} ΤΗΣ ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΣ ΕΞΗΓΗΣΙΣ. THEOPHYLACTI EPISTOLÆ D. PAULI AD ROMANOS EXPOSITIO. ARGUMENTUM EPISTOLA AD ROMANOS 1 Assidua divinarum Scripturarum lectio, ad ipsarum cognitionem ducit. Mentiri enim nescit, qui dixit: • Quaire, et invenietis: pulsate, et aperietur vobis a. Proinde Epistolarum beati Pauli mysteria perdiscemus, si assidue diligenterque in eis versemur. Cæteris enim omnibus doctrinæ ratione præstantior erat. Et merito quidem. Nam quoniam omnibus abundantius laboravit, ampliorem etiam Spiritus gratiam assecutus est. Neque hoc ex Epistolis ejus tantummodo, verum etiam ex apostolorum Actis perspicuum fit. Mercurius enim ab infidelibus ob sermonis præstantiam existimatus est. Prima autem nobis proponitur hæc ad Romanos Epistola, non quod prima scripta fuerit: binæ enim illæ ad Corinthios hanc præcedunt, et istas rursum ea 2 quæ est ad Thessalonicenses, in qua eos de ministerio Hierosolymam mittendo non sine laude commonefacit. Præterca Epistola ad Galatas hanc ad Romanos præcedit. Atqui cæteris Epistolis hac est prior, hac ad Romanos, inquam. Quid staque factum est, ut primum locum obtinuerit? QuoRiam in sacra Scriptura hujusmodi ordo non est necessarius. Siquidem et duodecim prophetæ, etiamsi proxima temporum serie alter alterum non subsequatur, sed longo intervallo ab invicem distent, in Bibliorum tamen scrie continuato ordine collocantur. Scribit autem Paulus ad Romanos, perinde ac si Christi ministerio fungendi necessitas ipsi incumberet, ac veluti ad eos, qui universo terrarum orbi præsidebant. Nam qui capiti prodest, toli corpori profuerit. a Matth. vit, 7. 1 μεγάλου 0. 3 αὐτῷ ο. 3 ἐπορίσατο m. ' ΥΠΟΘΕΣΙΣ ΤΗΣ ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΣ. Ἡ συνεχὴς ἀνάγνωσις τῶν θείων Γραφῶν, εἰς τὴν γνῶσιν αὐτῶν ἄγει· ἀψευδῆς γὰρ ὁ εἰπών· • Ζητεῖτε καὶ εὑρήσετε, κρούετε καὶ ἀνοιγήσεται ὑμῖν.» Καὶ τῶν Ἐπιστολῶν τοίνυν τοῦ μακαρίου Παύλου τὰ μυστήρια μαθησόμεθα, συνεχῶς αὐτ ταῖς καὶ ἐμμελῶς ἐντυγχάνοντες· τῶν γὰρ ἄλλων ἁπάντων ἐπλεονέκτησε τῷ τῆς διδασκαλίας λόγω. Καὶ εἰκότως· ἐπειδὴ γὰρ περισσότερον πάντων ἐκοπίασε, δαψιλεστέραν καὶ τὴν τοῦ Πνεύματος ἐπεσπάσατο • χάριν. Καὶ οὐ μόνον ἀπὸ τῶν Ἐπι· στολῶν τοῦτο δῆλον, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τῶν Πράξεων. Ἑρμῆς γὰρ ἐνομίσθη παρὰ τοῖς ἀπίστοις, διὰ τὸ τοῦ λόγου κατάρχειν. Πρόκειται δὲ ἡμῖν Πρώτη πρὸς 'Ρωμαίους, οὐκ ἐπειδὴ πρώτη αὕτη ἐγ{ άψη· καὶ γὰρ πρὸ αὐτῆς εἰσὶν αἱ πρὸς Κορινθίους δύο καὶ πρὸ τούτων αὖ ἡ πρὸς Θεσσαλονικεῖς, ἐν ᾗ περὶ τῆς εἰς τὰ Ἱεροσόλυμα πεμπομένης διακονίας ἐπαινῶν αὐτοὺς αἰνίττεται· ἀλλὰ καὶ ἡ πρὸς Γαλάτας, προτέρα ἐστὶ ταύτης τῆς πρὸς 'Ρωμαίους. Τῶν μέντοι ἄλλων Επιστολῶν, προτέρα αὕτη, ἡ πρὸς Ῥωμαίους, φημί. Πῶς οὖν πρώτη τέτακται; "Οτι παρὰ τῇ Γραφῇ ἡ τοιαύτη τάξις οὐκ ἀναγκαία. Καὶ γὰρ καὶ οἱ δώδεκα προφῆται, οὐκ ἐφεξῆς ὄντες ἀλλήλοις κατὰ τοὺς χρόνους. ἀλλὰ πολλῷ· διεστηκότες ἀλλήλων, ὅμως ἐν τῇ τῶν βιβλίων τάξει ἐφεξῆς εἰσι κείμενοι. Γράφει δὲ ῾Ρωμαίοις ὁ Παῦλος, οἷα δὴ χρέος ἔχων λει τουργὸς εἶναι Χριστοῦ, καὶ ὡς προκαθημένοις τῆς οἰκουμένης. Ο γὰρ τὴν κεφαλὴν ὠφελῶν, καὶ τὸ λοιπὸν σῶμα ὠφέλησε. Varia lectiones. * ΐσ, πολύ ο.

CAP. I. • Παῦλος.» Οὔτε ὁ Μωσής, οὔτε πολλοὶ τῶν μετ' αὐτὸν, ἀλλ᾽ οὐδὲ οἱ εὐαγγελισταί, τὰ ὀνόματα αὐτῶν προτεθείκασι τῶν συγγραμμάτων. Ο δὲ μακάριος οὗτος, πανταχοῦ τῶν Ἐπιστολῶν, τὸ ἑαυτοῦ ὄνομα προτίθησι· διότι ἐκεῖνοι μὲν πρὸς τοὺς παρόντας· ἔγραφον· οὗτος δὲ διὰ μακροῦ τὰ γράμματα δι επέμπετο, καὶ εἰκότως τὸν νόμον τοῦ ἐπιστολικοῦ χαρακτήρα; ἐπλήρου. Εν μέντοι τῇ πρὸς Ἑβραίους, οὐ ποιεῖ τοῦτο. Επειδὴ γὰρ ἀπεχθῶς εἶχον πρὸς αὐτὸν, ἵνα μὴ τοῦ ὀνόματος εὐθὺς ἀκούσαντες ἀπο πηδήσωσι, κρύπτει τοῦτο ἐν προοιμίοις. Τίνος δὲ ἕνεκα ἀπὸ Σαύλου Παῦλος ἐκλήθη; Ἵνα μηδὲ κατὰ τοῦτο ἐλαττωθῇ τοῦ κορυφαίου τῶν ἀποστόλων, ἐπι κληθέντος Κηφᾶ, ὁ ἑρμηνεύεται ο Πέτρος, ο καὶ τῶν υἱῶν Ζεβεδαίου, ἐπονομασθέντων Βοανεργές, ο ἐστι, ο υἱοὶ βροντῆς. δ • Δοῦλος. • Πολλοί δουλείας τρόποι. Ὁ ἀπὸ τῆς δημιουργίας, καθ᾽ ὅν, «Τὰ πάντα δοῦλα σά·, ὁ ἀπὸ τῆς πίστεως, καθ᾿ ὃν εἴρηται·. "Οτι ὑπηκούσατε εἰς ὃν παρεδόθητε τύπον διδαχῆς· ὁ ἀπὸ τῆς πολιτείας, καθ' δν καὶ Μωσῆς θεράπων Θεοῦ. Κατὰ πάντας οὖν τούτους τους τρόπους, δοῦλος ὁ Παῦλος. • Ἰησοῦ Χριστοῦ.» Τὰ τῆς οἰκονομίας ονόματα προβάλλεται, ἀπὸ τῶν κάτωθεν ἐπὶ τὰ ἄνω ἀνατρέ χων. Καὶ γὰρ μετὰ τὴν σάρκωσιν, Ἰησοῦς καὶ Χρι στός. Εχρίσθη γὰρ, ἐλαίῳ μὲν οὐδαμῶς, τῷ δὲ ἁγίῳ Πνεύματι· 8 καὶ κυριώτερον πάντως τοῦ ς ἐλαίου. Οτι δὲ καὶ χωρὶς τοῦ ἐλαίου χρίσις ἐστίν, ἐν μόνῳ τῷ Πνεύματι, ἄκουσον • Μὴ ἅπτεσθε τῶν χριστῶν μου· κ περὶ τῶν πρὸ τοῦ νόμου γὰρ ὁ λόγος, ὅτε οὐδὲ ὄνομα τῆς τοῦ ἐλαίου χρίσεως ἦν. • Κλητές.» Ταπεινοφροσύνης τὸ ῥῆμα· δείκνυσι γὰρ, ὅτι οὐκ αὐτὸς ζητήσας εὗρεν, ἀλλὰ κληθεὶς πα ρεγένετο. • Απόστολος.» Τοῦτο τέθεικε πρὸς ἀντιδιαστολήν τῶν ἑτέρων κλητῶν. Καὶ πάντες μὲν γὰρ οἱ πιστοί, κλητοί· ἀλλ' ἐκεῖνοι μὲν, μέχρι τοῦ πιστεῦσαι· ἐγὼ δὲ, φησί, καὶ τὴν ἀποστολὴν ἐνεχειρίσθην, ἣν καὶ ὁ Χριστὸς ἐγκεχείριστο, παρὰ τοῦ Πατρὸς ἀποστα λείς. • Αφωρισμένος εἰς Εὐαγγέλιον Θεοῦ.» Τουτέστιν, Αποκεκληρωμένος εἰς τὴν τοῦ Εὐαγγελίου διακονίαν. Καὶ ἄλλως δὲ, το, ο Αφωρισμένος, ο ἀντὶ τοῦ, Προωρισμένος εἰς τοῦτο· ὡς καὶ πρὸς Ἱερεμίαν φηb Rom. VI, a' Psal. cxvm, 91. c Psal. s, 15. 3 CAPUT PRIMUM. VERS. 1 «Paulus.» Neque Moses, neque plerique alii, qui illum sunt subsecuti, imo neque evangelistæ nomina sua scriptis suis præposuerunt. Divus autem iste, ubique Epistolis suis nomen suum præponit: quod illi quidem ad præsentes scribebant, hic vero e longinquo litteras mittebat, et ut par erat, characteris epistolaris legem complebat. In Epistola tamen ad Hebræos istud non facit. Nam quoniam infesto erga ipsum erant animo, ne statim, audito ejus nomine, protinus resilirent, istud in proœmio occultat. Cujus autem rei gratia ex Saulo Paulus didias est? Ut neque in hoc, apostolorum antesignano, qui Cephas appellatus est, quod valet, si iuterpreteris, • Petrus», minor esset: aut filiis Zebedaei, qui Boanerges, id est, «Filii tonitrui,, cognominati fuere. • Servus.. Servitutis multi sunt modi. Alius quidem ab opificio et creatione, secundum quem dicitur: «Ommia tibi serviunt a"; s alius a fide, justa quem dictum est: «Quonians obediistis, in quam traditi estis, formam doctrine b; s alius a vitæ, in - stituto:· quo modo Moses dictus est famulus Dei. Proinde modis his omnibus Paulus nominatur servus. • Jesu Christi. OEconomiæ et dispensationis n10mina præponit, ab inferioribus ad superiora recurrens. Etenim post incarnationem, Jesus, et Christus, id est, Unctus, dictus est: unctus enim est, haudquaquam oleo, sed Spiritu sancto, qui oleo est omnino pretiosior. Porro quod unctio etiam sine oleo sit, per Spiritum solum, audi: • Ne langalis unclos meos c.» Quod verbum, de iis, qui ante legem fuere, accipiendum est, quo tempore unctionis per oleum ne nomen quidem innotuit. • Vocatus.» Humilis et modesti animi hoc verbum est. Indicat enim quod non ipse quærendo invenerit, sed vocatus accesserit. ‹ Apostolus. Hoc posuit ad aliorum discrimen qui vocati sunt. Etenim fideles omnes, vocati: at illi ad credendum duntaxat: Mihi vero, inquit, muneris apostolici functio, seu legatio commissa est, quæ et Christo, cum a Patre mitteretur, concredita eral. • Segregatus in Evangenum Dei. Hoc est, Selectus ad Evangelii ministerium. Aliter autem et • Segregatus, o pro eo, & quod est Praedestinatus ad hoc, accipitur; ut cum ad Jeremiam Deus ait:

σε. › Καὶ ὁ Παῦλος δὲ αὐτὸς ἀλλαχοῦ φησιν·. "Οτε εὐδόκησεν ὁ Θεὸς, ὁ ἀφορίσας με ἐκ κοιλίας μητρός μου.» Οὐ μάτην δὲ λέγει, ὅτι ο Κλητός εἰμ:,» καὶ ὅτι ο 'Αφωρισμένος εἰς τὸ Εὐαγγέλιον.» ᾿Αλλ' ἐπειδὴ πρὸς ἀλαζόνας ἦν ὁ λόγος αὐτῷ, ἀξιόπιστον αὐτὸν ποιεῖ, ὡς θεόθεν ὄντα. Εὐαγγέλιον δὲ λέγεται, οὐ διὰ τὰ γενόμενα ἀγαθὰ μόνον, ἀλλὰ καὶ διὰ τὰ μέλο λοντα. Παραμυθεῖται δὲ καὶ τὸν ἀκροατὴν εὐθὺς διά τοῦ ὀνόματος. Οὐ γὰρ σκυθρωπά τινα, οἷα τὰ τῶν προφητῶν, ἀλλὰ μυρίων ἀγαθῶν θησαυρούς * περί έχει. Τὸ δὲ Εὐαγγέλιον τοῦτο, τοῦ Θεοῦ ἐστι, τουτ ἐστι, τοῦ Πατρὸς, καὶ ὡς δωρηθέν παρ' αὐτοῦ, καὶ ὡς γνωρίζον αὐτόν. Εἰ γὰρ καὶ ἐν τῇ Παλαια ἔγνωστο, ἀλλ᾽ Ἰουδαίοις μόνοις· καὶ οὐδὲ τούτοις, ὡς Πατήρ ὕστερον δὲ, διὰ τοῦ Εὐαγγελίου ἐξεκαλύφθη τῇ σ κουμένῃ πάσῃ, μετὰ τοῦ Υἱοῦ. • Priusquam ex res ex matrice sanctificavi te d. ν σὶν ὁ Θεός· «Πρὸ τοῦ σε ἐξελθεῖν ἐκ μήτρας, ἡγίακά Quinetiam ipse Paulus alibi ait: «Quando vismın est Deo, qui me segregavit ex utero matris meæ Porro non frustra dicit, ο Vocatus sum, et segregatus in Evangelium. Quoniam vero ei ad arrogantes sermo erat, illum fide dignum efficit, ceu divinitus missum. Evangelium autem dicitur, non solum propter bona jam peracta, verum etiam ob futura. Consolatur insuper auditorem ipso statim Evangelii nomine. Non enim tristia quædam, qualia prophetarum vaticinia, sed innumerorum bonorum thesauros Evangelium complectitur. Deinde, Evangelium hoc Dei est, hoc est Patris, tum quod ab ipso donatum sit, tum quod ipsum manifestum reddat. Etsi enim in Veteri Testamento cognitus erat, solis tamen Judæis erat cognitus, neque illis ipsis, ut Pater. Postea vero per Evangelium revelatus est universo terrarum orbi, una cum Filio suo. VERS. 2. Quod antea promiserat per prophetas suos. › Cum tanquam novam, prædicationem illam Evangelii calumniarentur, demonstrat hoc ipsum vel Græcis (sive gentibus) antiquius esse, et in prophetis jam antea perscriptum. Præterea ipsum Evangelii vocabulum in Davide invenitur, dum inquit: • Dominus dabit verbum evangelizantibus, virtute multa f. Et in Isaia: e Quam speciosi pedes evangelizantium pacein 6. > • In Scripturis sanctis.. Non enim verba duntaxat prophetæ fecerunt, sed et litteris mandarunt sua, ac per res figurarunt: quemadmodum Abraham per Isaacum, et Moses per serpentem, ma- »uumque extensionem, agnique mactationem. Etenim cum ardua quæpiam moliturus est Deus, multo eadem ante tempore vaticinatur ac prædicit. Quando ergo ait quod Multi prophetæ cupierunt videre quæ ridetis, et non viderunt h:. hoc dicit, nempe, quod carnem illam suam non viderint, adeoque signa ipsa, quæ ipsorum oculls fuerant exposita. «Ο προεπηγγείλατο διὰ τῶν προφητῶν αὐτοῦ. Ἐπειδὴ ὡς καινὸν διέβαλλον τὸ κήρυγμα, δείκνυσιν αὐτὸ πρεσβύτερον ἂν καὶ Ἑλλήνων, καὶ ἐν προφή - ταις προδιαγραφόμενον· καὶ αὐτοῖς δὲ ῥήμασι, τοῦ Εὐαγγελίου τὸ ὄνομα εὑρίσκεται ἐν Δαυΐδ, ὡς τὸ • Κύριος δώσει ρήμα τοῖς εὐαγγελιζομένοις, δυνά μει ο πολλῇ·» καὶ ἐν Ησαΐᾳ, ο Ὡς ὡραῖοι οἱ πόδες τῶν εὐαγγελιζομένων εἰρήνην! ο • Ἐν Γραφαῖς ἁγίαις.» Οὐ γὰρ ἔλεγον οἱ προφῆ και μόνον, ἀλλὰ καὶ ἔγραφον, καὶ διὰ πραγμάτων ἐτύπουν· ὡς ᾽Αβραὰμ διὰ τοῦ Ἰσαάκ, καὶ ὁ Μωϋσῆς διὰ τοῦ ὄψεως, καὶ τῆς τῶν χειρῶν ἐκτάσεως, καὶ τῆς τοῦ ἀμνοῦ σφαγῆς. Καὶ γὰρ ὅταν μέλλῃ μεγάλα τινὰ κατασκευάζειν ' ὁ Θεὸς, πρὸ πολλῶν αὐτὰ προ αναφωνεί χρόνων. Εἰ οὖν 8 καὶ λέγει, ὅτι ι Πολλοὶ προφῆται ἐπεθύμησαν ἰδεῖν & βλέπετε, καὶ οὐκ εἶδον,» Αὐτὴν τὴν σάρκα, φησὶν, οὐκ εἶδον, καὶ αὐτὰ ἐπὶ τῶν ὄψεων τα σημεία. • Περὶ τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ τοῦ γενομένου ἐκ σπέρμα τος Δαυΐδ κατὰ σάρκα. ο Ένταῦθα φανερῶς τὰ: δύο γεννήσεις δηλοῖ· ἐν μὲν τῷ εἰπεῖν, «Περὶ τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ,» τουτέστι τοῦ Θεοῦ, τὴν ἄνω γέννησιν· ἐν δὲ τῷ προσθεῖναι, ο Ἐκ σπέρματος Δαυΐδ, ο τὴν κάτω· προσθεὶς δὲ καὶ τὸ, ο Κατὰ σάρκα, ο ἔδειξαν ὅτι κατὰ πνεῦμα γέννησίς ἐστι τοῦ αὐτοῦ. Οὐ τοίνυν περὶ ψιλοῦ ἀνθρώπου ἐστὶ τὸ Εὐαγγέλιον· περὶ γὰρ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ ἐστιν· ἀλλ᾽ οὐδὲ περὶ ψιλοῦ Θεοῦ· περὶ γὰρ τοῦ γενομένου ἐκ σπέρματος Δαυΐδ κατὰ σάρκα, τοῦ αὐτοῦ ὄντος ἀμφότερα, καὶ Υἱοῦ Θεοῦ, καὶ υἱοῦ Δαυΐδ. Καὶ λοιπὸν αἰσχυνέσθω Νεστόριος. Τῆς δὲ κατὰ σάρκα γεννήσεως αὐτοῦ μέμνηται καὶ οὗτος, ὡς καὶ οἱ τρεῖς Εὐαγγελισταί, ὡς ἂν ἀπὸ ταύτης χειραγωγήσῃ τοὺς ἀκροατὰς εἰς τὴν ἄνε 6 Isa. Lil, 7. b Matth. xm, 16. VERS. 3. «De Filio suo, qui natus est ex semine David seeundum carnem. › Hic perspicue duas generationes manifestat: per hoc enim quod ait, ‹ De Filio ejus.» hoc est Dei, supernam generationem: per hoc autem quod apponit, Ex semine David, › inferiorem hanc. Adjiciens porro, c Secundum car nem, o indicavit quod et secundum spiritum ejusdem sit generatio. Quocirca non de nudo et siinplici homine, Evangelium boc est: nam de Filio Dei est; neque de nudo et simplici Deo: nam de nato ex semine Davidis secundum carnem; ita ut i:em sit utrumque, nempe et Filius Dei et filius Davidis. In posterum itaque Nestorius erubescat. Generationis autem ejus, quæ 5 est secundum carnem, meminit etiam iste, perinde ac tres evange- • Galat: 1, 15. f Psal, Lxvit, 15. Variæ lectiones. a Jerem. 1. 5, • θησαυρόν, * εἰρήνην ο. 7 προκατασκευάζειν ο. ^ γούν ο. 0.10 ἐπὶ ο.

EXPOSITIO IN EVIST. AD ROM. - CAP. I. γέννησιν. Καὶ γὰρ καὶ αὐτὸς ὁ Κύριος πρῶτον ὤφθη 1 lista: ut ab hac auditores ad supernam illam geἄνθρωπος, εἶτα ἐγνώσθη Θεός. • Τοῦ ὁρισθέντος Υἱοῦ Θεοῦ ἐν δυνάμει, κατά Πνεῦμα ἁγιωσύνης, ἐξ ἀναστάσεως νεκρῶν, Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν.. Εἶπεν ἄνω, ὅτι ο περί τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ, ἐστι τὸ Εὐαγγέλιον νῦν οὖν κατα σκευάζει, πῶς ἐγνώσθη Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, καί φησι, · τοῦ ὁρισθέντος, ν τουτέστιν, ἀποδειχθέντος ", βιο βαιωθέντος, κριθέντος. Ὅρος γὰρ ἡ κρίσις, καὶ ἡ ψῆφος, καὶ ἡ ἀπόφασις. Πάντες γὰρ ὡρίσαντο καὶ ἐψηφίσαντο αὐτὸν εἶναι Υἱὸν Θεοῦ. Πόθεν; Εν δυνά. μει, τουτέστιν, ἀπὸ τῆς δυνάμεως τῶν σημείων ὧν 18 ἐποίει. ᾿Αλλὰ καὶ κατὰ Πνεῦμα ἁγιωσύνης,» τουτο ἐστιν, ἐκ τοῦ Πνεύματος, δι᾿ οὗ ἡγίαζε τοὺς πιστεύον. τας· Θεοῦ γὰρ τὸ τοιαῦτα χαρίζεσθαι. 'Αλλὰ καὶ ι ἐξ αναστάσεως νεκρῶν· ο πρώτος γὰρ οὗτος, καὶ μόνος, ἑαυτὸν ἤγειρε. Καὶ ἐκ τῆς ἀναστάσεως οὖν ὠρίσθη καὶ ἀπεφάνθη Υἱὸς Θεοῦ· μέγα γὰρ καὶ τοῦτο, ὡς καὶ αὐτὸς λέγει·. Οταν ὑψώσητέ με ἀπὸ τῆς γῆς, τότε γνώσεσθε, ὅτι ἐγώ εἰμι.» • Δι᾽ οὗ ἐλάβομεν χάριν καὶ ἀποστολὴν εἰς ὑπο ακοήν πίστεως.» Όρα εὐγνωμοσύνην. Οὐδὲν, φησίν, ἡμέτερον, ἀλλὰ πάντα ἐλάβομεν διὰ τοῦ Υἱοῦ 19. Και μὴν διὰ τοῦ Πνεύματος ἔλαβον τὴν ἀποστολὴν καὶ τὴν χάριν. • Ἐκεῖνος γάρ, φησίν, ὁδηγήσει ὑμᾶς· ο καὶ τὸ Πνεῦμά φησιν, ο 'Αφορίζατέ μοι τὸν Παῦλον καὶ τὸν Βαρνάβαν· καὶ, ο Διὰ τοῦ Πνεύματος δί· δοται λόγος σοφίας.» Καὶ τί τοῦτο; Τὰ τοῦ Πνεύ ματος, τοῦ Υἱοῦ εἰσι, καὶ τὸ ἔμπαλιν. ο Χάριν δὲ, φησὶν, ἐλάβομεν καὶ ἀποστολήν,» τουτέστιν, Οὐκ αὐτοὶ κατωρθώσαμεν τὸ γενέσθαι ἀπόστολοι, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς ἄνωθεν χάριτος τοῦτο. Ἀλλὰ καὶ τὸ πείθειν, τῆς χάριτος· τὸ μὲν γὰρ περιιέναι καὶ κηρύττειν, τῶν ἀποστόλων· τὸ δὲ πείθειν τοὺς ἀκούοντας, ὅλον τοῦ Θεοῦ. «Εἰς ὑπακοὴν πίστεως.» Οὐκ εἰς λογο μαχίας καὶ ζητήσεις, ἢ κατασκευάς, ἀπεστάλημεν, φησίν, ἀλλ' εἰς ὑπακοὴν πίστεως· ἵνα, φησὶν, οἱ διδασκόμενοι ὑπακούωσιν, ἀναντιῤῥήτως πιστεύοντες. • Εν πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν ὑπὲρ τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ. ὁ • Ἐν πᾶσι δὲ τοῖς ἔθνεσιν › ἐλάβομεν χάριν, οὐκ ἐγὼ μόνος, ἀλλὰ καὶ οἱ λοιποὶ ἀπόστολοι. Οὐ γὰρ δὴ Παῦλος πάντα τὰ ἔθνη περιῆλθεν· εἰ μή τις εἴπῃ, ὅτι εἰ καὶ μὴ ζῶν, ἀλλ' οὖν μετὰ τελευτήν, εἰς πάντα τὰ ἔθνη περιίεισι διὰ τῶν Ἐπιστολῶν. Ἵνα δὲ πιο στεύωσιν ἀκούοντες " περὶ τοῦ ὀνόματος τοῦ Χριστοῦ, οὐχὶ περὶ τῆς οὐσίας αὐτοῦ. Τὸ γὰρ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ ἦν, ὃ καὶ τὰ σημεῖα ἐποίει. Καὶ τοῦτο δὲ πίστεως δεῖται· οὐδὲ γάρ, οὐδ' αὐτὸ λογισμῷ κατα ληπτόν. Ορα δὲ τὴν δωρεὰν τοῦ Εὐαγγελίου, οὐκ ἑνὶ ἔθνει, ὡς ἡ Παλαιά, ἀλλὰ πᾶσι δοθεῖσαν. i Joan. viii, 28. i Joan. xvι, 15. k Ac1, 111, 2. nerationem quasi manu ducat. Siquidem et ipse Dominus primum visus est homo, deinde cognitus est Deus. VERS. 4. Qui definitus est Filius Dei in virtute secundum Spiritum sanctificationis, ex resurrectiona mortuorum, Jesu Christi Domini nostri. Supra dixit, Evangelim esse e de Filio suo:» nunc igitur astruit, quanam ratione cognitus sit Filius Dei, inquiens, c definitus, • hoc est, demonstratus, coufirmatus, judicatus. Definitio enim est ipsa judicatio, suffragium seu calculus et sententia. Nam cuncti definierunt judicaruntque ipsum esse Filium Dei. Undenam? In virtute, › hoc est, ex potentia et efficacia signorum quæ faciebat. Præterea secundum Spiritum sanctificationis, hoc est, ex Spiritu per quem sanctificabat credentes. Dei enim est, donare talia. Quinetiam. ex resurrectione mortuorum: s nam primus ille, et solus, se ipse excitavit. Itaque ex resurrectione definitus est ac declaratus Filius Dei. Magnum enim et hoc est, perinde alque ipse ait: c Cum exaltaveritis me a terra, tum cognoscetis quod ego sum i. VERS. 5. Per quem accepimus gratiam et apostolatum ad obediendum fidei. Vide modestiam el animi candorem: Nihil, inquit, nostrum, seil omnia per Filium accepimus. Atqui per Spiritum accepere apostolatum et gratiam. Ille enim, inquit, docebit vos i.» Εt Spiritus ait: • Segregate milit Paulum et Barnabank; › ac, ‹ Per Spiritum datur sermo sapientie l.. Ecquid hoc? Que Spiritus sunt, Filii pariter sunt, et contra. Gratiam. autem, inquit, accepimus et apostolatum,, hoc est, Nου e ipsi virtute nostra, ut apostoli efliceremur, impetravimus, sed hoc superna gratia. Imo et persuadere, gratia est. Circuire enim et prædicare, apostolorum munus est: persuadere vero auditoribus, totum est Dei. e Ad obediendum fidei.» Non ad inanem verborum puguam, non ad quæstiones, aut ad artificiosam orationis structuram missi sumus, inquit; verum ad obediendum fidei, › ut qui instituti fuerint, credentes, inquit, citra contradictionem obediant. ‹ In omnibus gentibus, pro nomine ejus.» — ‹ In omnibus porro gentibus, accepimus gratiam, nou ego solus, verum reliqui etiam apostoli: non enim jam Paulus omnes gentes circumierat. Nisi quispiam dicat quod, etiamsi non vivus, post mortem tamen ad omnes gentes transeat per Epistolas. Ut autem credant, audientes de nomine Christi, non de essentia ipsius. Nomen enim Christi erat, quod et signa faciebat. Atque istuc fide opus habet: neque enim ratione comprehendi potest. Animadverte hic Evangelii donum, non uni videlicet genti, Veteris 6 Testamenti in morem, sed omnibus communicalum. 1 1 Cor. x 1, 8. Varia lectiones. κι ἀναδειχθέντος Ι. 12 2 0. 13 ἀπὸ τοῦ Θεοῦ 9. 14 οἱ ἀκούοντες ΙΙ. 18 οὐ γὰρ 0

VERS. 6. In quibus estis et vos vocati Jesu Christi.» llie tollit illorum fastum et supercilium. Non enim plus quam catera gentes obtinuistis, qui videmini imperare, quin vobis perinde ac cæteris prædicamus. Νolite igitur gloriari. Potest etiam aliter intelligi: Vocali enim estis et ipsi, gratia anticipati, non propria virtute accedentes. Vers. 7. ‹ Onınibus qui Romæ estis, dilectis Dei, vocatis sanctis. Non omnibus simpliciter Romæ agentibus, sed e dilectis Dei.. Unde vero liquet quod dilecti? ex sanctificatione. Sanctos autem kleles vocal omnes. Rursus autem, «Vocatis, a apposuit, beneficium illis ad memoriam revocans, ac simul indicans, quod Eliamsi ex consulibus et primatibus eratis, Deus tamen eadem vos vocatione vocavit, qua privatos, peræque vos diligens et sanctificans. Quoniam igitur similiter et dilecti estis, et vocati, et sanctificati, in tenuiores ne efferamini. · ‹ Gratia vobis et pax. › Quin et Dominus verbum hoc primum apostolis ædes intrantibus dicendum præcepit, verbum, inquam, pacis. Neque enim exiguum bellum diremit, quod nobis peccatum adversus Deum pepererat: pax autem illa non ex nostris laboribus, sed ex divina gratia profluxit: prius.ilaque gratia est, deinde pax. Hæc itaque duo bona perpetua manere optat et immota, ne denuo nobis in peccatum relabentibus aliud bellum exsuscitetur. • Deo Patre nostro, et Domino Jesu Christo. Papæ quantum valuit gratia ex divina orta dilectione! Nam qui hostes et inglorii eranus, Patrem ( nacti sumus ipsum Deum. Deo Patre igitur et Domino nostro Jesu Christo,» sit vobis stabilis.gratia et pas: ab his, inquam, qui hæc ut dederunt, ita et conservare possunt. ‹ VERS. 8. Primum quidem gratias ago Deo meo per Jesum Christum, pro omnibus vobis, quoniam fides vestra annuntiatur in universo mundo.» Prog mium anima Pauli dignum, quo docemur et ipsi gratias agere, nec pro nostris tantum, sed etiam proximorum bonis: hoc namque charitas est. Gratias autem agit, non pro terrestribus quibusdam et pereuntibus bonis, verum propterea quod Romani crediderunt. Porro, quod ait, c Deo meo,» affectum, quem habebat, declaravit, Deum communem sibi privatim viudicando: quod et faeditarunt propheta. Quinetiam Deus hoc ipse facit, Deum Abrahami et Isaaci et Lucobi sese nominans ", ut suam erga ipsos claritatem demonstraret. Gratias agere autem inquit; e per Jesum Christum.» Iste enim nobis graHarum actionis ad 7 Deum Patrem mediator est, non solum nos docens gratias agere, sed et nostram gratiarum actionem Patri offerens. Cujus porro rei causa gratias agit? Quod fides › Romanorum • annuntiatur in universo mundo.» Duarum illis rerum testimonium dicit, et quod crediderunt, et quod m Exod., 15. • Ἐν οἷς ἐστε καὶ ὑμεῖς κλητοὶ Ἰησοῦ Χριστοῦ.» Ἐνταῦθα καθαιρεῖ αὐτῶν τὴν ὀφρύν. Οὐ γὰρ πλέον ἔσχετε 10 τῶν ἄλλων ἐθνῶν, οἱ δοκοῦντες ἄρχειν· ἀλλ᾿ ὥσπερ τοῖς ἄλλοις, οὕτω καὶ ὑμῖν, κηρύττομεν μὴ οὖν κομπάζετε. ᾿Αλλὰ καὶ ἄλλως· Κλητοί γάρ. ἐστε καὶ αὐτοὶ, χάριτι προληφθέντες, οὐκ ἀφ' ἑαυτῶν προσελθόντες 17. • Πᾶσι τοῖς οὖσιν ἐν Ῥώμῃ ἀγαπητοῖς Θεοῦ, κλητοῖς ἁγίαις.» Οὗ πᾶσιν ἁπλῶς τοῖς ἐν Ρώμῃ, ἀλλὰ ι τοῖς ἀγαπητοῖς θεοῦ. Πόθεν δῆλον, ὅτι ἀγαπητοί; Ἐκ τοῦ ἁγιασμοῦ ἁγίους δὲ τοὺς πιστοὺς καλεῖ πάντας. Πάλιν δὲ τὸ, ε Κλητοίς,» προσέθηκε, τῆς εὐεργε σίας αὐτοὺς ἀναμιμνήσκων, καὶ δεικνύων, ὅτι Καν ἐξ ὑπάτων καὶ ὑπάρχων ἦτε, ἀλλ' ὁ Θεὸς ὑμᾶς ἐν τῇ αὐτῇ κλήσει ἐκάλεσεν, ᾗ καὶ τοὺς ἰδιώτας, ὁμοίως ὑμᾶς ἀγαπήσας καὶ ἁγιάσας. Ἐπεὶ οὖν καὶ ἡγαπή θητε, καὶ ἐκλήθητε, καὶ ἡγιάσθητε ὁμοίως, κατά τῶν εὐτελεστέρων μὴ ἐπαίρεσθε. • Χάρις ὑμῖν καὶ εἰρήνη.» Καὶ ὁ Κύριος τοῦτο πρῶτον ῥῆμα εἰς τὰς οἰκίας εἰσιοῦσι τοῖς ἀποστό λοις λέγειν ἐπέταξε, τὸ τῆς εἰρήνης. Οὐδὲ γὰρ μια κρὸν πόλεμον κατέλυσεν, ἐν ἡμῖν ἡ ἁμαρτία πρὸς τὸν Θεὸν ἀπέτεκεν· ἡ δὲ εἰρήνη αὕτη οὐκ ἐξ ἡμετέρων πόνων, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς θείας χάριτος· πρότερον οὖν ἡ χάρις, εἶτα ἡ εἰρήνη. Ταῦτα οὖν τὰ δύο ἀγαθὰ ἐπεύχεται μένειν διηνεκῆ καὶ ἀκίνητα, ὥστε μή πάλιν ἁμαρτόντων ἡμῶν, ἕτερον ἀναῤῥιπισθῆναι πόλεμον. • Από Θεοῦ Πατρὸς ἡμῶν, καὶ Κυρίου Ιησου Χριστοῦ.» Βαβαί, πόσον ἡ χάρις ίσχυσεν 18, ἡ ἐκ τῆς θείας ἀγάπης! Οἱ γὰρ ἐχθροὶ καὶ ἄτιμοι, Πατέρα ἔσχομεν τὸν Θεόν. ᾿Απὸ γοῦν τοῦ Θεοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, εἴη ὑμῖν βεβαία ἡ χάρις, καὶ ἡ εἰρήνη· τῶν καὶ δόντων ταῦτα, καὶ δυναμένων φυλάξαι. • Πρῶτον μὲν εὐχαριστῶ τῷ Θεῷ μου διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὑπὲρ πάντων ὑμῶν, ὅτι ἡ πίστις ὑμῶν καταγγέλλεται ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ.» Πρέπον τῇ Παύ λου ψυχῇ τὸ προοίμιον, δι' οὗ διδασκόμεθα καὶ αὐτοὶ εὐχαριστεῖν· καὶ οὐχ ὑπὲρ οἰκείων ἀγαθῶν μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν πλησίον· τοῦτο γὰρ ἀγάπη. Εὐχαρ:· στεῖ δὲ, οὐκ ἐπὶ γηΐνοις τισὶ καὶ ἀπολλυμένοις, ἀλλ' ὅτι ἐπίστευσαν Ῥωμαῖοι. Εἰπὼν δὲ, «Τῷ Θεῷ μου,» ἔδειξε τὴν διάθεσιν ἦν ἔχει, τὸν κοινὸν Θεὸν ἰδιοποιούμενος, ὡς καὶ οἱ προφῆται. Καὶ ὁ Θεὸς δὲ αὐτὸς τοῦτο ποιεῖ, Θεὸν ᾿Αβραάμ, καὶ Ἰσαάκ, καὶ Ἰακώβ, αὐτὸν ὀνομάζων, ἵνα τὴν πρὸς αὐτοὺς ἀγάπην ἐνδείξηται. Εὐχαριστεῖν δέ φησι διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ· οὗτος γὰρ καὶ τῆς πρὸς τὸν Πατέρα εὐχα μιστίας 19 ἡμῖν ὁ μεσίτης, οὐ μόνον διδάξας εὐχαδ ριστεῖν, ἀλλὰ καὶ προσάγων τὴν ἡμετέραν εὐχα ριστίαν τῷ Πατρί. Τίνος δὲ χάριν εὐχαριστεῖ; "Οτι ἡ πίστις τῶν Ῥωμαίων καταγγέλλεται το ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ. Δύο αὐτοῖς μαρτυρεῖ, ὅτι τε ἐπίστευσαν, καὶ ὅτι μετὰ τοσαύτης παῤῥησίας, ὥστε τὴν πίστιν αὐτῶν καταγγέλλεσθαι ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ, καὶ δι' Varia lectiones. 10 έχετε m. 17 προσληφθέντες m. M. 18 ηύξησεν ο. 10 εὐεργεσίας Ο. 30 ἡμεῖς οὖν ….

CAP. I. rum in universo mundo prædicetur, adeoque per ipsos alii omnes utilitatem percipiant, ad regi:e scilicet urbis æmulationem et imitationem accensi. Imo cum Petrus Romæ Evangelium prædicassel, αὐτῶν ὠφελεῖσθαι πάντας, εἰς ζῆλον καὶ μίμησιν tanta libertate et fiducia crediulerunt, ut fides illo τῆς βασιλίδος πόλεως ἐκκαιομένους. Καίτοι δὲ τοῦ Πέτρου κηρύξαντος ἐν 'Ρώμῃ, ὅμως τὰ ἐκείνου, οι καῖς ἡγούμενος, εὐχαριστεῖ ὑπὲρ τῆς πίστεως τῶν τοῦ Πέτρου μαθητῶν· οὕτω βασκανίας ἀπήλλακτα. quæ illius erant, sua reputans, pro fide Petri discipulorum gratias agit: adeo ab invidia' quidem alienus erat. • Μάρτυς γάρ μου ἐστιν ὁ Θεὸς, ᾧ λατρεύω ἐν τῷ πνεύματί μου, ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ, ὡς ἀδιαλείπτως μνείαν ὑμῶν ποιοῦμαι πάντοτε, ἐπὶ τῶν προσευχῶν μου.» Επειδὴ οὐδέπω ἦν αὐτοὺς ἑωρακώς, ἔμελλε δὲ εἰπεῖν, ὅτι «'Αεὶ μέμνημαι ὑμῶν, ο μάρτυρα καλεῖ τὸν τὰς καρδίας εἰδότα. Ορα δὲ σπλάγχνα, εἴ γε πάντοτε ἐμέμνητο ἀνθρώπων μηδὲ ὀραθέντων αὐτῷ. Καὶ ποῦ; Ἐν ταῖς προσευ χαῖς, καὶ τότε ἀδιαλείπτως. Λατρεύω δὲ τῷ Θεῷ, ὅ ἐστι, δουλεύω· ι ἐν τῷ πνεύματί μου, ἡ τοῦτ' ἔστιν, οὐ σαρκικὴν λατρείαν, ἀλλὰ πνευματικήν. Η μὲν γὰρ *Ελληνική λατρεία, καὶ σαρκικὴ καὶ πεπλανημένη· ἡ δὲ Ἰουδαϊκὴ, ἀπλανὴς μὲν, ἀλλὰ σωματικὴ καὶ αὕτη ἡ δὲ κατὰ Χριστὸν λατρεία, καὶ ἀληθινὴ, καὶ πνευματική· 8 καὶ ὁ Κύριος τῇ Σαμαρείτιδί φησιν, ὅτι «Οἱ ἀληθινοὶ προσκυνηταί, ἐν πνεύματι καὶ ἀλη Θεία προσκυνήσουσιν. Ἐπεὶ δὲ πολλοὶ τῆς λατρείας 11 οι τρόποι (ὁ μὲν γὰρ λατρεύει καὶ δουλεύει Θεῷ ἐν τῷ τὰ καθ' ἑαυτὸν μόνα οἰκονομεῖν· ὁ δὲ ἐν τῷ καὶ ξένων ἐπιμελεῖσθαι, καὶ χηρῶν προΐστασθαι, ὡς οἱ περὶ Στέφανον· ὁ δὲ ἐν τῇ τοῦ λόγου διακονία), διὰ τοῦτό φησιν ὁ Παῦλος, ὅτι «' ἐγὼ λατρεύω ἐν τῷ δ Εὐαγγελίῳ τοῦ Υἱοῦ ".. Καίτοι τοῦ Πατρὸς ἔφησεν 38 εἶναι τὸ Εὐαγγέλιον ἄνω· ἀλλ' οὐδὲν καινόν· τὰ γὰρ τοῦ Πατρὸς, τοῦ Υἱοῦ· καὶ τὰ τοῦ Υἱοῦ, τοῦ Πατρός. Λέγει δὲ τοῦτο, δεικνύων ἀναγκαίαν αὐτῷ τὴν τοιαύτην ὑπὲρ αὐτῶν φροντίδα. Ο γὰρ τὴν δουλείαν τοῦ Εὐαγγελίου ἐγκεχειρισμένος, ἀνάγκην ἔχει πάνω των φροντίζειν τῶν τὸν λόγον παραδεχομένων. • Δεόμενος εἴ πως ἤδη ποτὲ εὐοδωθήσομαι ἐν τῷ θελήματι τοῦ Θεοῦ, ἐλθεῖν πρὸς ὑμᾶς, ο Νῦν προστίθησι καὶ ὑπὲρ τίνος αὐτῶν μέμνηται· Ὑπὲρ τοῦ • ἐλθεῖν, ο φησί, «πρὸς ὑμᾶς. "Ορα δὲ πῶς ἐφίλει μὲν οὐτοὺς, καὶ ἔσπευδεν ἰδεῖν· οὐ μὴν παρὰ τὸ τῷ Θεῷ δοκοῦν. Αλλ' ἡμεῖς, ἢ οὐδένα φιλοῦμεν, ἢ ἐπειδὰν φιλήσωμέν ποτε, παρὰ τὸ δοκοῦν τῷ Θεῷ τοῦτο ποιοῦμεν. Ὁ δὲ Παῦλος, τὸ μὲν εὔχεσθαι διηνεκῶς ὡς ἂν αὐτοὺς ἴδῃ, ἀπὸ ἀγάπης σφοδρά, ἐποιεῖτο· τὸ δὲ ὑπείκειν τῷ τοῦ Θεοῦ νεύματι, ἀπὸ εὐλαβείας πολλῆς ἐδείκνυ. Καὶ ἡμεῖς ἐν τῷ αἰτεῖν ἀποτυγχάνοντες, μὴ ἀσχάλλωμεν. Οὐ γάρ ἐσμεν Παύλου βελτίους, ὃς καὶ ὑπὲρ τοῦ σκόλοπος τρὶς τὸν Κύριον παρεκάλεσε καὶ οὐκ ἔτυχε· τοῦτο γὰρ τὸ συμφέρον. • Ἐπιποθῶ γὰρ ἰδεῖν ὑμᾶς, ἵνα τι μεταδῶ χά- - Joan. 1, 23. ει δουλείας Ο. " φησί παρακλήσεως m. G VÉRs. 9. • Testis enim mihi est Deus, cui servio in spiritu néo, in Evangelio Filii ejus, quod sine intermissione mentionen vestri faciam semper in orationibus meis. Quia nunquam eos viderat, dicturus autem erat, «Semper mentionem vestri facio, testem invocat eum qui cordis abdita novit. Intuere vero hic apostolica viscera, affectuinque singularem, siquidem passim meminit hominum, quos etiam non conspexerat. Ubi hoc? In precationibus, idque incessanter. Colo autem Deum, hoc est, servio Deo; c in spiritu meo, id est, non carnali cultur; sed spiritual. Gentilis enim cultus et carnalis et erroneus est: Judaicus autem, erroris quidem expers, attamen et ipse corporalis est. Christianus autem cultus, et verus est et spiritualis: quod et Dominus Samaritanæ dicit: «Veri adoratores in spiritu et veritate adorabunt "., Quoniam vero, multi sint cultus modi (alius enim Deum colit, illique inservit in suarum taulummodo rerum dispensatione: alius hospitibus et peregrinis adhibendo curam, ac viduarum præfecturam neque non sollicitudinem gerendo, itidem ut Stephanus alius in verbi ministerio), propter hoc ipsum Paulus inquit: ‹ Cui ego servio in Evangelio Filii. Atqui supra dixit, Evangelium esse Patris; sed nihil mirum. Quæ enim Patris sunt, Filii etiam sunt; et quæ Filli, Patris. Hæc autem commemorans, necessariaṁ suam super illis curam demonstrat. Cui eniin Evangelii annuntiandi servitus est commissa, illi necesse est, ut omnium qui verbum exceperunt, curam gerat. VERS. 10. • Obsecrans si quo modo tandem aliquando prosperum iter habeam in voluntate Dei, ut veniam ad vos.» Nunc adjicit, qua de causa illorum meminerit, neinpe, • Ut veniam, inquit, ‹ ad vos. › Vide autem quam impense quidem eos amabat ac videre festinabat; non tamen præter voluntatem Dei. Nos vero, aut neminem amore coinplectimur, aut si quem unquam complexi fuerimus, hoc præter voluntátem Dei agimus. Cæterum qırod Paulus 8 jugiter orabat ut videret eos, ex vehementi hoc charitate faciebat: quod vero Dei nutni obtemperat, religionis erat indicium. Nos itaque, si quando precum nostrarum non efficiamur compotes, ne ægre feramus. Neque enim Paulo sumus meliores, qui pro stimulo ter Deum precatus est, nec tamen quod voluit est assecutus: hoc enim illi profait. VERS. 11. Desidero enim videre vos, ut aliquod Variæ lectiones. 13 είπεν Οι

vobis donum impertiar spirituale.» Alii pro aliis ρισμα ὑμῖν πνευματικόν. ο 'Αλλοι μὲν ὑπὲρ ἄλλων quidem rebus longam profectionem suscipiunt: ego οδοιπορίας οι μακράς στέλλονται, ἐγὼ δέ, φησίν, vero, inquit, e ut vobis aliquid impertiar.» Hoc είναι τι μεταδῶ ὑμῖν.» Μετριοφρονῶν δὲ τοῦτο λέγει - antem dicit, modestiam spirans. Non enim ait, Ut οὐ γὰρ εἶπεν, Ινα διδάξω, ἀλλ', Ἵνα ὅπερ ἔλαβον, instituam vos, sed, Ut quod accepi, communicem. μεταδῶ. Καὶ τοῦτο μικρὸν καὶ σύμμετρον. Χάρισμα Et hoc quoque exiguum et modestum. Porro, donum δέ ν ἐστι πᾶν, ὅπερ οἱ διδάσκαλοι εἰς 10 ὠφέλειαν sive gratia, omue id est, quod ad audientium com- τῶν ἀκουόντων ἐνδείκνυνται. Εἰ γὰρ καὶ κατόρθωμα moditatem doctores indicant: nam etiamsi rectum δοκεῖ, ἀλλ᾽ οὖν καὶ τὰ κατορθώματα ἡμῶν χαρίσματά officium, et ex virtute factum esse videatur, aitamen εἰσι, διὰ τὸ τῆς ἄνωθεν δεῖσθαι ροπῆς. • Εἰς τὸ στηριχθῆναι ὑμᾶς· τοῦτο δέ ἐστι, συ παρακληθῆναι ἐν ὑμῖν, διὰ τῆς ἐν ἀλλήλοις πο στεως ὑμῶν τε καὶ ἐμοῦ.» Λανθανόντως έδειξε πολλῆς δεομένους διορθώσεως. Ἐπεὶ δὲ καὶ τοῦτο σφόδρα φορτικών ἦν (εἶπον γὰρ ἄν· Τί λέγεις; Σαλευόμεθα; περιφερόμεθα; καὶ σοῦ δεόμεθα εἰς τὰ στηριχθῆναι;) ἐπάγει·. Τοῦτο δέ ἐστι, συμπερακληθῆναι. ο “Ο δὲ λέγει τοιοῦτον ἐστι· Πολλάς ὑπεμείνατε θλίψεις· ἐπεθύμησα τοίνυν ἰδεῖν ὑμᾶς, ἵνα τι παρακαλέσω· μᾶλλον δέ, ἵνα καὶ αὐτὸς πα ράκλησιν δέξωμαι· κοινόν γάρ ἐστι τὸ κέρδος. "Ωσπερ γὰρ ἐν αἰχμαλωσία ὄντες, οἱ τότε πιστοί, ἐδέοντο τῆς πρὸς ἀλλήλους συναγωγῆς, καὶ μεγάλως παρεμυθοῦντο. Τί οὖν; Καὶ Παῦλος ἐδεῖτο τῆς παρ' ἐκείνων συμμαχίας; Απαγε, ὁ τῆς Ἐκκλησίας στύλος! 'Αλλ' ἵνα μὴ καταφορικών εν ποιήσῃ τὸν λόγον, καὶ πλήξῃ, ὡς εἴπομεν, αὐτοὺς, τούτου ἕνεκεν καὶ αὐτὸς τὰ δεῖσθαι τῆς παρ' ἐκείνων παρακλήσεως ἔφη. Εἰ δέ τις ἐνταῦθα παράκλησιν εἶναι λέγει, τὴν εὐφροσύνην, τὴν ἐπὶ τῇ τῆς πίστεως τῶν Ῥωμαίων ἐπιδέσει, καὶ ταύτης δεῖσθαι τὸν Παῦλον, καλῶς ἂν εἴποι· ὁ δῆλον, καὶ ἐκ τοῦ λέγειν· • Διὰ τῆς ἐν ἀλλήλοις πίστεως ὑμῶν τε καὶ ἐμοῦ·, ὡς εἶναι τὸν λόγον τοιοῦτον· Καὶ ἐγὼ μὲν, ἰδὼν τὴν πίστιν ὑμῶν, παρακληθήσομαι καὶ εὐφρανθήσομα:· καὶ ὑμεῖς δὲ, ὑπὸ τῆς ἐν ἐμοὶ πίστεως στηριχθής σεσθε, παραμυθηθέντες ἐφ᾽ οἷς ἴσως διά μικροβ χίαν σαλεύεσθε. Αλλ' οὐ ταῦτα λέγει φανερῶς, ἀλλ μεθοδεύει τὸν λόγον, ὡς εἴρηται. recte ac præclare a nobis facta, propterea quod superno opus habeant auxilio, dona sunt et charismata VERS. 12. Ad confirmandos vos: hoc autem est, ut communem capiam consolationem in vobis per mutuam fidem vestram simul et meam. › Clanculum indicavit multa ipsis opus esse correctione. Postquam autein et học valde molestum erat (dicere namque potuissent: Quid ais? Concutimur? Circumferimur? tuaque ut confirmemur opera indigemus?) infert, «Hoc autem est, ut consolationen simul capiam,. Quod vero ait, hujusmodi est: Multas sustinuistis afflictiones: • Desideravi igitur vos videre, ɔ ut quadantenus vos consolarer, imo potius, ut et ipse consolationem acciperem: commune enim hoc lucrum est. Quasi enim in captivitațe degentes, qui tum fideles erant, opus habebant mutuo conventu, quo impense alter alterum consolarentur. Quid inde? Num et Paulus illorum auxilio indigebat? Absit a te istud, o Ecclesiæ coIminna! Verum ne impetuosum sermonem faciat, neve illos feriat seu percellat, uti diximus, ea propter et sese eorum consolationis indigere ait. Sin autem quispiam consolationem hic dixerit esse lætitiam, quam ob fidei Romanorum incrementum habuerit, atque ea indigere Paulum, recte mea quidem sententia dixerit: quod et perspicuum est ex eo quod ait, «Per mutuam fidem vestram simul et meam;» ut sit hæc sententia: Ego quidem conspecța fide vestra solamen capiam, atque lætabor ex animo: vos vero per meam fidem confirmabi· mini, consolatione accepta de iis rebus, quibus fortasse præ pusillanimitate concutimini. Verum hæc non aperte dicit, sed orationem artificiose coatexit, uti dictum est. • Οὐ θέλω δὲ ὑμᾶς ἀγνοεῖν, ἀδελφοί, ὅτι πολλάκις προεθέμην πρὸς ὑμᾶς ἐλθεῖν, καὶ ἐκωλύθην ἄχρι τοῦ δεῦρο. • Ἐπειδὴ ἀνωτέρω εἶπεν, ὅτι Εὔχομαι ἐλθεῖν πρὸς ὑμᾶς, εἰκὸς δὲ ἦν τινας ὑπονοιῆσαι, ὅτι Ει εύχῃ καὶ ἐπιθυμεῖς παρακαλέσαι, καὶ παρακλη07ναι, τί τὸ κωλύον ἐλθεῖν; ἐπήγαγεν, ὅτι ο Εκωλύθην ἐλθεῖν ὑπὸ Θεοῦ 99. Ορα δὲ, πῶς οὐ περιεργάζεται διὰ τί ἐκωλύθη, ἀλλ' ὑπείκει 30 τοῖς Δεσποτικοῖς προστάγμασι, παιδεύων καὶ ἡμᾶς, ἵνα μὴ περιεργα ζώμεθα ἃ ὁ Θεὸς ποιεῖ. Δείκνυσιν οὖν τοῖς Ῥωμαίοις. ὅτι οὐ διὰ ῥαθυμίαν, ἢ καταφρόνησιν, οὐκ ἤρχετο. Τοσοῦτον γὰρ περικαίομαι ὑμῶν, ὅτι οὐδὲ κωλυόμε νος ἀριστάμην, ἀλλὰ πάλιν καὶ πάλιν ἐπεχείρουν ἐλθεῖν, διὰ τὴν σφοδράν περὶ ὑμᾶς ἀγάπην. VERS. 13. • Nolo autem vos ignorare, fratres, quod saepe proposui venire ad vos, et prohibitus sun hucusque.» Postquam supra dixerat, Οριο venire ad vos, ac verisimile erat quosdam cogitare secum, Si optas et concupiscis 9 consolari, et consolationem rursus accipere, quid est quod prohibeat, quo minus venias? subintulit, quoniam ‹ Prohibitus sum a Deo. Animadverte vero, quomode non curiose inquirat cur sit prohibitus. Nam Dominicis mandatis plane obsequitur, erudiens et nos, ne curiose indagemus ea quæ Deus facit. Denuntiat itaque Romanis, quod non per socordiam aut contemptum non venerit. Adeo enim ardenter vos diligo, inquit, ut neque prohibitus destiterim, sed iterum atque iterum conatus sum venire, ob vehementem erga vos dilectionem. Variæ lectiones. 2. αποδημίας 0. 28 γὰρ ο. 20 προς 0. κατάφορον ο. 15 ἴσ. αὐτόν. 28 παρά Θεού ο. 20 ὑπέκειτο 9.

CAP. I. • να τινὰ καρπόν σχῶ καὶ ἐν ὑμῖν, καθὼς καὶ ‹ Ut fructum aliquem habeam in vobis, quemadἐν τοῖς λοιποῖς ἔθνεσιν.» Ἐπειδὴ περίβλεπτος ἦν ἡ modum et in reliquis gentibus. Quia celeberrima πόλις, καὶ πάντες πρὸς αὐτὴν συνέῤῥεον, διὰ τὰ erat urbs, et omnes ad eam confluebant propter ἐν αὐτῇ ει θαύματα, καὶ τὴν δόξαν αὐτῆς, ἵνα μή τις miranda quæ in ipsa spectabantur, et magnificentiam νομίσῃ τὸν Παῦλον διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν ἐπιθυμεῖν ejus, ne quis existimet, quod Paulus ob candlen τῆς θέας αὐτῶν, φησί· Διὰ τοῦτο ἐπεθύμουν ἐλθεῖν, causam eos videre desideret, Propter hoc, inquit, • ἵνα τινά καρπὸν σχῶ. ν Αμα δὲ καὶ τὴν ἄλλην ὑπό- desiderabam venire, ut fructum aliquem habeam. νοιαν λύει· ἴσως γὰρ εἶπεν ἄν τις, ὅτι Διὰ τοῦτο Simul autem et aliam suspicionem diluit. Forsan ἐκωλύου, διότι οὐ κατὰ Θεὸν ἐλθεῖν ἐβούλου. Φησὶν enim dixisset quispiam, Eam ob causam prohibebaοὖν, ὅτι Καρπὸν σχεῖν ἐβουλόμην. Οὐκ εἶπε δὲ, Ινα ris, quod non secundum Dei voluntatem venire voκατηχήσω, ἵνα διδάξω· ἀλλὰ μετριοφρονών, ο "Ινα lueris dicit igitur, Fructum habere volebam. Non τινὰ καρπὸν σχῶ·, ὥσπερ καὶ ἀνωτέρω, ο Ινα τι autem ait, Ut instituam, ut doceam, verum moderate μεταδῶ χάρισμα.» Συστέλλων δὲ καὶ αὐτοὺς, φησί· loquens, • Ut aliquem fructum habeam.. Perindle • Καθὼς καὶ ἐν τοῖς λοιποῖς ἔθνεσι.» Μὴ γὰρ ἐπειδὴ ac supra, ‹ Ut aliquod donum impertiam. › Illorum βασιλεύετε, νομίσητε κρείττους εἶναι τῶν λοιπῶν autem fastum compescens, inquit, «Quemadmodum ἐθνῶν· ἐν ἴσῃ γὰρ τάξει ἵστασθε. et in reliquis gentibus. > Non enim quia imperium præstantiores esse: æquali enim ordine coll orbis penes vos est, arbitremini vos reliquis gentibus camini. • "Ελλησί τε καὶ Βαρβάροις, σοφοῖς τε καὶ ἀνοή τοῖς ὀφειλέτης εἰμί. Οὕτω τὸ κατ' ἐμὲ πρόθυμον καὶ ὑμῖν τοῖς ἐν 'Ρώμῃ εὐαγγελίσασθαι. ο Καὶ τούτο μετ τριοφροσύνης. Οὐδὲν γάρ, φησίν, ἐγὼ χαρίζομαι, ἀλλ᾽ ἐπίταγμα πληρῶ Δεσποτικὸν, καὶ τῷ Θεῷ εὐχαριστεῖν δεῖ ὑμᾶς· ἐκεῖνος γὰρ ὁ εὐεργετῶν, ἐγὼ δὲ ὀφειλέτης εἰμὶ, καὶ ἀπαραίτητον χρέος ἔχω τὸ κηρύττειν· 8 καὶ τοῖς Κορινθίοις ἔφη· Οὐαί μοι ἐὰν μὴ εὐαγγελίζωμαι. ο Πρόθυμος οὖν εἰμι καὶ ὑμῖν κηρύξαι, κἂν κίνδυνοι προορῶνται· οὕτως ἔζεε τῇ ὑπὲρ τοῦ Χριστοῦ σπουδῇ. • Οὐ γὰρ ἐπαισχύνομαι τὸ Εὐαγγέλιον τοῦ Χρι στοῦ· δύναμις γὰρ Θεοῦ ἐστιν εἰς σωτηρίαν παντί τῷ πιστεύοντι. Ἐπειδὴ οἱ Ρωμαῖοι σφόδρα ἦσαν ἐπτοημένοι περὶ τὴν τοῦ κόσμου δόξαν, αὐτὸς δὲ ἔμελλε κηρύττειν τὸν πάντα τὰ τῆς ἀτιμίας ο ὑπομείναντα Ἰησοῦν, καὶ εἰκὸς ἦν αὐτοὺς ἐπαισχύνεσθαι τοιούτῳ δοκοῦντι Σωτῆρι· διὰ τοῦτό φησιν· · Οὐκ ἐπαισχύνομαι· ἡ ἐκείνους τέως διδάσκων μή ἐπαισχύνεσθαι, ἐπείτοι γε αὐτὸς οὐ μόνον οὐκ ἐπε ῃσχύνετο, ἀλλὰ καὶ ἐνεκαλλωπίζετο τῷ ἐσταυρωμένῳ καὶ ἐνεκαυχάτο. Αμα δὲ καὶ ἐπειδὴ αὐτοὶ ἐπὶ σοφίᾳ ἐκόμπαζον, Εγώ, φησί, σταυρὸν ἔρχομαι κηρύττων· καὶ οὐ διὰ τοῦτο αἰσχύνομαι· «Δύναμις γὰρ Θεοῦ ἐστιν εἰς σωτηρίαν 4. Ἔστι καὶ δύναμις εἰς κόλασιν, ὡς τοῖς Αἰγυπτίοις ἐνεδείκνυτο ὁ Θεὸς τὴν αὐτοῦ δύνα μιν, κολάζων αὐτούς. Ἔστι καὶ εἰς ἀπώλειαν, ὡς τὸ, • Φοβήθητε τὸν δυνάμενον ἀπολέσαι ἐν γεέννῃ.» "Α τοίνυν ἐγὼ ὁ Παῦλος κηρύττω, οὐ κόλασιν καὶ ἀπὸ ώλειαν περιέχει, ἀλλὰ σωτηρίαν. Τίνι δέ; «Παντὶ τῷ πιστεύοντι.» Οὐ γὰρ ἁπλῶς πᾶσιν ἐστιν εἰς σωτηρίαν τὸ Εὐαγγέλιον, ἀλλὰ τοῖς παραδεχομένοις. • Ἰουδαίῳ τε πρῶτον καὶ Ἕλληνι, Τό, «Πρώτον, ο ἐνταῦθα, τάξεως ἐστι τιμή, οὐ χάριτος πλεονασμός. P Matth. x, 28. Vers. 14, 15. • Græcis et Barbaris, sapientibus et insipientibus debitor sum. Ita quantum in me est, paratus sum et vobis, qui Roma estis, evangelizare.» Hoc etiam ex modestia manat. Nihil enim, inquit, ego dono, verum Domini mei mandatum adimplen, Deoque vos gratias agere convenit: siquidem ille benefactor est, ego vero debitor sum, › et irrecusabile debitum habeo prædicandi, ipsum sciicet munus quod et Corinthiis dicebat: Væ mihi, si non evangeliza vero.. Proinde sane paratus sum et vobis Evangelium annuntiare, etiamsi pericula oculis observentur. Tanto in Christum flagrabat studio. › VERS. 16. «Non enim pudet me Evangelii Christi. Virtus enim Dei est aul salutem omni credenti. Cum Romani ad mundi hujus gloriam mirifice obstupefacti essent, ipse vero prædicaturus erat, qui mis nihil non ignominiæ pertulerat, Jesum; ac verisimile erat ipsis pudori hoc fore, si talis existimaretur Servator: propterea,. Non me pudet, inquit: illos juxta docens, ne pudefiant: quandoquidem et ipse nedum non pudefiebat, quin potius pulchrum sibi putabat, et gloriabatur eo nomine. Quia vero et ipsi sapientia nomine turgidi erant, Ego, inquit, crucem 10 venio prædicaturus, nec propterea pudore suffundor: nam, Virtus Dei est in salutem. › Estetiam virtus (sive potentia) ad punitionem, qucmadmodum Ægyptiis suam Deus potentiam demonstrabat, ipsos pœna afficiens. Est præterea et ad interitum, ut cum ait: • Timete eum, qui potest perdere in gehenna P. › Quæ igitur ego Paulus prædico, non ponam neque interitum continent, sed salutem. Cui autem? Omni credenti. Non enim simpliciter cunctis Evangelium cedit ad salutem, sed accipienlibus illud. • Judeo primum, et Græco. Primum hic est ordinis honos, non gratiæ exuberantia. Non enim Varia lectiones. • I Cor. iv, 16. οι ἐνταῦθα ο. Ως ἀδοξίας Ο. 20 ή σωτηρία 100.

plus habet Jualaeus (aut præferendus est eo quod Οὐ γὰρ πλέον ἔχει ὁ Ἰουδαῖος, ἐν τῷ μείζονα λαβεῖν majorem justitiam acceperit: verum quod primus eam acceperit, honoratus est: solius idcirco verbi est honor. VERS. 17. ο Justitia enim Dei in ipso revelatur ex fide in fidem, sicut scriptum est: Justus autem ex fide vivet 9.» Cum dixerit quod ad salutem esset Evangelium, exponit, qui hoc fit: nempe quod servet nos c justitia Dei,» non sane nostra. Qualem enim justitiam nos haberemus exsecrati operibus et corrupti? At vero Deus justificavit nos, non ex opem ribus, sed ex fide, quæ ad fidem uberiorem et majorem procedere debet. Nee enim satis est primum credidisse, sed ex introductoria fide oportet nos ascendere ad consummatiorem fidem, immobilem nempe et firmam sedem, seu stabilimentum: sicut et apostoli dixerunt. ad Dominum: • Adauge nobis fidem *.» Confirmat autem quod ait, nempe, quod ex. fide justificati sumus, ex prophetia Iabacuc: «Justus enim, inquit, ex fide vivet.. Cum enim ea quæ nobis per gratiam suam Deus impertiit, humanas cogitationes excedant, merito nobis ſide opus est. Nam si cœperimus curiosi divinarum rerum scrutatores esse, universum perdidimus. VERS. 18. Revelatur enim ira Dei de coelo super omnem impietatem et injustitiam hominum, veritatem in injustitia detinentium. › Cum a commodioribus orsus esset, dixissetque justitiam Dei per Evangelium revelari, nunc ea profert quæ terrere queant novit enim quod plures metu ad virtutem trahuntur. Hune in modum Deus regui mentionem faciens, simul gehennæ meminit: Prophetæ item primum bona præponunt, deinde mala subjiciunt. Nam illa quidem sunt præcedentis et præcipuæ voluntatis Dei, hæc autem nostræ ignaviæ. Considera autem hic orationis consecutionem: Venit, inquit, Dominus justitiam tibi afferens, noxæque dimissionem: quæ si non admiseris, tum revelator ira Dei de cœlo, quæ videlicet in secundo exprometur adventu. Ac hodie quidem experimur iram ejus, 11 verum ad correctionem: tum vero ad supplicium tantummodo. Et nunc quidem ab hominibus vide. mur in multis lædi et affligi: tunc vero manifesta – δικαιοσύνην, ἀλλ' ἐν τῷ πρῶτον αὐτὴν λαβεῖν, τετίμηται· βήματος οὖν ἐστι τιμὴ μόνον. • Δικαιοσύνη γὰρ Θεοῦ ἐν αὐτῷ ἀποκαλύπτεται ἐκ πίστεως εἰς πίστιν, καθώς γέγραπται· 'Ο δὲ δίκαιος ἐκ πίστεως ζήσεται.. Εἰπὼν, ὅτι εἰς σωτηῥίαν ἐστὶ τὸ Εὐαγγέλιον, λέγει καὶ πῶς ἐστι τοῦτο. Οτι ἡ δικαιοσύνη τοῦ Θεοῦ σώζει ἡμᾶς· οὐ γὰρ ἡμετέρα. Ποίαν γὰρ εἴχομεν 8 δικαιοσύνην ἡμεῖς ἐβδελυγμένοι τοῖς ἔργοις καὶ διεφθαρμένοι; 'Αλλ' ὁ Θεός εδικαίωσεν ἡμᾶς, οὐκ ἐξ ἔργων, ἀλλ᾽ ἐκ πίστεως, ἥτις εἰς πίστιν πλείω καὶ μείζω προκόπτειν ὀφείλει. Οὐ γὰρ ἀρκεῖ τὸ πρώτως πιστεῦσαι, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς εἰσαγωγικῆς πίστεως δεῖ ἡμᾶς ἀναβαίνειν εἰς τὴν τελεωτέραν πίστιν, τὴν ἀμετάσειστον δηλαδὴ καὶ βεβαίαν ίδρυσιν, καθὸ καὶ οἱ ἀπό στολοι εἶπον πρὸς τὸν Κύριον «Πρόσθες 88 ἡμῖν πίστιν.» Βεβαιοῖ δὲ ὁ λέγει, φημὶ δὲ, ὅτι ἐκ πιο στεως εδικαιώθημεν, ἀπὸ τῆς τοῦ ᾿Αββακούμ Ο δίκαιος γάρ, φησὶν, ἐκ πίστεως ζήσεται. Ἐπειδὴ γὰρ ἅπερ ἡμῖν ὁ Θεὸς ἐχαρίσατο, ὑπερβαίνει τοὺς ἀνθρω πίνους λογισμούς, εἰκότως τῆς πίστεως δεῖ ἡμῖν· ὡς Εάν γε ἀρξώμεθα περιεργάζεσθαι, τὸ πᾶν ἀπωλέ σαμεν. • Αποκαλύπτεται γὰρ ὀργὴ Θεοῦ * ἐπὶ πᾶσαν ἀσέβειαν καὶ ἀδικίαν ἀνθρώπων τῶν τὴν ἀλήθειαν ἐν ἀδικίᾳ κατεχόντων.» Ἀπὸ τῶν χρηστοτέρων "' ἀρ ξάμενος, καὶ εἰπὼν, ὅτι δικαιοσύνη Θεοῦ ἐν τῷ Εὐαγ γελίῳ ἀποκαλύπτεται, νῦν λέγει καὶ τὰ φοβῆσαι δυνάμενα· οἶδε γὰρ, ὅτι οἱ πλείους τῷ φόβῳ πρὸς τὴν ἀρετὴν ἕλκονται. Οὕτω καὶ ὁ Θεὸς μετὰ τὴν βασιλείαν καὶ 30 περὶ γεέννης λέγει. Καὶ οἱ προφῆται τὰ ἀγαθὰ προτιθέασιν, εἶτα τὰ κακά· ὅτι ἐκεῖνα μὲν, τῆς προηγουμένης τοῦ Θεοῦ γνώμης, ταῦτα δὲ ", τῆς ἡμετέρας ῥᾳθυμίας. Σκόπει δὲ τὴν ἀκολουθίαν τοῦ λόγου • Ήλθε, φησίν, ὁ Κύριος, δικαιοσύνην σοι φέρων καὶ ἄφεσιν· ἐὰν μὴ δέξῃ, τότε ἀποκαλύπτε ται ἡ ὀργὴ τοῦ Θεοῦ ἀπὸ οὐρανοῦ, ἡ κατὰ τὴν δευτέ ραν δηλαδή παρουσίαν. Καὶ νῦν μὲν γὰρ ἀπολάβομεν [f. - λαύομ.] τῆς ὀργῆς αὐτοῦ, ἀλλὰ πρὸς διόρθω σιν· τότε δὲ, πρὸς κόλασιν μόνον. Καὶ νῦν μὲν ὑπὸ ἀνθρώπων δοκοῦμεν ἐπηρεάζεσθαι τὰ πολλά· τότε δὲ, φανερὰ ἡ παρὰ τοῦ Θεοῦ κόλασις < ἐπὶ πᾶσαν ἀπέerit poena divina e super omnem impietatem. Vel βειαν.» Ἡ μὲν “ἀληθῆς λατρεία, καὶ ἡ εὐσέβεια, rus sane cultus et pietas una est; impietas vero, multifida: eam ob rem dixit, ‹ Omnem impietatem, › cen multæ sint ejus viæ: ‹ et injustitiam hominum.» Aliud est impietas, et aliud injustitia. Illa enim in Deum, injustitia vero in homines. Ac illa quidem mentis in speculatione versantis peccatum est, læc vero in opere consistentis. Hujus porro sunt multæ semitæ. Nam injurius est quispiam proximo, cum in pecunia et facultatibus, tum in uxore et gloria. Quidam vero asserunt, etiam injuq flabac. 11, 4. r Luc. xvi. 5. οι έχομεν!!!. 60 ἡ μὲν γάρ ". 35 πρόθες 1. μία· ἡ δὲ ἀσέβεια, πολυσχιδής· διὰ τοῦτο εἶπε, • Πᾶσαν ἀσέβειαν,» ὡς πολλῶν οὐτῶν ὁδῶν. ι Καὶ ἀδικίαν ἀνθρώπων.» "Αλλο ἀσέβεια, καὶ ἄλλο άδικ!α· ἡ μὲν γὰρ, εἰς Θεόν· ἡ δὲ ἀδικία, εἰς ἀνθρώ πους· καὶ ἡ μὲν, τοῦ θεωρητικοῦ ἁμάρτημα· ἡ δὲ, τοῦ πρακτικοῦ. Πολλαὶ δὲ καὶ αἱ ταύτης ὁδοι ἀδικεῖ γάρ τις τὸν πλησίον καὶ ἐν χρήμασι, καὶ ἐν γυναικὶ, καὶ ἐν δόξῃ. Τινὲς δέ φασιν ὅτι καὶ τὴν ἀδικίαν περὶ δογμάτων ἔθηκε. Τί δέ ἐστι, • Τῶν τὴν ἀλήθειαν ἐν ἀδικίᾳ κατεχόντων, ο ἄκουε ° Varia lectiones. 36 Θεοῦ ἀπ' οὐρανοῦ. " γάρ. 33 τῆς βασιλείας Ο. 39 τὰ ἀκόλουθα 18.

CAP. I. 35% Η αλήθεια, ήτοι ἡ περὶ Θεοῦ γνῶσις, τοῖς ἀνθρώ- stitiam de dogmatibus hic positam. Quid vero sit • Veritatem in injustitia detinentium, audi: Veritas, sive quæ de Deo est cognitio, mortalibus ab initio est insita. Hanc veritatem atque notitiam Græci in injustitia detinuerunt, hoc est, quantum in ipsis erat, injuria affecerunt, idolis deferentes gloriam Dei. Perinde ac si quis pecunias accipiens, ad regis gloriam insumendas, illas in prædones et scorta prodigat, recte dicetur injurius esse adversus regis gloriam et magnificentiam. Græci itaque in injustitia detinuerunt, hoc est, cooperuerunt, et inποις ἐνετέθη ἐξ ἀρχῆς. Ταύτην τὴν ἀλήθειαν καὶ τὴν γνῶσιν οἱ Ἕλληνες ἐν ἀδικίᾳ κατέσχον, τουτέστιν, ἠδίκησαν τὸ ὅσον ἐπ᾿ αὐτοῖς, εἰδώλοις περιθέντες τὴν δόξαν τοῦ Θεοῦ. Ωσπερ καὶ ὁ χρήματα λαβών, ὥστε εἰς τὴν τοῦ βασιλέως δόξαν ἀναλῶσαι, ἂν εἰς λῃστὰς δαπανήσῃ ταῦτα καὶ πόρνας, λεχθείη ἂν ἀδικῆσαι τὴν τοῦ βασιλέως δόξαν. Καὶ οἱ Ἕλληνες οὖν ἐν ἀδικίᾳ κατέσχον, τουτέστι, κατεκάλυψαν, καὶ ἐσκότισαν ἀδίκως τὴν δόξαν τοῦ Θεοῦ “καὶ τὴν γνῶσιν, οὐκ εἰς τὸ προσῆκον αὐτῇ χρησάμενοι, juste veluti tenebris obfuscarunt gloriam Dei et cognitionem, cum non decenter neque commode illa uterentur. VERS. 19-21. «Quia quod de Deo cognosci potest, manifestum est in illis Deus enim ipsis manifestavit. Invisibilia enim ipsius a creatura mundi per ea quæ facta sunt, intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque 'ejus potentia et divinitas: ita ut sint inexcusabiles: quia cum Deum cognovissent, non ut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt. Supra dixit, quod cognitionem Dei injuria affecerunt Græci, ea nimirum abutentes. Unde igitur perspicuum sit, quod Dei notitiam habuerint, nunc explicat: < Quoniam quod de Deo cognosci potest, nia. nifestum est in illis. Deinde hoc ipsum corroborat, inquiens, quoniam ex bona creaturarum constitutione prædicatur Opifex: quemadmodum et David ait: Coeli enarrant gloriam Dei*.» Quid autem sit, quod de Deo cognosci possit, ita discere queas. De Deo, aliud quidem cognosci non potest, ut ipsa essentia: aliud vero cognosci potest, ut omnia quae sunt circa essentiam, nempe bonitas, sapientia, potentia, divinitas, sive majestas: quæ et invisibilia ejus divus Paulus nominat, intellecta quidem ex operibus. Græcis itaque monstravit quidquid de sese cognosci posset, sive omnia ad essentiam ejus spectantia: quæ oculis quidem sensibilibus invisibilia sunt, mente vero comprehensibilia, propter conciu- • Διότι τὸ γνωστὸν τοῦ Θεοῦ φανερόν ἐστιν ἐν αὐτ τοῖς· ὁ γὰρ Θεὸς αὐτοῖς ἐφανέρωσε. Τὰ γὰρ ἀόρατα αὐτοῦ, ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται, ἥ τε ἀΐδιος αὐτοῦ δύναμις καὶ θειότης, εἰς τὸ εἶναι αὐτοὺς ἀναπολογήτους· διότι γνόντες τὸν Θεὸν, οὐχ ὡς Θεὸν ἐδόξασαν, ἢ ηὐχαρίστησαν.» Εἶπεν ἄνω, ὅτι τὴν τοῦ Θεοῦ γνῶσιν ἡδίκησαν οἱ Ἕλληνες, κακῶς αὐτῇ χρησάμενοι. Πόθεν οὖν δῆλον, ὅτι γνῶσιν εἶχον, νῦν φησιν·. Ὅτι τὸ γνωστὸν τοῦ Θεοῦ φανερόν ἐστιν ἐν αὐτοῖς.» Εἶτα καὶ τοῦτο κατασκευάζει, λέγων, ὅτι ἀπὸ τῆς εὐταξίας τῶν κτισμάτων κηρύττεται σε ὁ Δημιουργός· ὡς καὶ ὁ Δαυΐδ λέγει· • Θἱ οὐρανοὶ διηγοῦνται δόξαν Θεοῦ.» Τὸ γνωστὸν δὲ τοῦ Θεοῦ τί ἐστιν, οὕτως ἂν μάθοις· Τοῦ Θεοῦ, τὸ μέν ἐστιν ἄγνωστον, οἷον ἡ οὐσία αὐτοῦ· τὸ δὲ γνω στὸν, οἷον πάντα τὰ περὶ τὴν οὐσίαν, τουτέστιν, ἡ ἀγαθότης, ἡ σοφία, ἡ δύναμις, ἡ θειότης, ήτοι μεγα λειότης· & καὶ ἀόρατα αὐτοῦ ὁ Παῦλος λέγει, νοούμενα μὲν ἐς τοῖς ποιήμασι. Τοῖς οὖν Ελλησιν έδειξε τὸ γνωστὸν αὐτοῦ πᾶν, ἤγουν τὰ περὶ τὴν οὐσίαν αὐτοῦ πάντα, & ὀφθαλμοῖς μὲν αἰσθητοῖς ἀόρατά εἰτι, νῷ δὲ καταληπτά, διὰ τῆς ἐν τοῖς ποιήμασιν εὐταξίας. Τινὲς δὲ ἀόρατα, τοὺς ἀγγέλους φασίν· οὐκ εὐστόχως “, οἶμαι. Εἶπε δέ τις τῶν Πατέρων, ἀΐδιον δύναμιν, τὸν Υἱόν· θειότητα δὲ, τὸ Πνεῦμα. nam in operibus ordinationen. 12 Quidam vero invisibilia, angelos dicunt, minus tamen apposite, ut opinor. Quidam autem e Patribus, sempiternam potentiam, Filium dixit; divinitatem autem, Spiri43 tum sanctum. • Εἰς τὸ εἶναι αὐτοὺς ἀναπολογήτους.» Τοῦτο ἐξ ἀποτελέσματος γέγονεν. Οὐ γὰρ διὰ τοῦτο ταῦτα περ ποίηκεν ὁ Θεὸς, ἵνα ἐκεῖνοι ὦσιν ἀναπολόγητοι, ἀλλ᾽ ἐξ ἀποτελέσματος συνέβη τοῦτο. Πρόσεχε γοῦν τῷ τοιούτῳ ἰδιώματι τῆς Γραφῆς, καὶ οὐ προσκέψεις· πολλὰ γὰρ τοιαῦτα πανταχοῦ λέγονται, ἃ δεῖ λύειν οὕτως, ὡς ἐκ τοῦ ἀποτελέσματος αιτιολογούμεναι οἷον λέγει Δαυΐδ·. Οτι τὸ πονηρὸν ἐνώπιόν σου ἐποίησα, ὅπως ἂν σὺ δικαιωθῇς ἐν τοῖς λόγοις σου, καὶ νικήσῃς.» Καὶ φαίνεται ἄτοπον, ἀλλ᾽ οὐκ ἔστι. Φησί γάρ, ὅτι Εὐεργετηθεὶς παρὰ σοῦ, Κύριε, ὑπὲρ πᾶσαν ἐλπίδα, ἡμαρτόν σοι, καὶ ἐκ τούτου συμβαίνει σε δικαιολογούμενον πρός με, νικᾷν. Ἐξ ἀποτελέ- • Psal. xv, 1.: Psal. 1, 6. • Ut sint ipsi inexcusabiles. > Hoc ex eventu contigit. Non enim propterea Deus hæc fecit, ut illi sint inexcusabiles, verum ex eventu hoc accidit. Animadverte itaque talem Scripturæ proprietateni, et non offendes pleraque namque hujusmodi plerisque in locis dicuntur, quæ sic diluenda sunt, ut per eventum illorum reddatur ratio: veluti David inquit t: Quoniam malum coram te feci, ut justificeris in sermonibus tuis, ut vincas. ● Quod etiamsi absurdum apparet, minime tamen est absurdum. Ait enim: Beneficiis a te, Domine, supra omnem spem affectus, peccavi adversum te atque ex hoc contingit te mecum in judicio Variæ lectiones. σε τὴν γνῶσιν τοῦ Θεοῦ ο. 62 σε ἐκηρύττετο ο. Η μέντοι Ο. κι ἀστόχως Ο.

disceptantem, vincere. Ex effectu itaque adeoque σματος οὖν δικαιοῦται Θεὸς ἡμῶν ἀγνωμη. Σύντων exitu justificatur Deus dum nos ingrati sunius pro psius in nos collatis beneficiis, nec quidquam quo nos defendamus, habemus. Gracis itaque nihil, quo sese defendant, relinquitur: quandoquidem ex creaturis Deum cognoscentes, eum pro merito non :lorificaverunt, neque egerunt gratias tanquam situm detulerunt. ἐπὶ τοῖς παρ' αὐτοῦ δοθεῖσι, καὶ μὴ ἐχόντων τί ἀπολογησόμεθα. Καὶ οἱ Ἕλληνες δὲ ἀναπολόγητοι γε γίνατι, διότι γνόντες διὰ τῆς κτίσεως τὸν Θεὸν, οὐκ ἀξίως αὐτὸν ἐδόξασαν, ἢ εὐχαρίστησαν ὡς Κτίστη καὶ Ποιητῇ, ἀλλ' εἰδώλοις τὴν αὐτοῦ τιμὴν περιψαν, Creatori et Factori, verum idolis honorem ipsi d. • Αλλ' ἐματαιώθησαν ἐν τοῖς διαλογισμοῖς αὐτῶν, καὶ ἐσκοτίσθη ἡ ἀσύνετος αὐτῶν καρδία. Φάσκοντες εἶναι σοφοί, ἐμωράνθησαν.» Τὴν αἰτίαν τίθησι δι' ἣν εἰς τοιαύτην ἄνοιαν ἐξέπεσον. Τοῖς λογισμοῖς γάρ, φησί, τὸ πᾶν ἐπέτρεψαν· καὶ βουλόμενοι ἐν σχήματι τὸν ἀσχημάτιστον, καὶ ἐν σώματι τὸν ἀσώματον και VERS. 21, 22. «Sed evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor corum. Dicenres se esse sapientes, stulti facti sunt.» Causam reddit ob quam ad hujusmodi amentiam exciderint. Ratiocinationibus, inquit, suis omnia permiserunt; volentesque in forma quapiam, formam non habentem, adeoque in corpore, incorporeum comprehen- ταλαβείν, μάταιοι ηλέγχθησαν, οὐ δυνηθέντων τῶν dere, vani deprehensi sunt; cogitationibus nimirum sive ratiocinationibus finem suum non pertingentibus. Insipiens autem, seu intellectu carens cor ipsorum dicit, quod fide nolit omnia percipere. Unde autem eo erroris delapsi sunt, ut ratiocinationibus suis cuncta permitterent? Ex eo quod pufarent ‹ se esse sapientes › ideoque ‹ stulti facti adorare? λογισμῶν πρὸς τὸ πέρας ἐξικέσθαι. Ασύνετον δὲ τὴν καρδίαν αὐτῶν φησι, διὰ τὸ μὴ θελῆσαι πίστει τὸ πᾶν περιλαβεῖν 45. Πύθεν δὲ ἐπλανήθησαν εἰς τὸ τοῖς λογισμοῖς ἐπιστρέψαι τὸ πᾶν; Ἐκ τοῦ οἴεσθαι εἶναι σοφο!· διὸ καὶ ἐμωράνθησαν. Τί γὰρ ἀνοητότερον τοῦ λίθοις προσκυνεῖν καὶ ξύλοις; sunt. › Quid enim stolidius quam lapides et ligna • Καὶ ἡλλάξαντο τὴν δόξαν τοῦ ἀφθάρτου Θεοῦ ἐν ὁμοιώματι εἰκόνος φθαρτοῦ ἀνθρώπου, καὶ πετεινῶν, καὶ τετραπόδων, καὶ ἑρπετῶν.» Ὁ ἀλλάσσων, δ ῾Ο ἔχει, αλλάσσει πρὸς ἄλλο. Εἶχον ἄρα καὶ αὐτοὶ τὴν γνῶσιν, ἀλλὰ προέδωκαν αὐτὴν “, καὶ ἠθέλησαν ἄλλο τι σχεῖν, παρ' ὅ εἶχον, καὶ ἐξέπεσον καὶ οὗ εἶχον. Περιέθηκαν δὲ τὴν δόξαν τοῦ ἀφθάρτου Θεού, οὐδὲ ἀνθρώπῳ, ἀλλ᾿ εἰκόνι ἀνθρώπου σ' φθαρτοῦ, καὶ τὸ τούτου χεῖρον, καὶ εἰς ἑρπετὰ κατηνέχθησαν, μᾶλλον δὲ εἰς τὰς τούτων εἰκόνας· οὕτω λαμπρῶς ἐμάνησαν. Τὴν γὰρ γνῶσιν, ἣν ἔδει περὶ τοῦ πάντων ἀσυγκρίτως ὑπερέχοντος ἔχειν, ταύτην τῷ πάντων ἀσυγκρίτως εὐτελεστέρῳ περιέθηκαν. Δόξα δὲ Θεοῦ, τό, ὡς Ποιητήν, ὡς προνοητήν γινώσκεσθαι, καὶ τἆλλα τὰ αὐτῷ πρέποντα. Τίνες δὲ ταῦτα ἥμαρτον; Οἱ φιλοσοφώτατοι 48, οἱ Αἰγύπτιοι· οὗτοι γὰρ τὰς τῶν ἑρπετῶν εἰκόνας περιείπον. VERS. 23. Et mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei, in similitudinem imaginis corruptibilis homipis, et volucrum, et quadrupedum, et serpentum., Qui permutat, id quod habet, in aliud permutat. Habebant ergo et ipsi notitiam, sed eam perdiderunt, et aliud quiddam habere voluerunt præter id quod habebant, amiseruntque id quod habebant. Autribuerunt autem gloriam incorruptibilis Dei, non homini quidem, sed imagini corruptibilis hominis. Et quod hoc longe deterius est, ad reptilia etiam delati sunt, imo vero et ad horum imagines, adeo luculenter insanierunt. Nam cognitionem, quam oportebat habere de eo, qui omnia 13 incomparabiliter excellit, hanc ei, quod omnium est incomparabiliter vilissimumi, attribuerunt. Porro gloria Dei est ipsum ceu Creatorem, ceu providentem rebus mortalium gubernatorem cognosci, idque genus alia, quæ ei conveniunt. At enim qui sunt, qui adeo usque deliquerunt? Sapientissini, Ægyptii. Nam et reptilium imagines illi coluerunt. VERS. 24, 25. Propter quod tradidit eos Deus in desideria cordis eorum in immundítiam, ut contumelia afficiant corpora sua in semetipsis. Qui commutaverunt veritatem Dei in mendacium, et coluerunt et servierunt creaturæ potius quam Creatori, qui est benedictus in sæcula, Amen. ν - «Tradidit, pro, Permisit, dimisit: quemadmodum medices succurrens laboranti, deinde videns ipsum inordinate se gerentem, nec diætæ observantem, sibique immorigerum, tradit eum ut vehementius ægrotet,pro eo quod est, deserit eum,,et permittit ut suæ voluntati indulgens a morbo non convalescat. Sunt qui, Tradidit cos Deus, sic intellexerunt, nempe pro, Tradidit cos injuria qua Deum affecerunt, et petulantia: per68 •: καὶ παρέδωκεν αὐτοὺς ὁ Θεὸς ἐν ταῖς ἐπιθυμίας τῶν καρδιῶν αὐτῶν εἰς ἀκαθαρσίαν, τοῦ ἀτιμάζεσθαι τὰ σώματα αὐτῶν ἐν ἑαυτοῖς· οἵτινες μετήλλαξαν 4 τὴν ἀλήθειαν τοῦ Θεοῦ ἐν τῷ ψεύδει, καὶ ἐσεβάσθησαν καὶ ἐλάτρευσαν τῇ κτίσει παρά τὸν Κτίσαντα, ὅς ἐστιν εὐλογητὸς εἰς τοὺς αἰῶνας. 'Αμήν, ο Τό, «Παρέδωκεν, ἡ ἀντὶ τοῦ, Εἴασεν, ἀπὸ ἔλυσεν· ὥσπερ ἰατρὸς βοηθῶν τῷ κάμνοντι, εἶτα ὁρῶν ἀτακτοῦντα περὶ τὴν δίαιταν, καὶ ἀπειθοῦντα αὐτῷ, παραδίδωσιν αὐτὸν τῷ ἐπὶ πλέον νοσεῖν, ἀντὶ τοῦ, ἀπολύει αὐτὸν καὶ ἐξ, ὥστε τῷ οἰκείῳ θελήματι χρώ μενον μὴ ἀνακομισθῆναι τῆς νόσου. Τινὲς δὲ τὸ, • Παρέδωκεν ὁ Θεός, ν οὕτως ἐνόησαν, ἀντὶ τοῦ, ἡ εἰς τὸν Θεὸν ὕβρις, καὶ παροινία· ὥσπερ λέγομεν, Varia lectiones. παραλαβείν α. ταύτην ο. σ' τοῦ. 48 φιλοσοφώτεροι ο. * μετηλλάξαντο m.

EXPOSITIO IN EPIST. AD ROM. - CAP. I. ὅτι τὸν δεῖνα ἀπώλεσε τὸ ἀργύριον· καίτοι οὐ τὸ inde ac dicimus quod: Hunc pecunia perdideἀργύριον ἀπώλεσεν, ἀλλ' ἡ παράχρησις· και, Τον Σαούλ ἡ βασιλεία διέφθειρεν, ἢ τὸν Σολομῶντα, ἀντὶ τοῦ, τῆς βασιλείας παραχρησις. Παρεδόθησαν οὖν διὰ τὴν οἰκείαν μοχθηρίαν εἰς ἀκαθαρσίαν, ὥστε μὴ δεῖσθαι ἑτέρων τῶν ὑβριζόντων, ἀλλ' αὐτοὶ ἑαυτοὺς ὑβριζοντο· τοιαῦτα γὰρ τὰ ἀκάθαρτα πάθη. Πόθεν δὲ εἰς ἀκαθαρσίαν ἐξεδόθησαν; ἐκ τῆς πρὸς τὸν Θεὸν ὕβρεως. Ο γὰρ τὸν Θεὸν μὴ θέλων εἰδέ ναι, εὐθὺς καὶ κατὰ τὸν βίον διαφθείρεται· ὡς καὶ * Δαυΐδ λέγει· ι Εἶπεν ἄφρων· Οὐκ ἔστι Θεός· ν εἶτα, • Διεφθάρησαν καὶ ἐβδελύχθησαν ἐν ἐπιτηδεύμασι.» Μετήλλαξαν οὖν τὰ ἀληθῶς προσόντα τῷ Θεῷ, καὶ περιέθηκαν αὐτὰ τοῖς ψευδέσι θεοῖς. Τό, «Εσεβάσθησαν ο μὲν οὖν, ἀντὶ τοῦ, ἐτίμησαν· τὸ δὲ, «Καὶ ἐλάτρευσαν, ἡ ἀντὶ τοῦ, καὶ τὴν διὰ τῶν έργων δουλείαν προσήνεγκαν "ι. Τοῦτο γὰρ ἡ λατρεία ἡ διὰ πράξεως τιμή. Καὶ οὐκ εἶπεν ἁπλῶς, ἀλλά, «Παρὰ τὸν Κτίσ σαντα, ο ἐκ τῆς συγκρίσεως τὸ ἔγκλημα ἐπαίρων. ᾿Αλλ' ἐκεῖνος, φησίν, ο εὐλογητός ἐστιν εἰς τοὺς αἰῶν νας,» τουτέστιν, οὐ παρεβλάβη τι ἐκ τοῦ παρ' ἐκείνων ὑβρισθῆναι· ἀλλ' ἔστιν εὐλογητὸς εἰς τοὺς αἰῶνας, βεβαίως, καὶ ἀσφαλῶς· τοῦτο γὰρ τὸ, ο 'Αμήν.» · Διὰ τοῦτο παρέδωκεν αὐτοὺς ὁ Θεὸς εἰς πάθη ἀτιμίας. Α' τε γὰρ θήλειαι αὐτῶν μετήλλαξαν την φυτικὴν χρήσιν εἰς τὴν παρὰ φύσιν. Ομοίως δὲ καὶ τί ἄμενες, ἀφέντες την φυσικήν χρῆσιν τῆς θηλείας, ἐξεκαύθησαν ἐν τῇ ὀρέξει αὐτῶν εἰς ἀλλήλους ἄρσενες ἐν ἄρσεσι τὴν ἀσχημοσύνην κατεργαζόμεν», καὶ τὴν ἀντιμισθίαν ἣν ἔδει τῆς πλάνης αὐτῶν, ἐν ἑαυτοῖς ἀπολαμβάνοντες.» Πάλιν τὴν τοῦ Θεοῦ ἐγκατάλειψιν, παράδοσιν ὀνομάζει, διὰ τοῦτο γενομένην, διότι ελάτρευσαν τῇ κτίσει. Ωσπερ οὖν ἐν τοῖς περὶ (εοῦ δόγμασιν, ἀφέντες τὴν ἀπὸ τῆς κτίσεως χειραγωγίαν, διεφθάρησαν· οὕτω καὶ ἐν τῷ βίῳ βδελυκτοί ἐγένοντο, ἀφέντες τὴν κατὰ φύσιν ἡδονὴν (ἥτις καὶ εὐκολωτέρα καὶ ἡδίων), καὶ ἐπὶ τὴν παρὰ φύσιν ἐλισθήσαντες (ἥτις καὶ δυσκολωτέρα καὶ ἀηδεστέρα). Τὸ γὰρ μεταλλάξαι, τοῦτο δηλοῖ, ὅτι ἃ εἶχον ἀφῆκαν, καὶ ἄλλα εἴλοντο. Μέγαν οὖν κατήγορον ἀμφοτέροις τοῖς γένεσι παριστᾷ καὶ τὴν φύσιν, ἣν παρέβησαν. Εἰπὼν γὰρ περὶ τῶν θηλειῶν ἐπικεκρυμμένως απο σχρόν τι, καὶ οὐδὲ ῥηθῆναι πρέπον, λέγει καὶ περὶ τῶν ἀνδρῶν, ὅτι • Ἐξεκαύθησαν εἰς ἀλλήλους, ο οξ στρον καὶ μανίαν δηλῶν. Οὐκ εἶπε δὲ, Τὴν ἐπιθυμίαν κατεργαζόμενοι, ἀλλὰ, Τὴν ἀσχημοσύνην, ο δεικνὺς ὅτι τὴν φύσιν κατῄσχυναν. Ἐπειδὴ δὲ εἶπεν ὅτι • Ἐν τῇ ὀρέξει ἐξεκαύθησαν, ο ἵνα μὴ νομίσῃς, ότι τῆς ἐπιθυμίας ἦν τὸ νόσημα μόνης, Αὐτοὶ,· φησί, κατειργάζοντο, τουτέστι, σπουδὴν ἐποιοῦντο περὶ τὴν ἀκαθαρσίαν, ἔργον ταύτην τιθέμενοι, καὶ τὸν μισθὸν τῆς ἐκ τοῦ Θεοῦ ἀποστασίας, καὶ πρὸς τὰ εἴδωλα πλάνης, ἀπολαμβάνοντες ἐν τῇ τοιαύτῃ ἀσχημοσύνῃ, καὶ ἐν αὐτῇ τῇ ἡδονῇ τὴν κύ × Psal. x111, 1, 2. rit: atqui argentum non perdidit, sed abusus: Saulem itidem regnum corrupit, aut Solomonem, pro co quod est, Regni abusus perdidit. Traditi sunt ergo per propriam nequitiam suam, ad impuritatem, ut non opus habuerint aliis injuriam inferentibus, sed ipsi se contumelia affecerunt: hujusmodi sunt euim impuri illi affectus. Unde autem ad impuritatem traditi sunt? Ex injuria qua in Deum impegerunt. Nam qui Deum non vult nosse, statim in vitæ etiam moribus corrumpitur: quemadmodum et David inquit: «Dixit insipiens, Non est Deus ": illico subdens, ● Corrupti sunt et abominabiles facti sunt in stadiis suis. Commutarunt igitur quæ vere ad Deum pertinebant, eaque diis fictis apposuerunt. Porro, e coluerunt,» posuit pro, honoraverunt. Et ‹ servierunt, › pro, operibus servitutem exhibuerunt: id enim est λατρεία, lionos qui per opus exhibetur. Nec simpliciter dixit, sed Potius quam Creatori, › ex comparatione delictum aggravans: Verum ille, inquit, benedictus est in saecula, hoc est, nihil quidquam læsus est ex ipsorum injuria, sed est benedictus in ævum, stabiliter ac certo: hoc enim Amen significa!. > VERS. 26, 27.. Propterea tradidit eos Deus in passiones ignominia. Femiis enim ipsorum immu tarunt naturalem usum in eum, qui est contra naLuram. Similiter et masculi, relicto naturali usu feminæ, exarserunt in desideriis suis inter se mutuo masculi in masculos turpitudinem suam operantes, et mercedem, quam oportuit, erroris 14 sui in seipsis recipientes. Rursus Dei derelictionem, traditionem nominat, propterea factam, quod inservierunt creaturæ. Sicut ergo in iis quæ de Deo erant dogmatibus, naturæ manuductionem relinquentes, corrupti erant; ita et in vita exsecrabiles facti sunt, dimittentes, quae secundum naturam est, voluptatem (quæ et facilior esset et suavior), et ad eam, quæ præter naturam est (quæ et difficilior et injucundior) prolapsi. Immutare enim hoc significat, quod quae habebant dimiserunt, et alia elegerunt. Magnum igitur accusatorem utrique sexui, naturam quan transgressi sunt, constituit. Cum enim de fcminis turpe quiddam dixissei ac indecorum plane dictu, de maribus etiam ait, quod exarserint inter sese mutuo, cestrum et furorem indicans. Nou autem dixit, Concupiscentiam operantes, sed tadinem, innuens, quod naturam pudefecerint. Quoniam vero dixit, c 1n cupiditate exarserunt, ne quis existimaret cupiditatis tantummodo esse mo bum, Ipsi, inquit, operabantur, hoc est, studiosi ac diligentes erant circa impuritatem, opus ipsam facientes, et mercedem defectionis a Deo, et eiroris idololatrici recipientes in tali turpitudine et in ipsa voluptate, ut quæ præter naturam sil et Variæ lectiones Turpiσε βρίζειν!!!. 51 προσεύηκαν υ.

impuritatis plena, ponam labentes. Dicit autem λασιν ἔχοντες, ὡς παρὰ φύσιν οὔσῃ καὶ πλήρει ακα l.oc Paulus, quasi nondum potuerit eis persuadere θαρσίας. Λέγει δὲ τοῦτο ὁ Παῦλος, οἷα μήπω δυνά esse gehennam. Ipsam, inquit, immundam operatio- μενος αὐτοὺς πεῖσαι 5, ὅτι ἔστι γέεννα. Αὐτὴν γάρ, supplicium illis esse crede, si nondum credis φησί, τὴν ἀκάθαρτον πρᾶξιν, κόλασιν αὐτοῖς εἶναι de gehenna sermonibus. πίστευε, εἴπερ ἀπιστεῖς τοῖς περὶ γεέννης λόγοις. nem, VERS:28. Ac sicut non probaverunt Deum halere in notitia, tradidit eos Deus in reprobum sensum, ut faciant ea, quæ non conveniunt.» En jam tertio ejusdem sententiæ meminit, eademque dictione est usus, Tradidit,» inquiens. Ubique autem derelictionis Dei causam, mortalium impietatem esse dicit, uti et nune quidem. • Sicut non probaverunt Deum habere in cognitione, tradidit eos (Deus) s in passiones. Injuria, inquit, qua Deum affe cerunt, non ex ignorantia processit, sed a meditatione et studio. Non enim dixit, Quemadmodum non noverunt Deum, sed Quemadmodum non probaverunt, › hoc est, statuerunt Deum in notitia non tenere, ac suapte sponte impietatem elegerunt. Non igitur carnis sunt peccata, ut quidam hæreticorum putant, verum corrupti judicii. Primum igitur illi reprobaverunt nosse Deum, ideoque Deus permisit illos ad reprobam mentem deferri. Aversio namque Dei et derelictio, traditio nominatur in Scriptura. Quidam vero e sanctis Patribus eleganti exemplo usi sunt, quo explanatur, e Tradidit eos 15 Deus.» Perinde, inquiunt, ac si quis conniveat, nolens videre solem, deinde cadat iu scrobem, dicimus, Sol mon visus hunc in fossam dejecit: non quod ira percitus sol hominem dejecerit, verum quod ocu- c los ejus non illustraverit. Jam quod non illuxerit oculis, unde est? claudente, videlicet, oculos, et connivente. Sic et Deus tradidit eos in passiones ignominia, quanam ratione? Non agnitus hominibus. Quod vero non sit agnitus, unde? Ab illis, nimirum, qui non probaverunt, nec statuerunt ut agnoscerent ipsum. VERS. 29. 4. Repletos omni injustitia.» Vide, singula cum amplificatione dicuntur. a Repletos › enim, inquit, et c omni in justitia:» univers, scilicet, malitiæ mensuram attingentes. Dein, species malitiæ recenset. • Fornicatione. Omnem simpliciter impuritatem, fornicationis nomine complexus est. • Versutia.» Insidiis erga proximum. • Avaritia.» Pecuniarum et facullatum cupidilate. ‹ Nequitia. › Vindictæ affectu. • Plenos invidia, homicidio.» Nunquam non homicidium est ex invidia. Sic Abel invisus Caino redditus, occisus est r, et Joseph interimendus erat. c. Contentione, dolo.» Ex invidia et lis et dolus prodeunt, ad perniciem ejus cui invidetur. • Malignitate. Profunde occultata malitia, quæ bonitate quadam sit oblita. ▼ Gen. iv, 37. «Καὶ καθὼς οὐκ ἐδοκίμασαν τὸν Θεὸν ἔχειν ἐν ἐπιγνώσει, παρέδωκεν αὐτοὺς ὁ Θεὸς εἰς ἀδόκιμον νοῦν, ποιεῖν τὰ μὴ καθήκοντα. Ὁ Ἰδοὺ ἐκ τρίτου τῆς αὐτῆς ἐννοίας σὲ ἐμνήσθη, καὶ τῇ αὐτῇ λέξει ἐχρή σατο, ο Παρέδωκεν,» εἰπών. Πανταχοῦ δὲ τῆς ἐγκαταλείψεως τοῦ Θεοῦ αἰτίαν, τὴν τῶν ἀνθρώπων ἀσέΓειαν εἶναι λέγει, ὥσπερ οὖν καὶ νῦν. «Καθὼς οὐκ ἐδοκίμασαν τὸν Θεὸν ἔχειν ἐν ἐπιγνώσει, παρέδωκεν αὐτοὺς εἰς τὰ πάθη.» Οὐκ ἀγνοίας, φησίν, ἀλλὰ μελέτ της, ἡ εἰς Θεὸν ὕβρις. Οὐ γὰρ εἶπε, Καθὼς οὐκ ἔγνωσαν τὸν Θεὸν, ἀλλὰ, Καθώς οὐκ ἐδοκίμασαν, ο ἀντὶ τοῦ, ἔκριναν μὴ ἔχειν τὸν Θεὸν ἐν ἐπιγνώσει, καὶ ἑκόντες εἷλοντο τὴν ἀσέβειαν. Οὐκ ἄρα ο δι τῆς σαρκός εἰσι τὰ πταίσματα, ὥς τινες τῶν αἱρετ:- κῶν φασιν, ἀλλὰ τῆς διεφθαρμένης κρίσεως. Πρώτοι γοῦν ἐκεῖνοι ἀπεδοκίμασαν τὸ εἰδέναι τὸν Θεὸν, καὶ τότε ὁ Θεὸς εἴασεν αὐτοὺς εἰς ἀδόκιμον νοῦν κατενεχθῆναι. Η γὰρ ἀποστροφή τοῦ Θεοῦ, καὶ ἡ ἐγκατάλει ψις, παράδοσις ὀνομάζεται ἐν τῇ Γραφῇ. Χαρίεντι δὲ υποδείγματι ἐχρήσαντό τινες τῶν ἁγίων, δι' οὗ ἐξομαλίζεται τό, Παρέδωκεν αὐτοὺς ὁ Θεός, ο "Ωσπερ, φασὶν, ἐάν τις καμμύσῃ δ, μὴ θέλων ἰδεῖν τὸν ἥλιον, εἶτα πέσῃ εἰς βόθρον, λέγομεν, Μὴ ὀφθεὶς ὁ ἥλιος τὸν δεῖνα εἰς βόθρον ἔῤῥιψεν οὐχ ὅτι ὀργισθείς ὁ ἥλιος εἰς βόθρον ἔῤῥιψε τὸν ἄνθρωπον, ἀλλ' ὅτι μὴ φωτίσας τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτοῦ τὸ δὲ μὴ φωτί σαι, πόθεν; ᾿Απὸ τοῦ καμμύσαντος·) οὕτω καὶ ὁ Θεὸς παρέδωκεν εἰς πάθη ἀτιμίας, πῶς; Μὴ ἐπιγνωσθεὶς τοῖς ἀνθρώποις. Τὸ δὲ μὴ ἐπιγνωσθῆναι, πόθεν; ᾿Απ' ἐκείνων τῶν μὴ δοκιμασάντων μηδὲ κρινάντων ἐπιγνῶναι αὐτόν. • Πεπληρωμένοις πάσῃ ἀδικίᾳ. ο Ορα, πάντα μετὰ ἐπιτάσεως. • Καὶ γὰρ πεπληρωμένους, ο φησί, καὶ, ο πάσῃ ἀδικίᾳ, ο αὐτὸ τὸ ἔσχατον μέτρον πάσης τῆς κακίας φθάσαντας. Εἶτα λέγει καὶ τὰ εἴδη τῆς κακίας. «Πορνεία.» Πᾶσαν ἁπλῶς τὴν ἀκαθαρσίαν τῷ τῆς πορνείας ὀνόματι περιέλαβε. • Πονηρία.» Τῇ κατὰ τοῦ πλησίον ἐπιβουλία. • Πλεονεξίᾳ.» Τῇ τῶν χρημάτων ἐπιθυμίᾳ. • Κακίᾳ.» Τῇ μνησικακία. • Μεστοὺς φθόνου, φόνου 88. ο 'Αεὶ ὁ φόνος ἐκ του φθόνου. Καὶ ᾿Αβελ γὰρ φθενηθεὶς ἀνηρέθη, καὶ Ἰω σὴφ δὲ ἔμελλεν. • Εριδος, δόλου.» Ἐκ τοῦ φθόνου καὶ ἡ ἔρις καὶ ὁ δόλος, πρὸς κάκωσιν τοῦ φθονουμένου. • Κακοηθείας.» Τῆς ἐν βάθει κεκρυμμένης και κίας, καὶ ἐπιπλαττομένης χρηστότητι. Variæ lectiones. σε ἀποδεῖξαι Ο. 5 αἰτίας m. 84 σε καταμύσῃ. τε καὶ φόνον, m.

• Ψιθυριστάς.» Τοὺς διαβάλλοντας λάθρα. • Καταλάλους.» Τοὺς ἀναφανδόν. • Θεοστυγείς.» Τοὺς Θεὸν μισοῦντας, ἢ καὶ ὑπὸ Θεοῦ μισουμένους. • Υβριστάς, ὑπερηφάνους, ἀλαζόνας.» Ἐπὶ τὴν ἀκρόπολιν τῶν κακῶν ἀνέβη, τὴν ὑπερηφάνειαν. Καὶ καλὸν γὰρ ποιῶν τις, ἀπόλλυσι τοῦτο ὑπεραιρόμενος πόσῳ γε μᾶλλον ὅταν καὶ τὰ κακὰ ποιῇ; Οὐ γὰρ δύναται μεταγνῶναι. Πλὴν ἴσθι, ὑπερηφάνεια 10 μὲν, Θεοῦ ἐστι καταφρόνησις· ἀλαζονεία δὲ, ἀνθρώπων, ἐξ ἧς γεννᾶται ἡ ὕβρις. Ὁ γὰρ καταφρονῶν ἀνθρώπων, πάντας ὑβρίζει καὶ καταπατεῖ· ἢ τάχα εἰ καὶ 67.00 ἡ ἀλαζονεία προτέρα φύσει τῆς ὕβρεως, ἀλλ' οὖν ἡμῖν ἡ ὕβρις προτέρα φαίνεται, εἶτα γνωρίζεται μήτηρ αὐτῆς ἡ ἀλαζονεία. • Εφευρετάς κακῶν.» Οὐ γὰρ ἡρκοῦντο τοῖς προτέροις· τοῦτο δὲ οὐ συναρπαγῆς, ἀλλὰ μελέτης ἐστὶ καὶ σπουδῆς. • Γονεῦσιν ἀπειθεῖς.» Καὶ πρὸς αὐτὴν τὴν φύσιν, φησί, μαχομένους. • Ασυνέτους.» Εἰκότως. Οἱ γὰρ γονεῦσιν ἀπει [οῦντες, τίνος ἄλλου συνίεσαν ἄν; • Ασυνθέτους.» Τουτέστι, τοῖς συμπεφωνημένοις μὴ ἐμμένοντας· ὅ ἐστιν, ἀπίστους. • Ασπόνδους, ἀστόργους, ἀνελεήμονας.» Η ρίζα τῶν κακῶν πάντων, αὐτή ἐστιν ἡ ἀπόψυξις τῆς ἀγάπης. Ἐντεῦθεν γὰρ τὸ μὴ σπένδεσθαί τινι, μὴ στέρε γειν τινὰ, μὴ ἐλεεῖν· ὁ καὶ ὁ Χριστὸς εἶπεν· Ὅταν πληθυνθῇ ἡ ἀνομία, ψυγήσεται ἡ ἀγάπη. Καίτοι ἡ φύσις συγκολλᾷ ἡμᾶς ἀλλήλοις, ὡς τὰ ζῶα· ἀλλ' οὐ συνήκαν. • Οίτινες τὸ δικαίωμα τοῦ Θεοῦ γνόντες ", ὅτι οἱ τὰ τοιαῦτα πράσσοντες ἄξιοι θανάτου εἰσὶν, οὐ μόνον αὐτὰ ποιοῦσιν, ἀλλὰ καὶ συνευδοκοῦσι τοῖς πράσου σιν. ο ῎Εδειξεν ὅτι ἀπὸ τοῦ μὴ θέλειν γνῶναι Θεόν, επληρώθησαν πάσης κακίας· δείκνυσι νῦν 40, ὅτι ο δὲ συγγνώμης εἰσὶν ἄξιοι. Οὐ γὰρ ἔχουσιν εἰπεῖν, ὅτι Ἡγνοοῦμεν τὸ καλόν· οἴδασι γὰρ τὸ δικαίωμα τοῦ Θεοῦ. Ἐκόντες ἄρα ποιοῦσι, καὶ 8 χεῖρον τούτου, συνευδοκοῦσι οι τοῖς πράττουσι, τουτέστι, συνα ηγοροῦσι τῷ κακῷ· ὅπερ ἀνίατα νοσεῖν ἐστι. • Διὸ ἀναπολόγητος εἴ, ὦ ἄνθρωπε πᾶς ὁ κρίνων ἐν ᾧ γὰρ κρίνεις τὸν ἕτερον, σεαυτὸν κατακρίνεις· τὰ γὰρ αὐτὰ πράσσεις, ὁ κρίνων.» Ἐπειδὴ ἀνωμάτ λους σε ἔχομεν τὰς γνώμας οἱ ἄνθρωποι, καὶ ποτὲ μὲν συνηγοροῦμεν τῷ κακῷ, ποτὲ δὲ κριταὶ τῶν ἀλλατρίων καθήμεθα, τοὺς ὁμοίους κατακρίναντες [/. νοντ. ]· ἔλθη μὲν εἰπὼν περὶ τῶν συνευδοκούντων τοῖς πονηροῖς· νῦν περὶ τοῦ κρίνειν ποιεῖται τὸν λό- × Matth. XXIV, 12. CAP. II. VERS. 33. • Susurrones. Clanculum calumminutes. ‹ Detractores. Pałam detrahentes. • Deo odibiles. • Deum odio prosequentes, vel Deo invisos. • Contumeliosos, superbos, elatos.» Ad omnium vitiorum arcem, superbiam, conscendit. Etenimn, si quis boni quidquam faciat, hoc perdit superbiens: quanto magis, cum mala perpetrat? neque enim resipiscere potest. Noveris tamen quod 'superbia quidem Dei est contemptus, arrogantia vero est hominum, e qua nascitur, injuria. Nam qui ho mines aspernatur, omnes injuria afficit et conculcat. Quamvis autem arrogantia natura prior est quam injuria, nobis tamen injuria manifestatur prior: deinde innotescit mater ejus arroganti:. ‹ Inventores malorum. › Non enim contenti erant prioribus. Hoc autem non subiti motus, aut violenti raptus, sed meditationis est et studii. ‹ Parentibus immorigeros. Adversus ipsam eliam naturam, inquit, pugnantes. VERS. 31. • Iusipientes.» Nec immerito. Quid enim aliud intelligerent, qui parentibus, non obtem- .perant? • 16 Pacorum violatores.» lioc est, in convextionibus et pactis non permanentes, id est, infidos. • Implacabiles, sine affectione, sine misericor dia.. Radix omnium malorum est ipsa charitatis refrixio hinc enim est quod after alteri non reconcilietur, alter alterum non diligat, non misereatur. Quod et Christus dixit¤; ‹ Quando abundabit iniquitas, refrigescet charitas. › Porro natura nos inter nos conglutinat, æque ac reliqua animalia: verum homines parum intellexerunt. Vees. 52. • Qui cum justitiam Dei cognovissent, quod qui talia faciunt, digni sint morte: non sos łum ea faciunt, verum etiam assentiuntur ils qui faciunt. › Demonstravit quod quia noluerunt agnoseere Deum, repleti sint omni malitia: nunc demonstrat neque venia eos esse dignos. Non enim. dicere possant, Bonum ignoravimus; norunt namque justitiam Dei. Sua sponte itaque faciunt, ac quod deterius est, insuper et approbant eos qui faciunt, hoc est, patrocinantur malitiæ, qui morbus est immedicabilis. CAPUT II. VERS. 1. Propter quod, inexcusabilis es, o homo ommis, qui judicas. In quo enim judicas alterum, teipsum condemnas: eadem enim agis, qui judicas.» Quandoquidem diversarum simus sententiarum nos homines, alias malo patrocinantes, alias alienorum juices malorum sedentes, similes nobis condemnnemus: prius quidem dixit de consentientibus pravæ operationi: nunc vero de judicando sermonem faVariæ lectiones. 50 ὅτι ὑπερηφάνεια 11. 57.58 ἢ τάχα καὶ ω. δὲ ἐπιγνόντες 0. το οὖν m. σ' ἐπευδοκοῦσι ο. μάλως …. PATROL. GR. CXXIV.

cit: propterea, inquiens, c inexcusabilis es, o ho- γον, καί φησι·. Διό ο καὶ ἀναπολόγητο; εἶ· ν mo, s boc est, quandoquidem nosti eam esse justitiam Dei, quod mali sint pœna digni, inexcusabilis es, qui judicas eadem tecum facientes. Videtur autem hic sermonem dirigere ad principes et magistratus, præcipue vero ad Romanos, ut qui orbi terrarum præsiderent. Magistratuum enim est judicare. Attamen cuivis etiam mortalium hæc conveniunt: quivis enim sententiam ferre potest, eliamsi tribunal non occupet. Adulterum igitur, inquit, condemnans, teipsum condemnas, cum ipse mecbus sis. Vers. 2. ‹ Scimus autem quod judicium Dei est secundum veritatem, in eos qui talia agunt. › Ne quis dicat Ego hactenus mœchus cum essem, effugi supplicium, nec sum punitus etiamsi mochum puniverim; perterrefaciens ait, quod sic sese res non habet apud Deum. Hic enim alius quidem pœna afficitur, alius vero supplicium evadit, paria quamvis faciat: illic autem sic non est; judicium enim Dei est secundum veritatem erga malos. τουτέστι, Διότι οἶδας τὸ δικαίωμα τοῦ Θεοῦ, ὅτι κοι λάσεως ἄξιοι οἱ φαῦλοι, ἀναπολόγητος εἶ, ὁ κρίνων τοὺς τὰ ὅμοιά σοι πράσσοντας. Δοκεῖ δὲ ἐνταῦθα πρὸς ἄρχοντας ἀποτείνεσθαι, καὶ μάλιστα τοὺς Ρωμαίους, ὡς προεστῶτας τῆς οἰκουμένης· τῶν γὰρ ἀρχόντων τὸ κρίνειν. Πλὴν καὶ πρὸς πάντα ἄνθρωπον ταῦτα ἁρμόζει. Πῶς γὰρ δύναται κρίνειν, κἂν μὴ θρόνο ἔχοι. Τον μοιχὸν οὖν, φησί, κατακρίνων, σεαυτὸν κατακρίνεις, μοιχὸς καὶ αὐτὸς ὤν. • Οἴδαμεν δὲ ὅτι τὸ κρῖμα τοῦ Θεοῦ ἔστι κατά ἀλήθειαν ἐπὶ τοὺς τὰ τοιαῦτα πράσσοντας.» ίνα ή λέγῃ τις, ὅτι Ἐγὼ τέως διέφυγον, καὶ οὐκ ἐκελάσθην μοιχὸς ὤν, καίτοι τὸν μοιχὸν κολάσας· φησὶν ἐκφο6ῶν, ὅτι οὐχ οὕτως ἐστὶ παρὰ Θεῷ. Ενταῦθα γάρ, ὁ μὲν κολάζεται, ὁ δὲ διαφεύγει, τὰ αὐτὰ ποιῶν· ἐκεῖ δὲ οὐχ οὕτω· τὸ γὰρ κρῖμα τοῦ Θεοῦ ἔστι κατὰ ἀλήθειαν ἐπὶ τοὺς φαύλους, • Λογίζῃ δὲ τοῦτο, ὦ ἄνθρωπε, ὁ κρίνων τοὺς τὰ τοιαῦτα πράσσοντας, καὶ ποιῶν αὐτὰ, ὅτι σὺ ἐκφεύξη τὸ κρῖμα τοῦ Θεοῦ; Ἢ τοῦ πλούτου τῆς χρηστότη - τος αὐτοῦ, καὶ τῆς ἀνοχῆς, καὶ τῆς μακροθυμίας καταφρονεῖς, ἀγνοῶν ὅτι τὸ χρηστὸν τοῦ Θεοῦ εἰς μετάνοιάν σε άγει; Κατὰ δὲ τὴν σκληρότητά σου, καὶ ἀμετανόητον καρδίαν, θησαυρίζεις σεαυτῷ ὀργὴν ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς, καὶ ἀποκαλύψεως, καὶ δικαιοκρι σίας τοῦ Θεοῦ. ὓς ἀποδώσει ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ.» Εἶπεν ἄνω ὅτι ἡ ἀντιμισθία τῆς πλάνης, καὶ τῆς κτισματολατρείας, ἐν αὐτοῖς, οἷς ἐσέλγαινων, ἀπεδίδοτο τοῖς φαύλοις· αὐτὴ γὰρ ἡ ἀκαθαρσία ἤρχει αὐτοῖς ἀντὶ κολάσεως· νῦν δὲ λοιπὸν ἀποκαλύπτει αὐτοῖς καὶ τὴν κόλασιν. Εστι γάρ, φησὶ, καὶ ἑτέρα σοι κόλασις, ἄνθρωπε 61· οὐ γὰρ ἐκφεύξῃ τὴν κρίσιν τοῦ Θεοῦ· πῶς γὰρ, ός γε τὴν σαυτοῦ οὐκ ἐξέφυγες; Ἐν ᾧ γὰρ τὸν ἕτερον κατέκρινας, σεαυτὸν κατεδίκασας. Εἰ δὲ διὰ τὸ μήπω κολασθήναι, καταφρονεῖς τοῦ πλούτου τῆς ἀγαθότητος, αὐτὸ τοῦτο εἰς πλείω σοι κόλασιν ἐστιν. Ἡ γὰρ σε μακροθυμία, τοῖς μὲν πρὸς διόρθωσιν αὐτῇ χρωμένοις, σωτήριος - ταῖς δὲ εἰς προσθήκην ἁμαρτίας δαπανῶσιν αὐτὴν, τιμω ρίας μείζονος ἐστιν ἀφορμὴ, οὐ παρὰ τὴν αὐτῆς φύσιν, Vers. 3-6. ‹ Existimas autem hoc, o homio qui judicas eos qui talia agunt, et facis ea, quod su effugies julicium Dei? An divitias 17 bonitatis ejus, et patientiae, et longanimitatis contemnis, ignorans quod benignitas Dei ad prenitentiam te adducit? Secundum autem duritiem tuam, et impœnitens cor thesaurizas tibi ipsi iram in die iræ et revelationis et justi judicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera sua. › Supra dixit, quod merees erroris, et creaturarum cultus, impiis, per illa ipsa in quibus lasciviebant, reddebatur: siquidem ipsa impuritas satis erat eis in ponam. Jam vero quod superest, supplicium ipsis obventurum revelat. Est enim, inquit, et alia tibi relicta pœna, o homo: nam judicium Dei non effugies. Quomodo enim, qui tum ipsius judicium non effugisti? Etenim in quo alterum condemnasti, contra teipsum sententiam tulisti. Sin autem propterea quod supplicium de te nondum sumptum fuerit, divitias bonitatis ejus aspernaris, hoc ipsum ad majorem tibi pœnam cedet. Nam longanimitas, ad emendationem ipsa utentibus, salutaris est: insumentibus autem eam ad peccati augmentum, majoris est supplicii occasio: non ob sui naturam, sed ob istorum du- ἀλλὰ παρὰ τὴν ἐκείνων σκληρότητα. ο Θησαυρίζει;» ritiemn. «Thesaurizas, enim, ait, «tibi ipsi iram: non\Deus, sed tu tibi ipsi. Unde? a corde tuo inBexibili et ad bonum obdurato. Quando enim neque bonitate molliris, neque terrore flecteris, quid te durius? Porro • diem iræ» dicens, adjecit simul, • Revelationis et justi judicii Dei: • idque non immerito, ne quis ex iracundia judicium esse putet. Detectio namque fit, inquit, omnium. Quare pro revelatorum merito fit retributio: ea propter justum etiam est judicium. Hie sane, quia opera occuluntur, non semper justitia obtinet: illic au6 $ σε ὦ ἄνθρωπε αι. ο μὲν ο. γάρ, φησί, ο σεαυτῷ ὀργήν.» Οὐχ ὁ Θεὸς, ἀλλὰ σὺ σεαυ τῷ. Πόθεν; ᾿Απὸ τῆς ἀνενδότου 60 καὶ πρὸς τὸ ἀγαθὸν σκληρᾶς σου καρδίας. Οταν γὰρ μήτε τῇ χρηστότητε μαλάττη, μήτε φόβῳ κάμπτῃ, τί σκληρότερόν "' σου Ἡμέραν δὲ ὀργῆς εἰπὼν ἐπήγαγε καὶ τὸ, ο Αποκα λύψεως καὶ δικαιοκρισίας Θεοῦ· εἰκότως, ἵνα μὴ νομίσῃ τις, ὅτι κατ' ὀργὴν ἡ κρίσις. Αποκάλυψις γάρ, φησί, γίνεται πάντων. Ωστε κατ' ἀξίαν τῶν ἀποκαλυ πτομένων ἡ ἀνταπόδοσις· διὰ τοῦτο δὲ καὶ δικαιοκρ - σία. Ἐνταῦθα μὲν γὰρ, διότι συγκρύπτονται τὰ ἔργα, διὰ τοῦτο οὐ πάντοτε τὸ δίκαιον κρατεῖ· ἐκεῖ δὲ τῇ Varia lectiones. 68 σωτηρία 111. σε ἀναιδείας Ο. ** Τις σκληρότερο; ο.

EXPOSITIO IN EPIST. AD ROM. CAP. II. ἀποκαλύψει ἕπεται ἡ δικαιοκρισία. Σημείωσαι δὲ τὴν tem revelationem sequitur justum judicium. Obser περικοπὴν ταύτην, συμβαλλομένην σοι εἰς τὸ, «Σχετ va locum hunc collatum isti; Indurabo cor ρυνῶ τὴν καρδίαν Φαραώ· ο μονονουχὶ γὰρ ἐκεῖνα Pharaonis **. › Paulus enim illa iisdem fere verbis παραφράζει ὁ Παῦλος. interpretatur. • Τοῖς μὲν καθ᾽ ὑπομονὴν ἔργου ἀγαθοῦ δόξαν καὶ τιμὴν καὶ ἀφθαρσίαν ζητοῦσι, ζωὴν αἰώνιον.» Εί. πών, ὅτι ἀποδώσει ἑκάστῳ ὁ Κύριος, ἀπὸ τῆς τῶν ἀγαθῶν ἀντιδόσεως σε ήρξατο, ελαρώτερον τὸν λόγον ποιῶν· ἐν δὲ τῷ εἰπεῖν, ο Τοῖς καθ᾽ ὑπομονὴν ἔργου ἀγαθοῦ· ἡ δύο ταῦτα δηλοῖ· ἐν μὲν, ὅτι δεῖ μὴ ἀναπίπτειν, μηδὲ ῥαθυμεῖν, ἀλλ' ὑπομένειν ἄχρι τέλους ἐν τῷ καλῷ· ἕτερον δὲ, ὅτι οὐ χρὴ τῇ πίστει μόνῃ θαῤῥεῖν· καὶ ἔργου γὰρ ἀγαθοῦ χρεία. Αφθαρσίαν δὲ εἰπὼν, τὰς περὶ ἀναστάσεως ἀνοίγει θύρας. Εἶτα, ἐπειδὴ πάντες μὲν ἀνιστάμεθα, οὐ πάντες δὲ ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς, ἀλλ᾽ οἱ μὲν εἰς δόξαν, οἱ δὲ εἰς κόλασιν· διὰ τοῦτο, καὶ δόξαν καὶ τιμὴν εἶπεν. Ἔστιν οὖν ὁ πᾶς λόγος τοιοῦτος· Ὁ Θεὸς, φησί, τοῖς μὲν ζητοῦσι τὴν μέλλουσαν δόξαν καὶ τιμὴν, καὶ ἀεὶ ἐνθυμουμέ νοις ταύτην, ἔτι δὲ καὶ τὴν ἀφθαρσίαν, ἐν τῇ ἀναστά σει δηλαδή, ἀποδώσει ζωὴν αἰώνιον. Πῶς δὲ ζητεῖται ἡ μέλλουσα δόξα, καὶ τιμὴ, καὶ ἀφθαρσία; Καθ' ὑπομονὴν ἔργου ἀγαθοῦ. Ὁ γὰρ ἐν τῷ ἀγαθῷ ἔργῳ ὑπομένων, καὶ βεβαίως ἱστάμενος πρὸς ἅπαντα πειρασμόν, οὗτος καὶ τὴν δόξαν καὶ τὴν τιμὴν τῷ ὄντι ζητεῖ, καὶ τὴν ἀφθαρσίαν, ἤγουν τὴν ἐν τῷ ἀφθάρτῳ σώματι τῶν ἀφθάρτων ἀγαθῶν ἀπόλαυσιν. VERS. 7. fis quidem qui secundum patientiam boni operis gloriam et honorem et incorruptionem quærunt, vitam æternam. › Cum dixisset quou • unicuique Dominus reddet, › a bonorum retributione orsus est, jucundiorem hac ratione orationem reddeus. Dicendo autem, e iis quidem, qui secudum patientiam operis boni, duo ista denuntiat: alterum, quod non sit a bono recidendum, neque ignaviter agendum, verum in bono ad finem usque perseverandum; alterum, quod non soli fidei confidere oporteat: nam et opere bono opus est. Cum » ait, e lucorruptionem, resurrectioni fores aperit. Deinde, quoniam cuncti quidem resurgimus, sed non cuncti ad eadem, sed alii quidem ad gloriam, alii vero ad supplicium: ideo. Gloriam, inquit et honorem. Tola itaque 18 sententia est hujusmodi: Deus, inquit, inquirentibus futuram gloriam et honorem, ac nunquam non illa cogitantibus, præterea autem et incorruptionem, in resurrectione videlicet, reddet vitam æternam. At quo pacto quæritur futura gloria, honos et incorruptibilitas? per operis boni perseverantiam. Nam in opere perseverans bono, ac firmiter adversus quamlibet tentationem consist us, is cum gloriam, tem honorem vere quærit, et incorruptionem, sive at incorruptibili corpore incorruptibilibus bonis fruatur. • Τοῖς δὲ ἐξ ἐριθείας, καὶ ἀπειθοῦσι μὲν τῇ ἀλη Οτίπ, πειθομένοις δὲ τῇ ἀδικία, θυμὸς, καὶ ὀργὴ, καὶ θλίψις, καὶ στενοχωρία ἐπὶ πᾶσαν ψυχὴν ἀνα θρώπου τοῦ κατεργαζομένου τὸ κακὸν, Ἰουδαίου τε πρῶτον, καὶ ῾Ελληνος.» Εριθεία λέγεται ἡ φιλονεικία, καὶ ἡ ἄλογος ἔνστασις. «Τοῖς οὖν ἐξ ἐριθείας, φησὶ, τουτέστι, τοῖς ἐριστικοῖς. Δείκνυσι δὲ ἐνταῦθα, οὐκ ἀπὸ ἀγνοίας, ἀλλ' ἀπὸ φιλονεικίας πονηρούς για νομένους· ὅθεν καὶ ἀσύγγνωστοι. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ εὐ πειθεῖν “μὲν τῇ ἀδικίμ, μὴ πείθεσθαι δὲ τῇ ἀλή θείᾳ, προαιρέσεως ἐστιν ἁμάρτημα. Οὐ γὰρ εἶπε, Βιαζομένοις, τυραννουμένοις, ἀλλὰ, «Πειθομένοις. Ορα δὲ πῶς τὴν μὲν ζωὴν τὴν αἰώνιον, τὸν Θεὸν εἶπεν ἀποδώσειν· τὰ δὲ σκυθρωπά, οὐκέτι. • Θυμός κ γάρ, φησί, «καὶ ὀργὴ, καὶ θλίψις, οὐκ εἶπεν, ὅτι Απιδοθήσεται παρὰ Θεοῦ, ἀλλ' εἴασεν οὕτως ἀπολελυμένον, ὥστε νοεῖσθαι τε τὸ, ἔσται. Τὸ μὲν γὰρ ζωοποιεῖν, ἴδιον Θεοῦ· ἡ δὲ κόλασις, ἀπὸ τῆς ἡμετέ μας ῥαθυμίας ἡμῖν ἔπεισι. Πᾶσαν δὲ ψυχὴν ἀνθρώπου εἰπὼν, συστέλλει τὸν τύφον τῶν Ρωμαίων. Κἂν γὰρ βασιλεὺς ᾖ τις, οὐ φεύξεται τὴν δίκην, τὸ κακὸν κατα εργαζόμενος, τουτέστιν ἐπιμένων, καὶ μὴ μετανοῶν. Οὐ γὰρ εἶπεν, Εργαζόμενος, ἀλλὰ «Κατεργαζόμε νας,» ήγουν μελέτην ποιούμενο; τὸ κακόν. Ἐπειδὴ δὲ ὁ Ἰουδαῖος πλείονος ἀπέλαυσε τῆς διδασκαλίας, μείζονος καὶ τιμωρία; ἄξιος ἂν εἴη. ι Δυνατοὶς γὰρ ** Exod. iv, 21. VERS. 8-9. clis autem qui sunt ex contentione et qui non acquiescunt veritati, credunt autem iniqu. tati, ira et indignatio, tribulat´o et angustia in omnem animam hominis operantis malum; Judæi primum et Græci.» Εριθεία, id est «contentio, ο amor est litium et irrationalis quædam pertinacia. • lis igitur qui sunt ex contentione,» inquit, id est, contentiosis. Indicat autem hic non ex ignorantia, sed e studio rixandi pravos factos: unde haud sunt venia digni. Præterea, obedire quidem injustitiæ, nec obedire veritati, propositi seu electionis est peccatum. Non enim dixit, Vi oppressis vel tyrannide gravalis, verumn • Obedientibus., Observa autem quomodo vitam æternam Deum dixerit redditurum; tristia vero uou item. «Indignatio» enim, ait, «ira et amictio:» non adjicit, quod a Deo reddentur, sed ita reliquit absolutum, ut subintelligeretur, erit. Nam vivificare proprium est Dei: pœna vero a nostra socordia accidit. Cum autem ‹ omnem animam hominis › ait, contrahit et imminuit fastuin Romanorum. Etiamsi enim imperator quispiam fuerit, non evadet judicium, si malum operatur, id est, si perseverat in malo, et non resipiscat. Non enim dixit, εργαζόμενος, id est, operatus, sed Κα τεργαζόμενος, hoc est, perseveranter operaus, sive exercitium faciens ex malo. Quoniam vero Judæi Varia lectiones. σε ανταποδόσεως Ο. σὲ ἀπειθεῖν μὲν τῇ ἀληθείᾳ, πείθεσθαι δὲ τῇ ἀδικίμ οι το νοείται Οι

€68 uberiore doctrina et institutione imbuti fuere, ma- Αι δυνατῶς ἑτασθήσονται, ο καὶ οἱ μᾶλλον συνετοί, jore juxta supplicio digni fuerint. ‹ Potentes» enim ‹ potenter examinabuntur 7,» et magis intelligentes, magis punientur. μᾶλλον κολασθήσονται. • Δόξα δὲ καὶ τιμὴ καὶ εἰρήνη παντὶ τῷ ἐργαζομέ νὰ τὸ ἀγαθὸν, Ἰουδαίῳ τε πρῶτον, καὶ Ἕλληνι. Οὐ γάρ ἐστι προσωποληψία παρὰ τῷ Θεῷ.» Σκοπός ἐστι τῷ ᾿Αποστόλῳ δεῖξαι ἐν τοῖς ἑξῆς, μηδὲν ὠφε λοῦσαν τὴν περιτομήν, μηδὲ τὴν ἀκροβυστίαν βλά πτουσαν, καὶ εἰσαγαγεῖν λοιπὸν τὴν πίστιν «ικαιού σαν τὸν ἄνθρωπον. Τοῦτο γοῦν ἔχων σκοπόν, προδια σαλεύει νῦν τὰ τῶν Ἰουδαίων. Καὶ ἄρα σοφίαν· Δι ἡγεῖται τὰ πρὸ τῆς τοῦ Χριστοῦ παρουσίας, καὶ ὅτι ὁ κόσμος πεπλήρωτο πονηρίας, καὶ ὅτι κολάσει ἦσαν ὑπόδικοι, ὁ Ἰουδαίος πρῶτον, καὶ ὁ ῞Ελλην. Λαβὼν δὲ ὡμολογημένον, ὅτι κολασθήσεται ὁ ῞Ελλην ἐπὶ τοῖς κακοῖς, ἀπ' αὐτοῦ κατασκευάζει, ὅτι καὶ ἐπὶ τοῖς ἀγαθοῖς τιμηθήσεται. Εἰ δὲ ἀπὸ τῶν ἔργων ἡ τιμὴ καὶ ἡ ἀτιμία ἔπεισι, περιττὸς λοιπὸν ὁ νόμος, καὶ ἡ περιτομή· καὶ οὐ μόνον περιττός, ἀλλὰ καὶ πλείονος κολάσεως τῷ Ἰουδαίῳ πρόξενος. Εἰ γὰρ ὁ Ελλην διὰ τὸ μὴ ὑπὸ τῆς κρίσεως καὶ τοῦ φυσικοῦ νόμου παιδευθῆναι, κατακρίνεται· πολλῷ μᾶλλον ὁ Ἰου δαῖος, μετὰ τούτων 7 καὶ τὴν ἀπὸ τοῦ νόμου παιδ αγωγίαν λαβών. Ἐπεὶ γοῦν ἔμαθες τον σκοπόν, παρακολούθει λοιπὸν καὶ τῇ λέξει 7. Ἕλληνες ἐνταῦθα λέγει, οὐ τοὺς εἰδωλολάτρας, ἀλλὰ τοὺς θεοσεβοῦντας καὶ τοὺς τῷ φυσικῷ πειθομένους νόμῳ, καὶ εὐσε βοῦντας χωρίς νόμου· οἷος ὁ Μελχισεδέχ, οἷος ὁ Ἰώβ, οἷοι οἱ Νινευίται, οἷος ὁ Κορνήλιος ὕστερον· ὡσαύ τως καὶ Ἰουδαίους, τοὺς πρὸ τῆς Χριστοῦ παρου σίας. Σπουδάζων γὰρ δεῖξαι, ὅτι ἡ περιτομὴ οὐδὲν ἰσχύει, ανατρέχει εἰς τοὺς ἄνω χρόνους, καὶ δείκνυσιν, ὅτι οὐδὲν ἦν τὸ διάφορον Ελληνος θεοσεβοῦντος, καὶ ἀγαθοεργοῦντος Ἰουδαίου. Εἰ δὲ πρὸ τῆς τοῦ Χριστοῦ παρουσίας, ὅτε μᾶλλον ήνθει τὰ Ἰουδαϊκά, οὐδὲν ἦν πλεῖον 18 τῷ Ἰουδαίῳ· πολλῷ μᾶλλον ὅτε ἡ νόμος ήργησε. Ταῦτα δὲ βούλεται, ἵνα καταβάλῃ τὸν τύφον τῶν Ἰουδαίων, μὴ δεχομένων τοὺς ἐξ ἐθνῶν. • Δόξα, ο φησί ", ι καὶ τιμὴ, καὶ εἰρήνη.» Τὰ μὲν το τοῦ κόσμου ἀγαθὰ, ἀεὶ πολέμους καὶ ταραχὰς ἔχουσι, φθονούμενα καὶ ἐπιβουλευόμενα· κἂν μηδεὶς ἔξωθεν το ἐπιβουλεύῃ, αὐτός γε ὁ ταῦτα ἔχων ἀεὶ ταράττεται τοῖ; λογισμοῖς. Ἡ δὲ παρὰ Θεῷ δόξα, καὶ ἡ τιμὴ, VERS. 10-11.. Gloria autem et honor et pas omni operanti bonum, Judæo primum et Græco. Non est enim acceptio personarum apud Deum. › Scopus est Apostolo monstrare in sequentibus, nii prodesse circumcisionem, nihil item obesse præpitium, ac inducere posthac fidem, quae homi nem justificet. Hoc igitur sibi prefixo scopo, praeconcutit nunc res Judæorum. Animadverte itaque sapientiam. Enarrat que sunt ante Christi adventum, et quod mundus fuerit repletus malitia, tum quod castigationi fuerint obnoxii, Judæus primum et Grecus. Cum vero pro confesso assumpsisset, quod Græcus malorum operum pœnas luet; ab eodem simul 19 astruit quod et bonorum mercedem feret. Quodsi ab operibus et honos provenit et ignominia, sequitur legem et circumcisionem superflua esse; nec superflua tantum, verum etiam Judæo majoris supplicii causas. Si enim Græcus eam ob causam, quod non a creatura, aleoque laturæ lege institutus sit, condemnatur; multo magis Judæus, qui cum his, etiam quæ a lege est, doctrinam et educationem accepit. Scopum igitur cum didiceris, prosequere dein et verba. Græcos autem hic dicit, non idolorum cultores, sed Dei, et natura legi motem gerentes et citra legem pie viventes, qualis Melchisedec, qualis Job, quales Ninivitae, qualis Landem Cornelius. Pari ratione Judeos dicit eos, qui ante Christi adventum vixere. Daturus enim operam ut demonstret circumcisionem nihil valere, recurrit ad superiora tempora, indicans nihil interfuisse inter Græcum Dei colentem, et Judæum bona operantem. Jam si ante Christi adventum, quando potissimum florebant Judaica, nihil præstabat Græco Judæus, multo minus quando lex est abolita. Huc autem spectat, ut Judæorum fastum dejiciat, qui non admittebant eos qui ex gentibus erant. ‹ Gloria, › inquit, ‹ et honor et pax. › Mundi hujus bona semper bella et tumultus habent, invidiæ et insidiis exposita: ac, etiam si nemo forinsecus insidias meditetur, ipse tamen hæc possidens, cogitationibus suis perpetuo turbatur. Quae vero τὴν εἰρήνην ἔχουσι, διὰ τὸ ἀνεπιβούλευτον, καὶ τὴν apud Deum sunt, gloria et honor, pacem continent, eo quod insidiis, et cogitationum turba vacant. Quia vero incredibile videbatur, ut Græcus (sive Gentilis) in hunc admitteretur honorem, quippe qui neque legem neque prophetas audiverit, confirmat id ex hoc quod Deus non sit personarum acceptor. Non cuiu personus reveretur, sed res, inquit, et opera explorat. Quoniam igitur Græcus nihil differt in y Sap. vi, 7. ἐν τοῖς λογισμοῖς ἀταραξίαν. Ἐπειδὴ δὲ ἄπιστον ἐδόκει τὸ τιμᾶσθαι τὸν Ἕλληνα, μὴ νόμου, μὴ προφητῶν ἀκούσαντα, κατασκευάζει τοῦτο ἐκ τοῦ ἀπροσωπόληπτον εἶναι τὸν Θεόν. Οὐ γὰρ πρόσωπα δυσωπείται, ἀλλὰ πράγματα, φησίν, ἐξετάζει. Ἐπεὶ τοίνυν ὁ Ἕλλην οὐ διαφέρει τοῦ Ἰουδαίου ἐν τοῖ; πράγμασιν, οὐδὲν κωλύει τ' ἐπίσης αὐτὸν τιμηθῆναι. Ωστε μὴ κατακαυχῶν, ὦ Ἰουδαῖε, τοῦ ἐξ ἐθνῶν, μετὰ μετά τοῦτο …. τι λέγει m. * τὸ κωλύον 0. Varia lectiones. 78 πλέον 131. * ἕτερον. Δόξα δέ φησι in. το τὰ μὲν γὰρ

CAP. II. τὴν τοῦ νόμου ἀργίαν· ὅπου γε, ὅτε ήνθει τὰ τὰ, rebus a Judao, nihil prohibet quominus peraque ισότιμός σοι ἦν ὁ Ἕλλην, τὸ ἀγαθὸν ποιῶν. honoretur. Proinde ne glorieris, Judæe, contra eum qui est ex gentibus, post legis abrogationem, ubi, quando tua florebant, honore tibi par erat Græcus, bonum faciens. • Οσοι γὰρ ἀνόμως ἥμαρτον, ἀνόμως καὶ ἀπολοῦνται· καὶ ὅσοι ἐννόμως τ8 ἥμαρτον, διά νόμου κριθήσονται. Οὐ γὰρ οἱ ἀκροαταὶ τοῦ νόμου δίκαιοι παρὰ τῷ Θεῷ, ἀλλ᾽ οἱ ποιηταὶ τοῦ νόμου δικαιωθήσονται.» Έδειξεν ἄνω, ὅτι τιμᾶται καὶ ὁ ῞Ελλην Επίσης τῷ Ἰουδαίῳ· νῦν δείκνυσιν, ὅτι ἐν τῇ κολάσει βαρυτέρα ἡ κατάκρισις τ8 τῷ Ἰουδαίῳ. Οἱ μὲν γὰρ Έλληνες, φησίν, ἀνόμως ἥμαρτον, τουτέστι, χωρίς τῆς ἀπὸ τοῦ νόμου κατηχήσεως· διὸ καὶ ἀνόμως ἀπολοῦνται, τουτέστι, κολασθήσονται ἐλαφρότερον, μὴ ἔχοντες τὸν νόμον κατηγοροῦντα· τὸ γὰρ, Ανόμως, ο χωρὶς τῆς ἐκείνου κατακρίσεως, ἔστιν. Ὁ δὲ Ἰου δαῖος ἐννόμως ἥμαρτεν· ὅ ἐστι, μετὰ τῆς ἀπὸ τοῦ νόμου 80 κατηχήσεως· διὸ καὶ ἐννόμως κριθήσεται, ἀντὶ τοῦ, κατακριθήσεται, τοῦ νόμου σφοδροτέρως αὐτῷ ἐπικειμένου καὶ κατηγοροῦντος, καὶ μείζονα τὴν καταδίκην ποιοῦντος. Πῶς οὖν λέγεις, ὦ Ἰουδαξε, ὅτι οὐ δέομαι τῆς χάριτος, οἷα ἐκ τοῦ νόμου δικαιούμενος; Ἰδοὺ γὰρ ἐδείχθης ὑπὸ τοῦ νόμου μηδὲν ὠφελούμενος. Ὥστε τῆς τοῦ Χριστοῦ χάριτος χρήζεις μᾶλλον ἢ ὁ Ελλην, οἷα μὴ δικαιωθεὶς παρὰ Θεῷ ἐκ μόνης τῆς τοῦ νόμου ἀκροάσεως. Παρὰ μὲν γὰρ ἀνθρώποις, οἱ ἀκροαταὶ τοῦ νόμου, σεμνοί δύνανται φαίνεσθαι· παρὰ δὲ Θεῷ, οὐχ οὕτως· ἀλλ' οἱ ποιηταὶ τοῦ νόμου δικαιοῦνται. • Όταν γὰρ ἔθνη τὰ μὴ νόμον ἔχοντα, φύσει τὰ τοῦ νόμου ποιῇ, οὗτοι νόμον μὴ ἔχοντες, ἑαυτοῖς εἰσι νόμος. Οἵτινες ἐνδείκνυνται τὸ ἔργον τοῦ Θεοῦ 81 γραπτὸν ἐν ταῖς καρδίαις αὐτῶν, συμμαρτυρούσης αὐτῶν τῆς συνειδήσεως.» Εν οἷς κατασκευάζει τὰ κατὰ τῶν Ἰουδαίων, οὕτω μεταχειρίζεται συνετῶς τὸν λόγον, ὥστε μὴ δοκεῖν τι κατὰ τοῦ νόμου λέγειν. ὡς γὰρ ἐπαίρων καὶ μεγαλύνων τὸν νόμον, φησίν ὅτι οἱ μὴ νόμον ἔχοντες, τὰ δὲ τοῦ νόμου ποιοῦντες ι φύσει, ἡ ἀντὶ τοῦ, τοῖς ἐκ φύσεως λογισμοῖς πειθήμενοι, θαυμαστοί τινές εἰσιν· ὅτι τοῦ νόμου οὐκ ἐδεήθησαν, καὶ τὸν νόμον ἐπλήρωσαν, οὐ γράμματα, ἀλλ' ἔργα ταῖς καρδίαις αὐτῶν ἐγκολάψαντες, καὶ τῷ συνειδότι καὶ τοῖς φυσικοῖς λογισμοῖς ἀντὶ τοῦ νόμου χρώμενοι εἰς μαρτυρίαν τοῦ καλοῦ. Τρεῖς δὲ νόμους ἐνταῦθά φησι· τὸν γραπτόν, τὸν φυσικὸν, καὶ τὸν ἐν τοῖς ἔργοις. ο Εθνη τὰ μὴ νόμον ἔχοντα. Ποίον; Τὸν γραπτόν. «Φύσει τὰ τοῦ νόμου ποιῇ. Ποίου; Τοῦ διὰ τῶν ἔργων. «Οὗτοι νόμον μὴ ἔχον τες.» Ποῖον; Τον γραπτόν. ο Εαυτοῖς εἰσι νόμος. Πῶς; Τῷ φυσικῷ κεχρημένοι. ι Οίτινες ἐνδείκνυνται τὸ ἔργον τοῦ νόμου.» Ποίου; Τοῦ διὰ τῶν πράξεων. Ορα δὲ σοφίαν, πῶς οὐκ ἔπληξε τοὺς Ἰουδαίους, ὡς ἀπῄτει ἡ ἀκολουθία τοῦ λόγου· πάντως γὰρ κατὰ τὸ ἀκόλουθον οὕτως ἔδει εἰπεῖν· "Οταν γὰρ ἔθνη χωρίς νόμου, φύσει τὰ τοῦ νόμου ποιῇ, πολλῷ βελτίους εἰσὶ τῶν ἀπὸ τοῦ νόμου διδασκομένων. Ἀλλ᾿ οὐκ εἶπεν τι ἐν νόμῳ ο. το κρίσις …. VERS. 12, 13. • Quicunque enim sine lege pecca - verunt, sine lege et peribuut: et quicunque in lege peccaverunt, per legem judicabuntur. Non enim auditores legis justi sunt apud Deum, sed factores legis justificabantur.» Indicavit supra, quod Grecus eodem cum Judæo honore afficitur: nunc ostend't quod supplicii tempore gravior Judæo futura sit condemnatio. Græci enim, inquit, sine lege peccaverunt, a hoc est, sine ea quæ per legem est instructione: propterea • et sine lege peribunt, id est, punientur levius, ut qui legem accusantem non habuerint: nam • sine lege,» est, citra illius 20 condemnationem. Judæus autem ‹ in lege › peccavit, hoc est, cum institutione quæ est ex lege: ideo et in lege judicabitur, id est, condemnabitur, lege vehementius ipsi incumbente et accusante, majorenique condemnationem faciente. Quomodo igitur dicis, Judae, Gratia ego non indigeo, quippe qui ex lege justificer? Ecce enim demonstratum est, te a lege nihil adjutum fuisse: itaque Christi gratia magis indiges quam Græcus, ceu non justificatus apud Deum ex sola legis auditione. Nam apud homines, auditores legis et graves (et justi) videri queunt apud Deum non item, sed factores legis justificantur. VERS. 14, 15. «Cum enim gentes quæ legen nου liabent, naturaliter ea quae legis sunt, faciunt, li legem non habentes, ipsi sibi sunt lex. Qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, testimonium reddente illis conscientia ipsorum.» Ubi ea quæ contra Judicos faciunt argumentis astruit, adeo prudenter sermonem moderatur, ut non videatur quidquam adversus legem dicere. Veluti enim extollens et magnificans legem, inquit, quod legem non habentes, tamen quæ legis sunt facientes ‹ naturaliter,»id est, rationibus a natura ductis persuasi, admirabiles sunt: quandoquidem legis non indiguerint, et legem interim compleverint, non litteras sane, verum opera cordibus suis insculpentes, et conscientia et naturalibus cogitationibus legis loco usi ad testimonium boni et honesti. Tres autem leges hic dicit: scriptam, naturalem et eam quæ est in operibus. ‹ Gentes quæ legem nou habent.» Qualem? Scriptam. • Natura faciunt quæ sunt legis.» Qualis? Ejus quæ in operibus consistit. ‹ Hi legem non habentes.» Qualem? Scriptam. ‹ Sibi ipsi sunt lex. › Quanam ratione? Naturali nempe utentes. • Qui ostendunt opus legis, Qualis? ejus quæ in operibus constat. Intuere antem hic sapientiam, quomodo Judæos, perinde ac sermonis consequentia postulat, non perstrinxit. Omnino enim per consecutionem sic debebat dicere: Variæ lectiones. 60 ἐν νόμῳ 0. οι τοῦ νόμου 1.

Quando enim gentes sine lege, natura quæ sunt a οὕτως, ἀλλ᾽ ἱλαρώτερον, ὅτι ο Εαυτοῖς εἰσι νόμος.» le Δείκνυσι δὲ ἐκ τούτων, ὅτι καὶ ἐν τοῖς ἄνωθεν χρόνοις, καὶ πρὸ τῆς τοῦ νόμου δόσεων, πάσης προνοίας ἀπέλαβεν κι ἡ φύσις τῶν ἀνθρώπων. Επιστομίζει δὲ καὶ τοὺς λέγοντας· Τί δήποτε μὴ ἐξ ἀρχῆς ὁ Χριστὸς 88 παραγενόμενος ἐδίδαξε τὴν τοῦ ἀγαθοῦ ἐργασίαν; Καὶ γάρ φησιν, ὅτι τὴν τοῦ καλοῦ καὶ τοῦ κακοῦ γνῶσιν πᾶσιν ἐξ ἀρχῆς ἐνέθηκε· ἐπεὶ δὲ εἶδεν ὅτι οὐδὲν τ8 οὕτως ἀνύει, ἐπ' ἐσχάτων αὐτὸς παρεγένετο. faciunt, longe meliores sunt iis qui ex lege constituuntur. At enim sic non dixit: sed ltius quiddam subdidit, • Sibi ipsis, inquiens, 4 sunt lex.» Ostendit autem ex hisce, quod et superioribus temporibus, ac ante legis sanctionen, omnis providentia humanæ naturæ obtigerit. Ohstruit porro ora dicentibus: Ecquid non jam olim a principio adveniens Christus boni operationern ostendit? Dicit enim, quod boni et mali cognitionem omnibus a principio indidit; postquam vero vidit quod nihil ita profecerit, in novissimis temporibus ipse advenit. VERS. 14, 16. Et inter se invicem cogitationinibus accusantibus 21, et defendentibus. In die qua judicabit Deus occulta hominum, secundum Evangelium meum per Jesum Christum.» Ab alio adeoque novo principio hoc lege. Nam de eo nunc sermonem facit, nempe qua ratione cuncti ex æquo mortales judicandi simus. Tunc enim stabunt nostræ cogitationes, aliae quiden accusantes, alia vero defendentes. Nec opus habet alio accusatore vel patrono homo apud illud judicii forum. Terrorem autem exaggerans, non dixit, Peccata, sed, e Occulta. Homines enim de manifestis tantummodo judices sedent: • Deus • vero. occulta, inquit, «judicabit per Jesum Christum,» hoc est, Pater per Filium. Nam Pater neminem judicat, sed judicium omne dedit Filio s.. Vel sic intelligere queas quod G ait, Per Jesum Christum: Secundum Evangelium meum: per Jesum Christum nihi collatum et exhibitum. Inpuit autem hic, quod nihil absurdum aut alienum prædicatur per Evangelium, verum quæ natura ipsa præoccupans docuit, videlicet, judicium et supplicium, hæc Evangelium etiam testatur. VERS. 17-18, «Si tu autem Judaeus cognominaris, et requiescis in lege, et gloriaris in Dea, et nosti voluntatem, et probas utiliora, institutus per legem. › Cum dixisset quod Græco facienti ea quæ sunt legis, nihil desit ad salutem; deinceps Judæorum recenset magnifica, in quibus confidentes effe - rebantur ṣupra gentes. Et primum quidem, nomen: etenim valde honorificum erat, æque ac bodie Christianismus. Non dixit autem, ο Judæus: es, sed, ‹ cognominaris; › verus enim Judæus est qui confitetur. Etenim Judas, confessio dicitur. «Εἰ requiescis in lege, pro eo quod est, Non defatigaris circumiens et disceus quid oporteat agere, sed legem babes, quæ te omnibus in rebus facile instituit. ‹ Et gloriaris in Deo,» ceu dilectus ab ipso, et præ cæteris hominibus honori habitus. Est autem maximæ dementiæ symbolum, Dei dilectione ad contemptum contribulium seụ congenerum uti. ‹ Et nosti voluntatem, › nempe, Dei. ‹ Probas › autein ‹ meliora, › id est, Judicas quæ agere conveniat, et ² Joan. v, 22. κι ἀπέλαυσεν 0. 68 Θεὸς. Αν έφ' Ο. να κατεπαίρονται 0. Varia ' • Καὶ μεταξὺ ἀλλήλων τῶν λογισμῶν κατηγο ρούντων, ἢ καὶ ἀπολογουμένων. Εν ἡμέρᾳ ὅτε κρινεῖ ὁ Θεὸς τὰ κρυπτὰ τῶν ἀνθρώπων, κατὰ τὸ Εὐαγγέλιόν μου, διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ.» Απ' ἄλλης ἀρχῆς σὲ ἀνάγνωθι τοῦτο· περὶ γὰρ τοῦ πῶς κριθη - σόμεθα πάντες κοινῶς ἄνθρωποι, ποιεῖται νῦν τὸν λόγον. Τότε γὰρ ἐστήκασιν ἡμῶν οἱ λογισμοί, οἱ μὲν κατηγοροῦντες, οἱ δὲ ἀπολογούμενοι· καὶ οὐ δεῖται ἑτέρου κατηγόρου ἢ συνηγόρου ὁ ἄνθρωπος ἐπ' ἐκεί. νου τοῦ δικαστηρίου. Αύξων δὲ τὸν φόβον, οὐκ εἶπε, Τὰ ἁμαρτήματα, ἀλλὰ, «Τὰ κρυπτά. Ανθρωποι γὰρ τῶν φανερῶν μόνων κάθηνται κριταί· ι ὁ ο δὲ ο Θεός τὰ κρυπτά, ο φησί, κρινεί, διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ,» τους ἐστιν, ὁ Πατὴρ, διὰ τοῦ Υἱοῦ. «Ο γὰρ Πατὴρ οὐδένα κρίνει, ἀλλὰ τὴν κρίσιν πᾶσαν δέδωκε τῷ Υἱῷ.» Η οὕτω νοήσεις τὸ, ο Διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ·, Κατὰ τὸ Εὐαγγέλιόν μου, τὸ διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἀνατεθέν μοι. Δείκνυσι δὲ ἐνταῦθα, ὅτι οὐδὲν ἀλλόκοτον κηρύττετα: διὰ τοῦ Εὐαγγελίου, ἀλλ᾽ & προλαβοῦσα ἡ φύσις αὐτοὺς δ' ἐδίδαξε, τουτέστι, την κρίσιν καὶ τὴν κατ λασιν, ταῦτα 88 μαρτυρεῖ καὶ τὸ Εὐαγγέλιον. • Εἰ δὲ σὺ Ἰουδαῖος επονομάζῃ, καὶ ἐπαναπεύῃ τῷ νόμῳ, καὶ καυχᾶσαι ἐν Θεῷ, καὶ γινώσκεις τὸ θέλημα, καὶ δοκιμάζεις τὰ διαφέροντα κατηχούμενος ἐκ τοῦ νόμου.» Εἰπὼν, ὅτι τῷ Ελληνι ποιοῦντι τὰ τοῦ νόμου, οὐδὲν λείπει πρὸς τὸ σωθῆναι, ἀπαρ θμεῖται λοιπὸν καὶ τὰ σεμνὰ τῶν Ἰουδαίων, ἐν τ8 οἷς πεποιθότες κατεπῄροντο * τῶν ἐθνικῶν. Καὶ πρῶτον τὸ ὄνομα· καὶ γὰρ σφόδρα σεμνὸν ἦν, ὥσπερ νῦν ὁ Χριστιανισμός. Οὐκ εἶπε δὲ, Ἰουδαῖος εἶ, ἀλλ', • Επονομάζῃ, ἀληθῆς γὰρ Ἰουδαῖος λέγεται ὁ ἐξομολογούμενος. Ἰούδας γὰρ «ἐξομολόγησις ο έρμηνεύεται. «Καὶ ἐπαναπαύῃ τῷ νόμῳ.» Αντὶ τοῦ, Οὐ κοπιᾷς περιὼν καὶ μανθάνων τί δεῖ πρᾶξαι, ἀλλ' ἔχεις τὸν νόμον διδάσκοντά σε πάντα ῥᾳδίως. • Καὶ καυχᾶται ἐν Θεῷ, ο ὡς ἀγαπηθείς παρ' αὐτοῦ, καὶ προτιμηθεὶς τῶν ἄλλων ἀνθρώπων. Απονδίας δὲ μεγίστης, τό, τῇ τοῦ Θεοῦ οι ἀγάπῃ εἰς καταφρόνη σιν τῶν ὁμογενῶν χρᾶσθαι. • Καὶ γινώσκεις τὸ θέλημα· ν τουτέστι, τοῦ Θεοῦ. «Καὶ δοκιμάζεις τὰ διαφέροντα ".» Τουτέστι, Κρίνεις τί δεῖ πρᾶξαι, καὶ lectiones. Β· οἶδεν 0. 88 οὐδὲ 111. 86 ἀπ' ἀρχῆς ἄλλως Ο. " αὐτὴ ο. 68 ταύτην ο. οι τοῦ ἀγαθοῦ m. σε συμφέροντα 0.

CAP. II. 37% τί μὴ δεῖ πρᾶξαι. ι Διαφέροντα ο δὲ, τὰ καθήκοντα quæ non conveniat agere. Per διαφέροντα, unicuique ἑκάστῳ νοητέον, ήγουν τὰ συμφέροντα. convenientia intelligenda sunt, vel utilia. • Πέποιθάς τε σεαυτὸν ὁδηγὸν εἶναι τυφλών, φῶς τῶν ἐν σκότει, παιδευτὴν ἀφρόνων, διδάσκαλον νητίων, ἔχοντα τὴν μόρφωσιν τῆς γνώσεως καὶ τῆς ἀληθείας ἐν τῷ νόμῳ. ο 'Ανωτέρω μὲν ἔλεγεν, ὅτι οὐδὲν ὠφελεῖ ἡ ἀκρόασις τοῦ νόμου, ἐὰν μὴ πρᾶξις προσῇ. «Οὐ γὰρ οἱ ἀκροαται, φησί, κ τοῦ νόμου δίκαιοι παρὰ τῷ Θεῷ, ἀλλ' οἱ ποιηταί.» Νῦν δὲ τὸ μείζον λέγει, ὅτι Κἂν διδάσκαλος εἴ, μὴ πράττῃς δὲ τὰ τοῦ νόμου, οὐ μόνον οὐδὲν ὠφελῃ, ἀλλὰ καὶ μειζό νως κολάζῃ. Ἐπειδὴ γὰρ ἐν τούτῳ μάλιστα ἐφρόνουν, τῷ διδασκαλικῷ ἀξιώματι, ἐντεῦθεν 3 μάλιστα δείκνυσιν αὐτοὺς καταγελάστους. Οταν γὰρ λέγει, • Οδηγὸν τυφλῶν, διδάσκαλον νηπίων, ο καὶ τὰ λοιπά, τὸν τύφον αὐτῶν καταλέγει. Οὕτω γὰρ ἐκάλουν ξαυτοὺς, οδηγούς, φῶς, καὶ παιδευτάς· τοὺς δὲ ἐξ ἐθνῶν προσηλύτους, ἐν σκότει, καὶ νηπίους, καὶ ἄφρονας. Εχεις δὲ τὴν μόρφωσιν τῆς γνώσεως καὶ τῆς ἀληθείας, οὐκ ἐν ταῖς πράξεσι καὶ τοῖς κατορθώμασιν, ἀλλ' ἐν τῷ νόμῳ, πεποιθὼς αὐτῷ, ὡς μορφοῦντι τὴν ἀρετήν· ὥσπερ ἐάν τις βασιλέως " εἰκόνα ἔχων, αὐτ τὸς μὲν κατ' αὐτὴν μηδὲν ζωγραφοίη· οἱ δὲ μὴ πιο στευθέντες αὐτὴν, καὶ χωρὶς τοῦ πρὸς αὐτὴν ἀποβλέπειν, μετὰ ἀληθείας αὐτὴν μιμοῖντο. Πᾶς οὖν διδάσκαλος ζωγραφεῖ καὶ μορφοὶ τὴν γνῶσιν τοῦ και λοῦ, καὶ τὴν ἀλήθειαν, ἐν ταῖς τῶν μαθητῶν ψυχαῖς. Αλλ' εἰ μὲν καὶ πράττει, τέλειος· εἰ δ' ού, τοιοῦτος, οἷοι οἱ νῦν ὀνειδιζόμενοι παρὰ τοῦ ᾿Αποστόλου. Τινές δὲ μόρφωσιν ἐνόησαν, τὴν ἐπίπλαστον εἰκόνα τῆς γνώσεως. Οὐ τὴν ἀληθῆ γάρ, φησί, γνῶσιν καὶ εὐσέ Γειαν ἔχεις, ἀλλ᾽ ἐπίπλαστόν τινα καὶ ἐπικεχρω· σμένην. VERS. 19-20. «Confidis teipsum esse ducem cecorum, lumen eorum qui in tenebris sunt, eruditorem insipientium, magistrum infantium, habentem formam scientiæ et veritatis in lege. Supra quidem dicebat, auditionem legis nihil prodesse, nisi et actio accederet. Neque enim auditores, inquit, legis justi sunt apud Deum, sed factores.» Nunc vero majus quidpiam ait: Etiamsi legis doctor es, nec tamen quæ legis sunt facis, non tantum nihil tibi prodes, verum etiam eo majore pœna 22 afficieris. Nam quoniam ob hanc magistralem dignitatem maxime efferebantur, hinc potissimum ostendit eos esse ridiculos. Cum enim inquit, ‹ ducem cæcorum, eruditorem insipientium, idque genus alia, fastumn illorum recenset. Ita enim vocabant senetipsos, duces et lumen et præceptores: istos autem qui ex gentibus Judaismo accesserant, in tenebris agentes, et stolidos, et amentes appellabant. Habes autem ‹ formam cognitionis et veritatis» non in operibus et officiis, sed ‹ in lege, › confidens ipsi ceu formanti virtutem: perinde ac si quisquam imperatoriam imaginem habens, ipse quidem nihil ad ejus exemplar ellingat depingalve, alii autem quibus hujusmodi non est commissa, citra intuitum etiam ejus revera ipsam imitentur. Omnis itaque doctor format et effingit cognitionem boni, adeoque ipsam veritatem in discipulorum animis. Quod si opere exprimal, perfectus erit: sin minus, talis erit, quales nunc ab Apostolo culpantur. Sunt qui per formationem illam intellexerunt effìctam atque adumbratam imaginem cognitionis. Non veram, inquit, notitiam et pietatem habes, sed fucatain et coloratam. VERS. 21-24. • Qui ergo alium doces, teipsum non doces? Qui prædicas non furandum, furaris? Qui dicis non machandum, mechris? Qui abominaris idola, sacrilegium facis? Qui in lege gloriaris, per prævaricationem legis Deum inhonoras? Nomen enim Dei per vos blasphematur inter gentes, sicut scriptum est *.» Per interrogationem verba facit, pudefaciens eos, qui ob docendi munus gloriabantur. Sacrilegiuin vero appellat ablationem eorum • Ο οὖν διδάσκων ἕτερον, σεαυτὸν οὐ διδάσκεις; Θ κηρύσσων μὴ κλέπτειν, κλέπτεις; Ο λέγων μὴ μοιχεύειν, μοιχεύεις; Βδελυσσόμενος τὰ εἴδωλα, Ιεροσυλεῖς; ὓς ἐν νόμῳ καυχάσαι, διὰ τῆς παραβάσεως τοῦ νόμου τὸν Θεὸν ἀτιμάζεις; Τὸ γὰρ ὄνομα τοῦ Θεοῦ δι᾽ ὑμᾶς βλασφημεῖται ἐν τοῖς ἔθνεσι, καθὼς γέγραπται. ο Κατ' ερώτησιν ποιεῖται τὸν λόγον, ένα τρέπων τοὺς καυχωμένους ἐπὶ τῷ διδάσκειν. Ιεροσυλίαν δὲ λέγει τὴν ἀφαίρεσιν τῶν ἀνατιθεμένων τοῖς εἰδώλοις. Καὶ γὰρ εἰ καὶ ἐβδελύσσοντο εκ τὰ εἴδωλα, quæ idolis consecrata erant. Nam etiamsi exsecraἀλλ' ὅμως 50 τῇ φιλοχρηματία τυραννούμενοι ήπτοντο τῶν εἰδωλικῶν ἀναθημάτων δι᾿ αἰσχροκερδίαν. Είνα τὸ βαρύτερον ἐπάγει, λέγων ο Ος ἐν νόμῳ καυχάσαι, ο ὡς τιμηθεὶς παρὰ Θεοῦ διὰ τὸν νόμον, διὰ τῆς παραβάσεως τοῦ νόμου τὸ Θεὸν ἀτιμάζεις; Τρία γάρ εἰσιν ἐγκλήματα ἐνταῦθα· ἓν μὲν, ὅτι ἀτιμάζουσι· δεύτερον, ὅτι ἀτιμάζουσι τὸν τιμήσαντα αὐτοὺς Θεόν· καὶ τρίτον, δι' οὗ ἐτιμήθησαν νόμου, διὰ τού του ἀτιμάζουσι, παραβαίνοντες αὐτόν. Εἶτα, ἵνα μὴ δόξῃ κατηγορεῖν οἴκοθεν, τὸν προφήτην Ησαΐαν Isa. 111, 5. • ἐνταῦθα ο. › rentur idola, avaritiæ tamen tyrannide victi, idolis dicata, turpis quæstus gratia contrectabant. Deinde, quod gravius est infert, inquiens: «Qui in lege gloriaris, ut qui honore sis affectus a Deo propter legem, per legis prævaricationem Deum ignominia afficis? Tria sunt enim hic erimina: primum, quodl dehonestant; alterumn, quod Deum, a quo sunt bonestati, dehonestant; tertium, quod lege, qua ipsi honestati fuerunt, per hanc delionestant, transgredientes ipsam. Deinde, ne videatur suopte ingenio Variæ lectiones. οι βασιλικήν ο. οι μὴ ἐπέβοντο ο. ο οὖν ὡς ο.

ipsos iuerepare, prophetam Esaiam ipsorum accu- ἐπήγαγεν αὐτῶν κατήγορον, διπλοῦν ποιῶν τὸ satorem produxit in medium, culpam illorum duplicem faciens. Non enim ipsi soli injuriam inferunt, cæterum et ipsi ad hoc alios præparant; et non tantum quæ legis sunt, non docent, verum etiam contraria docent, nempe blasphemiam Dei, quod contrarium est legi. Qui enim ipsos vident corruptos, fluscine oportebat, inquiunt, a Deo diligi? num Deus, qui tales diligit, verus esse possit? VERS. 25. • Circumcisio quidem prodest, si legen observes: si autem prævaricator legis sis, 23 circumcisio tua præputium facta est.» Quoniam præclaram de circumcisione conceperant opinionem, nọn statim a principio dixit, quod superflua et inutilis res sit circumcisio, verum verbis quidem eam recipit, reipsa vero tollit, inquiens: Fateor equidem prodesse circumcisionem, verum tum cum legem observes: sin minus, non dixit, Non prodest, ne ipsam contumelia afficere videatur; sed Judæum ea nudat, dicens: ‹ Circumcisio tua præputium facta est. Incircumciṣum itaque ipsum commonstrat corde. Duas enim circumcisiones, duoque præpulia dicit, altera quidem secundum id quod videtur, altera vero secundum id quod intelligitur: exempli gratia: Circumcisio secundum id quod videtur, est illa quæ in carne fit, cum quis nimirum secun· dum carnem circumcidatur: est et circumcisio secundum spiritum, carnalium scilicet affectuuin rejectio. Rursum, est præputium secundum carnem, quando aliquis incircumcisus fuerit carne: et est Εγκλημα. Οὐ γὰρ αὐτοὶ μόνο: ὑβρίζουσιν, ἀλλὰ καὶ ἑτέρους εἰς τοῦτο παρασκευάζουσι· καὶ οὐ μόνον οὐ οι διδάσκουσι τὰ τοῦ νόμου, ἀλλὰ καὶ τὰ ἐναντία διδάσκουσι, βλασφημεῖν τὸν Θεόν· ὅπερ ἐναντίον ἐστὶ τῷ νόμῳ. Οἱ γὰρ ὁρῶντες αὐτοὺς διεφθαρμέ νους, Τούτους ἔδει, φασίν, ἀγαπῆσαι τὸν Θεόν; ἄρα ὁ ἀγαπῶν τοὺς Τοιούτους Θεός, ἀληθινός; • Περιτομὴ μὲν γὰρ ὠφελεῖ, ἐὰν πράσσῃς τὸν νό μον· ἐὰν δὲ παραβάτης νόμου ᾖς, ή περιτομή σου ἀκροβυστία γέγονεν.» Επειδὴ μεγάλην εἶχον περὶ τῆς περιτομῆς ὑπόληψιν, οὐκ εἶπεν ἐκ προοιμίων εὐθὺς, ὅτι περιττόν καὶ ἀνόνητον ἡ περιτομή ἀλλὰ τῷ μὲν λόγῳ καταδέχεται ταύτην, τῷ δὲ πράγματι καθαιρεί, και φησιν· 98 Ομολογῶ ὅτι ὠφελεῖ ἡ περιτομή, ἀλλ᾽ ὅταν καὶ τὸν νόμον φυλάσσεις· εἰ δὲ μή, οὐκ εἶπεν, ὅτι Οὐκ ὠφελεῖ, ἵνα μὴ δόξῃ αὐτὴν ὑβρί ζειν· ἀλλὰ γυμνοῖ αὐτῆς τὸν Ἰουδαῖον, εἰπών· «Η περιτομή σου ἀκροβυστία γέγονεν.» Απερίτμητον οὖν αὐτὸν δείκνυσι τῇ καρδίᾳ. Δύο γὰρ περιτομάς, καὶ δύο ἀκροβυστίας λέγει· τὰς μὲν κατὰ τὰ φαινόμενον, τὰς δὲ κατὰ τὸ νοούμενον· οἷον, ἔστι περιτομὴ κατὰ τὸ φαινόμενον, ἡ κατὰ σάρκα, ὅταν τις περιτμηθῇ τὴν σάρκα· καὶ ἔστι περιτομή κατά πνεῦμα, ἡ τῶν σαρκικῶν παθῶν ἀποβολή 1. Πάλιν, ἔστιν ἀκροβυστία κατὰ σάρκα, ὅταν τις ἀπερίτμητος ῇ τὴν σάρκας· καὶ ἔστιν ἀκροβυστία κατά πνεῦμα. όταν τις ἐθνικὴν ἔχων ψυχήν, μηδὲν τῶν παθῶν ἀποκόψῃ. Λέγει οὖν ὁ Παῦλος, ὅτι "Οταν περιτετμημέ νος μὲν ἧς τὴν σάρκα, μηδὲν δὲ πράττης τῶν τοῦ νόμου, ἀκρόβυστος καὶ ἀπερίτμητος εἶ κατὰ πνεῦμα· ὥσπερ ὁ κατὰ σάρκα ἀκροβυστος, ἐὰν πράττῃ τὰ τοῦ νόμου, περιτέτμηται κατὰ πνεῦμα, τὰ τῆς σαρκὸς πάθη περιῃρημένος. "Οπερ καὶ διὰ τῶν ἑξῆς φησι· praputium secundum spiritum, quando quisquam gentilem habens animum nihil affectuum pravorum absciderit. Dicit itaque divus Paulus b: Quando circumcisus fueris in carne, nibil autem egeris corum quæ legis sunt, præputium tibi adhuc est, et incircumcisus es juxta spiritum: perinde ac is qui carnis adhne præputio vestitus est, si fecerit ea quæ legis sunt, circumcisus est secundum spiri - tum, quippe cui carmis affectus sint adempti. Quod quidem per sequentia declarat: audi enim. VERS. 26. Quando igitur præputium justitias legis custodit, nonne præputium ejus in circumcisionem reputabitur?» Non ait quod circumcisionem præputium vincat antecellatve (hoc enim molestum essel); scal, c In circumcisionem reputabitur. Proinde vera circumcisio, est bona actio: præputium similiter, actio mala. Observa autem quod non dixerit, Quando præputium legem servarit. Verisimile namque erat quempiam sic occursurum fuisse: Qui fieri potest ut lex ab eo, cui præputium est, Servetur, cum hoc ipsum quod quisquam præputium habeat, sit legis transgressio? At quomodo dixit? • Justitias legis,» hoc est, quæ videntur justificare per operationem ipsarum. Circumcisio enim non actio erat, sed passio, circumciso nempe patiente. b | Cor, vil, 18. καὶ ἄχους. • Οταν οὖν ἡ ἀκροβυστία τὰ δικαιώματα τοῦ νομου φυλάττῃ, οὐχὶ ἡ ἀκροβυστία αὐτοῦ εἰς περιτο μὴν λογισθήσεται;» Οὐ λέγει, ὅτι Τὴν περιτομὴν ἡ ἀκροβυστία νικῇ· ἐπαχθὲς γὰρ τοῦτο· ἀλλ' ὅτι «Εις περιτομὴν λογισθήσεται. ὁ Ὥστε περιτομὴ ἀληθὴς, ή πρᾶξις ἐστιν ἡ ἀγαθὴς, καὶ ἀκροβυστία ὁμοίως πρᾶξις πονηρά. "Ορα δὲ πῶς οὐκ εἶπεν, ὅτι Οτα ἡ ἀκροβυστία τὸν νόμον φυλάττῃ· εἰκὸς γὰρ ἦν τινα ἀπαντῆσαι αὐτῷ λέγοντα· Πῶς ἔνι δυνατὸν φυλάττε σθαι παρὰ τοῦ ἀκροβύστου τὸν νόμον; αὐτὸ γὰρ τοῦτο, τὸ εἶναι ἀκροβυστον, παράβασίς ἐστι νόμου. ᾿Αλλὰ πῶς εἶπε; ι Τὰ δικαιώματα τοῦ νόμου, ο τουτο ἐστι, τὰ δοκοῦντα δικαιοῦν διὰ τῆς ἐργασίας αὐτῶν. Η γάρ περιτομή, οὐκ ἦν ἐργασία, ἀλλὰ πεῖσις, πάσχοντος τοῦ περιτετμημένου *. "Ωστε οὐδὲ δικαίωμα Varia lectiones. τε 0. 99· ὅτι. 99 4 περιτεμνομένου υ. κερτομεῖν …. ἡ ἐκκοπὴ ἤγουν περικοπὴ καὶ ἀφαίρεσις τῶν παθῶν ὡσαύτως m. ἡ τοῦ παιδογόνου μορίου ἐπίκρυφος ήγουν ἐπικάλυψης κ. * ἡ ἀληθῆς ἐστι πρᾶξις καὶ ἀγαθῆ οι

EXPOSITIO IN EPIST. AD ROM. CAP. III. νόμου λεχθείη. Σημεῖον γὰρ ἐδόθη εἰς τὸ μὴ ἀναμί- Quapropter neque justificatio legis dici queat. Nam γνυσθαι τοὺς Ἰουδαίους τοῖς ἐθνικοῖς. est data in siguum, ne cum gentibus Judæi misce- • Καὶ κρινεῖ ἡ ἐκ φύσεως ἀκροβυστία τὸν νόμον τελοῦσα, σὲ τὸν διὰ γράμματος καὶ περιτομῆς παραΚάτην νόμου. Οὐ γὰρ ὁ ἐν τῷ φανερῷ, Ἰουδαῖός ἐστιν· οὐδὲ ἡ ἐν τῷ φανερῷ, ἐν σαρκί, περιτομή· ἀλλ' ὁ ἐν τῷ κρυπτῷ Ἰουδαῖος, καὶ περιτομὴ καρδίας, ἐν πνεύματι, οὐ γράμματι· οὗ ὁ ἔπαινος οὐκ ἐξ ἀνθρώπων, ἀλλ' ἐκ τοῦ Θεοῦ. ο Ενταῦθα φανερῶς δείκνυσιν, ὅτι δύο ακροβυστίας λέγει, τήν τε ἐκ φύσ σεως, καὶ τὴν ἐκ προαιρέσεως· ἥτις ἐστὶν, ὡς εἴρηται, όταν τις μηδὲν ἔχῃ τῶν σαρκικῶν παθῶν περιῃρημένον· καὶ δύο περιτομάς, τὴν κατὰ σάρκα, καὶ τὴν ἐν πνεύματι τῆς καρδίας. Φησὶν οὖν, ὅτι Ἡ ἐκ φύσεως ἀκροβυστία, ἔχουσα τὴν τῶν παθῶν περιτο μὴν, διὰ τοῦ τὸν νόμον τελεῖν, τουτέστι, τά, ὡς ἄνω εἴρηται, δικαιώματα τοῦ νόμου, ο κρινεί, ο ἀντὶ τοῦ, κατακρινεῖ, οὐ τὴν περιτομὴν (πληκτικὸν γὰρ τοῦτο, ἀλλὰ σὲ τὸν περιτετμῆσθαι μὲν δοκοῦντα, ὅσον κατά σάρκα, ἀπερίτμητον δὲ τῇ καρδίᾳ, καθὸ παραβάτης εἴ τῶν τοῦ νόμου δικαιωμάτων. Οὐ τὴν περιτομήν οὖν ἀτιμάζει (μᾶλλον γὰρ δοκεῖ τιμᾷν ταύτην), ἀλλὰ τὸν εἰς αὐτὴν ὑβρίζοντα, ὡς παραβάτην. Εἶτα, ἐπειδὴ ταῦτα κατεσκεύασε, σαφῶς ὁρίζεται καὶ τίς ἐστιν ἡ ἀληθὴς Ἰουδαῖος, καὶ δείκνυσιν αὐτοὺς πάντα πρὸς ἐπίδειξιν πράττοντας. • Οὐ γὰρ ὁ ἐν τῷ φαν νερῷ, ο φησίν, «Ἰουδαῖος, ἀλλ' ὁ ἐν τῷ κρυπτῷ·, ὁ μηδὲν ἁπλῶς σωματικών τελῶν, ἀλλὰ πνευματι κῶ; νοῶν, καὶ τὰ Σάββατα, καὶ τὰς θυσίας, και τοὺς καθαρισμούς. Ἐν δὲ τῷ εἰπεῖν, «Περιτομή καρδίας ἐν πνεύματι, τῇ τῆς Ἐκκλησίας πολιτεία προοδοποιεῖ, καὶ τὴν πίστιν εἰσάγει. Καὶ γὰρ αὕτη ἐν καρδίᾳ καὶ πνεύματι, καὶ τὸν ἔπαινον ἀπὸ τοῦ Θεοῦ ἔχει, τοῦ τὰς καρδίας ἐτάζοντος, οὐχὶ κατὰ σάρκα κρίνοντος. Τὸ δὲ ἐκ πάντων τούτων συναγό μενον, τοῦτό ἐστιν, ὅτι πανταχοῦ βίου χρεία. Ακρό στον δε, ήτοι Ἕλληνα, ὅταν ἀκούσῃς, μὴ τὸν εἰδωλολάτρην νόει, ἀλλὰ τὸν θεοσεβὴ μὲν, καὶ ἐνάρε τον, ἔξω δὲ τῶν τοῦ νόμου παρατηρήσεων, καθὸ καὶ ἀνωτέρω εἴρηται. rentur. VERS. 27-29. Et judicabit id quod ex natura est præputium legem consummans, te qui per litteram et circumcisionem prævaricator es legis. Non enim qui in manifesto, Judaeus est, neque quæ in manifesto est in carne, circumcisio est: sed qui in abscondito Judæus est; et circumcisio cordis in spiritu, non in littera, cujus laus non ex hominibus, sel ex Deo est.» Hic aperte ostendit, quod duo praepitia 24 ponat, alterum quidem ex natura, alteTein vero ex electione et voluntate: quod quidem est, ut dictum est, quando quis carnalium affectuuu nullum habet circumcisum aut amputatum. Duas item circumcisiones dicit, alteram secundum carnem, alteram in spiritu cordis. Ait itaque, id quod ex natura est præputium, › Affectuum carnis circumcisionem habens, per hoc quod legem perficiat, id est legis (ut supra dictum) justificationes, judicabit,» pro eo quod est, condemnabit, non circumcisionen (hoc enim odiosum erat), verum & te,» qui, quantum ad carnem attinet, circumcisus quidem videris, corde vero incircumcisus es, quatenus transgressor es justificationum legis. Non itaque circumcisionem ignominia afäcit (nam istam potius honorare videtur), sed cum, qui in ipsam ceu prævaricator injurius exstiterit. Hisce peractis, manifeste definit quisnam sit verus Judæus, ostendens eos cuncta ad ostentationem facere. Non enim, inquit, c qui in manifesto Judaeus apparet, Judaeus est, sed qui est in abdito, qui nihil simpliciter corporale perficit, verum spiritualiter intelligit et Sabbata, et sacrificia, et purificationes. Porro cum ait: «Circumcisio cordis in spiritu, ecclesiasticæ reipublicæ viam præstruit, ac fidem inducit. Etenim ista est in corde et in spiritu, et ‹ laudem a Deo babel, corda explorante, neque quidquam secundum carnem judicante. Quod vero ex bisce omnibus colligitur, tale est: nempe, quodl ubiqué vita proba opus sit. Porro cum præputiatum sive incircumcibum aut Græcum audiveris, ne idolorum cultorem intellige, verum Dei cultorem, ch virtute praeditum, extra legis tamen observationes, perinde ac supra dictum est. Τί οὖν τὸ περιστὸν τοῦ Ἰουδαίου; καὶ τίς ἡ ὠφέ λεια τῆς περιτομῆς; Πολύ κατά πάντα τρόπον. Πρῶτον μὲν γὰρ, ὅτι ἐπιστεύθησαν τα λόγια τοῦ Θεοῦ. Τί γὰρ εἰ ἠπίστησάν τινες; Μὴ ἡ ἀπιστία αὐτ τῶν τὴν πίστιν τοῦ Θεοῦ καταργήσει; Μη γένοιτο. Ἐπειδὴ πάντα τὰ τοῦ νόμου ἐξέβαλε, διὰ τοῦ εἰπεῖν, • Οὐ γὰρ ὁ ἐν τῷ φανερῷ, Ἰουδαῖος, ν λοιπὸν ἀντί θεσίν τινα ἰδὼν ἀνακύπτουσαν, ἵσταται πρὸς αὐτήν. Τίς δὲ ἡ ἀντίθεσις; Εἰ μηδὲν ὠφελεῖ, φησί, ταῦτα, τίνος ένεκα τὸ ἔθνος ἐξελέγη; Λύει οὖν ταύτην κατά τὴν αὑτοῦ σοφίαν· συντρέχει μὲν γὰρ τῷ λόγῳ, καὶ φησιν, ὅτι πολὺ τὸ ὄφελος τῷ Ἰουδαίῳ. Κατασκευά- · σωματικώς ο. 6 τελῶν καὶ νοῶν 0. CAPUT III. VERS. 1-3. • Quid ergo amplius Judao est? aut quæ utilitas circumcisionis? Multum per omnem modum. Primum quidem quia illis credita sunt eloquia Dei. Quid enim si quidam illorum non crediderunt? Nunquid incredulitas eorum, fidem Dei evacuabit? Absit!» Simul ac omnia ad legem ερε ctantia ejecisset, per hoc quod diceret, ‹ Non enim qui in manifesto, Judæus est, objectionem quamdam emergentem conspicatus, illi se opponit Qu nam auteur est illa objectio? Si nihil prosunt, ine quit, haec, cur Judaeorum gens electa est? Diluit ergo hanc pro sua sapientia: verbis siquidem con• Varis lectiones.

κατα sentit, multamque inde Judeo commoditatem pro- ζων δὲ τοῦτο, οὐ τὰ κατορθώματα τῶν Ἰουδαίων εἰσventurain asserit. Ad hoc vero confirmandum non ἄγει, ἀλλὰ τὰ τοῦ Θεοῦ χαρίσματα. Οὐ γὰρ εἶπεν, Judæorum virtutes resque strenue gestas adducit, ὅτι Πολύ περισσεύουσιν Ἰουδαῖοι, διότι τόδε καὶ verum Dei potius dona et gratiam. Nec enim dixit, τόδε κατώρθωσαν, ἀλλ᾽ ὅτι ο Ἐπιστεύθησαν τὰ λόγια quod multum præstiterint cæteris gentibus Judæi, τοῦ Θεοῦ· ἡ ὅπερ εὐεργεσία ἐστὶ τοῦ Θεοῦ, καὶ οὐκ eo quod hoc vel istuc gnaviter transegerint, verum εκείνων προτέρημα. Τί δέ ἐστι τὸ, ο Επιστεύθηκ quod commissa sint illis oracula Dei: quæ certe σαν; › Αντὶ τοῦ. Ἔλαβον, ενεχειρίσθησαν, άξιοι εδο Dei est beneficentia, 25 nec ulla ratione illorum ξαν τῷ Θεῷ τοῦ δέξασθαι χρησμούς ἄνωθεν vel dignitas vel præstantia. Quid vero est e credita ενεχθέντας. Ταῦτα δὲ λέγων, δοκεῖ μὲν αὐτῶν ὑπερsunt?» pro, acceperunt, vel in manus sumpserunt, απολογεῖσθαι· ἔγκλημα δὲ ὅμως πάλιν ἄλλο εἰς μέσον dignique visi sunt Deo, ut acciperent divina responsa αὐτοῖς προσφέρει [γ. προφ.] καὶ δείκνυσιν αὐτοὺς calitus demissa. Hæc autem dicens, ipsos quidem ἀπιστήσαντας τοῖς θείοις λόγοις, δι' ὧν ἐτιμήθησαν. defendere videtur: attamen aliam rursus accusatio- Πλὴν καὶ τὸ ἔγκλημα τοῦτο, ὡς ἀπ᾿ ἄλλου εἰσάγει, nem in medium adversum ipsos profert, demon- ὡσανεὶ τοιαῦτα λέγοντος· Καὶ τί τὸ ὄφελος ὅτι ἐδέstrans ipsos divinis eloquiis fidem non adhibuisse, ξαντο τὰ λόγια; καὶ γὰρ ἐπίστησαν. Δοκεῖ δὲ λύειν per quæ tamen plurimo sint honore affecti. Verum- καὶ ταύτην τὴν ἀντίθεσιν, οὐχ ὑπὲρ αὐτῶν, ἀλλ' ὑπὲρ tamen hanc accusationem introducit, tanquam ab τοῦ Θεοῦ ἀπολογούμενος. Εἰ γὰρ ἐπίστησαν, τί alio factam, qui ita diceret: Ecquid emolumenti τοῦτο πρὸς τὸν Θεόν; Μὴ ἡ ἀπιστία αὐτῶν καταργής confert Judæis quod oracula Dei acceperint, cum σει τὴν πίστιν τοῦ Θεοῦ, τουτέστι, τὴν καταπίincreduli erga eadem fuerint? Hanc autem objectio - στευσιν τῶν λογίων καὶ τὴν εὐεργεσίαν; Τοσοῦτον nem diluere videtur, non pro ipsis, sed pro Deo po- γὰρ οὐ βλάπτεται Θεὸς ἐκ τῆς ἐκείνων ἀπιστίας, tius apologiam afferens. Quod si increduli fuerint, ὅσον καὶ μᾶλλον δοξάζεται ὡς φιλάνθρωπος, ὅτι quid hoc ad Deum? Num illorum incredulitas Odem καὶ τὸν μέλλοντα αὐτὸν ἀτιμάζειν, φαίνεται εὐεργε Dei faciet irritam, hoc est, oraculorum commissio- τῶν. Εἶδες πῶς αὐτοὺς ὑπευθύνους ἐποίησεν, ἀφ' nem ipsis factam, ejusque beneficentiam? Usque adeo ὧν ἐκαλλωπίζοντο, ήγουν τοῦ τὸν νόμον δέξασθαι; namque Deus ex illorum incredulitate haud læditur, ut glorificetur potius ut benignus et humanus; quandoquidem et illi qui eum ignominia affecturus est, beneficum sese exhibeat. Viden' quomodo cos reos fecerit ex iis ob quæ sibi placebant, scilicet ex hoo quod legein acceperint? VERS. 4. c Sit autem Deus veras, omnis autem homo mendax, sicut scriptum est: Ut justiliceris in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris c. › Dixit supra, quod quidam non crediderunt: deinde, cum nedum quidam, verum omnes in universum videantur increduli, ne molestus videretur, sermonem suumn sapientissime instituit, atque id quod revera factuin est, veluti per suppositionem profert, inquiens: Poulamus quod omnes increduli fuerint: ecquid istud? vel hinc quoque justificatur Deus. Iloc est: Si judicatio fiat et exploratio eorum quæ a Deo Judæis sint collata, ac vicissim eorum quæ ab iis erga illum sint facta, Deus victoriæ palmam reportabit, sicut et David etiam ait. Quod vero inquit, Sit Deus verax, usurpavit pro Manifestetur, demonstretur. Vers. 5-6. ‹ Si autem iniquitas nostra Dei justitiam commendat, quid dicemus? Num injustus est Deus, qui infert iram? (secundum hominem dico.) Absit! Alioquin quomodo Deus judicabit mundum?» Objectionem hic hujusmodi adducit, ceu nonnulli sint qui dicant: Si Deus, ubi in nos beneficia contulerit, ac a nobis contemptus fuerit, justior appareat, et vincat, per exuberantem nempe humanitatem suam indignis etiam beneficia conferens: cur in posterumn iram infert, hoc est, punit nos, quippe qui facti simus ipsi auctores cum justificationis, tum victoriæ © Psal. cxv, 2. 1, 6. «Γινέσθω δὲ ὁ Θεὸς ἀληθής· πᾶς δὲ ἄνθρωπος ψεύστης, καθώς γέγραπται· Οπως ἂν δικαιωθῇς ἐν τοῖς λόγοις σου, καὶ νικήσῃς ἐν τῷ κρίνεσθαί σε. 1 Εἶπεν ἄνω, ὅτι τινὲς ἡπίστησαν· εἶτα, ἐπεὶ οὐχί τις νες, ἀλλὰ πάντες φαίνονται ἀπιστήσαντες, σοφώτατα μεταχειριζόμενος τὸν λόγον, διὰ τὸ μὴ δόξαι ἐπαχθὴς ', τὸ κατ' ἀλήθειαν γενόμενον, ὡς καθ᾽ ὑπόθε σιν τίθησι, καί φησι· θῶμεν, ὅτι πάντες ήπίστησαν καὶ τί τοῦτο; Κἀντεῦθεν δικαιοῦται Θεός. Τουτἐστιν· Εἰ κρίσις γένοιτο καὶ ἐξέτασις τῶν τε παρ' αὐτοῦ γενομένων τοῖς Ἰουδαίοις, καὶ τῶν παρ' ἐκεί νων εἰς αὐτὸν, τὰ νικητήρια ἔσται παρὰ τῷ Θεῷ καθὰ δὴ καὶ Δαυΐδ λέγει. Τὸ δὲ, «Γινέσθω ὁ Θεὸς ἀληθῆς, ὁ ἀντὶ τοῦ, Φανερούσθω, ἀποδεικνύσθω. «Εἰ δὲ ἡ ἀδικία ἡμῶν Θεοῦ δικαιοσύνην συνίστησι, τί ἐροῦμεν; Μὴ ἄδικος ὁ Θεὸς ὁ ἐπιφέρων τὴν ὀργήν (κατὰ ἄνθρωπον λέγω); Μη γένοιτο. Επε! πῶς κρινεῖ ὁ Θεὸς τὸν κόσμον;» Αντίθεσιν εἰσάγει τοιαύτην, ὥς τινων λεγόντων· Εἰ ὁ Θεὸς εὐεργετή σας ἡμᾶς, εἶτα ἀγνωμονηθείς παρ' ἡμῶν, δίκαιος μᾶλλον φαίνεται, καὶ νικᾷ, ὡς διὰ πολλὴν φιλανθρω πίαν τοὺς ἀναξίους εὐεργετών, τί λοιπὸν ἐπιφέρει τὴν ὀργὴν, τουτέστι κολάζει ἡμᾶς, τοὺς γενομένους αὐτῷ αἰτίους δικαιώσεως καὶ νίκης; Αὕτη μὲν ἡ ἀντίθεσις· λύει δὲ αὐτὴν πανσόφως καὶ ἀγχιστρά Variae lectiones, 1 καὶ ἄξιοι!ιι. • Boy 0.· διὰ τὸ δόξαι ἀνεπαχθής ο.

CAP. III. › φως 10. Και μήν, φησί, διότι σε κολάζει, δι' αὐτὸ illius? Atque tale quidem est argumentum; quod τοῦτο οὐκ εἶ αὐτῷ τῆς νίκης αἴτιος· ἀδικία γὰρ τὸ τὸν αἴτιον τῆς νίκης παρὰ τοῦ νικῶντος κολάζεσθαι. ᾿Αλλὰ μὴν ὁ Θεὸς οὐκ ἄδικος· ἐπεὶ πῶς κρινεῖ τὸν κόσμον, ἐὰν αὐτὸς ἀδικῇ; Λοιπὲν οὖν, ἐπεὶ καὶ κου λάζει σε, καὶ οὐκ ἔστιν ἄδικος "· οὐκ ἄρα σὺ αὐτῷ τῆς νίκης αἴτιος γέγονας διὰ τοῦ ἡμαρτηκέναι· ἐνῆν γὰρ καὶ ἄλλως νικᾷν, κἂν μὴ σὺ ὀρθῇς κακός. Τὸ δὲ, «Κατὰ ἄνθρωπον λέγω, ο τοιοῦτον ἔχει νοῦν· Ἐγὼ μὲν, φησί, τοιαῦτα ἀπολογοῦμαι ὑπὲρ τοῦ Θεοῦ, κατὰ ἀνθρώπινον λογισμόν, τουτέστιν, ὡς ἔνι δυνατὸν ἀνθρώπῳ λογίζεσθαι δικαιολόγῳ 18. Ἐπεὶ ὅσα ποιεῖ ὁ Θεός, ἔχει τινὰς ἀποῤῥήτους λόγους, καὶ ὑπὲρ τοὺς ἀνθρωπίνους λογισμούς ἐστι, μὴ δεόμενα τῆς παρ' ἡμῶν ἀπολογίας. hanc ad rationem diluit omnino sapienter, idem in eos retorqendo. Quia, inquit, te punit, 26 propterea non es ipsi victoriæ causa auctorve: injustum enim foret victoriæ auctorem a vincente puniri. Atqui Deus non est injustus. • Alioqui, qui judicabit mundum, si ipse sit injustus? Proinde, cum te et punit Deus, et non est injustus, non es igitur ipsi victoriæ causa per commissa flagitia tua: poteŕat enim et alias vincere, etiamsi non visus fuisses sceleratus. Quod adjicit, Secundum hominem dico, nunc habet sensum: Ego quidem, inquit, hæc pro Deo respondeo, juxta humanam ratiocinationem, ´hoc est, perinde ac possibile est homini causarum patrono collatis utrinque rationibus statuere. Nanı quæcunque agit Deus, nonnullas occultas rationes habent, ac humanas_ cogitationes superant, nostraque defensione non indigent. • Εἰ γὰρ ἡ ἀλήθεια τοῦ Θεοῦ ἐν τῷ ἐμῷ ψεύσματι ἐπερίσσευσεν εἰς τὴν δόξαν αὐτοῦ, τί ἔτι κἀγὼ ὡς ἁμαρτωλὸς κρίνομαι; καὶ μὴ, καθώς βλασφημούμεθα, καὶ καθώς φασί τινες ἡμᾶς λέγειν, ὅτι Ποιήσωμεν τὰ κακὰ, ἵνα ἔλθῃ τὰ ἀγαθά 18; ὧν τὸ κρίμα Ενδικόν ἐστι.» Καὶ πάλιν τὸ αὐτὸ ἐπαναλαμβάνει 1, διὰ τὸ σαφέστερον αὐτὸ ποιῆσαι. Εἰ γὰρ ὁ Θεὸς δίκαιος ἐφάνη καὶ ἀληθῆς, ἐξ ὧν ἐγὼ παρηνόμησα, λοιπὸν τί κρίνομαι, εἰς δόξαν Θεοῦ συντελέσας; Οὐ γὰρ ἄξιός είμι κατακρίσεως, ἀλλὰ στεφάνων μᾶλλον. Εἰ δὲ τοῦτο ἀληθὲς, ἄρα καὶ 8 λέγουσιν οἱ Ἕλληνες περὶ ἡμῶν, ἀληθὲς ἔσται. Καὶ γὰρ οἱ Ἕλληνες ἀκούσ σαντες τοῦ Παύλου λέγοντος, ὅτι ι Ὅπου επλεόνασεν ἡ ἁμαρτία, ὑπερεπερίσσευσεν ἡ χάρις, ἐκωμώδουν τοῦτο, καὶ ἔλεγον, ὅτι οἱ Χριστιανοὶ λέγουσι· • Ποιήσωμεν τὰ κακὰ, ἵνα ἔλθῃ τὰ ἀγαθὰ 18, καὶ ἁμάρτωμεν πολλά, ἵνα πλεονάσῃ ἡ χάρις. Τοῦτο οὖν 8 ἔλεγον οἱ Ἕλληνες, βλασφημοῦντες καὶ διασύροντες ἡμᾶς, συμβαίνει καὶ νῦν, ἐὰν δεξώμεθα ὅτι 1 ὁ Θεός φαίνεται ἀγαθὸς ἐκ τῆς ἐμῆς κακίας καὶ ἀγνω μοσύνης. Ἀλλὰ μὴν τοῦτο οὐκ ἔστιν· Ἑλλήνων γὰρ τῶν ἀεὶ ψευδομένων ἐστὶν ὁ λόγος. «"ν τὸ κατάκρι μα 17 ἐνδικόν ἐστι· η τουτέστιν, οἵτινες δικαίως κοι λασθήσονται. Οὐκ ἄρα οὐδὲ ἐγὼ αἴτιος γίγνομαι τῷ Θεῷ δικαιώσεως, ἐκ τοῦ ἁμαρτάνειν. Κρίνομαι γὰρ ὡς ἁμαρτωλός· οὐκ ἂν δὲ ἐκρινάμην, εἰ πρὸς δόξαν τοῦ Θεοῦ ἡμάρτανον. • Τί οὖν; προεχόμεθα "; Οὐ πάντως προῃτιατάμεθα γὰρ Ἰουδαίους τε καὶ Ἕλληνας πάντας ὑφ' ἁμαρτίαν εἶναι· καθώς γέγραπται, ὅτι Οὐκ ἔστι δίκαιος οὐδὲ εἷς· οὐκ ἔστιν ὁ συνιών, οὐκ ἔστιν ὁ ἐκ. ζητῶν τὸν Θεόν. Πάντες εξέκλιναν, ἅμα ἠχρειώθησαν· οὐκ ἔστι ποιῶν χρηστότητα, οὐκ ἔστιν ἕως ἑνός. Τάφος ἀνεῳγμένος ὁ λάρυγξ αὐτῶν· ταῖς γλώσσαις αὐτ τῶν ἐδολιοῦσαν· ἱὸς ἀσπίδων ὑπὸ τὰ χείλη αὐτῶν· ὧν τὸ στόμα ἀρᾶς καὶ πικρίας γέμει· ὀξεῖς οἱ πόδες αὐτῶν ἐκχέαι αἷμα. Σύντριμμα καὶ ταλαιπω d Rom. v, 20. • Psal. xiii, 33, seqq. ր VERS. 7-8. • Si enim veritas Dei in meo mendacio abundavit in gloriam ipsius, quid adhuc et ego tanquam peccator judicor? Et non, sicut blasphemainur, et sicut aiunt quidam nos dicere: Faciamus mala, ut veniant bona? quorum damnatio justa est.» Rursus idem resumit, ut apertius reddat. Si enim Deus justus et verus apparuit ex eo quod deliqui, cur ego in posteruin condemnor, qui ista in gloriam Dei commiserim? Non enim dignus sum condemnatione, sed coronis potius. Quod si hoc verum, igitur et quod Græci de nobis dicunt, verum erit. Nam Graci sive gentiles simul ac audivissent Paulum di centem, «Ubi abundavit peccatum, superabundavit et gratia d,» ridebant hoc, asseverantes Christianos dicere: «Faciamus mala, ut veniant bona: et peccemus multum, ut exuberet gratia. Isthuc igitur quod aiebant Græci, vituperantes proscir.- dentesque nos, etiamnum contingit, nempe, si admiserimus, quod Deus bonus appareat ex inea vitiositate, necnon ingratitudine. Verum aliter sese res habet. Græcorum enim nunquam non mentientiura iste sermo est. Quorum condemnatio justa est, 1 id est, Qui juste punientur. Haudquaquain igitur ego meum ob peccatuin Deo sum causa justificationis condemnor enim tanquam peccator. Nequo enim condemnarer, si ad gloriam Dei peccassem. VERS. 9-18. Quid ergo? præcellimus eos? Nequaquam. Causati enim sumus et Judæos et Græcos omnes sub peccato esse. Sicut scriptum est, quia Non est justus quisquam •, non est intelligens, non est requirens Deum. Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt, non est qui faciat bonum, non est usque ad unum. Sepulcrum patens gultur eorum, linguis suis dolose agebant. Venenum aspidum sub labiis eorum: quorum os maledictione et amariludine plenum est: veloces pedes eorum ad effundenVaria lectiones. 13 καλά 0. 1· ἀντιστρόφως 0. " επειδή κολάζει σε, οὐκ ἔστιν ἄδικ. Ο. 19 δικαιολογίας π. λαμβάνει ο. 10 καλά 0. 16 ώς 0. 1' ἕτερ. ὁ εἰς τὸ ἦν τὸ κατάκριμα m. να προερχόμεθα m. μετα

σαν. Οὐκ ἔστι φόβος Θεοῦ ἀπέναντι τῶν ὀφθαλμῶν αὐτῶν.» Ανωθεν 18 εἰπὼν, ὅτι ἔστι τι περισσὺν τοῖς Ἰουδαίοις, διὰ τὸ ὅλως πιστευθῆναι καὶ ἐγχειρισθῆναι τὸν νόμον· νῦν δείκνυσι μηδὲν αὐτοὺς ἔχειν περισσὸν, ὅσον ἐκ τῶν οἰκείων πράξεων. Μὴ φυλάξαντες γὰρ ἅ ἐπιστεύθησαν, μᾶλλον καταγινώσκονται. Ὥστε περισσόν μέν τι 10 εἶχον καθ' οι έξελέγησαν ὑπὸ τ Θεοῦ· ἐπειδὴ τε διὰ τῶν οἰκείων πράξεων τι ήτί μησαν τὸν τιμήσαντα αὐτοὺς Θεὸν καὶ ἐκλεξάμενον, οὐ μόνον οὐδὲν περισσὸν ἔχουσιν, ἀλλὰ καὶ πλέον καταγινώσκονται. Φησὶν οὖν ὡς ἐκ προσώπου των Ἰουδαίων· «Τί οὖν; προεχόμεθα;» 25 ᾿Αντὶ τοῦ, Αρα ἔχομέν τι πλέον, καὶ προέχομεν, καὶ εὐδοκι μοῦμεν οἱ Ἰουδαῖοι, ὡς τὸν νόμον καὶ τὴν περιτομὴν dum sanguinem, Contritio et infel:citas in viis eorum, μία ἐν ταῖς ὁδοῖς αὐτῶν, καὶ ὁδὸν εἰρήνης οὐκ ἔγνω· et viam pacis non cognoverunt.27 Non est timor Dei ante oculos eorum. › Supra dixerat quod esset aliqua excellentia Judæis, ut quibus omnino esset credita traditaque lex: nunc vero commonstrat nihil eos habere eximium quo excellant, quantum ad opera propria. Etenim cum non observaverunt quæ eis credita erant, magis condemnantur. Proinde præstantiam quamdam habuerunt, quatenus electi sunt a Deo; simul ac vero propriis operibus contumelia affecerunt Deum, a quo honore erant affecti atque electi: nedum nihil quo excellant, habent, verum etiam plus condemnantur. Velut igitur in persona Judæorum ait: «Quid igitur? excellimus? › pro eo quod est, Habemosne aliquam excellentiam, ac praestamus aliis, et placemus Deo præ cæteris δεξάμενοι; «Οὐ πάντως· ἡ ἀντὶ, Οὐδαμῶς. Καὶ Ἰουnos Judæi, quippe qui legem ac circumcisionem acceperimus? «Non omnino, dixit, pro, Nequaquam. Judæi enim æque ac Græci peccarunt, ne dicam, amplius. Unde vero hoc perspicuum est? Ex prophetis nimirum, Davide ac Isaia. Davidis namque sunt illa, ab eo loco cujus initium est, • Non est justus quisquam, usque ad eum ubi inquit, • Malelictione et amaritudine plenum est f; › Isaiæ autem, Veloces pedes eorum, › ad usque focum ubi inquit, ‹ Viam pacis non cognoverunt. › Postea rursum sunt Davidis quæ sequuntur. Celeberrimos igitur prophetarum adducit accusatores ipsorum, sibique ipsis consentientes inter se mutuo iudicat. Quare post Isaiae verba rursum Davidica affert. Isaias enim perspicue de Judæis disserit. Proinde etiam et David de iisdem. Porro, simul atque quispiam a bono declinat, protimus inutilis redditur. Malitia enim nihil aliud est quam perversio naturalium erga bonum motuum: unde ad id quod præter naturam est, hominem incitaus, inutilem ipsum efficit. Natura enim ipso deinceps non utitur, quemadmodum nec ægrotante utitur ad propria opera: Præterea contritio et infelicitas, a peccatum est: nihil enim adeo conterit animam atque ipsum, ob difficultatem inæqua - Jitatemve viæ ejus. Virtus namque ceu naturale no - strum bonum, leviter et æqualiter nos ferri facit: sed vitium, ceu præter naturam, alias quidem sursum, alias vero deorsum facit ferri, in defectu et excessibus apparens, ac propterea inæqualem et difficilem motum exhibens, ne dicam supplicia posthac secutura. c Et viam pacis.» Piam conversa - tionem intelliges: ipsa enim est via quietis ac tranquillitatis. Hinc: • Tollite, o inquit, e jugum meum, et invenietis requiem: atque ut ad veram Christi pacem pervenias, hæc via est. VERS. 19, 20. • Scimus autem quod quæcunque ¡ex loquitur, iis qui in lege sunt loquitur, ut omne os obstruatur, et subditus fiat omnis mundus Deo; quia ex operibus legis 28 non justificabitur omnis caro corum illo.» Ne dicant Jakari, læc ad nos f Psal. XIII, 3. 6 Isa. LIX, 7. 19 άνω πο οι άχρ: 0. h Matth. xr, 29. δαῖοι γὰρ ἐπίσης τοῖς Ἕλλησιν ἥμαρτον, ἵνα μὴ πλέον λέγω. Καὶ πόθεν δῆλον; ᾿Απὸ τῶν προφητῶν, τοῦ τε Δαυΐδ καὶ τοῦ Ἡσαΐου. Δαυίδ μὲν γὰρ εἰσι τὰ ἀπὸ τοῦ, «Οὐκ ἔστι δίκαιος οὐδὲ εἷς, ο ἄχρι τοῦ, ι ἁρᾶς καὶ πικρίας γέμει·, Ἠσαΐου δὲ τὸ, ο Όξεῖς οἱ πόδες αὐτῶν, ο ἕως 16 του, ο ὁδὸν εἰρήνης οὐκ ἔγνωσαν.» Είτα πάλιν τὰ τοῦ Δαυΐδ. Τοὺς οὖν 11 γνωρίμωτάτους τῶν προφητῶν παράγει κατηγόρους αὐτῶν, καὶ ὁμοφωνοῦντας 18 ἀλλήλοις δείκνυσι. Διὰ μετὰ τοὺς Ἡσαΐου λόγους, αὖθις τὰ τοῦ Δαυΐδ ἐπιφέρει. Ο γὰρ Ησαΐας προδήλως περὶ τῶν Ἰουδαίων διαλέγεται· ὥστε καὶ ὁ Δαυὶὸ περὶ τῶν αὐτῶν. Αμα δέ τις ἐκκλίνει ἀπὸ τοῦ καλοῦ, καὶ εὐθέως ἀχρειοῦται. Η γὰρ κακία, οὐδὲν ἀλλ᾽ ἢ παρατροπή ἐστι τί φυσικῶν πρὸς τὸ καλὸν κινήσεων· ὅθεν καὶ εἰς το παρὰ φύσιν ἐξάγουσα τὸν ἄνθρωπον, ἀχρεῖον αὐτὸν ποιεῖ. Οὐκέτι γὰρ αὐτῷ χρᾶται ἡ φύσις, ὥσπερ οὐδὲ τῷ νοσοῦντι εἰ; τὰ οἰκεῖα ἔργα. • Σύντριμμα δὲ καὶ ταλαιπωρία, ο ἡ ἁμαρτία· οὐδὲν γὰρ οὕτω συντρίβει ψυχὴν, ὡς αὕτη διὰ τὴν ἀνοδίαν αὐτῆς. Ἡ μὲν γάλ ἀρετὴ, ὡς φυσικὸν ἡμῶν ἀγαθὸν, λείως καὶ ὁμιλῶς ἡμᾶς φέρεσθαι ποιεῖ· ἡ δὲ κακία, ὡς παρὰ φύσιν, ποτὲ μὲν ἄνω, ποτὲ δὲ κάτω ποιεῖ φέρεσθαι, ἐν ἑλλείψεσι καὶ ὑπερβολαῖς φαινομένη· καὶ διὰ τοῦτο ἀγώμαλον ἡμῖν καὶ ἔγκοπον εν ποιοῦσα τὴν κίνησιν, ἵνα μὴ λέγω τὰς μετὰ ταῦτα κολάσεις. «Καὶ ἐὰν δὲ εἰρήνης, τὴν κατὰ Θεὸν πολιτείαν νοήσεις· αὕτη γὰρ ἡ ὁδὸς τῆς ἀταραξίας. ο "Αρατε γάρ, φησί, τὸν ζυγόν μου, καὶ εὑρήσετε ἀνάπαυσιν· ο καὶ τῆς ἀληθοῦς δὲ εἰρήνης τοῦ Χριστοῦ ἐστιν ὁδὸς αὐτη. } • Οἴδαμεν δὲ, ὅτι ὅσα ὁ νόμος λέγει, τοῖς ἐν τῷ νόμῳ λαλεῖ· ἵνα πᾶν στόμα φραγῇ, καὶ ὑπόδικος γένηται πᾶς ὁ κόσμος τῷ Θεῷ· διότι ἐξ ἔργων νόμου οὐ δικαιωθήσεται πᾶσα σάρξ ".» Ἵνα μὴ εἴπωτιν οἱ Ἰουδαῖοι, ὅτι Ταῦτα οὐ πρὸς ἡμᾶς εἴρηται· φηVaria lectiones. 10 παρά. 13 ἴσ. ἐπειδὴ δ. ν έργων Ο. 35 Εγκοπτον 0. 30 Edil, ενώπιον αὐτοῦ. 20 μέντο: Ο 31 και 0. σε ομοφρονοῦντας υ. 27 δὲ ν. 15 προερχόμεθα 11.

CAP. III. σιν, ὅτι ι Οσα ὁ νόμος λέγει, τοῖς ἐν τῷ νόμῳ λα- non pertinent, ait: c Quæcunque les loquitur, iis λεξ.» Ποια γὰρ ἀνάγκη, φησί, τὸν ὑμῖν δοθέντα νόσ μου, ἑτέροις λαλεῖν; Νόμον δὲ λέγει, πᾶσαν τὴν Παλαιάν, οὐ μόνον ει τὰ Μωσαϊκά· ὥσπερ οὖν καὶ νῦν τὰ τοῦ Ἡσαΐου, καὶ τὰ τῶν Ψαλμῶν, νόμον ὠνόμασε. Τὸ δὲ, ο Ἵνα πᾶν στόμα φραγῇ, ο ἐνδεί κνυται τὴν μεγαλοῤῥημοσύνην δε τῶν Ἰουδαίων, καὶ τὴν ἀνυπόστατον φύμην τῆς γλώσσης αὐτῶν. Ἐνέφραξε γοῦν ταύτην ὁ προφήτης ὥσπερ ῥεῦμα φε κομένην 3. Οὐ τοῦτο δὲ λέγει, ὅτι Διὰ τοῦτο ἡμερ τιν, ἵνα φραγῇ αὐτῶν τὸ στόμα, ἀλλ᾽ ὅτι διὰ τοῦτο ἐλέγχθησαν ὑπὸ τῶν προφητῶν, ἵνα μὴ ἀγνοῶσιν ἁμαρτάνοντες, καὶ καυχῶνται. Οι μόνοι δὲ οἱ Ἰου δαῖοι, ἀλλὰ καὶ ι πᾶς ὁ κόσμος ὑπόδικος γένηται τῷ Θεῷ,» τουτέστι, κατάκριτος, ἀπαῤῥησίαστος, μὴ ἐκ τῶν οἰκείων ἔργων δικαιούμενος, ἀλλὰ τῆς ἑτέρου βοηθείας δεόμενος, ήγουν τῆς χάριτος τοῦ Χριστοῦ. Ὥστε, Ἰουδαῖε, τί καυχῷ ἐν τῷ νόμῳ, ὅπου γε ἐπίσ της τῇ λοιπῷ κόσμῳ ὑπόδικος εἶ, ἐξ ἔργων νόμου μὴ δικαιούμενος; «Διὰ γὰρ νόμου, ἐπίγνωσις τῆς ἁμαρτίας. Νυνὶ δὲ χωρίς νόμου δικαιοσύνη Θεοῦ πεφανέρωται, μαρτυ ρουμένη ὑπὸ τοῦ νόμου καὶ τῶν προφητῶν.» Εἰ και χάσα: 30, ὁ Ἰουδαῖος, ἐπὶ τῷ νόμῳ, γνῶθι ὅτι μείζονος σοι κολάσεω; αἴτιος οὗτος. Εγνώρισε γάρ σοι την ἁμαρτίαν· ἐν γνώσει δὲ ἁμαρτόντι μείζων ἡ κόλασις. Ηλὴν παρὰ τὴν σὴν ῥαθυμίαν τοῦτο συνέβη. Μη φυσ γὼν γὰρ τὴν γνωρισθεῖσαν σοι ἁμαρτίαν, μᾶλλον ἐπεσπάσω τὴν κόλασιν. Πῶς οὖν ἀπαλλαγήσῃ τῆς – κολάσεως; Ἐὰν προσδέξῃ τὴν δικαιοσύνην τοῦ Θεοῦ, τὴν χωρὶς νόμου. Δικαιοῖ γὰρ ἡμᾶς ὁ Θεὸς, κἂν μὴ ἔργα ἔχωμεν· Θεὸς γάρ ἐστι πάντα δυνάμενος. Κα λῶς δὲ εἶπε τὸ, «Πεφανέρωται, ἵνα δείξῃ ὅτι ἐκέκρυ στο πάλαι 3 οὗτα. Καὶ διὰ τοῦ εἰπεῖν·. Μαρτυρου μένη ὑπὸ τοῦ νόμου καὶ τῶν προφητών, ο τὸ αὐτὸ δηλοῖ, ὅτι οὐ πρόσφατός ἐστιν, ἀλλὰ καὶ ὁ νόμος τοῦ Αιωσέως, καὶ οἱ προφῆται περὶ ταύτης ἔλεγον· ὥστε καὶ ἀξία ἐστὶ παραδεχθῆναι. Εἰ γὰρ καὶ χωρὶς νόμου ἐστὶν, ἀλλ' ὅμως καὶ αὐτῷ τῷ νόμῳ τὸ δι' αὐτῆς δικαιοῦσθαι ἀρέσκει. • Δικαιοσύνη δὲ Θεοῦ, διὰ πίστεως Ἰησοῦ Χριστοῦ, εἰς πάντας καὶ ἐπὶ πάντας τοὺς πιστεύοντας· οὐ γὰρ Έστι διαστολή. Πάντες γὰρ ἥμαρτον, καὶ ὑστεροῦν. ται τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ. Δικαιούμενοι δωρεάν τῇ αὐτ τοῦ χάριτι, διὰ τῆς ἀπολυτρώσεως τῆς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ. • Η δικαιοσύνη δὲ αὕτη, φησί, τουτέστιν, ἡ δικαίωσις, ἣν δικαιοὶ ἡμᾶς ὁ Θεὸς, ἔρχεται εἰς τάν. τας διὰ πίστεως· εἰσφέροντες γὰρ τὴν πίστιν, δι καιούμεθα πάντες, καὶ Ἰουδαῖοι καὶ Ἕλληνες. «Οὐ γὰρ ἔστι διαστολή.· Οὐδὲ ἐπειδὴ νόμον ἔλαβεν ὁ Ἰουδεῖος, προτιμάται τοῦ Ἕλληνος. Ημαρτε γὰρ καὶ αὐτὸς, ἅτε παρὰ τοῦ νόμου τὴν γνῶσιν μόνην τῆς ἁμαρτίας ἔχων, οὐχὶ καὶ τὴν ἀποφυγήν. Εἰ δὲ καὶ μὴ ἥμαρτεν οὕτως ὡς ὁ Ελλην, ἀλλὰ τῆς δόξης ὁμοίως qui in lege sunt loquitur. Nam quæ ista est mecessitas, ut quæ vobis tradita est lex, aliis verba facere indicetur? Legem autem appellat totum Vetus Testamentum, non solum Mosaica, quemadmodum et nune Isaiæ Psalmorumque vaticinia legem nominavit. Quod vero ait, Ut omne os obstruatur, › per hoc Judæorum jactantiam indicat, intolerabilemque linguae ipsorum impetum. Obstruxit igitur have amuis instar decurrentem propheta. Non autem hoc dicit, quod propterea pecca - verint, ut os ipsorum obstruatur: verum quod ea de causa a prophetis reprehensi fuerint, ne ignorantes peccata sua sese jactitent et glorientur. Atque ut pon soli Judæi, verum et universus mundus reddatur Deo obnoxius, id est, condemnatus, fiducia et libertate vacans, ut qui non ex propriis operibus justificetur, sed alterius ope indigeat, nimirum Christi Jesu gratia. Itaque, Judæe, quidnam in lege gloriaris, cum æque ac reliquus mundus rens exsi stas, utpote ex operibus legis haud justificatus? VERS. 20-21.. Per legem enim cognitio peccati. Nunc autem sine lege justitia Dei manifestata est, testificata a lege et prophetis. Si gloriaris in lege, tu, qui Judæus es; noveris istam tibi majoris supplicii causam esse. Nam peccatum tibi cognitun reddidit. Jam scienter peccanti, major pœna imminet. Atqui per ignaviam tuam hoc contigit. Etenim cum non declinaveris, quod innotuit tibi peccatum, supplicium tibi majus conciliasti. Ecquanat ratione a pœna istiusmodi liberaberis? Si complexus fueris justitiam Dei, quæ sine lege est. Justos enim nos Deus efficit, etiamsi opera nobis desint: nam Deus potest ompia. Belle autem dixit: Manifestata est,» ul monstraret eam jam olim exstitisse, sed absconditam. Quinetiam cum adjicit, e Comprobata a lege et prophetis, › idem indicat: non novam esse justitiam, sed cum legem Mosaicam, tum prophetas de hac fecisse verba: proinde dignam esse quæ suscipiatur; etiamsi enim sine lege sit, legr tamen consonum esse, ut per eam justitiam nos justificemur. VERS. 22-24. ο Justitia autem Dei per fidem Jesu Christi in omnes et super omnes qui credunt: non enim est distinctio. Omnes enim peccaverunt, et egent gloria Dei. Justificati gratis per gratiam ip sius, per redemptionem quæ est in Christo Jesu.» e Justitia,» inquit, ista, hoc est, justificatio qua nos justificavit. Deus, venit in omnes per fidem. Adler rentes enim Adem, justificamur, e omnes, ο Judah et Græci. e Non enim est distinctio. > Neque quod legem acceperit Judeus, propterea præfertur 29 Graco. Siquidem et ipse deliquit, quippe qui a lege solam peccati cognitionem acceperit, non etiam peccati fugam. Quod si non adeo peccavit ut Græcus, gloria tamen æque orbatus est, ut qui Varia lectiones. οι μόνο οι 3 μεγαλοφροσύνην ο. 8 υμφερομένην ο. ο τί ο. 15 παλαιά 0.

omnino Deum offenderit. Jam qui offendit Deum, ἀπεστέρηται, προσκρούσας ὅλως τῷ Θεῷ· ὁ δὲ προσ ignominiam certe, non gloriam refert. At enim ne despondens propterea amiinum. Justificantur enimn omnes gratis gratia Dei: quæ gratia per redemptionem fit, hoc est, perfectam libertatein quam operatus est Christus. Ipse enim sese in pretium redemptionis dans, justificavit nos. VERS. 25-26. Quem proposuit Deus per fidem propitiatorium in ipsius sanguine, ad ostensionem justitia sum propter remissionem præterito κρούσα;, αἰσχύνην καρποῦται, οὐ δόξαν. ᾿Αλλὰ μὴ ἀπογνῶς· δικαιοῦνται γὰρ πάντες δωρεάν τῇ χάρετε τοῦ Θεοῦ· ἥτις χάρις διὰ τῆς ἀπολυτρώσεως γίνεται, τουτέστι, τῆς τελείας Ελευθερίας, ἣν ενήργησεν ὁ Χριστός. Οὗτος γὰρ λύτρον ἑαυτὸν δούς, ἐδικαίωσεν ἡμᾶς. • ὺν προέθετο ὁ Θεὸς ἱλαστήριον διὰ πίστεως ἐν τῷ αὐτοῦ αἵματι, εἰς ἔνδειξιν τῆς δικαιοσύνης αὐ τοῦ, διὰ τὴν πάρεσιν τῶν προγεγονότων ἁμαρτημά rum delictorum. In sustentatione Dei ad osten- των· ἐν τῇ ἀνοχῇ τοῦ Θεοῦ, πρὸς ἔνδειξιν τῆς δι sionem justitia ejus in hoc tempore, ut sit ipse καιοσύνης αὐτοῦ, ἐν τῷ νῦν καιρῷ, εἰς τὸ εἶναι justus, et justificans eum qui est ex fide Jesu. › αὐτὸν δίκαιον, καὶ δικαιοῦντα τὸν ἐκ πίστεως Της • Propitiatorii et sanguinis, meminit, ut per- σοῦ.» Πλαστηρίου καὶ αἷματος μέμνηται, πρὸς τὸ suadet Judæo, quod per Christum remissio et πεῖσαι τὸν Ἰουδαῖον, ὅτι ἐν Χριστῷ ἡ ἄφεσις καὶ ἡ justificatio lat. Si enim tu, inquit, sanguine pe- δικαίωσις γίνεται. Εἰ γὰρ σύ, φησὶν, αἵματι προβά cudum dilui peccata credidisti, multo magis id των ἁμαρτίας επ' λύεσθαι ἐπίστευες, πολλῷ μᾶλλον sanguine Christi fiet. Quod si propitiatorium legale, τῷ αἵματι τοῦ Χριστοῦ· καὶ εἰ τὸ ἱλαστήριον τὸ νοChristi typus exsistens, tantum valuerit, multo ma- μικόν, τύπος ὂν τοῦ Χριστοῦ, τοιαύτην εἶχεν ἰσχύν, gis ipsa veritas valebit. Propitiatorium autem vo- πολλῷ μᾶλλον ἡ ἀλήθεια. Πλαστήριον δὲ ἐκαλεῖτο cabatur arcæ cooperculum, quod ex utraque parte τὸ πῶμα τῆς κιβωτοῦ, ὁ ἐξ ἑκατέρων τῶν μερῶν τὰ cherubim obtegebant. Indicabat autem omninɔ hu- Χερουβὶν περιείχον 30. Εδήλου δὲ πάντως τὴν ἀν manam naturam, quæ coopertorium erat divinitatis, θρωπίνην φύσιν, ἥτις πῶμα ἦν τῆς θειότητος, ἐπικα - contegens ipsam. Glorificabatur autem ab angelicis λύπτουσα ταύτην. Εδοξάζετο μέντοι ὑπὸ τῶν ἀγγεvirtutibus ministrantibus ei, propter unionem quæ λικῶν δυνάμεων διακονουσῶν αὐτῇ, διὰ τὴν πρὸς τὸν ei cum Deo Verbo erat. • Proposuit» vero dixit, Θεόν Λόγον ἔνωσιν. «Προέθετο ο δέ, εἶπεν, ἵνα δείξῃ, ut ostenderet jam olim prædetinitam esse redem- ὅτι πάλαι προώριστο ἡ διὰ τοῦ αἵματος τοῦ Χριστοῦ ptionem per Jesu Christi sanguinem, ad sanandam ἀπολύτρωσις, διὰ τὸ ἰάσασθαι εν τὴν πάρεσιν, paralysin, hoc est, mortificationem peccatorum τουτέστι, τὴν νέκρωσιν τῶν ἁμαρτημάτων τῶν antea admissorum, • in patientia Dei. Quamvis προγεγονότων, ἐν τῇ ἀνοχῇ τοῦ Θεοῦ. Καίτοι γὰρ enim multa Dei bonitate usi sumus, paralyticis " πολλῆς ἀπολαύσαντες τῆς τοῦ Θεοῦ χρηστότητος. tamen ac mortuis similes eramus. Hæc autem contigerunt ad ostensionem justitiæ Dei, non ut ipse solus videatur justus, sed talis qui et alios peccato mortuos resuscitare et justificare queat: perinde ac alicui divitiarum indicium est, non solum quod ipse dives sit, sed quod alios ditare possit. Ne itaque pudefias hunc in modum justificatus. Nam si Deus hoc faciens se ostentat, hoc est, sibi placet ac gloriatur, veluti nos justificans in μ' seuli, id est, quando peccatumn consunamnatum est, et quando de nobis veluti paralyticis et mortuis, conclamatum est, quare tu, Judze, ob hujusmodi Dei gloriam erubescis? VERS. 27.. Ubi est ergo gloriatio tua? Exclusa est. Per quam legem? Factorum? Nou; sed per Legem fidei.» Demonstravit quod per fidem justiGicamur: merito igitur Judæum percontatur: Ubinam est gloriatio tua › 30 et arrogantia? Non dicit autem, Ubi est virtus? nec enim habebant virtutem, sed solum gloriationem. Ac subdit, ο Exclusa est, pro eo quod est, Tempus amplius non habet opportumum. Aute Christum enim opportunum erat gloriari in lege: jam vero minime opportunum est, siquidem inutilis esse demonstrata est. Quia si lex potnisset nos justificare, non habuissemus opus 35° ὅμως παραλύτοις ἐῴκειμεν καὶ νεκροῖς. Ταῦτα δὲ γέγονεν, εἰς ἔνδειξιν τῆς τοῦ Θεοῦ δικαιοσύνης, ἵνα μὴ μόνος αὐτὸς φανῇ δίκαιος, ἀλλὰ καὶ ἑτέρους νενεκρωμένους τῇ ἁμαρτίᾳ ἀνιστἂν καὶ δικαιοῦν δυνάμενος· ὥσπερ ἔνδειξις πλούτου, τὸ μὴ μόνον αὐτόν τινα είναι πλούσιον, ἀλλὰ καὶ ἑτέρους πλουτίζειν δύνασθαι. Μὴ τοίνυν ἐπαισχυνθῇς οὕτω δικαιούμε νος. Εἰ γὰρ ὁ Θεὸς ἐνδείκνυται τοῦτο ποιῶν, τουτ ἐστι, καλλωπίζεται καὶ ἐναβρύνεται, ώ; δικαιών ἡμᾶς ἐν τῷ νῦν καιρῷ, τουτέστιν, ὅτε ἐκορυφώθη ή ἁμαρτία, ὅτε ἀπεγνώσθημεν ὡς παρειμένοι καὶ νενεκρωμένοι, πῶς σὺ ὁ Ἰουδαῖος ἐπαισχύνῃ τῇ τοιαύτῃ τοῦ Θεοῦ δόξῃ; • Ποῦ οὖν ἡ καύχησε;; Εξεκλείσθη. Διὰ ποίου νόμου; τῶν ἔργων; Οὐχί· ἀλλὰ διὰ νόμου πίστεω;. Εδειξεν, ὅτι διὰ πίστεως δικαιούμεθα· εἰκότως οὖν ἐρωτᾷ τὸν Ἰουδαῖον· Ποῦ ἐστιν ἡ καύχησις σου καὶ ἡ μεγαλοφροσύνη; Οὐ λέγει δέ· Ποῦ ἐστιν ἡ ἀρετή; οὐδὲ γὰρ εἶχαν ἀρετὴν, ἀλλὰ καύχησιν μόνην. Και φησιν, ὅτι • Εξεκλείσθη;» ἀντὶ τοῦ, Οὐκέτι έχει και ρόν. Πρὸ μὲν γὰρ Χριστοῦ, καιρὸς ἦν καυχάσθαι ἐπὶ τῷ νόμῳ· νῦν δὲ, οὐ καιρός· ἄχρηστος γὰρ ἐλέγχθη. ὡς εἴ γε ἦν δυνατός δικαιῶσαι ὁ νόμος, οὐκ ἂν ἔδει ἡμῖν Χριστοῦ. Διὰ ποίου δὲ νόμου, φησίν, ἐξεκλεί σθη; ἆρα τοῦ τῶν ἔργων νόμου, τουτέστι, τοῦ λέγσι Variæ lectiones. ἁμαρτίαν ο. το περιείπον ο. εν ἐργάσασθαι Ο.

τος, ὅτι «Ο ποιήσας τα τα ζήσεται ἐν αὐτοῖ;» (τοῦτο Christo. γὰρ ἔλεγεν ὁ Μωσαϊκός); Οὐχὶ, φησὶν, ἀλλὰ τοῦ νόμου τῆς πίστεως, ἥτις χάριτι δικαιοῖ, καὶ οὐκ ἐξ ἔργων. Ἰδοὺ καὶ τὴν πίστιν νόμον καλεῖ, διὰ τὸ τοῦ ὀνόματος παρὰ Ἰουδαίοις τίμιον. Λοιπόν οὖν, ὦ Ἰουδαῖς, ἐν τῇ πίστει καυχῶ, τῇ δυναμένῃ σε δι καιώσαι. CAP. III. Per qualem. autem. legem, inquit, exclusa est? nunquid per legein operum, nempe quæ dicit, ‹ Qui fecerit hæc, vivet in eis i?» (id euim dixit lex Mosaica.) Haudquaquam, inqui!, ‹ sed per legem fidei,» quæ gratia justificat, et non cx operibus. Ecce fidem legem etiam vocal, ob nominis apud Judæos reverentiam. In posterum itaque, Judæe, in fide gloriare, quæ te justificare potest. VERS. 28-30. Arbitramur itaque justificari hominem per fidem sine operibus legis. An Judæormin Deus tantum? Nonne et gentium? lmno et gentium. Quandoquidem unus est Deus, qui justificabit circumcisionem ex fide, et præputium per fidem. › Cum subjecisset oculis, quod ex sanguine Christi et non ex operibus legis esset justificatio, conclu - dit sermonem, inquiens: Ex commemoratis omnibus colligimus, fide justificari omnem hominem. Et ne turberis, o Judæe, quasi res isthæc sit absurda, Non enim partium studiosus est Deus, ut te solummodo servet, non autem omnem hominem. Hic autem Judæos rubore suffundit, ac perterrefacit supra modum, ceu eos qui adversus Deum pugnant, si non admittant gentes servari per fidem. Non enim credunt ipsum omnium peræque Deum esse, curamque gerere omnium ex æquo. Unus igitur, id est, idem est et Judæorum et gentium Deus, qui et circumcisum justificat, non ex lege, sed ex fide, ac præputiatum intermediante (ide suscipit. Cum autem circumcisionis mentionem faciat et præputii, • Λογιζόμεθα οὖν πίστει δικαιοῦσθαι ἄνθρωπον χωρὶς ἔργων νόμου. Η Ιουδαίων ὁ Θεὸς μόνων 88; Οὐχὶ δὲ καὶ ἐθνῶν; Ναὶ καὶ ἐθνῶν. Ἐπείπερ εἰς ὁ Θεὸς, ὃς δικαιώσει περιτομὴν ἐκ πίστεως, καὶ ἀκροβυστίαν διὰ τῆς πίστεως.» Επειδὴ ἔδειξεν, ὅτι ἐν τῷ αἵματι τοῦ Χριστοῦ, καὶ οὐκ ἐν τοῖς ἔργοις τοῦ νόμου, ἡ δικαίωσις, συμπεραίνει τὸν λόγον, και φησιν, ὅτι Ἐκ τῶν εἰρημένων πάντων συλλογιζόμεθα, πίστει δικαιοῦσθαι πάντα ἄνθρωπον. Καὶ μὴ ταραχθῇς, ὦ Ἰουδαῖς, ὡς ἀτόπου ὄντος δῆθεν τοῦ πρά γματος. Μὴ γὰρ μερικός ἐστιν ὁ Θεὸς, ὥστε σὲ μόνον σώζειν, ἀλλὰ μὴ πάντα ἄνθρωπον. Ἐνταῦθα δὲ ἐντρέπει τοὺς Ἰουδαίους πληκτικώτερον, ὡς θεομαχοῦντας, εἴπερ μὴ παραδέχοιντο σώζεσθαι τὰ ἔθνη διὰ τῆς πίστεως. Οὐ γὰρ πιστεύουσιν αὐτὸν πάντων ὁμοίως εἶναι Θεὸν, καὶ προνοεῖσθαι πάντων ἐπίσης. Εἶ; οὖν ἐστι, τουτέστιν, ὁ αὐτὸς καὶ Ἰουδαίων καὶ ἐθνῶν Θεὸς, ὃς καὶ τὸν ἐμπερίτομον δικαιοῖ, οὐκ ἐκ τοῦ νόμου, ἀλλ' ἐκ τῆς πίστεως, καὶ τὸν ἀκροβυστον διὰ τῆς πίστεως μεσιτευόμενον 20 παραδέχεται. Μνησθεὶς δὲ περιτομῆς καὶ ἀκροβυστίας, ἀναμιμνήσκει τῶν πρὸ ὀλίγου ῥηθέντων, ἐν οἷς ἐδείκνυ, ὅτι memoriam refricat eorum quae paulo ante dicta οὔτε ἡ περιτομὴ ὠφελεῖ, τῶν ἔργων απόντων, οὔτε ἡ ἀκροβυστία αὐτὴ καθ' ἑαυτὴν βλάπτει. Εκάτερα οὖν τῆς πίστεως δέονται. • Νόμον οὖν καταργοῦμεν διὰ τῆς πίστεως; Μή γένοιτο· ἀλλὰ νόμον ἱστῶμεν. Ἐπειδὴ ἐθορύβει τοὺς Ἰουδαίους, τό, τὸν νόμον καταλύεσθαι διὰ τῆς πίστεως, θεραπεύει τοῦτο διὰ τῆς μεγάλης αὐτοῦ σοφίας, λέγων ὅτι νόμον ἱστᾷ ἡ πίστις. Ο γὰρ ἤθε λεν ὁ νόμος, τουτέστι, τὸ δικαιῶσαι ἄνθρωπον, οὐκ ἴσχυσε δὲ ποιῆσαι, τοῦτο ἡ πίστις τελειοῖ· ὁμοῦ γὰρ τῷ πιστεῦσαί τινα 4, δικαιούται. Οὐ τοίνυν καταργεῖ αὐτὸν, ἀλλ' ἱστᾷ. Διὰ δὲ ταύτης τῆς λέξεως, δείκνυσιν αὐτὸν κείμενον. Ο γὰρ κείμενος, δεῖται τοῦ στῆναι. • Τίουν ἐροῦμεν ᾿Αβραὰμ τὸν πατέρα ἡμῶν εὐρηκέναι κατὰ σάρκα; Εἰ γὰρ ᾽Αβραὰμ ἐξ ἔργων έδικαιώθη, έχει καύχημα, ἀλλ' οὐ πρὸς τὸν Θεόν. Τί γὰρ Η Γραφή λέγει; Ἐπίστευσε δὲ ᾽Αβραὰμ τῷ Θεῷ, καὶ ἐλογίσθη αὐτῷ εἰς δικαιοσύνην.» Κατασκευάσας ἱκανῶς ὅτι πάντες τῆς πίστεως δέονται, καὶ διὰ τοῦ ᾿Αβραὰμ τοῦτο μειζόνως δείκνυσιν, ἅτε παρὰ τοῖς Ἰουδαίοις τιμωμένου· καί φησιν, ὅτι οὐδὲ οὗτος ὁ τοσαῦτα καὶ τὰ τηλικαῦτα κατορθώσας, ἐδικαιώθη ἐκ τῶν ἔργων, ἀλλ' ἐκ τῆς πίστεως. Πατέρα δὲ κατὰ 3 Levit. xvIII, 5. 3 Gen. xv, 6. τα μόνον οι sunt, quibus indicabat quod neque circumcisio prosil, si opera desint; neque præputium per sese quidquam obsit. Utraque igitur fide opus habent. VERS. 51. «Legem ergo destruimus per fidem? Absit, sed legem statuimus. • Quia nonnihil turbabat Judæos, legem de dissolvi, curat istud vulneris ingenti sna sapientia, inquiens quod legem stabilit fides. Quod enim voluit lex, nempe justi - ficare hominem, non potuit autem præstare, hoc fides perficit. Simul atque enim quispiam crediderit, protinus justificatur. Non igitur destruit legemi lides, sed statuit potius. Per hoc autem statuendi vocabulum, ostendit jacere legem. Nam qui jacel, opus habet ut erigatur et stabiliatur. 31 CAPUT IV. VERS. 1-3. «Quid ergo diremnus Abraham patrem nostrum invenisse secundum carnein? Si enim Abraham ex operibus justificatus est, habet gloriationem, sed non apud Deuin. Quid enim Scriptura dicit a? Credidit Abrahamn Deo, et reputatuin est ei ad justitiam.» Abunde satis confirmato hoc, nimirum quod omnes plane fide indigeant, Abratre exemplo id fortius monstrat, ut qui apud Judæns m magno admodum loco fuerit, summoque pretio. Dixit itaque quod neque is quis talia tantaque Varia lectiones. 30 Ισ. μετιτευομένης. 10 τις 11.

πνεῦμα συγγενείας· μᾶλλον δὲ καὶ ἀνάγκην αὐτοῖς περιτιθεὶς τοῦ μιμήσασθαι αὐτὸν κατὰ πάντα. Ει γὰρ ἐξ ἔργων εδικαιώθη, ἔχει καύχημα, ἀλλ' οὐ πρὸς τὸν Θεόν· τουτέστιν, ἔχει καυχήσασθαι, ὡς ἐξ οἰκείων πόνων κατορθώσας· ὅπερ οὐ πρὸς τὸν Θεόν ἐστιν, οὐδὲ πρὸς ἐκεῖνον ἀνατρέχει. Ὁ δὲ ἐκ πίστεως δικαιούμενος, τὸ καύχημα πρὸς τὸν Θεὸν ἔχει, καυχώμενος ἐπὶ τῷ Θεῷ, ὡς χάριτι ἐκείνου σωθεὶς καὶ ἀγαπηθεὶς ἐν ὑπ' αὐτοῦ. Ἀλλὰ μὴν καὶ ἄλλως καυχάται ὁ πιστεύων, ὡς τὸν Θεὸν δοξάσας με διὰ τοῦ πιστεῦσαι αὐτῷ, ὅτι τὰ ἀδύνατα δύναται. Εχει τοίνυν τὸ καύχημα καὶ τὴν παῤῥησίαν πρὸς τὸν Θεὸν, ὡς τὴν ἀληθῆ δόξαν περὶ αὐτοῦ ὡς ἔχων, καὶ πιστεύων αὐτῷ ὡς πάντα δυναμένῳ. opinionem fovens ac credens ei, ceu qui omnia Iransegerat, ex operibus justificatus sit, sed ex fide. σάρκα καλεῖ τοῦτον, ἐκβάλλων αὐτοὺς τῆς κατὰ Patrem hunc porro appellat ‹ secunduin carnem, › ∙jiciens eos a cognatione quæ est secundum spiri. tum, vel potius necessitatem eis imponens, ut eum in omnibus imitentur. Si enim ex operibus justificatus est, › habet quidem quod glorietur, sed enim non apud Deum: hoc est, gloriari potest quod suis laboribus aliquid recte egerit: quod non est apud Deom gloriari, nèque ad Deum recurrit. Etenim qui ex fide justificatur, gloriationem habet apud Deum, in Deo glorians, tanquam ejus gratia servatus ac ab eo dilectus. Enimvero et aliter gloviatur is qui credit, tanquam qui Deum glorificave. rit per hoc quod crediderit ipsum ea præstare posse quæ nobis impossibilia videntur. Habet itaque gloriationem fiduciamque erga Deum, veram de eo possit. VERS. 4-8. Ei autem qui operatur, merces non imputatur secundum gratiam, sed secunduin debitum. Ei vero qui non operatur, sed credit in eum qui ju:tificavit impium, impuratur fides ejus adl justitiam. Sicut et David dicit, beatitudinem esse hominis cui Deus justitiam imputat sine operibus k: Beati quorum remissæ sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata. Beatus vir cui non imputari Dominus peccatum. › Qui operatur, inquit, mercedem accipit, ceu quæ debeatur ei pro labore: qui credit autem, etiamsi non operatur, fidem tainen affert, rem sane haud exigui momenti. Certo enim persuasum habere quod possit Deus eum qui irapie vixisset, nedum pœna liberum facere, verum etiam justum eflicere, magnum revera est. Eam ob rem fides credenti ad justitiam in putatur, hoc est, suscipit fidem ejus Deus, non ut mercedem ipsi reddat, verum ut justificet ipsum. Proinde qui credit, affert etiam nonnihil, fidem videlicet. Cum itaque ab Abrahamo ostenderit quod ex fide. sit justitia sen justificatio, producit et David, beatum prædicantem hominem cui non imputarit Dominus peccatum, ac majorem excellentiam indicat. Nam si felix est atque beatus, qui remissionem 32 peccatorum accepit ex gratia: multo magis qui tidem demonstraverit, et ex ea justifica:us fuerit. Ne enim mihi dixeris, inquit, quod secundum gratiam remissionem accipiat: ecce enim ille ipse est, qui beatus esse prædicatur. Non autem ipsum beatum prædicasset, nisi immensa ipsum gloria p frui conspexisset. Nam beatitudo eximium quiddam est, ac majus ipsa justitia, puta omnium quæ a Deo nobis obtingunt bonorum fastigium et culmen. VERS. 9-10. • Beatitudo ergo hæc ad circumcisionem tantum pertinet, an etiam ad præputium? Dicimus enim, imputatam esse Abrahamo fidem ad justitiam. Quomodo igitur imputata est? Gum in k Psal. xxxi, 1. οι ὡς. ἦν ο. 13 δοξάζων ο. 43 παρ' αὐτῷ οι του • Τῷ γὰρ ἐργαζομένῳ ὁ μισθὸς οὐ λογίζεται κατά χάριν, ἀλλὰ κατ' ὀφείλημα· τῷ δὲ μὴ ἐργαζομένῳ, πιστεύοντι δὲ ἐπὶ τὸν δικαιοῦντα τὴν ἀσεβῆ, λογίζεται ἡ πίστις αὐτοῦ εἰς δικαιοσύνην· καθάπερ καὶ Δαυλό λέγει, τὸν μακαρισμὸν τοῦ ἀνθρώπου, ᾧ ὁ Θεὸς λογίζεται δικαιοσύνην χωρὶς ἔργων Μακάριοι ὧν ἀφέθησαν αἱ ἀνομίαι, καὶ ὧν ἐπεκαλύφθησαν αἱ ἁμαρτίαι. Μακάριος ἀνὴρ ᾧ οὐ μὴ λογίσηται Κύριος ἁμαρτίαν.» ῾Ο ἐργαζόμενος, φησί, μισθόν λαμβάνει, ὡς χρέος αὐτῷ διδόμενον ἀντὶ τοῦ καμά καὶ ὁ πιστεύων δὲ, εἰ καὶ μὴ ἐργάζεται, ἀλλ' ὅμως καὶ αὐτὸς εἰσφέρει “τὴν πίστιν, μέγα τι οὖσαν χρῆμα. Τὸ γὰρ πληροφορηθῆναι ἔτι δύο ναται ὁ Θεὸς τὸν ἐν ἀσεβείς βεβιωκότα, οὐ μόνον κολάσεως ἐλευθερῶσαι, ἀλλὰ καὶ δίκαιον ποιῆσαι, μέγα τῷ ὄντι. Διὸ καὶ τῷ πιστεύοντι λογίζεται ή πίστις εἰς δικαιοσύνην, τουτέστι, δέχεται τὴν πίστιν αὐτοῦ ὁ Θεὸς, οὐχ ἵνα μισθὸν αὐτῷ δώῃ ἐ, ἀλλ᾽ ἵνα δικαιώσῃ αὐτόν. Ὥστε καὶ οὗτος εἰσφέρει τι, τὴν πίστιν, δηλαδή. Δείξας οὖν ἀπὸ τοῦ ᾿Αβραάμ, ὅτι ἐκ πίστεως ἡ δικαιοσύνη, ήτοι δικαίωσις, παράγει καὶ τὸν Δαυΐδ, μακαρίζοντα τὸν ἄνθρωπον, ᾧ οὐ μὴ λογίσηται Κύριος ἁμαρτίαν· καὶ πλείονα δείκνυσι τὴν ὑπερβολήν. Εἰ γὰρ μακάριος ὁ λαβὼν ἄφεσιν ἀπὸ χαρίσματος 65', πολλῷ μᾶλλον ὁ τὴν πίστιν ἐπιδειξάμενο, καὶ ἐξ αὐτῆς δικαιωθείς. Μη γάρ με φησίν, εἴπῃς, ὅτι κατὰ χάριν λαμβάνει τὴν ἄφεσιν· ἰδοὺ γὰρ οὗτός ἐστιν ὁ μακαριζόμενος· οὐκ ἂν δὲ ἐμακάριζεν αὐτὸν, εἰ μὴ δόξης “εἶδεν αὐτὸν ἀπολαύοντα πολλῆς. Ὁ γὰρ μακαρισμός μέγα τί ἐστι, καὶ μεῖζον τῆς δικαιοσύνης αὐτῆς, κορυφὴ ὢν πάντων τῶν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ ἡμῖν γινομένων ἀγαθῶν. Ο μακαρισμός οὖν οὗτος, ἐπὶ τὴν περιτο μήν, ἢ καὶ ἐπὶ ἀκροβυστίαν; Λέγομεν γάρ, ὅτι ἐλογίσθη τῷ ᾿Αβραὰμ ἡ πίστις εἰς δικαιοσύνην. Πῶς οὖν ἐλογίσθη; ἐν περιτομῇ ὄντι, ἢ ἐν ἀκροVariæ lectiones. οι προσφέρει 0. 45 δώσῃ. Α5· ἴσ. χάριτος. σε ένδοξος

EXPOSITIO IN EPIST. AD ROM. CAP. 1. βυστία; Οὐκ ἐν περιτομῇ, ἀλλ' ἐν ἀκροβυστίᾳ.. circumcisione esset, an in præputio? Non cum in Εἰ ὁ μακαρισμός, φησὶν, ἐκείνῳ ἁρμόζει, ᾧ οὐ μὴ λογίσηται Κύριος ἁμαρτίαν, τουτέστι, τῷ δι καιωθέντι· ἐδικαιώθη δὲ ὁ ᾿Αβραάμ· πάντως καὶ τοῦ μακαρισμοῦ ἔτυχεν. Ίδωμεν οὖν πότε εδικαιώθη, ἀκρόδυστος ὤν, ἢ ἐμπερίτομος; Ακροβυστος πάν τως. Ο μακαρισμὸς ἄρα ἐπὶ τὴν ἀκροβυστίαν πί πτει, τουτέστιν, αὐτῇ μᾶλλον προσήκει, ἢ τῇ περ ριτομή. " • Καὶ σημεῖον ἔλαβε περιτομή; ", σφραγίδα τῆς δικαιοσύνης τῆς πίστεως, τῆς ἐν τῇ ἀκροβυστίᾳ, εἰς τὸ εἶναι αὐτὸν πατέρα πάντων τῶν πιστευόντων δι' ἀκροβυστίας, εἰς τὸ λογισθῆναι καὶ αὐτοῖς τὴν δικαιο σύνην· καὶ πατέρα περιτομῆς τοῖς οὐκ ἐκ περιτομῆς μόνον, ἀλλὰ καὶ τοῖς στοιχοῦσι τοῖς ἴχνεσι τῆς ἐν τῇ ἀκροβυστία πίστεως τοῦ πατρὸς ἡμῶν ᾿Αβραάμ.» Αντίθεσιν ἀνακύπτουσαν λύει· ἴσως γὰρ ἄν τις εἶ πεν· Εἰ ἀκρόβυστος ὢν ἐδικαιώθη ὁ ᾿Αβραάμ, τίνος ἕνεκεν περιετμήθη; Φησὶν οὖν 47', ὅτι τὸ σημεῖον τῆς περιτομῆς ἔλαβεν, ἀντὶ σφραγίζος σφραγιζούσης, καὶ ἀνακηρυττούσης, ὅτι ἐδικαιώθη ἐκ πίστεως, ἥν τινα πίστιν ἐπεδείξατο πρότερον, ἀκρόβυστος ὤν. ὥστε ἐπειδὴ δύο ταῦτα θεωρούνται περί τε τὸν Αβραάμ, ἀκροβυστία καὶ περιτομή· διὰ τῆς ἀκροΕυπτίας δείκνυται τῶν ἀκροβυστούντων ο πατήρ. ᾿Αλλὰ ποίων; Τῶν πιστευόντων ὁμοίως αὐτῷ, ὥστε καὶ αὐτοῖς τὴν πίστιν λογίζεσθαι εἰς δικαιοσύνην, τουτέστιν, εἰς τὸ γίνεσθα. δικαίους. Διὰ δὲ τῆς περιτομῆς, πάλιν πατὴρ δείκνυται τῆς περιτο μῆς, τουτέστι, τῶν περιτετμημένων. Ἔστι δὲ παρ τὴρ, οὐ τοῖς μόνην τὴν περιτομὴν ἔχουσιν ", ἀλλὰ καὶ τοῖς στοιχοῦσι τοῖς ἴχνεσι τῆς πίστεως αὐτοῦ, τῆς ἐν τῇ ἀκροβυστίᾳ. Οὕτως οὖν δεῖ ἀναγνῶναι… Καὶ πατέρα περιτομῆς, οὐ τοῖς ἐκ περιτομῆς μόν νης ἐμοιουμένοις αὐτῷ, ἀλλὰ καὶ τοῖς στοιχούσι τοῖ; ἔχνεσι τῆς πίστεως, τουτέστι, τοῖς πιστεύουσιν ἐμοίως ἐκείνῳ, εἰς νεκρῶν σωμάτων ἀνάστασιν. Καὶ γὰρ ἐκεῖνος, γέρων ὢν καὶ νεκρός, ἐπίστευσεν, δύναται ὁ Θεὸς ζωογόνον τὸ σπέρμα αὐτοῦ ἀναδείξαι, καὶ υἱὸν αὐτῷ δοῦναι. Εστιν οὖν πᾶς ὁ νοῦς τοιοῦ τος· 'Ακρόδυστος ὢν ὁ ᾿Αβραάμ, ἐπίστευσε καὶ ἑδικαιώθη, ὥστε τῶν ἀκροβύστων πιστῶν εἶναι πατήρ. Πάλιν ἔλαβε τὴν περιτομήν, σφραγίδα καὶ σημεῖον τῆς ἐν τῇ ἀκροβυστία πίστεως, ὥστε εἶναι πατὴρ τῶν ἐκ περιτομῆς, στοιχούντων δηλαδὴ καὶ τοῖς ἔχνεσι τῆς πίστεως, ἂν εἶχεν ἔτι ἀκροβυστος ὤν. Ως ταύτης γε ἀπούσης μάτην τῇ περιτομή καλλωπίζουκαι· ὥσπερ ἂν εἴ τις βαλάντιον ἐπιδείκνυσιν σφραγίδα μόνην ἔχον, μηδενὸς ἔνδον ἀποκειμένου. Καὶ σε •Ἰουδαῖος οὖν βαλάντιον ἐστιν ἐσφραγισμένον τῇ περιτομῇ, τὴν πίστιν δὲ μὴ ἔχων, ἧς σφραγὶς ἡ περιτομή. • Οὐ γὰρ διὰ νόμου ἡ ἐπαγγελία τῷ ᾽Αβραὰμ καὶ τῷ σπέρματι αὐτοῦ, τὸ κληρονόμον εἶναι αὐτὸν τοῦ κόσμου, ἀλλὰ διὰ δικαιοσύνη, πίστεως. Εἰ γὰρ οἱ ἐκ τῆς. circumcisione, sed cum in præputio.» Si, inqui¡, beatitudo el convenit, cui non imputaverit Dominus peccatum, hoc est, justificato, justificatus est autem Abraham, tum omnino beatitudinem assecutus est. Videamus igitur quando justificatus est: cum præputiatus esset, an cum circumcisus? Præ - putiatus certe. Beatitudo igitur in præputium cadit: hoc est, ipsi magis quam circumcisioni convenit. VERS. 11,12. «Εt signum accepit circumcisionis, signaculum justitiæ fidei, quæ est in præputio, ut sit pater ipse omnium credentium per præputium, ut et eis imputetur justitia et pater circumcisionis, non iis tantum qui ex circumcisione sunt, sed et iis qui sectantur vestigia Odei, quæ est in præputio patris nostri Abrahami.» Objectionem emergen tem diluit: forsan enim aliquis dixisset: Si Abraham, cum in præputio esset, justificatus est, quam igitur ob causam circumcisus est? Ait igitur, quod circumcisionis signum acceperit pro sigillo obsignante ac prædicante quod ex fide justifcatus est: quam sane fidem jam antea, cum præputiatus esset, ostendit. Cum itaque duo hæc cernantur circa Abra hamum, præputium et circumcisio: per præputium sane eorum qui præputium habent, pater commonstratur. Sed quatium? talium videlicet qui ipsius instar crediderunt, ‹ Ut etiam ipsis fides imputetur að justitiam, lioc est, ut justi fiant. Per circumcisio nem vero, rursus ostenditur esse pater circumcisio-· uis, hoc est, circumcisorum. Est autem pater, non illis, qui solam circumcisionem habent, sed et iis qui incedunt per vestigia fidei ipsius, quæ in præpulio illi obtigit. Hunc itaque ad modum lie est legendus locus: Et patrem circumcisionis, non iis qui ex circumcisione sola ipsi adequamur, sed et iis qui sectantur vestigia fidei, hoc est qui credunt æque atque ipse in mortuorum corporum resurrectione. Etenim ille, cum jam grandævus esset ac mortuus, credidit quod Deus 33 semen suum prolificum reddere, ipsique filium dare potuerat Sen - sus itaque per totum est hujusmodi. Cum in præpu● tio esset Abrahamus, credidit et justificatus est, ut • hoc pacto credentium preputialorum pater esset. Rursus accepit circumcisionem, sigillum et signum fidei quam in præputio habuit, ut esset pater circumcisorum, ingredientium videlicet per vestigia fidei, quam habuit dum adhuc incircumcisus esset: qua absente, frustra circumcisionen sibi gloriae ducunt perinde ac si quis crumenam ostentet signaculum solum habentem, ac nihil aliud intus repositum. Judzus itaque crumena est, circumcisione quidem signala; fidein vero, cujus signacul lum est circumcisio, non habens. VERS. 13, 14. ο Non enim per legem promissio Abrahamo, et semini ejus, ut esset ipse hæres mundi, sed per justitiam fidei. Si enim qui ex lege, Varia lectiones. γὰρ ο. και παρά ο. 1 ἀκροβύστων ο. το ἴσ. οὐ μόνην τοῖς τὴν περιτ. ἔχ. οι εἶναι PATROL, GA CXXIV. 3% *() ()»·

heredles sunt, exinanita est files, et abolita est νόμου, κληρονόμοι· κεκένωται ἡ πίστις, καὶ κατήρ promissio. › Ostendit jam antea, quod justitia non ex lege, sed ex fide sit: pergit itaque commonstra - re, quod promissio Abrahamo non ex lege, sed ex fide justificante obtigerit. Qualis autem erat promissio? ‹ Ut esset ipse hæres mundi, hoc est, ut in ipso benedicerentur omnes totius mundi nationes. Si enim lex, inquit, dedit haereditatem, evacuata est fides, id est, vana et inutilis esse res deprehenditur. Quis enim ulterius fidei curam habiturus est, si lex promissam hæreditatem daret? Verum non ita res habet: siquidėm Abraham promissionis factus est hæres, non per legem (ubi enim tum lex erat?) sed per fidem, quemadmodum scriptum est, Credidit Abraham Deo 1..., VERS. 15. Lex enim iranı operatur. Ubi autem non est lex, nec prævaricatio.» Confirmat jam quo nam pacio per legem promissio aboleatur, cum inquit, Legem sequitur transgressio: legis autem transgressio, ‹iram operatur, et maledictionem superinducit et supplicium. Qui igitur supplicio est obnoxius, quomodo, quaso, dignus est læreditate? VERS. 16, 17. «Ideo ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio omni semini, non ei quod ex lege tantum, verum etiam ei quod ex Abralami fide, qui est pater omnium nostrum (sicut scriptum est: Patrem multarum gentium posui te¤) ante Deum cui credidit. › Quia lex iram operatur, propterea dicitur Abrahamus ex fide justificari, ac hæres constitui, ut secundum gratiam omnia fant. Gratia antem ad quid prodest? ‹ UL firma sit promissio. › Non enim prævaricationein habet gratia, quemadmoduan lex, ut infirma sint quæ dantur. At quoniam hoc totum fit gratia et mɔisericordia Dei, merito illa quæ donantur ‹ firma sant omni se:iti, o hoc est, omnibus credentibus: non iis tantum qui ex lege sunt, hoc 34 est circumcisis, veruin etiam iis qui sunt in præputio, qui snut semen Abrahani, ex tide ipsi progeniti. Quamobrent: qui fidem non habet, est semen Abrahæ, qui pater est omnium nostrum, hoc est, fidelium (• sicut scriptum est: Patrem multarum gentium posui te) ante Deum cui credidit. + Sensus est bujusmodi: Abraham est pater omnium • ante Deum,» hoc est, ad similitudinem Dei. Nam Ὦ sicut Deus est omnium Pater, ita et ille: non secundum naturalem cognationem, sed secundum fidei conjunctionein. Addidit autem illud, ‹ Cui-credidit, ɔ ot ostenderet, quod et fidei compensationem acceperit, nimirum, quod sit pater.omnium. Quare si non adu.iseris, ο Judae, ipsum esse patrem omnium nostrum, honorem ejus, quem credendo accepit, imminuisti. • Qui vivificat mortuos, et vocat ea quæ non sunt, ·m Gen. xv, 6. Ibid. 7. κι ἐπὶ τῆ; 0. οι δικαιοσύνης καὶ πο Εγια ἢ τὰ γινόμενα υ. 60 πιστεύων 1. γῆται ἡ ἐπαγγελία.» Έδειξεν ὅτι ἡ δικαιοσύνη, οὐκ ἐκ νόμου, ἀλλ᾽ ἐκ 68 πίστεως· νῦν δείκνυσιν ὅτι καὶ ἡ ἐπαγγελία τῷ ᾿Αβραὰμ οὐκ ἀπὸ τοῦ νόμου, ἀλλ' ἀπὸ τῆς δικαιούσης οι πίστεως. Ποία δὲ ἦν ἡ ἐπαγ γελία; • Τὸ κληρονόμον αὐτὸν εἶναι τοῦ κόσμου 80, τουτέστιν, ἐν αὐτῷ εὐλογεῖσθαι πάντα τὰ τοῦ κόσμου ἔθνη. Εἰ γὰρ ὁ νόμος, φησί, τὴν κληρονομίαν ἐδίδου, • κεκένωται ἡ πίστις,» τουτέστι, κενὸν καὶ ἀχρεῖον πρᾶγμα εὑρίσκεται. Τίς γὰρ ἔτι πίστεως φροντίσει, ἐὰν ὁ νόμος τὴν ἐπαγγελίαν διδῷ; Αλλ' οὐκ ἔστι τοῦτο. Ο γὰρ Ἀβραὰμ, τὴν ἐπαγγελίαν ἐκληρονό μησεν, οὐ διὰ νόμου (ποῦ γὰρ τότε νόμος;) ἀλλά διὰ πίστεως, καθὰ γέγραπται· «Επίστευσε δὲ τ Αβραὰμ τῷ Θεῷ. • Ο γὰρ νόμος ὀργὴν κατεργάζεται· οἱ δὲ οὐκ ἔστι νόμος, οὐδὲ παράβασις.» Νῦν κατασκευάζει, πῶς διὰ τοῦ νόμου καταργεῖται ἡ ἐπαγγελία· φησί γάρ· Τῷ νόμῳ ἔπεται παράβασις· ὁ δὲ νόμος παραβαινόμενο; ι ὀργὴν κατεργάζεται, ο καὶ κατάραν ἐπεισάγει καὶ κόλασιν. Ὁ γοῦν κολάσει ὑπεύ ·θυνος, πῶς ἄξιος κληρονομεῖν; • Διὰ τοῦτο ἐκ πίστεως, ἵνα κατὰ χάριν, εἰς τὸ εἶκαι βεβαίαν τὴν ἐπαγγελίαν παντὶ τῷ σπέρματι, οὐ τῷ ἐκ νόμου μόνον, ἀλλὰ καὶ τῷ ἐκ πίστεως Ἀβραὰμ, ὅς ἐστι πατὴρ πάντων ἡμῶν (ὡς [vulg. καθὼς] γέγραπται, ότι Πατέρα πολλῶν ἐθνῶν τέθεικά σε, κατέναντι οὗ ἐπίστευσε Θεοῦ. Ἐπειδὴ ὁ νόμος έρω γὴν ποιεῖ, διὰ τοῦτο ἐκ πίστεως, φησί, λέγεται δικαιοῦσθαι δια Αβραὰμ καὶ κληρονομεῖν, ἵνα κατά χάριν τὰ πάντα ᾖ. «Ἡ δὲ χάρις εἰς τί συμβάλλε ται; «Εἰς τὸ εἶναι βεβαίαν τὴν ἐπαγγελίαν. Μὴ γὰρ παράβασιν ἔχει ἡ χάρις, ὥσπερ ὁ νόμος, ἵνα ἀβέβαια ᾗ τὰ διδόμενα ". 'Αλλ' ἐπεὶ χάρις ἐστὶ καὶ ἔλεος τοῦ Θεοῦ τὸ πᾶν, εἰκότως τὰ διδόμενα βέβαιά εἰσ: ι παντί τῷ σπέρματι, ο τουτέστι, πᾶσι τοῖς πιστεύουσιν· οὐ μόνον τοῖς ἐκ νόμου, τουτέστι, τοῖς ἐμπεριτόμοις, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἀκροδύτοις, οἵτινές εἰσι σπέρμα ᾿Αβραὰμ, ἐκ πίστεως αὐτῷ γεννηθέντες. Ωστε ὁ μὴ ἔχων πίστιν, οὐδὲ σπέρμα Αβραάμ, ο ὅστις ἐστὶ πατὴρ πάντων ἡμῶν, τουτέστι, τῶν πιστῶν, ο καθώς γέγραπται, ὅτι Πατέρα πολλῶν ἐθνῶν τέθεικά σε, κατέναντι οὗ ἐπίστευσε Θεοῦ. Ὁ νοῦς τοιοῦτός ἐστιν· ῾Ο ᾿Αβραὰμ πατήρ ἐστι πάντων κατέναντι τοῦ Θεοῦ, ἀντὶ τοῦ, ὁμοίως τῷ Θεῷ. Ὥσπερ καὶ [f. γὰρ ] 6 Θεὸς πάντων ἐστὶ πατήρ, οὕτω καὶ αὐτὸς, οὐ κατὰ φυσικὴν συγγένειαν, ἀλλὰ κατ' οἰκείωσιν πίστεως. Προσέθηκε δὲ τὸ, ε Οὗ ἐπίστευσεν, ο ἵνα δείξῃ ὅτι καὶ ἀμοιβὴν τῆς πίστεως ἔλαβε, τὸ πατὴρ εἶναι πάν των. Ὥστε ἂν μὴ δέχῃ, ὦ Ἰουδαῖε, εἶναι αὐτὸν κα τέρα πάντων ἡμῶν, ἐλάττωσας αὐτοῦ τὴν τιμὴν ἣν ἔλαβε πιστεύσας. ▸ • Τοῦ ζωοποιοῦντος τοὺς νεκροὺς, καὶ καλοῦντος Varia lectiones. οι τῶν ἐν κόσμῳ π. με δύο ν. 17 Οὐ γὰρ ἐπ. m. σε τὸν Οι το βά

EXPOSITIO IN EPIST. AD ROM. - CAP. IV. τὰ μὴ ὄντα ὡς ὄντα.» Οπερ ἀνωτέρω εἶπε ", τοῦτο tanquam sint.. Quod supra dixerat, hoc denuo reκαὶ νῦν λέγει, ὅτι Αβραὰμ ἐπίστευσεν, ὅτι ὁ Θεὸς νεκρὸν σῶμα, οἷον ἦν τὸ αὐτοῦ, δύναται οὐ μόνον ζωῶσαι, ἀλλὰ καὶ ζωογόνον ποιῆσαι. Διὰ τοῦτο λέγει νῦν· «Τοῦ ζωοποιοῦντος τοὺς νεκρούς.» Τὸ δὲ, • Καλοῦντος τὰ μὴ ὄντα ὡς ὄντα, ο τούτου ένεκα προστέθεικεν, ἵνα δείξῃ, ὅτι οὐκ ἀδύνατον τῷ Θεῷ, τὸ τοὺς μὴ ὄντας παῖδας τοῦ «'Αβραάμ, παῖδας αὐτ τοῦ ποιῆσαι. Οὐκ εἶπε δὲ, Παράγοντος τὰ οὐκ ὄντα, ἀλλὰ, ο Καλοῦντος. • Ωσπερ γὰρ ἡμῖν εὔκολον τὰ ὄντα καλέσαι, οὕτως αὐτῷ ῥᾴδιον τὰ μὴ ὄντα ὑποστῆσα.. • "Ος παρ' ἐλπίδα ἐπ' ἐλπίδι ἐπίστευσεν, εἰς τὸ γενέσθαι αὐτὸν πατέρα πολλῶν ἐθνῶν.» Μη νομί σῃς, φησίν, εἰκῆ τετιμῆσθαι τὸν ᾿Αβραάμ. Πῶς γὰρ, 4 8, παρ' ἐλπίδα» τὴν ἀνθρωπίνην < ἐπ' ἐλπίδι κ τῇ θείᾳ ἐπίστευσεν, ε ὅτι γενήσεται πατὴρ πολλῶν ἐθνῶν, ο οὗ τῶν Ἰσμαηλιτών (ἐκεῖνοι γὰρ οὐ κατὰ πίστιν, ἀλλὰ κατὰ φύσιν ἐξ αὐτοῦ ), ἀλλὰ τῶν κατὰ πίστιν αὐτῷ ἑοικότων; petit, nempe, quod Abraham credidit Deum mortuum corpus, quale erat ipsius, non solum vivificare, verum etiam fecundum reddere potuisse. Idcirco nunc ait, «Qui vivificat mortuos.» Hoc vero, • Qui vocal ea quæ non sunt, tanquam ea quæ sunt, apposuit, ut ostendat quod Deo non sit impossibile, eos qui non sunt filii Abrahæ, ipsius filios facere. Non autem dixit, Qui producit quæ non sunt, sed, ‹ Qui vocat. › Ut enim nobis facile est vocare ea quæ sunt, ita illi facile est, ea quæ non sunt in rerum naturam producere. VERS. 18. • Qui præter spem in spe credidit, ut fieret pater multarum gentium.» Ne arbitreris, inquit, temere honoratum Abrahamum. Quomodo Benim hoc fieri potuit, siquidem is præter spem › bumanam ‹ in spe divina credidit, ut fieret pater multarum gentium, non Ismaelitarum (nam illi non secundum fidem, sed secundum carnem ex eo descenderunt), sed carum quæ secundum fidem sunt illi similes? VERS. 19, 21. Secundum quod dictum est: Sic erit semen tuumº. Et non infirmatus est in fide, nec consideravit suum ipsius corpus emortuum, cum jam fere centum esset annorum, et emortuam vul vamı Saræ. In promissione autem Dei non hæsitavit diffidentia, sed confortatus est fide, dans gloriam Beo, plenissime sciens quod quæcunque promiserit Deus, potens est et facere.» Quia dixerat, Præter spem humanam in spe divina credidit, confirmat mune hoc ipsum, inquiens dictumn esse ad ipsum, ‹ Sic erit semen tuum ut stellæ et ut arena. › ¨‹ Ipse vero, in fide haudquaquam labefactatus, sed fortem eam retinens, non respexit ad proprium corpus suum, ipso tempore jamı emortuuin, nec expendit secum Saræ matricem duplici ratione enectam (etenim et senio et sterilitate jam erat demortua); ‹ nec hæsitavit,» hoc est, non omuino dubitavit, 35 non ambigebat, ‹ sed fide confortatus est. › Intuere autem, quinam ostendat credentem opus habere multa virtute ac potentia. Nam pleri· que fidem imminuerunt, ceu rem minime laboriosam: opera vero magnificarunt, ut quæ sudorem ac vires postulent. Indiget igitur, inquit, is qui credit, magno et potenti animo, ut incredulitatis ra- • Κατὰ τὸ εἰρημένον· Οὕτως ἔσται τὸ σπέρμα σου. Καὶ μὴ ἀσθενήσας τῇ πίστει, οὐ κατενόησε τὸ ἑαυτοῦ σῶμα ἤδη νενεκρωμένον, ἑκατονταετής που ὑπάρχων, καὶ τὴν νέκρωσιν τῆς μήτρας Σάββας. Εἰς δὲ τὴν ἐπαγγελίαν τοῦ Θεοῦ οὐ διεκρίθη τῇ ἀπιστία, ἀλλ' ἐνεδυναμώθη τῇ πίστει, τοὺς δόξαν τῷ Θεῷ. Καὶ πληροφορηθεὶς ὅτι ὁ ἐπήγγελται, δυνατός ἐστι καὶ ποιῆσαι.» Εἰπὼν, ὅτι «Παρ' ἐλπίδα ἀνθρωπίνην ἐπ' ἐλπίδι τῇ θείᾳ ἐπίστευσε, ο νῦν κατασκευάζει τοῦτο, καί φησιν, ὅτι ἐβρήθη μὲν πρὸς αὐτὸν, ὅτι ο Εσται G τὸ σπέρμα σου ὡς τὰ ἄστρα τοῦ οὐρανοῦ, καὶ ὡς ἡ ἄμμος.» Αὐτὸς δὲ ι μὴ ἀσθενήσας τῇ πίστει, ο ἀλλ' ἰσχυρὰν αὐτὴν ἔχων, οὐκ ἀπέβλεψεν εις τε τὸ οἰκεῖον σῶμα, ἤδη τῷ χρόνῳ νενεκρωμένον, καὶ εἰς τὴν διο πλῆν νέκρωσιν τῆς μήτρας Σάββας (καὶ γὰρ καὶ ἀπὸ τοῦ γήρως, καὶ ἀπὸ τῆς στειρώσεως νενέκρωτο)· οὐδὲ 68, «διεκρίθη ν' ἀντὶ τοῦ, οὐκ ἐνεδοίασε ὅλως, οὐκ ἀμφέβαλεν, «ἀλλ' ἐδυναμώθη τῇ πίστει. ο "Ορα δέ, πῶς δείκνυσι τὸν πιστεύοντα, πολλῆς δυνάμεως δεόμενον. Πολλοὶ γὰρ ἐξηυτέλιζον τὴν πίστιν, ὡς ἄπονον πρᾶγμα· τὰ δὲ ἔργα ἐμεγάλυνον, ὡς ἱδρῶτας ἔχοντα, καὶ δύναμιν ἀπαιτοῦντα. Δεῖται γοῦν, φησί, καὶ ὁ πιστεύων μεγάλης καὶ δυνατῆς ψυχῆς, ἵνα διακρούσηται τοὺς τῆς ἀπιστίας λογισμούς· ὥσπερ οὖν καὶ ᾿Αβραὰμ ἐνεδυναμώθη τῇ πίστει. Πῶς; tiocinationes abigat ac repellat, perinde atque Abra- • Δοὺς δόξαν τῷ Θεῷ, οὐκ ἀνθρωπίνοις, φησί, πιστεύσας λογισμοῖς, ἀλλ᾽ ἄξια τῆς τοῦ Θεοῦ δόξης διανοησάμενος, καὶ πληροφορηθεὶς ὅτι τὰ ἀδύνατα δύναται· τοῦτο γὰρ δόξα Θεοῦ. "Αρα τοίνυν ὁ μὴ πιστεύων, ἀλλὰ πολυπραγμονῶν, οὐ δοξάζει Θεόν. Ἐπεὶ δὲ οὐκ ἦν ὁ ᾿Αβραὰμ τελείων ἑκατὸν ἐτῶν, διὰ τοῦτο εἶπε κεκολασμένως τὸ, ο Εκατονταετής του bamus in fide robustior est redditus. Qua ratione? ‹ Dans gloriam Deo:» non humanis, inquit, 13tio cinationibus fidem adhibens, sed digna Dei gloria secum animo volutans indubilato, persua sus quod impossibilia possit: hæc enim Dei est gloria. Quocirca qui non credit, sed in multis rebus curiosus est, non glorificat Deum: quia vero Abraham non erat plene centum annorum, ideo moderate dixit, e Annorum fere ceulum.» a Gen. xv, 5. Variæ lectiones. οι είπεν Ο. · τῷ ο. σε καὶ οὗ Ο. το δάσεως 1. αν εκατονταετής που ὢν 10.

· Διὸ καὶ ἐλογίσθη αὐτῷ εἰς δικαιοσύνην. Οὐκ ἐγράφη δὲ δι' αὐτὸν μόνον, ὅτι Ἐλογίσθη αὐτῷ εἰς δικαιοσύνην· ἀλλὰ καὶ δι᾿ ἡμᾶς οἷς μέλλει λογίζεσθαι, τοῖς πιστεύουσιν ἐπὶ τὸν ἐγείραντα Ἰησοῦν τὸν Κύριον ἡμῶν ἐκ νεκρῶν· ὅς παρεδόθη διὰ τὰ παραπτώ ματα ἡμῶν, καὶ ἠγέρθη διὰ τὴν δικαίωσιν ἡμῶν.» Ἐπειδὴ πολλὰ καὶ μέγαλα εἶπε περὶ τοῦ ᾿Αβραάμ, ἵνα μή τις εἴπῃ· Καὶ τί ταῦτα πρὸς ἡμᾶς; φησίν, ὅτι Καὶ δι' ἡμᾶς ἐγράφη, καὶ ἡμῖν μέλλει ἡ πίστις λογίζεσθαι εἰς δικαίωσιν, μόνον ταύτην ἔχοιμεν, πιστεύοντες ἐπὶ τὸν ἐγείραντα Ἰησοῦν. Εἰ δὲ ἐνδοιάζεις, πῶς δύνασαι δικαιωθῆναι “', ἐννόησον τὸν πάντα ἀπαλείψαντά σου τὰ ἁμαρτήματα Ἰησοῦν, ὅς καὶ ἀπέθανεν, οὐ δι' οἰκείαν ἁμαρτίαν, ἀλλὰ τὴν τοῦ κόσμου. Ἐπεὶ δὲ ἁμαρτίαν οὐκ ἔχων ἀπέθανεν, VERS. 22-23. «leo imputatum est ci ad justitiam. Non autem scriptum est propter ipsum tantum quod Imputatum est ei ad justitiam, sed et propter nos, quibus imputabitur, credentibus in eum qui suscitavit Jesum Dominum nostrum a mortuis, qui traditus est propter delicta nostra, et r‹ – surrexit propter justificationem nostram.» Postquam et multa et magna de Abrahamo dixisset, ne quis objiceret, Ecquid ista ad nos? subdit, quod propter nos etiam scripta sint, et nobis fides imputanda est ad justificationem, modo cam habuerimus, • Credentes in eum qui excitavit Jesum.» Sin dubitas quomodo justificari possis, ob oculos mentis tuæ statne Jesum qui oblitteravit precata tua omnia, qui mortem obiit, non sane ob proprium delictum, verum propter delicta nundi. Quia vero peccatum εἰκότως καὶ ἀνέστη. Πῶς γὰρ ἔμελλεν ἐνσχεθῆναι non habens mortuus est, merito etiam resurrexit. Qua enim ratione ab inferis detineri potuisset, qui omni prorsus peccato vacabat? Mortuus est igitur et resurrexit, ut et a peccatis liberaret, et justos efficeret. Quemadmodum igitur Abraham effetum suuin corpus credidit fecundum reddi: non dissimilem ad modum et tu crede quod Jesus mortuus tiam, æque ac progenitori tuo Abrahamo. CAPUT V. τῷ ᾅδῃ ὁ ἀναμάρτητος; Απέθανεν οὖν καὶ ἀνέστη, ἵνα καὶ ἁμαρτιῶν ἀπαλλάξῃ, καὶ δικαίους ἐργάσητα:. Ὥσπερ τοίνυν ὁ ᾿Αβραάμ, τὸ ἑαυτοῦ σῶμα νεκρὸν ὂν, ἐπίστευσε ζωογονηθῆναι οὕτω καὶ σὺ πίστευσον ὅτι Ἰησοῦς ἀπέθανε καὶ ἀνέστη, καὶ λογισθήσεται καὶ σοὶ εἰς δικαιοσύνην, ὥσπερ καὶ τῷ προπάτορ:. est et resurrexit, et imputabitur tibi etiam ad justiVers. 1, 2. ‹ Justificati ergo ex fide, pacem habeamus erga Deum per Dominum nostrum Jesum Christum, per quem et accessum habemus per fdem in gratiam istum in qua stamus, et gloriamur in spe gloriæ Dei. › De vitæ ratione hic disserit: postquam enim de fide quidem præclara dixerat, opera vero imminuerat, ne jam socordes simus, de vitæ deinceps formula verba facit. Quia fides nos justificavit, inquit, non amplius peccemus, verum • Pacem habeamnus erga Deum,» per vitam 36 ipsi minime displicentem. Quomodo autem istud continget? • Δικαιωθέντες οὖν ἐκ πίστεως, εἰρήνην ἔχωμεν πρὸς τὸν Θεὸν, διὰ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ· δι' οὗ καὶ τὴν προσαγωγὴν ἐσχήκαμεν τῇ πίστει, εἰς τὴν χάριν παύτην, ἐν ᾗ ἑστήκαμεν, καὶ καυχώ. μεθα ἐπὶ ἐλπίδι τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ.» Περὶ πολι τείας ἐνταῦθα διαλέγεται. Επειδὴ γὰρ περὶ μὲν πίστεως εἶπε μεγάλα, τὰ δὲ ἔργα ἐξηυτέλισεν, ἵνα μὴ ἀποῤῥᾳθυμήσωμεν 10, φησὶ λοιπὸν καὶ περὶ βίου, ὅτι Ἐπειδὴ ἡ πίστι; ἐδικαίωσεν ἡμᾶς, μηκέτι ἁμαρ τάνωμεν, ἀλλ' «Εἰρήνην ἔχωμεν πρὸς τὸν Θεὸν, ο διά τοῦ ἀρεσκόντω; αὐτῷ βιοῦν 7. Πῶς δὲ τοῦτο γενήσεται; «Διὰ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Ο γὰρ δικαιώσας ἡμᾶς ἁμαρτωλοὺς ὄντας, συνεργήσει καὶ εἰ; τὸ φυλαχθῆναι ἡμᾶς ἐν τῇ δικαιοσύνῃ αὐτοῦ· δι᾿ αὐτοῦ γὰρ καὶ τὴν προσαγωγὴν ἐσχηκαμεν. Εἰ γοῦν μακρὸν ὄντας προσήγαγε, πολλῷ μᾶλο λον ἐγγὺς γενομένους καθέξει. Προσήγαγε δὲ ἡμᾶς «εἰς τὴν χάριν ταύτην.» Πῶς; Ἐν τῇ πίστει, τουτέστι, Per Dominum nostrum Jesum Christum. Qui enim justificavit nos cum peccatores essemus, adjuvabit etiam nos ut custodiamur in justitia ipsius: per ipsum enim accessum obtinuimus. Quod si cum procul essemus adduxit nos, multo magis viciniores nos redditos retinebit. Adduxit autem nos in gratiam hanc. › Quo modo? In fide, hoc est, fidem afferentes. Quæ vero islæc est gratia? Ounium bonoruin asse- πίστιν εἰσενεγκόντας. Τίς δὲ ἡ χάρις; Η πάντων cutio, quæ per baptisma nobis obtigerunt. In qua stamus, › firmitudinem et immutabilitatem habentes. ·Divina enim bona nunquam non stant, neque unquam excidunt. Nec ea soium quæ accepimus, firmiter ténemus, verum alia pariter nos accepturos confidimus. ‹ Gloriamur › namque, inquit, ‹ in spe › bonorum quæ nobis sunt obventura: quæ cum al • gloriam Dei o pertineant, necessario dabuntur, etiamsi non propter nos id fiat, verum ut ipse glorificetur Deus. τῶν ἀγαθῶν ἐπιτυχία, τῶν διὰ τοῦ βαπτίσματος ἡμῖν προσγινομένων. «Ἐν ᾗ ἑστήκαμεν,» τὸ βέω βαιον ἔχοντες καὶ ἀπερίτρεπτον. Τὰ γὰρ θεῖα ἀγαθὰ ἀεὶ ἔστηκεν, οὐδέποτε μεταπίπτοντα. Καὶ οὐ μόνο ταῦτα, ὁ ἐλάβομεν, βεβαίως ἔχομεν, ἀλλὰ καὶ ἄλλα ἐλπίζομεν λαβεῖν. «Καυχώμεθα ο γάρ, φησὶν, ε ἐπὶ τῇ ἐλπίδι ο τῶν μελλόντων ἡμῖν ἀγαθῶν δίδοσθαι· ἅπερ εἰς δόξαν Θεοῦ ὄντα, ἀναγκαίως δοθήσεται, εἰ καὶ μὴ δι' ἡμᾶς, ἀλλ᾽ ἵνα γοῦν αὐτὸς δοξασθῇ. Variæ lectiones. σε 66 Χριστον. σε σωθῆναι καὶ δικαιωθῆναι, ἀλλ᾽ ἀξιωθῆναι πο σε ἀλλὰ διὰ τὴν m. ἐν ἁμαρτίαν γὰρ αὐτὸς οὐκ ἐποίησεν, οὐδὲ εὑρέθη δίλος ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ· ἀλλὰ τὴν περὶ σοῦ εὐσπλαγχνίαν οι μησωμεν υ. * ἀρέσκοντος αὑτῷ βίου υ. έρθυ

EXPOSITIO IN EPIST. AD ROM. CAP: V. • Οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ καυχώμεθα ἐν ταῖς θλίψεσιν, εἰδότες ὅτι ἡ θλίψις ὑπομονὴν κατεργάζεται ἡ δὲ ὑπομονή, δοκιμήν· ἡ δὲ δοκιμή, ἐλπίδα· ἡ δὲ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει.» Οὐ μόνον, φησὶν, ἐπὶ τοῖς μέλλουσιν ἀγαθοῖς καυχώμεθα, ἀλλ' ὅπερ μεῖζόν ἐστι, καὶ ἐπὶ ταῖς νῦν παρούσαις ἡμῖν θλίψεσι. Μή γὰρ θορυβηθῆτε, φησίν, ὅτι θλιβόμεθα· αὐτὸ γὰρ τοῦτο καύχημα τοῦ Χριστιανοῦ 18. Καὶ πῶς; Ὅτι ἡ θλίψις ὑπομονὴν ποιεῖ· ἡ δὲ ὑπομονή, δόκιμον τὸν πειραζόμενον τὸ ἀπεργάζεται· δόκιμος δὲ γενόμενος ὁ ἄνθρωπος, καὶ θαῤῥῶν ἐπὶ τῷ ἀγαθῷ αὑτοῦ συνει δότι, ὅτι διὰ τὸν Θεὸν ἐθλίβη, ἐλπίζει τὰς ὑπὲρ τῶν τοιούτων θλίψεων ἀμοιβάς. Η δὲ τοιαύτη ἐλπὶς οὐ διαπίπτει καὶ καταισχύνει τὸν ἐλπίσαντα. Αἱ μὲν γὰρ ἀνθρώπιναι ἐλπίδες μὴ ἐκβαίνουσαι, καταισχύ νουσι τοὺς ἡλπικότα:. Ἐν δὲ ταῖς θείαις οὐδὲν τοιοῦ. του. Ο τε γὰρ διδοὺς τὰ ἀγαθὰ, ἀθάνατος καὶ ἀγα05;· ἡμεῖς τε το οἱ μέλλοντες λαβεῖν, κἂν ἀποθάνωμεν, ζήσομεν· καὶ λοιπὸν οὐδὲν τὸ κωλύον τὰς ἐλπί δα; ἡμῖν ἐκβῆνα:. 4 "Οτι ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ ἐκκέχυται ἐν ταῖς καρ δίαις ἡμῶν διὰ Πνεύματος ἁγίου τοῦ δοθέντος ἡμῖν. Πιστοῦται τὰ μέλλοντα ἀπὸ τῆς ἀγάπης, ἣν ἤδη περὶ ἡμᾶς ἐδείξατο ὁ Θεός. Μονονουχί γάρ τοιαῦτά το φησι· Μὴ ἀπιστήσῃς, ὅτι ἡ ἐπὶ τοῖς θείοις ἐλπὶς οὐ διαπί. π:ει. Ο γὰρ οὕτως ἡμᾶς ἀγαπήσας, ὥστε υἱοὺς Θεοῦ ποιῆσαι ἀπόνως ἐντεῦθεν ἤδη διά Πνεύματος ἁγίου, πῶς οὐ το δώσει στεφάνους μετὰ τοὺς πόνους; Εκε κέχυται οὖν ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν· ἀντὶ τοῦ, δαψιλὴς καὶ πλουσία φαίνεται, εχόντων ἡμῶν ἐν καρδίαις τὸ Πνεῦμα, ὁ ἔδωκεν ἡμῖν. • Ετὶ γὰρ Χριστὸς ὄντων ἡμῶν ἀσθενῶν, κατὰ καιρὸν ὑπὲρ ἀσεβῶν ἀπέθανε. Μόλις γὰρ ὑπὲρ δικαίου τις ἀποθανεῖται· ὑπὲρ γὰρ τοῦ ἀγαθοῦ τάχα τις καὶ τολμᾷ ἀποθανεῖν. Συνίστησι δὲ τὴν ἑαυτοῦ ἀγάπην ὁ Θεὸς εἰς ἡμᾶς, ὅτι ἔτι ἁμαρτωλῶν ὄντων ἡμῶν, Χριστὸς ὑπὲρ ἡμῶν ἀπέθανε. Πολλῷ οὖν μᾶλλον, δύο καιωθέντες νῦν ἐν τῷ αἵματι αὐτοῦ, σωθησόμεθα δι' αὐτοῦ ἀπὸ τῆς ὀργῆς. Εἶπεν, ὅτι ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ δείκνυται ἐκκεχυμένη ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν διὰ τοῦ Πνεύματος, δ ἔχομεν ἐν αὐταῖς δοθὲν παρ' αὐτοῦ· καὶ ἔτι οὖν δείκνυσι τὸ τῆς ἀγάπης μέγεθος, ἐκ τοῦ ἀποθανεῖν τὸν Χριστὸν ὑπὲρ < ἡμῶν ἀσθενῶν ο ὄντων, τουτέστιν, ἁμαρτωλῶν (ἀσθένεια γὰρ ἡ ἁμαρ τία, ὥσπερ ἡ δικαιοσύνη ὑγεία)· καὶ οὐ μόνον ἁμαρτ τωλῶν ὄντων, ἀλλὰ καὶ ι ἀσεβῶν, ὁ τὸ χεῖρον, καίτοι ὑπὲρ δικαίου μόλις τις ἀποθανεῖται. Υπερβολή οὖν ἀγάπης, τὸ ὑπὲρ ἁμαρτωλῶν καὶ ἀσεβῶν ἀποθανεῖν. Τὸ δὲ, ο Κατὰ καιρόν, ο τουτέστιν, ἐν τῷ προσο ήκοντι καὶ προωρισμένῳ χρόνῳ· ὅτε γὰρ ἦν εὔκαιρον, τότε ἀπέθανεν. Ἐπεὶ οὖν διὰ τὴν ἀγάπην ἀπέθανε, διὰ δὲ τοῦ θανάτου εδικαίωσε, πολλῷ μᾶλλον ἀπὸ τοῦ νῦν σώσει ἡμᾶς ἀπὸ τῆς ὀργῆς, οὓς ἤδη ἐδικαίωσε. Τὸ γὰρ μεῖζον ἔδωκε, τὸ δικαιῶσαι· καὶ ἀπὸ τῆς VERS. 5, 4. • Non solum autem, sed et gloriamur in tribulationibus, scientes quod tribulatio patientiam operatur, patientia autem probationem, probatio vero spem, spes autem non pudefacit.» Non solum, inquit, ob futura bona gloriamur, sed quo majus est, ob praesentes etiam nostras afflictiones. Ne enim turbemini, inquit, quod afligimur: hoc ipsum enim Christiani est gloriatio. Qua ratione? Quoniam ‹ afflictio efficit patientiam, patientia vero probatum: eum qui tentatur reddit: probatus autem homo factus, et bona sua conscientia fretus, quod propter Deum sit afflictus, pro hujusmodi tandem malis retributionem sperat. Talis autem ‹ spes ▸ non excidit, nec pudefacit > sperantem. Humanæ namque spes si non succedant, ip-os sperantes pudore sufundunt. In divinis autem nihil tale co tingit. Qui enim bona confert, et immortalis est et bonus. Ac nos qui sumus accepturi, etiamsi noriamur, vivemus tamen: et in posterum nihil erit impediens spes nostras, quominus succedant. VERS. 5. • Quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis.» Fidem astruit futuris ex dilectione, quam jam antea Deus nobis exhibuit. Propemodum enim talia dicit. Ne despondeas animum: nam spes circa divina non excidit. Qui enim adeo nos dilexit, us nos jam inde filios Dei faceret, citra nostrum laborem per Spiritum sanctum, quomodo non dabit nobis coronas post labores? Effusa est igitur dilectio Dei in corda nostra, id est, larga et dives apparet: quippe qui habemus in corde nostro Spiritum, quem dedit nobis. VERS. 6-9. «Christus enim, cum alluc essemus infirmi, 37 juxta tempus pro impiis mortuus est. Vix enim pro justo quis morietur: nam pro bono forsitan quis etiam audet mori. Commendat autem suam ipsius dilectionem Deus erga nos, quod cum adhuc peccatores essemus, Christus pro nobis mortuus est. Multo igitur magis justillcati nunc in sanguine ipsius, servabimur per ipsum ab ira. Cum dixisset quod dilectio Dei monstratur effusa in corda nostra per Spiritum, quem habemus in ipsis datum ab eo, porro etiam dilectionis magnitudinem ob oculos ponit, ex eo quod Christus pro nobis infirmis mortuus est, id est, peccatoribus (peccatum enim infirmitas est, sicut justitia sanitas), et non solum pro peccatoribus, sed quod deterius est, pro impiis, etsi pro justo vix quispiam mori sustineat. Dilectionis igitur est excessus, quod pro peccatoribus et implis sit mortuus. Quod ait, & Secundum tempus, › conveniens ac prædefinitum tempus signifcat. Quando enim opportunum erat, tum obiit. Postquam igitur præ charitate mortuus est, per mortem vero nos justificavit: multo magis deinceps nos servabit ‹ ab ira, › quos justificavit jam antea. Varia lectiones. Το ἐστι, το επηρεαζόμενον ο.. τι καὶ ἡμεῖς τε 0. τοιαύτη ο. το οὖν.

Nam id quoi najus est, nempe justificationem do- ὀργῆς οὐ σώσει; Σωθεῖσι δὲ ἀπὸ τῆς ὀργῆς, καὶ τὰ navit; et ab ira non liberabit? Servatis deinde ab ira, bona etiam pro multa sua dilectione impertiet. VERS. 10. < Si enim cum inimici essemus, reconciliati sumus Deo per mortem Filii ejus, multo magis reconciliati salvi erimus in vita ipsius. Vide tur dicere plane eadem: diversæ tamen sunt sententiæ, per comparationem expressæ. Supra enim hoc, nimirum, quod peccatores sumus, proponit: deinde assumens istud, nempe quod justificati sumus, comparative infert: Qui, cum peccatores essemus, nos justifcavit per mortem, multo magis justificatos servabit. Nunc vero mortem Christi ac vitam assumens, rursus per comparationem animi conceptum exprimit, hunc ad modum inquiens: Tunc reconciliati sumus per sanguinem et mortem ejus, nunc vero per vitam ipsius non servabimur? Qui enim non pepercit Filio suo, sed pro nobis nostraque reconciliatione in mortem dedit, nonne multo magis per vitam Fitii sui servabit nos? VERS. 11. «Non solum autem, sed et gloriamur in Deo per Dominum nostrum Jesum Christum, per quem nunc reconciliationem accepimus.» Non solumn, inquit, servati sumus, verum et ‹ gloriamur in Deo, propter hoc ipsum, quod cum impii 'essemus, servati simus, idque per sanguinem Unigeniti. ‹ Gleriamur autem per Dominum Jesum Christum:» nam ipse est auctor gloriationis nostræ, qui et res conciliationis est auctor. t VERS. 12. • Propterea sicut per unum hominem peccatum in hunc mundum intravit, et 38 per peccatum mors, et ita in omnes homines mors pertransiit, in quo omnes peccaverunt.» Commemorato quod Dominus Jesus nos justificavit, recurrit ad radicem mali, peccatum nempe et mortem: ostendens quod dun hæc per unum hominem, nimirum Adanum, ingressa siut in mundum, peccatum videlicet et mors; ac rursus per unum hominem, ntpote Christum, ablata sunt. Quid autem est, In quo omnes peccaverunt? › hoc est, in Adamo omnes peccaverunt. Cum enim ille cecidisset, etiam ii qui non ederunt de ligno, facti sunt ex illo mortales, perinde ac si ipsi etiam impegissent quandoquidem ille impegerit. VERS. 13, 14. • Usque enim ad legem peccatum erat in mundo: peccatum autem non imputabatur, cum non esset lex. Sed regnavit mors ab Adamo usque ad Mosen in eos etiam qui non peccarant, in similitudine prævaricationis Adami, qui est typus futuri. › Scopus est Apostolo demonstrare quod ii etiam qui non edissent de ligno, nec æque peccassent atque Adam, propter illius tamen peccatum itidem existimabantur tanə quam et ipsi peccassent ac moriebantur. Atque istud ita confirmat: Peccatum regnabat ad legis usque la:ionem, hoc est, etiam ante legem. Quale igitur ἀγαθὰ δώσει, διὰ τὴν πολλὴν αὐτοῦ ἀγάπην. • Εἰ γὰρ ἐχθροὶ ὄντες κατηλλάγημεν τῷ Θεῷ διὰ τοῦ θανάτου τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ, πολλῷ μᾶλλον καταλλαγέντες σωθησόμεθα ἐν τῇ ζωῇ αὐτοῦ.» Δοκεῖ τὰ αὐτὰ λέγειν· πλην διαφορά εἰσι τὰ ἐνθυμήματα συγκριτικῶς γενόμενα. Ανω μὲν γὰρ τὸ, ἁμαρτω λοὺς εἶναι ἡμᾶς, προτίθησι "· καὶ τὸ, δικαιωθῆναι, ὕστερον λαβών, συγκριτικῶς ἔλεγεν, ὅτι ἁμαρτωλούς ὄντας δικαιώσας διὰ τοῦ θανάτου, πολλῷ μᾶλλον δι καιωθέντας σώσει. Νῦν δὲ τὸν θάνατον τοῦ Χριστοῦ καὶ τὴν ζωὴν λαβών, πάλιν συγκριτικῶς ἐκφέρει τὸ νόημα, λέγων οὕτω· Τότε κατηλλάγημεν διὰ τοῦ αἵματος καὶ τοῦ θανάτου ", νῦν δὲ ἐν τῇ ζωῇ αὐτοῦ οὐ σωθησόμεθα; Ο γὰρ μὴ φεισάμενος τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ, ἀλλὰ δοὺς αὐτὸν θανεῖν ὑπὲρ τῆς ἡμετέρας καταλλαγῆς, οὐ νῦν πολλῷ μᾶλλον ἐν τῇ ζωῇ αὐτοῦ σώσει ἡμᾶς; • Οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ καυχώμεθα ἐν τῷ Θεῷ, διὰ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, δι' οὗ νῦν τὴν καταλλαγὴν ἐλάβομεν.» Οὐ μόνον δὲ ἐσώθημεν, φησὶν, ἀλλὰ καὶ καυχώμεθα ἐν τῷ Θεῷ " δι' αὐτὸ τοῦτο, ὅτι ἀσεβεῖς ὄντες ἐσώθημεν, καὶ τότε ο διά τοῦ αἵματος τοῦ Μονογενούς. Οι Καυχώμεθα δὲ διὰ τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ· αὐτὸς γὰρ αἴτιος τῆς καυχήσεως ἡμῖν ", ὁ καὶ τῆς καταλλαγῆς αίτιος. • Διὰ τοῦτο ὥσπερ δι' ἑνὸς ἀνθρώπου ἡ ἁμαρτία εἰς τὸν κόσμον εἰσῆλθε, καὶ διὰ τῆς ἁμαρτίας ὁ θάν νατος, καὶ οὕτως εἰς πάντας ἀνθρώπους ὁ θάνατος διῆλθεν, ἐφ᾽ ᾧ πάντες ἥμαρτον.» Εἰπὼν, ὅτι ἐδικαίω· σεν ἡμᾶς ὁ Κύριος Ἰησοῦς, ἀνατρέχει ἐπὶ τήν ρίζαν τοῦ κακοῦ, τὴν ἁμαρτίαν καὶ τὸν θάνατον· καὶ δείκνυσιν, ὅτι ταῦτα τὰ δύο δι᾿ ἑνὸς ἀνθρώπου τοῦ Ἀδὰμ εἰσῆλθεν εἰς τὸν κόσμον, ἡ ἁμαρτία δηλαδή καὶ ὁ θάνατος· καὶ αὖ δι' ἑνὸς ἀνῃρέθησαν ἀνθρώπου, τοῦ Χριστοῦ. Τί δέ ἐστι τὸ, «Εφ᾽ ᾧ πάντες ήμαρτ τον;» Τουτέστιν, ἐπὶ τῷ Ἀδὰμ πάντες ήμαρτον. Πεσόντος γὰρ ἐκείνου, καὶ οἱ μὴ φαγόντες ἀπὸ τοῦ ξύλου γεγόνασιν ἐξ ἐκείνου θνητοί, ὡς ἂν καὶ αὐτοὶ πταίσαντες, διότι ἐκεῖνος ἔπταισεν. • Αχρι γὰρ νόμου ἡ ἁμαρτία ἦν ἐν κόσμῳ ἁμαρ τία δὲ οὐκ ἐλλογείται σε μὴ ὄντος νόμου. 'Αλλ' έβα σίλευσεν ὁ θάνατος ἀπ᾿ Ἀδὰμ μέχρι Μωϋσέως, καὶ ἐπὶ τοὺς μὴ ἁμαρτήσαντας ἐπὶ τῷ ὁμοιώματι τῆς παραβάσεως Αδάμ, ὅς ἐστι τύπος τοῦ μέλλοντος.» Σκοπὸν ἔχει δείξαι, ὅτι καὶ οἱ μὴ φαγόντες ἀπὸ τοῦ ξύλου, μηδὲ ἁμαρτάνοντες ὁμοίως τῷ 'Αδάμ, ὅμως διὰ τὴν ἐκείνου ἁμαρτίαν, ὡς καὶ αὐτοὶ ἁμαρτόντες ἐλογίζοντο, καὶ ἀπέθνησκον. Κατασκευάζει σὖν τοῦτα οὕτως· Αμαρτία εκράτει ἄχρι τῆς τοῦ νόμου δάσεως, τουτέστι, καὶ πρὸ τοῦ νόμου. Ποία τοίνυν ἦν ἡ ἁμαρ τία αὕτη; 'Αρα μὴ ἡ ἐκ τῆς παραβάσεως τοῦ ναο Variæ lectiones. "T πρότερον ο. το ἴσ. αὐτοῦ. το Χριστῷ ο. 8ο ἴσ. τοῦτο. οι καὶ ο. σε ἡμῶν m. es' ἐλλογεῖτο Ο.

EXPOSITIO IN EPIST. AD ROM. - CAP. V. μου; Καὶ πῶς τοιαύτη ἁμαρτία ἔμελλεν εἶναι, νόμου & erat peccatum isue? Noune quod est ex transgres - μὴ ὄντος; Αμαρτία γὰρ τότε λογίζεται, ὅτε ἔστι νόμος· καὶ παραβαίνοντες τοῦτον οἱ ἄνθρωποι, ἀναγ καίως λέγονται ἁμαρτάνειν. ᾿Αλλὰ μὴν «ὁ θάνατος ἐβασίλευσεν ἄχρι Μωϋσέως,» τουτέστι, καὶ πρὶν ὁ νόμο; δοθῇ· ὥστε ἦν ἁμαρτία δι' ἧς ὁ θάνατος ἐβα σίλευσεν. Οὐκ ἂν δὲ ἐβασίλευσεν, εἰ μὴ ἦν τις ἁμαρτ τία συνιστῶσα αὐτόν. Ἐπεὶ οὖν ἀπεδείχθη ὅτι ἐκ τῆς παραβάσεως τοῦ νόμου ἁμαρτία οὔπω ἦν, λείπεται τὴν τοῦ Ἀδὰμ ἁμαρτίαν εἶναι ταύτην, δι᾿ ἣν ὁ θάνατος ἐβασίλευσε καὶ ἐπὶ τοὺς μὴ ἁμαρτόντας σε μὲν, ὅσον τὸ ἐφ' ἑαυτοῖς (νόμον γὰρ μὴ δεξάμενοι, μηδὲ παραβάντες τοῦτον, οὐδὲ λέγονται ἡμαρτηκέναι), ὅμως μέντοι ἐπὶ τῷ ὁμοιώματι τῆς παραβάσεως Αδάμ ἁμαρτήσαντας, καὶ κοινωνούς γενομένους ἐκείνῳ τοῦ πταίσματος, ὡς προπάτορι, ὅς ἐστι τύπος τοῦ Χριστοῦ. Ως γὰρ ὁ παλαιὸς Ἀδὰμ πάνο της υποδίκους ἐποίησε τῷ οἰκείῳ πταίσματι, καίτοι μὴ πταίσαντας· οὕτω καὶ ὁ Χριστὸς ἐδικαίωσε πάντας, καίτοι μὴ δικαιώσεως άξια ποιήσαντας. Διὰ τοῦτο ο τύπος ἐστὶ τοῦ μέλλοντος, ο τουτέστι, Χριστοῦ. sione legis¿? At quomodo tale peccatum esse potuit, cum lex non esset? Peccatum enim tum imputatur, quando est lex: et qui hanc transgrediuntur, ne cessario dicuntur peccare. Atqui ‹ Mors regnavit ad usque Mosen, hoc est, priusquam etiam lex ferretur; itaque peccatum erat, per quod mors regnavit. Non regnasset autem, nisi fuisset peccatum quoddam ipsam constituens. Quia vero demonstratum est, quod peccatum ex transgressione legis nondum erat, restal, peccatum, Adami istud esse per quod more regnavit etiam in eos, qui, quautumn quidem in ipsis erat, non peccarunt (uam cum legem nondum accepissent, neque illam transgressi fuissent, peccasse non dicuntur), attamen in similitudine trangressionis Adamni peccaverunt, ac peccati participes facti sunt cum illo tanquam progenitore, qui est fignra Christi. Ut enim vetus Adam omnes obnoxios fecit proprio suiipsius lapsui, etiamsi non erant lapsi: sic Christus omnes justificavit, etiamsi justificatione digna non transegissent. Propter loc • typus est futuri, id est, Christi. • Αλλ' οὐχ ὡς τὸ παράπτωμα ε, οὕτω καὶ τὸ χάρισμα. Εἰ γὰρ τῷ τοῦ ἑνὸς παραπτώματι οι πολλοὶ ἀπέθανον, πολλῷ μᾶλλον ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ, καὶ ἡ δωρεὰ, ἐν χάριτι τοῦ ἑνὸς ἀνθρώπου Ἰησοῦ Χριστοῦ εἰς τοὺς πολλοὺς ἐπερίσσευσε. Καὶ οὐχ ὡς δι᾿ ἑνὸς ἁμαρτήσαντος, τὸ δώρημα. Τὸ μὲν γὰρ κρῖμα ἐξ ἑνὸς εἰς κατάκριμα· τὸ δὲ χάρισμα ἐκ πολλῶν παραπτωμάτων εἰς δικαίωμα.. Οὐ τοσοῦτον μόνον, φησ σὶν, ὠφέλησεν ὁ Χριστὸς, ὅτον έβλαψεν ὁ ᾿Αδάμ σε Εἰ γὰρ ἡ ἁμαρτία τοσοῦτον ἔσχυσεν, ὥστε ἑνός πταίσαντος, πάντας τοὺς ἐξ ἐκείνου, καίτοι μὴ πταί σαντας, κατακριθῆναι· πολλῷ μᾶλλον ἡ χάρις ἡ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, οὐ μόνου τούτου, ἀλλὰ καὶ τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ, εἰς τοὺς πολλοὺς περισσεύσει δαψιλῶς ῥεῖσα. Καὶ οὐκ ἔσται τὸ δώρημα τοῦ Θεοῦ τοσοῦτον, ὅσον καὶ τὸ δι ἑνὸς ἁμαρτήσαντος κατάκριμα; «Τό μὲν γὰρ κρίμα, ν τουτέστιν, ἡ εὐκατάκριτος " άμαρτία, «ἐξ ἑνὸς» τοῦ Ἀδὰμ ῥυεῖσα, «εἰς κατάκριμα, ο τουτέστιν, εἰς θάνατον, ἢ καὶ πλείους ἁμαρτίας, ἀεὶ τοῖς ἐξ ἐκείνου ἐγίνετο, ὥστε πολλαῖς ἁμαρτίαις καὶ θανάτῳ ἐνσχεθῆναι τοὺς ἀνθρώπους. • Τὸ δὲ χάρισμα ἐκ πολλῶν παραπτωμάτων εἰς δικαίωμα, ο τουτέστιν, ἡ χάρις οὐ τὴν μίαν ἐκείνην ἀνεῖλεν ἁμαρτίαν μόνον, ἀλλὰ καὶ τὰς μετ' ἐκείνην ἐπεισελθούσας. Πάντων γὰρ τῶν μετὰ τὴν παράβασιν παραπτωμάτων λύσιν. δοῦσα, εἰς δικαίωσιν ἡμῖν ἐγένετο. • Εἰ γὰρ τῷ τοῦ ἑνὸς παραπτώματι ὁ θάνατος ἐβασίλευσε διὰ τοῦ ἑνὸς, πολλῷ μᾶλλον οἱ τὴν που ρισσείαν τῆς χάριτος, καὶ τὴν δωρεάν τῆς δικαιο σύνης λαμβάνοντες ε, ἐν ζωῇ βασιλεύσουσι διὰ τοῦ ἑνὸς Ἰησοῦ Χριστοῦ. ῎Αρα οὖν ὡς δι᾿ ἑνὸς παρα πτώματος εἰς πάντας ἀνθρώπους εἰς κατάκριμα, οὔ τω καὶ δι᾿ ἑνὸς δικαιώματος εἰς πάντας ἀνθρώπους εἰς δικαίωσιν ζωῆς.» Εἰ τὸ φαγεῖν ἀπὸ τοῦ ξύλου ἕνα ἄν· VERS. 15, 16.. Sed non sicut delictum, ita et donum. Si enim unius delicto multi sunt mortui, multo magis gratia Dei et donum, in gratia unius hóminis Jesu Christi, in maltos abundavit. Et non sicut per unum qui peccaverat, donum. Judicium enim ex uno ad condemnationen, donum autem ex multis delictis ad justificationem. 39 Non solummodo tantum profuit Christus, quantum nocuit Adam. Si enim peccatum tantum potuit, ut ob unius lapsum omnes ejus posteri, etiamsi non peccaverant, condemnarentur; multo magis gratia Dei et Patris, et non solius hujus, verum etiam Filii sul, în multos exuberabit largiter fluens. Nec erit donum Dei tantum, quanta est quæ per unum delinquentem venit condemnatio? • Judicium enim, lioc est, peccaLum. condemnationi obnoxium, c ex uno» Adamo profuens, e ad condemnationem, tem, et plura jpeccata, numquam non in posteris exstitit, at et multis peccatis et morte detinerentur homines. ● Donum autem ex multis delictis ad justi@cationem, hoc est, gratia, non unum illud peccatum solum abstulit, verum etiam alia quæ post illud invaserunt hominem. Omnium enim post lapsum peccatorum dimissionem donans, in justificationem nobis cessit. hoc est, ad mor VERS. 17, 18. ι Si enim unius delicto mors regnavit per unum, multo magis abundantiam gratiæ ac donum justitia accipientes, in vita regnabunt per unum Jesum Christum. Igitur sicut per unius delictum in omnes homines ad condemnationem, sic per unius justitiam in omnes homines ad justificationem vitæ. Si unius hominis comestio de ligno mortem fecit regnare, multo magis nos, qui Variæ lectiones. * ἁμαρτάνοντας 0. οι παράπτωμα ἡμῶν ἐστι m. 88 ἴσ. ἀλλὰ πολλῷ πλεῖον ο. οι λαβόντες ο. οι κατάκριτος 10.

gratia cum exuberantiam, tum copiam et largita- θρωπον, τὸν θάνατον ἐποίησε βασιλεῦσαι· πολλῷ μᾶλο Item accepimus et justificati sumus, vivemus et regnabimus per unum Jesum Christum, cujus fra - tres sumus, et in ejusdem corporis unitatem assumpti, et sicut corpus capiti, sic nos ipsi uniti sumus P. Nec enim simplex et unius speciei bonum accepimus, ut etiam de futuris dubitemus, sed exuberantia gratia nostra bona sunt: quemadmodum -si quis ære alieno obstrictus, et in carcerem cum uxore et liberis conjectus, non solum a carcere et a debito liberetur, verum etiam innumera talenta accipiat, ac in regiam aulam introductus summo honore afficiatur, regisque filius constituatur. Coneludens igitur sententiam, ait: Proinde sicut per unius delictum (quod supra judicium vocavit, nunc delictum nominans, hoc est, Adami peccatum) in amnes homines supervenit maledictio, sic per justim tiam unius Christi, in omnes homines gratia, dans ipsis et justificationem pro peceato, et vitam pro morte. VERS. 19. • Sicut enim per inobedientiam unius kominis peccatores constituti sunt multi, ita et per obedientiam unius justi constituentur multi. › Non est otiosa ejusdem repetitio, ut apparet: verum cum supra dixisset, Quemadmodum per unius delictum, 40 sic et per unius justitiam, › jam interpretatur quid sit delictum unius, nempe inobedientia, per quam peccatores constituti sunt multi, › hoc est, obnoxii supplicio, reique mortis: et quæ sit justitia unius, nimirum Christi: Obedientia, inquit, ipsius ‹ ad mortem usque, mortem autem crucis 4:» per quam obedientiam, contrita morte, Liberati sumus uos ab ipsius condemnatione. λον ἡμεῖς οἱ τὴν περισσείαν καὶ δαψίλειαν τῆς χάριτος λαβόντες, καὶ δικαιωθέντες, ζησόμεθα και βασιλεύ σομεν διὰ τοῦ ἑνὸς Ἰησοῦ Χριστοῦ, οὗ ἀδελφοί ἐσμεν, καὶ σύσσωμοι αὐτοῦ κατέστημεν, καὶ ὥσπερ σῶμα κεφαλῇ, οὕτως αὐτῷ ἡνώμεθα 60. Μὴ γὰρ ἁπλοῦν καὶ μονοειδὲς ἀγαθὸν ἐλάβομεν, ἵνα καὶ πρὸς τὰ μέλλοντα ἐνδοιάσωμεν· ἀλλὰ περισσεία χάριτος ἡμῖν τὰ ἀγαθά· ὥσπερ εἴ τις ὀφείλων πολλὰ, καὶ εἰς φυλακὴν ἐμβληθεὶς μετὰ γυναικὸς καὶ παίδων, εἶτα οὐ μόνον ἀπαλλαγείη τῆς φυλακῆς καὶ τοῦ χρέους, ἀλλὰ καὶ μυρία τάλαντα λάβοι, καὶ εἰς βασιλικάς αύλὰς εἰσαχθεὶς, τιμῆς ἀξιωθείη υψηλῆς καὶ βασιλέως υἱός γένοιτο. Συμπεραίνων τοίνυν τὸ νόημα, φησίν· Αρα οὖν ὡς δι᾿ ἑνὸς παραπτώματος εἰς πάντας ἀνθρώπους ἦλθεν ἡ κατάρα (ὅπερ εἶπεν ἄνω κρίμα, τοῦτο νῦν λέγων 50 παράπτωμα, τουτέστι, τὴν ἁμαρ τίαν τοῦ ᾿Αδάμ), οὕτω καὶ διὰ τοῦ δικαιώματος τοῦ ἑνὸς Χριστοῦ, εἰς πάντας ἀνθρώπους ή χάρις, διδούσα αὐτοῖς καὶ δικαίωσιν ἀντὶ τῆς ἁμαρτίας, καὶ ζωὴν ἀντὶ τοῦ θανάτου. VERS. 20. s sex aulem subintravit, ut abundaret delictum: ubi autem abundavit delictum, superabundavit gratia. › Cum ostendisset omnes ab Adamo condemnatos esse, a Christo autem conservatos, ac verisimile esset addubitare quempiam ac dicere, Quid igitur lex tot annos faciebat, si quidem Chrislus nos justificavit? respondet, quod e Lex subintravit,» pro, ad tempus lata est, non primario, neque præcipue. Cum autem subingressa esset, auctius reddidit delictum. Nam multa mandata dahat, qua omnia cum transgrederentur homines, auxerunt delictum. Particula porro, ‹ Ut, › hic non est causæ redditiva, sed eventum respicit. Sancita est enim lex ut minueret et auferret peccatum: evenit autem contrarium, per socordiam hominum, non per legis naturam. Postquam autem abundavit peccatuin per legem, per Christum gratia Dei exuberavit, nedum a peccatis liberans, sed et justificans nos, caelestes faciens, adoptausque 2 Rom. viu, 12; II Cor. x, 12. ¶ Philipp. 15, 8. 80 ηνώθημεν m. 8 ἀρχῆς 11. 80 λέγε: 0. • Ωσπερ γὰρ διὰ τῆς παρακοῆς τοῦ ἑνὸς ἀνθρώ που, ἁμαρτωλοὶ κατεστάθησαν οἱ πολλοὶ, οὕτω καὶ διὰ τῆς ὑπακοῆς τοῦ ἑνὸς δίκαιοι κατασταθήσονται οι πολλοί. ο Οὐ ταυτολογία ἐστὶν, ὡς δοκεῖ· ἀλλ' εἰπὼν ἀνωτέρω, «Ὥσπερ δι' ἑνὸς παραπτώματος, οὕτω καὶ δι᾽ ἑνὸς δικαιώματος, ο νῦν ἑρμηνεύει, τί ἦν τὸ παράπτωμα τοῦ ἑνὸς, καί φησιν, ὅτι ἡ παρ ρακοὴ, δι' ἧς «ἁμαρτωλοὶ κατεστάθησαν οἱ πολλοὶ, ο τουτέστιν, ὑπεύθυνοι κολάσει, καὶ κατάδικοι θανάτου καὶ τί ἐστι τὸ δικαίωμα τοῦ ἑνὸς, τουτέστι, Χρι στοῦ· καί φησιν, ὅτι ἡ ὑπακοὴ ἡ «μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ·, δι' ἧς ὑπακοῆς συντριβέντος τοῦ θανάτου, ἀπηλλάγημεν ἡμεῖς τῆς αὐτοῦ κατα δίκης. • Νόμος δὲ οι παρεισῆλθεν, ἵνα πλεονάσῃ τὸ πα ράπτωμα· οὗ δὲ ἐπλεόνασεν ἡ ἁμαρτία, υπερε περίσσευσεν ἡ χάρις.· Ἐπειδὴ ἔδειξε πάντας ἀπὸ μὲν τοῦ Ἀδὰμ καταδικασθέντας, ἀπὸ δὲ τοῦ Χρισ στοῦ σωθέντας, εἰκὸς δὲ ἦν τινα " ἐπαπορῆσαι καὶ εἰπεῖν· Τί οὖν ὁ νόμος τὰ τοσαῦτα ἔτη ἐποίει, είπερ ὁ Χριστὸς ἡμᾶς ἐδικαίωσε; φησίν, ὅτι «Ο νόμος παρεισῆλθεν, ἀντὶ τοῦ, πρὸς καιρὸν ἐδόθη, οὐ προ ηγουμένως οὐδὲ κυρίως· παρεισελθὼν δὲ, πλέον ἐποίησε τὸ παράπτωμα. Πολλὰς γὰρ ἐντολὰς ἐδίδου, ἂς πάσας παραβαινόντων τῶν ἀνθρώπων, ἐπλεόνασε τὸ παράπτωμα. Τὸ δὲ, ο Ινα, ο ἐνταῦθα οὐκ αἰτιολογικόν ἐστιν, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς ἀποβάσεως. Εδόθη μὲν γὰρ ὁ νόμος, ὥστε μειῶσαι καὶ ἀνελεῖν τὴν ἁμαρτίαν ἐξέβη δὲ τοὐναντίον, διὰ τὴν ῥαθυμίαν τῶν ἀνθρώ πων, οὐ τὴν τοῦ νόμου φύσιν. Ἐπεὶ δὲ ἐπλεόνασεν ἡ ἁμαρτία διὰ τοῦ νόμου, διὰ τοῦ Χριστοῦ ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ ὑπερεπερίσσευσεν, οὐ μόνον ἁμαρτιῶν ἀπαλλάξασα, ἀλλὰ καὶ δικαιώσασα, καὶ οὐρανίους Varia lectiones. οι οὖν τη. οι τινας Οι

CAP. VI. ποιήσασα, καὶ υἱοθετήσασα Θεῷ. Διδ οὐκ εἶπεν, Επε- nos in flios Dei. Propterea non dixit, Abundavit, ρίσσευσεν, ἀλλ᾽. Υπερεπερίσσευσεν, ι τὸ ἄφθονον sed, • Superabundavit, o copiam ipsius iudicans. αὐτῆς δηλῶν. • Ἵνα ώσπερ έβασίλευσεν ἡ ἁμαρτία ἐν τῷ θα νάτῳ, οὕτω καὶ ἡ χάρις βασιλεύσῃ διὰ δικαιοσύνης εἰς ζωὴν αἰώνιον ".» Ειπών, ὅτι ὑπερεπερίσσευσεν ἡ χάρις, δείκνυσι καὶ τὸ εὔλογον τοῦ πράγματος, ἵνα μὴ ἀπιστῶμεν, καί φησιν, ὅτι Εν τάξει μὲν βασιλέως ἡ ἁμαρτία ἦν· ὁ δὲ θάνατος, στρατιώτης ὑπ' αὐτῆς ο καθοπλιζόμενος. Εἰ οὖν ἡ ἁμαρτία ἐβασίλευσεν ἡμῶν, οἷόν τινα στρατιώτην ἔχουσα τὸν θάνατον, πολλῷ μᾶλλον ἡ χάρις βασιλεύσει ἐν ἡμῖν, ἐπαγομένη τὴν δικαιοσύνην, τὴν ἀναιρετικὴν τῆς ἁμαρτίας, καὶ διὰ τοῦ ἀναιρεῖν τὴν ἁμαρτίαν, συναναιροῦσα τὸν θάνατον, καὶ ζωὴν εἰσάγουσα αιώνιον. Οἱονεὶ γοῦν ἀντιπαράταξις γέγονε, καὶ ή ἁμαρτία μὲν εἶχε στρατιώτην τὸν θάνατον, ἡ δὲ χάρις τὴν δικαιοσύνην. 'Ανείλεν οὖν ἡ δικαιοσύνη τὴν βασιλίδα ἁμαρτίαν, καὶ σὺν αὐτῇ τὸν θάνατον, καὶ λοιπὸν εἰσήχθη ζωή αιώνιος. ne VERS. 21, Ut quemadmodum peccatum regnavit in mortem, sic et gratia regnet per justitiam in vitam æternam. › Cum gratiam superabundasse dixisset, monstrat porro rei convenientiam, simus increduli, inquiens: Imperatoris loco peccatum erat, mors vero miles ab ipso armatus. Si igitur peccatum dominatum est nobis, veluti quemdam militem habens mortem, multo magis gratia dominabitur in nobis, justitiam adducens, quæ peccatuin aufert, ac simul dum peccatum tollit, mortem etiam adimit, vitam afferens sempiternam. Veluti igitur contrariæ inter sese pugnantes acies " constituuntur, peccatum quidem militem habuit mortem, gratia vero justitiam. Abstulit igitur et interenit justitia imperatorem peccatum, ac una cum ipso mortem, ac in posterum introducta est vila sempiterna. • Τί οὖν ἐροῦμεν; Ἐπιμενοῦμεν τῇ ἁμαρτίᾳ, ἵνα ἡ χάρις πλεονάσῃ; Μὴ γένοιτο. Οἵτινες ἀπεθάνομεν τῇ ἁμαρτία, πῶς ἔτι ζήσομεν ἐν αὐτῇ;» Επειδή εἶπεν, ὅτι «Οπου επλεόνασεν ἡ ἁμαρτία, ὑπερεπερίσσευσεν ἡ χάρις, ο ἴσως ἄν τις εἶπεν, ὅτι Μὴ ἀπο· στῶμεν λοιπὸν ἁμαρτάνοντες, ἵνα πλείων ή χάρις δειχθῇ· τοῦτο οὖν λύει, λέγων ἀπαγορευτικῶς· «Μη γένοιτο.» ῞Οπερ ἐπὶ τῶν σφόδρα ὡμολογημένων ἀτόπων ποιεῖν εἴωθεν. Εἶτα καὶ λογισμὸν τίθησιν, G ὅτι ᾿Απεθάνομεν τῇ ἁμαρτία; διὰ τοῦ βαπτίσματος νεκροὶ πρὸς αὐτὴν γενόμενοι, ὥστε μηκέτι ὑπο ακούειν αὐτῇ· πῶς οὖν ἔτι ζήσομεν ἐν αὐτῇ, ὥστε σχέσιν ἔχειν πρὸς αὐτὴν, καὶ ὑπακούειν αὐτῇ; Εκ τούτου μανθάνομεν, ὅτι πᾶς πιστὸς νεκροῦται μὲν πρὸς τὴν ἁμαρτίαν διὰ τοῦ βαπτίσματος ῥαθυμής σας δὲ, αὐτὸς ἑαυτὸν ἀνιστᾷ, καὶ ζωοποιεί σε πρὸς ταύτην αὖθις, ὥστε συμφύρεσθαι τα αὐτῇ· ὥσπερ ὁ σπουδαῖος, ἀεὶ τὴν νέκρωσιν ταύτην συντηρεί ἑαυ τῷ, κἂν μυριάκις ἐπιτάττῃ ἐκείνη, αὐτὸς ὡς νεκρὸς οὐχ ὑπακούει. • Η ἀγνοεῖτε, ὅτι ὅσοι ἐβαπτίσθημεν εἰς Χριστὸν, εἰς τὸν θάνατον αὐτοῦ ἐβαπτίσθημεν; Συνετάφημεν οὖν αὐτῷ διὰ τοῦ βαπτίσματος εἰς τὸν θάνατον· ἵνα ὥσπερ ηγέρθη Χριστὸς ἐκ νεκρῶν διὰ τῆς δόξης τοῦ Πατρός, οὕτω καὶ ἡμεῖς ἐν καινότητι ζωής περιπα τήσωμεν.» Κατασκευάζει πῶς ἀπεθάνομεν τῇ ἁμαρτία, καί φησιν, ὅτι Διὰ τοῦ βαπτίσματος. Εἰς τὸν θάνατον γὰρ τοῦ Χριστοῦ ἐβαπτίσθημεν· τουτο ἐστιν, εἰς τὸ καὶ αὐτοὶ ἀποθανεῖν, ὥσπερ ἐκεῖνος. Ως γὰρ ὁ σταυρὸς καὶ ὁ τάφος τῷ Χριστῷ ν, οὕτω καὶ ἡμῖν τὸ βάπτισμα, εἰ καὶ μὴ ἐπὶ τῶν αὐτῶν. Αὐ τὸς μὲν γὰρ σαρκὶ ἀπέθανε, καὶ ἀνέστη· ἡμεῖς δὲ τῇ ἁμαρτίᾳ θνήσκοντες, ἀνιστάμεθα τῇ ἀρετῇ· νὰ CAPUT VI. VERS. 1, 2. • Quid ergo dicemus? Permanebimus in peccato, ut gratia exuberet? Alsit. Qui enim mortui sumus peccato, quomodo 41 adhuc vivemus in ipso?» Quia dixerat, ‹ Ubi abundavit pecca. tum, superexuberavit gratia, aliquis forsan inferre potuisset: Deinceps ergo non desistamus peccare, ut gratia eo major demonstretur; istuc ergo diluit, in.guiens per inficlationem, Absit: quod in aperte absurdis facere consuevit. Deinde ratiocinationem ponit: Quoniam, inquit, mortui sumus peccato, per baptisma mortui erga ipsum facti, ut non porro obtemperemus ei; quomodo adhuc vivemus in illo, ita ut affecti simus erga illud, eique obediamus? Hinc discimus, quod omnis sane fidelis ad peccatum mortuus est per baptisma. Segniter autem agens, ipse seipsum excitat, et denuo ad illud vivificat, ut ipsi commisceatur: quemadmodum e diverso sedulus et studiosus, hanc sibi mortem vel mortificationem nunquam non retinet atque conserval, ut etiamsi plus millies peccatum imperet, ipse tamen veluti mortuus non obsequitur. VERS. 3, 4. • An ignoratis, quod quicunque baplizati sumus in Christum, in mortem ipsius baptizati sumus? Consepulti igitur sumus per baptisma in mortem, ut quomodo Christus surrexit a mortuis per gloriam Patris, sic et nos in novitate vitæ ainbulemus. Quomodo peccato mortui simus, jam astruit, Per baptisma, inquiens. In mortem enim Christi baptizati sumus, hoc est, ut et nos sicut ille moriamur. Quod enim Christo est crux et scpulerum, id nobis est baptisma, etiamsi ad eadem utrumque non pertineat. Ipse namque carne mortuus est et resurrexit, nos autem peccato morientes resurgimos virtute: ut e sicuti Christus carne reVaria lectiones. * αἰώνιον διὰ τοῦ Ἰησοῦ Κυρίου ἡμῶν m. στοῦ 0. " οι αὐτὴν ο. οι ζωοί ο. οι συμφέρεσθα: 1. οι τοῦ Χρι

surrexit a mortuis per gloriam Patris, ο hoc est, εὥσπερ ὁ Χριστὸς ἀνέστη ἐκ νεκρῶν σαρκὶ διὰ τῆς per propriam divinitatem (nam gloria Patris est Filius), sic et nos alia resurrectione resurgamus, nova scilicet vivendi ratione Cum enim fornicator di temperans, ecce mortem et resurrectionem, vitio in homine moriente, ac virtute resurgente et reviriscente. Vers. 5, 6. ‹ Si enim cómplantati sumus similiIndini mortis ipsius, simul et resurrectionis erimus: hoc seientes, quod vetus noster homo simul crucifixus est, ut destruatur corpus peccati, ut ultra non serviamus peccato. Non dixit, quod Communicaverimus similitudini mortis ejus, verum ‹ Complantati sumus, plantationis nomine fructum qui ex ea provenit adumbrans. Corpus enim Domini in terra sepultum salutis fructum protulit. Quia autem nos in aqua, ille vero in terra sepultus est, et nos quidem quoad peccatumn, ille vero quatenus ad corpus; idcirco non dixit, Morti, sed. Similitu diui mortis. Proinde et resurrectionis consortes erimus, vitæ æternæ hæreditatein possessuri, proplerea quod eam quæ in 42 operibus bonis conșistit resurrectionem prius repræsentavimus. Etenim • velus noster homo, id est, malitia, c simul crucifixus est, › hoc est, perinde ut corpus Christi, in baptismate sepultus est, ut aboleatur corpus peccati, › id est, sive vitium ex variis partibus compositumn ac tanquam in unum corpus coalescens, sive corpus nostrum ad peccandum proclive: propterea infert, ‹ Ut non ultra inserviamus peccato. › Yolo enim, inquit, ipsum esse mortuuin, Don ut destruatur, sed ne percet. Vers. 7. ‹ Qui enim mortuus est, justificatus est s peccato.» De quolibet homine hoc ait: Quemadmodum e qui vita functus est, justificatus est a peccato,» hoc est, absolutus est, liberatus est: ita et în qui baptizatus et mortuus es peccato, p.ortuus et persevera. δόξης τοῦ Πατρός, τουτέστι, διὰ τῆς οἰκείας θειότη του (δόξα γὰρ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱός)· οὕτω καὶ ἡμεῖς ἑτέραν ἀνάστασιν ἀναστῶμεν, τὴν κοινὴν πολιτείαν. Ὅταν γὰρ ὁ πόρνος γένηται σώφρων, ἰδοὺ θάνατος καὶ ἀνάστασις, τῆς κακίας θανού - σης, καὶ τῆς ἀρετῆς ἀναστάσης καὶ ζώσης ἐν τῷ ἀνθρώπῳ. • Εἰ γὰρ σύμφυτοι γεγόναμεν τῷ ὁμοιώματι τοῦ θανάτου αὐτοῦ, ἀλλὰ καὶ τῆς ἀναστάσεως ἐσόμεθα· τοῦτο γινώσκοντες, ὅτι ὁ παλαιός ἡμῶν ἄνθρωπος συνεσταυρώθη, ἵνα καταργηθῇ τὸ σῶμα τῆς ἁμαρ τίας, τοῦ μηκέτι δουλεύειν ἡμᾶς τῇ ἁμαρτία.» Οὐκ εἶπεν, ὅτι Ἐκοινωνήσαμεν τῷ ὁμοιώματι τοῦ θανά του αὐτοῦ, ἀλλὰ, ο Σύμφυτοι γεγόναμεν, ο τῷ τῆς φυτείας ὀνόματι τὸν ἐκ ταύτης καρπὸν αἰνιξάμενος. Ταφὲν γὰρ τὸ σῶμα τοῦ Κυρίου ἐν τῇ γῇ, καρπόν σωτηρίας ἤνεγκεν. Ἐπειδὴ δὲ ἡμεῖς μὲν ἐν ὕδατι, ἐκεῖνος δὲ ἐν τῇ γῇ ἐτάφη· καὶ ἡμεῖς μὲν τῇ ἁμαρ τίᾳ, ἐκεῖνος δὲ τῷ σώματι· διὰ τοῦτο οὐκ εἶπε, Τῷ θανάτῳ, ἀλλὰ, ο Τῷ ὁμοιώματι τοῦ θανάτου.» Καὶ τῆς ἀναστάσεως οὖν κοινωνοὶ ἐσόμεθα, ζωήν αἰώνιον καὶ αὐτοὶ κληρονομοῦντες, διὰ τοῦ τὴν ἐν τοῖς ἀγαθοῖς ἔργοις ἀνάστασιν ἐπιδείξασθαι. ι Καὶ γὰρ ὁ παλαιὸς ἡμῶν ἄνθρωπος, τουτέστιν, ἡ κακία. συνεσταυρώθη, τουτέστιν, ὁμοίως τῷ σώματι τοῦ Χριστοῦ, ἐν τῷ βαπτίσματι ἐτάφη, ο ἵνα καταργηθῇ τὸ σῶμα τῆς ἁμαρτίας,» τουτέστιν, ἤτοι ἡ ἀπὸ δια φόρων μερῶν συγκειμένη κακία, καὶ ὥσπερ ἐν σῶμα οὖσα, ἢ καὶ τὸ σῶμα ἡμῶν τὸ ἁμαρτητικόν. Διὸ ἐπιφέρει· «Τοῦ μηκέτι δουλεύειν ἡμᾶς τῇ ἁμαρ τίχ. ο Βούλομαι γὰρ, φησὶν, αὐτὸ εἶναι νεκρὸν, οὐχ ἵνα ἀφανισθῇ, ἀλλ᾽ ἵνα μὴ ἁμαρτάνῃ. «Ο γὰρ ἀποθανών δεδικαίωται ἀπὸ τῆς ἁμαρ τίας. * Περὶ παντὸς ἀνθρώπου τοῦτό φησιν, ὅτι ὥσπερ ι ὁ ἀποθανών δεδικαίωται ἀπὸ τῆς ἁμαρτίας ο τουτέστιν, ἀπολέλυται, ἠλευθέρωται· οὕτω καὶ σὺ ὁ βαπτισθείς, καὶ νεκρωθεὶς τῇ ἁμαρτίᾳ, μένε νεκρός. • Εἰ δὲ ἀπεθάνομεν σὺν Χριστῷ, πιστεύομεν ὅτι καὶ συζήσομεν αὐτῷ· εἰδότες ὅτι Χριστὸς ἐγερθεὶς ἐκ νεκρῶν, οὐκέτι ἀποθνήσκει· θάνατος αὐτοῦ οὐκέτι κυριεύει. Ο γὰρ ἀπέθανε, τῇ ἁμαρτίᾳ ἀπέθανεν ἐφάπαξ· δ δὲ τῇ. ζῇ τῷ Θεῷ. Οὕτω καὶ ὑμεῖς λογίζε σθε, ἑαυτοὺς νεκροὺς μὲν εἶναι τῇ ἁμαρτίᾳ, ζώντας δὲ τῷ Θεῷ ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν. Δοκεῖ παλιλλογεῖν, ἀλλ' οὐκ ἔστι. Καὶ γὰρ ἀνωτέρω μὲν, περὶ τοῦ ἀεὶ δεῖν νεκροὺς μένειν ἡμᾶς τῇ ἁμαρτίᾳ, ἔλεγε· νῦν δὲ, περὶ τοῦ ἀεὶ ἔχειν ἐν ἑαυ τοῖς τὴν ἀνάστασιν τῆς κατὰ Θεὸν πολιτείας. Εἰ γὰρ ἀπεθάνομεν σὺν Χριστῷ διὰ τοῦ βαπτίσματος, π στεύομεν, ὅτι καὶ τὴν ἐν καινότητι ζωῆς ἀνάστασιν ἕξομεν ἀεὶ παροῦσαν ἡμῖν. Καὶ γὰρ ὁ Χριστὸς ἐγερθεὶς, ἀεὶ ζῇ, οὐκέτι ἀποθνήσκων. Καὶ ἐκεῖνο γὰρ, • Ο ἀπέθανε, τῇ ἁμαρτίᾳ ἀπέθανε, τοῦτ' VER. 8-11,. Si autem mortui sumus cum Christo, credimus quod et simul vivemus cum ipso: scientes quod Christus resurgens a mortuis, porro pon meritur; mors illi ultra non dominabitur. Quod enim mortuus est, peccato mortnus est semet: quod autem vivit, vivit Deo. Sic et vos existimate sos mortuos quidem esse peccato, viventes autem Deo, in Christo Jesu Domino nostro. › Reiterare idem videtur, at secus se res habet. Supra enim dicebat, qund oporteret nos peccato semper manere mortuos: nunc autem verba facit de resurrectione novæ vitæ, quam secundum Deum nos semper hahere convenit. Si enim mortui sumns cum Christo Jyer baptisma, credimus quod et resurrectionem, quæ in novitate vitæ consistit, obtinebimus apud jos semper mauentem. Nam et Christus excitatus, in sempiterna sæcula vivit, new amplius moriturus. ἔστι, διὰ τὴν ἁμαρτίαν τὴν ἡμετέραν, καὶ εὐχ να θεότητος m. 1. γινομένη m. Varia lectiones.

EXPOSITIO IN EPIST. AD ROM. - CAP. VI. ὑπεύθυνος ὧν τῷ θανάτῳ. «Ο δὲ ζᾖ, ζῇ τῷ Θεῷ·» Α. Etenim illud, • Quod mortuus est, peccato moruius τουτέστι, τῇ θείᾳ δυνάμει. Ζῇ γὰρ ἀεὶ ἐν τῇ δυνά μει τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός. Ἐπειδὴ δὲ δεύτερον οὐκ ἀποθνήσκει Χριστός, οὐδὲ ἡμεῖς δεύτερον θάνατον διὰ ἑτέρου βαπτίσματος ἔχομεν. Μένωμεν τοίνυν ἐπὶ τῶν προτέρων, τουτέστι, τοῦ θανάτου μὲν τῆς ἁμαρτίας, ἀναστάσεως δὲ τοῦ κατὰ Θεὸν βίου. Τοῦτο δὲ γενήσεται ἡμῖν, ο Ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ,» τους ἐστιν, ἐν τῇ συμμαχίᾳ ἐκείνου. Ο γὰρ νεκρούς ὄντας ἀναστήσας, πολλῷ μᾶλλον ζῶντας ἐν τῇ ζωῇ συντηρήσει. • Μὴ οὖν βασιλευέτω ἡ ἁμαρτία ἐν τῷ θνητῷ ϋ τῶν σώματι, εἰς τὸ ὑπακούειν αὐτῇ ἐν ταῖς ἐπι· θυμίαις αὐτοῦ ".» Δεικνύς, ὅτι οὐ βίᾳ καὶ • ἀνάγκη κατεχόμεθα ὑπὸ τῆς κακίας, ἀλλ' ἐχόντες, οὐκ εἶπε, Μὴ τυραννείτω, ἀλλὰ, «Μὴ βασιλευέτω· ν βασιλεία γὰρ, ἑκόντων ἐστὶν ἐπιστασία. Εἰπὼν δὲ, • Ἐν τῷ θνητῷ ὑμῶν σώματι, ο ἔδειξε δύο ταῦτα· ἐν μὲν, ὅτι οὔτε τὰ ἡδέα τοῦ σώματος, μόνιμα (θνητὸν γὰρ ἐστιν), ὥστε οὐ δεῖ χαρίζεσθαι αὐτῷ ἐν τούτοις· οὔτε τὰ ἐπίπονα παραμένει· ὥστε οὐ δεῖ φεύγειν τὰ λυπηρὰ, καὶ τοὺς πρὸς τὰς ἡδονὰς ἀγῶνας. Δεύτερον δὲ, ὅτι ἀναμιμνήσκει ἡμᾶς, ὅτι ἡ θνητότης ἐξ ἁμαρτίας. Μηκέτι οὖν δουλεύσης 10 απο τῇ, τῇ θάνατον ἐπεισαγούσῃ. Πῶς δὲ βασιλεύει ἡ ἁμαρτία; Ἐὰν ὑπακούσωμεν αὐτῇ ἐν ταῖς ἐπιθυμίαις τοῦ σώματος. Ὥστε οὐ τὸ σῶμα φύσει βλά πτει, ἀλλὰ τὸ ὑπακούειν τῇ ἁμαρτία. Ορα δὲ τὴν χάριν τοῦ Χριστοῦ, πῶς ὁ μὲν Ἀδὰμ ήμαρτε, καίτοι μὴ θνητὸν ἔχων σῶμα· ἡμεῖς δὲ ἐν θνητῷ σώματι περιγενόμεθα [γ. περιγιν.] τῆς ἁμαρτίας. est, › hoc est, propter peccatum nostrum, cum minime morti obnoxius esset. Quod autem vivit, vivit Deo, › id est, divina potentia. Vivit enim semper in virtute et potentia Dei et Patris. Quia autem Christus secundo non moritur, neque nos secundam mortem per alterum baptisma habemus. Maneamus igitur in prioribus, hoc est, in morte quidem peccati, in resurrectione autem vitæ que est secundum Deum. Hoc autem continget nobis, • In Christo Jesu, id est, auxilio illius. Qui enin nos mortuos excitavit, multo magis viventes in vita conservabit. VERS. 12. «Non ergo regnet percatum in mortali vestro corpore, ut obediatis ipsi in cupiditatibus ipsius.» Ostendens quod non vi aut necessitate a vitiis detinemur, sed nostra sponte, non dixit, Tyrannidem non exerceat, sed, Ne regnet.» Re gnum enim est voluntariorum principatus. Cum autem dixit, ‹ In mortali vestro corpore, duo hæc indicavit: alterum, quod neque suavia corpori stabilia sint 43 (morti siqui«lem est obnoxium): quare non est cur istiusmodi voluptatibus tradatur corpus, neque difficilia ac laboriosa perpetuo maneant: hinc tristia baudquaquam sunt fugienda, neque certamina, quæ nobis adversus voluptates sunt ineunda; alterum est, quod nobis ad menoriam revocat ac docet mortalitatem ipsam ex peccato esse. Non igitur in posterum illi inservias,. mortem scilicet afferenti. Quo igitur modo regnat peccatum? Si obedierimus ei in cupiditatibus corporis. Itaque corpus sua natura haud nocet, sed obedire peccato. Observa hic Christi gratiam, quod Adam quidem peccarit, etiamsi corpus mortale non habuit: nos vero in corpore mortali peccatum superamus. $1 • Μηδὲ παριστάνετε τὰ μέλη ὑμῶν ὅπλα ἀδικίας τῇ ἁμαρτίᾳ, ἀλλὰ παραστήσατε ἑαυτοὺς τῷ Θεῷ ὡς ἐκ νεκρῶν ζῶντας, καὶ τὰ μέλη ὑμῶν ὅπλα δικαιο σύνης τῷ θεῷ.» Ποῦ εἰσιν οἱ Μανιχαίοι, σε λέγοντες τὸ σῶμα φύσει πονηρόν; ὅπλον γάρ ἐστι· τὸ δὲ ὅπλον, μέσον ἀρετῆς καὶ κακίας. Τῷ στρατιώτῃ ἡ μάχαιρα ὅπλον ὑπὲρ τῶν πολιτῶν· τῷ λῃστῇ, ἡ μά χαιρα ὅπλον κατὰ τῶν πολιτῶν. «Μὴ παριστάνετε τὰ μέλη ὑμῶν ὅπλα ἀδικίας τῇ ἁμαρτίᾳ,» Ο γὰρ ἁμαρτάνων, ἀδικεῖ μὲν καὶ τὸν πλησίον πολλάκις, πάντοτε δὲ ἑαυτόν. ο 'Αλλὰ τῷ Θεῷ παραστήσατε, ο ἐννοήσαντες τὸ μέσον τοῦ Θεοῦ καὶ τῆς ἁμαρτίας, καὶ ὑπὸ τίνι βέλτιον τάττεσθαι καὶ βασιλεύεσθαι, ἆρα τῇ νεκρωσάτῃ ἁμαρτίᾳ, ἢ τῷ ζωώσαντι Θεῷ. • Οπλα δὲ δικαιοσύνης τὰ μέλη, εἰπὼν, ἅμα μὲν δείκνυσιν, δ καὶ ἀνωτέρω είρηται, ὅτι οὐ πονηρὸν τὸ σῶμα, εἴ γε ὅπλον δικαιοσύνης δύναται γενέσθαι· ἅμα δὲ, ὅτι καὶ πόλεμος ἐφέστηκε, καὶ δεῖ ὑπὸ Θεῷ στρατηγῷ 18 εἶναι, καὶ τὰ ὅπλα ὑπὲρ τῆς ψυχῆς του θέναι. • Αμαρτία γὰρ ὑμῶν οὐ κυριεύει. Οὐ γὰρ ἐστε VERS. 13. Ο Ne exhibeatis membra vestra arma iniquitatis peccato, sed exhibete vos ipsos Deo Lanquam ex mortuis viventes, et membra vestra arma justitiæ Deo., Ubi Manichæi qui corpus natura pravum dicunt? armorum enim hic nomine censetur; arma vero, media inter virtutem et vitium. Militi, ensis est instrumentum pro civibus; prædoni, gladius instrumentum est contra cives. Ne exhibete igitur membra vestra arma injustitiæ peccato.» Qui enim peccat, injuriam sane infert; proximo sape, sibi vero semper. • Sed ex bibete vos ipsos Deo, › expendentes quantum interest inter Deum et peccatum, et utri melius sit subjici et gnbernari, occidenti peccato, an vivificanti Deo. Dicens autem, «Membra, arma justitiæ, ο partitn ostendit, id quod supra dictum est, quod corpus non est pravum, siquidem justitiæ arma sive instrumentum fieri possit partim quod et prælium instet, atque oporteat uos sub Deo imperatore esse, nec non arma pro anima nostra sumere. VERS. 14,. Peccatum enim vobis non dominaVaria lectiones. · αὐτῆς Θ.· οὐδὲ ο. 10 δουλεύσωμεν ο. " παριστάνετε οὖν …. 10 στρατηγόν ο.

hitur. Non enim estis sub lege, sed sul gratia. ο ὑπὸ νόμον, ἀλλὰ ὑπὸ χάριν.» Τὸ σῶμα, φησίν, Corpus, inquit, vestram ante Christi adventum a peccato facile expugnari potuit. Neque enim Spiritus aderat qui succurreret, neque baptisma quod mortificare posset. Propterea et lex præcipiens et suggerens quid agendum esset, nihil perficiebat. Post Christi autem adventum lucta facilior est reddita: ideoque certamina majora, ceu auxilio ampliori nobis suppeditato. Non dominabitur igitur nobis peccatum, nisi nimium nos ipsi subdiderimus. Non enim est lex quæ jubet tantum, nihil autem auxilii præbet, verum gratia, quæ et priora peccata remittit, et adversus futura munit. R VERS. 15, 16: • Quid igitur? Peccabimus, quoniam non sumus sub lege, sed sub gratia? Absit. An nescitis quod cui exhibetis vos ipsos servos ad obedientiam, servi estis cui obeditis, sive peccati ad mortem, sive obedientiæ ad justitiam? › Ubique oljectiones 44 has suspectas liabet: ideo et producit et diluit, quemadmodum et hanc ad quam respondet, dicens, • Absit. Deinde ostendit quod facile nobis sit non peccare. Cogitate enim apud vos utrum sit commodius servos vos esse peccati, vestra sponte illi subjectos (hoc enim indicat per verbum Exhibete»), et lucrari mortem, höç est, nullis unquam sæculis finiendum supplicium (nam Adami peccatum mortem peperit corporalem, et quæ dissolvitur: peccatum autem quod nunc est, æternæ morti, pœnæ nimirum sempiternæ tradit hominem ) an servire Deo, et jus- c titiam aliaque ex hac promanantia bona lucrari. VERS. 17. «Gratia autem Deo. quoniam eratis servi peccati, obedistis autem ex corde in eam formam doctrinæ in quam traditi estis. - Gratia Deo. Non enim erat bumanarum virium quod nos ab illis malis liberamur, sed plane divini auxilii: propterea et gratos vos esse oportet. Porro non estis coacti, sed sponte ex animo obedistis. Proinde ne retrocurratis ad id quod deterius est, ຄ quo̟ non inviti destitistis. Monstrans autem, quod etiamsi ipsi accesserint, totum tamen isthuc divine gratiæ opus sit, adjecit, «Traditi estis, est, a Deo in eam doctrinæ formam perducti estis. Que vero istæc forma doctrinæ est? Recte et cum optima conversatione vitam ducere. hoc VERS. 18, 19. «Liberali autem a peccato, servi facti estis justitiæ. Humanum quiddam dico propter infirmitaten, carnis vestræ. Sicut enim exhibuistis membra vestra serva immunditiæ et iniquitati ad iniquitatem, ita nunc exhibete membra vestra serva justitiæ ad sanctificationem. Duo ista benefleia a Deo aecepistis, et quod liberati estis a tanta turpitudine, et quod servi facti estis justitiam: quod sumino vobis est honori. Cum autem dicere vellet, In quantum servi fuistis peccati, in tantum nune inservite Deo, antevertens hoc, • Humanum, › τὰ τοῦτο ο. 16 μηδὲ υ. 10 εδουλώθητε ο. ὑμῶν, πρὸ μὲν τῆς τοῦ Χριστοῦ παρουσίας, εὐκαταγώνιστον ἦν τῇ ἁμαρτίᾳ. Οὔτε γὰρ Πνεῦμα παρήν τὸ βοηθοῦν, οὔτε βάπτισμα τὸ νεκρῶται δυνάμενον. Διὸ καὶ ὁ νόμος ὑπαγορεύων τὰ πρακτέα, οὐδὲν ἤνυεν· ἐλθόντος δὲ τοῦ Χριστοῦ, τὰ παλαίσματα εὐκολώτερα γέγονε· διὸ καὶ μείζω τὰ ἀγωνίσματα, ὡς μείζονος βοηθείας δεδομένης ἡμῖν. Οὐ κυριεύσει οὖν ἡ ἁμαρτία ἡμῶν, ἐὰν μὴ σφόδρα ἑαυτοὺς ὑποκατακλίνωμεν. Οὐ γάρ ἐστι νόμος ὁ κελεύων μόνον, μηδεμίαν δὲ βοήθειαν διδούς, ἀλλὰ χάρις, ἡ καὶ τὰ πρότερα αμαρτήματα ἀφιεῖσα, καὶ πρὸς τὰ μέλο λοντα ἀσφαλιζομένη. • Τί οὖν; ἁμαρτήσομεν, ὅτι οὐκ ἐσμὲν ὑπὸ νόμον, ἀλλ᾽ ὑπὸ χάριν; Μὴ γένοιτο! Οὐκ οἴδατε ὅτι ᾧ παρ ιστάνετε ἑαυτοὺς δούλους εἰς ὑπακοὴν, δοῦλοί έστε ᾧ ὑπακούετε, ήτοι αμαρτίας εἰς θάνατον, ἢ ὑπακοῆς εἰς δικαιοσύνην;: Πανταχοῦ τὰς ἀντιθέσεις ταύτας ὑποπτεύει, καὶ διὰ τοῦτο παράγει καὶ λύει, ὥσπερ καὶ ταύτην, εἰπών·. Μὴ γένοιτο!» Εἶτα δείκνυσιν, ὅτι εὔκολον ἡμῖν τὸ μὴ ἁμαρτάνειν. Εννοήσατε γὰρ ποῖον κρεῖττον, δούλους εἶναι ἁμαρτίας εκόντας ὑπαγομένους ταύτῃ (τοῦτο γὰρ δηλοῖ διὰ τοῦ, • Παριστάνετε),» καὶ κερδαίνειν τὸν θάνατον, τουτἐστι, τὴν ἀθάνατον κόλασιν (ἡ μὲν γὰρ τοῦ ᾿Αδάμ ἁμαρτία, θάνατον σωματικὸν καὶ λυόμενον ἔτεκεν· ἡ δὲ νῦν ἁμαρτία, θανάτῳ αἰωνίῳ, τῇ κολάσει, φημί, τὸν ἄνθρωπον παραδίδωσιν), ἢ ὑπακούειν Θεῷ, καὶ δικαιοσύνην κερδαίνειν, καὶ τὰ ἐκ ταύτης ἀγαθά. • Χάρις δὲ τῷ Θεῷ, ὅτι ἦτε δοῦλοι τῆς ἁμαρτίας, ὑπηκούσατε δὲ ἐκ καρδίας εἰς ὃν παρεδόθητε τύπον διδαχῆς, -- ι Χάρις τῷ Θεῷ. Οὐκ ἀνθρωπίνης γὰρ ἰσχύος, τὸ 18 ἀπαλλαγῆναι ἡμᾶς ἐκείνων τῶν κακῶν, ἀλλὰ θείας· διὸ καὶ εὐχαριστεῖν δεῖ. Οὐκ ἠναγκάσθητε δὲ, ἀλλ᾽ ἐκόντες ἐν καρδίᾳ ὑπηκούσατε. Ὥστε μὴ εἰ παλινδρομήσητε ἐπὶ τὸ χεῖρον, οὗ ἐκόντες ἀπέστητε. Δεικνύων δὲ, ὅτι εἰ καὶ αὐτοὶ προσῆλθεν, ἀλλ' ὅμως τῆς τοῦ Θεοῦ χάριτος τὸ πᾶν, προσέθηκε τὸ, «Παρεδόθητε·· τουτέστιν, Ὑπὸ Θεοῦ ὡδηγή θῆτε εἰς τὸν τύπον τῆς διδαχῆς. Τίς δὲ ὁ τύπος τῆς διδαχῆς; Τὸ ὀρθῶς ζῆν, καὶ μετὰ πολιτείας ἀρίστης. • Ελευθερωθέντες δὲ ἀπὸ τῆς ἁμαρτίας, εδουλώ θητε τῇ δικαιοσύνῃ. Ανθρώπινον λέγω, διὰ τὴν ἀσθένειαν τῆς σαρκὸς ὑμῶν. Ωσπερ γὰρ παρεστή σατε τὰ μέλη ὑμῶν δοῦλα τῇ ἀκαθαρσίᾳ καὶ τῇ ἀνομίᾳ εἰς τὴν ἀνομίαν· οὕτω νῦν παραστήσατε τὰ μέλη ὑμῶν δοῦλα τῇ δικαιοσύνῃ εἰς ἁγιασμόν. ο Δύο ταῦτα εὐεργετήθητε παρὰ τοῦ Θεοῦ, τό τε ἐλευ θερωθῆναι τῆς τοσαύτης αἰσχύνης, καὶ τὸ δουλε θῆναι τῇ δικαιοσύνῃ· ὅπερ ἐστὶ δόξης ἀπολαῦσαι πολλῆς. Μέλλων δὲ εἰπεῖν, ὅτι Οσον ἐδουλεύσατε 10 τῇ ἁμαρτία, δουλεύσατε τῷ Θεῷ· προλαβών φησιν· Varia lectiones.

EXPOSITIO IN EPIST. AD HOM. CAP. VII. • Ανθρώπινον λέγω· τουτέστιν, Ευτελές, μικροπρε- inquit, c dico, πως, σύμμετρον τῇ ἀσθενείᾳ ὑμῶν. Ἔδει μὲν γὰρ πολλαπλάσιον τὸ μέτρον τῆς δουλείας ἐπιδείκνυσθαι τῷ Θεῷ, ἤπερ 10 τῇ ἁμαρτία· ὅμως δ' οὖν διὰ τὴν ἐσθένειαν κἂν τὸ ἴσον εἰσενέγκατε. Ορα δὲ, πῶς ἐναργέστατα τὴν ἐθελοδουλείαν ἡμῶν ἐδήλωσεν, εἰπών· «Ωσπερ γὰρ παρεστήσατε τὰ μέλη ὑμῶν δοῦλα.» Αὐτοὶ γὰρ, φησὶν, ἑαυτοὺς αἰχμαλωτίζον τες, υποχειρίους παρεστήσατε τῇ ἀκαθαρσία, τουτ έστι, μοιχεία, πορνείᾳ, ἀῤῥητοποιία· καὶ τί περὶ μόνης ἀκαθαρσίας λέγω· πάσῃ ἀνομίᾳ, καθολικώτερον ποιῶν τὸν λόγον. Τὸ δὲ, «Εἰς τὴν ἀνομίαν, ο τοῦτ' ἔστιν, εἰς τὸ ἐπιπλέον ἀνομεῖν. Οὐ γὰρ ὁπο ηνίκα τινὰ ἁμαρτίαν ἐποιήσατε, ἵστασθε ἄχρι ταύτης, ἀλλ᾽ ὑπέκκαυμα ταύτην ἔχετε εἰς τὸ ἐπὶ πλέον ἀνο-: μεῖν. Τῷ ἴσῳ τοίνυν μέτρῳ παραστήσατε τὰ μέλη ὑμῶν δοῦλα τῇ δικαιοσύνῃ ", τουτέστι, πάσῃ ἀρετῇ, ὥστε ἐν σωφροσύνῃ καὶ ἁγιασμῷ διάγειν, ἀντὶ τῆς προτέρας ἀκαθαρσίας. . Ὅτε γὰρ ἦτε δοῦλοι τῆς ἁμαρτίας, ἐλεύθεροι ἦτε τῇ δικαιοσύνῃ. Τίνα οὖν καρπὸν εἴχετε τότε, ἐφ' οἷς νῦν ἐπαισχύνεσθε; Τὸ γὰρ τέλος ἐκείνων, θάνατος. ο Οτε ἐν κακίᾳ ἐζῆτε, φησὶν, ἀπολελυμένοι ἦτε ἀπὸ τῆς δικαιοσύνης, μὴ ὑποτεταγμένοι αὐτῇ, μηδὲ θέλοντες δουλεύειν ὅλως αὐτῇ, ἀλλ' ἐλευθεριά ζοντες ἀπὸ ταύτης. Οὐκοῦν καὶ νῦν δουλεύοντες τῇ δικαιοσύνῃ, μηδόλως ὑποτάσσεσθε τῇ ἁμαρτία. Και τοι τί ἐκαρποῦσθε ἀπὸ τῆς ἀκαθαρσίας; Οὐδὲν, ἀλλ' ἡ αἰσχύνην· καὶ τί λέγω αἰσχύνην; θάνατον… Τὸ γὰρ τέλος ἐκείνων, θάνατος· καὶ σωματικὸς μὲν πολλάκις, πάντως δὲ ψυχικός. ᾿Αλλὰ τοῦ μὲν θανά του ἀπηλλάγητε διὰ τῆς χάριτος τοῦ Χριστοῦ· ἡ δὲ αἰσχύνη, επωφελῶς ἔτι παραμένει· νῦν γὰρ ἐπαι σχύνεσθε ἐπὶ τούτοις. • Νυνὶ δὲ ἐλευθερωθέντες ἀπὸ τῆς ἁμαρτίας, δου λωθέντες δὲ τῷ Θεῷ, ἔχετε τὸν καρπὸν ὑμῶν εἰς ἁγιασμόν· τὸ δὲ τέλος, ζωὴν αἰώνιον. Τὰ γὰρ ὀψώ για τῆς ἁμαρτίας, θάνατος· τὸ δὲ χάρισμα τοῦ Θεοῦ, ζωὴ αἰώνιος ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν.» Τῶν τῆς ἁμαρτίας ἔργων ὁ καρπός, αἰσχύνη τῆς δικαιοσύνης ὁ καρπός, ἁγιασμὸς, καὶ καθαρότης, καὶ ἀγνεία. Το τέλος ἐκείνων, θάνατος· τὸ τέλος ταύτης, ζωὴ αἰώνιος. • Τὰ γὰρ ἀψώνια τῆς ἁμαρ. τίας, θάνατος.» Οψώνιον λέγεται, τὸ τοῖς στρατιώ ταις παρὰ τοῦ βασιλέως διδόμενον σιτηρέσιον. Καὶ ὑμῖν οὖν δουλεύουσιν ἐδίδου, φησὶν, ἡ ἁμαρτία ἀγώνιον καὶ ἀντιμισθίαν τῆς δουλείας, τὸν θάνατον. • Τὸ δὲ χάρισμα τοῦ Θεοῦ. ὁ Οὐκ εἶπεν, Ἡ ἀντιμισθία ἡ παρὰ τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ, «Τό χάρισμα. Οὐ γὰρ ἀμοιβὴν καὶ ἀντίδοσιν πόνων ἐλάβετε, ἀλλὰ χάριτι ταῦτα πάντα 1 ἐγένετο ἐν Χριστῷ Ἰησοῦν αὐτὸς γὰρ ταῦτα ἐνήργησεν. • Η ἀγνοεῖτε, ἀδελφοί (γινώσκουσι γὰρ νόμον hoc est, exiguum quiddam, humile, imbecillitati vestræ consonum. Oportebat quidem multo majorem esse servitutis mensuram quæ Deo erat exhibenda, quam quæ peccato: attamen propter infirmitatem vestram, æqualem saltem exhibete. Animadverte autem, quam apertissime, nec non summa perspicuitate voluntariam nostram servitutem iudicarit, inquiens: • Sicut enim menbra vestra exhibuistis serva. Ipsi enim vos ipsos captivantes, subjecistis vos impuritati, hoc est, adulterio, fornicationi, rerum nefariarum patratio ni: et quid de sola impuritate verba facio? omni potius iniquitati, ut universum dicam. Quod autem ait ‹ Ad iniquitatem, hoc est, ad legem ulterius violandam. Nam post patratumn aliquod a vobis peccatumn, hic non conquiescitis, 45 sed augendum iniquitatis vestræ modum, hoc ipsum vobis est in fomitem. Pari itaque mensura exhibete menibra veslia serva justitia, id est, omni virtuti, ut in temperantia et sanctificatione vitam ducatis pro priori impuritate. VERS. 20, 21.. Cum enim servi essetis peccati, liberi fuistis justitiæ. Quem igitur fructum habebatis tum in illis in quibus nune erubescitis? finis enim illorum mors est. › Quando in vitiis et malitia vivebatis, inquit, eratis plane a justitia soluti, nou subjecti ei, recusantes ipsi omnino servire, sed ab ea in libertatem vos vindicantes. Quare nunc servientes justitiæ, non omnino subjiciamini peccato. At vero quid fructus et commodi ex impuritate habuistis? Nihil, præter ignominiam, et quid dico ignominiam? mortem: ‹ finis enim illorum mors; › corporis quidem sæpenumero, animæ vero omnino, Verum a morte liberati estis per gratiam Christi, pudor vero adhuc commode sane remanet: nunc enim pudel vos istorum scelerum. vita VERS. 22, 23. Nunc vero liberali a peccato, servi autem facti Deo, habetis fructum vestrum in sanctificationem, Anem vero vitam æternam. Stipendium enim peccati, mors: donum autem Dei, æterna in Christo Jesu Domino nostro. › Operum peccati fructus est pudor: justitiae fructus sanctiBeatio, et puritas, et castitas. Finis illorum, uiors; finis hujus vita æterna. Stipendia enim peccati, mors.. Stipendium dicitur cibarium militibus ab imperatore datum. Vobis igitur sibi servientibus peccatum elargiebatur, inquit, stipendium et servitutis mercedem, mortem.: Donum autem Dei. Non dixit,!Merces quæ est a Deo, sed Donum. › Non enim retributionem et remunerationem laborum vestrorum accepistis, sed ex gratia hæc omnia con tigerunt in Christo Jesu: ipse enim hæc est operatus. CAPUT VII. VERS. 1-3. «Αu ignoratis, fratres (scientibus 10 έπερ Ο. 17 μᾶλλον ο. 18 ἁγιωσύνῃ 0. Varia lectiones. 19 πάντα 111.

enim legem loquor ) quod lex dominatur in hominem quanto tempore vivit? Nam quæ sub viro est n.ulier, viventi viro alligata est ex lege: si autcm mortuus fuerit vir, soluta est a lege viri. Vivente itaque viro, adultera vocabitur, si fuerit cum alio viro. Si autem mortuus fuerit vir, libera est, ut nou sit adultera, si fuerit cum alio viro. › Morali prætermissa, ad dogmaticam instituendi rationein transit, ostendens quod non amplius debeant esse sub lege. Etenim lex, inquit, quam et vos lenetis, dominatur in hominem tantisper dum vixerit: defunctis enim non amplius sancitur. Itaque 46 et vos illi mortui estis, vobisque deinceps non amplius dominatur. Porro hoc in principio quidem s.c immuit; deinceps vero id ipsum alias dicit, quod scilicet, marito mortuo, mulieri copia facta est, ut alteri copulari queat. Proinde et hic quidem lex viro assimilatur, vos autem uxori. Deinde consectarium erat dicere: Itaque, fratres, non dominatur vobis lex, siquidem est mortua: verum hunc ad modum non dixit, ne offenderet Judæos; sed mortuam uxorem introduxit, hoc est, ipsos, ut ita duplici libertate fruantur. Nam si mortuo marito mulier liberata est a potestate legis, multo magis asserta est in libertatem, quando et ipsa mortua esse cernitur. VERS. 4. • Itaque, fratres mei, mortificati estis et vos legi, per corpus Christi, ut sitis alterius, qui ex mortuis resurrexit, ut fructificemus Deo. › Si vita defuncti estis, inquit, non estis sub lege. Si enim mortuo marito non amplius ejus lege tebetur uxor, multo magis ipsa mortua liberata est a jugo legis. Oliserva hic sapientiam, uti ostendit, ´ipsam quidem legem velle ut ab ipsa deficiant. Liberati estis igitur et vos a lege per corpus Christi crucifixi et occisi pro nobis. Corpus enim illud propterea occisum est, ut vos moriamini quidem legi, jungamini vero alteri qui pro vobis mortem obiit, et postea excitatus est. Lex enim mortua non amplius vivit: Christus vero vita defunctus vivit. Quocirca non est data vobis potestas ab isto vivente desciscendi. Ecquid inde lucri? Ut fructum feramus Deo, hoc est, Ut ex hac copula qua Christo juncti sumus, liberos progeneremus Deu, nempe bona opera, VERS. 5. Quando enim eramus in carne, affectus peccatorum qui sunt per legem, operabantur in membris nostris ut fructificarent morti, > Demonstrans quod nihil nobis lex prosit ad hoc ut effugiamus carnales affectus, sed eos tantummodo indicet: Quando eramus, inquit, in carnali vita et pravis operibus, affectus peccatorum, qui per legem manifestabantur et agnoscebantur, efficaces eraut per animam in membris nostris. Non dixit quod membra operarentur pravitatem, ne locum 30 ἴσ. ἐκείνου 0. οι συντελεῖ Ο. ἡμῶν. € λαλῶς, ὅτι ὁ νόμος κυριεύει τοῦ ἀνθρώπου ἐφ' ὅσον χρόνον ζῇ; Ἡ γὰρ ὑπανδρος γυνή, τῷ ζώνει ἀνδρὶ δέδεται νόμῳ· ἐὰν δὲ ἀποθάνῃ ὁ ἀνὴρ, κατήργηται ἀπὸ τοῦ νόμου τοῦ ἀνδρός. "Αρα οὖν ζώντος τοῦ ἀν δρὸς μοιχαλίς χρηματίσει, ἐὰν γένηται ἀνδρὶ ἑτέρῳ· ἐὰν δὲ ἀποθάνῃ ὁ ἀνὴρ, ἐλευθέρα ἐστὶν ἀπὸ τοῦ νότ μου, τοῦ μὴ εἶναι αὐτὴν μοιχαλίδα, γενομένην ἀν δρὶ ἑτέρῳ.» Αφέμενος τοῦ ἠθικοῦ, ἐπὶ τὸ δογματι κὶν μεταβαίνει, καὶ δείκνυσιν, ὅτι οὐκέτι ὀφείλουσιν εἶναι ὑπὸ τὸν νόμον. Καὶ γὰρ ὁ νόμος, φησίν, ἐν καὶ ὑμεῖς γινώσκετε, κυριεύει τοῦ ἀνθρώπου ἐφ' ὅτον χρόνον ζῇ. Τοῖς γὰρ τεθνηκόσιν οὐκέτι διατάτ τεται. Ωστε καὶ ὑμεῖς ἀπεθάνετε αὐτῷ, καὶ λοιπὸν οὐκέτι κυριεύει ὑμῶν. Ἐν ἀρχῇ μὲν οὖν οὕτω τοῦτο ηνίξατο· ἑξῆς δὲ ἄλλως τὸ αὐτό φησιν, ὅτι ἀποθα· νόντος τοῦ ἀνδρὸς, ἡ γυνὴ ἐξουσίαν ἔχει ἑτέρῳ συζευχθῆναι. Οὐκοῦν καὶ ἐνταῦθα, ὁ μὲν νόμος ἀνδρὶ ἔοικεν, ὑμεῖς δὲ γυναικί. Εἶτα τὸ ἀκόλουθον ἦν εἰδ πεῖν· ὥστε, ἀδελφοί, οὐ κυριεύει ὑμῶν ὁ νόμος· ἀπέθανε γάρ. Αλλ' οὐκ εἶπεν οὕτως, ἵνα μὴ πλήξει τοὺς Ἰουδαίους, ἀλλὰ τὴν γυναῖκα εισάγει τελευτή κασον, τουτέστιν, αὐτούς, ὥστε διπλῆς ἀπελαύειν τῆς ἐλευθερίας. Εἰ γὰρ τελευτήσαντος τοῦ ἀνδρὸς, απήλλακται τῆς ἐξουσίας τοῦ νόμου, πολλῷ μᾶλλον ἠλευθέρωτας, ὅταν καὶ αὐτὴ τετελευτηκυία φαίνηται. • Ωστε, ἀδελφοί μου, ἐθανατώθητε καὶ ὑμεῖς τῷ νόμῳ διὰ τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ, εἰς τὸ γενέσθαι ὑμᾶς ἑτέρῳ τῷ ἐκ νεκρῶν ἐγερθέντι, ἵνα καρ τοφορήσωμεν τῷ Θεῷ.» Εἰ νεκροὶ γεγόνατε, φησίν, οὐκ ἐστὲ ὑπὸ νόμον. Εἰ γὰρ τελευτήσαντος τοῦ ἀνδρὸς, οὐκ ἔστιν ὑπεύθυνος ἡ γυνή, πολλῷ μᾶλλον αὐτὴ τετελευτηκυῖα ἀπήλλακται τοῦ ζυγοῦ τοῦ νότ μου. Ορα δὲ σ:φίαν, πῶς δείκνυσιν αὐτὸν τὸν νόμον βουλόμενον τὸ ἀποστῆναι αὐτοῦ. ᾿Απηλλάγητε οὖν καὶ ὑμεῖς τοῦ νόμου διὰ τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ, τοῦ σταυρωθέντος ὑπὲρ ἡμῶν. Τὸ γὰρ σῶμα ἐκεῖνο τ διὰ τοῦτο ἐθανατώθη, ἵνα ὑμεῖς ἀποθάνητε μὲν τῷ νόμῳ, γένησθε δὲ ὑπὸ ἕτερον τὸν ἀποθανόντα ὑπὲρ ἡμῶν, εἶτα καὶ ἐγερθέντα. Ὁ μὲν γὰρ νόμος απο θανών, οὐκέτι ζῇ· ὁ δὲ Χριστός θανών, ζῇ. Αστε οὐκ ἔχετε ἐξουσίαν τοῦ ζῶντος τούτου ἀποστῆναι. Καὶ τί τὸ κέρδος; ο Ἵνα καρποφορήσωμεν τῷ Θεῷ, τουτέστιν, ἵνα ἐκ τῆς συζυγίας ταύτης τῆς πρὸς Ο τὸν Χριστὸν, τεκνογονήσωμεν τῷ θεῷ, πράξεις αγι θὰς δηλαδή. • Οτε γὰρ ἦμεν ἐν τῇ σαρκί, τὰ παθήματα τῶν ἁμαρτιῶν τὰ διὰ τοῦ νόμου ἐνηργεῖτο ἐν τοῖς μέσ λεσιν ἡμῶν, εἰς τὸ καρποφορῆσαι τῷ θανάτῳ.» Δει ανώς, ὅτι ὁ νόμος οὐδὲν ἡμῖν συνετέλει ει εἰς τὸ φυγεῖν τὰ σαρκικὰ πάθη, ἀλλὰ μόνον ἐδείκνυ ταῦτα, Οτε ἦμεν, φησίν, ἐν τῷ σαρκικῷ βίῳ καὶ ταῖς που νηραῖς πράξεσι, τὰ παθήματα τῶν ἁμαρτιῶν, τὰ διὰ τοῦ νόμου φανερούμενα καὶ γνωριζόμενα, ένηρ γεῖτο παρὰ τῆς ψυχῆς ἐν τοῖς μέλεσιν ἡμῶν. Οὐκ εἶπεν, ὅτι τὰ μέλη τι ενήργει τὴν πονηρίαν, ἵνα μὴ Varia lectiones.

+421 CAP. VII. et inepte pulsante ciharœdo, male resonat quoque δώσῃ χώραν κατηγορήσαι τῆς σαρκός. Η γάρ ψυχή daret accusationi earnis. Anima enim est iuistar ἐστιν οἷόν τις κιθαριστής, τὰ δὲ μέλη κιθάρα. Και citharadi, membra vero ut cithara. Male namque κῶς οὖν κρούοντος του κιθαριστοῦ, κακῶς ἡγεῖ ἡ κιθάρα. Ὑπὸ τὸν νόμον τοίνυν ὄντες, ἐπειδὴ δὲ τὰ πάθη οὐκ ἐδυνάμεθα φυγεῖν, ἐτεκνογονοῦμεν τὰς πονηρὰς πράξεις τῷ θανάτῳ. • Νυνὶ δὲ κατηργήθημεν ἀπὸ τοῦ νόμου, ἀποθα νόντες ἐν ᾧ κατειχόμεθα, ὥστε δουλεύειν ἡμᾶς ἐν καινότητι Πνεύματος, καὶ οὐ παλαιότητι γράμμα τος.» Οὐκ εἶπεν, ὅτι Κατηργήθη ὁ νόμος, ἵνα μὴ πλήξῃ τοὺς Ἰουδαίους, ἀλλὰ, ο Κατηργήθημεν ο ἡμεῖς κ ἀπὸ τοῦ νόμου·, ὅ ἐστιν, Απελύθημεν, ἐλευθερώθημεν, ἀποθανόντες, καὶ νεκροὶ, καὶ ἀκίνητοι γενόμενοι πρὸς ἐκεῖνο τὸ πρᾶγμα ἐν ᾧ κατει χόμεθα, ὅπερ ἦν ἡ ἁμαρτία· ἐν αὐτῇ γὰρ οἷόν τινι δεσμῷ κατειχόμεθα. ᾿Απεθάνομεν δὲ πρὸς ταύτην, ἵνα δουλεύσωμεν, τῷ Θεῷ δηλαδή, «ἐν καινότητι πνεύματος, καὶ οὐ παλαιότητι γράμματος.» Πάλαι μὲν γὰρ δυσκατόρθωτος ὧν ἡ ἀρετὴ, ἅτε τοῦ ᾿Αδάμ ἐν τῷ θνητῷ σώματι πολλὰ ἐλαττώματα φυσικά ἀναδεξαμένου· νῦν δὲ χάριτι Χριστοῦ ἐν τῷ βα πτίσματι, ἡ φύσις ἡμῶν ἐνεδυναμώθη διὰ τοῦ Πνεύ ματος, τοῦ καινοὺς καὶ νέους ἡμᾶς ποιήσαντος, καὶ ἀπαλλάξαντος τῆς παλαιότητος καὶ ἀσθενείας τοῦ γράμματος. Διὰ τοῦτο καὶ ἐν τῷ νόμῳ μὲν σπάνιον ἦν ἡ παρθενία, νῦν δὲ ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ χιλιάδες τῶν ἐν ταύτῃ & εὐθυνόντων· καὶ ἐν τῇ τοῦ θανάτου καταφρονήσει τὸ ὅμοιον. «Τί οὖν ἐροῦμεν; Ὅτι ὁ νόμος ἁμαρτία; Μὴ γέ νοιτο! Αλλὰ τὴν ἁμαρτίαν οὐκ ἔγνων, εἰ μὴ διὰ νόμου. Τήν τε γὰρ ἐπιθυμίαν οὐκ ᾔδειν, εἰ μὴ ὁ νόμος ἔλεγεν· Οὐκ ἐπιθυμήσεις.» Πολλὰ εἰπὼν ὁ ἐδόκει διαβολὴν φέρειν τοῦ νόμου 38, οἷον τό, «Αμαρτία ὑμῶν οὐ κυριεύσει· οὐ γάρ ἐστε ὑπὸ νόμον, ἀλλ᾽ ὑπὸ χάριν· ο και, ο Νόμος δὲ παρεισήλθεν, ίνα πλεονάσῃ τὸ παράπτωμα· ν καὶ πρὸ μικροῦ, ὅτι. Τὰ παθήματα τῶν ἁμαρτιῶν, τὰ διὰ τοῦ νόμου·» και, • Παλαιότητα γράμματος· ο θεραπεύειν τὴν ὑπό νοιαν ταύτην, οἷόν τινα ἀντίθεσιν εἰσάγων ὥσπερ συμβουλευτικῶς, καὶ λέγων· «Τί οὖν ἐροῦμεν ο περὶ τοῦ νόμου; ε Οτι ἁμαρτία;» Εἶτα λύων ταύτην, πρώτ τον μὲν ἀπογορευτικῶς, ώς είωθεν ἐπὶ τῶν σφόδρα ἀτόπων λέγειν· εἶτα καὶ λογισμούς προτιθείς - Αμαρ τία μὲν οὐκ ἔστι, φησί, γνωριστικός δὲ τῆς ἁμαρτίας· οὐ γὰρ ᾔδειν τὴν ἐπιθυμίαν, εἰ μὴ ὁ νόμος ἔλεγεν· «Οὐκ ἐπιθυμήσεις.» Καὶ πῶς λοιπὸν ὁ κατακλυσμός γέγονε; Πῶς τὰ Σόδομα ενεπρήσθη, εξ μὴ καὶ πρὸ τοῦ νόμου εγινώσκετο κακὸν ἡ ἐπιθυμία; Εγινώσκετο μὲν, ἀλλ' οὐχ ἡ ἐπιτεταμένη επιθυμία, οὐδὲ οὕτως ἀκριβῶς καὶ” μετὰ τῆς ἀπὸ τοῦ νόμου μαρτυρίας. Πρότερον μὲν γὰρ μόνῳ τῷ φυσικῷ νόμῳ διεγινώσκετο, ὕστερον δὲ διὰ τοῦ γραπτοῦ· Η καὶ μείζονος τιμωρίας πρόξενον· ἀλλ᾽ οὐ παρὰ τὴν τοῦ νόμου διδασκαλίαν, ἀλλὰ παρὰ τὴν τῶν μὴ προσ εχόντων βαθυμίαν· δ καὶ διὰ τῶν ἑξῆς δηλοῖ. • Rom. vi, 14. • Rom. v, 20. cithara. Cum itaque sub lege essemus, nec possemuis affectus effugere, progenerabamus prava opera morti. nempe VERS. 6. Nunc autem soluti sumus alege, mortui ei, in qua detinebamur, ut serviamus nos in novitate Spiritus, et non in vetustate littera. › Non dixit solutam esse legem, ne offenderet Judaos; sed. Nos soluti sumus a lege,, quod est, absoluti 47 sumus, liberali sumus, defuncti vita et mortui, et immobiles facti ad illam rẻm in qua detinebamur. Ea vero res peccatum erat: in ipso enim veluti vinculo quodam detinebamur. Mortui autem sumus erga istud, ‹ Ut serviamus, Dee, in novitate Spiritus, et non in vetustate litteræ.» Quondam enim virtus difficulter admodum perficiebatur, eo quod Adamus multas nature imminutiones in mortali suo corpore recepisset, Jam nunc vero per gratiam Christi in baptismate, ∙natura nostra confortata est per Spiritum, qui nos novos facit et juvenes, ac liberavit a vetustate ac infirmitate litteræ. Propterea et in lege rarum quiddam erat virginitas, nunc autem in Ecclesia Christi multæ virginum chiliades recte agentium inveniuntur: necnon in contemptu mortis similiter. VERS. 7. • Quid ergo dicemus? Lex peccatum est? Alsit. Sed peccatum non cognovi nisi per leget. Concupiscentiam enim nesciebam, nisi lex diceret, Non concupisces.» Cum mulla dixisset quæ videbantur legi calumniam afferre, quale est, ‹ Peccatum vobis non dominabitur, non enim estis sub lege, sed sub gratia r;» et, • Lex subintravit, ut exuberaret delictum *;» et quod paulo ante dixit, • Affectus peccatorum, qui per legen; › et ‹ Vetustatem litteræ: suspicioni huic quamdam veluti objectionem quasi per consultationem introducens medetur, inquiens: • Quid igitur dicemus, de lege? • Peccatumine est?, Atque hanc oppositionem diluit primum inficiando, uti consuevit in vebementer absurdis dicere; posthac rationes eliam proponens, Peccatuin quidem non est, inquit, sel enim index peccati:. Non euim moram cupiditatemi, nisi lex diceret: Non concupisces.» At enius qua ratione inductum fuerit diluvium? Quomodo Sodoma incendio perierunt, si ante legem concupiscentia malum esse ignorabatur? Cognoscebatur quidem, sed non intensa et late palens concupiscentia, neque adeo exacte percipiebatur ac cum legis testimonio. Prius enim sola naturæ lege cognoscebatur, postea vero et scripta lege, quod et majus supplicium infert. Id vero non accidit ex institutione et doctrina legis, sed ex ignavia legis præceptis non auscultantium, perinde ac in sequentibus patefit. Variæ lectiones. ως ἐπεὶ ο. τι ἐνταῦθα υ. 2 σ. τῷ νόμῳ. 30 νῦν θεραπεύει m. 31 ἴσ. ὡς καί.

• Αφορμὴν δὲ λαβοῦσα ἡ ἁμαρτία, διὰ ἐντολῆς κατειργάσατο ἐν ἐμοὶ πᾶσαν ἐπιθυμίαν· χωρὶς γὰρ νόμου ἁμαρτία νεκρά.» Οὐκ εἶπεν, ὅτι Ο νόμος κατειργάσατο τὴν ἐπιθυμίαν, ἀλλ' «Ἡ ἁμαρτία ο (ἢ ἐστι, κατὰ τὸν Χρυσόστομον, ῥᾴθυμος προαίρεσις καὶ διεφθαρμένη), ἢ ὁ διάβολος (τοῦτον γὰρ ἁμαρ τίαν τινὲς ἐνόησαν), ἢ ἡ φιληδονία, καὶ ἡ ἐπὶ τὸ χεῖρον ὁρμὴ τῇ τοῦ νόμου διδασκαλίᾳ πρὸς τὸ ἐναν τίον ἐχρήσατο. Ωσπερ γὰρ εἴ τις ἰατρὸς πυρέττοντι, καὶ ψυχροποσίας ἀκαίρως ἐπιθυμοῦντι, μὴ παρέχων ἐμφορηθῆναι τῆς ἐπιθυμίας, αὐξήσεις ταύτην, οὐκ ἂν ἐγκληθείη· τοῦ μὲν γὰρ ἰατροῦ τὸ κωλύσαι, τοῦ δὲ κάμνοντος τὸ μὴ πιεῖν· οὕτω καὶ ὁ νόμος ἐδίδασκεν ἵνα ἀπαγάγῃ τῆς ἐπιθυμίας· ἡ δὲ φιλαμαρτή μων προαίρεσις ηύξησε τὴν ἐπιθυμίαν, καὶ οὐ μίαν, Vers. 8. ‹ Occasione autem accepta, peccatuin per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. Sine lege enim peccatum erat morLuum.» Now dixit quod lex operata sit concupiscentium, sed peccatumn (quod est secundum Chrysostom muni, ignava et corrupta voluntas), sive diabolus (hunc enim nonnulli peccatum esse putaverunt), sive voluptatis studium, ac impetus ad deteriora legis iustitutione 48 in contrarium utebatur. Perinde enim ac si medicus quispiam febricitanti el frigidæ potionem intempestive expetenti implende cupiditatis copiam non præstans, ipsam augeat, non est accusandus; siquidem medici est prohibere, patientis autem non bibere: consimilem ad rationem lex quidem docebat ut hominem a concupiscentia abduceret: voluntas autem peccati amans, auxit ἀλλὰ πᾶσαν κατειργάσατο, ἐπιτεταμένως τὸ κακὸν ἐνεργοῦσα. Οταν γὰρ κωλύηταί τις, τότε μᾶλλον ἐκμαίνεται. Τότε δὲ καὶ ἐφάνη ἡ ἁμαρτία, ὅτε ὁ νόμος παρεβαίνετο. «Χωρὶς γὰρ νόμου, ἁμαρτία νεκρά· ν. τουτέστιν, οὐ λογίζεται εἶναι. Νόμου δὲ ὄντος, τοῦ τὸ δέον ὑπαγορεύοντος, ἡ ἁμαρτία ζη τουτέστιν, ὑφίσταται καὶ δοκεῖ ἁμαρτία, ὡς τῶν παραβαινόντων τὸν νόμον, ἐν γνώσει πταιόντων. concupiscentiam, et non unum, sed omnia cupiditatum genera admisit, intense quod malum est operans. Cum enim magis inhibetur quispiam, tune magis furit. Tum itaque apparuit peccatum, quando lex erat transgressa. Nam citra legem peccatum est mortuum, › hoc est, non reputatur esse. Porra, lege exsistente, et quid deceat præcipiente, vivit peccatum, id est, subsistit et peccatum esse apparet, iis nimirum, qui legem transgrediuntur, ex scienuª peccantibus. Vers. 9. ‹ Ego autem vivebam sine lege aliquando. Sed cum venisset mandatum, peccatum revixit, ego autein mortuus sum.» Ante Mosen, inquit, vivebam sine lege quare neque admodum condemnabar: (in propria autcm persona, humanam naturam dicit.) At cum venisset mandatum, peccatum appakuit esse peccatum. Antea eniın etiamsi peccassent, non norant tamen mortales. Legis autem vel hoc est bonum, quod homines fecerit novisse quod peccant. Quod vero dicit, ‹ Mortuus sum, › dupliciter intelliges, et pro, Peccavi, et pro, Majori poenæ factus sum obnoxius, quod non legis culpa evenit, sed ejus qui non allendit. Veluti, exempli gratia, ægrotabat quispiam et ignorabat se ægrotare: deinde adveniens medicus ostendit ei quod agrotaret, et quod ab hoc cibo tanquam ægritudinem augente abstinere oporteat: is vero non est obsecutus niedico, et mortuus est. VÊRs. 10, 11. ‹ Et inventum est mihi mandatum quod erat ad vitam, hoc esse ad mortem. Peccatum euim occasione accepta, per mandatum seduxit me, et per illud occidit. Non dixit quod Mandatum factum est mibi mors, sed «Inventum est, novam et inexspectatam absurditatem ita exponens: Nam scopus ipsius ad vitam ducebat, et eo etiam fine datum est. Quod si autem mors hine evenit, non ipsius certe culpa: nam peccatum, hoc est impetus ad deteriora, corruptaque et peccati amans volun - tas aut sententia, ac ut magis proprie dicam voluptas seduxit me, et occidit per mandatum. Nisi enim mandatum esset indicans peccatum, neque tanquam • Ἐγὼ δὲ ἔξων χωρίς νόμου ποτέ· ἐλθούσης δὲ τῆς ἐντολῆς, ἡ ἁμαρτία ἀνέζησεν, ἐγὼ δὲ ἀπέθα νον.» Πρὸ τοῦ Μωσέως, φησίν, ἔξων χωρὶς νόμου· διὸ οὐδὲ σφόδρα καταδικαζόμην (ἐν τῷ οἰκείῳ δὲ 10 προσώπῳ τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν λέγει )· ἐλθούσης δὲ τῆς ἐντολῆς, ἡ ἁμαρτία εφάνη ἁμαρτία. Οἱ πρό τερον γάρ, εἰ καὶ ἡμάρτανον, ἀλλ' οὐκ ᾔδεισαν. Καὶ τοῦτο δὲ τοῦ νόμου καλόν, ὅτι ἐποίησε τοὺς ἀνθρώπους γινώσκειν, ὅτι ἁμαρτάνουσι. Τὸ δέ, «Απέθα νον, ο διπλῶς 10 νοήσεις, καὶ ἀντὶ τοῦ, Ημαρτον 1, καὶ ἀντὶ τοῦ, Σφοδροτέρας κολάσεως οι υπεύθυνο; ἐγενόμην· ὅπερ οὐ τοῦ νόμου ἔγκλημα, ἀλλὰ τοῦ μή προσέχοντος αὐτῷ· οἷον ἐν ὑποδείγματι· ἡμ ῥώστει τις, καὶ οὐδὲ ᾔδει, ὅτι ἀῤῥωστεῖ· εἶτα ἦλθεν ἰατρὸς, καὶ ἐδίδαξεν αὐτὸν, ὅτι ἀῤῥωστεί, καὶ ὅτι τοῦδε τοῦ βρώματος, ὡς τὴν ἀῤῥωστίαν αύξοντος, ἀπέχεσθαι δεῖ. Ὁ δὲ οὐκ ἤκουσεν, εἶτα ἀπέθανεν. $1 • Καὶ εὑρέθη μοι ἡ ἐντολὴ ἡ εἰς ζωὴν, αὕτη εἰς θάνατον. Η γὰρ ἁμαρτία ἀφορμὴν λαβοῦσα διὰ τῆς ἐντολῆς, ἐξηπάτησέ με, καὶ δι᾿ αὐτῆς ἀπέκτεινεν. Οὐκ εἶπεν, ὅτι Η εντολή γέγονε μοι θάνατος, ἀλλ᾽ «Εὑρέθη,» τὸ καινὸν καὶ παράδοξον τῆς ἀτοπίας οὕτω; ἑρμηνεύων. Ὁ μὲν γὰρ σκοπὸς αὐτῆς εἰς ζωὴν ἦγε, καὶ διὰ τοῦτο ἐδόθη. Εἰ δὲ θάνατος ἐξέβη ἐντεῦθεν, οὐκ αὐτῆς τὸ ἔγκλημα. Η γὰρ ἁμαρτία, τουτέστιν, ἡ ἐπὶ τὸ χεῖρον ὁρμὴ, καὶ ἡ διεφθαρμένη καὶ φιλο αμαρτήμων γνώμη, μᾶλλον δὲ, κυριώτερον εἰπεῖν, ἡ ηδονή, ἐξηπάτησέ με, καὶ ἀπέκτεινε διὰ τῆς ἐντολῆς. Εἰ μὴ γὰρ ἦν ἡ ἐντολὴ ὑποδεικνῦσα τὴν ἁμαρτίαν, οὔτε ὡς ἁμαρτίαν πράττων ελογιζόμην ἂν, ούτε και Varia lectiones. τὸ ἐν δὲ τῷ οἰκ ο. 30 διττώς 0. 30 ἡμάρτανον ο. 0. Οι σφοδροτένα κολάσει 1.

EXPOSITIO IN EPIST. AD ROM. - CAP. VII. λάπως ὑπεύθυνος ἦμην. Τὸ γὰρ, ο Απέκτεινε,» peccator reputarer, neque pene essen obnoxius. ἐπ' ἀμφοτέρων δεῖ νοεῖν, καὶ ἐπὶ τοῦ ἁμαρτάνειν, καὶ ἐπὶ τοῦ κολάζεσθαι, ὥσπερ καὶ ἀνωτέρω " είρηκαι τό, «Απέθανον.» Τὸ οὖν συμπέρασμα πᾶν τῆς ἀποστολικῆς ἐννοίας τοιοῦτόν ἐστι· Νόμου μὴ ὄντος, ἁμαρτία οὐ λογίζεται· τοῦ νόμου δὲ ἐλθόντος καὶ παραβαινομένου, ἐφάνη ἡ ἁμαρτία καὶ ἀνέζησεν. Ὥστε διὰ τῆς ἐντολῆς παραβαινομένης ἡ ἁμαρτία, τουτέστιν, ἡ τῆς ἁμαρτίας ἔκφανσις καὶ ὑπόστασις ὑφίσταται 35, πρότερον μη υφισταμένης ει μηδὲ λογιζομένης 4, ἐν τῷ μηδὲ νόμον εἶναι. Αίτιος μὲν οὖν καθ᾿ αὐτὸν ὁ νόμος τῆς ἁμαρτίας οὐκ ἦν· οὐ μὴν οὐδὲ λυτρώσασθαι ταύτης ἴσχυεν 80. Ὥστε τῆς χάριτος ἐδεήθημεν διὰ τὸ τούτου ἀνίσχυρου. • Ὥστε ὁ μὲν νόμος ἅγιος, καὶ ἡ ἐντολὴ ἁγία, καὶ δικαία, καὶ ἀγαθή. Ἰδοὺ φανερώτατα δι ¿vταῦθα Μαρκιωνιτῶν, καὶ Μανιχαίων, καὶ Σιμωνια νῶν, καὶ πάντων τῶν τὴν Παλαιὰν διαβαλλόντων τὰ στόματα ἐνέφραξεν. "Αγιον γὰρ τὸν νόμον ἀνακηρύττει σαφῶς, καὶ τὴν ἐντολὴν ἁγίαν, καὶ δικαίαν, καὶ ἀγαθήν. Διαφέρει δὲ νόμος 38 ἐντολῆς, ὡς καθολικώτερον μερικωτέρου. Τοῦ γὰρ νόμου τὰ μέν ἐστι δόγματα, τὰ δὲ ἐντολαί. Καὶ τὰ δόγματα οὖν τοῦ νό μου ἅγια, καὶ αἱ περὶ πράξεων ἐντολαῖ, ἅγιαι, καὶ δίκαιαι, καὶ ἀγαθαί. Ωστε τοῦ ἀγαθοῦ καὶ δικαίου Θεοῦ εἰσι νομοθετήματα, κἂν οἱ ρηθέντες αἱρετικοί τοῦ πονηροῦ Θεοῦ τὸν νόμον εἶναι βλασφημῶσι. «Τὸ οὖν ἀγαθὸν ἐμοὶ γέγονε θάνατος; Μή γένοιτο! 'Αλλ' ἡ ἁμαρτία, ἵνα φανῇ ἁμαρτία, διὰ τοῦ ἀγαθοῦ μοι κατεργαζομένη θάνατον. Ὁ μὲν νόμος, φησὶν, οὐ γέγονέ μοι θάνατος, ἀλλ' ἡ 10 ἁμαρτία με ἐθανάτωσεν, ἵνα φανῇ, πηλίκον ἐστὶ κακὸν, καὶ ὅτι καὶ ὑπὸ τοῦ νόμου Ιατρευόμενον, χεῖρον ἐγένετο. Αμαρτίαν δὲ, ὡς καὶ ἀνωτέρω είπομεν, νοήσεις καὶ τὴν φιλήδονον γνώμην, καὶ τὴν ἐπὶ τὸ ἁμαρτάνειν ὁρμὴν, ἤδη δὲ καὶ τὸν διάβολον, καὶ αὐτὴν δὲ τὴν πράξιν διὰ τῆς ἡδονῆς ὑποσύρουσαν. Χάρις οὖν τῷ Χριστῷ τῷ τηλικούτου κακοῦ ἡμᾶς ἀπαλλάξαντι. ενα γένηται καθ' ὑπερβολὴν ἁμαρτωλὸς ἡ ἁμαρ τία διὰ τῆς ἐντολῆς.» Τό, ο Ινα γένηται, ἡ ἀντὶ τοῦ; ἵνα φανῇ ἡλίκος ὄλεθρος ἡ ἁμαρτία· ὥσπερ καὶ τὸ, • Γενέσθω δὲ ὁ Θεὸς ἀληθῆς, ἀντὶ τοῦ, φανήτω. Τοῦτο δὲ διὰ τῆς ἐντολῆς ἐδείχθη· ἐχρήσατο γὰρ τῇ ἐντολῇ εἰς θάνατον· ὥσπερ καὶ νόσημα, ὅταν διὰ τῶν ἰατρικῶν φαρμάκων χεῖρον γένηται, τὴν κακοήθειαν αὐτοῦ ἐκφαίνειν λεχθείη διὰ τῆς ἰατρικῆς τέχνης, ὡς μὴ ὠφελούμενον ὑπ' αὐτῆς. • Οίδαμεν γάρ, ὅτι ὁ νόμος πνευματικός ἐστιν· ἐγὼ δὲ σαρκικός είμι, πεπραμένο; ὑπὸ τὴν ἁμαρτίαν. Ἐπειδὴ εἶπεν, ὅτι ἤδη διὰ τῆς ἐντολῆς ἡ ἁμαρτία εφάνη, ἵνα μὴ νομίσῃς τὸν νόμον αἴτιον ταύτης, ἀπολογεῖται ὑπὲρ αὐτοῦ, κοινὴν ἐκφέρων ψῆφον, καὶ λέγων·. Οίδαμεν ὅτι ὁ νόμος πνευμα 8 άνω 0. Η άγιος. 33 πεφανέρωται m. ἡ δὲ κ. PATROL. GR. CXXIV. Nam e Occidit, de utroque intelligendum est, et de peccato et de supplicio, perinde ac supra dictum est, • Mortuus sum. Tota itaque conclusio apostolica sententia est hujusmodi: 49 Lege non exsistente, peccatum non imputatur: lege autem adveniente et violata, apparuit peccatum et revixit. Itaque per mandatum prævaricatione violatum, peccatum, lioc est, peccati manifestatio et subsistentia subit, cum ante neque subsisteret, neque imputaretur, eo quod neque lex exstabat. Causa itaque per se lex peccati haudquaquam erat: nec tamen ab eo nos liberare potuit. Ob hujus itaque debilitatem gratia plane indiguinus. VERS. 12. Itaque lex quidem sancta, et mandatum sanctum, et justum, et bonum. En manifestissime hic Marcionitarum, Manichæorum et Simonianorum, omniumque Vetus Testamentum calumniantium ora obstruxit. Sanctam enim legem palam pronuntiat, et mandatum sanctum, et justum, et bonum. Differt autem lex a mandato, quemadmodum universale a particulari. Legis enim alia quidem sunt decreta, alia vero mandata. Decreta itaque legis sive dogmata sancta sunt, mandata etiam de rebus gerendis, sancta, justa el bona sunt. Boni igitur et justi Dei sunt legislationes, etiamsi hæretici prædicti pravi Dei legem esso impie calumnientur. Vers. 13. ‹ Quod ergo bonum est, mihi factum est mors? Absit | Sed peccatum, ut appareat peccatum, per bonum mihi operatuin est mortem. › Lex, inquit, non est facta mili mors; sed peccatuni me occidit, ut appareat quale quantumque sit malum, quodque lege ipsi medelam afferente, deterius evaderet. Peccatum autem, ut et supra commenioratum, intelliges amantem voluptatis sententiam seu mentem, atque vehementem ad peccatum motionem, atque adeo diabolum, ipsumnque actum pre voluptate pellicientem. Gratias igitur Christo, qui nos a tanto malo liberavit. ‹ Ut fiat supra molum peccans peccatum per mandatum. ‹ Ut fiat, › pro, appareat, quɔnta sit peccati pernicies: quemadmodum et illud: ‹ Sit autem Deus verax, › pro, palam fiat et perspicuum. Istud autem per mandatum demonstratum est. Usum est enim peccatum mandato ad mortem: perinde ac infirmitas vel morbus, quando per medica pharmaca redditur deterior, malam sui habitudinem per medicam artem declarare dici queat, cum ex ea nihil juvetur. VERS. 14. • Scimus enim quod lex spiritualis sit, ego autem carnalis, venundatus sub peccato.» Quia dixerat, quod jam per mandatum peccatumi apparuit, ne arbitreris legem causam esse peccati, defendit eam, commune suffragium proferens, ac dicens: «Novimus quod lex spiritualis est; s id Varia lectiones. Η υφισταμένη 0. 30 λογιζομένη 0. 34 ίσχυσεν 111. 37 φανερώτερον 11ο

enim est in confesso, nec cuipiam obscurum. Tan- τικός ἐστιν. Ωμολογημένον γάρ ἐστι τοῦτο, φησί, tum enim abest ut lex sit causa peccati, ut virtutis potius sit praeceptrix, vitiique inimica et 50 ho stis: hoc enim est quod ait, Spiritualis esl, Unde igitur peccatum enatum est, si lex tam miranda sit magistra? discipulorum socordia et imbecillitate. Ego» enim, inquit, e carnalis suin, hoc est, universa humana natura, cum quæ ante sancitam legem, tum quæ tempore legis, universam affectuum turbam sibi aggregatam habuit.. Non enim tantum mortales. facti sumus ex Adami prævaricatione, verum etiam affectus pravos natura recepit, sub peccato vendita et in servitutem redacta, ita ut ne caput quidem erigere queat. VERS. 15. • Quod enim operor, inquit, «non intelligo.. Non omnigenam hic ignorantiam dicit. Si enim ex ignorantia peccabant, quomodo deinceps puniebantur? Sed quid ait? Tenebris obsepior, huc illuc rapior, nec quomodo me peccatum rapiat, novi. Quare cum ait, c Non wovi, haud ignoran. tiam rei agendæ iudicat, sed circumstantiam et insidias ac deceptionem et raptum. Hæc autem omnia de mortalibus qui ante Christi in carnem adventum fuere, dicit, etiamsi {propriam personami posuerit. • Non enim quod volo, hoc ago.» Pro eo quod est, Non enim quod voluerunt homines, qui tum vixere, illud egerunt. Non inducit autem necessi tatem, neque vim per hujusmodi sermones. At quid ait? Quod non laudabant, quod non recipiebant, quod non diligebant, hoc faciebant. Infert enim deinceps: • Sed quod odi, hoc facio.» Viden'quod neque vim, neque necessitatem hic infert? Alias intulisset, Sed quod cogor, hoc ago: jam vero non sic dixit, sed, • Quod odi.» Quare illud, • Quod nolo, a sic accipias, ut expositum est. Quomodo igitur contingebant mala? Per arreptionem, per infirmitatem qua laborabant ex pravaricatione Adami. Hanc porro infirmitatem lex profecto sanare non potuit, etiamsi quid agendum esset dictaret: Christus autem accedens sanavit. Hic igitur Apostolo scopus est per omnia quæ dixit et quæ dicturus est, demonstrare humanam naturam immedicabilia pas • sam, nec ab ullo alio sanitati restitulam, præterquam a solo Christo. VERS. 16. • Si autem quod nolo, istud facio, consentio legi quod bona est., Quod bona sit lex, inde constat, quod novi naturaliter quid agendum sit, et non sum mente corruptus, etiamsi vitium prosequor. VERS. 17, 18. «Nunc autem jam non operor illud, sed quod habitat in me peccatum. Novi autem quod non habitet in me, hoc est in carne inea, bonum. Non dixit quod caro illud operetur, sed • peccatum,» hoc est peccati tyrannis me rapiens. 40 οὐδὲ 0. καὶ πᾶσιν ἐγνωμένον, ὅτι τοσοῦτον ἀπέχει τοῦ αἰτιος εἶναι ὁ νόμος ἁμαρτίας, ὥστε καὶ διδάσκαλος ἀρετῆς ἐστι, καὶ κακίας πολέμιο;· τοῦτο γὰρ τὸ • Πνευματικός. • Πόθεν οὖν ἡ ἁμαρτία γέγονεν, εἰ οὕτω θαυμαστός ἐστιν ὁ διδάσκαλος; Παρὰ τὴν τῶν μαθητῶν ῥαθυμίαν καὶ ἀσθένειαν. «Εγώ ο γάρ, φησί, ο σαρκικός είμι,» τουτέστιν, ἡ ἀνθρωπίνη πᾶσα φύσις, ἤ τε πρὸ νόμου, καὶ ἡ ἐν νόμῳ, πάντα τὸν ὄχλον τῶν παθῶν ἐπεισαχθέντα αὐτῇ ἔσχεν. Οὐ γὰρ μόνον θνησ τοὶ γεγόναμεν ἐκ τῆς παραβάσεως τοῦ ᾿Αδάμ, ἀλλὰ καὶ ἡ φύσις ἐδέξατο τὰ πάθη, πραθεῖσα ὑπὸ τὴν ἁμαρτίαν, καὶ δούλη γενομένη, ὥστε μηδὲν ἀνακύψαι δύνασθαι. • Ο γὰρ κατεργάζομαι, ο φησίν, οὐ γινώσκω.» Ο τήν παντελῆ ἄγνοιαν ἐνταῦθά φησιν. Εἰ γὰρ ἀγνυοῦντες ἡμάρτανον, πῶς λοιπὸν ἐκολάζοντο; Αλλά τί φησι; Σκοτοῦμαι, συναρπάζομαι, οὐκ οἶδα, πῶς με συναρπάζει ἡ ἁμαρτία. Ωστε το, «Οὐ γινώσκω, ν οὐκ ἄγνοιαν ἐμφαίνει τοῦ πρακτέου “, ἀλλὰ περίστασιν, καὶ ἐπιβουλὴν, καὶ ἀπάτην, καὶ συναρπαγήν. Ταῦτα δὲ πάντα περὶ τῶν πρὸ τῆς ἐπιδημίας τοῦ Χριστοῦ ἀνθρώπων λέγει, εἰ καὶ τὸ οἰκεῖον πρόσωπον τέθει χεν. • Οὐ γὰρ δ θέλω, τοῦτο πράσσει ο Αντὶ τοῦ, Οὐ γὰρ ὅ ἤθελον οἱ τότε ἄνθρωποι, τοῦτο ἔπραττον. Οὐκ ἀνάγκην δὲ εἰσάγει, οὐδὲ βίαν διὰ τῶν τοιούτων λόγων. ᾿Αλλὰ τί φησιν; Ἀντὶ τοῦ, ὁ μὴ ἐπήνουν, δ μὴ ἀπεδέχοντο, ἃ μὴ ἠγάπων, τοῦτο ἐποίουν· ἐπάγει γὰρ ἐφεξῆς • ᾿Αλλὰ 8 μισῶ, τοῦτο ποιῶ.» Ορᾷς, ὅτι οὐ βίαν εἰσάγει, οὐδὲ ἀνάγκην; Επήγαγε γὰρ ἂν, Αλλ' δ ἀναγκάζομαι, τοῦτο πράσσω. Νῦν δὲ οὐχ οὕτως εἶν πεν, ἀλλ', ι Ο μισῶ. Ὥστε το, ν Ο οὐ θέλω, ν οὕτω νοήσεις, ὡς ἐξελήφθη. Πῶς οὖν ἐγένοντο τὰ κακά; Κατά συναρπαγήν, κατὰ ἀσθένειαν, ἣν ἔσχον ἀπὸ τῆς παραβάσεως τοῦ ᾿Αδάμ. Ταύτην δὲ τὴν ἀσθένειαν ὁ μὲν νόμος οὐκ ἴσχυσεν ἰάσασθαι, καίτοι τὸ πρακτέον ὑπαγορεύων· ὁ δὲ Χριστὸς ἐλθὼν ἰάσατο. Οὗτος οὖν ἐστιν ὁ σκοπὸς τῷ Ἀποστόλῳ διὰ πάντων, ὧν τε εἶπεν, καὶ ὧν μέλλει εἰπεῖν, τὸ δεῖξαι τὴν ἀνθρωπί νην φύσιν ἀνίατα παθοῦσαν, καὶ οὐχ ὑπὸ ἄλλου 12θεῖσαν, ἢ σε ὑπὸ τοῦ Χριστοῦ. • Εἰ δὲ δ οὐ θέλω, τοῦτο ποιῶ, σύμφημι τῷ νόμῳ ὅτι καλός. ο Ότι καλὸς ὁ νόμος, δῆλον ἐξ ὧν καὶ αὐ τὸς οἶδα φυσικῶς τὸ πρακτέον, καὶ οὐ διέφθαρμαι τὴν γνώμην “, εἰ καὶ τὴν κακίαν μετέρχομαι. • Νῦν δὲ οὐκέτι ἐγὼ κατεργάζομαι αὐτό, ἀλλ' ἡ οἰκοῦσα ἐν ἐμοὶ ἁμαρτία. Οἶδα δὲ ὅτι οὐκ οἰκεῖ ἐν ἐμοὶ, τουτέστιν, ἐν τῇ σαρκί μου, ἀγαθόν.» Οὐκ εἶπεν ὅτι ἡ σὰρξ αὐτὸ κατεργάζεται, ἀλλ', «Ἡ ἁμαρ τία, ο τουτέστιν, ἡ τῆς ἁμαρτίας τυραννίς συναςVariæ lectiones. $1 πράγματος Ο. κι ἀλλ' ο. 48 τῇ γνώμῃ 0.

EXPOSITIO IN EPIST. AD ROM. CAP. VII. πάζουσά με. Ωστε τί φλυαροῦσιν οἱ τὴν σάρκα Quid igitur hic nugantur et gamniunt, qui carnem ὁ βάλλοντες, καὶ τὴν τοῦ Θεοῦ δημιουργίαν σε άλλο τριοῦντες; Καὶ πῶς, φασί, λέγει, ὅτι «Οὐκ οἰκεῖ ἐν ἐμοί, τουτέστιν, ἐν τῇ σαρκί μου, ἀγαθόν;» Ακουε πῶς τοῦτό φησιν· Ἐκ δύο ὁ ἄνθρωπος σύγκειται, ψυχῆς τε καὶ σαρκός· τούτων δὲ ἡ μὲν ψυχὴ τὸ κράτος ἔχει ἐν πᾶσιν, ἡ δὲ σὰρξ δούλη ἐστίν. Οὐκ οἰκεῖ οὖν ἐν τῇ σαρκὶ τὸ ἀγαθὸν, ἀντὶ τοῦ, οὐ κεῖται ἐν τῇ ταύτης “ἐξουσίᾳ, ἀλλ' ἐν τῇ τῆς ψυχῆς. "Ο οὖν ἔληται ἡ ψυχὴ, ἐκεῖνο πράττει ή σάρξ. Ὥσπερ εἴ τις εἴποι, ὅτι Οὐκ ἔστιν ἐν τῇ κιθάρῃ τὸ καλὸν κροῦμα, ἀλλ' ἐν τῷ κιθαριστῇ. Οὐ γὰρ τὴν κιθάραν διαβάλλει, ἀλλὰ τὴν ὑπεροχὴν τοῦ τεχνίτου πρὸς τὸ όργανον δείκνυσι. • Τὸ γὰρ θέλειν παράκειταί μοι, τὸ δὲ κατεργά criminantur, et a Dei opificio alienant? Et quomodo, 51 inquiunt, ait: «Quod non habitet in carne nea, bonum?» Audi qua id ratione dicat: Ex duobus homo compositus est, ex anima et carne: horum alterum, anima videlicet, imperium habet in omnibus caro autem serva est. Non habitat igitur in carne mea bonum, id est, non est situm in ejus potestate, sed in animæ arbitrio. Quidquid igitur anima elegerit, caro prosequitur. Quemadmodum si quis dicat, Bona et concinna pulsatio non est in cithara, sed in citharœdo. Non enim citharam calumniatur, sed artificis excellentiam instrumento comparati ostendit, VERS. 18-20. Velle enim adjacet mihi, perficere ζεσθαι τὸ καλὸν οὐχ εὑρίσκω. Οὐ γὰρ 8 θέλω ποιῶ β autem bonum non invenio. Non enim quod volo ἀγαθόν· ἀλλ' δ οὐ θέλω κακὸν, τοῦτο πράσσω. Εἰ δὲ ὃ οὐ θέλω ἐγώ, τοῦτο ποιῶ, οὐκέτι ἐγὼ κατεργάζο μαι αὐτό, ἀλλ' ἡ οἰκοῦσα ἐν ἐμοὶ ἁμαρτία.» Ἐν τῷ εἰπεῖν, «Οὐχ εὑρίσκω,ν ἐπήρειαν καὶ ἐπιβουλὴν τῆς ἁμαρτίας ἐνέφηνεν· ἀπαλλάττει γὰρ καὶ τὴν οὐσίαν τῆς ψυχῆς, καὶ τὴν οὐσίαν τῆς σαρκὸς ἐγκλήματος", καὶ τὸ πᾶν ἐπὶ τὴν πονηρὰν πρᾶξιν καὶ προαίρεσιν μεθιστᾷ. Εν μὲν γὰρ τῷ εἰπεῖν, «Ο οὐ θέλω, τὴν ψυχὴν ἀπαλλάττει ἐγκλήματο;· ἐν δὲ τῷ εἰπεῖν, • Οὐκέτι ἐγὼ κατεργάζομαι αὐτό, ο τὴν σάρκα ἀδιάβλητον τηρεί. Τίς οὖν τὸ κακὸν κατεργάζεται; Η ἁμαρτία, ἥτις ἐστὶν, ὡς ὁ Χρυσόστομος φησιν, ἡ που νηρά προαίρεσις καὶ φιλαμαρτήμων. Αὕτη δὲ οὐκ ἔστι δημιούργημα οι τοῦ Θεοῦ, ἀλλ' ἡμέτερον κίνημα. Η μὲν γὰρ ἁπλῶς βούλησις, τοῦ Θεοῦ ἐστιν ἐργον· ἡ δὲ τοιάδε βούλησις, ἡμέτερον, καὶ τῆς γνώμης ἡμῶν. Εἴρηται δὲ ἀνωτέρω, τίς ἐστιν ἡ ἁμαρτία, ὅτι ἡ τῆς ἁμαρτίας τυραννίς, συναρπαζούσης τὸν νοῦν ἡμῶν “8 διὰ τῆς ἡδονῆς. «Εὑρίσκω ἄρα τὸν νόμον τῷ θέλοντι ἐμοὶ ποιεῖν τὸ καλόν, ὅτι ἐμοὶ τὸ κακὸν παράκειται.» Ασαφὲς τὸ εἰρημένον, ὡς ἐλλιπῶς ἔχον· ἔδει γὰρ οὕτω λεχθῆ. ναι· Εὑρίσκω ἄρα τὸν νόμον συνηγοροῦντά μοι, θέλοντι μὲν ποιεῖν τὸ καλόν, μὴ ποιοῦντι δὲ, διότι ἐμοὶ παράκειται τὸ κακόν. Ο δὲ λέγει, τοιοῦτόν ἐστι· Τὴν γνῶσιν τοῦ καλοῦ ἐξ ἀρχῆς συγκαταβεβλημένην ἔσχον· εὑρίσκω δὲ καὶ τὸν νόμον συνηγοροῦντα ταύτῃ καὶ ἐπαινοῦντα, καὶ θέλω μὲν ποιεῖν, πλὴν συναρπά ζεμαι, καὶ τὸ κακὸν παράκειταί μοι· τουτέστιν, Η πρᾶξις τοῦ κακοῦ οὐκ ἀνῄρηται ἀπ᾿ ἐμοῦ. Πλὴν & μακάριος Ιωάννης, μετὰ τὸ, καθὰ εἴρηται, ερμηνεύσαι αὐτὸ ὡς ἐλλιπές, αινίττεται, ὅτι καὶ ἄλλως δύνα και νοηθῆναι· οίον, Ευρίσκω ἄρα τὸν νόμον, οὐκ ἄλλῳ τινὶ ὄντα, ἀλλ' ἐμοὶ τῷ θέλοντι ποιεῖν τὸ καλόν. Μόνῳ γὰρ τῷ θέλοντι ποιεῖν τὸ καλὸν νόμος ἐστὶν ὁ νόμος, τὰ αὐτὰ αὐτῷ βουλόμενος. "Ο δὲ [/. καὶ] διὰ τῶν ἐφεξῆς δῆλον 40. η facio bonum; sed quod uolo malum, hoc ago. Si autem quod nolo ego, hoc facio, jam non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum. Cum ait, «Non invenio, vim et iusidias peccati demonstravit. Liberat enim cum essentiam animæ tum essentiam carnis a crimine et accusatione, totumque in pravam operationem et voluntatem transfert. Nam cum dicit, Quod nolo, animam liberat a crimine: cum vero subdit, • Jam non ego operor illud, carnem ab accusatione immunem servat. Ecquid igitur est quod malum operatur? Peccatum, quod est, juxta Chrysostomi sententiam, prava voluntas et peccandi avida. Ista vero non est opus Dei, sed nostra motio et affectus. Ipsa quidem simpliciter voluntas, Dei opus est: talis autem voluntas ad nos pertinet et mentem nostra'}}, Dictum est autem supra quid sit peccatum, nempe peccati tyrannis, animum nostrum per voluptatem alio rapientis. VERS. 21. Invenio igitur legem volenti mihi facere bonum, quod mihi malum adjacet. › Obscure hoc dictum est, quasi quidquam desit: debebat enim sic dici: Invenio itaque legein patroci nautem mihi, volenti quidem facere bonum, quod tamen non facio, en quod malum mihi adjacet. Porro hujus loci talis est sententia: Cognitionem boni ab initio mecum una conditam habui: iuvenio etiam legem patrocinantem huic, eamque commendantem, ac volo quidem (bonum) persequi, adeoque peragere, allainen vi quadam alio rapior, malumque mihi proxime admotum est, id est operatio mali non est ablata a me. At vero divus Joannes Chrysostomus simul atque hunc locum ceu eum (uti dictum est) cui aliquid desit, interpretatus est, admonet et alia quadam ratione hunc possu intelligi: ut, Invenio quidem legem, non alii cuipiam sancitam, sed mihi volenti facere bonum. Soli enim volenti facere bonum lex est lex, eadem volens quæ ipse. Quod et in sequentibus planum fiet. • Συνήδομαι γὰρ τῷ νόμῳ τοῦ Θεοῦ, κατὰ τὸν ἔσω· *s Chrysost. τῆς τοῦ Θεοῦ δημιουργίας. το δηλοί ι. ρον νοῦν δ. TERS. 22, 25. 52 • Condelector enim legi Dei Variæ lectiones. ὡς 48 αὐτῆς ο. 46 εγκλημάτων ο. σε δημιουργία ο. 48 ἡμέτε

secundum interiorem hominem. Video autem ali- ἄνθρωπον. Βλέπω δὲ ἕτερον νόμον ἐν τοῖς μέλεσί μου am legem in membris meis repugnantem legi mentis mear, et captivantem me lege peccati, quæ est in membris meis. › Noram sane et antehac bonum: inveniens autem ipsum, in litteris situm, commendo legem, ac assentior ei secundum interiorem hominem, sive secundum mentem. «Vialeo autem aliam legem, hoc est peccatum: quod ideo legem appellavit, quod homines eo decepti, eidem obtemperent, ipsumque dimittere metuant, 'ceu legem quamdam quæ prævaricationem non recipiat. Hæc igitur repugnat legi mentis meæ, id est naturali (quem autem supra ‹ interiorem hominem» nominavit, eum nunc aperte mentem vocal), atque vincit, imo captivat me, et naturalem et scriptam legem supprimens. Quomodo vero captivum ducit?. Lege peccati,, hoc est potentia, neque non lyrannide. Non autem dixit, motu carmis, aut natura, verum lege peccati, quæ regnat ´et dominatur in membra mea. Hæc vero non est calunnia carnis. Quemadmodum prædo quispian, si occupet regiam aliquam, in eaque coinmoretur, non est isthac calumnia vel criminatio domus: hunc ad modum, si peccatum babitet in membris nostris, eam ob rem non est prava caro: siquidem tyrannide est oppressa. Nonnulli quatuor bic leges faciunt: unam divinam, docentem nos quid deceat: älteram impugnantem nos, quæ ex diaboli motu et operatione nos invadit: tertiam, legem mentis, id est naturalem postremam, quæ est in membris nostris, id est amantem peccati voluntatem et habitudinem ad malum, quæ nobis per consuetudinem veluti callum obduxit et induruit. ἀντιστρατευόμενον τῷ νόμῳ τοῦ νοός μου, καὶ απο χμαλωτίζοντά με τῷ νόμῳ τῆς ἁμαρτίας, τῷ ὄντι ἐν τοῖς μέλεσί μου.» Ηδειν μὲν καὶ πρὸ τούτου τὸ καλόν· εὑρὼν δὲ αὐτὸ ἐν γράμμασι κείμενον, έπαι νῶ τὸν νόμον, καὶ συγκατατίθεμαι αὐτῷ ο κατὰ τὸν ἔσω ἄνθρωπον, ο ἤτοι κατὰ τὸν νοῦν μου. «Βλέπω δὲ ἕτερον νόμον,» τουτέστι, τὴν ἁμαρτίαν· ἣν ἐκάλεσε νόμον, διὰ τὸ πείθεσθαι αὐτῇ τοὺς ἀπατωμένους, καὶ φοβεῖσθαι ἀφεῖναι αὐτὴν, ὡς νόμον τινὰ ἀπαράβα τον. Αὕτη οὖν ἀντιστρατεύεται «τῷ νόμῳ τοῦ νοός μου, ο τουτέστι, τῷ φυσικῷ (ἂν δὲ ἀνωτέρω ι ἔσω άν θρωπον» ὠνόμασε, τοῦτον σαφῶς νοῦν ὀνομάζει), καὶ νικῇ· μᾶλλον δὲ αἰχμαλωτίζει με, καὶ τὸν φυσικὸν καὶ τὸν γραπτὸν νόμον νικῶσα. Πῶς 50 αἰχμαλωτίζει; Β, Τῷ νόμῳ τῆς ἁμαρτίας,» τουτέστι, τῇ δυνάμει, τῇ τυραννίδι. Οὐκ εἶπε δὲ, Τῇ ὁρμῇ τῆς σαρκὸς, ἢ τῇ φύσει, ἀλλά, «Τῷ νόμῳ τῆς ἁμαρτίας,» τῷ κατα κρατήσαντι τῶν μελῶν μου. Τοῦτο δὲ οὐκ ἔστι διαβολὴ τῆς σαρκός. Ὥσπερ γὰρ λῃστὴς, ἐὰν κατάσχ βασίλεια, καὶ ἐνοικῇ οι αὐτοῖς, οὐ διαβολή ἐστι τοῦτο τοῦ οἴκου· οὕτω καὶ ἐνταῦθα, ἐὰν οἰκῇ ἡ ἁμαρτία ἐν τοῖς μέλεσιν ἡμῶν, οὐ παρὰ τοῦτον [[. τοῦτο] πονηρὰ ή σάρξ· ἐτυραννήθη γάρ. Τινὲς δὲ τέσσαρας νόμου; ἐνταῦθά φασιν· ἕνα τὸν τοῦ Θεοῦ, τὸν διδάσκοντα ἡμᾶς τὸ δέον· δεύτερον, τὸν ἀντιστρατευόμενον, ὅστις ἐστὶν ὁ κατ' ενέργειαν δς τοῦ διαβόλου ἐπεισιών ἡμῖν· τρίτον, τὸν νόμον τοῦ νοός, τουτέστι, τὸν φυσικόν· τέταρτον, τὸν ὄντα ἐν τοῖς μέλεσι, τουτέστι, τὴν φιλαμαρτήμονα προαίρεσιν καὶ τὴν πρὸς τὸ και κὸν σχέσιν, διὰ τῆς συνηθείας ἐνσκιῤῥωθεῖσαν ἡμῖν. Vers. 24. ‹ Infelix ego homo, quis me liberabit ex corpore mortis hujus? › Naturalis lex non suffecit, scripta non potuit, sed utramque peccali tyrannis vicit. Unde igitur est salutis spes? • Quis me liberabit ex corpore mortis? > hoc est morti obnoxio. Postquam enim corpus per prævaricationem passibile factum esset, deinceps et peccato captu facile reddebatur. Atqui dicet aliquis, Siquidem corpus a peccato tam facile invadi potuerat, car puniti sunt ii, qui ante Christi adventum peccarunt? Quia talia imperata erant, quæ peccato etiam dominante potuissent recte peragere. VERS. 25. • Gratias ago Deo per Jesum Christum Dominum nostrum.» Quia in angustias redactus erat, nec alium Servatorem invenit, necessario Christum invenit. Hinc et gratias agit ‹ Deo l'atri, per Jesum Christum Dominum nostrum, hoc est causa gratiarum actionis exsistente 53 Christo. Ipse enim, inquit, præstitit ac transegit quæ lex non potuit: ipse me ab imbecillitate corporis liberavit, confortans illud ut non porro peccati tyrannide opprimatur. Sed quemadmodum per prævaricationem Adami mortale factum, peccato expugnatu 5 πῶς δὲ π. 31 έγ. 89 ἔργον οι • Ταλαίπωρος ἐγὼ ἄνθρωπος, τίς με ρύσεται ἐκ τοῦ σώματος τοῦ θανάτου τούτου;» Ο φυσικός νό μος οὐκ ήρκεσεν, ὁ γραπτὸς οὐκ ἴσχυσεν, ἀλλ' ἐνί κησε καὶ ἀμφοτέρους ή τυραννίς τῆς ἁμαρτίας. 16. θεν οὖν ἐστι σωτηρίας ἐλπίς; «Τίς με ξύσεται ἐκ τοῦ σώματος τοῦ θανάτου; τουτέστι, τοῦ θανάτῳ ὑποκειμένου. Επειδὴ γὰρ παθητὸν ἐγένετο ἐκ τῆς παρά βάσεως, καὶ εὐεπιχείρητον λοιπὸν τῇ ἁμαρτία κατ έστη. Αλλ' ἐρεῖ τις· Καὶ ἐπειδὴ εὐεπιχείρητον ἦν τὸ σῶμα τῇ ἁμαρτίᾳ, διὰ τί ἐκολάσθησαν οἱ προ Χριστοῦ ἁμαρτάνοντες; Διότι τοιαῦτα ἐπετάγησαν, η οἷα καὶ τῆς ἁμαρτίας κρατούσης ηδύναντο κατορ θοῦν. Εὐχαριστῶ τῷ Θεῷ δι᾽ Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν. • Ἐπειδὴ ἐξηπορήθη, καὶ οὐχ εὗρεν ἄλλον τον σώζοντα, ἀναγκαίως εὗρε Χριστόν. Διὸ καὶ εὐχαρι στεῖ τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ, δι᾽ Ἰησοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν, τουτέστιν, αἰτίου ὄντος τῆς εὐχαριστίας τοῦ Χριστοῦ. Αὐτὸς γὰρ, φησί, κατώρθωσεν, & ὁ νόμος οὐκ ηδυ νήθη· αὐτός με ἐῤῥύσατο ἐκ τῆς ἀσθενείας τοῦ σώ ματος, ἐνδυναμώσας αὐτὸ, ὥστε μηκέτι τυραννεῖσθαι ὑπὸ τῆς ἁμαρτίας. 'Αλλ' ὥσπερ διὰ τὴν παράβασιν τοῦ Ἀδὰμ θνητὸν γεγονός, εὐκαταγώνιστον τῇ ἁμαςτίᾳ κατέστη· οὕτω διὰ τὴν ὑπακοὴν αὐτοῦ σταυ Varia lectiones.

- CAP. VIII. 43* ρωθέντος, εἶτα ἀναστάντος, τῆς ἀφθαρσίας τοὺς ἀ- facile reddebatur: sic per ejus obedientiam qui βιβῶνας δεξάμενον, κατὰ τῆς ἁμαρτίας ίσταται σε crucifixus est et resurrexit, arrha accepta, peccato γενναίως. fortiter resistit. • Αρὰ οὖν αὐτὸς ἐγὼ τῷ μὲν ναι· δουλεύω νόμῳ Θεοῦ, τῇ δὲ σαρκὶ νόμῳ ἁμαρτίας. Οὐδὲν ἄρα κατάκριμα νῦν τοῖς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ, μὴ κατὰ σάρκα περιπατοῦσιν, ἀλλὰ κατὰ πνεῦμα.» Τό, ο Δουλεύω,» ἀντὶ τοῦ, ἐδούλευον τῶν γὰρ προτέρων αναμιμνήσχει. Μέλλων γὰρ εἰπεῖν, ὅτι «Οὐδὲν ἄρα κατάκριμα νῦν,» καὶ τὰ ἑξῆς, καὶ δηλῶσαι τὴν ἄφατον χάριν τοῦ Χριστοῦ, ἀναμιμνήσκει, πῶς πρότερον είχομεν, καὶ ὅτι ἐνοοῦμεν τὸ καλόν, «τῇ σαρκὶ ο δὲ, τουτέστι, τῇ τῆς σαρκὸς ἀσθενείᾳ, ὑπεπίπτομεν τῷ νόμῳ τῆς ἁμαρτίας. ᾿Αλλὰ νῦν οὐδὲν κατάκριμα τοῖς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ, τουτέστι, τοῖς τοῦ βαπτίσματος ἀξιω Θεῖσιν. Ἐπειδὴ δὲ πολλοὶ καὶ μετὰ τὸ βάπτισμα ἁμαρτάνουσι, προσέθηκε·. Τοῖς μὴ κατὰ σάρχα περιπατοῦσι· ο δεικνύς, ὅτι τὸ πᾶν τῆς ῥαθυμίας τῆς ἡμετέρας. Δυνατὸν γὰρ νῦν δὲ καὶ ῥᾴδιον, μὴ κατὰ σάρκα περιπατεῖν, ὅ τότε παγχάλεπον ἦν. Οὐ μόνον δὲ ἀπέχεσθαι τοῦ κατὰ σάρκα περιπατεῖν δεῖ, ἀλλὰ χρήν προσεἶναι καὶ τὸ ο κατὰ πνεῦμα.» Οὐ γὰρ ἡ ἀποχὴ τῆς κακίας στεφανοί, ἀλλ' ἡ τῆς ἀρετῆς καὶ τῶν πνευματικῶν ἔργων μετοχή. . Ο γὰρ νόμος τοῦ Πνεύματος τῆς ζωῆς, ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ ἠλευθέρωσέ με ἀπὸ τοῦ νόμου τῆς ἁμαρτίας καὶ τοῦ θανάτου, η Νόμον Πνεύματος, τὸ ἅγιον Πνεῦμα καλεῖ, ὥσπερ καὶ νόμον ἁμαρτίας, τὴν ἁμαρτίαν. Ζωῆς δὲ νόμον τοῦτόν φησι, πρὸς ἀντιδιαστολὴν τοῦ τῆς ἁμαρτίας νόμου, τοῦ καὶ τὸν θάνατον προξενήσαντος. Η χάρις γὰρ τοῦ Θεοῦ ἐθανάτωσε μὲν τὴν ἁμαρτίαν καὶ τὸν θάνατον· κούφον δὲ ἡμῖν τὸν ἀγῶνα ποιήσασα, οὕτως ἐπὶ τὰ παλαίσματα εἰσήγαγεν. Ἐτόλμησαν δὲ αἱ πονηραί γλῶσσαι νόμον ἁμαρτίας ἐνταῦθα εἰπεῖν τὸν Μωσαϊ κὸν νόμον· ὅν ὁ ᾿Απόστολος οὐδαμοῦ οὕτως ὠνόμασεν, ἀλλ᾽ ἅγιον καὶ πνευματικόν. Καὶ εἰ πνευματικὸς, φασὶν, ἔστι καὶ ὁ Μωσαϊκὸς, τί λοιπὸν διέστηκε τοῦ νόμου τοῦ Πνεύματος; Πάμπολυ. Ὁ μὲν γὰρ τοῦ Μωϋσέως ὑπὸ Πνεύματος μόνον ἐδόθη· οὗτος δὲ κα καὶ Πνεῦμα ἐχορήγει. «Τὸ γὰρ ἀδύνατον τοῦ νόμου, ἐν ᾧ ἡσθένει διὰ τῆς σαρκὸς, ὁ Θεὸς τὸν ἑαυτοῦ Υἱὸν πέμψας ἐν ὁμοιώματι σαρκὸς ἁμαρτίας, καὶ περὶ ἁμαρτίας κατα έκρινε τὴν ἁμαρτίαν ἐν τῇ σαρκί.» Εμνήσθη του Πνεύματος, μνημονεύει νῦν καὶ τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, τὴν Τριάδα διδάσκων "7. Καὶ δοκεῖ μὲν κατὰ τοῦ νόμου λέγειν, οὐκ ἔστι δὲ τοῦτο. Οὐ γὰρ εἶπε, Τὸ πονηρὸν τοῦ νόμου, ἐν ᾧ ἐκακούργει, ἀλλά, • Τὸ ἀδύνατον, ἐν ᾧ ἡσθένει. › Πῶς δὲ ἠσθένει; Διὰ τῆς σαρκὸς, τουτέστι, τοῦ σαρκικού φρονήματος. Ο δὲ νοῦς ἅπας, ὧν ἔλεγεν ὁ ᾿Απόστολος, ἐνταῦθα ἀνακαλύπτεται. Λέγει γὰρ, ὡς καὶ ἀνωτέρω είπομεν, 88 ἔστασθαι Ο. σε οὖν Ο. 85 ξεῖ Ο. CAP. VII-VUΙ. Vers. 25, 1. ‹ Igitur ego ipse mente servio legi Dei, carne autem legi peccati. Nihil ergo nunc damnationis est iis qui sunt in Christo Jesu, qui non secundum carnem ambulant, sed secundum spiritum. › — ‹ Servio, › pro serviebam, dixit: priorum namque meminit. Dicturus enim, Nihil ergo nunc damnationis, › etc., necnon indicaturus ineffabileın gratiam Christi, ad memoriam revocat quales nos antea gesserimus, et quod bonum intelligebamus, • carne» vero, hoc est carnis imbecillitate, legi peccati succumbebamus. Atqui nunc nulla est condemnatio iis qui sunt in Christo Jesu, hoc est, qui ad baptismum sunt admissi. Quia vero multi etiam post baptismum peccant, adjecit, • Qui non secundum carnem ambulant,» innuens quod totum nostræ sit ignaviæ. Nunc enim et possibile est et facile, non ambulare secundum carnem, id quod tunc temporis perdifficillimum erat. Non solum autern temperandum est nobis ne secundum carnem ambulemus, verum oportet etiam illud accedere, nempe. secundum spiritum.. Non enim abstinen. tia a vitiis coronat, sed virtutis operumque spiritnalium participatio. VERS. 2. Lex enim Spiritus vitæ in Christo Jesu liberavit me a lege peccati et mortis.» Lege Spiritus Spiritum sanctum vocat, perinde atque legem peccati ipsum peccatum. Vitæ autem legem hanc appellat, ut opponat eam legi peccati, quæ ct mortem nobis subministravit. Etenim gratia Dei occidit peccatum et mortem: cumque certamen nobis leve reddidisset, ad conflictus ita nos perduxit. Ausæ sunt autem perversæ linguæ legem peccati hic dicere Mosaicam legem, quam tamen Apostol's nusquam nisi sanctam et spiritualem appellavit. At si spiritualis est, inquiunt, et lex Mosaica, quid igitur discrepat a lege Spiritus? Plurimum quidem. Lex enin Mosaica Spirito tantum lata est; hæc autem et Spiritum suppeditabat. VERS. 3. Nam quod erat impossib e legi, in quo infirmabatur per carnem, Deus misso Filio suo in similitudine carnis peccati, de peccato condemnavit peccatun in carne.» Meininit 54 Spiritus, nunc mentionem facit et Patris et Filii, Trinitatem docens. Ac videtur hic sane contra legem dicere, verum id sese ita non habet. Non enim dixit: Pravitas legis in qua perverse agebat, sed ‹ impossibilitasin qua imbecillis erat. Qui vero imbecillis erat? Per carnem, id est per carnalem affectum, Sensus autem universus eorum quæ dixit Apostolus, hic revelatur. Ait enim, ut et supra indicavimus, Varia lectiones. 50. 57 Ενίζων ο. συνάγων ΙΙ.

$35 quod lex docebat quidem, non potuit autem vincere ὅτι ὁ νόμος ἐδίδασκε μὲν, οὐκ ἠδύνατο δὲ νικῆσαι τὸ carnaliorem affectum. Proinde Pater misit suum ¡psius Filium ‹ in similitudine carnis peccati, › hoc est, carnem habentem similem secundum essentiam nostra peccatrici, carentem autem omni peccato. Quia enim meminit peccati, ideo similitudinem apposuit. Non enim aliam carnem assumpsit, sed ipsam hanc assumens, sanctificavit et coronavit, condemnans peccatum in assumpta carne, et ostendens carnem non esse natura peccatricem. Christo ergo perinde factum est, ac si quis in foro mulierem vapulantem cerneus, dicat se ejus filium, cum sit natus regis, eaque ratione liberet ipsam a verberantibus. Porro quod ait, e de peccato, o potest etiam simplicius intelligi, hanc ad rationem: Misit Filium suum Pater pro peccato, id est, eam ob rem, ut debellaret peccatum. Quod sane declarans magnus ille Joannes Chrysostomus: Arguit (inquit) et reprehendit peccatum Christus, quippe quod vehementer et supra modum peccasset. Quandiu onim peccatum peccatores occidit, juste eis mortem intulit. Postquam vero corpus Domini, impeccabile illud reperiens, letho dedisset, veluti in juriam faciens et peccans, condemnatum est. Misit igitor Filium suum Deus, cum ut ostenderet peccatum et injustumn esse et peccasse, tum ut juste ipsum condemnaret, ne dicat diabolus, Christus instar fortis me vicit. σαρκικώτερον φρόνημα. Ο τοίνυν Πατὴρ ἔπεμψε τὸν ἑαυτοῦ Υἱὸν «ἐν ὁμοιώματι σαρκὸς ἁμαρτίας, ο τουτἐστι, σάρκα ἔχοντα ὁμοίαν μὲν κατὰ τὴν οὐσίαν τῇ ἡμετέρᾳ τῇ ἁμαρτωλῷ, ἀναμάρτητον δέ. Διότι γὰρ ἐμνήσθη ἁμαρτίας, διὰ τοῦτο τὸ ὁμοίωμα προσ. έθηκεν. Οὐ γὰρ δὴ ἄλλην σάρκα ἀνέλαβεν, ἀλλ' αὐτὴν ταύτην λαβών, ἡγίασε καὶ ἐστεφάνωσε, κατακρίνας τὴν ἁμαρτίαν ἐν τῇ σαρκὶ τῇ προσληφθείσῃ, καὶ δείξας, ὅτι οὐ φύσει ἁμαρτωλός ή σάρξ. "Ομοιον οὖν γέγονεν ὑπὸ Χριστοῦ, οἷον εἴ τις ἐν ἀγορᾷ τὴν γυναῖκα τυπτομένην ἰδὼν, εἶπει αὐτῆς εἶναι υἱός, βασιλέως ὢν υἱὸς, καὶ οὕτως αὐτὴν ἀπαλλάξειε τῶν τυπτόντων. Τὸ δὲ, ο Καὶ περὶ ἁμαρτίας, ο δύναται μὲν νοηθῆναι καὶ ἁπλούστερον, ἀντὶ τοῦ, ἔπεμψε τὸν Υἱὸν ὁ Πατὴρ περὶ ἁμαρτίας, τουτέστιν, ἕνεκα τοῦ καταγωνίσασθαι τὴν ἁμαρτίαν. Ο δὲ παμμεγας Ιωάννης τοῦτο δηλῶν, ἔφησεν "α, ὅτι Ελεγξε την ἁμαρτίαν ὁ Χριστὸς μεγάλα ἡμαρτηκυίαν. Ἕως μὲν γὰρ ἁμαρτωλοὺς ἐθανάτου ἡ ἁμαρτία, κατὰ τὸν τοῦ δικαίου λόγον ἐπῆγε τούτοις τὴν τελευτήν. Ἐπειδὴ δὲ σὲ ἀναμάρτητον εὑροῦσα σῶμα τὸ τοῦ Κυρίου ἐθα νάτωσεν, ὡς ἀδικήσασα καὶ ἁμαρτοῦσα κατεκρίθη. Επεμψε γοῦν τὸν Υἱὸν αὐτοῦ ὁ Θεὸς, καὶ περὶ τοῦ δεῖξαι τὴν ἁμαρτίαν ἄδικον καὶ ἡμαρτηκυίαν, καὶ κατακρῖναι αὐτὴν δικαίως, ἵνα μὴ ἔχῃ σε λέγειν ὁ διάβολος, ὅτι ὡς ἰσχυρός με ενίκησεν ὁ Χριστός. • Ινα τὸ δικαίωμα τοῦ νόμου πληρωθῇ ἐν ἡμῖν τοῖς μὴ κατὰ σάρκα περιπατοῦσιν, ἀλλὰ κατὰ πνεῦ μα, ο Ινα μή τις εἴπῃ. Καὶ τί πρὸς ἐμὲ, εἰ ὁ Χριστὸς ἐν τῇ σαρκὶ, ἣν προσείληφεν, ἐνίκησε; διὰ τοῦτο ταῦτά φησιν, ὅτι πρὸς σὲ μὲν οὖν μάλιστα. Το γὰρ δικαίωμα τοῦ νόμου, τουτέστι, τὸ τέλος, ὁ σκοπός (σκοπὸν γὰρ εἶχε τὸ δικαιοῦν τὸν ἄνθρωπον), πληροῦται, φησὶν, ἐν ἡμῖν. Ο γὰρ ὁ νόμος ήβούλετο μὲν, ἠσθένει δὲ, τοῦτο ὁ Χριστὸς ἐποίησε δι᾿ ἡμᾶς· καὶ τὸ μὲν ἁγώνισμα γέγονεν ἐκείνῳ, ἡμεῖς δὲ τῆς νίκης ἀπελαύσαμεν. Διὸ καὶ οὐχ ἁμαρτησόμεθα, ἐὰν μὴ κατὰ σάρκα περιπατῶμεν, τουτέστι, σαρ κικὰ φρονῶμεν· μᾶλλον δὲ οὐκ ἀρκεῖ τοῦτο, τὸ μὴ φρονείν σαρκικά, ἀλλὰ δεῖ προσεῖναι ἡμῖν, ὡς και ἀνωτέρω εἴρηται, καὶ πνευματικόν φρόνημα. Διδ προσέθηκε ο ᾿Αλλὰ κατὰ πνεῦμα. - ι Εκκλινον Ο γὰρ ι ἀπὸ κακοῦ,» καὶ οὐ μόνον τοῦτο, ἀλλὰ ι καὶ ποίησον ἀγαθόν.· Μὴ γὰρ, ἐπειδὴ ἠκούσαμεν, ὅτι ὁ Χριστὸς ἡμῖν τὴν νίκην ἐχαρίσατο, ἀναπέσωμεν πάντη· ἀλλὰ δεῖ φυλάττειν τὴν τοῦ λουτροῦ χάριν. Πάντως γὰρ εὐκολωτέρα ἡμῖν ἡ πάλη νῦν, ἢ πρότέρου. Vers. 4. ‹ Ut justificatio legis impleatur in nobis, qui non secundum carnem ambulamus, sed secundora spiritum.» Ne quis dicat, Ecquid ad me, si Christus in carne, quain assumpsit, victoriam obtinuit? propterea inquit, Ino maxime istud tua interest. Nam ‹ justificatio legis, id est finis et scopus (scopus enim ei erat justi@care hominem) imple tur, ɔ inquit, e in nobis. ▸ Quod enim lex volebat quidem, infirmior autem erat quam ut posset, hoc Christus fecit propter nos: et certamen quidem illius fuit, nos vero victoria politi sumus. Quare nequaquam etiam peccabimus, nisi secundum carbem obambulaverimus, hoc est, carnalia expetiverimus: imo vero non satis est istud, nimirum, non sapere carnalia, cæterum oportet etiam adesse nobis, ut supra commemoratum est, spiritualem affectumn. Ideoque addidit, sed secundum spiritum. — • Declima i enim ea malo t, o inquit David, nec loc 55 solum, verum e fac» etiam bonum.» Non enim postquam audivimus quod Christus nobis victoriam donavit, omnino recidamus; sed lavacri gratiam custodire oportet. Omnino enim nobis nunc lucta est facilior, quam antebac. ViRs. 5. • Qui enim secundum carnem sunt, quæ carnis sunt, sapiunt: qui vero secundum spiritum, qua sunt spiritus. Qui sere dedunt, inquit, immokeraia carnis servituli, quæ carmis sunt, semper t Psal. xxx131, και έφη οι κι ἐπεὶ δὲ ο. το ἔχοι Ο. • Οἱ γὰρ κατὰ σάρκα ὄντες τὰ τῆς σαρκὸς φρονοῦσιν· οἱ δὲ κατὰ πνεῦμα, τὰ τοῦ πνεύματος.» ΟΙ ἐκδόντες, φησίν, ἑαυτοὺς τῇ τῆς σαρκὸς ἀμέτρῳ δουλείᾳ, τὰ τῆς σαρκὸς ἀεὶ φρονοῦσι, μηδὲν θεῖον Varia lectiones.

EXPOSITIO IN EPIST. AD ROM. — CAP. VIII. περινοοῦντες· οἱ δὲ ὑποταγέντες ὁλικῶς τῷ πνεύ- cogitant, nihil divini considerantes: qui vero prorματι, πάντα πνευματικὰ καὶ φρονοῦσι καὶ ποιοῦσι. • Τὸ γὰρ φρόνημα τῆς σαρκός, θάνατος· τὸ δὲ φρόνημα τοῦ πνεύματος, ζωή καὶ εἰρήνη. • Φρό νημα σαρκὸς τὴν παχυτέραν διάνοιαν ονομάζει, ἀπὸ τοῦ χείρονος αὐτὴν καλέσας. Οὐ γὰρ δὴ αὐτὴ καθ᾿ ἑαυτὴν ἡ σὰρξ ἴδιον ἔχει φρόνημα, ἀλλ᾽ ἡ πα χεῖα καὶ ὑλικὴ διάνοια φρόνημά έστι σαρκός, ὡς ἄν τις εἴποι, νους σαρκικὰ φρονήσας· ὥσπερ καὶ φρόνημα τοῦ πνεύματος, τὴν διάνοιαν τὴν φρονοῦσαν τὰ τοῦ πνεύματος ἥτις γεννᾷ «ζωήν, ο πρὸς ἀντιδιαστολὴν τοῦ θανάτου, ὃν γεννᾷ ἡ σαρκικὴ διάνοια· ἀλλὰ καὶ ι εἰρήνην, ο πρὸς ἀντιδιαστολὴν τοῦ ἐφεξῆς. Ἐπάγει γάρο sus spiritui subjecti sunt, omnia spiritualia plane el sapiunt et faciunt. VERS. 6. • Affectus enim carnis, mors: affectus auten: spiritus, vita et pax.» Affectum carnis, pinguiorem cogitationem nominat, a pejori ei nomen indens. Enimvero ipsa per seipsam caro proprium affectum non habet, sed pinguis et crassa cogitatio est affectus carnis, veluti si quis dicat, mens carmalia spirans: quemadmodum et affectus spiritus, cogitatio expetens et anhelans ad ea quæ sunt spi ritus: quæ c vitam» parit, ut morti opponatur, quam carnalis cogitatio gignit: necnon e pacem, ut statuatur in contrarium ei quod sequitur. Infert enim: • Διότι τὸ φρόνημα τῆς σαρκὸς ἔχθρα εἰς Θεόν. Τῷ γὰρ νόμῳ τοῦ Θεοῦ οὐχ ὑποτάσσεται· οὐδὲ γὰρ δύναται. Ἡ μὲν πνευματικὴ διάνοια εἰρήνην γεννα· ἡ δὲ φρονοῦσα τὰ σαρκικά, ἔχθραν πρὸς Θεόν. Αρα οὖν χεῖρας ανταίρει τῷ Θεῷ; Οὐχὶ, φησίν, ἀλλὰ τῷ νόμῳ αὐτοῦ μὴ ὑποτασσομένη, λέγεται ἔχθρα εἶναι τῷ Θεῷ. Μὴ θορυβηθῇς δὲ ἀκούσας τι, «Οὐδὲ γὰρ δύναται, ο ἀλλὰ νόει τὸ λεγόμενον ὡς δεῖ. Οὐ γὰρ δύναται τὸ φρόνημα τῆς σαρκὸς, ἕως ἂν μένῃ τοιοῦτον, ὑποταγῆναι Θεῷ και ώσανεί τις εἴποι 68. Η πόρνη οὐ δύναται εἶναι σώφρων. Καὶ γὰρ οὐκ εἶπεν, ὅτι οὐ δυνήσεται, ἀλλ', «Οὐ δύναται ο νῦν, σαρκικὸν μένον. Ἐπεὶ πῶς αὐτὸς Παῦλος σε, πῶς μυρίοι ἁπλῶς ἐκ πονηρῶν ἀγαθοὶ ἐγένοντο, εἰ ἀδύνατος ἦν ἡ μεταβολή; Οὕτω καὶ ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ G ὁ Κύριος εἶπεν· Οὐ δύναται δένδρον πονηρὸν καρποὺς καλοὺς ποιεῖν· ἡ ἀντὶ τοῦ, ἔς τ' ἂν ᾖ πονηρόν. Μὴ τοίνυν σαρκικά φρονῶμεν, ἀλλὰ τὰ τοῦ πνεύματος, ἵνα εἰρήνην ἔχωμεν πρὸς τὸν Θεὸν δόντα ἡμῖν τὸ Πνεῦμα, δι' οὗ πάντα ῥᾴω ἡμῖν τὰ ἐν τῷ νόμῳ δυσκατόρθωτα. • Οἱ δὲ ἐν σαρκὶ ὄντες, Θεῷ ἀρέσαι οὐ δύνανται. Ὑμεῖς δὲ οὐκ ἐστὲ ἐν σαρκί, ἀλλ' ἐν πνεύματι. Τουτέστιν, Οἱ τὸ σαρκικὸν φρόνημα ἔχοντες σε 68 οὐ δύνανται Θεῷ ἀρέσαι, ἕως ἂν ὦσι τοιοῦτοι. Οὐ γὰρ τὴν οὐσίαν τῆς σαρκὸς, ἀλλὰ τὸν παχὺν καὶ σαρκικὸν βίον, καὶ ὅλον σε σαρκοποιοῦντα τὸν ἄνθρωπον, μ οὕτως ονομάζει, καθὰ καὶ ἐν τῇ Παλαιᾷ· Οὐ μὴ καταμείνῃ τὸ Πνεῦμά μου ἐν τοῖς ἀνθρώποις τούτοις, διὰ τὸ εἶναι αὐτοὺς σάρκας.» Καὶ τὸ, ο Ὑμεῖς δὲ οὐκ ἐστὲ ἐν σαρκί, ο τοιοῦτόν ἐστιν, ἀντὶ τοῦ, Οὐ δου λεύετε τῷ σαρκικῷ βίῳ, ἀλλὰ τῷ πνευματικῷ. Και τίνος ἕνεκεν οὐκ εἶπεν, Ὑμεῖς δὲ οὐκ ἐστὲ ἐν ἁμαρ τίαις; Ινα μάθῃς ὅτι οὐχὶ τὴν τυραννίδα μόνον τῆς ἁμαρτίας έσβεσεν ὁ Χριστὸς, ἀλλὰ καὶ τὴν σάρκα κουφοτέραν καὶ πνευματικωτέραν ἐποίησεν. "Ωσπερ γὰρ πυρὶ σίδηρος ὁμιλήσας πῦρ γίνεται· οὕτω καὶ - Mall. vi. 18. ▼ Gen. vi, 3. VERS. 7. Nam affectus carnis inimicitia est in Deum: ¡legi enim Dei non subjicitur. Neque enim potest.» Spiritualis cogitatio pacem generat, carnalia vero affectans, inimicitias erga Deum. Num igitur manus contra Deum attollit? Non, inquit, sed legi ejus non subjecta, dicitur esse inimica Deo. Ne turberis aulem cum audis, «Neque enim potest; verum id quod dicitur, intellige sicuti oportet. Non potest enim affectus carnis, quandiu hujusmodi permanserit, subdi Deo: æque ac si dicat aliquis, Fornicatrix non potest esse temperans. Non enim dixit quod non poterit unquam, verum «Non potest jam nunc dum carnalis permanet. Quomodo enim ipse Paulus, quomodo latro, quomodo innumeri alii (ut semel dicam) scelerosi, ex malis boni fieri po tuissent, si læc permutatio impossibilis esset? Haud dissimilem ad modum Dominus in Evangelio dixit¤; • Non potest arbor mala fructus bonos facere: › nempe tantisper dum mala remanserit. Ne igitur carnalia affectemus, sed quæ sunt spiritus, ut pacem habeamus ad Deum, qui Spiritum nobis suum. impertiit, per quem omnia nobis facilia sunt quæ in lege facta erant difficilia. VERS. 8, 9. Qui autem in carne sunt, Deo placere non possunt. Vos autem non estis in carne, sed in spiritu. Hoc est, Qui carnalem affectum habent, Deo placere nequeant, tantisper dum tales fuerint. Non enim substantiam carnis, sed crassam et carnalem vitam, et quæ totum hominem carnem efficit, sic nominat, itidem ut in Veteri Testamento*: ‹ Non, › 56 inquit, ‹ permanebit Spiritus meus in his, quia caro sunt.» Porro quod ail, • Vos autem non estis in carne,» hujusmodi est, Non servitis carnali vitæ, sed spirituali. Et quare non dixit, Vos autem non estis in peccatis? Ut discas, quod nedum peccati tyrannidem exstinxerit Christus, verum etiam carnem et leviorem et spiritualiorem reddiderit. Quemadmoduın enim ferrum in igne commorans, ignis fit: sic et caro eorum qui σε ούχο. «ν τῷ Κυρίῳ ο. " εἴπῃ ο. Variæ lectiones. οι πῶς Παῦλος; πῶς λῃστής; m. σε στέργοντες ο. σε στέργοντε; ο. σε όλως m,

$39 per baptisma Spiritum acciperunt, tola spiritualis ἡ σὰρξ τῶν διὰ τοῦ βαπτίσματος τὸ Πνεῦμα δεξαμέ νων, ὅλη πνευματική γίνεται. efficitur. VERS. 10. Siquidem Spiritus Dei habitat in vo- bis. • Siquidem › hic non ponit quia dubitet, verum quia valde credat, pro eo quod est, Quando_quidem jam Spiritus Dei demoratur in vobis, propterea in spiritu estis. • Si quis autem Spiritum Christi non habet, hie non est ejus.» Non dixit, Si autem Spiritum Christg non babetis, ob sermonis asperitatem et molestiam: sed, • Si quis Spiritum non habet,', indefinite scilicet, e non est Christi, idque non immerito ': Spiritus enim ipse sigillum est. Proinde qui non gestat sigillum, non est Domini, qui per sigillum illud significatur. ‹ Si autem Christus in vobis est, corpus quidem mortuum est propter peccatum, spiritus vero vita est propter justitiam. › Rursus eos exhilarat cum inquit, ‹ Si Christus est in vobis. Nonnulli hic per Christum, Spiritum intellexerunt, verum id serus habet. Ceterum Apostolus hoc demonstrat, quod cui Spiritus adfuerit, ei etiam adsit Christus. Ubi enim est una sacrosanctæ Trinitatis persona, illic etiam reliqua sunt. Ecquid erit si Christus fuerit in nobis? Ut corpus sit mortuum, quatenus ad peccatum Spiritus autem sanctus in vobis vita sit, hoc est, quod non solum ipse vivat, sed etiam aliis ut vivant præstare valeat. ‹ Spíritus vero vita est propter justitiam, hoc est, quod justificati sumus a Deo; ac in nobis ea justitia sive justificatio servatur: qua servata, peccatum non erit: peccato vero sublato, tollitur et mors, ac relinquitur prorsus vita, et in præsenti sæculo, quando secundum Deum vixerimus (ista enim proprie vita dicitur, quando peccato mortui sumus ), et in futuro, vita indi-soJubilis. VERS. 11. • Quod si Spiritus ejus, qui suscitavit Jesum ex mortuis, habitat in vobis, qui suscitavit Christum a mortuis, vivificabit et mortalia corpora vestra propter inhabitantem Spiritum ejus in vobis. De resurrectione hic rursus sermonem movet, inquiens: Ne angaris animi, quod mortali corpore cinctus es: habes enim Spiritum Dei, qui • Είπερ Πνεῦμα Θεοῦ οἰκεῖ εν ύμιν.» Τό, «Είπερ, ο οὐκ ἀμφιβάλλων τίθησιν, ἀλλὰ καὶ σφόδρα πιστεύων, ἀντὶ τοῦ, Ἐπειδήπερ Πνεῦμα Θεοῦ οἰκεῖ ἐν ὑμῖν, διὰ τοῦτο ἐν πνεύματί ἐστε. • Εἰ δέ τις Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ.» Οὐκ εἶπεν, Εἰ δὲ Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχετε, διὰ τὸ τοῦ λόγου ἐπαχθές, ἀλλ', «Εἴ τις οὐκ ἔχει Πνεῦμα, ο ἀορίστως οὖν, ι οὐκ ἔστι Χριστοῦ, καὶ εἰκότως. Η γὰρ σφραγὶς, τὸ Πνεῦμά ἐστιν. Ὥστε ὁ μὴ ἔχων τὴν σφραγίδα, οὐκ ἔστι τοῦ Δεσπότου τοῦ διὰ τῆς σφραγίδος ἐκείνης δηλουμένου. • Εἰ δὲ Χριστος ἐν ὑμῖν, τὸ μὲν σῶμα νεκρὸν δι' ἁμαρτίαν· τὸ δὲ πνεῦμα, ζωὴ διὰ δικαιοσύνην. ο Πάλιν ἱλαρύνει αὐτοὺς διὰ τοῦ εἰπεῖν· < Εἰ δὲ Χριστὸς ἐν ὑμῖν.» Τινὲς δὲ Χριστὸν τὸ Πνεῦμα ἐνόησαν· οὐκ ἔστι δὲ, φησί, τοῦτο· ἀλλὰ τοῦτο δείκνυσιν ὁ Απόστολος, ὅτι ὁ τὸ Πνεῦμα ἔχων καὶ αὐτὸν ἔχει τὸν Χριστόν· ἔνθα γάρ μία ὑπόστασις τῆς ἁγίας Τριάδος, ἐκεῖ καὶ αἱ λοιπαί. Καὶ τί ἔσται, ἐὰν ᾖ δ Χριστὸς ἐν ἡμῖν; Τὸ εἶναι τὸ σῶμα νεκρὸν, ὡς πρὸς τὴν ἁμαρτίαν. Τὸ δὲ ἐν ὑμῖν σ' ἅγιον Πνεῦμα ζωή, τουτέστιν, οὐ μόνον αὐτὸ ζῇ 68, ἀλλὰ καὶ ἑτέροις τοῦτο δύναται παρέχειν. ὁ Ἔστι δὲ ζωὴ τὸ Πνεῦμα διὰ δικαιοσύνην, τουτέστι, διότι " εδικαιώθημεν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ· καὶ τηρεῖται ἐν ἡμῖν ἡ δικαιοσύνη ἐκείνη, ήτοι δικαίωσις· ταύτης δὲ τι τηρουμένης, ἁμαρτία οὐκ ἔσται· ἁμαρτίας δὲ μὴ οὔσης, οὐδὲ θάνατος· καὶ λοιπὸν ζωὴ τὸ πᾶν, καὶ ἐν τῷ νῦν μὲν αἰῶνι, ὅταν κατὰ Θεὸν ζῶμεν (αὕτη γὰρ κυρίως ζωή, ἐπηνίκα πρὸς τὴν ἁμαρτίαν ἐσμὲν νεκροί), καὶ ἐν τῷ μέλο λοντι δὲ, ἡ ἀκατάλυτος ζωή. • Εἰ δὲ τὸ Πνεῦμα τοῦ ἐγείραντος Ἰησοῦν ἐκ νε κρῶν οἰκεῖ ἐν ὑμῖν, ὁ ἐγείρας τὸν Χριστὸν τ' ἐκ νεο κρῶν ζωοποιήσει καὶ τὰ θνητὰ σώματα ὑμῶν, διὰ τὸ ἐνοικοῦν αὐτοῦ Πνεῦμα ἐν ὑμῖν. ο Πάλιν τὸν περὶ ἀναστάσεως κινεῖ λόγον, καί φησιν, ὅτι Μή θορύ 6ηθῇς, ὅτι νεκρὸν περίκειται " σῶμα· ἔχει;τι γὰρ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ τοῦ ἐγείραντος τὸν Χριστὸν ἐκ - excitavit Christum ex mortuis: et quemadmodum η νεκρῶν· καὶ ὥσπερ ἐκεῖνον ἤγειρεν, οὕτω καὶ σὲ illum excitavit, sic et te resuscitabit, ino vivifcabit. Resurgent etenim et illi quibus 57, Spiritus Dei non fuerit, sed ad supplicium qui vero Spiritum habuerint, in vitam. Propterea non dixit Apostolus, Resuscitabit corpus, sed. Vivificabit, ob in. habitantemn in te Spiritum. Nec dixit, qui iubabitavit, sed, ‹ qui inhabitat, qui ad finem usque permanet. › Non enim sustinebit Deus, ubi viderit Spiritum suum in te, non introducere te in thalamum suum: quemadmodum si non habueris Spiritum σε ζην ο. ἡμῖν ο. 75 συναγαγεῖν 11. πάντως ἀναστήσει, μᾶλλον δὲ ζωοποιήσει. Αναστήσονται μὲν γὰρ οἱ τὸ Πνεῦμα μὴ ἔχοντες, ἀλλὰ εἰς κόλασιν· οἱ δὲ τοῦ Πνεύματος, εἰς ζωήν. Δια τοῦτο καὶ ὁ ᾿Απόστολος οὐκ εἶπεν, Αναστήσει τὸ σῶμα, ἀλλὰ, ο Ζωοποιήσει, ο διὰ τὸ ἐνοικοῦν ἐν σοὶ Πνεῦμα. Οὐκ εἶπε, Τὸ ἐνοικῆσαν, ἀλλὰ, «Τὸ ἐνοικοῦν, ο τὸ ἄχρι τέλους παραμένον. Οὐ γὰρ ἀνέξεται ὁ Θεὸς, ἰδὼν τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ ἐν τοί, μὴ ἀγαγεῖν 78 σε εἰς τὸν νυμφῶνα αὐτοῦ· ὥσπερ ἐὰν οὐκ ἔχῃς τὸ Πνεῦμα, ἀπολῇ πάντως, κἂν ἀναστῇς. Νέκρωσον Varia lectiones. σε δύνασθαι 0. το ὅτι ο. " γάρ ο. 3 Κύριον ο. "περίκειται 1. τι έχε 0.

EXPOSITIO IN EPIST. AD ROM. - CAP. VIII. τοίνυν τὸ σῶμα, ἵνα οἰκῇ τὸ Πνεῦμα ἐν σοὶ, καὶ δι' Dei, percas necessum in sempiternum etian si αὐτὸ δοθῇ σοι ἡ ζωή. • Αρα οὖν, ἀδελφοί, ὀφειλέται ἐσμὲν, οὐ τῇ σαρκί, τοῦ κατὰ σάρκα ζῇν.» Δείξας, ὅσον ὠφελεῖ ὁ πνευματικός βίος, ὅτι Χριστὸν ἔνοικον ποιεῖ, καὶ ζωοποιεῖ τὰ θνητὰ σώματα, λοιπὸν τὴν παραίνεσιν εἰσάγει, καὶ δείκνυσιν, ὅτι οὐκ ἐσμὲν ὀφειλέται τῇ σαρκὶ, ἀλλὰ τῷ Πνεύματι δηλονότι. Τὰ μὲν γὰρ τοῦ Θεοῦ, εἰς ἡμᾶς χάριτι γέγονε τὰ δὲ ἡμέτερα, ὀφειλή εἰσι καὶ ἀπαραιτήτως ἀπαιτούμενα. Ερμηνεύων δὲ, πῶς εἶπε, «Τῇ σαρκί, ο ἵνα μὴ εἰς τὴν τῆς σαρκὸς τοῦτο λάβης φύσιν, ἐπήγαγε τὸ, ο Κατὰ σάρκα ζῇν.» Οὐ γὰρ τὴν ὑπὲρ τῆς σαρκὸς ἀναιρῶ το φρον τίδα (καὶ γὰρ πολλὰ αὐτῇ ὀφείλομεν, τὸ τρέφειν αὐτὴν, τὸ θάλπειν), ἀλλὰ τὴν σπουδήν " ἐπὶ τὴν ἁμαρτίαν ἄγουσαν. Κατά σάρκα γὰρ ζῇ ὁ ποιῶν τὴν σάρκα κυρίαν τῆς ζωῆς τῆς ἡμετέρας, καὶ δέσποιναν τῆς ψυχῆς. • Εἰ γὰρ κατὰ σάρκα ζῆτε, μέλλετε το ἀποθνή σχειν· εἰ δὲ Πνεύματι τας πράξεις τοῦ σώματος θανατοῦτε, ζήσεσθε. ο Θάνατον λέγει μὲν καὶ τὴν ἐν γεέννῃ ἀθάνατον κόλασιν· πλὴν καὶ τὴν ἐνταῦθα ἐν πονηραῖς πράξεσι ζωὴν θάνατον καλεῖ· ὥσπερ αὖ εἰ διὰ τοῦ πνευματικοῦ βίου τὰς πράξεις τὰς που νηρὰς τοῦ σώματος θανατοῦμεν, ζησόμεθα καὶ τότε τὴν ἀκατάλυτον ζωὴν, καὶ νῦν τὴν ἐν ἀρετῇ. Ο γὰρ νεκρὸ; τῷ κόσμῳ, ἐκεῖνος ζῇ. Ορα δὲ, πῶς οὐκ εἶπεν, ὅτι τὸ σῶμα θανατοῦτε (τοῦτο γὰρ ἀνδροφο νία), ἀλλά, ο Τὰς πράξεις του σώματος,» καὶ ταύτας δηλαδὴ τὰς πονηράς. Οὐ γὰρ δὴ τὸ ὁρᾷν ἁπλῶς, καὶ τὸ ἀκούειν (ἅτινά εἰσιν ἔργα φυσικὰ τοῦ σώμα. τος), ἀλλὰ τὸ κακῶς τούτοις χρῆσθαι. • Οσοι γὰρ Πνεύματι Θεοῦ ἄγονται, οὗτοί εἰσιν υἱοὶ Θεοῦ.» Έπηγγείλατο ανωτέρω, ὅτι Ζήσεσθε, εἰ τὰς πονηρὰς πράξεις θανατοῦτε. Νῦν μείζονα στέφανον καὶ μισθὸν πλείονα τοῦ προτέρου τίθησι, τὴν θείαν υἱοθεσίαν. Διὸ οὐδὲ εἶπεν, "Οσοι πνεύματι Θεοῦ ζῶσιν, ἀλλ', ο Οσοι ἄγονται, η τουτέστι, κυ βερνῶνται καὶ ἡνιοχοῦνται, τὸ Πνεῦμα κύριον τῆς τε ψυχῆς καὶ τῆς σαρκὸς ποιούμενοι. Κἂν γὰρ βά πτισμα λάβῃς, καὶ υἱὸς γένῃ Θεοῦ διὰ τοῦ βαπτίσμα. τος, μὴ Πνεύματι δὲ ἄγῃ, ἀπώλεσας τὴν δωρεάν. Πάντες μὲν γὰρ Πνεῦμα λαμβάνομεν διὰ τοῦ λου τροῦ· τὸ δὲ ἄγεσθαι 80 παρὰ πάντα βίον δι τοῦτο ἀπαιτούμεθα ὡς ἡμέτερον. Διὸ οὐκ εἶπεν, Οποι Πνεῦμα ἔλαβον, οὗτοί εἰσιν υἱοὶ Θεοῦ, ἀλλ', ο Οσοι Πνεύματι Θεοῦ ἄγονται.» • Οὐ γὰρ ἐλάβετε πνεῦμα δουλείας πάλιν εἰς φόρ δον, ἀλλ' ἐλάβετε Πνεῦμα υἱοθεσίας,» Εἶπεν, ὅτι υἱοὶ Θεοῦ εἰσιν οἱ Πνεύματι ἀγόμενοι· εἶτα ἐπειδὴ καὶ οἱ Ἰουδαῖοι τῆς υἱοθεσίας μετεποιοῦντο 65, «Υἱοὺς το ἴσ. ἀναιρεῖ. …. resurrexeris. Mortifica itaque corpus, ut habitet Spiritus in te, ac propter ipsum tibi vita impertiatur. VERS. 12. «Debitores igitur sumus, fratres, non carni, ut secundum carnem vivamus.» Cum indicasset quantuin commoditatis præberet spiritualis vila, nimirum quod Christum inhabitare facial, et vivificet mortalia corpora: deinceps et adhortationem in medium affert, ostendens quod non debeamus porro quidquam carni, sed Spiritui potius. Nam quæ Deus in nos contulit, per gratiam nobis obtigerunt: quæ vero nostra, ex debito sunt, in evitabiliterque postulantur. Explicans autem quomodo dixerit, & carni, ne pro carnis natura accipias, intulit, c ut secundum carnen vivamus. Non enim sollicitudinem pro carne prorsus tollo (siquidem baud pauca ei debemus: est enim alenda, est etiam fovenda nobis), sed studium et conatuin qui nos ad peccatum ducit. Secundum carnem. enim vivit, qui carnem dominam vitæ nostræ reginamque animæ facit. VERS. 13.. Si enim secundum carnem vivatis, moriemini sin Spiritu facta corporls mortificetis, vivetis.» Mortem hic dicit non solum immortalem quæ est in gehenna pœnam, cæterum ipsam etiam hic in scelestis facinoribus vitam mortem appellat. Sicut contra, si per spiritualem vitam prava corporis opera mortificemus, vitam cum futuram indissolubilem, tum praesentem quæ est in virtute, vivemus. Nam qui mundo mortuus est, is vivit. Observa autem quod non dixerit, corpus occideritis, id enim homicidium foret, sed, opera corporis, › eaque prava. Non enim videre simpliciter et audire (quæ sunt opera corporis naturalia) tollenda suut, sed abusus illorum. VERS. 14. 'Quicunque enim Spiritu Dei aguntur, hi sunt filii Dei. Supra pollicitus est, Vivelis, inquiens, si prava opera mortificetis; nunc vero pretiosiorem coronam mercedemque priori majurem subdit, filiorum nempe divinam adoptionem. Quare non dixit, quicumque Spiritu Dei vixerint, sed e quicunque aguntur, id est guberuantur, ceu ɔb auriga quodam, Spiritum cum carnis tum animæ dominum facientes. Etiamsi cnim baptisma acceperis, et filius Dei fueris per baptisma, non autem Spiritu duraris, donum et gratiam amisisti. Omnes quidem Spiritum accipimus 58 per regenerationis lavacrum, agi autem per omnem vitam eodem, istud a nobis tanquam nostrum exigitur. Eapropter non dixit, Quo'quot Spiritum acceperunt, hi sunt flii Dei: sed, e Quotquot Spiritu Dei aguntur.» • VERS. 15. «Non enim accepistis spiritum servi tutis iterum ad timorem, sed accepistis Spiritum adoptionis filiorum Dei.» Filios Dei esse qui Spiritu Dei aguntur, dixit: jam vero quia et Judæi Varia lectiones. τὴν σπουδὴν τὴν μι. 10 πάλιν. 18 ου αι. το άγεσθαι πνεύματι m. ", βίον τοῦτον 0. τὸν βίον 11. ἐν ἀντεποιούντο 111.

filiorum adoptionem sibi viudicabant, (ο Filios Λ γὰρ ἐγέννησα καὶ ὕψωσα· ο και, ο Υιός πρωτότοκός enim genui et exaltavi ³, et, Filius meus primogenitus Israel:») quantum sit intervalli inter nostram et Judæorum adoptionem monstrat. Illi, inquit, spiritum servitutis acceperunt: litteram legis ita nominans, ut quæ a Spiritu quidem data sit, servis tamen interim magis conveniat. Nam et corporales inde pœnæ et supplicia præsto sunt, lapidationes, exustiones et minæ: Gladius, inquit, vos devorabit s.» Unde ingens sane melus ob oculos versatur. Ac præmia rursus terrena promissionesque bonorum terrestrium, tum mandata et vilia et servilia multa. Quare illi quidem, etiamsi filii vocabantur, erant tamen ut servi: nos vero, ceu ingenui et liberi. Nam et præmia nostra sunt cœlestia, cœlorumque regnum: ac pœnæ nostræ non sunt lapidationes, idque genus alia quæ a sacerdotibus inferebantur, sed satis est ejici et excludi a mystica mensa tanquam filium. Porro . mandata nobis sunt divina ac ingenuis convenientia: videlicet, Ne intuearis feninam, ut concupiscas: Ne jures: Relinque ea quæ possides: et non pœnæ formidine, sed spiritus cupiditate el charitate perficiuntur. Id quod manifestum est ex eo, quod multi pleraque mandata transgrediuntur. Atque illic quidem Spiritus non aderat; istic vero, abundans ejus gratia. μου Ισραήλ, ο δείκνυσι πόσον τὸ μέσον τῆς ἡμε τέρας υιοθεσίας, καὶ τῆς τῶν Ἰουδαίων· καί φησιν, ὅτι ἐκεῖνοι πνεῦμα δουλεία; ἔλαβον, τὸ 83 γράμμα τοῦ νόμου καλέσας οὕτως, ὡς παρὰ τοῦ Πνεύματος μὲν δοθὲν, δούλοις δὲ μᾶλλον ἁρμόζον. Καὶ γὰρ καὶ αἱ τιμωρίαι παρὰ πόδας καὶ σωματικοὶ, λιθασμοί, καὶ καύσεις οι καὶ ἀπειλαὶ, ὅτι • Μάχαιρα ὑμᾶς κατέδεται· κ καὶ διὰ ταῦτα πολὺς ὁ φόβος πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν. Καὶ αὖ οἱ μισθοὶ ἐπίγειοι, καὶ ἐπαγγε λίαι τῶν τῆς γῆς ἀγαθῶν, καὶ τὰ ἐπιτάγματα μια κροπρεπῆ καὶ δουλικά. Ὥστε ἐκεῖνοι μὲν, εἰ καὶ υἱοὶ ἐκαλοῦντο, ἀλλ' ὡς δοῦλοι· ἡμεῖς δὲ, ὡς εὐγε νεῖς καὶ ἐλεύθεροι. Καὶ γὰρ καὶ οἱ μισθοὶ ἡμῶν οὐ ράνιοι, καὶ βασιλεία οὐρανῶν· καὶ αἱ κολάσεις ἡμῖν, οὐ λιθασμοί, καὶ τὰ τοιαῦτα παρὰ τῶν ἱερέων, ἀλλ' ἀρκεῖ τραπέζης μυστικῆς ἐκβληθῆναι ὡς υἱόν. Καὶ τὰ ἐπιτάγματα, θεῖα, καὶ εὐγενέσιν 48 ἁρμόζοντα Μὴ ἐμβλέψῃς ἐμπαθῶς· Μὴ ὁμόσῃς· Απόκτησα: τὰ ὄντα σοι. Καὶ οὐδὲ φόβῳ κολάσεως, ἀλλὰ πνεύματος ἐπιθυμίᾳ καὶ ἀγάπῃ κατορθοῦνται· καὶ δῆλον ἐξ ὧν καὶ ὑπερβαίνουσι πολλοὶ πολλὰ τῶν ἐπιταγμάτ των. Κἀκεῖ μὲν, Πνεῦμα οὐκ ἦν· ἐνταῦθα δὲ, πλουσία ἡ τούτου χάρις. • In quo clamamus: Abba Pater. Hebraicamn dictionem posuit, quod verbum est filiorum genuinorum erga patrem. Quid igitur? nonne et illi Deum vocabant patrem? • Deum enim, inquit, qui genuit te, dereliquisti... Εt alibi: • Deus unus condidit nos b., Et: ‹ Pater unus omnium nostrum Deus. Etsi autem hæc dicta sint de illis, nemo tamen inventus est qui Deum in orationibus suis patrem vocarit, sicut nos omnes jam nunc a baplismo. Præterea, sicubi eum illi ita appellarint, ex propria ipsorum sententia istud fecerunt: fdeles autem ex spirituali motione et operatione. Ut enim novimus Spiritum prophetiæ ex eo quod qui acceperit eum, futura praedicit: sic et Spiritus adoptionis filiorum agnoscitur ex eo quod qui acceperit ipsum:, patrem vocat Deum, a Spiritu motus. Nam et hoc est unum ex donis Spiritus, perinde ac ipse infert, dicens: VERS. 16. • Ipse enim Spiritus testimonium reddit spiritui nostro, quod simus filii Dei.» 59 Paracletus ipse testimonium dicit dono quod datum est nobis. Non enim nos Abba sonamus sine leste et a nobis ipsis, verum Paracleti donum: est, et ipse docuit nos per Spiritum, id est donum, sic loqui in orationibus. VERS. 17. (Si autem filii, et hæredes: heredles quidem Dei, cohæredes autem Christi. Quia non omnes filii sunt hæredes, ostendit nos et filios • Ἐν ᾧ κράζομεν· Α66ᾶ ὁ Πατήρ.» Τὴν Ἑβραῖ μὴν λέξιν τέθεικε, ὅπερ ῥῆμά ἐστι γνησίων παί δων σε πρὸς πατέρα. Τί οὖν; οὐκ ἐκάλουν καὶ ἐκεῖ. νοι πατέρα τὸν Θεόν; «Θεὸν γὰρ, φησί, τὴν γενο νήσαντά σε εγκατέλιπες· καὶ πάλιν, «Θεὸς εἷς ἔκτισεν ἡμᾶς· ο καὶ, ο Πατὴρ εἷς πάντων ἡμῶν. ο Αλλ' εἰ καὶ ταῦτα εἴρηται περὶ ἐκείνων, ὅμως αὐτ δεὶς εὕρηται ἐν προσευχῇ καλέσας πατέρα τὸν Θεὸν, ὥσπερ νῦν ἡμεῖς πάντες μετὰ τὸ βάπτισμα. "Αλλως τε, εἰ καὶ ἐκάλεσαν ποτε ἐκεῖνον δ', ἀλλ' ἐξ οἰκείας διανοίας· οἱ δὲ πιστοὶ ἐκ πνευματικῆς ἐνεργείας. Ὥσπερ γὰρ ἴσμεν τὸ Πνεῦμα τῆς προφητείας, ἀφ' ὧν ὁ λαβὼν αὐτὸ προλέγει τὰ μέλλοντα· οὕτω καὶ Πνεῦμα υιοθεσίας γνωρίζεται, ἀφ' ὧν ὁ λαβὼν αὐτὸ, πατέρα καλεῖ τὸν Θεὸν, ὑπὸ τοῦ Πνεύματος κινού μενος. Εν γὰρ καὶ τοῦτο τῶν τοῦ Πνεύματος χαρισμάτων, ὥσπερ οὖν καὶ αὐτὸς ἐπιφέρει λέγων· • Αὐτὸ γὰρ τὸ Πνεῦμα συμμαρτυρεῖ τῷ πνεύματι ἡμῶν, ὅτι ἐσμὲν τέκνα Θεοῦ, ὁ Αὐτὸς ὁ Παράκλητος συμμαρτυρεῖ τῷ χαρίσματι τῷ δεδομένῳ ἡμῖν. Οὐ γὰρ φθεγγόμεθα μὲν τὸ ᾿Α66ᾶ ἡμεῖς, ἁμαρτύρως δὲ καὶ ἀφ' ἑαυτῶν, ἀλλὰ τοῦ Παρακλήτου ἐστὶν ἡ δω ρεὰ, καὶ αὐτὸς ἐδίδαξεν ἡμᾶς διὰ τοῦ Πνεύματος, τουτέστι 88 τοῦ χαρίσματος, οὕτω φθέγγεσθαι ἐν ταῖς προσευχαῖς. ' • Εἰ δὲ τέκνα, καὶ κληρονόμοι· κληρονόμοι μὲν Θεοῦ, συγκληρονόμοι δὲ Χριστοῦ.» Επειδὴ οὐ πάντα τὰ τέκνα κληρονόμοι, δείκνυσιν, ὅτι ἡμεῖς καὶ Ephes. iv, 6. × Isa. 1, 2. ▼ Exod. iv, 23. * Isa. 111, 20. a Deut. xxxi, 18. b Malach. Varia lectiones. γάρ. κολάσεις m. τα εὐγενέσιν ἄνδρασιν:11. 85 τέχνων 87 ἴσ. ἐκεινοι. 88 ήτοι Ο.

EXPOSITIO IN EPIST. AD ROM. - CAP. VIII. τέκνα καὶ κληρονόμοι. Επειδή» δὲ οὐ πάντες κλη- esse, et hæredes. Quia vero non omnes magnorum ρονόμοι εἰσὶ μεγάλων πραγμάτων, δείκνυσιν, ὅτι καὶ μεγάλα κληρονομούμεν· «Θεοῦ γὰρ κληρονόμοι, ο Πάλιν, ἐπειδὴ ἔστι καὶ κληρονόμους εἶναι, οὐ πάνω τως δὲ τῷ Μονογενεῖ συγκληρονομεῖν, φησίν, ὅτι καὶ τοῦτο ἔχομεν· «Συγκληρονόμοι γὰρ Χριστοῦ ἐσμεν. • Είπερ συμπάσχομεν, ἵνα καὶ συνδοξασθῶμεν.» Εἰπὼν, ὅτι συγκληρονόμοι Χριστοῦ ἐσόμεθα, δείκνυσιν, ὅτι εὐλόγως τούτου τευξόμεθα. Ο γὰρ τοὺς οὐδὲν κατωρθωκότας τοσούτοις ἀγαθοῖς φιλοτιμη σάμενος, ὅταν ἴδῃ πολλά πονήσαντας, πῶς οὐχὶ μᾶλλον ἀμείψεται; Τοῦτο δὲ ποιεῖ, ὡς ἂν μὴ αἰσχύνωνται οἱ λαμβάνοντες τὴν δωρεάν, ὡς ἀπόνω; ταύ την λαμβάνοντες 3. Πλην σκόπει, ὅτι ἐνταῦθα αἰγίτο τεται, πῶς δεῖ τὸν ἀξιωθέντα τοσούτων δωρεῶν καὶ εἰς πάθη καὶ εἰς κινδύνους ἑαυτὸν ἐκδιδόναι. • Λογίζομαι γὰρ ὅτι οὐκ ἄξια τὰ παθήματα τοῦ νῦν καιροῦ πρὸς τὴν μέλλουσαν δόξαν ἀποκαλυφθής και εἰς ἡμᾶς, ὁ Ἐπειδὴ εἶπεν, ὅτι ο Συμπάσχομεν, ο ἵνα μὴ ἀποκνήσῃ ὁ ἀκροατής, ὡς ἐπὶ κινδύνους ἐξε αγόμενος, καὶ εἰς πάθη περιεχόμενος, φησίν, ὅτι Με δειλιάσης. «Οὐκ ἄξια γὰρ τὰ παθήματα του νῦν καιροῦ, ν τουτέστι, τὰ πρόσκαιρα καὶ παρερχόμενα, ο πρὸς τὴν μέλλουσαν ἀποκαλυφθῆναι δόξαν. ο Οὐκ εἶπε, Τὴν μέλλουσαν ἄνεσιν, ἀλλὰ, «Τὴν δόσ ξαν.» Τοῦτο γὰρ τὸ ὄνομα ἐπέραστον τοῖς πολλοῖς. Οπου μὲν ἄνεσις, οὐ πάντως δόξα· ὅπου δὲ δόξα, ἐκεῖ καὶ ἄνεσις. Διὰ δὲ τοῦ εἰπεῖν τὸ, «Αποκαλυ φθῆναι, ο ἔδειξεν, ὅτι καὶ νῦν ἔστι, κρύπτεται δέ· τότε δὲ ἀποκαλυφθήσεται, τουτέστι, τελείως φανερωθήσε ται. Διότι γὰρ μεγάλη ἐστὶ, καὶ ἀφράστως ὑπερβαίνει τὸν παρόντα αἰῶνα, διὰ τοῦτο ἐκεῖ τεταμίευται, τοῖς ἀτελευτήτοις συμπαρεκτεινομένη αἰῶσιν. Ὥστε, ὦ ἀκροατὰ, ἐπεὶ καὶ τὰ παθήματα τοῦ νῦν καιροῦ εἰσιν, ήγουν πρόσκαιρα, καὶ ἡ δόξα τοῦ μέλλοντος αἰῶνος τοῦ ἀκαταλύτου, καταφρόνει τῶν παθημάτων, καὶ τῆς δόξης ἀντιποιοῦ. • Η γὰρ ἀποκαραδοκία τῆς κτίσεως τὴν ἀποκά λυψιν τῶν υἱῶν τοῦ Θεοῦ ἀπεκδέχεται. ο θέλων δεῖξαι”, ὅσης τευξόμεθα δόξης, φησίν, ὅτι καὶ αὐτὴ ἡ κτίσις ἐπὶ τὸ κρεῖττον αμειφθήσεται· καὶ ἐὰν ἡ κτίσις, πολλῷ μᾶλλον ἡμεῖς. Ὁ μὲν οὖν νοῦς τῶν λεγομένων τοιοῦτος. Ὅπερ δὲ οἱ προφῆται ποιοῦσι, τους ποταμούς χερσὶ κροτοῦντας εἰσάγοντες, καὶ τὰ ὄρη σκιρτώντα, καὶ πρόσωπα ἐμψύχων καὶ αἰσθητικῶν αὐτοῖς περιτεθέντες [/. περιτιθ.]· τοῦτο καὶ αὐτὸς ποιεῖ, καί φησιν, ὅτι Ἡ κτίσις πᾶσα ἀποκαρα δοκίαν έχει, τουτέστι, μεγάλην προσδοκίαν ἔχει, ὅτι καὶ αὐτὴ ἐπὶ τὸ κρείττον ἀμειφθήσεται, καὶ ἀπεκδέ χεται τὴν ἀποκάλυψιν τῆς δόξης ἡμῶν τῶν υἱῶν τοῦ Θεοῦ. Τότε γὰρ καὶ αὐτὴ δοξασθήσεται τῇ ἀφθαρσίᾳ, ὅτε καὶ ἡμεῖς. Οσα οὖν ἀκούεις λεγόμενα περὶ τῆς κτίσεως, ὡς περὶ ἐμψύχου, προσωποποιίας τρόπῳ νόμιζε λέγεσθαι. εν ἐπεὶ ο. να λαβόντες ο. bonorum hæreditatem adeunt, ostendit quod magnorum etiam hæreditatem consecuturi simus. • Nam Dei sumus hæredes. Rursus, quandoquidem fieri potest, ut hæredes simns, nec tamen omnino simus Unigenito cohæredes, ait quod et hoc habemus: ‹ Cohæredes enim Christi sumus. > • Si tamen compatimur, ut et conglorificemur. Cum dixisset, Christi nos cohæredes fore, ostendit nos istud non sine causa assecuturos. Qui enim nos, cum nihil adhuc boni rectique præstitissemus, tantis bonis honoravit; quomodo non præmiis majoribus dignabitur, cum nos multum laborasse viderit? Hoc autem agit, ne pudeſtant if qui donum accipiunt, tanquam citra laborem accipiant. Verumtamen perpende tecum quod hic innuit, quomodo oportet tantis exornatum donis seipsum cum afflictionibus tum periculis exponere. VERS. 18. Existimo enim quod non sint condigna passiones hujus temporis, ad futuram gloriam quæ revelabitur in nobis. Quoniam dixerat, • Compatimur, ne cunctetur et detrectet auditor, tanquam ad pericula eductus, et ad passiones circumnactus, nunc, Noli timere, inquit.. Non enim digna sunt aflictiones hujus temporis, hoc est temporariæ et transitoriæ, ad futurain gloriam quæ revelabitur.» Non dixit, futuram quietem, sed, Gloriam.» Nomen enim istul plerisque est amabile. Nam ubi quies, ibi non ouinino gloria: ubi vero gloria, ibt et quies. At cum ail, e quæ revelabitur, › ostendit illam etiamnum esse, verum absconditam: tunc autem revelabitur, id est perfecte manifestǝbitur. Nam quia ingens est, præs sensque sæculum ineffabiliter transcendit, ideo ibi reconditur sempiternis coextensa sæculis. Quamobrem, o auditor, cum afflictiones præsentis sint temporis, id est transitoris, gloria vero futuri seculi, numquam scilicet cessaturi, afflictiones contemne, gloriamque complectere. & VERS. 19. «Vehemens enim exspectatio creature revelationem filiorum Dei exspectat. › Monstraturus quantam simus gloriam consecuturi, inquit, quod ipsa creatura in melius permutabitur: quod si creatura, multo magis nos. Sententia itaque eorum quæ dicuntur, est hujusmodi. Quod 60 autem pros phetis in more est, ut flumina manibus plaudentia introducant, montesque sallantes, personas cum animatorum, tum sensibilium ipsis tribuentes: idem et ipse hic Apostolus agit, cum dicit, omnem creaturam ἀποκαραδοκίαν, id est, ingentem exspecta tionem habere, quod et ipsa in meliorem perniutetur statum, nec non exspectare revelationem gloria nostri filiorum Dei. Tum enim et ipsa glorifcabitur incorruptibilitate, quando et nos. Quæcunque igitur audia dici de creatura tanquam de animato, prosopopaciæ more dici arbitrare. Varia lectiones. οι μέλλων δεῖξαι m.

Vers. 20, 21. › Vanitati enim creatura subjecta est, mon volens, seul propter eum qui subjecit ipsam. In spe, quod et ipsa creatura liberabitur a servitute corruptionis, in libertatem gloriæ filiorum Dei. ▸ -- Vanitati, hoc est corruptioni, e subjecta est creatura, › pro eo quod est, corruptibilis facta est propter te hominem. Simul atque enim corpus accepisti mortale, et aflictioni obnoxium, eam ob rem terra etiam spinas ac tribulos protulit d, cœlumque vetustate squalidum et antiquatum, permutatione indiget. Quare autem propter alium corruptibilis facta est creatura? Quoniam et propter hominem omnino in rerum naturam producta fuerit. 4 Non volens • autem, significat divina providentia et cura totum hoc contigisse, non ipsius „ creaturæ virtute et industria. Tuæ enim utilitatis gratia id factum est, ut corruptionem ejus intuens, asperneris eam animumque ad cœlestia transferas. Audiens quod ait, c in spe,» itidem per prosepopoeiam intellige dictum, omniaque his similia. Ipsa itaque creatura • liberabitur: non tu s0lus, verum et illud quod te longe est inferius, utpote inanimatum et insensibile: istud, inquam, bona tecum habebit communia, nec ultra corruptioni erit obnoxium, sed te imitabitur. Ac quemadmodumn te corruptibili facto, ipsa corruptioni subjecta erat: sic te facto incorruptibili, et ipsa incorruptibilis fiet. Si igitur creatura propter te passa est, tua etiam interest, Dei causa, afflictiones patienter ferre: ac si illa glorificari sperat, tu multo magis. Ut enim filiorum gloria servos pater creaturam nostra gloria Deus exornabit. • Τῇ γὰρ ματαιότητι ἡ κτίσις ὑπετάγη, οὐχ ἑκοῦσα, ἀλλὰ διὰ τὴν ὑποτάξαντα· ἐπ' ἐλπίδι, ὅτι καὶ αὐτὴ ἡ κτίσις ἐλευθερωθήσεται ἀπὸ τῆς δουλείας τῆς φθορᾶς, εἰς τὴν ἐλευθερίαν τῆς δόξης τῶν τέκνων τοῦ Θεοῦ. — Τῇ ματαιότητι,» τουτέστι, τῇ φθορά, • ὑπετάγη ἡ κτίσις, ἡ ἀντὶ τοῦ, φθαρτή γέγονε διὰ σὲ τὸν ἄνθρωπον. Ἐπειδὴ γὰρ σῶμα ἔλαβες θνητὸν καὶ παθητὸν, διὰ τοῦτο καὶ ἡ γῆ ἀκάνθας καὶ τριβόλους ἤνεγκε, καὶ ὁ οὐρανός παλαιούμενος ἀλλαγῆς χρήζει. Πῶς οὖν δι᾿ ἕτερον φθαρτή γέγονε ως; Διότι καὶ διὰ τὸν ἄνθρωπον ὅλως ὑπέστη. Τὸ δὲ, «Οὐχ ἑκοῦσα, ο τοῦτο σημαίνει, ἀντὶ τοῦ, τῆς τοῦ Θεοῦ οι κηδεμο νίας τὸ πᾶν ἐγένετο, καὶ οὐκ ἐκείνης ἐστὶ κατόρ θωμα· πρὸς γὰρ σὴν ὠφέλειαν, ἵνα τὴν φθορὰν αὐ τῆς ὁρῶν, καταφρονῇς αὐτῆς, καὶ πρὸς τὸν οὐρανὸν ὁρᾷς. Καὶ τὸ, ο Επ' ἐλπίδι ο δὲ, ἀκούων, προσε ωποποιίας τρόπῳ ῥηθῆναι νόμιζε, καὶ πάντα τὰ ὅμοια. Καὶ αὐτὴ οὖν ἡ κτίσις ἐλευθερωθήσεται, οὐχὶ σὺ μόνος· ἀλλὰ καὶ τὸ καταδεέστερόν σου, καὶ τὸ ἄψυχον καὶ ἀναίσθητον, καὶ τοῦτο κοινωνήσει τῶν ἀγαθῶν· καὶ οὐκέτι ἔσται φθαρτη, ἀλλ' ἀκολουθή σεταί σοι. Καὶ ὥσπερ, σοῦ φθαρτοῦ γενομένου, ἐγένετο φθαρτή· οὕτως, ἀφθαρτισθέντος σου, καὶ αὐτὴ άφθαρτισθήσεται. Εἰ οὖν ἡ κτίσις ἔπαθε διὰ σὲ, ὀφείλεις καὶ σὺ πάσχων διὰ τὸν Θεὸν ὑπομένειν· καὶ εἰ ἐκείνη ἐλπίζει δοξασθῆναι, πολλῷ μᾶλλον ὀφεί λεις σύ. Ωσπερ γὰρ τοὺς δούλους ὁ πατὴρ στολίζει εἰς δόξαν τῶν υἱῶν· οὕτω καὶ ὁ Θεὸς τὴν κτίσιν εἰς δόξαν ἡμῶν. b VERS. 22, 23. Scinus enim quod omnis creatura congemiscit et simul parturit usque adhuc. Non solum autem, sed et ipsi primitias Spiritus habentes, et nos ipsi in nobis ipsis gemimus, filiorum adoptionem exspectantes, redemptionem corporis nostri. › His argumentis cogit auditorem præsentia conteinuere, perinde ac si dicat: Ne sis creatura pejor, neque in præsentibus morose delecteris: quin potius ingemiscas, quod impræsentiarum futuram gloriam non assecutus es. Nam si creatura ingeiniscit, tu multo magis idem 61 præstare debes. Infert autem, quod et nos e ipsi primitias Spiritus habentes, hoc est, qui futura gustavimus, c ingemiscimus, quoniam ea nondum adepti sumus. Ex iis enim spiritalibus donis quæ accepimus (uam hæc sunt primitiæ), etiam de futuris conjecturam facimus. Deinde, ne det hæreticis occasionem dicendi, Quia mundus iste malus est, eapropter ingemiscimus: ‹ Filiorum adoptionem exspectantes, inquit, gemimus.» Ac quomodo, cum jam sumus adoptati, aliam rursus adoptionem præstolamur? Na, inquit, adoptionen dico, non eam quæ per baptisma obtigit (hanc enim jam antea accepinus), sed perfectam gloriam in corporis incorrupti d Gen. III, 18; Psal. ci, 26. οι ἐγένετο 0.» ἴσ. ὅτι τῆς τελεία ἐλευθερία καὶ ἀπ. ο. induit, ita et • Οίδαμεν γὰρ ὅτι πᾶσα ἡ κτίσις συστενάζει καὶ συνωδίνει ἄχρι τοῦ νῦν. Οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ αὐτοὶ τὴν ἀπαρχὴν τοῦ Πνεύματος ἔχοντες, καὶ ἡμεῖς αὐτ τοὶ ἐν ἑαυτοῖς στενάζομεν, υἱοθεσίαν ἀπεκδεχόμενοι, τὴν ἀπολύτρωσιν τοῦ σώματος ἡμῶν.» Διά τούτων τῶν λόγων συναναγκάζει τὸν ἀκροατήν περιφρονήσαι τὰ παρόντα, ὡσανεὶ λέγων· Μὴ γένῃ τῆς κτίσ σεως χείρων, μηδ' ἐμφιλοχωρήσῃς τοῖς παροῦσιν· ἀλλὰ μᾶλλον καὶ στέναξον, ὅτι μὴ τὴν μέλλουσαν δόξαν ἤδη ἔχεις. Εἰ γὰρ ἡ κτίσις στενάζει, πολλῷ μᾶλλον ὀφείλεις αὐτὸς τοῦτο. Επάγει δὲ, ὅτι ι Καὶ ἡμεῖς αὐτοὶ τὴν ἀπαρχὴν τοῦ Πνεύματος ἔχοντες, ο τουτέστι, τῶν μελλόντων γευσάμενοι, ι στενάζομεν, ο διότι μὴ ἤδη αὐτὰ ἔχομεν …. Ἐξ ὧν γὰρ ἐλάβομεν πνευματικών χαρισμάτων (ταῦτα γὰρ ἡ ἀπαρχή), καὶ τὰ μέλλοντα τεκμαιρόμεθα. Εἶτα, ἵνα μὴ δῷ τοῖς αἱρετικοῖς ἀφορμὴν, ὅτι διὰ τὸ εἶναι πονηρὸν τὸν κόσμον, διὰ τοῦτο στενάζομεν, φησίν, ὅτι ο Υιοθε σίαν ἀπεκδεχόμενοι.» Καὶ πῶς οἱ ήδη υιοθετηθέντες πάλιν ἑτέραν ἐκδεχόμεθα; Ναί, φησὶν, υἱοθεσίαν λέγω, οὐ τὴν διὰ βαπτίσματος (ταύτην γὰρ ἤδη ἐλάβομεν, ἀλλὰ τὴν τελείαν δόξαν τὴν ἐν ἀφθαρσία τοῦ σώματος. Τοῦτο γὰρ ἡ τελεία ἀπολύτρωσις, ἐλευθερία τε καὶ ἀπαλλαγὴ τοῦ θανάτου καὶ τῶν Variæ lectiones. οι ἀνθρώπου 0. οι ἀνόητον. οι ἔσχομεν. κι ἡ ἀπολύτρωσις ή

EXPOSITIO IN EPIST. AD ROM.-CAP. VIII. παθῶν, ὅτε οὐκέτι μέλλομεν στραφῆναι ἀπὸ τῆς bilitate consistentem. Hoc enim est perfecta redemυἱοθεσίας εἰς δουλείαν τῆς ἁμαρτίας. Τῇ γὰρ ἐλπίδι ἐσώθημεν· ἐλπὶς δὲ βλεπομένη, οὐκ ἔστιν ἐλπίς. Ο γὰρ βλέπει τις, τί καὶ τοῦτο ἐλπίζει; Εἰ δὲ ὁ οὐ βλέπομεν, ἐλπίζομεν, δι' ὑπου μονῆς ἀπεκδεχόμεθα. • Ἐπειδὴ περὶ μελλόντων πραγμάτων ἔλεγε τοῖς πολλοῖς ἀπιστουμένων, φησί - Μὴ ἀπιστήσῃς σύ, ὁ πιστὸς, οἷς λέγω· ἐξ ὧν γὰρ ἤδη ἔλαβες, πίστευσον καὶ περὶ τῶν μελλόντων. Καὶ ὥσπερ οὐδὲν εἰσενεγκών πρότερον, εἰ μὴ τὴν πίστιν μόνην, μεγάλα ἔλαβες παρὰ Θεοῦ· οὕτω καὶ νῦν τῇ πίστει χρῆσαι πρὸς τὴν περὶ τῶν μελλόντων ἐλπίδα. Ἡ γὰρ ἐλπὶς τότε τῳόντι ἐστὶν ἐλπὶς, ὅταν περὶ τῶν μὴ βλεπομένων ᾖ. • Ο γὰρ βλέπει τις, τί καὶ ἐλπίζει; › Μὴ τοίνυν πάντα ἐνταῦθα ζητῶμεν. «Δι ὑπομονῆς» γὰρ ἀπεκδεχόμεθα τὰ μέλλοντα.» Υπου μονὴν δὲ ὅταν ἀκούσῃς, ἀγῶνας καὶ ἱδρῶτας νόει δηλουμένους. Υπομένειν γὰρ ὀφείλει ὁ Χριστιανός, ἀπεκδεχόμενος τὰ μὴ δρώμενα, ελπιζόμενα δὲ διὰ τῆς πίστεως. • Ωσαύτως δὲ καὶ τὸ Πνεῦμα συναντιλαμβάνεται ταῖς ἀσθενείαις ἡμῶν.» Υπομονῆς ἐμνημόνευσε τ παραθαῤῥύνων τοίνυν τὸν ἀκροατὴν, φησίν, ὅτι ο Καὶ τὸ Πνεῦμα συναντιλαμβάνεται ο ἡμῖν. Ὥστε μή ἀποκάμῃς ἐλπίζων καὶ ὑπομένων· βοηθεῖ γάρ σοι τὸ Πνεῦμα, μόνην τὴν ἐλπίδα καὶ τὴν ὑπομονὴν εἰσφέροντι. • Τὸ γὰρ τί προσευξώμεθα καθὸ δεῖ, οὐκ οἴδαμεν. ο Δείκνυσι, πῶς βοηθεῖ τὸ Πνεῦμα ταῖς ἀσθε νείας ἡμῶν, καί φησιν, ὅτι Τοσοῦτόν ἐσμεν ἀσθενεῖς, ὥστε οὐδὲ τί δεῖ προσεύξασθαι οίδαμεν· πάντες γὰρ ἁπλῶς, καὶ ἐγὼ ὁ Παῦλος. Καὶ γὰρ αὐτὸς προσηύξατο περὶ τοῦ σκόλοπος, καὶ περὶ τοῦ εἰς 'Ρώμην ἀπελθεῖν· καὶ Μωϋσῆς δὲ περὶ τοῦ τὴν Παλαιστίνην ἰδεῖν· καὶ Ἱερεμίας ὑπὲρ Ἰουδαίων· ἀγνοοῦντες τὸ δέον. Ταῦτα δὲ λέγει νῦν ὁ Παῦλος, ἐπειδὴ εἰκὸς ἦν τοὺς ἐν Ῥώμη πιστούς, διωκομένους καὶ θλιβο μένους, ἄνεσιν αἰτεῖν, καὶ μὴ λαμβάνοντας, σκαν δαλίζεσθαι. Δείκνυσιν οὖν, ὅτι Οὐκ οἶδέ τις αἰτεῖν τὸ συμφέρον. ὑφείλετε οὖν ὑπομένειν· τὸ δὲ Πνεῦμα μόνον οἶδε, τί συμφέρει ὑμῖν· διὸ ἐπάγει· norit quod expediat. Vos itaque, sustinere debetis: prosit. Propterea infert: • Αλλ᾿ αὐτὸ τὸ Πνεῦμα ὑπερεντυγχάνει ὑπὲρ ἡμῶν στεναγμοῖς ἀλαλήτοις. ο Ωσπερ πολλὰ χα ρίσματα τοῖς βαπτιζομένοις ἐδίδου πάλαι ὁ θεὸς καὶ διάφορα, & δὴ καὶ πνεύματα ἐκαλοῦντο, καὶ ὁ μὲν εἶχε προφητείας χάρισμα, ὁ δὲ σοφίας, ὁ δὲ ἄλλο τι· οὕτω καὶ χάρισμα εὐχῆς ἐδίδου, καὶ αὐτὸ ἐκαλεῖτο πνεῦμα. Ἐπειδὴ γὰρ πολλὰ τῶν συμφε ρόντων ἡμῖν ἀγνοοῦντες, τὰ μὴ συμφέροντα αὐτοῦ μεν, ήρχετο χάρισμα εὐχῆς εἰς ἕνα τινὰ τῶν τότε, καὶ τὸ κοινῇ συμφέρον αὐτός τε ἵστατο αἰτῶν, καὶ 83 ὑπὲρ Ἰουδαίας. ptio, libertas, et cum a morte, tum ab affectionibus Iberatio, cum a statu adoptionis in peccati servitutem non amplius reversuri fuerimus. Vens. 24, 25. • Spe nanque servati sumus. Spes autem quæ videtur, non est spes. Nam quod videt quis, quid adhuc sperat? Si autem quod non videmus, speramus, per patientiam exspectamus. › Quia de rebus futuris a plerisque in dubium vocatis sermonem habebat, Noli diffidere, inquit, tu qui fidelis es, istis quæ dico: ex ils enim quæ jam antea recepisti, de futuris etiam crede. Ac sicuti antea nihil plane afferens præter solam fidem, ingentia a Deo bona accepisti: sic et nunc fide utere erga futurorum bonorum spem. Nam spes tum demum revera est spes, cum de iis que non cernuntur, fuerit. Quod enim quisquam videt, quid adhuc sperat? Ne hic igitur in terris omnia quæramus: ‹ Per patientiam enim futura exspectamus. › Patientiam autem cum audiveris, certamina, labores et sudores intellige denuntiari. Christianus enim sustinere debet, exspectans ea quæ non vi• dentur, sed ea quæ per fidem sperantur. VERS. 26.. Similiter et Spiritus adjuvat infirmitatem nostram. › Patientiæ meminit. Animans itaque auditorem, ait, quod et Spiritus nobis opitulatur. Proinde sperando et sustinendo, ne faliscas. Nam tibi solam spem et patientiam afferenti Spiritus opitulatur. • Nam quid oremus sicut oportet, nescimus, › Ostendit quanam ratione Spiritus succurrat infirmitatibus nostris, inquiens, Adeo sumus imbecilles nos, ut vel quid orare debeamnus, ignoremus: in universum omnes, adeoque ego Paulus. Nam et ille pro stimulo orabat, atque ut Romam proficisceretur: Moyses item, ut Palæstinam videat: Jeremias item pro Judæis; ignorantes quid opportunum seu necessarium esset. Ilæc vero jam divus Paulus commemorat, quod versimile erat, fideles qui Romæ persecutionibus et 62 aflictionibus quatiebantur, cessationem ac quietem petere: et cum non assequerentur, despondere animum et offendi. Commonstrat igitur, quod nemo mortalium illud petere solus autem Spiritus compertum habet quid vobis ⚫ Sed ille ipse Spiritus interpellat pro nobis gemitibus inenarrabilibus. › Quemadmodum multa dona necnon diversa baptizatis dabat olim Deus, quæ et ipsa spiritus appellabantur, et alius quidem habebat prophetiæ donum, alius sapientiæ, alius quoddam aliud: hunc ad modum donum orationis impertiebat, quod et ipsum vocabatur spiritus. Cum enim pleraque eorum quæ nobis prosint ignorantes, inutilia peteremus, accedebat orationis charisma uni cuidam eorum qui tum Varia lectiones.

καλεῖ τὸ χάρισμα, καὶ τὴν ψυχὴν τὴν δεχομένην τὸ χάρισμα τῆς εὐχῆς, καὶ ἐντυγχάνουσαν τῷ Θεῷ καὶ στενάζουσαν. Μετὰ γὰρ πολλῆς κατανύξεως ἵστατο ὁ πνευματικὸς ἄνθρωπος ἐκεῖνος, καὶ πολλῶν στε ναγμῶν· οὗ καὶ νῦν σύμβολόν ἐστιν ὁ διάκονος, ἱστάμενος, καὶ τὰς ἐκτενεῖς δεήσεις ποιούμενος ὑπὲρ τοῦ λαοῦ. vixerunt, et quod communiter omnibus conferebat τοὺς ἄλλους ἐδίδασκεν αἰτεῖν. Πνεῦμα τοίνυν ἐνταῦθα ipse stans precabatur, aliosque id petere docebat. Spiritum igitur hic vocat hujusmodi donum, et animam recipientem precationis donum, ac interpellantem apud Deum ingemiscentemque. Nam magna cum compunctione stabat spiritualis ille homo, et multis gemitibus: cujus hodieque eyinbolum est diaconus, stans, intentansque supplicationes pro populo effundens. syınVERS. 27. • Qui autem scrutatur corda, scit quid desideret Spiritos, qui secundum Deum postulat pro sanctis.» Non veluti ignorante Deo stans precatur homo i le. Qui enim scrutatur corda, novit quis sit sensus spiritus, id est spiritualis hominis. Nam qua Deo grata sunt, en postulat pro iis qui sunt, in Ecclesia fideles: hi enim, c sancti. Atque hoc fit, ut nos discamus petere secundum Deum, sive quæ Deo placeat. Quia igitur Spiritus intercedit pro nobis, ne despouleas animum quisquis es qui aflictione premeris. . Ὁ δὲ ἐρευνῶν τὰς καρδίας, οἶδε τί τὸ φρόνημα τοῦ Πνεύματος, ὅτι κατὰ Θεὸν ἐντυγχάνει ὑπὲρ ἁγίων.» Οὐχ ὡς ἀγνοοῦντος, φησί, τοῦ Θεοῦ, ἵσταται ὁ ἄνθρωπος αἰτῶν. «Ο γὰρ ἐρευνῶν τὰς καρδίας οἶδε τί τὸ φρόνημα τοῦ Πνεύματος,» τουτέστι, τοῦ πνευματικοῦ ἀνθρώπου· ὅτι τὰ δοκοῦντα τῷ Θεῷ, ἐκεῖνα αἰτεῖ ὑπὲρ τῶν ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ 5 πιστών οὗτοι γὰρ ε οἱ ἅγιοι. Γίνεται δὲ τοῦτο, ἵνα ἡμεῖς μανθάνωμεν αἰτεῖν κατὰ Θεὸν, ήγουν τὰ ἀρέσκοντα τῷ Θεῷ. Ἐπεὶ οὖν τὸ Πνεῦμα ὑπὲρ ἡμῶν ἐντυγχάνει, μὴ λυποῦ, ὁ θλιβόμενος. • Οίδαμεν δὲ ὅτι τοῖς ἀγαπῶσι τὸν Θεὸν, πάντα συνεργεῖ εἰς ' τὸ ἀγαθὸν, τοῖς κατὰ πρόθεσιν κλη τοῖς οὖσιν.» Καὶ τὰ πρότερον μὲν εἰρημένα, ὅτι Η κτίσις ὑπετάγη τῇ ματαιότητι· 1 και, ὅτι ἀφθαρτι σθήσεται· καὶ αὖθις τό, «Τί προσευξόμεθα οὐκ οίδα μεν, ο παραινέσεις τινὲς ἦσαν τοῖς ἐν Ῥώμῃ κακου χουμένοις ὡς παρεσημειωσάμεθα· τὰ δὲ νῦν, φανερώτατα ". «Τοῖς γὰρ ἀγαπῶσι τὸν Θεὸν, πάντα, ο καὶ τὰ δοκοῦντα δυσχερῆ καὶ θλιβερά, ο συνεργεί εἰς τὸ ἀγαθόν.» Οὐκ εἶπε δὲ, ὅτι οὐδὲν ἐπέρχεται δεινὸν τοῖς ἀγαπῶσι τὸν Θεὸν, ἀλλ' ὅτι ἔπεισι μὲν, ἀλλὰ πρὸς τὸ συμφέρον τῶν κακουχουμένων κέχρηται ὁ Θεὸς τοῖς δεινοῖς. Εἶτα, ἐπειδὴ ἄπιστον ἐδόκει τοῦτο, ἀπὸ τῶν παρελθόντων βεβαιοί αὐτό, λέγων· • Τοῖς κατὰ πρόθεσιν κλητοῖς.» Καὶ γὰρ ἐκάλεσε σε, φησί, μακρὰν ὄντα, καὶ οἰκεῖόν σε ἐποίησε καὶ πόσῳ μᾶλλον κληθέντος οὐκ ἀντιλήψεται; Κλητὸς δὲ γίνεται ἄνθρωπος κατὰ πρόθεσιν, τουτέστι, κατ' οἰκείαν προαίρεσιν. Οὐκ ἀρκεῖ γὰρ ἡ κλῆσις (ἐπεὶ πάντες ἂν ἐσώθησαν· πάντες γὰρ ἐκλήθησαν), ἀλλὰ χρεία καὶ τῆς προαιρέσεως. VERS. 28. ι Scimus autem quod diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, iis qui secündum propositum vocati sunt. › Quæ jam antea comniemorala sunt, vempe, quod creatura subjecta est vanitati quodque incorruptibilitatem sit assumptura: et iterumn, Quid orare debeamus, ignoramus: admonitiones erant iis qui Roma afligebantur, sicuti annotavimus. Quæ vero nunc subdit, omnium sunt manifestissima. Nam diligentibus Deum, omnia, quantumvis ardua videantur et c aspera, ‹ in bonum cooperantur. › Non dixit autem, quod nihil triste, nihilve dificile invadat diligentes Deum, sed, quod invadant quidem, verum istis malis et afflictionibus Deus in commodum afflicto. rum utitur. Deinde, quia hoc incredibile videbatur, a præteritis hoc stabilit, inquiens: «lis qui secundum propositum vocati sunt, Etenim vocavit te, inquit, cum longe abesses, sibique te propinquum fecit, et non multo magis 63 vocato opem feret? Vocatus est autem homo ‹ secundum propositum, › boc est secundum propriam voluntatem. Non enim sufficit vocatio (alioquin omnes servati essent, siquidem et omnes sunt vocati), verum etiam voluntate opus est. VERS. 29, 50. Nam quos præscivit, et praedesti navit conformes deri imagini Filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus. Quos autem prædestinavit, hos et vocavit. Præscit Deus eos qui vocatione digni sunt, deinde prædestinat. Prior itaque est præscientia, postea sequitur prædestinatio. Predestinationem autem intelliges, impermutabilem Dei bonam voluntatem. Prænovit itaque Pauluin vocatione Evangelii dignum esse, sicque prædestinavit, hoc est impermutabiliter decrevit, adeoque statuit vocare ipsum. Conformes igitur efficit imagini Filii, quos prænoscit dignos. Quod enimn Unigenitus est secundum naturam, hoc ipsi facti sunt • Εκκλησιαστικῶν ο. «Οτι οὓς προέγνω, καὶ προώρισε συμμόρφους τῆς εἰκόνος τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ, εἰς τὸ εἶναι αὐτὸν πρωτότοκον ἐν πολλοῖς ἀδελφοῖς. Οὓς δὲ προώρισε, τούτους καὶ ἐκάλεσε. • Προγινώσκει· ὁ Θεὸς τοὺς ἀξίους τῆς κλήσεως, εἶν' οὕτως προορίζει. Προτέρα οὖν ἡ πρόγνωσις, εἶτα ὁ προορισμός. Προορισμὸν δὲ νοήσεις τὸ ἀμετάθετον τοῦ Θεοῦ ἀγαθὸν θέλημα. Προέγνω οὖν, ὅτι ὁ Παῦλος ἄξιος τῆς κλήσεως τοῦ Εὐαγγελίου, καὶ οὕτω προώρισε, τουτέστιν ἀμεταθέ τως ὥρισε, καὶ ἔστησε τὸ καλέσαι αὐτόν. Συμμόρ φους τοίνυν ποιεῖ τῆς εἰκόνος τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ, οὓς προγινώσκει ἀξίους. Ο γάρ ἐστιν ὁ Μονογενής φύ σει, τοῦτο αὐτοὶ γεγόνασι κατὰ χάριν, υἱοὶ Θεοῦ καὶ Varia lectiones. Η φανερώτερον 0. Η προγινώσκων ο. · πρὸς 0.

EXPOSITIO IN EPIST. AD ROM. - CAP. VIII. αὐτοὶ χρηματίσαντες. Πρωτότοκος δέ ἐστιν ἐν πολ- per gratiam, ut et ipsi filii Dei vocarentur. Primoλοῖς ἀδελφοῖς, κατὰ τὴν οἰκονομίαν· κατὰ γὰρ τὴν θεότητα Μονογενής. Ἐπεὶ γὰρ ἡ προσληφθεῖσα σὰρξ ἐχρίσθη παρουσία ὅλου τοῦ χρίοντος, καὶ ἀπαρχὴ ἡμῶν ἐγένετο, ἁγιασθείσης ἐν Χριστῷ τῆς κατακρίτου φύσεως, εἰκότως πρωτότοκός ἐστι, καὶ ἀδελφοὶ αὐτοῦ χρηματίζομεν. • Ούς δὲ ἐκάλεσε, τούτους καὶ ἐδικαίωσε. ο Διὰ τῆς τοῦ λουτροῦ παλιγγενεσίας ἀπαλλάξας τῶν ἁμαρ τιῶν καὶ δικαίους ποιήσας. • Ούς δὲ ἐδικαίωσε, τούτους καὶ ἐδόξασε.» Τῆς υιοθεσίας τε ἀξιώσας αὐτοὺς, καὶ τἄλλα χαρίσματα αὐτοῖς δούς. • Τί οὖν ἐροῦμεν πρὸς ταῦτα; Εἰ ὁ Θεὸς ὑπὲρ ἡμῶν, τίς καθ᾿ ἡμῶν;» Ορᾷς, ὅτι ἐμφανέστατα ἐνταῦθα δηλοῖ, ὅτι πρὸς τοὺς θλιβομένους ποιεῖται τὸν λόγον; Τοιαῦτα γὰρ, ὡσανεὶ λέγει· Εἰ τοσούτων ἠξιώθημεν ἀγαθῶν ἐχθροὶ ὄντες, μετὰ τὸ δικαιωθῆναι καὶ δοξασθῆναι πόσῳ μᾶλλον; Καὶ τοῦ Θεοῦ ὄντος ὑπὲρ ἡμῶν, τίς καθ' ἡμῶν; Κἂν γὰρ ἡ οἰκουμένη πᾶσα ἐπαναστῇ, ἡ τοῦ Θεοῦ σοφία εἰς τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν καὶ δόξαν περιτρέψει τὴν ἐπανάστασιν. • Ος γε τοῦ ἰδίου Υἱοῦ οὐκ ἐφείσατο, ἀλλ' ὑπὲρ ἡμῶν πάντων παρέδωκεν αὐτὸν, πῶς οὐχὶ καὶ σὺν αὐτῷ τὰ πάντα ἡμῖν χαρίσεται; ο 'Αφίημι, φησί, τάλλα, ἃ προλαβὼν εἶπον, ὅτι ἐδικαίωσεν, ὅτι ἐδό ξασεν. ᾿Αλλὰ τοῦτο σκόπει, ὅτι «Τοῦ ἰδίου, ο τουτο ἔστι, τοῦ Μονογενοῦς, τοῦ ἀγαπητοῦ, τοῦ φύσει ' ἐξ αὐτοῦ εἰσὶ γὰρ καὶ εἰσποιητοὶ υἱοὶ αὐτοῦ διὰ τοῦ βαπτίσματος), τούτου οὖν οὐκ ἐφείσατο, ἀλλ' ὑπὲρ ἡμῶν παρέδωκεν αὐτόν· καὶ ταῦτα, πάντων, τους ἐστιν, εὐγενῶν, δυσγενῶν, εὐτελῶν, ἐνδόξων· καὶ οὐχ ἁπλῶς, ἀλλ᾽ εἰς σφαγὴν παρέδωκε· καὶ νῦν οὐ τὰ πάντα ἡμῖν χαρίσεται; Ο γὰρ τὸν Δεσπότην δοὺς, τὰ κτήματα οὐ δώσει; Ὥστε ἐπειδὴ οὐ δίδω σιν, οὐ συμφέρει, καὶ διὰ τοῦτο οὐ δίδωσι. Μὴ τοίνυν σφόδρα ποθῇς [ 1. ποθήσῃς ] τὴν ἄνεσιν, ὁ θλιβόμενος διὰ Χριστόν· εἰ γὰρ συμφέρει, λήψῃ. • Τίς εγκαλέσει κατὰ ἐκλεκτῶν Θεοῦ;» Επειδὴ μετὰ τῶν ἄλλων πειρασμῶν καὶ ὠνειδίζοντο οἱ πιστοὶ παρὰ τῶν Ἰουδαίων, ὡς εὐμετάβολοι, καὶ ἀθρίως μεταπεσόντες εἰς Χριστιανισμόν· φησὶν, ὅτι Ο Θεός ἐξελέξατε ὑμᾶς, καὶ τίς ὁ ἐγκαλῶν ὑμῖν τῇ ἐκλογῇ τοῦ Θεοῦ; "Ανθρωπος τεχνίτης ἐὰν ἐκλέξηταί τι, ούτ δεὶς ὁ μεμφόμενος· καὶ Θεοῦ ἐκλεξαμένου, τίς ὁ ἐγκαλῶν; • Θεὸς ὁ δικαιῶν. Τίς ὁ κατακρίνων; Χριστὸς ὁ ἀποθανών, μᾶλλον δὲ καὶ ἐγερθεὶς ἐκ νεκρῶν.» Οὐκ εἶπε, Θεὸς ὁ ἀφεὶ; τὰ ἁμαρτήματα, ἀλλ' ὅ πολλῷ μεῖζον ἦν, ο Θεὸς ὁ δικαιῶν.» Μὴ τοίνυν φοβούμεθα μήτε τοὺς πειράζοντας, μήτε τοὺς ἀνειδίζοντας. Θεὸς γὰρ ἐξελέξατο, καὶ δικαίους ἐποίησε· καὶ ὁ ἀποθανὼν ὑπὲρ ἡμῶν, μᾶλλον δὲ καὶ ἀναστὰς, Χρισ * ἐκφανέστατα ο. δ ώς ο. • λέγων Ο. genitus autem est inter multos fratres secundum dispensationem: nam secundum divinitatem est Unigenitus. Quia` enim assumpta caro uncta est praesentia totius inungentis, ac primitiæ nostra factus est, sanctificata in Christo damnata nostra natura, merito primogenitus est, fratresque ipsius appellamur. • Quos autem vocavit, hos et justificavit.» Per lavacrum regenerationis liberans a peccatis, justosque eliciens. ‹ Quos autem justificavit, hos et glorificavit.» In filios nimirum adoptans illos, aliaque illis imperliens dona. VERS. 31. • Quid ergo dicemus ad læc? Si Deus pro nobis, quis contra nos? Viden' apertissime hic indicare ipsum quod verba faciat ad afflictos? Hujusmodi enim propemodum dicit: Si tantis bonis digni judicati sumus cum hostes essemus, quanto majoribus donabimur post justificationem et glorifi cationem nostram? Ac si Deus pro nobis sit, quis adversum nos erit? Etiamsi enim universus orbis insurgat adversum nos, Dei tamen sapientia ad nostrani salutem et gloriam hunc convertet insultum. per VERS. 32. • Qui proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit ipsum, quomodo et cum ipso non omnia nobis donabit? › Qmitto eætera, inquit, quæ supra commemorari, quod justidcavit, et quod glorificavit nos. Verum hoc considera, quod e Filio suo proprio, hoc est, Unigenito, dilecto, qui natura ex ipso est (sunt enim et adoptati baptisma), buic non pepercit, sed pro nobis tradidit ipsum, idque pro omnibus, hoc est tum ingenuis tum non ingenuis, et humili et celebri loco natis: neque simpliciter, verum ad mactationem tradidit. Qui ergo jam non omnia nobis donaret? Qui enim Dominum dedit, 64 facultates non dabit? Cum itaque non dat aliquid, id non conducit, atque ideo non dat. Ne igitur impense desideres liberationem, qui alligeris propter Christum. Si enim conferat, accipies, erisque compos voti. VERS. 33. • Quis accusabit adversus electos Dei?» Quia inter alias tentationes et illud a Judæis obji❤ ciebatur fidelibus, quod facile immutarentur, et confertim ad Christianismum deciderent, Deus, inquit, vos elegit, et quis est qui accuset electionem Dei Si artifex quidquam elegerit, nemo est qui culpet: ecquis est qui Dei electionem reprehensurus sit? Vers. 33, 34. ‹ Deus est qui justificat. Quis est qui condemnet? Christus qui mortuus est, imo qui et resurrexit. Non dixit, Deus est qui remittit peccata: verum, quod multo majus erat, e Deus est qui justificat.» Ne igitur metuamus neque tentantes neque exprobrantes. Nam Deus elegit et justificavit nos: et is qui mortuus est pro nobis, imo qui et Variæ lectiones. 9.8 αὐτοῦ 0. ὅτι τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ ἰδίου m. τοῦ φῦντος Μο

resurrexit, Christus est Filius ille Dei. Quis igitur στός ἐστιν ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ. Τίς οὖν ὁ κατακρίνων condemnabit tanta gloria donatos ac dignatos? τοὺς τοσαύτης δόξης ἀξιωθέντας; ‹ Qui est ad dexterain Dei, qui etiam interpellat pro nobis › ● Interpellat pro nobis,» dixit, ut Christi erga nos dilectionem commonstret: quod etiamsi ea quæ ad corporis sui dispensationem pertinerent adimplevit, amicum tamen et clementem suum erga nos affectum nondum dissolvit, verum quasi legatus pro nobis intercedit: hoc enim signilical ἐντυγχάνει. Nam ista dictio Unigeniti gloriæ diminutionem nequaquam infert. Nam cum prius dixisset, ‹ Qui est ad dextram Dei › (quod majestatis ejus est iudicium ), intulit deinde, c Interpellat:» nihil aliud per hoc innuens, quam, uli dictum est, ejus erga nos dilectionem: quandoquidem et de Patre dictum sit, «Tanquam Deo exhor- 1 tante per noș •. › Numquid igitur gloria Dei imminuitur, quia exhortatur, sive obsecrat? luo potius ineffabilis ipsius erga nos curæ argumentum est. Nonnulli autem, • Interpellat pro nobis, sic intellexerunt, quod quatenus corpus ferat, nec deposuerit ipsum (uti Manichæi nugantur) illud ipsum esse interpellationem et intercessionem ad Patrem. Intuens enim in illud Pater, recordatur dilectionem erga mortales, propter quam gestavit corpus Filius suus, atque ita ad miserationem et misericordiam inflectitur. Hæc autem Paulus, ut sæpenumero indicavi, ideo dixit, ut afflictis animum addat, monstretque, quod et Spiritus pro nobis intercedat, ac quod Pater proprio Filio suo pro nobis non pepercerit, sed justificarit et glorifcarit nos, ac Filius ejus interpellet pro nobis: unde deinceps non despondebitis animum, neque animo concidetis. VERS. 35. • Quis nos separabit a dilectione Dei? 65 Tribulatio, an augustia, an persecutio, an fames, an nuditas, an periculum, an gladius? › Cum demonstrasset ineffabilem dilectionem Patris et Fliii et Spiritus sancti circa nos, veluti jam divino numine afflatus exclamat, ‹ Quis nos separabit a dilectione Dei? Adeo enim dilectum, tantaque dignatum providentia, nibil est quod separare possit. Tribulationis autem et angustiæ nomine complexus est omnia quæcunque aligere queant, etiamsi ea sigillation non enumeraverit. VERS. 36. • Sicut scriptumn est: Propter te mortificamur toto die: æstimati sumus sicut oves mactationi destinatæ. › Ne videatur afflictio et angustia signum esse divinæ derelictionis, profert in medium prophetam, qui jam antea hæc vaticinatus sit, maximamque consolationem subindicarit esse pro Dei gloria pati, vel potius occidi totum diem: quod sane fit animi voluntate et proposito; naturæ namque hoc est impossibile. Occidi autem, est offerri et mactari Deo: istud enim subiudicat per hoc • Ος καὶ ἔστιν ἐν δεξιᾷ τοῦ Θεοῦ, ὃς καὶ ἐντυγχάνει ὑπὲρ ἡμῶν.» Τό, ο Εντυγχάνει ὑπὲρ ἡμῶν, ο εἶπεν, ἵνα δείξῃ τὴν πρὸς ἡμᾶς ἀγάπην τοῦ Χριστοῦ· ὅτι καίτοι τὰ τῆς σωματικῆς οἰκονομίας πληρώσας, οὐ κατέλυσε τὴν περὶ ἡμᾶς φιλάνθρωπον σχέσιν, ἀλλὰ πρεσβεύει ὑπὲρ ἡμῶν· τοῦτο γὰρ τὸ, ο Εντυγχάνει.» Οὐ γὰρ δήπου ἐλάττωσιν τῆς τοῦ Μονογενοῦς δόξης εἰσάγει ἡ λέξις αὕτη. Πρότερον γὰρ εἰπὼν τὸ, • Ο; ἐστιν ἐν δεξιᾷ τοῦ Θεοῦ 10, (ὅπερ τῆς μεγα λειότητός ἐστιν αὐτοῦ ἐνδεικτικὸν), διὸ καὶ " έπε ήγαγε τὸ, ο Εντυγχάνει·, οὐδὲν ἄλλο δηλῶν διὰ τοῦτο [ [. διὰ τούτου ], ή, ὡς εἴρηται, τὴν πρὸς ἡμᾶς ἀγάπην· ἐπεὶ καὶ περὶ τοῦ Πατρὸς εἴρηται, ο Ως τοῦ Θεοῦ παρακαλοῦντος δι᾿ ἡμῶν. ο 'Αρα οὖν διὰ τοῦτο ἡλάττωται ἡ δόξα τοῦ Θεοῦ, διότι παρακαλεί; ᾿Αλλὰ πάντως τῆς ἀφάτου περὶ ἡμᾶς κηδεμονίας ἐνδεικτικόν ἐστι τοῦτο. Τινὲς δὲ τὸ, • Ἐντυγχάνει ὑπὲρ ἡμῶν, ὁ οὕτως ἐνόησαν, ὅτι καθὸ τὸ σῶμα φορ ρεῖ, καὶ οὐκ ἀπέθετο αὐτὸ, ὡς οἱ Μανιχαίοι ληροῦσιν, αὐτὸ τοῦτο πρεσβεία ἐστὶ καὶ ἔντευξις πρὸς τὸν 12τέρα. Βλέπων γὰρ αὐτὸ ὁ Πατὴρ, ἀναμιμνήσκεται τῆς πρὸς ἀνθρώπους ἀγάπης, δι᾿ ἣν ἐφόρησε τὸ σῶμα ὁ Υἱὸς αὐτοῦ, καὶ εἰ; οἶκτον νεύει καὶ ἔλεον. Ταῦτα δὲ λέγει ὁ Παῦλος, ὅπερ πολλάκις εἶπον, τοὺς Ολιβομένους παραμυθούμενος, καὶ δεικνύων αὐτοῖ;, ὅτι καὶ τὸ Πνεῦμα ὑπὲρ ἡμῶν ἐντυγχάνει, καὶ ὁ Παν τὴρ τοῦ ἰδίου Υἱοῦ ὑπὲρ ἡμῶν οὐκ ἐφείσατο, ἀλλὰ καὶ ἐδικαίωσεν ἡμᾶς καὶ ἐδόξασε, καὶ ὁ Υἱὸ; ἐντυγε χάνει ὑπὲρ ἡμῶν. Καὶ λοιπὸν οὐ δεῖ ἡμᾶς ἀθυμεῖν. καὶ καταπίπτειν. • Τίς ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης τοῦ Θεοῦ; Θλίψις, ἢ στενοχωρία, ἢ λιμός, ἢ διωγμός, [ vulg. add. * ] γυμνότης, ἢ κίνδυνος, ἢ μάχαιρα;» Μεθ' ὃ ἔδειξε τὴν ἄφατον ἀγάπην τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος περὶ ἡμᾶς, ὥσπερ ἐνθου σια, καί φησι· ο Τίς ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης τοῦ Θεοῦ; › Τὸν γὰρ οὕτως ἀγαπηθέντα, καὶ το σαύτης ἀξιωθέντα προνοίας, οὐδέν ἐστιν ὁ διαστῆσαι δυνήσεται ". Τῷ τῆς θλίψεως δὲ ὀνόματι, καὶ τῆς στενοχωρίας, συμπεριέλαβε πάντα τὰ κακῶσαι δυνά μενα, κἂν μὴ ἀπηριθμήσατο ἰδικῶς ταῦτα. • Καθώς γέγραπται, ὅτι "Ενεκά σου θανατούμεθα ὅλην τὴν ἡμέραν. ελογίσθημεν ὡς πρόβατα σφαγής. Η Ινα μὴ δόξῃ ἐγκαταλείψεως εἶναι τὸ θλίβεσθαι καὶ στενοχωρεῖσθαι, παράγει καὶ τὸν προφήτην προαναφωνοῦντα ταῦτα, καὶ παράκλησιν μεγίστην υπου δεικνύοντα τὸ διὰ τὸν Θεὸν πάσχειν, μᾶλλον δὲ θανατοῦσθαι ὅλην τὴν ἡμέραν· ὁ γίνεται τῇ προαιρέ σει· τῇ γὰρ φύσει τοῦτο ἀδύνατον. Τὸ δὲ θανατού. σθαι τοῦτο, θυσιάζεσθαί ἐστι τῷ Θεῷ· τοῦτο γὰρ αἰνίττεται διὰ τοῦ εἰπεῖν • Ως πρόβατα σφαγής. Varia lectiones. el Cor. v, Ο πατε; Ο. 11 εἶθ' οὕτως m. 18 δύναται ….

EXPOSITIO IN EPIST. AD ROM. - CAP. IX. Καὶ ὅτι ὥσπερ ἐκεῖνα οὐκ ἀνθίσταται σφαττόμενα, quod ait, c Tanquam oves mactationi destinatae. οὕτως οὐδὲ ἡμεῖς. Et perinde ac illæ non resistunt dum mactantur, sic neque nos. • Αλλ' ἐν τούτοις πᾶσιν ὑπερνικῶμεν διὰ τοῦ ἀγαπήσαντος ἡμᾶς. ἡ Εἰπὼν, ὅτι Θανατούμεθα, τί θησι καὶ τὴν παράκλησιν, ἵνα μή τις ἀνθρώπινα φρονήσας ἀπαγορεύσῃ· καί φησιν, οὐχ ὅτι Νικῶμεν, ἀλλ', «Υπερνικῶμεν· τουτέστι, μετ' εὐκολίας ἁπά σης, χωρίς ιδρώτων καὶ πόνων, καὶ ἐν αὐτοῖς τούτοις δι' ὧν ἐπιβουλευόμεθα. Τοῦτο γὰρ ἡ τελειοτάτη νίκη, ὅταν ἐλαυνόμενοι τῶν διωκόντων υπερισχύωμεν. Καὶ μὴ ἀπιστήσῃς· Θεὸς γάρ ἐστιν ὁ συναγωνιζόμενος· ἀλλὰ καὶ ἠγάπησεν ἡμᾶς. Ωστε οὐ θαυμαστὸν, εἰ ὑπερνικῶμεν ἐν μέσοις τοῖς δεινοῖς. • Πέπεισμαι γὰρ ὅτι οὔτε θάνατος, οὔτε ζωή, οὔτε ἄγγελοι, οὔτε ἀρχαί, οὔτε δυνάμεις, οὔτε ἐνεστῶτα, οὔτε μέλλοντα, οὔτε ὕψωμα, ούτε βάθος, οὔτε τις κτίσις ἑτέρα, δυνήσεται ἡμᾶς χωρίσαι ἀπὸ τῆς ἀγάτης τοῦ Θεοῦ, τῆς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν. › Πρῶτον εἶπεν, ὅτι ἠγάπησεν ἡμᾶς ὁ Θεός· εἶθ᾽ οὕτω τὴν αὑτοῦ πρὸς τὸν Θεὸν ἀγάπην τίθησιν, ἵνα μηδὲν δόξῃ μέγα λέγειν περὶ ἑαυτοῦ. Φησὶν οὖν, ὅτι Τοσοῦτον ἐξαρτώμεθα τῆς πρὸς Θεὸν ἀγάπης, ὥστε οὐ μόνον τὰ τῷ βίῳ τούτῳ συγκεκληρωμένα δεινὰ οὐ δυνήσονται ἡμᾶς ἀποστῆναι [[. ἀποστῆσαι] ταύτης, ἀλλὰ κἂν τύραννος τις ἀπειλῇ τὸν μέλλοντα θάνατον τὸν ἐν τῇ κολάσει 15, καν ζωὴν ἐπαγγέλληται τὴν ἀκατάλυτον, ἐπιχειρῶν ἡμᾶς ἀποστῆναι 1 τοῦ Θεοῦ. Καὶ τί μοι λέγεις βασιλεῖς καὶ τυράννους; Οὐδὲ ἄγγελοι, οὐδὲ πᾶσαι αἱ ἄνω δυνάμεις δυνήσον ται ἡμᾶς παρατρέψαι· οὐδὲ τὰ παρόντα, οὐδὲ τὰ μέλλοντα, οὔτε ὕψωμα, τουτέστι, τὰ ἐν οὐρανοῖς, οὔτε βάθος, τουτέστι, τὰ ἐν τῇ γῇ, οὔτε δόξα, οὔτε ἀδοξία. Τινὲς δὲ ὕψωμα τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, βάθος δὲ τὴν ἀποτυχίαν ταύτης νοοῦσιν. ᾿Αλλὰ καὶ ἂν ἑτέρα κτίσις ἦν, ὅση ἡ ὁρατὴ καὶ ἡ νοητή, οὐκ ἄν με τῆς ἀγάπης ἐκείνης ἀποστήσεις 18. Οὐχ ὡς τῶν ἀγγέλων δὲ ἀφιστώντων τοὺς ἀνθρώπους ἀπὸ Χρι στοῦ, εἶπε τοῦτο, ἀλλὰ καθ᾽ ὑπόθεσιν τὸν λόγον τιθεὶς, καὶ ἐκ περιουσίας θέλων δεῖξαι τὴν ὑπερβολὴν τῆς ἀγάπης τοῦ Θεοῦ· οὐχ ἦν φασιν οἱ Ἑβραῖοι ἔχειν, ἀλλὰ τῆς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ. Καὶ γὰρ Ἰουδαῖοί φασιν ἀγαπᾶν τὸν Θεὸν, ἀλλ' οὐκ ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ· οὐ γὰρ ἔχουσι τὴν πρὸς Χριστὸν πίστιν. VERS. 37. «Sed in his omnibus superamus per eum qui dilexit nos.» Quia dixerat, Occidimur, consolationem nunc adjicit, ne quis humana cogitans deficiat et desperet,'non inquiens, Vincimus, sed, «Supe ramus, a sive supervincimus, hoc est, cum omn facilitate citra sudores et labores, et per ea ipsa quibus nobis insidiæ tenduntur. Hæc enim perfectissima est victoria, quando dum agimur et pellimur, persequentibus superiores reddimur. Ne itaque diffidas. Deus enim est qui nos in certaminibus adjuvat, imo qui et dilexit nos. Quare nihil mirum si vel in mediis periculis victoriam facile obtineamus. VERS. 38, 39. Persuasum enim habemus, quod neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque virtutes, neque instantia, neque futura, neque altitudo, neque profunditas, neque aliqua alia creatura poterit nos separare a dilectione Dei quæ est in Christo Jesu Domino nostro. › Primum dixit quod dilexit nos Deus: deinde sic suam ipsius erga Deum claritatem et amorem ponit, ut nihil videatur magnum de se ipso dieere. Adeo, inquit, pendemus ex dilectione Dei, ut non solumn quar huic vitæ contingunt incommoda nos ab ea avocare nequeant: verumetiam si tyrannus aliquis mortem interminetur futuram, quæ in supplicio sit duratura: si polliceatur vitam nullis sæculis intermorituram, allaborans hoc pacto nos abstrahere a Deo, nihil plane efficiel. Ecquid mihi reges ac tyrannos objicis? Neque angeli, neque omnes supernæ potestates poterunt nos avertere: 66 neque præsentia, neque futura, neque altitulo, hoc est quæ in cœlis, neque profunditas, hoc est quæ in terra, neque gloria, neque ignominia. Quidam per altitudinem, cœlorum regnum; per profunditatem, jacturam ejus intelligunt. Insuper, si aliud esset mundi opificium tantum quantum visibile hoc et intelligibile, a dilectione ejus me non averterit. Non autem quod angeli homines a Deo desciscere faciant, hoc dixit: verum ex suppositione sermonem hunc protulit, et ex abundantia ostendere volens dilectionis Dei magnitudinem et excellentiam; non qualem Hebræi se habere dicunt, sed qualis est iis qui sunt in Christo Jesu. Etenim Judæi dicunt sese diligere Deum, verum non in Christo Jesu: non enim habent fidem in Christum. • ᾿Αλήθειαν λέγω ἐν Χριστῷ, οὐ ψεύδομαι (συμμαρτυρούσης μοι τῆς συνειδήσεώς μου ἐν Πνεύματι ἁγίῳ, ὅτι λύπη μοι ἐστι μεγάλη, καὶ ἀδιάλειπτος ὀδύνη ἐν τῇ καρδίᾳ μου.» Μέλλει προϊὼν δεῖξαι, ὅτι οὐ πάντες οἱ ἐξ ᾿Αβραὰμ, σπέρμα αὐτοῦ εἰσι. Καὶ ἵνα μὴ δόξῃ κατ' ἐμπάθειαν ταῦτα λέγειν, προλαμβάνει, καὶ λέγει περὶ τῶν Εβραίων τὰ χρηστότερα, CAPUT IX. VERS. 1, 2.. Veritatem dico in Christo, non mentior (testimonium mihi perhibente conscientia mea in Spiritu sancto). Quoniam tristitia mihi magna est, et continuus dolor cordi meo.» Demonstraturus est in procursu, quod non omnes, qui ex Abraham, semen ipsius sint. Ne vero ex affectu hæc videatur dicere, antevertit, ac de Hebræis meVaria lectiones. 13 ἀλλὰ κἂν θάνατόν τις ἀπειλῇ τὸν μέλλοντα, τὸν ἀθάνατον, τὸν ἐν τῇ κολάσει οι 15 ἐχώρισεν ἢ ἀπέστησεν ο. PATROL. GR. CXXIV. ἐν ἀποστῆσαι Ο.

liora dicit, suspicionem hanc adimens, conftetur τὴν ὑπόνοιαν ταύτην ἀναιρῶν, καὶ ὁμολογεῖ αὐτοὺς ὑπερβαλλόντως φιλεῖν. Ἵνα δὲ μὴ ἀπεστηθῇ, φησίν· • Αλήθειαν λέγω ἐν Χριστῷ, οὐ ψεύδομαι.» Καὶ συμπαράγει 16 τρεῖς μάρτυρας, τὸν Χριστὸν, τὴν ἑαυτοῦ συνείδησιν, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καί φτ σιν, ὅτι Λύπη μοί έστι μεγάλη, κατεσθίουσά μου τὴν καρδίαν, ὑπὲρ τῶν Εβραίων, ὅτι ἔξω τῆς χάριτος γεγόνασι τοῦτο γὰρ μέλλει εἰπεῖν. • Ηὐχόμην γὰρ αὐτὸς ἐγὼ ἀνάθεμα εἶναι ἀπὸ τοῦ Χριστοῦ, ὑπὲρ τῶν ἀδελφῶν μου τῶν συγγενῶν μου κατὰ σάρκα.» Τί ἐστι τὸ ἀνάθεμα μάθε πρῶτον· χωρισμός, ἀλλοτρίωσις. Ὥσπερ γὰρ τοῦ ἀναθήματος τοῦ ἀνατιθεμένου Θεῷ οὐδεὶς ἁψασθαι τολμᾷ, οὕτω καὶ τοῦ ἀναθεματιζομένου 11. πλὴν ἑτέρῳ τρόπῳ. que se illos excellenter amare. Ne vero suspectus habeatur, ac fide parum dignus, ‹ Veritatem, › inquit, e dico iu Christo, non mentior.» Producitque tres in testimonium, Christum, suam ipsius conscientiam, et Spiritum sanctum, inquiens: Quoniam tristitia mibi est magna, a cor men exedens, Hebræorum nomine, quod extra gratiam sist: hoc enim dicturus est. VERS. 3. Optarim enim ipse ego anathema esse a Christo pro fratribus meis, qui mihi sunt cognati secundum carnem.» Quidl anathema sit, primum disce: Separatio, abalienatio. Quemadmodum enim munus Deo oblatum nemo audet attingere: ita cum cxcommunicato agi solet, veruntamen alia ratione. Sacro enim muneri nemo sese admovere audet ho- Τῷ μὲν γὰρ ἱερῷ ἀναθήματι, τιμῆς ἕνεκεν οὐ τολμᾷ noris causa: quippe Deo collatum consecratumque est; ab hoc vero separantur omnes, ceu profano, abalienatoque a Deo. Quid igitur est quod dicit Paulus? Videtur enim hoc loco supradictis contracere: illic enim dixit, ο Neine nos separabita charitate Dei; › jam nunc vero opțare se ait, ut a Christo separetur. Videtur ergo contraria dicere, sed non ita se res habet, quandoquidem et hoc pro charitate Dei dicat. Cum enim omnes Deum accusarent, quod Hebræos adoptione donatos, glorificatosque, adeoque majores Christi appellatos, ejiceret, ignominiaque afficeret, atque in illorum locum gentes, quæ ipsum nunquam agnovissent 67, induceret ejusque Providentiæ obmurmurarent ac blasphemarent, quasi hæc injuste fierent, et Deus ipsorum progenitoribus, quibus ipsa dona pollicebatur, imposuerat: micerens itaque Paulus, anxieque motus et morsus pro Dei gloria, optavit anathema, id est, abalienatus esse a Christo, ut illi servarentur, dissolvereturque eorum adversus Deum maledicentia. Viden' igitur quod ex amore quo in Deum inflammatus est, optat si modo fieri possit, separari a cœtu eorum qui cum Christo æternum vivent? Non a charitate ipsius, sed gloria ipsius, et gloriæ fructu. Perinde ac patres sæpenumero a filiis segregantur, ut glorificentur filii, minime tamen a filiorum dilectione abalienati, sed ipsi inglorii esse cupientes, ut illi celebres evadant. Itaque ipse, inquit, ego, qui innumera transegi, diligens Deum supra quam natura ferat, opto, ail, pro gloria Dei excidere a gloria Christi. Hoc autem non est excidere, sed potius assequi. Quod vero ait, • Pro fratribus meis, mihi sunt cognati secundum carnem, viscera iudicat, et quam vehementi charitate erga eos affectus erat. τις ἐγγίσαι, ὡς ἀνακειμένῳ Θεῷ· τούτου δὲ χωρίζονται πάντες, ὡς ἀνιέρου καὶ ἀπηλλοτριωμένου Θεοῦ 18. Τί οὖν ἐστιν ὃ λέγει ὁ Παῦλος; Φαίνεται γὰρ ἐναντία λέγων τοῖς ἀνωτέρω ῥηθεῖσι. Τότε μὲν γὰρ ἔλεγεν, ὅτι «Οὐδεὶς ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης τοῦ Θεοῦ 10., νῦν δὲ εὔχεσθαί φησι, χωρισθῆναι ἀπὸ τοῦ Χριστοῦ. Δοκεῖ οὖν ἐναντία λέγειν, οὐκ ἔστι δέ· καὶ γὰρ καὶ τοῦτο ὑπὲρ τῆς ἀγάπης του Θεοῦ λέγει. Ἐπειδὴ γὰρ ἅπαντες τοῦ Θεοῦ κατ ηγόρουν, ὅτι τοὺς ἀξιωθέντας τῆς υἱοθεσίας, καὶ δοξασθέντας, καὶ προπάτορας Χριστοῦ χρηματίσαντας, τοὺς Εβραίους, ἐξέβαλε, καὶ ἡτίμασεν· ἀντ εισήγαγε δὲ τοὺς μηδέποτε αὐτὸν ἐπιγνόντας, τοὺς ἐξ ἐθνῶν· καὶ κατεγόγγυζον τῆς Προνοίας, καὶ ἐβλασφήμουν, ὡς ἀδίκως τούτων γινομένων, καὶ τοῦ Θεοῦ ἀπατήσαντος τους προγόνους, οἷς καὶ τὰς δωρεάς 10 ἐπηγγείλατο· ἀλγῶν ὁ Παῦλος καὶ δακνόμε νος ὑπὲρ τῆς τοῦ Θεοῦ δόξης, ηύξατο ἀνάθεμα αὐτὸς εἶναι, ὥστε σωθῆναι ἐκείνους, καὶ καταλυθῆναι τὴν κατὰ Θεοῦ βλασφημίαν. Ορᾷς οὖν, ὅτι διὰ τὴν πρὸς Θεὸν ἀγάπην εὔχεται, εἰ δυνατόν, χωρισθῆναι τοῦ περὶ τὸν Χριστὸν χοροῦ; οὐχὶ ει τῆς ἀγάπης αὐτοῦ, ἀλλὰ τῆς δόξης αὐτοῦ, καὶ τῆς ἀπολαύσεως ἐκείνη; ὥσπερ καὶ πατέρες πολλάκις χωρίζονται τῶν υἱῶν, ἵνα καὶ οἱ υἱοὶ δοξασθῶσιν· οὐχὶ τῆς ἀγάπης τῶν παίδων χωριζόμενοι, ἀλλ᾽ αὐτοὶ ἀδοξεῖν βουλόμενοι, ἵν᾽ ἐκεῖνοι εὐδοκιμῶσιν. Αὐτὸς οὖν ἐγώ, φησὶν, ὁ μυ ρία κατορθώσας, ὁ ἀγαπήσας ὑπὲρ φύσιν τὸν Θεὸν, εὔχομαι ὑπὲρ τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ, ἀποπεσεῖν τῆς δόξης τοῦ Χριστοῦ. Τοῦτο δὲ οὐκ ἔστιν ἐκπεσεῖν, ἀλλ' ἐπιτυχεῖν μᾶλλον. Τὸ δὲ, «Ὑπὲρ τῶν ἀδελφῶν μου, τῶν συγγενῶν μου κατὰ σάρκα,» τὰ σπλάγχνα εν δείκνυται, καὶ ὡ; διακαίεται ὑπὲρ αὐτῶν. VERS. 4, 5. • Qui sunt Israelitæ, quorum est adoptio, et gloria, et testamenta, et legislatio, et cultus, et promissiones: quorum sunt patres, et ex quibus Christus quoad carnem, qui est super omnia Deus benedictus in specula. Amen.» Commendat • Οἴτινές εἰσιν Ισραηλῖται, ὧν ἡ υἱοθεσία, καὶ ἡ δόξα, καὶ αἱ διαθῆκαι, καὶ ἡ νομοθεσία, καὶ ἡ λα τρεία, καὶ αἱ ἐπαγγελίαι· ὧν οἱ πατέρες, καὶ ἐξ ὧν ὁ Χριστὸς τὸ κατὰ σάρκα, ὁ ὢν ἐπὶ πάντων Θεὸς εὐλογητὸς εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν.» Επαινεῖ τού Varia lectiones. Θεῷ ο. 19 ἀπὸ τῆς ἀγάπης τοῦ Χριστοῦ m. 10 παράγει 0. 17 ἀναθεματισμένου Ο. ču práv v. 31 οὐ 0. 30 την

EXPOSITIO IN EPIST. AD ROM. - CAP. IX. τους ἐνταῦθα καὶ μεγαλύνει, ἵνα, ὅπερ ἔτην, μὴ hic Judeos, eosque nagni facit, ne videatur, uti δόξῃ κατ' ἐμπάθειαν λέγειν. Κρέμα δὲ καὶ ἐπαινίττεται [/. ὑπαιν.], ὅτι ὁ μὲν Θεὸς ἠβούλετο αὐτοὺς σωθῆναι· καὶ δῆλον ἐξ ὧν υἱοθεσίας ἠξίωσε καὶ δό ξης, καὶ ἐξ ὧν τοῖς πατράσιν ἐπηγγείλατο, καὶ τἄλλα πάντα 3 ἐξαίρετα αὐτοῖς ἔδωκε, καὶ τὸν Χριστὸν ἐξ αὐτῶν γεννηθῆναι εὐδόκησεν· αὐτοὶ δὲ τὴν εὐερ γεσίαν ἀπεκρούσαντο. Διὸ καὶ ἐκπλαγείς τὴν ἀγάπην τοῦ Θεοῦ, ἀναφέρει τῷ Μονογενεῖ τὴν εὐχαριστίαν, καί φησιν·. Ὁ ὢν ἐπὶ πάντων Θεὸς εὐλογητός.» Εἰ γὰρ καὶ ἕτεροι, φησί, βλασφημοῦσιν, ὡς οὐκ εὐ λόγως γενομένης τῆς παραδοχῆς τῶν ἐθνῶν 48, ἀλλ' ἡμεῖς οἱ τὰ μυστήρια εἰδότες τοῦ Χριστοῦ, εἴδαμεν, ὅτι τοῦ δοξάζεσθαι ἔστιν ἄξιος. Καὶ ἐντεῦθεν δὲ καταισχύνεται "Αρειος, ἅτε τοῦ Παύλου τὸν Χριστὸν ἐπὶ πάντων θεὸν ἀνακηρύττοντος. • Οὐχ οἷον δὲ ὅτι ἐκπέπτωκεν ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ.» Ἐγὼ μὲν, φησί, διακαίομαι, ὅτι βλασφημεῖται ὁ Θεὸς, καὶ ἤθελον διὰ τοῦτο ἵνα πάντες σωθῶσι· πλην εἰ καὶ μὴ πάντες σώζονται, οὐ παρὰ τοῦτο ἐψεύσατο ὁ Θεὸς, ἐφ᾽ οἷς ἐπηγγείλατο τοῖς πατράσιν, οὐδὲ διαπέπτωκεν ὁ λόγος αὐτοῦ. Ο γὰρ ἐπηγγείλατο, καὶ ἐποίησε· κἂν οἱ βλασφημοῦντες λέγωσιν, ὅτι ἄλ νας ἐπηγγείλατο, καὶ ἄλλοις ἔδωκεν. ῎Ακουε γὰρ τῶν ἑξῆς· • Οὐ γὰρ πάντες οἱ ἐξ Ισραήλ, οὗτοι Ἰσραήλ· οὐδ' ὅτι εἰσὶ σπέρμα ᾿Αβραάμ, πάντες τέκνα.» "Ο ἐπηγγείλατο, φησίν, ὁ Θεὸς, τοῦτο καὶ ἐποίησεν. Εἶπε γάρ, ὅτι ο Σοὶ καὶ τῷ σπέρματί σου δώσω. Ιδωμεν οὖν, ποῖόν ἐστι τὸ σπέρμα. Οὐ γὰρ πάντες οἱ ἐξ ᾿Αβραάμ, ἁπλῶς οὗτοι σπέρμα· οὐδὲ οἱ ἐξ Ἰσραὴλ, οὗτοι Ἰσραηλῖται· ἀλλ᾽ οἱ κατὰ τὸν Ἰσαὰκ γεννηθέντες, καὶ οἱ τῆς τοῦ Ἰσραὴλ ἀρετῆς ἄξιοι, δι' ἧς Θεὸν εἶδεν. Οὐ γὰρ εἶπεν, ὅτι Οἱ ἐξ Ἰακώβ, ἀλλ᾽, «Οἱ ἐξ Ἰσραήλ, ο τοῦ τιμίου ὀνόματος μνημονεύσας. Ἐὰν οὖν μάθῃς, τίνες κατὰ τὸν Ἰσαὰκ γεννώνται, τότε εὑρήσεις ἀδιάψευστον τὴν ἐπαγγε λίαν· τούτοις γὰρ ἐδόθη ε τὰ ἐπαγγελθέντα. Ωστε οὐ βλασφημεῖσθαί ἐστιν ἄξιος ὁ Θεός. Ο γὰρ εἶπεν ἐποίησε, κἄν τινες οὐ νοῶσιν. dixi, ex affectu, vel perturbatione animi, vel odio loqui. Tacite autem innuit, quod Deus illos servare voluerit: quod inde satis colligitur, quia illos adoptione filiorum dignatus est et gloria, et quia patribus promissiones fecerit, aliaque omnia excellentia eis impertierit, Christumque adeo ex ipsis nasci voIuerit, verum ipsi tauta beneficia repulerunt. Quocirca immensam Dei dilectionem demiratus, Unigenito gratiarum actionem refert, inquiens: < Qui est super omnia Deus benedictus.» Etsi enim alii convicientur, inquit, non commode factam assumptionem gentium, nos tamen Christi mysteria babentes explorata, scimus quod ipse dignus sit gloria et præconio. Hie vero Arium pudefieri necesse Best, Paulo nempe Christum super omnia Deum proclamante. • Αλλ᾽ ἐν Ἰσαὰκ κληθήσεταί σοι σπέρμα, του το ἐστιν, οὐ τὰ τέκνα τῆς σαρκὸς, ταῦτα τέκνα τοῦ Θεοῦ· ἀλλὰ τὰ τέκνα τῆς ἐπαγγελίας λογίζεται εἰς σπέρμα. Επαγγελίας γὰρ ὁ λόγος οὗτο; Κατὰ τὸν καιρὸν τοῦτον ἐλεύσομαι, καὶ ἔσται τῇ Σάββᾳ υἱός. ο Οὐκ ἐγώ, φησὶν, ἑρμηνεύω 88 σοι, τί ἐστι τὸ ἀληθὲς 30 σπέρμα τοῦ ᾽Αβραὰμ, ἀλλ' ἡ Παλαιὰ, εἰποῦσα· ι Ἐν Ἰσαὰκ κληθήσεταί σοι σπέρμα. ο Ὥστε ὅσοι κατὰ τὸν Ἰσαὰκ ἐτέχθησαν, τουτέστιν, ἐξ ἐπαγγελίας, οὗτοί εἰσιν ἀληθῶς τέκνα Αβραάμ, μᾶλλον δὲ τοῦ Θεοῦ. Τὸ γὰρ πᾶν τοῦ θείου λόγου ἐγένετο. Οὐδὲ γὰρ, οὐδὲ ὁ Ἰσαὰκ νόμῳ καὶ δυνάμει φύσεως ἐγεννήθη, 6 Gen. xuit, 15. b Gen. xvm, 10 1 Gen. x1, 12. 12 τα 0. 18 ἐθνικῶν Ο. * εξέθησαν οι VERS. 6.. Non autem quod exciderit verbum Dei. › Ego, inquit, uror et affigor, quod Dens Lla - sphematur, ac eapropter optavi omnes salvos fieri. Verum si non omnes serventur, eam ob rem non est mentitus Deus in iis quæ promisit patribus, neque excidit verbum ejus. Quod enim promisit, hoc etiam præstitit: etiamsi maledici dicant, quod aliis promiserit, aliis vero dederit. Audi enim sequentia. VERS. 6. • Non enim omnes qui ex Israel, bi68 Israelitæ: neque quia sunt semen Abrahami, propterea sunt omnes filli., Quod promiserat, inquit, Deus, hoc etiam præstitit. Dixit enim s: c Tibi et semini tuo dabo.» Videamus igitur quale sit seinen. Non enim omnes qui ex Abrahamo, illi simpliciter sunt semen: neque qui ex Israel, sunt Israelite: verum qui secundum Isaacum nati sunt, quique Israelis virtute conspicui, per quan: Deum conspexit. Non enim dixit, Qui ex Jacob, sed, Qui ex Israel, honoratioris nominis mentionein faciens. Ubi igitur didiceris qui secundum Isaac nascantur, inveniens vacantem mendacio promissionem: istis enim promissa sunt exhibita. Quare Deus haudquaquamı maledictis incessendus: quod enim dixit, id opere pariter complevit, etiamsi nonnulli haud intelli - gauit. VER. 8, 9.. Sed in Isaac vocabitur tibi seinen, id est, non qui alii carnis, hi. Glii Dei; sed qui alii sunt promissionis æstimantur in semine. Promissionis enim verbum hoc est: Secundum hoc tempus veniam, et erit Saræ filius ¹. › Non ego, inquit, tib: interpretor quid sit revera semen Abrahami, sed Veteris Testamenti Scriptura, quæ dicit, ‹ în Isaac vocabitur tibi semen 1., Quocirca quotquot secundum Isaac nati sunt, hoc est ex promissione, illi sunt revera filii Abraham, imo vero Dei. Verbum enim divinum omnino impletum erat. Non enim Isaac lege potentiaque naturæ natus est, verum scVaria lectiones. 18 ἑρμηνεύσω τί ο. 26 ἀληθῶς οι

cundum potentiam promissionis: nan; «Secundum ἀλλὰ κατὰ δύναμιν ἐπαγγελίας· ο Κατὰ τὸν καιρὸν hoc tempus veniam, inquit, et erit Sara filius. Verbum itaque Dei finxit Isaac, et genuit. Consimili sane ratione super nos filios Dei in lavacro baptismatis, veluti in matrice, verba divina pro. nuntiantur, eaque nos refingunt: siquidem in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, baptizati generamur. Ac perinde ut illic Isaaci generationem promiserat, quam postea implevit, sic et nostram regenerationein promisit per prophetas, et postea perfecit. Quare illud, In Isaac vocabitur tibi semen,» sic accipiendum est: lili sunt semen Abrahami, qui Isaaci nativitatis ad instar sunt geniti, hoc est per verbum divinum. Non igitur excidit sermo Dei, sed vero semini, hoc est fidelibus ex gentibus, qui facti sunt filii Dei sicut et Isaac, quatenus et hi ex promissione, dedit quæ promisit. Sin autem Judæi dicant quod istud, ‹ In Isaac vocabitur tibi semen,» hoc significat, nempe, quod ii qui Isaac prognati erant, semen Abrahæ reputentur, oporteret et Idumæos et omnes ab ipso oriundos semen Abrahæ appellari. Siquidem ipsorum progenitor Esau filius erat Isaac. Atqui jam non solum non vocantur Abrahami filii, verum etiam valde sunt abalienati, alienigenique dicuntur. 69 VERS. 10.. Non solum aulem, sed Rebecca etiam ex uno conceperat, Isaac patre nostro. › Monstravit quod cum multi et varii Abrahamo essent filii, Isaac vocatus sit semen: itaque et ii, qui simili qua ipse nascuntur ratione. Jam vero ait: Non in Isaac tantum hoc videre queas, sed quod majus est, in fratribus etiam ex eodem patre et matre, lisque geminis propagatis, Esau nimirum et Jacob. Neque enim illi eadem sunt consecuti, sed alter quidem electus, alter vero odio est habitus. Quare ne quæras cur gentes elegerit, easque semien Abrahæ, imo divinum fecerit, Hebræos autem repulerit. Vers. 11-13. ‹ Gum enim nondum nati essent, aut aliquid boni egissent, aut mali (ut secundum electionem propositum Dei maneret, non ex operibus, sed ex vocante), dictum est ei: Major serviet minori: sicut scriptum est: Jacob dilexi, Esau autem odio habui 1.. Necessum fuerit hic nos praemittere, atque summatim explicare sensum eorum quæ prolixe dicturus est Apostolus. Quia enim non pauci dicebant, Eccur Deus gentes Hebræis prætulit (nec enim quisquam dixerit istud virtutis ergo contigisse: omnes enim peccaverunt)? colligit Apostolus multa ambigua nostro quidem ingenio incomprehensibilia, soli autem Deo comprehensibilia: statuitque primum ante conspectum, quod inter illos duos fratres didymos, alter quidem qui electus est, no: sit propter virtutem electus: alter veru qui a Gen. xxv, 23. γὰρ τοῦτον ἐλεύσομαι, καὶ ἔσται τῇ Σάββα υἱός.» Τὸ οὖν ῥῆμα τοῦ Θεοῦ διέπλασε τὸν Ἰσαὰκ καὶ ἐγένε νησεν 1. Οὕτω δὴ καὶ ἐφ᾿ ἡμῶν τῶν τέκνων τοῦ Θεοῦ, ἐν τῇ κολυμβήθρα, ὡς ἐν μήτρα 30, ῥήματα θεῖα ἐπιλέγονται, κἀκεῖνα ἡμᾶς ἀναπλάττουσιν. Εἰς ὄνομα γὰρ Πατρὸς, καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος βαπτιζόμενοι γεννώμεθα. Καὶ ὥσπερ ἐκεῖ ἐπηγγεί λατο τὴν τοῦ Ἰσαὰκ γέννησιν, εἶθ᾽ ὕστερον ἐπλή. ρωσεν· οὕτω καὶ τὴν ἡμετέραν ἐπηγγείλατο διὰ τῶν προφητῶν, καὶ μετὰ ταῦτα ἐτελείωσεν· ὥστε τὸ, • Ἐν Ἰσαὰκ κληθήσεταί σοι σπέρμα,» οὕτω νοεῖσθαι, ἀντὶ τοῦ, Ἐκεῖνοί εἰσι σπέρμα Αβραάμ, οἱ κατὰ τὸν τρόπον τῆς τοῦ Ἰσαὰκ γεννήσεως γεννηθέντες, τουτέστι, διὰ λόγου θείου. Οὐκ ἄρα διαπέπτωκεν ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ τῷ ἀληθινῷ σπέρματι, του τέστι, τοῖς ἐξ ἐθνῶν πιστοῖς, τοῖς γενομένοις τέκνοις Θεοῦ, ὡς καὶ ὁ Ἰσαάκ, καθὸ καὶ οὗτοι ἐξ ἐπαγγελίας, δέδωκεν ἃ ὑπέσχετο. Εἰ δὲ λέγοιεν οἱ Ἰουδαῖοι, ὅτι τὸ, ο Ἐν Ἰσαὰκ κληθήσεταί σοι σπέρμα, ο τοῦτο δηλοί, τὸ τοὺς ἐξ Ἰσαὰκ γεννωμένους λογίζεσθαι τῷ Αβραὰμ εἰς σπέρμα· ἔδει καὶ τοὺς Ἰδουμαίους, καὶ πάντας ἐκείνους ", σπέρμα Αβραάμ χρηματίζειν. Ο γὰρ πρόγονος αὐτῶν Ἡσαῦ, υἱὸς ἦν τοῦ Ἰσαάκ. Νῦν δὲ οὐ μόνον οὐ χρηματίζουσιν υἱοὶ τοῦ ᾿Αβραάμ, ἀλλὰ καὶ σφόδρα ηλλοτρίωνται, καὶ ἀλλόφυλοι ὀνομάζονται • Οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ Ρεβέκκα, ἐξ ἑνὸς κοίτην ἔχουσα, τοῦ πατρὸς ἡμῶν Ἰσαάκ.» Έδειξεν ὅτι πολλῶν καὶ διαφόρων ὄντων τέκνων τῷ ᾽Αβραὰμ, ὁ Ἰσαὰκ ἐκλήθη σπέρμα· ὥστε καὶ οἱ ὁμοίως αὐτῷ τικτόμενοι· καὶ νῦν οὖν φησιν, ὅτι Οὐ μόνον δὲ ἐπὶ τοῦ Ἰσαὰκ τοῦτο ἴδοις, ἀλλὰ τὸ μεῖζον, καὶ ἐπὶ ἀδελφῶν ὁμοπατρίων καὶ ὁμομητρίων καὶ διδύμων, τοῦ τε Ησαῦ καὶ τοῦ Ἰακώβ. Οὐδὲ γὰρ, οὐδὲ οὗτοι τῶν αὐτῶν ἀπήλαυσαν, ἀλλ' ὁ μὲν ἐξελέγη, ὁ δὲ ἐμισήθη. Ὥστε μὴ ἀπαίτει λόγους, τίνος ἕνεκα τοὺς ἐξ ἐθνῶν ἐξελέξατο, και σπέρμα ᾽Αβραὰμ, μᾶλλον δὲ θεῖον, ἐποίησε· τοὺς δὲ Ἑβραίους ἀπώσατο. • Μήπω γὰρ γεννηθέντων, μηδὲ πραξάντων ἀγα θόν τι ἡ κακόν, ἵνα ἡ κατ' ἐκλογὴν πρόθεσις τοῦ Θεοῦ μένῃ, οὐκ ἐξ ἔργων, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ καλοῦντος, ἐῤῥήθη αὐτῇ, ὅτι Ὁ μείζων δουλεύσει τῷ ἐλάσσονι· καθώς γέγραπται· Τὸν Ἰακὼβ ἐγάπησα, τὸν δὲ Ησαῦ ἐμίσησα.» Αναγκαῖόν ἐστι προειπεῖν ἡμᾶς τὸν νοῦν τῶν μελλόντων ῥηθῆναι διὰ μακροῦ παρὰ τοῦ ᾿Αποστόλου. Ἐπειδὴ γὰρ ἔλεγον οἱ πολλοί· Τίνος ἕνεκα τὰ ἔθνη προετιμήθησαν 3 τῶν Εβραίων (οὐ γὰρ ἂν εἴποι τις, ὅτι δι' ἀρετήν· πάντες γὰρ ἦμαρτον); συνάγει ὁ ᾿Απόστολος πολλὰ άπορα, ἡμῖν μὲν ἀκατά ληπτα, μόνῳ δὲ Θεῷ καταληπτά· καὶ δείκνυσι πρώτ τον τοὺς δύο διδύμους ἀδελφούς, ὅτι οὐ δι' ἀρετὴν ὁ ἐκλεγεὶς ἐξελέγη, οὐδὲ διὰ κακίαν ὁ μισηθεὶς ἐμισήθη (οὐ γὰρ ἐπράξαντο ἀγαθὸν ἢ κακόν, ἔτι ἐν τῇ νηδύϊ τῆς μητρὸς ὄντες)· ἀλλὰ τῇ θείᾳ προθέσει, Varia lectiores. 2' ἐγεννήθη ο. 28 ὡς ἐν μήτρα, τῇ κολυμβήθρα 0. Chrysost. πάντας τοὺς ἀπ' ἐκείνου. 30 δὲ 0. Οι προετίμησε ….

CAP. IX. τουτέστι, τῇ προγνώσει, ὁ μὲν ἐξελέγη καὶ ἠγαπήθη, odio est habitus, ob vitia non sit rejectus (no: ὁ δὲ ἐμισήθη· καθὼς καὶ ὁ προφήτης λέγει, ὅτι τὸν μὲν ἠγάπησα, τὸν δὲ ἐμίσησα· ἵνα τὸ πᾶν ᾖ τοῦ Θεοῦ, καὶ τῆς αὐτοῦ προθέσεως 81 καὶ προγνώσεω;. Καὶ τί λέγω τούτους; ἀλλὰ καὶ οἱ Ἰσραηλῖται πάν τες ἐμοσχοποίησαν, καὶ οἱ μὲν ἐκολάσθησαν, οἱ δὲ οὔ. Καὶ ὁ Φαραὼ σκληρὸς μὲν ἦν ἀληθῶς· ἀλλὰ πολλοὶ καὶ ἄλλοι. Πῶς οὖν μόνος κολάζεται; Ορᾷς ὅτι ταῦτα μὲν ἀκατάληπτα ἀνθρώποις, μόνῳ δὲ Θεῷ και ταληπτά: Οὕτως οὖν καὶ ἡ τῶν ἐθνῶν ἐκλογὴ, καὶ τῶν Ἑβραίων ἀποβολή, ἡμῖν μὲν παράλογος δοκεῖ, τῷ δὲ Θεῷ δικαιοτάτη. Οὗτός ἐστιν ὁ νοῦς παντὸς του χωρίου. enim egerunt quidquam boni aut mali, cum adhuc in utero essent), verum divino proposito, hoc est præscientia, alter quidem est electus et dilectus, alter vero odio habitus, itidem ut propheta testaturk: . Alterum quidem dilexi, alterum vero odi, o ut totum sit Dei atque propositi ipsius et præscientiæ. Et quid hos dico? Imo Israelitæ omnes vitulum conflarunt, et alii quidem puniti sint, alii vero nou item. Præterea Pharao revera durus erat, atque itidem alii multi. Quare igitur solus ille punitur? Viden' hæc hominibus esse incomprehensibilia, soli autem Deo perceptibilla? Hanc ad rationem gentium efectio, Judæorumque rejectio, nobis quidem præter rationem et absurda videtur, Deo autem est justissima. Hæc est sententia totius in quo nunc versatur loci. • Τί οὖν ἐροῦμεν; Μὴ ἀδικία παρὰ τῷ Θεῷ; Μὴ γένοιτο! • Οὐκοῦν οὐδὲ ἐφ' ἡμῶν τῶν ἐθνικῶν καὶ τῶν Ἰουδαίων ἄδικος ὁ Θεός. • Τῷ γὰρ Μωσῇ λέγει· Ἐλεήσω ὃν ἂν ἐλεῶ, καὶ οἰκτειρήσω ὃν ἂν οἰκτείρω. Επισυνάπτει, ὡς καὶ ἀνωτέρω εἴρηται, καὶ ἕτερον ἐκ τῆς Παλαιᾶς, δεικνύων, ὅτι ὁ Θεὸς μόνος οἶδε τοὺς ἀξίους ἢ τιμής, ἢ κολάσεως. Καίτοι γὰρ πάντων ἐπίσης ἁμαρτανόν των, ὅτε ἐμοσχοποίησαν· ὅμως ὁ Θεὸς τοὺς μὲν ἐλεεῖ, τοὺς δὲ παραδίδωσι τοῖς Λευίταις εις σφαγήν. Καὶ οὐδὲ Μωτής οἶδε τὴν αἰτίαν, ὁ τοσοῦτος· καὶ σὺ αἰτίας ἀπαιτεῖς, τίνος ἕνεκα οἱ ἐθνικοὶ προετιμήθησαν, καὶ ταῦτα ἁμαρτωλοὶ ὄντες; Καίτοι 3 ηδύνατο ὁ Παῦλος εἰπεῖν τὴν αἰτίαν, ἣν ἀλλαχοῦ εἶπεν, ὅτι Οἱ μὲν Ἰσραηλῖται ἐξ ἔργων ενόμισαν δικαιοῦσθαι· οὗτοι δὲ, ἐκ πίστεως καὶ χάριτος· ἀλλ᾽ οὐ λέγει νῦν, ἐκ περιουσίας επιστομίζων τοὺς περιέργους, καὶ πείΘων μηδὲν τῶν τοῦ Θεοῦ λογοπραγεῖν. • Αραοὖν οὐ τοῦ θέλοντος, οὐδὲ τοῦ τρέχοντος, ἀλλὰ τοῦ ἐλεοῦντος Θεοῦ.» Ηθελε μὲν εὐλογῆσαι Ἰσαὰκ τὸν Ἡσαῦ· ἔτρεχε δὲ Ἡσαῦ εἰς τὸ πεδίον, ὡς ἂν θηρεύσας θήραν εὐλογηθῇ. Ο δὲ Θεὸς τὸν Ἰακὼβ κρίσει δικαίᾳ, ὡς ἄξιον πάντως, τῆς εὐλογίας τυχεῖν ἐποίησε. Δοκεῖ δὲ ἐνταῦθα τὸ αὐτεξούσιον ἀναιρεῖν ὁ ᾿Απόστολος· οὐκ ἔστι δέ· ἀλλ᾿ ὥσπερ ἐπὶ τῆς οἰκίας λέγομεν, ὅτι Τὸ πᾶν τοῦ τεχνίτου ἐστὶ, καίτοι δεῖται καὶ ὕλης, καὶ τῶν συνεργησόντων αὐτῷ· ἀλλ' ὅμως ἐπειδὴ τὸ τέλος ἐκείνου ἐστὶ, λέγομεν, ὅτι τὸ πᾶν ἐκείνου ἐστίν· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ λέγομεν, ὅτι Τὸ πᾶν τοῦ Θεοῦ ἐστι 30 καίτοι τῆς ἡμετέρας προθυμίας δεῖται ὁ Θεός· ἀλλ' ἐπειδὴ ἐκεῖνος τελειοί, καὶ ἐκεῖνος στεφανοῖ, καὶ ἐκεῖνος κατακρίνει, λέγομεν, ὅτι τὸ πᾶν τοῦ Θεοῦ ἐστιν. • Λέγει γὰρ ἡ Γραφὴ τῷ Φαραῷ, ὅτι Εἰς αὐτὸ τοῦτο ἐξήγειρά σε, ὅπως ἐνδείξωμαι ἐν σοὶ τὴν δύο Malach. 1, 2. 1 Exod. XXXı}, 19. VERS. 14. • Quid igitur dicemus? Nunquid in - justitia est apud Deum? Absit.» Itaque neque in nos ethnicos, neque in Judæos injustus est Deus. VERS. 15. • Moysi enim dicit: Miserebor cujuscunque misertus fuero: et commiserabor quemcunque commiseratus fuero.» Adjungit, ut et supra dictum est, et alium locum ex Veteri Testamento ostendens, 70 quod solus Deus norit qui sint digni vel honore, vel pena Nam quamvis omnes ex æquo peccassent, cum vitulum finxerunt, Deus tamen aliorum quidem miseretur, alios vero tradit Levitis ut interficerentur. Neque Moses tantus apud Deum, rationem novit: et tu causam postulas cur gentes Judais sint prælale, cum tamcn peccatis infectæ essent? Atqui Paulus potuit rationem dicere, quam et alio in loco reddidit, quoniam Israelitæ ex operibus existimarunt se justificari: istæ vero ex fide, et gratia: verum id jam nunc non dicit, abunde curiosis ora obstruens, ac suadens ut nihili eorum quæ ad Deum spectant rationem exigant. VERS. 16. c Igitur non est volentis neque currentis, sed uniserentis Dei.» Voluit quidem Isaac benedicere Esau, currebat autem Esau in campum, ut venatu capta fera, benedictionem a patre reportaret. Sed Deus justo judicio Jacobum, ceu prorsus diguum, benedictionem consequi fecit. Videtur autem hic liberum arbitrium tollere Apostolus, at istud non agil: sed quemadmodum de domo dicimus, Tolum est artificis, cum interim opus habeat materiæ, et cooperatoribus ipsum adjuvantibus: attamen quia rei consummatio ab illo pendet, dicimus Totum hoc ¡llius est: ita etiam de Deo dicimus, quod totum Dei sit, quamvis et nostra voluntate indigeat Deus. Sed quoniam ille consummat et perficit, et ille coronat, et ille condemnat, dicimus, quod totum Dei sit. VERS. 17.. Dicit enim Scriptura Pharaoni: In hoc ipsum excitavi te, ut ostendam in to virtutem Yaris lectiones. 80 γνώσεως 0. 38 ἁμαρτόντων ὅτι ο. 8 καὶ μέντοι ο. 30 ἀλλ' ὁ Θεός 0. (f) Non hoc agit Apostolus ut ostendat Deum solum id nosse; sed Dei miserentis, non hominis 80 ἐκείνου Ο. volentis aut currentis esse ad salutem pervenire. LATINUS LATINIUS.

neam et ut annuntietur nomen meum in universa ναμίν μου, καὶ ὅπως διαγγελῇ 27 τὸ ὄνομά μου ἐν terra.» Quemadmodum, inquit, eorum qui vitulam finxerant, alii quidem servati erant, alii vero supplicio affecti, sola Deo cognoscente, quinam digni essent ut aut servarentur, aut punirentur: sic et solus Pharao, cum plerique alii et impii et scelerati essent, iram Dei expertus est. Propter hoc ipsum enim, inquit, ‹ o Pharao, excitavi te, › id est, in medium protull, ut per te appareat potentia mea, coerceanturque multi, nomine meo ceu justo et potenti prædicato in universa terra. VERS. 18. • Ergo cujus vult miseretur, et quem vult îndurat. › Infert conclusionem, ac demonstral, quod non oporteat rationem exigere a Deo.. Cujus enim vult miseretur» perinde atque in Israelitis, qui vitulum Auxerant. Et quem vult indurat, › ut Pharaonem. Quid autom est, ‹ Indurat? › videtur enim absurdum esse. Quemadmodum sol lutum indurat, sic Deus luteum Pharaonis cor dicitur indurasse. Quanam ratione? Per longanimitatem. Longanimem enim sese illi exhibens, duriorem ipsum faciebat: perinde ac si quis 71 servum habeat sceleratum, quo se humanierem illi ostenderit, hoc eum reddit nequiorem: non quod ipse perversitalein nequitiamve eum doceat, sed quod domini longanimitate iste ad perversitatis suae incrementum abutatur, quippe qui eam contemnat. πάσῃ τῇ γῇ. ν Ωσπερ ἐπὶ τῶν μοσχοποιησάντων, φησὶν, οἱ μὲν ἐσώθησαν, οἱ δὲ ἐκολάσθησαν, τοῦ Θεοῦ μόνου ειδότος τοὺς ἀξίους ἡ σωτηρίας, ἢ κολάσεως· οὕτω καὶ ὁ Φαραώ μόνος, καίτοι πολλῶν καὶ ἄλλων γενομένων πονηρῶν, ἀπήλαυσε τῆς ὀργῆς τοῦ Θεοῦ. Διὰ τοῦτο γὰρ αὐτὸ ἐξήγειρά σε, φησίν, ὦ Φαραώ, τουτέστιν, εἰς τὸ μέσον ἤγαγον, ἵνα διὰ σοῦ φανῇ ἡ δύναμίς μου, καὶ συσταλῶσι πολλοί, διαγγελθέντος τοῦ ὀνόματός μου, ὡς δικαίου καὶ δυνατοῦ, ἐν πάσῃ τῇ γῇ. • Αρα οὖν ὂν θέλει ἐλεεῖ, ὅν δὲ θέλει σκληρύνει. Επάγει τὸ συμπέρασμα, καὶ ἀποφαίνεται, ὅτι οὐ δεῖ εὐθύνας ἀπαιτεῖν τὸν Θεόν. "Ον γὰρ θέλε: ἐλεεῖ, ο ὡς ἐπὶ τῶν μοσχοποιησάντων Ισραηλιτῶν· ἐν δὲ θέλει σκληρύνει, ὡς τὸν Φαραώ. Τί δὲ ἐστι τὸ, ο Σκληρύ νει; ο Φαίνεται γὰρ ἄτοπον. "Ωσπερ ὁ ἥλιος τον πηλὸν σκληρύνει, οὕτω καὶ ὁ Θεὸς τὴν πηλίνην καρ. δίαν τοῦ Φαραὼ λέγεται σκληρύνειν. Πῶς; Τῇ ματ κροθυμίᾳ· μακροθυμῶν γὰρ ἐπ' αὐτῷ, σκληρότερον αὐτὸν εἰργάζετο· ὥσπερ εἴ τις ἔχει δοῦλον πονηρόν, εἶτα φιλανθρώπως αὐτῷ χρᾶται, πονηρότερον αὐτὸν ἐργάζεται· οὐχ ὡς αὐτὸς τὴν πονηρίαν αὐτὸν διδάσκων, ἀλλ' ὡς ἐκείνου τῇ μακροθυμίᾳ εἰς τὴν τῆς πονηρίας αὔξησιν χρωμένου, οἷα δὴ καταφρονοῦντος ταύτης. VERS. 19. Dices igitur mihi, Quid adhuc que- • Ερεῖς οὖν μοι· Τί ἔτι μέμφεται, τῷ γὰρ βουritur? Voluntati enim ejus quis resistat?, Conatur λήματι αὐτοῦ τίς ἀνθέστηκε; • Σπουδάζει διὰ πάνper omnia, quod sæpenumero dixi, commonstrare, των, ὅπερ πολλάκις εἶπον, δεῖξαι, ὅτι τῷ Θεῷ μόνῳ quod soli Deo sint cognita sua rerum dispensatio- " γινώσκονται αἱ οἰκονομίαι καὶ τὰ κρίματα ταῦτα· nes, atque judicia hæc. Hinc undique haud pauca ambigua colligit, quorum nullam dilutionen affert, ut ad angustiam redacto auditore, persuadeat el hæc esse incomprehensibilia, adeoque humani ingenii captum excedere. Quod igitur hic dicit, est hujusmodi: Objectionem adducit, adeoque dubitationem: Si quem velit înduret, quid adhuc de peceante conqueritur? Voluntati namque ejus quis poterit resistere? Voluit etenim, et induravit, meritoque impegit induratus; cur ergo de illo queritur et ponit? Hæc sane objectio producta est, uti ostendal hujusmodi dubia soli Deo perceptibilia. Unde nec ipse hanc diluit, sed dubitanti os obstruit, dicens: διὸ καὶ πάντοθεν συνάγει άπορα πολλὰ, καὶ οὐκ επάγει τὰς λύσεις, ἵνα στενοχωρήσας τὸν ἀκροατὴν, πείσῃ ὅτι ἀκατάληπτα, καὶ ἀκατανόητα ταῦτά ἐστιν. Οπερ οὖν λέγει ἐνταῦθα, τοιοῦτόν ἐστιν. ᾿Αντίθε σιν εἰσάγει τοίνυν καὶ ἀπορίαν, ὅτι Ἐὰν ὅν θέλει σκληρύνῃ, τί ἔτι μέμφεται τῷ πταίοντι; Τῷ γὰρ βουλήματι αὐτοῦ, τίς ἡδύνατο ἀντιστῆναι; Ηθέλησε, καὶ ἐσκλήρυνε, καὶ εἰκότως ἔπταισεν ὁ σκληρυνθείς· πῶς οὖν αὐτῷ μέμφεται, καὶ κολάζει; Αὕτη μὲν ἡ ἀντίθεσις εἰσαχθεῖσα, διὰ τὸ δεῖξαι ἀπορα ταῦτα 18 καὶ Θεῷ μόνῳ καταληπτά· διὸ οὐδὲ αὐτὸς λύει ταύτην ἀλλ' ἐπιστομίζει τὸν ἀποροῦντα λέγων· • Μενούνγε, ὦ ἄνθρωπε, σὺ τὶς εἶ ὁ ἀνταποκρινό μένος τῷ Θεῷ;» Ορᾷς, πῶς ἀναστέλλει τὴν ἄκαι ρον περιεργίαν, καὶ χαλινὸν ἐπιτίθησι, παιδεύων εἰδέναι, τί μὲν Θεός, τί δὲ ἄνθρωπος. Σὺ τίς εἶ; συμμεριστὴς αὐτῷ τῆς ἀρχῆς; δικαστὴς αὐτῷ ὧν δεξ ποιεῖν 40, ἢ μή; Τὸ γὰρ ἐξετάζειν, ὅτι οὕτως ἔπρεπε, καὶ οὐχ οὕτως ἔπρεπεν, ἀνταποκρινομένου ἐστὶ, καὶ ἀντικαθισταμένου δ' τῷ Θεῷ. Οὐ χρὴ δὲ οὕτω ποιεῖν, ἀλλὰ πείθεσθαι τοῖς γινομένοις, ὅπως ἂν γίνωνται. Vers. 20. ‹ Atqui, o homo, tu quis es qui ex adverso respondeas Deo? › Viden' quomodo cohibeat importunam curiositatem, frenumque imponat, erudiens nos ut discamus quid Deus sit, et quid homo. Tu quis es? Nunquid imperium cum eo partiris? Num judex es eorum quæ ipsum oporteat facere aut non facere? Nam explorare quid sic deceat, vel non deceat, est ejus qui ex adverso respondeat opponaturque Deo. Verum haudqua quam ita faciendum, sed obtemperandum est iis quæ Deus fecerit, quomodocunque etiam sese habuerint. Variæ lectiones. 27 διαγγελθῇ ο. 38 τὰ τοιαῦτα ο 30 ταῦτα ο. 10 εἰπεῖν Ο. “ἀνθισταμένου 1.

EXPOSITIO IN EPIST. AD ROM. - CAP.IX. · Μὴ ἐρεῖ τὸ πλάσμα τῷ πλάσαντι· Τί με ἐποίησας 48 οὕτως; "Η οὐκ ἔχει ἐξουσίαν ὁ κεραμεὺς τοῦ πηλοῦ, ἐκ τοῦ αὐτοῦ φυράματος ποιῆσαι, ὅ μὲν εἰς τιμὴν σκεῦος, ὃ δὲ εἰς ἀτιμίαν;» Τῷ ὑποδείγματι τούτῳ ἐχρήσατο ὁ Παῦλος, οὐχ ἵνα ἀνέλῃ τὸ αὐτὸ εξούσιον ἡμῶν, οὐδ᾽ ἵνα ἀργοὺς ὄντας καὶ ἀκινήτους ἡμᾶς δείξῃ· ἀλλὰ διδάσκων, πῶς δεῖ πείθεσθαι Θεῷ, καὶ ἐπιτεταμένην σιγὴν καὶ ὑπακοὴν ἐπιδείκνυσθαι. Καθάπερ γάρ, φησὶν, ὁ κεραμεὺς ἐκ τοῦ αὐτοῦ φυράματος, & βούλεται ποιεῖ, καὶ οὐδὲν ἀντιλέγει αὐτῷ τῶν σκευῶν· οὕτω καὶ τοῦτον, ἐκ τοῦ αὐτοῦ γένους τῶν ἀνθρώπων, τοὺς μὲν κολάζοντα, τοὺς δὲ τις μῶντα, μὴ περιεργάζου, ἀλλὰ προσκύνει μόνον, καὶ μιμοῦ τὸν πηλόν· καὶ ὥσπερ ἐκεῖνος ἔπεται τῇ χειρὶ. τοῦ κεραμέως, οὕτω καὶ σὺ τῇ γνώμῃ τοῦ οἰκονο μοῦντος. ἴσθι δὲ, ὁ ἀναγινώσκων, ὅτι ὥσπερ ἐπὶ τῶν σκευῶν, οὐχὶ τὸ φύραμα ποιεῖ τὰ μὲν ἔντιμα, τὰ δὲ ἄτιμα (ἓν γάρ ἐστι καὶ τὸ αὐτὸ), ἀλλ᾽ ἡ χρῆσις τῶν μεταχειριζομένων· οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν ἀνθρώ πων, οὐχ ἡ φύσις τοὺς μὲν ποιεῖ κολάσεως ἀξίους, τοὺς δὲ στεφάνων (μία γάρ ἐστιν ), ἀλλ' ἡ προαί ρεσις. ” • Εἰ δὲ θέλων ὁ Θεὸς ἐνδείξασθαι τὴν ὀργὴν, καὶ γνωρίσαι τὸ δυνατὸν αὐτοῦ, ἤνεγκεν ἐν πολλῇ μα κροθυμία σκεύη ὀργῆς κατηρτισμένα εἰς ἀπώλειαν· καὶ ἵνα γνωρίσῃ τὸν πλοῦτον τῆς δόξης αὐτοῦ ἐπὶ σκεύη ἐλέους, ἃ προητοίμασεν εἰς δόξαν ε1· οὓς καὶ ἐκάλεσεν ἡμᾶς, οὐ μόνον ἐξ Ἰουδαίων, ἀλλὰ καὶ ἐξ ἐθνῶν.»Επιστομίσας τοὺς πολυπραγμονεῖν ἐπιχειροῦντας, νῦν ἐπάγει τὴν λύσιν· ὃ δὲ λέγει, τοιοῦτόν ἐστι· Σκεῦος ὀργῆς ἦν ὁ Φαραώ, τουτέστιν, ἄνθρωτος ἐξάπτων τὴν ὀργὴν τοῦ Θεοῦ διὰ τῆς οἰκείας σκληρότητος. Τοῦτον ἤνεγκεν ὁ Θεὸς, τουτέστιν, ὑπὸ έμεινεν, ἠνέσχετο· πολλῆς γὰρ μακροθυμίας αὐτὸν ἠξίωσεν. Αλλ' ἐκεῖνος τῇ μακροθυμίᾳ ταύτῃ εἰς σκληρότητα κατεχρήσατο, καὶ γέγονε σκεῦος ὀργῆς δεκτικόν, κατηρτισμένον εἰς ἀπώλειαν, τουτέστιν, ἀπηρτισμένον παρ' ἑαυτοῦ καὶ οἴκαθεν. Οὐδὲ γὰρ ἐνέλειπέ τι τῶν ἀπολλύντων αὐτὸν, ἀλλὰ πάντα ἀπήρτισεν “, ὅτα πρὸς ἀπώλειαν αὐτὸν ἔφερον. "Η τό, ο Πνεγκεν,» ἀντὶ τοῦ, εἰς μέσον ήγαγεν, ὡς ἂν, ἐπεὶ μὴ ἐβελτιώθη διὰ τῆς μακροθυμίας, τιμωρήση - ται αὐτὸν, καὶ δείξῃ τὴν οἰκείαν δύναμιν πρὸς τὸ ἑτέρους βελτιῶσαι· ὥσπερ οὖν τοῦτον, σκεῦος ὀργῆς γινόμενον [Γ. γεν. ] ἐκ τῆς οἰκείας προαιρέσεως, κολάσας, ἔδειξε τὴν οἰκείαν δύναμιν· οὕτω τοὺς ἐξ ἐθνῶν πολλὰ ἡμαρτηκότας ἐλεήσας, διότι ἀξίους ἐλέους ἑαυτοὺς ἐποίησαν *, ἐγνώρισε ο τὸν πλοῦτον τῆς δόξης αὐτοῦ. Οὐκ εἶπε δὲ, Τῆς φιλανθρωπίας, ἀλλὰ, Τῆς δόξης· ἡ τοῦτο γὰρ τελεία δόξα Θεοῦ, τὸ ἐλεεῖν. Τὸ δὲ, «"Α προητοίμασεν, ἡ ἀντὶ τοῦ, προέγνω. Οὐκ εἶπε δὲ, ὅτι πάντας τοὺς ἐθνικούς ἔτωσεν, ἀλλ', ε Ἐξ ἐθνῶν,» δηλαδή τινάς. "Ωστε σε ἔπλασας Ο. VERS. 20, 21. «Nunquid dicet figmentum ei qui se finxit, Ecquid me sic finxisti? Annon habet potestatem figulus ex eadem massa facere aliud quidem vas in honorem, aliud vero ad ignominiam?, Hoc exemplo usus est Paulus, non ut e medio tolleret liberum nostrum arbitrium, neque ut nos torpore languidos ac plane immobiles ostenderet: verum ut doceret quomodo nos oporteat obedire Deo, atque intensum silentium, neque non summam obedientiam exhibere. Perinde, inquit, ut gulus ex eadem massa, quæ animus tulerit, fingit, neque ullum ei vas contradicit: sic cum bie ex eodem genere mortalium alios quidem puniat, alios vero honore dignetur, ne sis tu curiosus, sed adora tantummodo, lutumque imitare: ac ut illud manum figuli sequitur, sic tu consilio et voluntati omnia gubernantis cede. Noveris autem qui hæc legis, quod sicut in vasibus non ipsa massa alia quidem nobilia, alia vero ignobilia efficit (est enim una et eadem), sed usus eorum qui ista sibi vindicant: 72 pari ratione in hominibus, non ipsa natura (utpote una et eadem) hos quidem pœnæ, illos vero gloriæ adjudicat, sed ipsa deliberatio atque propositum. › VERS. 22-24.. Quod si Deus volens ostendere iram, et notam facere potentiam suam, tulit in multa longanimitate vasa iræ parata ad interitum, et ut ostenderet divitias gloriæ suæ in vasa misericordiæ, quæ præparavit ad gloriam: quos et vocavit nos, non solum ex Judæis, verumetiam ex genlibus. Obstructo curiosorum ore, affert jam solum tionem. Quod autem dieit, est bujusmodi: Iræ vas erat Pharao, hoc est homo accendens iram Dei per propriam suam duritiem: hunc tulit Deus, id est exspectavit, sustinuit. Nam multa ipsum longanimitate dignatus est: verum is longanimitate ista ad indurationem sui abusus est, factusque est vas iræ Dei capax, paratum ad interitum, id est a seipso proprioque ingenio aptatum. Neque enim quidquam reliquit quod ipsum perderet, verum omnia patravit quæ ad perniciem ipsum ferrent. Vel, «tulit, a pro, in medium prorudit, ut, cum per longanimitatem in meliorem animi sententiam non esset redactus, puniat eum, ostendatque potentiam suam, ut inde alii reddantur meliores. Quemadmodum igitur hunc, vas ira factum ex propria voluntatis deliberatione, supplicio aficiens, monstravit potentiam suam: sic eorum, qui ex gentibus plurimum deliquerant, misertus, quia dignos sese misericordia fecerant, manifestavis • divitias gloriæ suæ.» Non dixit autern, ClemenLiæ, sed, Gloriæ;. nam summa Dei gloria est, mi sericordiam impertiri. Porro, Quæ præparavit, est pro, Quæ præscivit. Neque dixit, quod omnes gentes servarit, sed,. Ex gentibus, quosdam Variæ lectiones. * αὐτοῦ. Οι ἀπήρτιστο 0. * ἀπήρτισαν ο.

videlicet. Quocirca ne offendaris, Judæe: ecce enim μή σκανδαλίζου, ὦ Ἰουδαῖε· ἰδοὺ γὰρ καὶ ἐπὶ τῶν vel ex gentibus nonnulli misericordiam obtinent, nonnulli vero minime. VER3. 25, 26.. Sicut et in Osee dicit: Vocabo non populum meum, populum meum: et non difectam, dilectam. Et erit, in loco ubi dictum est ipsis: Non populus meus vos, ibi vocabuntur filii Dei viventis. Ne dicant Judæi, Imponis nobis, Paule, hæc dicens: producit Osee clamantem allirmantenique: «Vocabo non populum meum, popufum meum. Quis vero erat non populus? Ipsæ gentes. Ecquæ non dilecta? Ipsa gentium Ecclesia. Populus tamen facti sunt ac dilecti, imo quod majus est, filii Dei viventis. > Sin vero quisquam hoc de Judæis, qui ingrate se gesserant, et landen in gratiam recepti fuerint, dictum esse asserat, hoc nihili est. Nam si iis hoc contigit, quid obstitit quominus idem gentibus proveniret? ἐθνῶν, οἱ μὲν ἐλεοῦνται, οἱ δὲ οὔ. • ὡς καὶ ἐν τῷ Ὡσης λέγει· Καλέσω τὸν οὐ λαόν μου, λαόν μου, καὶ τὴν οὐκ ἠγαπημένην, Αγαπημέ νην. Καὶ ἔσται, ἐν τῷ τόπῳ οὗ ἐῤῥέθη αὐτοῖς, Οὐ λαός μου ὑμεῖς, ἐκεῖ κληθήσονται υἱοὶ Θεοῦ ζῶντος. Η ἵνα μὴ λέγωσιν οἱ Ἰουδαῖοι • Παραλογίζῃ ἡμᾶς, Παῦλε, τοιαῦτα λέγων· παράγει καὶ τὸν απηλ βοῶντα καὶ λέγοντα· «Καλέσω τὸν οὐ λαόν μου, λαόν μου.» Τίς γὰρ ἦν οὐ λαός; Τὰ ἔθνη. Καὶ τὶς οὐκ ήγαπημένη; Ἡ αὐτῶν Ἐκκλησία. ᾿Αλλ' ὅμως καὶ Η λαὸς ἐγένοντο, καὶ ἡγαπημένοι, καὶ «Υἱοὶ Θεοῦ ζῶντος,» τὸ μεῖζον. Εἰ δὲ λέγοι τις, ὅτι τοῦτο περὶ τῶν Ἰουδαίων είρηται τῶν ἀγνωμονησάντων, εἶτα προςληφθέντων, σὐδὲν τοῦτο. Εἰ γὰρ ἐπ' ἐκείνων, τί ἐκώλυε καὶ ἐπὶ τῶν ἐθνῶν τοῦτο προβῆναι; • Ησαΐας δὲ κράζει ὑπὲρ τοῦ Ἰσραήλ· Ἐὰν ἢ ὁ ἀριθμὸς τῶν υἱῶν Ἰσραήλ, ὡς ἡ ἄμμος τῆς θαλάσσης, τὸ κατάλειμμα σωθήσεται.» Οὐκ ἠρκέσθη τῷ Ωσηέ, ἀλλὰ καὶ Ησαΐαν μάρτυρα παράγει κράζοντα, τουτέστι, μετὰ παῤῥησίας ἀναφωνοῦντα, καὶ οὐχ ὑποστελλόμενον, ὅτι οὐ πάντες σωθήσονται οἱ ἐξ Ἰσραὴλ, ἀλλ' οἱ ἄξιοι· τοῦτο γὰρ ἐστι, «Τὸ κατάλειμμα, τουτέστιν, ἡ ἐκλογή· οὓς κατέλιπεν ὁ Θεὸς, » καὶ ἀφώρισεν, ὡς ἀξίους δηλαδή. Ἐν δὲ τῷ εἰπεῖν, • Ως ἡ ἄμμος τῆς θαλάσσης, ο ἀναμιμνήσκει αυτ τοὺς τῆς παλαιᾶς ἐπαγγελίας, ἧς ἑαυτοὺς ἀναξίους κατέστησαν. Μὴ τοίνυν θορυβείσθε, ὡς τῆς ἐπαγγε Vers. 27. ‹ Isaias autem clamat pro Israel ¤: 73 Si fuerit numerus filiorum Israel tanquam arena maris, reliquiæ salvæ fient., Non fuit contentus Osee prophcta, verum Isaiam etiam testem adducit, ‹ clamantem, › hoc est magna cum libertate et sine formidiue pronuntiantem, quod non omnes Israelitæ salvi erunt, sed qui digni tantum fuerint (id enim est, reliquiz, r hoc est, electio), quos reliquit Deus, et segregavit, tanquam dignos videHcet. Cum autem dicit, tanquam arena maris, › His in memoriam revocat veterem promissionem, qua se indignos constituerunt. Νe igitur turbemini, eeu irrita et vana sit facta promissio, quandoqni- " λίας διαψευσθείσης, όπου γε πάντες οἱ προφῆται dem omnes prophetæ vaticinentur haud omnes esse salute dignos. Vcas. 28.. Seruionem enim, consummans et concidens in justitia: quoniam sermonem abbreviatum Dominus faciet in terra., Qua ratione reliqui sint servandæ, nunc indicat: Non, inquit, laboribus et cireuitionibus, atque affictione ex operibus legis orta opus est; sed Deus, inquit, perficiens et concidens vel abbrevians sermonem fidei in universa terra, hunc faciet in justitia, hoe est ut justificet eos qui illum susceperint. ‹ Si enim confessus fueris ore tuo Dominum Jesum, crediderisque in corde tuo, quod Deus excitavit ipsum a mortuis, s.lvus eris... Hic est, concisus abbreviatusque sermo, brevia nimirum fidei verba. VERS. 29.. Ει sicut prædixit Isaias P: Nisi Dominus reliquisset nobis semen, velut Sodoma facti essemus, et sicut Gomorrha similes fuissemus. ▸ Cum dixisset reliquias tantum fore salvas, quidnam istuc sit, nunc interpretatur, inquiens, Reliquit nobis Deus electum semen ac fermentum: nam pro, Elegit, «Reliquit, o posuit: ut nisi Deus conservasset illud, prorsus interiissemus perinde ac Sodoma et Gomorrha, utpote condemnati ob peccata nostra. m Ose it, 24; 1, 10. n Isa. x, 22. σε ὁ λαός. ἴσ, ὁ οὐ λαός ο. προαναφωνοῦσι, μὴ πάντας εἶναι ἀξίους σωτηρίας. • Λόγον γὰρ συντελῶν, καὶ συντέμνων ἐν δικαιοσύνῃ, ὅτι λόγον συντετμημένον ποιήσει Κύριος ἐπὶ τῆς γῆς.» Νῦν δείκνυσι πῶς σωθήσεται τὸ κατά λειμμα, καί φησιν, ὅτι οὐ χρεία πόνων καὶ περιόδων, καὶ τῆς ταλαιπωρίας τῆς ἐπὶ τοῖς ἔργοις τοῖς νο μικοῖς· ἀλλ' ὁ Θεός, φησί, συντελῶν καὶ συντέμνων τὸν λόγον τῆς πίστεως ἐπὶ πάσης τῆς γῆς, τοῦτον ποιήσει ἐν δικαιοσύνῃ, τουτέστιν, ὥστε δικαιῶσαι τοὺς παραδεξομένους τοῦτον. «Ἐὰν γὰρ ὁμολογήσης τῷ στόματί σου Κύριον Ἰησοῦν, καὶ πιστεύσῃς ἐν τῇ καρδίᾳ σου, ὅτι αὐτὸν ἤγειρεν ὁ Θεὸς ἐκ νεκρῶν, σωθήσῃ.» Οὗτός ἐστιν ὁ συντετμημένος λόγος, τὰ βραχέα τῆς πίστεως βήματα. • Καὶ καθὼς προείρηκεν Ησαΐας· Εἰ μὴ Κύριος Σαβαώθ εγκατέλιπεν ἡμῖν σπέρμα, ὡς Σόδομα ἂν ἐγενήθημεν, καὶ ὡς Γόμορρα ἂν ώμοιώθημεν.» Εἰ των, ὅτι τὸ κατάλειμμα σωθήσεται, νῦν ἑρμηνεύει, τί ἐστι τοῦτο, καί φησιν, ὅτι Ο ἐγκατέλιπεν ἡμῖν ὁ Θεὸς ἐπίλεκτον σπέρμα καὶ ζύμην. Ἀντὶ γὰρ τοῦ, ἐπελέξατο, τὸ, «Εγκατέλιπε,» τέθειν [[. τέθεικεν] • ὡς εἴ γε μὴ ὁ Θεὸς συνετήρει, πανωλεθρίᾳ ἂν ἀπὸ ολώμεθα [Γ. ἀπωλόμ.], ὡς τὰ Σόδομα καὶ Γόμορφα, οἷα δὴ ἐξ ἁμαρτιῶν κατάδικοι ὄντες. • Rom. x, 9. p Isa. 1, 9. Variæ lectiones.'

EXPOSITIO IN EPIST. AD ROM. - CAP. X. «Τί οὖν ἐροῦμεν; Οτι ἔθνη τὰ μὴ διώκοντα δικαιοσύνην, κατέλαβε δικαιοσύνην, δικαιοσύνην δὲ τὴν ἐκ πίστεως. Ἰσραὴλ δὲ διώχων νόμον δικαιοσύνης, εἰς νόμον δικαιοσύνης οὐκ ἔφθασεν. 'Ενταῦθα τὴν σαφε στάτην λύσιν ἐπάγει, δεικνὺς, πόθεν τὰ μὲν ἔθνη προσελήφθησαν, οἱ δὲ Ἰσραηλῖται ἀπώσθησαν· και φησιν, ὅτι τὰ μὲν ἔθνη τὴν ἐκ πίστεως δικαιοσύνην κατέχοντα, εδικαιώθησαν ὄντως “· οἱ δὲ Ἰσραηλῖται, τὸν νόμον τῆς δικαιοσύνης, τουτέστι, τὸν ἐξ ἔργων, διώκοντες καὶ ζητοῦντες, οὐκ ἔφθασαν εἰς τὸ δικαιωθῆναι. Οὐ γὰρ ἡδύνατο δικαιῶσαι ὁ ἐξ ἔργων νόμος. • Διὰ τί; Οτι οὐκ ἐκ πίστεως, ἀλλ' ὡς ἐξ ἔργων νόμου. • Ἐρωτᾷς, πόθεν οἱ Ἰσραηλῖται ἀπέτυχον τοῦ δικαιωθῆναι, καίτοι σπουδάζοντες πολλά; Μάνο θανε ὅτι «οὐκ ἐκ πίστεως» ἐζήτουν δικαιωθῆναι, ἀλλ' • ὡς ἐξ ἔργων νόμου. • Εκ δὲ ἔργων νόμου οὐ δικαιωθήσεται πᾶσα σάρξ. Ορα δὲ, πῶς οὐκ εἶπεν, Εξ ἔργων, ἀλλ', ο Ὡς ἐξ ἔργων·» ἵνα δείξῃ ὅτι οὐκ ἀληθῶς, οὐδὲ τῶν ἔργων ἐπεμελοῦντο, ἀλλ' ὡς ἐν ὑποκρίσει. • Προσέκοψαν γὰρ τῷ λίθῳ τοῦ προσκόμματος, και θώς γέγραπται· Ἰδοὺ τίθημι ἐν Σιὼν λίθον προσκόμματος, καὶ πέτραν σκανδάλου· καὶ πᾶς ὁ πιο στεύων ἐπ' αὐτῷ, οὐ καταισχυνθήσεται.» Ο προσ κόπτων, ἐκ τοῦ πρὸς ἕτερα κεχηνέναι, καὶ μὴ προσ ἔχειν τοῖς ἔμπροσθεν, προσκόπτει. Καὶ οἱ Ἰουδαίοι οὖν ἐκ τοῦ πρὸς τὸν νόμον κεχηνέναι προσέκοψαν τῷ Χριστῷ, τουτέστιν, ἠπίστησαν. Λίθος δὲ προσκόμματος, καὶ πέτρα σκανδάλου, ἀπὸ τοῦ τέλους καὶ τῆς ἐκβάσεως τῶν ἀπιστησάντων ὠνόμασται ὁ Χριστός. Αὐτὸς γὰρ καθ' ἑαυτὸν θεμέλιος καὶ ἑδραίωμα ετέθη· φησὶ γὰρ «Πᾶς ὁ πιστεύων ἐπ᾿ αὐτῷ 14 οὐ καταισχυνθήσεται, ο κἂν Ελλην, κἂν Ἰουδαῖος. Ωστε ἡ πίστις ἐστὶν ἡ τὸ πᾶν ἐνεργοῦσα καὶ δικαιοῦσα, οὐ τὰ ἔργα. ΚΕΦΑΛ. Ι'. VERS. 50, 31. c Quid igitur dicemus? Quod gentes quæ non sectabantur justitiam, apprelrenderunt justitiam, justitiam autem quæ est ex fide: Israel vero sectando legem justitiæ, in legein justitiæ non pervenit. Apertissimam hic dilutionem adducit, ostendens unde gentes quidem sint assumptæ, Israelitae vero repulsi: Gentes, inquiens, ex fide justitiam tenentes, revera sunt justificatæ: Israelitæ vero legem justitiæ, hoc est, quæ est ex operibus, persequentes et quærentes, ad justificationem non pervenerunt. Nam lex quæ ex operibus constabat, justificare non poterat. VERS. 39.. Quare? Quia non ex fide, sed quasi ex operibus legis. Percontaris, unde Israelitæ exciderint a justificatione, etiamsi multa sint conati? Noveris, inquit, quod ‹ non ex fide › quærebant justificari, sed quasi ex operibus legis.» Atqui ex operibus legis non justificabitur omnis caro q. Observa autem quod non dixerit, 74 Ex operibus, sed, Quasi ex operibus, ut ostendat quod non serio sint operum tacti cura, sed simulatione quadam et hypocrisi. VERS. 33. Offenderunt enim in lapidem offensionis, sicut scriptum est: Ecce pono in Sion lapidem offensionis, et petram scandali, et omnis qui credit in eum, non confundeturi. Qui impingit, propterea impingit, quod aliis inhiet, non animadvertens quid pedibus sit obvium. Judæi itaque legi inhiantes, in Christum impegerunt, id est increduli fuerunt. ‹ Lapis autem offensionis et petra scandali, › a fine et eventu eorum qui non crediderunt, Christus nominatus est. Ipse enim fundamentum basisque positus est: ait enim: Omnis qui credit in eum, non pudefiel,» sive Græcus, sive Judæus. Proinde fides est quæ omnia efficit, et justificat, non opera. CAPUT X. VERS. 1. • Fratres, voluntas cordis mei, et obse cratio ad Deum fit pro Israele ad salutem. › Quia perstricturus est eos, leni exordio utitur, ue existiment ipsum ex odio dicere quæ dicturus est, et ait, Ευδοκία, id est, voluntas mea et vehemens desiderium, et non solum hoc, verumnetiam obsecratio, • Αδελφοί, ἡ μὲν εὐδοκία τῆς ἐμῆς καρδίας, καὶ ἡ δέησις ἡ πρὸς τὸν Θεὸν, ὑπὲρ τοῦ Ἰσραήλ ἐστιν εἰς σωτηρίαν.» Επειδὴ μέλλει αὐτῶν καθάπτεσθαι, προλεαίνει “, ὡς ἂν μὴ δόξωσιν αὐτὸν κατ' ἔχθραν λέγειν, ἃ μέλλει λέγειν· καί φησιν, ὅτι Ἡ μὲν εὐδοκία 80, τουτέστιν, ἡ θέλησίς μου, καὶ ἡ σφοδρά ἐπιθυμία· καὶ οὐ μόνον τοῦτο, ἀλλὰ καὶ ἡ δέησις, pro vobis est: non tantum ut a poena liberemini, ὑπὲρ ὑμῶν ἐστιν· οὐχ ἵνα ἀπαλλαγῆτε τῆς κολάσεως μόνον, ἀλλὰ καὶ σωθῆτε. Πῶς οὖν ἀπεχθῶς ἂν ἔχοιμι πρὸς ὑμᾶς, ὧν τῆς σωτηρίας ὑπερεύχομαι; • Μαρτυρώ· ὰρ αὐτοῖς, ὅτι ζῆλον Θεοῦ ἔχουσιν, ἀλλ᾽ οὐ κατ᾽ ἐπίγνωσιν. ᾿Αγνοούντες γὰρ τὴν τοῦ Θεοῦ δικαιοσύνην, καὶ τὴν ἰδίαν δικαιοσύνην ζητοῦν. τες στῆσαι, τῇ δικαιοσύνῃ τοῦ Θεοῦ οὐχ ὑπετάγησαν.» Δοκεῖ μὲν χαρίζεσθαι αὐτοῖς ἐξ ἀρχῆς, μας λάσσων αὐτούς. Εἰπὼν γάρ, ο Ζῆλον Θεοῦ ἔχουσιν, Isa. xxvIII, 33. q Rom ut. 20. 67 οὕτως Ο. 6 εἰς αὐτὸν 0. verumetiam ut salvi sitis. Quomodo igitur infeusus sim vobis, pro quorum salute Deum imploro? ac VERS. 2, 5. ι Testimonium enim illis perhibeo, quod æmulationem Dei habent, sed non secundum cognitionem. Ignorantes enim Dei justitiam, propriam justitiam quærentes statuere, justitia Dei non sunt subjecti. Videtur in principio quidem ipsos humaniter tractare et demulcere. Nam cumn Varia lectiones. * προλαμβάνει 1. 50 τῆς ἐμῆς καρδίας.

dicit, Zelum Dei habent, sed non secundum cognitionem, › misericordia potius quam pœna dignos @stendit. Amulantur enim, inquit, pro lege sibi a Deo tradita: verum non secundum cognitionem est ipsorum æmulatio; quippe qui legem Iranɛ abolitam esse agnoscere nolunt. Atqui in sequentibus eorum contentionem, amoremque primatus indicat. Nam quærentes statuere justitiam propriam, hoc est, ex lege, ex propriis nimirum laboribus et operibus paratam, quæ cum excidit, tum subsistere non potest: neque illam statuerunt, nec justitiæ Dei subjecti sunt. Quod ostentationis, ac mentis principatus avidæ, imo potius stolidæ et insipientis signum est, quærere nimirum constituere quod subsistere nequit; inque eo nequicquam alteri. Dei autem justitia ea est, quæ ex fide est: hæc enim non indiget laboribus nostris, verum tota ad gratiam Dei pertinet. 75 VERS. 4. Finis enim legis Christus, ad justitiam omni credenti.» Quia prorsus justitiam nominaverat, eam quæ est in lege, ue dicant ii qui ex Hebræis crediderunt: Peccavimus ergo, et inique egimus. hanc justitiam dimittentes; ac ne rursus increduli dicere possent: Quandoquidem justitia est in lege omnino, etiamsi eam nondum impleverimus, aliquando tamen perfecte implebimus ambo hæc e medio tollens, ait: • Finis legis Chrisus est. Quod enim voluit quidem lex, non autem perfecit, hoc Christus perfecit, justificare nempe hominem. Quare ne dicas qui Christo accessisti ex Hebræis, quod deliqueris adversus legem: quin potius legis voluntatem conspexeris in te esse perfectam per fidem in Christum. Neque rursus qui nondum credidisti, Judze, spera quod perdicietur abs te justitia per legem Christus enim est consummator hujus. Proinde si justitiam assecuturus es, Christum accipe per fidem, et habebis omnia. VERS. 5. • Moses enim scribit justitiam quæ ex lege est, quod Qui fecerit ea homo, vivet in eis t. Confirmat quod dixit, quod id quod lex non perfecit, istud Christus implevit, et inquit: Moses asserit hominem per opera justificari: opera vero nemo inventus est explere. Itaque in lege justificari, est impossibile. VERS. 6-9. c Quæ autem ex fide est justitia, sic dicit: Nec dixeris in corde tuo, Quis ascendet in coelum? id est Christum deducere. Aut quis descendet in abyssum hoc est, Christum ex mortuis revocare. Sed quid dicit? Prope te est verbum, in corde tuo, et in ore two. Hoc est verbum fidei quod prædicamus. Quoniam si confessus fueris in ore tuo Dominum Jesum, et credideris quod Deus inum suscitavit a mortuis, salvus eris.» Posteaquam audivisti legis opera non posse justificare hominem, disce jam quomodo citra laborem facile in Christo Ο ἀλλ᾽ οὐ κατ' ἐπίγνωσιν,» ἐλέους μᾶλλον ἀξίους αὐτοὺς, οὐ κολάσεως δείκνυσι. Ζηλοῦσι γὰρ ὑπὲρ τοῦ νόμου, φησί, τοῦ παρά Θεοῦ δοθέντος δι πλὴν οὐ κατ' ἐπίγνωσιν ἐστιν ὁ ζῆλος αὐτοῖς, με βουλομένοις γνῶναι, ὅτι ὁ νόμος οὗτος * πέπαυται καὶ κατήρ γηται. Ὑποκατιών μέντοι δείκνυσι τὴν φιλονεικίαν αὐτῶν καὶ φιλαρχίαν. Ζητούντες γὰρ στῆσαι τὴν ἰδίαν δικαιοσύνην, τουτέστι, τὴν ἐκ τοῦ νόμου, την ἐξ ἔργων ἰδίων καὶ πόνων κατορθουμένην, ἥτις καὶ πέπτωκε, καὶ οὐ δύναται στῆναι, ούτε ταύτην ἔστησαν, καὶ τῇ τοῦ Θεοῦ δικαιοσύνῃ οὐχ ὑπετάγησαν. Ο αλαζονείας σημεῖον, καὶ φιλάρχου γνώμης, μᾶλ λον δὲ ἀνοήτου, τὸ ζητεῖν συστῆναι ἀεὶ τὸ ἀσύστατον, καὶ ἐν τούτῳ διακενής κατατρίβεσθαι. Θεοῦ δὲ δι καιοσύνη, ἡ ἐκ πίστεως· οὐ γὰρ πόνου, ἔχει ἡμετά - ρους, ἀλλὰ τὸ ὅλον χάρισμά σε ἐστι. Θεοῦ. • Τέλος γὰρ νόμου Χριστός, εἰς δικαιοσύνην παντὶ τῷ πιστεύοντι.» Επειδὴ ὅλως δικαιοσύνην ὠνόμασε τὴν ἐν τῷ νόμῳ, ἵνα μὴ είπωσιν οἱ ἐξ Εβραίων πιστεύσαντες, ὅτι Λοιπὸν παρηνομήσαμεν, ἀφέντες τὴν δικαιοσύνην ταύτην· καὶ πάλιν, οἱ ἔτι ἀπιστούν τες ἵνα μὴ ἔχωσι λέγειν, ὅτι Ἐπειδὴ δικαιοσύνη ὅλως ἐστὶν ἐν τῷ νόμῳ, εἰ καὶ μὴ νῦν ἐπληρώσαμεν, ἀλλὰ πάντως ποτέ πληρώσομεν· φησὶν ἀμφότερα ταῦτα ἀναιρῶν, ὅτι Τέλος νόμου ὁ Χριστός ἐστιν. “Ο γὰρ ἡβούλετο μὲν ὁ νόμος, οὐκ ἐτελείωσε δὲ, τοῦτο ἐτελείωσεν ὁ Χριστὸς, τὸ δικαιῶσαι τὸν ἄνθρωπον. Ὥστε μὴ λέγε, ὁ πιστεύσας ἐξ Εβραίων, ὅτι παρηνόμησας, ἀλλὰ μᾶλλον τὸ βούλημα του να μου εἶδες ἐν σοὶ τελειωθέν τι διὰ τῆς εἰς Χριστὸν πίστεως. Μηδὲ πάλιν, ὁ μήπω πιστεύσας Ἰουδαῖος, Ελπιζε, ὅτι τελειωθήσεταί σοι ἡ δικαιοσύνη διὰ τοῦ νόμου· ὁ γὰρ Χριστός ἐστιν ὁ τελειωτής ταύτης. Ωστε εἰ μέλλεις τὴν δικαιοσύνην σχεῖν, τὸν Χριστὸν λάβε διὰ πίστεως, καὶ ἕξεις τὸ πᾶν. • Baruch ut, 12. Levit. xvi, 5. u Deut. xxx, 12. ΔΙ Οι παραδοθέντος 0. σ' αὐτοῖς Ο. • Μωσῆς γὰρ γράφει την δικαιοσύνην τὴν ἐκ τοῦ νόμου, ὅτι Ο ποιήσας αὐτὰ ἄνθρωπος, ζήσεται ἐκ αὐτοῖς. • Πιστοῦται ἢ εἶπεν, ὅτι ὁ νόμος οὐκ ἔτελείωσε, τοῦτο Χριστός· ἐπλήρωσε· καί φησιν, ὅτι ὁ Μωσῆς διὰ τῶν ἔργων λέγει δικαιοῦσθαι τὸν ἄνθρω που· τὰ δὲ ἔργα οὐδεὶς εὑρέθη πληρώσας. Ωστε ἐν νόμῳ οὐκ ἔστι δυνατὸν δικαιωθῆναι. · Ἡ δὲ ἐκ πίστεως δικαιοσύνη, οὕτω λέγει· Μὴ εἴπῃς ἐν τῇ καρδίᾳ σου· Τίς ἀναβήσεται εἰς τὸν οὐρανόν; Τοῦτ᾽ ἔστι Χριστὸν καταγαγεῖν. Η, Τίς καταβήσεται εἰς τὴν ἄβυσσον; τοῦτ᾽ ἔστι Χριστὸν ἐκ νεκρῶν ἀναγαγεῖν. ᾿Αλλὰ τί λέγει; Εγγύς σου τὸ ῥῆμά ἐστιν ἐν τῇ καρδίᾳ σου, καὶ ἐν τῷ στόματί σου, τοῦτ' ἔστι, τὸ ῥῆμα τῆς πίστεως ὅ κηρύσσομεν ὅτι ἐὰν ὁμολογήσῃς ἐν τῷ στόματί σου Κύριον "Ιησοῦν, καὶ πιστεύσῃς ἐν τῇ καρδίᾳ σου, ὅτι ὁ Θεὸς αὐτὸν ἤγειρεν ἐκ νεκρῶν, σωθήσῃ. ν Ἐπειδὴ ἤκουσ σας τὰ τοῦ νόμου ἔργα μὴ δύνασθαι δικαιῶται ἄγα Varia lectiones. 33 χάρις ω. οι πληρωθέν ο.

CAP. Χ. fessionem ex ore. Necessarium autem est declarare latius quod dixit, Quis ascendet in cœlum? › et, • Quis descendet in abyssum?, Ex Mose desumpsit hoc Apostolus, pro magna sua sapientia intellectum. Moses namque quoad litteram hunc ad modum illud effatus est: Mandatum Dei ob oculos tues positum est, Judae; neque opus est te in coelum conscendere, ut illud invenias: neque ad abyssum descendere, ut istud accipias, neque ultra maria transire: sed prope te est in ore tuo, et in mente tua. Cuncta enim monstravit tibi Deus per legem. Moses igitur juxta litteram bæc videtur sic dicere: Apostolus autem ad Christum illa transtulit: hoc est, Ne bæsites, neque dicas in corde tuo: Quomodo Christus descendit e cœlis et incarnatus est? aut, Quomodo mortuus, resurrexit ex abysso, hoc est ex 76 infimis locis? Sed crede quod et descenderit incarnatus, ac tumulo conditus redierit resurgens et suscitatus: Deus namque ipsum suscitavit. Quare et a dignitate et auctoritate excitantis facile potes credere. Quid igitur hac re facilius, cum in ore tuo salutemi habeas? Ne autem ob facilitatem contemptu dignum videatur fidei negotium, ostendit incredulitatis ratiocinationes et cogitationes esse vel ipsi fidei oppositas, eisque fortiter resistendum. Ne dicas eninι, inquit, iu corde tuo hæc vel illa, hac est nullam omnino hæsitantiæ cogitationem in animum induθρωπον, μάνθανε, πῶς ἐν Χριστῷ δικαιούμεθα ἀπό justificemur: fidem enim quærit ex cordle et conνως καὶ ῥᾳδίως· πίστιν γὰρ ζητεῖ ἐκ καρδίας, καὶ ὁμολογίαν ἐκ στόματος. Αναγκαῖον δὲ σαφηνίσαι τὸ ῥητὸν πλατυτέρως, τό, «Τίς αναβήσεται εἰς τὸν οὐρανόν; ι και, «Τίς καταβήσεται εἰς τὴν ἄβυσσον;» ᾿Απὸ τοῦ Μωσέως είληπται τῷ ᾿Αποστόλῳ νοηθέν κατὰ τὴν μεγάλην αὐτοῦ σοφίαν. Ὁ μὲν γὰρ Μωσῆς, ὅσον κατὰ τὸ γράμμα, τοῦτό σε φησιν, ὅτι Ἡ ἐντολὴ τοῦ Θεοῦ πρὸ ὀφθαλμῶν σοι σε κεῖται, ὦ Ἰουδαῖε, καὶ οὐ δεῖ σε οὔτε εἰς τὸν οὐρανὸν ἀνελθεῖν, ἵνα ταύτην εὕρης· οὔτε εἰς τὴν ἄβυσσον κατελθεῖν, ἵνα ταύτην λάβῃς· οὔτε εἰς τὰ πέραν τῆς θαλάσσης διαβήναι· ἀλλ' ἐγγύς σου ἐστιν, ἐν τῷ στόματί σου, καὶ ἐν τῇ διανοίᾳ σου. Πάντα γὰρ ὑπέδειξέ σοι ὁ Θεὸς διὰ τοῦ νόμου. Ὁ μὲν οὖν Μωσῆς κατὰ τὸ γράμμα οὕτω δοκεῖ. ταῦτα λέγειν· ὁ δὲ ᾿Απόστολος εἰς Χριστὸν ταῦτα ἐξελάβετο· τουτέστι, Μη διστάσης, μηδὲ είπης ἐν τῇ διανοίᾳ σου· Πῶς ὁ Χριστὸς κατῆλθεν ἐκ τῶν οὐρανῶν, καὶ ἐσαρκώθη; ἢ, Πῶς ἀποθανὼν ἀνέστη ἐκ τῆς ἀβύσσου, τουτέστι, τῶν κατωτάτων τόπων; ἀλλὰ πίστευσον, ὅτι κατῆλθε σαρκωθείς, καὶ αὖ ταφεὶς ἀνῆλθεν ἀναστάς· ὁ Θεὸς γὰρ αὐτὸν ἤγειρεν. Ὥστε καὶ ἀπὸ τοῦ ἀξιώματος τοῦ ἐγείραντος, δύνασαι ῥᾳδίως πιστεῦσαι. Τί οὖν "' τούτου εὐκολώτερον, ὅταν ἐν τῷ στόματί σου ἔχῃς τὴν σωτηρίαν; Ἵνα δὲ μὴ διὰ τὸν εὔκολον, δόξῃ ἄξιον καταφρονήσεως τὸ τῆς πίστεως χρῆμα, δείκνυσιν, ὅτι καὶ τῇ πίστει λογ:- σμοὶ ἀπιστίας ἀντίκεινται, καὶ δεῖ πρὸς τούτους γενναίως ίστασθαι. Μὴ εἴπῃς γάρ, φησίν, ἐν τῇ καρδίᾳ σου τάδε καὶ τάδε· τουτέστι, Μή τι ἐννοήσῃς ὅλως ἀμφιβολίας τι νόημα. • Καρδίᾳ μὲν γὰρ πιστεύεται εἰς δικαιοσύνην, στόματι δὲ ὁμολογεῖται εἰς σωτηρίαν.» Δεῖται καὶ ἡ καρδία τοῦ στόματος. Τί γὰρ ὄφελος πιστεύειν κατὰ ψυχὴν, μὴ ὁμολογεῖν δὲ ἐνώπιον ἀνθρώπων; Η μὲν γὰρ κατὰ διάνοιαν πίστις δικαιοῖ· ἡ δὲ παντελὴς σωτηρία, ἐν τῇ ὁμολογίᾳ κεῖται. Τότε γὰρ διαλάμπει ἡ πίστις,...: πλείονες ὠφελοῦνται. Δεῖται μέντοι καὶ τὸ στόμα της καρδίας. Πολλοὶ μὲν γὰρ ὁμολογοῦσι τα στόματι Χριστὸν καθ᾽ ὑπόκρισιν· ἡ δὲ καρδία αὐτῶν πόρέω ἀπέχει ἀπ' αὐτοῦ. • Λέγει γὰρ ἡ Γραφή Πᾶς ὁ πιστεύων ἐπ' αὐτῷ, οὐ καταισχυνθήσεται. Οὐ γὰρ ἔατι διαστολή "Ιουδαίου τε καὶ Ἕλληνος· ὁ γὰρ αὐτὸς Κύριος πάντων, πλου τῶν εἰς πάντας τοὺς ἐπικαλουμένους αὐτόν. Πᾶς γὰρ ὃς ἂν ἐπικαλέσηται τὸ ὄνομα Κυρίου, σωθήσεται, ο Εἶπεν, ὅτι Καρδία πιστεύεται, καὶ στόματι ὁμολογεῖται· καὶ παράγει ἀπὸ τῆς Γραφῆς μαρτυρίας καὶ τῆς πίστεως καὶ τῆς ὁμολογίας, ἤτοι τῆς ἐπικλή σεως. Τῷ μὲν γὰρ εἰπεῖν, ο Πᾶς, ὁ πιστεύων, ν· τὴν πίστιν ἐδήλωσε, δι' ἧς δικαιούμενος μὲν οὐ καται σχυνθήσεται· τῷ δὲ, ο ὓς ἂν ἐπικαλέσηται, ο τὴν ὁμολογίαν, στις σωτηρίαν ἐργάζεται. Πᾶς οὖν, κἂν Ἰουδαῖος, κἂν Ελλην, δεκτὸς παρὰ τῷ Θεῷ. «Ο γὰρ αὐτὸς Κύριος πάντων, πλουτῶν εἰς πάντας τοὺς ἐπι60. • Isa. xxvi, 16. × Joel. 11, 32. cas tuum. VERS. 10. • Corde namque creditur ad justitiam, ore autem fit confessio ad salutem.» Cor ipsum ore indiget. Quid enim prodest credere quidem in animo, non confiteri autem coram hominibus? Fides enim mentis justificat quidem; cæterum perfecta salus in confessione sila est. Tum enim effulget fides, adeoque plures adjuvantur. Eget autem et os ipsum corde. Siquidem multi ore confitentur Christum per hypocrisim, carde longe ab eo dissiti. VERS. 11-13. «Dicit enim Scriptura: Omnis qui credit in ipsum, non confundetur v. Non enim est distinctio Iudæi et Græci: idem enim Dominus omnias, uires in omnes qui invocant illum. Omnis enim qui invocaverit nomen. Domini salvus erit x.» Corde credi, ore vero confessionem feri dixit; producit itaque a Scriptura testimonia tum fidei, tum confessionis sive invocationis. Cum enim dicit, ‹ Omnis qui credit, fidem denuntiavit, per quam justificatus non pudefiet. At cum subdit, Quisquis invocaverit, confessionem innuit, quæ salutem operatur. Omnis itaque, sive Judæus, sive Græcus, Deo gratus acceptusque est. ‹ Idem enim Dominus omnium、 dives in ómues qui invocant eum, hoc lectiones. τι οὕτως. 86 σου θα οι τί γὰρ ἦν οι αισχυνθήσον δὲ ο. Varim ας μηδὲ οι το πολλοί στόματι μὲν γὰρ ὁμ. Χρ. ο. 60 οὐ κατα

est, divitias in his habens, in bis, inquam, qui in- καλουμένους αὐτόν· τουτέστι, τὸν πλοῦτον ἐν τούτοις vocaverint ipsum perinde ac si quis dicat, Rex iste dives est auri et argenti. Proinde si divitias habet ipsos credentes, ne despondeas animum, quasi adeo peccaris, ut tibi condonari nequeat. Nam suscipiet te, ut te partem divitiarum suarum efficiat. VERS. 14, 15. • Quomodo ergo invocabunt, in quem non crediderunt? Quomodo autem credent ei, quem non audierunt? Quomodo vero audient sine prædicante? Quomodo autem prædicabunt, nisi miltantur? sicut scriptum est: Quam speciosi pedes evangelizantium pacein, evangelizantium bona? Supra dixit, ‹ Omnis qui invocaverit nomen Domini, salvus erit:» nunc Sudæos arguit et reprehendit quod non invocaverint. Quare autem non invocaverunt? 77 Quia non crediderunt. Quare autem non crediderunt? Num ideo quia non audiverunt? Atqui audiverunt. Hinc sequitur objectio: At quomodo sine prædicante audire potuerunt? Cui protinus adjicitur dilutio: Atqui prædicarunt, et missi sunt ad eos non pauci. Et unde perspicuum est eos esse illos qui sint missi? Ad hujus confirınationem profert sane prophetam dicentem: ‹ Quam speciosi pedes evangelizantium pacem, evangelizantium bona!» Nihil enim aliud circumeuntes apostoli enuntiarunt, quam ineffabilia bona, Deique hominibus communicatam oblatamque pacem. Quare quod non crediderunt, culpa est eorum qui non susceperunt prædicantes. VERS. 16.. Sed non omnes credunt Evangelio: Isaias enim dicit: Domine, quis credidit auditui nostro?, Quia dixerat, evangelizantes istos prophetæ testimonium habere quod Deo essent, ne quis dicat: Quod si a Deo fuerunt, omnes illis obtemperare plane oportuit: asserit, omnes revera Evangelio non esse obsecutos; ex eo tamen nihil prorsus labefactari ipsam veritatem. Hoc enim ipsum jam olim ante multos annos Isaias dixit, • Quis, inquiens, credidit auditui nostro?, Quis? pro, Rari, ponitur hoc loco: id est, Pauci crediderant auditui nostro. VERS. 17. • Fides itaque ex auditu est; auditus autem per verbum Dei. › Cum præcedentibus hæc cohærent, ac instar conclusionis cujusdam præἔχων, τοῖς ἐπικαλουμένοις αὐτόν· ὥσπερ εἴτις εἴποι· Ο βασιλεὺς πλουτεῖ εἰς χρυσίον καὶ ἀργύριον. Ὥστε ἐπεὶ πλοῦτον ἔχει τοὺς πιστεύοντας, μὴ ἀπογνῷς ὡς ἀσύγγνωστα ἡμαρτηκώς· προσδέξεται γάρ σε, ἵνα καὶ σὲ μέρος τοῦ οἰκείου πλούτου ποιήσηται. • Πῶς οὖν ἐπικαλέσονται εἰς ὃν οὐκ ἐπίστευσαν; πῶς δὲ πιστεύσουσιν οὗ οὐκ ἤκουσαν; πῶς δὲ ἀκούσουσι χωρίς κηρύσσοντος; πῶς δὲ κηρύξουσιν, ἐὰν μὴ ἀποσταλῶσι; καθώς γέγραπται· Ὡς ὡραῖοι οι πόδες τῶν εὐαγγελιζομένων εἰρήνην, τῶν εὐαγγελ:- ζομένων τὰ ἀγαθά!» Εἶπεν ἄνω, ὅτι «Πᾶς ὃς ἐὰν ἐπικαλέσηται, σωθήσεται ο κατηγορεῖ νῦν λοιπὸν τῶν Ἰουδαίων, ὡς μὴ ἐπικαλεσαμένων. Διὰ τί δὲ οὐκ ἐπεκαλέσαντο; Διότι οὐκ ἐπίστευσαν. Διὰ τί δὲ οὐκ επίστευσαν; μὴ διότι οὐκ ἤκουσαν; Καὶ μὴν ἤκου σαν. Εἶτα ἀντίθεσις· Καὶ πῶς ἡδύναντο ἀκοῦσαι χωρὶς κηρύσσοντος; Εἶτα πάλιν λύσις· Καὶ μὴν ἐκήρυξαν, καὶ ἀπεστάλησαν εἰς αὐτοὺς πολλοί. Καὶ πόθεν δῆλον, ὅτι οὗτοί εἰσιν ἐκεῖνοι οἱ ἀποσταλέντες; Τότε οι δὴ λοιπὸν εἰσάγει τὸν προφήτην λέγοντα • Ως ὡραῖοι οἱ πόδες τῶν εὐαγγελιζομένων εἰρήνην, τῶν εὐαγγελιζομένων τὰ ἀγαθά!, Οὐδὲν γὰρ ἄλλο περιῄεσαν οἱ ἀπόστολοι λέγοντες, ἀλλ᾽ ἢ τὰ ἀπόβα ῥητα ἀγαθὰ, καὶ τὴν τοῦ Θεοῦ πρὸς ἀνθρώπους γενομένην εἰρήνην. Ὥστε τὸ μὴ πιστεῦσαι, ἔγκλημα ἐκείνων, τῶν μὴ παραδεξαμένων τοὺς κηρύσσοντας. • Αλλ' οὐ πάντες ὑπήκουσαν τῷ Εὐαγγελίῳ. Ησαΐας γὰρ λέγει· Κύριε, τίς ἐπίστευσε τῇ ἀκοῇ ἡμῶν;» Ἐπειδὴ εἶπεν, ὅτι οἱ εὐαγγελιζόμενοι παρὰ τοῦ προφήτου ἐμαρτυρήθησαν ὡς θεόθεν ὄντες ἵνα μή τις εἴπῃ· Καὶ μὴν εἰ θεόθεν ἦσαν, ἔδει πάνω τας αὐτῶν ὑπακοῦσαι ἐε. φησὶν, ὅτι ἀληθῶς πάντες οὐχ ὑπήκουσαν τῷ Εὐαγγελίῳ· ἀλλ᾽ οὐδὲν ἐκ τούτου βλάπτεται ἡ ἀλήθεια· αὐτὸ γὰρ τοῦτο Ἡσαΐας λέγει πρὸ πολλῶν ἐτῶν· «Τίς ἐπίστευσε τῇ ἀκοῇ ἡμῶν;» Τὸ γὰρ, Τίς; ἀντὶ τοῦ, Σπάνιοι “, κεῖται ἐνταῦθα· τουτέστιν, Ολίγοι ἐπίστευσαν τῇ ἀκοῇ ἡμῶν. • Αρα ἡ πίστις ἐξ ἀκοῆς· ἡ δὲ ἀκοὴ διὰ ῥήματος Θεοῦ.» Τοῦτο ἔχεται μὲν τῆς τῶν προτέρων ἀκο λουθίας, καὶ ὥσπερ συμπέρασμά τι επάγει τοῖς γὰρ οἱ Ἰουδαῖοι καθ᾽ ἕκαστον καιρὸν σημεῖα ἐζήτουν, καὶ τὴν ὄψιν αὐτὴν τῆς ἀναστάσεως· φησὶν, ὅτι «Η πίστις ἐξ ἀκοῆς. Καὶ πλέον “τῆς ἀκοῆς οὐ δεῖ ζητεῖν ἑτερόν τι. Οὐ γὰρ ἀκοὴ ἐστι ῥημάτων ἁπλῶς λεγομένων, ἀλλὰ ῥημάτων Θεοῦ. Ωστε εἰ θαύματα ζητεῖς, ὡς ἐκ Θεοῦ ὄντα, πίστευσον καὶ τοῖς βήμασιν, ὡς ἐκ Θεοῦ λεγομένοις. dictis adducuntur: subindicat autem quiddam ποῤῥηθεῖσιν· αἰνίττεται δὲ καί τι ἕτερον. Επειδή aliud. Quia enim Judæi nullo non tempore signum quærebant, ac resurrectionis aspectum ipsum, inquit, ‹ Fides est ex auditu,» atque ultra hunc auditum non oportet inquirere quidquam aliud. Nam auditus sive sermo non est verborum simpliciter dictorum, sed verborum Dei. Quocirca si admiranda quæris, adeoque miracula, ceu ex Deo sint, crede etiam verbis, ceu quæ a Deo proferantur. VERS 18. • Sed dico: Nunquid non audierunt? * Isa. LII, 7. s Isa. LIII, 1. «τὸ δὲ 0. πλην ο. • ᾿Αλλὰ λέγω· Μὴ οὐκ ἤκουσαν; Μενούνγε εἰς τα Varia lectiones. 63 πάντως αὐτῶν ὑπακοῦσαι άπαντας 0. οι σπάνιος, και, σπανίως ο. σε ίσ.

· CAP. Χ. Ει σαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος αὐτῶν, καὶ εἰς τὰ atqui in omnem terram exivit sonus eorum, et in πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτῶν.» Ὥσπερ fines orbis terrarum verba eorum.> Veluti quisτινὸς εἰπόντος· Καὶ τί πρὸς τούτους, [εἰ] ἀπεστάλησαν οἱ εὐαγγελιζόμενοι, οὗτοι δὲ οὐκ ἤκουσαν ὅλως; φησὶν, ὅτι Η οἰκουμένη πᾶσα σε ἤκουσε, καὶ οὗτοι οὐκ ἤκουσαν, παρ' οἷς τοσοῦτον τὸν χρόνον διέτριψαν οἱ ἀπόστολοι, καὶ ὅθεν ἦσαν; Καὶ πῶς ἂν ἔχοι λόγον; • ᾿Αλλὰ λέγω· Μὴ οὐκ ἔγνω Ἰσραήλ; Πάλιν ἑτέρα ἀντίθεσις· Εἰ ἐκήρυξαν μὲν οἱ ἀπόστολοι, οὗτοι δὲ οὐ συνῆκαν, ἆρα οὐκ ἄξιοι συγγνώμης; Εἶτα ἐπἄγει καὶ τούτου τὴν λύσιν. • Πρώτος Μωσῆς λέγει· Εγώ παραζηλώσω ὑμᾶς ἐπ᾿ οὐκ ἔθνει· ἐπὶ ἔθνει ασυνέτῳ παροργιώ ὑμᾶς.» Εἰ καὶ μηδαμόθεν ἄλλοθεν, φησί, κἂν γοῦν ἐκ τῆς τιμῆς, ἣν σ' ἐτιμήθησαν σε οἱ ἐξ ἐθνῶν, ἔδει αὐτοὺς συνιέναι. Όταν γὰρ εώρων τοὺς εἰδω λολάτρας ἐξαίφνης τοσούτων ἀξιωθέντας ἀγαθῶν, Εδει αὐτοὺς το παραζηλώσαντας ἐννοῆσαι, ὅτι Τοῦτό ἐστι τὸ ἔθνος, περὶ οὗ Μωϋσῆς εἶπεν. Οὐ γὰρ μόνον τὸ μέγεθος τῆς τιμῆς ἱκανὸν ἦν αὐτοὺς εἰς ζῆλον ἐμβαλεῖν, ἀλλὰ καὶ τὸ οὕτως εὐτελεῖς το εἶναι τοὺς τιμηθέντας, ὥστε μηδὲ ἔθνος νομίζεσθαι. • Επ' οὐκ ἔθνει γάρ, φησί, παραξηλώσω ὑμᾶς, ἐπὶ ἔθνει ἀσυνέτῳ.» Τί γὰρ Ἑλλήνων ἀσυνετώτερον, ξύλοις καὶ λίθοις προσκεχηνότων; piam dicat, Εt quid ad hos, si nissi sint prædicantes Evangelium, ii autem omnino non audierint? ait Universus terrarum orbis eorum prædicationem audivit, et illi non audiissent, apud quos tanto sunt tempore morati apostoli, quibusque erant oriundi? Quam, quæso, rationem hoc habuerit? VERS. 19.. Sed dico; Nunquid Israel non COgnovit? Alia est objectio: Si prædicarunt apostoli, illi autem non intellexerunt, nunquid digni sunt venia? Hujus etiam dilutionem subtexit. • Primus Moses dicit: Ego ad æmulationem vos adducam in non gentem, in gentem insipientem, in iram vos mittam 5., Si non aliunde, inquit, saltem ex honore, 78 quo gentes affecta sunt, intelligere debebant prædicatum Christum. Cum enim idolorum cultores cernerent adeo repente tantis bonis ornatos, oportebat eos æmulatione incitatos intelligere, hanc esse ipsam gentem de qua Moses verba fecerit. Nedum enim magnitudo honoris sufficiebat ut ad æmulationem eos incitaret, verumetiam quod adeo viles nonore affecti essent, ut ne gentis quidem nomine censendi essent. • Ego enim, inquit, c ad æmulationem vos adducam in non gentem, in gentem insipientem. › Quid enim Græcis stultius et insipientius, quippe qui a lignis et lapidibus veluti ore bianti penderent? • Ησαΐας δὲ κι ἀποτολμᾷ καὶ λέγει· Εὑρέθην τοῖς ἐμὲ μὴ ζητοῦσιν, ἐμφανὴς ἐγενόμην τοῖς ἐμὲ μὴ ἐπερωτῶσιν.» Εἰπὼν ὅ τι πρῶτος Μωϋσῆς λέγει, διηγεῖται καὶ περὶ ἑτέρου προφήτου”, τὰ αὐτὰ λέω γοντος καὶ τρανότερον καὶ σαφέστερον. ο Ησαΐας γὰρ, φησὶν, ἀποτολμᾷ, καὶ λέγει· ν τουτέστιν, ἐδιάσατο γυμνὴν εἰπεῖν τὴν ἀλήθειαν, καὶ κινδυνεῦσαι, ἢ ἀποσιωπῆσαι. «Ευρέθην» γάρ, φησί, τοῖς ἐξ ἐθνῶν, «τοῖς ἐμὲ μὴ ζητοῦσι, μηδὲ ἐπερωτῶσί με. Οὓς γὰρ Μωϋσῆς ἔθνος ἀσύνετον ὠνόμασε ", τούτους Ησαΐας μὴ ζητοῦντας, μηδὲ ἐπερωτῶντας ὀνομάζει, ὡς ἀμαθεῖς δηλαδὴ καὶ μισολόγου;. Ἔδει τοίνυν ἐκ τού των πάντων συνιέναι τοὺς Ἰουδαίους, πῶς αὐτοὶ μὲν ἀπώσθησαν, ἕτεροι δὲ προσεδέχθησαν. «Πρὸς δὲ τὸν Ἰσραὴλ λέγει· “Ολην τὴν ἡμέραν ἐξεπέτασα τὰς χεῖράς μου πρὸς λαὸν ἀπειθοῦντα καὶ ἀντιλέγοντα. ο Ἵνα μὴ ἔχωσι λέγειν, ὅτι Τοῖς ἐθνικοῖς εὑρέθης, ἡμῖν δὲ οὐκ ἠθέλησας ὁμιλῆσαι φησίν· «Ολην τὴν ἡμέραν, ο τουτέστι, πάντα τὸν χρόνον, «ἐξεπέτασα τὰς χεῖράς μου,» ὥστε ἐφελκύσασθαι ὑμᾶς· ἀλλ' ὑμεῖς ἐφάνητε λαὸς ἀπειθής καὶ ἀντιλέγων. Υμέτερον οὖν τὸ ἔγκλημα, οὐκ ἐμόν. Ἐγὼ γὰρ ἐξεπετάννυον τὰς χεῖρας, καὶ παρ εκάλουν· ἀλλ' οὐχ ὑπηκούσατε. Ὥστε δῆλον, ὅτι καὶ ἤκουσαν οἱ ἐξ Ισραήλ, καὶ ἔγνωσαν· οὐκ ἠθές λησαν δὲ ὑπακοῦσαι. VERS. 20. c Isaias enim audet et dicit: Inventus sum a non quærentibus me, palam apparui iis, qui me non interrogabant. Præmisso quod Moses primum dixit, jam alterius prophetæ mentionem facit, qui cadem clarius et apertius exponit. «Isaias enim, > inquit, e audet et dicit, id est conatus est nudam dicere veritatem, et periculo sese submittere potius quam reticere. «Inventus sum, inquit, a gentibus, quæ me inquit, a gentibus, quæ me non inquirebant, et quæ de me nihil percontabantur. Quos enim Moses gentem non intelligentem vocavit, hos Isaias non quærentes, neque interrogantes nominat, tanquam rudes videlicet, osoresque disciplinarum. Oportebat itaque ex hisce omnibus Judæos intelligere seɔe esse repuisos, aliosque receptos. > VERS. 21. ο Ad Israel autem dicit d: Tuta die expandi manus meas ad populum non obedientem et contradicentem. Ne possent dicere Judai: gentibus quidem es inventus, nobiscum vero noluisti versari, subdit, • Tota die,» hoc est, omni tempore expandi manus meas ut attraherem vos: al vos apparuistis populus inobediens et contradicens. Vestra igitur culpa est, non nea. Ego namque extendebani manus meas, et advocabam vos, at vos non obediistis. Proinde manifestum est quod et audiverunt Israelitæ, et cognoverunt, sed obtemperare noluerunt. a Psal. xvii, 4. b Deut. xxxı, 21. c Isa, Lxv, 1. d Isa. LXV, 2. σε ταῦτα 0. οι ἐτίμησαν ο. έρου προσώπου 0. 18 ἐκάλεσε 0. Variæ lectiones. τα ἧς ἐτιμήθησαν m. 60 πάντως Ο. το ἀτελεῖς. τι γάρ ο. 18 δεκα

CAPUT XI. VERs. 1,2. • Dico igitur: Nunquid repulit Deus . populum suum quem prænovit? Absit! Nam et ego Israelita sumn ex semine Abrahami, e tribu Benjamin. Non repulit Deus populum suum quem præscivit. • Quia illos populum inobedientem vocaral, dubitat deinceps et dicit: Num quia populus incredulus et inobediens factus est, eapropter cassalæ sunt promissiones? Respondet: c Absit! Non enim repulit populum suum quem prænoverat, › hoc est, quem sciebat idoneum ad fidem recipiendam. • Nam et ego Israelita sum.» Ac ne illi objiciant, Tune solus 79 es populus? infert posthac: «Non repulit populum suum, pro eo quod est, Sunt et alii ter mille, et quinquies mille, imo nyriades, quæ ex populo crediderunt, ut Acta apostolorum indicant ®. • Λέγω οὖν· Μὴ ἀπώσατο ὁ Θεὸς τὸν λαὸν αὐτοῦ δν προέγνω; Μὴ γένοιτο! Καὶ γὰρ ἐγὼ Ισραηλίτης εἰμὶ, ἐκ σπέρματος Αβραάμ, φυλῆς Βενιαμίν. Οὐκ ἀπώσατο ὁ Θεὸς τὸν λαὸν αὐτοῦ, δν προέγνω.» Ε:- πὼν αὐτοὺς λαὸν ἀπειθῆ, διαπορεῖ λοιπόν, λέγων, ὅτι 'Αρα μὴ ἐπεὶ ἀπειθὴς λαὸς ἐγένοντο, διεψεύσθη σαν αἱ ἐπαγγελία:; καί φησι· «Μη γένοιτο! Οὐ γὰρ ἀπώσατο τὸν λαὸν αὐτοῦ, ὅν προέγνω· ο τουτε ἐστιν, ὃν ᾔδει ἐπιτήδειον ὄντα πρὸς τὸ τὴν πίστιν δέξασθαι. «Καὶ γὰρ ἐγὼ Ισραηλίτης εἰμί.» Εἶτα, ἵνα μὴ εἴπωσιν αὐτῷ· Σὺ μόνος λαὸς εἶ; ἐπι • Οὐκ ἀπώσατο τὸν λαὸν αὐτοῦ· φέρει λοιπόν 7. ἀντὶ τοῦ, Καὶ ἕτεροι δή εἰσιν, οἱ τρισχίλιοι δηλαδή, καὶ οἱ πεντακισχίλιοι, καὶ αἱ μυριάδες, οἱ ἐκ τοῦ λαοῦ ἐπίστευσαν, ὡς αἱ Πράξεις τῶν ἀποστόλων δηλοῦσιν. • Η οὐκ οἴδατε ἐν Ηλίᾳ τί λέγει η Γραφή; ὡς ἐντυγχάνει τῷ Θεῷ κατὰ τοῦ Ἰσραήλ, λέγων Κύριε, τοὺς προφήτας σου ἀπέκτειναν, καὶ τὰ θυσιαστή ριά σου κατέσκαψαν, κἀγὼ τὸ ὑπελείφθην μόνος, καὶ ζητοῦσι τὴν ψυχήν μου. ᾿Αλλὰ τί λέγει αὐτῷ ὁ χρηματισμός; Κατέλιπον ἐμαυτῷ ἑπτακισχιλίους ἄνδρας, οἵτινες οὐκ ἔκαμψαν γόνυ τῇ Βάαλ. ο Ἵνα μὴ εἴπωσιν αὐτῷ· Τί λέγεις, ὦ Παῦλε; τρισχι λίοις, καὶ πεντακισχιλίοις, καὶ μυριάσιν ὀλίγαις περιορίζεις τὸν τοσοῦτον λαόν, τῇ ἄμμῳ καὶ ἄστροις παρεικαζόμενον; φησίν, ὅτι καὶ ἐν Ἠλίᾳ εἰς ἑπτα - κισχλίους το περιέστη τὰ τῆς σωτηρίας· ἀλλ' οὐδὲ VERS, 2-4. Aut nescitis in Elia quid dicat Scriptura? quomodo interpellet ad Deum adversum Israel, dicens: Domine, prophetas tuos occiderunt, et altaria tua suffoderunt, et relictus sum solus, et quærunt animam meam. Sed quid dicit ei divinum responsum? Reliqui mihi ipsi septem millia virorum, qui non curvaverunt genua ante Baal.» Ne objiciant ei, Quid ais, Paule? Ter millibusne, vel quinquies millibus, vel paucis myriadibus tantum populum comprehendis, qui arenæ stellisque comparatur? ait quod Et in Eliæ temporibus ad septen millia redacta erant quæ ad saluten pertinebant: verum ne hos quidem Elias norat. Jam τούτους ὁ Ἠλίας ἠπίστατο. Καὶ νῦν δὲ εἰκὸς πολλοὺς vero verisimile est multos esse qui crediderunt. Ac etiamsi ignoretis vos, nihil novi est, cum et Helias illos quondam ignoraverit. Clanculum autem de alio argumento verba faciens, monstrat ipsorum homicidium jam olim a principio de ipsis prædicatum. Ne enim dicant, Tanquam impostoren Christumn occidimus, Quomodo igitur, inquit, veteres prophetas, patres et majores vestri occiderunt? Num et illi impostores erant? Sed molesti erant ob multam libertatem. Quomodo autem aras ipsas suffoderunt? Num et illæ immodeste se gesserunt? Qui vero Eliam ipsum, qui pro ipsorum salute zelo ardebat, qui miraculis mirificisque signis clam rebat, occidere quærebant? Quare cum tunc temporis, cum tot scelerati homines essent, septem duntaxat millia elegerit sibi ipse Dominus, ut oraculum dicit, hoc est, Domini demonstratio et colloquium: nihil novi est, si etiamnum dignos tantum seligat: quod et per subsequentia declarat. VERS. 5. «Sic igitur et hoc tempore, reliqui secundum electionem gratia facta sunt. > Eliamu nunc, inquit, reliquum est, hoc est reliquiae factae sunt. Quemadmodum enim paleis repurgatis, quod reliquum est frumentum est: hanc ad rationem pravos reprobans Deus, relinquit sibiipsi dignos. Cum • Act. 11, 24. III. Reg. xxx1, 18. 7 πάλιν η. 75 xal 0. 16 ἑπτακισχίλια ο. εἶναι τοὺς πεπιστευκότας. Εἰ δὲ καὶ ἀγνοεῖτε ὑμεῖς, οὐδὲν καινὸν, ὅπου γε κἀκεῖνος τοὺς τότε ηγνύει. Λεληθότως δὲ ἐν τῷ περὶ ἄλλης ὑποθέσεως λέγειν, δείκνυσι τὴν μιαιφονίαν αὐτῶν ἄνωθεν καὶ ἐξαρχῆς κηρυττομένην. Ινα γὰρ μὴ λέγωσιν, ὅτι ὡς πλάνον ἀνείλομεν τὸν Χριστὸν, Πῶς οὖν, φησί, τοὺς παλαιούς προφήτας οι πατέρες ἀνεῖλον ὑμῶν; μὴ κἀκεῖνοι πλάνοι; 'Αλλ' ἐλύπουν διὰ τῆς παῤῥησίας. Πῶς οὖν τὰ θυσιαστήρια κατέσκαψαν; μὴ ἐκεῖνα άπηναιδεύοντο; Πῶς δὲ αὐτὸν τὸν Ηλίαν τὸν ὑπὲρ αὐτῶν ζηλώσαντα, τον θαυματουργόν, ἐζήτουν τ ἀποκτεῖναι; ὥστε ἐπεὶ τότε τοσούτων ὄντων τῶν πονηρῶν ἀνθρώπων, ἑπτακισχιλίους μόνους ὑπεξεί λετο ἑαυτῷ Κύριος, ὡς ὁ χρηματισμὸς λέγει, τουτ ἐστιν, ἡ τοῦ Θεοῦ ἐμφάνεια, καὶ ὁμιλία· οὐδὲν καινὸν, εἰ καὶ νῦν τοὺς ἀξίους μόνους ἐκλέγεται· 8 καὶ διὰ τῶν ἑξῆς δηλοί. • Οὕτως οὖν καὶ ἐν τῷ νῦν καιρῷ, λείμμα κατ' ἐκλογὴν χάριτος γέγονε.» Καὶ νῦν, φησί, λείμμα, τουτέστι, κατάλειμμα. Ωσπερ γὰρ τῶν ἀχύρων ἀποκαθαρθέντων, κατάλειμμά ἐστιν ὁ σἶτος· οὕτω τοὺς πονηροὺς ἀποδοκιμάζων ὁ Θεὸς, καταλιμπάνει ἑαυτῷ τοὺς ἀξίους. Εν μὲν οὖν τῷ εἰπεῖν, «Κατ' Varia lectiones. 11 εζήτει ο.

CAP. X. ἐκλογὴν, ο ἔδειξε τὴν ἐκείνων σπουδήν· ἀπὸ γὰρ igitur ail, «Secundum electionem, illorum sluσπουδῆς ἐγένοντο ἄξιοι τοῦ ἐπιλεγῆναι· τῷ δὲ εἰπεῖν, • Χάριτος, ο έδειξε τοῦ Θεοῦ τὴν δωρεάν. • Εἰ δὲ χάριτι, οὐκέτι ἐξ ἔργων· ἐπεὶ ἡ χάρις οὐκέτι γίνεται χάρις,» Εκ περιουσίας ἀναπολογήτους δείκνυσι τοὺς ἀπιστήσαντας ἐξ Εβραίων. Οὐ γὰρ ἔχετε εἰπεῖν, φησίν, ὅτι ἔργα καὶ πόνους ἀπαιτεῖ ὁ Θεός, ἀλλὰ τὰ πᾶν χάριτός ἐστι. Διὰ τί οὖν οὐ βούλεσθε σωθῆναι, οὕτως ἀπόνου προκειμένου τοῦ ἀγα θοῦ; Ώστε οἱ βουληθέντες ἐσώθησαν· οἱ καὶ λαὸς Θεοῦ εἰσιν. Οὐκ ἄρα ἀπώσατο ὁ Θεὸς τὸν λαὸν αὐτοῦ, τὸν ἄξιον σωτηρίας. • Εἰ δὲ ἐξ ἔργων, οὐκέτι ἐστὶ χάρις· ἐπεὶ τὸ ἔργον οὐκέτι ἐστὶν ἔργον.» Ἐὰν ἐξ ἔργων εὐαρεστῶμεν, οὐ. κάτι λοιπὸν ἔχει πάροδον ἡ χάρις· ἐπεὶ ἐὰν ἡ χάρις ἔχῃ πάροδον, τὸ ἔργον λοιπὸν οἶχεται, καὶ οὐκέτι ἐστὶν ἔργον. Οπου γάρ χάρις, ἔργον οὐ ζητεῖται· καὶ ὅπου ἔργον, χάρις οὐκ ἔστι. • Τί οὖν; "Ο ἐπιζητεῖ Ισραήλ, τούτου οὐκ ἐπ ἔτυχεν· ἡ δὲ ἐκλογὴ ἐπέτυχε.» Δείξας, τί ποτέ ἐστιν ἡ χάρις, ὅτι ἡ χωρὶς ἔργων Θεοῦ δωρεά, λέγει λοι πὸν, ὅτι οἱ Ἰσραηλῖται ἐπιζητοῦντες δικαιωθῆναι, οὐκ ἐπέτυχον, ὡς κακῶς ζητοῦντες, καὶ ἐξ ἔργων ὅπερ ἀδύνατον. «Ἡ δὲ ἐκλογή, ο τουτέστιν, οἱ ἐκλελεγμένοι τε ἐπέτυχον. Διὰ δὲ τῆς λέξεως ταύτης, ἐμφαίνει τῶν ἀγαθῶν τὸ μέγεθος, καὶ ὅτι τὸ πᾶν τῆς τοῦ Θεοῦ χάριτος. Καὶ γὰρ καὶ ἡμεῖς ἐν τῇ κοινῇ ὁμιλίᾳ λέγομεν· Ο δεῖνᾳ ἐπέτυχεν, ἀντὶ τοῦ, Ἀπό νως εὕρημα εὗρεν. • Οἱ δὲ λοιποὶ ἐπωρώθησαν (καθώς γέγραπται· Εδωκεν αὐτοῖς ὁ Θεὸς πνεῦμα κατανύξεως, ὀφθαλμοὺς τοῦ μὴ βλέπειν, καὶ ὦτα τοῦ μὴ ἀκούειν) ἕως τῆς σήμερον ἡμέρας.» Παράγει τὸν Ἡσαΐαν μάρτυρα τῆς πωρώσεως, ἵνα μὴ δόξῃ οἰκεῖα λέγειν. Τὸ δὲ, • Εδωκεν ὁ Θεός, ο ἀντὶ τοῦ, Κατέλειψεν αὐτοὺς ἔχειν ο πνεῦμα κατανύξεως, ο συνεχώρησεν, ἀφῆκε. Κατάνυξιν δὲ, τὴν πρὸς 10 κακὰ ἐπίμονον καὶ ἀμετάθετον ἕξιν τῆς ψυχῆς λέγει, Κατανύσσεσθαι γάρ ἐστι τὸ ἐμπήγνυσθαί που καὶ προσηλοῦσθαι. Τὸ τοίνυν ἀνίατον τῆς γνώμης αὐτῶν καὶ ἀμετάθετον, κατάνυξιν ὠνόμασεν. Οφθαλμοὺς γὰρ ἔχοντες, ὥστε βλέπειν τὰ θαύματα, καὶ ὦτα, ἀκούειν τῆς διδασκαλίας τοῦ Κυρίου, οὐδενὶ τούτων εἰς δέον ἐχρήσαντο. Καὶ οὐ μόνον ἐπὶ Χριστοῦ, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν ἀποστόλων. «Εως γὰρ τῆς σήμερον ἡμέρας, ο φησί. • Καὶ Δαυίδ λέγει· Γενηθήτω ἡ τράπεζα αὐτῶν εἰ; παγίδα, καὶ εἰς θήραν, καὶ εἰς σκάνδαλον, καὶ εἰς ἀνταπόδομα αὐτοῖς. Σκοτισθήτωσαν οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτῶν τοῦ μὴ βλέπειν, καὶ τὸν νῶτον αὐτῶν δια παντὸς σύγκαμψον.» Αμετάθετοι, φησίν, ὄντες ἐν 8 Isa. xx:x, 10. h Psal. Lxvili, 22. dium et conatum indicavit. conatu enim suo digni sunt facti ut eligerentur. Cum autem dixit, • Gratiæ, › Dei donum commonstravit. Vers. 6. ‹ Si autem per gratiam, non jam ex operibus: alioqui gratia non erit gratia.» Ex abundanti eos qui ex Hebræis non crediderunt, inexcusabiles esse declarat. Non enim est quod dicatis, opera et labores a vobis exposcere Deum, verum totum est gratiæ. Cur igitur non vultis servari, cum bonum tantum sine labore vobis proponatur? Proinde qui voluerunt, 30 servati sunt, qui et populus Dei sunt. Non igitur Deus repulit populum suum salute dignum. • Sin ex operibus, jam non est gratia, cum opus non sit porro opus. Si per opera placeamus Deo, gratia porro non habebit locum. Nam si gratiæ locus relinquatur, abit statim opus, nec opus porro dicitur. Nam ubi gratia est, ibi opus non quæritur: et ubi est opus, gratia non est. VERS. 7. • Quid ergo? Quod quærebat Israel, id non est consecutus; electio autem est consecuta. › Ostenso quid sit gratia, nempe quod sine operibus Dei donum, dicit deinceps quod Israelitæ quærentes justitiam, eam non sunt assecuti, quippe qui male eam quæsierint, adeoque ex operibus; quod erat impossibile. • Electio autem, hoc est, electi sunt assecuti. Per hanc dictionem, bonorum magnitudinem ostendit, et quod totum sit divinæ gratiæ. Nam et nos in familiari et communi sermone dicere solemus: Hoc illi feliciter evenit, hoc est, Citra laborem inventionem invenit. › VERS. 7,8. Cæteri vero excæcati sunt (sicut scriptum est e: Dedit eis Deus spiritum COMIpunctionis, oculos ut non videant, et aures ut non audiant) usque in hodiernum diem • Producit Isałam testem obstinationis ac cæcitatis, ne videatur propria et sua dicere. Porro illud • Dedit Deus, dixit pro, Reliquit eos habere ‹ spiritum compunetionis, concessit, permisit. Compunctionem autem dicit, stabilem atque impermutabilem animæ habitum erga malum. Compungi ehim, est infigi sane et veluti clavo impacto affigi. Incurabilem ita - que et immutabilem illorum sententiam, compunctionem appellavit. Cum enim oculos haberent, ut miracula viderent; et aures, ut audirent doctrinam Domini, neutro horum sicut oportuit usi sunt. Neque id solum in Christo, verum et in apostolis admiserunt:. In hodiernum enim usque diem, inquit. VERS. 9,10. «Ει David dicit s: Flat mensa eorum in laqueum et in captionem et in scandalum et retributionem ipsis. Obscurentur oculi eorum ne videant, et dorsum illorum semper incurva. › Cum sint, inquit, impermutabiles in malitia, extremo supVaria lectiones. 18 ἐκλεγόμενοι ο. 79 περί ο.

plicio afficientur. Mersa enim ipsorum, hoc est, τῇ κακίᾳ, τὰ ἔσχατα κολασθήσονται. Η γὰρ τρά omnia bona et deliciæ ipsorum, convertentur in contrarium, et illaqueentur comprehendanturque, omnium captioni et invasioni expositi, scandała semper et offensiones in vila sua labentes. Iudicans autem quod pro peccatis hæc patiantur, dixit, ‹ In retribuţionem. › Quinetiam oculi eorum sunt obscurati, mentis quidem prorsus atque etiain corporei a calamitatibus. Et dorsum eorum incurvatum est: serviunt enim Romanis servitute nunquam cessatura. 21 lioc enim est quod ait, Seniper: s nunquam nimirum ab ea liberandi. VERS. 11. • Dico igitur: Nunquid lipegerunt, u caderent? Absit!» Cum abunde satis eos reprehendisset, nunc consolationem eis meditatur, atque interrogat: ‹ Nunquid impegerunt, ut caderent? › hoc est, Nunquid incurabiliter deliquerunt? Haud - quaquam. Impegerunt enim, hoc est, offenderunt: verum non ut caderent omnino, ita ut nunquam erigi possent. Etenim servabuntur circa tempus consummationis, ut in progressu orationis dicet. ‹ Sed eorum delicto salus gentibus obtigit, ut ad æmulandum provocaret eos. › Duo istá vult præstare per ea quæ nunc dicit: nempe consolari Judaos, et gentium fastumn reprimere, inquiens, quod istis offendentibus difidentibusque, gentibus exorta est salus. Rerum enim ordo hos primum servari postulabat, deinde gentes: postquam autem isti inobedientes facti sunt, accitæ sunt illæ: quod et in Evangeliis haud paucis in locis significatur. " Servatæ autem sunt gentes, ut ad æmulandum provocaret eos,» hoc est, ut gentium honor more dens hos, persuaderet eos, saltem ex æmulatione adversus eas, ad Christum accedere. VERS. 12. • Quod si delictum illorum, divitiæ sunt mundi, et diminutio eorum divitiæ gentium: quanto magis plenitudo ipsorum?, Si, quando offenderunt, inquit, tam multis fuerunt conciliatores salutis, et pro hoc quod isti fuerunt rejecti, illæ sint assumptæ, lapsusque eorum divitiæ gentium fuerint: • Quanto magis plenitudo ipsorum,» id est quando omnes ad Christum reversi servati fuerint? Hæc autem dicit veluti gratifcaus ipsis, et solamen afferens. Non enim quia impegerunt Israelitæ, propterea salvæ factæ essent gentes, nisi fidem habuissent. VERS. 13, 14. Vobis enim gentibus dico, quatenus ego quidem sum gentium apostolus, ministerium meum glorifico: si quo modo ad æmulandum provocem carnem meam, et salvos faciam aliquos ex illis. › Rursum Judæos consolans, gentium cristas dejicit, inquiens: Laudo vos, gentes, propter duo hæc: alterum, quia necessarium mihi est, tanquamn institutionis et religionis vestra institutori, glorif40 μεταβληθήτω m. οι παιδευθήτωσαν. σε ἐθνικῶν 0. πεζα αὐτῶν, τουτέστι, πάντα τὰ ἀγαθὰ, καὶ ἡ τρυφή, μεταβληθήσεται 60 εἰς τοὐναντίον· καὶ παγιδευθή τωσαν οι καὶ συλληφθήτωσαν, ευχείρωτοι οι πᾶσι γενόμενοι, καὶ ἀεὶ σκάνδαλα καὶ προσκόμματα ἐν τῇ ζωῇ αὐτῶν ἔχοντες. Δεικνὺς δὲ, ὅτι ὑπὲρ ἁμαρ τημάτων ταῦτα πάσχουσιν, εἶπε τὸ, «Εἰς ἀνταπό δομα.» ᾿Αλλὰ καὶ οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτῶν ἐσκοτίσθησαν, καὶ οἱ νοητοὶ μὲν πάντως, καὶ οἱ αἰσθητοὶ δὲ, ἀπὸ τῶν συμφορῶν. Καὶ ὁ νῶτος αὐτῶν ἐκάμφθη· δου λεύουσι γὰρ τοῖς Ῥωμαίοις ἀτελεύτητον δουλείαν· τοῦτο γὰρ ἐστι τὸ, ο Διαπαντός· ο οὐδέποτε λύσιν ληψόμενοι ταύτης. • Λέγω οὖν· Μὴ ἔπταισαν, ἵνα πέσωσι; Μὴ γέο νοιτο. ο ἱκανῶς αὐτῶν καθαψάμενος, νῦν παράμυ θίαν αὐτοῖς ἐπινοεῖται, καὶ ἐρωτᾷ·. Μὴ ἔπταισαν, ἵνα πέσωσι; ν τουτέστιν, "Αρα μὴ ἀνίατα ήμαρτον; «Μὴ γένοιτο!» Επταισαν μὲν γὰρ, τουτέστι, προσέκρουσαν 8, ἀλλ' οὐχ ἵνα πέσωσι τελείως, μηδέποτε ὀρθωθῆναι δυνάμενοι· καὶ γὰρ σωθήσονται κατὰ τὸν καιρὸν τῆς συντελείας, ὡς προϊὼν ἐρεῖ. • ᾿Αλλὰ τῷ αὐτῶν παραπτώματι ἡ σωτηρία τοῖς ἔθνεσιν, εἰς τὸ παραζηλῶσαι αὐτούς.» Δύο ταῦτα βούλεται κατορθῶσαι, δι' ὧν λέγει νῦν· τό τε παραμυθήσασθαι τοὺς Ἰουδαίους, καὶ τὸ καταστείλαι τὸ οἴημα τῶν ἐθνῶν· καί φησιν, ὅτι ἡ σωτηρία τοῖς ἔθνεσιν ἐγένετο, τούτων προσκρουσάντων καὶ ἀπιστη σάντων. Η μὲν γὰρ ἀκολουθία ἀπῄτει τούτους πρώτ τους σωθῆναι, εἶτα τοὺς ἐθνικούς· ἐπεὶ δὲ οὗται ἠπείθησαν ", ἐκλήθησαν ἐκεῖνοι· δ καὶ ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις πολλαχοῦ δηλοῦται. Εσώθησαν δὲ οἱ ἐθνικοὶ ε εἰς τὸ παραζηλῶσαι αὐτοὺς,» τουτέστιν, ἵνα ἡ τῶν ἐθνῶν τε τιμὴ δάκνουσα τούτους, κάν ἐκ τῆς πρὸς ἐκείνους φιλονεικίας πείσῃ προσελθεῖν. • Εἰ δὲ τὸ παράπτωμα αὐτῶν πλοῦτος κόσμου, καὶ τὸ ἥττημα αὐτῶν πλοῦτος ἐθνῶν· πόσῳ μᾶλλον τὸ πλήρωμα αὐτῶν;» Εἰ ὅτε προσέκρουσαν, φησί, πρόξενοι ἐγένοντο τοσούτοις σωτηρίας, καὶ ἐν τῷ τούτους ἀποβληθῆναι, ἐκεῖνοι προσελήφθησαν, καὶ τὸ σφάλμα αὐτῶν πλοῦτος ἐγένετο τῶν ἐθνικῶν· < Πίσω μᾶλλον τὸ πλήρωμα αὐτῶν,» τουτέστιν, ὅταν πάντες σωθῶσιν ἐπιστρέψαντες; Ταῦτα δὲ λέγει, χαριζόμε νος αὐτοῖς, καὶ παραμυθούμενος. Οὐ γὰρ διότι ἔπταισαν οἱ Ἰσραηλῖται, διὰ τοῦτο ἐσώθησαν ἂν οἱ ἐθνικοί, εἰ μὴ πίστιν εἶχον. • Υμῖν γὰρ λέγω τοῖς ἔθνεσιν, ἐφ' ὅσον μέν εἰμι ἐγὼ ἐθνῶν ἀπόστολος, την διακονίαν μου δοξάζω· εἴπως παραζηλώσω μου τὴν σάρκα, καὶ σώσω τινὰς ἐξ αὐτῶν. › Πάλιν παραμυθούμενος τοὺς Ἰουδαίους, καταστέλλει τοὺς ἐθνικούς, καί φησιν, ὅτι Ἐπαινῶ ὑμᾶς, ὦ εθνικοί, διὰ δύο ταῦτα· ἐν μὲν, ὅτι ἀνάγκην ἔχω, ἅτε τὴν διδασκαλίαν ὑμῶν ἐγκεχειρισμένος, δοξάζειν τὴν διακονίαν μου, τουτέστιν, ὑμᾶς· δι' Varia lectiones. σε ἀχείρωτοι ο. προσέκοψαν ο. Οι Απίστησαν οι

CAP. XI. ἕτερον δὲ, ἵνα παραζηλώσω, τουτέστιν, εἰς ζῆλον care ministerium meum, hoc est, vos: alterum, ut εμβάλω τὴν σάρκα μου, τουτέστι, τοὺς κατὰ σάρκα συγγενεῖς μοι Ἰουδαίους. Σάρκα δὲ εἰπών, γνησιό τητα καὶ φιλοστοργίαν ἐνέφηνε. ι Καὶ σώσω,» οὐκ εἶπε, Πάντας, ἀλλά, ο Τινάς.» Λεληθότως γὰρ τὴν αὐτῶν σκληρότητα ὑπεμφαίνει· ἴσως γὰρ φιλονεικίᾳ χρώμενοι μιμήσονται τοὺς ἐθνικούς, καὶ πιστεύσουσι τινες. • Εἰ γὰρ ἡ ἀποβολὴ αὐτῶν, καταλλαγὴ κόσμου· τίς ἡ πρόσληψις, εἰ μὴ ζωὴ ἐκ νεκρῶν;» Εἰ ὀργιζόμενος αὐτοῖς, φησὶν, ὁ Θεὸς, τοιαῦτα ἐχαρίσατο ἑτέ ροις, καὶ τοὺς ἐχθροὺς φίλους ἐποίησεν· ὅταν αὐτούς προσλάβηται, τί οὐκ ἂν χαριεῖται; Ζωὴ γὰρ ἐκ νεο κρῶν τότε ἔσται, τουτέστιν, ἄπειρα ἀγαθά· τοῦτο νὰρ δηλοῖ διὰ τῆς ζωῆς. Αμα δὲ καὶ αἰνίττεταί τι βαθύτερον, ὅτι ὥσπερ ἡ ἐκ νεκρῶν ἀνάστασις, οὐ διὰ τοὺς Ἰουδαίους ἔσται, οὕτως οὐδὲ ἄλλων σωτηρία δι' αὐτοὺς, εἰ μὴ ἐκεῖνο: πίστιν ἔχοιεν. "Λ γὰρ ἅπαντα δικεῖ λέγειν ὑπὲρ αὐτῶν, ψυχρὰν χάριν χαριζόμενος λέγει, ὡς καὶ οἱ ἰατροὶ πολλάκις ποιοῦσι τοῖς κάμνουσιν. • Εἰ δὲ ἡ ἀπαρχὴ ἁγία, καὶ τὸ φύραμα· καὶ εἰ ἡ ῥίζα ἁγία, καὶ οἱ κλάδοι.» Απαρχὴν καὶ ῥίζαν όνο μάζει τοὺς πατριάρχας· φύραμα δὲ καὶ κλάδους, τοὺς ἐξ ἐκείνων πιστεύσαντας Α. Παραμυθεῖ ται οὖν τοὺς ἀπίστους Εβραίους, ὅτι καὶ ὑμεῖς ἅγιο: ἔσεσθε πιστεύσαντες. 'Ανάγκη γὰρ τῇ ἀπαρχῇ, τουτέστι, τῇ ζύμῃ τὸ φύραμα, καὶ τῇ ρίζῃ τοὺς κλά δους ἐξομοιοῦσθαι. Εἰ δὲ ὑμεῖς μὴ ἐξομοιοῦσθε, μετ γάλης κακίας τοῦτο σημεῖον. provocem, hoc est ad æmulationem conjiciam sive permoveam carnem meam, hoc est, secundum carnem cognatos mihi Judæos. Carnem autem dicens, cognationem et naturalem ejus affectum coinnionstravit.. Εt servem,» non dixit omnes, sed, «Aliquot.» Clanculum enim eorum duritiam subindicat: fortasse enim contentione et æmulatione quadam accensi, imitabuntur gentes, et credent aliqui. 82 VERS. 15. Si eniun rejectio ipsorum est reconciliatio mundi, quæ erit assumptio, uisi vita ex more tmis?, Si iratus ipsis Deus, talia donavit aliis, hostesque amicos fecit: quando ipsos assumpserit denuo, quid non donaturus est? Vita namque ex mortuis tum erit, hoc est infinita plane bona: hoc Benim per vitam indicat. Simul autem et quiddam altius innuit: nimirum, quemadmodum ex mortuis resurrectio non propter Judæos continget, sic neque aliorumn salus propter ipsos, nisi illi fidem habuerint. Quæcunque enim pro ipsis dicere videtur, ea dicit, frigidam gratiam illis impertiens, ati medici laborantibus sæpe faciunt. • Εἰ δέ τινες τῶν κλάδων ἐξεκλάσθησαν, σὺ δὲ ἀγριέλαιος ὢν ἐνεκεντρίσθης ἐν αὐτοῖς, καὶ συγκοινωνὸς τῆς ῥίζης καὶ τῆς πιότητος τῆς ἐλαίας ἐγένου, μὴ κατακαυχῶ τῶν κλάδων.» Τοὺς ἀπίστους Εβραίους ἐκάλεσε κλάδους ἀποκλασθέντας· ἀνάξιοι γὰρ τῆς ῥίζης τῆς ἁγίας ἐγένοντο. Καὶ καλῶς εἶπε τό, ο Ἐξεκλάσθησαν· ο οὐδέποτε γὰρ οὕτως αὐτοὺς ὁ Θεὸς ἀπεβάλετο, καίτοι διαφόρως ἡμαρτηκότας. Αντ᾿ αὐτῶν δὲ ἐνεκεντρίσθης, φησί, σὺ ὁ ἐθνικός. Οὐκ εἶπεν, Εφυτεύθης, ἀλλ', ο Ενεκεντρίσθης δάκνων τὸν Ἰουδαῖον, καὶ δεικνύων ἐν τῷ αὐτοῦ δένδρῳ, τουτέστι, τοῖς πατριάρχαις, τὸν ἐθνικὸν ἱστάμενον, καὶ συγκοινωνὸν ὄντα τῆς ῥίζης καὶ τῆς πιότητος, τουτέστι, τῆς αὐτῆς ἐκείνοις εὐγενείας καὶ δόξης μετέχοντα παρὰ Θεῷ. Μὴ οὖν κατὰ τῶν κλάδων ἐπαίρου καὶ καυχῶ. • Εἰ δὲ κατακαυχᾶται, οὐ σὺ τὴν ῥίζαν βαστάζεις, ἀλλ' ἡ ῥίζα σέ.» Καὶ τί τοῦτο κατόρθωμα τῶν ἀποσπασθέντων κλάδων; Τῆς γὰρ ῥίζης ἐστὶ τὸ βαστά ζειν. Ορᾷς, πῶς τοῖς Ἰουδαίοις ψυχράν χαρίζεται χάριν, παραμυθήσασθαι μόνον σπεύδων; Μᾶλλον δὲ καὶ διὰ τοῦτο δ' παροξύνει εἰ; ζῆλον, δεικνὺς τὴν ζημίαν ἦν ἔπαθον, καὶ ὅπως ἄλλοι τὰ αὐτῶν ἔλαβον καὶ ἔχουσιν. VERS. 16.. Si autem primitiæ sanct:e, et massa: et si radix sancta, et rami. › Primitias et radicem appellat patriarchas: massam autem et ramnos, eos qui ex illis crediderunt. Consolatur igitur incredulos Hebraos, dicens: Et vos sancti eritis, si credlideritis. Necesse enim est primitiis, hoc est, fermento massam, et radici ramos assimilari. Sin vos illis non assimilemini, ingentis malitiæ hoc est argimentum. VERS. 17, 18. • Quod si aliqui ex rauis effracti sunt, tu vero cum oleaster esses, insertus es in illis, et socius radicis et pinguedinis olive laclus es, noli gloriari adversus ramos. › Infideles Hebræos appellavit effractos ramos: indigni enim sancta radice facti sunt. Pulchre autem dixit, ‹ Effracti sunt: › nunquam enim Deus sic ipsos rejecit, licet multifariam peccassent. Pro ipsis autem tu insitus es, o Ethnice. Non dixit autem, Plantatus es, sed, • Insitus, ο Judæum ita nordens, et ostendens gentes in ipsius arbore, hoc est patriarchis consistere, esseque consortes et participes radicis et pinguedinis, hoc est ejusdem cum illis nobilitatis et gloriæ apud Deum participes. Ne igitur attollere et gloriare adversus ramos. • Quod si gloriaris, non tu radicem portas, sed radix te. › Et quodnam lioc ramorum qui avulsi sunt præclarum facinus? Radicis enim est portare. Viden' quam frigide gratificetur Judæis, consolari ipsos tantummodo enitens? Atqui per hoc potius ad amulationem eos incitat, damnum 05tendens quod sunt passi, et quomodo alii quæ ipsorum erant perceperunt et possident. τι πιστεύοντας ο οι τοῦτον Ο. PATROL. GR. CXXIV. Varim lectiones.

THEOPHYLACTI BULGARIF ARCHIEP. Vans. 19, 20. c Dices igitur: Effracti sunt rami, it ego insererer. Bene: propter incredulitatem effracti sunt, tu autem fide stas: noli altum sapere, seal time.» Hic ostendit, quod non quia illi impegerint, gentes sint subrogatæ in ipsorum locum, sed propter fidem quam demonstraverunt. Ubi autem gentes deprimere videtur, indicat Judæorum lapsum venia 83 et excusatione carere. Utrosque autem corrigit. Dices igitur tu qui es ex gentibus: ● Effracti sunt ut ego inserar.» Effracti sunt quidem, sed ob suam incredulitatem: non quod tibi eum honorem Deus debuerit:. Stas enim fide, a hoc est, Propter fidem stas radici insitus. Metue igitur: mam non est naturae iusilio, sed fidei. VERS. 21. Si enim Deus naturalibus ramis non • Ἐμεῖς οὖν· Ἐξεκλάσθησαν οἱ κλάδοι, ἵνα ἐγὼ εγκεντρισθῶ. Καλῶς· τῇ ἀπιστίς ἐξεκλάσθησαν, σὺ δὲ τῇ πίστει ἕστηκας· μὴ ὑψηλοφρόνει, ἀλλὰ φοβον.» Ἐνταῦθα δείκνυσιν, ὅτι οὐχὶ διότι ἐκεῖνοι ἔπταισαν, διὰ τοῦτο οἱ ἐθνικοὶ ἀντεισήχθησαν, ἀλλὰ διὰ τὴν πίσ στιν ἣν ἐπεδείξαντο. Ἐν οἷς οὖν δοκεῖ καταστέλλειν τὸν ἐθνικὸν, δείκνυσι τὸν Ἰουδαῖον ἀσύγγνωστα πealσαντα. Αμφοτέρους δὲ κατορθεῖ σ'. «Ερεῖς οὖν» σὺ δ ἐθνικός, ὅτι ο Εξεκλάσθησαν, ἵνα ἐγὼ ἐγκεντρισθώ, ο Εξεκλάσθησαν μὲν, ἀλλὰ διὰ τὴν αὐτῶν ἀπ στίαν, οὐχὶ διότι σο! ὁ Θεὸς ἐχρεώστει τιμήν· «Έστη καὶ γὰρ τῇ πίστει, ἀντὶ τοῦ, Διὰ τὴν πίστιν ἔστη κας, ἐν τῇ ρίζῃ ἐγκεκεντρισμένος. Φοβοῦ τοίνυν· οὐ γὰρ φύσεώς ἐστι τὸ ἐγκέντρισμα, ἀλλὰ πίστεως, • Εἰ γὰρ ὁ Θεὸς τῶν κατὰ φύσιν κλάδων οὐκ pepercit, nequando nec tibi parcat. Siquidem P ἐφείσατο, μήπως οὐδὲ τοῦ φείσηται.» Ἐκεῖνοι γὰρ illi natura fuerunt filii sanctorum patriarcharum, ac propter incredulitatem suam sunt evulsi et effracti. Quare tu multo magis metue, qui ascititius es, ne si quando offendas, tibi etiam non pareal. VERS, 22, 25. Vide igitur bonitatem et severitatem Dei: in eos quidem qui ceciderunt, severitatem: in te autem bonitatem, si permanseris in bonitate: alioquin et tu excideris. Et illi rursus si non manserint în incredulitate, inserentur: potens est enim Deus rursum inserere eos. > Non dixit, Vide igitur opus tuum, sed, • Bonitatem Dei:» lotum enim illius est gratie. Et stude permanere, non dixit, in fide, sed, e In bonitate, hoc est, digna Dei clementia perage ad finem usque vitæ. Nisi enim ita egeris, excideris: quemadmodum et illi, si non perseveraverint in incredulitate, inserentur. Nam neque Deus eos primnin evulsit effregitve, sed ipsi a sese per incredulitatem suam deciderunt et effracti sunt. Severitatem autem Dei dicit, quod non pareat eis, sed indignos eos judicet sanctorum patrum communione et societate. Sapientissime vero Paulus gentes terret per ea quæ Hebræis acciderunt; exemploque géntium Judæos animat et excitat, ut per fidem inserantur: atque a Dei potentia bene sperare jubet. • Potens enim est Deus, inquit, inserere,» qui onnia supra spem nostram transigit. VERS. 24. Si enim tu ex naturali oleastro exci sus es, et praeter naturam insitus es in bonam olivam: quanto megis hi qui secundum naturam, inserentur sue oliv#?, Si tu ex gentibus, inquit, natura malus, majores habens oleastro similes, excisus es ab illis per fdeni, insitusque es præter naturam bons et fecunda oleæ, sive patriarchis: quanto magis Judæus, natura bonum possidens, ad nativam suam oleam non recurret, hoc est ad paLes? Quando autem audiveris Paulum, c Secundum naturam, › dicentem, decens et consequens intellige: σε διορθοί Ο. Ο φύσει ἦσαν υἱοὶ τῶν ἁγίων πατριαρχῶν, καὶ διὰ τὴν ἀπιστίαν ἐξεκλάσθησαν. Φοβοῦ σὺ πολλῷ μᾶλ λον ὁ εἰσποίητος, μήπως πταίσαντός σου οὐ φεί σηται. • Ιδὲ οὖν χρηστότητα καὶ ἀποτομίαν Θεοῦ· ἐπὶ μὲν τοὺς πεσόντας, ἀποτομίαν· ἐπὶ δὲ σὲ, χρηστό τητα, ἐὰν ἐπιμείνῃς τῇ χρηστότητι· ἐπεὶ καὶ σὺ ἐκκοπήσῃ. Καὶ ἐκεῖνοι δὲ, ἐὰν μὴ ἐπιμείνωσι τῇ ἀπιστία, εγκεντρισθήσονται· δυνατὸς γάρ ἐστιν ὁ Θεὺς πάλιν ἐγκεντρίσαι αὐτούς.» Οὐκ εἶπεν, Ἰδὲ οὖν τὸ κατόρθωμά σου, ἀλλά, «Τὴν χρηστότητα τοῦ Θεοῦ·, τὸ πᾶν γὰρ τῆς ἐκείνου χάριτος· καὶ σπού δαξε 89 επιμεῖναι, οὐκ εἶπε, Τῇ πίστει, ἀλλὰ, «Τῇ χρηστότητι· ο τουτέστιν, "Αξια πρᾶττε τῆς τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπίας ἄχρι τέλους. Εἰ γὰρ μὴ πράττης οἷο των, ἐκκοπήσῃ· ὥσπερ ἐκεῖνοι, ἐὰν μὴ ἐπιμείνωσι τῇ ἀπιστίᾳ, ἐγκεντρισθήσονται. Καὶ γὰρ οὐδὲ ὁ Θεὸς αὐτοὺς προηγουμένως οι ἐξέκλασεν, ἀλλ᾽ αὐτοὶ ὑψ ἑαυτῶν τῇ ἀπιστίᾳ ἐξέπεσον, καὶ ἐξεκλάσθησαν ". Αποτομίαν δὲ Θεοῦ λέγει, τὸ μὴ φείσασθαι αὐτῶν, ἀλλ' ἀναξίους κρῖναι τῆς πρὸς τοὺς ἁγίους πατέρας κοινωνίας καὶ ἀλληλουχίας. Σοφώτατα δὲ ὁ Παῦλος καὶ τὸν ἐθνικὸν φοβεῖ, ἀπὸ τῶν συμβάντων τῷ Ἰουδαίῳ· καὶ τὸν Ἰουδαῖον παραθαῤῥύνει τῷ τοῦ ἐθν:- κοῦ ὑποδείγματι, εἰς τὸ διὰ τῆς πίστεως εγκεντρισθῇ ναι, καὶ ἀπὸ τῆς τοῦ Θεοῦ δυνάμεως εὐέλπιδα τυι:ΐ. • Δυνατὸς γάρ ἐστι, φησὶν, ὁ Θεὸς ἐγκεντρίσαι, ο ὁ πάντα ὑπὲρ ἐλπίδα ποιῶν. • Εἰ γὰρ σὺ ἐκ τῆς κατὰ φυσιν ἐξεκόπης ἀγρ ελαίου, καὶ παρὰ φύσιν ένεκεντρίσθης εἰς καλλιέλαιο, πόσῳ μᾶλλον οὗτοι οἱ κατὰ φύσιν, εγκεντρισθήσονκαὶ τῇ ἰδίᾳ ἐλαία; ο Εἰ σὺ ὁ ἐθνικὸς, φησί, κακός ὢν φύσει, καὶ ἔχων πατέρας ἀγριελαίῳ ἐοικότας, εξεκόπης ἐκείνων διὰ τῆς πίστεως, καὶ ἐνεκεντρίσθης παρὰ φύσιν τῇ καλλιελαίῳ, ήγουν τοῖς πατριάρχες" πόσῳ μᾶλλον ὁ Ἰουδαῖος, κατὰ φύσιν ἔχων τὸ καλόν, οὐκ ἐπαναδραμεῖται πρὸς τὴν ἰδίαν ἐλαίαν, τουτέστι, τοὺ; πατέρας; Οταν δὲ ἀκούσῃς τοῦ Παύλου τὸ, • Κατὰ φύσιν, ο λέγοντος, τὸ εἰκὸς νόει καὶ τὸ ἀνύ Variæ lectiones. 89 σπουδάζων ο. το κοπάσῃ ο οι προηγούμενος Ο. οι κατεκλάσθησαν ο.

EXPOSITIO IN EPIST. AÐ ROM.. - CAP. XI. λουθον· οἷον, εἰκὸς ἦν τὸ τέκνον τοῦ ἁγίου Αβραὰμ exempli gratia, decens erat et par, flium sauci ἅγιον εἶναι· ὥσπερ αὖ, ο Παρὰ φύσιν, ο ἀντὶ τοῦ, ἀπεικὸς καὶ ἀνακόλουθον, τὸ τέκνον τοῦ μικροῦ Ελληνος ἅγιον γενέσθαι. ριον • Οὐ γὰρ θέλω ὑμᾶς ἀγνοεῖν, ἀδελφοί, τὸ μυστή τοῦτο (ἵνα μὴ ἦτε φρόνιμοι παρ' ἑαυτοῖς), ὅτι πώρωσις ἀπὸ μέρους τῷ Ἰσραὴλ γέγονεν, ἄχρις οὗ τὸ πλήρωμα τῶν ἐθνῶν εἰσέλθῃ. καὶ οὕτω πᾶς Ἰσραὴλ σωθήσεται.» Μυστήριον ἐνταῦθα, τὸ ἀγνοοῦ μενον καὶ ἀποῤῥητον λέγει. Τί δὲ τοῦτο; Ὅτι οὐκ ἐξ ὁλοκλήρου ἡ ἀπιστία τῶν Ἑβραίων, ἀλλ' ἐκ μέσ μως ἡ πώρωσις. Πολλοὶ γὰρ ἐπίστευσαν, οὓς προέγνω ὁ Θεὸς, ὡς ἀνωτέρω εἴρηται, καὶ αἱ μέλλουσι πιο στεύειν. Επωρώθησαν γὰρ οἱ Ἰσραηλῖται, ἄχρις οὗ πάντες οἱ προεγνωσμένοι 8 ἐθνικοί σωθῶσι· καὶ τότε τᾶς Ισραήλ σωθήσεται, πιστεύσας δηλαδή. • Καθώς γέγραπται· Ηξει ἐκ Σιών 6 βυόμενος, καὶ ἀποστρέψει ἀσεβείας ἀπὸ Ἰακώβ. Καὶ αὕτη αὐτοῖς ἡ παρ' ἐμοῦ διαθήκη, ὅταν ἀφέλωμαι τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν.» Τὸν Ἡσαΐαν πάλιν εἰσάγει βοῶντα, ὅτι • Ηξε: ἐκ Σιὼν ν ὁ δυνάμενο; σῶται, καὶ καθαρίσει τὰς ἁμαρτίας τῶν Ἰσραηλιτῶν. Καὶ πότε ταῦτα ἔσται; «Οταν ἀφέλωμαι τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν· κ τουτέστιν, "Οταν τῆς διὰ τοῦ βαπτίσματος ἀφέσεως καταξιώσω. Ωστε ἐπεὶ οὔπω ταύτης έτυχον (πεπώρωνται γάρ), ὕστερον μέλλει γίνεσθαι τοῦτο. • Κατὰ μὲν τὸ Εὐαγγέλιον, ἐχθροὶ δι' ὑμᾶς· κατὰ δὲ τὴν ἐκλογὴν, ἀγαπητοὶ διὰ τοὺς πατέρας. Αμε. ταμέλητα γὰρ τὰ χαρίσματα καὶ ἡ κλῆσις τοῦ Θεοῦ. Διότι, φησίν, ὑμεῖς ὑπηκούσατε τῷ Εὐαγγελίῳ, καὶ προσελήφθητε ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, φιλονεικότεροι αὐτοὶ γεγόνασι καὶ ἀπεπήδησαν μᾶλλον, καὶ ἐχθροὶ ἐγένοντο· καθὰ μέντοι οἱ πατέρες αὐτῶν ἐξελέγησαν ὑπὸ Θεοῦ ἐξ ἀρχῆς, οὐκ ἐάσει αὐτοὺς ὁ Θεὸς πάμπαν ἀπολέσθαι (ἀγαπητοί γάρ εἰσιν), ἀλλ' ἐὰν πιστεύσωσι, παραδέξεται. Abrahani sanctum esse: sicut et rursus, Piæler naturam,» pro eo quod est, indecens et inconsequens, dixit, ut, Non erat verisimile polluti Graci gnatum sanctum fieri. 84 Vers. 25, 26.‹ Nolo enim vos, fratres, ignorare mysterium boc (ut non sitis apud vosmetipsos prudentes), quod cæcitas Israeli ex parte contigit, donec plenitudo gentium intraret; et sic omnis Israel salvus erit.» Mysterium bic ignotum et arcanum dicit. Quidnam autem hoc est? Quod non in universum incredulitas, verum ex parte cæcitas et obduratio Hebræos invaserat. Multi enim crediderunt, quos Deus præsciverat, ut supra dictum est, et posthac multi credituri sunt. Excæcati enim sust Israelitæ, donec ethnici omnes prædestinati salvi facti sint: et tunc omnis Israel salvus erit, qui crediderit videlicet. VERS. 26, 27. ο Sicut scriptum est: Veniet ex Sion Liberator, et avertet impietates a Jacob. Hocque ipsis a me testamentum, quando abstulero peccata ipsorum.» Isaiam rursus aditurit clamautem, quoniam e Veniet ex Sion, o qui possit servare, et pur gabit Israelitarum peccata. Quaudio autem hæc erunt? Quando abstulero peccata eorum, học est, Cum per baptisma eos dimissione noxe donavero. Quare cum nondum hanc assecuti sint (sunt enim indurati sive excæcati), in posterum hanc consequentur. VERS. 28, 29.. Secundumn Evangelium quidem, inimici propter vos, secundum electionem autem dilecti propter patres. Sine pœnitentia enim sant dona Dei et vocatio. Quia vos obediistis, inquit, Evangelio, et assumpti estis a Deo, ipsi contentiosiores facti sunt, magisque resilierunt, et hostes sunt redditi: at quatenus patres eorum jam olim ab initio sunt electi a Deo, non sinet eos Deus interire prorsus (dilecti enim suπι), sed si credidlerint, recipiet eos. VERS. 30, 31. ‹ Sicut enim et vos aliquando non credidistis Deo, nunc autem misericordiam consecuti estis propter incredulitatem illorum: ita et isti non crediderunt nunc in vestram misericordiam, • Ωσπερ γὰρ ὑμεῖς ποτε ηπειθήσατε τῷ Θεῷ, νῦν δὲ ἐλεήθητε [vulg. λ. ] τῇ τούτων ἀπειθεία οὕτω καὶ οὗτοι ἐπείθησαν νῦν τῷ ὑμῶν ἐλέει, ἵνα καὶ αὐτοὶ ἐλεηθῶσιν.» Ετι κατασκευάζει ὅτι σως θήσονται οἱ ἐξ Ἰσραὴλ ὕστερον. Υμεῖς γάρ, φησίν, ut et ipsi misericordiam consequantur.» Confirοἱ ἐθνικοί κληθέντες πρότερον, οὐκ ἐθελήσατε ὑπο ἀκοῦσαι, καὶ διὰ τοῦτο ἐκλήθησαν οἱ Ἰουδαῖοι, καὶ νόμον ἔλαβον· πάλιν, κληθέντων τῶν Ἰουδαίων, καὶ ἀπειθησάντων τῷ Χριστῷ, ἐκλήθητε ὑμεῖς, καὶ ἠλεή. θητε. ᾿Αλλὰ τὸ ὑμῶν ἔλεος, καὶ τούτων ἔσται· παραζηλώσουσι γὰρ ὑμᾶς, καὶ πιστεύσουσι καὶ αὐτοί, καὶ οὕτω τῷ ὑμῶν ἑλέει ἐλεηθήσονται. • Συνέκλεισε γὰρ ὁ Θεὸς τοὺς πάντας εἰς ἀπεί. θειαν, ἵνα τοὺς πάντας ἐλεήσῃ.» Τουτέστιν, Ηλεγξεν, mare pergit Israelitas tandem conservandos. Vos enim, inquit, ethnici primum vocati, noluistis obedire, et propterea vocati sunt Judæi, atque legem acceperunt. Rursus, vocalis Judais, et Christo moremn non gerentibus, vocali estis vos, et misericordiam estis consecuti: verum vestra misericordia horum quoque erit. Amulbuatur enim vos, credentque ipsi, hacque ratione vestra misericordia donabantur. VERS. 32. «Conclusit enim Deus omnes sub lucree dulitate, ut omnium misereatur. lioc est, Arguit, Varia lectiones. οι προωρισμένοι οι

demonstravit inobedientes et incredulos, ut alios ἀπέδειξεν ἀπειθοῦντας, ἵνα τοὺς ἑτέρους διὰ τῆς τῶν aliorum contentione servaret. Prius enim, gentibus non obtemperantibus, servavit, uti dictum est, H braos: rursus Judais Christo non credentibus, salvæ factae sunt gentes: conservatis 85 autem gentibus Judæi æmulantes, ipsi etiam servantur: et sic omnes misericordiam consequuntur. VERS. 33. • Ο profunditatem divitiarum et sapientia et scientiae Dei! quam sunt imperscrutabilia judicia ejus, et impervestigabiles viæ ejus!» Reputans secum Dei dispensationes, quæ a mundi Fuerunt constitutione, qui per contraria dispenset contraria, ac per alios inobedientes et incredulos, alios obedientes et credulos efficiat, obstupuit; afirmans eum omnino qui sic res nostras dispensal, de Hebræorum etiam futura salute, aliquid dispensaturum. Divitias igitur divinam bonitatem appellat, cujus profunditatem solummodo demiratur, quantitatem ignorans: opum enim est, gentes adeo Jocupletes facere. Enimvero cum bonitate et sapientiam admiratur per quam nostra regit ac dispensal, rudesque gentes erudiit; et cognitionem per quam novit quid unicuique conducat. Non dixit autem, lncomprehensibilia sunt judicia cjus, sel, e luperscrutabilia,» hoc est, non omnino re cipientia indagationem. Et viae ejus, hoc est, dispensationes, nedum non possunt agnosci, sed ne inquiri quidem prorsus, vel vestigium ipsarum conspici. ἑτέρων σώσῃ φιλονεικίας. Πρότερον γὰρ ἀπειθησάν των τῶν ἐθνικῶν, ἔσωσεν, ὡς εἴρηται, τους Εβραίους· πάλιν ἐπὶ Χριστοῦ ἀπειθησάντων τῶν Ἰουδαίων, ἐσώθησαν οἱ ἐθνικοί· σωθέντων [δὲ] τῶν ἐθνικῶν, πα ραζηλοῦντες οι Ιουδαίοι, σώζονται καὶ αὐτοί· καὶ οὕτω πάντες ἐλεοῦνται. τα • "Ω βάθος πλούτου καὶ σοφίας και γνώσεως Θεού! ὡς ἀνεξερεύνητα τὰ κρίματα αὐτοῦ, καὶ ἀνεξιχνίαστοι αἱ ὁδοὶ αὐτοῦ!» Τὰς οἰκονομίας τοῦ Θεοῦ ἀναλογισάμενος, τὰς ἀφ᾽ οὗπερ ὁ κόσμος συνέστη, πῶς διὰ τῶν ἐναντίων τὰ ἐναντία οἰκονομεῖ, καὶ δι᾿ ἑτέρων ἀπειθούντων, ἄλλους εὐπειθεῖς ἀναδείκνυσιν, ἐξεπλάγη· πιστούμενος ὅτι πάντως ὁ οὕτως οίκονομῶν τὰ ἡμέτερα, καὶ περὶ τῆς μελλούσης σωτηρίας τῶν Ἰουδαίων οικονομήσει. Πλοῦτον μὲν οὖν ὀνομά ζει τὴν ἀγαθότητα, ἧς τὸ βάθος ἐκπλήττεται μόνον, τὸ ποιὸν αὐτῆς ἀγνοῶν· πλούτου γὰρ τὸ τοὺς ἐθνι κούς οὕτως εὐπόρους ποιῆσαι. Οὐ μὴν οἱ ἀλλὰ πρὸς τῇ ἀγαθότητι καὶ τὴν σοφίαν ἐκπλήττεται, δι' ἧς πλέκει τὰ ἡμέτερα, καὶ τοὺς ἀμαθεῖς ἐθνικοὺς ἐσό φισε· καὶ τὴν γνῶσιν, δι' ἧς γινώσκει τὸ ἑκάστῳ συμφέρον. Οὐκ εἶπε δὲ, ὅτι Ακατάληπτα τὰ κρί ματα αὐτοῦ, ἀλλ', ο 'Ανεξερεύνητα, η τουτέστιν, ευδόλως δεχόμενα έρευναν. «Καὶ αἱ ὁδοὶ αὐτοῦ,» του το ἐστιν, αἱ οἰκονομίαι, οὐ μόνον οὐ δύνανται γνωσθή ναι, ἀλλ' οὐδὲ ζητηθῆνα: ὅλως, ἢ ἴχνος αὐτῶν φα νῆναι. Vans. 54, 55. • Quis enim cognovit sensum Do- c mini? aut quis consiliarius ipsi fuit i.)? aut quis prior dedit ei, et retribuetur ipsi k!, Solus, inquit, ipse novit sua, et nemo alius. Sapiens porro cumN sit, a nullo alio consultore institutus est, sed ipse sibiipsi satis fuit sufficiens, et est. Quinetiam omnium bonorum fons est, et quæcunque dat, non veluti compensationem vel retributionem debeat, impertit, sed ob propriam tantummodo bonitatem. Quis enim primum dedit ei, nimirum Deo, ut retribuatur ipsi? hoc est, ut quod a Deo datur beneficium, tanquam retributio erga ipsum facta impuletur? VERS. 36. • Quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipsum sunt omnia. Ipse est fons onnium; hoc enim est quod ait,. Ex ipso;» et Conditor omcium: hoc enim illud, ο Per ipsumn;» et conservator omnium: hoc enim illud, ‹ In ipsum. › Omnia enim ex ipso habent principium, et per ipsum facta sunt, et in ipsum ceu fundamentum quoddam vergentia euntiaque consistunt et continentur, conversa ad ipsum. • Ipsi gloria in sæcula. Amen. Est in more Jivo Paulo, ut cum ardui quiddam dixerit, cum gratiarum actione sermonem claudat, perinde ac et jam nunc facit. Postquam enim admiratione et ¡·j Isa. xL, 13. Sap. ix, 3. σε ού μόνον, υ. «Τί; γὰρ ἔγνω νοῦν Κυρίου, ἢ τῆς σύμβουλος αὐτῷ ἐγένετο; ἢ τίς προέδωκεν αὐτῷ, καὶ ἀνταποδο θήσεται αὐτῷ;» Μόνος, φησὶν, αὐτὸς εἶδε τὰ αὐτοῦ, καὶ οὐδεὶς ἕτερος. Σοφὸς δὲ ῶν, οὐ παρ' ἑτέρου συμβούλου ἐσοφίσθη, ἀλλ' αὐτὸ; ἑαυτῷ αὐτάρκης ἐγένετο καὶ ἔστιν. ᾿Αλλὰ καὶ πάντων τῶν ἀγαθῶν πηγή ἐστι, καὶ ὅσα δίδωσιν, οὐχ ὡς ἀμοιβὴν ὀφείλων δίδω σιν, ἀλλὰ διὰ τὴν οἰκείαν ἀγαθότητα. 4 Τίς γὰρ προσ ἔδωκεν αὐτῷ, τουτέστι, τῷ Θεῷ, ἵνα ἀνταποδοθήσεται αὐτῷ;» τουτέστιν, ἵνα ἡ παρὰ τοῦ Θεοῦ εὐερ γεσία, ὡς ἀνταπόδομα λογισθείη πρὸς αὐτὸν γινόμενον; • ῞Οτι ἐξ αὐτοῦ, καὶ δι' αὐτοῦ, καὶ εἰς αὐτὸν τὰ πάντα.» Αὐτὸς ἡ πηγὴ πάντων· τοῦτο γὰρ τὸ, «Εξ αὐτοῦ·» καὶ ὁ ποιητὴς πάντων· τοῦτο γὰρ τὸ «Δι' αὐτοῦ·» καὶ ὁ συνοχεὺς πάντων· τοῦτο γὰρ τὸ, • Εἰς αὐτόν.» Πάντα γὰρ ἐξ αὐτοῦ ἔχει τὴν ἀρχὴν, καὶ δι' αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ εἰς αὐτὸν, ὥσπερ εἰς θεμέλιόν τινα βεβηκότα ἵστανται καὶ συνέχονται ἐπε εστραμμένα πρὸς αὐτόν. • Αὐτῷ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Αμήν.» Εθος τῷ Παύλῳ, ὅταν τι μέγα εἴπῃ, εἰς εὐχαριστίαν κατακλείειν τὸν λόγον· ὅπερ οὖν καὶ νῦν ποιεῖ. Ἐπειδὴ γὰρ ἐξεπλάγη τὴν ἀγαθότητα, καὶ τὴν σοφίαν, καὶ Varia lectiones.

CAP. XII. τὴν γνῶσιν, καὶ τὰς οἰκονομίας τοῦ Θεοῦ, δοξάζει stupore perculsus est ob bonitatem, et sapientiam λοιπὸν αὐτόν· τὸ αὐτὸ καὶ ἡμᾶς διδάσκων, ἐπὶ τοῖς et notitiam, et gubernationem Dei, ipsum deinceps μεγάλοις ἀγαθοῖς εὐχαριστεῖν, καὶ δοξάζειν αὐτὸν glorificat: nos itidem instituens ob ingentia bona καὶ διὰ λόγων, καὶ διὰ πολιτείας. gr.lias agere, ipsumque et verbis et vila glorif - • Παρακαλῶ οὖν ὑμᾶς, ἀδελφοί, διὰ τῶν οἰκτιρμῶν τοῦ Θεοῦ, παραστῆσαι τὰ σώματα ὑμῶν θυσίαν ζω σαν, ἁγίαν, εὐάρεστον τῷ Θεῷ, τὴν λογικὴν λατρείαν ὑμῶν. ὁ Ἐπειδὴ ἱκανῶς τῷ δογματικῷ ἐνδιέτριψε λόγῳ, λοιπὸν καὶ εἰς τὸν ἠθικὸν πρόεισι. Καὶ ἐπεὶ ἔδειξε τὴν τοῦ Θεοῦ περὶ ἡμᾶς ἄφατον οἰκονομία, καὶ ἀγαθότητα, παρακαλεί ο διὰ τῶν οἰκτιρμῶν τοῦ Θεοῦ, η τουτέστιν, αὐτοὺς τοὺς οἰκτιρμούς μεσίτας προβαλλόμενος, ὡς ἂν τούτους αἰδεσθέντες, μηδὲν ἀνάξιον αὐτῶν ἐπιδειξώμεθα. Τί δὲ παρακαλεῖ; Ινα παραστήσωμεν τὰ σώματα ἡμῶν, τουτέστιν, ἵνα εἰς πόλεμον ταῦτα ἐκδῶμεν. Οὕτω γὰρ εἴωθεν ἡ ἐμιλία λέγειν. Παρέστησεν ὁ στρατηγὸς τὰς τά ξεις εἰς πόλεμον. Η καὶ ὡς βασιλεῖ τῷ Θεῷ ὀφείλο μεν παριστῶν τὰ μέλη ἡμῶν δόκιμα καὶ ἐκλελεγμέ να· τοιοῦτο γὰρ οἱ τῷ βασιλεῖ παριστάμενοι. ᾿Αλλὰ καὶ ι θυσίαν ζῶσαν» ταῦτα παραστῶμεν [/. παριστ. vel παραστήσωμ.]. Οταν γὰρ νεκρώσωμεν ταῦτα, τότε ζῶμεν κατὰ πνεῦμα. Η μὲν οὖν Ἰουδαϊκὴ θυσία, οὐκ εὐάρεστος τῷ Θεῷ. «Τίς γὰρ ἐξεζήτησε, ν φησί, ο ταῦτα ἐκ τῶν χειρῶν ὑμῶν;» Ἡ δὲ τῶν πιστῶν θυσία, ἡ λογική λατρεία, σφόδρα ζητεῖται παρὰ τοῦ Θεοῦ. • Θῦσον, γὰρ τῷ Θεῷ θυσία» αἰνέσεως· κ καὶ,ε θυσία αινέσεως δοξάσει με.» Λογική δὲ λατρεία, οὐ μόνον ἡ διὰ λόγου πρὸς Θεὸν γινομένη, ἀλλὰ καὶ ἡ κατὰ Χριστὸν πολιτεία, ὅταν μηδὲν ἄλογον πάθος ἐν ἡμῖν κρατῇ, ἀλλὰ ὁ λόγος τὰ πάντα διοικῇ· καὶ ὥσπερ ἀρχιερεὺς ἕκαστος ἑαυτοῦ γίνεται, ἀποσφάττων τὰς ἐντὸς κακίας, καὶ δοκῶν ἀεὶ παρα εστάναι τῷ Θεῷ, καὶ κατὰ πᾶσαν πρᾶξιν καὶ ῥῆσιν οὕτω φρίττων, ὡς ὁ ἀρχιερεὺς, ὅταν θείῳ θυσιαστηρίῳ παρίσταται. • Καὶ μὴ συσχηματίζεσθαι ν τῷ αἰῶνι τούτῳ, ἀλλὰ μεταμορφοῦσθαι ν' τῇ ἀνακαινώσει τοῦ νοὸς ὑμῶν.» Υποτίθεται ἡμῖν τρόπον, δι' οὗ δυνησι μεθα τὴν λογικὴν λατρείαν κατορθῶσαι· ὅς ἐστιν, care. 86 CAPUT XII. VERS. 1. Obsecro itaque vos, fratres, per miserationes Dei, ut exhibeatis corpora vestra hostiam viventem, sanctam, Deo placentem, rationalem cultum vestrum. › Postquam abunde satis de dogmatibus verba fecisset, deinceps ad morum præcepta pergit. Et cum ineffabilem Dei circa nos dispensationem et bonitatem ostendisset, obsecrat nos e per miserationes Dei, hoc est, ipsas miserationes internedias proponens, ut vel ipsas reveriti, nihil ipsis indignum præstemus. Quid autem obsecral? Ut exhibeamus corpora nostra, lioc est, ut ad bellum exponamus et tradamus. Sic enim vulgo dici solet: Imperator acies suas ad bellum exhibuit vel instruxit. Aut tanquam regi Deo de∙ bemus exhibere membra nostra probata et electa. Tales enim sunt qui imperatori sive militiæ præfeeto sistuntur. Insuper, hostiam viventem › eadem exhibeamus. Quando enim ea mortificaverimus, tunc vivimus secundum spiritum). Judaicum itaque sacrificium non est Deo gratum. ‹ Quis euim, › inquit, c exquisivit hæc de manibus vestris 1? Fidelium autem sacrificium, id est, rationalem cultum vehementer expetit Deus. ‹ Sacrifica enimı Deo, o inquit, c sacrificium laudis: et, Sacrificium laudis glorificabit me ".» Rationalis autem cultus est, non solum qui verbis ad Deum factis præstatur, verum etiam vita est et conversatio secundum Christum et quando nullus irrationalis affectus in nobis regnat, sed ratio omnia gubernat; et tanquam pontifex quisque suiipsius factus fuerit, interiorem malitiam jugulans, seque existimans semper coram Deo stare, ac in omni opere et verbo instar pontificis divinæ aræ assistentis perhorrescens. VERS. 2.. Et ne configuremini huic sæculo, sed transformemini per renovationem mentis vestræ. ▸ Modum nobis proponit, quo rationalem cultum vel servitutem perficere queamus: qui est, si non ἐὰν μὴ συσχηματιζώμεθα τῷ αἰῶνι τούτῳ. Οὐδὲν η configuremur sæculo huic. Nihil enim habet vel γὰρ ἔχει ἐστὸς καὶ βέβαιον, ἀλλὰ πάντα πρόσκαιρα, καὶ σχῆμα μόνον ἔχοντα, οὐχ ὑπόστασίν τινα καὶ οὐσίαν μόνιμον. Μὴ οὖν, φησίν, ἐξομοιοῦσθε καὶ ὑμεῖς τούτῳ τῷ αἰῶνι ἀνυποστάτῳ· τουτέστι, Μὴ φρονεῖτε τὰ τούτου, ἀλλὰ μεταμορφοῦσθε τῇ ἀνακαι νώσει τοῦ νοὸς ὑμῶν, τουτέστιν, ἀεὶ ἀνακαίνου σεαυ· τόν. Ημαρτες; ἐπαλαίωσάς σου την ψυχήν. Ανα καινίσθητι πάλιν. Κατώρθωσάς τι μικρόν; σπούδασον καὶ μεῖζον κατορθώσαι, καὶ γέγονας καινός, ἀεὶ ἐπὶ τὸ κρεῖττον μεταμορφούμενος. Ορα δὲ, πῶς ἐπὶ μὲν τοῦ κόσμου σχῆμα ὠνόμασε, διὰ τὸ εὐδιάλυτον ■ Psal. XLIX, 14. 1 Isa. 1, 12. stabile vel firmu, sed omnia sunt temporaria et figuram tantum habentia, non subsistentiam quamdam, et substantiam firmam seu permanentem. Ne itaque, inquit, assimilemini et vos huic seculo inconstanti: hoc est, Ne cogitate, neque sapite que sunt hujus, Sed transformemini per renovationem mentis vestræ, hoc est, Nunquam non teipsum innova. Peccasti? animam tuam veterem reddidisti: innovare rursus. Correxisti mores tuos paululum? conare magis magisque emendare, faclusque es novus, in melius semper transformatos, Varia lectiones. ἐν τῷ Θεῷ ο. 96 —τίζεσθε ο. Οι φούσθε οι

$99 σικὸν ἐχούσης κάλλος, καὶ οὐδὲν δεόμενον τῶν ἔξω - θεν σχημάτων καὶ καλλωπισμάτων. Ὁ μὲν γὰρ κό σμος σχηματίζεται, ὡς ἂν κλέψῃ ἡμᾶς· ἡ δὲ ἀρετὴν τὴν οἰκείαν μορφήν ἀσχημάτιστον ἐπιδείκνυται. Οφείλομεν οὖν ἀεὶ μεταμορφοῦσθαι κατ' ἀρετήν, ἀνακαινιζόμενοι καὶ ἀπὸ τοῦ κακοῦ εἰς τὸ καλὸν, καὶ ἀπὸ τῆς ἐλάττονος ἀρετῆς εἰς τὴν μείζονα. Vicle autem quomodo de mundo, Aguraun dixil, eo και πρόσκαιρον· ἐπὶ δὲ τῆς ἀρετῆς, μορφήν, ὡς φω quɔd nibil non sit in illo temporarium, et facile dissolubile: de virtute vero, 87 formam: ut quae raturalem pulchritudinem gerat, neque aliqua externarum figurarum ornamentorumve indigeal. Mundus enim ornatur, ut nos in fraudem inducat: virtus autem propriam suam formam absque fuco ostendit. Semper itaque transformari debemus secundum virtutem, innovarique a malo ad bonum, ẹt a minori virtute ad majorem. • Εἰς τὸ δοκιμάζειν ὑμᾶς τί τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγαθὸν, καὶ εὐάρεστον, καὶ τέλειον.» Εἰπὼν, ὅτι Ανανεοῦσθε ἀεὶ καινοὶ γενόμενοι [/. γιν. ]. λέγει νῦν, καὶ ποῦ ὠφέλιμος ἡ τοῦ νοὸς ἀνακαίνωσις· και φησιν, ὅτι ο Εἰς τὸ δοκιμάζειν ὑμᾶς, τουτέστι, διαγινώσκειν, ε τί τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ.» Ο μὲν γὰρ ἔχων τὸν νοῦν πεπαλαιωμένον, οὐκ οἶδε τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ· ὅπερ ἐστὶ τὸ ἐν ταπεινοφροσύνῃ ζῆν, καὶ πενίᾳ, καὶ πένθει, καὶ τοῖς ἄλλοις οἷς ἐνομοθέτησεν. Ο δὲ ἀνακαινισθεὶς τῷ πνεύματι, οὗτος οἶδε τί τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ, οὐχ οἷον οἱ Ἰουδαῖοι ᾔδεσαν, του νόμου ἐξεχόμενοι. Καὶ ὁ νόμος μὲν γὰρ θέλημα ἦν Θεοῦ, ἀλλ' οὐκ εὐάρεστον, οὐδὲ τέλειον. Οὐ γὰρ προηγουμένως ἐδόθη, ἀλλὰ διὰ τὴν ἀσθένειαν αὐτῶν 88 συνεχωρήθη. Τέλειον δὲ καὶ εὐάρεστον ἡ Νέα Δια θήκη. Δύναται δὲ, καὶ κατὰ τὸν μέγαν Βασίλειον οὕτως ἐκλαβέσθαι· Πολλὰ θέλει ὁ Θεὸς, τὰ μὲν πρὸς εὐεργεσίαν ἡμῶν· ἃ καὶ ἀγαθὰ λέγονται, ὡς ἀγαθότητος γέμοντα· τὰ δὲ, διὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν θέλει ὀργιζόμενος· ἃ καὶ κακὰ λέγονται, ὡς κάκωσιν ἐμποιοῦντα, καίτοι καὶ τούτων τὸ τέλος ἀγαθόν. Τὰ τοίνυν ἀγαθὰ τοῦ Θεοῦ θελήματα μιμεῖσθαι ὀφεί λομεν· τὰ δὲ πρὸς κάκωσιν, οὐ πάντως. Οὐ γὰρ ὑπηρέται κακῶν ἡμεῖς, ἀλλ' αἱ πονηραὶ δυνάμεις. Πρῶτον οὖν σκόπει τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ, εἰ ἀγαθόν· εἶθ' ὅταν γνωρίσῃς, σκόπει, εἰ καὶ εὐάρεστον. Πολλά γὰρ ἀγαθὰ ὄντα, οὐκ εὐάρεστὰ εἰσιν, ἢ παρὰ τὸν και ρόν, ἢ παρὰ τὸ πρόσωπον. Οἷον, τὸ θυμιὰν τῷ Θεῷ, ἀγαθόν ἐστιν· ἀλλ' ὁ Ὀξίας ποιήσας, οὐκ εὐηρέστησε. Καὶ καλὸν ἦν, τὸ τοῖς μαθηταῖς τὰ μυστήρια πιστευθῆναι· ἀλλὰ πρὸ καιροῦ, οὐκ εὐάρεστον. «Ο γὰρ δύνασθε, ο φησί, «νῦν οὐ βαστάζειν.» Ὅταν δὲ καὶ ἀγαθὸν καὶ εὐάρεστον ᾖ, σπούδασον ἵνα καὶ τέ λειον καὶ ἀνελλιπές ᾖ, οὕτω γινόμενον ὡς ἀπαιτεῖται, καὶ μὴ κολοβῶς. Οἷον, δεῖ μεταδιδόναι ἐν ἁπλότητι, τουτέστι, μετὰ δαψιλείας· ἐὰν οὖν μετὰ φειδωλίας γίνεται, οὐ τὸ τέλειον μέτρον ἔσχεν ἡ μετάδοσις. • Ut probetis vos quæ, sit voluntas Dei bona, et bene placens et perfecta. › Quia dixerat, Innovemini sen per, novi facti: jam exponit, ad quid unilis sit isthæc mentis innovatio: nimirum ad hoc, • Ut probetis, › hoc est, ut dignoscatis ‹ quæ sit voluntas Dei. › Cui enim est inveterata mens, non novit quae sit voluntas Dei: quæ est, in humili afeĉtu vivere et in paupertate et luctu aliisque rebus de quibus lege cautum est. Innovatus autem spiritu, iș novit quæ sit voluntas Dei, non perinde ac Judæi norant, lege detenti. Siquidem et lex Dei voluntas erat, sed non beneplacens neque perfecta. Non enim primario et præcipue lata erat, sed propter illorum imbecillitatem concessa est. Perfeeta autein voluptas et beneplacens, est Novum Testamentum. Potes autem juxta Magni Basilii sententiain sic etiam accipere: Multa vult Deus, alia quidem ad beneficentiam nostram quæ bona etiașo dicuntur, ceu bonitate referta: alia vero vult, propler peccata nostra iratus quæ et mala dicuntur, G ut quæ nos affligant, etiamsi et horum finis bomus est. Bonas igitur Dei voluntates nos imitari debemus: Quæ autem ad afflictionem spectant, non omnino. Non enim ministri malorum nos sumus, sed pravæ potestates. Primum igitur considera voluntatem Dei, num bona sit: deinde ubi agnoveris, contemplare num sit etiam beneplacens. Nam multa bona sunt, quæ neque grata sunt, neque Deo placentia, temporis videlicet seu personæ causa veluti, Deo incensum adolere bonum est: at istud cum Ozias faceret, displicuit Deo n. Ει bonum erat discipulis in arcanis mysteriis institui; sed ante tempus, non beneplacens. Non enim, › inquit, ‹ potestis portare modo °. › Cum autem et bonum et beneplacens fuerit, dato operam ut et perfectum sit et indeficiens, ita factum uli exigitur, non curtum et mutilum: exempli gratia, oportet impertiri in simplicitate, hoc est, cum liberalitate: sin parce flat, non habuit perfectam ista commu̟- nicatio mensuram. VER:. 3. «Duo enim per gratiam Dei que dala est mihi, cuilibet qui est inter vos, non ultra quam oportet sapere. Ceu humilia perpetuo spirans Paulus, nusquam se fide dignum jactal; sed alias miserationes Dei, alias vero gratiam pediatrices proponit. Non meum, inquit, sermonem 88 dico, » [[ Paral. xxvi, 16. • Joan. xvi, 12. 98 ἐκείνων Ο. το ἄρτιο. 4 Λέγω γὰρ διὰ τῆς χάριτος τοῦ Θεοῦ τῆς δοθείσης μοι, παντὶ τῷ ὄντι ἐν ὑμῖν, μὴ ὑπερφρονείν παρ' δ δεῖ φρονεΐν.» Ὡς ταπεινόφρων ὁ Παῦλος, οὐδαμοῦ ἀξιόπιστον ἑαυτόν φησιν, ἀλλὰ ποτὲ μὲν, τοὺς οἰκ τιρμούς τοῦ Θεοῦ, ποτὲ δὲ, τὴν χάριν μεσίτας προ βάλλεται. Οὐκ ἐμὸν λόγον λέγων [γ. λέγω], φησίν, Varia lectior...

- CAP. XII. ἀλλὰ τὸν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, ἂν ἡ χάρις αὐτοῦ ἐνέπνευσέ sed eum quem a Deo accepi, quem gratia ipsius μοι. Παντὶ δὲ λέγει ', καὶ ἰδιώτῃ, καὶ ἄρχοντι, «Μη ὑπερφρονεῖν παρ' δ δεῖ φρονεῖν· περὶ τῆς ταπεινοφροσύνης διαλεγόμενος πρῶτον, ὥσπερ καὶ ὁ Κύ ρως, ἀπ' αὐτῆς ἤρξατο· «Μακάριοι οι πτωχοὶ τῷ πνεύματι. ν Ο δὲ λέγει, τοιοῦτόν ἐστι· Δεῖ μὲν φρο νεῖν, τουτέστιν, ὑψηλὸν λογισμὸν ἔχειν, ἀλλὰ πρὸς τὸ φρονεῖν τὰ οὐράνια, καὶ ὑπερκεῖσθαι τῶν γεηρῶν, οὐχὶ πρὸς τὸ τῶν ὁμογενῶν κατεπαίρεσθαι· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ ὑπερφρονείν. • ᾿Αλλὰ φρονεῖν εἰς τὸ σωφρονεῖν.» Ελάβομεν γὰρ φρόνησιν, οὐχ ἵνα εἰς ἀπόνοιαν αὐτῇ χρησώμεθα, ἀλλ᾽ ἵνα εἰς σωφροσύνην, τουτέστιν, εἰς ταπεινοφροσύνην. Οὕτω δὲ εἶπεν, ἵνα δείξῃ, ὅτι ὁ μὴ τα πεινοφρονῶν, παραπαίει καὶ ἐξέστηκε τῶν ἰδίων λογισμῶν· ὁ δὲ ταπεινοφρονῶν, σώας ἔχει τὰς φρένας· καὶ διὰ τοῦτο λέγεται σωφρονεῖν, • Εκάστῳ ὡς ὁ Θεὸς ἐμέρισε μέτρον πίστεως.» Εἰπὼν, ὅτι δεῖ ἡμᾶς μὴ ὑπερφρονεῖν, ἀλλὰ σωφρονεῖν, νῦν λέγει, πῶς δεῖ σωφρονεῖν· καί φησιν, ὅτι οὕτω δεῖ σωφρονεῖν, ὡς λογιζομένους, ὅτι ἑκάστῳ ἐμέρισεν ὁ Θεὸς μέτρον πίστεως. Ἐπειδὴ γὰρ τὰ χαρίσματα μᾶλλον εἰς ἀπόνοιαν ἐπῆρε τοὺς πολλοὺς, δι' αὐτὸ τοῦτο, φησί, δεῖ σωφρονεῖν, διότι ὁ Θεὸς ἐμέρισεν ἑκάστῳ τὸ μέτρον τῆς πίστεως. Μὴ γὰρ σὺν κατόρθωμα τοῦτο, ἀλλὰ χάρισμά ἐστι θεῖον· κἂν μέγα, κἂν μικρον, ὁ Θεὸς τοῦτο δέδωκε. Πίστιν δὲ ἐνταῦθα τὸ χάρισμα λέγει, ἐν ᾧ ἐθαυματούργουν. Η γὰρ πίστις διττή· ἡ μὲν ἡμῶν, ὡς τὸ «Ἡ πίσ στις σου σέσωκέ σε, ἡ δὲ Θεοῦ δῶρον, δι' ἧς καὶ θαύματα γίνονται, ὡς τὸ, ο Ἐὰν ἔχητε πίστιν ὡς κόκκον σινάπεως, ἐρεῖτε τῷ ὄρει τούτῳ, Μετάβηθι ἐντεῦθεν ἐκεῖ, καὶ μεταβήσεται. • Καθάπερ γὰρ ἐν ἑνὶ σώματι πολλὰ μέλη ἔχομεν, πάντα δὲ τὰ μέλη οὐ τὴν αὐτὴν ἔχει πρᾶξιν· οὕτω καὶ οἱ πολλοὶ, ἐν σῶμά ἐσμεν ἐν Χριστῷ· ὁ δὲ καθείς [vulg. καθ' εἷς], ἀλλήλων μέλη.» Τῷ τοῦ σώματος καὶ τῶν μελῶν ὑποδείγματι, τὸ μέγα τῆς ὑπερφροσύνης έπαρμα καθαιρεῖ. Ωσπερ γὰρ τὸ σῶμα ἐν μέν ἐστι, διάφορα δὲ μέλη ἔχει, διαφόρους πράξεις ένεργοῦντα· οὕτω καὶ οἱ πιστοὶ, ἓν σῶμά ἐσμεν εν Χριστῷ, ὡς ἐν κεφαλῇ συνιστάμενον, καὶ ὁ καθεῖς, ἀλ λήλων μέλη· οὐχ ὁ μικρὸς μόνον τοῦ μεγάλου, ἀλλὰ καὶ ὁ μέγας τοῦ μικροῦ. Μή τοίνυν ἀλλήλων κατα επαίρεσθε· χρήζετε γὰρ, ὡς καὶ τὰ μέλη, ἀλλήλων. inspiravit mihi. Cuilibet autem hic verba facit, et privato et magistratum gerenti, «Non sapere ultra quam oporteat: › de humilitate primum dissereus, sicut et Dominus ab ipsa etiam orsus est: ‹ Beati pauperes spiritu P.. Quod autem ait, est lujnsmodi: Oportet quidem sapere, hoc est, altam cogilationem habere, sed ita, ut coelestes res adfeclemus, atque super terrestria elevemur, nðu ut contra fratres et proximos efferamur; hoc enim est sapere ultra quam oportet. Accepimus en.m • Sed sapere ad sobrietatem. sapientiam non ut ad arrogantiam abutamur ea, seul ad sobrietatem et moderationem, boc est, ad humilitatem. Hæc ita locutus est, ut ostenderet eum qui non humiliter, sed arroganter se gesserit, et impegisse et excidisse a propriis cogitationibus, flumilis autem, incolumes salvosque sensus habet: propterea dicitur esse sobrius. • Unicuique sicut Deus partitus est mensuram fidei. Cum dixisset nos non oportere superbire. sed modestos esse et humiles, nunc ostendit qua ratione sobrios esse oporteat, inquiens, ita sobrios esse oportere, reputantes nempe, quod cuique Deus partitus est mensuram fidei. Quandoquidem enim dona illa complures in arrogantiam efferebant, Propter hoc ipsum, inquit, modeste sentire oportet, quod Deus unicuique fidei mensuram partitus sit. Non enim tua virtus isthæc, neque tuum opus est, sed divinum donum: sive magnum sive exiguum fuerit, Deus certe hoc impertiit. Fidem autem lic donum appellat, quo miracula perficiebant. Fides enim duplex est: altera nostra, ut, ‹ Fides tua te servavit 9: › altera vero donum Dei, per quam nɔiracula fiunt, ut cum ait Christus: Si habueritis fidem sicut granum sinapis, dicetis monti huic: Transfer te line illo, et transferetur r., VERS. 4, 5. • Sicut enim in uno corpore mulla membra habemus, omnia autem membra non eumdem habent actum: ita et multi unum corpus sumus in Christo, singuli autem, alter alterius membra. Corporis et membrorum exemplo ingentem superbia elationem tollit. Ut enim corpus unum quidem est, diversa vero membra habet differentes actiones exercentia: sic et nos fideles unum sumus in Christo, ceu in capite, corpus constitutum, atque inter nos mutuo alter alterius sumus membra: non minor tantummodo majoris, sed major etiam minoris. Ne igitur inter vos alter adversus alterum efferamini: egetis enim, membroruin instar, mutua vestra opera. VERS. 6. Habentes autem dona, secundum gratiam quæ data est nobis, varia, sive prophetiam secundum rationem fidei.» Non 89 dixit, dona majora aut minora babentes, sed, • Diversa: ut su- • Εχοντες δὲ τὰ χαρίσματα κατὰ τὴν χάριν τὴν δου θεῖσαν ἡμῖν διάφορα, είτε προφητείαν, κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς πίστεως.» Οὐκ εἶπεν, ὅτι Μείζονα καὶ ἐλάτο τονα ἔχοντες, ἀλλὰ, «Διάφορα· ο ἵνα καταστείλῃ τοὺς q Matth. x, 22. r. Malth. ΕΤΗ, 19 Varia lectiones. P Malth. v, 8 λόγῳ πο

50% perbos vel eo ipso nomine comprimat: neque Vir- έπαιρομένους καὶ ἐξ αὐτοῦ τοῦ ὀνόματος· καὶ οὐν tutes dixit, sed, e Dona.» Dei enim, inquit, donum est, non tuum opus, quod accepisti: et gratia est quæ istud tibi dat. Ut igitur elatos dejiciat, hac a Deo donari afirinal, charismata ca nomi nans. Ut autem segnes et ignavos excitet, iterum ostendit quod et nos aliquid contribuimus ut accipiamus dona, c Sive prophetian, inquiens, • ad analogiain fidei.» Etsi enim gratia est, non tamen simpliciter effunditur; sed quatenus invenerit vas fidei sibi oblatum, eatenus influit. Prophietiæ autem primum meminit, citra ullum forsan discrimen istud faciens, vel fortasse quia propter eam nonnulli vulgo extollebantur. Porro si extolle - bantur, cur non privavit eos Deus eo dono? Propter populi commoditatem, utque erudiat nos, ne condemnemus charismata habentes, etiamsi peccave. rint. Si enim ego non denudo aut privo gratia mea. (inquit Deus ), tu quis es qui ipsum vilipendis? Est VERS. 7. Sive ministerium, in ministerio. sanc et specialis curæ ac gubernationis donum, ministerium, qualis erat septem diaconorum functio. Intelliges tamen generaliter omne opus spirituale per ministerium. Ait ergo: Si quis functionem quampiam nactus est, in ca functione perseverel (necessum est enim sententia huic apponere, μενέτω, id est, maneat sive perseveret), neque aliquid ultra quærat, neque adversus alium extollatur, sed maneat contentus eo quod accepit. • Sive qui docet, in doctrina.. Si ministerium universaliter accipias, audi deinceps ejus specics connumeratas: sin vero particulare ministerium intelligas, observa quomodo prius illius memineri', licet inferius sit, ac doctrinam, cum tamen major sit, secundo loco posuerit, indiscriminatum ordinem ostendens, erudiensque nos ex ipso ordine, non inflari debere, neque de iis quæ majora videntur. efferri. VERS. 3. c Sive qui exhortatur, in exhortatione. Est et ipsa quoque exhortatio, doctrinæ species. Doctrina enim dicitur simpliciter, de quavis re pro. posita disputatio: exhortatio autem sive consolatio speciatim, quando quispiam mentibus moerore vel iracundia perturbatis mitigationen et quietem indu - cit per sermonei. Proinde qui adhortatur vel consolatur, inquit, in exhortatione sive consolatione mancat, opus suum exercens, nec contra alium clatus. • Qui tribuit, in simplicitate: qui præest in sollicitudine. Cum de doctrina et exhortatione, quæ sunt animarum praefectura, 90 verba fecisset, nunc de corporis rebus loquitur: hæc enim secundo loco habentur. Simplicitatem autem, ipsam liberalitatem dicit. Oportet igitur dare cum liberalitate et copia. Mulla enim virtus permanere potest, si convenienti Κατορθώματα, ἀλλὰ, ο Χαρίσματα.» Θεοῦ γάρ, φησίν, ἔστι χάρισμα, οὐ σὸν κατόρθωμα, ὁ ἔλαβες· καὶ χάρις ἐστὶν ἡ δοῦσά σοι τοῦτο. Ἵνα μὲν οὖν καταστείλῃ τοὺς ἐπαιρομένους, παρά Θεοῦ δίδοσθαι ταῦτα λέγει, καὶ χαρίσματα ὀνομάζει· ἵνα δὲ διεγείρῃ τοὺς ῥᾳθύμους, πάλιν δείκνυσιν ὅτι καὶ ἡμεῖς συνεισφέρομέν τι εἰς τὸ λαβεῖν τὰ χαρίσματα· καί φησιν, ὅτι • Είτε προφητείαν, κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς πιο στεως.» Εἰ γὰρ καὶ χάρις ἐστὶν, ἀλλ᾽ οὐχ ἁπλῶς ἐκχεῖται, ἀλλ' ὅσον ἂν εὔρῃ σκεῦος πίστεως αὐτῇ προσενεχθέν, τοσοῦτον ἐπιῤῥεῖ. Πρῶτον δὲ " τῆς προφητείας ἐμνήσθη, τάχα μὲν καὶ ἀδιαφόρως τοῦτο ποιήσας, ἴσως δὲ καὶ διότι τυχὸν ἐπὶ ταύτῃ ἦσάν τινες ἐπαιρόμενοι. Καὶ εἰ ἐπήροντο, πῶς ὁ θεὸς οὐκ ἑστέρει αὐτοὺς τοῦ χαρίσματος; Διὰ τὴν ὠφέλειαν τοῦ λαοῦ, καὶ ἵνα παιδεύσῃ ἡμᾶς μὴ κατακρίνειν τοὺς τὰ χαρίσματα ἔχοντας, κἂν ἁμαρτάνουσιν. Εἰ γὰρ ἐγὼ αὐτὸν οὐχ ἀπογυμνῶ τῆς χάριτός μου, τὰ εἰς εἶ ὁ τοῦτον ἐξουθενῶν; • Εἶτε διακονίαν, ἐν τῇ διακονίᾳ.» Εστι μὲν οὖν καὶ ἰδικῆς οἰκονομίας χάρισμα ή διακονία, ὡς ἡ τῶν ἑπτὰ διακόνων. Νοήσεις μέντοι καθολικῶς καὶ πᾶν ἔργον πνευματικὸν διακονίαν. Φησὶν οὖν Εἴ τινε διακονίαν τις ἔλαβεν, ἐν τῇ διακονίᾳ μενέτω ταύτῃ (δεῖ γὰρ προσθεῖναι τὸ, μενέτω), καὶ μὴ ζητείτω τι πλέον, μηδὲ κατεπαιρέσθω ἄλλου, ἀλλὰ μενέτω στέρ γων ὃ ἔλαβεν. • Εἴτε ὁ διδάσκων, ἐν τῇ διδασκαλίᾳ.» Ε. μὲν καθόλου την διακονίαν λάβης 3, δέξαι λοιπὸν καὶ τὰ ταύτης εἴδη καταριθμούμενα· εἰ δὲ τὴν ἰδικὴν διακονίαν, ὅρα, πῶς πρώτης ἐκείνης μνησθείς, καίτοι υποδεεστέρας οὔσης, τὴν διδασκαλίαν μείζονα ούσαν δευτέραν τέθεικεν, ἀδιάφορον τὴν τάξιν δεικνύς, καὶ παιδεύων ἐξ αὐτῆς τῆς τάξεως μὴ φυσᾶσθαι, μηδὲ ἐπαίρεσθαι ἐπὶ τοῖς δοκοῦσι μείζοσιν. • Είτε ὁ παρακαλῶν, ἐν τῇ παρακλήσει.» Και τοῦτο εἶδος διδασκαλίας, ἡ παράκλησις. Διδασκαλία μὲν γὰρ ἁπλῶς λέγεται, ἡ περὶ παντὸς τοῦ προτέ θέντος διάλεξις· παράκλησις δὲ ἰδικῶς, ὅταν τις ψυψαῖς τεταραγμέναις ἢ λύπῃ, ἢ θυμῷ, καταστολήν έμποιῇ διὰ τοῦ λόγου. Ο γοῦν παρακαλῶν, φησίν, ἐν τῇ παρακλήσει μενέτω, τὸ ἔργον μετιών, καὶ μὴ ἄλλου κατεπαιρόμενος. • Ο μεταδιδοὺς, ἐν ἁπλότητι· ὁ προϊστάμενος, ἐν σπουδῇ.» Μετὰ τὸ εἰπεῖν περὶ διδασκαλίας καὶ παρα κλήσεως, αἵτινές εἰσι τῶν ψυχῶν προστασία:, λέγει νῦν καὶ περὶ τῶν σωματικῶν· δεύτερα γὰρ ταῦτα, Απλότητα δὲ, τὴν δαψίλειαν φησι. Δεν γοῦν μετά δ ψιλείας διδόναι. Οὐδεμία γὰρ ἀρετὴ μένει ἀρετὴ, μὴ μετὰ τοῦ προσήκοντος τρόπος γινομένη. Καὶ αἱ παρ Varia lectiones. . μὲν ο. λάβοις ο. Η συναριθμούμενα 0.· στάσιν δεικνύων ο.

CAP. XII. θένο: γὰρ ἔλαιον εἶχον, ἀλλ' ἐπεὶ τὸ ἀρκοῦν οὐκ εἶ ratione non fat. Nam et virgines oleum habebant, χον, ἐξέπεσον· ὥσπερ οὖν καὶ ὁ προϊστάμενος ὀφεί λει σπουδαίως, καὶ οὐκ ἐῤῥᾳθυμημένως, τοῦτο μετα είναι. Προΐστασθαι δέ ἐστι τὸ βοηθεῖν καὶ διὰ ῥημάτων, καὶ διὰ τοῦ σώματος αὐτοῦ, τῷ βοηθείας δεομένῳ. Ἐπειδὴ γὰρ εἶπε περὶ μεταδόσεως χρημάτων, οὐ πάντες δὲ χρημάτων εὐποροῦσι, φησὶν ὅτι Προΐστασο ἄλλως, ὡς δύνασαι, καὶ βοήθει τοῖς χρήζουσιν, ἀλλ' ἐν σπουδῇ. «Ὁ ἐλεῶν, ἐν ἱλαρότητι. Εἶπεν ἀνωτέρω, ὅτι δεῖ μετὰ ἁπλότητος, ήτοι δαψιλείας μεταδιδόναι. Εἶτα, ἐπειδὴ πολλοὶ μὲν πολλὰ διδόασι, βεβιασμένως δὲ καὶ μετὰ λύπης, φησὶν ὅτι τῇ δαψιλείᾳ καὶ τὴν ἀλυπίαν * δεῖ προσεῖναι, μᾶλλον δὲ τὴν ἱλαρότητα, ήγουν φαιδρότητα. Χαίρειν γὰρ δεῖ, ὅτι λαμβάνεις ὀλίγου τιμήματος τὸν οὐρανόν. Νόει δέ μοι διαφορὰν τοῦ μεταδιδόντος καὶ ἐλεοῦντος· ὅτι ὁ μὲν μεταδιδοὺς, παρ' ἄλλου λαμβάνων, μετοχετεύει τὴν δόσιν· ὁ δὲ ἐλεῶν, παρ' ἑαυτοῦ ἀναλίσκει. «Ἡ ἀγάπη ἀνυπόκριτος. ο Δείκνυσι πῶς ἂν τὰ προειρημένα πάντα ο κατορθωθείη, καί φησιν, ὅτι Ἡ ἀγάπη ἔστω ἀνυπόκριτος. Τότε γάρ ἐστιν ἡ ἀγά πη, καὶ πάντα κατορθωθήσεται ῥᾳδίως. Καὶ ὁ ἐλεῶν γὰρ Ιλαρῶς ἐλεήσει, διδοὺς τῷ πλησίον * ὡς ἑαυτῷ· καὶ ὁ προϊστάμενος, σπουδαίως προστήσεται, ὡς ὑπὲρ ἑαυτοῦ ἀγωνιζόμενος τοῦ πλησίον, καὶ πάντα 10 ὁμοίως. • Αποστυγοῦντες τὸ πονηρόν.» Εἶπε περὶ ἀγάπης. Ἐπεὶ δὲ ἔστιν ἀγάπη ἐπιβλαβής, ὡς ἡ τῶν ἐπὶ ληστείαις ὁμονοούντων, καὶ τῶν τοιούτων· διὰ τοῦτό φησιν· «Αποστυγοῦντες τὸ πονηρόν· ν τουτέστιν, Εκ ψυχῆς μισοῦντες. Η γάρ, «Απὸ, η πρόθεσις, τὸ ἐπιτεταμένον μίσος, καὶ τὸ ἀπὸ καρδίας ἐμφαίνει. Ἐπειδὴ γὰρ πολλοί εἰσι μὴ πράττοντες μὲν τὰ κακὰ, ὅμως μέντοι τὴν ἐπιθυμίαν αὐτῶν ἔχοντες· φησὶν, ὅτι τὸ ἀπὸ καρδίας μῖσος πρὸς τὴν κακίαν ἀπαιτῶ, ἵνα καὶ ἡ ψυχὴ καθαρεύοι. Μὴ οὖν ἐπειδὴ εἶπον, • Αγαπᾶτε ἀλλήλους, ο νομίσητέ με διεγείρειν ὑμᾶς, ἵνα καὶ εἰς τὸ πονηρὸν συμπράττητε ἀλλήλοις· ἀλλὰ τοὐναντίον μᾶλλον, ἀλλοτριοῦσθαι βούλομαι ὑμᾶς, οὐ μόνον τῆς πράξεως τῆς πονηρᾶς, ἀλλὰ καὶ τῆς κατὰ ψυχὴν πρὸς αὐτὴν διαθέσεως. • Κολλώμενοι τῷ ἀγαθῷ.» Οὐκ ἀρκεῖ ἡ τοῦ και κοῦ ἀποφυγή, ἀλλὰ δεῖ προσεῖναι καὶ τὴν τῆς ἀρε τῆς ἐργασίαν· διὸ εἶπε· «Κολλώμενοι τῷ ἀγαθῷ·, τουτέστι, διάθεσιν πρὸς αὐτὸ ἀγαπητικὴν ἔχοντες. Οὕτω καὶ ὁ Θεὸς συνάπτων οἰκειότερον τὸν ἄνδρα τῇ γυναικί, ἔλεγε·. Προσκολληθήσεται πρὸς τὴν γυναῖκα.» • Τῇ φιλαδελφίᾳ εἰς ἀλλήλους φιλόστοργοι.» Παρήνεσα ὑμῖν, φησὶν, ἀγαπᾷν, καὶ εἰκότως ὀφε!- sed quia oleum istul non sufficiebat, exciderunt. Qui præsidet igitur, sedulo debet hic quoque et haudquaquam segniter hoc transigere. Præesse autem est, verbis et corpore auxiliari ei qui auxilio eget. Quia autem de largitione pecuniarum locutus erat, nec omnes abundant facultatibus, ait: Pricesto aliter, ut potes, ac adjuva egentes, verum sedulo et studiose. • Qui nuiseretur, in hilaritate.» Supra monuit, quod cum simplicitate, sive liberalitate, sit impertiendum: deinde, quia multi multa, inviti tamen et coacti cum morore quopiam largiuntur, subdit: Oportet ut liberalitas fiat sine tristitia, vel potius ut ei adsit hilaritas, sive alacritas. Gaudere eninı te convenit, quod pro exiguo pretio coelum accipias. Intelliges autem discrimen impertientis et miserentis. Nam impertiens, ab alio accipiens, domun transfert: qui vero miseretur, a seipso insumit, sive de suo tribuit. VERS. 9. • Dilectio sine simulatione. Quanam ratione prædicta omnia compleantur perficianturque monstrat, inquiens: Charitas non sit simulata. Tum enim vere est charitas, et cuncta facile perſicientur. Etenim qui miseretur, hilariter miserebitur, impertiens proximo suo tanquam sibi ipsi. Deinde qui præest, sedulo præcerit, pro proximo suo perinde ac pro se ipso certans, et omnia pari diligentia persequetur. • Olio prosequentes quod malum est. De charitate verba fecit. At quoniam est charitas quæ damnum inferat, cujusmodi est illa, quæ cum prædonibus de latrociniis convenientibus intercedit, et in similibus: eam ob rem subjicit, «Odio prosequentes nulum, s lioc est: Ex animo odio habentes. Præpositio enim ἀπὸ, intensum et vehemens odium significat, et quo.l ex imo corde proficiscatur. Cum enim non pauci sint scelus opere quidem non patrantes, ejus tamen cupiditate flagrantes, Odium, inquit, mali omniumque vitiorum ex corde postulo, ut vel ipsa anima sit pura. Ne igitur, cum dixi ", ‹ Diligite vos mutuo,» existimetis excitare me vos, ut ad malum adeoque flagitia committenda alter alterum adjuvetis; sed multo magis e diverso, vos alienissimos esse volo, nedum a pravo opere, verumetiam ab omni cordis propensione erga ipsum. ‹ Agglutinati bono. Non sufficit a sceleribus declinare, nisi ct virtutis actio 91 praesto fuerit; eam ob rem dixit, ο Agglutinati bono,» hoc es', affectum charitatis erga ipsum habentes. Hunc ad modum Deus maritum uxori familiarius copulans, ‹ Agglutinabitur, inquit, «uxori suæ. › VERS. 10. • Fraterna charitate ergo vos multo affecti.» Adhortatus sum vos, inquit, ut diligatis, s 1 Petr. 1, 12. Varia lectiones. τὸ ἀλύπως ο. ' νοήσεις δὲ καὶ ο. • πάντως Ο. · τὸν πλοῦτον Ο. 10 πάντες Οι

atque istud merito facere debetis: fratres enim & λετε τοῦτο ποιεῖν· ἀδελφοὶ γάρ ἐστε ἐν μια μήτρα estis, iu mua marries, nempe baptismaris fonte generati. Æquum igitur est, ut vos mutuo amore diligatis. Fraternitas enim ex amicitia nobilior notiorque evadit, et amicitia ex fraternitate profluit et continetur. • Honore vos mutuo prævenientes. › Qui fraterna charitas perseveret, disserit; ex mutuo nimirum honore quo alius alium antevertit. Hoc enim est prævenire, dum alius alium mutuo honore antevertit. VERS. 11. c Stadio non pigri. Quia plerique honorare et diligere videntur quoad animum, ma‍ mum autem interim non porrigunt, ait: Necesse est vos mutuo praesse, et aliorum curam gerere, atqfure conari, sicuti par est, ut et per opera succurratis. • Spiritu ferventes.» Perinde quasi dixerit aliquis: Quf fiet ut studio pigri non simus? ait: Si spiritu ferveamus, hoc est, si fuerimus excitati et calidi. Porro illud etiam observa, quod postquam multas virtutis species recensuerit, tunc istud subjunxerit, «Spiritu ferventes. Qui enim jam conmemorata peregerit, is et Spiritus gratiam attrahit, ab eoque inflammatus fervet. Domino servientes. Cum fratrum amator fueris, cum dilectionem habueris, idque genus alia quæ paulo ante commemorata sunt, tum servis Domino. In seipsum enim transfert quæcunque fratri tuo praestiteris. VERS. 12. • Spe gaudentes.» Quia magna quædam factuque difficilia postulavit, jam nunc ostendit quomoulo ista facile præstari possint, nimirum si spei cooperemur. Spes enfi fortiorem efficit animam, et confidentiorem adversus pericula. ‹ In tribulatione patientes. › Quia spes futurorum est, Etiam in præsenti, inquit, tempore multum percipies boni, nimirum ut tolerans et probatus reddaris ex amictionum patientia. • In oratione perseverantes. › Ingens et istud est auxilium ad prædicta omnia perficienda, ipsa videlicet oratio. Nec dixit simpliciter, Orantes, sed • Perseverantes.: Etsi enim nihil statim accipias, persevera, et perficies quod cupis. VERS. 13. Necessitatibus sanctorum communicaples, 92 Cum in superioribus diceret, «Qui miseretur in hilaritate,» omnibus simpliciter manum aperuit; hic vero de cleemosyna in fideles conferenda loquitur: hos enim sanctos nominat. Nec dixit, Exhibete illorum necessitatibus, verum, ‹ Communicate, › subindicans, quod ea res sit veluti mercatus et commune lucrum. Τu enim pecunias quidem largiris, ili vero cœlum tibi referunt. Nec dixit, Sumptibus et luxui sanctorum, seul,. NecesΗ στέργειν ο. Με στέργεται α. τερικὸν καὶ φρόνιμον α. τῇ κολυμβήθρα γεννηθέντες. Δίκαιοι οὖν ἂν εἴητε στέργοντες " τὴν πρὸς ἀλλήλους φιλίαν. Καὶ ἡ ἀδελ φότης γὰρ ἐκ τῆς φιλίας γνωριμωτέρα γίνεται, καὶ ἡ φιλία ἐκ τῆς ἀδελφότητος γίνεται " καὶ συγκρα τείται. • Τῇ τιμῇ ἀλλήλους προηγούμενοι.» Λέγει, πῶς ἂν διαμείνῃ ἡ φιλαδελφία, ὅτι ἐκ τοῦ τιμὴν ἀλλήλους, καὶ προφθάνειν ἕτερον τὸν ἕτερον. Τοῦτο γάρ ἐστι τὸ προηγεῖσθαι, τὸ προλαμβάνειν ἀλλήλους ἐν τῷ ἀλλήλους τιμήν. • Τῇ σπουδῇ μὴ ὀκνηροί.. Ἐπειδὴ πολλοὶ τιμᾶν μὲν δοκοῦσι καὶ ἀγαπῶν κατὰ διάνοιαν, οὐκ ὀρέγουσι δὲ χεῖρα· φησίν, ὅτι δεῖ καὶ προΐστασθαι ἀλλήλων, καὶ σπουδάζειν ὡς δεῖ, 1 εἰς τὸ καὶ δι᾿ ἔργων βοη θεῖν. • Τῷ Πνεύματι ζέοντες. • Ωσπερ τινὸς εἰπόντος· Καὶ πῶς ἂν γενοίμεθα τῇ σπουδῇ μὴ ἐκνηροί; εἶπεν· Ἐὰν τῷ Πνεύματι ζέωμεν· τουτέστιν, Ἐὰν ὦμεν δι εγηγερμένοι καὶ θερμοί. Ορα δὲ καὶ τοῦτο, ὅπως 16 μετὰ τὰ πολλὰ εἰπεῖν τῆς ἀρετῆ; εἴδη, τότε εἶπε· «Τῷ Πνεύματι ζέοντες.» Ο γὰρ τὰ προειρημένα κατορθώσας, ἐκεῖνος ἐπισπᾶται καὶ τὴν τοῦ Πνεύ ματος χάριν, καὶ πυρούμενος ὑπὸ τούτου ζέει. • Τῷ Κυρίῳ δουλεύοντες.» Οταν φιλάδελφος εξ 18, ὅταν τὴν ἀγάπην ἔχῃς, καὶ τὰ ἄλλα & προείρηται, τότε δουλεύεις 16 τῷ Κυρίῳ. Εἰς ἑαυτὸν γὰρ ἀναδέ χεται, ὅσα ποιεῖς τῷ ἀδελφῷ. • Τῇ ἐλπίδι χαίροντες. • Ἐπειδὴ μεγάλα τινὰ καὶ δυσκατόρθωτα ἀπῄτησε, λέγει νῦν, καὶ πῶς ῥᾳδίως κατορθωθήσεται· ἐὰν τῇ ἐλπίδι συνεργώμεθα. Η γὰρ ἐλπὶς ἀνδρειοτέραν ἐργάζεται τὴν ψυχὴν, καὶ πρὸς κινδύνους θα επλεωτέραν. • Τῇ θλίψει ὑπομένοντες.» Ἐπειδὴ ἡ ἐλπὶς τῶν μελλόντων ἐστί, φησίν, ὅτι καὶ ἐν τῷ παρόντι και ρῷ μέγα καρπώσῃ καλὸν, τὸ καὶ καρτερικὸς καὶ δόκιμος " γίνεσθαι ἀπὸ τῆς ἐν θλίψεσιν ὑπομο νῆς. • Τῇ προσευχῇ 10 προσκαρτερούντες. ο Μέγα γὰρ τοῦτο βοήθημα πρὸς τὸ κατορθοῦν τὰ προειρημένα πάντα, ἡ προσευχή, φημί. Καὶ οὐκ εἶπεν ἁπλῶς, Προσευχόμενοι, ἀλλὰ, ο Προσκαρτεροῦντες· κἂν γὰρ μηδὲν λαμβάνῃς ἐκ τοῦ παραχρῆμα, προσκαρτέρει, καὶ ἀνύσεις ὃ βούλει. • Ταῖς χρείαις τῶν ἁγίων κοινωνοῦντες.» Α:ω μὲν εἰπὼν, «Ὁ ἐλεῶν, ἐν ἱλαρότητι, ο πᾶσιν ἁπλῶς τὴν χεῖρα ἀνέῳξε 10. νῦν δὲ περὶ τῆς εἰς τοὺς πι στοὺς ἐλεημοσύνης λέγει· τούτους γὰρ ἁγίους και λεῖ. Καὶ οὐκ εἶπε, Παρέχετε ταῖς χρείαις αὐτῶν, ἀλλὰ, ο Κοινωνεῖτε· ἡ δεικνύων, ὅτι ἐμπορία ἐστὶ τὸ πράγμα, καὶ κοινὴν τὸ κέρδος. Σὺ μὲν γὰρ χρήματα δίδως, ἐκεῖνοι δὲ τὸ ἀντεισφέρουσι τὸν οὐρανόν. Καὶ οὐκ εἶπε, Ταῖς πολυτελείαις τῶν ἁγίων, ἀλλά, «Ταῖς χρείαις, ο ἵνα δυσωπήσῃ. Πῶς γὰρ οὐκ ἀνήμεροι καὶ Varis lectiones. "' μὴ ὀκνοῦντας ο. · ἔτι 0. Τῇ προσευχή, φησί κ. 19 ώρεξε 0. 10 ic. της πο 16 δουλεύσεις 0. γαρ 20 ἐκεῖνοι δέ το: in.

EXPOSITIO IN EPIST. AD ROM. - CAP. XII. θηριώδεις, οἱ μηδὲ ἐν τοῖς χρειώδεσε καὶ ἀναγκαίοις sitatibus, ut exoret eos. Quomodo enim isti non βοηθοῦντες τοῖς ἁγίνης; • Την φιλοξενίαν διώκοντες.» Οὐκ είπε, Τὴν φιλοξενίαν μετιόντες, ἀλλὰ, ο Διώκοντες, παιδεύων ἡμᾶς μὴ ἀναμένειν τους δεομένους πότε πρὸς ἡμᾶς ἔλθωσιν, ἀλλὰ ἐπιτρέχειν ἡμᾶς, καὶ καταδιώκειν αὐτούς, ὡς ὁ ᾿Αβραάμ, ὡς ὁ Λώτ. • Εὐλογεῖτε τοὺς διώκοντας ὑμᾶς· εὐλογεῖτε, καὶ μὴ καταράσθε.» Μετὰ τὸ διδάξαι περὶ φιλαδελφίας καὶ τῆς πρὸς τοὺς οἰκείους ἀγάπης, λοιπὸν καὶ πρὸς τοὺς ἐχθροὺς ὅπως διακεισώμεθα, διατάττεται. Οὐκ εἶπε, Μή μνησικακεῖτε, μηδὲ ἀμύνεσθε, ἀλλ' ὅ πολλῷ μείζον, ο Εὐλογεῖτε. Προσέθηκε δὲ καὶ τὸ, ο Μή καταρᾶσθε·, ἵνα μὴ καὶ τοῦτο καὶ ἐκεῖνο ποιῶμεν. Ὁ μὲν γὰρ εὐλογῶν τοὺς ὑπὲρ Χριστοῦ αὐτὸν διώκοντας, δείκνυσιν, ὅτι χαίρει ὑπὲρ τοῦ φιλουμένου πάσχων· ὁ δὲ καταρώμενο, δείκνυσιν, ὅτι οὐ χαίρει ἐκ τούτου δὲ, ὅτι οὐδὲ φιλεῖ τὸν ὑπὲρ οὗ διώκεται. • Χαίρειν μετά χαιρόντων, καὶ κλαίειν μετά κλαιόντων.» Μεγάλης δεῖται ψυχῆς, τὸ οὐ μόνον μὴ φθονεῖν, ἀλλὰ καὶ συγχαίρειν τῷ χαίροντα. Δείκνυσι γὰρ τοῦτο εἰ ἐκ περιουσίας, φθόνου παντὸς ταύτην ἐλευθέραν· καὶ μεῖζόν ἐστι τοῦ κλαίειν μετὰ κλαιόντων. Τὸ γὰρ κλαίειν, καὶ ἡ φύσις αὐτὴ ὑποτίθησιν, εἰς συμπάθειαν ἕλκουσα. Αμφότερα τοίνυν ἡμᾶς παιδεύει, καὶ συμπάθειαν, καὶ ἄφθοναν διάθεσιν πρὸς σ πάντας, καὶ πρὸς αὐτοὺς τοὺς διώκοντας. • Τὸ αὐτὸ εἰς ἀλλήλους φρονοῦντες. • Πάλιν περὶ ταπεινοφροσύνης διαλέγεται· εἰκὸς γὰρ ὅτι ἐπεχωρίαζε τῇ πόλει, ὡς βασιλίδι, τὸ νόσημα τῆς ἀλαζονείας. Ο δὲ λέγει, τοιοῦτόν ἐστι· Μέγαν σεαυτὸν εἶκαι νομίζεις· οὐκοῦν καὶ τὸν ἀδελφὸν τοιοῦτον νό μιζε. Ταπεινὸν καὶ μικρὸν ἐκεῖνον ὑποπτεύεις οὐκοῦν καὶ περὶ σεαυτοῦ τὸ αὐτὸ ψηφίζου, καὶ πᾶσαν ἀνωμαλίαν οὕτω καταστελεῖς, καὶ οὐ βδελύξῃ ἐκεῖ νον, ὡς ὑπερέχων, ἀλλ' ὡς ἴσον τιμήσεις ὡς καὶ σε αυτήν. «Μὴ τὰ ὑψηλὰ φρονοῦντες, ἀλλὰ τοῖς ταπεινοῖς συναπαγόμενοι.» Πῶς ἂν κατορθωθείη τὸ προειρηimmuites et plane belluis similes, qui sanctis, in rebus ad usum et necessitatem spectantibus, non opitulantur. ‹ llospitalitatem sectantes. › Non dixit, Hospitalitatem aggredientes, sed Sectantes: erudiens nos, ne exspectemus tantisper dum ad nos miseri et egeni accesserint, verum ut accurramus nos ad ipsos, insequamurque eos, ut Abraham et Lol. VERS. 14. • Benedicite persequentibus vos: benedieit, et nolite maledicere.» Curs de fraterna charitatae dilectione erga amicos præcepta dedisset, deinceps instruit qualinam affectu erga bostes jule buti esse debeamus. Nec dixit, Ne revocetis ad memoriam veterem injuriam, nec vos ulciscamini, «ed quod paullo majus est, e Benedicite.» Additi autem, ο Ε' uolile maledicere, ut non hoc, sed illud faciamus. Qui enim benedicit iis qui ob Christi nomen persequnutur ipsum, iudicat lætari sese quod dilecti causa patiatur: qui vero exsecratur, ostendit sese nou læætari, et ex hoc quod neque eum diligit, cujus causa persecutionem sustinet. Vers. 15. ‹ Gandete cum gaudentibus, flete cum fentibus.» Magnum requirit animum, non solu: non invidere, sed congaudere eliam gau«lenti. 11dicat enim hoc animam prorsus ab ou:ni invidia liberam, et majus est quam flere cum fentibus: siquidem delum natura ipsa suppeditat, ad compassionem trabens. Utraque ergo nos docet, et com. passionem scilicet, et effectum invidia vacuum erga omnes, etiam erga ipsos persecutores. VERS. 16. e ldem erga vos mutuo sentientes. Rursus de humilitate disserit. Verisimile est euimn, quod urbi huic ceu imperatoria, proprius fuerit ostentationis arrogantiæque morbus. Quod anten dicit, est hujusmodi: Magnum teipsum esse arbitraris: proinde et fratrem talem tantumque reputa. Sin abjectum el exiguum ipsum existimas, de teipso idem sentias, atque ita omnem inæqualitatem tolles, neque abomineris illum, ceu sis eo præstantior; sed tanquam æqualem, et perinde ac te ipsum honore alicies. • Non alta sapientes, sed humilibus consentientes. Quomodo prædictum perfici queat, disce: μένον, μάνθανε· Ἐὰν μὴ τὰ ὑψηλὰ φρονῶμεν, ἀλλὰ ο Si non sublimia spiremus, 99 sed cum humilibus, τοῖς ταπεινοῖς, τουτέστι, τοῖς εὐτελέσι, τοῖς εὐκαταφρονήτοις συναπαγώμεθα, τουτέστι, συγκαταβαίνω μεν, συμπεριφερώμεθα. • Μη γίνεσθε φρόνιμοι παρ' ἑαυτοῖς, ο Τουτέστι, Μη νομίζετε ἀρκεῖν αὐτοὶ ἑαυτοῖς, καὶ μὴ δεῖσθαι ἑτέρου τοῦ συμβουλεύοντος, ἢ τὸ δέον ὑποθησομένου. Καὶ γὰρ καὶ Μωσῆς τῷ Θεῷ ὡμίλει, ἀλλ᾽ ἐδεήθη συμβούλου τοῦ πενθεροῦ. • Μηδενὶ κακὸν ἀντὶ κακοῦ ἀποδιδόντες.. Εἰ γὰρ ἕτερον ψέγεις ὡς κακὸν ποιήσαντα, τί λοιπὸν αὐτὸς κ hoc est, vilibus et contemptis, simul abducamur, μου est condescendamus, una circumferamur. Ne sitis prudentes apud vosmetipsos. › lloc est, ne existimetis vos vobis sufficere, neque opus esse vobis consultore alio, aut eo qui quid deceat, suggerat. Nam Muses eliamsi cum Deo familiariter colloqueretur, opus tamen habuit consultore socero. VERS. 17. • Nulli malum pro malo reddentes. Si enim alium vituperes ceu qui malum fecerit, Varia lectiones. ει τὴν ψυχῆς ἔτι περιουσίαν φθόνου παντὸς ἐλευθέραν ο. 33 αὐτὸν ο.

quare tu illum imitaris, ac malefacis etiam ipse? ζηλοῖς ἐκεῖνον, καὶ κακοπο εἶ; 10 καὶ αὐτό;; Οὐκ εἶπε Non dixit autem, Non facientes malum fideli, sed, • Nemini, sive Græcus, seu quis alius fue rit. ‹ Providentes bona coram omnibus hominibus. › Hoc ideo non dicit, ut ad inanem gloriam vivamus, sed ut occasionem adversum nos quærentibus non præbeamus. Exigit enim a nobis, ut citra scandalum et offensionem ducamus vitam. Plurimi enim nos nostraque observant.' VERS. 18. Si fieri potest, quantum in vobis est, cum omnibus hominibus pacem habentes. › Pulchre dixit, «Si fieri potest.» Nonnunquam enim feri non potest ut pacem quispiam complectatur, cum de pietate certamen fuerit, cum de injuria affectis. Ait igitur, Quod tui est officii, facias, nec cuipiam occasionem præbeas bellorum vel tumultuum. Sin pietatem lasam conspexeris, fortiter consiste, pro veritate dimicans: non homini quidem infensus, seul impietati, illum ipsum sane miserans, ejusque curam gerens. Hac ratione, quod antea impossibile videbatur, fit possibile; quod enim ad te attinet, pacatus es erga illum solam impietatem impugnans. n Vers. 19. ‹ Non vosmetipsos úlciscentes, dilecti, sed date locum iræ. Scriptum est enim: Mihi vindicta, ego retribuam, dicit Dominus.»Date locum, inquit, Dei iræ adversus eum qui vobis injuriam affert Si enim vosipsos´ ulciscamini, non cgredietur pro vobis adversum hostes Deus. Si c autem vos dimiseritis, Deus ulciscetur acerbius. Adducit autem testimonium quo sermonem suum stabiliat. Ilæc autem dicit ad consolationem pusillanimorum; nihil enim aliud desiderant, quam ut videant pro se de hostibus sumptam esse vindictam. VERS. 20.. Si esurit inimicus tuus, ciba illum: si sitit, da ei potum: hoc enim faciens, carbones Ignis congeres super caput ipsius.» Altiorem plilosophiæ gradum hic a nobis exigit. Quid enim dicam, inquit, quod oporteat vos pacificos esse? quin etiam benefacere impero. Carbones autem • ignis congregabis super caput ejus, o dixit, indulgens pusillanimitati injuriam passi: nihil enim asleo suave 94 est, atque hostem videre punitum; ac propemodum talia dicit: Vis ulcisci te de hoste? Beneficium illi exhibe, tnm acerbiore eum supplicio affecisti. Eapropter dixit, e Carbones ignis congeres super caput ipsius; grave supplicium designans. Hunc ad modum supra dixit, ο Date locum Dei iræ. > VERS. 21. Ne vincaris a malo, sed vince in bono malum.» Hic loci istud subindicat, non oporere nos tali sententia cibare hostes, ut majus supplicium illis asciscamus; hoc enim est quod ait: Deut. xxx11, 35. δὲ, Μὴ ποιοῦντες κακὸν τῷ πιστῷ, ἀλλά, ο Μηδεν, ο κἂν Ελλην, κἂν ἔστις ἂν εἴη. • Προνοούμενοι καλὰ ἐνώπιον πάντων ἀνθρώπων. Οὐχ ἵνα πρὸς κενοδοξίαν ζῶμεν, τοῦτό φησιν, ἀλλ' ἵνα μὴ παρέχωμεν καθ' ἡμῶν ἀφορμάς τοῖς βουλο μένοις. Τὸ γὰρ ἀσκανδάλιστον καὶ ἀπρόσκοπον ἀπαι τεῖ· πολλοὶ γὰρ οἱ τὰ ἡμέτερα ἐπιτηροῦντες. • Εἰ δυνατόν, τὸ ἐξ ὑμῶν, μετὰ πάντων ἀνθρώ πων εἰρηνεύοντες.» Καλῶς εἶπε τό, «Εἰ δυνατόν. ο Εστι γὰρ ὅπου οὐ δυνατὸν τὸ εἰρηνεύειν, όταν περ εὐσεβείας ὁ ἀγὼν ᾖ, ὅταν ὑπὲρ ἀδικουμένων. Φησὶν οὖν, ὅτι Τὸ σεαυτοῦ σὺ ποίει, καὶ μηδενὶ δίδου πολέ μων ἀφορμὰς καὶ ταραχῶν ". Εἰ δὲ τὴν εὐσέβειαν παραβλαπτομένην 18 ίδοις, ἵστατο γενναίως ὑπὲρ τῆς ἀληθείας πολεμῶν· οὐχὶ τῷ ἀνθρώπῳ ἀπεχθανόμε νος, ἀλλὰ τῇ ἀσεβείᾳ, ἐκεῖνον μέντοι ἐλεῶν, καὶ κηδόμενος αὐτοῦ. Οὕτω δὲ, ὅ τέως ἐδόκει οὐ δυνατὸν, γίνεται δυνατόν· ὅσον γὰρ τὸ κατὰ σὲ, εἰρηνεύει; πρὸς ἐκεῖνον, πρὸς τὴν ἀσέβειαν μόνην ἀπομαχό μενος. • Μὴ ἑαυτοὺς ἐκδικοῦντες, ἀγαπητοί, ἀλλὰ δότε τόπον τῇ ὀργῇ. Γέγραπται γάρ· Ἐμοὶ ἐκδίκησις, ἐγὼ ἀνταποδώσω, λέγει Κύριος.» Δότε, φησί, πάροδ τῇ τοῦ Θεοῦ ὀργῇ κατὰ τοῦ ἀδικοῦντος ὑμᾶς. Ἐὰν μὲν γὰρ ὑμεῖς ἑαυτοὺς ἐκδικῆτε, οὐκ ἐπεξελεύσεται ὁ Θεός· ἐὰν δὲ ὑμεῖς ἀφῆτε, ὁ Θεὸς ἐκδικήσει πικρό. τερον. Ἐπάγει δὲ καὶ τὴν μαρτυρίαν, βεβαιῶν τὸν οἰκεῖον λόγον. Ταῦτα δέ φησι πρὸς παραμυθίαν τῶν μικροψύχων· οὐδὲν γὰρ ἄλλο ἐπιθυμοῦσιν, ὡς τὸ ἰδεῖν ἑαυτοὺς ἐκδικηθέντας. • Ἐὰν οὖν πεινᾷ ὁ ἐχθρός σου, ψώμιζε αὐτόν· ἐὰν διψᾷ, πότιζε αὐτόν· τοῦτο γὰρ ποιῶν, ἄνθρακας πυ ρὸς σωρεύσεις ἐπὶ τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ.» Πλείονα φιλοσοφίαν ἀπαιτεῖ ἡμᾶς ἐνταῦθα. Τί γὰρ λέγω, φη σὶν, ὅτι εἰρηνεύειν δεῖ; καὶ γὰρ καὶ εὐεργετεῖν ἐπιτάττω. Τὸ δὲ, «Ανθρακας πυρὸς σωρεύσεις ἐπὶ τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ, εἶπε, συντρέχων τῇ μικροψυχία τοῦ ἀδικηθέντος· οὐδὲν γὰρ οὕτως ἡδὺ, ὡς ἐχθρὸν κολαζόμενον ἰδεῖν· ὡσανε! γὰρ τοιαῦτά φησι· Θέλεις αὐτὸν ἀμύνασθαι; εὐεργέτησον, καὶ τηνικαῦτα πιο πρότερον ἡμύνω. Διὸ καὶ εἶπεν· "Ανθρακας πυρὶς σωρεύσεις· ο τὴν ἐπιτεταμένην τιμωρίαν δηλών. Οὕτω καὶ ἀνωτέρω εἶπε· «Δότε τόπον τῇ ὀργῇ» τοῦ Θεοῦ. «Μὴ νικῶ ὑπὸ τοῦ κακοῦ, ἀλλὰ νίκα ἐν τῷ ἀγαθῷ τὸ κακόν. ο Ένταῦθα τοῦτο ὑποδηλοί, τὸ μὴ δεῖν ἡμᾶς τοιαύτῃ " γνώμη ψωμίζειν τοὺς ἐχθροὺς, ἵνα πλείονα κόλασιν αὐτοῖς ἐπάγωμεν· τοῦτο γάρ ἐστιν Varia lectiones. 23 τὸν κακοποιήσαντα 0. το ταραχήν πο οι πολεμουμένην Ο. 10 τοιαύτην γνώμην Ο.

· CAP. XIII. 8 λέγει· «Μη νικῶ ὑπὸ τοῦ κακοῦ· ν τουτέστι, Mt «Ne vincaris a malo, id est, Ne ultionis avila mente μνησικάκῳ προαιρέσει τοῦτο ποίει, μηδὲ μιμοῦ τὸν κακοποιόν (ήττα γάρ ἐστι τοῦτο), ἀλλὰ σπούδαζε μᾶλλον ἐν τῇ ἀγαθοποιίᾳ σου νικῆσαι ἐκεῖνον, καὶ μεταβαλεῖν ἀπὸ τῆς κακίας. Οπερ οὖν εἶπεν ἄνω τέρω, πρὸς παραμυθίαν τῆς μικροψυχίας εἶπε· νυνί δὲ τὸ τελεώτερον εισηγήσατο. • Πάσα ψυχή έξου σίαις ὑπερεχούσαις ὑποτασσέ σθω.» Επειδὴ ἱκανῶς κατήρτυσε τὰ ἤθη τῶν ἀκουάντων, καὶ ἐδίδαξεν αὐτοὺς καὶ ἐχθροῖς εἶναι εὐμενεῖς, εἰσάγει καὶ ταύτην τὴν παραίνεσιν· παιδεύων πᾶ σαν ψυχήν, κἂν ἱερεὺς ᾖ τις, κἂν μοναχός, κἂν ἀπό στολος, ὑποτάσσεσθαι τοῖς ἄρχουσιν. Αὕτη γὰρ ἡ ὑποταγὴ οὐκ ἀνατρέπει τὴν εὐσέβειαν. Παραινεῖ δὲ τοῦτο ὁ ᾿Απόστολος, δεικνύων, ὅτι οὐκ ἀποστασίαν διδάσκει τὸ Εὐαγγέλιον, οὐδὲ ἀπείθειαν, ἀλλὰ μᾶλλον εὐγνωμοσύνην καὶ εὐπείθειαν. • Οὐ γὰρ ἔστιν ἐξουσία, εἰ μὴ ἀπὸ Θεοῦ· αἱ δὲ οὖσαι ἐξουσίαι, ὑπὸ Θεοῦ τεταγμέναι εισίν.» Τι λέε γεις; Πᾶς ἄρχων ὑπὸ Θεοῦ κεχειροτόνηται; Οὐ τοῦτο λέγω, φησίν, οὐδὲ περὶ τῶν καθ᾿ ἕκαστον ἀρχόντων ὁ λόγος μοι νῦν, ἀλλὰ περὶ τοῦ πράγματος αὐτοῦ. Τὸ γὰρ ἀρχὰς εἶναι, καὶ τοὺς μὲν ἄρχειν, τοὺς δὲ ἄρο χεσθαι, καὶ μὴ ἄνω καὶ κάτω τὰ πάντα φύρεσθαι, τῆς τοῦ Θεοῦ σοφίας ἔργον φημὶ εἶναι. Οὐκ εἶπε γάρ, ὅτι οὐκ ἔστιν ἄρχων, ἀλλ', «Οὐκ ἔστιν ἐξουσία, εἰ μὴ ὑπὸ Θεοῦ.» Ωστέ περὶ αὐτοῦ τοῦ πράγματος, τῆς ἀρχῆς, φημί, διαλέγεται. Ὥσπερ και τις σοφὸς ὅταν λέγῃ·. Παρὰ Κυρίου ἁρμόζεται γυνή ἀνδρί· › οὐ τοῦτο λέγει, ὅτι ἕκαστον συνιόντα γυναικί, αὐτὸς συνάπτει· ἀλλ' ὅτι τὸν γάμον ἐποίησεν αὐτός. Πᾶσαι οὖν αἱ ἑξουσίαι, ὑπὸ Θεοῦ δικαίως τεταγμέναι εἰσὶν, οἷαν ἂν σκοπήσῃς, κἂν τὴν τοῦ πατρὸς πρὸ, υἱὸν, κἂν τὴν τοῦ ἀνδρὸς πρὸς γυναῖκα, κἂν τὰς ἄλλας πάσας· καὶ τὰς ἐν τοῖς ζώοις δὲ, ὡς τῶν μετ λιστῶν, ὡς τῶν γεράνων, ὡς τῶν ἰχθύων. • Ὥστε ὁ ἀντιτασσόμενος τῇ ἐξουσίᾳ, τῇ τοῦ Θεοῦ διαταγῇ ἀνθέστηκεν. Οἱ δὲ ἀνθεστηκότες, ἑαυτοῖς κρίμα λήψονται.» Ἵνα μὴ ἔχωσι λέγειν οἱ πιστοί, ὅτι Εξευτελίζεις ἡμᾶς, τοὺς τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας ἀπολαύειν μέλλοντας, ἄρχουσιν ὑποτάττων· δείκνυσιν, ὅτι τῷ Θεῷ ὑποτάττεται, ὁ ταῖς ἀρχαῖς ὑποτασσόμενος· μᾶλλον δὲ τὸ φοβερώτερον 20 τίθησιν, ὅτι ὁ μὴ ταύταις πειθόμενος, ἀντιτάσσεται τῷ Θεῷ, τῷ τὰς ἀρχὰς τάξαντι· ὁ δὲ ἀνθεστηκώς, καὶ παρὰ τοῦ Θεοῦ τιμωρηθήσεται καὶ παρὰ ἀνθρώπων. Τοῦτο γὰρ αινίττεται εἰπών· ο Εαυτοῖς κρίμα λή ψονται οἱ ἀνθεστηκότες. • Οἱ γὰρ ἄρχοντες οὐκ εἰσὶ φόβος τῶν ἀγαθῶν ἔρ γων, ἀλλὰ τῶν κακῶν. Θέλεις δὲ μὴ φοβεῖσθαι τὴν ἐξουσίαν; τὸ ἀγαθὸν ποίει, καὶ ἕξεις ἔπαινον ἐξ αὐτ ■ Prov. xix, 44. αν φέρεσθαι ο. 38 φανερώτερον ο. vel deliberatione illud fac: nec mala patrantem imitare: hoc cnim esset te succumbere et vinci: quin potius stude beneficentia tua illum vincere, atque a sua malitia transferre. Quod igitur supra dixit, ad pusillanimitatis consolationem dixit: nunc autem quod perfectius est induxit. CAPUT XIII. VERS. 1. c Omnis anima potestatibus sulumioriJus subdita sit.» Cam auditorum mores sufficienter composuisset, eosque docuisset ut vel hostibus essent benigni, hanc adducit adhortationem, erudiens et instituens omnem animam, sive sacerdos quispiam fuerit, vel monachus, vel apostolus, subjici principalibus. Ista enim subjectio non invertit pietatem. Admonet autem hoc Apostolus, ut ostendat Evangelium non docere defectionem aut inobedientiam erga magistratum, sed moderationem potius et obedientiam. • Non enim est potestas nisi a Deo: quæ autem sunt potestates, a Deo ordinate sunt.» Quid ais? Omnisne princeps vel magistratus a Deo electus est? Non hoc dico, inquit, neque de omnibus et singulis principibus vel magistratibus mihi sermo nouc est, sed de re ipsa. Nam principatus esse, et alios quidem magistratu fungi, alios vero magistratibus subdi, neque sursum et deorsum omnia misceri, Dei sapientiæ dico opus esse. Non enim dixit, non esse principem, sed. Non esse poteslaten, nisi a Deo.» Quare, de reipsa, de ipso magistratus, inquam, officio disserit. Quemadmodum cum sapientum aliquis dicat: Domino uxor aptatur viro "; ɔ non hoc dicit, quod quemlibet cum muliere convenientem Deus copulet, verum quod ipse nuptias fecit et iustituit. Omnes itaque potestates, qualemcunque cogites, rite a Deo ordinate sunt, sive patris in filium, sive mariti in conjugem, sive omnes alias, imo quæ vel in ipsis sunt animalibus, apibus nimirum, gruibus et piscibus. VERS. 2.. Itaque qui resistit potestati, Dei ore dinationi resistit. Resistentes autem sibiipsis judicium accipient.. Ne fideles dicere 95 queant: Viles plane nos reddis, qui tamen cœlorum regnum adepturi sumus, principibus et magistratibus nos subjiciens; monstrat quod Deo subjiciatur, quisquis magistratui subjicitur: vel potius, quod terri bilius est, subdit, nempe, quod ille qui his nou fuerit obsecutus, Deo resistit, qui potestates et magistratus ordinavit. Qui autem repugnat, et a Deo punietur, et ab hominibus: hoc enim subinnuit, cum dixit, e Sibiipsis judicium accipient resistentes. > VERS. 3. 4 Principes enim non sunt terror bourum operum, sed malorum. Vis autem non timere potestatem? Bonum fac, et habebis laudem ab Varim lectiones.

ipsa. Quid metuis aut horres? Non enim cum τῆς.» Τί δέδοικας καὶ φρίττεις; Μὴ γὰρ ἐπιτιμῇ σας bene facias, magistratus te increpat: non terribitis est tibi virtuti operam navanti: quin potius landator tuus sedelt, si feceris quod bonum est. Tantum enim abest ut terrorem tibi ineutiat, ut etiam te laudet. VERS. 4. • Dei namque minister est tibi in bonum.» Voluntati, inquit, Dei cooperatur: verbi gratia, consulit tibi Deus per Evangelium, ut tem. perantiæ studeas: ita princeps per leges suas eadem jubet. Adhortatur Deus ne quenquam defraudes, me avaritia: inhies, neque rapias aliena: magistrafirs etiam super hisce judicat, adeoque fert seutentiam. Aðjutor itaque nobis est ad bona opera, si modo ipsi mentem advertamus. ⚫ Sin matum fereris, time: non enim sine causa gladium portat. › Proinde princeps non facit metum in nobis, verum nostra nequitia, propter quam operatur principis gladius, hoc est coercendi potestas. Magistratus enim non frustra gladio cingitur, sed ut sceleratos puniat. Dei enim minister est, vindex in iram ei qui male agit. › Et quando virtutem laudat, voluntatem Vei implet: et quando gladio ferit, Dei minister est, vindicans virtutem et vitium abigens. Plerique ebitn non tam propter metum Dei, quam ob principum formidinem bonum perficiunt. Quare cum vindex sit virtutis, supplicio afficiens malum operanren, Dei minister est. Vans. 5. «lileo necessarium est subditos esse, non solum propter fram, sed et propter conscienLiam.. Necessum est, inquit, subdi, non solum ut non experiaris iram Dei et magistratus, tanquam immorigerus, intolerabiliterque crucieris; verumetiam ut non videaris conscientiæ expers, el erga benefactorem ingratus. Plurimum enim prosunt rebuspublicis magistratus per ipsos enim vital möstra consistit. Qui nisi essent, jam olim omnia periissent, potentioribus imbecilliores devorantibus. Conscientia itaque tua, inquit, persuadeat 96 tibi, ut suo honore tanta tibi bona donantes nuuquam non digneris. καλῶς πράττοντι, μὴ γὰρ φοβερός σοί ἐστιν ἀρετῆς ἐπιμελουμένῳ· ἀλλ᾽ ἐὰν ποιεῖς τὸ ἀγαθόν, μᾶλλον ἐπαινέτης σου κάθηται ὁ ἄρχων. Τοσοῦτον γὰρ ἀπὸ έχει τοῦ φοβῆσαί σε, ὥστε καὶ ἐπαινεῖ σε. • Θεοῦ γὰρ διάκονός ἐστί σοι εἰς τὸ ἀγαθόν.» Τῷ βουλήματι, φησί, τοῦ Θεοῦ συμπράττει· οἷον, συμ βουλεύει σοι ὁ Θεὸς περὶ σωφροσύνης διὰ τοῦ Εὐαγ γελίου· καὶ ὁ ἄρχων τὰ αὐτὰ λέγει διὰ τῶν νόμων. Παραινεῖ ὁ Θεὸς μὴ πλεονεκτεῖν, μηδὲ ἁρπάζειν· καὶ ἐκεῖνος ὑπὲρ τούτων κάθηται δικάζων. Ὥστε συνεργός ἐστιν ἡμῖν εἰς τὰς ἀγαθὰς πράξεις, ἐὰν αὐτῷ προσέχωμεν. • Ἐὰν δὲ τὸ κακὸν ποιῇς, φοβοῦ· οὐ γὰρ εἰκὴ τὴν μάχαιραν φορεῖ.» Ωστε οὐχ ὁ ἄρχων ποιεῖ τόν φόρ 6ον, ἀλλ' ἡ ἡμετέρα πονηρία, δι' ἣν καὶ ἡ μάχαιρα τοῦ ἄρχοντος ἐνεργεῖ, τουτέστιν, ἡ κολαστική δύ ναμις· οὐ γὰρ μάτην περιέζωσται τὴν σπάθην ὁ ἄρ χων, ἀλλ' ἵνα κολάζῃ, φησί, τοὺς πονηρούς. • Θεοῦ γὰρ διάκονός ἐστιν ἔκδικος εἰς ὀργὴν τῷ τὸ κακόν πράσσοντι.» Καὶ ὅταν τὴν ἀρετὴν ἐπαινο τὸ τοῦ Θεοῦ βούλημα πληροί· καὶ ὅταν τῇ μαχαίρα χρᾶται, τοῦ Θεοῦ διάκονός ἐστιν, ἐκδικῶν τὴν ἀρε τὴν, καὶ τὴν κακίαν ἀπελαύνων. Οἱ πολλοὶ γὰρ οὐ τοσοῦτον διὰ τὸν φόβον τοῦ Θεοῦ, ὅσον διὰ τὸν τῶν ἀρχόντων, τὸ καλόν μετέρχονται. Ὥστε ἐπειδὴ ἔκδι κός ἐστι τῆς ἀρετῆς, κολάζων τὸν τὸ κακὸν πράσ Ο σοντα, Θεοῦ διάκονός ἐστι. • Διὸ ἀνάγκη ὑποτάσσεσθαι, οὐ μόνον διὰ τὴν ὄρο γῆν, ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν συνείδησιν. ο 'Ανάγκη, φησίν, ὑποτάσσεσθαι, οὐ μόνον ἵνα μὴ πειρασθῇς τῆς ὀργῆς καὶ τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ ἄρχοντος, ὡς ἀπειθὴς, καὶ κοι λασθῇς ἀφόρητα, ἀλλὰ καὶ ἵνα μὴ δόξῃς ἀσυνείδητος εἶναι καὶ ἀγνώμων περὶ τὴν εὐεργέτην. Εὐεργετοῦσι γὰρ οἱ ἄρχοντες μεγάλως τὰς πόλεις· διὰ γὰρ αὐτῶν ὁ βίος ἡμῶν συνίσταται· καὶ εἴ γε μὴ ἦσαν, πάντα ἂν ᾤχετο, τῶν δυνατωτέρων τοὺς ἀσθενεστέρους και ταπινόντων. Η συνείδησις σου τοίνυν, φησί, πειθέτω σε τιμᾷν τοὺς τὰ τοιαῦτα καλὰ χαριζομένους σου. VERS, 6. Ideo enim et tributa præstatis. › Tu, • Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ φόρους τελεῖτε. › Συμμαρτυ inquit, testaris, quod a magistratu beneficio alice- D' ρεις, φησὶν, ὅτι εὐεργετῇ ὑπὸ τοῦ ἄρχοντος, καθό με ris, quatenus mercedem ei pendis, ut ei videlicet qui rebus tais prospiciat. Non enim in principio tributum solvissemus, nisi agnovissemus, lucrum nobis ex hujusmodi præfectura accrescere: cum scilicet nos cura soluti, magistratus labeamus, qui pro nobis excubias agant. Ministri enim Dei sunt, in hoc ipsum incumDentes. › Quare Deo etiam placet ut ipsius ministris tributa pendamus. Vult enim Deus pacein ac virtutem in republica versari, vitium autem profli - gari atque in hoc principes ministrant voluntati σθὸν αὐτῷ τελεῖς· πρόδηλον γὰρ, ὅτι ὡς προνοον μένῳ σου. Οὐκ ἂν γὰρ ἐτελέσαμεν ἐξ ἀρχῆς, εἰ μὴ ἔγνωμεν ὅτι κερδαίνομεν ἐκ τῆς τοιαύτης επιστασίας· αὐτοὶ μὲν ἀμέριμνοι ὄντες, τοὺς ἄρχοντας δὲ ἔχοντες ὑπὲρ ἡμῶν ἀγρυπνοῦντας. • Λειτουργοί γὰρ Θεοῦ εἰσιν, εἰς αὐτὸ τοῦτο προσκαρτερούντες.» Ωστε καὶ τῷ Θεῷ δοκεῖ, τὸ φόρους τελεῖν τοῖς αὐτοῦ λειτουργούς. Θέλει γὰρ ὁ Θεὸς εἰ ρήνην ἐμπολιτεύεσθαι καὶ ἀρετήν, καὶ κακίαν ἀπο ελαύνεσθαι· καὶ εἰς τοῦτο οἱ ἄρχοντες λειτουργούσε Varia lectiones. 29 ὅτι 0.

EXPOSITIO IN EPIST AD ROM. - CAP. XIII. τῷ θελήματι τοῦ Θεοῦ, πονοῦντες ὑπὲρ τῆς κοινῆς Dei pro communi statu laborantes, inque idipsum καταστάσεις, καὶ εἰς αὐτὸ τοῦτο προσκαρτερούντες, ἵνα ἡμεῖς ἐν εἰρήνῃ καὶ ἀταραξία διάγωμεν. Εἰ δὲ κακῶς τις τῇ ἀρχῇ κέχρηται, οὐδὲν τοῦτο πρὸς τὴν αὐτοῦ 10 τοῦ πράγματος ευκοσμίαν. • Απόδοτε οὖν πᾶσι τὰς ὀφειλάς· τῷ τὸν φόρον, τὸν φόρον· τῷ τὸ τέλος, τὸ τέλος· τῷ τὸν φόβον, τὸν φόβον· τῷ τὴν τιμὴν, τὴν τιμήν.» Χρέος, φησίν, ἔστι σοι ἀπαραιτήτως” ἐπικείμενον, ἡ πρὸς τοὺς ἄρα χοντας εὐγνωμοσύνη. Απόδος οὖν ὁ ὀφείλεις πᾶσι τοῖς διαφόρους ἀρχὰς ἐμπεπιστευμένοις· τῷ τὸν φό ρον χρεωστουμένῳ, ήγουν τὴν λεγομένην κεφαλη - τιῶνα, ἀπόδος τὸν φόρον· τῷ τὸ τέλος δὲ, ήγουν τὴν ὑπὲρ τῆς γῆς συνεισφορὰν, τὸ τέλος· καὶ οὐ μόνον χρήματα, ἀλλὰ καὶ φόβον, τουτέστιν, αἰδὼς καὶ εὐ λάβειαν, καὶ ἐπιτεταμένην τιμήν. Επάγει γοῦν • «Τῷ τὴν τιμήν, τὴν τιμήν.» Ο φόβος γὰρ διττός· ὁ μὲν κ, ἂν φοβοῦνται οἱ πταίοντες, ἐκ τοῦ πονηροῦ συνειδότος· ὃν ἀνωτέρω ἀπηγόρευσεν ὁ ᾿Απόστολος· ὁ δὲ, ὅν ἔχουσιν οἱ ἀγαπῶντες πρὸς τοὺς ἀγαπωμένους, τοντέστιν, ἡ ὑπερβάλλουσα τιμή, καθώς είρηται· ι. Οὐκ ἔστιν ὑστέρημα τοῖς φοβουμένοις αὐτόν· και, ε Ο φόβος Κυρίου διαμένων εἰς αἰῶνα αἰῶνος. Τὴν γὰρ εὐλάβειαν ἐνταῦθα ὑποδηλοί. • Μηδενί μηδὲν ὀφείλετε, εἰ μὴ τὸ ἀγαπᾶν ἀλλή λους.» Τὰς μὲν ἄλλας, φησὶν ὀφειλὰς ἀπόδοτε· μηδέποτε δὲ τὴν ἀγάπην ἀποδοῦναι θελήσετε [[.—σητε], ἀλλ' ἀεὶ όφλημα αὐτὴν ἔχετε διηνεκές. Μὴ γὰρ, ἐπειδὴ σήμερον ἀγαπητικὴν ἐπεδείξω διάθεσιν πρὸς τὸν πλησίον, νομίσῃς ἀποπληρῶσαι τὴν ὀφειλὴν, καὶ διὰ τοῦτο παρίδης αὐτὸν αύριον· ἀλλὰ διηνεκώς νόσ μιζε τὴν ἀγάπην χρεωστεῖν τῷ πλησίον. ο • Ο γὰρ ἀγαπῶν τὸν ἕτερον, νόμον πεπλήρωκε. Τὸ γὰρ, Οὐ μοιχεύσεις· Οὐ φονεύσεις· Οὐ κλέψεις· Οὐκ ἐπιθυμήσεις, καὶ εἴτις ἑτέρα ἐντολὴ, ἐν τούτῳ τῷ λόγῳ ἀνακεφαλαιοῦται, ἐν τῷ, Ἀγαπήσεις τὸν πλησίον σου ὡς ἑαυτόν.» Τὸν νόμον πάντα πληροῖ ὁ ἀγαπῶν τὸν πλησίον. Ωστε λοιπόν χρέος ἔχει ἀγαπᾶν αὐτὸν, εἴ γε τοσαῦτα εὐεργετεῖται ἐξ αὐτοῦ καὶ τῆς πρὸς αὐτὸν ἀγάπης, ὡς τὸν νόμον πάντα πληρούν, Οὐκ εἶπε δὲ, Πληροῦται, ἀλλ' ο 'Ανακεφαλαιοῦται, ν τουτέστιν, ἐν συντόμῳ καὶ ἐν βραχεῖ τὸ πᾶν τῶν ἐν τολῶν ἀπαρτίζεται. Καὶ γὰρ καὶ ἀρχὴ καὶ τέλος ἀρε. τῆς ἡ ἀγάπη. Επιτεταμένην δὲ ἀγάπην ἀπαιτεῖ ὁ νόμος. Ως ἑαυτόν ο γάρ, φησιν, «ἀγάπησον τὸν πλησίον·, ὁ δὲ Κύριος τὸ μεῖζον καὶ ὑπὲρ᾽ ἑαυτὸν, φησί. Τὴν γὰρ ψυχήν τιθέναι ὑπὲρ τοῦ φίλου δι δάσκει. • Η ἀγάπη, τῷ πλησίον κακὸν οὐκ ἐργάζεται. Πλήρωμα οὖν νόμου, ἡ ἀγάπη.» Αμφότερα τὰ εἴδη τῆς ἀρετῆς προσόντα τῇ ἀγάπῃ δεικνύει· τήν τε τῶν κακῶν ἀποχὴν, ἐν τῷ εἰπεῖν· ο Κακὸν οὐκ ἐργάζε ▾ Psal. xxxii, 10, 18, 19. perseveranter incumbentes, at nos in pace ac tranquillitate vitam transigamus. Sin quisquam male magistratu suo et publica functione abutatur, id nihil adversus rei ipsius atikitatem fácit. VERS. 7. ι Reddie ergo omnibus debita: cul tributum, tributum: cui vectigal, vectigal: cui timorem, timorem: cui honorem, honorem. › Gratitulo erga magistratus est debitum, inquit, irrefragabiliter tibi incumbens. Redde igitur quæ debes iis omnibus, quibus varii magistratus sunt commissi: cúi tributum debetur, capitumve census, ei tributum da': cui vectigal, hoc est pro terra census, vectigal. Nec solum pecunias reddite, sel timoremn etiam, hoc est reverentiam ac religionem atque eximium honorem. Quare infert: Gui honorem, honorem. › Est enim duplex metus: alter, quo terrentur scelera patrantes, ex mala conscientia profluens, quem jam antea rejecit Apostolus: alter vero, quo diligentes erga dilectos afficiuntur, hoc est, excellens et eximius honor, quemadmodum dictum est ▼: «Non est inopia timentibus emm, › et, Timor Domini permanens in sæculum sæcnli. Pretatem enim hic sive reverentiam subindical. VERS. 8. Nemini quidquam debeatis, nisi nt vos diligatis mutuo.» Alia quidem debita reddite: charitatem autem nunquam persolvere velitis, sed semper ipsam uti debitum perpetuum habebitis. Non enim quia hodie charitatis quemdam propensionem demonstrasti erga proximum, arbitreris te persolvisse debitum, ac propterea ipsani in crastinum negligas; sed perpetuo existima te charitatem debere proximo. VERS. 8, 9. • Nam qui alterum diigit, legem implevit. Nam: Nen neehaberis: Non occises: Non furaberis: Non concupisces, et si quod alind mrandatum, in hoc verba consummatur, nempe; Diliges proximum tuam ut 'teipsum. › Qui proximum diligit, totam legem implet. Deinceps 97 itaque quisque proximum sunt delet diligere, quandoquidem tot tantisque beneflisis ab eo ejus que dilectione sit affectus: ut totam legem implent. Now autem dixit, hupletur, ed, e Consummatur, lioc est, quidquid in legis mandatis continetur, breviter et succincte perficitur. Etenim principium et liuis virtutis, est dilectio. Porro, Intensum charitatem lex exigit: ‹ Diliges enim proximum tuum, ɔ inquit, ‹ ut teipsum:» Dominus autem noster inajorem exigit, et, Supra teipsum, inquit. Nam antum pro amico ponere docet. Vens. 10. • Clurilas proximo malum non ope ratur. Plenitudo igitur legis dilectio.» Ambas vir tutis species charitati adesse monstrat: a malis abstinentiam, in eo quol ait: < Malum non operaVariæ lectiones. 30 αὐτὴν τὴν ο. οι ἀπαραίτητον ο. * ὁ μὲν οὖν ἐστιν ο. 83 ἐντολῆς, ὡς όρ. ο

tur: et bonorum operationem, cum dicit: e Ple- ται, καὶ τὴν τῶν ἀγαθῶν ἐργασίαν, ἐν τῷ φάναι κα nitudo igitur legis dilectio. Totam enim virtutem lege commonstratam in nobis perficit. Vers. 11. ‹ Et hoc, scientes tempus, quia hora jam est nos e somno surgere.» Charitatem, inquit, plurimi facere debetis, ac per ipsam alias virtutes omnes idque propter temporis rationem. Nam prope est resurrectio, prope judicium, atque oportet nos e sopore socordiæ desidiæque excitari, esseque paratos ad opera resurrectione digna. • Πλήρωμα οὖν νόμου, ἡ ἀγάπη.» Ολόκληρον γάρ κατορθοῖ ἐν ἡμῖν τὴν ἀρετὴν, τὴν διὰ τοῦ νόμου δε:- κνυμένην. • Καὶ τοῦτο, εἰδότες τὸν καιρὸν, ὅτι ὥρα ἡμᾶς ἤδη ἐξ ὕπνου ἐγερθῆναι.. Οφείλετε, φησί, τὴν ἀγάπην περὶ πολλοῦ ποιεῖσθαι, δι' αὐτῆς δὲ καὶ πά σας τὰς ἄλλας ἀρετάς· καὶ διὰ τὸν καιρόν· ὅτι ἐγγύς ἐστιν ἡ ἀνάστασις, ἐγγὺς ἡ κρίσις, καὶ δεῖ ἡμᾶς ἐκ τοῦ ὕπνου τῆς ῥαθυμίας ο ἐγερθῆναι, καὶ εἶναι ἑτοίμους πρὸς τὰ τῆς ἀναστάσεως ἄξια ἔργα. • Nunc enim est propior salus nostra, quam cum • Νῦν γὰρ ἐγγύτερον ἡμῶν ἡ σωτηρία, ἢ ὅτε ἐπισ credidimus.» Quia verisimile erat eos in fidei pri- στεύσαμεν.» Ἐπειδὴ εἰκὸς ἦν ἐν ἀρχῇ μὲν τῆς mordiis studiosiores exstitisse, temporis autem pro- πίστεως σπουδαιοτέρους αὐτοὺς εἶναι, εἶτα προϊόντος cursu refrixisse: Nunc, inquit, magis appropinqua- τοῦ χρόνου ἀποψυχρανθῆναι, φησὶν, ὅτι Νῦν μᾶλλον nus futuro saculo. Nam illud salutem nominavit, ἐγγίζομεν τῷ μέλλοντι αἰῶνι. Σωτηρίαν γὰρ τοῦτον a nomine nimirum commodiore: peccatoribus enim non est salus, sed pernicies. Proinde quia appropinquamus futuræ vitæ, studium vehementius intendamus. Id enim est quod in sequentibus indicat. VERS. 12. • Nos processit, dies autem appropinquavit.» id est, Nox est proxime finem. Exempli gratia, demus duodecim horarum esse noctem; cum ergo decem preterierint, dicimus noctem processisse, pro eo quod est, præteriisse, proximeque finem esse. Noctem autem præsens sæculum appellat, quod plerique in tenebris agunt, ac cujusque vita caligine contegatur; diem vero, futurum sirculum, tum propter justorum lumen, tum quod omnium res occultæ tunc manifestentur. In Evangelio vero, dies quidem, præseus vita dicitur, eo quod oporteat in ea operari; nox autem, futura vita, eo quod tum nemo quidquam operetur. ‹ Abjiciamus igitur opera tenebrarum, et induamur arma lucis.» Opera, peccati operations appellavit, ceu laboriosum quiddam et magnam difficultatem continentes et infinita pericula, idque in praesenti vita, arina vero lucis, virtutis 98 operationes. Eum enim qui his armatus fuerit, in tutuin collocant; ‹ arma › namque sunt, et splendidum faciunt; c lucis» enim sunt. Porro cum ait: ‹ Abjiciamus, › et, ‹ Induamur, › amborum facilitatem indicavit, devitationis nempe pravorum operum, et ad virtutem inclinationis. Nam sicut facile est deponere pallium et alterum induere: ita et a vitio discedere et virtutem complecti. VERS. 15. (Ut in die honeste ambulenus.» Paulo ante dixit Diem appropinquasse, › jam nunc vero ipsam iustare ostendit, inquiens: «Ηοneste anbulemus.» Quandoquidem enim vulgi gloriam auramque popularem magni facerent, ab holesale eos allicii. Nec dixit, Ambuletis, sed, • Ambulemus, o adhortationem suam levem et immolestum efficiens. Nihil enim adeo dedecuri est, us peccatum: uti et nihil æque honestatem parit, ac ipsa virtus. οι εἰπεῖν Ο. ὠνόμασεν ἀπὸ τοῦ χρηστοτέρου ὀνόματος· τοῖς γὰρ ἁμαρτωλοῖς οὐ σωτηρία, ἀλλὰ ἀπώλειά ἐστιν. Ὥστε ἐπεὶ ἐγγίζομεν τῇ μελλούσῃ ἡμέρᾳ, μᾶλλον ἐπιτείνωμεν τὴν σπουδήν· δ καὶ διὰ τῶν ἑξῆς δηλοί. ι. Η νύξ προέκοψεν, ἡ δὲ ἡμέρα ἤγγικεν.» Τουτο ἐστι, πρὸς τῷ τέλει ἐστὶν ἡ νύξ· οἷον, ὡς ἐπὶ ὑπου δείγματος, δώδεκα ὡρῶν θῶμεν εἶναι τὴν νύχτα ὅταν αἱ δέκα διέλθωσιν, λέγομεν, ὅτι προέκοψεν ἡ νύξ, ἀντὶ τοῦ, παρῆλθε, πρὸς τῷ τέλει ἐστί. Νύκτα δὲ καλεῖ τὸν ἐνεστῶτα αἰῶνα, διὰ τὸ ἐν σκότει τοὺς πολλοὺς εἶναι, καὶ διὰ τὸ συγκεκαλύφθαι τοὺς βίους ἑκάστων· ἡμέραν δὲ, τὸν μέλλοντα, διά τε τὸ τῶν δικαίων φῶς, καὶ διὰ τὸ τὰ κρυπτὰ πάντων φανεροῦσθαι τότε. Ἐν δὲ τῷ Εὐαγγελίῳ, ἡμέρα μὲν ὁ ἐνεστώς λέγεται, διὰ τὸ δεῖν ἐν τούτῳ ἐργάζεσθα: νὺξ δὲ ὁ μέλλων, διὰ τὸ μηδένα τότε ἐργάζεσθαι. • Αποθώμεθα οὖν τὰ ἔργα τοῦ σκότους, καὶ εν Ευσώμεθα τὰ ὅπλα τοῦ φωτός.» Έργα 30 ἐκάλεσε τὰς τῆς ἁμαρτίας πράξεις, ὡς ἐργωδίαν καὶ δυσκολίαν έχούσας πολλὴν, καὶ κινδύνους μυρίους, καὶ ἐν τῷ νῦν αἰῶνι· ὅπλα δὲ φωτός, τὰς τῆς ἀρετῆς· ἐν ἀσφι λείᾳ γὰρ καθιστῶσι τὸν ταύτας ἔχοντα· «ὅπλα» γὰρ εἰσι, καὶ λάμπειν ποιοῦσι· ι φωτός ο γάρ εἰσιν. Ἐν δὲ τῷ εἰπεῖν, ο ᾿Αποθώμεθα, και, «Ενδυσώμεθα, ο τὴν εὐκολίαν ἀμφοτέρων ἐδήλωσε, τῆς τε ἀποφυγῆς τῶν πονηρῶν πράξεων, καὶ τῆς πρὸς τὴν ἀρετὴν νεύ σεω;. Ωσπερ γὰρ εὐκολόν ἐστιν ἀποθέσθαι ἱμάτιον, καὶ ἕτερον ἐνδύσασθαι· οὕτω καὶ κακίαν ἀποφυγεῖ», καὶ ἀρετὴν ἑλέσθαι. • Ὡς ἐν ἡμέρᾳ εὐσχημόνως περιπατήσωμεν.» Ανω μὲν εἶπεν· «Ηγγικεν ἡ ἡμέρα·, νῦν δὲ ἤδη αὐτὴν ἐφισταμένην δείκνυσι, καί φησιν, ὅτι ὁ Εὐσχημόνως περιπατήσωμεν. ο Ἐπειδὴ γὰρ πολὺς αὐτ τοῖς τῆς παρὰ τῶν πολλῶν δόξης ὁ λόγος, εφέλκεται αὐτοὺς ἀπὸ τῆς εὐσχημοσύνης. Καὶ οὐκ εἶπε, Περι πατεῖτε, ἀλλὰ, «Περιπατήσωμεν, ἡ ἀνεπαχθῆ ποιῶν τὴν παραίνεσιν. Οὐδὲν γὰρ οὕτως ἀσχημοσύνης-αιτιν, ὡς ἁμαρτία· ὥσπερ καὶ εὐσχημοσύνης οὐδὲν οὕτω πρόξενον, ὡς ἀρετή. Variæ lectiones. 38 τοὺς βαθύμους Ο. 36 έργα σκότους 10.

EXPOSITIO IN EPIST. AD ROM. CAP. XIV. • Μὴ κώμοις καὶ μέθαις.. Οὐ τὸ πίνειν κωλύει, ἀλλὰ τὸ ἀμέτρως· οὐδὲ τὸ ἀπολαύειν οἶνου, ἀλλὰ τὴν παροινίαν. Κῶμος γάρ ἐστι τὰ μετὰ μέθης και ὕβρεως ᾄσματα· 8 καὶ παροινία λέγεται. • Μή κοίταις καὶ ἀσελγείαις.» Εἰπὼν περὶ τῆς μέθης πρότερον, νῦν λέγει περὶ τῶν ἐκ ταύτης γεννωμένων κακῶν· ἐκ γὰρ μέθης αἱ ἀσέλγεια:. Οὐδὲ γὰρ ἐνταῦθα τὸ μίγνυσθαι γυναιξὶν ἀναιρεῖ, οὐδὲ τὴν κοίτην, ἀλλὰ τὸ πορνεύειν. • Μὴ ἔρ:δ: καὶ ζήλῳ. • Ἐπειδὴ τὰ ἐκ τῆς ἐπιθυ μίας τικτόμενα κατέσβεσε, νῦν καὶ τὰ ἐκ τοῦ θυμοῦ κακά καταστέλλει. Οὐδὲν γὰρ οὕτω καὶ ἐπιθυμίαν ἀνάπτει, καὶ ὀργὴν ἐκκαίει, ὡς μέθη καὶ παροινία.,, Ἐκ δὲ τοῦ ζήλου ἡ ἔρις. Ο γὰρ ζηλοτυπίαν ἔχων πρός τινα, οὗτος καὶ εἰς ἔριδας χωρεῖ. Ανελὼν οὖν εν τὴν ἔριν, ἀνατρέχει καὶ ἐπὶ τὴν ἀρχὴν ταύ της, τὴν ζηλοτυπίαν. Ἐπεὶ δὲ οἶδεν ὅτι ἐκ τῆς ἀσελ γείας ἀνάπτονται πόλεμοι καὶ οἰκιῶν ἀνατροπαι, μετὰ τῆς ἀσελγείας ἔριδος καὶ ζήλου ἐμνήσθη. • Αλλ' ἐνδύσασθε τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χρι στόν.» 'Αποδύσας ἡμᾶς τῶν πονηρῶν ἱματίων, καλλωπίζει λοιπόν, οὐκέτι ὅπλα φωτὸς ἡμᾶς ἐνδύων, ἀλλ᾽ ὅ πολλῷ φρικωδέστερον, τὸν αὐτὸν Δεσπότην διδοὺς ἱμάτιον ἡμῖν. Ὁ γὰρ τοῦτον περιβεβλημένος, πᾶσαν ἔχει τὴν ἀρετήν. • Καὶ τῆς σαρκὸς πρόνοιαν μή ποιεῖσθε εἰς ἐπι θυμίας.» Οὐ τὸ προνοεῖσθαι τῆς σαρκὸς κωλύει, ἀλλὰ τὸ, εἰς ἐπιθυμίας. Πρὸς ὑγίειαν, φησὶν, ἀλλὰ μὴ πρὸς ἀσέλγειαν ἐπιμελοῦ τῆς σαρκός. Οὐδὲ γὰρ ἂν εἴη πρόνοια λοιπὸν, ὅταν τὴν φλόγα ανάπτης, ὅταν τὴν κάμινον χαλεπὴν ποιῇς. Εν ζήτει μόνον, όπως ὑγιαίνουσαν ἔχῃς τὴν σάρκα· περαιτέρω δὲ μηδὲν περιεργάσῃ, ὥστε τὰς ἐπιθυμίας αὐτῆς ἀνα άψαι, ἀλλὰ πᾶσαν τὴν σπουδὴν περὶ τὰ πνευματικά ἀνάλισκε. ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. • Τὸν δὲ ἀσθενοῦντα τῇ πίστει προσλαμβάνεσθε.» Πολλοὶ τῶν ἐξ Ιουδαίων πεπιστευκότων, καὶ μετὰ τὴν πίστιν ἐφύλαττον ἔτι τὴν τῶν βρωμάτων παρατήρησιν, καὶ χοιρείων κρεῶν ἀπείχοντο, οὔπω θαρμοῦντες τέλεον ἀποστῆναι τοῦ νόμου. Εἶτα ὥστε μὴ εὐφώρατοι καταστῆναι ὡς τῶν χοιρείων μόνων ἀπο εχόμενοι, πάντων ἁπλῶς ἀπείχοντο κρεῶν, καὶ λάχανα ἤσθιον. Ετεροι πάλιν ἦσαν τελειότεροι, οι μηδὲν παρατηροῦντες, ἀνείδιζον τοῖς παρατηροῦσιν. Ἐφοβήθη τοίνυν ὁ Παῦλος, μήπως ἀκαίρως επιπλήσσον τες, καὶ μὴ μετὰ τοῦ προσήκοντος τρόπον, παρασαλεύσωσι τοὺς ἀτελεστέρους οἱ τελειότεροι ἀπὸ τῆς εἰς Χριστὸν πίστεως· διὸ καὶ σοφῶς μεταχειρίζεται τὸ πρᾶγμα, ἑκατέρου μέρους ἐπιμελούμενος. Οὔτε γὰρ οι γάρ ο PATROL, GR. CXXIV. ‹ Non in comessationibus et ebrietatibus. › Bihere haudquaquam vetat, sed immoderate bibere: neque frui quemquam vino prohibet, sed ipsam temulentiam arcet. Κῶμος enim est cantilenæ illa quæ in ebrietate cum injuria fiunt: quod et temulentia dicitur. Non in cubilibus et impudicitiis. Cum de ebrietate prius locutus esset, nunc de malis disserit ex ea ortis. Ex ebrietate enim impudicitiæ proflaunt. Neque enim hic uxoribus jungi, neque matrimonii lectum tollit, sed ipsam fornicationem. • Non in contentione et æmulatione. > Cum mala ex concupiscentia nata exstinxisset, nunc etiam illa quæ ex ira prodeunt, supprimit. Nihil enim adeo cupiditatem accendit, et iram inflammat, ut ebrietas ac temulentia. Ex æmulatione autem contentio. Qui enim æmulatur alicui, is et ad rixas progreditur. Sublata itaque contentione, ad amulationem, unde illa exoritur, recurrit. Quoniam vero comper tum habuit, bella ex fornicatione et impudicitia exsuscitari, ædiumque subversiones, una cum impudicitia contentionis et æmulationis mentionem facit. VERS. 14. • Sed induamini Dominum nostrum Jesum Christum.» Exuit nos pravis vestimentis Αpostolus, deinceps exornat nos, non jam lucis arma nos induens, sed quod multo magis est formidandum, ipsum Dominum pro indumento nobis lar giens. Hoc qui vestitus fuerit, omni sane virtute decoratus est. • Et carnis curam ne gesseritis ad cupiditates.» Non prohibet carnis curam, sed ne juxta cupiditates ipsius ei prospiciamus. Ad sanitatem, inquit, sed non ad libidines et voluptates carni prospicito. Neque enim istæc providentia aut cura fuerit, si flammam accendas, si caminum molestum reddas. Unum istuc 99 tantummodo quære, ut caro corpusque tuum bene valeat: supra hoc ne sis adhuc curiosus, neque id agas ut cupiditates ejus accendas, sed omnem conatum tuum circa spiritualia insume. CAPUT XIV. VERS. 1. «Iudrmuin auten in fide assumite.» η Plerique Judzorum qui fidei accesserant, post fidem adhuc in ciborum observatione hærebant, a suilla carne abstinentes, nondum ausi prorsus a lege deficere. Deinde ne facile deprehenderentur, ut qui a sola porcina abstinerent, ab omnibus carnibus simpliciter abstinebant, solisque oleribus vescebantur. Alii rursus perfectiores erant, qui nihil observantes, observantibus convitiabantur. Veritus est igitur Paulus, ne perfectiores importune et non uti par erat imperfectiores increpando, a Christi fide decuterent. Propterea sapienter rem aggreditur, utriusque partis rationem habens. Neque enim objurgantilus audebat dicere: Male agitis, ne huperfe Varia lectiones.

clcs in observatione stabiliret: neque rursus dicere τοῖ; ἐπιτιμῶσιν ἐτόλμα εἰπεῖν, ὅτι κακῶς ποιεῖτε, potuit, Bene agitis, ne vehementiores accusatores faceret; sed enim moderatam et ad utrosque temperatam adhortationem facit. Et videtur quidem fortes . increpare: totum autem sermonem hoc in loco contra imbecilliores insumit. Statim enim ut dixit, ‹ infirmum, › indicavit eum non esse validum. Cum porro ait, c suscipite,» monstrat eum sedula indigere curandi ratione, id quod extremæ imbecillitatis argumentum est. • Non ad dijudicationes disceptationum.» loc est, ne dijudicetis ob infirmitatem ipsius, neque offendamini, nec multis cogitationibus turbemini: cæterum tanquam infirmum et ærgrotum omni curandi ratione suscipite. VERS. 2. Alius quidem credit licere sibi vesci quibus libet, qui vero infirmus est, vescitur oleribus.» Perfectum et imperfectum comparat, inquiens: Perfectus, fide sua fretus, omnia indiscriminatim edit: imperfectior vero, tanquam infrmus, olera comedit. Dignus itaque est ut curetur, nou ut objurgatione acri absterreatur. VERS. 3. • Qui vescitur, non vescentem ne comtemnat, et qui non vescitur, vescentem ie judicet: Deus enim illum assumpsit. Qui omnia edebant, ceu perfectiores, non edentes vilipendebant, ceu modica fide imbutos, ac adhuc, Judaizantes. Contra, non vescentes, quibuslibet vescentes judicabant, eɔsque condemnabant ut gulosos et voraces. Quia autem plerique horum e gentibus erant, e Deus, o inquit, • ipsum assumpsit, hoc est, ineffabilem suam gratiam erga eum commonstravit. Quid igitur cum eo de lege disputas, 100 cum Christus illum justificavit? ἵνα μὴ τοὺς ἀτελεῖς βεβαιώσῃ ἐν τῇ παρατηρήσει· οὔτε πάλιν, ὅτι Καλῶς, ἵνα μή σφοδροτέρους κατα ηγόρους ποιήσῃ· ἀλλὰ συμμεμετρημένην ποιείται τὴν παραίνεσιν. Καὶ δοκεῖ μὲν τοῖς ἰσχυροῖς ἐπιτι μᾷν· τὸ δὲ πᾶν, εἰς τοὺς ἀσθενεστέρους κενοῖ ἐν τῷ πρὸς τούτους λόγῳ. Αὐτίκα γοῦν εἰπών, «Τὸν ἀσθενοῦντα, ο ἔδειξεν ἄῤῥωστον ὄντα. Καὶ τῷ εἰπεῖν δὲ, «Προσλαμβάνεσθε, ο δείκνυσι πολλῆς δεόμενον ἐπιμελείας, όπερ σημεῖον ἐσχάτης αβρω στίας. • Μὴ εἰς διακρίσεις διαλογισμῶν, ο Τουτέστι, μὴ διακρινόμενοι ἐπὶ τῇ ἀσθενείᾳ, καὶ σκανδαλι ζόμενοι, καὶ λογισμοῖς πολλοῖς ταραττόμενοι· ἀλλ' ὡς ἀσθενῆ ἔντα πάσης θεραπείας ἀξιοῦντες. • “ὺς μὲν πιστεύει φαγεῖν πάντα· ὁ δὲ ἀσθενῶν λάχανα ἐσθίει.» Συγκρίνει τὸν τέλειον καὶ τὸν ἀτελῆ, καί φησιν, ὅτι ὁ μὲν τέλειος, τῇ πίστει θαρῥῶν, πάντα ἀδιαφόρως ἐσθίει· ὁ δὲ ἀτελέστερος 4, ἅτε ἀσθενῶν, λάχανα ἐσθίει. Ωστε ἄξιος τοῦ θερα πεύεσθαι, οὐχὶ τοῦ προσπλήττεσθαι. • ῾Ο ἐσθίων τὸν μὴ ἐσθίοντα μὴ ἐξουθενείτω· καὶ ὁ μὴ ἐσθίων τὸν ἐσθίοντα μὴ κρινέτω. Ὁ Θεὸς γὰρ αὐτὸν προσελάβετο.: Οἱ πάντα ἐσθίοντες, ὡς τελειότεροι, τοὺς μὴ ἐσθίοντας ἐξηυτέλιζον, ὡς ὀλιγοπίστους καὶ Ἰουδαΐζοντας ἔτι. Πάλιν, οἱ μὴ ἐσθίοντες κατέκρινον τοὺς ἐσθίοντας πάντα, ὡς λαιμαργους. Ἐπειδὴ δὲ καὶ” ἐξ ἐθνῶν ἦσαν πολλοὶ τούτων, φησὶν, ὅτι ο Ὁ Θεὸς αὐτὸν προσελάβετο·: τουτέστι, τὴν ἄφατον αὑτοῦ χάριν περὶ αὐτὸν ἐπεδείξατο. Τι τοίνυν αὐτῷ περὶ νόμου διαλέγῃ, ὅπου γε αὐτὸν ὁ Χριστὸς ἐδικαίωσεν; • Συ τίς εἶ ὁ κρίνων ἀλλότριον οἰκέτην; Τῷ ἰδίῳ αυ ρίῳ στήκει ἢ πίπτει.» Πρὸς τὸν τέλειον λέγει τοῦτο, ἀπάγων αὐτὸν ὥσπερ τοῦ ἐξουθενεῖν, οὕτω καὶ τοῦ κατακρίνειν· ἀμφότερα γὰρ ἐποίουν οἱ τελειότεροι, καὶ ἐξηντέλιζον, καὶ κατέκρινον τοὺς ἀτελεστέρους. Λανθανόντως δὲ ἐνταῦθα τοῦ ἀτελοῦς καθάπτεται. Οὐ γὰρ ἐπειδὴ ἄξια τοῦ μὴ κρίνεσθαι ποιεῖ, διὰ τοῦτο κελεύω μὴ κρίνειν, ἀλλ' ἐπειδὴ ἀλλότριος ἐστιν οκέτης, τουτέστιν, οὐ σὸς, ἀλλὰ τοῦ Θεοῦ. Κἂν γὰρ VERS 4. c Tu quis es qui judicas alicnum servum? Suo domino stat aut cadit.» Ad perfectiorem hoc loquitur, abducens ipsum ut a contemptu, sic et a condemnatione. Utraque enim admittebant perfectiores, aspernantes nimirum et condemnantes imperfectiores. Clanculum autem et hic imperfectos perstringit. Non enim quia illa faciat quæ judicari non mereantur, propter hoc te non judicare jubeo, verum quia alienus servus est, hoc est, non tuus, sed Dei. Nam eliamsi infinius fuerit, non tamen ἀσθενῇ, ἀλλ' οὐκ ἐξέπεσε τοῦ οἰκέτης εἶναι· οὐκ οὖν excidit ab eo quod sit servus: quare non est de co desperandum. Animum anteın rursus ei addens, non dixit, cadit, sed Stat aut cadit. > Sive enim hoc, sive illud contingat, ad dominum pertinet vel damnum cadentis, vel stantis fucrum. • Statuetur autem: potens est enin Dominus 'statuere ipsim.» Cum aft, r statuetur, imdicat ipsam adhuc moveri et concuti usque adeo, ut solo Deo confirmatore opus habeat. Quod de plane desperatis dicimus. ἀπογνωστέος. Παραμυθούμενος δὲ πάλιν αὐτὸν, οὐκ εἶπεν, ὅτι πίπτει, ἀλλὰ, «Στήκει ἢ πίπτει·, ἂν τε δὲ τοῦτο, ἄν τε ἐκεῖνο, τῷ δεσπότῃ διαφέρει, και ή ζημία πίπτοντος, καὶ ὁ πλοῦτος ἑστῶτος. «Σταθήσεται δέ· δυνατὸς γάρ ἐστιν ὁ Θεὸς στῆσαι καὶ αὐτόν. ὁ Ἐν τῷ εἰπεῖν, ὅτι ο Σταθήσεται, δείκνυσιν ἔτι σαλευόμενον, καὶ τοσοῦτον, ὥστε Θεοῦ μόνου δεῖσθαι τοῦ στήσοντος· ὅπερ 40 ἐπὶ τῶν σφόδρα ἀπεγνωσμένων λέγομεν. • Ος μὲν κρίνει ἡμέραν παρ' ἡμέραν, ὃς δὲ πάν σαν ἡμέραν. ο Ησάν τινες νηστεύοντες, ἢ καὶ τῶν lectiones. VERS. 5. × Alius quidern indicat diem inter diem, alius vero judicat omnen diem. Nonnulli inedia Variæ 40 ὅπως 0. 38 ἀσθενέστερος 0. 39 ἐπεὶ οὖν καὶ 0.

EXPOSITIO IN EPIST. AD ROM. — CAP. XIV. χοιρείων ἀπεχόμενοι ζητάς τινας ἡμέρας· ἕτεροι δὲ et jejunio sese macerabant, aut etiam a suilla carne πάντοτε ἐσθίοντες, οἳ καὶ κατέκρινον τοὺς νηστεύοντας, Περὶ τούτων οὖν φησιν, ὅτι ἄλλος ἄλλως κρίνει, καὶ ἀδιάφορόν ἐστι τὸ πρᾶγμα, Οὐ δεῖ οὖν πλήττεσθαι τοὺς ἀδελφοὺς χάριν τούτου, Ταῦτα δὲ συγκαταβαίνει αὐτοῖς, διὰ τὸ νεόφυτον τῆς πίστεως αὐτῶν. • Εκαστος ἐν τῷ ἰδίῳ να πληροφορείσθω.» Οταν μὲν περὶ δογμάτων ὁ λόγος ᾖ, οὐ δεῖ ἡμᾶς τῷ οἰκείῳ καὶ πληροφορείσθαι, ἀλλ᾽ ἃ παρελάβομεν, ταῦτα κατ ἔχειν, κἂν ἄγγελος ἐξ οὐρανῶν ἕτερα εὐαγγελίζηται. Ενθα δὲ περὶ βρωμάτων καὶ νηστείας ὁ λόγος ᾖ, καὶ τῶν τοιούτων, καὶ οἱ πταίοντες περὶ ταῦτα 41 νεόφυτοῦ, καὶ συγκαταβάσεως δεόμενοι, ἐνταῦθα τῆς ἀκριβείας ἐνδοτέον, «Ο φρονῶν τὴν ἡμέραν, Κυρίῳ φρονεῖ· καὶ ὁ μὴ φρονῶν τὴν ἡμέραν, Κυρίῳ οὐ φρονεί. Ο παρατηρούμενος, φησί, τὴν ἡμέραν, διὰ τὸν Κύριον παρατηρείται, ὡς εὐλαβούμενος· καὶ ὁ μὴ παρατη ρούμενος, διὰ τὸν Κύριον, ὡς ἤδη ἐν Χριστῷ τελειωθείς, καὶ ὑπέρτερος γενόμενος τῶν νομικών παρατηρήσεων. • Καὶ ὁ ἐσθίων, Κυρίῳ ἐσθίει (εὐχαριστεῖ γὰρ τῷ Θεῷ)· καὶ ὁ μὴ ἐσθίων, Κυρίῳ οὐκ ἐσθίει, καὶ εὐχαριστεῖ τῷ Θεῷ.» Εν ζητοῦμεν μόνον, φησὶν, ἐὰν διὰ τὸν θεὸν 49 τὸ πρᾶγμα γένηται, καὶ εὐχαριστῶσι τῷ Θεῷ, καὶ ὁ μὴ ἐσθίων καὶ ὁ ἐσθίων· οὕτω γὰρ γενόμενον, ἀδιάβλητόν ἐστι. Ταῦτα δὲ, ὡς ἔφην, λέγει, διὰ τὸ νεοφύτους εἶναι. Επεί τοι ἠρέμα πλήττει τοὺς Ἰουδαΐζοντας, ἐν τῷ εἰπεῖν· «Ὁ μὴ ἐσθίων εὐχαριστεῖ τῷ Θεῷ.» Πῶς γὰρ ἂν εὐχαριστοίη, ἔτι τοῦ νόμου ἐχόμενο;; Ὥστε ὁ ἐσθίων μόνος εὐχα. ριστεί. • Οὐδεὶς γὰρ ἡμῶν ἑαυτῷ ζῇ, καὶ οὐδεὶς ἑαυτῷ ἀποθνήσκει. Εάν τε γὰρ ζώμεν, τῷ Κυρίῳ ζῶμεν ἐάν τε ἀποθνήσκωμεν, τῷ Κυρίῳ ἀποθνήσκομεν.» Δεσπότην, φησίν, ἔχομεν, ᾧ μέλει ἡμῶν, ὃς καὶ πλούτον τὴν ἡμετέραν ζωὴν ἡγεῖται, καὶ ζημίαν, τὸν θάνατον. Οὐ γὰρ ἑαυτοῖς ζῶμεν, ἢ θνήσκομεν με νον, ἀλλὰ καὶ τῷ Κυρίῳ. Ζωὴν δὲ ἐνταῦθα τὴν ἐν πίστει λέγει, καὶ θάνατον τὴν ἐκπίπτωσιν [f. Εκπτ.] τῆς πίστεως. Ωστε οὐ μὴ ἐάσῃ οὗτος ὁ Δεσπότης θανεῖν κατὰ τὴν πίστιν, καὶ ἐκπεσεῖν αὐτῆς τους δοκοῦντας ἀσθενῶς 4 ἔχειν. abstinebant certis quibusdam diebus: alii quibuslibet diebus edebant, qui et jejunantes condemna bant. De iis igitur loquitur; alius aliter judicat, cum sit res indifferens. Non sunt igitur incessendi fratres hujus rei causa. In his autem indulget illis, quod in fide sunt adhuc neophyti. • Unusquisque in suo sensu abundet. › Quando sermo est de dogmatibus vel doctrina, non oportet nos proprio sensu abundare, sed quæ aceepimus, firmiter tueri, etiamsi vel angelus e colis aliud prædicarit. Ubi autem de cibis et jejunio sermo est et similibus, et qui in istis impingunt, adhuc sunt neophyli, et indigentia epus habent, hic ab exacto jure nonnihil est remittendum. WERS. 6. c Qui sapit diem, Domnino sapit: qui non sapit diem, Domino non sapit.» Qui observat, inquit, diem, propter Dominum observal, ex revrentia et pietate quadam et qui non observat, inquit, diem, propter Dominum non observat, ut qui jam in Christo sit consummatus, legalibusque observationibus major. • Et qui edit, Domino edit: gratias enim agit Deo: et qui non edit, Domino non edit, et gratias agit Deo. Unum tantummodo, inquit, quærimus, an propter Christum ista fiant, gratiasque agant Deo, eum qui vescitur, tum qui non vescitur. Nam quod ita peragitur, expers est accusationis et calumniæ. Hæc autem, uti dixi, inquit, quod adhuc erant novitii. Atqui tacite perstringit 101 Judaizantes, cum ait, Qui non vescitur, gratias agit Deo. › Qui enim gratias agere queal, lege adhuc detentus? Quare qui manducat, is tantum gratias agit. • Εάν τε οὖν ζῶμεν, ἐάν τε ἀποθνήσκωμεν, τοῦ μ Κυρίου εσμέν.» Ἀπὸ τοῦ κατὰ πίστιν θανάτου ἐπὶ τὸν φυσικὸν μεταβαίνει· περὶ τούτου γὰρ νῦν διαλέγεται. Οτι κάν τε την φυσικήν ζωὴν ζῶμεν, τοῦ Κυρίου ἐσμέν· κἄν τε τὸν φυσικὸν θάνατον ἀποθνή σκωμεν, τούτῳ σε διαφέρομεν. • Εἰς τοῦτο γὰρ καὶ ὁ Χριστὸς ἀπέθανε, καὶ ἀνέστη, καὶ ἔζησεν, ἵνα καὶ νεκρῶν καὶ ζώντων κυριεύσῃ.» Καὶ τοῦτό σε, φησί, πειθέτω, ὅτι φροντίζει τῆς διορθώσεως τῶν ἀσθενῶν. Ὁ γὰρ τὸ αἷμα ἐκχέας, καὶ θανεῖν ἀνασχόμενος, ἵνα ἡμῶν κυριεύσῃ, πῶς οὐκ ἂν φροντίσεις δούλων αὐτοῦ γενομένων; ὥσπερ εξώθαμεν λέγειν· Ὁ δεῖνα πῶς οὐ φροντίσει του " κ τηνικαῦτα οι το Χριστόν ο. VERS. 7, 8. • Nemo enim nostrum sibiipsi vivit, nemo sibiipsi moritur. Sive enim vivamus, Domino vivimus: sive moriamur, Domnino norimur.» Dominum habemus, inquit, cui nos sumus curæ, quique pro luero el divitiis nostram vitam ducit, et mortem pro damno. Neque enim nobis ipsis vivimus aut morimur solum, sed etiam Domino. Vitam autem hoc loco dicit, quæ fide constat, et mortem, lapsum a fide. Itaque Dominus iste nequaquam mori sinet sccundum fidem, et ab ea excidere cos qui infirmi esse videntur. • Sive igitur vivamus, sive moriamur, Domi sumus. morte secundum fidem ad naturalem transit: de hae enim nunc disserit. Sive, inquit, naturalem vivamus vitam, Domini sumus: sive naturali morte moriamur, ad eum pertinemus. VERS. 9.. In hoc enim Christus mortuus est, et resurrexit, et vivit, ut et mortuorum et viventium dominetur.» Hoc, inquit, persuadeat tibi, quod curam gerat (Dominus) infirmorum, ut erigantur consolidenturque. Qui enim sanguinem suum ¡undere, necnon mori sustinuit, ut nobis dominaretur, quomodo jam nunc nostri non tangeretur solicituVaria lectiones. 48 εὐσθενῶς 0. αὐτῷ ο.

εἰ τῶν νεκρῶν, φησί, φροντίζει, πολλῷ μᾶλλον τῶν ζώντων. Λέγει δὲ ταῦτα, ἐντρέπων τὸν Ἰουδαΐζοντα, καὶ πείθων ἀναμνησθῆναι, πῶς ἔτι τῷ νόμῳ προσέχει, ἀγνωμονῶν τῷ ὑπὲρ αὐτοῦ ἀποθανόντι Χριστῷ. dine, qui servi ejus facti sumus? sicut dicere con- δούλου, ὑπὲρ οὗ τοσαύτην τιμὴν κατεβάλετο; Καὶ suevimus: Quomodo fieri potest, ut aliquis servi sui curam non gerat, pro quo tanta impendit? Deinde, si mortuorum (inquit) rationem habet, multo magis viventium. Hæc autem dicit, Judaizantem pudefaciens, et suadens ut animo suo recolat, quod erga Christum, qui pro eo moriebatur, ingratus cxsistens, legi adhuc auscultatur. Vans. 10. • Tu autem quidjudicas fratrem tuum? Aut tu, quare spernis fratrem tuum? Omnes enim statuemur ante tribunal Christi.» Tu qui non edis, quid fratrem tuum ceu gulosum judicas quod edat? Tu vero qui edis, quid contemnis fratrem tuum ceu exigua fide imbutum? Frater est, proinde non est quod contemnas proprium membrum tuums. Num enim tu pro eo es redditurus rationem? Ipse per sese sistetur ante tribunal, ipseque pœnam et sententiam sustinebit. Viden' qui dum ad consummatiores verba facit, ipsum Judaizantem terret, ceu eum, qui ante tremendum tribunal rationem redditurus sit? VERS. 11, 12. • Scriptum est enim >: Vivo ego, dicit Dominus: quoniam mihi inflectctur omne genu, et omnis lingua confitebitur Deo. Itaque unusquisque nostrum pro se 102 rationem reddet Deo. › Quod, inquit, judicabimur, ceu servi a domino, propheta testatur. Vehementem enim adeoque maximain subjectionem indicavit per hoc quod dixit, Omnes mihi genu flectent, et omnis lingua eoruin qui fuerunt aute legen, et in lege, conβtebitur, hoc est, rationem reddet rerum gestarum. Cui? Non legi sane, sed Christo. Quare itaque adhuc a lege pendes? VERS. 13. • Ne igitur nos mutuo judicemus, sed hoc judicate potius, ut non ponatis offendiculum fratri, aut scandalum. Uterque vestrum, inquit, dissolvite quæ inter vos mutuo viget contentionem: neque tu qui quibuslibet vesceris, offendiculum ponas fratri imperfecto, vehementer adeoque nimium euni increpando: neque tu qui non vesceris omnibus, offendiculum ponas fratri per observationem tuam. Utrisque enim personis hæc conveniunt vicissim, offendiculum et scandalum. VERS. 14. • Νovi et persuasum habeo in Domino Jesu, quod nihil commune est per sese, nisi ei qui existimat aliquid commune esse, illi commune est.» Postquam docuit non oportere perterrefacere inârmum, deinceps de cibis decretum præscribit, erudiens imbecilliorem ne contremiscat aut metuat ista tanquam impura; aitque, ‹ Novi et persuasuip habeo, non humanis rationibus, sed, in Domino Jesu,» hoc est, ab ipso discens, et ab eo certior redditus, quod nihil per seipsum commune est: › hoc est, sua natura nihil est immundum, sed ex voluntate ac deliberatione utentis ista immundities dopendet. Illi enim soli est commune et immundum, non onuibus. × Isa. XLV, 23. •ς δίκας 0. 66 τέλειον 11ο • Σὺ δὲ τί κρίνεις τὸν ἀδελφόν σου; ἢ καὶ σὺ τί ἐξουθενεῖς τὸν ἀδελφόν σου; Πάντες γὰρ παραστη σόμεθα τῷ βήματι τοῦ Χριστοῦ.» Σὺ ὁ μὴ ἐσθίων, τί κρίνεις τὸν ἀδελφόν σου ἐσθίοντα ὡς λαίμαργον, διὰ τὸ ἐσθίειν αὐτόν; Καὶ σὺ ὁ ἐσθίων, τί ἐξουθενείς τὸν ἀδελφόν σου ὡς ὀλιγόπιστον; Αδελφός ἐστιν, οὐ δεῖ ἐξουθενεῖν σε τὸ οἰκεῖον μέλος. Μὴ γὰρ σὺ μέλο λεις ὑπὲρ αὐτοῦ δοῦναι λόγον; Αὐτὸς παραστήσεται τῷ βήματι, καὶ αὐτὸς εὐθύνας “8 ὑφέξει. Ορᾷς, πῶς ἐν οἷς πρὸς τὸν τελειότερον να διαλέγεται, εκφοβεῖ τὸν Ἰουδαΐζοντα, ὡς μέλλοντα εὐθύνας ὑποσχεῖν ἐπὶ τοῦ φοβερού βήματος; • Γέγραπται γάρ ο Ζῶ ἐγώ, λέγει Κύριος, ὅτι ἐμοὶ κάμψει πᾶν γόνυ, καὶ πᾶσα γλῶσσα ἐξομολογήσεται τῷ Θεῷ. Αρα οὖν ἕκαστος ἡμῶν περὶ ἑαυτοῦ λόγον δώσει τῷ Θεῷ.» "Οτι, φησί, κριθησόμεθα ὡς δοῦλοι δεσπότῃ, μαρτυρεῖ ὁ προφήτης. Τὴν ἐπιτετα - μένην γὰρ ὑποταγὴν ἐδήλωσε διὰ τοῦ εἰπεῖν· Γόνν κάμψουσιν ἐμοὶ πάντες, καὶ πᾶσα γλῶσσα, τῶν τε πρὸ τοῦ νόμου, καὶ τῶν ἐν τῷ νόμῳ, ἐξομολογήσεται, ἀντὶ τοῦ, λόγους δώσει τῶν πεπραγμένων. Τίνι; Οὐ τῷ νόμῳ, ἀλλὰ τῷ Χριστῷ. Ωστε τί ἔτι τοῦ νόμου εξέχῃ; • Μηκέτι οὖν ἀλλήλους κρίνωμεν, ἀλλὰ τοῦτο κρίνατε μᾶλλον, τὸ μὴ τιθέναι πρόσκομμα τῷ ἀδελφῷ, ἢ σκάνδαλον.» Αμφότεροι, φησί, καταλύ σατε τὴν πρὸς ἀλλήλους φιλονεικίαν· καὶ μήτε σὺ ὁ ἐσθίων πάντα, πρόσκομμα τίθει τῷ ἀτελεῖ, ὡς στο δρῶς ἐπιπλήσσων· μήτε σὺ ὁ μὴ ἐσθίων πάντα, σκάνδαλον τίθει τῷ ἀδελφῷ, ὡς παρατηρούμενος. Αμφοτέροις γὰρ τοῖς προσώποις ἁρμόζει ταῦτα ἀνα μέρος, τό τε πρόσκομμα καὶ τὸ σκάνδαλον. • Εἶδα καὶ πέπεισμαι ἐν Κυρίῳ Ἰησοῦ, ὅτι οὐδὲν κοινὸν δι' ἑαυτοῦ, εἰ μὴ τῷ λογιζομένῳ τι κοινὸν εἶναι, ἐκείνῳ κοινόν.» Μεθ᾽ ὁ ἐδίδαξεν, ὅτι οὐ δεῖ ἐπιπλήσσειν τῷ ἀσθενοῦντι, δογματίζει λοιπὸν περὶ τῶν βρωμάτων, παιδεύων τὸν ἀσθενέστερον, μὴ δε διέναι, μηδὲ τρέμειν ταῦτα ὡς ἀκάθαρτα· καί φησιν· «Οἶδα καὶ πέπεισμαι, ο οὐκ ἀνθρωπίνοις λογισμοῖς, ἀλλ' ἐν Κυρίῳ Ἰησοῦ,» τουτέστι, παρ' αὐτοῦ μαθών, καὶ ἐκεῖθεν πληροφορηθείς, «ὅτι οὐδὲν κοι νὸν δι᾿ ἑαυτοῦ· ν τουτέστι, τῇ ἑαυτοῦ φύσει οὐδὲν ἀκάθαρτον, ἀλλὰ ἀπὸ τῆς προαιρέσεως γίνεται τοῦ μετιόντος. Εκείνῳ οὖν μόνῳ ἐστὶ καὶ κοινὸν καὶ ἀκάθαρτον, καὶ οὐ πᾶσιν. Tarim lectiones.

• Εἰ δὲ διὰ βρῶμα ὁ ἀδελφός σου λυπεῖται, οὐκέτι κατ' ἀγάπην περιπατείς.» Πρὸς τὸν τελειότερον ἐνταῦθα διαλέγεται, διδάσκων, ὅτι κἂν μυριάκις οὐκ ὦσι τὰ βρώματα ἀκάθαρτα φύσει, σὲ γοῦν ὅμως ἔδει ἀπέχεσθαι τῶν χοιρείων, είγε τὴν ἀγάπην ἔμελλες φυλάττειν, ὡς ἂν μὴ λυπῆται ὁ ἀδελφός σου σκαν δαλιζόμενος. Ἐπιφέρει δὲ ἑξῆς· «Μὴ τῷ βρώματί σου ἐκεῖνον ἀπόλλυε, ὑπὲρ οὗ Χριστὸς ἀπέθανε.» Διὰ τὸ βρῶμα, φησὶν, ἀπολλύεις καὶ ἀνατρέπεις τὸν ἀδελφὸν, τὸν οὕτω περισπούδαστον όντα Χριστῷ, ὥστε ὑπὲρ αὐτοῦ ἀποθανεῖ». Ορῶν γάρ σε ἐσθίοντα τὰ χοίρεια, κατὰ φιλονεικίαν τὴν πρὸς ἐκεῖνον, ἐνστατικώτερος γίνεται, καὶ οὕτω κινδυνεύσει ἀποστὰς Χριστοῦ, τῷ νόμῳ ὅλος προσηλώσθαι. • Μη βλασφημείσθω οὖν ὑμῶν τὸ ἀγαθόν.» Τουτἐστι, Σὺ τελειότητα ἔχεις ἐν τῇ πίστει (ταύτην γὰρ ὀνομάζει ἀγαθόν)· μὴ οὖν χρῶ κακῶς τῇ τελειότητί του, μηδὲ ποίει ταύτην βλασφημεῖσθαι. Ἐὰν γὰρ σὺ ἀπὸ τοῦ τέλειος εἶναι, διαφθείρῃς τὸν ἀτελῆ, ἐποίη σας διαβάλλεσθαι τὸ ἀγαθὸν ὅ εἶχες. Νοήσεις δὲ ἀγαθὸν, καὶ τὸ δόγμα ἡμῶν, ὃ οὐ βούλεται βλασφημεῖσθαι παρὰ τῶν ἀπίστων, ὁρώντων τὰ σχίσματα, καὶ τὰ σκάνδαλα τὰ περὶ τῶν βρωμάτων. • Οὐ γάρ ἐστιν ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ βρῶσις καὶ πόσις. ο Μὴ γὰρ ἀπὸ τούτων εὐδοκιμοῦμεν· μὴ γὰρ ἐὰν φάγῃς, φησί, τοῦτό σε εἰς βασιλείαν εἰσάγει. Διασύρων δὲ αὐτοὺς ὡς ἐπὶ τοῦτο μέγα φρονοῦντας, προσέθηκε και πίσιν. • ᾿Αλλὰ δικαιοσύνη, καὶ εἰρήνη, καὶ χαρὰ ἐν Πνεύματι ἁγίῳ.» Εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ εἰσάγει ἡ δικαιοσύνη, τουτέστιν, ή καθόλου ἀρετή, ὁ ἄμεμπτος βίος, καὶ εἰρήνη πρὸς τὸν ἀδελφὸν, οὐχ ἡ φιλονεικία· καὶ ἡ χαρὰ ἐκ τῆς ὁμονοίας, οὐχ ἡ λύπη ἡ ἐκ τῆς ἐπιπλήξεως. Ἐπεὶ δὲ ἐστιν εἰρήνη καὶ χαρὰ καὶ ἐπὶ πονηρῶν πραγμάτων, ἐπήγαγεν· ι ἐν Πνεύ ματι ἁγίῳ.» Περὶ γὰρ τῆς ἐν Πνεύματι ἁγίῳ εἰρήνης καὶ χαρᾶς, φησί, λέγω. Εξηγήσατο δὲ καὶ βαθύτερον ὁ πάμμεγας Χρυσόστομος, τίνος ἕνεκεν ἐμνήσθη ὁ Παῦλος τῆς δικαιοσύνης. "Ινα γὰρ δείξῃ, φησίν, ὅτι ὁ μὴ ἀπεχόμενος τῶν χοιρείων, ἀδικεῖ τὸν ἀδελ φὲν περὶ τὴν σωτηρίαν αὐτὴν, ἣν ὁ Χριστὸς θανών αὐτῷ περιεποιήσατο. Ωστε ἐκ τοὐναντίου, ὁ ἀπεχόμενος διὰ τὸν ἀδελφὸν, τὴν δικαιοσύνην μέτεισιν, η Στις προξενεῖ τὴν βασιλείαν. . Ὁ γὰρ ἐν τούτοις δουλεύων τῷ Χριστῷ, εὐάρε , στις τῷ Θεῷ, καὶ δόκιμος τοῖς ἀνθρώποις.» Αἰνίτο τεται ἐνταῦθα, ὅτι ἀπὸ κενοδοξίας ἐπετίμων τοῖς ἀσθενεστέροις οἱ τελειότεροι· καί φησιν, ὅτι Εἰ θέλεις θαυμασθῆναι τοῖς ἀνθρώποις, οὐ τοσοῦτον ἀπὸ τῆς τελειότητος, ὅσον ἀπὸ τῆς εἰρήνης καὶ τῶν ἄλλων θαυμασθήσῃ. Ἐν τούτοις γὰρ ἔστι καὶ τῷ Χριστῷ δουλεύειν, καὶ εὐαριστεῖν τῷ Θεῷ, οὐκ ἐν τῷ τὰ χοίρεια ἐσθίειν ἀδιαφόρως. • Αρα οὖν τὰ τῆς εἰρήνης διώκωμεν, καὶ τὰ τῆς οἰκοδομῆς τῆς εἰς ἀλλήλους.» — «Τὰ τῆς εἰρήνης, ο εἶπε, πρὸς τὸν ἀτελέστερον· ἐκεῖνος γὰρ ἦν ὁ μὴ εἰρηνεύων. «Τὰ τῆς οἰκοδομής, ο πρὸς τὸν τελειό CAP. XIV. VERS. 15. • Quod si propter cibum frater tuus contristatur, jam non secundum charitatem ambulas. Ad perfectiorem loquitur bic, docens quod etiamsi decies millies cibi per se impuri non fuerinꞌ, vel sic tamen a porcina carne tibi abstinendum erat, ne frater tuus offendatur, si modo charitatem conservare velis. Infert autem et deinceps: • Noli cibo tuo illum perdere, pro quo Christus mortuus est.» Propter cibum, inquit, perdis et subvertis fratrem, quem tanti Christus fecit, ut pro ipso mortem obire dignatus sit. Animadvertens enim te ex oppositione erga illum porcinam carnem manducare, pertinacior redditur, adeoque periclitatur ne a Christo deficiens, sese legi tandem totiin tradat affigatque. VERs. 16. • Ne blasphemetur itaque vestrum bonum.» Id est, tu habes perfectionem in fide (latic enim bonum nominat). Ne igitur abutere hac perfectione tua, neque in causa esto cur blasphemetur vel vituperetur. Si enim ex perfectione tua imperfectum perdis, ansam præbuisti 103 criminationis, qua malediceretur bono quod habebas. Bonum autein intelliges doctrinam nostram, quam non vult infidelium calumniæ obnoxiam esse, dum vident scandala atque dissidia ciborum nomine. VERS. 17.. Non enim est regnum Dei cibus et potus.. Non enim ob hac probamur vel grati sumus Deo. Non enim si edas, inquit, istud te in regnum coelorum introducit. Carpeus autem ipsos, cen propterea inflatos, adjecit et potum. ‹ Sed {justitia et pax et gaudium in Spiritu sancto.» In regnum Dei introducit justitia, hoc est, virtus universa, inculpata vita, et pax erga fratrem, non contentio, et gaudium ex concordia, non maror ex increpatione. Quia vero gaudium et pax est etiam in malis rebus, subintulit: in Spiritu sancto.» De gandio enim et pace quæ est in Spirita sancto, inquit, verba hic facio. Altius hunc locum interpretatus est plane magnus ille Chrysostomus, quare videlicet divus Paulus justitiæ meminerit. Ut enim monstraret, inquit, eum qui suilla carne non abstineat, esse injurium adversus fratrem in rebus salutis, quam ei Christus sua morte peperit Quare e diverso, qui propter fratrem abstinet, justitiam adit et persequitur, quæ subministrat micr num regnum. æterVERS. 18. • Qui enim in his inservit Christo, Deo bene placet, et hominibus probatur. › Hoc in loco subinnuit, quod ii qui perfectiores erant, imbecilliores ex inani gloria increpabant, Si, inquiens, hominibus admirationi esse cupis, non tantum ob perfectionem, quantum ob pacem et ob alias virtutes, admirationem de te concitabis. In his enim Christo inservire licet, Deoque placere, sed non in hoc quod porcina carne indiscriminatim vescaris. VERS. 19. «Itaque quae pacis sunt sertemur, et quæ ad mutuam ædificationem. ›—‹ Quæ pacis sunt, › dixit ad imperfectiorem: is enim pacem haud haLebat. c Quæ ad aedificationem, ad perfectiorem

retulit, ne destrueret fratrem, offendens ipsum: τερον, ὡς ἂν μὴ καταβάλῃ τὸν ἀδελφὸν, σκανδαλίζων αὐτόν· μᾶλλον δὲ κοινὰ ταῦτα πεποίηκεν, εἰπών· • Τῆς εἰς ἀλλήλους. ο Μνησθεὶς δὲ προτέρας τῆς εἰ ρήνης, εἶτα τῆς οἰκοδομῆς, ἔδειξεν, ὅτι χωρίς εἰρή νης οὐκ εὔκολον οικοδομείν 4. imo communia hæc fecit, dum ait, «mnthamn. sin hoc autem quod primum meminerit pacis, deinde actificationis, ostendit, quod citra pacem non sit ficile zulificare. VERS. 20. Noli propter escam destruere opits Dei. Opus Dei, fratris salutem nominat. Nelgitur eam dissolvas, quam Christus ei peperit; idque propter cibum, dum non vis videlicet abstinere a porcina, ut lucreris ipsum. • Omnia quidem munda, sed malum est homini qui per offendiculum manducat. Ubi multum increpuisset perfectiorem, 104 metuit ne forsan in prava sua opinione infirmus stabiliretur. Ob eam rem rursus dogmata profert, inquiens: Omnia quidem munda sunt, sed malum est ei qui mala conscientia et scandalizatus manducat. Siquidem imperfectus iminundan reputans suillam carnem, dum coactus et invitus gustat, magis læditur. Quare oportet eum primum abs te discere quod omnia sínt munda. VERS. 21. ο Bonum est non manducare carnem, et non bibere vinum, neque in quo frater tuus offenditur, aut impingit, aut infruatur.» Tu, inquit, adigis fratrem edere quæ non audet. Ego autem dico te abstinere oportere ab omni quod offendit fratrem; non quia malum sit (omnia enim munda), sed quia offendit. Quia vero dixit eum impingere, › ostendit eum caecutientem: hujusmodi euim impingunt. c Offenditur autem, ut levis. Infirmus est autem, ut qui modica sit fide imbutus. Per hæc autem omnia potentiorem attrahit ad auxilium fratris, ut qui omnino sit imbecillis. VERS. 22. «Τu fidem habes? Penes teipsum babe coram Deo. › Hic subindicat quod veluti ambitiosus perfectior perfectionem suam ostentabat. Ait itaque: Vis mihi ostendere quod in fide circa cibos perféclus es, credens omnia esse et bona et pura? Ne mihi demonstra, sed sumcit conscientia, adeoque Deus cui hæc demonstrás. ‹ Beatus qui non judicat seipsum in hoc quod probat.» Eliamsi homo non videat, tule tibiipsi sufficis ut sis beatus, si non condemnes teipsum, neque conscientia tua te condemnet in re quam probasti, seu elegisti. Hæc autem de solo præsenti subjerto, cibis scilicet, intelligas. Vers. 23. ‹ Qui autem discernit, si manducaverit, damnatus est, quia non ex fide.» Qui ambigil, inquit, nec confidenter edit, condemnatus est. Quamobrem? Non quia immundus erat cibus, sed quia non credidit mundum esse, atque attigit escam ceu immundam. • Omne autem quod non est ex fide, peccatum e-t. › Cum enim non fuerit confisus, neque crediderit puram esse cibum, sed gustarit ipsum cum prava conscientia, omnimo peccavit σε καταλύῃ ο. 48 τὸ οἰκοδομεῖν m. › • Μὴ ἕνεκεν βρώματος κατάλυε τὸ ἔργον τοῦ Θεοῦ. — Εργον τοῦ Θεοῦ τὴν σωτηρίαν τοῦ ἀδελ τοῦ φησι. Μὴ οὖν ταύτην κατάλυς, ἦν ὁ Θεὸς αὐτῷ περιεποιήσατο, καὶ ταῦτα ἔνεκεν βρωμάτων “, μὴ βουλόμενος δηλαδὴ ἀπέχεσθαι τοῦ χοιρείου διὰ τὸ κερδῆσαι αὐτόν. • Πάντα μὲν καθαρά, ἀλλὰ κακὸν τῷ διὰ προσκόμ ματος ἐσθίοντι.» Πολλὰ ἐπιτιμήσας τῷ τελειοτέρῳ, ἐφοβήθη μή πως ὁ ἀσθενὴς βεβαιωθῇ ἐν τῇ πονηρί ὑπολήψει. Διὰ τοῦτο γοῦν δογματίζει πάλιν καὶ λέγει, ὅτι πάντα καθαρὰ, ἀλλὰ κακὸν τῷ μετὰ συνειδότος πονηροῦ ἐσθίοντι καὶ σκανδαλιζομένῳ. Ο γὰρ ἀτελῆς, ἀκάθαρτον νομίζων τὸ χοίρειον, εἶτα ἀπογεύε σθαι τούτου ἀναγκαζόμενος, βλάπτεται μᾶλλον. Ωστε δεῖ αὐτὸν πρότερον μαθεῖν παρὰ σοῦ, ὅτι και θαρὰ εἰσι πάντα. • Καλὸν τὸ μὴ φαγείν κρέα, μηδὲ πιεῖν οἶνον, μηδὲ ἐν ᾧ ἀδελφός σου σκανδαλίζεται, ἢ προσκόπτει, ἢ ἀσθενεῖ.» Σὺ μὲν, φησὶν, ἀναγκάζεις τὸν ἀδελφὸν ἐσθίειν ἃ οὐ θαῤῥεῖ· ἐγὼ δὲ καὶ σὲ δεῖν φημι ἀπο έχεσθαι παντὸς τοῦ σκανδαλίζοντος τὸν ἀδελφόν· οὐχ ὅτι κακόν ἐστι (πάντα γὰρ καθαρά), ἀλλ' ὅτι σκαν δαλίζει. Εἰπὼν δὲ, ὅτι ο Προσκόπτει, ο ἔδειξεν αὐτὸν τυφλώττοντα· οἱ γὰρ τοιοῦτοι προσκόπτουσιν. Σκαν δαλίζεται δὲ ὡς κούφος· ἀσθενεῖ δὲ ὡς ὀλιγόπιστος. Διὰ τούτων δὲ πάντων ἐφέλκεται τὸν δυνατώτερον πρὸς βοήθειαν τοῦ ἀδελφοῦ, ὡς τὰ πάντα ἀσθενούς. • Σὺ πίστιν ἔχεις; Κατὰ σεαυτὸν ἔχε ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ. ὁ Ἐνταῦθα ὑπαινίττεται, ὅτι καὶ ὡς κενόδο - ξος ὁ τελειότερος ἐπεδείκνυε 50 τὴν ἑαυτοῦ οι τελειό - τητα. Φησὶν οὖν· Θέλεις μοι δεῖξαι ὅτι ἐν τῇ περὶ τῶν βρωμάτων πίστει τέλειος εἶ, πιστεύων πάντα εἶναι καλὰ καὶ καθαρά; Μὴ ἐμοὶ δείκνυε, ἀλλὰ ἀρ κεῖ τὸ συνειδὸς, καὶ ὁ Θεὸς, ᾧ ταῦτα δεικνύεις. • Μακάριος ὁ μὴ κρίνων ἑαυτὸν ἐν ᾧ δοκιμάζει. Κἂν ἄνθρωπος μὴ ἴδῃ, αὐτὸς σεαυτῷ ἀρκεῖς εἰς τὸ εἶναι μακάριος, ἐὰν μὴ σεαυτὸν κατακρίνῃς, μηδὲ τὸ συνειδός σου καταγινώσκῃ σου ἐν πράγματι ε ἐδοκίμασας, ἤτοι ἐξελέξω. Ταῦτα δὲ νόει περὶ τῆς προκειμένης ὑποθέσεως μόνης, τῆς τῶν βρωμάτων. • Ο δὲ διακρινόμενος, ἐὰν φάγῃ, κατακέκριται, ὅτι οὐκ ἐκ πίστεως. Ὁ δὲ διστάζων, φησί, καὶ μὴ πεποιθότως ἐσθίων, κατακέκριται. Διὰ εἴ; Οὐχ ὅτι ἀκάθαρτον ἦν τὸ βρῶμα, ἀλλ' ὅτι οὐκ ἐπίστευσεν, ὅτι καθαρόν ἐστιν, ἀλλ' ἔψατο τοῦ βρώματος, ὡς ἀκαθάρτου. • Πᾶν δὲ ὅ οὐκ ἐκ πίστεως, ἁμαρτία ἐστίν.» Οταν γὰρ μὴ θαῤῥήσῃ, μηδὲ πιστεύσῃ ἔτι καθαρόν ἐστι βρῶμα, ἀλλὰ γεύσηται αὐτοῦ μετὰ πονηροῦ συνειδό τος, πάντως ἥμαρτεν. Varia lectiones. 6ο βρώματος 1. το υπεδείκνυε 0. οι αὐτοῦ ο.

ROM.. CAP. XV. 53% Vers. 24-26. ‹ Ei autem qui potest vos stabilire secundum Evangelium mein et prædicationem Jesu Christi, juxta revelationem mysterii, tempori bus æternis taciti: manifestati autem nunc per Scripturas et prophetas, juxta mandatum aeterni Dei, ad obedientiam fidei in omnes gentes patefacti: soli sapienti Deo per Jesum Chrisum, cui gloria in sæcula. Amen. > Post adhortationem consuevit semper volum el precationem addere: quod et hic facit, pro imperfectioribus deprecans: nec sermone fantum erudiens, 105 verum etiam divinum auxilium adducens. Constructionis autem consecutio est hujusmodi: Ει qui potest vos fulciro per Jesum Christum, sit gloria in saecula. Amen. Nam, ᾧ, ar liculus, id est, cui, redundat, assumptus scilicet, eo quod sermo repetitionem postulabat. Ei qui potest vos imperfectos el concussos stabilire: quomodo? Secundum Evangelium meum, hoc est, lit contineatis ca quæ doceo. Evangelium autem meum, et Christi prædicatio, unum sunt. Non nostra enim dognata, sed illius leges sunt. c Secundum revelationem mysterii.» Maximi honoris argumentum est, nos esse mysteriorum participes, nempe rei olim prædefinitæ, manifestatæ autem nunc per Scripiuras propheticas. Itaque quid times tu, imbecillis, ne a lege delicias carnes porcinas edeus? En enim universa Scriptura mysterium hoc prædicat, quod indifferentem ciborum usum introducit. Quiuetiam, EXPOSITIO IN EPIST. AD • Τῷ δὲ δυναμένῳ ὑμᾶς στηρίξαι κατὰ τὸ Εὐαγγέλιόν μου, καὶ τὸ κήρυγμα Ἰησοῦ Χριστοῦ, κατά ἀποκάλυψιν μυστηρίου χρόνοις αἰωνίοις σεσιγημένου, φανερωθέντος δὲ νῦν διά τε Γραφῶν καὶ προφητῶν δε, κατ' ἐπιταγὴν τοῦ αἰωνίου Θεοῦ, εἰς ὑπακοὴν πίστεως, εἰς πάντα τὰ ἔθνη γνωρισθέντος, μόνῳ σοφῷ Θεῷ, διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ, ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν.» Μετὰ τὴν παραίνεσιν εἴωθεν ἀεὶ εὔχεσθαι· ὅ καὶ ἐνταῦθα ποιεῖ, ὑπὲρ τῶν ἀτελε στέρων εὐχόμενος· καὶ οὐ μόνον λόγῳ παιδεύων, ἀλλὰ καὶ τὴν παρὰ Θεοῦ συμμαχίαν εἰσάγων. Ἡ δὲ ἀκολουθία τῆς συντάξεως, τοιάδε· «Τῷ δὲ δυναμένῳ ὑμᾶς στηρίξαι διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. 'Αμήν.» Τὸ γὰρ, ᾧ, ἄρθρον, ἐκ περισσοῦ κεῖται, διὰ τὸ δεῖσθαι τὸν λόγον ἐπαναλήψεως πα ραληφθέν. Τῷ δυναμένῳ ὑμᾶς τοὺς ἀτελεῖς, τους σαλευομένους στηρίξαι· πῶς; «Κατὰ τὸ Εὐαγγέλιόν μου, τουτέστιν, Ινα κατέχητε ἃ διδάσκω. Τὸ δὲ Εὐαγ γέλιόν μου, καὶ τοῦ Χριστοῦ τὸ κήρυγμα, ἂν εἰσιν. Οὐχ ἡμέτερα γὰρ τὰ δόγματα, ἀλλὰ ἐκείνου οἱ νόμοι. • Κατὰ ἀποκάλυψιν μυστηρίου.» Μεγίστης τιμής σημεῖον, τὸ μυστηρίων ἡμᾶς γενέσθαι κοινωνούς, πράγματος πάλαι μὲν προωρισμένου, φανέντος δὲ νῦν διὰ προφητικών Γραφών. Ωστε τί φοβῇ σύ, ὁ ἀσθενὴς, μὴ ἀποστῆς τοῦ νόμου ἐσθίων τὰ χοίρεια; Ἰδοὺ γὰρ αἱ Γραφαὶ πᾶσαι τοῦτο τὸ μυστήριον κηρύττουσι, τὸ τὴν ἀδιαφορίαν τῶν βρωμάτων εἰσάγον. ᾿Αλλὰ καὶ ε κατ' ἐπιταγὴν τοῦ αἰωνίου Θεοῦ, ἐστιν. Οὐκοῦν οὐ δεῖ Θεῷ ἀντιτάττεσθαι, ἀλλὰ πιστεύειν καὶ ὑπακούειν. Ὑπακοῆς γὰρ ἡ πίστις δεῖται, οὐ φιλοπραγμοσύνης. Ἀλλὰ καὶ πάντα τὰ ἔθνη οὕτω πιστεύει· πᾶσι γὰρ ἐγνωρίσθη. Πῶς οὖν αὐτὸς ἔτι τῷ νόμῳ δουλεύεις; • Μόνῳ δὲ σοφῷ Θεῷ,» εἶπε, πρὸς ἀντιδιαστολὴν ἀγγέλων καὶ ἡμῶν, οὐ τοῦ Υἱοῦ, ἅπαγε. Ο γὰρ Υἱός ἐστιν ἡ σοφία τοῦ Πατρός. Αὐτῷ οὖν ἡ δόξα, τῷ φανερώσαντι τὸ μυστήριον, οὐ τῷ νόμῳ, ᾧ προσεδρεύεις ἔτι σὺ παρατηρούμενος τὰ βρώματα. Τὸ δὲ, «Διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἡ δύναται μὲν, ὡς ἀνωτέρω είρηται, συνταχθῆναι· «Τῷ δυναμένῳ ὑμᾶς στηρίξαι, διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ· ἡ δύναται καὶ οὕτω ληφθῆναι· Εἰς πάντα τὰ ἔθνη γνωρισθέντης διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ. Αὐτὸς γὰρ ἐγνώρισε τὸ μυσ στήριον τοῖς ἔθνεσιν, ὁ τοὺς μαθητὰς ἀποστείλας εἰς τὸ μαθητεῦσαι πάντα τὰ ἔθνη. • Οφείλομεν δὲ ἡμεῖς οἱ δυνατοὶ τὰ ἀσθενήματα τῶν ἀδυνάτων βαστάζειν.» Μετὰ τὴν εὐχὴν πάλιν παραινεῖ, καὶ ἐκμειλίσσεται τοὺς τελειοτέρους, καὶ τῷ μεθ᾿ ἑαυτοῦ τάξαι, καὶ τῷ δυνατούς εἰπεῖν. Οὐκ εἶπε δὲ ἁπλῶς, Τοὺς ἀσθενεῖς, ἀλλὰ, «Τὰ ἀσθενήματα τῶν ἀδυνάτων, ο διπλώσας τὴν λέξιν σε, ἵνα πρὸς πλείω ἔλεον ἐφελκύσηται. secundum mandatum æterni Dei hoc continget. Quare te non oportet reuiti Deo, sed credere et morem gerere. Fides enim obedientia opus habet, non curiositate. Præterea omnes gentes › ita credunt: omnibus enim innotuit. Quomodo igitur ipse legi adhuc inservis? «Soli autem sapienti Deo, dixit, ad augelorum nostrique differentiam, non Filii absit! Filius enim est sapientia Patris. Ipsi itaque sit gloria, qui manifestavit mysterium hoc: non legi, cui tu adhuc assides et adhærescis, ciborum discrimina observans. Quod ait, per Jesum Christum potest, ut supra dictum est, ita construi: Ei qui potest vos fulcire per Jesum Christum; potest et ita accipi: in omnes gentes patefacti per Jesum Christum. Ipse namque gentibus mysterium patefecit, qui discipulos ablegavit amandavitque ut docerent omnes gentes. CAPUT XV. VERS. 1. Debemus autem nos qui potentes sumus, infirmitates impotentium sustinere.» Post votum seu orationem rursus adhortatur perfectioresque demul et, tum quod eos sibi adæquat, secumve reputat, tumn quod potentes, seu fortes appellat. Non dixit autem simpliciter, infirmos, sed, c inir. mitates impotentium, duplicata dictione, ut ad majorem n:isericordiam eos pertrahat. • Et non nobisipsis placere. Simul atque dixis- • Καὶ μὴ ἑαυτοῖς ἀρέσκειν. › Εἰπὼν, ὅτι ὀφείλομεν Variæ lectiones. $3 σε προφητικών υ. 5 διπλῶς αὐτὴν λέγει ο.

But oportere nos sustinere, qui hoc fieri possit, edo- βαστάζειν, διδάσκει πῶς ἂν γένηται τοῦτο· ὅτι ἐὰν cet: nimirum, si non ea tantum quæ nostra sunt μὴ τὰ ἑαυτῶν μόνον ζητῶμεν. quæramus. VERS. 2. • Unusquisque vestrum proximo placeat in bonum, ad aedificationem.» id est, quod proximo placet, illud faciat, inservialque fratri, sed ad bonum. Ne vero dicat qui sibi perfectus videlur, En et ego ad bonum traho; adjecit: c ad medificationem.» 106 Nunc enim quod facis, etiamsi bonum est, attamen quatenus non fit opportune, ad dissolutionem destructionemque est. Importuna enim increpatio haud ædificat. VERS. 3. «Etenim Christus non sibi placuit, sed sicut scriptum est: Inproperia improperantium ubi ceciderunt super me. Christum in medium producens, exemplum eum nobis statuit. Potuisset enim ipse convitiorum et opprobriorum expers esse, nequè pati quæ tulit, si voluisset sibiipsi placere, hoc est, quod suum erat, quaerere: verum noluit hoc, sed enim crucem et afflictionem suscipiens, malam apud plerosque existimationem sustinuit, infirmus esse judicatus, et veluti impostor et maleficus. • Alios» enim, inquiunt, c servavit, seipsum serrare non potest z.. Improperia itaque inproperantium tibi Patri in Veteri Testamento, cecide runt super me Filium tuum, neque quidquam novi contigit. VERS. 4. • Quæcunque autem præscripta sunt, að nostram doctrinam præscripta sunt, ut per patientiam et consolationem Scripturarum, spem habeamus.» Hæc, inquit, præscripta sunt ut imilemur. Hinc autem et ad tentationum tolerantiam eos adhortatur, inquiens: U. Scripturis firinati, sustiɲeɔmus, et sustinentes demonstremus in nobisipsis spem omnem viventem et stabilem. Qui enim sustinet et tolerat, futurorum bonorum spem habere videtur, perinde ac tolerantiæ expers a spe excidit. • Εκαστος ὑμῶν τῷ πλησίον ἀρεσκέτω εἰς τὸ ἀγαθὸν, πρὸς οἰκοδομήν.» Τουτέστιν, ῾Ο ἀρέσκει τῷ πλησίον, ἐκεῖνο ποιείτω, καὶ δουλευέτω τῷ ἀδελφῷ, ἀλλ᾽ εἰς τὸ ἀγαθόν. Ἵνα δὲ μὴ λέγῃ ὁ τέ λειος· Ἰδοὺ καὶ ἐγὼ εἰς τὸ ἀγαθὸν ἔλκω· προσ ἔθηκε·. Πρὸς οἰκοδομήν.» Νῦν μὲν γὰρ ὅ ποιεῖς, εἰ καὶ ἀγαθόν ἐστιν, ὅμως καθὸ οὐκ εὐκαίρως γίνεται, εἰς κατάλυσίν ἐστιν. Ἡ γὰρ ἄκαιρος ἐπίπληξις οὐκ οἰκοδομεῖ. • Καὶ γὰρ ὁ Χριστὸς οὐχ ἑαυτῷ ἤρεσεν, ἀλλὰ και θὼς γέγραπται· Οἱ ὀνειδισμοὶ τῶν ὀνειδιζόντων σε ἐπέπεσον ἐπ' ἐμέ.» Τὸν Χριστὸν εἰς τὸ μέσον ἄγων, ὑπόδειγμα τοῦτον δίδωσιν ἡμῖν. Ἐξῆν γὰρ αὐτῷ μὴ ὀνειδισθῆναι, μηδὲ παθεῖν ὁ ἔπαθεν, εἴ γε ήθελεν ἑαυτῷ ἀρέσκειν, τουτέστι, τὸ ἑαυτοῦ ζητεῖν· ἀλλ' οὐκ ἠθέλησεν, ἀλλὰ καταδεξάμενος παθεῖν, πονηράν παρὰ τοῖς πολλοῖς ἔσχε δόξαν, ἀσθενὴς εἶναι νομι σθεὶς, καὶ ὡς πλάνος καὶ κακοῦργος. • Αλλους ο γὰρ, φασίν, «ἔσωσεν, ἑαυτὸν οὐ δύναται σῶσαι. • Ο ὀνειδισμο!» οὖν ι τῶν ὀνειδιζόντων σὲ ν τὸν Πατέρα ἐν τῇ Παλαιᾷ, ἐπέπεσον ἐπ' ἐμὲν τὸν Υἱόν σου, καὶ οὐδὲν καινὸν συνέβη. • Οσα δὲ προεγράφη, εἰς τὴν ἡμετέραν διδασκα λίαν προεγράφη· ἵνα διὰ τῆς ὑπομονῆς, καὶ τῆς πα ρακλήσεως τῶν Γραφῶν, τὴν ἐλπίδα ἔχωμεν.: Ταῦτα, φησί, προεγράφη, ίνα μιμώμεθα. Ἐνταῦθα δὲ καὶ εἰς ὑπομονὴν πειρασμῶν αὐτοὺς παρακαλεῖ, και φησιν· ἵνα ὑπὸ τῶν Γραφῶν νευρούμενοι ὑπομέν νωμεν, καὶ ὑπομένοντες δεικνύωμεν ἐν ἑαυτοῖς πά σαν τὴν ἐλπίδα ζῶσαν καὶ βεβαίαν. Ο γὰρ ὑπομέ νων, ἐκεῖνος δοκεῖ ἐλπίδα ἔχειν τῶν μελλόντων ἀγαθῶν· ὥσπερ ὁ ἀνυπομόνητος, τῆς ἐλπίδος ἐκπέπτωκεν, . Ὁ δὲ Θεὸς τῆς ὑπομονῆς δὲ καὶ τῆς παρακλή σεως, δῴη ὑμῖν τὸ αὐτὸ φρονεῖν ἐν ἀλλήλοις κατά Χριστὸν Ἰησοῦν.» Δείκνυσιν, ὅτι μετὰ τῶν Γραφῶν ὁ Θεὸς δίδωσι τὴν ὑπομονὴν καὶ τὴν παράκλησιν. Διὸ καὶ Θεὸν αὐτὸν ὑπομονῆς καὶ παρακλήσεως όνομάζει, ὡς δοτῆρα τούτων καὶ αἴτιον. Επεύχεται VERS. 5. Deus autem patientiæ et solatii det vobis idem sapere inter vos mutuo secundum Christum Jesum.» Demonstrat quod cum Scripturis Deus simul impertit patientiam et consolationem. Hinc illum vocat Deum patientiæ et consolatiowis,» ut qui dator sit harum et auctor. Exoplat autem ab ipso dari, ut idem inter se sentiant. οὖν παρ' αὐτοῦ δοθῆναι τὸ αὐτὸ φρονεῖν ἐν ἀλλή Iloc enim germanæ charitatis est symbolum, perinde quempiam «le proximo suo sentire, ac dle semetipso. Quia vero charitas etiam est secundum mundum, apposuit e secundum Christum Jesum:» hoc est, ut illa sentiatis et cogitetis, qua placeat Christo Jesul. VERS. 6. Ut unanimiter uno ore glorificetis Deum, et Patrem Domini nostri Jesu Christi. Quid lucri est ex concordia et unanimi sententia? Glorificare non solum uno ore, verum etiam una ▼ Psal. Lxvmi, 10. z Matth. xxvi, 42. λοις. Τοῦτο γὰρ ἀγάπης ἀληθοῦς, ὅ περὶ ἑαυτοῦ τι; φρονεῖ, τοῦτο καὶ περὶ τοῦ πλησίον φρονεῖν. Ἐπειδὴ ἔστιν ἀγάπη κατά κόσμον, προσέθηκε· ι κατά Χριστὸν Ἰησοῦν· ν τουτέστιν, Ἵνα ἐκεῖνα φρονῆτε, & ἀρέσκει τῷ Χριστῷ Ἰησοῦ. • Ἵνα ὁμοθυμαδὸν ἐν ἑνὶ στόματι δοξάζητε τὸν Θεόν, καὶ Πατέρα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χρι στοῦ.» Τί τὸ κέρδος τοῦ τὰ αὐτὰ φρονεῖν; Τὸ δοξά ζειν, οὐ μόνον ἐν ἑνὶ στόματι, ἀλλὰ καὶ μιᾷ ψυχῇ Variæ lectiones. εἰρήνης 0.

CAP. XV. (τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὸ, ε Ομοθυμαδόν») τὸν Θεόν. Εν- anima (hoc enim indicat unanimniter) Deum. Hic ταῦθα δεῖ στίξαι, εἶτα ἀπ᾿ ἄλλης ἀρχῆς ἀναγνῶναι· • Καὶ Πατέρα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ.» ΕΙ δὲ καὶ ἡνωμένως ἀναγνῷς, ὥστε τοῦ αὐτοῦ Χριστοῦ τε καὶ Θεὸν εἶναι καὶ Πατέρα, οὐδὲ τοῦτο ἄτοπον. Θεὸς μὲν γὰρ τοῦ Χριστοῦ, κατὰ τὸ ἀνθρώπινον· Πατὴρ δὲ, κατὰ τὴν θεότητα. • Διὸ προσλαμβάνεσθε ἀλλήλους, καθὼς καὶ ὁ Χρι στὸς προσελάβετο ἡμᾶς, εἰς δόξαν Θεοῦ.» Πάλιν τῆς προτέρας παραινέσεως [καὶ] ἔχεται, καὶ παράδειγμα εἰσάγει τὸν Χριστὸν, ὥστε προσλαμβάνεσθαι ἡμᾶς ἀλλήλους· εἰς δόξαν γὰρ Θεοῦ ἔκ ἐστι τοῦτο. Το γὰρ ἡνῶσθαι ἡμᾶς μάλιστα δοξάζει τὸν Θεόν. Εν τούτῳ γὰρ, φησί, γνώσονται πάντες, ὅτι σύ με ἀπο έστειλας, ἐὰν ὦσιν ἔν· ὥσπερ τὸ διεσχίσθαι, βλασ φημεῖσθαι αὐτὸν ποιεῖ. Χριστιανοὺς γὰρ ἐρῶντες οι Έλληνες διαστασιάζοντας, τῆς πίστεως κατηγορούσι. • Λέγω δὲ Χριστὸν Ἰησοῦν διάκονον γεγενῆσθαι περιτομῆς ὑπὲρ ἀληθείας Θεοῦ, εἰς τὸ βεβαιῶται τὰς ἐπαγγελίας τῶν πατέρων.» Τοῦ αὐτοῦ κεφα λαίου ἔχεται, δεικνύς, ὅτι οὐχ ἑαυτῷ ἤρεσεν ὁ Χριστῆς, ἀλλ' ὑπὲρ ἡμῶν πάντα κατεδέξατο, καὶ πείτων τοὺς ἐθνικούς μὴ κατεπαίρεσθαι τῶν ἐξ Ιου δαίων πιστευσάντων. Οἱ μὲν γὰρ Ἰουδαῖοι διὰ τὴν πρὸς τοὺς πατέρας ἐπαγγελίαν ἐσώθησαν· οἱ δὲ ἐ0νικοὶ ἐλέῳ μόνῳ καὶ φιλανθρωπίᾳ. "Ο δὲ λέγει, τοιαὐτόν ἐστιν· Ἐπαγγελία ἦν πρὸς τὸν ᾿Αβραάμ, ἵνα τὰ σπέρμα αὐτοῦ κληρονομήσῃ εἰς τὸν κόσμον· ἀλλ' ἐγένοντο κολάσεως ὑπεύθυνοι πάντες οἱ ἐξ ᾿Αβραάμ, ὅτε παραβαίνοντες τὸν νόμον, καὶ διὰ τοῦτο ἀνάξιοι τῆς ἐπαγγελίας. Ηλθεν οὖν ὁ Χριστὸς, καὶ ἐπλή ρωσε τὸν νόμον, τά τε ἄλλα καταδεξάμενος, καὶ τὴν περιτομήν. Πληρώσας οὖν τὸν νόμον, καὶ περιτμη θεὶς, καὶ σπέρμα ᾽Αβραὰμ γενόμενος, ἔλυσε τὴν τοῦ Θεοῦ ὀργὴν, καὶ ἐποίησεν ἡμᾶς ἐπιτηδείους εἰς τὸ δέξασθαι τὰς ἐπαγγελίας. Διὰ τοῦτο οὖν ἀνεδέξατο τὴν περιτομὴν, ἵνα ἀληθεῖς ποιήσῃ τὰς τοῦ Θεοῦ ἐπαγγελίας, οὐχ ἵνα στήσῃ τὸν νόμον. Τί τοίνυν, ὦ [Γ. &] Ἰουδαΐζων, ἐξέχῃ τοῦ νόμου, δι' ὅν ἐκινδύνευες τῶν ἐπαγγελιών "' ἐκπεσεῖν; opus est distinctione, deinde ab alio initio legendum, et Patrem Domini nostri Jesu Christi. › Sin et conjunctim legas, ut ipsius Christi et Deus sit et Pater, neque istud erit absurdum. Deus namque Christi est secundum humanitatem, Pater autem secundum divinitatem. VERS. 7. Propter quod suscipite vos invicem 107 sicut et Christus suscepit nos, ad glort u Dei. Priorem adhortationem repetit, et exemplum Christi inducit, ut suscipiamus nos mutuo: id nanque ad gloriam Dei cedit. Nostra enim unio maxime glorificat Deum. In hoc enim cognoscent omnes quod tu me misisti, si fuerint unum a: quemadmodum, si dissensiones oriantur, in causa sunt cur ei maledicatur. Nam Graci animadvertentes Chri stianos inter se dissentire, fidem accusant. VERS. 8. Dico autem Christum Jesum ministrum fuisse circumcisionis propter veritatem Dei, ad confirmandas promissiones patrum. Eidem capili adlaret, con monstrans quod Christus sibiipsi non placuerit, cæterum omnia nostri causa assumpserit et persuadens gentibus, ne attollantur adversum eos qui ex Judacis crediderunt. Judai enim ob promissionem patribus factam salvi facti sunt gentes autem sola misericordia, adeoque clementia. Quod vero ait, est hujusmodi: Promissio erat ad Abrahamum, quod semen ejus mundum in hæreditatem esset accepturum: atqui omnes Abrahæ posteri obnoxii facti sunt pœnæ et culpæ, ut qui sint trangressi legem, ac propterea indigni facti promissione. Venit itaque Christus, et implevit legem, cum alia, tum circumcisionem suscipiens. Legem igitur simul ac implesset, essetque circumcisus, et senen Abrahamni factus, Dei iram dissol vit, nosque idoneos reddidit ad promissiones recipiendas. Eam enim ob rem accepit circumcisionem, ut promissiones Dei veras efficeret, non ut legem statueret. Quid igitur, o Judæe, legi adhæres, ab eaque pendes, qua eo periculi adductus es, ut promissionibus excideres? VERS. 9. Gentes autem super misericordia glorificarent Deum. › Judæi sane promissiones habe- • Τὰ δὲ ἔθνη ὑπὲρ ἐλέους δοξάσαι τὸν Θεόν.» Οἱ μὲν ἐξ Ἰουδαίων κἂν ἐπαγγελίας εἶχον, εἰ καὶ ἀνἄξιοι ἦσαν· σὺ δὲ, ὁ ἐθνικὸς, ἀπὸ φιλανθρωπίας εσώ- bant, etiamsi indigni essent: tu vero qui ex genθης μόνης. Διὸ καὶ ἄξιος ἂν εἴης μάλιστα δοξάζειν τὸν Θεόν. Δόξα δὲ Θεοῦ, τὸ ἡνῶσθαι ὑμᾶς ἀλλήλοις, τὸ βαστάζειν σε τοὺς ἀσθενεῖς. • Καθώς γέγραπται· Διὰ τοῦτο ἐξομολογήσομαί σοι ἐν ἔθνεσι, καὶ τῷ ὀνόματί σου ψαλώ. Καὶ πάλιν λέγει· Εὐφράνθητε, ἔθνη, μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτοῦ. Καὶ πάλιν· Αἰνεῖτε τὸν Κύριον, πάντα τὰ ἔθνη· καὶ ἐπαινέσατε αὐτὸν, πάντες οἱ λαοί, Καὶ πάλιν Ησαΐας λέγει· Εσται ἡ ῥίζα τοῦ Ἰεσσαὶ, καὶ ὁ a Joan. xvII, 23. b Psal. XVII, tibus es, ex sola clementia servatus es. Quare par est ut tu maxime glorifices Deum. Dei autem gloria est, quod vos uniti estis mutuo, quod tu sustincas infirmos. VERS. 9-12. «Sicut scriptum est b: Propterea confitebor tibi in gentibus et nomini tuo cantabo. Et iterum dicit: Lætamini, gentes, cum plebe ejus. El rursus d: Laudate Dominum, omnes gentes, et magnificate eum, omnes populi. Εt rursus Isaias dicit e: Erit radix Jesse, et qui exsurget regere 49. c Deut. xxxi, 43. d Psal. cxvi, 1. e Isa. x1, 10. Varia lectiones. σε τὸν αὐτὸν Χριστὸν Θ. κι ὅτι εἰς δόξ. Θεοῦ ο. σε ἀγγελικῶν π.

gentes, in eum gentes sperabunt.» Haec omnia te- ἀνιστάμενος ἄρχειν τῶν ἐθνῶν, ἐπ' αὐτῷ ἔθνη ελstimonia protulit, ut ostenderet gentes oportere uniri Judis, atque idem sentire: et Judzos quidem comprimit, ne attollantur adversus gentes: nam prophetæ omnes eas vocabant: rursum gentibus persuadet ne cristas erigant, cum ostendit eas multo plura debere Deo, quippe quæ majorem gratiam 108 acceperint. Nam cum non populus essent, populo uniti sunt. Quod vero ait, c Confitebor tibi in gentibus, ex persona Christi dictum est, pro eo quod est, Praedicabo te in gentibus, ο Pater. At, «Erit radix Jesse, accipiendum est pro, ex radice Jesse germinabit, qui exsurget dominari gentibus, hoc est Christus. VERS. 13. Deus autem spei repleat vos omni gaudio et pace in credendo, ut abundetis in spe, in virtute Spiritus sancti.» Exoptat ipsis, ut omni laetitia repleantur Judæi: nam objurgati contristabantur: ac ut pace imbuantur credentes ex gentibus: ii namque videbantur esse infensi iis qui lege adhuc tenebantur, vel potius ut utrique utroque repleantur, gaudio scilicet et pace. Unde vero istud fiat? Credendo. Fides autem ad quid nobis prodest? Ut exuberemus in spe. Qui enim fide apprehendit futura bona, præsentia non moleste ferens, hic sane spe abundat, nimirum quæ ventura sunt exspectans, omniaque temporaria mala et adversa sufferens. Ecquid porro spes uobis confert? Ut obtineamus virtutem Spiritus, quæ spem nostrain fortiorem potentioremque efficiet. Ipsa enim spes Spiritus potentiam et virtutem nobis conciliat, et contra a Spiritu sancto in nobis fortior redditur. VERS. 14. • Persuasum autem habeo, fratres mei, et ipse ego de vobis, quod et ipsi pleni estis bonitate, repleti omni scientia, ut qui possitis et alios admonere.» Quia sæpe asperiore sermone usus est, deinceps mitigat eumdem. Nec dixit, audivi, sed, persuasumn habeo, hoc est, certior sum factus: et ipse ego,» qui vos objurgavi, qui accusavi; «quod pleni estis bonitate, ο id est, mente fraterna charitate inflammata. Vel universam virtutem bonitatem appellat. Nec ait, habetis bonitatem, sed, 4 pleni estis. At enim quia nihil prodest habere quidem bonitatem, nec interim novisse qui istae sit utendum, eam ob rationem adjecit • onni cognitione; quippe qui possitis et alios almonere, non solum quidem ipsi discere, sed potius alios etiam docere. VERS. 15. Audentius autem scripsi vobis, fratres, ex parte, veluti commonefaciens vos. Summa dignitate conspicui erant Rouaui, ac multo fastu turgebant. Ram ob rem eos lenit et mitigat, duna ait, c Ausus fui.» Nain per hoc verbum valle conterit eos. Neque eo contentus est, sed addidit, 88 ἀνακηρύττω ο. τι ἐξεχομένους ο. πιοῦσι.» Ταύτας πάσας τὰς μαρτυρίας παρήγαγε, δεικνύς, ὅτι δεῖ ἡνῶσθαι τοὺς ἐξ ἐθνῶν τοῖς ἐξ Ἰουδαίων, καὶ τὸ αὐτὸ φρονεῖν· καὶ τοὺς μὲν ἐξ Ἰουδαίων καταστέλλων, ἵνα μὴ ἐπαίρωνται κατὰ τῶν ἐξ ἐθνῶν· οἱ γὰρ προφῆται πάντες τούτους ἐκάλουν· τοὺς δὲ ἐξ ἐθνῶν πάλιν πείθων συνεστάλ θαι, τῷ δεῖξαι πλείονα οφείλοντας τῷ Θεῷ, ὡς καὶ πλείονα λαβόντας χάριν. Οντες γὰρ οὐ λαὸς, ἡνώ θησαν τῷ λαῷ. Τὸ δὲ, «Εξομολογήσομαί σοι ἐν ἔθνεσιν, ο ἐκ προσώπου τοῦ Χριστοῦ εἴρηται, ἀντὶ τοῦ, Κηρύξω σε σε, ὦ Πάτερ, ἐν τοῖς ἔθνεσι. Τὸ δὲ, ο Εσται ἡ ρίζα τοῦ Ἰεσσαὶ, ν ἀντὶ τοῦ, ἐκ τῆς ῥίζης του Ἰεσσαὶ βλαστήσει ὁ ἀνιστάμενος ἄρχειν τῶν ἐθνῶν, τουτέστιν ὁ Χριστός. • Ο δὲ Θεὸς τῆς ἐλπίδος πληρώσαι ὑμᾶς πάσης χαρᾶς καὶ εἰρήνης, ἐν τῷ πιστεύειν, εἰς τὸ περισσεύειν ὑμᾶς ἐν τῇ ἐλπίδι, ἐν δυνάμει Πνεύματος ἁγίου.» Εὔχεται αὐτοῖς ἵνα πληρωθῶσι πάσης χαράς οἱ ἐξ Ἰουδαίων οὗτοι γὰρ ἡ θύμουν επιπληττόμενοι)· καὶ εἰρήνης, οἱ ἐξ ἐθνῶν· οὗτοι γὰρ ἐδόκουν ἀπεχθῶς ἔχειν πρὸς τοὺς ἔτι τοῦ νόμου ἀντεχομένους και μάλ λον δὲ ἀμφότεροι ἀμφοτέρων. Πῶς δ᾽ ἂν τοῦτο γέ νοιτο; Ἐν τῷ πιστεύειν. Ἡ δὲ πίστις που συμβαλεί ται ἡμῖν; Εἰς τὸ περισσεύειν ἐν τῇ ἐλπίδι. Ο γὰρ πιστεύων τοῖς μέλλουσι, καὶ μὴ πρὸς τὰ παρόντα δυσχεραίνων, οὗτος περισσεύει ἐν τῇ ἐλπίδι, ἐλπίζων τὰ μέλλοντα, καὶ πάντα ὑπομένων τὰ πρόσκαιρα δεινά. Ποῦ δὲ ἡ ἐλπὶς ἡμῖν συμβαλεῖται; Εἰ; τὸ κτήσασθαι τὴν δύναμιν τοῦ ἁγίου Πνεύματος στις αὖ τὴν ἐλπίδα ἡμῶν δυνατωτέραν ἐργάσεται. Καὶ προξενεῖ γὰρ ἡμῖν τὴν δύναμιν τοῦ Πνεύματος ἡ ἐλπίς· καὶ πάλιν ὑπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐν ἡμῖν κραταιοτέρα γίνεται. “ • Πέπεισμαι δὲ, ἀδελφοί μου, καὶ αὐτὸς ἐγὼ περὶ ὑμῶν, ὅτι καὶ αὐτοὶ μεστοί ἐστε ἀγαθωσύνης, πεπληρωμένοι πάσης γνώσεως, δυνάμενοι καὶ ἄλλου; νουθετεῖν.» Επειδή πολλαχοῦ τραχύτερον τὸν λόγον ἐποίησε, θεραπεύει λοιπόν. Καὶ οὐκ εἶπεν, ὅτι Ηκουσα, ἀλλὰ, «Πέπεισμαι,» τουτέστι, πεπληροφόρημαι καὶ αὐτὸς ἐγὼ ὁ ἐπιτιμῶν ὑμῖν, ὁ ἐγκαλῶν, ι ὅτι μεστοί έστε ἀγαθωσύνης,» τουτέστιν, ἀγαθῆς γνώμης καὶ φιλαδέλφου· ἢ καὶ ὁλόκληρον τὴν ἀρε τὴν ἀγαθωσύνην καλεῖ. Καὶ οὐκ εἶπεν, ὅτι ῎Εχετε αγαθωσύνην, ἀλλ᾽, ὅτι ο Μεστοί ἐστε.» Ἐπεὶ δὲ οὐ δὲν ὄφελος ἔχειν μὲν ἀγαθωσύνην, μὴ εἰδέναι δὲ, πῶς δεῖ χρῆσθαι ταύτῃ, διὰ τοῦτο προσέθηκε· • Πάσης γνώσεως, δυνάμενοι καὶ ἄλλους νουθετεῖν· οὐχὶ μόνον μανθάνειν, ἀλλὰ μᾶλλον καὶ διδάσκειν. ་ • Τολμηρότερον δὲ ἔγραψα ὑμῖν, ἀδελφοί, ἀπὸ μέρους, ὡς ἐπαναμιμνήσκων ὑμᾶς.» Ἐν ἀξιώματι ἦταν οἱ Ρωμαῖοι, καὶ πολλὴν εἶχον φλεγμονήν· διὸ θεραπεύει αὐτοὺς ἐν τῷ λέγειν·. Ετόλμησα. Ο Πάν γὰρ κατακλᾷ τούτους διὰ τούτου τοῦ ῥήματος. Καὶ οὐδὲ τούτῳ ἀρκεῖται, ἀλλὰ προσέθηκεν·. Ἀπὸ μέσ Variæ lectiones. 60 ἀλλήλους α.

ρους· τουτέστιν, ἡρέμα, καὶ διὰ βραχέων· καὶ A. Ex parte, οὐχ ὡς διδάσκων, ἀλλ', ε'Ὡς ἐπαναμιμνήσκων, ο τουτο ἐστι μικρόν τι ἀναμιμνήσκων. • Διὰ τὴν χάριν σου τὴν δοθεῖσάν μοι ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, εἰς τὸ εἶναι με λειτουργὸν Ἰησοῦ Χριστοῦ εἰς τὰ ἔθνη, ἱερουργοῦντα τὸ Εὐαγγέλιον τοῦ Θεοῦ.» Τα πεινότερον τὸν λόγον ποιῶν, λέγει, ὅτι οὐκ ἐμαυτῷ ήρπασα τὴν τιμήν, ἀλλ' ὁ Θεὸς τοῦτο ἐπέταξεν, ἀφορίσας με εἰς τοῦτο· οὐχ ὡς ἄξιον, ἀλλὰ κατὰ χάριν. Εἰς τί δὲ ἐδόθη μοι ἡ χάρις; Εἰς τὸ εἶναι με λειτουργὸν καὶ ἱερέα τοῦ Εὐαγγελίου. Μὴ τοίνυν μοι μέμφεσθε, ἐὰν ὑμῖν ὁμιλῶ· αὕτη γάρ μοι δερωσύνη, τὸ καταγγέλλειν τὸ Εὐαγγέλιον. Μάχαιραν ἔχω τὸν λόγον· θυσία ἐστὲ ὑμεῖς. Τίς δ' ἂν μέμ φοιτο τῷ ἱερεῖ τὴν μάχαιραν ἐπάγοντι τοῖς πρὸς θυσίαν ἀφωρισμένοις; • Ἵνα γένηται ἡ προσφορὰ τῶν ἐθνῶν εὐπρόσδε ατος, ἡγιασμένη ἐν Πνεύματι ἁγίῳ.» Οὐχ ἵνα ἐγὼ δοξασθῶ, διὰ τοῦτο καὶ ὑμῖν ἔγραψα· ἀλλ᾽ ἵνα καὶ ὑμεῖς μετὰ τῶν ἄλλων [ἐθνῶν] σωθῆτε, καὶ οὕτω γένηται ἡ προσφορὰ τῶν ἐθνῶν ὁλοκλήρως εὐπρόσδεκτος, ὡς πάντων καρποφορουμένων τῷ Θεῷ. «Ηγιασμένη ἐν Πνεύματι ἁγίῳ,» τουτέστιν, ἐν πολιτεία [καθαρά] πνευματική. Οὐ γὰρ πίστις μόνη ἁγιάζει, ἀλλὰ καὶ βίος. Πιστεύσαντες μὲν γὰρ καὶ βαπτισθέντες, λαμβάνου μεν τὸ Πνεῦμα· ἀλλ᾽ ἐὰν μὴ καὶ βίον ἔχωμεν, σβέννυται ἡ χάρις τοῦ Πνεύματος. Καταστέλλει δὲ τὰ φρονήματα τῶν Ῥωμαίων, ὥστε μὴ ἀπαξιώσαι διδάσκαλον ἔχειν τὸν πάντα τὰ ἔθνη προσάγοντα τῷ Θεῷ. • Εχω οὖν καύχησιν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ πρὸς θεόν.» Ταπεινώσας ἑαυτὸν σφόδρα, νῦν αὖθις ἐπαιρει τὸν λόγον, ὥστε μὴ εὐκαταφρόνητος δόξαι· και φησιν, ὅτι ο Ἔχω καύχησιν, ν οὐκ ἐν ἐμαυτῷ, οὐδὲ ἐν τῇ ἐμῇ σπουδῇ, ἀλλ᾽ ἐν τῇ τοῦ Χριστοῦ χάριτι. Ποῦ δὲ καυχῶμαι; Εἰς τὰ πρὸς Θεόν· τουτέστιν, οὐκ εἰς τὰ τυχόντα, ἀλλ᾽ εἰς τὰ πνευματικά. • Οὐ γὰρ τολμήσω τι λαλήσαι ων οὐ οι κατειργά σατο Χριστός δι᾿ ἐμοῦ, εἰς ὑπακοὴν ἐθνῶν λόγῳ καὶ ἔργῳ. Εν δυνάμει σημείων καὶ τεράτων, ἐν δυ νάμει Πνεύματος Θεοῦ. Ἐπειδὴ εἶπεν, ὅτι Λειτο ουργός είμι τοῦ Εὐαγγελίου εἰς πάντα τὰ ἔθνη, φησὶν, ὅτι Οὐ κομπάζω, οὐδὲ ἀλαζονεύομαι τι 69 ὧν οὐκ ἐποίησα· μᾶλλον δὲ οὐκ ἐγὼ κατειργασάμην, ἀλλ' ὁ Χριστὸς κατειργάσατο, ἐμοὶ ὀργάνῳ χρησάμενος. Εἶτε γὰρ φθέγγομαί τι λέγων καὶ φιλοσοφῶν περὶ τῶν οὐρανίων, εἴτε 68 ἐργάζομαι θείαν πολιτείαν μετιών, ἢ καὶ θαύματα τελῶν, πάντα τοῦ Χριστοῦ σε. Διαφέρει δὲ σημεῖον καὶ τέρας, τῷ τὸ μὲν σημεῖον ἐν τοῖς κατὰ φύσιν λέγεσθαι, καινοπρεπῶς μέντοι γινομένοις (οἷον ἐπὶ τοῦ, τὸ τὴν πενθερὰν Πέτρου πυρέττουσαν εὐθέως ἰαθῆναι. Ενταῦθα γὰρ τὸ τὸν πυρετὸν θεραπεύεσθαι, κατὰ φύσιν μέν CAP. XV. hoc est, placide, et paucis: ac nou veluti docens, sed, «veluti comnonefaciens, hoc est, paulatim in memoriam revocans. VERS. 15, 16. Propter gratiam quæ mihi data est a 109 Deo. Ut essein ego minister Jesu Christi inter gentes, sanctificans Evangelium Dei.» Humiliorem modestioremve sermonem suum faciens, Non mihi ipse, inquit, honorem rapui, sed Deus hoc iujunxit mihi, ad hoc ipsum me segregando: non quod dignus essem, sed secundumn gratiam suail. Quorsum vero mihi gratia collata est? Ut essem mimister ac sacerdos Evangelii. Ne igitur conqueramini, si ad vos sermonem dirigam. Hoc enim est sacerdotium meum, prædicare Evangelium. Cultellum habeo sermonem, victima estis vos. Quis autem accusaverit sacerdotem cultellum admoventem ad victimam destinatis? Ut fiat oblatio gentium accepta, sanctificata in Spiritu sancto. Non ut ego, inquit, glorificer, ideo vobis scripsi, sed ut et vos cum aliis servemini, atque ita fiat oblatio gentium prorsus acceptabilis, omnibus Deo fructificantibus. ‹ Sanctificata in Spiritu sancto, hoc est, spirituali vila. Non enim sola files sanctifical, sed et vila: simul ac enim credidimus et baptizati sumus, accipimus Spiritum. Elenim nisi vita accesserit, gratia Spiritus exstinguitur. Dejicit autem cogitationes et elationem Romanorum, ne videlicet dedignentur eum admittere doctorem, qui omnes gentes Deo adducat. VER3. 17. Habeo igitur gloriationem in Christo Jesu, in iis quæ ad Deum attinent.» Ubi vehementer sese humiliasset, jam rursus sermonem altollit, ne contemplus plane videatur, inquiens, • Gloriationem habeo, › non in meipso, neque in meo conatu, sed in gratia Jesu Christi. Sed quibus in rebus glorior? «In iis quæ ad Deum attinent: hoc est, non in rebus vulgaribus, sed in spiritualibus. VERS. 18, 19. «Non enim audeo loqui aliquid eo rum quæ non effecit Christus per me ad obedientiam gentium verbo et opere. In virtute signorum et prodigiorum, in virtute Spiritus Dei. Cum dixisset, Minister sum Evangelii ad omnes gentes, Ο adjicit, Non sum arrogans, nec arroganter jacto quidquam eorum quæ non feci: imo non ego feci, sed Christus effecit, me instrumento usus. Siva enim quidquam loquar, de calestibus disserers ac philosophans, sive operer, divinam conversationem exercens, sive miracula perficiens, omnia sunt Christi. Differunt autem signum et prodigium. Signum enim dicitur de iis quæ secundum naturam fiunt, modo tamen inusitato, ut in Petri socro febricitante repente sanata. Hic enim febrim curari secundum naturam est tum vero nova quadam raVaria lectiones. σε μετελθών m. σου τοῦ Θεου, σε 8 μή ο. «των Ο. 65 εἰ καὶ 0. 68 τῷ Χριστῷ ο.

tione contigit, nempe adeo celeriter simulatque ἡ ἐστι· τότε δὲ καινοπρεπῶς ἐγένετο· οὕτω γὰρ ταattigisset. Prodigium vero est in eis quæ non sunt secundum naturam, veluti cum is qui a nativitate ræcus erat sanaretur f. 110 Quia vero haud raro signa et prodigia per damones etiam fiant, adjecit, in virtute spiritus Dei. Ilinc etiam ostenditur dignitas Spiritus, ut qui tanta possit. Ita ut ab Jerusalem et per circuitum usque ad Illyricum impleverin: Evangelium Christi.» Vis, inquit, demonstrationem accipere eorum quæ dico? Ecce discipulorum meorum multitudinem ab Ilie - rosolymis enim usque ad Illyricum, quæ sunt extremae partes ejus quæ nunc Bulgaria nominatur. Non autem dixit, prædicavi, sed • implevi Evan - gelium, › ut ostendat quod sermo ejus non inefficax fuerit, sed perfectus. Ne vero, cum audis, ab " Jerusalem usque ad Illyricum, existimes quod recta per publicam viam sit profectus, Et per circuitum, inquit, hoc est, et quæ ad aquilonem el ad austrum sunt gentes, prædicando pertransii. VERS. 20.. Sic vero annitens prædicare Evangelium, non ubi nominatus esset Christus, ne super alienum fundamentum ædificarem. Non solum tot tantisque prædicavi Evangelium, illisque persuasi, verum neque ad homines qui omnino Christi nomen audierant, abii: tantum abest, ut me aliorum discipulis vel ingeram, vel gloriæ causa hoc agam. Proinde neque scripsi vobis ceu gloriam a vobis expetens, cæterum tanquam ministerium implens. Alienum autem fundamentum apostolorum doctric nam vocat: non quod alieni fuerint, aut alia a Paulo prædicaverint, sed mercedis ratione. Merces enini corum qui apud illos laboraverant, aliena erat, et non ad Paulum pertinens. > VERS. 21.. Sed quemadmodum scriptum est: Quibus non annuntiatum est de co, videbunt: et qui non audierunt, intelligent. Prophetiam lic impletam ostendit. Ingens autem labor est et sudor, cum quis indociles erudire velit: ad quod sane Paulus accurrebat. χέως ἅμα τῇ ἀφῇ)· τὸ δὲ τέρας, ἐν τοῖς μὴ κατὰ φύσιν· οἷον τὸ τὸν ἐκ γενετής τυφλὸν ἰαθῆναι. Ἐπεὶ δὲ σημεῖα καὶ τέρατα γίνονται πολλάκις καὶ ἐνερ γείᾳ δαιμόνων, προσέθηκεν· «Εν δυνάμει Πνεύ ματος Θεοῦ.» Δείκνυται δὲ καὶ τοῦ Πνεύματος τὰ ἀξίωμα ἐντεῦθεν, εἴ γε τοσαῦτα δύναται. • Ὥστε με ἀπὸ Ἱερουσαλὴμ καὶ κύκλῳ μέχρι τοῦ Ἰλλυρικοῦ πεπληρωκέναι τὸ Εὐαγγέλιον τοῦ Χριστοῦ.» Θέλεις, φησὶν, ἀπόδειξιν λαβεῖν ὧν λέγω; Ἰδὲ τῶν μαθητῶν μου τὸ πλῆθος· ἀπὸ γὰρ Ἱερου σαλὴμ μέχρι τοῦ Ἰλλυρικοῦ· ὅ ἐστι τὰ ἔσχατα τῆς νῦν ὀνομαζομένης Βουλγαρίας. Οὐκ εἶπε δὲ, Εκήρυξα, ἀλλ', [ότι] • Επλήρωσα τὸ Εὐαγγέλιον, ἵνα δείξῃ, ὅτι οὐκ ἀνενέργητος ἐγένετο αὐτοῦ ὁ λόγος, ἀλλ' εντελής ". Ἵνα δὲ μὴ ἀκούσας, «᾿Απὸ Ἱερουσαλὴμ ἄχρι τοῦ Ἰλλυρικοῦ,» νομίσῃς ὅτι κατ' εὐθὺ τὴν λεω φόρον ἤρχετο, φησίν, ὅτι • Καὶ κύκλῳ· τουτέστιν, ὅτι Καὶ τὰ πρὸς βοῤῥᾶν καὶ πρὸς νότον ἔθνη διῆλθον τῷ λόγῳ. • Οὕτω δὲ φιλοτιμούμενον εὐαγγελίζεσθαι, οὐχ ὅπου ὠνομάσθη Χριστὸς, ἵνα μὴ ἐπ' ἀλλότριον θεμέ λιον οἰκοδομώ.» Οὐ μόνον τοσούτοις εὐηγγελισάμην καὶ ἔπεισα, ἀλλ' οὐδὲ πρὸς ἀνθρώπους ἀκούσαντας ὅλως όνομα Χριστοῦ ἀπῆλθον· τοσοῦτον ἀπέχω του ἐπιῤῥίπτειν ἐμαυτὸν ἄλλων μαθηταῖς, καὶ δόξης ἕνεκεν τοῦτο ποιεῖν. Οὐκοῦν οὐδὲ ὑμῖν ἔγραψα, ὡς τῆς παρ' ὑμῶν δόξης ἐρῶν, ἀλλ' ὡς διακονίαν πλη ρῶν. 'Αλλότριον δὲ θεμέλιον τὴν διδασκαλίαν τῶν ἀποστόλων φησίν· εὐχ ὅτι ἀλλότριοι ἦσαν, οὐδ' ὅτε ἄλλα ἐκήρυττον, ἀλλὰ κατὰ τὸν τοῦ μισθοῦ λόγον. Ο γὰρ μισθὸς τῶν πεπονημένων ἐκείνοις, ἀλλότριος ἦν, καὶ οὐ διαφέρων Παύλη. • 'Αλλὰ καθώς γέγραπται· Οἷς οὐκ ἀνηγγέλη περὶ αὐτοῦ, ὄψονται· καὶ οἳ οὐκ ἀκηκόασι, συνήσουσι.» Προφητείαν ἐνταῦθα δείκνυσι πεπληρωμένην· πλείων δὲ πάντως ὁ πόνος καὶ ὁ ἱδρὼς, ὅταν τις τοὺς ἀμαθεστάτους διδάσκειν ἔληται· ᾧ δὴ καὶ Παῦλος ἐτο έτρεχε 4. • Διὸ καὶ ἐνεκοπτόμην τὰ πολλὰ τοῦ ἐλθεῖν πρὸς ὑμᾶς.» Αρχόμενος μὲν τῆς Ἐπιστολῆς, εἶπεν, ὅτι VERS. 22. • Propter quod impediebar sape venire ad vos. › In epistolæ hujus principio, Prohibitus sum,» inquit, e hactenus.» Hic autem et causam cur sit prohibitus, reddit: Quia, inquit, quoqueversum circumcursabani prædicando verbum, ideo " χοῦ περιτρέχειν sæpe impediebar: hoc est, quanquam sæpenumero conabar, et expeterem, semper tamen impediebar. VERS. 23, 24. c Nunc vero ulterius locum non habens in his regionibus, cupiditatem autem habens veniendi ad vos jam inde a multis annis: ut si in Hispaniam proficiscar, veniam ad vos: spero enim quod præteriens videam vos, et a vobis deducar illuc, si vobis primum ex parte fuero expletus. Impediebar, inquit, co quod praedicare vellem. Jam vero cum nihil ultra mihi in locis hisce restat agenf Jan. v, 7. 6 Ιολ. 111, • Ἐκωλύθην ἄχρι τοῦ δεῦρο ἐνταῦθα δὲ καὶ τὴν αἰτίαν τίθησι, δι' ἣν κεκώλυται, ὅτι Διὰ τὸ πανταχοῦ περιτρέχειν " κηρύττων, διὰ τοῦτο ἐνεκοπτόμην τὰ πολλά· τουτέστι, πολλάκις ἐπιχειρῶν καὶ ἐπιθυ μῶν, ὅμως ἐνεκοπτόμην ἀεί. • Νυνὶ δὲ μηκέτι τόπον ἔχων ἐν τοῖς κλίμασι τούτοις, ἐπιποθίαν δὲ ἔχων τοῦ ἐλθεῖν πρὸς ὑμᾶς ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν· ὡς ἐὰν πορεύωμαι εἰς τὴν Ισπα νίαν, ἐλεύσομαι πρὸς ὑμᾶς· ἐλπίζω γὰρ διαπορευό μενος θεάσασθαι ὑμᾶς, καὶ ὑφ' ὑμῶν προπεμφθῆναι ἐκεῖ, ἐὰν ὑμῶν πρῶτον ἀπὸ μέρους ἐμπλησθῶ.» Ενεκοπτόμην, φησί, διὰ τὸ θέλειν με κηρύσσειν. Γυνὶ δὲ ἐπειδὴ οὐκέτι ἔργον ἔστι μοι ἐν τοῖς τόποις Varia lectiones. • ἀλλ' ἐνεργὴς καὶ ἐντελής m. στ οὗ δὴ καὶ Παῦλος ἐπέτυχε ο. παρατρ. Οι

EXPOSITIO IN EPIST. AD ROM. - CAP. XV. τούτοις, διὰ τοῦτο καὶ γράφω ὑμῖν, καὶ ἔρχομαι dum, 111 propter hoc ipsum et scribo ad vos, et πρὸς ὑμᾶς, οὐχὶ δι' ἄλλο τι, οἷον διά δόξης έρωτα. Εἶτα, ἵνα μὴ εἴπωσιν αὐτῷ, ὅτι Διὰ τὸ μὴ ἔχειν σε αὐτόθι ἔργον, ὡς ἐν παρέργῳ ποιῇ ἡμᾶς· ἐπιφέρει, ὅτι Ἐπιποθίαν ἔχω πρὸ πολλῶν ἐτῶν· τὴν ἐπιθυμίαν ταύτην σπεύδω πληρῶσαι. Ἵνα δὲ μὴ πάλιν φυσηθῶσιν, ὡς ἐπιποθοῦντος * αὐτοὺς τούτου, οἷα δὴ μείζους τῶν ἄλλων 70, ἐπάγει·ι Ὡς ἐὰν που ρεύωμαι εἰς τ τὴν Ισπανίαν ἐλεύσομαι πρὸς ὑμᾶς. Ινα δὲ μὴ εἶπωσι πάλιν· Οδοῦ πάρεργον ποιῇ ἡμᾶς, ἐπήγαγε· ι Καὶ ὑφ᾽ ὑμῶν προπεμφθῆναι ἐκεῖ· ν τουτέστιν, Ὑμεῖς αὐτοὶ ἰδόντες τὴν ἀνάγκην " κατεπείγουσάν με πρὸς τὸ καὶ ἐκείνοις ἐπιδημῆσαι, προπέμψειν μέλλετε με. Ωστε οὐ κατα φρονῶν ὑμῶν, ἀλλ᾽ ἀναγκαίως, ὑμᾶς παρελεύσομαι. Ἐπεὶ δὲ ἔτι τοῦτο” ἐλύπει πλέον, θεραπεύει αὐτὸ " λέγων· ι Ἐὰν ὑμῶν πρῶτον ἀπὸ μέρους ἐμπλησθῶ. Δείκνυσι γὰρ ἑαυτὸν ἐρῶντα τῆς ἀγάπη; αὐτῶν, καὶ σφοδρῶς· διὸ οὐδὲ εἶπε, Θεάσωμαι, ἀλλ', ο Εμπλησθῶ, ο τὰ τῶν γονέων μιμούμενος ῥήματα. 4 Από μέρους» δὲ, εἶπε· τουτέστιν, Οὐδείς με χρόνος ἐμπλῆσαι δύναται, οὐδὲ ἐμποιῆσαί μοι κόρον τῆς ὁμιλίας ὑμῶν. Ἀγαπητὸν οὖν μοι, ἐὰν μερικῶς ὑμῶν ἐμπλησθώ. viso vos; non alicujus alius rei gratia, veluti ob gloriæ cupiditatem. Deinde, ne dicant ei, Quia in iis regionibus nihil erat tibi negotii, nos obiter visis, infert: Desiderium habui ante multos annos: desiderium hoc implere festino. Ne vero rursus inflentur, quod is eorum desiderio teneretur, quasi cæteris omnibus superiores essent, subdit: ‹ Ut si proBciscar in Hispaniam, veniam ad vos.» Ne vero iterum dicant, Itineris auctarii loco nos facis; addidit: c et a vobis deducar illuc: 3 hoc est, vos ipsi conspicati necessitatem urgentem me ad illos proficisci, deducturi estis me. Quare non ex contemptu, sed necessario transiero vos. Quoniam autem istud eos adhuc magis angebat, sanat illud, inquiens: «Si vobis primum ex parte fuero expletus. > Indicat autem se claritatem illorum amare, idque vehementer: ideoque non dixit, videro; sed, ‹ expletus fuero; › parentum verba imitatus. ‹ Ex parte, autem dixit; hoc est, nullumn mne tempus › explere, aut vestræ societatis satietatem mihi creare potest. Si itaque ex parte vobis expletus fuero, contentus ero. • Νυνὶ δὲ πορεύομαι εἰς Ἱερουσαλήμ, διακονῶν τοῖς ἁγίοις. Εὐδόκησαν γὰρ Μακεδονία καὶ 'Αχαΐα κοινωνίαν τινὰ ποιήσασθαι εἰς τοὺς πτωχοὺς τῶν ἁγίων τῶν ἐν Ἱερουσαλήμ.» Υπέσχετο ἀνωτέρω πρὸς αὐτοὺς διελθεῖν· ἐπεὶ δὲ ἔμελλεν ἐμβραδῦναι, ἵνα μὴ δόξῃ χλευάζειν αὐτοὺς, λέγει καὶ τὴν αἰτίαν δι᾿ ἣν ἐμβρα δύνει, καί φησιν, ότι ο Πυρεύομαι εἰς Ἱερουσαλήμ, διακονῶν τοῖς ἁγίοις.» Οὐκ εἶπεν, Ελεημοσύνας ἀποκομίζων, ἀλλὰ, ο Διακονῶν· › ἵνα μάθωμεν ἡλίκον καὶ ὑφ᾽ οὗ γινόμενον τὸ γινόμενον, καὶ ὅτι μέγα. Διὰ δὲ τούτου προτρέπεται καὶ τοὺς Ρωμαίους 18 εἰς ἐλεημοσύνην. Λέγων γάρ, ὅτι «Εὐδόκησαν Μακε δονία καὶ ᾿Αχαΐα,» καὶ τὰ ἑξῆς, ζῆλον αὐτοῖς ἐντίθησιν εἰς τὸ μιμήσασθαι τούτους. Τὸ δὲ, «Εὐδόκη σαν, ἀντὶ τοῦ, ἠθέλησαν, ἀγαθὸν ἔκριναν, τὸ στεῖλαι κοινωνίαν τινά. Πανταχοῦ δὲ κοινωνίαν καλεῖ τὴν ἐλεημοσύνην, ὡς κοινοῦ τοῦ κέρδους ὄντος καὶ τῶν το διδόντων, καὶ τῶν λαμβανόντων. «Τινά» δὲ, εἶπεν, ἀντὶ τοῦ, μικράν, ἵνα μὴ δόξῃ τοῖς Ῥωμαίοις ὀνειδίζειν, ὡς φειδωλοῖς καὶ ἀκοινωνήτοις. • Πτωχοὺς δὲ τῶν ἁγίων,» τουτέστι, τῶν πιστῶν. Ωστε διπλώς ἄξιο: ἐλεεῖσθαι, διὰ τὴν πενίαν καὶ διὰ τὴν ἀρετήν. • Εὐδόκησαν γάρ, καὶ ὀφειλέται αὐτῶν εἰσιν· εἰ γὰρ ἐν τοῖς πνευματικοῖς αὐτῶν ἐκοινώνησαν τὰ ἔθνη, ὀφείλουσι καὶ ἐν τοῖς σαρκικούς λειτουργῆσαι αὐτοῖς.» Οὐδὲν, φησί, καινὸν, εἰ εὐδόκησαν κοινω νῆσαι τοῖς ἁγίοις· ὀφειλέται γὰρ αὐτῶν εἰσι. Καὶ πῶς; Ἐκ τῶν Ἰουδαίων ἦν ὁ Χριστός, δι' αὐτοὺς ἦλθεν, ἐκεῖθεν οἱ ἀπόστολοι, οἱ προφῆται, πάντα τὰ ἀγαθά. Τούτων οὖν ἁπάντων ἐκοινώνησεν ἡ οἰκου μένη. Οφείλουσιν οὖν πάλιν μεταδοῦναι αὐτοῖς τῶν VERS. 25, 26. «Nunc autem proficiscor Ilieroso lyma, ministrans sanctis. Placuit enim Macedonia et Achaiæ communicationem quandam facere in pauperes sanctos qui sunt in Jerusalem.» Supr pollicebatur se ad ipsos perventurum: at quouian cunctaturus erat, ne videretur eos irridere, causam moræ suæ exponit, Proficiscor, inquiens, ‹ Hierosolyma, ministrans sanctis, Non dixit, eleemosynam mecum asportans, sed, ministrans: › ut discamus quantum sit, et a quo fiat, quod factum est, et quam arduum. Per hoc autem Romanos etiam ad eleemosynam hortatur. Cum enim ait, • Placuit Macedoniae et Achaiæ,» etc., æmulationem eis indit ad istos imitandos. Porro, «placuit, eis, pro, voluerunt, bonum censuerunt mittere communicationem aliquam. Ubique autem eleemosynam communicationem vocat, quasi lucrum commune esset ċum dantium tum accipientium. ‹ Quamdam › autem dixit, pro exiguam: ne videatur Romanis objicere quod et parci sint et illiberales. Porro, • pauperes sanctos • dixit, hoc est, fideles. lla ut duplici ratione miseratione digni sint, primum paupertatis, deinde vero virtutis nomine. VERS. 27. • Placuit enim eis, et debitores sunt illorum. Nam si spiritualium eorum participes facti sunt gentiles, debent et in carnalibus ministrare eis. › Nihil novum, inquit, si sanctis communicare voluerunt debitores enim illorum sunt. Ecqua istuc ratione? Ex Judaeis erat Christus, propter ipsos venerat; ab illis etiam apostoli et prophetæ, adeoque 112 omnia bona. Horum igitur omnium particeps factus est universus terrarum orbis. Debent Varia lectiones. το τῶν ἄλλων ἰδεῖν Ι. οὐ ἐπιθυμοῦντος Ο. 15 Εβραίους Ο. το κοινὴν οὖσαν καὶ τῶν 0. " πρὸς 0. διπλή ο. το ἀγάπην Ο. τ8 τούτους Ο. * αὐτούς Ο.

εἶπε δὲ, Κοινωνῆσαι, ἀλλὰ, ο Λειτουργῆσαι·ο ἐν τάξει γὰρ διακόνων αὐτοὺς κατέστησεν. Οὐκ εἶπε δὲ, Ἐν τοῖς σαρκικοῖς αὐτῶν. Τὰ μὲν γὰρ πνευματικά, τῶν Ἰουδαίων εἶπεν εἶναι· τὰ δὲ σαρκικά, οὐκέτι τῶν ἐθνικῶν. Τὰ γὰρ χρήματα κοινά πάντων, καὶ οὐ τῶν ἐχόντων μόνον, taque gentes carnalia sua bona eis impertiri: σαρκικῶν ἀγαθῶν οἱ ἐξ ἐθνῶν· ὥστε καὶ ὑμεῖς. Οὐκ proinde et vos. Non autem dixit, communicare, sed, ministrare. In ordiue enim ministrorum eos collocavit. Nec dixit, in carnalibus suis. Spiritualja enim Judæorum esse testatus est; carnalia nee geutium quidem. Pecuniæ namque et facultates omnibus sunt communes, nee ad possessores tantum pertinent. VERS. 28.. Hoc igitur ubi perfecero, atque obsignavero illis fructum bune. Id est, simul ac cen in regia promptuaria deposuero, veluti in asylo et loeo tube: hujusmodi enim sunt quae obsignantur. • Fructum autem appellat, ostendens per hoc, eos qui dant potius lucrari. ‹ Proficiscar per vos in Hispaniam. › Rursus llispauise mentionem facit, inuens necessariam sibi co fuisse profectionem, quodque non veluti ipsos despiciens Romam prætereat, VERS. 29. 1 Scio autem quod veniens ad vos, in plenitudine benedictionis Evangelii Christi veniam. > Hoc est, videbo vos omnibus Evangelicis bonis probatos. Penitudinem namque henedictionis Evangelii, omnia bona benedictione digna, hoc est, laude quæ est ex Evangelio, appellat. Potes autem per benedictionem intelligere eleemosynam ut sit sententia: Inveniam vos perfectos in eleemosyna et bumanitate. Hæc vero dicit preoccupaus ipsos, ut ea encomia reveriti, dent operam, ut tales videantur. VERS. 30. • Obsecro autem vos, fratres, per c Dominum nostrum Jesum Christum et per dilectiouem Spiritus. Nusquam seipsum fide dignum putat, sed mediatores assumit, perinde ac elianum Christum et Spiritum. Atqui Patris non meminit, ut discas quod neque quando Patris solius mentionen fecerit, Filium et Spiritum rejicial, «Dileeliquem porro Spiritus,» dixit. Quemadmodum enu Paser et Filius dilerere mundum, sic et Spiribus. • Ut adjuvetis me in orationibus pro me ad Deum.» Maxima animi dejectio et cumma est humiliatia, quod ait indigere se horum precatione. VERS. 31. Ut liberer ab infidelibus qui sunt in Judæa. › Non dixit, ut cum illis conflicter, el vin- • Τοῦτο οὖν ἐπιτελέσας, καὶ σφραγισάμενος αὐτοῖς τὸν καρπὸν τοῦτον.» Τουτέστιν, ὡς εἰς βασιλικά ταμεῖα ἀποθέμενος, ὡς ἐν ἀσύλῳ καὶ ἀσφαλεῖ χω ρίῳ· τοιαῦτα γὰρ τὰ σφραγιζόμενα. 4 Τὸν καρπὸν» δὲ, εἶπε, δεικνὺς αὐτοὺς μᾶλλον κερδάνοντας τοὺς διδόντας. Απελεύσομαι τα δι' ὑμῶν εἰς τὴν Ισπανίαν.» Πάλιν μέμνηται τῆς Ισπανίας, δεικνύς, ὅτι ἀναγ καία αὐτῷ ἡ ἐκεῖσε ὁδὸς, καὶ ὅτι οὐχ ὡς καταφρο νῶν αὐτῶν παρέρχεται τὴν Ῥώμην. ο • Οίδα δὲ ὅτι ἐρχόμενος πρὸς ὑμᾶς, ἐν πληρώματι εὐλογίας τοῦ Εὐαγγελίου τοῦ Χριστοῦ ἐλεύσομαι. Τουτέστιν, "Οψομαι ὑμᾶς ἐν πᾶσιν εὐδοκιμοῦντας τοῖς ἀγαθοῖς το κατὰ τὸ Εὐαγγέλιον. Πλήρωμα γὰρ εὐλο γίας τοῦ Εὐαγγελίου καλεί πάντα τὰ ἀγαθὰ τὰ ἄξια της εὐλογίας, τουτέστι, τοῦ ἐπαίνου τοῦ κατὰ τὸ Εὐαγ γέλιον· δύνασαι δὲ εὐλογίαν τὴν ἐλεημοσύνην νοῆσαι, ἵνα ᾗ ὁ λόγος αὐτῷ, ὅτι Εὐρήσῳ ὑμᾶς τελείους ἐν ἐλεημοσύνῃ καὶ φιλανθρωπία. Ταῦτα δὲ λέγει προ καταλαμβάνων αὐτοὺς, ἵνα αἰδεσθέντες τὰ ἐγκώμια, σπουδάσωσι τοιοῦτοι ἐφθῆναι. • Παρακαλῶ δὲ ὑμᾶς, ἀδελφοί, διὰ 80 τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ διὰ τῆς ἀγάπης τοῦ Πνεύ ματος.· Οὐδαμοῦ ἀξιόπιστον ἑαυτὸν ἡγεῖται, ἀλλὰ μεσίτας παραλαμβάνει· ὥσπερ δὴ καὶ νῦν τὸν Χρισ στὸν καὶ τὸ Πνεῦμα. Τοῦ μέντοι Πατρὸς οὐ μέμνη ται, ἵνα μάθης, ὅτι οὐδ᾽ ὅταν τοῦ Πατρὸς μόνος; μέμνηται "ι, τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα ἀθετεῖ, ο Τῆς αγάπης» δὲ τοῦ Πνεύματος, ο εἶπε. Καθάπερ γὰρ ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱὸς ἠγάπησαν τὸν κόσμον, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα. .་ • Συναγωνίσασθέ μοι ἐν ταῖς προσευχαῖς ὑπὲρ ἐμοῦ πρὸς τὸν Θεόν.» Μεγίστη ταπεινοφροσύνη, ὅτι λέγει τῆς τούτων δεῖσθαι εὐχῆς. • Ἵνα ῥναθῶ ἀπὸ τῶν ἀπειθούντων ἐν τῇ Ἰου δαίμ. ο Οὐκ εἶπεν, Ἵνα συμπλακῷ, καὶ νικήσω αυτ cam eos, sed, ut liberer, divinam legere in- τους, ἀλλὰ, 4 Ἵνα ῥυσθῶ, ο θεῖον νόμον πληρών, pleas, quæ orare jubet ne in tentationem incidamus. Præterea ostendit quod sit necessarium ministrare illis qui in medio tot incredulorum deganι (a quibus et ipse liberari exoptat), de quibus etiam periculum sit, ne fame pereant. » «Vique ministerium meum erga Jerusalem acceptabile dial sauctis. Hoc est, ut 113 cum alacritate accipiant quæ eis dantur. Hinc autem perspicuum est, quod dare eleemosynam, non sufficiat ul accepta sit. Quando enim necessario quispiam Matth. 1, 43. το ἐπελεύσομαι m. τὸν διακελευόμενον εὔχεσθαι μὴ ἐμπεσεῖν εἰς πει ρασμόν. "Αμα δὲ καὶ δείκνυσιν, ὅτι ἀναγκαῖον τὸ διακονῆσαι τοῖς ἐν μέσῳ τοσούτων ἀπειθῶν οὗσιν (ὧν καὶ αὐτὸς ῥυσθῆναι εύχεται), καὶ προσέτι λιμῷ ἀπόλλυσθαι κινδυνεύουσι 03 ο • Καὶ ἵνα ἡ διακονία μου ἡ εἰς Ἱερουσαλὴμ εὐ πρόσδεκτος γένηται τοῖς ἁγίοις.» Τουτέστιν, ἵνα μετὰ προθυμίας ἀποδέξωνται τὰ διδόμενα. Εντεύ θεν δὲ δῆλον, ὅτι οὐκ ἀρκεῖ τὸ δοῦναι ἐλεημοσύνην, ὡς τὸ δεχθῆναι. Οταν γὰρ μετὰ ἀνάγκης τις παρα Varia lectiones. το τοῖς ἀγαθοῖς τοῖς m. το τῆς ἀγάπης. Οι μνησθῇ ο. σε κινδυνεύσασι 0.

CAP. XVI. έχη, ὅταν ἐξ ἀδικίας, ὅταν πρὸς κενοδοξίαν, πάντα exhibet, quando ex injuria, quando ad ostentatioοἴχεται, καὶ ὁ ἐκ τούτων καρπὸς ἀφανίζεται. nem, cuncta pereunt, atque horum omnium fruclus evanescil. • Ἵνα ἐν χαρᾷ ἔλθω πρὸς ὑμᾶς διὰ θελήματος Θεοῦ.» Διὰ τοῦτο, φησί, ῥυσθῆναι εὔχομαι, ἵνα ταχέως ὑμᾶς ἴδω, καὶ μεθ' ἡδονῆς, μηδεμίαν ἐκεῖ θεν ἐπισυρόμενος ἀθυμίαν. • Καὶ συναναπαύσωμαι ὑμῖν.» Οὐκ εἶπε, Διδάξω ὑμᾶς, καὶ κατηχήσω, ἀλλὰ, «Συναναπαύσωμαι· τουτέστιν, Ὑμεῖς ἐμοὶ διὰ τὴν διδασκαλίαν, κἀγὼ ὑμῖν διὰ τὴν τῆς πίστεως ἐπίδοσιν. Δείκνυσι δὲ διὰ τῆς λέξεως ταύτης, ὅτι ἀγῶνας ἔχοντες καὶ πόνους, καὶ αὐτὸς καὶ αὐτοὶ χρήζουσιν ἀναπαύσεως. . Ὁ δὲ Θεὸς τῆς εἰρήνης μετὰ πάντων ὑμῶν. Αμήν.» Τοῦτο πανταχοῦ ἔθος αὐτῷ, εὐχὴν ποιεῖσθαι καὶ τῇ παραινέσει προστιθέναι. • Συνίστημι δὲ ὑμῖν Φοίβην τὴν ἀδελφὴν ὑμῶν, διάκονον οὖσαν τῆς Ἐκκλησίας τῆς ἐν Κεγχρεαῖς. Ἐπειδὴ αὕτη ἦν διακομίζουσα τὴν Ἐπιστολὴν, συν ιστᾷ αὐτὴν αὐτοῖς. Σεμνύνει δὲ ταύτην, καὶ διὰ τοῦ πρώτης μνησθῆναι, καὶ διὰ τοῦ ἀδελφὴν ὀνομάσαι (8 μέγα ἀξίωμα), καὶ διὰ τοῦ διάκονον οὖσαν δεῖξαι. • Ἵνα αὐτὴν προσδέξησθε ἐν Κυρίῳ ἀξίως τῶν ἁγίων.» Τουτέστιν, Διὰ τὸν Κύριον τιμήσητε αὐτήν. Ὁ γὰρ διὰ τὸν Κύριον δεχόμενος καὶ τὸν μικρὸν με γάλως τιμῷ· ἐὰν δὲ καὶ ἁγία ᾖ, πολλῷ μᾶλλον· διὸ προσέθηκεν· ο 'Αξίως τῶν ἁγίων,» τουτέστιν, ὡς δεῖ τοὺς ἁγίους ὑποδέχεσθαι. • Καὶ παραστῆσε αὐτῇ, ἐν ᾧ ἂν ὑμῶν πράγματι χρήση. Τουτέστιν, ἵνα τὰ παρ' ὑμῶν εἰσενέγκητε, καὶ χεῖρα βρέξητε. Οὐ γὰρ εἶπεν, Ἵνα ἀπαλλάξητε αὐτήν. • Καὶ γὰρ αὕτη προστάτις πολλῶν ἐγενήθη, καὶ ἐμοῦ αὐτοῦ.» Επῄνησε πρῶτον, εἶτα τέθεικε την παράκλησιν μέσην· εἶτα πάλιν τὰ ἐγκώμια, έκατέρωθε σφίγγων τὴν πρὸς τὸ τιμῆσαι αὐτὴν προτρο πίνες, ο Προστάτις ο γάρ, φησί, ο πολλῶν ἐγένετο, καὶ ἐμοῦ αὐτοῦ, τοῦ κήρυκος τῆς οἰκουμένης, τοῦ τοσαῦτα παθόντος. • Ασπάσασθ: Πρίσκιλλαν καὶ ᾿Ακύλαν τους συνεργούς μου ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ.» Συνήργησαν μοι, φησίν, ἐν τῷ λόγῳ καὶ τῇ διδασκαλίᾳ, καὶ πόνων καὶ κινδύνων ἐγένοντο κοινωνοί. Τινὲς δὲ συνεργούς τούτους ὡς σκηνοποιούς καὶ αὐτοὺς ὄντας ἐνόησαν. · Οίτινες ὑπὲρ τῆς ψυχῆς μου τὸν ἑαυτῶν τράχηλον ὑπέθηκαν.» Μάρτυρες απηρτισμένοι οὗτοι· καὶ γὰρ ἐπὶ Νέρωνος μυρίοι οἱ κίνδυνοι. • Οἷς οὐκ ἐγὼ μόνος εὐχαριστῶ, ἀλλὰ καὶ πᾶσαι αἱ Ἐκκλησίαι τῶν ἐθνῶν. Ὁ Ἐνταῦθα τὴν φιλοξε Varia VERS. 32. Ut cum gaudio veniam ad vos per voluntatem Dei. Propterea, inquit, liberari opto, ut cito vos videam, et cum voluptate, nullam inde tristitiam contrahens. • Et refrigerer vobiscum.» Non dixit, ut vos do ceam atque instituam, sed, c refrigerer vobiscum: hoc est, ut vos quidem in me recreemini per doctrinam, ac ego in vobis propter fidei vestræ incrementum. Monstrat autem per dictionem hanc, quod certaminibus ac laboribus defessi, cum ipse tum illi refocillatione indigeant. VERS. 33. vobis. Ann. Ο precationem Deus autem pacis sit cum omnibus Ubique consuetudo est Apostolo, adhortationi apponere. CAPUT XVI. VERS. 1. c Commendo autem vobis Phaben sororem nostram, quæ est ia ministerio Ecclesiæ quæ est in Cenchris. Quia hæc matrona Epistolam hane afferebat, ideo eam commendatipsis. Peculiari autem hanc honore afficit, et quod primo loco mentionem ejus facit, et per hoc quod sororem appellat (qu ingens same est dignitas), et per hoc quod ostendi eam ministram fuisse. VERS. 2. Ut ipsam accipiatis in Domino digne sanctis. Hoc est, at propter Dominum ipsan honoretis. Qui enim quempiam quamvis exiguuΑ, propter Deminem suscipit, ingenti honore dignatur: sin vere et sancta fuerit, malo magis. Propterea adjecit, e digne sanctis, o il est, quemadmodum convenit sanctos suscipere. • Et assistatis ei in quocunque negotio vestri indignerit. 3 Hoc est, ut vestra ei offeratis, manumque ei perrigatis. Non enim dixit, ut dimittatis ipsam. • Etenim ipsa astitit multis et mihi ipsi.» InipriThis commendavit ipsam, deinde exhortationem interposuit, ac denuo addit encomnia; exhortationeur suam qua monet eos, at honoremißi deferant, utrinque cingens. ‹ Astitit» enim, inquit, ‹ mukis, › inɔo ‹ et mihi ipsi, totins orbis præconi, tot tantaque passo. VERS. 3. Saltate Priscillam et Aquilam, adjutores meos iu Christo Jesu. › Mihi, inquit, cooperati sunt in verbo et in doctrina, laborumque et periculorum facti sunt participes. Nonnulli cooperarios istes intellexerunt, tanquam ipsi lateractorum textores essent. 114 VERS. 4. Qui pro anima mea suam ipsorum cervicem supposuerunt. › Hi erant perfecti nraïtyres. Nam sub Nerone imumera pericula imminebant. • Quibus non ego solus gratias ago, verum etiam omnes Ecclesiæ gentium. › Hospitalitatem eorum lectiones. και προκοπήν ο. 84 τῆς διδασκαλίας Ο.

hic adumbrat. Ne enim per adulationem hac dicere À νίαν αὐτῶν αἰνίττεται. Ινα γὰρ μὴ δόξῃ κολακεύων videatur, producit etiam alios multos testes. VERS. 5. • Ει Ecclesiam quæ est in domo ipso - rum. › Hi adeo probati fuerunt, ut totam corum familiam fideles fecerint. Hosce enim Ecclesiam Dominavit. Quin etiam propter hospitalitatem hæc dicit. Ubi enim multa pietas est et virtus, domus illa Ecclesia dicitur. Audiant itaque ii, qui matrimonio junguntur, quod iis ad virtutem istud non est impedimento. • Salutate Epænetum dilectum meum, qui est primitiæ Achaiæ in Christo.» Magnum sane est Paulo dilectum esse, qui cum judicio, et non ad gratiam amare novit. Primitias autem ipsum appellat, vel quod primus credidit, principium et ingres sus factus ad fidem universa genti, vel quod majorem præ cæteris pietatem commonstraverat. Propterea dixit, qui est primitive in Christo, hoc est, non in mundanis rebus, sed in iis quæ ad Christum spectant. VERS. 6. Salutate Mariam quæ multum laboravit erga nos. laboribus quos pro veritate pertulit, mulierem ornat. Non tantum enim, inquit, pro seipsa laboravit, excubias agens, Lumique jacens: verum eliam, quod majus est, pro uobis apostolorum adimplevit officium. Qui ergo dicit Apostolus: • Mulieri docere non permitto i?, verbo doctrinæ eam non arcet, sed a præsulatu in conventu el a suggesto. Privatam enim institutionem valde probat. Hanc enim ad rationem et maritum suum uxor, et liberos docet, sic Prisca Apollo instituit. Non dixit autem, multa docuit, sed, «laboravit:» ut ostendat quod et per pecunias suas et alias ministrabat. λέγειν, παράγει καὶ ἄλλους πολλούς μάρτυρας. • Καὶ τὴν κατ' οἶκον αὐτῶν Ἐκκλησίαν.» Ούτως ἦσαν οὗτοι εὐδόκιμοι, ὥστε τὸν οἶκον αὐτῶν πάντα ποιῆσαι πιστούς· τούτους γὰρ Εκκλησίαν ὠνόμα σεν· ἀλλὰ καὶ διὰ τὸ φιλόξενον. Ενθα γὰρ εὐλάβεια πολλὴ καὶ ἀρετὴν Ἐκκλησία ὁ οἶκος ἐκεῖνος 88. Ακουέ τωσαν οἱ ἐν γάμῳ, ὅτι οὐ βλάπτονται ἐκ τούτου πρὸς ἀρετήν. • Ασπάσασθε Ἐπαινετόν [ vulg. Επαίνετον ] τὸν ἀγαπητόν μου· ὅς ἐστιν ἀπαρχὴ τῆς ᾿Αχαΐα: εἰς Χριστόν. ο Μέγα τὸ εἶναι Παύλου ἀγαπητόν, τοῦ μετὰ κρίσεως, καὶ οὐ πρὸς χάριν, φιλεῖν εἰδότος. Απαρχὴν δὲ αὐτὸν λέγει, ἢ ὅτι πρῶτος ἐπίστευσεν, ἀρχὴ καὶ εἴσοδος εἰς τὴν πίστιν γενόμενος ὅλῳ τῷ ἔθνει· ἢ ὅτι πλείονα εὐλάβειαν ἐπεδείκνυτο· διὸ εἶ πεν, ο Ος ἐστιν ἀπαρχὴ εἰς Χριστόν· τουτέστιν; οὐκ ἐν τοῖς κοσμικοῖς πράγμασιν, ἀλλ᾽ ἐν τοῖς κατὰ Χριστόν. • Ασπάσασθε Μαριάμ, ἥτις πολλὰ ἐκοπίασεν εἰς ἡμᾶς. Ἀπὸ τῶν ὑπὲρ τῆς ἀληθείας ιδρώτων τὴν γυναῖκα καλλωπίζει. Οὐ μόνον γὰρ, φησὶν, εἰς ἐπυτὴν ἐκοπίασεν, ἀγρυπνοῦσα καὶ χαμευνοῦσα· ἀλλὰ τὸ μεῖζον, καὶ εἰς ἡμᾶς ἀποστόλων πληρούσα τάξιν. Πῶς οὖν φησιν, ὅτι • Γυναικὶ διδάσκειν οὐκ ἐπιτρέπω; › Οὐ τοῦ λόγου τῆς διδασκαλίας αὐτὴν καὶ λύει, ἀλλὰ τῆς ἐν τῷ μέσῳ προεδρίας, καὶ τοῦ ἐν βήματι θρόνου· τὴν γὰρ ἰδίᾳ γινομένην διδασκαλίας 10 καὶ σφόδρα δέχεται. Οὕτω γὰρ καὶ γυνὴ τὸν οἰκεῖον ἄνδρα καὶ τὰ τέκνα διδάσκει, καὶ ἡ Πρίσκα τὸν ᾿Απολλώ κατήχησεν. Οὐκ εἶπε δὲ, ὅτι Πολλὰ ἐδίδαξεν, ἀλλ', ο Εκοπίασεν, ἵνα δείξῃ, ὅτι καὶ διὰ χρημάτ των διηκόνει, καὶ δι᾿ ἄλλων τρόπων. • Ασπάσασθε Ανδρόνικον καὶ Ἰουνίαν, τους συγγενεῖς μου, καὶ συναιχμαλώτους μου· εἰτινές εἰσιν ἐπίσημοι ἐν τοῖς ἀποστόλοις, οἱ καὶ πρὸ ἐμοῦ γεγόνασιν ἐν Χριστῷ.» Οὐ τὸ συγγενεῖς εἶναι Παύ λου, τοσοῦτον ἐγκώμιον, ὅσον τὸ συναιχμαλώτους. Καὶ γὰρ χαλεπώτερα ἔπασχον αἰχμαλώτων, κλαυ νόμενοι, πορθούμενοι. Καὶ τὸ ἀποστόλους δὲ εἶναι, μέγα· καὶ ταῦτα γυναῖκα οὖσαν τὴν Ἰουνίαν· τὸ δὲ ἐπισήμους, πολλῷ εν μᾶλλον. Επίσημοι δὲ ἐγέ νοντο ἀπὸ τῶν ἔργων. Οὐκ ἐπαισχύνεται δὲ ὁ Παῦλος VERS. 7. • Salutate Andronicum et Juniam, cognatos meos et concaptivos meos, qui sunt nobiles in apostolis, qui et ante me fuerunt in Christo. Quod cognati sint Paulo, non tantum est encomium, quantum est quod sint concaptivi. Etenim graviora caplivis patiebantur, duin agerentur hinc inde et vastarentur. Porro magnum est quod apostoli sint, præsertim cum Junia sit mulier. Multo vero majus est quod insignes sint. Porro ab operibus suis insignes sunt facti. Non verecundatur autem Paulus dicere ac fateri, Qui ante me crediderunt Christo, λέγων, ὅτι πρὸ ἐμοῦ ἐπίστευσαν τῷ Χριστῷ, ἐπαι- ‹ommendans eos quod adeo præsilierint atque præripuerint bonum. VERS. 8. • Salutate Ampliam dilectum meum in 115 Domino. Si a rege diligi magnum est, quanto pra clarius est a Paulo, qui propter virtutem ac secundum Deum diligit? VERS. 9. Et Urbanum adjutorem nostrum in Christo. › Major hæc laus est priore, imo hæc est causa illius et comprehensoria. Nam qui est adjutor, est etiam dilectus. 1 1 Cor. χιν, 53. νῶν αὐτοὺς, ὅτι προεπήδησαν καὶ προήρπασαν τὸ ἀγαθόν. • Ασπάσασθε Αμπλίαν τὸν ἀγαπητόν μου ἐν Κυρίῳ.» Εἰ τὸ παρὰ βασιλέως ἀγαπᾶσθαι μέγα, πόσῳ μᾶλλον τὸ παρὰ Παύλου, τοῦ δι᾿ ἀρετὴν καὶ κατὰ Θεὸν ἀγαπῶντος; • Καὶ Οὐρανὸν τὸν συνεργὸν ἡμῶν ἐν Χριστῷ. ν Τοῦτο μεῖζον ἐκείνου τὸ ἐγκώμιον· μᾶλλον δὲ καὶ αἴτιον τοῦτο ἐκείνου καὶ περιεκτικόν. Ο γὰρ συνεργός, καὶ ἀγαπητός. Varia leciones. ἐς αὐτῶν ο. σε διδάσκαλον Ο. 8: πόσῳ 0.

• Καὶ Στάχυν τὸν ἀγαπητόν μου. • Καὶ τοῦτον ἀπὸ τῶν αὐτῶν στεφανεῖ. Ασπάσασθε Απελλὴν τὸν δόκιμον ἐν Χριστῷ.» Τουτέστι τὸν ἀνεπίληπτον, τὸν ἄμωμον ἐν πᾶσι. Τινὲς δέ φασιν, ὅτι πρὸς ἀντιδιαστολήν τινος Απελ τοῦ ἀδοκίμου τοῦτο είρηται. • Ασπάσασθε τοὺς ἐκ τῶν ᾿Αριστοβούλου.» Ισως οὐκ ἦσαν ὡς οἱ πρῶτοι· διὸ οὐδὲ ὀνομαστὶ αὐτῶν ἐμνήσθη. • Ασπάσαθε Ἡρωδίωνα τὸν συγγενή μου. Ασπάσασθε τοὺς ἐκ τῶν Ναρκίσσου, τοὺς ὄντας ἐν Κυρίῳ.» Τουτέστι πιστούς. • Ασπάσασθε Τρύφαιναν καὶ Τρυφώσαν, τάς κοι πιώτας ἐν Κυρίῳ.» Περὶ μὲν τῆς Μαριάμ ἄνω ἔλεγεν· «Ητις πολλὰ ἐκοπίασε· › περὶ δὲ τούτων, ὅτι κοπιῶσιν ἔτι. Μέγας δὲ ὁ ἔπαινος τὸ ἐνεργούς εἶναι δι᾿ ὅλου, καὶ κοπιᾷν. • Ασπάσασθε Περσίδα τὴν ἀγαπητήν, ἥτις πολλὰ ἐκοπίασεν ἐν Κυρίῳ.» Αὕτη μείζων, ὅτι τε πολλά ἐκοπίασε, καὶ ὅτι ἀγαπητή. Οὕτως ἕκαστον κατὰ τὴν ὀξίαν ὀνομάζει, αὐτούς τε προθυμοτέρους ποιῶν, καὶ ἑτέρους εἰς ζῆλον διεγείρων. • Ασπάσασθε Ροῦφον τὸν ἐκλεκτὸν ἐν Κυρίῳ, καὶ τὴν μητέρα αὐτοῦ καὶ ἐμοῦ. • Διπλοῦν ἀγα θὸν ", τὸ καὶ τὸν υἱὸν ἀνεπίληπτον εἶναι, καὶ τὴν μητέρα. Οὐ γὰρ ἂν ἁπλῶς εἶπε, • Μητέρα αὐτοῦ καὶ ἐμοῦ, ν εἰ μὴ πολλὴν ἐμαρτύρει τῇ γυναικὶ τὴν ἀρετήν. • Ασπάσασθε Ασύγκριτον, Φλέγοντα, Ερμᾶν, Πατρόβαν, Ἑρμῆν, καὶ τοὺς σὺν αὐτοῖς ἀδελφούς. ο Μὴ τοῦτο ἴδῃς, ὅτι χωρὶς ἐγκωμίων τούτους τέθεικεν, ἀλλ᾽ ὅτι καταδεεστέρους ὄντας ἁπάντων, ὅμως ἠξίωσε τῆς παρ' αὐτοῦ προσρήσεως· μᾶλλον δὲ καὶ τούτοις ἐγκώμιον προσῆψε, ἀδελφοὺς καλέσας. • Ασπάσασθε Φιλολόγον, καὶ Ἰουλίαν, Νηρέα, καὶ τὴν ἀδελφὴν αὐτοῦ, καὶ Ὀλυμπᾶν, καὶ τοὺς σὺν αὐτοῖς πάντας ἁγίους. ο Μέγα καὶ τούτοις τὸ ἐγκώ μιον· ἁγίους γὰρ αὐτοὺς ἐκάλεσεν. ένα CAP. XVI • Et Stachyn dilectum meum. præconiis ornat. • Hunc iisdem VERS. 10. c Salutate Apellem probatum in Christo. Hoc est irreprehensibilem, in omnibus inculpatum. Quidam dicunt, quod ad differentiam alterius cujusdam Apellis non probati istud dictum sit. • Salutate eos qui sunt ex Aristobuli familia.» Forsan non fuerunt ut priores; ideo nomination cos non recenset. VERS. 11. Salutate Herodionem cognatum meum. Salutate eos qui sunt ex Narcissi domo, qui sunt in Domino. Hoc est fideles. VERS. 12. ο Salutate Tryphaenam et Tryphosam quæ laborant in Domino.» De Maria quidem supra dicebat, e quae multum laboraverit:» de his vero ait, quod adhuc laborent. Ingens autem laus est, quod semper in opere perseverent et labore. • Salutate Persidem dilectam quae multum labo ravit in Domino.» Ideo major est ista, non solem quod plurimum laboraverit, sed etiam quod sit dilecta. Ita quemlibet pro dignitate nominat, cum ipsos alacriores reddens, tum alios ad æmulationem excitans. VERS. 13. ο Salutate Rufum electum in Domino, et matrem ejus et meam.» Duplex bonum est: et quod filius sit inculpatus, et quod ipsa mater irre= prehensibilis. Omnino enim non dixisset, ‹ matrem ejus et nicam, nisi multam matrona isti virtute tribuerel. VERS. 14. • Salutate Asyncritum, Phlegontem et Hermam, Patroban, Hermen et frɔtres qui cum ipsis suit.» Ne hoc intuearis, quod sine encomiis ipso posuit, sed cumn inferiores essent omnibus, non est tamen sua dedignatus compellatione et salutatione: ino non parum illis laudis tribuit, dum fratres cos nominavit. VERS. 15. • Salutate Philologum et Juliam, Nerea et sororem ipsius, et Olympan et qui cum ipsis suut sanctos omnes. › Ingens sane præconium eis accenset, cum sanctos appellat. VERS. 16. • Salutate vos invicem in osculo sancto.»Ne contentiones et rixæ orirentur, cum alii quidem sic, alii vero alia ratione salutarentur: cumque alii majoribus, alii vero minoribus præconiis • Ασπάσασθε αλλήλους ἐν φιλήματι αγίω.» μὴ φιλονεικίαι γένωνται, τῷ τοὺς μὲν οὕτω, τοὺς δὲ οὕτω προσειρῆσθαι· καὶ τοὺς μὲν μετὰ πλειόνων ἐγκωμίων, τοὺς δὲ μετὰ ἐλαττόνων· ἀνακιρνᾷ πάλιν αὐτοὺς τῷ ἁγίῳ φιλήματι· ἵνα μήτε ὁ μέγας κατα. veherentur: commiscet hic eos, et jungit rursus φρονῇ τοῦ ἐλάττονος, μήτε ὁ μικρός βασκαίνῃ τῷ μείζονι, τοῦ ἁγίου φιλήματος πάντα καταπραΰνον τός τε καὶ ἐξισοῦντος. δ • Ασπάζονται ὑμᾶς αἱ Ἐκκλησίαι τοῦ Χριστοῦ. ο Οὐ μόνον αὐτὸς ἤνωσεν αὐτοὺς, ἀλλὰ καὶ τὸν παρά τῶν Ἐκκλησιῶν ἀσπασμὸν αὐτοῖ; διαπέμπεται ἑνωτικῶς. Κοινῇ γάρ φησι πάντας, οὐ τὸν δεῖνα καὶ τὸν δεῖνα. Τοσούτους δὲ προσηγόρευσεν ἐν τῇ Ἐπιστολῇ ταύτῃ, ὅπερ οὐκ ἐν ἄλλῃ ἐποίησε, διὰ τὸ μήπω έωρακέναι Ρωμαίους. Ἐπεὶ οὖν εἰς τὴν πόλιν ταύτην πολλοὶ τῶν αὐτῷ γνωρίμων κατέφυγον, εἰκότως όνοσε διπλοῦν τὸ ἀγαθὸν m. PATROL. GR. XXXIV. sancto osculo, ut neque major aspernetur minoren), neque minor invideat 116 potiori: quippe quia sanctum osculum omnia mitiget atque adæquet. • Salutant vos Ecclesia Christi.» Non ipse tautum eos univit, verum etiam ab Ecclesiis salutem illis transmittit, qua uniantur conjunganturque in unum. In commune enim omnes, non hunc vel illum jam nominavit. Tot autem in hac Epistola salutavit, quot in nulla alia, eo quod Romanos nondum viderat. Quia vero in urbem istam haul parum multi, qui ipsi cogniti fuerant, confugerant, non Varia lectiones.

immerito nominatim mentionem illorum faciens, μαστὶ αὐτῶν μεμνημένος, συνίστησι αὐτοὺς διὰ commendat eos per litteras. γραμμάτων. • Παρακαλῶ δὲ ὑμᾶς, ἀδελφοί, σκοπεῖν τοὺς τὰς διχοστασίας καὶ τὰ σκάνδαλα, παρὰ τὴν διδαχὴν ἦν ὑμεῖς εμάθετε, ποιοῦντας.» Πάλιν παραινεῖ, καὶ οὐχ ὡς σύμβουλος, ἀλλ' ὡς ἱκέτης, καὶ μετὰ πολλῆς τιμῆς· ἀδελφοὺς γὰρ καλεί. Τὸ δολερὸν δὲ τῶν ἐπηρεαζόντων δεικνύς, εἶπε, Σκοπεῖτε, τουτέστι, περι εργάζεσθε αὐτοὺς μετὰ ἀκριβείας. Πρῶτον δὲ αἱ διχοστασίαι, εἶτα τὰ σκάνδαλα. Εως γὰρ ἡνωμένον ἦν τὸ σῶμα, οὐκ ἔχει εἴσοδον τὰ σκάνδαλα· αἱρέ σεις δὲ ταῦτα. «Παρὰ τὴν διδαχήν ο γάρ, φησὶν, • ἣν ὑμεῖς ἐμάθετε.» Οὐκ εἶπεν, Ην ἐδιδάξαμεν, ἀλλ', «Ην ἐμάθετε, προκαταλαμβάνων αὐτοὺς, καὶ δεικνὺς ἤδη πεπεισμένους, καὶ καταδεξαμένους, VERS. 17. • Rogo autem vos, fratres, ut observetis eos qui dissensiones et offendicula, prater doctrinam quam vos didicistis, faciunt.» Rursus admonet, non veluti consultor, sed supplicis instar, summaque cum reverentia. Fratres enim appellat. Fraudulentiam autem calumniantium demonstrans, ait, observate, hoc est, inquirite in eos summa cuin diligentia. Primum autem dissensiones sunt, deinde scandala. Tantisper enim dum corpus unitum fuerit, non possunt irrepere scandala: ista autem sunt læreses: Dam, præter doctrinam» inquit, ● quam vos didicistis.» Non dixit, quam docuimus, sed: e quam didicistis:» antevertens eos ac monstrans, jam persuasos esse atque recepisse, ideoque καὶ διὰ τοῦτο ὀφείλοντας ἐμμένειν οἷς ἤδη παρέλαpermanere debere in iis quæ acceperunt. Dissidia igitur et scandala seu hæreses, ab iis qui dogmata praeter apostolicam institutionem tradunt, introducuntur. VERS. 17, 18. ι Declinate ab ipsis: hujusmodi euim Domino nostro Jesu Christo non serviunt, sed suo ipsorum ventri.» Resilite, inquit, ab ipsis. Nam si hæc ex ignorantia vel errore facerent, par erat emnendare: quoniam vero scienter peccant, fugile. Judeos autem intelligit, quos maxime ceu gulosos carpere solet universum enim corum genus est hujusmodi. Omnęs porro hæreses hinc nascuntur, nimirum quod eorum auctores affectibus suis et ventri inserviant. Nonne igitur te pudet, cum sis Christi frater, ventris servos tibi adsciscere in doctores? Observa hic, quod qui ventri inservit, Christo non inservit. Et per dulces sermones et benedictiones seducunt corda innocentium. › Insidiantur, inquit, per adulationes. Nam χρηστολογία et εὐλογία lioc signiacant; nimirum, cum verba amicitiam sonent; mens vero fraude abundet. Non autem dixit: Decipiunt vos, sed: • Corda innocentium, hoc est simpliciorum. 6ον. Καὶ αἱ διχοστασίας τοίνυν, καὶ τὰ σκάνδαλα, ήγουν αἱ αἱρέσεις, ἐκ τῶν παρὰ τὴν ἀποστολικὴν διδαχὴν δογματιζόντων εἰσάγονται. • Ἐκκλίνατε ἀπ' αὐτῶν. Οἱ γὰρ τοιοῦτοι τῷ Κυ ρίῳ ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστῷ οὐ δουλεύουσιν, ἀλλὰ τῇ ἑαυτῶν κοιλίᾳ.» Αποπηδᾶτε, φησίν, ἀπ' αὐτῶν. Εἰ μὲν γὰρ ἐξ ἀγνοίας, ἢ πλάνης ταῦτα ἐποίουν, ἔδει διορθοῦν· ἐπεὶ δὲ εἰδότες ἁμαρτάνουσι, φεύγετε. Τοὺς ἐξ Ἰουδαίων δὲ αινίττεται, οὓς μάλιστα εξωθε διαβάλλειν ὡς γαστριμάργους· ὅλον γὰρ τὸ γένος τοιοῦτον. Πᾶσαι δὲ αἱ αἱρέσεις ἐκ τοῦ δουλεύειν πάθεσι καὶ γαστρί 80. Οὐκ αἰσχύνῃ οὖν κοιλιοδουλους διδασκάλους ποιούμενος, ὁ τοῦ Χριστοῦ ἀδελφός; Σημείωσαι δὲ, ὅτι ὁ δουλεύων γαστρί, Χριστῷ οὐ δου λεύει. • Καὶ διὰ τῆς χρηστολογίας καὶ εὐλογίας εξαπα τῶσι τὰς καρδίας τῶν ἀκάκων. • Επιβουλεύουσι, φησί, διὰ κολακείας· τοῦτο γὰρ ἡ χρηστολογία καὶ ἡ εὐλογία, ὅταν τὰ μὲν ῥήματα φιλίας ᾖ, ἡ δὲ διά νοια δόλου γέμουσα. Οὐκ εἶπε δὲ, Ὑμᾶς ἐξαπατῶν σιν, ἀλλὰ, ο Τὰς καρδίας τῶν ἀκάκων, τουτέστι τῶν ἁπλουστέρων. • Η γὰρ ὑμῶν ὑπακοὴ εἰς πάντας ἀφίκετο. Χαίρω οὖν τὸ ἐφ' ὑμῖν.» Τοὺς ἁπλουστέρους, φησί, δελεάζουσι, καὶ οὐχ ὑμᾶς. «Ἡ γὰρ ὑμῶν ὑπακοὴ, ο τουτέστιν ἡ πειθώ, ἥτις ἀπὸ πολλῆς πραότητος για VERS. 19. «Vestra enim obedientia in omni loco divulgata est. Gaudeo igitur in vobis. Simpliciores, inquit, inescant, non autem vos. • Vestra enim obedientia, hoc est 117 persuasio, quæ est ex multa mansuetudine, «ad omnes pervenit.» Nec ego so- νεται, «εἰς πάντας ἀφίκετο.» Καὶ οὐκ ἐγὼ μό lus fidei huic vestræ testimonium perhibeo, verum etiam universus orbis. «Gaudeo igitur in vobis, › ut qui non sitis decepti. ‹ Volo autem vos sapientes quidem esse ad bonum, simplices vero ad malum.» Innuit quod vel ex ipsis nonnulli decepti fuerint. Palam autem hic idem cum Domino præcipit: 11 Estote prudentes ut serpentes, et simplices velut columbæ. › Vult enim sapientes quidem seu providos esse ad bonum, hoc est, ad propriam salutem et commoditatem: sim1 Matth. x, 16. εν σαρκί ο. νος μαρτυρῶ ταύτῃ, ἀλλὰ καὶ ἡ οἰκουμένη πᾶσα. • Χαίρω οὖν τὸ ἐφ' ὑμῖν, ο τοῖς μὴ ἐξαπατηθεῖσι, • Θέλω ὑμᾶς σοφοὺς μὲν εἶναι εἰς τὸ ἀγαθὸν, ἀκεραίους δὲ εἰς τὸ κακόν.» Αινίττεται, ὅτι καὶ ἐξ αὐτῶν ἦσάν τινες ἀπατώμενοι. "Αντικρυς δὲ τὸ τοῦ Κυρίου φησί • «Γίνεσθε φρόνιμοι ὡς οἱ ὄφεις, καὶ ἀκέραιοι ὡς αἱ περιστεραί.» Βούλεται γὰρ ε σοφούς μὲν,» ἤτοι φρονίμους «εἶναι εἰς τὸ ἀγαθὸν, τουτέστιν εἰς τὴν οἰκείαν σωτηρίαν καὶ ὠφέλειαν· ἀκεραίους Varia lectiones.

EXPOSITIO IN EPIST. AD ROM.· CAP. XVI. δὲ εἰς τὸ κακὸν, ο τουτέστιν, εἰς τὸ μὴ κακοποιεῖν plices autem ad malum, hoc est, ad non male fa. ἑτέρους. Ο γὰρ ἀκέραιος οὐδένα βλάπτει. • Ο δὲ θεὸς τῆς εἰρήνης συντρίψει τὴν Σατανᾶν ὑπὸ τοὺς πόδας ὑμῶν ἐν τάχει.· Ἐπειδὴ ἦσαν δι χοστασίαι, τὸν τῆς εἰρήνης δοτήρα ἐπικαλεῖται, ἵνα παύσῃ τὰ σκάνδαλα. Οὐ λέγει δὲ, Υποτάξει, ἀλλ' 8 πολλῷ μεῖζον ἦν, ο Συντρίψει· ν καὶ ἐκείνους, οὐ μόνους τοὺς σκανδαλουργούς, ἀλλὰ καὶ αὐτὸν τὸν στρατηγοῦντα αὐτῶν. Παραμυθεῖται δὲ αὐτοὺς καὶ ἀπὸ τοῦ χρόνου· ἐπήγαγε γάρ, «Ἐν τάχει» Τὸ δὲ, • Συντρίψει, ο ἔστι καὶ εὐχὴ, καὶ προφητεία. Εἰς τὸν μέλλοντα γὰρ ἐγκέκλιται 50. • Η χάρις τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ μεθ' ὑμῶν.» Ανέμνησεν αὐτοὺς καὶ τῆς χάριτος, ἵνα ἀφ᾽ ὧν ἤδη ἔλαβον, προθυμότεροι πρὸς τὸ πιστεῦσαι καὶ περὶ τῶν μελλόντων γίνωνται. Εἰ γὰρ ἐχθροὺς ὄντας ἔσωσε, πολλῷ μᾶλλον νῦν συντρίψει τον Σατανᾶν. Ορα δὲ, ὅτι οὔτε ἔργα χωρὶς εὐχῆς, οὔτε εὐχὴν χωρὶς ἔργων τίθησι. Μετὰ γὰρ τὸ μαρτυρήσαι αὐτοῖς τὴν ὑπακοὴν, τότε ἐπηύξατο δεικνύς ὑμᾶς [ 7. ἡμ. ] οὐ μόνον πάλαι, ἀλλὰ καὶ νῦν, κἂν δόκιμοι ὦμεν, τῆς τοῦ Θεοῦ δεομένους χάριτος. • Ασπάζεται ὑμᾶς Τιμόθεος ὁ συνεργός μου.» Συν ἡργει γὰρ αὐτῷ ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ. Μέγα δὲ ἐγκώμιον τὸ τὰ αὐτὰ Παύλῳ ἐνεργεῖν. • Καὶ Λούκιος, καὶ Ἰάσων, καὶ Σωσίπατρος, οἱ συγγενεῖς μου.» Ο Ιάσων εὗτος ἐν ταῖς Πράξεσιν ἀνυμνεῖται, ὡς ἀνδρειότατα κινδυνεύσας. Συγγενείς δὲ, οὐ μόνον κατὰ σάρκα, ἀλλὰ πολλῷ μᾶλλον κατ' εὐσέβειαν. Εἰ μὴ γὰρ τοιοῦτοι ἦσαν, οὐκ ἂν αὐτῶν ἐμνήσθη. • Ασπάζομαι ὑμᾶς ἐγὼ Τέρτιος, ὁ γράψας τὴν Επιστολήν.» Μέγα, τὸ ὑπογραφέα είναι Παύλου. Τοῦτο δὲ γράψει, οὐχ ἵνα ἑαυτὸν ἐγκωμιάσῃ, ἀλλ᾽ ἵνα πλέον ἀγαπηθῇ ὑπ' αὐτῶν, ὡς διακονήσας τοῖς πρὸς αὐτοὺς γράμμασιν. • Ασπάζεται ὑμᾶς Γάϊος, ο ξένος μου, καὶ τῆς Ἐκκλησίας ὅλης.» Τουτέστιν οι ὁ ξένος μου. Καὶ πολὺς ὁ ἔπαινος, ὅτι πᾶσαν τὴν Ἐκκλησίαν ἐξένιζε, καὶ Παῦλον αὐτόν· ὃς οὐκ ἂν παρ' αὐτῷ ἐξενίσθη, εἰ μὴ ἄξιον εὗρεν. • Ασπάζεται ὑμᾶς Εραστος, ὁ οἰκονόμος τῆς πόλεως, καὶ Κούαρτος ὁ ἀδελφός.» Τουτέστιν ὁ προνο ητής, ὁ διοικητής τῆς πόλεως Κορίνθου· ἵνα γνῷς ὅτι οὐ πλοῦτος, οὐκ ἀξίωμα κωλύει τινὰ πρὸς πίν στιν ἢ πολιτείαν ἐρθήν. • Η χάρις τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ μετά πάντων ὑμῶν. Αμήν.» Καὶ τὸν θεμέλιον, ἤτοι τὴν ἀρχὴν τῆς Ἐπιστολῆς, ἐντεῦθεν κατεβά λετο, εἰπών· ο Χάρις ὑμῖν καὶ εἰρήνη, καὶ τὸν ὄροφον νῦν, ἤτοι τὸ τέλος, ἐκ ταύτης ἐπιτίθησιν, ἐπευ χόμενος τὴν χάριν τοῦ Θεοῦ ἀεὶ αὐτοῖς παρεῖναι πᾶσι Τοῦτο γὰρ διδασκάλου, τὸ μὴ μόνον λόγῳ, ἀλλὰ καὶ εὐχῇ ὠφελεῖν τοὺς μαθητάς. Διὸ καὶ ἔλε * Act. vi, 4. 3. εγκέκλεισται Ο. οι Ισ. ξενοδόχος πο ciendum aliis. Simplex enim nemini nocet. Vers. 20. ‹ Deus autem pacis conteret Satanam sub pedibus vestris velociter. › Quia dissidia erant, ideo pacis datorem invocat, ut scandala compescat. Non auten dicit, Subjiciet: sed quod multo vehementius est, ‹ Conteret:» (et non solum illos scandalorum auctores, verum etiam ipsum illorum ducem. Consolatur porro illos a tempore, Velociter, inquiens. Α'. Conteret, et volum est et prophetia: est enim futuri temporis. <Gratia Domini nostri Jesu Christi vobiscum. › Gratiam Christi ad niemoriam hic illis revocavit, ut ab his quæ jam accepissent, alacriores reddair - tur ad credendum futura. Si enim, cum inimici esª sent, servavit eos, multo magis nunc Satanam conteret. Vide antem quod neque opera sine oratione, neque orationem sine operibus ponit. Cum enim obedientiam eis adesse testatus esset, adjecit volum: subindicans nos non solum olim, verum etiam nunc etsi probati simus, indigere Dei gratia. VERS. 21. «Salutat vos Timotheus adjutor meus.» Cooperabatur enim ipsi in Evangelio. lugens autem encomium est, eadem cum Paulo operari. Et Lucius, et Jason, et Sosipater, cognati mei. › Jason iste in apostolorum Actis celebratur, ut qui fortissime extrema etiam pericula subierit. Cognati autem, non solum secundum carnem, verum, quodl nullo majus est, secundum pietatem. Ni enim tales fuissent, nullam eorum fecisset mentionein. VERS. 22. • Saluto vos ego Tertius, qui scripsi epistolam hanc.» Magnum sane est, divi Pauli amanuensem esse. Hoc autem scribit, non ut seipsum commendet, cæterum ut majori dilectione ab ipsis afficiatur, ut qui operam suam impenderit litteris ad ipsos scribendis. VERS. 23. (Salutat vos Gaius hospes meus, ac totius Ecclesia.» Hoc est, qui me hospitio excepit. Plurimum porro laudis est, quod totam Ecclesiam hospitio exceperit, adeoque ipsun Paulum; qui non apud illum divertisset, nisi eum dignum invenisset. 118 Salutat vos Erastus, ceconomus urbis, et Quartus frater. Hoc est, prospector et gubernator urbis Corinthi: ut animadvertas, neque opes, neque dignitatem quempiam arcere a fide vel a recta vita. VERS. 24. Gratia Domini nostri Jesu Christi cum omnibus vobis. Amen.» Fundanientum sive principium Epistola inde orsus est, inquiens, Gratia vobis et pax:» atque etiamnum fastigium seu finem ex ipsa imponit, gratiam Dei cunctis nunquam non adesse comprecans. Hoc enim officium est præceptoris, non verbo solum, verum etiam oratio. ne prodesse discipulis. Propterea dicebant: «Nos Varia lectiones.

autem oratione et ninisterio verbi instantes eri- γον· «Ἡμεῖς δὲ τῇ προσευχῇ, καὶ τῇ διακονίᾳ τοῦ mus. Ista nos custodial, qui non speramus ex operibus salutis locum invenire, cæterum prorsus in divinam gratiam et misericordiam fiduciam collocamus, et per ipsam Satanæ laqueis superiores evadamus, contritis eis sub pedibus nostris in Christo Jesu Domino nostro: cui gloria in svcula. Amen. λόγου προσκαρτερήσωμεν [vulg.-5ομεν].» Αὕτη καὶ ἡμᾶς φυλάττει, τοὺς μὴ ἐξ ἔργων ἐλπίζοντας ὅπως σωτηρίας τόπον εὑρεῖν, ἀλλὰ τὸ πᾶν τῇ θείᾳ χάριτι καὶ τῷ ἐλέει ἐπελπίζοντας· καὶ δι' αὐτῆς ἀνώτεροι γενοίμεθα τῶν τοῦ Σατανᾶ παγίδων, συντριβομένων ὑπὸ τοὺς πόδας ἡμῶν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν· ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν. ΤΗΣ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ ΠΡΩΤΗΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΣ THEOPHYLACTI EPISTOLÆ PRIMÆ DIVI PAULI AD CORINTHIOS EXPOSITIO. 119 ARGUMENTUM PRIME EPISTOLÆ AD CORINTHIOS. Corinthus opum exuberantia et sapientia superbiens, credidit quidem Christo, verum post fidem acceptam periclitabatur ne a Christo excideret, siquidem opulenti proprias classes et ordines fecerant, sapientes item proprias: sibique ipsi doctores eligentes, divum Paulum ceu pauperem et plebeium calumniabantur. Præterea, quispiam inter ipsos cum noverca sua rem habuerat. Tum idolis immolata nonnulli edebant præ gulositate, et in litibus pecuniariis apud Græcos, hoc est, infideles judices judicabuntur. Comam item viri nutriebant, el in Ecclesiis manducabant, indigentibus nihil impertientes. Charismatum insuper seu donorum nomine inflabantur: nec non resurrectionis ratio apud ipsos claudicabat. Hunc vero ad modum ob externam suam sapientiam nutabant. Ista enim iis, qui tota ab ea pendent, eique omnia committunt, omnium malurum maler est. 120 Scribit itaque divus Paulus urbi, hæc omnia corrigens. Quia vero cæteris omniΥΠΟΘΕΣΙΣ ΤΗΣ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ ΠΡΩΤΗΣ Η Κόρινθος πολλῷ πλούτῳ καὶ σοφίᾳ κομῶσα, ἐπίστευσε μὲν τῷ Χριστῷ, πλὴν μετὰ τὸ πιστ πιστει σαι ἐκινδύνευε Χριστοῦ ἐκπεσεῖν. Οἵ τε γύρ πλούσιοι ιδίας συμμορίας ἐποιήσαντο, καὶ οἱ σο φοὶ αὖ ἰδίας· καὶ διδασκάλους ἑαυτοῖς χειροτο νήσαντες, τὸν Παῦλον ὡς πένητα καὶ ἰδιώτην διέβαλλον. ᾿Αλλὰ καί τις ἐν αὐτοῖς τῇ μητρικᾷ ἐμίγη· καὶ τὰ εἰδωλόθυτα τινες ἤσθιον, ἀπὸ γα στριμαργίας· καὶ ἐν ταῖς ὑπὲρ χρημάτων φιλο νεικίαις παρὰ τοῖς Ἕλλησι δικασταῖς ἐκρίνοντο. Καὶ τὰς κόμας ἔτρεφον οἱ ἄνδρες, καὶ ἐν ταῖς ἐκκλησίαις ἤσθιον, μὴ μεταδιδόντες τοῖς δεο· μένοις. Καὶ ἐπὶ τοῖς χαρίσμασι δὲ μέγα ἐφρόγουν καὶ ὁ περὶ ἀναστάσεως λόγος ἐχώνευε παρ' αὐτοῖς. Ταῦτα δὲ ἐσφάλλοντο ἀπὸ τῆς ἔξωθεν σοφίας. Αὕτη γὰρ τοῖς πάντα αὐτῇ πιο στεύουσι τῶν κακῶν πάντων μήτηρ. Γράφει τοίνυν ὁ Παῦλος τῇ πόλει, πάντα ταῦτα διορ θούμενος. Επεὶ δὲ μεῖζον πάντων ἦν, τὸ σχέ

EXPOSITIO IN EPIST. I AD COR. ARGUMENTUM. (2 σματα εἶναι ἐν Ἐκκλησίᾳ, τοῦτο δὲ ἀπὸ ὑψηλo- bus majus erat, dissensiones et seclus esse in Ec- $1. φροσύνης ἐτίκτετο· τὴν ὑψηλοφροσύνην πρώτ την αναιρεῖ· ἐν ταύτῃ γὰρ ὑψηλότερα διδάσκειν ᾤοντο. Διὸ καὶ οὕτως ἄρχεται. clesia, hæ vero ex fastu eorum nascebantur, fastum istum atque adeo arrogantiam primum e medio tollit. Ex ea enim, arrogantia dico, altiora sese docere arbitrabantur: eam ob rem et hanc ad rationem initium ducit. EJUSDEM EPISTOLÆ ARGUMENTUM ALTERUM. Ex codice Arundeliano. Υπόθεσις τῆς πρὸς Κορινθίους πρώτης Επι· στολῆς. Argumentum Epistolas primæ ad Corinthios. Corinthus est urbs Græciæ: quæ tunc temporis opibus, sapientia, multisque aliis quibus eminuit, superbiebat. In ista Paulus multa passus est. Hic enim comparuit illi Christus, ‹ Noli tacere, › inquiens, sed loquere, quoniam populus est mihi mu'tus in hac civi'ate ª. › Diabolus itaque civitatem tam magnam et frequentem incolis, veritatem apprehendisse conspicatus, dividebat homines, atque inter eos alii quidem suo ipsorum suffragio doctores elesti sunt: e multitudine vero, alii hos tanquam sapientiores et in docendi munere Paulo aliquantum præ. stantiores sectabantur; alii vero illos, ceu ditiores, et qui in gubernando plus illis efficere possent. Atque ita inter se invicem contendentes, Ecclesiam administrabant. Atque istud sane e malis unum eral. Alterum vero, quod quidam cum noverca sua congressus, non solum ab illis non reprehendebatur, verum etiam multitudinem concitabat, atque ob externam sapientiam elatus erat. Aliud rursus malum erat, quod perfectiores quidam ea quæ idolis immolabantur præ gulositate comedebant, ac in templis discumbentes multos offendebant. Præterea, alii inter se de pecuniis contendentes, apud judices extra Ecclesiam constitutos litigabant. Porro, alii in Ecclesiis apud seipsos comedentes indigentibus non largiebantur. Alii autem magnifice de donis sentientes, sibi invicem æmulabantur. Adhæc resurrectionis Η Κόρινθος ἔστι μὲν πόλις τῆς Ἑλλάδος Ακόμα δὲ τηνικαῦτα πλούτῳ, καὶ σοφίᾳ, καὶ πολ λοῖς ἄλλοις προτερήμασιν. Ἐν ταύτῃ πολλὰ πέπονθεν ὁ Παῦλος. Ἐν ταύτῃ γὰρ αὐτῷ φανεὶς ὁ Χριστὸς, «Μὴ σιγήσῃς,» φησὶν, «ἀλλὰ λάλει, διότι λαός μοι πολύς ἐστιν ἐν τῇ πόλει ταύτῃ. Τὴν γοῦν οὕτω μεγάλην καὶ πολυάνθρωπον πο λιν ἰδὼν ὁ διάβολος τῆς ἀληθείας ἐπειλημμένην, διαιρεῖ τοὺς ἀνθρώπους· καὶ οἱ μὲν αυτοχειροτόνητοι διδάσκαλοι γεγόνασι· τοῦ δὲ πλήθους οἱ μὲν τούτοις ἐφοίτων, οἷα σοφωτέροις, καὶ πλέον τι τοῦ Παύλου διδάσκειν δυναμένοις· οἱ δὲ ἐκείνοις, ἅτε πλουσιωτέροις, καὶ μεῖζον ἐκείνων δυναμένοις εἰς προστασίαν. Καὶ οὕτως ἀντιφιλοτιμούμενοι διεῖπον τὴν Ἐκκλησίαν. Εν μὲν οὖν τοῦτο χαλεπόν. "Ετερον δὲ, ὅτι συγγενόμενός τις τῇ ἑαυτοῦ μητρυιᾷ, οὐ μόν τὸν οὐκ ἐπετιμήθη παρὰ τῶν ἄλλων, ἀλλὰ καὶ ὠχλαγώγει, καὶ ἐφυσᾶτο ἐπὶ τῇ ἔξω σου φίᾳ. Καὶ ἄλλο δὲ πάλιν, ὅτι τῶν δῆθεν τελειοτέρων τινὲς ἀπὸ γαστριμαργίας ἤσθιον εἰδωλός Ουτα, καὶ ἐν τοῖς ἱεροῖς κατακλινόμενοι, πολλοὺς ἔβλαπτον. Καὶ ἄλλοι δὲ μαχόμενοι πρὸς ἀλλή τους ὑπὲρ χρημάτων, παρὰ τοῖς ἔξω τῆς Ἐκκλη σίας ἐδικάζοντο. Καὶ ἕτεροι δὲ καθ' ἑαυτοὺς ἐσθίοντες ἐν ταῖς ἐκκλησίαις, τοῖς δεομένοις οὐ μετεδίδοσαν. "Αλλοι δὲ μέγα φρονοῦντες ἐν τοῖς χαρίσμασι, πρὸς ἀλλήλους ἐζηλοτύπουν. Καὶ ὁ doctrina apud illos claudicabat. Multi etiam comam περὶ τῆς ἀναστάσεως δὲ λόγος ἐχώνευεν ἐν αὐτοῖς. Καὶ κομῆται δὲ πολλοὶ παρ' αὐτοῖς περιήεσαν κατὰ τοὺς κυνικούς φιλοσόφους. Εγραψαν μὲν οὖν διὰ Στεφανᾶ καὶ Φουρτουνάτου καὶ Ἀχαϊκοῦ πρὸς τὸν Ἀπόστολον περὶ γάμου καὶ παρθενίας, τάλλα παραλιπόντες. Αντιγράφει δὲ λοιπὸν αὐτὸς, οὐ μόνον ὑπὲρ ὧν ἔγραψαν, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ ὧν οὐκ ἔγραψαν, πάντα μετὰ ἀκριβείας μαθών. Επεὶ οὖν μεῖζον πάντων τῶν ἄλλων ἦν, τὸ σχίσματα εἶναι ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ, τοῦτο δὲ ἀπὸ ὑψηλοφροσύνης ἐτι· κτετο· τὴν ὑψηλοφροσύνην πρώτην καθαιρεῖ· ἐκ ταύτης γὰρ καὶ ὑψηλότερον διδάσκειν ζοντο. Διὸ καὶ οὕτως ἔρχεται. a Act. xvIII, nutrientes, cynicorum more circumibant. Scripserunt itaque ad Apostolum per Stephanam et Forlawiatum et Achaicum de nuptiis et de cœlibatu, cætera omiltentes. Tandem autem ipse rescribit, non de iis solum quæ illi scripserant, sed etiam de quibus non scripserant, ut qui omnia accurate intellexerat. Quoniam vero cæteris omnibus gravius erat quod schismata in Ecclesia gliscerent, istud autem e superbia oriebatur, superbiam imprimis deprimit. Inde enin altius quiddam se docere opinabantur, Propterea hunc in modum orditur. Varia lectiones. ες καθαιρεί 11. 33 ἴσ. ἐκ ταύτης 0.