὰρ Πατὴρ φιλεῖ τὸν Υἱὸν, καὶ πάντα δείκνυσιν αὐτῷ, & αὐτὸς ποιεῖ, καὶ μείζονα τούτων δείξει αὐτῷ ἔργα, ἵνα ὑμεῖς θαυμάζητε. Ωσπερ γὰρ ὁ Πατήρ έχει ρει τοὺς νεκρούς, καὶ ζωοποιεῖ· οὕτω καὶ ὁ Υἱε, οὓς θέλει ζωοποιεῖ. — Οὐ δύναται ὁ Υἱὸς ποιεῖν ἀφ' ἑαυτοῦ οὐδὲν,, καθὸ οὐδὲν ἀλλότριον, οὐδὲ ξένον τοῦ Πατρός έχει, ἀλλὰ πάντα ἔοικε τῷ Πατρί· καὶ οὐκ ἄλλην ἔχει οὐσίαν, ἵνα καὶ ἄλλην δύναμιν ἔχῃ, καὶ ἀκολούθως ἄλλην ἐνέργειαν· ἀλλ᾽ ἐπεὶ τὴν αὐτὴν ἔχει οὐσίαν, τὴν αὐτὴν ἔχει καὶ δύναμιν. Διὰ τοῦτο δὲ καὶ τὰ αὐτὰ ἐνεργεῖ, καὶ οὐ δύναται ἄλλο τι ποιῆσαι, παρ' δ ὁ Πατὴρ ποιεῖ. Οὐ γὰρ ἄλλην δύναμιν ἔχει ἡ ὑπο δεεστέραν, ἢ ὑπερτέραν τῆς πατρικῆς· ἀλλὰ μία οὐσία, μία δύναμις, μία ενέργεια Πατρὶ καὶ Γιῷ. Ναί, φησίν, ἀλλ᾽ οἷόν τις διδάσκαλός ἐστιν ὁ Πατήρ τοῦ Υἱοῦ, ὑποδεικνύων αὐτῷ, πῶς δεῖ ἐργάζεσθαι. Ἐὰν γὰρ μὴ βλέπῃ τὸν Πατέρα ὁ Υἱὸς ποιοῦντα, οὐδὲν ποιεῖ. Οὐκοῦν ἐρωτῶ "Αρειον καὶ Εὐνόμιον, τοὺς ταῦτα ληροῦντας, πῶς διδάσκει ὁ Πατὴρ τὸν γιόν; Εν σοφίᾳ, ἢ οὐ; Πάντως ἐν σοφίᾳ. Τίς δὲ ἡ σοφία τοῦ Θεοῦ; "Αρ' οὐχὶ ὁ Υἱός; Ναὶ πάντως. Ο Υἱὸς ἄρα διδάσκει ἑαυτόν. Βαβαὶ τῆς ἀνοίας ὑμῶν! οἴγε ὡς παῖδά τινα παραδιδόατε τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν μαθησόμενον. Ἐγὼ δὲ μετὰ τῆς τοῦ Θεοῦ σοφίας ἀποφαίνομαι, ὅτι εἴ τι οἶδεν ὁ Πατήρ, οὐκ ἄνευ τοῦ Υἱοῦ οἶδεν· αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ σοφία αὐτοῦ. Εἰτι δύναται ὁ Πατήρ, οὐκ ἄνευ τοῦ Υἱοῦ δύναται· αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ δύναμις αὐτοῦ. Ὅτι δὲ ταῦτα ἀληθή, ἄκουε· «Ο τι ἂν ὁ Πατὴρ ποιῇ, ταῦτα καὶ ὁ Υἱς ὁμοίως ποιεί.» Εἰ ὁ Πατήρ μετ' ἐξουσίας καὶ δυνά μεως, καὶ ὁ Υἱὸς ὁμοίως. Οὐκ ἄρα υποδεέστερος ὁ Υἱὸς τοῦ Πατρός. Εἰ δὲ ταπεινῶς είρηται το, ο Δεί κνυσιν αὐτῷ πάντα,» καὶ τὸ, «Μείζονα τούτων δείξει, ο οὐ χρὴ θαυμάζειν. Πρὸς γὰρ ἀνθρώπους διαλέγεται φωνοῦντας, κατ' αὐτοῦ, καὶ διαπριομένους τῷ φθόνω. Καὶ εἰ μὴ πανταχοῦ παρέπλεκε τὰ τα

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. γ. πεινὰ τοῖς ὑψηλοῖς, τί οὐκ ἂν ἐποίουν, ὅπου γε καὶ uliique humilia summis interseruisset, quid non οὕτω ταπεινῶς τὰ πλείω φθεγγομένου, λυττῶσι; Τί δέ ἐστι, τὸ, ο Καὶ μείζονα τούτων δείξει; ο Επειδή παράλυτον ἔσφιγξε, μέλλει δὲ καὶ νεκρὸν ἐγείρειν, διὰ τοῦτό φησιν· Εἰ θαυμάζετε ότι παράλυτον ὑγιῆ πεποίηκα, μείζονα τούτων ὄψεσθε. Οτι δὲ τὸ δεῖξαι ῥῆμα ταπεινὸν ὄν, κατ' οἰκονομίαν εἶπεν, ἵνα τὴν μωρίαν αὐτῶν παραμυθήσηται, ἄκους τῶν ἐφεξῆς. • Ως γὰρ ὁ Πατήρ, φησίν, ἐγείρει τοὺς νεκρούς, οὕτω καὶ ὁ Υἱὸς οὓς θέλει ζωοποιεῖ. Εγείρει μὲν οὖν ὁ Υἱὸς, ὥσπερ ὁ Πατὴρ, καὶ διὰ τούτου δείκνυσι τὸ τῆς δυνάμεως ἀπαράλλακτον· διὰ δὲ τοῦ, ὁ Οὓς θέλει, ο τῆς ἐξουσίας τὴν ἰσότητα. ο Ταῦτα δὲ πάντα οἱ μὲν 'Αρειανοὶ κατὰ τῆς Υἱοῦ δόξης ἐκλαμβάνονται, οἱ δὲ ὀρθόδοξοι ὑπὲρ ταύτης νοούμεν. η • Οὐδὲ γὰρ ὁ Πατήρ κρίνει οὐδένα, ἀλλὰ τὴν κρίσιν πᾶσαν δέδωκε τῷ Υἱῷ· ἵνα πάντες τιμῶσι τὸν Υἱόν, καθὼς τιμῶσι τὸν Πατέρα. Ο μὴ τιμῶν τὸν Υιόν, οὐ τιμᾷ τὸν Πατέρα τὸν πέμψαντα αὐτόν. Αμὴν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὁ τῶν λόγων μου ἀκούων, καὶ πιστεύων τῷ πέμψαντί με, ἔχει ζωὴν αἰώνιον, καὶ εἰς κρίσιν οὐκ ἔρχεται, ἀλλὰ μεταβέβηκεν ἐκ τοῦ θανάτου εἰς τὴν ζωήν.» Εδειξεν ἑαυτὸν εὐεργετεῖν δυνάμενον διὰ τῶν πολλῶν σημείων, ὧν ἐποίησεν. Ἐπεὶ δὲ οὐκ ἐδυσώπησεν αὐτοὺς, ἡ ἐπεσπάσατο πρὸς τὸ τιμῆσαι αὐτὸν, ὡς ἄξιον ἦν, φησίν, ὅτι • Την κρίσιν πᾶσαν ὁ Πατὴρ τῷ Υἱῷ δέδωκεν, ο ἵνα καὶ ὁ φόβος τῆς κρίσεως πείσῃ αὐτοὺς τιμὴν πρὸς αὐτὸν ἐνδείξασθαι. Ειώθα μεν γὰρ οἱ ἄνθρωποι, € καὶ μάλιστα οἱ ἀλογώτεροι, φόβῳ μᾶλλον ἢ εὐεργεσίαις, τὸ δέον μεταμανθάνειν. Τὸ δὲ, ο Ἔδωκε την κρίσιν τῷ Υἱῷ ὁ Πατὴρ,» οὕτω νόησον, ὅτι κριτὴν αὐτὸν ἐγέννησεν, ὥσπερ ἀκούεις καὶ τὸ, ο Ζωὴν ἔδωκεν αὐτῷ,» καὶ νοεῖς, ὅτι ζῶντα αὐτὸν ἐγέννησεν. Ἐπεὶ γὰρ ὁ Πατήρ ἐστιν αἴτιος τῷ Υἱῷ τοῦ εἶναι, τὰ πάντα, ὅσα ἔχει ὁ Υἱός, λέγεται λαβεῖν παρὰ τοῦ Πατρὸς, ὡς ἐξ αὐτοῦ φυσικῶς ταῦτα ἔχων. Καὶ τὴν κρίσιν οὖν ἔχει ἐκ τοῦ Πατρὸς οὕτως, ὡς ἔχει αὐτὴν ὁ Πατήρ. Ινα γὰρ μὴ ἀκούοντες αἴτιον εἶναι τὸν Πατέρα τοῦ Υἱοῦ, νοήσωμεν ὅτι οὗτός ἐστιν αἴτιος αὐτοῦ, ὥσπερ καὶ τῶν κτισμάτων, καὶ διὰ τοῦτο τῆς τιμῆς ἐλάττωσιν εἰσαγάγωμεν, φησὶν ὅτι οὐδεμία παραλλαγὴ τῷ Υἱῷ πρὸς τὸν Πατέρα. Ο γὰρ ἐξουσίαν ἔχων κολάζειν, καὶ τιμῶν, ὡς βούλεται, ταὐτὰ δύναται τῷ Πατρί· διὸ καὶ δεῖ αὐτὸν τιμᾶν οὕτως ὡς τὸν Πατέρα. • Ἵνα γάρ, φησί, πάντες τιμῶσι τὸν Υἱόν, καθὼς τιμῶσι τὸν Πατέρα. Οἱ γοῦν περὶ τὸν ᾿Αρειον, ἐπειδὴ ὡς κτίσμα τιμάν οἴονται τὸν Υἱόν, καὶ τὸν Πατέρα λοιπὸν ὡς κτίσμα τιμῶντες ἐλέγχονται. Η γὰρ οὐ τιμῶσιν ὅλως τὸν Υϊν, καὶ μετὰ τῶν Ἰουδαίων ταττέσθωσαν· ἢ εἴπερ τιμῶσι μὲν αὐτὸν, ὡς κτίσμα δὲ, πρέπει δὲ τιμήν αὐτὸν ὥσπερ καὶ τὸν Πατέρα, ἐλέγχονται πάντως καὶ τὸν Πατέρα ὡς κτίσμα τιμῶντες. Καὶ ἄλλως δὲ, κατὰ τὸ ἐπαγόμενον· πῶς τιμῶσι τὸν Πατέρα, tandem fecissent? quandoquidem insaniunt cum tanı multa humiliter loquitur. Quid autem est, ‹ Et majora bis ostendet? Quoniam paralyticum solidaverat, etiam mortuum suscitaturus est, idcirco dicit: Si admiramini quod paralyticum sanum feci, majora bis videbitis. Quod autem et hoc verbum monstrabit, humile sit, et per dispensationem dictum, ut insaniam illorum demulceret, audi sequentia. Nam sicut Pater suscitat mortuos, ita et Filius quos vult, vivificat, › Igitur suscitat quidem Fillus sicut Pater, et ideo monstrat potestatem suam nil diferentem. Sed et per verbum, quos vult, indicat suæ cum Patre potestatis æqualitatem. Hæc autem omnia Ariani quidem exponunt contra gloriam Filii, nos autem orthodoxi pro illa Intelligimus. VERS. 22-24. Neque enim Pater judicat quem- quam, sed omne judicium dedit Filio, ut omnes honorent Filium, sicut honorant Patrem. Qui non honorat Filium, non honorat Patrem qui misit illum. Amen, amen dico vobis, qui sermonem incum audit, et credit ei qui me misit, habet vitam alernam, et in condemnationem 574 non veniet, sed transivit a morte in vitam. › Monstrarat seipsur posse benefacere per multa signa quæ fecerat. Quia autem benefaciendo non placuit eos, nec attraxerat ut se honorarent, sicut dignum erat, dicit quod • Pater omne judictum dederit Filio, ut vel timor judicii illis persuadeat quo ipsum honore pros - quantur. Consuerimus enim nos homines, praescr tin bi qui crassiore mente praditi sumus, metu potius quam benefciis quod oportet addiscere. Ja quod dicit, e Dedit judicium Pater Filio, o sic intel lige, quod judicem euin genuerit, sic etiain cum audis quod vitam dederit illi, intelligas quod viventem illum genuerit. Quia enim Pater auctor est Filio ut sit, omnia quæcunque habet Filius, dicitur aceiperc a Patre, co quod ex illo naturaliter hæc habeat. Igitur et judicium habet a Patre, sicut habet illud Pater: ut ne audientes auctorem esse Patrem Filii, intelligamus quod sic sit auctor ejus, sicut et creaturarum, et propterea honoris imminutionem introducamus: ait quod in nullo minor Filius est Patre. Nam qui habet potestatem puniendi et hone randi sicut vult, eadem potest quæ Pater, ideo et oportet Illam honorare eodem modo quo Patrem). Dicit enim, Ut omnes honorent Filium, sicut honorant Patrem. Et ita Ariani quia veluti creaturum putant honorandum Filium, et Patrem quoque sicut creaturam honorari debere, redarguuntur: vel omnino non boneraut Filium, et cun: Judæis ordinantur. Vel si quidem honorant eum, honorant vero ut creaturam, decet autem honorari ipsum sicut et Patrem: redarguuntur omnino et Patrem sicut creaturam honorare. Et aliter secundum hoc quod subditur, quomodo honorant Patrem, Ex collatione cold. Venet. Marti Cod. 20, Επειδή συγγ τῶν

et qui ton honorant Filium? Subdit enim, c Qui non οἱ μή τιμῶντες τὸν Υἱόν; Ἐπάγει γάρ «Ο μὴ honorat Filium, non honorat Patrem. Qui non honorat, inquit, ita ut dixi, sicut et Patrem. Quia si quis dicat quod crcatura quidem Filius sit, excellentissima autem omnium creaturarum, opinetur tribui Filio falsum illum et vanum honorem, inhonorat omnino et Patrem qui misit illum. Dixit autem c eum qui misit, o ne exasperarentur, sicut prædiximus. Nam doctrinam (ut diclum est) mirabiliter implectit. Interdum quidem sublimia de se testimonia, ut dignum erat, fert: interdum autem humilia, propter imsapiam inimicorum Judæorum. Nam si cum et surrexisset a mortuis, et ascendisset in calos, et per apostolos suam monstrasset virtutem, insurrexerunt Arius et Eunomius contra gloriam ejus, et in creaturam ipsum deduxerunt: Judæi qui tunc erant, qui videJant ipsum in carne ambulare cum publicanis et meretricibus, 575 et comedere et bibere sicut unum ex multis; quid non fecissent si omnia sublimia de se dixisset, et non admiscuisset etiam humilia? Idcirco et subdit: • Qui audit meos sermones, et credit ei qui me misit, habet vitam ætermam.. Εt mentes eoruin etian per hoc cxhilarat, cuid audiunt quod audientes sermones ejus, Deo sint credituri. Non enim dixit, Qui credit mili: sed, • Ei qui me misit. › Igitur qui credit illi, in judisium, lioc est, in supplicium non venit, sed vivid vitam æternam, non subiens mortem animæ, ac τιμῶν τὸν Υἱόν, οὐ τιμᾷ τὸν Πατέρα. • Ο μή τι μῶν, φησίν, οὕτως, ὡς εἶπον, καθὼς καὶ τὸν Πα τέρα· ἐπεὶ εἴ τις λέγει, ὅτι κτίσμα μὲν ὁ Υἱὸς, ὑπερ· έχων δὲ πάντων τῶν κτισμάτων, καὶ δοκοίη χαρίσ ζεσθαι τῷ Υἱῷ ψευδή ταύτην καὶ ματαίαν τιμὴν, ατιμάζει πάντως καὶ τὸν Πατέρα τὸν πέμψαντα αὐτόν. Τὸ δὲ, ο πέμψαντα, ο εἶπεν, ἵνα μὴ ἐχθη ριωθώσι, καθά προείπομεν. Τὴν γὰρ διδασκαλίαν, ὡς εἴρηται, πλέκει θαυμασίως, ποτὲ μὲν τὰ ὑψηλὰ ἑαυτῷ προσμαρτυρῶν, ὡς ἦν ἄξιον, ποτὲ δὲ, διὰ τὴν μανίαν τῶν ἐχθρῶν Ἰουδαίων, τα ταπεινά. Ει γὰρ καὶ ἀναστάντος ἐκ νεκρῶν, καὶ ἀναβάντος εἰς οὐρανούς, καὶ διὰ τῶν ἀποστόλων δείξαντος τὴν ο!- κείαν δύναμιν, ἐπανέστησαν "Αρειος καὶ Εὐνόμιο; τῇ δόξῃ αὐτοῦ, καὶ εἰς κτίσμα αὐτὸν κατήγαγον· εἰ τότε Ἰουδαῖοι βλέποντες αὐτὸν ἐν σαρκὶ περιπα τοῦντα μετὰ τῶν τελωνῶν καὶ πορνῶν, καὶ τρώγοντα, καὶ πίνοντα, ὡς ἕνα τῶν πολλῶν, τί οὐκ ἂν ἐποίη σαν, εἰ πάντα ὑψηλὰ περὶ ἑαυτοῦ ἔλεγε, καὶ μὴ συγκατεμίγνυς καὶ τὰ ταπεινά; Διὸ καὶ ἐπάγει . Ὁ ἀκούων μου τοὺς λόγους, καὶ πιστεύων τῷ πέμψαντί με, ἔχει ζωὴν αἰώνιον. ο Τὰς δὲ γνώμας αὐτῶν καὶ διὰ τούτων ἱλαρύνει ἀκουόντων, ὅτι Θεῷ μέλλουσι πιστεύειν ἀκούοντες τοὺς λόγους απο τοῦ. Οὐ γὰρ εἶπεν, ὅτι Ο πιστεύων ἐμοί, ἀλλά, • Τῷ πέμψαντί με.» Ο τοίνυν πιστεύων ἐκείνῳ, εἰς κρίσιν, ἤτοι εἰς κόλασιν, οὐκ ἔρχεται, ἀλλὰ ζῇ οίδιον ζωὴν, θάνατον τὸν ψυχικὸν καὶ αἰώνιον με ύφο meternam, etiamsi naturalem et temporalem non c ιστάμενος, εἰ καὶ τὸν φυσικὸν τὸν πρόσκαιρον effugiat. VERS. 25-29. • Amen, amen dico vobis, quod venit hora, et nunc est, quando mortui audient vocem Filii Dei: et qui audierint, vivent. Sicut enim Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio in semetipso habere vitam: et potestatem dedit ei judicandi quoque, quia Filius hominis est. Nolite mirari hoc; quia venit hora in qua omnes qui in monumentis sunt, audient vocem ejus; et prodibunt qui bona fecerunt, in resurrectionem vilæ; qui vero male egerunt, in resurrectionen condemnationis. Dixerat superius quod qui non honorat Filium, non honorat Patrem, sublimia quædam de se locutus: quæ ut ne videantur per arrogantiam et inanem gloriam dicta, adjungit et demonstrationem per opera, dicens ‹ Quod venit hora. Deinde ut ne longum suspicentur tempus inquit Et nunc est, quando mortui audient vocem Filii Dei, hoc est, meam, qui vobiscum conversor. Dicit autem hæc de iis quos suscitaturus erat; ut de filio viduæ, filia archisynagogi et Lazaro. Deinde et rationem affert dictorum demonstrativam; dicit enim: • Sicut Pater vitam habet in semetipso, ita dedit et Filio vitam habere in semetipso, › ut vivificet audientes vocem ejus. Non solum autem potestatem dedit ei vivificandi, sed et faciendi judicium et puniendi. Sæpe autem in meJium affert sermones de judicio, ut auditores excitet. Cui enim persuasum est quod suscitandus ὑποσταίη. • Αμήν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὅτι ἔρχεται ὥρα, καὶ νῦν ἐστιν, ὅτε οἱ νεκροὶ ἀκούσονται τῆς φωνῆς τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, καὶ οἱ ἀκούσαντες ζήσονται. Ωσπερ γὰρ ὁ Πατὴρ ζωὴν ἔχει ἐν ἑαυτῷ, οὕτως ἔδωκε καὶ τῷ Υἱῷ ζωὴν ἔχειν ἐν ἑαυτῷ, καὶ ἐξουσίαν ἔδωκεν αὐτῷ καὶ κρίσιν ποιεῖν· ὅτι Υἱὸς ἀνθρώπου ἐστί. Μη θαυμάζετε τοῦτο, ὅτι ἔρχεται ὥρα, ἐν ᾗ πάντες οἱ ἐν τοῖς μνημείοις ἀκούσονται τῆς φωνῆς αὐτοῦ, καὶ ἐκπορεύσονται, οἱ τὰ ἀγαθὰ ποιήσαντες, εἰς ἀνάστασιν ζωῆς, οἱ δὲ τὰ φαῦλα πράξαντες, εἰς ἀνάστασιν κρίσεως.» Εἰπὼν ἀνωτέρω, ότι ο 'Ο μὴ τιμῶν τὸν Υἱόν, οὐ τιμᾷ τὸν Πατέρα, καὶ ὑψηλά τινα περὶ αὐτοῦ φθεγ ξάμενος, ἵνα μὴ δόξῃ κόμπος εἶναι & λέγει, καὶ τύ φος διάκενος, παρέχει καὶ τὴν διὰ τῶν ἔργων ἀπό δειξιν λέγων, ὅτι «Ερχεται ὥρα, εἶτα, ἵνα μὴ ματ κρὸν ὑποπτεύσωμεν τὸν χρόνον, φησί· «Καὶ νῦν ἔστιν, ὅτε οἱ νεκροὶ ἀκούσονται τῆς φωνῆς τοῦ Υἱοῦ,» του το ἐστι, νῦν ἐμοῦ μεθ' ὑμῶν διατρίβοντος. Ταῦτα δὲ λέγει περὶ ὧν ἔμελλεν ἀναστῆσαι νεκρῶν, οἷον τοῦ υἱοῦ τῆς χήρας, τῆς θυγατρὸς τοῦ ἀρχισυναγώγου, καὶ τοῦ Λαζάρου. Εἶτα καὶ λογισμὸν ἐπάγει τῶν εἰρημέ νων ἀποδεικτικόν. «"Ωσπερ γάρ, φησίν, ὁ Πατήρ ζωὴν ἔχει ἐν ἑαυτῷ, οὕτως ἔδωκε καὶ τῷ Υἱῷ ζωὴν ἔχειν ἐν ἑαυτῷ· ὁ ἵνα ζωογονῇ τοὺς ἀκούοντας αὐτοῦ τῆς φωνῆς. Οὐ μόνον δὲ ἐξουσίαν δέδωκεν αὐτῷ ζω. γονεῖν, ἀλλὰ καὶ κρίσιν ποιεῖν, ὥστε κολάζειν καὶ τιμωρεῖσθαι. Συνεχῶς δὲ τοὺς περὶ κρίσεως λέγου; εἰς τὸ μέσον ἄγει, ἵνα τοὺς ἀκροατα; ἐπαγάγηται.

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. V. sit recepturus delictorum poenas, omnino currit ad ipsum placatque ut suum futurum judicem. Ne admiremini autem quod Filius hominis est; nam quamvis Filius bominis, est tamen et Dens. Et ita ξudicium merito habet sicut Filius Dei. Si auteu et homo appareat, ne admiremini. Sciendum autem quod Paulus Samosatenus docens Dominum purum esse honinem, sic legit hunc locum:. Εt polesla. tem dedit ei judicium faciendi, quia Filius hominis est. Hoc autem loco punctumn faciens, ab alio principio legit, «Ne admiremiui loc.» Valde autem stultum est sic legere. Non enim dedit Pater Filio judicium quod Filias hominis sit, sed quia Deus. 576 Unde ille non patiens ut Christus dicatur Deus, sed Filius hominis, sic cogitabat judicem illum esse, non ut Deum, sed et Filium hominis. Nos autem sic intelligimus, ut dictum est. Postquam autem dixit de particulari resurrectione, Lazari videlicet et aliorum qui iterum mortui sunt: nunc dicit de universali: «Quia venit hora in qua hi qui in monumentis sunt, audient vocem Dei.» Nam de universali resurrectione bic loquitur. Quoniam dixerat superius, Qui credit, in judicium non venit,» ne putemus quod fides sola ad salutem sufficiat, dicit quod e Resurgent bi qui mala fecerunt, in resurrectionem condemnationis; qui autem bona, in resurrectionem vitæ.» Non igitur sola files absque operibus justificat, sed oportet etiam opera adesse, tunc enim proprie fides est. Vide autem geminam doctrinam fieri per metum et lætitiam. Nam cum dicit condemnari impia facientes, deterret. Cum autem dicit resurgero ad vitam eos qui bona fecerunt, per lætitiam exhortatur. εἰς ζωὴν ἀναστῆναι τοὺς τὰ ἀγαθὰ πράξαντας, δι' Ὁ γὰρ πεισθείς, ὅτι καὶ ἀναστήσεται, καὶ αὐτῷ δώσει τὰς εὐθύνας τῶν πεπλημμελημένων, προσδρα. μεῖται πάντως αὐτῷ, ἐξιλεούμενος αὐτὸν, ὡς μέλλοντα αὐτοῦ κριτὴν ἔσεσθαι. Μὴ θαυμάζετε δὲ, ὅτι Υἱὸς ἀνθρώπου ἐστίν. Εἰ γὰρ καὶ Υἱὸς ἀνθρώπου ἐστὶν, ἀλλὰ καὶ Θεός ἐστιν· ὥστε την κρίσιν εἰκό τως ἔχει, ὡς Υἱὸς Θεοῦ. Εἰ δὲ καὶ ἄνθρωπος φαίνεται, μὴ θαυμάζετε. Χρὴ δὲ γινώσκειν, ὅτι Παῦλος ὁ Σαμοσατεύς, ψιλόν ἄνθρωπον δογματίζων τὸν Κύ ριον, οὕτως ἀνεγίνωσκε τοῦτο τὸ χωρίον «Καὶ ἐξουσίαν ἔδωκεν αὐτῷ, καὶ κρίσιν ποιεῖν, ὅτι Υἱὸς ἀνθρώπου ἐστίν· ἡ ἐνταῦθα δὲ στίζων, ἀπ᾿ ἄλλης ἀρχῆς ἀνεγίνωσκε τὸ, «Μὴ θαυμάζετε τοῦτο. Ἀνόητον δὲ τελείως ἐστὶ τὸ οὕτως ἀναγινώσκειν. Τὴν γὰρ κρίσιν δέδωκε τῷ Υἱῷ ὁ Πατήρ, οὐχ ὅτι Υἱὸς ἀνθρώπου ἐστὶν, ἀλλ' ὅτι Θεός. Ἐκεῖνος μὲν οὖν μὴ δεχόμενος εἰπεῖν τὸν Χριστὸν Θεὸν, ἀλλ' Υἱὸν ἀνθρώπου, οὕτως ἐνόει κριτὴν αὐτὸν εἶναι, οὐχ ὡς Θεόν, ἀλλ' ὡς Υἱὸν ἀνθρώπου· ἡμεῖς δὲ οὕτω νοοῦμεν, ὡς εἴρη ται. Εἰπὼν δὲ περὶ τῆς μερικῆς ἀναστάσεως, τοῦ Λαζάρου, φημί, καὶ τῶν ἄλλων, οι πάλαι δηλαδὴ ἔθανον, νῦν λέγει περὶ τῆς καθόλου • ε Οτι ἔρχεται ὥρα, ἐν ᾗ οἱ ἐν τοῖς μνημείοις ἀκούσονται τῆς φωτ νῆς τοῦ Θεοῦ· περὶ τῆς καθολικῆς γὰρ ἀναστά σεως ἐνταῦθά φησιν. Ἐπειδὴ δὲ εἶπεν ἀνωτέρω, ὅτι • Ο πιστεύων, εἰς κρίσιν οὐκ ἔρχεται, ο ἵνα μήνα μίσωμεν, ὅτι ἡ πίστις μόνη εἰς σωτηρίαν ἀρκεῖ, φησίν, ὅτι ο 'Αναστήσονται, οἱ τὰ φαῦλα πράξαντες εἰς ἀνάστασιν κρίσεως, οἱ τὰ ἀγαθά, εἰς ἀνάστασιν ζωῆς.» Οὐκ ἄρα ἡ πίστις μόνη χωρίς ἔργων δικαιοί, ἀλλὰ καὶ τὰ ἔργα προσεῖναι δεῖ· τότε γὰρ καὶ κυρίως πίστις ἐστίν. Ορα δὲ διπλῆν τὴν διδασκαλίαν γενομένην, διὰ φόβου καὶ ἱλαρότητος. Τὸ μὲν γὰρ κατακριθῆναι τοὺς τὰ φαῦλα πράξαντας, ἐκφοβεῖ· τὸ δὲ Ιλαρότητος προτρέπεται. ο • Οὐ δύναμαι ἐγὼ ποιεῖν ἀπ' ἐμαυτοῦ οὐδέν· καθὼς ἀκούω, κρίνω, καὶ ἡ κρίσις ἡ ἐμὴ δικαία ἐστίν· ὅτι οὐ ζητῶ τὸ θέλημα τὸ ἐμὸν, ἀλλὰ τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντός με Πατρός.» Καθὰ καὶ ἐν τοῖς ἀνωτέρω λέλεκται, τὴν ἀπαραλλαξίαν τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Παν τέρα ἐνδείκνυνται ταῦτα τὰ ῥήματα, τό, «Οὐ δύναμαι ἐγὼ ποιεῖν ἀπ' ἐμαυτοῦ οὐδὲν,» καὶ ὅσα τοιουτό τροπα. Οὐδὲν γὰρ ξένων καὶ ἀλλότριον τοῦ Πατρὸς δύναμαι ἐγώ ποιεῖν· οὔτε γὰρ θέλημα ἔχω ἀλλοῖον παρὰ τὸ πατρικόν, οὔτε δύναμιν. Καθὼς δὲ ἀκούω παρὰ τοῦ Πατρός, οὕτω κρίνω· τουτέστιν, ὡς ἂν αὐτὸς ὁ Πατὴρ κρίνει, οὕτω κἀγώ. Ταῦτα δὲ λέγει διὰ τὸ δεῖξαι, ὡς πολλάκις ἔφημεν, τὸ ἀπαράλλακτον καὶ ἐν ἔργοις, καὶ λόγοις, καὶ κρίσεσιν. Ινα γὰρ μή τινες, ἄνθρωπον ὁρῶντες αὐτὸν, σκανδαλίζωνται, πῶς ὁ φαινόμενος άνθρωπος δικαίαν κρίσιν ποιήσειεν, τοῦ Δαυτό εἰπόντος, ο Πᾶς ἄνθρωπος ψεύστης· › ἔφθασε μὲν εἰπὼν, ὅτι Μὴ θαυμάζετε, διότι Υἱὸς ἀνθρώπου εἰμί· λέγει δὲ καὶ νῦν, ὅτι Δικαία ἡ κρίσις μου ἐστι, καθὸ κρίνω, ὡς ἀκούω τοῦ Πατρός μου κρίνοντος. Μὴ γὰρ τὸ ἐμὸν θέλημα ζητῶ, ἀλλὰ :ὸ τοῦ Πατρός. Ο μὲν θέλων τὸ ἑαυτοῦ βούλημα κυ• ss. Pal. cxv, 11. VERS. 30. «Non possum ego ex meipso facere: quidquam: sicut audio, judico, et judicium meum justum est; quia non quæro voluntatem meat, sed voluntatem ejus, qui misit me Patris. Sicut et in superioribus dictum est, eadem Patris et Filii potestas ostenditur hisce verbis, • Non possum ego facere ex meipso quidquam; › et quæcunque lujus generis sunt. Nihil enim alienum et peregrinum a Patre ego possum facere; neque enim voluntatem aliam habeo præter paternam, neque aliam potestatem. Verum sicut audio a Patre, ita judico: hoc est, sicut ipse Pater judical, ita et ego. Ilec autem dicit ut ostendat, sicut sæpe diximus, in nullo sibi deesse aliquid a Patre, sive in sermoni - bus, sive in operibus, sive in judiciis. Nam ut ne quidam hominem videntes eum offenderentur, quomodo cum appareat homo, justum faciat judicium, cumn David dicat: • Omnis homo mendax 180 '; ' prævenit quidem, dicens: Ne admiremini de eo quod Filius bominis sum; nam et Deus sumn. Dicit autem: Et nunc justum judicium meum est, eo quod judico sicut audio Patrem meum judicantem.

• Non enim meam voluntaten quæro, sed Patris.» ρῶται, ὅπως ἂν ὑποπτευθείη, ὡς παραφθείρων το Nam qui suam voluerit stabilire, fortassis suspectus erit, quod corrunipat quod justum est: qui autem non sua spectat, quo prætextu posset injuste judicare? Ego igitur non quæro voluntatem meam, neque enim ego meam habeo voluntatem, sed quod vult Pater, illud et ego. & Vans. 51-55.. Si ego testimonium perhiberen de meipso, testimonium meum non esset verum. Alius est qui testimonium perhibet de me. Et scid verum esse testimonium quod testatur de me. Vos misistis ad Joannem, et is testimonium reddidit veritati. 677 Ego autem non ab homine testimonium accipio; sed hæc dico, ut vos salvi fatis. Ille erat lucerna ardens et lucens, vos autem voluistis ad tempus exsultare in luce ejus. > Apparel bic contraria dicere Dominus. Etenim alicubi vide tur testari de se, sicut Samaritana dicebat: «Ego sum Christus:» et cæco, et alias sepe. Si igitur hæc falsa sunt, quæ nobis salutis spes? Non autem hæc sola videtur esse contrarietas, sed et alia non minor. Nam et in progressu dicit: «Si ego testimonium perhibeo de meipso, testimonium meum verum est".» Quomodo igitur convenient quæ pugnare videntur? Id quidem quod dicit, ‹ Si ego testificor de meipen, testimonium meum non est verum,» dicit ad opinionem Judzorum, quoniamn cuim illi dicturi erant ei: Tu testimonium perhibes de teipso; nullus autem qui de se ipso testificatur, fdle dignus est. Dicit urgendo illos: Non testimonium perhibeo ego de meipso, alioqui juxta vestram sententiam non dignus essem cui crederetur. & Alius enim est qui testimonium de me perhibet, ο Joannes scilicet. Quod autem dicit, ‹ Et si ego testimonium perhiben, testimonium meum verum est, › secundum concessionem dicit. Accedens enim sermoni Judæorum, dicit: Esto quod ego testimonium de meipso perhibeam; et si ego igitur testimonium de meipso perhibeam, testimonium meum verum est. Nam cum Deus sign, fide dignus sum. Atque ita primum dixit illos urgende, non ego testimonium perhibeo, sed Precursor. Secundum autem se illis opponendo, vel etiam concedendo, dicens: • Si etiam ego testimonium perhibeam, testimonium meum verum est. Porro tria, inquit, habeo testimonia, Joan. nem, opera mea, Patrem meum. Εt primum ponit Joannem. Ut ne quis dicat ei, Quid igitur si ille ad gratiam testificatus est tibi? dicit, Vos ipsi misistis ad Joannem. Omnino autem non misissetis interrogantes, nisi eum fide dignum habuissetis. Atque ita etiam vos ipsi testes estis, quod verax fuerit Joannes: quamvis ego quidem, cum Deus sim, bumano testimonio opus non habeam, et Dominus servi testimonio. Quia autem vos digniorem illum putastis, et ipsi magis quam mihi attendistis, et ud illum quidem accessistis, mihi autem neque miracula fcienti creditis: propterca vobis in me20 Joan. viii, 11. δίκαιον· ὁ δὲ μὴ τὰ ἑαυτοῦ σκοπῶν, τίνα ἂν ἔχῃ πρόφασιν τοῦ μὴ τὰ δίκαια ψηφίζεσθαι; Εγώ τοίνυν οὐ ζητῶ τὸ θέλημα τὸ ἐμόν· οὐδὲ γὰρ ἔχω ἐμὸν θέλημα· ἀλλ' ὁ θέλει ὁ Πατὴρ, ἐκεῖνο κἀγώ. • Αν εγώ μαρτυρώ περί εμαυτοῦ, ἡ μαρτυρία μου οὐκ ἔστιν ἀληθής. Αλλος ἐστιν ὁ μαρτυρῶν περὶ ἐμοῦ, καὶ οἶδα ὅτι ἀληθῆς ἐστιν ἡ μαρτυρία ἣν μαρ τυρεῖ περὶ ἐμοῦ. Ὑμεῖς ἀπεστάλκατε πρὸς Ἰωάννην, καὶ μεμαρτύρηκε τῇ ἀληθείᾳ. Ἐγὼ δὲ παρὰ ἀνθρώ που την μαρτυρίαν οὐ λαμβάνω· ἀλλὰ ταῦτα λέγω, ἵνα ὑμεῖς σωθῆτε. Ἐκεῖνος ἦν ὁ λύχνος ὁ καιόμενος, καὶ φαίνων, ὑμεῖς δὲ ἠθελήσατε ἀγαλλιασθῆναι πρὸς ὥραν ἐν τῷ φωτὶ αὐτοῦ. › Φαίνεται ἐνταῦθα ἐναντία λέγων ὁ Κύριος. Καὶ γὰρ πολλαχού φαίνεται μαρτυρήσας ἑαυτῷ, ὥσπερ τῇ Σαμαρείτιδι ἔφη·. Εγώ εἰμι ὁ Χριστός·» καὶ τῷ τυφλῷ, καὶ ἑτέρωθι πολλαχοῦ. Ἐὰν οὖν ταῦτα ὦσι ψευδή, ποία ἡμῖν σωτη ρίας ἐλπίς; Οὐ τοῦτο δὲ μόνον δοκεῖ ἐναντίωμα, ἀλλὰ καὶ ἕτερον οὐκ ἔλαττον. Προϊών γάρ, φησίν, ὅτι, ο Κἂν ἐγὼ μαρτυρῶ περὶ ἐμαυτοῦ, ἡ μαρτυρία μου ἀληθής ἐστι.» Πῶς οὖν συμβιβασθήσονται ταῦτα δοκοῦντα μάχεσθαι; Ο μὲν λέγει, ὅτι «Αν εγώ μαρ τυρῶ περὶ ἐμαυτοῦ, ἡ μαρτυρία μου οὐκ ἔστιν ἀλη θής, ο λέγει ὡς πρὸς τὴν ὑπόληψιν τῶν Ἰουδαίων. Ἐπεὶ γὰρ ἔμελλον ἐκεῖνοι ἴσως εἰπεῖν αὐτῷ, ὅτι Σ μαρτυρεῖς περὶ σεαυτοῦ, οὐδεὶς δὲ μαρτυρῶν ἑαυτῷ, αξιόπιστός ἐστι, φησὶν ἑνστατικῶς, ὅτι οὐ μαρτυρώ ἐγὼ περὶ ἐμαυτοῦ· ἡ γὰρ ἂν κατὰ τὴν ὑμετέραν γνώμην οὐκ ἄξιος εἴην πιστεύεσθαι. ο ῎Αλλος ἐστὶν ὁ μαρτυρῶν περὶ ἐμοῦ, ἡ ὁ Ἰωάννης. “Ο δὲ λέγει, ὅτι • Κἂν ἐγὼ μαρτυρώ, ή μαρτυρία μου ἀληθῆς ἐστι, κ κατά συνδρομήν λέγει, συντρέχων γὰρ τῷ λογισμό τῶν Ἰουδαίων, φησίν, ὅτι Εστω, ὅτι ἐγώ μαρτυρώ περὶ ἐμαυτοῦ. Κἂν ἐγὼ τοίνυν μαρτυρῶ, ἀληθής ἐστιν ἡ μαρτυρία μου· Θεὸς γὰρ ῶν, ἀξιόπιστο; εἰμι. Ὥστε τὸ μὲν πρῶτον ἐνστατικῶς εἶπεν, ὅτι οὐκ εγώ μαρτυρῶ, ἀλλ' ὁ Πρόδρομος· τὸ δὲ δεύτερον, κατὰ ἀντιπαράστασιν, ἤτοι συνδρομήν, ότι ο Καν ἐγὼ μαρτυρῶ, ἀληθής ἐστιν ἡ μαρτυρία μου.» Τρείς οὖν, φησίν, ἔχω μάρτυρας, τὸν Ἰωάννην, τὰ ἔργα μου, τὸν Πατέρα μου. Καὶ πρῶτον τὸν Ἰωάννην τί θησιν, ἵνα μήτις εἴπῃ αὐτῷ· Τί οὖν, εἰ ἐκεῖνος προς χάριν ἐμαρτύρησέ σοι; φησίν, ὅτι Ὑμεῖς αὐτοὶ ἀπὸ εστείλατε πρὸς Ἰωάννην. Πάντως δὲ οὐκ ἂν ἀπεστεί λατε ἐρωτῶντες, εἰ μὴ ἀξιόπιστον αὐτὸν ἐνομίζετε. Ὥστε καὶ ὑμεῖς αὐτοὶ μαρτυρεῖτε, ὅτι ἀληθὴς ἦν ὁ Ἰωάννης. Καίτοι ἐγὼ μὲν, οἷα δὴ Θεὸς ὤν, οὐ δέο μαι ἀνθρωπίνης μαρτυρίας, τῆς τοῦ δούλου ὁ Δεσπό της. Ἐπεὶ δὲ ὑμεῖς αὐτὸν ἀξιοπιστότερον ἡγεῖσθε, καὶ αὐτῷ μᾶλλον προσέχετε ἤπερ ἐμοὶ, κακείνῳ μὲν προσεδράμετε, ἐμοὶ δὲ οὐδὲ θαυματουργοῦντι πιο στεύετε· διὰ τοῦτο ἀναμιμνήσκω τῆς Ἰωάννου μαρτ τυρίας, καὶ πάντα ποιῶ, καὶ ἀναδέχομαι καὶ τὰ ἀνα άξια τῆς ἐμῆς θεότητος, ἵνα ὑμεῖς σωθῆτε. Λύχν

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. V. δὲ καιόμενον τὴν Ἰωάννην φησί, καθὼς καὶ ἐκ γῆς moriam reduco Joannis testimonium; omnia facio εἶχε τὴν διάπλασιν, καὶ οὐκ οἴκοθεν τὸ φῶς, ἀλλ' ἀπὸ τῆς τοῦ Πνεύματος χάριτος καὶ πρόσκαιρον. Αμα τε γὰρ ἐφάνη ἡ τοῦ Κυρίου ἡμέρα, ήτοι διδασκαλία, καὶ ἀπεκρύβη ὁ λύχνος. Ὑμεῖς δὲ, πρὸς ὥραν μὲν ἀπεδέξασθε τὰ εἰρημένα παρ' αὐτοῦ, καὶ ἡγαλλιάσθητε ἐν αὐτῷ· εἶτα ἐπιλαθόμενοι ὧν περὶ ἐμοῦ εἶπον, ἐμείνατε ἐπὶ τῆς προτέρας ἀπιστίας. Εἰ γὰρ ἐκείνῳ ἀπαξ βεβαίως ἐπιστεύσατε, ταχέως ἂν ὑμᾶς πρὸς τὴν ἐμὴν ἔχειραγώγησε πίστιν. • Ἐγὼ δὲ ἔχω τὴν μαρτυρίαν μείζω τοῦ Ἰωάννου. Τὰ γὰρ ἔργα & ἔδωκέ μοι ὁ Πατήρ, ἵνα τε λειώσω αὐτά, αὐτὰ τὰ ἔργα ἃ ἐγὼ πατῶ, μαρτυρεί περὶ ἐμοῦ, ὅτι ὁ Πατήρ με ἀπέσταλκε· καὶ ὁ πέμψας με Πατὴρ, αὐτὸς μεμαρτύρηκε περὶ ἐμοῦ· οὔτε φωνὴν αὐτοῦ ἀκηκόατε πώποτε, οὔτε εἶδος αὐτοῦ ἑωράκατε, καὶ τὸν λόγον αὐτοῦ οὐκ ἔχετε μένοντα ἐν ὑμῖν· ὅτι ἐν ἀπέστειλε ἐκεῖνος, τούτῳ ὑμεῖς οὐ πιστεύετε.» Εμαρτύρησε μὲν, φησίν, Ιωάννης περὶ ἐμοῦ, Ἰωάννης ὁ πάντων δοκῶν ὑμῖν ἀξιοπιστότατος. Ἐπεὶ δὲ εἰκὸς εὑρεθῆναί τινας συκοφάντας, οἱ τυχὸν ἐροῦσι· Καὶ τί πρὸς ἡμᾶς; Ἰωάννης ἐχαρίζετό σοι, καὶ διὰ τοῦτο τὰ χρηστότερα ἐπεμαρτύρει· Ὑμεῖς, φησίν, ἐπέμψατε προς Ἰωάννην, καὶ ἡρωτήσατε, ἀληθῆ πάντως αὐτὸν να μίζοντες. Πλὴν ἔχω καὶ ἄλλην μαρτυρίαν μείζω τοῦ Ἰωάννου. Τὰ ἔργα καὶ ὰ ἔδωκέ μοι ὁ Πατήρ, τουτέστιν, "Ανέθετό μοι ὁ Πατήρ, ἵνα τελειώσω αυδ τὰ, μαρτυροῦσι περὶ ἐμοῦ. Λέγει δὲ ἔργα, τὰ θαύματα δήπου, οἷον τὴν τοῦ παραλύτου ἀνόρθωσιν, καὶ τὰ λοιπά. Ἐπεὶ δὲ ἐνεκάλουν αὐτῷ, ὅτι ἐν Σαββάτῳ ταῦτα ποιεῖ, λέγοντες, ότι ο Οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ Θεοῦ, ὅτι τὸ Σάββατον οὐ τηρεῖ·, δείκνυσιν αὐτοῖς, ὅτι τὰ τῷ Πατρὶ δεδογμένα ποιεῖ, καὶ ὅτι μᾶλλον ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐστι, καθὼς τὰ παρὰ τοῦ Θεοῦ δεδομένα αὐτῷ ἔργα τελεῖ. «Τὰ γὰρ ἔργα, φησίν, & έδωκέ μοι ὁ Πατήρ, ἵνα τελειώσω αὐτά.» Επεὶ οὖν ὁ Πατὴρ δέδωκε ταῦ τα, ὑμεῖς ἐστε ἀντίθεοι οἱ ἐναντιούμενοι τοῖς τοις ύ τοις έργοις. Καὶ ὁ πέμψας με Πατήρ, αὐτὸς μεμαρ τύρησε περὶ ἐμοῦ. ο Ποῦ δ μεμαρτύρηκε περὶ αὐτοῦ ὁ Πατήρ; Τινὲς μὲν λέγου ιν, ὡς ἐπὶ τοῦ βαπτίσματος, ὅταν εἶπεν·. Οὔτε ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγα τητής, ο Κρείττον δὲ οἶμαι νοεῖν, ὅτι διὰ πάσης τῆς Γραφῆς ἐμαρτύρησε περὶ αὐτοῦ ὁ Θεὸς, διά τε τοῦ νόμου καὶ τῶν προφητῶν. Ἀλλ᾽ ὑμεῖς, φησίν, οὔτε φωνὴν αὐτοῦ ἀκηκόατε, τοῦ Πατρὸς λέγω, οὔτε εἶδος αὐτοῦ ἑωράκατε, ἀλλὰ παντάπασιν ἄγνωστος ὑμῖν ἐστι· διότι καὶ τὸν λόγον αὐτοῦ οὐκ Έχετε μένοντα ἐν ὑμῖν· τουτέστι, Τὰς Γραφὰς τὰς περὶ ἐμοῦ μαρτυρούσας οὐκ οἴδατε, εἰ καὶ δοκεῖτε ὅτι οίδατε, καὶ καυχάσθε, ὡς τὰ λόγια τοῦ Θεοῦ Εμπιστευθέντες. Πόθεν δῆλον, ὅτι οὐκ οἴδατε τὰς Γραφάς· ο Ότι ὅν ἀπέστειλεν ἐκεῖνος, τούτῳ ὑμεῖς οὐ πιστεύετε.» Ὥσπερ οὖν οὔτε φωνὴν Θεοῦ ἡκούσατε (οὐ γὰρ ἔχει φωνὴν ὁ Θεὸς αἰσθητήν), οὔτε se Joan. 13, 16. 3: Matth. xvm, h, et recipio etiam indigna mea deitate, ut vos salvi fiatis. Lucernam autem ardentem Joannem dicit, eo quod de terra habet formationem, et non per se ipsum est lumen, sed a gratia Spiritus, ac tempo rarium. At ubi apparuit dies Domini, hoc est, doctrina, occulta est lucerna. 578 Caterum vo ad horam quidem recepistis ea quæ ab illo dicta sunt, et exultastis in ipso, et deinde obliti eorum quæ de me dixit, mansistis in priori incredulitate. Nam si illi semel firmiter credidissetis, quamprimum vos ad meam adduxisset fidem. ' Vers. 36-38. ‹ At ego testimonium babeo majus testimonio Joannis. Opera enim quæ dedit mihi Pater ut perficiam ea, ipsa opera quæ ego facio, testimonium perhibent de me, quod Pater me miserit. Et qui misit me Pater, ipse testatus est de ine: neque vocem ejus unquam audistis, neque speciem ejus vidistis, et sermonem ejus non habetis in vobis manentem, quia quem misit ille, ei vos non creditis. › Testatus quidem est Joannes de me qui vobis omnium maxime fide dignus videbatur: verumtamen quia verisimile est fore quosdam sycophants qui fortassis dicent, Ει quid ad nos? si Joannes gratifcari tibi voluerat, et propterea blandiora quædam altestatus est? Vos, inquit, misistis ad Joannem, et interrogastis, veracem per omnia illum existimantes. Verumtamen et ego aliud testimonium habeo majus Joanne. Opera enim quæ dedit mihi Pater, hoc est, quas statuit mihi Pater ut perfciam, ea testantur de me. Dicit autem opera, mirabilia illa scilicet, quale fuit paralytici restitutio, etc. Verumtamen quia arguebant eum quod in Sabbato hæc faceret dicen - tes: ‹ Hic non est ex Deo, quia Sabbatum non surval s, a ostendit eis quod faciat ea quae a Palre decreta, et quod magis a Deo sit, eo quod injuncta sibi a Deo opera faciat. Opera enim, inquit, quæ dedit mihi Pater ut perficiam ea.» Quia igitur Pater dedit mihi illa, vos estis Deo adversarii, qui ¡llis operibus adversamini; et qui misit me Pater, ipse testatur de me. Ubi autem testatus est de co Pater? Quidam dicunt quod in baptismale, quando dixit: c fic est Filius meus dilectus ".» Opinor autem quod magis intelligat quod per omnem Scripturam testatus sit de eo Deus, tam per legem quam per prophetas. • Sed vos, inquit, neque vocem cjus audistis, Patris, inquam, neque specicin cjus vidistis. Ideo omnibus modis incognitus vobis est. Ideo et sermonem ejus non habetis manentem in vobis; hoc est, Scripturas quæ de me testantur, nescitis: tametsi videamini scire et gloriari in eloquiis Dei quæ vobis concredita sunt. Hinc autem manisfestum quod nesciatis Scripturas, quia ‹ei quem ille misit, non creditis. › Igitur sicut neque vocem Dei audivistis (non enim habet Deus vocem sensibilem), neque speciem cjus vidi-

stis (specie cuim et figura caret); ita neque ser- εἶδος αὐτοῦ ἑωράκατε (ἄνειδεος γάρ ἐστι καὶ ἀσχη monem ejus, Scripturas dico quæ de me testantur, μάτιστος)· οὕτως οὐδὲ τὸν λόγον αὐτοῦ, λέγω δή haberis in vobis. τὰς Γραφὰς τὰς περὶ ἐμοῦ μαρτυρούσας, ἔχετε ἐν ἑαυτοῖς. • Ἐρευνάτε τας Γραφάς, ὅτι ὑμεῖς δοκεῖτε ἐν αὐταῖς ζωὴν αἰώνιον ἔχειν· καὶ ἐκεῖναί εἰσιν αἱ μαρτυροῦσαι περὶ ἐμοῦ, καὶ οὐ θέλετε άλθεῖν πρός με, ἵνα ζωὴν ἔχητε. Δόξαν παρὰ ἀνθρώ πων οὐ λαμβάνω, ἀλλ' ἔγνωκα ὑμᾶς, ὅτι τὴν ἀγάπην τοῦ Θεοῦ οὐκ ἔχετε ἐν ἑαυτοῖς.» Εἶπεν αὐτ τοῖς, ὅτι, Ο λόγος τοῦ Θεοῦ, τουτέστιν, αἱ Γραφεί αἱ περὶ ἐμοῦ μαρτυροῦσαι, οὐκ ἔστιν ἐν ὑμῖν. Διδάσχων οὖν πῶς δυνήσονται σχεῖν τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ, φησίν· «Ερευνάτε τας Γραφάς· ἐν αὐταῖς γὰρ δοκεῖτε ὑμεῖς ζωὴν ἔχειν.» Ορα δὲ πῶς οὐκ εἶπεν, Εχετε ζωὴν, ἀλλ', ο ῞Οτι δοκεῖτε·, δοκεῖτε δὲ εἰπε, δεικνὺς ὅτι οὐδὲν κατὰ ἀλήθειαν ἐκεῖθεν ἐκαρποῦντο, ἀπὸ τῆς ἀναγνώσεως μόνης σώζεσθαι προσδοκῶντες, πίστεως μὴ προσούσης. «Εκείνα μὲν γὰρ εἰσιν αἱ μαρτυροῦσαι περὶ ἐμοῦ· ἀλλ᾽ ὑμεῖς οὐ θέλετε ἐλθεῖν πρός με, ἵνα ζωὴν ἔχητε. ο Ωστε καντεῦθεν μανθάνωμεν, ὡς ἐκ προαιρέσεως ἦσαν κακοί. Οὐκ εἶπε γάρ, ὅτι Οὐ δύνασθε ἐλθεῖν, ἀλλ' ὅτι «Οὐ θέλετε ἐλθεῖν. ο ᾿Ακουέτωσαν Μανι χαῖοι, ὅτι οὐ φύσει τὸ κακὸν, ἀλλὰ προαιρέσει συνίσταται. Ἐπεὶ δὲ ἀνέμνησεν αὐτοὺς τῆς Ἰωάννου μαρτυρίας, καὶ τῆς τοῦ Πατρὸς, καὶ τῆς δια τῶν ἔργων αὐτοῦ, διὰ τὴν σωτηρίαν αὐτῶν μόνον ταῦτα ποιῶν· εἰκὸς δὲ ἦν πολλοὺς ὑποπτεύειν, ὅτι δόξης ἔρωτι ταῦτα λέγει· διὰ τοῦτό φησιν, ὅτι «Δόξαν παρέ ἀνθρώπων οὐ λαμβάνω·, τουτέστι, Δήξη; οὐ δέομαι· οὐδὲ γὰρ φύσιν ἔχω τοιαύτην, ὥστε δεῖσθαι τῆς παρὰ ἀνθρώπων δόξης. Υμεῖς δὲ διώκετε με προφασιζόμενοι, ὅτι δι' ἀγάπην Θεοῦ τοῦτο ποιεῖτε. Αλλ' οὐκ ἔστι τοῦτο, οὐκ ἔστι. «Εγνωκα γὰρ ὑμᾶς, ὅτι τὴν ἀγάπην τοῦ Θεοῦ οὐκ ἔχετε ἐν ἑαυτοῖς· ο κἂν ἄνω καὶ κάτω τοῦτο προβάλλοισθε, τὸ διὰ τὸ διώκειν με Εικότως οὖν οἱ Ἰουδαῖ. VERS. 30.12. • Scrutamini Scripturas, quia 579 vos videmini in ipsis vitam æternam habere. Et illæ sunt quæ testantur de me: nec vultis venire ad me ut vitam habeatis. Gloriam ab hominibus non accipio, sed cognovi vos quod di lectionem Dei non habeatis in vobis.» Dixerat eis, Sermo Dei, hoc est, Scripturæ quæ de me testantur, non sunt in vobis. Docens igitur quomodo poterunt habere sermonem Dei, inquit: ‹ Scrutamini Scripturas in illis euin vos putatis habere vitam. Vide autem quomodo non dixerit, labctis vitam; sed, Videmini, monstrans quod nullum verum fructum percipiant, si a lectione sola exspeetent salvari, non accedente fide. Nam illæ testimonium quidem perhibent de me; sed vos non vultis venire ad me, ut vitam habeatis. Uidle bine discimus quod ex proposito fuerunt mali. Non cnim dixit, Non potestis venire; sed, «Non vultis venire. Audiant Manichæi, quod non natura maJum, sed voluntate constet. Postquam autem eos memores fecit testimonii Joannis, et Patris, et cperum suorum quæ propter salutem illorum tantum faciebat, suspicari poterant multi quod hæc more gloria liceret. Ilcirco inquit:. Gloriam ab kominibus non accipio, › hoc est, Non indigeo, neque talem habeo naturam quæ opus habeat humana ɑ gloria. At vos me persequimini, quasi propter amorem Dei hoc faciatis, sed non est ita. Novi enim vos quod dilectionem Dei non habeatis in vobis, etiamsi valde hoc jactetis, quod me persequamini propter Deum. Merito igitur Judaei dicuntur dilectionem Dei non habere, quia persequebantur ipsam dilectionem, Filium Dei. Unde merito etiam dicuntur non habere sermonem Dei manenten in semetipsis. Sermonem enim et Deum reji τὴν ἀγάπην τοῦ Θεοῦ οὐκ εἶχον, ἐπεὶ ἐδίωκον την ciebant. VERS. 43-17.. Ego veni iu nomine Patris mei, nec recipitis me: si alius venerit in nomine suo, illum recipietis. Quomodo vos potestis credere, qui gloriam a vobis invicem accipitis, et gloriam quæ a solo Deo proficiscitur, non quæritis? Nolite putare quod ego accusaturus sim vos apud Patrem; est qui accusat vos Moses in quo speratis. Si enim credidissetis Mosi, credidissetis utique mihi de me enim ille scripsit. Si autem illius scriptis non creditis, quomodo verbis meis credetis? - Ego quidem, inquit, veni in nomine Patris mei. Nam et ubique Patrem eclebrat, et ab ipso se dicit missum esse, et nihil posse facere a seipso, et prorsus humilia multa loquitur, volens e medio tollere ominem ingratitudinis ratioEx collatione cold. > Col. 51, τὸ διὰ τὸ τὸν Θεόν, διώκειν με αὐτοαγάπην, τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ. Εἰκότως καὶ τὸν λόγον αὐτοῦ οὐκ εἶχον μένοντα ἐν αὐτοῖς· τὸν γὰρ Λόγον καὶ Θεὸν παρῃτοῦντο. • Ἐγὼ ἐλήλυθα ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Πατρός μου, καὶ οὐ λαμβάνετέ με· ἐὰν ἄλλος ἔλθῃ ἐν τῷ ὀνόματι τῷ ἰδίῳ, ἐκεῖνον λήψεσθε. Πῶς δύνασθε ὑμεῖς πιο στεῦσαι, δόξαν παρὰ ἀλλήλων λαμβάνοντες, καὶ τὴν δόξαν τὴν παρὰ τοῦ μόνου Θεοῦ οὐ ζητεῖτε; Μη δοκεῖτε, ὅτι ἐγὼ κατηγορήσω ὑμῶν πρὸς τὸν Πατέρα· ἔστιν ἡ κατηγορῶν ὑμῶν Μωσῆς, εἰς ὃν ὑμεῖς ἠλπίκατε. Εἰ γὰρ ἐπιστεύετε Μωσεῖ, ἐπιστεύετε ἂν ἐμοί· περὶ γὰρ ἐμοῦ ἐκεῖνος ἔγραψεν. Εἰ δὲ τοῖς ἐκείνου γράμμασιν οὐ πιστεύετε, πῶς τοῖς ἐμοῖς μή μασι πιστεύσετε; κ «Εγώ μέν, φησίν, ἐλήλυθα εν τῷ ὀνόματι τοῦ Πατρός μου» (καὶ γὰρ πανταχοῦ τὸν Πατέρα ὑμνεῖ, καὶ παρ' αὐτοῦ φησιν ἀπεστάλθαι. καὶ οὐδὲν δύνασθαι ποιεῖν ἀφ' ἑαυτοῦ· καὶ ὅλως και πεινὰ πολλὰ φθέγγεται, πᾶσαν πρόφαση όγκωμα Venet. S. Marci.

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. VI. se monstraturus est quod ipse solus sit Deus. Igitur me quidein, qui in nomine Patris veni, hoc est, dico me missum a Patre, nou recipitis, illum altem recipietis. Porro hoc ideo eveniet vobis, quia 580 ille vobis gloriam vitæ pollicebitur, quam vos quæritis, cupientes gloriam mutuum accipere, et respuentes veram gloriam, quæ a solo Deo est. Ego autem nihil præclarum vobis in hac vita polliceor, sed videtis multam difficultatem in his quæ a me dicuntur; et propterea inquit, mihi non cre ditis. Nihil enim quod jucundum est in hac vita, exspectatis vos habituros a me. Et aliter: Non creditis mihi, qui gloriam a vobis invicem accipitis. Nam principes quidem et magistri ipsi soli volentes haberi apud vulgus, non accipiunt me, ue imminuatur eorum gloria. Populi autem quærentes diligi a principibus, non ine accedere volunt, ut ne excidant propter me ab honore quèm a principibus habent. Quoniam autem et Mosen multum jactabant, inquit, ipse accusabit vos, nam de me ille scripsit. Ubi autem scripsit de eo? Etenim dictum hoc, Prophetam suscitabit vobis Dominus", ο de Christo erat, et alia multa tam in verbis quam in signis et symbolis, ut miraculum rubi. Nam et ignis quidem, deilas: rubus autem spinosus, peccatrix natura, quam suscepit ignis deitas, et incombustam servavit luce fulgidam; et suos quidem radios illi communicavit, imperfectiones autem illius in se non suscepit. Etiam boc Moses dixit, quod conducebat valde ad fidem Christi: nam inquit”, • Si propheta surrexerit signa faciens, et recedore faciens a Deo, ne credatis illi, qualis erit Antichristus: Si autem surrexit propheta faciens signa, et ad Deum et Patrem ducens, et non recedere faciens, illi credite. Igitur Christus in nomine P... tris venit, et signa quidem faciens, et non recedere jubens eos a Dei cultu, ipse erat qui a Mose prædictus. Itaque si Mosi scriptis non creditis, quomodo neis verbis creletis?, Ille, inquit, et scripsit, et sunt libri semper ante oculos vestros, et ita ut etiam si obliviscamini, possitis iterum facile in memoriam reducere. Attamen non creditis scriptis, et quomodo credelis verbis meis non scri σύνης ἐκκόψαι βουλόμενος)· ἄλλος δὲ ἐλεύσεται, ὁ Arem. Alius autem veniet, Antichristus scilicet, qui Αντίχριστος δηλονότι, δς μέλλει ἀποδεικνύναι, ὅτι αὐτός ἐστι μόνος Θεός. Εμὲ μὲν οὖν τὸν ἐν ὀνόματι τοῦ Πατρὸς ἐλθόντα, τουτέστι, τὸν λέγοντα παρὰ τοῦ Πατρὸς ἀπεστάλθαι, οὐ δέχεσθε, ἐκεῖνον δὲ δέξεσθε. Τοῦτο δὲ συμβαίνει ὑμῖν, διότι ἐκεῖνος μὲν τὴν τοῦ βίου δόξαν ὑμῖν ἐπαγγελεῖται, ἣν ὑμεῖς ζητεῖτε, θέλοντες τὴν παρὰ ἀλλήλων δόξαν λαμβάνειν, καὶ τὴν παρὰ τοῦ μόνου Θεοῦ διαπτύοντες· ἐγὼ δὲ οὐδὲν ἐν βίῳ περίβλεπτον ὑμῖν ἐπαγγέλλομαι, ἀλλὰ πολ τὴν ἐνορᾶτε δυσκολίαν τοῖς ὑπ' ἐμοῦ λεγομένοις. Διὰ τοῦτο οὖν, φησὶν, ἐμοὶ οὐ πιστεύετε· οὐδὲν γὰρ τερπνὸν βιωτικόν προσδοκάτε ἕξειν ἀπ' ἐμοῦ. Καὶ ἄλλως δέ· «Οὐ πιστεύετέ μοι, ὡς δίξαν τὴν παρὰ ἀλλήλων θέλοντες.» Αρχοντες μὲν γὰρ καὶ διδάσκα λοι αὐτοὶ μόνοι θέλοντες δοκεῖν παρὰ τῷ πλήθει, οὐ δέχονται με, ἵνα μὴ ἐλαττωθείη αὐτοῖς ἡ δόξα· λαοὶ δὲ, τὴν παρὰ τῶν ἀρχόντων ἀγάπην ζητοῦντες, οὐ θέλουσι προσδραμεῖν ἐμοί, ἵνα μὴ τῆς παρὰ τῶν ἀρχόντων τιμῆς δι' ἐμὲ ἐκπέσωσιν. Ἐπεὶ δὲ καὶ τὸν Μωϋσῆν ἄνω καὶ κάτω προέφερον, φησίν, ὅτι Απο τὸς κατηγορήσει ὑμῶν· περὶ γὰρ ἐμοῦ ἐκεῖνος ἔγραψε. Ποῦ δὲ ἔγραψε περὶ αὐτοῦ; Καὶ ἐν πολλοῖς μὲν ἄλλοις (καὶ γὰρ τὸ, ο Προφήτην ὑμῖν ἀναστήσει Κύριος, ο περὶ Χριστοῦ ἦν, καὶ ἄλλα πολλά, τὰ μὲν ἐν λόγοις, τὰ δὲ ἐν σημείοις καὶ συμβόλοις, οἷον τὸ τῆς βάτου θαῦμα· καὶ γὰρ πῦρ μὲν ἡ θεότης· βάτος δὲ ἀκανθώδης, ἡ ἁμαρτωλὸς φύσις, ἧς ἐπιλαθόμενον τὸ πῦρ τῆς θεότητος, ἀκατάφλεκτον ταύτην ἐτήρησε, τῷ φωτὶ λαμπρύναν, καὶ τῶν οἰκείων μὲν αὐχημάτων μεταδεδωκὸς, τῶν δὲ ἐκείνης ἐλαττωμάτων μὴ μετειληφός), οὐχ ἥκιστα δὲ καὶ τοῦτο Μωσής εἴρηκεν, εἰς τὴν τοῦ Χριστοῦ πίστιν συμβαλλόμενον. Ἐὰν γάρ, φησί, προφήτης ἀναστῇ, σημεία ποιῶν, καὶ ἀφιστῶν ἀπὸ Θεοῦ, μὴ πιστεύ σητε αὐτῷ· οἷός ἐστιν ὁ ᾿Αντίχριστος. Ἐὰν δὲ ἀναστῇ προφήτης σημεία ποιῶν, καὶ πρὸς τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα ἄγων, μᾶλλον οὐκ ἀφιστῶν αὐτοῦ, τούτῳ πιστεύσατε. Ὁ Χριστὸς οὖν ἐν ὀνόματι τοῦ Πατρὸς ἐλθὼν, καὶ σημεῖα μὲν ποιῶν, μὴ ἀπάγων δὲ αὐτοὺς τῆς θεοσεβείας, αὐτὸς ἦν ὁ παρὰ Μωσεί προφη τευόμενος. ο Εἰ οὖν τοῖς Μωϋσέως γράμμασιν οὐ πιστεύετε, πῶς τοῖς ἐμοῖς ρήμασι πιστεύσετε; ν Ἐκεῖνος, φησὶν, ἔγραψε, καὶ πάρεισιν ὑμῖν ἀεὶ πρὸ ὀφθαλμῶν τὰ βιβλία, ὥστε, κἂν ἐπιλάθοισθε, ἔχειν ptis? Cur igitur hæc dicis, ο Domine, cum scires πάλιν βαδίαν τὴν ἀνάμνησιν· καὶ ὅμως οὐ πιο στεύετε τοῖς γεγραμμένοις· καὶ πῶς πιστεύσετε τοῖς ἐμοῖς ἀγράφοις ρήμασι; Τί οὖν ταῦτα λέγεις, ὦ Κύριε, ἐπεὶ οἶδας, ὅτι οὐ πιστεύσουσιν; Εἰ καὶ οἶδα, φησίν, ὅτι παρακούσουσιν, ἀλλ᾽ ὅμως λέγω, ἵνα μὴ ὕστερον προφασίζωνται, ὅτι Εἰ εἶπας, ἐπι στεύσαμεν. "Αλλως τε, ἐκεῖνοι μὲν οἱ τότε, οἷα ἀγνώμονες, οὐκ ἐπίστευον· τοὺς δὲ μετέπειτα μέλλοντας τῆς ἀπὸ τῶν τοῦ Χριστοῦ ῥημάτων ὠφελείας. Περὶ τῶν πέντε ἄρτων καὶ δύο ιχθύων. Περὶ τῆς ἀναχωρήσεως τοῦ Ἰησοῦ, ἵνα μὴ ποιήσωσιν ** Deut. xviii, 15. ss Deut. XIII, quod non credituri essent? Quamvis sciam, inquit, quod non credant, dico tamen, ut ne habeant postea quod praetexant, Si dixisses, credidissemus. Et aliter: Illi quidem qui tunc erant, utpote ingrati, non credebant: ab his autem qui postea credituri, non erat consentaneum neque justum auferri verborum Christi utilitatem. πιστεύειν, οὐκ ἦν εἰκὸς, οὐδὲ δίκαιον, στερηθῆναι 581 CAPUT VI. De quinque panibus et duobus piscibus. De secessione Christi ne facerent cum regem. De ambulatio-

ne supra mare. De turba quæ Dominum sequebatur in mavibus. De turba signum petente. De pane qui de calo descendit. De discipulis qui Christum reliquerant. De confessione Petri. αὐτὸν βασιλέα. Περὶ τοῦ ἐν θαλάσση περιπ του. Περὶ τοῦ ὄχλου επομένου τῷ Ἰησοῦ τοῖς πλοιαρίοις. Περὶ τοῦ ὄχλου ζητοῦντος σημεῖον. Περὶ τοῦ ἄρτον ἐκ τοῦ οὐρανοῦ. Περὶ τῶν πολλῶν μαθητῶν ἀπελθόντων ἀπὸ τοῦ Ἰη σου. Περὶ τῆς γνώμης του Πέτρου περὶ τοῦ Χριστοῦ. VERS. 1-4. ο Post hæc abiit Jesus trans mare Galilææ, quod est Tiberiadis, et sequebatur eum turba multa, quia videbant ejus signa quæ faciebat super his qui înfirmabantur. Subiit autem in montem Jesus, et ibi sedebat cum discipulis suis. Erat autem prope Pascha, dies festus Judaeorum. Postquam Dominus locutus est Judæis durioribus verbis, quibus in invidiam accendebantur et stomachabantur, demulcet nunc eos sécedendo, et abiit trans niare Tiberiadis. Mare autem dicit slagnum. Conpregationes enim aquarum, inaria vocavit divina Scriptura. Et aliter: Transit de loco in locum, probans multitudinis studium. Ignaviores enim manebant in suis locis, studiosiores autem sequebantur eum. Verumtamen vide quod etiam sequentes non propter doctrinam, sed propter corporalem miraculorum utilitatem secuti sunt. Nam propterea dicit: • Qula videbant signa quæ faciebat super his qui infruabantur.» Meliores aulem sunt et sapientia avidiores de quibus Matthæus ": «Obstupescebant enim, inquit, in doctrina ejus, quia docebat illos tanquam potestatem habens., Ascendit autem in montem propter miraculum futurum. Non enim arrogans èrat, et vanæ gloriæ cupidus, ut in mediis civitatibus miracola operaretur: sed fugiens vapam hominum gloriam, solitudinem quærebat, cliam nos istud eruliens. Insuper volens mystica quædam discipulis communicare, ascendit in montem, id quod semper solebat facere, quia et opus est ut ab omni tumultu liberetur, et locum quærat ab omni' strepitu purum, si quis talia loqui velit. ‹ Erat enim prope, inquit, Pascha, dies festus Judorain.» Nec tamen ascendit, sed in Galilzam discedit, non enim ultra præceptis legalibus erat obnoxius, út et festos dies legis perficeret. Et aliter: persequente ipsum malitia Judaica, occasionem apprehendit ut paulatim legein abroget, ostendens 'animadvertentibus cessasse figuram ut advenit veritas. Observa autem quod festum fuerit Judacorum, non autem fuerit dies festus Christi, cum καὶ τὸ, «Ἡ ἑορτὴ τῶν Ἰουδαίων.» Οὐ γὰρ τοῦ Christus eo non ascenderit, sed soli Judzi. • Μετὰ ταῦτα ἀπῆλθεν ὁ Ἰησοῦς πέραν τῆς θα λάσσης τῆς Γαλιλαίας τῆς Τιβεριάδος. Καὶ ἠκολούθησεν αὐτῷ ὄχλος πολύς, ὅτι δώρων αὐτοῦ τὰ σην μεῖα ὁ ἐποίει ἐπὶ τῶν ἀσθενούντων. Ανήλθε δὲ εἰς τὸ ὄρος ὁ Ἰησοῦς, καὶ ἐκεῖ ἐκάθητο μετὰ τῶν μαθη τῶν αὐτοῦ. Εν δὲ ἐγγὺς τὸ Πάσχα, ἡ ἑορτὴ τῶν Ἰουδαίων.» Διαλεχθείς τοῖς Ἰουδαίοις σκληρότε ρον ὁ Κύριος, ἐπειδὴ ἐκ τῶν τοιούτων βημάτων φθό νον καὶ θυμὸν ἐκίνησεν ἐν αὐτοῖς, καταπραΰνει αὐ τοὺς διὰ τῆς ἀναχωρήσεως, καὶ πέραν τῆς θαλάσσης τῆς Τιβεριάδος ἀπέρχεται. Θάλασσαν δὲ λέγει τὴν λίμνην· τὰ γὰρ συστήματα τῶν ὑδάτων, θαλάσσας ἐκάλεσεν ἡ θεία Γραφή. "Αλλως δέ· Μεταβαίνει ἀπὸ τόπου εἰς τόπον, δοκιμάζων τὴν τοῦ πλήθους προαί ρεσιν· τῶν γὰρ ῥαθυμοτέρων κατά χώραν μενόντων, οι σπουδαιότεροι ἠκολούθησαν αὐτῷ. Πλην δρα, ὅτι καὶ οἱ ἀκολουθοῦντες, οὐ διὰ τὴν διδασκαλίαν, ἀλλὰ διὰ τὴν ἐκ τῶν θαυμάτων σωματικὴν ὠφέλειαν ήκολούθουν. «Διότι γάρ, φησίν, δώρων τὰ σημεῖα, ἐποίει ἐπὶ τῶν ἀσθενούντων.» Κρείττονες δέ εἰσιν οἱ παρὰ τῷ Ματθαίῳ καὶ φιλοσοφώτεροι. • ἐξεπλήσσοντο γάρ, φησίν, ἐπὶ τῇ διδαχῇ αὐτοῦ, ὅτι ἐδίδασκεν αὐτοὺς ὡς ἐξουσίαν ἔχων.» Ανεισι δὲ εἰς τὸ ὄρος διὰ τὸ μέλλον γίνεσθαι σημείον. Οὐ γὰρ φιλόκομπος τις καὶ φιλενδείκτης ἦν, ἵνα ἐν μέσαις πόλεσι θάν ματουργῇ· ἀλλὰ φεύγων τὴν κενὴν τῶν πολλῶν δύο ξαν, ησυχίαν ζητεῖ. Καὶ ἡμᾶς τοῦτο παιδεύων, ἅμα δὲ καὶ τοῖς μαθηταῖς μυστικά τινα θέλων κοινολογή σασθαι, τὸ ὄρος ζητεῖ. 'Δεὶ γὰρ τοῦτο ἔθος αὐτῷ ποιεῖν· ἐπειδὴ καὶ δεῖ πάσης ταραχῆς ἀπηλλάχθαι, καὶ τόπον ζητεῖν παντὸς θορύβου καθαρόν, τὸν το αῦτα διαλεξόμενον. ι Ην δέ, φησὶν, ἐγγὺς τὸ Πάσχα, ἡ ἑορτὴ τῶν Ἰουδαίων.» Καὶ ὅμως οὐκ ἀναβαίνει, ἀλλ᾽ εἰς τὴν Γαλιλαίαν ἀναχωρεῖ· οὐ γὰρ ἔτι τοῖς τοῦ νόμου διατάγμασιν ὑπέκειτο, ἵνα καὶ τὰς νομι κὰς τελῇ ἑορτάς. "Αλλως τε, καὶ τῆς Ἰουδαϊκῆς πο νηρίας διωκούσης αὐτόν, ἀφορμὴν λαβών, ηρέμε ὑπεκλύει τὸν νόμον· δεικνύων τοῖς προσέχουσιν, ότι πέπαυται ὁ τύπος τῆς ἀληθείας ἐλθούσης. "Ορα δὲ VERS. 5-9. Cum sustulisset ergo oculos Jesus, et vidisset quod multa turba veniret ad se, dicit ad Philippum: Unde ememus panes ut edant isti? Hoc autem dicebat tentans eum; ipse enim sciebat 582 quid esset facturus. Respondit ei Philippus: Ducentorum denariorum panes non sufficiunt eis, ut unusquisque pusillum quippiam accipiat. Dicit ei unus ex discipulis ipsius, Andreas frater Simonis Petri Est puer unus hic, qui habet quinque panes hordeaceos et duos pisces: sed hæc quid sunt in- * Matth. 1, 28. Χριστοῦ ἦν ἑορτὴ (πῶς γὰρ τοῦ μὴ ἀναβαίνοντος εἰς αὐτήν;), ἀλλὰ μόνων τῶν Ἰουδαίων.: • Επάρας οὖν ὁ Ἰησοῦς τοὺς ὀφθαλμούς, καὶ θεα σάμενος, ὅτι πολὺς ὄχλος ἔρχεται πρὸς αὐτὸν, λέγει πρὸς τὸν Φίλιππον· Πόθεν ἀγοράσομεν άρτους, ἵνα φάγωσιν οὗτοι; Τοῦτο δὲ ἔλεγε πειράζων αὐτόν· αὐτὸς γὰρ ᾔδει, τί ἔμελλε ποιεῖν. Απεκρίθη αὐτῷ Φίλιππος - Διακοσίων δηναρίων άρτοι οὐκ ἀρκοῦσιν αὐτοῖς, ἵνα ἕκαστος αὐτῶν βραχύ τι λάβη. Λέγει αὐτῷ εἷς ἐκ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ, Ανδρέας, ὁ ἀδελφὸς Σίμωνος Πέτρου· "Εστι παιδάριον ἐν ὧδε, δ ἔχει πέντε ἄρτους κριθίνους, καὶ δύο ἀψάρια· ἀλλὰ ταῦτα

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. VI. τί ἐστιν εἰς τοσούτους;» Τίνος ένεκεν εἶπε, τό, «Ανα- ter tam multos t, Quare dixit, Cum sustulisset βλέψας τοῖς ὀφθαλμοῖς ὁ Ἰησοῦς; «Ἵνα μάθωμεν, ὅτι οὐκ ἐρέμβετο τοὺς ὀφθαλμοὺς τῇδε κἀκεῖσε· ἀλλ' ἐπὶ συννοίας καθήμενος καὶ προσοχῆς καὶ ἀκριβείας, οἷα δὴ τοῖς μαθηταῖς περί τινων θειοτέρων διαλεγόμενος, τέλος ἀνέβλεψε τοῖς ὀφθαλμοῖς, καὶ ἐρωτᾷ περὶ τοῦ ὄχλου, πόθεν διατραφήσεται. Οὐκ ἄλλον δὲ ἐρωτᾷ, ἀλλὰ Φίλιππον. Οὗτος γὰρ ἦν ὁ πλείονος δεόμενος διδασκαλίας, ὁ μετὰ ταῦτα λέγων· «Δείξον ἡμῖν τὸν Πατέρα, καὶ ἀρκεῖ ἡμῖν.» Διὰ τοῦτο πρὸ πολλοῦ αὐτὸν ῥυθμίζει, καὶ διὰ τῆς ἐρωτήσεως ἐνάγει αὐτὸν εἰς τὸ ἀεὶ μνημονεύειν τοῦ θαύματος. Εἰ μὲν γὰρ ἁπλῶς τὸ σημεῖον ἐγένετο, οὐκ ἂν του» οῦτον ἐφάνη τὸ θαῦμα· νυνὶ δὲ πρότερον αὐτὸν ἀναγκάζει ὁμολογῆσαι τὴν σπάνιν, ἵνα ἀκριβέστε- η ρον καταμάθῃ τοῦ μέλλοντος γίνεσθαι θαύματος τὸ μέγεθος, καὶ μὴ δυνηθῇ λοιπὸν ἐκβαλεῖν τὴν μνήμην τῶν ὁμολογηθέντων. Διὰ τοῦτό φησι Πόθεν ἀγοράσομεν ἄρτους, ἵνα φάγωσιν οὗτοι;» Λέγει δὲ ταῦτα πειράζων τὸν Φίλιππον, τουτέστι, θέλων αὐτὸν γνώριμον καταστῆσαι, είναι πίστιν ἔχει. Οὐ γὰρ δὴ ὡς ἀγνοῶν αὐτὸς τὴν τοῦ Φιλίππου γνώμην, έρωτα αὐτὸν, ἀλλὰ τοῖς ἄλλοις θέλων δεῖξαι αὐτόν. «Αὐτὸς γὰρ ὁ Κύριος, ήδει τί ἔμελλε ποιεῖν.» Τον οὖν Φίλιπ που πειράσας είγε πίστιν ἔχει, καὶ εὑρὼν αὐτὸν ἀνθρωπίνως ἔτι διακείμενον, καὶ μὴν καὶ τὸν ᾿Ανδρέαν εὑρίσκει τοιοῦτον. Εἰ γὰρ καὶ ὑψηλότερόν τι τοῦ φι λίππου εφαντάσθη (ἐκείνου γὰρ εἰπόντος, ὅτι ο Διακισίων δηναρίων ἄρτοι οὐκ ἀρκοῦσιν, ο αὐτὸς πέντε ἄρτους κριθίνους, καὶ δύο ἀψάρια ὑποδεικνύει, εννοήσας ἴσως καὶ τὰ τῶν προφητῶν θαύματα, όπως ὁ Ελισσαίος ἐποίει τὸ ἐπὶ τῶν ἄρτων σημείον, ὅτε * Σαμάρεια εἰς ἔσχατον ἀπωλείας ἦλθεν), ἀλλ' ὅμως καὶ ᾿Ανδρέας ἐλέγχεται, μηδὲν ἐπάξιον τοῦ Κυρίου ἐννοήσας. Φησί γάρ' «Ἀλλὰ ταῦτα τί ἐστιν εἰς τοσούτους;» Ενόμισε γὰρ, ὅτι αὐξήσει μὲν ἴσως ὁ Κύριος τοὺς ἄρτους, ἀλλ' ἐὰν ἦσαν πλείονες, πλείων ἂν καὶ ἡ αύξησις ἐγίνετο, ἐπισφαλῶς πάντως νοῶν. Ο γὰρ Κύριος καὶ ἐκ μὴ ὄντων ἠδύνατο ἄρτους ποιεῖν τῷ πλήθει ἀρκοῦντας· ὅμως ἵνα μὴ δόξῃ ἡ κτίσις ἀλλοτρία εἶναι τῆς αὐτοῦ σοφίας, αὐτῇ τῇ κτίσει κέ χρηται πρὸς τὴν ὑπόθεσιν τῶν θαυμάτων· καὶ ἀφορῶ μὴν λαβὼν τοὺς ἄρτους, ὥσπερ ὕλην τινά, οὕτως εἰδοποιεῖ τὸ θαῦμα. Αἰσχυνέσθωσαν οι Μανιχαίοι λέγοντες, ὅτι ὁ ἄρτος, καὶ πάντα τὰ ἐν τῇ κτίσει, τοῦ πονηροῦ Θεοῦ εἰσι δημιουργήματα· καὶ διὰ τοῦτο ἐάν τις αὐτοῖς δῴη ἄρτον, μὴ λαμβάνοντες αὐτὸν ἐκ τῶν ἐκείνου χειρῶν, ἀλλὰ πόρρωθεν μὲν αὐτὸν ρίψαι ἐπιτάττοντες, ἱστάμενοι δὲ καὶ καταρώμενοι τῷ δόντι· Ο σπείρας σε, σπαρείη· ὁ ἀλήσας σε, ἀλεσθείη τὰς σάρκας, καὶ ὅσα τοιουτότροπα. Αίσχυν έσθωσαν οὖν ἀκούοντες, ὅτι ὁ τοῦ ἀγαθοῦ Θεοῦ Υἱὸς ὁ Χριστὸς, ἄρτους επλήθυνεν. Εἰ δὲ κακὸν ἦσαν κτίσμα, οὐκ ἂν ὁ ἀγαθὸς τὸ κακὸν ἐπλήθυνεν, ἵνα μὴ λέγω καὶ αὐτὸς ἄρτους ἤσθιεν. 'Αλλ' έρωτής σοι ἄν τις· 'Αρα τοῦτο τὸ τῶν ἄρτων θαῦμα, τὸ ** Joan. xiv, 8, 9. 34 111 Reg. 1, 58. oculos suos? › Ut discamus quod non solitus sit binc et inde vagari oculis, sed compositus et attenlus sedere, utpote docens discipulos diviniora quæ dam. Denique sustulit oculos et rogat de turba quomodo alenda sit. Non alium autem interrogat quam Philippnm. Ipse enim majori indigebat erudįtione, qui postea dicebat: «Ostende nobis Patrem, ac suflicit nobis *.» Et propterea antea illum instruit, et per interrogationem inducit eum, ut miraculi semper sit memor. Nam si quidem miraculum simpliciter fuisset factum, non usque adeo visum fuisset illi miraculum: nunc autem priusquam feret, illum compellit fateri paucitatem panum, ut evidentius addiscal futuri miraculi maguitudinem, et non e memoria rejiciat ea quæ confessus est, Idcirco dicit: «Unde enemus panes ut comedapt hi?, Dicit autem hæc tentans Philippum, hoc est, volens notum facere, quam haberet ille fidem. Ne- `que enim ut ignorans de sententia Philippi Interrogabal, sed aliis monstrare volebat. Nam ipso Dominus sciebat quid facturus esset. › Igitur ut tentavit Philippum numquid haberet ille fidem, et Invenit ipsum adbuc affectum ut hominem: insuper et Andream quoque talem invenit, tametsi sublimius quiddam Philippo sentientem. lllo enim di cente quod ducentorum denariorum pavės non sufficiunt, ille quinque panes hordeaceas et duos pisces commonstravit, cogitans forte prophetarum miracula, οι Elisei in panibus signum, cum Samaria in extremam venisset inopiam *. › Redar-. guitur tamen et Andreas nihil dignum Domino cogitans. Dicit enim: «Sed hæc quidem sunt inter tanı multos? › Existimabat enim quod multiplicaturus quiden panes esset Dominus, sed si essent plures, major et multiplicatio futura esset, a recto sens prorsus aberrans. Nam Dominus -etiam ex nihilo potuisset panes facere, qui turbæ sufficerent: alla… m'eu ne videretur creatura non esse ex ipsius sapientia, ipsa creatura usus est in materiam miraculorum, et acceptis quinque panibus uti materia quadam, praclarum istud miraculum fecit. Coufundantur Manichæi, dicentes quod panis et omnes creaturæ factæ sint a malo Deo: et propterea si quis dederit eis panem, non accipiunt illum de manibus illius, sed procul quidem illum abjici jubent, stantes autem, et maledicentes ei qui dedit, dicunt: Qui seminavit te, dispergatur: et qui pinsuit te, pinsatur carne, et similia. 583 Confundantur itaque audientes quod boni Dei Filius Christus panes multiplicarit. Nam si mala fuisset crea `tura, bonus quod malum esset utique non multiplicasset: ut taceam interim, quod et ipse panes comedit. Cæterum si quis interrogaverit, num idem sit hoc miraculum panum cum eo quod apud Matthæum describitur? dicimus, Certe idem est.

Quamvis autem illuc discipuli accedunt almonentes αὐτό ἐστι τῷ παρὰ τῷ Ματθαίῳ; Τὸ αὐτό ἐστι. de turba ut dimittatur, hoc autem loco ipse Jesus interrogat unde pascatur: non opus est admirari. Verisimile enim est utrumque factum esse, et discipulos prius admonuisse Dominum de turbis dimittendis, et tunc Philippum interrogatum esse a Domino unde alantur. VERS. 10-13. «Dixit autem Jesus: Facito ut ho mines discumbant. Erat autem gramen multum in eo loco. Discubuerunt ergo viri numero ferme quinquies mille. Accepit autem panes Jesus, cumque gratias egisset, distribuit discipulis; discipuli vero, discumbentibus. Similiter et ex piscibus quantum volebant. Ut autem impleti sunt, dicit discipulis suis: Colligite quæ superfuerunt fragmenta, ne quid pereat. Collegerunt ergo, et impleverunt duodecim cophinos fragmentorum ex quinque panibus hordeaceis, quæ superfueraut his qui comederauit. 1 Jussit eos facere discumbere, quasi parata mensa. Discipuli autem quamvis prius increduli, attamen alacriter recumDere faciunt homines. • Erat autem gramen. Quoniam ver erat: erat enim, inquit, Pascha, quod in primo mense veris perficiebatur. Porro soli viri numerantur ab evangelista, qui legis sequitur consuetudinem. Etenim et Moses a vigesimo anno et supra numeravit populum, nulla mentione facta mulierum: quo docetur omne quod virile et juvenile est, dignum censeri ut numeretur apud Deum. Et acceptis panibus gratias agit, osteudens quod ante cibum gratiæ agendæ sint Deo. Insuper quia turba erat, ideo coram turba gratias agit, ut omujbus persuadeat quod secundum voluntatem Dei advenerit, et quod non sit adversarius Deo, sed omnia referat in Patrem. Nam quando seorsum facit miraculum, vihil tale facit, etiamsi majus quoddam faciat; quando autem coram multis miraculum operatur, tunc ad Deum respicit. Ostendit autem quod non ex infirmitate hoc facial, sed propter dispensationem quam diximus, ex eo quod majora faciat auctoritate quadam, et tanquam Dominus. Dicunt insuper quidam quod etiam propter hoc gratias ezerit, ut ignoraretur a principe mundi usque ad tempus passionis, et ex hoc dæmon non cognosceret Ipsum esse Deum, sed deciperetur, et inescaretur, atque sic per crucem conficeretur. Caeterum permittit Dominus ut supersint tot fragmenta, non propter ostentationem, absil: sed me credatur per plantasmata satiatus esse homines, appareat autem 584 omnibus quod vere satiati fuerint, quandoquidem tot residua fuerint: atque propter hanc causam ¡ussit etiam fragmenta colligi, ut videntes ea, miraculi facti magis essent memores. Oportet autem non soluın mirari quod superfuerint, sed etiam quod non plures neque pauciores, quam qui numero pares Εἰ δὲ ἐκεῖ μὲν προσέρχονται οι μαθηταὶ ὑπομιμνήσκοντες περὶ τοῦ ὄχλου, ἵνα ἀπολυθῶσιν, ἐνταῦθα δὲ αὐτὸς ὁ Ἰησοῦς ἐρωτᾷ, πόθεν διατρέφειεν, οὐ χρὴ θαυμάζειν. Εἰκὸς γάρ ἐστιν ἀμφότερα γενέσθαι, καὶ τῶν μαθητῶν πρότερον υπομνησάντων τὸν Κύ ριον περὶ τοῦ ἀπολυθῆναι τοὺς ὄχλους, ερωτηθῆναι τὸν Φίλιππον ὑπὸ τοῦ Κυρίου, πόθεν διατραφήσον ται. • Εἶπε δὲ ὁ Ἰησοῦς· Ποιήσατε τοὺς ἀνθρώπου; ἀναπεσεῖν. Ην δε χόρτος πολὺς ἐν τῷ τόπῳ. Ανέτε σον οὖν οἱ ἄνδρες τὸν ἀριθμὸν ὡσεὶ πεντακισχίλιοι. Ελαβε δὲ τοὺς ἄρτους ὁ Ἰησοῦς, καὶ εὐχαριστήσας, διέδωκε τοῖς μαθηταῖς, οἱ δὲ μαθηταὶ τοῖς ἀνακειμένοις· ὁμοίως καὶ ἐκ τῶν ὀψαρίων ὅσον ήθελον. ὡς δὲ ἐνεπλήσθησαν, λέγει τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ· Συναγάγετε τὰ περιττεύσαντα κλάσματα, ἵνα μή τι ἀπόληται. Συνήγαγον οὖν, καὶ ἐγέμισαν δώδεκα κοφίνους κλασμάτων ἐκ τῶν πέντε ἄρτων τῶν κριθίνων, ὁ ἐπερίσσευσε τοῖς βεβρωκόσιν.» Ως ἑτοίμου τῆς τραπέζης οὔσης, ἐκέλευσεν αὐτοὺς εὐθέως ἀναπεσεῖν. Οἱ δὲ μαθηταί, καίτοι πρότερο άπιστοῦντες, ὅμως προθύμως κατακλίνουσι τοὺς ἀνθρώπους. • Ην δὲ χόρτος», ἔαρος ὄντος. Ην γάρ, φησί, τὸ Πάσχα· τοῦτο δὲ ἐν τῷ πρώτῳ τοῦ ἔαρος μηνὶ ἐτελεῖτο. Μόνοι δὲ οἱ ἄνδρες ἀριθμοῦνται παρά τοῦ εὐαγγελιστοῦ, τῇ νομικῇ συνηθείᾳ ἀκολουθοῦντος. Καὶ γὰρ καὶ Μωσῆς ἀπὸ εἰκοσαετοῦς καὶ ἀνωτέρω ηρίθμησε τὸν λαόν, μηδόλως μνημονεύσας γυναικῶν· δηλοῦντος τοῦ λόγου, ὅτι πᾶν ὅσον ἀνδρῶδες καὶ νεανικόν, τίμιον, καὶ ἄξιον ἀριθμοῦ παρὰ Θεῷ. Λαβὼν δὲ τοὺς ἄρτους εὐχαριστεῖ, δεικνύς, ὅτι πρὸ τροφῆς εὐχαριστεῖν δεῖ τῷ Θεῷ· ἅμα δὲ καὶ ἐπειδὴ ὄχλος ἦν, διὰ τοῦτο εὐχαριστεῖ ἐνώπιον τοῦ ὄχλου, ἵνα πεισθῶσι πάντες, ὅτι κατὰ γνώμην Θεοῦ παρ εγένετο, καὶ ὡς οὐκ ἔστιν ἀντίθεος, ἀλλὰ πάντα πρὸς τὸν Πατέρα ἀναφέρει. Οτε μὲν γὰρ κατὰ μόνες ποιεῖ σημεία, οὐδὲν τοιοῦτον ποιεῖ, καίτοι μείζω τελῶν· ὅταν δὲ ἐνώπιον πολλῶν θαυματουργῇ, τότε πρὸς τὸν Θεὸν ἀναβλέπει. Δείκνυσι δὲ, ὅτι οὐκ ἀσθενείᾳ τοῦτο ποιεῖ, ἀλλὰ δι' οἰκονομίαν, ἣν εἶπο μεν, ἐκ τοῦ τὰ μείζονα δεσποτικῶς καὶ αὐθεντικώς ποιεῖν. Λέγουσι δέ τινες διὰ τοῦτο αὐτὸν εὐχαριστεῖν, ἵνα λάθῃ τὸν τοῦ κόσμου ἄρχοντα ἄχρι καὶ τοῦ και ροῦ τοῦ πάθους, καὶ μὴ ἐντεῦθεν ἤδη στηθείη απ τὸν Θεὸν, ἀλλ᾽ ἀπατηθῇ, καὶ δελεασθῇ, καὶ οὕτω διὰ τοῦ σταυροῦ νεκρωθείη. Συγχωρεῖ δὲ ὁ Κύριος περισσεῦσαι τοὺς ἄρτους, οὐ δι᾿ ἐπίδειξιν ἅπαγε! ἀλλ᾿ ὥστε μὴ φαντασίᾳ νομισθῆναι τὸ κοι ρεσθῆναι τοὺς ἀνθρώπους, ἀλλὰ πᾶσι φανῆναι, ὅτι τοσοῦτον ἀληθῶς ἐκομέσθησαν, ὥστε καὶ ἐπερίσσευσαν τοσαῦτα· διὰ ταύτην δὲ τὴν αἰτίαν καὶ τὰ κλάσματα κελεύει συναχθῆναι, ἵνα ὁρῶντες ταῦτα, τοῦ γεγονό τοῦ ἀναμιμνήσκωνται θαύματος ἐπὶ πλέον. Χρὴ δὲ οὐ μόνον θαυμάσαι, ὅτι ἐπερίσσευσαν, ἀλλὰ καὶ, τὴν ἀκρίβειαν τοῦ περισσεύματος, ὅτι οὔτε πλεῖον, οὔτε Ex collatione codd. Venet. S. Marci. Cod. 31, Τὸ αὐτό ἐστι τῷ παρὰ τῷ Ματθαίῳ; Λέγομεν οὖν, ὅτι καὶ τὸ αὐτό ἐστιν. Idem coll., Περισσοῦσαι τοσαῦτα κλάσματα.

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. VI. ἔλαττον, ἀλλ' ἐσαρίθμους τῶν μαθητῶν τοὺς κοφί- essent discipulis coplini reliquiarum, ut omnes gestent, et neque Judas ipse expers relinquatur, sed habens etiam hoc miraculum quod monstret sibi Deum esse magistrum, inde utilitatem capiat: quamvis etiam hoc propter malitiam ejus in condemnationem ipsius cesserit; eum enim qui tautas reliquias fecerat, de quibus et ipse copbinum portavit, prodidit. Non enim sine causa imperavit apɑıstolis ut cophinos gestarent, sed ut semper memores essent miraculi, utpote magistri orbis futuri. Nam multitudo quidem non magnam utilitatem perceptura erat, statim enim obliviscebatur miraculi; at discipuli non vulgare lucrum inde habituri erant. Discamus item ex hoc miraculo ne pusillanimes siínus in angustiis et paupertate, neque timidi simus in hospitalitate et communione; sed credamus quod etiam si unum tantum panem habeamus, illum multiplicaturus sit, qui ex quinque panibus tantum superesse fecit. Per allegoriam autem Dominus quando exivit Hierosolyma, secundum quod in prophetis dictum est 7: Dereliqui domum meam, reliqui hæreditatein meam:» tunc santorin Galilæam gentium vadit, gentles suscipiens, et turba illum magna sequitur. Ascendit autem in montem, hoc est crucem, ut ad se rapiat omnes vel in cœlum, ad honorem et gloriam Deo dignam. Ut enim ascendit in cœlos et glorificari cœpit a nobis ut Dcus, el hon ut nudus homo, in montem ascendisse dicitur. Sublimis enim de ille opinio, mons est. Dat autem nobis, quicunque sensibus subjecti sumus, rationales panes quinque, quia et ipsi quinque sunt: unicuique enim sensui convenientem panem dat, hoc est sermonem: sicut et Paulus dicit 30: • Volo quinque sermones in Ecclesia loqui qui quinque sensuum ædificationi conveniaut. Non possumus autem quinque sermones integros capere, sed ex eis abundant reliquiæ. Nullus enim potest integros mysteriorum sermones capere, sed quæ nos capere et comedere utpote carnales nou possumus, apostoli gestant, quasi in quinque cophinis, suis juɛtis animabus. Cophini ex ramis palmarum sunt; ‹ Justus autem ut palma florebit”.» δικαίαις ψυχαῖς. Οἱ γὰρ κόφινοι, ἐκ βαίων φοινικίτους τῶν λειψάνων ἐποίησε περιττεῦσαι· ἵνα πάντες βαστάσωσι, καὶ μηδὲ ὁ Ἰούδας ἄμοιρος καταλειφθείη, ἀλλ᾽ ἔχῃ καὶ τοῦτο τὸ θαῦμα δεικτικὸν τοῦ εἶναι Θεὸν τὸν αὐτοῦ διδάσκαλον, καὶ ὠφεληθείη κακ τούτου, κἂν διὰ τὴν αὐτοῦ κακίαν εἰς κατάκρισιν μᾶλ λον αὐτοῦ τοῦτο γέγονε τὸν γὰρ τοσαῦτα περιττεύο ματα ποιήσαντα, ἐξ ὧν καὶ αὐτὸς κόφινον ἐβάστασε, τοῦτον προδέδωκεν. Οὐ γὰρ δὴ μάτην τοῖς ἀποστή λοις προσέταξε βαστάσαι τοὺς κοφίνους, ἀλλ᾽ ἵνα ἀεὶ ἀναμιμνήσκωνται τοῦ θαύματος, ὡς μέλλοντες ἔσεσθαι διδάσκαλοι τῆς οἰκουμένης. Τὸ μὲν γὰρ πλῆθος, οὐδὲν μέγα ἔμελλον καρπώσασθαι παραυτίκα γὰρ ἐπελάθοντο τοῦ θαύματος, οὕτως ἦσαν ἀνόητοι· οἱ δὲ μαθηταί, οὐ τὰ τυχόντα ἔμελλον κερδαίνειν. Μανθάνομεν δὲ ἀπὸ τοῦ γεγονότος μὴ μικροψυχεῖν ἐν ταῖς στενοχωρίαις τῆς πενίας, μηδὲ δειλιᾷν πρὸς φιλοξενίαν καὶ μετάδοσιν, ἀλλὰ πιο στεύειν, ὅτι κἂν ἕνα ἄρτον ἔχωμεν, πληθυνεί τοῦτον ὁ τὰ τοσαῦτα περιττεῦσαι ποιήσας ἐκ πέντε άρτων. Κατ' ἀλληγορίαν δὲ, ὅτε ἐκπεφοίτηκε τῶν Ἱεροσο λύμων ὁ Κύριος, κατὰ τὸ ἐν προφήταις εἰρημένον, • Εγκαταλέλοιπα τὸν οἶκόν μου, ἀφῆκα τὴν κληρονομίαν μου, ο τότε δὴ εἰς τὴν Γαλιλαίαν τῶν ἐθνῶν ἄπεισιν, τοὺς ἐθνικούς προσλαμβανόμενος, καὶ ὄχλος αὐτῷ πολὺς ἀκολουθεῖ. "Ανεισι δὲ εἰς τὸ ὄρος, ήτοι εἰς τὸν σταυρὸν, ἵνα πάντας ἑλκύσῃ πρὸς ἑαυτὸν, ἢ εἰς τὸν οὐρανὸν, εἰς τὴν θεοπρεπή κτι μὴν καὶ δόξαν. ᾿Αναληφθεὶς γὰρ εἰς οὐρανὸν, καὶ ὡς Θεὸς παρ' ἡμῶν δοξαζόμενος, καὶ μὴ ψιλός ἄνθρωπος, εἰς ὄρος ἀνελθεῖν λέγεται· ἡ γὰρ ὑψηλὴ " περὶ αὐτοῦ ἔννοια, δρος. Διαδίδωσι δὲ ἡμῖν τοῖς ταῖς πέντε αἰσθήσεσιν υποπεπτωκόσι, τους λογικούς ἄρτους πέντε καὶ αὐτοὺς ὄντας. Εκάστῃ γὰρ αἰσθή σει τὸν πρόσφορον ἄρτον δίδωσι, ἤτοι τὸν λόγον· ὡς καὶ Παῦλος λέγει ο θέλω πέντε λόγους ἐν Ἐκκλησίᾳ λαλῆσαι, τοὺς ταῖς πέντε δηλαδὴ αἰσθήσεσιν ἁρμός ζοντας προς διόρθωσιν.» Οὐ μέντοι δυνάμεθα τούτους τοὺς πέντε λόγους όλους καταφαγεῖν, ἀλλὰ καὶ περ ριττεύουσιν. Οὐ γάρ τις δύναται ἡμῶν ὅλους τοῦ μυστηρίου τοὺς λόγους χωρῆσαι, ἀλλὰ τὰ ἡμῖν τοῖς ὑλικωτέροις ἀνέφικτα καὶ ἄβρωτα οἱ ἀπόστολοι βα στάζουσιν, ὥσπερ ἄν τισι κοφίνοις, ταῖς ἑαυτῶν ο Δίκαιος δὲ, ὡς φοίνιξ ἀνθήσει. νων· • Οἱ οὖν ἄνθρωποι, ἰδόντες τὸ σημεῖον ὁ ἐποίησεν ὁ Ἰησοῦς, ἔλεγον ὅτι, Οὗτός ἐστιν ἀληθῶς ὁ προφή τῆς ὁ ἐρχόμενος εἰς τὸν κόσμον. Ἰησοῦς οὖν, γνούς ὅτι μέλλουσιν ἔρχεσθαι, καὶ ἁρπάζειν αὐτὸν, ἵνα ποιήσωσιν αὐτὸν βασιλέα, ἀνεχώρησε πάλιν εἰς τὸ ὄρος αὐτὸς μόνος, ο Ορα την γαστριμαργίαν τοῦ πλήθους· μυρία θαύματα ποιήσαντος τοῦ Ἰησοῦ, καὶ θαυμασιώτερα, οὐκ ἐθαύμαζον· καὶ ἰδοὺ διὰ τὴν βρῶσιν, «Οὗτος, φασίν, ἔστιν ὁ προφήτης.» Οὐκ ἔτι αὐτῷ περὶ τῆς τοῦ Σαββάτου παραβάσεως ἐγκαλοῦσιν, οὐκ ἔτι τὸν νόμον ἐκδικοῦσιν· ἀλλὰ του σοῦτον διὰ τοὺς ἄρτους αὐτὸν τιμῶσιν, ὥστε οὐ μόνον προφήτην αναγορεύουσιν, ἀλλὰ καὶ βασιλείας VERS. 14, 15. c Illi ergo homines cum vidissent quod Jesus fecerat signum, dicebant: llie est vere propheta ille qui venturus est in mundum. Jesus ergo cum cognovisset quod venturi essent, ac rapluri ipsum ut facerent ipsum regem, secessit iterum ipse in montem solus. › Vide gulam vulgi, cum fecisset innumera miracula, et 585 mirabiliora, non admirabantur, et ecce propter cibum dicunt, «llic est ille propheta.. Non amplius eum de Sabbati violatione arguunt, non ultra legem vindicant, sed adeo illum propter panes colunt, ut et eum non solum prophetam prædicent, sed et dignum regno censeant. At ille fugit, erudiens nos mundauas con- » Jerem. xii, 7. 381 Cor. xiv, 19. 3º Psal. cxt, 13. PATROL. GR. CXXIII.

temnere dignitates. solus, nullo discipulorum assumpto, quo illorum probaret desiderium, num ferrent sui absentiam. Sccedit autem in montem ipse ἄξιον οἴονται. ᾿Αλλ' ἐκεῖνος φεύγει, παιδεύων ἡμᾶς τῶν κοσμικῶν καταφρονεῖν ἀξιωμάτων. Αναχωρεί δὲ εἰς τὸ ὄρος αὐτὸς μόνος, μηδένα των μαθητών παραλαβών· ὡς ἂν αὐτῶν τὸν πόθον δοκιμάσῃ, καὶ εἰ μὴ φέρουσι τὴν αὐτοῦ στέρησιν. VERS. 16-21. At ubi jam vespera esset, descenderunt discipuli ejus ad mare, et conscensa Mavi, venerunt trajecto mari ad oppidum Caper paum. Jamque tenebræ erant, nec venerat ad eos Jesus. Mare autem vento magno flante intumescebat. Cum remigassent ergo ferme stadia viginti quinque aut triginta, vident Jesum ambulantem super mare et appropinquanten navi, ac timueBunt. Ille autem dicit eis: Ego sumn, nolile tinere. Voluerunt ergo recipere eum in navim, et illico navis appulerat terrae ad quam ibant.» Dominus quidem ascendit in montem solus, ut, sicut diximus, probet desiderium discipulorum an inquirant eum. At illi exspectabant usque ad vesperam sperantes venturum ipsum: et cum non veniret, non tolerabant, sed desiderio quærendi illum accensi conscendunt in navim. Non enim temere et forte evangelista tempus manifestavit, sed per hoc vehementem illorum charitatem declaravit, quod neque vespera eos retinuerit. Permisit autem eos tempestate periclitari, ut facta post tempestatem tranquillitate, miraculo magis latarentur, et indelebilis memoria sui, illorum pectoribus insiderel. Assistit autem illis cum tempestas esset, et sermone timorem ejiciens et tranquillitatem in mari faciens, duplicem serenitatem operatur, sedando tam animarum quam maris turbationem. Porro in navem non ascendit aniraculum majus facere volens. Vide enim tria miracula: unum, quod ambularit super mare; secundum, quod compescuerit ductus; tertiun, quod statim navem fecerit esse in terra in quam ibant, quamvis multum abesset a terra cum assisteret ei Dominus. Igitur transierunt quidem Judæi mare Rubrum, duce Mose"; verum ille ut servus omnia faciebat et precabatur; at hic omni cum potestate. Et illic flante austro cedebat aqua, ut quasi in arida daret transitum; hoc autem loco majus miraculum fit. Manens enim in sua natura mare, in superficie sua ferebat Dominum, ut impleretur propheticum **: • Ως δὲ ὀψία ἐγένετο, κατέβησαν οι μαθητεί αὐτοῦ εἰς τὴν θάλασσαν. Καὶ ἐμβάντες εἰς τὸ πλοῖον, ἤρχοντο πέραν τῆς θαλάσσης εἰς Καπερναούμ. Καὶ σκοτία ἤδη ἐγεγόνει, καὶ οὐκ ἐληλύθει πρὸς αὐτοὺς ὁ Ἰησοῦς. Η τε θάλασσα ἀνέμου πνέοντος διηγεί. ρετο. Εληλαχότες οὖν ὡς σταδίους εἰκοσιπέντε τριάκοντα, θεωροῦσι τὸν Ἰησοῦν περιπατοῦντα ἐπὶ τῆς θαλάσσης, καὶ ἐγγὺς τοῦ πλοίου γενόμενον· καὶ ἐφοβήθησαν. Ο δὲ λέγει αὐτοῖς· Ἐγώ εἰμι, μὴ φοβείσθε. Ηθελον οὖν λαβεῖν αὐτὸν εἰς τὸ πλοῖον, καὶ εὐθέως τὸ πλοῖον ἐγένετο ἐπὶ τῆς γῆς εἰς ἣν ὑπῆ γον.» Ὁ μὲν Κύριος ἄνεισιν εἰς τὸ ὄρος μόνος, ἵνα, καθὼς εἴπωμεν, δοκιμάσῃ τὸν πόθον τῶν μαθητών, εἰ ἐπιζητοῦσιν αὐτόν. Οἱ δὲ, περιμένουσι μὲν αὐτὸν ἄχρι; οψίας, προσδοκῶντες ήξειν αὐτόν· μὴ ἑλθόντὰς δὲ, οὐκ ἀνέχονται, ἀλλὰ πρὸς ζήτησιν αὐτοῦ τῷ πόθῳ κεντούμενοι, ἐμβαίνουσιν εἰς τὸ πλοῖον. Οὐ γὰρ ἁπλῶς, καὶ ὡς ἔτυχεν, ὁ εὐαγγελιστής τον και ρὸν ἐδήλωσεν, ἀλλὰ διὰ τούτου τὴν σφοδρὰν ἀγάπην αὐτῶν ἐμφαίνων, ὅτι οὐδὲ ἑσπέρα αὐτοὺς κατέσχεν. Αφίησι δὲ αὐτοὺς χειμασθῆναι, ἵνα ἐκ τοῦ κλύδων νος γαλήνης ἐπιγενομένης, τῷ γεγονότι μάλλον επευφρανθῶσι, καὶ ἀνεπίληστος ἡ μνήμη τούτου ταῖς αὐτῶν καρδίαις ἐνσημανθῇ. Βρίσταται δὲ αὐ· τοῖς χειμαζομένοις, καὶ διὰ τοῦ λόγου τόν τε φίλοι ἐκβάλλει, καὶ ἅμα γαλήνην τῇ θαλάσσῃ ἐμποιεῖ· καὶ διπλὴν εὐδίαν ἐργάζεται, τῶν τε ψυχῶν αὐτῶν καὶ τῆς θαλάσσης πραΰνας τὴν ταραχήν. Οὐκ ἀνέβη δὲ εἰς τὸ πλοῖον, τὸ θαῦμα μείζον εργάσασθαι βουλόμενος. Ορα γὰρ τρία τὰ θαύματα· ἕν, ἔτι περιεπάτει ἐπὶ τῆς θαλάσσης· δεύτερον, ότι κατε στώρεσε τα κύματα· τρίτον, τὸ εὐθέως ποιῆσαι γενέσθαι τὸ πλοῖον ἐπὶ τὴν γῆν, εἰς ἣν ὑπήγον, καίτοι πολὺ ἀπεῖχε τῆς γῆς, ὅτε τούτῳ ἐπέστη ὁ Κύριος. Διέβησαν μὲν οὖν καὶ Ἰουδαῖοι τὴν Ἐρυ θρὰν, Μωσέως ἡγουμένου. ἀλλ᾽ ἐκεῖνος μὲν ὡς δοῦλος πάντα εἰργάζετο καὶ εὐχόμενος· οὗτος δὲ, μετ' ἐξουσίας ἁπάσης. Κἀκεῖ μὲν νότου πνεύσαντος, εἶξε τὸ ὕδωρ, ὥστε ἐπὶ ξηρᾶς ποιῆσαι παρελθεῖν· • Qui ambulat super mare ut super pavimentum.» ἐνταῦθα δὲ, μεῖζον τὸ θαῦμα ἐγένετο. Μένουσα γὰρ Multi autem et nunc sumus in spiritualibus tenebris, et periclitamur in spirituali mari submergi; sed excipiamus Christum, et omnino a periculis salvabimur. El quamvis sæpe tumultus excitent nobis quidam, vel diaboli, vel homines tentantes nos, et per terrores nolientes 586 nos conculere, audianus tamen Christum clamantem: ‹ Ne timeatis, ego sum. › Quod autem dicit, hunc habet sengem: Terribilia quidem prætereunt, ideo ne timeatis ea quæ prætereunt: Ego autem sum, hoc est sempèr manens, et sicut Deus ego sum ille qui est. Itaque quia terribilia quidem temporaria sunt, ** Exod. xiv, 22. • Psal. Lxv, 6. ἐπὶ τῆς οἰκείας φύσεως ἡ θάλασσα, οὕτως έφερε τὸν Δεσπότην ἐπὶ τῶν νώτων, ἵνα πληρωθῇ τὸ προ φητικόν·. Ο περιπατῶν ἐπὶ θαλάσσης ὡς ἐπὶ ἐδέ φους. • Πολλοὶ καὶ νῦν ἐσμεν ἐν σκότῳ τῷ νοητῷ, καὶ κινδυνεύομεν ἐν τῇ θαλάσσῃ τῇ νοητῇ καταπνί γεσθαι· ἀλλ' ὑποδεξώμεθα Χριστὸν, καὶ πάντως σωθησόμεθα ἀπὸ τῶν κινδύνων· κἂν πολλάκις φύ βους ἐπεισάγωσιν ἡμῖν τινες, πειράζοντες ἡμᾶς 4 δαίμονες, ἢ ἄνθρωποι, καὶ διὰ τὸν φόβον πειρώνται ἡμᾶς κατασείειν, ἀκούσωμεν τοῦ Χριστοῦ βοώντος • Μὴ φοβεῖσθε, ἐγώ εἰμι.» Ο δὲ λέγει, τοιοῦτόν ἐστι· Τὰ μὲν φοβερά παρέρχονται, διὰ μὴ φοβείσθε

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. VI. τὰ παρερχόμενα. Εγω δέ εἰμὶ, τουτέστιν, ἀεὶ et non vere sunt, ego aulem sum, hoc est maneo, μένω, καὶ ὡς Θεὸς ἐγὼ τυγχάνω ὁ ὤν. Ἐπεὶ τοίνυν τὰ μὲν φοβερά πρόσκαιρα, καὶ οὐκ ἀληθῶς ὄντα, ἐγὼ δέ εἰμι, ἀντὶ τοῦ, μένω, καὶ οὐδέποτε παρέρ χομαι, ἀλλ᾽ ἀληθῶς εἰμι, μὴ προδῶτε τὴν εἰς ἐμὲ πίστιν διὰ τὰ πρόσκαιρα. Ορα δέ μοι, πῶς οὐκ ἐν ἀρχῇ τοῦ κινδύνου, ἀλλ' ἐν ἀκμῇ ἐπιφαίνεται ὁ Χρι στὸς, καὶ λύει τὸν φόβον. Ἐξ γὰρ ἡμᾶς ἐν μέσοις γενέσθαι τοῖς δεινοῖς, ἵνα παλαίσαντες τῇ θλίψει, καὶ πιεσθέντες, δοκιμώτεροι γενώμεθα· καὶ ἵνα κινήσαντες πᾶσαν τὴν ἡμετέραν δύναμιν καὶ σοφίαν, καὶ εὑρόντες αὐτὴν ἀσθενῆ, πρὸς ἐκεῖνον καταφεύ γωμεν μόνον, τὸν ἐξ ἀπροσδοκήτων σώζειν δυνάμενον. Ὅτε γὰρ ὁ ἀνθρώπινος ἀποκάμῃ νοῦς, τότε ἡ ἐκ Θεοῦ σωτηρία ἀθρόον ἐπιγενομένη, παρασκευάζει ἡμᾶς πρὸς ἐκεῖνον πέτασθαι μόνον τὸν σώζοντα, καὶ μὴ ἑαυτοῖς τὴν σωτηρίαν ἐπιγράφεσθαι. Εἰ θελήσω μεν δὲ καὶ εἰς τὸ πλοῖον ἡμῶν λαβεῖν τὸν Χριστὸν, τουτέστι, κατοικίσαι τὸν Χριστὸν ἐν τῇ καρδίᾳ ἡμῶν, εὐθὺς εὑρεθησόμεθα ἐν τῇ γῇ, εἰς ἣν ἀπαγό μεθα. Ποία δὲ ἡ γῆ ἐστιν αὕτη; Η πάντως ἡ γῆ τῆς ἐπαγγελίας, ὁ οὐρανός, ἡ γῆ τῶν πραέων, καὶ ἀπὸ πάσης κακίας ειρηνευσάντων. δ et bunquam prætereo, et vere sum, ne prodalis vestram in me fidem propter temporalia. Vide autein, obsecro, quomodo non statim ab initio periculi, sed in fervore apparet Christus et solvit metum. Sinit enim. nos in mediis esse periculis, ut cum certaverimus in tribulatione et pressi fuerimus, probatiores famus, et ut cum noverimus omnem nostram virtutem et sapientiam, invenerimusque eam infirmam, ad illum confugiamus solum, qui ex inexspectatis salvare poterit. Nam cum humana mens fatigata fuerit, tune divina salus repente subvenit, ac parat uos ut ad illum solum fugiamus, qui salvare potest, et non uobisipsis ascribamus salutem. Si voluerimus autem et nos in navim nostram suscipere Christum, hoc est habitationem dare Christo in corde nostro, statim inveniemur in terra in quam abimus. Quæ autem terra ista? Omnino terra promissionis, cœlum, quæ est terra mitium, et eorum qui liberati a malitia, in pace vivunt. Veas. 22-26. ● Postero die, turba quæ stabat trans mare, vidit quod navicula alia non esset ibi nisi una illa in quam ingressi fuerant discipuli ejus, et quod non introisset Jesus cum discipulis suis in naviculam, sed soli discipuli ejus abiissent. Aliæ vero supervenerunt naviculæ a Tiberiade juxta locum ubi conederant panem, postquam gratias egisset Dominus. Cum ergo vidisset turba quod Jesus non esset ibi, neque discipuli ejus, ascenderunt et ipsæ in naviculas et venerunt Capernaum, quærentes Jesum. Et cum invenissent eum trans mare, dixerunt ei: Rabbi, quando huc venisti? Respondit eis Jesus et dixit: Amen, amen dico vobis, quæritis me, non quia vidistis signa, sed quia comedistis de panibus, et saturali estis.» Je sus quidem pedestri itinere super mare abiit in regionem, quæ trans mare. Tarbæ sulem, die postero, cum quæsivissent illum, et vidissent quod una tantum navis adfuisset, in quam ingressi fuerant discipuli, et non Jesus ipse, cogitaverunt apud se hoc miraculum, et suspicati sunt • Τῇ ἐπαύριον ὁ ὄχλος ὁ ἑστηκὼς πέραν τῆς θα λάσσης, εἰδὼς ὅτι πλοιάριον ἄλλο οὐκ ἦν ἐκεῖ, εἰ μὴ ἐν ἐκεῖνο εἰς δ ἀνέβησαν οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ, καὶ ὅτι οὐ συνεισῆλθε τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ ὁ Ἰησοῦς εἰς τὸ πλοιάριον, ἀλλὰ μόνοι οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ ἀπῆλθον. ἄλλα δὲ ἦλθε πλοιάρια ἐκ τῆς Τιβεριάδος ἐγγύς τοῦ τόπου, ὅπου ἔφαγον τὸν ἄρτον, εὐχαριστήσαντος τοῦ Κυρίου. ὅτι οὖν εἶδεν ὁ ὄχλος, ὅτι Ἰησοῦς οὐκ ἔστιν ἐκεῖ, οὐδὲ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ, ἀνέβησαν καὶ αὐτοὶ εἰς τὰ πλοιάρια καὶ ἦλθον εἰς Καπερναούμ, ζητοῦντες τὸν Ἰησοῦν. Καὶ εὑρόντες αὐτὸν πέραν τῆς θαλάσσης, εἶπον αὐτῷ· Ραββεί, πότε ὧδε πα ραγέγονας; Απεκρίθη αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς, καὶ εἶπεν· Ἀμὴν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ζητεῖτέ με, οὐχ ὅτι εἴδετε σημεῖα, ἀλλ' ὅτι ἐφάγετε ἐκ τῶν ἄρτων, καὶ ἐχορτάσθητε.» Πεζεύων μὲν ὁ Ἰησοῦς ἐπὶ τῆς θαλάσ σης, ἀπῆλθεν εἰς τὸ πέραν. Οἱ δὲ ὄχλοι τῇ ἐπαύριον ζητοῦντες αὐτὸν, καὶ ἰδόντες, ὅτι πλοῖον ἂν ἦν τὸ τοὺς μαθητὲς ὑποδεξάμενον, εἰς ὃ οὐ συνεισῆλθεν ὁ Ἰησοῦς, εἰς ἔννοιαν ἦλθον τοῦ θαύματος, καὶ ὑπε νόουν, ὅτι τὴν θάλασσαν πεζεύων, παρεγένετο εἰς τὸ πέραν. Εἰ μὲν γὰρ καὶ ἄλλο πλοίον ἦν, εἰκὸς ἦν quod mare pedes transierit. Nam si quidem et alia · ὑπονοῆσαι, ὅτι τοῖς μαθηταῖς οὐ συνέπλευσεν, εἰς ἐκεῖνο δὲ εἰσελθὼν, διεπέρασε. Νῦν δὲ, ἑνὸς ὄντος τοῦ πλοίου τοῦ τοὺς μαθητὰς μόνους, καὶ μὴ τὸν Κύριον, υποδεξαμένου, πρόδηλον τὸ θαῦμα. Ταῦτα τοίνυν ἐννοήσαντες οἱ ὄχλοι, ἐπειδὴ εὗρον ἄλλα πλοιάρια ἐκ τοῦ πέραν ἐλθόντα, ἐνέβησαν ἐν ἐκείνοις, καὶ εἰς Καπερναούμ διεπέρασαν· ἔνθα δὴ τὸν Κύριον εὑρόντες, οὐ προσπίπτουσι, καὶ δέονται μαθεῖν πῶς διέβη, οὐδὲ ζητοῦσι περὶ τούτου τοῦ σημείου, ἀλλ᾽ οὕτω χαύνως φασί·. Πότε ὧδε παραγέγονας;» Οι γὰρ ζητοῦντες αὐτὸν ἁρπάσαι καὶ ποιῆσαι βασιλέα, εὑρόντες αὐτὸν, οὐδὲν τοιοῦτον βουλεύονται· ἀλλὰ τὸ θαῦμα ἐκβάλλοντες, ἄλλης ζητοῦσι τραπέζης ἀπολαύειν, οἷας καὶ πρότερον. Διὸ καὶ ὀνειδίζονται παρά navis adfuisset, verisimile potuisse eos cogitare, quod cum discipulis non navigarit, sed in aliam ingressus transferat. Nunc autem cum una tantum fuerit, quæ discipulos. solos, et non Dominum exce perit, 587 manifestum est miraculum. Igitur turbæ hæc intellexerunt; et post invenerunt alias naves quæ trajecerant, et ascenderunt in illas et in Capernaum transfretarunt. Illic autem invento Domino, non supplicant et rogant ut discant quomodo transierit, neque quærunt de loc signo, sed remisse dicunt: ‹ Quando huc venisti?» Nam qui quærebant illum rapere ct facere regem, invento eo nihil tale deliberant; sed abjecto miracu!o inquirunt magis frui mensa alia quali et prius: propter-

ta exprobral eis Dominus. Quæritis enim ne, τοῦ Κυρίου. • Ζητεῖτε γάρ με, φησίν, ὅτι ἐφάγετε ἐκ τῶν ἄρτων,» καὶ διὰ τοῦτό με ποθεῖτε, ἵνα πάλιν ἔχητέ με τραπεζοποιόν. Πρόσχες δὲ, ὅτι καίτοι ελέγ χων αὐτοὺς, οὐ σκληρῷ κέχρηται τῷ ἐλέγχῳ. Οὐ γὰρ εἶπεν, ὅτι, Ο γαστρίδουλοι καὶ λαίμαργοι, ἀλλὰ μετὰ πραύτητος. Διορθώσασθαι γὰρ βουλόμενος, ἐλέγχε αὐτοὺς, ἅμα δὲ καὶ διὰ τοῦ ἐκκαλύψει τὰ κρυπτά τῆς καρδίας αὐτῶν, εἰς πίστιν αὐτοὺς ἐθέλων άγαγεῖν μείζονα. Ὅτι δὲ διόρθωσις ἦν αὐτῶν ὁ ἔλεγχος, δῆλον ἐκ τῶν ἐφεξῆς. Διδασκαλίαν γὰρ χρησιμωτάτην πρὸς αὐτοὺς ποιεῖται καί φησιν· inquit, eo quod de panibus comedistis; et ideo mei tenemini desiderio, ut iterum vobis mensam paremn. Observa autem, quod quamvis redargual eos, non tamen dura utitur reprehensione. Non enim dixit, O mancipia ventris, et gulosi, sed cum mansuetudine; corrigere enim volens, arguit illos: simul autem et per hoc quod detegit occulta cordis illorum, ad majorem illos adducere volens fidem. Quod autem emendatio illorum fuerit reprehensio, manifestum ex sequentibus. Utilissimam enim eis doctrinam facit et dicit: Vrns. 27. • Operemini non cibum qui perit, sel qui permanet in vitam æternam, quem Filius hominis dabit vobis. Hunc enim Pater consignavit Deus. Vos quidem, inquit, quæritis me propter panes, quia cibum illum desideratis.-Oportet autem vos non omnino deditos esse ventri, sed maxime spiritualium agere curam, et non omnem sollicitudinem in corporalem cibum insumere. Nam illum vocavit ‹ cibum qui perit. › Nam quia multi sunt cupientes ignavi vivere, et maxime Masseliani, qui usi sunt hoc dicto ad patrocinium suæ ignaviæ, operæ pretium fuerit declarare hoc dictum: non enim hoc Alixit Dominus noster Jesus Christus, ut corporalen quidem operationem ab eis velit amovere, et ipsos ad otium cogere: Omnem enim malitiam docuit otiositas", et si oportet evidenter dicere, ipsum otiosė velle vivere, cibus est qui perit: et ita eum qui Christumn sequitur, oportet operari ut habeat quod c et aliis communicet: hoc enim habet mercedem, et promissionem futuri regni. Et quomodo igitur, inquiunt, dicit Dominus quod non oporteat operari cibum qui perit? Continuum circa cibos studium rejiciens, ct ad spiritualia nos parum inducens. Profecto, dicunt, quod per hoc Dominus corporalem operationem excludit, id quoque manifestum ex hoc quod ad Martham dicit *: • Martha, sollicita es et turbaris, uno autem opus est: Maria bonam partem elegit; et iterum: Ne solliciti sitis in crastinum.. Et hæc quidem afferunt hi qui per ignaviam pasci vellent. Nos autem quid dicimus? Dictum 588 ad Martham non de opere est et operatione vel otio, sed de temporis observa, tione, et ne tempus audiendi insumatur in occupationes parandorum cibo:um. Persuadet igitur ei ne perdat tempus doctrinæ frustra propter occupationem in his quæ ventris sunt. Quod autem dicit, Ne solliciti sitis: neque hoc dicto operationem rejecit. Aliud enim sollicitudo est, et aliud operatio. Fieri enim potest ut sollicitus non sit qui operetur. Docet igitur nos Dominus ne addicti simus curis vitæ, neque habeamus curam quomodo cras refocillemur; vult ut unoquoque die operemur, dicens: • Ne solliciti sitis de crastino: o quasi in Lunc modum diceret: Ne solliciti sitis quomodo hodie operando, cras quiescatis; sed quotidie cibum • Εργάζεσθε μή την βρῶσιν τὴν ἀπολλυμένην, ἀλλὰ τὴν βρῶσιν τὴν μένουσαν εἰς ζωὴν αἰώνιον, ἣν ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου δώσει ὑμῖν· τοῦτον γὰρ ὁ Πατὴρ ἐσφράγισεν ὁ Θεός.» Ὑμεῖς μὲν, φησί, διὰ τοὺς ἄρτους ζητεῖτέ με, ὡς τὴν τροφὴν ταύτην που θοῦντες· δεῖ δὲ ὑμᾶς μὴ ὅλως νεύειν εἰς γαστέρα, ἀλλὰ τῶν πνευματικών φροντίζειν μάλιστα, καὶ μὴ πᾶσαν τὴν μέριμναν εἰς τὴν σωματικὴν τροφὴν ἀναλίσκειν. Ταύτην γάρ ε βρῶσιν ἀπολλυμένην ν ἐκάλεσεν. Ἐπεὶ δὲ πολλοὶ τῶν θελόντων ἀργώς ζήν, καὶ μάλιστα οἱ Μασαλιανος, τῷ ῥητῷ τούτῳ κέχρην. ται πρὸς συνηγορίαν τῆς αὐτῶν ἀργίας, ἀναγκαῖον σαφηνίσαι τὸ ῥητόν. Οὐ γὰρ τοῦτο εἶπεν ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός, ὡς τὴν μὲν σωματικὴν ἔργα. σίαν ἀποκόψαι βουλόμενος, εἰς ἀργίαν δὲ συνωθῶν. Πᾶσαν γὰρ κακίαν ἐδίδαξεν ἡ ἀργία, καὶ εἰ δεῖ τ' ακριβὲ; εἰπεῖν, τοῦτό ἐστιν ἡ ἀπολλυμένη βρώσις, τὸ ἀργῶς ἐθέλειν ζῇν· ὡς τόν γε τῷ Χριστῷ ἑπόμεν νον, δεῖ ἐργάζεσθαι, ἵνα ἔχῃ καὶ ἄλλοις μεταδιδόναι τοῦτο γὰρ ἔχει μισθὸν, τὴν τῆς μελλούσης βασιλείας επαγγελίαν. Πῶς οὖν, φησὶν, εἶπεν ὁ Κύριος, ὅτι οὐ δεῖ ἐργάζεσθαι τὴν βρώσιν τὴν ἀπολλυμένην; Τὸ σύντονον τῆς αὐτῶν περὶ τὰ βρώματα σπουδῆς ἐκε κύπτων, καὶ πρὸς τὰ πνευματικὰ μετρίως μεταβιβάζων. Ναί, φησίν, ἀλλὰ μὴν, ὅτι τὴν σωματικὴν ἐργασίαν ἐκκόπτει ὁ Χριστὸς, δῆλον ἐκ τοῦ πρὸς τὴν Μάρθαν εἰπεῖν· ο Μάρθα, μεριμνᾶς καὶ τυρβάζη. ἑνὸς δέ ἐστι χρεία Μαρία δὲ τὴν ἀγαθὴν μερίδα ἐξελέξατο, καὶ πάλιν·. Μὴ μεριμνήσητε περὶ τῆς αύριον.» Ταῦτα μὲν διαποροῦσιν οἱ τρέφεσθαι ἀφ γῶς θέλοντες. Ἡμεῖς δὲ τί φαμεν; Οτι τὸ πρὸς τὴν Μάρθαν λεχ έν, οὐ περὶ ἔργου ἐστι, καὶ ἐργασίας, καὶ ἀργίας, ἀλλὰ περὶ τοῦ καιρὸν εἰδέναι, καὶ μὴ τὸν τῆς ἀκροάσεως χρόνον ἀναλίσκειν εἰς τὴν περὶ τα βρώματα σπουδήν. Πείθων οὖν αὐτὴν, μὴ τὸν τῆς διδασκαλίας καιρὸν προδιδόναι μάτην διὰ τὴν περὶ τῆς γαστρὸς ἀσχολίαν, ταύτά φησι. Τὸ δὲ, • Μή μεριμνήσητε, ο εἰπὼν, οὐδὲ οὕτως ἐκβάλλει τὴν ἐργασίαν. "Αλλο γὰρ μέριμνα, καὶ ἄλλο ἐργα σία. Εστι γάρ τινα καὶ ἐργαζόμενον, μηδὲν μεριμνών. δάσκων οὖν ἡμᾶς ὁ Κύριος, μὴ προσηλώσθαι τους βιωτικοίς, μηδὲ ποιεῖσθαι φροντίδα της αύριον ἀναπλύσεως, ἀλλὰ μᾶλλον καθ' ἑκάστην θέλων ἡμᾶς εργάζεσθαι, φησίν • Μη μεριμνήσητε περὶ τῆς αὔριον· › ὥσπερ ἂν εἰ οὕτως ἔλεγε· Μὴ μεριμνή 4 Eccli. XXXIII, 29. +3 Luc. x, 41, 42. * Matth. vi, 34.

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. VI. σητε, πῶς σήμερον ἐργασάμενοι, αὔριον ἀναπαύ- quotidiana operatione parantos, ne solliciti sitis de σεσθε· ἀλλ᾽ ἑκάστης ημέρας τροφὴν ἐκ τῆς καθ' crastino. Cibum autem manentem, mysticam dicit ἡμέραν ἐργασίας ἔχοντες, μὴ μεριμνᾶτε περὶ τῆς εumptionem carnis Domini, quam nobis ipse dat αὔριον. Βρῶσιν δὲ μένουσαν, τὴν μυστικὴν λέγει Filius hominis factus, quem Pater obsignavit, hoe μετάληψιν τῆς σαρκὸς τοῦ Κυρίου, ἣν αὐτὸς ἡμῖν δίσ est ostendit et confirmavit quod sit Filius suus; et δωσιν, Υἱὸς ἀνθρώπου γενόμενος, ἂν ὁ Πατὴρ ἐσφρά- ipse quidem Christus ostendit se per miracula; sel γιας, τουτέστιν, ἀπέδειξεν, ἐβεβαίωσεν, ὅτι ἔστιν quia cum Judaeis loquitur, ut ne turbentur, ad PaΥἱὸς αὐτοῦ. ᾿Απέδειξε μὲν γὰρ καὶ αὐτὸς ἑαυτὸν trem recurrit, et dicit ab illo se signatum esse, ὁ Χριστὸς διὰ τῶν θαυμάτων· ἐπεὶ δὲ πρὸς Ἰουδαίους hoc est, monstratum et testimoniis confirmatum. διαλέγεται, ἵνα μὴ ταραχθῶσιν, ἐπὶ τὴν Πατέρα esse; quia et imago est Patris Filius, et signaculum ἀνατρέχει, καί φησι, παρ' αὐτοῦ ἐσφραγίσθαι, τουτο et character, intellige ab illo hunc signatum, quaἐστιν, ἀποδεδείχθαι, μεμαρτυρῆσθαι. Ἐπεὶ καὶ tenus imago et sigillum est; et ita se habet quod εἰκών ἐστι τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς, καὶ σφράγισμα, καὶ dicit, Hunc enim qui videbatur Filius hominis, siχαρακτήρ, νόει, παρ' αὐτοῦ σφραγισθῆναι τοῦτον, gnavit Pater, hoc est signaculum suum et imagiκαθ' 8 εἰκὼν καὶ σφραγισμά ἐστιν· ὥστε εἶναι τὸ ném genuit, quæ haberet in se omne quod ipse λεγόμενον τοιοῦτον· Τοῦτον γὰρ τὸν φαινόμενον I habebat, et naturalem cum ipso identitatem. Υἱὸν ἀνθρώπου, ἐσφράγισεν ὁ Πατήρ, τουτέστι, σφραγῖδα αὐτοῦ καὶ εἰκόνα ἐγέννησε, ἀπαραλλαξίαν πᾶσαν καὶ ταυτότητα φυσικὴν πρὸς αὐτὸν ἀποτώζουσαν. • Εἶπον οὖν πρὸς αὐτόν· Τί ποιῶμεν, ἵνα έργα ζώμεθα τὰ ἔργα τοῦ Θεοῦ; Απεκρίθη ὁ Ἰησοῦς, καὶ εἶπεν αὐτοῖς· Τοῦτό ἐστι τὸ ἔργον τοῦ Θεοῦ, ἵνα πιστεύσητε εἰς ὃν ἀπέστειλεν ἐκεῖνος. Εἶπον οὖν αὐτῷ· Τί οὖν ποιεῖς τὸ σημεῖον, ἵνα ἴδωμεν, καὶ πιστεύσωμέν σοι; Τί ἐργάζῃ;» Ζητοῦσιν οἱ Ἰου δαίοι μαθεῖν τὸ ἔργον τοῦ Θεοῦ, οὐχ ἵνα τοῦτο πράτ ξωσιν, ἀλλ᾽ ἵνα δράξωνται ἀφορμάς. Εἰδὼς οὖν αὐτ τοὺς μηδὲν ὠφεληθησομένους, ὅμως διὰ τὸ κοινωφε λὲς τῆς διδασκαλίας ἀποκρίνεται, καὶ ὑποδείκνυσιν αὐτοῖς, μᾶλλον δὲ πᾶσιν ἀνθρώποις, ὅτι τοῦτό ἐστι τὸ ἔργον τοῦ Θεοῦ, τὸ πιστεύειν εἰς ὃν ἐκεῖνος ἀπέστειλεν. Η γὰρ εἰς αὐτὸν πίστις, ἔργον ὄντως ἱερόν τα καὶ τέλειον, καὶ ἁγιάζον τοὺς ταύτην ἔχοντας. Οδηγός γὰρ γίνεται ἡ ἀκριβῆς πίστις πρὸς πᾶσαν G ἀγαθὴν ἐργασίαν, καὶ ἡ ἀγαθὴ ἐργασία συντηρεί τὴν πίστιν. «Τά τε γὰρ ἔργα ἄτερ πίστεως νεκρά, καὶ ἡ πίστις χωρὶς ἔργων.» "Ορα δὲ ἀγνωμοσύνην καὶ ἀναισθησίαν· σημεῖον πάλιν ζητοῦσιν οἱ τοσαῦτα καὶ τηλικαῦτα ἰδόντες, καὶ τὸ τῶν ἄρτων μᾶλλον ἀφ᾽ ὧν ἐκορέσθησαν. Ως γαστρίμαργοι οὖν, πάλιν τοιοῦτον αἰτοῦσι σημεῖον, εἰς γαστέρα αὐτοῖς συμβαλλόμενον. Οτι δὲ τοῦτο ἀληθές, δῆλον ἐκ τῶν ἑξῆς. • Οι πατέρες ἡμῶν τὸ μάννα ἔφαγον ἐν τῇ ἐρήμῳ, καθώς έστι γεγραμμένον· Αρτον ἐκ τοῦ οὐρανοῦ ἔδωκεν αὐτοῖς φαγεῖν. Εἶπεν οὖν αὐτοῖ; ὁ Ἰησοῦς Αμήν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, οὐ Μωσῆς δέδωκεν ὑμῖν τὸν ἄρτον ἐκ τοῦ οὐρανοῦ· ἀλλ᾽ ὁ Πατήρ μου δίδωσιν p ὑμῖν τὸν ἄρτον ἐκ τοῦ οὐρανοῦ τὸν ἀληθινόν. Ο γάρ" ἄρτος τοῦ Θεοῦ ἐστιν ὁ καταβαίνων ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ ζωὴν διδοὺς τῷ κόσμῳ. Εἶπον οὖν πρὸς αὐτόν· «Κύριε, πάντοτε δὸς ἡμῖν τὸν ἄρτον τοῦτον.» Οὐ μάτην ἐλέγομεν, ὅτι ὡς τῇ κοιλίᾳ δουλεύοντες, ἐζή· τουν σημεῖον· οἷον ἦν τὸ τῶν ἄρτων. Ἰδοὺ γοῦν τοῦ μάννα μέμνηνται, καὶ οὐχ ἑτέρου τινός θαύματος, εἴτε τῶν Αἰγυπτίων, εἴτε τῶν κατὰ τὴν Ἐρυθράν θάλασσαν. Βουλόμενοι γὰρ ἐρεθίσαι αὐτὸν, ἵνα καὶ αὐτὸς τοιοῦτον σημεῖον ποιήσῃ, ὅπερ ἡδύνατο αὐτοὺς • Jac. 11, VERS. 28-50. Dixerunt ergo ad cum: Quid faciemus ut operemur opera Dei? Respondit Jesus et dixit eis: Hoc est opus Dei, ut credatis in cum quem misit ille. Dixerunt ergo ei: Quod ergo tu facis signum ut videamus et credamus tibi? quid operaris? Quærunt Judæi discere opus Dei, non nt hoc faciant, sed ut occasionem apprehendant. Dominus autem quamvis sciret cos nullam utilita - tem percepturos, respondit tamen per doctrinam utilem omnibus, et ostendit 'cis, imo omnibus hominibus, quod hoc sit opus Dei credere in eum quem ille misit. Nam fides erga illum, opus profecto est sanctum et perfectum, et sanctificans eos qui illam habent. Dux enim Gt diligens fides ad einem bonam operationem, et bona operatio conservat fidem. • Nam et opera sine ſide mortua sunt, et fides sine operibus *., Vide autem ingratitudinem insensatorum: signum iterum quærunt, quamvis tanta et talia viderint, et maxime panum quibus saturati fuerant. Vere gastrimargi, qui iterum signum tale quærunt, quod ventri prodesset: et quod hoc sit verum, 589 manifestum est ex sequentibus. VERS: 31-34. • Patres nostri manducaverunt manna in deserto, sicut scriptum est: Panem de cœlo dedit cis ad edendum. Dixit eis Jesus: Amen, amen dico vobis: non Moses dedit vobis illum panem de calo, sed Pater meus dat vobis pane de carlo verum. Panis enim Dei est, qui de colo descendit, et dal vitam mundo. Diserunt ergo al cum: Domine, semper da nobis panem istan.. Νοι frustra diximus quod ventri servientes quærebant signum quale erat signum panum. Ecce et mannae me tionem faciunt, et non alterius miraculi vel in Egypto, vel in mari Rubro. Volentes euim incitare eum ut et ipse tale signum faceret quo carnaliter pascerentur, recordantur mannæ propter immodicam gulam. Quiri igitur immensa Dei sapientia Dominus noster Jesus

Chir stuis respondet eis?. Non Moses dedit vobis θρέψαι σαρκικώς, μέμνηνται τοῦ μάννα διά γαστρι panem, › hoc est verum panem non dedit vobis μαργίας ὑπερβολήν. Τί οὖν ἡ ἄπειρος τοῦ Θεοῦ Moses. Omnia enim quæ tunc fiebant, typi erant σοφία, ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς, ἀποκρίνεται αὐτοῖς; corum que nunc funt. Moses enim figuram babe- Ὅτι «Οὐ Μωσῆς δέδωκεν ὑμῖν τὸν ἄρτον· κ τουτο bat Dei, veri spiritualium (sraelitarum ducis. Panis ἐστι, τὸν ἀληθινὸν ἄρτον οὐ δέδωκεν ὑμῖν Μωσής" antem ille figura est mei, qui de cœlo descendi, et ἀλλὰ πάντα τὰ τότε γινόμενα, τύποι ἦσαν τῶν νῦν vere pasco, et vere sum. Caeterum dieit seipsum γινομένων. Ὁ μὲν γὰρ Μωσῆς τύπον ἐπεῖχε τοῦ verum panem, non quod manna falsum fuerit, sed Θεοῦ, τοῦ ἀληθινοῦ τῶν νοητῶν Ἰσραηλιτών στρατ quia illud figura fuit et umbra, non ipsamet veri ηγοῦ· ὁ δὲ ἄρτος ἐκεῖνος, τύπος ἐμοῦ τοῦ ἐκ τῶν οὐρα tas. Proprie enim manna unigenitus Filius Dei fa- νῶν καταβάντος, καὶ ἀληθῶς τρέφοντος, καὶ ἀληθε ctus homo, verðum et auditio obstupescere faciens. νοῦ ὑπάρχοντος. Λέγει δὲ ἑαυτὸν ἀληθινὸν ἄρτον, Nam manna interpretatur, quid hoc? Judæi enim οὐχ ὡς τοῦ μάννα ψευδούς ὄντος, ἀλλ᾽ ἐπειδὴ ἐκεῖνος viso illo, quod cumulatim deplutum esset aute cu- τύπος ἦν καὶ σκιά, καὶ οὐκ αὐτοαλήθεια. Κυρίως fuisque tabernaculum, obstupefacti insolito et pere- γὰρ μάννα ὁ μονογενής Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπος grino spectaculo, interrogabant se invicem? Quid - γενόμενος, τὸ ἐκπληκτικὸν ῥῆμα καὶ ἄκουσμα. Μάννα hoc ".» Dominus igitur factus homo Filius Dei, " γὰρ ερμηνεύεται, Τί τοῦτο; Οἱ γὰρ Εβραίοι, ipse est manna, quod stupefacit omnes, ita ut dicant: • Quid hoc?. Quomodo Filius Dei et Filius hominis? Quomodo ex duobus diversis una persona? quid hoc mysterium? Hic igitur panis vita secundum naturam exsistens, utpote viventis Patris Filius, facit quod sibi proprium est: vivificat enim omnia. Igitur sicut qui ex terra panis, infirmam naturam carnis continet non sinens illam corrumpi; ita et Christus per Spiritus operationem animam vivificat, atque etiam ipsum corpus ab incorruptione conservat. Per Christum enim humanæ nature resurrectio ex mortuis, et incorruptio corporum est concessa. Sed Judæi adhuc dediti ventri et toti terreni, de sensibili pane intelligunt dicta et dicunt, ο • Da nobis hunc panen.. Sic igitur stulle loquentes redarguebantur et dicunt, Semper da nobis panem hunc, › non ad unum vel ad duos dies. Hoc autem præ avaritia dicebant. Ut enim non opus sit multa impendere in cibos dicunt, Da semper hunc facile parabilem 590 panem. ἰδόντε; αὐτὸ ἕκαστος πρὸ τῆς οἰκείας σκηνής σωρη δὸν κεχυμένον, καὶ τῷ ἀήθει καὶ ξένῳ τοῦ θεάματος καταπλαγέντες, ηρώτων αλλήλους· Τί τοῦτο; Ο τοί νυν Κύριος γενόμενος άνθρωπος ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, αὐτός ἐστι τὸ πάντας ἐκπλῆττον μάννα, ώστε έκα στον διαπορούντα λέγειν· Τί τοῦτο; Πῶς ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ, καὶ Υἱὸς ἀνθρώπου; Πῶς ἐκ δύο τῶν ἐναν τίων ἐν πρόσωπον; Τί τοῦτο τὸ μυστήριον; Οὗτος οὖν ὁ ἄρτος, ζωὴ κατὰ φύσιν ὤν, οἷα ζώντος Πατρὸς Υἱὸς, ποιεῖ τὸ οἰκεῖον ζωοποιεῖ γὰρ τὰ πάντα. Ὥσπερ οὖν ὁ ἐκ γῆς ἄρτος τὴν ἀσθενῆ φύσιν τῆς σαρκὸς συνέχει, καὶ οὐκ ἐξ καταφθείρεσθαι· οὕτω καὶ ὁ Χριστὸς διὰ τῆς τοῦ Πνεύματος ενεργείας τὴν ψυχήν ζωοποιεῖ, καὶ μὴν καὶ αὐτὸ τὸ σῶμα συνέχει εἰς ἀφθαρσίαν. Διὰ γὰρ Χριστοῦ ἡ ἐκ νεκρῶν ἀνάστασις τῇ ἀνθρωπίνη φύσει κεχάρισται, καὶ ἡ τῶν σωμάτων ἀφθαρσία. 'Αλλ' οἱ Ἰουδαῖοι περὶ γαστέρα ἔτι νεύοντες, καὶ τὸ ὅλον γῇ ὄντες, περὶ αἰσθητου ἄρτου νοοῦσι τὰ εἰρημένα, καί φασι· «Δὸς ἡμῖν τὸν ἄρτον τοῦτον.» Οὕτως οὖν ἀνοηταίνοντες, ἠλέγχοντο, και, ο Πάντοτε δὸς ἡμῖν τὸν ἄρτον τοῦτον, ο φασίν, οὐ μίαν ἡμέραν οὐδὲ δύο. Τοῦτο δὲ καὶ ἀπὸ φιλαρ γυρίας ἔλεγον. Ἵνα γὰρ μὴ ἀναλίσκωμεν τὰ χρήματα ἡμῶν περὶ τὴν τῆς τροφῆς εὐπορίαν, δς πάνω τοτε τοῦτον τὸν εὐπόριστον ἄρτον. VERS. 35, 38. «Dixit autem eis Jesus: Ego sum panis vitae: qui venit ad me, non esuriet; et qui credit in me, non sitiet unquam. Sed dixi vobis quòd etiam vidistis me, nec creditis. Omne quod dat anibi Pater, ad me veniet: et qui veneri ad me, non ejicio foras, quia descendi de cœlo ut faciam non quod ego volo, sed quod vult qui me misit. › Cum Judzi, utpote terreni, de sensibili pane Christum loqui putarent, et propter hoc urgerent et quærerent: redarguens eos Dominus, monstrat quod quandiu sensibilem panem exspectent, accurrant quando autem discunt quod spiritualis sit, non ultra accurrant. Unde dicit: Ego sum panis vilæ.» Non dixit autem, panis alimonis, sed vila. Nam cum omnia mortificata essent, vivificavit nos per semetipsum Christus, qui est panis, eo quod fermentum Lumanæ conspersionis credimus coctum esse igne dcitatis. Panis autem vitæ non bujus soli- **Exod. XIV, • Εἶπε δὲ αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος τῆς ζωῆς· ὁ ἐρχόμενος πρός με, οὐ μὴ πεινάσῃ καὶ ὁ πιστεύων εἰς ἐμὲ οὐ μὴ διψήσῃ πώποτε. Αλλ' εἶπον ὑμῖν, ὅτι καὶ ἑωράκατέ με, καὶ οὐ πιστεύετε. Πᾶν ὃ δίδωσι μοι ὁ Πατήρ, πρὸς ἐμὲ ἥξει· καὶ τὸν δ ἐρχόμενον πρὸς μὲ, οὐ μὴ ἐκβάλω έξω· ὅτι καταβέβηκα ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, οὐχ ἵνα ποιῶ τὸ θέλημα τ ἐμόν, ἀλλὰ τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντός με. › Τῶν Ἰουδαίων οἷα δὴ γηίνων, περὶ αἰσθητοῦ ἄρτου νομι ζόντων λέγειν τὸν Κύριον, καὶ διὰ τοῦτο ἐπικειμέ νων, καὶ ζητούντων, ἐλέγχων αὐτοὺς ὁ Κύριος, καὶ δεικνύς, ὅτι ἕως μὲν αἰσθητὴν ὑπώπτευον τὴν τρο φήν, ἐπέτρεχον· ὅταν δὲ μάθωσιν, ὅτι πνευματική ἐστιν, οὐκ ἔτι ἐπιδραμοῦνται, φησίν· «'Εγώ εἰμι ὁ ἄρτος τῆς ζωῆς.» Οὐκ εἶπε δὲ, Αρτος τροφής, αλλά, ο Ζωῆς.» Επειδὴ γὰρ τὰ πάντα νενέρωτο, εζωοποίησεν ἡμᾶς δι᾿ ἑαυτοῦ ὁ Κύριος, ὅς ἐστιν ἄρτος, καθὸ τὴν ζύμην τοῦ ἀνθρωπίνου φυράματος

CAP. VI. credit in illum panem, non esuriet neque fameni ſeret audiendi sermonen Dei, neque sitiet spiritua lein sitim, eo quod habeat aquam baptismi et sanetification m Spiritus. Nam qui non baptizatus est, sitim patitur, et magnam ariditatem, expers aquæ sanctæ refrigerantis. Baptizatus autem Spiritum label, per quem semper refrigeratur. Ostendens autem quod fides quæ in Christum, non vulgaris quæpiam res sit, sed donum Dei dignis et rectis corde a Patre datum, dicit quod • Omne quod dat miki Pater, ad me veniet, hoc est, illi credent in me, quos dat mihi Pater. Vos autem Judaei, cu: indigni sitis, non damini mihi a Patre: propterea neque venitis ad me, neque habetis rectuin cor, ul vos diligens Deus et Pater ducat ad meam fiden. ‹ Ego autem eum qui venit ad me non ejiciam foras,, hoc est non perdam, sed salvabo, ct magna cura illum refocillabo. Descendi enin de cœlo, nou ut aliud quiddam faciam præter voluntatem Patris. Cæterum hæc dicit, ut discant quod qui eum non recipit, Deo sit adversarius, Patris voluntati repugnans. Quia enim illum adversarium Dei dicebant, ipse crimen in illos vertit, tametsi non nanifeste, et dicit: Vos estis adversarii Dei, qui me non recipitis, qui facio voluntatem Patris. Ubi est Nestorius hoc loco, qui dicit quod post resurrectionem deificatus sit Christus? Non audis, miser, quod descendit de cœlo? Jain qui de cœlo descendit, non utique nudus erat homo, sed Deus. Nudus enim homo non descendit, sed si quislem ascendit in coelum, boc illi concedit propter virtutem Deus. Solius Domini descensus prævenit ascensum. Ipse igitur et descendit de coclo sicut Deus, quandoquidem incarnari dignatus est: et ascendit in coelum cum 591 carne, ut homo scilicet, uhi erat prius ut Dens. Non igitur nudus homo erat Christus postea deificatus, sicut delirabat Nestorius, sed Deus ante sæcula, incarnatus novissimis temporibus. πιστεύομεν ἐξοπτηθῆναι τῷ πυρὶ τῆς θεότητος· te, sed immutata, et morte non defcientis. At qui ζωῆς δὲ ἄρτος οὐ τοιαύτης συνήθους, ἀλλὰ παρηλλαγμένης, καὶ θανάτῳ μὴ διακοπτομένης. Ο πιο στεύων δὲ εἰς τὸν τοιοῦτον ἄρτον, οὐ μὴ πεινάση, οὐδ᾽ οὐ μὴ λιμώξῃ λιμὸν τοῦ ἀκοῦσαι λόγον Θεοῦ, οὐδὲ διψήσῃ δίψαν νοητήν, ἀπὸ τοῦ μὴ ἔχειν τὸ ὕδωρ τοῦ βαπτίσματος, καὶ τὸν ἁγιασμὸν τοῦ Πνεύ ματος, γινομένην. Ο μὲν γὰρ ἀβάπτιστος, δίψαν ἔχει καὶ ξηρότητα πολλὴν, ἀμοιρῶν τοῦ ἀναψύχοντος ἁγίου ὕδατος· ὁ δὲ βεβαπτισμένος, ἔχων τὸ Πνεῦμα, ἀεὶ ψυχαγωγεῖται δι᾿ αὐτοῦ. Δεικνύων δὲ, ὅτι καὶ ἡ πίστις ἡ εἰς αὐτὸν οὐ τὸ τυχόν ἐστι πράγμα, ἀλλὰ δῶρον Θεοῦ, τοῖς ἀξίοις καὶ εὐθέσι τῇ καρδίᾳ παρά τοῦ Πατρὸς διδόμενον, φησίν, ότι ο Πᾶν δ᾽ δίδωσί μοι ὁ Πατήρ, πρὸς ἐμὲ ἥξει, ν τουτέστιν, ἐκεῖνοι πιστεύσουσιν εἰς ἐμέ, οὓς δίδωσί μοι ὁ Πατήρ. Ὑμεῖς δὲ οἱ Ἰουδαῖοι, ὡς ἀνάξιοι ὄντες, οὐ δίδοσθέ μοι παρὰ τοῦ Πατρός· δ: οὐδὲ ἔρχεσθε πρὸς μὲ, οὐ γὰρ ἔχετε εὐθεῖαν τὴν καρδίαν, ἵνα ὑμᾶς ἀγαπήσας ο Θεὸς καὶ Πατὴρ, ἀγάγῃ εἰς τὴν ἐμὴν πίστιν. «Εγώ δὲ τὴν ἐρχόμενον πρός με, οὐ μὴ ἐκβάλω ἔξω, τουτο ἐστιν, οὐ μὴ ἀπολέσω, ἀλλὰ σώσω, καὶ ἐπιμελείας ἀπολοῦσαι παρασκευάσω πολλῆς. Καταβέβηκα γὰρ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, οὐχ ἵνα ἄλλο τι πράξω παρὰ τὸ θέα λημα τοῦ Πατρός. Ταῦτα δέ φησιν, ἵνα μάθωτι, ὅτι ἰ μὴ δεχόμενος αὐτὸν, ἀντίθεός ἐστιν, ἐναντιούμενος του θελήματι τοῦ Πατρός. Ἐπεὶ γὰρ αὐτὸν ἀντίθεον ἔλεγον ἐκεῖνοι, αὐτὸς τὸ ἔγκλημα εἰς αὐτοὺς περιο τρέπει καί φησιν, εἰ καὶ μὴ φανερῶς, ὅτι, Υμείς ἐστε ἀντίθεο:, οἱ μὴ δεχόμενοι τὸν τῷ τοῦ Πατρὸς θελήματι ἀκολουθοῦντα. Ποῦ ἐστι Νεστόριος ἐνταῦθα, ὁ λέγων, ὅτι μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἐθεοποιήθη ὁ Χρι στές; Οὐκ ἀκούεις, ταλαίπωρε, ὅτι καταβέβηκεν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ; Ὁ δὲ καταβὰς ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, οὐ ψιλός άνθρωπος δήπου ἦν, ἀλλὰ θεός. Ψιλὸς γὰρ ἄν θρωπο; οὐ καταβαίνει, ἀλλ᾽ εἰ ἄρα ἀναβαίνει εἰς οὐρανόν, χαριζομένου δι' ἀρετὴν τοῦτο τοῦ Θεοῦ. Ἐπεὶ οὖν τοῦ Κυρίου ἡ κατάβασις προέλαβε τὴν ἀνάβασιν, ὁ αὐτὸς οὖν καὶ κατέβη ἐξ οὐρανοῦ, ὡς Θεός δηλονότι, διὰ τὸ ἐνανθρωπήσαι συγκαταβάς· καὶ ἀνέβη· εἰς οὐρανοὺς, μετὰ σαρκὸς δηλαδὴ ὡς άνθρωπος, ἔνθα ἦν τὸ πρότερον ὡς Θεός. Οὐκ ἄρα ψιλὸς ἄνθρωπος ὁ Χριστός, θεωθεὶς ὕστερον, ὡς ἑλήσει· Νεστόριος, ἀλλὰ Θεὸς προαιώνιος ἐνανθρωπήσας ἐν ἐσχάτοις καιροίς. • Τοῦτο δέ ἐστι τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντός με Πατῇς, ἵνα πᾶν δ δέδωκέ μοι, οὐ μὴ ἀπολέσω ἐξ αὐτοῦ, ἀλλὰ ἀναστήσω αὐτὸ ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ. Τοῦτο δὲ ἐστι τὸ θέλημα τοῦ πέριξ αυτής με, ἵνα πᾶς ὁ Θεωρῶν τὸν Υἱὸν, καὶ πιστεύων εἰς αὐτὸν, ἔχῃ ζωή αιώνιον καὶ ἀναστήσω αὐτὸν ἐγὼ ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρα.» Συνεχώς τίθησι τὸ, ο Δέδωκέ μοι ο Πα τὴρ, ο ἵνα πλήξη τας καρδίας αὐτῶν, καὶ ἐπιγνῶμεν, ὅτι τῆς τοῦ Θεοῦ δωρεᾶς ἀνάξιο! εἰσιν. Ε! γὰρ ὁ Πατήρ δίδωσιν ὡς μέγα τι τὴν εἰς Χριστὸν πίστιν, αὐτοὶ δὲ ταύτην οὐκ ἔχουσι, πρόδηλον ὅτι τῆς τοῦ Θεοῦ δωρεᾶς ἀποπεπτώκασιν. Ἐγὼ τοίνυν, φησίν, οὐκ ἀπολέσω οὓς δίδωσί μει ὁ Πατήρ, τουτέστι, τοὺς πιστεύοντάς μοι· ἀλλ᾿ ἀναστήσω αὐτοὺς, ὅπερ ἐστὶν, ἀναστάσεως ἀξιώσω λαμπράς. Διττή γάρ ἐστιν ἡ – κάστασις· ἡ μὲν κοινὴ καὶ καθολική, ἣν πάντες οἱ αμαρτωλοὶ ἀνίστανται· ἡ δὲ, ἢν μόνοι οἱ δίκαιοι εἰς VERS. 59, 40. «llec est autem voluntas ejus, qui misit me, Patris, ut omne quod dedit mihi, now perdam ex eo, sed resuscitem illud in novissimo die. Hæc est autem voluntas cjus qui misit me, ut omnis qui videt Filium, et credit in cum, habcat vitain æternam, et ego suscitabo eum in novissimo dic. i Subinde ponit,. Dedit mibi Pater, o ut per - stringat corda illorum ut agnoscant se Dei munere indignes. Nam si Pater dat ut magnum quiddamı, dignam`in Christum fidem, ipsi autem illam non habent, manifestum est quod dono Dei exciderint. Igitur ego, inquit, non perdam quos dat mihi Pater, hoc est eos qui credunt mihi, sed resuscitabo illos, hoc est in resurrectione claritate illes dignabor. Duplex enim est resurrectio: una quidem communis et generalis, qua omnes etiam peccatores resurgunt; altera, qua soli justi assumuntur in occursum Do-

mini in aera, et prius cum magna fiducia Domino ἡ ἀπάντησιν τοῦ Κυρίου εἰς ἀέρα ἀναλαμβανόμενοι, occurrunt. Hanc autem resurrectionem Paulus ¿§2νάστασιν, lioc est, excurrectionem nominat, propter elevationem a terra. Peccatores enim resurgent quidem ex sepulcris in terram, de terra autem non exsurgent in aerem. Infra enim manebunt sicut condemnati. Itaque justi resurgunt et exsurgunt, qui rapiuntur in nubibus in occursum Domini 4: peccatores autem resurgunt tantum. Porro Dominus interpretans quid sit, ‹ Omne quod dedit mihi Pater, non perdam (a), › dicit eamdem sententiamı aliis verbis, ‹ Ut omnis qui videt Filium, et credit, halmat vitam æternam.» Nihil enimn aliud dicit, quam id quod dixit superius. Nam hoc quidem, • Omne quod dedit mihi Pater, s idem est cum illo, Omnis qui videt Filium et credit. Hoc autem quod dicit, «Non perdam, idem est cum co quod dicit, llabet vitam æternam. Sæpe autem mentionem facit resurrectionis, ut persuadeat hominibus, ne iis solum quæ videntur, Dei providentiam circumscribant, sed sciant esse et alium statum in quo absque dubio fruituri sint remunerationibus virtutis: quamvis nunc non sit perspicua in hac vita retributio, et propterea non omittendum virtutis cursum. VERS. 41-44. «Murmurabant ergo Judaei de illo quod dixisset: Ego sum panis ille qui de cœlo descendi, et dicebant: Nonne hic est Jesus filius Joseph, cujus nos novimus patrem et matrem? Qnomodo ergo dicit hic: De cœlo descendi? Respondit ergo Jesus et dixit eis: Nolite murmurare inter vos: Nemo potest venire ad me, nisi Pater qui misit me, traxerit eum, et ego resuscitabo eum in novissimo die.» Murmurabant 592 igitur Judei dicente Domino, ‹ Ego sum panis, veluti decepti. Nam hucusque quidem existimabant de pane sensibili eum Joqui, et mansuete ipsum ferebant, sperantes quod daturus esset panem hunc, et ventri ipsorum gratificaturus: nunc autem quia revelavit eis quod non «le sensibili pane, sed spirituali sermonem haberet, de contempto illo, murmuraut. Qut enim illi intelligerent spiritualem cibum, et vitami et resurrectionem? Scandalizabantur itaque in eo, videntes ejus matrem, audientes autem dicentem, De cœlo descendi. Igitur non intelligentes quod ipse etiam esset Deus, sed in hoc respicientes quod apparebat, murmurabant, tanquam ostentator esset Dominus, et dicebant: «Nonne hic est filius Joseph?. Ipse autem Salvator non respondit cis: Non sum filius Joseph. Non enim poterant intelligere partum incffabilem qui erat ex virgine. Et quia non capax fuit mens illorum nativitatis secundum carnem, multo minus ejus, quæ ante sæcula ex Patre. Quid autem respondet eis? Nullus potest venire ad me, pisi Pater traxerit eum. Hoc autem dicit non ut libertatem tollat arbitrii, absit! sed ut ostendat quod multa habeat opus cooperatione a Deo is qui cre67 Thess, 1V, Edit. Lut, omisit, non perdam. καὶ προσαπαντώντες τῷ Κυρίῳ μετὰ παρρησίας. Ταύτην δὲ τὴν ἀνάστασιν, ὁ Παῦλος ἐξανάσταση ὀνομάζει, διὰ τὴν ἐκ τῆς γῆς ἔπαρσιν. Οἱ γὰρ ἁμαρ τωλοί, ἀνίστανται μὲν ἐκ τῶν μνημείων, ἐκ δὲ τῆς γῆς οὐκ ἐξανίστανται εἰς ἀέρα· κάτω γὰρ μένουσιν ὡς κατάκριτοι. Ὥστε οἱ δίκαιοι, καὶ ἀνίστανται, καὶ ἐξανίστανται ἀρπαζόμενο: ἐν νεφέλαις εἰς ἀπάν τησιν τοῦ Κυρίου· οἱ δὲ ἁμαρτωλοὶ ἀνίστανται μή. νον. Ερμηνεύων δὲ ὁ Κύριος τί ἐστι τὸ, ο Πἂν & δέδωκέ μοι ὁ Πατήρ, οὐ μὴ ἀπολέσω,» φησὶ τὴν αὐτὴν ἔννοιαν δι' ἄλλων λέξεων· ι Ἵνα πᾶς ὁ θεω ρῶν τὸν Υἱὸν, καὶ πιστεύων, ἔχῃ ζωήν αιών.ο. Οὐδὲν γὰρ ἄλλο λέγει, ἢ ὅπερ εἶπεν ἀνωτέρω. Τη μὲν γὰρ, ο Πᾶν ὃ δέδωκέ μοι ὁ Πατήρ, ο ταυτόν ἐστι τῷ, ο Πᾶς ὁ θεωρῶν τὸν Υἱὸν, καὶ πιστεύων· ν τὸ δὲ • Οὐ μὴ ἀπολέσω, ο ταυτὸν τῷ, ο Ἔχει ζωὴν αἰώ νιον.» Συνεχῶς δὲ μέμνηται ἀναστάσεως, ἵνα πείση τοὺς ἀνθρώπους, μὴ τοῖς ὁρωμένοις μόνοις περιγρά φειν τὴν τοῦ Θεοῦ πρόνοιαν, ἀλλ' εἰδέναι ὡς ἔστι καὶ άλλη κατάστασις, καθ᾿ ἣν ἀναμφιβόλως ἀπολαύσουσι τῶν τῆς ἀρετῆς μισθῶν· εἰ καὶ μὴ νῦν προφαίνεται τις ἡ βιωτικὴ ἀμοιβή, διὰ τοῦτο μή καθυφιέναι τοῦ πρὸς ἀρετὴν δρόμου. • Εγόγγυζον οὖν οἱ Ἰουδαῖοι περὶ αὐτοῦ, ὅτι εἶν πεν, Ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβάς, καὶ ἔλεγον· Οὐχ οὗτός ἐστιν Ἰησοῦς ὁ υἱὸς Ἰωτής, οὗ ἡμεῖς οἴδαμεν τὸν πατέρα καὶ τὴν μητέρα; Πῶς οὖν λέγει οὗτος, ὅτι, Ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβέβηκα; Απεκρίθη Ἰησοῦς, καὶ εἶπεν αὐτοῖ;· Μὴ γογγύζετε μετ' αλλήλων. Οὐδεὶς δύναται ἐλθεῖν πρὸς μὲν ἐὰν μὴ ὁ Πατὴρ ὁ πέμψας με ελκύσῃ αὐτὸν, καὶ ἐγὼ ἀναστήσω αὐτὸν ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ. ο Εγόγγυζαν οἱ Ἰουδαῖοι, εἰπόντος τοῦ Κυρίου, ὅτι, «Εγώ είμι ὁ ἄρτος, ο ὡς ἀπατηθέντες. Αχρι μὲν γὰρ ἐνόμι τον περὶ ἄρτου αἰσθητοῦ λέγειν αὐτὸν, πράως ἔτε ρον, ἐλπίζοντες, ὅτι δώσει αὐτοῖς τὸν ἄρτον τοῦτον, καὶ τῇ γαστρὶ αὐτῶν χαρίσεται· ἐπεὶ δὲ ἀπεκάλυψεν αὐτοῖς, ὅτι οὐ περὶ αἰσθητοῦ ἄρτου, ἀλλὰ περὶ πνευ ματικοῦ ἐστιν ὁ λόγος αὐτῷ, ἀπογνόντες γογγύζουσι. Ποῦ γὰρ αὐτοῖς τὸ νοεῖν πνευματικὴν τροφὴν, καὶ ζωὴν, καὶ ἀνάστασιν; Ἐσκανδαλίζοντο οὖν ἐπ' αὐτῷ, ὁρῶντες μὲν αὐτοῦ τὴν μητέρα, ἀκούοντες δὲ, ὅτι, • Ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβέβηκα.» Μὴ νοοῦντες τοί νυν, ὅτι καὶ Θεός ἐστιν ὁ αὐτὸς, ἀλλ᾽ εἰς τὴ φαιν μενον ἀποβλέποντες, ἐγόγγυζον, ὡς ἀλαζονευομένου τοῦ Κυρίου, καὶ ἔλεγον· ὁ Οὐχ οὗτός ἐστιν ὁ υἱὸς Ἰωσήφ;» Αὐτὸς δὲ ὁ Σωτὴρ οὐκ ἀποκρίνεται αὐτοῖς, ὅτι, Οὐκ εἰμὶ υἱὸς Ἰωσήφ· οὐ γὰρ ἡδύναντο νοῆσαι τὸν τόπον τὸν ἄῤῥητον τὸν ἐκ Παρθένου. Εἰ δὲ τὴν κατὰ σάρκα γέννησιν οὐκ ἐχώρει ἡ διάνοια αὐτῶν, πολλῷ μᾶλλον τὴν ἐκ τοῦ Πατρὸς προαιώνιον. Τί δε ἀποκρίνεται αὐτοῖς; «Οὐδεὶς δύναται ἐλθεῖν πρὸ; μὲ, ἐὰν μὴ ὁ Πατὴρ ἑλκύσῃ αὐτόν.» Τοῦτο δὲ λέγει, οὐ τὸ αὐτεξούσιον ἀναιρῶν, ἀπαγε! ἀλλὰ δειπνύων, ὅτι πολλῆς δεῖται συνεργείας παρά Θεοῦ ὁ μέλλων

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. CAP. VI. πιστεῦσαι. Αλλως δέ· Ἐκείνους ἕλκει ὁ Πατήρ, τους diturus est. Et aliter: illos trahit Pater, qui habent κατά προαίρεσιν ἐπιτηδειότητα ἔχοντας· τοὺς δὲ ποιήσαντας ἑαυτοὺς ἀνεπιτηδείους, οὐχ έλκει εἰς πίστιν. Ωσπερ γὰρ ἡ μαγνήτις, οὐ πάντα, οἷς προςεγγίζει, ἀλλὰ μόνον τὸν σίδηρον ἕλκει· οὕτω καὶ ὁ Θεός, πᾶτι μὲν ἐγγίζει, τοὺς ἐπιτηδειοτέρους δὲ, καὶ οἰκείωσίν τινα πρὸς αὐτὸν ἐπιδεικνυμένους ἕλκει. Ὁ μὲν οὖν Πατὴρ ἕλκει καὶ προσάγει τῷ Υἱῷ, ὁ δὲ Τέλς ἀνιστῷ, καὶ ζωοποιεῖ, καὶ τὴν ἐν ἀγαθοῖς πνοήν, καὶ ζωὴν, ἢ ἐστι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, χαριζόμενος. Η ἁγία οὖν Τριὰς εὐεργετεί τοὺς πιστεύοντας, καὶ οι παρὰ μέρος ὁ Πατὴρ μόνος, ἢ ὁ Υἱὸς μόνος ἀλλ' ὥσπερ μία φύσις, οὕτω καὶ ἡ τῆς εὐεργεσίας ενέργεια μία, τοῦ Πατρὸς προσάγοντος, τοῦ Υἱοῦ ζωοποιοῦντος, τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἀντὶ πνοῆς για νομένου τοῖς ζωοποιουμένοις. Πᾶς γὰρ ὁ ζῶν, καὶ πνοὴν ἔχει. Ορα δὲ τὴν αὐθεντίαν τοῦ Υἱοῦ· «Εγώ, φησίν, ἀναστήσω.» Οὐκ εἶπε γὰρ, ὅτι, Ὁ Πατήρ μου ἀναστήσει, ἀλλ', ο Εγώ.» Οὐ γὰρ δι᾿ ὅλου τα πεινῶς φθέγγεται, ἀλλ' ἔστιν οὗ καὶ τὸ ὕψος τῆς οἰκείας ἐκκαλύπτει θεότητος. • Εστι γεγραμμένον ἐν τοῖς προφήταις· Καὶ ἔσον· ται πάντες διδακτοί τοῦ Θεοῦ. Πᾶς οὖν ὁ ἀκούων παρὰ τοῦ Πατρὸς καὶ μαθών, ἔρχεται πρὸς μέ· οὐχ ὅτι τὸν Πατέρα τις ἑώρακεν, εἰ μὴ ὁ ὢν παρὰ τοῦ Θεοῦ, οὗτος ἑώρακε τὸν Πατέρα. 'Αμήν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὁ πιστεύων εἰς ἐμέ, ἔχει ζωὴν αἰώνιον.» Εἶπεν ἀνωτέρω, ότι ο "Ον ἂν ἑλκύσῃ ὁ Πατὴρ, ἐκεῖνος ἔρχε ται πρὸς μέ· ο θέλων δὲ τοῦτο κατασκευάσαι, ἐπὶ τοὺς προφήτας ἀναφέρει τὸν λόγον, ο "Έστι γάρ, φησί, γεγραμμένον ἐν τοῖς προφήταις, ὅτι, Ἔσονται πάντες διδακτοὶ Θεοῦ·, πάντες δὲ οἱ βουλόμενοι δηλονότι. Κοινός γὰρ διδάσκαλος ὁ Πατήρ, δι' ἀπο καλύψεως γνωρίζων τοῖς ἀξίοις τὸν Υἱὸν αὐτοῦ. Απτόμενος γὰρ τῶν καρδιῶν τῶν ἀδόλων καὶ ἀπαν σύργων, ἀποκαλύπτει αὐτοῖς τὸν Υἱόν, ὥσπερ καὶ τῷ Πέτρῳ ἀπεκάλυψεν αὐτόν. ο Ὁ ἀκούων οὖν παρὰ τοῦ Πατρός,» τουτέστιν, ὁ τὴν τοῦ Πατρὸς ἀποκά λυψιν δεχόμενος, καὶ μαθητὴς ἐκείνου ἀληθὴς γινόμενος, «οὗτος ἔρχεται πρὸς μέ.» Ορα δέ, πῶς μετ' ἀκριβείας ἅπαντα φθέγγεται. Οὐ γὰρ εἶπεν, ὅτι, Ο ἀκούων παρὰ τοῦ Πατρὸς, ἐκεῖνος ἔρχεται πρὸς μὲ, ἀλλὰ προσέθηκε τὸ, ο καὶ μαθών.» Οὐ γὰρ ἀρχεῖ τὸ ἀκοῦσαι, ἀλλὰ δεῖ προσεῖναι καὶ μαθεῖν. Τί οὖν; Πρὸ τούτου ἐν τῇ Παλαιᾷ οὐκ ἦταν διδακτοὶ Θεοῦ; 'Ηταν μὲν, ἀλλ' οὐχ οὕτως. Ενταῦθα γὰρ τὸ ἐξαίρετόν ἐστιν, ἐν τῇ Καινῇ, λέγω, Διαθήκη. Τότε μὲν γὰρ δι' ἀνθρώπων ἔμπ' ο͵ τὰ περὶ Θεοῦ· νῦν δὲ τοῦ Μονογενοῦς σαρκωθέντος, παρ' αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς ἐν ἁγίῳ Πνεύματι ἡ γνῶσις γίνεται· ὥστε πληροῦσθαι τὸ προφητικόν ο Ἐν τῷ φωτί σου (τοῦ Πατρὸς ), τουτέστι, τῷ Πνεύματι, «οψόμεθα φῶς, ο ὅ ἐστιν ὁ Υἱός. Εἰκότως ἄρα νῦν ἐσμεν δι δακτοὶ Θεοῦ πάντες, οἱ τὴν εἰς Χριστὸν ὑποδεξάμενοι πίστιν. Ἐπεὶ δὲ εἶπεν, ὅτι. Ὁ ἀκούων παρὰ τοῦ Πατρός, ἐκεῖνος ἔρχεται πρὸς μὲ, ο ἵνα μή τις ὑπο λάβῃ, ὅτι περὶ αἰσθητοῦ πατρὸς λέγει, φησίν· 0: voluntatis aptitudinem. Eos autem qui seipsos non faciunt idoneos, non trahit ad fidem. Nam sicut magnes non omnia ad quæ propius applicatur, sed solum ferrum attrahit; ita et Deus ad omnes quidem appropiat, eos autem qui magis idonei, et familiaritatem erga ipsum præ se ferunt, trabit. Igitur Pater quidem trahit et adducit ad Filium, Filius autem resuscitat et vivificat, in bonis vitam et spirationem, hoc est Spiritum sanctum tribuens. ltaque sancta Trinitas benefacit iis qui credunt, et non Pater solus, vel Filius solus, sed sicut una natura, ita una operatio beneficentiæ, Patris adducentis, Filii vivificantis, Spiritus sancti qui fit iis qui vivificantur, pro spiratione. Ommis enim qui vivit, etiam spirationem habet. Vide autem auctoritatem Filii": «Ego, inquit, suscitabo.» Non dixit enim, Pater meus suscitabit; sed, o Ego.. Non enim per onmia humilia loquitur, sed nonnunquam sublimia suæ deitatis detegit. VERS. 45. • Est scriptum in prophetis, Et crunt omnes docti a Deo. Omnis ergo qui andit a Patre, et didicit, venit ad me: non quod Patrem viderit quisquam, nisi qui est a Deo hic vidit Patrem. Amen, amen dico vobis: qui confìdit mihi, habet vitam æternam.»Dixit superius quod els quem Pater traxerit, ad me veniet. Volens autem hoc docere et confirmare, in prophetas refert sermonem. • Est enim, inquit, scriptum in prophetis, Erunt 593 omnes docti a Deo, › omnes autem, qui voluerint videlicet. Communis enim doctor Pater per revelationem notum facit dignis Filium suum. Tangens enim corda simplicium, et dolo carentium revelat ipsis Filium, sicut et Petro revelavit ipsum ". Igitur • Qui audita Patre, hoc est, qui Patris revelationem accipit, et discipulus illius vere efficitur, ‹ hie venit ad me. › Vide autem quomodo cum diligentia loquitur omnia. Non enim dixit, Qui audit a Patre, ille venit ad me: sed addidit, c et didicerit. Non enim sufficit audire, sed oportet adlesse et discere. Quid igitur? nunquid in Veteri non fuerunt docti a Deo? Fuerunt quidem, sed non sic. llic cuim excellentia est, in Novo, dico, Testamento. Nam tunc quidem discebant per homines de Deo. Nunc autem Unigenito incarnato, ab ipso Patre in sancto Spiritu scientia fit, ut ita impleatur propheticun dictum: c In lumine tuo» (Patris scilicet), hoc est Spiritu, e videbimus lumen, quod est Filius, Merito nunc omnes docti sumus a Deo, qui fi len: in Christum suscepimus. Quia autem dixit, e Qui aut - dit a Patre, ille venit ad me, ut ne quis suspicetur quod de carnali patre dicat, inquit: Non ho dico, quod videat quis Patrem, nisi Filius, qui vere ex illo est, et natus ex substantia illius. Nam omnes quidem ex Deo sumus, sed proprie Filius, unus est, qui et l'atrem uovit. ** Matth, Asi, 21. * Psal. xxxv, 10.

! τοῦτο λέγω, ὅτι βλέπει τις τὸν Πατέρα, εἰ μὴ ὁ Υἱός, ἀληθῶς ἐξ αὐτοῦ ὤν, καὶ γεννηθεὶς ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ. Πάντες γὰρ ἐκ Θεοῦ ἐσμεν, ἀλλὰ κυρίως ὁ Υἱός εἷς ἐστιν, ὃς καὶ οἶδε τὸν Πατέρα. Vers. 48-52. ‹ Ego sum panis ille vitæ. Patres vestri comederunt manna in erémo, et mortui sunt. Hic est panis qui de cœlo descendit, ut quis ex ipso edat, et non moriatur. Ego sum panis virus, qui de cœlo descendi. Si quis ederit ex hoc pane, vivet in æternum. Et panis quem ego dabo, earo mea est, quam ego dabo pro mundi vita.» CompaFat cum manna alimoniam quam ipse dat. Nam ‹ Ego quidem, inquit, sum panis vitæ; › verum qui e comederunt manna, mortui sunt.. Non absque causa autem addit, «in solitudine, › sed volens monstrare quod non valde diu datum fuit patribus manna, sed tantum in solitudine, et non contigerit eis in terra promissionis. Verum hic panis non est talis, sed perpetuo durans, et ita Judai multo plura bona accepturi erant, si quidlem voluissent, quam patres sui. Quomodo autem non majora, quæ dantur a Christo? Nam etsi quis gustaverit mortem, vivit tamen propter spem resurrectionis. Manifeste autem nobis hoc loco de mystica communione corporis sui dicit. Nam «Panis, inquit, quem ego dabo, caro mea est, quam ego dabo pro mundi vita.» Porro potestatem suam indicans, quod non ut servus et minor Patre crucifigendus sit, sed voluntarie, inquit, Ego dabo carnem Inseam pro 594 mundi vita. Nam quamvis et a Patre dicatur esse traditus, attamen et seipsum tradidisse dicitur: et illud quidem est ut discamus ejus cum Patre concordiam: hoc autem, ut liberam voluntatem Filii non ignoremus. Allende autem quod panis qui a nobis in mysteriis manducatur, non est tantum figuratio quædam carnis Domini, sed ipsa caro Domini. Non enim dixit, Panis quein ego dabo, figura est carnis: sed, caro mea est. Transformatur enim arcanis verbis panis ille per mysticam benedictionem et accessionem sancti Spiritus, in carnem Domini. Et ne quem conturbet quod credendus sit panis caro. Etenim et in carne ambulante Domino, et ex pane alimoniam adluit. tente, panis ille qui manducabatur, iu corpus ejus mutabatur, et similis fiebat sanctæ ejus carni, et in auginentuin et sustentationem conferebat juxta humanum morem. Igitur et nunc panis in carnem Domini mulatur. Et quomodo, inquit, non apparel nobis caro, sed panis? Ut non abhorreauius ab cjus esu. Nam si quidem caro apparuisset, insua - viler affecti essemus erga communionem. Nunc autcun condescendente Domino nostra infirmitati, talis apparet nobis mysticus cibus, qualibus alioquin assueti sumus. Pro mundi autem vita carnem suam ad mortem dedit; moriens enim mortem solvit. Intellige autem per vitam mundi etiam resurrectionem. Mors enim Domini generalem resurrectionem toti hominum generi operata est. Fortassis autem et in sanctificatione et in beatitudine vitam, mundi vitam nominavit. Nam quamvis non omines accepe rint sanctificationem et vitam in spiritu, Dominus • Ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος τῆς ζωῆς. Οἱ πατέρες ὑμῶν ἔφαγον τὸ μάννα ἐν τῇ ἐρήμῳ, καὶ ἀπέθανον. Ούτός ἐστιν ὁ ἄρτος ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβαίνων, ἵνα τις ἐξ αὐτοῦ φάγῃ, καὶ μὴ ἀποθάνῃ. Εγώ εἰμι ὁ ἄρτος ὁ ζῶν, ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβάς. Εάν τις φάγη ἐκ τούτου τοῦ ἄρτου, ζήσεται εἰς τὸν αἰῶνα. Καὶ ὁ ἄρτος δὲ, ὅν ἐγὼ δώσω, ή σάρξ μου ἐστιν ἣν ἐγὼ δώσω ὑπὲρ τῆς τοῦ κόσμου ζωής. ο Πρὸς τὸ μάννα συγκρίνει τὴν παρ' αὐτοῦ διδομένην τροφήν. «Εγώ μὲν γὰρ, φησίν, εἰμὶ ὁ ἄρτος τῆς ζωῆς· κ τὸ δὲ • μάννα οἱ φαγόντες ἀπέθανον.» Οὐχ ἁπλῶς δὲ προσέ θηκε τὸν ὁ Ἐν τῇ ἐρήμῳ, ο ἀλλὰ βουλόμενος δείξαι, ὅτι οὐδὲ ἄχρι πολλοῦ διήρκεσε τοῖς πατράσι τὴ μάννα, ἀλλ' ἐν τῇ ἐρήμῳ μόνον, οὐ συνεισῆλθε δε αὐτοῖς εἰς τὴν ἐπαγγελίας γῆν. Οὗτος δὲ ἄρτος οὐ τοιοῦτος, ἀλλὰ διαιωνίζων, ὥστε πολλῷ μείζονα τῶν πατέρων αὐτῶν ἀγαθὰ δέξονται, είγε βουλήσονται. Πῶς δὲ οὐ μείζονα τὰ παρὰ Χριστοῦ διδόμενα; Κἂν γὰρ γεύσηταί τις θανάτου, ὅμως ζῇ διὰ τὴν ἐλπίδα τῆς ἀναστάσεως. Φανερῶς δὲ ἐνταῦθα περί τῆς μυστικῆς μεταλήψεως τοῦ σώματος αὐτοῦ φησιν. • Ο άρτος γάρ, φησὶν, ὃν ἐγὼ δώσω, ή σάρξ μου ἐστιν, ἣν ἐγὼ δώσω ὑπὲρ τῆς τοῦ κόσμου ζωής. Τὴν ἐξουσίαν δὲ αὐτοῦ δεικνύων, ὅτι οὐχ ὡς δεῖλος καὶ ἐλάττων τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ ἐσταυρώθη, ἀλλ' ἐκών, φησὶν, ὅτι Εγώ δώσω την σάρκα μου ὑπέρ τῆς τοῦ κόσμου ζωῆς. Εἰ γὰρ καὶ δεδόσθαι λέγεται ὑπὸ τοῦ Πατρὸς, ἀλλὰ καὶ ἑαυτὸν δεδωκέναι· ἐκεῖνο μὲν, ἵνα τὴν πρὸς τὸν Πατέρα ὁμόνοιαν μάθωμεν· τοῦτο δὲ, ἵνα τὴν αὐτεξουσιότητα τοῦ Υἱοῦ. Πρόσχες δὲ, ὅτι ὁ ἄρτος ὁ ἐν τοῖς μυστηρίοις ὑφ' ἡμῶν ἐσθιό μενος, οὐκ ἀντίτυπόν ἐστι τῆς τοῦ Κυρίου σαρκός, ἀλλ᾽ αὐτὴ ἡ τοῦ Κυρίου σάρξ. Οὐ γὰρ εἶπεν, ὅτι, Ο ἄρτος δν ἐγώ δώσω, ἀντίτυπόν ἐστι τῆς σαρκός μου, ἀλλ', ο ἡ σάρξ μοῦ ἐστι.» Μεταποιεῖται γάρ ἀποῤῥήτοις λόγοις ὁ ἄρτος οὗτος διὰ τῆς μυστικής εὐλογίας, καὶ ἐπιφοιτήσεως τοῦ ἁγίου Πνεύματος, εἰς σάρκα τοῦ Κυρίου. Καὶ μή τινα θροείτω τὸ τὸν ἄρτον σάρκα πιστεύεσθαι. Καὶ γάρ τοι καὶ ἐν σαρκὶ περιπατοῦντος τοῦ Κυρίου, καὶ τὴν ἐξ ἄρτου τροφήν προσιεμένου, ὁ ἄρτος ἐκεῖνος ὁ ἐσθιόμενος, εἰς σώμα αὐτοῦ μετεβάλλετο, καὶ συνεξωμοιοῦτο τῇ ἁγίᾳ αὐτ τοῦ σαρκὶ, καὶ εἰς αὔξησιν καὶ σύστασιν συνεβάλ λετο κατὰ τὸ ἀνθρώπινον. Καὶ νῦν οὖν ὁ ἄρτος εἰς σάρκα τοῦ Κυρίου μεταβάλλεται. Καὶ πῶς, φησὶν, οὐχὶ καὶ σὰρξ φαίνεται ἡμῖν, ἀλλ᾽ ἄρτος; Διὰ τὸ μὴ ' ἡμᾶς ἀηδίζεσθαι πρὸς τὴν βρῶσιν. Εἰ μὲν γὰρ σέξ ἐφαίνετο, ἀηδῶς ἂν διεκείμεθα πρὸς τὴν μετάληψιν νῦν δὲ, τῇ ἡμετέρᾳ ἀσθενείᾳ συγκαταβαίνοντος τοῦ Κυρίου, τοιαύτη φαίνεται ἡμῖν ἡ μυστική βρῶσις, οἷα ἐστὶν ἡ συνήθης ἡμῖν. Ὑπὲρ τῆς τοῦ κόσμου δὲ ζωῆς τὴν σάρκα αὐτοῦ πρὸς θάνατον δέδωκεν· ἀπο θανών γὰρ, τὸν θάνατον λέλυκε. Νέει δέ μος τοῦ κόσμου ζωήν, τάχα μὲν καὶ τὴν ἀνάστασιν (ὁ γὰρ θάνατος τοῦ Κυρίου τὴν καθολικὴν ἀνάστασιν παντὶ τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων ἐπραγματεύσατο)· τάχε δὲ καὶ τὴν ἐν ἁγιασμό και μακαριότητι ζωήν, τοῦ

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. VI. κόσμου ζωὴν ὀνομάζει. Κἂν γὰρ μὴ πάντες παρε· tamen seipsum pro mundo dedit, et quantum in ipso δέξαντο τὸν ἁγιασμὸν καὶ τὴν ἐν Πνεύματι ζωήν, ἀλλ᾽ οὖν ἔγε Κύριος ὑπὲρ τοῦ κόσμου ἑαυτὸν δέδωκε, καὶ ὅσον τὸ ἐπ' ἐκείνῳ, ὁ κόσμος ἐσώθη, καὶ ἡ φύσις ἅπασα ἡγιάσθη, καθό δύναμιν ἔλαβε νικᾷν την ἁμαρτίαν, καὶ ἡ ἁμαρτία ἀπέδρα διὰ τοῦ ἑνὸς ἀνθρώπου τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὥσπερ καὶ σθησεν. erat, mundus servatus, naturaque universa sancti ficata est, eo quod accepit virtutem vincendi peccalum per unam hominem Dominum nostrum Jesum Christum, sicut et per unum hominem Adam in peccatum ceciderat. δι᾿ ἑνὸς ἀνθρώπου τοῦ Ἀδὰμ εἰς ἁμαρτίαν ὠλι VERS. 53-56. • Decertabant ergo Judari inter se, dicentes: Quomodo hic potest nobis dare carnem suam ad edendum? Pixit eis Jesus: Amen, amen dico vobis, nisi ederitis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis: Qui edit meam carnem, et bibit meum sanguinem, habet vitam æternam, et ego suscitabo eumi in novissſmo die. Caro enim mea vere est cibus, et sanguis meus vere est potus.» Judæi cum andissent de esu carnis illius, discredunt. Ideo et verbum incredulitatis dicunt: Quomodo? Nam quando cogi. lationes incredulitatis ingrediuntur in animam, ingreditur simul, Quomodo? Propterea ipse volens hoc ostendere quod non sit impossibile, sed etiam valde necessarium, ait: Non potest aliter baberi vita, c nisi mneam carnem 595 comedatis, etc. Ita et Nicodemus ex incredulitate dicebat: ‹ Quomodo potest bomo intrare in ventrem matris? › Οportet igitur nos, cum audiverimus, Nisi ederitis carnem Filii, non habebitis vitam, in sumptionibus divinorum mysteriorum indubitatam retinere fidem, et non quærere, Quo pacto? Nam animalis homo, boc est qui sequitur cogitationes humanas et animales, sive naturales, non est capax eorum qua sunt super naturam, et spiritualium. Atque ita et spiritualemn esum carnis Dominica non intelligit cujus qui non sunt participes, non erunt participes æternæ vitæ, eo quod non susceperunt Jesum, qui est Vita æterna. Non enim nudi hominis caro est quae manducatur, seul Dei, et quæ delicare valet, utpote contemperata deitati. Ista etiam vero est cibus, co quod non ad parvum tempus duret, neque corrumpatur sicut corruptibilis cibus, sed æternæ vitæ sit subsidium. Similiter et potus sanguinis Domini, vere est potus: quia non ad tempus suflcit siti, sed semper absque siti conserval, nec indigere permittit bibentem, sicut et ad Samaritanam dicebat: «Qui bibit ex aqua quam ego dabo, non sitjet ".. Nam quisquis gratiam sancti Spiritus per sumptionem divinorum mysteriorum susceperit, neque famem spiritualem neque sitin patietur, qua- • Ἐμάχοντο οὖν πρὸς ἀλλήλους οι Ιουδαίοι, λέ γοντες· Πῶς δύναται οὗτος ἡμῖν δοῦναι τὴν σάρκα φαγεῖν; Εἶπεν οὖν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· 'Αμήν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ἐὰν μὴ φάγητε τὴν σάρκα τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου, καὶ πίητε αὐτοῦ τὸ αἷμα, οὐκ ἔχετε ζωὴν ἐν ἑαυτοῖς. Ὁ τρώγων μου τὴν σάρκα, καὶ πίνων μου τὸ αἷμα, ἔχει ζωὴν αἰώνιον· καὶ ἐγὼ ἀναστήσω αὐτὸν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ. Ἡ γὰρ σάρξ μου ἀληθῶς ἐστι βρῶσις, καὶ τὸ αἷμά μου ἀληθῶς ἐστι πόσις. ο Ακούσαντες οἱ Ἰουδαῖοι περὶ τῆς βρώσεως τῆς σαρκὸς τοῦ Κυρίου, ἀπιστοῦσι. Διὰ τοῦτο καὶ τὸ τῆς ἀπιστίας ῥῆμα, το, «Πῶς;» φθέγγονται. Ὅταν γὰρ ἀπιστίας λογισμοί εἰσέλθωσιν εἰς ψυχήν, τότε καὶ τὸ, Πῶς; συνεισέρχεται. Διὰ τοῦτο καὶ αὐτὸς θέλων δεῖξαι, ὅτι οὐκ ἔστι τοῦτο ἀδύνατον, ἀλλὰ καὶ σφό. δρα ἀναγκαῖον, καὶ οὐκ ἔστιν ὅλλως ἔχειν ζωήν, φησίν·. Ἐὰν μή μου τὴν σάρκα φάγητε, καὶ τὰ ἑξῆς. Οὕτω καὶ ὁ Νικόδημος ἐξ ἀπιστίας ἔλεγε· • Πῶς δύναται άνθρωπος εἰσελθεῖν εἰς τὴν κοιλίαν τῆς μητρός;» Δεῖ τοίνυν ἡμᾶς ἀκούσαντας, ὅτι ἐὰν μὴ φάγωμεν τὴν σάρκα τοῦ Υἱοῦ, οὐκ ἔχομεν ζωὴν, ἐν ταῖς μεταλήψεσι τῶν θείων μυστηρίων πίστιν έχειν ἀδίστακτον, καὶ μὴ ζητεῖν τὸ, Πῶς; Ο γὰρ ψυχικὸς ἄνθρωπος, τουτέστιν, ὁ λογισμοῖς ἀνθρωπίνοις καὶ ψυχικοῖς, ήτοι φυσικοῖς, ἑπόμενος, οὐ δέχεται τὰ ὑπὲρ φύσιν καὶ πνευματικά· ὥσπερ οὖν καὶ τὴν πνευματικὴν βρῶσιν τῆς τοῦ Κυρίου σαρκὸς οὐ νοεί, ἧς οἱ μὴ μεταλαμβάνοντες, ἀμέτοχοι ἔσονται τῆς αἰωνίου ζωῆς, ὡς μὴ παραδεξάμενοι τὸν Ἰησοῦν τὸν ὄντα ζωὴν ἀληθινήν. Οὐ γὰρ ψιλοῦ ἀνθρώπου σάρξ ἐστιν ἡ ἐσθιομένη, ἀλλὰ Θεοῦ, καὶ θεοποιεῖν δυναμένη, ὡς ἀνακραθείσα θεότητι. Αὕτη καὶ ἀληθῶς ἐστι βρώσις, καθὸ οὐ πρὸς ὀλίγον καιρὸν διαρκεῖ, οὐδὲ φθείρεται καθάπερ ή ρευστή βρῶσις, ἀλλὰ τῆς αἰωνίου ζωῆς ἐστιν ἐπίκουρος. Ομοίως δὲ καὶ ἡ πόσις τοῦ αἵματος τοῦ Κυρίου, ἀληθῶς ἐστι πότις, ὅτι μὴ πρὸς καιρὸν ἐπαρχει τῷ δίψει, ἀλλ᾽ εἰς ἀεὶ ἄδιψον διατηρεῖ καὶ ἀνεπιδεῖ τὸν πιόντα· καθὼς καὶ πρὸς τὴν Σαμαρείτιν ἔλεγεν, ὅτι, «Ο πίνων ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ ἐγὼ δώσω, οὐ διψήσῃ. ο Ὅστις γὰρ τὴν χάριν τοῦ ἁγίου Πνεύματος διὰ τῆς μεταλήψεως τῶν θείων μυστηρίων δέξεται, οὔτε λιμώττει νοητὸν λιμόν, ούτε διψᾷ δίψος, οἷον οἱ ἄπιστοι. • Ο τρώγων μου την σάρκα, καὶ πίνων μου τὸ αἷμα, ἐν ἐμοὶ μένει, κἀγὼ ἐν αὐτῷ. Καθὼς ἀπό στειλέ με ὁ ζῶν Πατὴρ, κἀγὼ ζῷ διὰ τὸν Πατέρα - καὶ ὁ τρώγων με, κἀκεῖνος ζήσεται δι' εμέ. Οὗτός ἐστιν ὁ ἄρτος ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβάς· οὐ καθὼς ἔφαγον τὸ μάννα οι πατέρες ὑμῶν ἐν τῇ ἐρήμῳ, καὶ 89 1 Cor. 1, 14. σε Joan. 1, 15. lem increduli. VERS. 57-59. • Qui edit meam carnem, et bibit meuin sanguinem, in me manet, et ego in illo. Sicut misit me vivens Pater, ita et ego vivo propter Patrem, et qui ederit me, et ipse vivet propter me. Hic est panis qui de cœlo descendit: non sicut comederunt patres vestri manna, et mortui sunt.

' Qui edit hunc panem, vivet in aeternum.» lloc loco ἢ ἀπέθανον. Ο τρώγων τοῦτον τὸν ἄρτον, ζήσεται εἰς discimus sacramentum communionis. Nam qui edit τὸν αἰῶνα. Ενταῦθα μανθάνομεν τὸ μυστήριον et bibit carnem et sanguinem Domini, in ipso manet τῆς μεταλήψεως. Ο γὰρ τρώγων καὶ πίνων τὴν Domino, et Dominus in ipso. Contemperatio enim σέρκα καὶ τὸ αἷμα τοῦ Κυρίου, ἐν αὐτῷ μένει τῷ Hi nova, et super rationem, ita ut sit Deus in nobis, Κυρίῳ, καὶ ὁ Κύριος ἐν αὐτῷ. Συνανάκρασις γὰρ et nos in Deo. Non audis terribilem auditum? Non ξένη καὶ ὑπὲρ λόγον γίνεται, ὥστε εἶναι τὸν Θεὸν Deum nulum manlucamus: tangi enim nequit, et ἐν ἡμῖν, καὶ ἡμᾶς ἐν τῷ Θεῷ. Οὐκ ακούεις φρικτών incorporeus est, et neque oculis neque dentibus ἄκουσμα; Οὐ Θεὸν ψιλόν τρώγομεν, (ἀναφής γάρ apprehendi potest; neque rursum nudi hominis ἐστι καὶ ἀσώματος, καὶ οὔτε ὀφθαλμοῖς, οὔτε ὁδοῦ carnem, nihil enim prodesse potest: sed quia Deus σιν ἁλώσιμος), οὐδὲ πάλιν ψιλοῦ ἀνθρώπου σάρκε univit sibi carnem secundum ineffabilem contem- (οὐδὲν γὰρ ὠφελῆσαι δύναται)· ἀλλ᾽ ἐπειδὴ θείος perationem, vivifica est et caro, non quod in Dei ἤνωσεν ἑαυτῷ τὴν σάρκα κατὰ τὴν ἄῤῥητον ανάκραnaturam transierit, absit! sed ad similitudinem can- σιν, ζωοποιὸς ὑπάρχει καὶ ἡ σὰρξ, οὐχ ὅτι εἰς τὴν dentis ferri, quod et ferrum manet, et ignis osten- τοῦ Θεοῦ φύσιν μετακεχώρηκεν, ἅπαγε! ἀλλὰ κατά dit operationem: sic igitur et Domini caro manens τὴν ὁμοίωσιν τοῦ πεπυρωμένου σιδήρου, ὃς καὶ caro, vivifica est sicut Dei Verbi caro. Igitur quem- σίδηρος μένει, καὶ τὴν τοῦ πυρὸς δείκνυσιν ἐνέρ admodum ego, inquit, vivo propter Patrem, loc γειαν· οὕτως οὖν καὶ ἡ τοῦ Κυρίου σαρξ μένουσα est, tanquam natus ex Patre, qui est vita, ita et σὰρξ, ζωοποιός ἐστιν, ὡς τοῦ Θεοῦ Λόγου σάρξ. qui manducat me, vivet propter me, dum quodam- Ὥσπερ οὖν, φησὶν, ἐγὼ ζῶ διὰ τὸν Πατέρα, τουτέmodo miscetur mihi, et transelementatur in me, στιν, ὡς γεννηθεὶς ἐκ τοῦ Πατρός, ὅς ἐστι ζωή, qui 596 vivificare possum. Quando autem audis, οὕτω καὶ ὁ τρώγων με, ζήσεται δι' ἐμὲ ἀνακιρνώ ‹ Ego vivo,» ne existimes eum juxta participationem μενος, ὥσπερ καὶ μεταστοιχειούμενος εἰς ἐμὲ τὸν vitæ vivere, alioqui animal diceretur Deus, sed non ζωογονεῖν ἰσχύοντα. "Οταν δὲ ἀκούσῃς, ὅτι, «Εγώ est, neque enim Deus animal nominatur, neque ζω, ο μὴ νόμιζε αὐτὸν κατὰ μετοχήν ζωῆς ζην creatura quædam vita vocabitur. Sæpe autem et γὰρ ἂν ζῶον ἐλέγετο ὁ Θεός· ἀλλ᾽ οὐκ ἔστιν. Ούτε multum in ore versat, ‹ Patres vestri comederunt γὰρ Θεὸς ζῶον ονομάζεται, οὔτε κτιστὸν ἡ ζωή manna in solitudine, › ut persuadeat hominibus. Nain κληθήσεται. Συνεχῶς δὲ ἄνω και κάτω στρέφει το si possibile quadraginta annis sine messe et semente • Οι πατέρες ὑμῶν ἔφαγον τὸ μάννα ἐν τῇ ἐρήμου, ο pasci homines, et conservari illorum vitam: multo διὰ τὸ πεῖσαι τοὺς ἀκούοντας, ὅτι εἰ δυνατὸν ἐγίνετο magis nunc conservabit nostram spiritualem nie. ἐν τεσσαράκοντα ἔτεσιν ἄνευ ἀμητοῦ καὶ σποράς liori pane Dominus, carne sua, quæ absque semine διατραφῆναι ἀνθρώπους, καὶ διακρατηθῆναι αὐτοῖς viri ex virgine est constituta. Ubique autem vitæ τὴν ζωὴν, πολλῷ μᾶλλον νῦν διακρατήσει τὴν ζωὴν meminit, et crebro hoc nomen addidit, quia nihil ἡμῶν τὴν νοητὴν τῷ κρείττονι ἄρτῳ ὁ Κύριος, τῇ ita suave hominibus ut res illa. Igitur et tu potes σαρκὶ αὐτοῦ τῇ ἄνευ σπορᾶς ἀνδρὸς συστάσῃ ἐκ non solum secundum mysticam communionem co- παρθένου γῆς. Πανταχοῦ δὲ ζωῆς μέμνηται, καὶ medere et bibere carnem et sanguinen Donini, sed συχνότερον τοῦτο τὸ ὄνομα παράγει, ἐπειδὴ οὐδὲν et alio quodam modo. Etenim et carnem quidem οὕτως ἡδὺ τοῖς ἀνθρώποις, ὡς τοῦτο τὸ χρῆμα. Κα! manducat aliquis, quando per practicen incedit. σὺ τοίνυν δύναται οὐ μόνον κατὰ τὴν μυστικήν μετά Caro enim confectu difficilis, sicut et practice labo- ληψιν ἐσθίειν καὶ πίνειν τὴν σάρκα καὶ τὸ αἷμα τοῦ riosa. Sanguinem vero bibit ut vinum quod cor Δεσπότου, ἀλλὰ καὶ κατ' ἄλλον τρόπον. Καὶ γὰρ τὴν Latifcal, contemplativus. Labore enim carct con- μὲν σάρκα ἐσθίει τις, ὅταν διὰ τῆς πρακτικής βα templatio, imo et laborum requies est, et potui si- δίζῃ· δυσκατέργαστον γὰρ ἡ σάρξ, ὥσπερ καὶ ἡ miiatur, quia et potus minori labore eget quam πρακτικὴ ἔγκοπος· τὸ δὲ αἷμα πίνει, ὡς οἶνον εὐ cibus. φραίνοντα καρδίαν, ὁ θεωρητικός· ἄκοπον γὰρ ἡ θεωρία, μᾶλλον δὲ καὶ κόπων ἀνάπαυσις, καὶ πόσει ἐοικυία, ἐπεὶ καὶ ἡ πόσις ἄκοπον μᾶλλον, ήπερ ή βρώσις. VERS. 60-63. «llæc dixit in synagoga docens in Capernaum. Multi ergo his auditis ex discipulis ejus, dixerunt: Burus est hic sermo, quis potest eum audire? Sciens autem Jesus apud semetipsum quod murmurabant de hoc discipuli ipsius, dixit eis: Iloc vos offendit? Quid igitur si videritis Filium hominis ascendentem eo ubi prius erat?» Quare in synagoga docuit? Partim quod volebat venari multitudinem, partim quod ostendebat se non esse contrarium legi, quæ legebatur in synagogis. Quare autem tales sermones in medium proferebat, quamvis sciebat nullam inde utilitatem percepturum, 'sed multos etiam inde magis offendi? Nam_et_di- • Ταῦτα εἶπεν ἐν τῇ συναγωγῇ διδάσκων ἐν Καπερναούμ. Πολλοὶ οὖν ἀκούσαντες ἐκ τῶν μαθη τῶν αὐτοῦ, εἶπον· Σκληρός ἐστιν ὁ λόγος οὗτος· τις δύναται αὐτοῦ ἀκούειν; Εἰδὼς δὲ ὁ Ἰησοῦς ἐν ἑαυ τῷ, ὅτι γογγύζουσι περὶ τούτου οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ, εἶπεν αὐτοῖς· Τοῦτο ὑμᾶς σκανδαλίζει; Ἐὰν οὖν θεωρῆτε τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου ἀναβαίνοντα, ὅπου ἦν τὸ πρότερον;» Τίνος ένεκεν ἐν τῇ συναγωγή ἐδίδασκεν; "Αμα μὲν τὸ πλῆθος θηρεῦσαι βουλόμε νος, ἅμα δὲ δεικνύων, ὅτι οὐκ ἐναντίος ἐστὶ τῷ νότ μῳ τῷ ἀναγινωσκομένῳ ἐν ταῖς συναγωγαίς. Διατί δὲ τοὺς τοιούτους λόγους εἰς τὸ μέσον προβφερε, καίτοι μηδένα μέλλων ὠφελῆται, ἀλλὰ πολλούς

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. VI. bic, quis potest illum audire?» Igitur quod lucrum ex his verbis? Imo plurimum et maximum. Nam quoniam memores erant subinde cibi corporalis, et manna in medium proferebant, ostendens eis quod onntia ilia figura fuerint et umbra, quæ autem ab ipso nunc introducuntur, veritas sint: ejus gratia hæc dicit, et spiritualis cibi mentionem facit ut faciat eos a sensibilibus aliquantum emergere, contemnereque figuras et umbras, et accurrere ad veritatem. Sed illi cum nihil possent intelligere quod supra sensum, meliores non funt, sed magis resiliunt, et dicunt: • Durus est sermo hic, hoc est, asper, et qui suscipi nequeat. Quis enim cum carnalis sit, posset suscipere spiritualem cibum, et panem qui de coelo descendit, et carnem quæ comeditur? 597 Quando autem audis quod discipuli ejus recedunt, ne intellexeris eos qui vere sunt discipuli, sed eos qui sequebantur in ordine disci pulorum, et videbantur figuram quidem gerere discipulorum, cum docerentur ab eo. Etenim et inter discipulos erant quidam, qui ad reliquam turbam collati dicebantur ejus discipuli (manebant enim apud eum longiore tempore quam turbæ), ad alios autem veros discipulos collati, nullius erant momenti, eo quod ad tempus credebant ei, et frigido quodam (ut sic dicam) calore. Vide autem insipientiam illorum. Nam debebant interrogare et discere ea quæ ignorabant: at illi resiliebant, et nihil spiritualiter exponebant, sed omnia ut videbantur. Nam quia carnem audierant, putabant quod eos cogeret carnis et sanguinis fieri devoratores. Quia autem nos spiritualiter intelligimus, neque σκανδαλίζειν μᾶλλον; Καὶ γὰρ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ scipuli ejus his auditis, dixerunt, «Durus est sermo ἀκούσαντες, εἶπον· ο Σκληρός ἐστιν ὁ λόγος οὗτος • τίς δύναται αὐτοῦ ἀκούειν;» Τί οὖν τὸ κέρδος ἐκ τού των τῶν ῥημάτων; Καὶ μάλα πολὺ καὶ μέγα. Ἐπεὶ γὰρ σωματικῆς τροφῆς ἐμέμνηντο συνεχῶς, καὶ τὸ μάννα εἰς μέσον προσφερον, δεικνύων αὐτοῖς, ὅτι πάντα ἐκεῖνα τύποι ἦσαν καὶ σκιά, τὰ νῦν δὲ παρ᾽ αὐτοῦ λεγόμενα ταῦτα, εἰσὶν ἡ ἀλήθεια, τούτου ένε κεν ταῦτα λέγει, καὶ τροφῆς πνευματικῆς μέμνηται, ἵνα πείσῃ αὐτοὺς ἀπὸ τῶν αἰσθητῶν ποσῶς ἀνανεῦσαι, καὶ τῶν τύπων μὲν καὶ τῆς σκιᾶς καταφρονῆσαι, τῇ δὲ ἀληθείᾳ προσδραμεῖν. 'Αλλ' ἐκεῖνοι μηδὲν ὑπὲρ τὴν αἴσθησιν νοεῖν δυνάμενοι, οὔτε βελτιοῦνται, καὶ μᾶλλον ἀποπηδῶσι καί φασι· • Σκληρός ἐστιν ὁ λόγος οὗτος,» ἀντὶ τοῦ, τραχύς, ἀπαράδεκτος. Τίς γάρ σαρκικὸς ὤν, δύναται παρα δέξασθαι πνευματικὴν τροφὴν, καὶ ἄρτον ἐξ οὐρα νοῦ καταβαίνοντα, καὶ σάρκα ἐσθιομένην; "Οταν δὲ ἀκούσῃς, ὅτι οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ ἀπεπήδησαν, μή τοὺς ὄντως μαθητὰς νοήσῃς, ἀλλὰ τοὺς εἰς τάξιν μαθητῶν αὐτῷ ἀκολουθοῦντας, καὶ τῷ φαινομένῳ μόνῳ σχηματιζομένους, ὅτι διδάσκονται παρ' αὐτοῦ. Καὶ γὰρ ἐν τοῖς μαθηταῖς ἦσάν τινες, οἶ, ὡς μὲν πρὸς τὸν ἔχλον συγκρινόμενοι, ἐλέγοντο αὐτοῦ μας θηταί· παρέμενον γὰρ αὐτῷ πλείονα καιρὸν, Υπερ οἱ ὄχλοι· ὡς δὲ πρὸς τοὺς ἀληθινοὺς αὐτοῦ μαθητές παρεξεταζόμενοι, οὐδενὸς ἦταν ἄξιοι, ἅτε πρὸς και ρὸν πιστεύσαντες αὐτῷ, καὶ ἀπὸ ψυχρᾶ;, ἵν' οὕτως εἴπω, θερμότητος. Ορα δὲ ἀνοησίαν. Δέον γὰρ ἐρωτῆσαι, καὶ μαθεῖν τὰ ἀγνοούμενα, οἱ δὲ ἀποπηδώσι, καὶ οὐδὲν πνευματικῶς ἐκλαμβάνονται, ἀλλὰ πάντα κατὰ τὸ φαινόμενον. Ἐπεὶ γὰρ σάρκα ἤκουον; ἐνόμιζον, ὅτι σαρκοφάγους αὐτοὺς ἀναγκάζει γενέσθαι καὶ αἱμοβόρους. Οἱ δὲ πνευματικῶς νοοῦντες ἡμεῖς, οὔτε σαρκοφάγοι ἐσμὲν, καὶ μᾶλλον ἁγιαζόμεθα διὰ τῆς τοιαύτης τροφῆς. Θέλων δὲ δεῖξαι αὐτοῖς, ὅτι ὡς Θεὸν οὐδὲν αὐτὸν λανθάνει τῶν ἐν ταῖς καρδίαις αὐτῶν, φησί·. Τοῦτο ὑμᾶς σκανδαλίζει; ο Ἐὰν οὖν ἴδητε εἰς οὐρανὸν ἀνερχόμενον ἐμὲ, τὸν φαινό. μενον Υἱὸν ἀνθρώπου, ὅπου ἦν τὸ πρότερον ὡς Θεός; Ο γὰρ αὐτὸς ἀναβαίνει ὡς ἄνθρωπος, ὅπου ἦν τὸ πρότερον ὡς Θεός. τοῦτο δὲ εἶπεν, ἵνα ἀπαγάγη αὐτοὺς ἀπὸ τοῦ νομ ειν αὐτὸν εἶναι υἱὸν Ίως σήφ. Ο γὰρ πιστεύσας, ὅτι ἐν οὐρανῷ ἦν τὸ πρό τερον, πάντως δήπου πιστεύσει αὐτὸν μηδὲ τοῦ Ἰωσὴφ υἱὸν εἶναι, ἀλλὰ τοῦ Θεοῦ· καὶ λοιπὸν ποι σθήσεται τοῖς παρ' αὐτοῦ λεγομένοις. Ακούων δὲ, ὅτι ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐν οὐρανῷ ἦν τὸ πρότερον, μὴ νόμιζε ὅτι ἐξ οὐρανοῦ κατέβη τὸ σῶμα (τοῦτο γὰρ Μαρκέλλου τοῦ αἱ εσιάρχου καὶ Απολιναρίου τὸ παραλήρημα)· ἀλλ' ἐπειδὴ εἷς καὶ ὁ αὐτὸς ἦν Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου καὶ Θεὸς Λόγος, λέγεται, καθὰ τερον ὡς Θεός. • Τὸ πνεῦμά ἐστι τὸ ζωοποιοῦν· ἡ σαρξ οὐκ ὤφε - λεῖ οὐδέν. Τὰ ῥήματα ἃ ἐγὼ λαλῶ ὑμῖν, πνευμά ἐστι καὶ ζωὴ ἐστιν. Αλλ' εἰσί τινες ἐξ ὑμῶν οἱ οὐ πιστευουσιν. ίδει γὰρ ἐξ ἀρχῆς ὁ Ἰησοῦς, τίνες εἰσὶν οἱ μὴ πιστεύοντες, καὶ τίς ἐστιν ἡ παραδώσων αὐτόν, ο Επειδή, ὡς πολλάκις εἴπομεν, σαρκικῶς carnium voratores nos sumus, imo sanctificamur per talem cibum. Volens autem ostendere eis quod sicut Deus nihil ignoret, quod sit in cordibus ipsorum, dicit: «lloc vos offendit? • Quid igitur si videritis ascendentem in cœlum me, qui vobis Filius hominis esse videor, ubi eram prius sient Deus? Nam ipse ascendit ut bomo, ubi erat prius ut Deus. Hoc autem dixit ut abducat eos ab opinione, qua putabant eum filium esse Joseph. Nam qui credit quod in cœlo erat prius, omnino credet eum neque Joseph esse filium, sed Dei, et fidem habebit iis, quæ ab eo dicuntur. Cum autem audicris quod Filius hominis erat in cœlo prius, ne putes quod ex cœlo descenderit corpus, ut Marcellus et Apollinarius hæresiarchæ delirarunt: sed quia unus et idem erat Filius hominis, et Deus Verbum, dicitur, sicut diximus, ascendere ut homo, ubi erat prius ut Deus. εἴπομεν, ἀναβαίνειν ὡς ἄνθρωπος, ὅπου ἦν τὸ πρόσ VERS. 64, 65. «Spiritus est qui vivificat, caro non prodest quidquam. Verba quæ ego loquor vobis, spiritus et vita sunt. Sed sunt quidam ex vobis qui non credunt. Noverat enim ab initio Jesus, qui essent non credentes, et quis proditurus esset ipsum.. Quoniam, ut sape dixi: us, carnaliter

THEOPHYLACT" BULGARIE ARCHIEP. exponentes ea quæ dicebantur a Christo, offende- ἐκλαμβάνοντες τὰ λεγόμενα παρὰ τοῦ Χριστοῦ, bantur, dicit quod Spiritualiter intelligere ea quæ dicuntur a me, hoc solum prodest; caro autem, hóc est, carnaliter illa exponere, nihil prodest, sed offendiculi occasio fit. Sic igitur illi qui carnaliter audiebant quæ a Christo dicebantur, offendebantur. Subditigitur, Verba quæ ego loquor, spiritus sunt, hoc est, spiritualia sunt, et vita, nibil carnale ha bentia, et vitam afferentia æternam. Ostendens autem deitatis esse dignitatoun, revelare quæ occulta sunt, dicit ad eos: «Sunt quidam ex vobis qui non credunt. s Dicens autem, «quidam, o discipulos excepit. 598 Et evangelista volens ostendere quod ab initio mundi omnia cognoverit, dicit: «Ab initio noverat Jesus qui essent non credoutes, insuper et proditoris malitiam: quo certo monstrabatur deitas. Nam propheta inquit de Deo: «Qui sciebat omnia priusquam ipsa ferent”. ' ἐσκανδαλίζοντο, φησίν, ὅτι, Τὸ πνευματικῶς νοεῖν τὰ λεγόμενα παρ' ἐμοῦ, τοῦτό ἐστι τὸ ὠφελοῦν· ἡ δὲ σάρξ, τουτέστι, το σαρκικῶς αὐτὰ ἐκδέχεσθαι, οὐδὲν ὠφελεῖ, ἀλλὰ σκανδάλου ἀφορμή γίνεται. Οὕτω δὴ αὐτοὶ σαρκικῶς ἀκούοντες τῶν παρὰ Χρι στοῦ λεγομένων, ἐσκανδαλίζοντο. Επιφέρει οὖν, ὅτι, • Τα ρήματα, ὰ ἐγὼ λαλῶ, πνεῦμά ἐστι, ο τουτέστι, πνευματικά ἐστι, ι καὶ ζωή ἐστιν, ο οὐδὲν ἔχοντα σαρκικὸν, καὶ ζωὴν προξενοῦντα αιώνιον. Δεικνύων δὲ τὸ τῆς θεότητος ἀξίωμα, τὸ ἀποκαλύ πτειν φημὶ τὰ κεκρυμμένα, φησὶ πρὸς αὐτοὺς, ὅτι • Εισί τινες ἐξ ὑμῶν, οἱ οὐ πιστεύουσιν.» Εἰπὼν δὲ, ο τινές, ο τοὺς μαθητὰς ὑπεξήγαγε. Καὶ ὁ εὐαγ γελιστής θέλων ἡμῖν δεῖξαι, ὅτι πρὸ καταβολής κόσμου πάντα ἐγίνωσκε, φησίν, ὅτι, Ἐξ ἀρχῆς ἐγί νωσκεν ὁ Ἰησοῦς, τίνες εἰσὶν οἱ μὴ πιστεύοντες, ὅτι δὲ καὶ τοῦ προδότου τὴν πονηρίαν· ὅπερ εν ἐληθοῦς θεότητος ἔνδειξις. Ο γὰρ προφήτης περὶ τοῦ Θεοῦ φησιν·. Ο εἰδὼς τὰ πάντα πριν γενέ σεως αὐτῶν. ο • Καὶ ἔλεγε· Διὰ τοῦτο εἴρηκα ὑμῖν, ὅτι οὐδεὶς δύναται ἐλθεῖν πρὸς μὲν ἐὰν μὴ ᾖ δεδομένον αὐτῷ ἐκ τοῦ Πατρός μου. Εκ τούτου πολλοὶ ἀπῆλθον τῶν μαθητῶν αὐτοῦ εἰς τὰ ὀπίσω, καὶ οὐκ ἔτι μετ' αὐτ τοῦ περιεπάτουν. Εἶπε δὲ ὁ Ἰησοῦς τοῖς δώδεκα - Μὴ καὶ ὑμεῖς θέλετε ὑπάγειν;» Πολλάκις είπομεν, ὅτι ὅταν ἀκούσῃς, ὡς ὁ Πατήρ δίδωσι τὴν εἰς τὸν Υἱὸν πίστιν, μὴ νομίσῃς, ὅτι ἄλλους μὲν εὐεργετεί ὁ Πατὴρ κατὰ ἀποκλήρωσιν, ἄλλους δὲ οὔ: τοῦτο γὰρ ἀδικοῦντός ἐστιν, ἀλλ' ἐκείνους εὐεργετεῖν νόμιζε τὸν Πατέρα, καὶ ἐκείνοις διδόναι τὴν τῆς πίστεως δωρεάν, ὅσοις ή προαίρεσις συνεργεῖ. Ο γὰρ μὴ ὑπὸ τῆς προαιρέσεως συνεργούμενος, οὐδὲ ἀπὸ τοῦ Θεοῦ προσλαμβανόμενος ὠφελεῖται. Οἷόν τι λέγω Πᾶσι δίδωσιν ὁ Θεὸς, ἀλλ᾽ οἱ μὲν καὶ λαμβάνουσι, καὶ χρῶνται καλῶς τῷ δεδομένῳ, καὶ φυλάττοντες αὐτὸ, δεικνύουσι τὴν τοῦ Θεοῦ δωρεάν. Οἱ δὲ λαμβά νουσι μὲν, ἀπολλύντες δὲ τὰ δεδομένα, φαίνονται μηδὲν λαβόντες. Οταν οὖν λέγῃ ὁ εὐαγγελιστής, ὅτι Ἐὰν μὴ ᾖ δεδομένον τινὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς, οὐ δύνα ται ἐλθεῖν πρὸς τὸν Υἱόν, τοῦτο λέγει, ὅτι, Εκείνος ἔρχεται πρὸς τὸν Υἱόν, ᾧτινι δώσει ὁ Πατήρ, ήτοι παρ' οὗ φυλαχθείη ἡ γενομένη αὐτῷ παρὰ Θεοῦ δωρεά. • Απήλθον οὖν πολλοὶ τῶν μαθητῶν εἰς τὰ ὀπίσω· ν τουτέστιν, ἀποσχίσαντε; ἑαυτοὺς τοῦ Διδασκάλου, οὐκ εἰς προκοπὴν προῆλθον, ἀλλ' VERs. 66-68.Et dicebat: Propterea dixi vobis, quod nemo potest venire ad me, nisi fuerit ei datum a Patre meo. Εx eo tempore multi discipulorum ejus abierunt retrorsum, nec amplius cum illo ambulabant. Dixit ergo Jesus ad duodecim: Num et vos vultis abire?» Sepe diximus, quando audieris quod Pater dal fdem in Pilium, ne existimes quod aliis benefaciat Pater quos segreget, aliis autem non: hoc enim injuste agentis esset; sed illis benefacere pula Patrem, et illis dare donum dei, quiļus cooperatur electio et voluntas. Nam qui a voluntate non adjuvatur, etiamsi a Deo assumitur, non percipit utilitatem: ut exempli gratia quid dicam: Omnibus dat Deus, sed hoc quidam et sumunt bene, et utuutur eo quod datur, et custodientes illud, ostendunt Dei donum. Quidam autem recipiunt: sed ea qui dantur, disperdunt, ita ut nihil accepisse videantur. Quando igitur evangelista dicit, Nisi fuerit alicui datum a Patre, non poterit venire ad Filium, hoc dicit, Ille venit ad Filium, cui daturus est Pater, hoc est, a quo custoditum fuerit donum a Deo quod illi datum est. • Abicrunt igitur multi discipuli retrorsum, hoc est, diviserunt se a Magistro, et progressi sunt non profcientes, sed retrorsum, hoc est, in incredulitatem. Nam revera qui seipsum a Christo dividit, retrorsum vadit: qui aulem secundum Paulum adbæret εἰς τὰ ὀπίσω, τουτέστιν, εἰς ἀπιστίαν· τῷ ὄντι Domino, semper se extendit ad anteriora ". Ipse autem ostendens quod nullius vel ministerii vel curæ quod sibi impendebant indigeat, dicit eis: • Num etiam vos vultis abire?. Quare aulem non magis laudavit duodecim, quod non cum aliis abacti fuerunt? Partim quia servabat diguiss Dan. xas, 42. Philipp. ut, 13. γὰρ, ὁ ἑαυτὸν ἀποσχίζων τοῦ Χριστοῦ, εἰς τὰ ὀπίσω ἄπεισιν· ὁ δὲ κατὰ Παῦλον κολλώμενος τῷ Κυρίῳ, ἀεὶ τοῖς ἔμπροσθεν επεκτείνεται. Αὐτὸς δὲ δειχνύ; ὅτι οὐ δέεται τινος, οὐδὲ τῆς παρ' αὐτῶν τούτων διακονίας ή θεραπείας, λέγει πρὸς αὐτούς· «Μή καὶ ὑμεῖς θέλετε ὑπάγειν; ο Διὰ τί δὲ μᾶλλον οὐχ Ex collatione codd. Venet. S. Marci. Cod. 30, ή γενομένη αὐτῷ παρὰ Θεοῦ δωρεά, καὶ ὃς ποιήσει ἑαυτὸν ἄξιον τοῦ λαβεῖν. Απῆλ θον οὖν, κ. τ. λ. • Denum a Dco, quod illi dalum est, et qui se dignum accipiendi præstiterit. Abierunt igitur multi,, etc.

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. VI. ἐπήνεσε τοὺς δώδεκα, ὡς μὴ συναπαχθέντας τοῖς taleum doctori convenientem: partim quia boc ἄλλοις; Ομοῦ μὲν τηρῶν τὸ τῷ διδασκάλῳ πρέπον modo magis attrabi poterant. Nam si quidem lauἀξίωμα, ὁμοῦ δὲ δεικνύων καὶ ἡμῖν, ὅτι διὰ τούτου μᾶλλον ἐφέλκεσθαι τοῦ τρόπου ἔνεστιν. Εἰ μὲν γὰρ ἐπήνεσε, κἂν ἔπαθόν τι ἀνθρώπινον, καὶ ἡλαζονεύσαντο, χαρίζεσθαι αὐτῷ οἰόμενοι διὰ τῆς ἀκολου θήσεως. Τὸ δὲ δεικνύναι, ὡς οὐ δεῖται τῆς ἀκολου θήσεως αὐτῶν, μᾶλλον αὐτοὺς ἡδύνατο κατέχειν, ὡς εὐεργετουμένους μᾶλλον, ἢ εὐεργετοῦντας, καὶ λαμβάνοντας χάριν, ή διδόντας. Σκόπει δε, πῶς συνετῶς εἶπεν. Οὐκ εἶπε γὰρ Ἀπέλθετε· τοῦτο γὰρ ἀπωθουμένου ἦν· ἀλλ᾽ ἐρωτα· Μὴ θέλετε υπάγειν; › ὅπερ ἦν αὐτοὺς ποιοῦν κυρίους τοῦ ἀκολουθεῖν καὶ μή· δεικνύντος, ὅτι οὐ βούλεται αὐτοὺς αἰδο! τῇ πρὸς αὐτὸν ἀκολουθεῖν αὐτῷ, ἀλλὰ μετὰ τοῦ χάριν εἰδέναι ὑπὲρ τοῦ ἀκολουθεῖν. @ dasset, forte humanum quiddam passi fuissent, factique arrogantiores existimassent se illi gratidcari propter comitationem. Per hoc aulem, quod demonstravit eis se nullius indigere comitatu, magis potuit eos continere, eo quod beneficium potius accipiant quam præstent: et accipiant magis quam dent. Et considera quam prudenter dixerit: non enim dixit, Abile, hoc enim repellentis fuisset: sed interrogavit, ‹ Num vultis abire? › Quo verbo eis liberum faciebat, sequereruir, necno: et demonstrabat quod nollet eos reverentia erga se, comitari se: sèd ut scirent beneficium esso quod sequantur. VERS. 69-72. «Respondit ergo ei Simon Petrus: 599 Domine, ad quem ibimus? Verba vitæ æterne habes, et nos credimus et cognovimus quod tu es Christus Filius Dei vivi. Respondit eis Jesus: Nonne ego vos duodecim elegi? el ex vobis unus diabolus est? Dicebat autem de Juda Simonis Iscariotæ. Hic enim proditurus erat eum, cum esset unus ex duodecim. Petrus cum esset amator fratrum, pro toto choro respondet. Non enim dixit, Domine, ad quem ibo? et, Cognovi et credidi, sed,. Ad quem ibimus? › etc. Vitæ autem æternæ verba Dominum habere dicit, quia audiverat eum dicentem, ‹ Eum qui credit in me, resuscitabo, et habebit vitam æternam. Jam enim illi resurrectionem receperant, et omnem doctrinam: itaque verba ipsa offendiculo non erant, sed attendendi negligentia et ignavia, imprudentiaque auditorum. Nam bi duodecim cadem audierunt, nec tamen sunt offensi, sed manserunt. Quid igitur Christus? Nunquid laudat Petrum, sicut alio loco facit? Minime, ut ne videretur blandiri illi quod apud se maneret. Sed quid dixit ad Petrum? Ego quidem vos elegi duodecim, verumtamen neque vos omnes estis electione digni, sed unus ex vobis diabolus est. Hoc autem bifariam est intelligendum: vel enim sic: Nunc mea otnnia calumniatur, et nihil illorum recipit; vel sic: Calumniaturus est me. Et enim reipsa talis apparuit Judas, calumnians apud Judæos Dominum, et mysteria ejus illis effe- • Απεκρίθη αὐτῷ Σίμων Πέτρος Κύριε, πρὸς τίνα ἀπελευσόμεθα; Ρήματα ζωῆς αἰωνίου ἔχεις· καὶ ἡμεῖς πεπιστεύκαμεν, καὶ ἐγνώκαμεν, ὅτι σὺ εἶ ὁ Χριστὸς ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος. Απεκρίθη αύ τοῖς ὁ Ἰησοῦς· Οὐκ ἐγὼ ὑμᾶς τοὺς δώδεκα ἐξελεξάμην; Καὶ ἐξ ὑμῶν εἰς διάβολός ἐστιν; “Ελεγε δὲ τὸν Ἰούδεν Σίμωνος Ισκαρίωτην· οὗτος γὰρ ἔμελλεν αὐτὸν παραδιδόναι, εἷς ὢν ἐκ τῶν δώδεκα. ο Φιλόστοργος ῶν ὁ Πέτρος καὶ φιλάδελφος, ὑπὲρ παντὸς ἀπολογεί και τοῦ χοροῦ. Οὐ γὰρ εἶπε, Κύριε, πρὸς τίνα απε λεύσομαι; Καὶ ὅτι Εγνωκα καὶ πεπίστευκα, ἀλλὰ, • Πρὸς τίνα ἀπελευσόμεθα;» καὶ τὰ ἑξῆς. Ζωῆς δὲ αἰωνίου ῥήματα ἔχειν τὸν Κύριόν φησιν, ἐπειδὴ ἤκουσεν αὐτοῦ λέγοντος, ὅτι ο Τὸν πιστεύοντα εἰς ἐμὲ ἀναστήσω, καὶ ἕξει ζωὴν αἰώνιον.» "Ηδη γὰρ τὴν ἀνάστασιν οὗτοι παρεδέξαντο, καὶ πᾶσαν τὴν δι δασκαλίαν. Ωστε οὐ ῥήματα ἦσαν τὰ σκανδαλίζοντα, ἀλλὰ καὶ ἡ ἀπροσεξία καὶ ἡ ῥᾳθυμία, καὶ ἡ ἀγνωμοσύνη τῶν ἀκουόντων. Καὶ γὰρ καὶ οὗτοι οἱ δώδεκα τὰ αὐτὰ ἤκουον, καὶ ὅμως οὐκ ἐσκανδαλίσθησαν, ἀλλ' ἔμειναν. Τί οὖν ὁ Χριστός; Δρα ἐπαινεῖ Πέτρον, ὥσπερ ἀλλαχοῦ τοῦτο ἐποίησεν; Οὐδαμῶς, ἵνα μὴ δόξῃ, ὅτι κολακεύε: διὰ τὸ παραμεἶναι αὐτῷ. Αλλά τί λέγει πρὸς τὸν Πέτρον; Ἐγὼ μὲν ὑμᾶς ἐξελεξά μην τοὺς δώδεκα, πλὴν οὐδὲ ὑμεῖς ἅπαντέ; ἐστε τῆς ἐκλογῆς ἄξιοι, ἀλλ᾽ εἷς ἐξ ὑμῶν διάβολός ἐστι. Τοῦτο δὲ διχῶς νοητέον. "Η γὰρ ὅτι. Καὶ νῦν πάντα τὰ ἐμὰ διαβάλλει, καὶ οὐδὲν τούτων ἀποδέχεται, ἢ ὅτι, Μέλλει διαβαλεῖν ἐμέ. Καὶ γὰρ ὄντως τοιοῦτος ἀπεφάνθη rens, sicut et David de ipso dicit: «Egrediebatur Ἰούδας, διαβάλλων πρὸς Ἰουδαίους τὸν Κύριον, καὶ τὰ μυστήρια αὐτοῦ ἐκφέρων αὐτοῖς· καθὰ καὶ Δαυΐδ περὶ αὐτοῦ φησιν·· Ἐξεπορεύετο ἔξω, καὶ ἐλάλει ἐπὶ τὸ αὐτό. η Λέγει δὲ ταῦτα πρὸς τὸν Πέτρον ὁ Κύριος, διορθούμενος αὐτόν. Ἐπεὶ γὰρ εἶπεν ὁ Πέτρος, ὅτι, Καὶ ἐγνώκαμεν καὶ πεπιστεύκαμεν, Μή τοῦτο νόμιζε, φησίν. Οὐ γὰρ πάντες ἐστὲ πιστοί, οὐδὲ πάντες με εγνώκατε. Ορα δέ μοι τὸν Κύριον, πῶς ἔτι πόρρωθεν τοῦ προδότου τὴν κακίαν ἀνακρουόμενος, καὶ ἀναχαιτίζων αὐτήν, ταῦτά φησιν· εἰδὼς μὲν, ὅτι οὐδὲν ὠφελήσει, ὅμως δὲ τὸ ἑαυτοῦ ποιῶν· καὶ οὔτε φανερὸν αὐτὸν ἐποίησεν, οὔτε ss Paul. xL, 7. foras, et loquebatur in idipsum ".. Dicit autem hæc ad Petrum Dominus, emendans eum; quia eninı dixerat Petrus, Et cognovimus et credidimus: Ne hoc putes, inquit, non enim omnes estis Adeles, meque omnes me cognovistis. Vide autem quomodo antea Dominus proditoris malitiam repellens et refrenans haec dicit, sciens quidem quod nihil profuturus esset, nihilominus tamen quod suum erat faciens, neque illum manifestavit, neque omnino occultum esse permisit: illud quidem, ut ne impudentior et contentiosior fleret: hoc autem, ut ne licenter facinus patraret, occultum illud putans. Ex

illo autem etiam hoc discimus, quod non coactione πάντη λαθεῖν εἴασεν· ἐκεῖνο μὲν, ἵνα μὴ ἀπαναισχυν et vi quadam meliores facere consueverit Deus, neque ejus electio cogat voluntatem nostram cum sit mala, ut fat bona: sed electio quidem at a Deo, qui adhortatur nos ad bonum, et suam nobis in pertit bonitatem. In mente autem nostra el voluntate situm est salvari et digne ad electionem ambutare, vel e diverso. Admirare autem quod diabolus in tantum infestus est, ut potuerit etiam unum ex duodecim abripere, qui suscitabant mortuos, et faciebant 600 miracula, et fruebantur spirituali et vivifica doctrina Domini. Et ubi post hæc salutis spes nobis, qui sponte a juventute nosipsos malitiæ mancipamus? ideo et evangelista quasi admirans dixit: «Cumn esset unus ex duodecim.» Quamvis enim, inquit, cssel e sancto illo choro, attamen inala sua voluntate indignus inventus est. Ita homo animal est suapte natura vertibile. Valeant igitur posthac Manichæi. Non euim a natura sumus mali, alioqui omnia operaretur in nobis malitia. Nunc autem non semper erat Judas malus, sed fuit etiam aliquando sanctæ voluntatis. Igitur a voluntate mala ot nascuntur et crescunt. τήσας φιλονεικότερος γένηται· τοῦτο δὲ, ἵνα μὴ ἀδεως εργάζηται τὸ τόλμημα, οἷα νομίζων λανθάνειν. Εκ τούτου δὲ καὶ τοῦτο μανθάνομεν, ὅτι οὐκ ἀνάγκῃ καὶ βία ποιεῖν εἴωθεν ἀγαθοὺς ὁ Θεὸς, οὐδὲ ἡ ἐκλογὴ αὐτοῦ βιάζεται την προαίρεσιν ἡμῶν, καὶ κακὴν οὖσαν ἀναγκάζει γενέσθαι ἀγαθήν. 'Αλλ' ἡ μὲν ἐκλογὴ γίνεται παρὰ Θεοῦ, προτρέποντος ἡμᾶς ἐπὶ τὸ καλόν, καὶ τὴν αὐτοῦ ἐφαπλοῦντος ἡμῖν ἀγαθότητα· ἐν δὲ τῇ γνώμῃ ἡμῶν καὶ τῇ προαιρέσει κεῖται τὸ σωθῆς ναι, καὶ ἀξίως τῆς ἐκλογῆς περιπατῆσαι, ἢ τούναν τίον. Θαύμασον δὲ, ὅτι τοσοῦτον ὁ διάβολος πωλεμεί, ὡς δυνηθῆναι ἕνα τῶν δώδεκα ἀφαρπάσαι, τῶν ἐγει ράντων νεκρούς, καὶ θαύματα ποιησάντων, καὶ τῆς πνευματικῆς τοῦ Κυρίου διδασκαλίας καὶ ζωοποιοῦ ἀπολαυσάντων. Καὶ ποῦ λοιπὸν σωτηρίας ἐλπὶς ἡμῖν τοῖς ἐθελουσίως ἐκ νέοτητος ἑαυτοὺς τῇ κακίᾳ δου λώσασι; Διὸ καὶ ὁ εὐαγγελιστὴς, ὡς θαυμάζων, εἶπε τὸ, «Εἷς ὢν ἐκ τῶν δώδεκα. ο Καίτοι γάρ, φησί, τούτου τοῦ ἁγίου χορού ῶν, ὅμως τῇ πονηρά προαι ρέσει ἀνάξιος εὑρέθη· οὕτως ἐθελότρεπτον ζῶον δ ἄνθρωπος. Καὶ λοιπὸν ἐῤῥέτωσαν Μανιχαῖοι. Οὐ γὰρ ἀπὸ φυσσώς ἐσμεν κακοί· ἡ γὰρ ἂν πάντοτε ενήργει ἐν ἡμῖν ἡ κακία. Νῦν δὲ οὐ πάντοτε ἦν Ἰούδας κακὸς, ἀλλ᾽ ἦν, ὅτε ἦν ἅγιος. Προαιρέσει ἄρα τὰ κακά καὶ τίκτονται καὶ αὐξάνονται. CAPUT VII. Quomodo Christus clanculum ad festivitatem venerit. De Judæis mirantibus, quomodo Christus litteras sciret a nullo edoctus. De divisione turbæ ob Chrisun. De ambiguitate principum et Nicodemi. Ο VERS. 1.5. • Versabatur Jesus post hæc in Galilea. Non volebat enim in Judza versari, quia Judæi quærebant eum interficere. Erat autem in propinquo dies festus Judaeorumn Scenopegia. Dixerunt igitur ad eum fratres ejus: Transi hinc, et vade in Judeam, ut et discipuli tui videant opera tua quæ facis. Nemo quippe in occulto facit aliquid, et quærit ipse palam esse. Si hæc facis, declara teipsum mundo. Nam ne fratres quidem ejus credebant in eum. › Noluit Jesus in Judæa ambulare, propter homicidas Judæos, non ut timens mortem poterat enim in medio illorum illesus ambulare; sed si hoc semper fecisset, non creditus fuisset homo, sed habitus fuisset phantasma. Unde nunc quidemn secedit, conAirmans quod vere homo: et confutans omnes qui dicunt eum secundum apparentiam tantum incarnatum, sicut Manichæi, Marcion, et Basilides, et similes dicunt. Alias etiam cum esset in medio ipsorum insanientium contra ipsum, manebat illæsus, et ostendebat suam deitatem: confundens Paulum Samosatenum, et docens omnes quod non purus homo, sed et Deus fuerit. Secedit in Galilain nunc. Nam quia nondum advenerat tempus Passionis, vaΚΕΦΑΛ Ζ'. Περὶ τῆς ἀναβάσεως τοῦ Κυρίου ὡς ἐν κρυπτῷ εἰς τὴν ἑορτήν. Περὶ τῶν Ἰουδαίων θαυμα ζόντων, πῶς ὁ Ἰησοῦς γράμματα οἶδε μὴ μετ μαθηκώς. Περὶ τοῦ σχίσματος τοῦ ὄχλου περὶ Χριστοῦ. Περὶ τῆς τῶν ἀρχόντων καὶ Νικοδή μου αμφισβητήσεως. • Καὶ περιεπάτει ὁ Ἰησοῦς μετὰ ταῦτα ἐν τῇ Γαλιλαίᾳ· οὐ γὰρ ἤθελεν ἐν τῇ Ἰουδαίᾳ περιπατεῖν, ὅτι ἐζήτουν αὐτὸν οἱ Ἰουδαῖοι ἀποκτεῖναι. Ην δὲ ἐγγύς ἡ ἑορτὴ τῶν Ἰουδαίων ἡ Σκηνοπηγία. Εἶπον οὖν πρὸς αὐτὸν οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ· Μετάβηθι ἐντεῦθεν καὶ ὕπαγε εἰς Ἰουδαίαν, ἵνα καὶ οἱ μαθηταί σου θεωρή σωσι τὰ ἔργα ἃ ποιεῖς οὐδεὶς γὰρ ἐν κρυπτῷ τι ποιεῖ, καὶ ζητεῖ αὐτὸς ἐν παρρησίᾳ εἶναι. Εἰ ταῦτα ποιεῖς, φανέρωσον σεαυτὸν τῷ κόσμῳ. Οὐδὲ γὰρ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ ἐπίστευον εἰς αὐτόν.» Διὰ τοὺς μιαι φόνους Ἰουδαίους ἀναχωρεῖ οὐχ ὡς δει ῶν πρὸς τὸν θάνατον· ἐνῆν γὰρ αὐτὸν καὶ ἐν μέσῳ αὐτῶν περιπατεῖν, καὶ μηδὲν παθεῖν· ἀλλ᾽ εἰ τοιαῦτα πάντοτε ἐποίει, οὐκ ἂν ἐπιστεύθη, ὅτι ἄνθρωπος γέγονεν, ἀλλὰ φαντασία ἔδοξεν ἄν. Οθεν νῦν μὲν ὑποστέλλεται βεβαιῶν καὶ πιστούμενος τὸ ἀνθρώπι νον, καὶ ἐντρέπων πάντας τοὺς κατὰ φαντασίαν αὐτ τὸν σαρκωθῆναι λέγοντας, Μάνετα, Μαρκίωνα, καὶ Βασιλείδην, καὶ τοὺς ὁμοίους. "Αλλοτε δὲ πάλιν ἐν μέσῳ ὢν τῶν φονώντων, καὶ κατ' αὐτοῦ λυττώντων ἀβλαβής διαμένει, καὶ δείκνυσι τὰ τῆς θεότητος, και ταισχύνων τὸν Σαμοσατέα Παῦλον, καὶ πείθων πάνω τας ὅτι οὐ ψιλὸς ἄνθρωπος, ἀλλὰ καὶ Θεὸς ἦν. ὙποEx collatione codd. Venet. S. Marci. Codd. 26, 30, 31, 32. Οὐδὲ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ ἐπίστευον εἰς αὐτόν. Οὐκ ἤθελεν ὁ Ἰησοῦς ἐν τῇ Γαλιλαίᾳ περιπατεῖν διὰ τοὺς μιαιφόνους Ἰου δαίους, κ. τ. λ. Neque fratres quidem ejus credebant in eum. Noluit Jesus in Galilæea ambulare propter homicidas Judæos, › etc., ut habuit imerpres

CAP. VII. 132% suorum versari, et majoris semper rabici illis auctorem fieri. Erat autem, inquit, Scenopegia. Opera pretium fuerit dicere de festis quæ faciunt Judæi. Tria enim erant: unum ´Pascha, quod fecerunt egressi ex Αgypto, quod et primum apud ipsos erat: secundum Pentecoste, quod celebrabant 601 quidem ut liberati a malis quibus in solitudine lligebantur: cum scilicet in terram promissionis ingressi essent, ac tunc primum frumenti fructum guşlassent; et ideo manipulos in festo illo tanquam pri mitias offerebant: tertium Scenopegia, quod celebra - bant in gratiarum actionem propter convectas fruges a Romanis (a) mense Septembri. Tunc enim gratias agebant Domino, convectis omnibus fructibus. Ideo χωρεί τοίνυν εἰς Γαλιλαίαν νῦν. Ἐπεὶ γὰρ οὔπω numn et supervacuum erat in medio inimicorum ἐνειστήκει ὁ καιρὸς τοῦ πάθους, μάταιον ἦν καὶ περ ριστον, ἐν μέσῳ τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ ἀναστρέφεσθαι, καὶ πλείονος ἀεὶ λύττης αὐτοῖς πρόξενον γίνεσθαι. • Ην δέ, φησίν, ἡ Σκηνοπηγία.» Αξιον εἰπεῖν περί τῶν ἑορτῶν τῶν τελουμένων τοῖς Ἰουδαίοις. Τρείς γὰρ ἦσαν· μία ἡ τοῦ Πάσχα, ἣν ἐτέλουν ὡς ἐκ τῆς Αἰγύπτου διαβάντες, ἢ καὶ πρώτη παρ' αὐτοῖς· δευτέρα δὲ ἡ Πεντηκοστή, ἣν ἐτέλουν ὡς ῥυσθέντες μὲν τῶν ἐν τῇ ἐρήμῳ κακῶν, εἰς δὲ τὴν γῆν τῆς ἐπαγ γελίας εἰσελθόντες, καὶ γευσάμενοι τότε πρώτως καρπού σιτηροῦ· διὸ καὶ δράγματα ἐν ταύτῃ τῇ ἑορτῇ ὡς ἀπαρχάς προσήγον. Τρίτη ή Σκηνοπηγία, ἣν ἐτέλουν εὐχαριστήριον ἐπὶ τῇ συγκομιδῇ τῶν καρπῶν κατὰ τὸν Σεπτέμβριον παρὰ Ρωμαίοις μήνα. Τότε γὰρ δὴ εὐχαρίστουν τῷ Κυρίῳ, ὡς πάν. τας τοὺς καρποὺς συγκομισάμενοι. Διὸ καὶ σκηνάς, *τος καλύβας ἐπήγνυον, καὶ ὡς ἐν ἀγροῖς διάγοντες, ηὐφραίνοντο. "Οθεν καὶ ψαλμούς τινας Δαβιτικούς, ἐπιγραφὴν ἔχοντας, Ὑπὲρ τῶν ληνῶν, φασί τινες, εἰς ταύτην τὴν ἑορτὴν συντεθῆναι ὑπ᾽ τοῦ Δαυΐδ. Τίτε γὰρ δὴ τοὺς ληνοὺς αὐτῶν ἐπλήρουν, τρυγῶντες δηλαδὴ καὶ ἐπὶ τούτοις εὐχαριστοῦντες, καὶ ψαλμοῖς ἐχρῶντο, καὶ τοῖς ἄλλοις τοῖς πρὸς εὐχαριστίαν. Οδός ἐστιν ὁ ὄγδοος ψαλμός. Διὸ καὶ ἐν αὐτῷ μέμνηται τῶν παρὰ Θεοῦ δοθέντων ἀγαθῶν τῷ ἀνθρώπῳ ὁ προφήτης. νίττετο δὲ καὶ ταῦτα· τὸ μὲν Πάσχα, τὴν διάβασιν ἡμῶν, τὴν ἐξ ἀπιστίας εἰς πίστιν ἡ δὲ Πεντηκοστή, τὴν εἰς τὴν Ἐκκλησίαν εἰσέλευσιν, ὡς τὴν ἄλλην ἐπαγγελίας, ὅτε δηλαδὴ καὶ ἄρτον c τρώγομεν, μεταλαμβάνοντες τῶν θείων μυστηρίων. Οὐ γὰρ ἅμα τῷ πιστεῦσαι καὶ διαβήναι ἀπὸ τῆς ἀπιστίας, ἤδη καὶ τοῦ ἄρτου ἐσθίομεν· ἀλλὰ δεῖ πρότερον βαπτισθῆναι, καὶ ἄξιον γενέσθαι τοῦ μετὰ τῶν βεβαπτισμένων ἐν Ἐκκλησίᾳ ἴστασθαι, καὶ τότε τοῦ ἄρτου μεταλαβείν, 'Η δὲ Σκηνοπηγία, τὴν ἀνάστασιν, ὅτε πάντες μὲν οἱ καρποὶ τῶν πράξεων ἡμῶν συντελοῦνται, τα σκηνώματα δὲ ἡμῶν τὰ διὰ τοῦ θανάτου καταλυθέντα, αὖθις συμπήγνυνται. Εἰσὶ δὲ καὶ ἄλλοι λόγοι θειότερο: ἐπὶ ταύταις ταῖς ἑορταῖς, οῦ; οὐ νῦν λέγειν καιρός· τὸ τοῖς πολλοῖς γὰρ ὠφε λιμώτερον ἀεὶ ἐκλεγόμεθα. Οὔσης οὖν ἑορτῆς τοῖς Ἰουδαίοις τῆς καλουμένης Σκηνοπηγίας, ἐπεὶ εἶδον αὐτὸν οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ μὴ παρασκευαζόμενον ἀνα βῆναι, φθονοῦντες αὐτῷ, φασί· Μετάβηθι ἐντεῦθεν, tres ejus, filii scilicet Joseph, propter duas affectio- καὶ ὕπαγε ἐκεῖ, ἵνα καὶ οἱ μαθηταί σου, τουτέστιν, οἱ ὄχλοι οἱ ἀκολουθοῦντές σοι, θεωρήσωσιν & ποιεῖς. Οὐ γὰρ περὶ τῶν δώδεκά φησιν, ἀλλὰ περὶ τῶν ἄλλως ἑπομένων αὐτῷ. Ἐγκαλοῦσι δὲ αὐτῷ οἱ ἀδελφοὶ αὐ τοῦ, οἱ τοῦ Ἰωσὴφ δηλαδὴ παῖδες, δύο πάθη, δειλίαν, καὶ φιλοδοξίαν. Διό καί φασιν·· Οὐδεὶς γὰρ ἐν κρυπτῷ τι ποιεῖ, ν ἵπερ ἐστὶ δειλίας, ο καὶ ζητεῖ αὐτὸς ἐν παῤῥησίᾳ εἶναι, ο ὅπερ ἐστὶ φιλοδοξίας. «Εί ταῦτα ποιεῖς, φανέρωσον, φασί, σεαυτὸν τῷ κόσμῳ.» Ενταῦθα δὲ αἰνίττονται, ὅτι Οὐδὲ ἀγαθὴν ὑπόληψιν ἔχομεν ἐπὶ τοῖς ὑπὸ σοῦ γενομένοις. Εἰ γὰρ ταῦτα ποιεῖς ὡς καλά, φανέρωσον σεαυτόν· εἰ δὲ ἀπο- (α) Edit. Lut. non habet, a Romanis. PATROL. GB. CXXIII, et tabernacula liebaut, et quasi sub dio agentes lætabantur. Unde psalmos quosdam David qui inscripti sunt Pro torcularibus, quidam compositos esse dicunt in hoc festum. Nam tunc torcularia sua implebant, et uvas premebant, proptereaque.agelant gratias, et psalmis utebantur atque aliis in gratiarum actionem. Talis est psalmnus vii. Ideo et Propleta in ipso meminit bonorum homini a Deo datorum. Significant autem etiam hæc: Pascha, transitum nostrum ex infidelitate ad fidem; Pentecoste, ingressum in Ecclesiam, ut terram aliam promissio - nis, quando scilicet et panem manducamus sumentes divina mysteria. Non enim simul atque crediderimus, transiverimusque ab incredulitate, mox et panem comedianus, sed oportet primum baptizari, ut digni famus qui stemus cum baptizatis in Ecclesia, et tunc de pane participemus. Scenopegia auten, resurrectionem, quando omnes quidem fructus nostrorum operum consummantur, tabernaculaque nostra per mortem destructa, iterum construuntur. Sunt et alii diviniores sermones de his festis, at de his nunc non est dicendi tempus. Exponimus eniın hoc quod multis utilius. Itaque cum esset festum. Judæorum quod vocatur Scenopegia, quia viderunt cum fratres ejus non apparatum ad iter, invidentes ei dicunt: Transi hine, et vade illuc, ut et discipuli tui, hoc est turbæ quæ te sequuntur, videant quæ facis. Non enim de duodecim dicit, sed de iis qui illum alias sequebantur. Arguebant autem eum franes, timorem et vanam gloriam, ideo et dicunt: • Nullus e sim in occulto facit aliquid (id quod est formidinis), et quærit ipse palan esse, id quod vana gloriæ. Si hæc facis, manifesta leipsun mundo. Hoc autem loco insinuant: Haud bonam opinionem habemus de his quæ a te funt. Nam si hæc facis ut bona, manifesta teipsum. Si autem te occultasis, manifestum quod mala faciens occulteris. Cujus autem gratia in his quinque mensibus, cum nihil aliud narrasset evangelista, quam signum hot de panibus et sermonem Domini ad comedentes, quem postea ingrati irridebant, ad alia transi42

liit, dicens: «Erat autem prope festum Judzorum κρύπτη, πρόδηλον ότι κακά πράττων ἀποκρύπτη. Scenopegia? Nam 602 quod opera quinque mensium in intermedio siluerit, manifestum hinc. Cum enim miraculum panum faceret, Pascha erat, quod lalebatur apud illus primo mense, quem Romaui Martium vocant: nunc autem Scenopegia mense fiunt Septembri. Quare igitur hoc fecit evangelista? Eo quod non erat opus omnia enumerare. Et aliter, evangelistæ illa,studuerunt dicere, propter quæ reprehensio aliqua vel contradictio Judæis subsequebatur. Dignum autem est veritatem illorum admirari, quomodo non erulescant dicere illa quam vidlebantur afferre ignominiam quamdam Magistro, Unde evangelista multa miracula et verba Domini transcurrens, infidelitatem fratrum et ea quæ illi Τίνος δὲ ἔνεκεν ἐν τοῖς πέντε μησὶν οὐδὲν ἄλλο διηγησάμενος ὁ εὐαγγελιστής, ἀλλ᾽ ἢ τὸ κατά τους ἄρτους σημεῖον, καὶ τὴν πρὸς τοὺς φαγόντας, elts ἀγνωμονούντας τοῦ Κυρίου διάλεξιν, τάλλα ὑπερεπήδησεν, εἰπών· ο 'Εν δὲ ἐγγὺς ἡ ἑορτὴ τῶν Ιουδαίων ή Σκηνοπηγία;» "Οτι γὰρ διά μέσου πέντε μηνῶν ἔργα ἀπεσιώπησε, δῆλον ἐντεῦθεν. Ὅτε μὲν γὰρ τὸ θαῦμα ἐτέλεσε τῶν ἄρτων, Πάσχα ἦν, ὅπερ κατὰ τὸν παρὰ Ρωμαίοις Μάρτιον μῆνα ἐτελεῖτο, πρῶτον παρ' ἐκείνοις καλούμενον μῆνε· νῦν δὲ ἡ Σκηνοπηγία, ή συνίσταται κατὰ τὸν παρ' ἡμῖν Σεπ τέμυριον. Διατί οὖν τοῦτο ἐποίησεν ὁ εὐαγγελιστής: Διότι οὐκ ἐνῆν ἅπαντα καταλέγειν. "Αλλως τε, ἐκεῖνα λέγειν ἐσπουδάκεσιν οἱ εὐαγγελισταί, ὑπὲρ opprobrant, narrat. Unde autem illa incrudelitas? ὧν μέμψις ἢ ἀντιλογία τις περὶ τῶν Ἰουδαίων Ex voluntate et invidia. Solent enim cognati se:n- παρηκολούθησεν. Αξιον δὲ θαυμάσαι τὸ φιλάληθες per invidere. Verumtamen attende quod qui tanta αὐτῶν, πῶς οὐκ αἰσχύνονται λέγειν ταῦτα, ἃ δοκεῖ infidelitate affecti erant in illum antequam crucifi- ἀδοξίαν τινὰ ἐπιφέρειν τῷ Διδασκάλῳ. Πολλή εν geretur, cum etiam ipsum gloriosum viderent, et παραδραμὼν καὶ θαύματα καὶ βήματα τοῦ Κυρίου miracula facientem, post crucem et ignobilitatem ὁ εὐαγγελιστής, τὴν ἀπιστίαν τῶν ἀδελφῶν διηγεῖ quæ videbatur, pro ipso testimonium tulerunt, apo- ται, καὶ ὅσα προσωνείδιζον αὐτῷ. Πόθεν δὲ αὐτοῖς ἡ stoli et prædicatores et episcopi facti. Unde sine τοσαύτη ἀπιστία; Ἀπὸ προαιρέσεως καὶ φθόνου contradictione illu:n resurrexisse viderunt. Non τὸ γὰρ συγγενές, εἴωθέ πως ἀεὶ διαφθονείσαι. Πλ eri:n exposuissent se pro illo, nisi certa quedam el σκόπει, ὅτι τοσαύτην ἀπιστίαν ἔχοντε; πρὸ τοῦ σταυ sn'ila habuissent argumenta de cjus resurrectione. ροῦ εἰς αὐτὸν, ὅτε καὶ ἔνδοξον αὐτὸν ἑώρων, καὶ θαύματα ποιοῦντα, μετὰ τὸν σταυρὸν καὶ τὴν δοκοῦσαν ἀδοξίαν ὑπὲρ αὐτοῦ ἐμαρτύρησαν, ἀπόστολοι, καὶ κήρυκες, καὶ ἀρχιερεῖς γενόμενοι. Ὅθεν ἀναντιῤῥήτως αὐτὸν ἀναστάντα εωράκασιν. Οὐ γὰρ ἂν ὑπὲρ αὐτοῦ δεδώκασιν ἑαυτοὺς, εἰ μὴ βεβαίαν τὴν περὶ τῆς ἀναστάσεως αὐτοῦ πληροφορίαν ἐδέξαντο. VERS. 6-8. • ficit ergo eis Jesus: Tempus meum nondum adest, tempus autem vestrum semper est paratum. Non potest mundus odisse vos: me autem odit, quia ego testimonium fero de illo quod opera ejus mala sint. Vos ascendite ad diem festum hunc, egn nondum ascendo ad festum hoc, quia meum tempus nondum impletum est.» Fratres quidem Domino - invidentes, arguunt cum metus et arrofantise. Ille autem quid dicit ad eos? num dure lo quitur? miuime, sed mansuetc. No: enim dixit: Vos qui estis, qui talia mihi consulitis, et ita docetis? Sed quid inquit? Tempus meum nondum ac'est, a hoc est crucis et mortis. c Tempus autem vestrum semper est paratum.» Vos, inquí¹, etiamsi semper cum Judæis conveneritis, non occident illi vos, qui eadeın sectamini quæ illi: me autem station occisuri sunt, si quidem viderint ad festum venientem. Vel et aliter hoc intelligendum. Nam qui beato: facit lugentes in hoc sæculo, similia et nunc loquitur, et que ad omnes sanctos pertinere possunt. Non est enim, inquit, tempus festivitatis, cum videatɔ în plenitudine Judæorum omnem vigere malitiam. Luctus enim et lamenti tempus est, cum vcritati quidem obsistitur, divina autem voluntas non servatur. Igitur propter huc mihi non est tempus festivitatis: at vos quidem utpore qui cum Judais conspiraris, et mundo addicti estis, non mirum si • Λέγει οὖν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Ὁ καιρὸς ὁ ἐμὲς οὔπω πάρεστιν, ὁ δὲ καιρὸ, ὁ ὑμέτερος πάντοτε ἐστιν Έτοιμος. Οὐ δύναται ὁ κόσμος μισεῖν ὑμᾶς, ἐμὲ δὲ μισεῖ, ὅτι ἐγὼ μαρτυρώ περὶ αὐτοῦ, ὅτι τὰ ἔργα αὐτοῦ πονηρά ἐστιν. Υμεῖς ἀνάβητε εἰς τὴν ἑορ ὴν ταύτην· ἐγὼ οὕτω ἀναβαίνων εἰς τὴν ἑορτὴν ταύτην, ὅτι ὁ καιρὸς ὁ ἐμὸς οὔπω πως πλήρωται. ο Οἱ μὲν ἀδελφοὶ, τῷ Κυρίῳ φθονοῦντεῖ, ἐγκαλούσιν αὐτῷ δειλίαν ἅμα καὶ ἀλαζονείαν. Ἐκεῖνο; δὲ τί φησι πρὸς αὐτούς; "Αρα τραχέως φθέγγεται; Οὐ μὲν οὖν, ἀλλὰ πράως. Οὐ γὰρ εἶπεν· Ὑμεῖς τίνες ἐστὲ, οι συμβουλεύοντες ταῦτα καὶ δι· δάσκοντες; ᾿Αλλὰ τί φησιν; «Ο καιρὸς ὁ ἐμὸς οὔπω πάρεστιν· ο τουτέστιν, ὁ τοῦ σταυροῦ καὶ τοῦ θα νάτου·· ὁ δὲ καιρὸς ὁ ὑμέτερο, πάντοτέ ἐστιν ἔτσι μας.» Υμείς γάρ, φησί, κἂν ἀεὶ συνῆτε τοῖς Ἰου δαίοις, οὐκ ἀναιρήσουσιν ὑμᾶς τὰ αὐτὰ ζηλούντα; αὐτοῖς· ἐμὲ δὲ εὐθέως βουλήσονται ἀνελεῖν, εἶπερ ἴδωσιν εἰς τὴν ἑορτὴν ἀφικόμενον. Η καὶ ἄλλω; νοητέον τους. Ο γάρ μακαρίζων τους πενθούντας ἐπὶ τοῦ παρόντος αἰῶνος, ἀκολουθα καὶ νυνὶ φθέγγε ται, καὶ εἰς πάντας τοὺς ἁγίους δυνάμενα διαβαίνειν. Οὐκ ἔστι γάρ, φησίν, ἐμὸς καιρὸ; ἑορτῆς, ὅτε ἐρῶ πᾶσαν κακίαν ἐμπολιτευομένην τῷ τῶν Ἰουδαίων πληρώματ.. θρήνου γὰρ καὶ πένθους καιρός, άληθείας μὲν ἀπεληλαμένης, τοῦ δὲ θείου θελήματος οὐ κρατοῦντος. Διὰ ταῦτα οὖν ἐμὸν καιρὸς ἑορτῆς Ex collatione co 14. Venet. S. March (20 Γ. 54, εἶτα ἐνειδί οντός.

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. VII. et vos quidem mundus non potest odio habere, hoc est hi qui mundana sapiunt, veluti, sicut dictum est, sui similes: me autem oulio habet, quia redar guo opera ejns. Liberior enim reprehensio odium parit. Mittit igitur fratres ad festivitatem, ostendens quod non cogat cum eo manere, si quidem nolint. Allende antem quomodo ad duo crimina quæ intendebant illi, metum dico, et vanam gloriam, dun etiɔm responsa dat: ad metum quidem dicenilu, Arguo opera mundi, hoc est, eorum qui mundum sapiunt: non autem arguissem, si quidem meticulosus essent, ut putalis; ad vanam autem gloriam, non compellendo cos ut secum maneant: nam si inanis gloriæ,crimini fuisset obnoxius, neutiquam illos dimisisset; quoniam gloriæ cupi iis(a),idlelitisque ostentationi maxima cura est, inuitos habere sectatores, Itaque, quia dno hæc opprobraverant, merito contra duo illa restitit, ostendens vitiosam illorum suspicionem. c Tempus enim meum nodum imple tuni est, › significat quod Nondum est tempus mortis et crucis. Oportet enim me adhuc in carne vivere, ut plura signa faciam, et plures doctrinas exponam, atque ita ut plures turbas in fide instruam, et discipulos meos confortem tam per plura signa, quam per doctrinas. Noudum igitur, inquit, urget tempus mortis, ut objiciam me his qui contra me insaniunt: propterea neque ad festuin ascendo, οὐκ ἔστιν· ὑμῖν δέ γε, ὡς συμφώνως τοῖς Ἰουδαίοις & festum agatis cum 603 his qui vobis similes suit, ἐμπολιτευομένοις, καὶ τῷ κόσμῳ προσκειμένοις, οὐκ ἀνοίκειον τὸ συνεορτάζειν τοῖς ὁμοίοις ὑμῖν. Καὶ ὑμᾶς μὲν ὁ κόσμος οὐ δύναται μισεῖν, τουτέστιν, οἱ τὰ τοῦ κόσμου φρονοῦντε;, οἷα δή, καθὰ εἴρηται, ἐοικότας αὐτοῖς· ἐμὲ δὲ μισεῖ, ὅτι ἐλέγχω αὐτοῦ τὰ ἔργα. Τοῦτο γὰρ τοῦ μίσους γίνεται αἴτιον, ὁ ἔλεγχος· ὁ πεπαρρησιασμένος. Πέμπει τοίνυν τοὺς ἀδελφοὺς εἰς τὴν ἑορτήν, δεικνύων, ὅτι οὐκ ἀναγκάζει συν αὐτῷ μένειν, εἴ γε μὴ βούλεται. Σκόπει δὲ, ὅτι πρὸς τὰ δύο εγκλήματα & επέφερον αὐτῷ ἐκεῖνοι, δειλίαν λέγω καὶ φιλοδοξίαν, δύο καὶ τὰς ἀπολογίας ποιεῖται· πρὸς μὲν τὴν δειλίαν, ἐν τῷ λέγειν, ὅτι Ελέγχω τὰ ἔργα τοῦ κόσμου, ήγουν τῶν τὰ τοῦ κόσμου φρο νούντων • οὐκ ἂν δὲ ἤλεγχον, εἴ γε δειλὸς ἤμην, ὡς νομίζετε· πρὸς δὲ τὴν φιλοδοξίαν, ἐν τῷ μὴ ἀναγκάζειν αὐτοὺς, ὥστε παραμένειν αὐτῷ. Εἰ γάρ τοι φιλοδοξία; ἐγκλήματι ἔνοχος ἦν, οὐκ ἂν αὐτοὺς ἀπο επέμπετο· ἐπεὶ τοῖς φιλοδόξοις καὶ ἀλαζονικοῖς, τὸ πολλοὺς ἔχειν ἀκολούθους μᾶλλον σπουδάζεται. Ἐπεὶ. οὖν δύο ταῦτα αὐτῷ προσωνείδιζον, εἰκότως πρὸς τὰ δύο ἀντέστη, δεικνύων σαθρὰν τὴν αὐτῶν ὑπόνοιαν. Τὸ δὲ, ι Ο καιρὸς ὁ ἐμὸς οὔπω πεπλήρωται, ο τοῦτο δηλοῖ, ὅτι οὔπω τοῦ θανάτου καὶ τοῦ σταυροῦ και ρός. Δεί γάρ με ἔτι ἐν σαρκὶ ζῆν πρὸς τὸ καὶ πλείονα σημεία ποιῆσαι, καὶ πλείους διδασκαλίας ἐκθέσθαι· ὡς ἂν καὶ πλείους ὄχλους πιστεῦσαι παρασκευάσω, καὶ τοὺς μαθητάς στεῤῥοτέρους ποιήσω, διά τε τῆς τῶν πλειόνων σημείων ἐπιδείξεως καὶ τῆς διδασαλίας. Ούπω οὖν, φησὶν, ἐνέστη ὁ καιρὸς τοῦ θανάτου, ἵνα ἐπιρρίψω ἐμαυτὸν τοῖς κατ' ἐμοῦ λυττῶι· διὸ οὐδὲ • Ταῦτα δὲ εἰπὼν αὐτοῖς, ἔμεινεν ἐν τῇ Γαλιλαία. Ο Καὶ ὅτε ἀνέβησαν οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ, τότε καὶ αὐτὸς ἀνέβη εἰς τὴν ἑορτήν, οὐ φανερῶς, ἀλλ᾽ ὡς ἐν χρυπτῷ. ο Τίνος ένεκεν, εἰπὼν τοῖς ἀδελφοῖς, ὅτι «Οὐκ ἀναβαίνω εἰς τὴν ἑορτήν, ο πάλιν ἀναβαίνει; Οὐκ εἶπε καθάπαξ, ὅτι οὐκ ἀναβαίνω, ἀλλὰ, Νῦν, του τέστι, Μεθ' ὑμῶν. Ἐν ἀρχῇ μὲν παρητείτο τὴν ἀνά βασιν, ἅτε ζεόντων θυμῷ τῶν Ἰουδαίων. Μετά ταῦτα μέντοι μελλούσης τῆς ἑορτῆς λύεσθαι, ἄνεισιν, ὅτε καὶ τὴν μανίαν αὐτῶν εἰκὸς ἦν λωφῆσαι. Καὶ ἄλλως δέ· Οὐκ ἐναντία πεποίηκεν ὧν εἶπεν. Οὐ γὰρ ἀνέβη ἑορτάσων, ἀλλὰ διδάξων· καὶ οὐ μετὰ ἱλαρότητος ᾗ χρῶνται οἱ πανηγυρίζοντες, ἀλλὰ λά θρα. Κρύπτεται δὲ διὰ τὸ βεβαιῶσαι τὸ ἀνθρώπινον. Εἰ γὰρ ἐνεφανίσθη, Ελύτησαν ἂν κατ' αὐτοῦ, βουλόμενοι αὐτὸν ἀποκτεῖναι. Οὐκ ἂν δὲ παρεχώρησεν αὐτοῖς τοῦτο ποιῆσαι, οία μήπω τοῦ καιροῦ ἐνστάν τος τοῦ πάθους· ἀλλὰ μέσον αὐτῶν ὤν, ἐξέφυγεν ἂν τὸ πάθος, καὶ ἔδοξεν ἂν φαντασία σαρκωθῆναι· διὰ τοῦτο φεύγει καὶ ἀναχωρεῖ ὡς ἄνθρωπο;, οἰκονομῶν τὰ οἰκεῖα. • Οἱ οὖν Ἰουδαῖοι ἐζήτουν αὐτὸν ἐν τῇ ἑορτῇ, καὶ ἔλεγον· Ποῦ ἐστιν ἐκεῖνος; Και γογγυσμός πολύς περὶ αὐτοῦ ἦν ἐν τοῖς ὄχλοις. Οἱ μὲν ἔλεγον, ὅτι ᾿Αγαθός ἐστιν· ἄλλοι δὲ ἔλεγον, Οὐκ, ἀλλὰ πλανᾷ τὸν ὄχλον. Οὐδεὶς μέντοι παρρησίᾳ ἐλάλει περὶ αὐτοῦ ἀναβαίνω εἰς τὴν ἑορτήν. VERS. 9, 10. ο Haec autem cum dixisset illis, mansit in Galilæa. Ut autem ascenderunt fratres ejus, tunc et ipse ascendit ad festum, non manifeste, sed velut in occulto.» Quare dicens fratribus: e Non ascendo ad diem festum, ascendit? Non dixit simpliciter, Non ascendo: sed, Nunc, hoc est, Vobiscum. Nam principio quidem ascendere detrectabat, utpote ferventibus furore Judzis. Post hæc autem cum festum solvendum esset, ascendit, quando et insaniam illorum verisimile erat mitiga tam esse. Et aliter quoque: Non fecit contraria bis quæ dixit. Non enim ascendit diem festum acturus, sed docturus: et non cum hilaritate qua solent celebraturi ferias, sed clam. Delitescit auteın, ut confirmet se hominem. Nam si comparuissel, insanivissent utique contra enin, occidere illum cupientes et si non permisisset eis hoc facere, co quod nondum instaret tempus passionis, sed e me - dio eorum effugisset passionem, videri potuisset quod non vere, seul apparenter tantum fuisset incarnatus: et propterea fugit et secedit at bomo, quod hominis erat faciens. VERS. 11-13. Judæi ergo quærebant cum in die festo, et dicebant: Ubi est ille? Et murmer muliam erat in turbis de eo. Quidam enim dicebant: Bones 60% est. Alii autem dicebant: Now, sed seducit turbam. Neino tamen palam loquebatur de (a) Edit. Lut. quia arrogantibus magnæ pomver cordi sunt,

Judæi etiam nomen ejus non proferunt. Non enim dicunt: Ubi est Jesus? sed, • Ubi est ille?, Ita et ipsi ejus nomini adversabantur. Considera autem quam avidi fuerint cædis, cum neque per tempus festivitatis illi parcerent, sed venari illum per illud volebant, ideo et quærebant: tam parvam reverentiam diei festo exhibebant, taliaque illorum erant opera. Murmur autem multum de eo erat in erant sententiæ, turbis, quoniam variæ, de illo dicentibus quidem principibus: c Seducit turbas;» multis autem dicentibus: Bonus est. Qui autem cum bonum dicebant, de turba erant. Et quod hoc sit verum, manifestum est ex eo quod evangelista dicit nullum fuisse ausum libere loqui propler metum Judzorum. Manifestum enim quod e illo propter metum Judæorum.» Præ multo odio διὰ τὸν φόβον τῶν Ἰουδαίων. ο ᾿Απὸ πολλοῦ μέσου; οἱ Ἰουδαῖοι οὐδὲ τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ μέμνηνται. Οὐ γὰρ λέγουσι, Ποῦ ἐστιν ὁ Ἰησοῦς; ἀλλὰ, «Που ἐστιν ἐκεῖνος;» οὕτω καὶ τῷ ὀνόματι αὐτοῦ ψιλῷ ἀπηχθάνοντο. Σκόπει δέ μοι καὶ τὴν μιαιφονίαν αὐτῶν, πῶς οὐδὲ τοῦ καιροῦ τῆς ἑορτῆς ἐφείδοντο, ἀλλὰ θηρεῦσαι κατὰ ταύτην αὐτὸν ἐβούλοντο· διδ καὶ ἐζήτουν· οὕτω πολλὴν εὐλάβειαν καὶ αἰδῶ ἐτήρουν περὶ τὰς ἑορτάς, καὶ τοιαῦτα ἦν αὐτῶν τὰ κατορ θώματα. ο Γογγυσμὸς δὲ περὶ αὐτοῦ ἦν ἐν τοῖς ὄχι λοις, ἡ ἐπειδὴ διάφοροι περὶ αὐτοῦ ἦσαν γνῶμαι· τῶν μὲν ἀρχόντων λεγόντων, ὅτι ο Πλανᾷ τὸν ὄχλον· πολλῶν δὲ λεγόντων, ότι ο ᾿Αγαθός ἐστιν.. Οὗτοι δὲ ἄρα οἱ λέγοντες αὐτὸν ἀγαθὸν, ἐκ τοῦ ὄχλου ἦσαν. Οτι δὲ τοῦτο ἀληθὲς, δῆλον ἐκ τοῦ εἰπεῖν τὸν εὐαγ γελιστήν, ὡς οὐδεὶς ἐτόλμα παρρησιασθῆναι διὰ τὸν φίλον τῶν Ἰουδαίων· πρόδηλον γάρ, ὅτι ἐκ τοῦ ὄχλου ἦσαν οἱ μὴ τολμῶντες παῤῥησίᾳ ὑπὲρ αὐτοῦ λαλῆσαι, καὶ ἐσιώπων, δεδοικότες τοὺς ἄρχοντας Ἰουδαίους. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ λέγειν, ὅτι ο Πλανᾷ τὸν ὄχλον, ο τεκμήριόν ἐστι τοῦ ἐκ τῶν ἀρχόντων εἶνα: τοὺς διαβάλλοντας αὐτόν. Εἰ γὰρ ἦσαν ἐκ τοῦ ὄχλου, ἔλεγον ἂν, ὅτι Πλανᾷ ἡμᾶς. Νῦν δὲ λέγοντες, ὅτι • Πλανᾷ τὸν ὄχλον, ο δεικνύουσιν ὅτι οὐκ ἐκ τοῦ ὄχλου, ἀλλ' ἐκ τῶν ἀρχόντων εἰσὶν οἱ ταῦτα λέγων· τες. Ορα δέ μοι πανταχοῦ τὸ μὲν ἀρχικὴν διεφθαρ μένον, τοὺς δὲ ἀρχομένους ἀδιαφθόρους μένοντας· πλὴν, διὰ τὸ μὴ ἔχειν ἀνδρειοτέραν τὴν γνώμην, ἀλλ' ὅτι ἀτελεῖς εἶναι, ἀπαῤῥησιάστους ὄντας. osten turba erant qui de illo palam loqui ausi non fuerint, et timentes principes Judæorum siluerint. Sed et eos qui dicebant: ‹ Seducit turbam,, conjectura est, ex principibus ſuisse qui illum calumniabantur, Nam si fuissent ex turba, dixissent: Seducit nos; Nunc autem cum dicunt: c Seducit turbam, ditur quod non fuerint de turba, sed ex principibus, qui talia dicebant. Vide autem ubique principes corruptos, subditos vero incorruptos. Verumtamen quia viriliore animo carebant, adhuc imperfecti manebant, et libere nihil audebant: ac VERS. 14-16. Cum autem jam dimidium festi peractum esset, ascendit Jesus in templum docebat. Et mirabantur Judzi, dicentes: Quomodo hic litteras scit, cum non didicerit? Respondit eis Jesus, et dixit: Mea doctrina non est mea, sed ejus qui me misit.» Quare ascendit cum esset dimidium festi? Ut leniret illorum animum, et insuper ut majori attentione audirent ea quæ ab ipso dicebantur, ne festi strepitus illorum aures occluderet. Nam in principio festi verisimile est eos in his quæ festi erant, occupatos fuisse. Cum igitur repente apparuisset eis, simpliciter audierunt omnes, partim illum bonum, partim impostorem, dicentes: et alii quidem ut lucri quiddamn inde perciperent, el admirarentur; alii autem ut illum reprehende rent et comprehenderent veluti seductorem. Porro quid docuerit, non dixit evangelista, quod autem mirabilia quaedam dixerit, per quæ illos cohibuerit, et mentem illorum in miraculum mutaverit, manifestavit per hoc quod dicit, «Admirabantur quo. modo litteras sciret, qui nunquam didicisset.» Verumtamen quamvis admirarentur, allamen neque sic liberata est mens illorum a malitia. Non enim doctrinam admirabantur, neque quæ dicebantur suscipiebant, 605 sed admirabantur quomodo sciret litteras, id est, obstupescebant, id quod solet invidis accidere: veluti si pauper quispiam vicinus repente in splendidiori vestitu prodeat, et videat eum vicinus invidus, dicit: Quomodo hic tam suunptuosis vestibus indutus est, qui dudum pauperriη • Ηδη δὲ τῆς ἑορτῆς μεσούσης, ἀνέβη ὁ Ἰησοῦς εἰς τὸ ἱερὸν, καὶ ἐδίδασκε. Καὶ ἐθαύμαζον οἱ Ἰου δαῖοι, λέγοντε; Πῶς οὗτος γράμματα οἶδε, μὴ μεματ θηκώς; Απεκρίθη οὖν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς, καὶ εἶπεν· Ἡ ἐμὴ διδαχὴ οὐκ ἔστιν ἐμὴ, ἀλλὰ τοῦ πέμψαντε; με. › Διὰ τί τῆς ἑορτῆς μεσούσης ἀνῆλθεν; Ιva χαυνώσῃ αὐτῶν τὸν θυμὸν, ἅμα δὲ καὶ ἵνα μετά σχολῆς ἀκούσωσι καὶ προσοχῆς τῶν παρ' αὐτοῦ λεγομένων, μηκέτι τῆς ἑορτῆς ἐμφραττούσης τὰ ὦτα αὐτῶν. Ἐν γὰρ τῇ ἀρχῇ τῆς ἑορτῆς εἰκὸς ἦν αὐτοὺς περισπάσθαι περὶ τὰ τῆς ἑορτῆς. Αφνω οὖν αὐτοῖς ἐπιφανέντος, ἤκουον ἁπλῶς πάντες, οἵ τε ἀγαθὸν αὐτὸν, οἵ τε πλάνον λέγοντες· οἱ μὲν, πρὸς τὸ κερδῆσαί τι καὶ θαυμάσαι· οἱ δὲ, πρὸς τὸ ἐπιλαβέσθαι αὐτοῦ, καὶ συλλαβεῖν αὐτὸν ὡς πλάνον. Τί μεν ἐδίδαξεν, οὐκ εἶπεν ὁ εὐαγγελιστής· ὅτι δὲ θαυμάσιά τινα εἶπεν, δι' ὧν κατέσχεν αὐτούς, καὶ μετέβαλλε τὰς γνώμας εἰς θαῦμα, ἐδήλωσε διὰ τοῦ εἰπεῖν, ὅτι • Ἐθαύμαζον, πῶς γράμματα οἶδε, μὴ μεμαθηκώς.» Πλὴν εἰ καὶ ἐθαύμαζον, ἀλλ' οὐδὲ οὕτως ἀπήλλακται ἡ γνώμη αὐτῶν πονηρίας. Οὐ γὰρ τὴν διδασκαλίαν εθαύμαζον, οὐδὲ τὰ λεγόμενα ἐδέχοντο, ἀλλ' ἐθαύ μαζον πῶς οἶδε γράμματα, τουτέστι, διηπόρουν, ἐξεπλήττοντο, ὅπερ ειώθασιν οι βασκαίνοντες πά σχειν. Οἷον, ὡς ἐπὶ παραδείγματος, ἔστι τινὶ γείτων πένης, εἶτα τυχὸν πολλάκις εὐπορεῖ ἱματίου που λυτελεστέρου· ἰδὼν οὖν τοῦτον ὁ βάσκανος γείτων, λέγει· Πῶς οὗτος ἐνδέονται πολυτελῶς πενέστατος ὤν; Πόθεν τὸ τοιοῦτον ἱμάτιον; Ταῦτα δὲ λέγει, ούχ ὡς θαυμάζων τῷ ὄντι, ἀλλὰ φθόνω διακαιόμενος,

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. CAP. VII. καὶ πρὸς διαβολὴν τοῦ γείτονος τοιούτοις λόγοις mus erat? Unde huic vestis illa? Hæc aulem dicit χρώμενος - Πάντως γάρ, φησίν, έκλεψε τὴν ἐσθῆτα. Οὕτω; οὖν καὶ οἱ Ἰουδαῖοι • Πῶς οὗτος οἶδε γράμματα;» Πάντως ἐν τῷ Βεελζεβούλ. Καίτοι ἐχρῆν αὐτοὺς ἀπὸ τούτου μᾶλλον ἐννοήσαι, ὅτι οὐδὲν ἀνθρώπινον ἦν αὐτῷ. Αλλ' ἐπειδὴ τοῦτο αὐτοὶ οὐκ ήθελον ὁμολογήσαι, αὐτὸς ἀποκρίνεται αὐτοῖς, ἀναδιδάσκων, ὅτι ἀπὸ τοῦ Πατρὸς καὶ Θεοῦ ἐστιν ἡ δι δασκαλία. Οὐδὲν γὰρ ἐμόν ἐστι, φησί, οὐδὲν ἀπ᾿ ἐμαυτοῦ ὡς ἀντίθεος φθέγγομαι, ἀλλ᾽ ἅπερ ἂν εἴη τοῦ Πατρὸς, ταῦτα καὶ ἐμά ἐστι βήματα. non quod reipsa admiretur, sed quod aduratur invilia, ad vicini calumniam usus talibus sermonilus. Omnino enim, dicit, furatus est vestem. Sic igitur et Judaei: c Quomodo hic scit litteras?. Proficie ex Beelzebul habet. Tametsi inde illos conjectare potius oportebat non esse hoc humanum: sed quia hoc ipsi fateri noluerunt, ipse respondet eis, docens quod a Deo et Patre sit doctrina illa. Nihil meum est, inquit, neque a meipso, tanquam adversarius Deo, loquor: sed quæcunque illa fuerint Patris, hæc et mea verba sunt. VERS. 17, 18. «Si quis voluerit voluntatem ipsius facere, sciet de doctrina utrum ex Dco sit, an ego a meipso loquar. Qui a semetipso loquitur, gloriam propriam quaerit: qui auten querit gloriam ejus qui misit ipsum, hic verax est, et injustitia in eo non est.» Dixerat: • Mea doctrina non est mea, hoc est, adversaria Deo, • seul Patris mei est, inquit. Si quis voluntatem Dei fecerit, hoc est, si virtutem amplexatus fuerit, et invidiæ non servierit, neque vano contra me odio obtenebratus fuerit, sciet meorum sermonum virtutem, num ea quæ Patris sunt loquar, an aliena et indigna quaedam. Voluntatem autem Dei facit et qui Scripturas et prophetas scrutatur. Igitur qui talis est, poterit scire de doctrina Domini quod ex Deo sit. Nam prophetæ non inducunt Dominum Deo adversarium, et a seipso loquentem, sed omnia quæ Deo congruunt et dicentem et facientem. Insuper et aliam rationem subdit, dicens: Qui a seipso loquitur, hoc est qui vult propriam statuere doctrinam, propter nihil alind boc facit, quam ut gloriam quamdam inanem inde percipiat. Si autem ego, inquit, gloriæ propria fructum nolo, sed gloriam ejus qui me misit quærc, cujus gratia velim alia docere: verax igitur sum, et non est injustitia in me: hoc est non rapio gloriam alteri debitam. Hoc enim injustitiae foret. Atque ita doctrina mea et veritatem complectitur, et justitiam in se. Non enim ex arrogantia fit, ut mendacium habeat ac injustitiam. Arrogans vero et mentitur, eo quod de se plus quam meretur, dicit, et injuste agit, quia alienam et sibi inconvenientem gloriam rapit. At Dominus quia quæ Patris sunt quærebat, et nihil de se arroganter dicebat, omnino et verax est et justus. Sæpe autem diximus, et nunc quoque dicimus, 606 quod quando Domimus humilia quædam dicere videtur, non existimandum hæc illum dicere quod natura minor sit Patre, sed ne habeatur adversarius Deo, et propter auditorum imbecillitatem, et propterea quod carne ami-. ctus sit, utque nos doceat modestos esse, et nihil magnum de nobis ipsis dicere. Quando autem sublimia et de sua divina gloria loquitur, oportet credere nos quod grandia hæc ut æqualis Patri loquatur, propter magnitudinem suæ natura. • Εάν τις θέλῃ τὸ θέλημα αὐτοῦ ποιεῖν, γνώσεται περὶ τῆς διδαχῆς, πότερον ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐστιν, ἢ ἐγὼ ἀπ' ἐμαυτοῦ λαλῶ. ῾Ο ἀφ' ἑαυτοῦ λαλῶν, τὴν δόξαν τὴν ἰδίαν ζητεῖ. Ο δὲ ζητῶν τὴν δόξαν τοῦ πέμψαν. τος αὐτὸν, οὗτος ἀληθῆς ἐστι, καὶ ἀδικία οὐκ ἔστιν ἐν αὐτῷ.» Εἰπὼν, ὅτι «Ἡ ἐμὴ διδαχὴ οὐκ ἔστιν ἐμή, ο τουτέστιν, ἐναντία Θεῷ, «ἀλλὰ τοῦ Πατρός μοῦ ἐστιν, ο φησίν, ὅτι Εάν τις τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ ποιῇ, τουτέστιν, Εάν τις ἀρετῆς ἀντιποιῆται, καὶ οὐ φθόνῳ δουλεύῃ, οὐδὲ τῷ πρός με ματαίῳ φθόνῳ ἐπισκοπῆται, γνώσεται τῶν ἐμῶν λόγων τὴν δύναμιν, ἐάν τε τὰ τοῦ Πατρὸς λαλῶ, ἐάν τε ξένα τινὰ καὶ παρηλλαγμένα. Θέλημα δὲ τοῦ Θεοῦ ποιεῖ, καὶ ὁ τὰς Γραφὰς καὶ τοὺς προφήτας ἐρευνῶν. Ο γοῦν τοιοῦτος δύναται γνῶναι περὶ τῆς τοῦ Κυρίου διδα χῆς, ὅτι ἀπὸ Θεοῦ ἐστιν. Οἱ προφῆται γὰρ οὐκ ἀντίθεον εἰσάγουσι τὸν Κύριον καὶ ἀφ' ἑαυτοῦ λαλοῦντα, ἀλλὰ πάντα τὰ τῷ Θεῷ δοκοῦντα, καὶ λέγοντα καὶ πράττοντα. Εἶτα καὶ ἕτερον λογισμὸν ἐπιφέρει, λέγων· ῾Ο ἀφ' ἑαυτοῦ λαλῶν, τουτέστιν, ὁ βουλόμενος ἰδίαν στῆσαι διδασκαλίαν, δι' οὐδὲν ἕτερον τοῦτο ποιεῖ, ἢ χάριν τοῦ δόξαν τινὰ ἐκ τούτου καρπώτασθαι. Εἰ δὲ ἐγώ, φησίν, οὐ βούλομαι καρπώσασθαι δόξαν ἰδίαν, ἀλλὰ τὴν δόξαν τοῦ πέμψαντός με ζητῶ, τίνος ἕνεκεν βουλοίμην ἂν ἕτερα διδάσκειν; 'Αληθής οὖν εἰμι, καὶ οὐκ ἔστιν ἀδικία ἐν ἐμοί· τουτέστιν, Οὐ δόξαν· ἑτέρῳ ἁρμόζουσαν ἁρπάζω· τοῦτο γὰρ ἀδικία. Ωστε ἡ διδαχή μου καὶ ἀλήθειαν ἔχει, καὶ δικαιοσύνην ἐν ταὐτῷ. Οὐ γὰρ ἐξ ἀλαζονείας γίνεται, ἵνα καὶ τὸ ψευδὲς ἔχῃ καὶ τὸ ἄδικον. Ο γὰρ ἀλαζὼν καὶ ψεύδεται, καθὸ περὶ αὐτοῦ τὰ ὑπὲρ τὴν ἀξίαν αὐτοῦ λέγει, καὶ ἀδικεῖ, καθὸ τὴν ἀλλο τρίαν καὶ μηδὲν αὐτῷ προσήκουσαν δόξαν ἁρπάζει. Ο δὲ Κύριος ἐπειδὴ τὰ τοῦ Πατρὸς ἐζήτει, καὶ οὐδὲν περὶ ἑαυτοῦ ἠλαζονεύετο, καὶ ἀληθής ἐστι πάντως καὶ δίκαιος. Πολλαχοῦ δὲ εἴπομεν, καὶ νῦν λέγομεν, ὅτι ὅταν ταπεινά τινα λέγων φαίνηται ὁ Κύριος, οὐ δεῖ νομίζειν, ὅτι ὡς ἐλάττων ὢν τοῦ Πατρὸς κατά φύσιν, ταῦτα φθέγγεται, ἀλλὰ διὰ τὴ μὴ ἀντίθεος νομισθῆναι, καὶ διὰ τὴν ἀσθένειαν τῶν ἀκουόντων, καὶ διὰ τὸ σάρκα περιβεβλήσθαι, καὶ διὰ τὸ διδάσκειν ἡμᾶς μετριάζειν, και μηδὲν μέγα λέγειν περὶ ἑαυτῶν. Οταν δέ γε ὑψηλὰ καὶ περὶ τῆς οἰκείας δόξης φθέγγηται, χρὴ πιστεύειν ἡμᾶς, ὅτι ὡς τῷ ὄντι ἴσος τῷ Πατρὶ, ταῦτα τὰ ὑψηλὰ φθέγγεται, διὰ τὸ μέγεθος τῆς οἰκείας φύσεως. • Οὐ Μωτῆς δέδωκεν ὑμῖν τὸν νόμον; Καὶ οὐδεὶς ἐξ VERS. 19, 20. Nonne Moses dedit vobis legom?

es tamen nemo ex vuliis factis praestat legem? Quid & ὑμῶν ποιεῖ τὸν νόμον; Τί με ζητεῖτε ἀποκτείνει; me quæritis interficere? Respondit turba, et dixit: Daemonium habes, quis te quærit interficere? Videntur quidem hæc cum superioribus non cohærere, bene putem consideranti et valde consequentia apparent. Nam cum criminarentur eum quod Sabbatim solveret, et legem prævaricaretur, ad hoc urget, ostendens eis quod ipsi magis prævaricatores sint legis. Nam lex ¯quidem inquit: «Non occides so :: vos autem quærilis me occidere: et ita vos solvítis legem, non ego. Igitur cum a vestra condemnatione desistitis, me calumniamini quasi prævaricantem legem, eo quod hominem in Sabbato curaverim. Nullus autem ex vobis facit legem, dixit, eo quod omnes cum quibus loquebatur, quæ rebant eum occidere. Vide autem quomodo ipse quidem mansueta voce his loquatur, illi autem contumeliose et audacter dicunt, ‹ Dæmonium habes: › o quod putabant se terrere illum, et animam ejus contumeliis cruciari. Cæterum Mosen dicit dedisse legem (quamvis ipse erat Dominus Mosi, et legis dator) propter infirmitatem Judzorum, et quod insensati erant. Nam quomodo susti issent direntem: Non Moses dealit vobis legem, sed ego, qui Dominus Mosis et legis? Απεκρίθη ὁ ὄχλος, καὶ εἶπε· Δαιμόνιον ἔχεις· τίς σε ζητεῖ ἀποκτεῖναι; ο Φαίνεται μὲν, ὡς οὐδεμίαν ἀκο λουθίαν σώζει πρὸς τὰ πρότερα τοῦτο, ὁ λέγει νῦν καλῶς δὲ σκοποῦσιν ἡμῖν, καὶ λίαν ἀκόλουθα. Ἐπειδὴ γὰρ ἐνεκάλουν αὐτῷ, ὅτι τὸ Σάββατον ἔλυς, καὶ τὸν νό μον παρέλυε, πρὸς τοῦτο ἐνίσταται, δεικνύων αὐτοὺς μᾶλλον παραβάτης τοῦ νόμου. Ὁ μὲν γὰρ νόμος φησί· Μὴ φονεύσεις· ὑμεῖς δὲ ζητεῖτε ἀποκτεῖναι. Ωστε ὑμεῖς παραλύετε τὸν νόμον, οὐκ ἐγώ. Αφέν τες οὖν τὸ ἑαυτοὺς καταδικάζειν, ἐμοὶ ἐγκαλεῖτε ὡς παραβαίνοντι τὸν νόμον, διότι ἄνθρωπον ἐθερά πευσα ἐν Σαββάτῳ. Τὸ δὲ, ο Οὐδεὶς ἐξ ὑμῶν ποιεί τὸν νόμον, ο εἶπε, διότι πάντες, πρὸς οὓς διελέγετο, εζήτουν αὐτὸν ἀποκτεῖναι. Ορα δὲ, πῶς αὐτὸς μὲν πραείᾳ τῇ φωνῇ αὐτοῖς διαλέγεται· ἐκεῖνοι δὲ ὑβριστικῶς καὶ μετὰ θράσους, «Δαιμόνιον ἔχεις, ο φασί· διὰ τοῦτο γὰρ ὑβρίζουσι. προκατα πλήττειν αὐτὸν καὶ ἐκφοβεῖν εἰόμενο:. Τὸν Μωσέα δέ φησι δοῦναι τὸν νόμον, καίτοι αὐτὸς ὢν Κύριος Μωσέως, καὶ τοῦ νόμου πάροχος, διὰ τὴν ἀσθένειαν καὶ ἀναισθησίαν τῶν Ἰουδαίων. Ποῦ γὰρ ἂν ἠνέσχοντο ἀκοῦσαι, ὅτι οὐχ ὁ Μωσῆς δέδωκε αὐτοῖς τὸν νόμον, ἀλλ' αὐτὸς ὁ τοῦ Μωσέως Δεσπότης καὶ Κύριος; • Απεκρίθη Ἰησοῦς, καὶ εἶπεν αὐτοῖς· Εν ἔργαν ἐποίησα, καὶ πάντες θαυμάζετε διὰ τοῦτο. Μωσί; δέδωκεν ὑμῖν τὴν περιτομήν, οὐχ ὅτι ἐκ τοῦ Μα σέως ἐστὶν, ἀλλ' ἐκ τῶν πατέρων· καὶ ἐν Σαββάτῳ περιτέμνετε άνθρωπον. Ε! περιτομὴν λαμβάνει δ ἄνθρωπος ἐν Σαββάτῳ, ἵνα μὴ λυθῇ ὁ νόμος Μω σέως, ἐμοὶ χολᾶτε, ὅτι ὅλον ἄνθρωπον ὑγιῆ ἐποίησε ἐν Σαββάτῳ; Μὴ κρίνετε κατ' ἔψιν, ἀλλὰ τὴν δ: καίαν κρίσιν κρίνατε.» Από συλλογισμού τινος δείκνυσιν αὐτοὺς μάτην κατ' αὐτοῦ λυττῶντας, και φησιν· • Εν ἔργον ἐποίησαν ἐν Σαββάτῳ, τὴν τοῦ παραλύτου ἀνόρθωσιν, καὶ πάντες θαυμάζετε διά τοῦτο, ὁ ἀντὶ τοῦ, Ταράττεσθε, θορυβείσθε. Καίτοι Μωσῆς αὐτὸς ἐκεῖνος ὁ νομοθέτης Έλυσε τὸ Σά τον, διὰ τὸ κελεῦσαι πᾶσαν ψυχὴν τῇ ἡμέρᾳ τῇ ὀγδύῃ περιτέμνεσθαι. Συνέβαινε γὰρ πολλάκις τὴν ἡμέραν τὴν ὀγδόην, καθ᾿ ἣν ἀνάγκη ἦν περιτέμνε σθαι, Σάββατον εἶναι. Ὥστε εἰ τὸ Σάββατον παρελύθη ὑπ' αὐτοῦ τοῦ Μωσέως διὰ τὴν περιτομήν, VERS. 21-24. • Respondit Jesus, et dixit eis: Unum opus feci, et omnes miramini propter hoc. Muses dedit vobis circumcisionem, non quod ex Mose zit, sed ex patribus: et lamen in Sabbato circumciditis hominem. Si circumcisionem accipit homo c in Sabbato, ut non solvatur lex Mosis, mihi indignamini quod totum hominem sanum fecerim in Sabbato? Nolite judicare secundum aspectum, sed justo judicio judicate. › Syllogismo quodam ostendit eos sine causa odio sui laborare, et dicit: • Unum opus feci in Sabbato, paralytici videlicet sanationem, ‹ et omnes admiramini propterea, › hoc est turbamini et tumultuamini: quamvis Motes ille legislator Sabbatum solverit, eo quod jusse· rit omnem animam die octavo circumcili. Saepe enim accidit, octavum diem, in quo necesse est ut circumcidatur puer, diem Sabbati esse: atque si Sabbabulum solutum est ab ipso Muse propter circumci. sionem, et nihil prohibebat Sabbati die circum:cidi homiam: et si Sabbatum fuerit ille €07 octavus καὶ οὐδὲν κωλύει ἡ τοῦ Σαββάτου ἡμέρα περιτμη dies, solvitur les de otio Sabbati, ut ne solvatur lex circumcisionis. Si hæc igitur its se habent, quid mihi succensetis et irascimini quod in Sabbato Lominem integrum sanum feci? quamvis circumcisio non Mosis fuerit, sed patrum: attamen illa etiam quæ non est Mosis, legem de Sabbato a Mose datam solvit. Et circumcisio quilem que dolorem affert, ton probibetur in Sabato: ego autem, qui liberum teri ho vinem a dolore, et sanum feci, arguor? Ne fraficate spendum facien, id est, Juste et absque rsi unutra, arreptione ju·licate. Neque Mosen, qui Matem propter circumcisionem, extra 13 1:01. 55, 15; Deut. v, 17. θῆναι ἄνθρωπον, ἀλλὰ κἂν Σάββατον τύχη εἶναι ἡ ὀγδόη ἡμέρα, παραλύεται ὁ περὶ τῆς ἀργίας του Σαββάτου νόμος, ἵνα μὴ λυθῇ ὁ τῆς περιτομῆς εἰ ταῦτα τοίνυν οὕτως ἔχει, τί ἐμοὶ χολᾶτε και ὀργίζεσθε, ὅτι ἐν Σαββάτῳ ἄνθρωπον ὁλόκλη ἡγίασα;, αίτοι ἡ περιτομὴ οὐ τοῦ Μωσέως ήν, ἀλλὰ τῶν πατέρων· ἀλλ' ὅμως αὕτη, καίτοι μὴ οὖσα Μωσέως, τὴν περὶ τοῦ Σαββάτου νόμον τὸν ὑπὸ τοῦ Μωσέως τεθέντα, παρέλυσε. καὶ ἡ μὲν περ ριτομή, οδύνην ἐμποιοῦσα, οὐ κωλύεται ταρὰ τοῦ Σαββάτου· ἐγὼ δὲ ἐδύνης ἐλευθερώσας ἄνθρωπον, καὶ ὑγιῆ ποιήσας, διαβάλλονται; ε Μή κρίνετε κα

CAP. VII. Κάιν, ο ἀντὶ τοῦ, Δικαίως καὶ ἀπροσωπολήπτως reprehensionem ponitis, si me iudicaveritis maxime ψηφίσασθε. Μὴ τὸν μὲν Μωσέα λύοντα τὸ Σάββατον διὰ τῆς περιτομής, έξω μέμψεως τίθετε· ἐμὲ δὲ κατακρίνετε, καὶ ταῦτα ἐπ᾿ εὐεργεσίᾳ ἀνθρώπου τὸ Σάββατον καταλύσαντα. Τὸ γὰρ τὸν μὲν Μωσέα Έξω μέμψεως τιθέναι διὰ τὸ τοῦ προσώπου ἀξίωμα, ἐμὲ σαφής. benefaciendo homini, Sabbatum non observantem. Manifestum enim quod personam recipiatis, si me propter humilitatem condemnatis, et Mosen propter ejus dignitatem non condemnatis. δὲ δοκοῦντα ἄξοξον, κατακρίνειν, προσωποληψία › VERS. 25-27.. Dicebant ergo quidam ex Hierosolymitanis: Nonne hic est quem quærunt interfcere? Αιqui ecce palam loquitur, et nihil ei dicunt. Nam vere cognoverunt principes hunc esse vere Christum? Sed hunc novimus unde sit: Christus autem cum venerit, nemo scit unde sit.. Non simpliciter absque causa adjecit. Quidam ex Microsolymitanis, sed ut ostendat quod cum maxima illis miracula evenissent, omnium fuerint niserrgmitr. Quomodo enim non (a) miseri, qui viso magno deitatis illius signo, adhuc corruptum habent judicium? Eleniin magnum quidem habuissent signum, si volnissent. quod invitis et insanientibus ipsis contra eum, libero in medio ipsorum ambularet, neque pateretur al eis. Sed nolebant hoc signo virtutem ejus cognioscere. Dubitant autem dicentes: Num forte et principes cognoverunt quod hic est vere Christus? › et neque in hac sententia permanent, sed colligunt quori Nullis quidem scit unde venturus sit Chritus, illum autem scimus unde sit: non igitur lic est Christus. Cæterum vide malitiam, quomodo et illi sibi adversarii sint. Principes enim ipsorum cum interrogarentur ab Herode, dicunt in Bethleen: Juda nasci Christum ". Illi autem dicunt quod nullus sciat unde sit Christus. Vides dictorum contrarietatem? Et iterum alibi quidem dicunt: «Nos scimus quod Mosi locutus est Deus, hunc autem nescimus unde sit s.. Porro hoc loco dicunt: ‹ Hunc scimus unde sit.› Vidisti insanientium sermones? Scimus et nescinus. Quid huic insania verborum par? Ad unum enim spectabant, ne credant. ltaque quando in illorum rem erat, dicebant, Scimus:quando vero minus, negabant. Unde eorum malitiae fuerit hac sententiarum varietas. At forte quasiverit aliquis, Unde moti isti dicunt quod Christus, quatylo venerit, nemo novit unde sit?. Nequaquam enim nisi testimonium aliquod habuissent a Seri· • Ελεγον οὖν τινες ἐκ τῶν Ἱεροσολυμιτῶν· Οὐχ οὗτός ἐστιν δν ζητοῦσιν ἀποκτεῖναι; Καὶ ἴδε παῤῥης στα λαλεῖ, καὶ οὐδὲν αὐτῷ λέγουσι. Μήποτε ἀληθῶς ἔγνωσαν οἱ ἄρχοντες, ὅτι οὗτός ἐστιν ἀληθῶς ὁ Χρισ στός; 'Αλλὰ τοῦτον οἴδαμεν, τύθεν ἐστίν· ὁ δὲ Χριστὸς ὅταν ἔρχηται, οὐδεὶς γινώσκει πόθεν ἐστίν. ο Οὐχ ἁπλῶς καὶ μάτην πρόσκειται τὸ, ο Τινὲς τῶν Ἱεροσολυμιτών,» ἀλλ᾽ ἵνα δείξῃ, ὅτι οἱ μάλιστα τῶν μεγάλων ἀπολαύσαντες σημείων, οὗτοι πάντων ἦσαν ἀθλιώτεροι.. Πῶς γὰρ οὐκ ἄθλιοι, ὅτι μέγα σημείον τῆς αὐτοῦ θεότητος ἰδόντες, ἔτι διεφθαρμένοι εἰσὶ τῇ κρίσει; Μέγα μὲν γὰρ σημεῖον εἶχον, εἴπερ ηδούς λοντο, τὸ ἐν μέσῳ τῶν κατ᾿ αὐτοῦ λυττώντων παρδησιάζεσθαι αὐτὸν, καὶ μηδὲν ὑπ' αὐτῶν πάσχειν. 'Αλλ' οὐκ ἠβούλοντο ἀπὸ τούτου τοῦ σημείου ἐπιγνῶναι τὴν δύναμιν αὐτοῦ. Διστάζουσι δὲ, λέγοντες· • Μή ποτε έγνωσαν οἱ ἄρχοντες, ὅτι οὗτός ἐστιν ἀληθῶς ὁ Χριστός;» Καὶ οὐδὲ ἐπὶ ταύτης τῆς γνώ μης μένουσιν, ἀλλὰ συλλογίζονται, ὅτι τὸν μὲν Χριστὸν οὐδεὶς οἶδε, πόθεν ἔρχεται· τοῦτον δὲ οἶδαμεν, πόθεν ἐστίν· οὐκ ἄρα οὗτός ἐστιν ὁ Χριστός. Καίτοι ὅρα τὴν κακίαν, πῶς καὶ ἑαυτῇ ἐναντιοῦται· οἱ ἄρχοντες αὐτῶν ἐρωτώμενοι ὑπὸ Ηρώδου, ἐν Βηθλεὲμ τῆς Ἰουδαίας φασί γεννᾶσθαι τὸν Χριστόν· οὗτοι δὲ λέγουσιν, ὅτι οὐδεὶς οἶδε τὸν Χριστὸν, πόθεν ἐστίν. Ορᾷς έναντιφωνίαν; Καὶ πάλιν ἀλλαχοῦ μέν φασιν, ότι ο Ἡμεῖς οἴδαμεν, ὅτι Μωσεί λελάληκεν δ Θεως· τοῦτον δὲ οὐκ οἴδαμεν πόθεν ἐστίν, Εἶδες μαινομένων λόγους; Οίδαμεν, και, Οὐκ οίδαμεν. Τι ταύτης τῆς μανίας ἴσον; Πρὸς μὲν γὰρ ἐν μόνον ἑώρων, τὸ μὴ πεισθῆναι. Διὸ ὅταν μὲν αὐτοῖς συνε έφερεν, ἔλεγον, ὅτι Οίδαμεν· ὅταν δὲ πάλιν οὐ συνέφερε, διετείνοντο, ὡς εὐκ οἴδαμεν. Τῆς κακίας οὖν ἐστιν αὐτῶν ἡ τοσαύτη έναντι φωνία. Ζητήσει: ἄν τις, Πόθεν κινούμενοι οὗτοι λέγουσιν, ὅτι ο Χριστὸς ὅταν ἔρχηται, οὐδεὶς γινώσκει πόθεν ἐστίν; ο Οὐ γὰρ ἄν, εἰ μὴ μαρτυρίαν τινὰ εἶχον ἀπὸ τῶν Γραφών, η παραδόσεις βεβαίας, οὕτω προδήλως pturis, aut solidas traditiones, 603 adeo aperte ἐναντία ἐφθέγγοντο τοῖς ἐπὶ τοῦ Ἡρώδου Γραμματ τεῦσιν, εἰποῦσι προφανώς, ὅτι ο Εν Βηθλεέμ τῆς Ἰουδαίας γεννᾶται· ο καὶ πάλιν τοῖς λέγουσιν, ὅτι • Ἐκ Βηθλεὲμ τῆς κώμης ὁ Χριστὸς ἔρχεται.» Τί οὖν ἔστιν εἰπεῖν; Ὅτι ἀπὸ τῶν προφητῶν ἀμφότεροι ταῦτα ἔλεγον. Οἵ τε γὰρ ἐν Βηθλεὲμ αὐτὸν γεννά. σθαι, καὶ ἐκ τῆς κώμης τοῦ Δαυίδ εἶναι λέγοντες, * Matth. 11, 5. s7 Juan. 15, 2. contraria scribis illis dixissent qui Herodis erant tempore, qui clare dixerant, quod in Bethleemi Judææ nascatur; › atque rursum iis qui dicunt quod ex Bethleem castello Christus veniet. Quid igitur dicendun? Quod ex prophetis utrique ista dicebant. Nam qui in Bethleen ipsumn nasci, et ex civitate David esse dicebant, manifeste prophetami Ex collatione codd. Venet. S. Marci. Cod. 23, Τοῦτον δὲ οὐκ οἴδαμεν τόθεν ἐστίν. Ενταῦθα δέ φησιν, ότι Τοῦτον οἴδαμεν πόλ θεν ἐστίν. Εἶες, κ. τ. λ. (α) In Elite Lut. omittitur, non,

habebant testem Michæam dicentem, quemadmo· προφανῶς τὸν προφήτην Μιχαίαν είχαν μάρτυρα chum et Matthaus ait: «Et tu, Bethleen, terra Juda, nequaquam minima es in principibus Juda: ex te enim egredietur dux qui regat populum meum Israel s.» Εt contra bi. qui dicebant quod Chris stum non novit quis unde venial, prophetas labebant testes hujusmodi sententia: quin et ipsum Micham ® dicentem: • Egressus ipsius ab initio, a diebus sæculi; id quod ignotum ejus egressum, hoc est nativitatem declarat. Nullus enim hominum scit quomodo ab initio et a diebus sæculi exitum, hoc est, nativitatem habeat. Homines enim in tempore, ille autem a diebus sæculi, et ab initio. Quod autem aetcruun, quomodo hi qui sub tempore, cognoscunt? Sed et Isaias dicit: • Generationem ejus quis enarrabit "? › Ex his igitur persuasi dicebant: Nemo scit unde sit Christus. Non enim intelligebant quod duplex esset Dominus Jesus: et secundum nativitatem carnalem, quæ erat e Virgine, sciebatur unde erat, nempe quod in Bethleem natus; secundum incorpoream vero et ineffabilem ejus nativitatem, qua a Patre ante sæcula natus est, supra omnem sermonem nativitas ejus est. Hierosolymitani igitur illi nativitatem in carnem fatentur se scire unde sit: illam autem quæ ante sæcula, secundum quam nemo scit Christum unde sit, non fatentnr. Idcirco, cum non intelligerent eum duplicis naturæ, et una quidem sciebatur, altera vero non, dicunt quod non sit Christus. VERS. 28, 29, Clamavit igitur in templo docens Jesus, et diceus: El me scitis, et scitis unde sim: et a meipso non veni, sed est verax qui misit me, quem vos non novistis. Ego vero novi eum, quia ab ipso sum, et ille me misit. Quoniam non alia c!c causa dicebant, Hunc unde sit scimus, quam ostendere volentes quod de terra sit, et quod fabri filius, propterea reducit eos ad cœlum, dicens: • Ει πιο scitis, et scitis unde sim,, hoc est. quamvis propter malitiam reticeatis, scitis tamen unde sim, quod de cœlo. Quoniam enim Pater meus illinc est, manifestum quod et ego illinc sum, et quod ab illo missus sum, qui est verus. Quia autem ille verus, ideo et ego utique verax et non-mendax. Non enim verax impostorem et mendacem mittere vellet. Hunc autem qui misit me, vos quidem ucscitis et ignoratis, quandoquidem id operibus non declaratis. Nam (sicut Paulus inquit 61) in scientia ignorantia 609 est. • Deum, inquit, fatentur scire, opere autem inficiantur eum. Et vos quidem Judæi nescitis Patrem meum, propter opera vestra mala, et pessimum animum. Ego autem illum scio, neque enim obstant mihi vel mens mala, vel opera quæ illi displicent, quominus illum cognoscam. • Ab ips enim sum,» hoc est, ex ipso, non ab alia substantia, vel alienus ab eo, et ille me misit. Vide autem et hoc loco duas naturas in Christo manifestari: per hoc enim quod ait Apostolus, Ab ipso sum,» sub19 Marth. 1, 6: 3lich. v. 2. λέγοντα, ὡς καὶ ὁ Ματθαῖός φησι· ο Καὶ σὺ, Βηθλεὲμ γῆ Ἰούδα, οὐδαμῶς ἐλαχίστη εἶ ἐν τοῖς ἡγεμό σιν Ἰούδα· ἐκ σοῦ γὰρ ἐξελεύσεται ἡγούμενος ἔστις ποιμανεῖ τὸν λαόν μου Ισραήλ.» Καὶ οὗτοι δὲ πά Σιν οι λέγοντε;, ὅτι τὸν Χριστὸν οὐκ οἶδέ τις, πόθεν έρχεται, τοὺς προφήτας εἶχον μάρτυρας τῆς του αὐτῆς γνώμης· καὶ αὐτὸν δὲ τὸν Μιχαίαν λέγοντα, ὅτι «Αἱ ἔξοδοι αὐτοῦ ἀπ' ἀρχῆς ἐξ ἡμερῶν αἰῶνος·» ὅπερ ἄγνωστον τὴν αὐτοῦ ἔξοδον, ἤτοι τὴν γέννησιν ἐμφαίνει. Τὸν γὰρ, «ἀπ' ἀρχῆς,» καὶ ο ἐξ ἡμετ ρῶν αἰῶνος, ο τὰς ἐξόδους ἔχοντα, ἤτοι τὴν γέννησιν, οὐκ ἄν τις ἀνθρώπων εἰδείη. Άνθρωποι γὰρ ἐν χρόνῳ, ἐκεῖνος δὲ ἐξ ἡμερῶν αἰῶνος καὶ ἀπ' ἀρχῆς· τὸ δὲ αἰώνιον πῶς ὁ ὑπὸ χρόνον γινώσκει; ᾿Αλλὰ καὶ Ἡσαΐας φησί·. Τὴν δὲ γενεὰν αὐτοῦ τίς διηγήσεται; › Ἐκ τούτων οὖν πειθόμενοι ἔλεγον, ότι Τὸν Χριστὸν οὐκ οἶδέ τις, πόθεν ἐστίν. Οὐ γὰρ δὴ ἐνενόουν, ὅτι διπλοῦς ὧν ὁ Κύριος Ἰησοῦς, κατὰ μὲν τὴν ἐκ Παρθένου ἐν σαρκὶ γέννησιν, εγνωρίζεται πόθεν ἐστὶν, ὅτι ἐκ Βηθλεέμ· κατὰ δὲ τὴν ἀσώματον καὶ ἀποῤῥητοτέραν τὴν ἐκ Πατρὸς πρὸ πάντων τῶν αἰώνων, λέγεται γενεὰν ἔχειν ὑπερτέραν πάσης διη γήσεως. Οὗτοι τοίνυν οἱ Ἱεροσολυμῖται τὴν μὲν ἐν σαρκὶ γέννησιν ὁμολογοῦσιν εἰδέναι, καὶ πόθεν ἐστί· τὴν δὲ πρὸ αἰώνων, καθ' ήν οὐκ οἶδέ τις τὸν Χριστόν, πόθεν ἐστὶν, οὐχ ὁμολογοῦσιν. Διὸ μὴ λογιζόμενοι δει διπλοῦς ὤν, τὸ μέντοι γινώσκεται, τὸ δ' ού, φασὶν, ὡς οὐκ εἴη ὁ Χριστός. • Εκραζεν οὖν ἐν τῷ ἱερῷ διδάσκων ὁ Ἰησοῦς, καὶ λέγων· Κἀμὲ οἴδατε, καὶ οἴδατε πόθεν εἰμί· καὶ ἀπ' ἐμαυτοῦ οὐκ ἐλήλυθα, ἀλλ᾽ ἔστιν ἀληθινὸς ὁ πέμψας με, ὃν ὑμεῖς οὐκ οἴδατε. Ἐγὼ δὲ οἶδα αὐτὸν, ὅτι παρ' αὐτοῦ εἰμι, κἀκεῖνος με ἀπέστειλεν.» Επειδὴ τὰ • Οἴδαμεν τοῦτον, πόθεν ἐστὶ, ν δι᾽ οὐδὲν ἔτερον ἔλεγον, ἀλλ᾽ ἢ δεῖξαι θέλοντες, ὅτι ἐκ τῆς γῆς ἐστι, καὶ ὅτι τέκτονος υἱός, διὰ τοῦτο αὐτὸς ἀνάγει αὐτοὺς εἰς τὸν οὐρανὸν λέγων· ι Καὶ ἐμὲ οἴδατε, καὶ οἴδατε πόθεν εἰμί· τουτέστι, Κἂν εἰ διὰ τὴν κακίαν συγ καλύπτητα, όμως οἴδατε πόθεν εἰμί, ὅτι ἐξ οὐρανοῦ. Ἐπεὶ γὰρ ἐκεῖθεν ἐστιν ὁ Πατήρ μου, πρόδηλον, ὅτι καὶ αὐτὸς ἐκεῖθεν εἰμι, καὶ ὅτι παρ' ἐκείνου ἀπεστά λην, ὅς ἐστιν ἀληθής. Ἐπεὶ δὲ ἐκεῖνος ἀληθής, κἀγὼ ἂν εἴην ἀληθὴς, καὶ οὐ πλάνος. Οὐ γὰρ ἂν ὁ ἀληθὴς. πλάνον καὶ ψευδῆ ἠθέλησεν ἀποστείλαι. Τοῦτον δὲ τὸν ἀποστείλαντά με, ὑμεῖς μὲν οὐκ οἴδατε, ἀλλ' ἀγνοεῖτε ἄγνοιαν τὴν διὰ τῶν ἔργων. ὡς γὰρ ὁ Παῦ λός φησιν, ἔστιν ἄγνοια ἐν γνώσει. «Θεόν, φησίν, ὁμολογοῦσιν εἰδέναι, τοῖς δὲ ἔργοις ἀρνοῦνται. Καὶ ὑμεῖς οὖν οἱ Ἰουδαῖοι οὐκ οἴδατε τον Πατέρα μου διά τὰ ἔργα ὑμῶν τὰ πονηρὰ, καὶ τὴν κακίστην γνώμην. • Ἐγὼ δὲ οἶδα αὐτόν.» Οὐ γὰρ ἐμποδίζουσί μοι οὔτε γνώμη πονηρά, οὔτε ἔργα ἀπαρέσκοντα ἐκείνῳ, πρὸς τὴν γνῶσιν αὐτοῦ. • Παρ' αὐτοῦ γάρ εἰμι· ν τουτέστιν, ἐξ αὐτοῦ, οὐκ ἀπ' ἄλλης οὐσίας, ἢ ἀλλά τριος αὐτοῦ, ο κἀκεῖνος με ἀπέστειλεν. ο Ορα δὲ ἐνταῦθα τὰς δύο φύσεις τοῦ Χριστοῦ δηλουμένας· διά ss ibid. 6ο Isa. Lvult, 8. σε Tit. 1, 16,

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS- CAP. VII. μὲν του, ο Παρ' αὐτοῦ εἰμι, ο τὴν οὐσίαν τῆς θεό- stantia divina declaratur; cum vero ait, Εt ille mnisi τητος· διὰ δὲ τοῦ, «Κἀκεῖνός με ἀπέστειλε, ο τὸ ἀνθρώπινον· ἀπόστολος γὰρ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον λέγεται, καθὰ καὶ δοῦλος ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ, • Ἐζήτουν οὖν αὐτὸν πιάσαι, καὶ οὐδεὶς ἐπέβαλεν ἐπ' αὐτὸν τὰς χεῖρας, ὅτι οὔπω ἐληλύθει ἡ ὥρα αὐτοῦ. Πολλοὶ οὖν ἐκ τοῦ ὄχλου ἐπίστευσαν εἰς αὐτ τὶν, καὶ ἔλεγον, ότι Ὁ Χριστὸς ὅταν ἔλθῃ, μήτι πλείω σημεία τούτων ποιήσει, ὧν οὗτος ἐποίησεν; ο Δεικνύων ὁ εὐαγγελιστής, ὅτι ἀοράτως κατείχοντο, καὶ ὅτι ἐκὼν ἔπαθε, καὶ οὐκ ἐξ ἀδυναμίας, φησίν, ὅτι • Εζήτουν αὐτὸν πιάσαι, καὶ οὐδεὶς ἐπέβαλεν ἐπ᾿ αὐτὸν τὰς χεῖρας.» Τὸ δὲ, Οὔπω ἦλθεν ἡ ὥρα αὐτοῦ, κ ἔφη, οὐχ ὅτι καιροῖς ὑπέκειτο, ἀλλ' ὅτι πάντα ἐν ὥρᾳ, καὶ ἐπιτηδείῳ καιρῷ καὶ τῷ προσήκοντι ποιεί. Ηνίκα γὰρ τὸ παθεῖν εὔκαιρον ελογίσατο, δηλαδὴ κατὰ τὸν ὡραῖον καὶ ἐπιτήδειον χρόνον, τότε δὴ καὶ τοῖς σταυρωταῖς συνεχώρησε. Πάντα γὰρ ἐν και τοῖς ὡραίοις καὶ ἐπιτηδείοις ποιεῖ καὶ οἰκονομεί. Οίον, ἔδει δοθῆναι τὸν νόμον, ἀλλ' ἐν καιρῷ τῷ προσσκοντι, τοὺς προφήτας ὁμοίως, καὶ τὸ Εὐαγγέλιον. Τὸ οὖν τῆς ὥρας ὄνομα, τὸ ἀκριβὲς τῆς σοφίας καὶ τῆς προνοίας τοῦ Σωτῆρος ἐνδείκνυται. • Πολλοὶ δὲ ἐπίστευσαν αὐτῷ, λέγοντες· Μὴ ὁ Χριστὸς πλείω σημεῖα ποιήσει, ὧν οὗτος ἐποίησε; ο Λέγουσι δὲ περὶ τοῦ οἴνου τοῦ ἐν Κανᾷ, τοῦ υἱοῦ τοῦ βασιλικοῦ, τοῦ παραλύτου, τῶν ἄρτων, καὶ ἁπλῶς τῶν ἄλλων πάν των, ὧν οὐδὲ οἱ εὐαγγελισταί, διὰ τὸ πλῆθος, ὄνο μαστὶ ἐπιμέμνηνται. Πλὴν εἰ καὶ ἀκούεις, ὅτι ἐπίσ στευσαν πολλοί, ἀλλ᾽ οὖν οὐκ ἀκριβὴς ἦν ἡ πίστις αὐτῶν, ἀλλ᾽ οἷαν εἰκὸς εἶναι πλήθους χυδαίου, ἄλλο τε ἄλλως μεταταστημένου ταῖς γνώμαις. • Ηκουσαν οἱ Φαρισαίοι γογγύζοντος τοῦ ὄχλου περὶ αὐτοῦ ταῦτα· καὶ ἀπέστειλαν ὑπηρέτας οἱ Φαρισαῖοι καὶ οἱ ἀρχιερεῖς, ἵνα πιάσωσιν αὐτόν. Εἶπεν οὖν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Ετι μικρόν χρόνον μεθ' ὑμῶν εἰμι, καὶ ὑπάγω πρὸς τὸν πέμψαντά με. Ζητήσετέ με, καὶ οὐχ εὑρήσετε· καὶ ὅπου ἐγώ εἰμι, ὑμεῖς οὐ δύνασθε ἐλθεῖν. Εἶπον οὖν οἱ Ἰουδαῖο: πρὸς ἑαυτούς· Ποῦ οὗτος μέλλει πορεύεσθαι, ὅτι ἡμεῖς οὐχ ευρήσου μεν αὐτόν; Μὴ εἰς τὴν διασπορὰν τῶν Ἑλλήνων μέλλει πορεύεσθαι, καὶ διδάσκειν τοὺς Ἕλληνας; Τίς ἐστιν ὁ λόγος οὗτος ἂν εἶπε· Ζητήσετέ με, καὶ οὐχ εὑρήσετε· καὶ ὅπου εἰμὶ ἐγώ, ὑμεῖς οὐ δύνασθε ἐλθεῖν;» Δι' ὧν ἐγόγγυζεν ὁ ὄχλος, ἐνέφηνεν ὡς ἄρα χρηστοτέραν ἔσχον διάθεσιν, καὶ μερικήν τινα πίστιν πρὸς τὸν Κύριον, καὶ ὡς ἀποσχισθῆναι τῶν ἀρχόντων ἡβούλοντο· οὗπερ ἐκεῖνοι αἰσθόμενοι, ἔπεμψαν συλλαβέσθαι τοῦτον, διὰ τοῦτο μόνον ὅτι ἐπιστεύετο εἶ ναι Χριστός. Επεμψαν δὲ, ἀλλ' οὐκ αὐτοὶ ἦλθον, φου βούμενοι τὸν ὄχλον, μή τι νεωτερίσωσι· διὸ τοὺς ὑπηρέτας στέλλουσιν, ἑαυτοὺς μὲν ὑπεξάγοντες τοῦ ίσως συμβησομένου κινδύνου, ἐκείνους δὲ τῷ θυμῷ τοῦ ὄχλου ἐνδιδόντες· οὕτω πανταχοῦ τὸ ἑαυτῶν ἐσκόπουν. Ὁ δὲ Κύριος ταπεινοφροσύνης γέμοντα ῥήματα φθέγγεται·. Ετι μικρὸν μεθ' ὑμῶν εἰμι. Τί, φησί, σπουδάζετέ με ἀπελθεῖν; Τί διώκετε; Μια κρὸν ἀναμείνατε χρόνον, καὶ οὐδὲ θελόντων ὑμῶν me, humana: secundum enim humanam naturam missus dicitor atque etiam servus, qui Filius est Dei. VERS. 30, 31. • Quærebant igitur illum apprehendere, et nemo misit manus in illum, quia nondum venerat hora ejus. Multi autem ex turba crediderunt in eum, et dicebant quod Christus cuni venerit, num signa plura edet iis quæ bic edidit?, Ostendens evangelista quod invisibiliter cohiberentur, et quod sponte pateretur, non ex imbecillitate, dicit: • Quærebant illum apprehendere, nullus autem misit in illum manus. › Quod autem ‹ Nondum venerit hora ejus, › dixit non quod temporibus esset obnoxius, sed quod omnia tempore Β'opportuno et hora convenienti fecerit. Quando enim tempestivum existimavit quod pateretur, lunc et crucifixoribus se permisit. Omnia enim temporibus opportunis et accommodis facit ac moderatur: et sicut legem dari conveniebat tempore congruo, ita similiter et prophetas, et Evangelium. Unde nomen horæ ostendit evidentem prudentiam et sapientiam Salvatoris. ‹ Multi antem crediderunt ei, dicentes: Nunquid Christus plura signa faciel, quam hic fecit?, Dicunt autem de vino in Cana Galilææ, de filio regio, de paralytico, de panibus, et in summa de aliis omnibus, de quibus neque evangelista propter multitudinem ipsorum nominatim mentionem fecerunt. Verumtamen cum audieris quod multi crediderint, scias illorum fidem exactam non fuisse, sed qualem verisimile est esse in vulgari multitudine, subinde mutante sentenLiam. VERS. 32-36. • Audierunt Pharisei turbam murmurantem de illo bæc, et miserunt Pharisæi ac principes sacerdotum ministros ut apprehenderent eum. Dixit ergo eis Jesus Adhuc pusillum temporis vobiscum sum, et abeo ad eum qui me nésit. Quaeretis me, nec invenietis. Et ubi ego sum, eo vos non potestis venire. Dixerunt ergo Judæi inter sese: Quo hic iturus est, quia non inveniemus cum? Num in dispersionem gentium iturus est, et docturus gentes? Quis est hic sermo quem dixit, Quæretis me, et non invenietis, et ubi ego sum; Deo vos non potestis venire? Quia murmurabat turba, manifestum quod affectionem habuerit blandioreni, et fidem quamdam erga Dominum 610 diminutam, nam a principibus separari volebat id quod illi sentientes, miscrunt ad comprehendendum Jesum, ob eam duntaxat causam, quod Christus esse credebatur. Miserunt autem, sed non ipsi venerunt, metuentes turbam, ne tumultuaretur; et propterea ministros mittunt, seipsos subducentes, ne quid periculi suboriretur, illos autem furori populi exponentes. Ita undequaque quod suum erat, sectabantur. At Dominus verba humilitate plena lo - quitur: ‹ Adhuc parvo tempore vobiscum sum, › Quid anhelatis, inquit, ut ego discedam? quid persequimini? ad parvum exspectate tempus, et neque impe-

diam vos, si me tenere volueritis. Ceterum conu κατέχειν με, ἀντέξομαι. Ορα δὲ καὶ τὸ, ο Μεθ᾽ ὑμῶν dicitur, «Vobiscum sum, o sensum habet hunc: Etiamsi persecuti fueritis, etiamsi abegeritis, ego adhuc vobiscum sum: hoc est, pro vobis curain gero, et loquor ea quæ ad salutem vesiram spectant, et vado ad eum qui me misit. Hic etiam illis metum incutit, tanquam futurum sit ut in eum impin¬ gant qui miserat ipsum. Nam qui euin, qui missus est, ignominia afficiunt, manifestum quod impingaut in eum qui misit. Dicendo autem, «Vado, › siguificavit mortem suam voluntariam. Porro monstrans quod mors sua non sit talis qualis cominunis, dicit: «Quo ego vallo, vos non potestis venire. Nam si communis, et similis omnibus fuisset mors cjus, et mansurus fuisset in morte, non dixisset: • Vos non potestis venire.» Omnes enim ad coni munem mortem abimus. Igitur monstrare volens, id quod dicebam, quod mors sua non sit talis qualis est niors communis, dicit:. Quo ego vado, ros non potestis venire.» Εt dicendo: • Quseretis me, et non invenietis, indicat se eis fore desiderabiJem. Quando autem quæsiverunt eum? Lucas dixit quod multæ mulieres lugebant super eo “. Verisimile autem et aliis multis hoc evenisse: et dum caperetur civitas, Christi atque miraculorum ejus fere memores, quæsiveruntque præsentiam ejus. Porro hæc omnia dicebat, volens illos sibi conciliare et demulcere. Nam ubi ministri eorum vencrunt, volentes comprehendere eum, ostendit quod sciat causam profectionis illorum, et quod vellent c ipsum occidere. Idem prædicit eis mortem suain, quod parvum tempus sit, et vadat ad Patrem; prædicere autem mortem, magnum est, et non humanum. idcirco et David «licit:. Notum fac mihi, Domine, finem meum ". Dicebant autem Judæi: • Num in dispersionem gentium abiturus est?» Vide quomodo evenerit eis, et confracti sint ad ca quæ ab illo dicebantur: id quod manifestum ex eo quod interrogabant, Nunquid in dispersionem gentium abiturus est?, Nam nisi hoc erat, 611 elixissent utique: Visne abire? Nos hoc precabamur, boc nobis gratum erit. Nunc autem nihil tale dicunt, sed quasi dolentes ne illo privarentur, quærunt quo sit abiturus. Manifestum etiam hoc quia dicunt, Abiturus est ad gentes, et docturus eas. Non enim dixerunt, Seducturus illas, sed Docturus. Dispersionem vero vocabant'gentiles, utpoteţin omnem locum dispersos. Judæi enim olim illis non commiscebantur, sed uno loco Palæstinæ coacti opprohrabant gentilibus ut quocunque dispersis, id quod postea in illos versum est. Ipsi euim Hebræi facti sunt dispersio. VERS, 37, 38. In novissimo autem die maguo festi st::bat Jesus, et clamabat, dicens: Si quis sitit, veniat ad me, et bibat. Qui credit in me, sicut di. it Scriptura, flumina de ventre ejus fluent aquæ vive. Primum diem festi, et novissimum hunc * Lale. Sxml, 27. 63 Psal. xxXVIII, V. εἰμι· ν τουτέστι, Κἂν διώκητε, κἂν ἐλαύνητε, ἐγὼ μεθ' ὑμῶν εἰμι· ήγουν, Τὰ ὑπὲρ ὑμῶν οἰκονομῶ, καὶ τὰ πρὸς σωτηρίαν λέγω. Καὶ ὑπάγω πρὸς τὸν τέμψαντά με.» Ενταῦθα καὶ ἐκφοβεῖ αὐτούς, ὡς μέλλοντας ἐκείνῳ προσκρούειν τῷ πέμψαντι αὐτόν. Οἱ γὰρ τὸν πεμφθέντα ατιμάζοντες, εύδηλον ἔτι τῷ πέμψαντι προσκρούουσιν. «Υπάγων δὲ εἰπών, δι λωσε τὸ ἑκούσιον τοῦ θανάτου. Δεικνύων δὲ, ὅτι ἡ τελευτὴ αὐτοῦ οὐκ ἔσται τοιαύτη οἷα ή κοινή, φησίν, ὅτι ο Οπου ἐγὼ ὑπάγω, ὑμεῖς οὐ δύνασθε ἐλθεῖν.» Εἰ γὰρ κοινὴ καὶ ὁμοία ἦν τοῖς πολλοῖς ἡ τελευτή αὐτοῦ, καὶ ἔμελλεν ἐναπομείναι τῷ θανάτῳ, οὐκ ἂν εἶπεν, ὅτι ο Ὑμεῖς οὐ δύνασθε ἐλθεῖν· ο πάντες γὰρ εἰς τὸν κοινὸν θάνατον ἄπιμεν. Ὅπερ οὖν εἶπεν, δεῖξαι βουλόμενος, ὅτι ὁ αὐτοῦ θάνατος οὐκ ἔστι τοιοὗτος, οἷος ὁ κοινός, φησίν, ότι ο Ὅπου ἐγὼ ὑπάγω, ὑμεῖς οὐ δύνασθε ἐλθεῖν.» Καὶ τὸ εἰπεῖν δὲ, ὅτι ο Ζην τήσετέ με, καὶ οὐχ ευρήσετε, ο δείκνυσιν ὅτι ποθει νὸς αὐτοῖς ἔσται. Πότε δὲ ἐζήτησαν αὐτόν; Ο Λουκάς εἶπεν, ότι ο Πολλαὶ γυναῖκες ἐκόπτοντο ἐπ' αὐτῷ· εἰκὸς δὲ καὶ ἄλλους πολλούς τοῦτο πάσχειν, ἀλλὰ καὶ τῆς πόλεως αλισκομένης, μεμνήσθαι τοῦ Χριστοῦ καὶ τῶν θαυμάτων αὐτοῦ, καὶ τὴν παρουσίαν ζητεῖν τὴν αὐτοῦ. Ταῦτα δὲ πάντα έλεγεν, έφελκύ σασθαι αὐτοὺς καὶ κατακάμψαι βουλόμενος. Επ! γὰρ οἱ ὑπηρέται ἦλθον, συλλαβεῖν αὐτὴν βουλόμενον, δείκνυσιν, ὡς οἶδε τῆς ἀφίξεως αὐτῶν τὴν αἰτίαν, καὶ ὅτι φονεῦσαι αὐτὸν βούλονται. Διο προλέγει αὐτοῖς τὸν ἑαυτοῦ θάνατον, ὅτι μικρὸν, καὶ ὑπάγει πρὸς τὸν Πατέρα. Καὶ τὸ προειπεῖν δὲ τὸν θάνατον, μέγα καὶ οὐκ ἀνθρώπινον. Διὸ καὶ ὁ Δαυΐδ, «Γνώρισόν μοι, φησί, Κύριε, τὸ πέρας μου.» Ελεγον δὲ οἱ Ἰουδαῖοι· «Μη εἰς τὴν διασποράν την Ἑλλήνων μέλλει ἀπέρχεσθαι; ο Ορα πῶς ἐπαθόν τι, καὶ κατ εκλάσθησαν προς τὰ λεχθέντα ὑπ' αὐτοῦ· δῆλον δὲ ἀπὸ τοῦ ἐρωτᾷν·. Μὴ εἰς τὴν διασπορὰν τῶν Ἑλλή νων μέλλει πορεύεσθαι;» Εἰ γὰρ οὐ τοῦτο ἦν, εἶπον ἄν· Βούλει ἀπελθεῖν; Ἡμεῖς τοῦτο εὐχόμεθα, τούτο ἀσμενίζομεν. Νῦν δὲ οὐδὲν τοιοῦτον, ἀλλ' ὥσπερ ἀγωνιῶντες μὴ στερηθῶσιν αὐτοῦ, ζητοῦσι, ποῦ μέλ λει ἀπελθεῖν. δῆλον δὲ τοῦτο καὶ ἀπὸ τοῦ εἰπεῖν, ὅτι Εἰς τοὺς Ἕλληνας μέλλει πορεύεσθαι, καὶ δι δάσκειν αὐτούς. Οὐ γὰρ εἶπον, ὅτι Μέλλει πλανή αὐτοὺς, ἀλλὰ, «Διδάσκειν.» Διασπορὰν δὲ ἐκάλουν τοὺς ἐθνικούς, ὡς ἐν παντὶ τόπῳ διεσπαρμένους. Δε τοῖς γὰρ οἱ Ἰουδαῖοι τὸ παλαιὸν οὐκ ἐμίγνυντο, ἀλλ' ἐν ἑνὶ τόπῳ, τῇ Παλαιστίνη συνηγμένοι, ώνείδιζαν τοὺς ἐθνικούς, ὡς πανταχοῦ διεσπαρμένους· όπερ εἰς αὐτοὺς περιετράπη ὕστερον· διασπορὰ γὰρ μπι λον αὐτοὶ οἱ Εβραίοι γεγόνασιν. • Ἐν δὲ τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ τῇ μεγάλῃ τῆς ἑορτῆς, εἱστήκει ὁ Ἰησοῦς, καὶ ἔκραξε λέγων· Εάν τις διψᾷ, ἐρχέσθω πρός με, καὶ πινέτω. Ο πιστεύων εἰς ἐμὲ, καθὼς εἶπεν ἡ Γραφή, ποταμοί ρεύσουσιν ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ὕδατος ζῶντος.» Την πρώτη

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. VII. ἡμέραν τῆς ἑορτῆς καὶ τὴν ἐσχάτην, ἤτοι τὴν ἑβδδ- septimum, magnum dicebant: quia et les septimnune diem festi vocatum, sanctum nominavit. Illam igitur sequens evangelista, novissimum diem magnumi nominat“, Merito autem in novi:simo die loquitur cuni turkis, quasi viatica illis daus domum redituris. Cum his enim, qui in diebus intermediis deliciis erant intenti, intempestivum erat colloqui, neque enim attendissent. Clamavit autem Jesus partim ut magis audiretur, partim ut libertatem suam in dicendo manifestaret, et quod nullum metueret. Quidl autem dicit? • Qui credit in me, sicut dicit Scriptura; ο hoc enim loco punctum oportet facere, deinde aliud faciendum est principium: Flumina Quent ex ventre ejus. › Quia enim multi propter signa credebant, ostendit non tam propter signa credendum esse, quam propter Scripturam. Fides enim recta ex Scripturis est. Ejus gratia inquit: • Qui eredit in me, sicut Scriptura dicit, hoc est, quemadmodum testatur de me Scriptura, quod Filius sum Dei, quod Creator, quod Dominus universi (multi enim putant se credere, sed nou ut dicit Scriptura, atque ita suas secuti sunt sectas, quales sunt omnes hæretici ). At flumina dixit ex ventre ejus qui vere fidelis est, fuere, ventrem quidem e cor a nominaos tropo He braico, sicut et David inquit: «Et legem tuam in medio ventris mei ", hoc est, cordis mei. Flumina autem Quere dicebat, et non flumen aquæ vivæ, Spiritus liberalem gratiam et largitatem insinuans. Talis enim est Spiritus, ut in quamcunque animamı introierit, et in qua resederit, facial illam scaturire quovis fonte uberius. Et discet quis quomodo fuaml flumina ex ventre credentis secundum Scripturam, si quidem Petri linguam, et Pauli impetumn, et Ste phani sapientiam consideravit, quos dicentes nihil effugit, sed omnes sequuntur 612 tanquam a fluminibus quibusdam impetu ruentibus rapti. μήν, μεγάλην ὠνόμαζον, ἐπεὶ καὶ ὁ νόμος τὴν ἑδ%- μην ἡμέραν τῆς ἑορτῆς, κλητὴν ἁγίαν ἐκάλεσε. Τούτῳ γοῦν ἐπόμενος καὶ ὁ εὐαγγελιστής, τὴν ἐσχά την ἡμέραν, μεγάλην ονομάζει. Εικότως οὖν ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ διαλέγεται τοῖς ὄχλοις, εφόδια οιονεί τινα διδοὺς αὐτοῖς μέλλουσιν ἀπιένα: οἴκαδε. Τις γὰρ ἐν τῷ μέσῳ ἡμέρας εἰς τρυφὴν ἀνειμέναις, ἄκαιρον ἦν προσλαλέγεσθαι· οὐδὲ γὰρ προτεῖχον ἄν. Ἔκραζε δὲ ὁ Ἰησοῦς, ἅμα μὲν ἵνα ἐξάκουστος εἴη, ἅμα δὲ τὴν παρρησίαν δεικνύων, καὶ ὡς οὐδένα πτοείται. Τί οὖν φησιν; ο Ὁ πιστεύων εἰς ἐμὲ, καθὼς εἶπεν ἡ Γραφή· ο ἐνταῦθα χὰρ δεῖ στίξαι, εἶτα ἀπ᾿ ἄλλης ἀρχῆς ἀναγνωστέον τὸ, ο Ποταμοί φεύ σουσιν ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ. Ἐπεὶ γὰρ πολλοί ἀπὸ τῶν σημείων ἐπίστευον, δεικνὺς ὅτι οὐκ ἀπὸ τῶν σημείων δεῖ πιστεύειν οὕτως ὡς ἀπὸ τῶν Γρα. φῶν (ἡ γὰρ διωρθωμένη πίστις ἀπὸ τῶν Γραφών ἐστι), τούτου ένεκέν φησιν· ο Ο πιστεύων εἰς ἐμέ, καθὼς εἶπεν ἡ Γραφή, τουτέστι, Καθα μαρτυρεί ἡ Γραφὴ περὶ ἐμοῦ, ὅτι Υιός είμι Θεοῦ, ὅτι Κτίστης, ὅτι Κύριος του παντός, ὅτι Σωτὴρ τοῦ κόσμου. Πολ λοὶ γὰρ ἔδοξαν πιστεύειν, ἀλλ᾽ οὐχ ὡς εἶπεν ἡ Γραφὴ ὡς δὲ αὐτοὶ ταῖς αὐτῶν αἱρέσεσιν ἠκολούΟτσαν· τοιοῦτοι πάντες οἱ αἱρετικοί. Ποταμούς δὲ εἶπεν ἐκ τῆς κοιλίας τοῦ οὕτω πιστεύσαντος ῥεῦσαι, κοιλίαν μὲν τροπικῶς ὀνομάζων τὴν καρδίαν ὡς καὶ ὁ Δαυΐδ· ι Καὶ τὸν νόμον σου ἐν μέσῳ τῆς κοιλίας μου, τουτέστι, Τῆς καρδίας μου. Ποταμούς δὲ δεῦσαι ἔφη, καὶ οὐ ποταμὸν, ὕδατος ζῶντος, την τοῦ Πνεύματος ἄφθονον χάριν καὶ τὴν δαψίλειαν αϊνιστόμενος. Τοιοῦτον γάρ ἐστι τὸ Πνεῦμα, εἰς οἶαν ψυχὴν εἰσέλθοι, καὶ ἐν ᾧ ἂν ἱδρυνθείη, ποιοῦν αὐτὴν ανακλύζειν πάσης πηγῆς ἀφθονώτερον. Καὶ μάθοι ἄν τις, πῶς ποταμοὶ ῥεύσουσιν ἐκ τῆς κοιλίας τοῦ πιστεύοντος κατὰ τὰς Γραφάς, εἶχε τὴν τοῦ Πέτρου γλῶτταν, καὶ τὴν τοῦ Παύλου ῥύμην, καὶ τὴν τοῦ Στεφάνου σοφίαν κατασκέψαιτο· οἷς οὐδὲν ὑφίστατο λέγοντας, ἀλλὰ πάνιες παρεσύροντο ώς τινων ποταμῶν ῥεύμασιν ἀνυποστάτοις τὴν φοράν. • Τοῦτο δὲ εἶπε περὶ τοῦ Πνεύματος, οὗ ἔμελλον λαμβάνειν οἱ πιστεύοντες εἰς αὐτόν. Οὔπω γὰρ ἦν Πνεῦμα ἅγιον, ὅτι Ἰησοῦς οὐδέπω εδοξάσθη.» Ερμηνεύων ὁ εὐαγγγελιστής ίνες εἰσὶν οἱ ποταμοὶ τοῦ ζώντος ὕδατος, φησίν, ὅτι ο Τοῦτο δὲ εἶπε περὶ τοῦ Πνεύματος, οὗ ἔμελλον αμβάνειν οἱ πιστεύοντες. Οὔπω γὰρ ἦν, φησί, Πνεῦμα ἅγιον.» 'Αλλ' ἐνταῦθα ζητήσειεν ἄν τις· Πώς φησιν ὁ εὐαγγελιστής, ὅτι οὔπω ἦν Πνεῦμα ἅγιον, δοθὲν δηλονότι; καὶ μὴν οἱ προφῆται Πνεύματι ἐλάλουν; Καὶ οἱ ἀπόστολοι δὲ πως ἄρα τὰς ἰάσεις ἑτέλουν; Φαμὲν οὖν, ὅτι οἱ προφῆται Πνεύματι ἐλάλουν ὁμολογουμένως, ἀλλ᾽ ἡ χάρις αὕτη συνεστάλη, καὶ ἀπὸ τῆς γῆς ἀνεχώρησεν. Ὥστε εἰ καὶ ἐν τοῖς χρόνοις τῶν προφητῶν ἐνήργει, ἀλλὰ τότε διὰ τὸ ἀνάξιον τοῦ λαοῦ, ὅτε, φημί, Χριστὸς ἐν σαρκὶ περιεπάτει, οὐκ ἐπιχωρίαζεν ή προφητεία, οὐδὲ ἐπόπτευεν αὐτῶν τὰ ἅγια καὶ τὸν ναὸν ἡ χάρις. Ἐπεὶ οὖν τότε μὲν οὐκ ἦν ἡ τοῦ Πνεύμα της ενέργεια, ἔμελλε δὲ δοθῆναι, διὰ τοῦτό φησιν, * Exod. xxxv, 2. ** Psal. xxxix, 9. " VERS. 39. «lloc autem dixit de Spiritu quem accepturi erant credentes in ipsum. Nondum enim erat Spiritus sanctus, quia Jesus nondum erat glorificatus. Interpretans evangelista quæ sint flumina aquæ vivæ, dicit: ‹ Hoc autem dixit de Spiritu, quem accepturi erant credentes. Nondum enimı erat, inquit, Spiritus sanctus. › Sed hoc loco quæsiverit quispiam Quomodo inquit evangelista quod Spiritus sanctus nondum erat, datus, videlicet? Annon et prophetæ Spiritu locuti sunt? Et apostoli quoque quomo lo sanitates perfecerunt? Di cimus igitur quod propheta absque controversia Spiritu locuti sunt, sed donum boc contractum erat, et a terra secesserat: atque ideo quamvis in tem - poribus prophetarum operabatur, tunc tamen propier populi indiguitatem, quan::o, inquam, Christus in carne ambulabat, non familiaris erat prophetia, neque illorum sancta et templum respiciebat gratia. Quia igitur tunc quidem non erat operatio Spiritus,

λιτευόμενον τοῖς Ἰουδαίοις, καὶ ἐπιφαινόμενον διά τῶν ἐνεργειῶν. Οἱ δέ γε ἀπόστολοι, οὐκ ἐν Πνεύ ματι, ἀλλ' ἐν τῇ τοῦ Κυρίου ἐξουσίᾳ τὰ θαύματα ἐτέλουν. Ακουε γὰρ καὶ τοῦ Εὐαγγελίου, τί φησιν, ὅτι • Μέλλων αὐτοὺς πέμπειν, ἔδωκεν αὐτοῖς ἐξαι. σίαν, ο ἀλλ' οὐ Πνεῦμα ἅγιον. Ὥστε͵ ὅσα ἐποίουν θαυμάσια, οὐ Πνεύματι, ἀλλ' ἐξουσίᾳ καὶ ὀνόματι Κυρίου ἐποίουν. Οτε μέντοι ἐξανέστη τοῦ τάφου, τότε εἶπεν αὐτοῖς· ο Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον» καὶ ἐν τῇ Πεντηκοστῇ ἦλθεν ἐπ' αὐτοὺς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Αλλως τε, εἰ καὶ ἐν τοῖς προφήταις ἦν ἡ τοῦ Πνεύματος δύναμις, καὶ ἐν τοῖς ἀποστόλοις πρὸ τοῦ σταυροῦ, ἀλλ᾽ οὐχ οὕτως, ὡς μετὰ τὴν ἀνάληψιν, δαψιλής δηλαδή καὶ ἄφθονος, ὡς καὶ ποταμοῖς παι ραβάλλεσθαι. Ὥστε εἰκότως ὁ εὐαγγελιστὴς εἶπεν, ὅτι «Ούπω ἦν Πνεῦμα ἅγιον, τουτέστιν, οὕτως rel erat danila: propter hoc, inquit, quia «Non- ὅτι «Οὐδέπω ἦν Πνεῦμα ἅγιον,» τουτέστιν, ἐμπου dum datus erat Spiritus sanctus, hoc est, non verSabatur in Judzis, nec apparebat per operationes. Apostoli autem non Spiritu, sed in potestate Domini miracula faciebant. Audi enim Evangelium quid dicat, quia Missurus illos dedit eis potestatem, sed non Spiritum sanctum: atque quæcunque faciebant miracula, non Spiritu, sed potestate et nomine Domini faciebant ". Nam cum resurrexisset e sepulcro, tunc dixit eis: ‹‹ Accipite Spiritum sanctum.. Εt in Pentecoste venit super eos Spiritus sanctus e. Et aliter: Erat et in prophetis Spiritus virtus, et in apostolis ante crucem: sed non sic ut post assumptionem, largus scilicet ac copiosus, ita ut fluminibus comparari debuerit. Atque ita merito evangelista dixit quod nondum fuerit datus Spiritus sanctus, hoc est nondum ita largiter effusus sicut postea: quia et ante crucem erat datus quidem, sed non tam largus. Nondum enim Jesus glorificatus erat, gloriam hoc loco crucem nominante evangelista. Per crucem enim dejecit tyrannum, et regnavit. Nondum igitur cruce firmata, neque peccato abolito, neque natura nostra in Christo victrice mundi, et conciliata Deo, merito non datum fuisse largum Spiritus donum dicitur. Oportebat enim nos prius fieri amicos Dei, id quod per crucem consummatum est. Insuper sic accipiendum donum Dei sicut et mundanum. Primum aliquis fit amicus regis, deinde accipit dlona. Gratia Deo, qui tantum nobis largitus est beneficium, quantum neque prophetis. Nam prophetæ gratiam quim dem habebant Spiritus, sed aliis non exhibebant, 613 Apostoli vero innumeros impleverunt. ἐκχυθὲν δαψιλῶς ὡς ὕστερον· ἐπεὶ καὶ πρὸ τοῦ σταυ ροῦ ἦν μέν, ἀλλ' οὐχ οὕτω δαψιλῶς. «Οὐδέπω γὰρ Ἰησοῦς ἐδοξάσθη, ο δόξαν ἐνταῦθα τὸν σταυρὸν ὀνο μάζοντος τοῦ εὐαγγελιστοῦ. Διὰ γὰρ τοῦ σταυρού κατέβαλε τὸν τύραννον, καὶ ἐβασίλευσεν. Ούπω οὖν τοῦ σταυροῦ παγέντος, οὐδὲ τῆς ἁμαρτίας καταρ γηθείσης, οὐδὲ τῆς φύσεως ἡμῶν ἐν Χριστῷ νικη σάσης τὸν κόσμον, καὶ καταλλαγείσης τῷ Θεῷ, εἰκότως οὐκ ἐδόθη ἡ δαψιλὴς τοῦ Πνεύματος χάρι;. Εδει γὰρ πρότερον ἡμᾶς γενέσθαι τοῦ Θεοῦ φίλους, 8 διὰ τοῦ σταυροῦ ἐτελέσθη, εἶθ' οὕτως λαβεῖν τὴν δωρεὰν τοῦ Θεοῦ· ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς κοσμικοῖς, πρώ τερόν τις γίνεται τοῦ βασιλέως φίλος, εἶτα λαμβάνει τὰς δωρεάς. Χάρις οὖν τῷ Θεῷ, τῷ τοσαύτην ἡμῖν ἐπιδαψιλευσαμένῳ τὴν χάριν, ὅσην οὐδὲ τοῖς προ φήταις. Οἱ γὰρ προφῆται χάριν μὲν εἶχον Πνεύματος, ἄλλοις δὲ οὐ παρεῖχον· οἱ δὲ ἀπόστολοι μα ριάδας ἐνέπλησαν. VERS. 40-43. «Multi ergo de turba cum audissent hunc sermonem, dicebant: Hic est vere propheta, Alii dicebant: Hic est Christus. Quidam autem dicebant: Num a Galilæa veniet Christus? Nonne Scriptura dicit quod ex semine Davidl, et de Bitheem castello, ubi erat David, veniet Christus? Dissensio itaque orta est in turba propter eum, ɔ Verborum libertate placati quidam de turba, non ex principibus (namı principes semper propter invidiam reluctabantur) confitentur quod hic sit propheta ille qui exspectabatur. Alii autem qui erant ex imperita et incircumspecta turba, dicebant, Christus est, non intelligentes quod idem esset et non alius et alius Christus et propheta ille. Ingratiores autem: Non, inquiunt, ex Galilara Christus veniet, sed ex Bethleem, et ex semine David. Hoc autem dicebant maligna mente, et non sicut Nathanael legis peritus et accuratus inquit, • Quidl e Nazareth (a) boni poiest esse "? luleo et Dominus landat eum sicut non dolosum, sed magis ob legis studium hoc dicentem. Hi autem dolose hoc dicunt 67 Joan. xx, • Πολλοὶ οὖν ἐκ τοῦ ὄχλου ἀκούσαντες τὸν λόγον, ἔλεγον· Οὗτός ἐστιν ἀληθῶς ὁ προφήτης. Αλλες ἔλεγον· Οὗτός ἐστιν ὁ Χριστός. "Αλλοι ἔλεγον· Μη γὰρ ἐκ τῆς Γαλιλαίας ὁ Χριστὸς ἔρχεται; οὐχὶ ἡ Γραφή είπεν, ὅτι ἐκ τοῦ σπέρματος Δαυίδ, καὶ ἀπὸ Βηθλεὲμ τῆς κώμης, ὅπου ἦν Δαυΐδ, ὁ Χριστὸς ἔρχε ται; Σχίσμα οὖν ἐν τῷ ὄχλῳ ἐγένετο δι' αὐτόν. Τὴν παρρησίαν τῶν ῥημάτων καταδυσωπηθέντες τινὲς ἐκ τοῦ ὄχλου, οὐκ ἐκ τῶν ἀρχόντων (οἱ γὰρ ἄρχοντες ἀεὶ διὰ βασκανίαν ἀντέπιπτον), ὁμολογο σιν, ὅτι «Οὗτός ἐστιν ὁ προφήτης, ο ὁ προσδοκώμε νος. "Αλλοι δὲ, οἷα ὄχλος ὄντες ἀμαθὴς καὶ ἀπερίσκε πτος, ἔλεγον, ὅτι • Ο Χριστός ἐστιν· ο οὗ συνιέντε, ὅτι αὐτός ἐστι, καὶ οὐκ ἄλλος καὶ ἄλλος δ τε Χριστός καὶ ὁ προφήτης. Οἱ δὲ ἀγνωμονέστεροι, Μή χάρι φασὶν, ὁ Χριστὸς ἐκ τῆς Γαλιλαίας ἔρχεται; ἀλλ' ἐκ Βηθλεὲμ καὶ ἐκ σπέρματος Δαυίδ. Τοῦτο δὲ ἔλεγεν κακούργῳ γνώμῃ, καὶ οὐ κατὰ τὸν Ναθαναήλ. Ο μέν γὰρ, ὡς νομομαθής καὶ ἀκριβὴς, ἔλεγεν, ὅτι «Επ Ναζαρέτ δύναταί τι ἀγαθὸν εἶναι; ο Διὸ καὶ ὁ Κύριος ἐπαινεῖ αὐτὸν, ὡς οὐ κακούργω;, ἀλλὰ κατὰ νομικήν 68 Act. 1, 2, scql. “Joan, 1, 46. 26 Matth. x, 40; Luc. x, (α) 1. tit. Lut. desunt, peritus ct accuratus inquit, Quid e Nazareth.

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. VII. scire quidem quod ex Bethleem sit Jesus, etiam si in Galilæa enutritus fuerit, præ invidia tamen nolebant fateri nativitatem ex Bethleem, sed Galilæum nominabant. Esto autem quod ignorarint eum ex Bethleem esse, at ex semine David esse quomodo dubitarunt? Annon manifeste ex David Maria traxit genus? Ex hoc igitur manifestum quod dolose hæc dicebant. Dissensio autem facta est in turba, non in principibus. Nam principes unius sententiæ fuerunt, ne susciperetur ipse ut Christus. ἀκρίβειαν τοῦτο λέγοντα. Ουτος δὲ δολερῶς τοῦτό quia non ex Galilea Christus venit. Videntur enin φασιν, ὅτι οὐκ ἐκ τῆς Γαλιλαίας ὁ Χριστὸς ἔρχεται. Εοίκασι γὰρ γινώσκειν μὲν, ὅτι ἐκ Βηθλεέμ έστιν ὁ Ἰησοῦς, εἰ καὶ ἐν τῇ Γαλιλαίᾳ ἀνετράφη ἐκ βασκανίας δὲ μὴ θέλειν ὁμολογεῖν τὴν ἐκ Βηθλεὲμ γένο νησιν, ἀλλὰ Γαλιλαῖον αὐτὸν προσονομάζειν. Εστω δὲ, ὅτι ἡγνόουν αὐτὸν ἐκ Βηθλεὲμ εἶναι· τὸ, ο ἐκ σπέρματος Δαυΐδ, ο πῶς ἀμφέβαλλον; "Η γὰρ οὐ προδήλως ἐκ Δαυίδ ή Μαρία εἷλκε τὸ γένος; Έχ τούτου οὖν δῆλον, ὅτι κακούργως ἔλεγον ταῦτα. • Σχίσμα δὲ ἐγένετο ἐν τῷ ὄχλῳ, ν οὐκ ἐν τοῖς ἄρ χουσιν. Οἱ γὰρ ἄρχοντες, μιᾶς γνώμης ἦσαν, τοῦ μὴ δέχεσθαι αὐτὸν ὡς Χριστόν. Værs. 44·46. ‹ Quidam autem ex ipsis volebant apprehendere eum, sed neuno conjecit in eum manus. Venerunt ergo ministri ad pontifces et Pharismos: et dixerunt eis illi: Quare non adduxistis illuo? Responderunt ministri, Nunquam sic locutus est bomo, sicut hic homo. › Qui non tantæ malitiæ erant, solis sermonibus gloria: Christi erant adversarii: at qui impudentiores, etiam manus in eum Injicere volebant: ligabantur tamen invisibiliter, cohibente illos divina virtute: et neque hoc mira. culo compuncti erant. Profecto David de bis dixit: ‹ Discissi sunt, et non compuncti ". › Ministri autem missi ut ipsum adducerent, videamus quid responderint Pharisæis, quoniam valde sapientes. Nam Pharisæi qui et sapientiores videbantur esse et Scripturas legentes, et miracula videntes, sævie bant contra Jesum, et interrogabant latronum more: • Quare non adduxistis illum? › At illi etiam absque signis a sola doctrina persuasi fuerunt: ita ad bonum erant idonei. Quod autem non a signis, sed a sermonibus 614 capti fuerint, quod majus est, manifestum est inde. Non euim dixerunt: Nunquam tale miraculum fecit homo; sed,. Sic locutus est:» ita compositi et alacres erant ad suscipiendum verbum salutare. Oportet autem non solum sapientiam illorum admirari, sed et libertatem. Neque enim curaverunt iram Pharisæorum, neque quia út servi missi fuerant, quæ placita erant principibus, dixerunt, sed testabantur veritati. Hos omnes principum ministros imitari oportebat, et non obedire in his quæ Deo sunt adversa, sicut et Sauli non obtem- • Τινὲς δὲ ἤθελον ἐξ αὐτῶν πιάσαι αὐτὸν, ἀλλ' οὐδεὶς ἐπέβαλεν ἐπ' αὐτὸν τὰς χεῖρας. "Ηλθον οὖν οἱ ὑπηρέται πρὸς τοὺς ἀρχιερεῖς καὶ Φαρισαίους· καὶ εἶπον αὐτοῖς ἐκεῖνο:· Διὰ τί οὐκ ἠγάγετε αὐτόν; ᾿Απεκρίθησαν οἱ ὑπηρέται· Οὐδέποτε οὕτως ἐλάλησεν ἄνθρωπος, ὡς οὗτος ὁ ἄνθρωπος.» Οἱ μὲν οὖν μετριώτεροι ἐν κακίᾳ, ἐν λόγοις μόνοις ηναντιοῦντο τῇ δόξῃ τοῦ Χριστοῦ· οἱ δὲ ἀναισχυντότεροι, καὶ χεῖρας ἤθελον ἐπάγειν· ἀλλ' ὅμως ἀοράτως πεπέδηντο, τῆς θείας αὐτοὺς κατεχούσης δυνάμεως καὶ οὐδὲ ὑπὸ τούτου τοῦ θαύματος κατενύσσοντο. Όντως ὁ Δαυΐδ περὶ τούτων εἶπε τό «Διεσχίσθησαν, καὶ οὐ κατενύγησαν.» Οἱ δὲ ὑπηρέται οἱ σταλέντες, ὥστε ἀγαγεῖν αὐτὸν, ἴδωμεν τί αποκρίνονται τοῖς Φαρισαίοις, ὡς λίαν εὐγνώμονες. Οἱ μὲν γὰρ Φαρισαῖοι καὶ σοφώτεροι δοκοῦντες εἶναι, καὶ Γραφὰς ἀναγι νώσκοντες, καὶ θαύματα ὁρῶντες, λυττῶσι κατὰ τοῦ Κυρίου, καὶ ἐρωτῶσι ληστρικῶς· «Διὰ τί οὐκ ἠγάγετε αὐτόν;: Οἱ δὲ καὶ χωρὶς σημείων ἀπὸ διδασκαλίας μόνης επείσθησαν· οὕτως ἦσαν εὐφυεῖς πρὸς τὸ ἀγαθόν. Ὅτι δὲ οὐκ ἀπὸ σημείων, ἀλλ᾽ ἀπὸ τῆς διδασκαλίας ἑάλωσαν, δ μεῖζόν ἐστι, δῆλον ἐντεῦθεν. Οὐ γὰρ εἶπον, ὅτι οὐδέποτε οὕτως ἐθαυματούργησεν ὁ ἄνθρωπος, ἀλλ', «Οὕτως ἐλάλησεν· › οὕτως ἦσαν συγκεκροτημένοι καὶ ὀξεῖς εἰς τὸ παραδέξασθαι λόγον σωτηρίας. Χρὴ δὲ οὐ μόνον τὴν σύνεσιν αὐτῶν θαυ μάσαι, ἀλλὰ καὶ τὴν παρρησίαν. Οὐ γὰρ ὑπέπτηξαν τὸν θυμὸν τῶν Φαρισαίων, οὐδὲ ὡς ὑπηρέται ὑπε στάλησαν, καὶ τὰ ἀρεστὰ τοῖς ἄρχουσιν αὐτῶν εἶπον, ἀλλὰ μαρτυροῦσι τῇ ἀληθείᾳ. Οὓς δεῖ μιμεῖσθαι πάντας τοὺς τοῖς ἄρχουσι παρεπομένους, καὶ μὴ ὑπο ακούειν αὐτοῖς ἐφ᾽ οἷς ἂν ἀδίκως προστάξαιεν· ὥσπερ peratum est, cum astantibus imperasset ut contra καὶ ἐπὶ τοῦ Σαούλ γέγονε. Καὶ γὰρ τούτου προστά ξαντος τοὺς ἱερεῖς τοῦ Θεοῦ παρανόμως ἀναιρεθῆναι, οἱ παρεστῶτες αὐτῷ ποιῆσαι οὐκ ἐπείσθησαν. • Απεκρίθησαν οὖν αὐτοῖς οἱ Φαρισαῖοι· Μὴ καὶ ὑμεῖς πεπλάνησθε; Μή τις ἐκ τῶν ἀρχόντων ἐπίστευ σεν εἰς αὐτὸν, ἢ ἐκ τῶν Φαρισαίων; Αλλ' ὁ ὄχλος οὗτος ὁ μὴ γινώσκων τὸν νόμον, ἐπικατάρατοί εἰσιν. Λέγει Νικόδημος πρὸς αὐτοὺς, ὁ ἐλθὼν νυκτὸς πρὸς αὐτὸν, εἷς ἂν ἐξ αὐτῶν· Μὴ ὁ νόμος ἡμῶν κρίνει τὸν ἄνθρωπον, ἐὰν μὴ ἀκούσῃ παρ' αὐτοῦ πρότερον, καὶ γνῷ τί ποιεῖ;» Τίνος ένεκεν τοῖς ὑπηρέταις οὐκ ὄρο γίλως, ἀλλὰ πράως προσφέρονται οἱ Φαρισαῖοι, ἡπίω; 16. * 1 Reg. xxi, 16. 10 Psal. XXXIV, legem sacerdotes Dei interimerentur”. VERS. 47-51. • Responderunt ergo eis Pharisei: Num ei vos seducti estis? Num quis ex principibus credidit in eum, aut ex Pharisæis? Sed turba hæc quæ non novit legem, exsecrabiles sunt. Dicit Nicodemus ad eos, is qui nocte venerat ad eum, qui unus erat de numero corum: Num lex nostra judicat hominem, nisi prius audierit ab ipso, et cognoverit quid faciat?» Quam ob causam ministris non iracunde, sed mansuete loquuntur Pharisæi, placide

THEOPHYLACTI BULGARIE ARCHIEP. ENARR. IN JOANN. sic dicentes: «Num et vos seducti estis?. Quia οὕτω λέγοντες· ι Μὴ καὶ ὑμεῖς πεπλάνησθε; ο Διότι Cinebant ne illi prorsum avellerentur, et sequeren tur Christom: ideo mitius et adulantius eos alloquuntur: «Num et vos › qui allis estis sapientiores et nobis legisperitis semper adhæretis, ‹ seducti estis? › Tentant autem et illis persuadere stulto valde argumento. Dicunt enim: Num quis principum credidit in illum?» Tamnetsi cujus hoc crimen? Christi, an eorum qui non crediderunt? Omnes çnim illi maledicti, qui non crediderunt. Maledictam autem turbam aiunt eo quod credidit, ipsi innumeris maledictis digni, utpote increduli et aliis incredulitatis auctores. Cujus autem gratia evangelista notavit de Nicodemio, quod nocte venerat ad Jesum el quod ex ipsis erat? Ut ostendat eos mendaces. Qui: enimn dixerant quod nullus principum credidit in illum, ostendit quod in hoc mentiantur. Ecce erim Nicodemus cuin princeps esset, et unus ex eis, credidit in Christum. Quomodo Nicodemus loquitur cum eis? Num lex nostra, inquit, judicat liontinem, nisi prius audiet? Ostendit igitur hinc quod neque legem cognoscebant, neque faciebant quæ legis crant, tametsi de lege malium gloriaren tur. Nam lex quidem nullum jubet incondemnatum occidi, hi autem ad czdem ejus qui non auditur, ruunt: unde manifeste legis sunt prævaricatores. Dicendo igitur, «El cognoverit quid faciat, ostendit quod non perfunctorie, sed perfecte ac diligenter audire oporteat, ut cognoscatur quid faciendum, et non incognite ita condemnetur. ἐδεδοίκεσαν, μὴ καὶ αὐτοὶ τέλεον ἀποσχισθῶσι, καὶ πρόσθωνται τῷ Χριστῷ. Διὸ ἡμερώτερον αὐτοῖς καὶ κολακευτικώτερόν φασιν·. Μὴ καὶ ὑμεῖς, ο οἱ δῆθεν τῶν ἄλλων σοφώτεροι, καὶ παραμένοντες ἡμῖν τοῖς νομομαθέσι, ο πεπλάνησθε;» Πειρώνται δὲ αὐτοὺς πεῖσαι ἀπὸ τεκμηρίου σφόδρα ανοήτως· «Μὴ γὰρ, φασί, τὰς τῶν ἀρχόντων ἐπίστευσεν εἰς αὐτόν;» Καὶ μὴν τίνος τὸ ἔγκλημα; Τοῦ Χριστοῦ, ἡ τῶν μὴ πι στευσάντων; Πάντως γὰρ ἐκεῖνοι κατακριτέει, οἱ με πιστεύσαντες. Επικατάρατον δὲ τὸν ὄχλον φασί, διότι ἐπίστευσεν, αὐτοὶ μυρίων ὄντες καταρῶν ἄξιοι, ὡς ἄπιστοι, καὶ τοῖς ἄλλοις ἀπιστίας πρόξενοι. Τίνος δὲ ἕνεκεν ἐπισημαίνεται ὁ εὐαγγελιστής περὶ τοῦ Νι κοδήμου, ὅτι ἦλθε νυκτὸς πρὸς τὸν Ἰησοῦν, καὶ ὅτι ἐξ αὐτῶν ἦν; Ἵνα δείξῃ αὐτοὺς ψευδομένους. Επει γὰρ εἶπον, «Μή τι; τῶν ἀρχόντων ἐπίστευσεν εἰ; αὐτόν; ο δείκνυσιν ὅτι καὶ ἐν τούτῳ ψεύδονται. Το γὰρ ὁ Νικόδημος, ἄρχων ὤν, καὶ εἷς ἐξ αὐτῶν, ἐπίσ στευσεν εἰς Χριστόν. Πῶς οὖν αὐτοῖς διαλέγεται ὁ Νικόδημος; «Μὴ ὁ νόμος ἡμῶν, φησί, κατακρίνει τὸν ἄνθρωπον, ἐὰν μὴ πρότερον ἀκούσῃ;» Δείκνυσιν οὖν ἐντεῦθεν, ὅτι οὐδὲ τὸν νόμον ἀνεγίνωσκον, οὐδὲ τὰ τοῦ νόμου ἐποίουν, κἂν ἐπὶ τοῖς νομικοῖς μέγα ἐφρόνουν. Εἰ γὰρ ὁ νόμος μὲν κελεύει μηδένα ἀποκτιννύναι ἀκρίτως, οὗτοι δὲ πρὶν ἀκοῦσαι ἐπὶ τοῦτο ὥρμησαν, παραβάται του νόμου εἰσὶ προφανείς. Εἰπὼν δὲ τὸ, ο Καὶ γνῷ τί ποιεῖ, ὁ ἐνέφηνεν ὅτι οὐ ψιλῆς ἀκροάσεως, ἀλλὰ καὶ λίαν ἀκριβοῦς δεῖ, ὥστε γνῶναι τί χρή ποιῆσαι, καὶ μὴ ἀγνώστως οὕτω και ταδικάσαι.