ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΤΗΣ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ ΔΕΥΤΕΡΑΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΣ THEOPHYLACTI BULGARIA ARCHIEPISCOPI EPISTOLÆ II DIVI PAULI AD CORINTHIOS EXPOSITIO. ARGUMENTUM SECUNDÆ EPISTOLÆ AD CORINTHIOS. 239 Secundam ad Corinthios Epistolam divus PanIns apponit, quia promiserat in priore sese venturum ad eos, cunctatus est autem, Spiritu nimirum eum ad alia magis necessaria occupante, tentationibusque adversus eum insurgentibus. Debuis igitur apologiam suæ diuturnæ moræ texere. Ideoque sccundam hane Epistolam conscribit, rationem reddens cur hactenus adrentum suum distulerit. Simul autem ex priore Epistola meliores factos debuit opprobare et laudare. Quemadmodum enim eos peccantes increpabal, sic jam in meliorem viam reductas efferre laudibus decebat. Proinde non multum acris et vehemens est hæc Epistola, 240 nisi in paucis sub finem partibus: idque propter Judæos quosdam insolescentes, ipsumque tanquam indoctum ac nullo numero dignum calumniantes. ΥΠΟΘΕΣΙΣ ΤΗΣ ΔΕΥΤΕΡΑΣ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ Δευτέραν πρὸς Κορινθίους προστίθησιν Επι στολὴν ὁ μακάριος Παῦλος, διότι ἐν τῇ πρώτη μὲν ἐπηγγείλατο ἐλθεῖν πρὸς αὐτοὺς, ἐμέλλησε δὲ, ἅτε τοῦ Πνεύματος εἰς ἕτερα αὐτὸν ἀσχο λοῦντες ἀναγκαιότερα, καὶ πειρασμῶν αὐτῷ ἐπιτεθέντων. "Εδει τοίνυν ἀπολογήσασθαι περὶ τῆς βραδύτητος μακρᾶς γενομένης· καὶ διὰ τοῦτο δευτέραν ταύτην Επιστολὴν συντίθησιν, ἀπολογούμενος ὑπὲρ ὧν ἐμέλλησεν· ἅμα δὲ καὶ βελτίους αὐτοὺς ἐκ τῆς πρώτης Επιστολῆς γενο μένους ἐχρῆν ἀποδέξασθαι, καὶ ἐπαινέσαι. "Ωςπερ γὰρ ἁμαρτάνουσιν ἐνεκάλει, οὕτω διορθω θέντας ἐπαινέσαι ἔδει. Διὸ οὐδὲ καταφορικων τέρα ἐστὶν ἡ Ἐπιστολὴ, εἰ μὴ ἄρα ὀλίγα αὐτῆς μέρη τὰ πρὸς τῷ τέλει, καὶ ταῦτα διὰ τοὺς ἐξ Ἰουδαίων ἀλαζονευομένους, καὶ διαβάλλοντας αὐτὸν, ὡς ἰδιώτην καὶ οὐδενὸς ἄξιον λόγου.

EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR. · CAP. I. IN EPISTOLAM II AD CORINTHIOS. • Παῦλος ἀπόστολος Ἰησοῦ Χριστοῦ διὰ θελή ματος Θεοῦ, καὶ Τιμόθεος ὁ ἀδελφός. ν Ἐν τῇ πρώτη Επιστολῇ πέμψας ἐκεῖ τὸν Τιμόθεον, εἶτα πάλιν ἀπολαβὼν αὐτὸν, εἰκότως ἑαυτῷ συνάπτει. Καὶ γὰρ καὶ πεῖραν τῆς οἰκείας ἀρετῆς ἔδωκε Τιμόθεος Κοι ρινθίοις, καὶ ὡς ἤδη γνώριμον αὐτοῖς γεγονότα, καὶ διορθώσαντα πολλὰ τῶν ἐν αὐτοῖς, προσλαμβάνεται αὐτὸν ἐν τῇ Ἐπιστολῇ. Ορα δέ, ποτὲ μὲν τέκνον αὐτὸν καλεῖ· ι ὡς πατρὶ ο γάρ, φησί, ο τέκνον, ἐδούλευσέ μα· ν ποτὲ δὲ συνεργόν· 4 Τὸ γὰρ ἔργον Κυρίου εργάζεται, ὡς κἀγώ·, νῦν δὲ, ἀδελφόν πανταχόθεν αἰδέσιμον αὐτὸν ποιῶν. • Τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ τῇ οὔσῃ ἐν Κορίνθῳ.» Πάλιν αὐτοὺς συνδέει, Ἐκκλησίαν εἰπών. Οἱ γὰρ διεσπασμένο: οὐκ εἰσὶν Ἐκκλησία. • Σὺν τοῖς ἁγίοις πᾶσι τοῖς οὖσιν ἐν ὅλῃ τῇ ᾿Αχαΐα.» Πάντων τῶν ἐν ᾿Αχαΐα μέμνηται, ἅμα μὲν καὶ τιμῶν τοὺς Κορινθίους, ὡς διὰ τῆς πρὸς αὐτοὺς Επιστολής πάντας προσαγορεύων· ἅμα δὲ καὶ εἰς ὁμόνοιαν συνάγων ἅπαν τὸ ἔθνος. Καὶ πρός γε, διότι κοινῇ ἐσαλεύοντο, κοινὴν ποιεῖται καὶ τὴν θεραπείαν· δ καὶ πρὸς Γαλάτας καὶ πρὸς Ἑβραίους γράφων ποιεῖ. Αγίους δὲ καλέσας δείκνυσιν, ὅτι εἴ τις ἀκάθαρτος, οὐκ ἔστιν ἄξιος τῆς προσηγορίας και προςρήσεως ταύτης. CAPUT 1. 241 VERS. 1. Paulus apostolus Jesu Christi, per voluntatem Dei, et Timotheus frater. › Misso illuc in prima Epistola Timotheo, ae denuo recepto, non injuria sibi ipse eum connectit: nam et suæ virtutis experientiam Corinthiis dederat Timotheus. Assumit itaque eum in hac Epistola, ceu eum qui ipsis jan innoterit, necnon pleraque correxerit apud eos. Observa autem quod ipsum nonnunquam Glium appellat: < Tanquam patri» enim, inquit, c filius, servivit mibi ª; › nonnunquam autem cooperatorem; ‹ Opus enim Domini operatur, quemadmodum ego:» janı hune vero fratrem, ex omni ipsum parte honore afficieus. b • Ecclesiæ Dei quæ est Corinthi. › Rursus cos " connectit, Ecclesiam dicens. Qui enim distracti sunt, non sunt Ecclesia. • Χάρις ὑμῖν καὶ εἰρήνη ἀπὸ Θεοῦ Πατρὸς ἡμῶν, καὶ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ.» Τὴν συνήθη προσηγόρίαν καὶ νῦν ποιεῖται. Εἴρηται δὲ ἐν ἄλλοις περὶ τούτων. • Cum omnibus sanctis qui sunt in universa Achaia.» Omnium in Achaia meminit, partim et Corinthios honoret, veluti on:nibus per litteras hasce ad eos perscriptas salutem impertiens: partina ut ad concordiam congreget universam gentem. Præterea, quia communiter concutiebantur omnes, communem adhibet euram, adeoque medicinam: quod et ad Galatas et ad Hebræos scribens facit. Sanctos vero eos appellans, ostendit quod si quis sit impurus, non sit dignus salutatione et appellaLione hac. VERS. 2. Gratia vobis et pax a Deo Patre nostro, et Domino Jesu Christo.» Consueta etiamnum salutatione utitur: in aliis autem de his dictum est. • Εὐλογητὸς ὁ Θεὸς, καὶ Πατὴρ τοῦ Κυρίου ἡμῶν VERS. 3. «Benedictus Deus, et Pater Domini Ἰησοῦ Χριστοῦ. ὁ Ἐπηγγείλατο ἐν τῇ πρώτῃ Ἐπι nostri Jesu Christi. Promiserat in prima Epistola στολῇ πρὸς αὐτοὺς ἐλθεῖν· εἶτα βραδύνας, σφόδρα se ad eos venturum: deinde quia distulerat, suspi ὑπώπτευσε λυπεῖσθαι αὐτοὺς, ὡς ἄλλων προτιμης cabatur eos valde inœrore confici, ceu alii antelati θέντων αὐτῷ. θέλων οὖν ἀπολογήσασθαι, καὶ ipsis essent. Volens igitur defendere se, et comiδεῖξαι ὅτι πειρασμῶν πολλῶν αὐτῷ περιτεθέν- monstrare, quod haud paucis tentationibus se inτων 11 κεκώλυται, εὐφυῶς ποιεῖται τὴν ἀπολογίαν. vadentibus fuerit impeditus, scite facit apologiam. Εὐχαριστῶ γὰρ, φησί, τῷ Θεῷ δηλαδή, ὡς φυσα ‹ Gratias,» inquit, ‹ago, › nempe Deo, qui me libe - μένῳ με ἀπὸ κινδύνων· διὰ τῆς εὐχαριστίας αίνιτ- raverit e periculis: per gratiarum actionem 242 τόμενος, ὅτι μεγάλα τινὰ ἦταν τὰ κωλύοντα αὐτὸν, clanculum iudicans, quod magna fuerint quæ ipsum ὧν ἐλευθερωθεὶς εὐχαριστεῖ. Στίξον δὲ εἰς τὸ, ο Θεός· ο inhibuerint, a quibus liberatus, gratias agit. Adjice εἶτα ἄρξαι· «Καὶ Πατὴρ τοῦ Κυρίου.» Εἰ δὲ καὶ autem conama ad, c Deus: s postea incipe, εἰ συναπτώς νοήσεις τό, «Ο Θεὸς καὶ Πατὴρ τοῦ Κυ- Pater Dounini.» Sin conjunctim intelligas, «Deus μίου, ο οὐδὲν καινόν· καὶ γὰρ τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς et Pater Domini, › nihil novum est. Est enim ejus- • Philipp. 11, 22. b 1 Cor. xvi, 10. 17 ἐπιτεθ. Ο. Varia lectiones.

dem et uuius Christi, secundum humanitatem qui- Χριστοῦ, κατὰ μὲν τὸ ἀνθρώπινον, Θεός· κατὰ δὲ dem Deus; secundum vero divinitatem, Pater. τὴν θεότητα, Πατήρ. ‹ Pater misericordiarum', ac Deus totius conso- 'ationis.» Hoc est, qui tot tantasque miserationes xhibuit, ut ex ipsis nos mortis portis reduxerit, ac dignatus sit nos omni consolatione in afflictionibus. Consuetudo autem erat sanctis, Deum ex beneficiis quæ ab eo accipiebant, nominare: pro victoria quidem in bello, e Diligam te, inquit, • Domine, robur meum c: p et, • Dominus protector meus d. › Cum vero a caligine et obscuratione rationis, et a mærore erepti fuerint: ⚫ Dominus illuminatio mea •. > llaud dissimili ratione nune quoque Paulus ‹ Patrem miserationum, › ac ‹ Deum consolationis › ipsum nominat, ab accidente sèilicet. Vide autem ejus humilitatem. Siquidem ereptus a tentationibus quibus ob Evangelii prædicationem excipiebatur, non dicit, Pro dignitate liberatus sum, cæterum per miserationes Dei. VERS. 4. • Qui consolatur nos in omni tribulatione nostra. Non dixit, Qui non sinit nos aligi, sed, «Qui cousolatur nos in allictione.» Sinit enim nos affligi, ut per patientiam mercedem habeamus: et quando nos labantes viderit, consolatur nos: idque semper facit. Ideoque Paulus non dixit, Qui consolatus est semel, sed, c Qui consolatur, o hoc est, semper. Non in hac vel illa aflictione, sed, c in omni. ‹ Ut possimus nos consolari eos qui sunt in omni aflictione, per consolationem qua nosipsos consulatur Deus.» Non quod digni simus, inquit, consolationem accipere, propterea consolatur nos Deus: verum ut ab exemplo consolationis quæ mihi obvemit, alios etiam consolari valeam, si quando in tentationibus fuerint. Proinde et vos conspicientes me adeo confortatum, in afflictionibus vestris animo ne concidatis. Per hoc autem apostolorum opus indicat, nempe, quod constituti sunt ut alios ad certamen veluti inungant et excitent: et quod non, perinde ac pseudapostoli, deliciis studeant, ac domi desidentes, negligant eos qui consolatione et excitatione opus habent. VERS. 5. Quoniam sicut abundant passiones Christi in nobis, ita per Christum abundat et consolatio nostra. › Ne despondeas animum quisquis audis afflictiones et mala, inquit: quanto enim ista exuberant, tanto exuberant consolationes. Non simpliciter autem dixit, e passiones, sed, Christi: s ut vel inde animum Corinthiis 243 addat. Christi enim, inquit, passiones sunt istæ quas nos patimur, nosque eficimur participes aflictionum ipsius. Quare, summo istud sit tibi solatio, quod Christi afflictiones sustineas: imo vero non illas solas, verum etiam plures. • Abundant, enin, inquit, e passiones Christi in nobis, hoc est, plures perferimus, quam Christus pertulerit. Sentiens autem quantum et quam ¡nagnum dixerat, rursus illud reprimit, ‹ Sic, › ‹ • Psal. XVII, 1. d Psal. xxvi, 2. • Psal. xxνι, 1. • Ο Πατὴρ τῶν οἰκτιρμῶν, καὶ Θεὸς πάσης παι ρακλήσεως.» Τουτέστιν, ὁ οἰκτιρμούς τοσούτους ἐπιδειξάμενος, ὡς ἐξ αὐτῶν τῶν τοῦ θανάτου πυλῶν ἡμᾶς ἀναγαγεῖν, καὶ παρακλήσεως πάσης ἀξιῶσα: ἐν ταῖς θλίψεσιν. Εθος δὲ τοῖς ἁγίοις, ἐκ τῶν εἰς αὐτοὺς εὐεργεσιῶν ὀνομάζειν τὸν Θεόν· ἐπὶ μὲν νίκης πολέμων, ο Αγαπήσω σε, Κύριε, ἡ ἰσχύς μου,» φησί· καὶ, ο "Ο Κύριος ὑπερασπιστής μου· ο ὅταν δὲ ζόφου, καὶ σκοτώσεως λογισμοῦ, καὶ λύπης λυτρωθώσι· ο Κύριος φωτισμός μου.» Οὕτως οὖν καὶ νῦν ὁ Παῦλος Πατέρα οἰκτιρμῶν καὶ Θεὸν παρακλήσεως αὐτὸν ὀνομάζει, ἀπὸ τοῦ συμβεβηκός τος. Ορα δὲ ταπεινοφροσύνην. Λυτρωθεὶς γὰρ τῶν διὰ τὸ κήρυγμα πειρασμῶν, οὐ λέγει, ὅτι Κατ' ἀξίαν ἐῤῥύσθην, ἀλλά, Διὰ τοὺς οἰκτιρμούς του Θεοῦ. • Ο παρακαλῶν ἡμᾶς ἐπὶ πάσῃ τῇ θλίψει ἡμῶν. ο Οὐκ εἶπεν, Ο μὴ ἐῶν ἡμᾶς θλιβῆναι, ἀλλ', ῾Ο ἐν τῷ θλίβεσθαι παρακαλῶν. Ἐξ γὰρ ἡμᾶς θλιβῆναι, ἵνα διὰ τῆς ὑπομονῆς μισθὸν σχοίημεν· καπειδάν ὀκλάζοντας ἴδῃ, παρακαλεῖ· καὶ ἀεὶ τοῦτο ποιεῖ. Διὸ καὶ ὁ Παῦλος οὐκ εἶπεν, ὅτι ὁ ἅπαξ παρακαλέσας, ἀλλ', ο Ό παρακαλῶν, ν τουτέστιν, ἀεί. Καὶ οὐκ ἐν τῇδε ἢ τῇδε τῇ θλίψει, ἀλλ', ο Έν πάσῃ.» • Εἰς τὸ δύνασθαι ἡμᾶς παρακαλεῖν τοὺς ἐν πάσῃ θλίψει, διὰ τῆς παρακλήσεως ἧς παρακαλούμεθα αὐτοὶ ὑπὸ τοῦ Θεοῦ. Οὐχ ὅτι, φησίν, ἄξιοί ἐσμεν παρακαλεῖσθαι, διὰ τοῦτο παρακαλεῖ ἡμᾶς ὁ Θεός· ἀλλ᾽ ἵνα ἐκ τοῦ ὑποδείγματος τῆς εἰς ἐμὲ παρακλή σεως καὶ ἄλλους δυνηθῶ παρακαλέσαι ἐν πειρασμοίς ὄντας. Ωστε καὶ ὑμεῖς ἐμὲ ὁρῶντες οὕτω παρα κληθέντα, μὴ καταπίπτετε ἐν θλίψεσιν ὄντες. Διὰ τούτου δὲ δείκνυσι καὶ τὸ ἔργον τῶν ἀποστόλων, καὶ ὅτι εἰς τὸ ἑτέρους ἀλείφειν τε καὶ διεγείρειν κεῖνται· καὶ οὐχ ὥσπερ οἱ ψευδαπόστολοι, τρυφῶσι, καὶ οἴκοι καθήμενοι περιορῶσι τοὺς δεομένους παρ ρακλήσεως καὶ διεγερμού. • Ότι καθώς περισσεύει τὰ τοῦ Χριστοῦ παθήματα εἰς ἡμᾶς, οὕτω διὰ τοῦ Χριστοῦ περισσεύει καὶ ἡ παράκλησις ἡμῶν.» Μη καταπέσῃς, φησίν, ὦ ἀκροατὰ, θλίψεις καὶ πάθη ἀκούων. Οσῳ γὰρ περισσεύουσι ταῦτα, τοσούτῳ περισσεύουσι καὶ αἱ παρακλήσεις. Οὐχ ἁπλῶς δὲ εἶπε, Παθήματα, ἀλλά, • Τοῦ Χριστοῦ, ὁ ἵνα καὶ αὐτόθεν παραμυθήσηται. Τοῦ Χριστοῦ γάρ ἐστι παθήματα ταῦτα ἃ ἡμεῖ; πάσχομεν, καὶ κοινωνοὶ αὐτῷ γινόμεθα τῶν παθη μάτων· ὥστε μεγίστη σοι ἔστω παράκλησις καὶ αὐτὸ τοῦτο, ὅτι τὰς τοῦ Χριστοῦ θλίψεις ὑφίσταται μᾶλλον δὲ, οὐκ ἐκείνας μόνας, ἀλλὰ καὶ πλείους. • Περισσεύει ο γάρ, φησί, κ τὰ τοῦ Χριστοῦ παθήσ ματα εἰς ἡμᾶς· ν τουτέστι, Πλείονα ὧν ἔπαθεν ὁ Χριστός, πάσχομεν. Αἰσθόμενος δὲ ἡλίκον ἐφθέγξατο,

EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR. - CAP. I. καὶ ὅτι μέγα, πάλιν συστέλλει 18 αὐτὸ, λέγων· inquiens, 4 per Christum abundat consolatio nostra. • Ούτω δια τοῦ Χριστοῦ περισσεύει καὶ ἡ παρά κλησις ἡμῶν.» Τὸ πᾶν γὰρ αὐτῷ ἀνατίθησι. Και οὐ λέγει, ὅτι ἐσόμετρος ταῖς θλίψεσιν ἡ παράκλησις, ἀλλὰ, «Περισσεύει,» καὶ πολλῷ μείζων αὕτη ἐστὶ τῶν θλίψεων. • Είτε θλιβόμεθα ὑπὲρ τῆς ὑμῶν παρακλήσεως καὶ σωτηρίας.» Διὰ τοῦτο, φησίν, οὐ δεῖ ὑμᾶς θορυβεῖσθαι ἐπὶ ταῖς θλίψεσί μου, διότι ὑπὲρ τῆς ὑμῶν σωτηρίας καὶ παρακλήσεως θλιβόμεθα. Εξην γὰρ ἡμῖν ἐν ἀσφαλεία διάγειν μή κηρύσσουσι· νῦν δὲ κηρύσσοντες, ἵνα πάντως ὑμᾶς σώσωμεν, καὶ παρακαλέσωμεν τὰς ψυχὰς ὑμῶν διὰ τοῦ κηρύγμα. τος, καὶ τῶν ἐντεῦθεν γινομένων ἀγαθῶν, θλίψεσι περιπίπτομεν. Οὐκοῦν τὰς θλίψεις ὑπομένομεν ὑπὲρ τῆς ὑμῶν σωτηρίας· καὶ λοιπὸν οὐ δεῖ ὑμᾶς τα ράττεσθαι. • Τῆς ἐνεργουμένης ἐν ὑπομονῇ τῶν αὐτῶν παθημάτων, ὧν καὶ ἡμεῖς πάσχομεν.» Ενεργεῖται, φησίν, ἡ σωτηρία αὕτη, οὐ μόνον διὰ τῆς ἡμετέρας ὑπομονῆς, ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς ὑμετέρας· τουτέστιν, Οὐκ ἐμοῦ μόνου ἔργον ἡ ὑμετέρα σωτηρία, ἀλλὰ καὶ ὑμῶν αὐτῶν. Ὥσπερ γὰρ ἐγὼ κηρύττων θλίβομαι, οὕτω καὶ ὑμεῖς δεχόμενοι τὸ κήρυγμα, τὰ αὐτὰ παθήματα ὑπομένετε & καὶ ἐγώ. Πολλὴν δὲ ἀρετὴν αὐτοῖς προσμαρτυρεῖ, ὅτι μετὰ πειρασμῶν ἐδέχοντο τὸ κήρυγμα. • Καὶ ἡ ἐλπὶς ἡμῶν βεβαία ὑπὲρ ὑμῶν.» Τουτο ἐστι, θαῤῥοῦμεν ἐφ' ὑμῖν βεβαίως, ὅτι οὐ περιτραπήσεσθε ὑπὸ τῶν προσπιπτόντων ὑμῖν πειρασμῶν· πολλῷ οὖν μᾶλλον οὐ ταραχθήσεσθε ἐφ᾽ οἷς ὁρᾶτε ἡμᾶς πάσχοντας. • Είτε παρακαλούμεθα ὑπὲρ τῆς ὑμῶν παρακλή σεως καὶ σωτη ρίας.» Εἰπὼν ἀνωτέρω, ὅτι Δι' ὑμᾶς θλιβόμεθα 18, ἵνα μὴ δόξῃ βαρύ τι εἰπεῖν, λέγει νῦν, ὅτι Καὶ δι᾽ ὑμᾶς παρακαλούμεθα· τουτέστιν, Η ἡμετέρα παράκλησις ὑμετέρα παραψυχή γίνεται. Ἐὰν γὰρ μικρὸν ἀναπνεύσωμεν ἡμεῖς, ἀρκεῖ τοῦτο εἰς παραμυθίαν ὑμῖν. Κοινωνεῖτε γὰρ ἡμῖν τῆς ἡδονῆς. • Εἰδότες ὅτι ὥσπερ κοινωνοί ἐστε τῶν παθημά των, οὕτω καὶ τῆς παρακλήσεως ἡμῶν.» Ὥσπερ, φησί, διωκομένων ἡμῶν ἀλγεῖτε, ὡς αὐτοὶ πάσχον τες τοῦτο· οὕτως ἴσμεν, ὅτι καὶ παρακαλουμένων, αὐτοὶ τῆς παρακλήσεως ἀπολαύειν νομίζετε. • Οὐ γὰρ θέλομεν ὑμᾶς ἀγνοεῖν, ἀδελφοί, ὑπὲρ τῆς θλίψεως τῆς γενομένης ἡμῖν ἐν τῇ Ἀσίᾳ, ὅτι καθ' ὑπερβολὴν ἐβαρύνθημεν ὑπὲρ δύναμιν, ὥστε ἐξαπορηθῆναι ἡμᾶς καὶ τοῦ ζῇν. Ἐπειδὴ ἀπροσδιορίστως θλίψεως ἐμέμνητο, νῦν λέγει 3, ποίας. Διὰ τούτου δὲ καὶ τὴν πρὸς αὐτοὺς ἀγάπην δείκνυσιν. ᾿Αγάπης γὰρ τὸ τὰ συμπίπτοντα ἀλλήλοις ἀπογυμνοῦν· καὶ ἅμα καὶ ἀπολογίαν ὑφαίνει ὑπὲρ τῆς βραδύτητος. Ἐν τῇ Ἀσίᾳ δέ φησιν αὐτῷ γενέσθαι Jpsi enim totum refert. Nec dicit quod consolatio aflictiones requiparet, verum, exuberat et longe major est ipsis amictionibus. VERS. 6. • Sive autcm tribulamur, pro vestra consolatione ac salute.. Propterea, inquit, non oportet vos turbari ob meam afflictionem: ເຄ pro vestra consolatione et salute amigimur. Potuissemus enim nos in tuto agere, si non prædicaremus: nunc autem cum prædicamus, ut omnino vos salvos faciamus, consolemurque animas vestras per prædicationem, et per inde nascentia bona, in tribulationes incidimus. Itaque amictiones sustinemus pro vestra salute. Proinde non est quod in posterum turbemini. Quæ efficitur in patientia earumdem passionum quas et nos patimur.» Edicitur, inquit, salus ista non tantum per nostram patientiam, sed etiam per vestram: hoc est, non mei solius opus est salus vestra, sed et vestri ipsorum. Ut enim ego prædicans verbum amigor, sic et vos prædicationem suscipientes, easdein tribulationes sustinetis quas et ego. llud exiguae autem ipsorum virtuti testimonium dicit, quod cum tentationibus prædicationem reciperent. ‹ Et spes nostra firma est pro vobis.» Hoc est, Armiter de vobis confidimus, quod ob afflictiones adversum vos ingruentes, non immutabimini: multo igitur minus turbabimini ob ea quæ nos pati cernitis. • Sive consolationem accipimus, pro vestra consolatione et salute.» Quia dixerat supra, Propter vos amigimur, ne videatur grave quiddam dicere, ait jam, Et propter vos consolationem accipimus, id est, nostra consolatio vestra est refucillatio. Si enim parum nos respiraverimus, satis hoc est ad consolationem vobis. Voluptatem enim nobiscum participatis. Vers. 7. ‹ Scientes quod quemadmodum estis participes amictionum, sic et consolationis nostræ, ɔ Quemadmodum, inquit, dum nos persecutionem palimur, vos doletis, tanquam istud vos ipsi pateremini sic scimus, quod cum consolationem accipiamus, vos eam consolationem vestram esse ducitis. 244 VERS. 8.. Non enim volumus vos ignorare, fratres, de tribulatione quæ nobis facta est in Asia: quoniam supra modum gravati sumus et supra vires, ita ut nos desperaverimus etiam de vita. › Quia indefinite afflictionis meminerat, speciatim jam qualis fuerit explicat. Charitatem autem suam per hoc indicat. Charitatis enim est, ea quæ acciderint, mutuo patefacere. Simul autem apologiam texit pro tarditate sua. In Asia autem obtigisse Variæ lectiones. 18 ἀναστέλλει 0. το θλίβομαι 0. 10 μνημονεύει. Ο.

εἶπεν, ὅτι ο Θύρα μοι ἀνέῳκται ο μεγάλη, καὶ οἱ ἀντικείμενοι πολλοί.» Δοκεῖ δὲ τὸ αὐτὸ λέγειν, ο καθ' ὑπερβολὴν,» και «ὑπὲρ δύναμιν· ν ἀλλ' οὐκ ἔστιν· 8 δὲ λέγει, τοιοῦτόν ἐστι· Καθ᾽ ὑπερβολὴν ἦν ὁ πειρασμός, τουτέστι, μέγας. Εἶτα, ἐπειδὴ ἔστι καὶ μέγαν εἶναι πειρασμόν, βαστάζεσθαι δὲ γενναίως ὑπό τινος δυνατοῦ, φησίν, ὅτι Οὐ μόνον μέγας ἦν, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ τὴν ἡμετέραν δύναμιν· τουτέστι, καὶ μέγας, καὶ ἀβάστακτος, καὶ τοσοῦτος, ο ὥστε ἐξαπορηθῆναι ἡμᾶς καὶ τοῦ ζῆν· ν τουτέστι, Μηδ προσδοκῆσαι ἡμᾶς ἔτι ζῇν. Τὸν δὲ τοιοῦτον ὁ Δαυτό πύλας ᾅδου καλεῖ, καὶ ὠδῖνας ὡς θάνατον τίχτοντα, καὶ σκιὰν θανάτου. sibi afflictionem ait, de qua et in priori Epistola τὴν θλίψιν, περὶ ἧς καὶ ἐν τῇ προτέρᾳ Επιστολή locutus est: t Janua mihi aperta est ingens, adversariique multi f. Videtur auten idem dicere, cum ait: ‹ Supra modum, et, ‹ supra vires:» sed non ita est. Quod autem ait, est hujusmodi: Supra modum erat tentatio, id est magna. Deinde, quandoquidem magna possit esse tentatio, et interim fortiter etiam bajulari a potenti quopiam; dicit, quod non solum magna erat, verum etiam vires nostras excedebat: hoc est et ingins erat, et plane intolerabilis, ac tanta, c ita ut nos desperaverimus etiam de vita, › hoc est non exspeclaremus porro vivere. Talem autem tentationem David portas inferni nominat, ac dolores parturienis, tanquam quæ mortem pariat, umbramque mortis. VERS. 9. Sed ipsi in nobisipsis responsum mortis habuimus.» Judicium, suffragium, sententiam quam dabant res tantum non vocem edentes: hoc est, suspicionem adusque nostram perstabat mortis exspectatio, et responsum quod rerum natura edebat; non auten ulterius progrediebatur. ‹‹ Ut non simus fidentes in nobis, sed in solo Deo.» Cur autem hoc factum est, inquit? Ui discamus confidere non in nobis ipsis, sed in solo Deo. loc autem dicit Paulus, non tanquam ipse istud - nunc discere opus habeat, (quis enim eo melius et plenius norat, quod in solum Deum nos confidere oporteat?) verum alios componeus per heu qua de seipso loquitur, simul etiam ut doceat nos nou alla spirare. Vers. 9, 10. ‹ Qui suscitat mortuos, qui ex tali - tantaque morte eripuit nos et eripit. Rursus eos commonéfacit sermonis de resurrectione, de qua tot in præcedenti Epistola dixit, stabiliens eam etiam a præsentibus. Hinc etiam intulit, «Qui ex tali morte eripuit. Non enim dixit, periculo, sed, Morte. Quia enim resurrectio res futura erat et incerta, monstrat quod in singulos dies id fiat. · Cum enim hominem qui ad portas usque inferni pervenerit, retraxerit Deus, nihil aliud quam resurrectio indicatur: unde et consuevimus de talibus dicere, quod mortuorum resurrectionem viderinus. • Speravimus autem quod et adhuc eripiet, › Hinc discimus, quod perpetuo 245 in certamine vitam nostram constitutam esse oporteat. Quod enim ait, «Eripiet, › multarum tentationum agimen praenuntiat. » Vers. 11. ‹ Adjuvantibus et vobis per orationem pro nobis. Quia illud, «Ut non sinus fidentes in nobisipsis, communis quædan accusatio quibusdam videbatur, illosque subnotaret; lenit jam dietum, et orationes eorum magui præsidii loco im71 Cor. XVI, 11 περιεποιείτο Θ. • Αλλ' αὐτοὶ ἐν ἑαυτοῖς τὸ ἀπέκριμα τοῦ θανάτου ἐσχήκαμεν.» Τὴν κρίσιν, τὴν ψῆφον, τὴν ἀπόφασιν ἣν ἐδίδου τὰ πράγματα μονονουχί φωνὴν ἀφιέντα· τουτέστι, Μέχρι τῆς ὑπονοίας τῆς ἡμετέρας ἔστη ἡ τοῦ θανάτου προσδοκία, καὶ ἡ ἀπόκρισις, ἣν ἡ τῶν πραγμάτων φύσις ἐποιεῖτο “1. περαιτέρω δὲ οὐ προέβη. • Ἵνα μὴ πεποιθότες ὦμεν ἐφ' ἑαυτοῖς, ἀλλ' ἐπὶ τῷ Θεῷ μόνῳ. Διὰ τί δὲ τοῦτο ἐγένετο; φησίν. Ἵνα μάθωμεν μὴ θαῤῥεῖν ἐφ' ἑαυτοῖς, ἀλλ' ἐπὶ μόνῳ τῷ Θεῷ. Τοῦτο δὲ λέγει Παῦλος, οὐχ ὡς αὐτὸς τοῦτο δεόμενος μαθεῖν νῦν (τίς γὰρ πλέον αὐτοῦ τοῦτο ἡπίστατο, ὅτι ἐπὶ τῷ Θεῷ δεῖ θαῤῥεῖν;), ἀλλὰ τοὺς ἄλλους ῥυθμίζων, ἐν οἷς περὶ ἑαυτοῦ λέγει· ἅμα δὲ καὶ ταπεινοφρονεῖν διδάσκων 31. «Τῷ ἐγείραντι τους νεκρούς. ὓς ἐκ τηλικούτου θανάτου ἐῤῥύσατο ἡμᾶς καὶ ῥύεται.» Πάλιν τοῦ περὶ ἀναστάσεως αὐτοὺς ὑπομιμνήσκει λόγου, ὑπὲρ οὗ τοσαῦτα εἶπεν ἐν τῇ προτέρᾳ Επιστολῇ, βεβαιών αὐτὴν καὶ ἀπὸ τῶν παρόντων. Διὸ καὶ ἐπήγαγεν • "Ος ἐκ τηλικούτου θανάτου ἐῤῥύσατο.» Οὐ γὰρ εἶπε, Κινδύνου, ἀλλὰ, ο Θανάτου.· Ἐπειδὴ γὰρ ἡ ἀνάστασις μέλλον 38 πρᾶγμα ἦν καὶ ἄδηλον, δείκνυ σιν ὅτι καθ᾿ ἑκάστην ἡμέραν τοῦτο γίνεται. Ὅταν γὰρ ἄνθρωπον πρὸς αὐτὰς τὰς τοῦ ᾅδου πύλας ἐλθόντα ἀνελκύσῃ ὁ Θεὸς, οὐδὲν ἕτερον ἢ ἀνάστασιν ἐπιδείκνυται· ὅθεν καὶ εἰώθαμεν ἐπὶ τῶν τοιούτων λέγειν· 'Ανάστασιν νεκρῶν ἑωράκαμεν 1. • Ἠλπίκαμεν δὲ ὅτι καὶ ἔτι ῥύσεται.» Εντεῦθεν μανθάνομεν, ὅτι ἐν ἀγῶνι ἀεὶ χρὴ εἶναι τὸν ἡμέσ τερον βίον· τὸ γὰρ, ο Ῥύσεται,» εἰπὼν, πολλῶν παι ρασμῶν νιφάδας προαναφωνεί. • Συνυπουργούντων καὶ ὑμῶν ὑπὲρ ἡμῶν τῇ δὲν ήσει.» Ἐπειδὴ τὸ, ο Ἵνα μὴ πεποιθότες ὦμεν ἐρ ἑαυτοῖς, ο κατηγορία κοινὴ ἐδόκει ἐνίοις, καὶ ἐκείν νους αἰνιττομένη, παραμυθεῖται τὸ ῥητὸν, τὰς εὐχές αὐτῶν ἀντὶ προστασίας μεγάλης καλών. Διδασκόμεθα Varite lectiones. 38 σπουδάζων ο. 13 μέγα Ο. 2ο έωρακέναι ο.

EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR. - CAP. I. δὲ ἐντεῦθεν καὶ ταπεινοφροσύνην, εἴ γε Παῦλος τῆς plorans. Docemur autem hinc et humilitatem, τῶν Κορινθίων εὐχῆς ἐδεῖτο· καὶ τὴν δύναμιν αὐτῆς τῆς εὐχῆς. Πολλά γὰρ δύναται ἡ παρὰ τῆς Ἐκκλη σίας, ὡς δεῖ, γινομένη, ὡς καὶ Παῦλον ταύτης χρήζειν. • Ινα ἐκ πολλῶν προσώπων τὸ εἰς ἡμᾶς χά ρισμα διὰ πολλῶν εὐχαριστηθῇ ὑπὲρ ἡμῶν.» — Ερ ῥύσατο, ο φησίν, «ὁ Θεὸς ἡμᾶς, καὶ ῥύσεται ἡ διὰ τῶν ὑμετέρων εὐχῶν, ἵνα τὸ εἰς ἡμᾶς χάρισμα, τὸ διὰ πολλῶν· τουτέστιν, ἡ εἰς ἐμὲ γενομένη χάρις διὰ πολλῶν· τουτέστιν, ὑμῶν ὑπερευξαμένων μου, ἐκ πολλῶν προσώπων εὐχαριστηθῇ, ήγουν, ὑμῶν. Τὴν σωτηρίαν γὰρ τὴν ἐμὴν διὰ τῶν εὐχῶν ὑμῶν γινομένην πᾶσιν ὑμῖν ἐχαρίσατο, ἵνα πολλὰ πρόσωπα αὐτῷ εὐχαριστήσῃ ὑπὲρ ὑμῶν. Μανθάνομεν δὲ ἐντεῦθεν, οὐ μόνον ὑπὲρ ἀλλήλων εὔχεσθαι, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ ἀλλήλων εὐχαριστεῖν. Ορα δὲ, πῶς ἀρχόμενος μὲν, διὰ τοὺς οἰκτιρμούς τοῦ Θεοῦ σωθῆναι φησι· νῦν δὲ ταῖς εὐχαῖς τούτων τὴν σωτηρίαν ἐπιγράφεται. Δεῖ γὰρ μετὰ τοῦ θείου ἐλέους καὶ τὰ παρ' ἡμῶν συνεισφέρειν 18. Καὶ ἐνταῦθα δὲ ὁ Παῦλος οὔτε τὸ πᾶν τοῦ κατορθώματος τοῖς Κορινθίοις ἔδωκεν, ἵνα μὴ αὐτοὺς ἐπάρῃ· οὔτε πάντη ἠλλοτρίωσεν αὐτοὺς τούτου, ἵνα μὴ ῥᾳθυμοτέρους ἐργάσηται. Ρύσεται» γὰρ, φησίν, ι ὁ Θεὸς καὶ ὑμῶν συνυπουργούντων τῇ δεήσει·, τουτέστι, τὰ παρ' ἑαυτῶν εἰσφερόντων. • Η γὰρ καύχησις ἡμῶν αὕτη ἐστί, τὸ μαρτύριον τῆς συνειδήσεως ἡμῶν.» Καὶ τοῦτο, φησί, παραμυ θίας ἡμῖν ἀφορμή ἐστιν, ἡ συνείδησις ἡμῶν μαρτ τυροῦσα ἡμῖν, ὅτι οὐχ ὡς ἐπὶ πονηροῖς πράγμασιν, ἁλόντες ελαυνόμεθα καὶ διωκόμεθα, ἀλλὰ δι' ἀρετὴν ἅ καὶ τὴν τῶν πολλῶν σωτηρίαν. Η μὲν οὖν προτέρα παράκλησις ἐκ Θεοῦ ἦν· αὕτη δὲ, ἐκ τῆς τοῦ συνει δέτος μου καθαρότητος, φησί· διὸ καὶ καύχησιν αὐτ τὴν ὀνομάζει, τὴν πολλὴν δεικνύων πεποίθησιν, ἣν εἶχεν ἐπὶ τῷ καθαρῷ συνειδότι. • Ὅτι ἐν ἁπλότητι καὶ εἰλικρινείᾳ Θεοῦ.» Τί, φησί, μαρτυρεῖ ἡμῖν τὸ συνειδός; καὶ διὰ τί καυχώμεθα; «Οτι ἐν ἁπλότητι, ν τουτέστιν, ἐν ἀπονήρῳ γνώμῃ· ι καὶ εἰλικρινείς, ο τουτέστι, καθαρότ τητι διανοίας καὶ ἀδολότητι, οὐδὲν ἐχούσῃ συνεσκιασμένον καὶ ὕπουλον, οἵαν ὁ Θεὸς ἀποδέχεται. Ταῦτα δὲ λέγει διὰ τοὺς δολίους ψευδαποστόλους. • Οὐκ ἐν σοφίᾳ σαρκικῇ. Τουτέστιν, ἐν δεινότητι λόγων καὶ πλοκῇ σοφισμάτων. Αὕτη γὰρ ἡ σαρκική p σοφία, ἐφ' ᾗ ἐκείνων ἀλαζονευομένων, αὐτὸς ταύτην ἀρνεῖται καὶ διωθεῖται. • Αλλ' ἐν χάριτι Θεοῦ ἀνεστράφημεν ἐν τῷ κόσμῳ.» Τουτέστιν, ἐν τῇ παρ' αὐτοῦ χαρισθείσῃ σοφίᾳ καὶ ἐν τοῖς σημείοις καὶ τέρασιν, & χάρις Θεοῦ ἦσαν. Μεγίστη δὲ παράκλησις, τὸ συνειδέναι τινὰ ἑαυτῷ, ὅτι οὐκ ἀνθρωπίνῃ δυνάμει, ἀλλὰ θείᾳ χάριτι πάντα " ποιεῖ. Καὶ οὐκ ἐν Κορίνθῳ μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐν παντὶ τῷ κόσμῳ. • Περισσοτέρως δὲ πρὸς ὑμᾶς.» Πῶς; Ὅτι μετὰ τῶν σημείων, ἔτι καὶ ἀδάπανον παρ' αὐτοῖς τὸ Εὐαγ 15 ἡμῖν προσφέρειν ο. 1 ταῦτα ο. siquidem Paulus Corinthiorum precibus iniligebat, et ipsius orationis vin. Multum enim valet precatio. Ecclesia, si fat ut oportet, adeo ut vel Paulus isthac opus habeat. • Ut ex multis personis, 'pro dono in nos collato, per miltos gratie agantur pro nobis.» - Eripuit, inquit, e nos Deus, et eripiet» per vestras preca - tiones, ut donum in nos collatum, «per multos, hoc est, vobis pro me orantibus, ex multis personis gratum fint, nimirum vestris. Salutem enim meam per orationes vestras factam, omnibus vobis donavit, ut multæ personæ ipsi gratias agant pro nobis. Hinc autem discimus non modo ut alter pro altero intercedat, verum etiam ut alter pro altero gratins. agat. Observa autem quomodo in exordio, per miserationes Dei se servatum esse dixerit: nunc vero eorum orationibus salutem ascribit. Oportet enim ut una cum divina misericordia nostra pariter conferamus. Atque hic Paulus neque totum beneficium Corinthiis tribuit, ne ipsos efferat: neque omnino eos privavit hoc, ne segniores reddat. Eripiet enim, inquit, Deus, vobis etiam cooperantibus per precationem, hoc est, vestra eliam afferentibus. VERS. 12.. Nam gloria nostra læc est, testimonium conscientiæ nostræ. › Et hoc, inquit, solatii nobis est occasio, conscientia nostra testimonium nobis exhibens, quod non tanquam in pravis rebus deprehensi agilamur et persecutionem patimur, set virtutis multorumque salutis causa. Prior itaque consolatio ex Deo erat; hæc vero ex conscientiæ meæ puritate, inquit. Eam ob rem et gloriationem ipsam nominat, multam ostendeus fiduciam quau in pura conscientia habebat. Quod in simplicitate et sinceritate Dei.» Quid testatur, inquit, nobis conscientia? et cur gloriamur? «Quoniam in simplicitate, hoc est, sentenLia minime prava, • Et sinceritate, hoc est, puritate mentis et candore fallaciæ experte, quae milit habet obscuratum, aut-ulcerosum, qualem Deus recipit. Hæc autem dicit ob fallaces pseudapostołos. ‹ Non in sapientia carnali.»Hoc est in potentia et virtute verborum, ac nexu 246 sophismatum. Hæc enim carnalis est sapientia, cujus causa cum ipsi efferrentur, eamdem ipse negat atque repellit. Sed in gratia Dei conversati sumus in mundo. › Hoc est in sapientia quæ mihi per ipsum est donata, et in signis et prodigiis quæ gratia Dei fuerunt. Maxima autem consolatio est, quempiam sibi conscium esse, quod omnia non humana virtute, sed divina gratia faciat. Et non apud Corinthios tantum, verum etiam in toto mundo. • Abundantius autem ad vos. Quomodo? Quoniam cum signis, atque etiam citra sumptum EvanVaria lectiones.

gelium eis prædicavil. Observa autem, quod suum γέλιον ἐκήρυξεν. "Ορα δὲ, ὅτι ὅπερ ἦν αὐτοῦ τὸ κατα opus gratiæ Dei ascribit. VERS. 15. • Non enim alia scribimus vobis, quam quæ legitis, aut et agnoscitis. Quia de seipso magna visus est dicere, ne quis dicat hanc verbosam esse jactantiam, ait, Illa scribimus vobis quæ legitis in litteris hisce, agnoscitis autem et vos prævenientes. Non enim adversatur litteris meis vestra cognitio, quam prius conceptam de me habebatis. Quidam vero hoc ita intellexerunt: nempe illa scribimus vobis quæ legitis, hoc est, quorum memoria vobis renovatur. Lectio enim est suggestio, vel superior quædam cognitio. Et quid dico, inquit, quorum memoria vobis renovatur, cum agnoscatis nostri esse propria, neque opus habere suggestione, co quod sint perspicua? ex VERS. 13, 14. ι Spero autem quod ad finem usque agnoscetis; quemadmodum agnovistis nos parte.» Totum Deo acceptum refert. • Spero enim, inquit, in Deum videlicet, quod tales nos agnoscetis, quales et epistolæ nostræ indicant, ac praeterita nostra vita spondet. Ex parte namque nes agnovistis, hoc est, experti estis, cum nos ex parte vobis demonstravimus quædam vitæ virtute transactæ indicia. Istud autem ex animo modesto locutus est. όρθωμα, τοῦτο τῇ τοῦ Θεοῦ ἀνατίθησι χάριτι. • Οὐ γὰρ ἄλλα γράφομεν ὑμῖν, ἀλλ' ἡ & ἀναγινώ σκετε, ἢ καὶ ἐπιγινώσκετε.· Ἐπειδὴ μεγάλα ἔδοξε λέγειν περὶ ἑαυτοῦ, ἵνα μή τις εἴπῃ κόμπον ῥημά των εἶναι ταῦτα, φησίν, ὅτι Ἐκεῖνα γράφομεν ὑμῖν, Ἡ ἀναγινώσκετε μὲν ἐν τοῖς γράμμασι τούτοις, για νώσκετε δὲ προφθάσαντες καὶ ὑμεῖς. Οὐ γὰρ ἐναν τιοῦται τοῖς γράμμασι μου ἡ ὑμετέρα γνῶσις, ἣν ἔχετε προλαβόντες περὶ ἐμοῦ. Τινὲς δὲ οὕτως ἐνόησαν τοῦτο, ὅτι Ἐκεῖνα γράφομεν ὑμῖν, ἃ ἀναγι νώσκετε· τουτέστιν, ὑπομιμνήσκεσθε· ἀνάγνωσις γάρ ἐστιν ἡ ὑπόμνησις, ἢ ἄνωθεν γνῶσις. Καὶ τί λέγω, φησίν, ἅτινα υπομιμνήσκεσθε; ἅτινα μὲν οὖν ἐπιγινώσκετε εἶναι ἡμῖν ίδια, μηδὲ ὑπομνήσεως δεόμενα, διὰ τὸ πρόδηλα είναι. • Ελπίζω δὲ ὅτι καὶ ἕως τέλους ἐπιγνώσεσθε, και θὼς καὶ ἐπέγνωτε ἡμᾶς ἀπὸ μέρους.» Τῷ Θεῷ τὸ πᾶν ἀνατίθησιν. • Ελπίζω ο γάρ, φησίν, εἰς τὸν Θεόν δηλαδή, ὅτι τοιούτους ἡμᾶς ἐπιγνώσεσθε, οίους καὶ αἱ ἐπιστολαὶ ἡμῶν δηλοῦσι, καὶ ὁ παρελθὸν βίος ἐγγυᾶται. «Εκ μέρους» γὰρ ο ἐπέγνωτε ἡμᾶς·, τουτέστιν, Ἐπειράθητε, ἡμῶν ἐπιδειξαμένων ὑμῖν ἐκ μέρους τινὰ ἐναρέτου βίου τεκμήρια. Μετριοφρο νῶν δὲ τοῦτο εἶπεν. • Ότι καύχημα ὑμῶν ἐσμεν, καθάπερ καὶ ὑμεῖς ἡμῶν, ἐν τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Κυρίου [ἡμῶν] Ἰησοῦ Χριστοῦ.» Τί ἐπιγνώσεσθε; "Οτι καύχημα ὑμῶν εἰμι· • Quia gloria vestra sumus, sicut et vos nostra, in die Domini Jesu Christi. Quid agnosceris? Quod gloria vestra sum, hoc est talis sum, qui vobis occasionem de me gloriandi præbere possum, quod e τουτέστι, Τοιοῦτός εἰμι, οἷος διδόναι ὑμῖν ἀφορμὴν talem habetis doctorem, qui nihil vos humanum, nil simulatum, nil subdolum docuerit. Deinde ne istud de se jactabunde dixisse videatur, communem facit gloriationem, inquiens: Vos etiam mea eritis gloriatio. Gloriabor enim quod hujusmodi nactus sim discipulos, qui neque concutiantur, neque decipiantur a pseudapostolis. Quando vero inter nos mutuo gloriabimur? Etiamnum quidem, sed porissimum in die illa. Hodie namque haud pauci convicia et opprobria quæ nos sustinemus, vident, ac fortasse calumniantur nos: tum vero, ubi cuncta revelata fuerint, videbor et 247 ego, quod non sim Lalis, qualem pseudapostoli calumniantur. Vos autem gloriatio nostra eritis, quod impostoribus non conjuncti fuistis. › VERS. 15. Et hac fiducia volui prius venire ad vos.» Quali, quæso, fiducia? Quod nihil mihi mali conscius sim, quod gloriatio vestra sim, quod in carnali sapientia non sim versatus, sed in gratia Dei, quodque vos horum omnium testes habeam. Propter hæc igitur, inquit, «volui vénire ad vos. › ‹ Ut secundam gratiam haberetis. Hæc est, duplex gaudium, tum id quod contigit per priorem Epistolam, tum illud quod accepturi estis per adventum meum. καυχήσεως ἐπ' ἐμοὶ, ὅτι τοιοῦτον ἔχετε διδάσκαλον, οὐδὲν ἀνθρώπινον διδάξαντα, οὐχ ὑπουλον, οὐ δολεσ ρόν. Εἶτα ἵνα μὴ δόξῃ περὶ ἑαυτοῦ λέγειν μεγα λαυχῶν ", κοινοποιεῖται τὸ καύχημα, καί φησιν, ὅτι Καὶ ὑμεῖς καύχημα ἔσεσθε ἐμόν. Καυχήσομαι γὰρ, ὅτι τοιούτων ἔτυχον μαθητῶν, μὴ ταλευομένων, μηδὲ παραλογιζομένων ὑπὸ τῶν ψευδαποστόλων. Πότε δὲ ἐπ' ἀλλήλοις καυχησόμεθα; Καὶ νῦν μὲν, μάλιστα δὲ ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ. Νῦν μὲν γὰρ οἱ πολλοὶ τὰ ὀνεί δὴ καὶ τὰ σκώμματα, & υφιστάμεθα ἡμεῖς, ὁρῶσι, καὶ ίσως διαβάλλουσιν ἡμᾶς· τότε δὲ, πάντων ἀνακαλυφθέντων, φανήσομαι καὶ ἐγώ, ὅτι οὐ τοιοῦτος, οἷον οι ψευδαπόστολοι διαβάλλουσι· καὶ ὑμεῖς δὲ καύχημα ἡμῶν ἔσεσθε, ὅτι οὐ τοῖς ἀπατεῶσι προσετέθητε. • Καὶ ταύτῃ τῇ πεποιθήσει ἐβουλόμην ἐλθεῖν πρὸς ὑμᾶς τὸ πρότερον.» Ποίᾳ πεποιθήσει; Τῷ μηδὲν ἐμαυτῷ συνειδέναι πονηρὸν, τῷ καύχημα ὑμῶν εἶ ναι, τῷ μηδὲ ἐν σαρκικῇ ἀναστραφῆναι σοφίᾳ, ἀλλὰ ἐν χάριτι τοῦ Θεοῦ, καὶ ὑμᾶς μάρτυρας ἔχειν τούτων πάντων. Διὰ ταῦτα οὖν, φησίν, «ἐβουλόμην ἐλθεῖν πρὸς ὑμᾶς.» • Ἵνα δευτέραν χάριν ἔχητε.» Τουτέστι, διπλήν χαρὰν, τήν τε διὰ τῆς προτέρας Επιστολῆς, καὶ τὴν διὰ τῆς παρουσίας μου. 27 ἀλαζὼν περὶ ἑαυτοῦ μεγαλαυγών ο. Varia lectiones.

EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR CAP. I. • Καὶ δι᾽ ὑμῶν διελθεῖν εἰς Μακεδονίαν.» Καίτοι ἐν τῇ προτέρα Επιστολῇ εἰρήκει·. Ελεύσομαι δὲ πρὸς ὑμᾶς, ὅταν Μακεδονίαν διέλθω·, ἐνταῦθα δέ φησιν, ὅτι ὁ Ἐβουλόμην πρότερον ἐλθεῖν πρὸς ὑμᾶς ν Τί ούν; ἑαυτῷ ἐναντιοῦται; Μη γένοιτο! Οὐ γὰρ εἶ πεν, ὅτι Εγραψα δι' ὑμῶν ἀπελθεῖν εἰς Μακεδονίαν, ἀλλ', ο Εβουλόμην.» Εἰ γὰρ καὶ οὐχ οὕτως ἔγραψα, φησίν, ὅμως ἐσπούδαζον καὶ ἐβουλόμην ἐλθεῖν πρὸς ὑμᾶς καὶ πρὶν Μακεδονίαν ἴδω· τοσοῦτον ἀπέσχον τοῦ ῥαθυμῆσαι ἐλθεῖν πρὸς ὑμᾶς, καὶ ὑστερῆσαι τῆς ὑποσχέσεως, ὥστε καὶ προφθάσαι αὐτὴν ἠθέλησα. VERS. 16. «ac per vos transire in Macedoniam. Atqui in priore Epistola dixerat 8, Veniam ad vos uli Macedoniam transiero: hic vero ait, e Volui prius venire ad vos. › Quid igitur? secum ipse pugnat? Haudquaquam. Non enim dixit, Scripsi per vos me abiturum in Macedoniam, sed, c Volui. Etiamsi enim nou sic scripsi, inquit, studebam tamen et volebam venire ad vos priusquam Macedoniam inviserem: tantum abest ut ex socordia intermiserim quominus ad vos venirem, ac non sta” rem promissioni, ut et prævenire illam voluerim. • Καὶ πάλιν ἀπὸ Μακεδονίας ἐλθεῖν πρὸς ὑμᾶς, καὶ ὑφ᾽ ὑμῶν προπεμφθῆναι εἰς τὴν Ἰουδαίαν. Ἐν τῇ προτέρᾳ Ἐπιστολῇ ἀδιορίστως εἶπεν· ο Ἵνα ὑμεῖς με προπέμψητε οὗ ἐὰν πορεύσωμαι· ο δεδο:- χώς μήπως εἰπὼν, ὅτι Εἰς τὴν Ἰουδαίαν, εἶτα ὑπ' τοῦ Πνεύματος ἑτέρωθι ἀναγκασθεὶς ἀπελθεῖν, φαγη ψεύστης. Νῦν δὲ ἐπειδὴ ἀπέτυχε τοῦ πρὸς αὐτοὺς ἐλθεῖν, θαῤῥῶν λέγει λοιπόν, ὅτι Εἰς τὴν Ἰουδαίαν ἤθελον προπεμφθῆναι ὑφ' ὑμῶν· ἀλλ' ὁ Θεὸς οὔτε εἰς ὑμᾶς ὅλως ἐλθεῖν εὐδόκησεν, οὔτε εἰς τὴν Ἰουδαίαν ὑφ' ὑμῶν προπεμφθῆναι. Ακους οὖν καὶ τῶν ἑξῆ;" • Τοῦτο οὖν βουλόμενος, μήτι ἄρα τῇ ἐλαφρία ἐχρησάμην; Η ἃ βουλεύομαι, κατὰ σάρκα βουλεύομαι, ἵνα ἡ παρ' ἐμοὶ τὸ ναι, ναι, καὶ τὸ οὔ, ου; ν Ενταῦθα ἐκδηλότερον ἀπολογεῖται ὑπὲρ τῆς βραδύτητος, καί φησιν, ὅτι Βουλόμενος ἐλθεῖν πρὸς ὑμᾶς, τίνος ἕνεκεν οὐκ ἦλθον; ἆρα ὡς ἐλαφρὸς καὶ εὐρίπιστος, καὶ ἄλλοτε ἄλλα φρονῶν; Οὐδαμῶς. 'Αρα δὲ κατὰ σάρκα, τουτέστιν, ἀνθρωπίνως βουλεύομαι, καὶ ς οἰκεία γνώ μη διοικούμαι, ὥστε ὁ ἀφορίσω περ ἐμαυτῷ, το ῦτο καὶ πληρῶ, κἄν τε να!, κἄν τε ου; Οὐκ ἔστιν οὐδὲ τοῦτο. ᾿Αλλὰ τῷ Πνεύματι ἄγομαι, καὶ οὐκ ἔχω ἐξουσίαν ὅπου θέλω ἀπιέναι, ἀλλ' ὅπου ἐκεῖνο προστάξει. Ωστε πολλάκις παρ' ἐμοὶ τὸ καὶ οὐκ ἔστι ναὶ, διὰ τὸ μὴ καὶ τῷ Πνεύματι δόξαι του τοῦ οὐδὲ τὸ οὔ, οὔ, διότι ὅπερ ἐγὼ ἀπαναίνομαι, τοῦτο κελεύει τὸ Πνεῦμα. Ορα δὲ σοφίαν, πῶς ὅπερ οι διαβάλλοντες πρόφασιν λοιδορίας ἐποιοῦντο, τὸ μὴ ἐλθεῖν ὑποσχόμενον, τοῦτο αὐτὸς ἐν ἐγκωμίου μοίρα τάττει, τὸ μὴ ἐξουσιάζειν ἑαυτοῦ, ἀλλ᾽ ἄγεσθαι ὑπὸ τοῦ Πνεύματος ὅπου ἂν ἐκείνῳ δοκῇ. Τί δέ; ἐκεῖνα Ὁ ὑπισχνείτο, οὐ μετὰ τῆς τοῦ Πνεύματος ενεργείας ὑπισχνείτο, ἀλλ' ἡγνόει τὸ μέλλον; Ηγνόει· οὐ γὰρ πάντα ἐπίστατο· ὥστε " καὶ ἀσύμφορα ηύχετο, ως ἐπὶ τοῦ σκόλοπος. Καὶ ἐν ταῖς Πράξεσι δὲ εὑρίσκεται βουλόμενος ἀπελθεῖν ἀλλ. χοῦ, καὶ ὑπὸ τοῦ Πνεύμα της κωλυόμενος. Τοῦτο δὲ συμφερόντως ὁ Θεὸς ἐποίει, ἵνα μὴ ὡς θεοῖς αὐτοῖς προσέχωσιν οἱ ἄνθρωποι· ὑπερ οἱ Λυκάονες ἔπαθον. • Πιστὸς δὲ ὁ Θεὸς, ὅτι ὁ λόγος ἡμῶν ὁ πρὸς ὑμᾶς οὐκ ἐγένετο 99 ναὶ, καὶ οὔ. ο 'Αντίθεσιν ἀνακύπτου σαν λύει. Εἰκὸς γὰρ εἰπεῖν των· Εἰ ἅπερ λέγεις οὐκ 81 Cor. xvi, 15. Act. XVI, 6. ‹ Et iterum a Macedonia venire ad vos, et a vobis deduci in Judæam. In priore Epistola indefinite dixit, ‹ Ut vos n:e deducatis quocunque iero, › veritus ne si dixisset, in Judæam, et a Spiritu alio coactus fuisset proficisci, mendus esse videretur. Jam nunc vero quandoquidem ad eus proficisci non contigit, ideo audacter dicit, quod in Judæam volui a vobis deduci: at Deo visum est, ut neque omnino ad vos venirem, neque a vobis in Jadam deducerer. Audi igitur quæ sequuntur. VER. 17. • Cum ergo hoc voluissem, numquid levitate usus sum? Aut quæ cogito, secundum carnem cogito, ut sit apud me, næ, næ, et non, non?» Hic clarius rationem reddit tarditatis suæ, inquiens Cum ad vos venire decrevissem, cujus causa non veni? Num quia levis et inconstans sim, et qui alias alia sentiat? Nequaquam. Num igitur secundum carnem, id est, humano more delibero, et propria voluntate gubernor, ut quod constituero apud meipsum, idem et impleam, sive sit me, sive sit non? Haud sic istud habet. Sed Spiritu agor, nec mihi copia est facta, ut quo velim proficiscar, sed quo ille injunxerit. Itaque sæpenumero ɔpud me næ non est næ, propterea quod non etiam Spiritui hoc placeat: Reque non apud me sit non, 248 quandoquidem id quod ego renuo, Spiritus jubet. Observa autem ejus sapientiam, quomodo quod calumniatoFes occasionem convicii faciebant, quia non venisset, cum promisisset tamen, hoc ipse encomii loco ponit, nempe, quod sui potestatem non habeat, cæterum quo: a Spiritu agatur quorsum is voluerit. Quid vero? Illa quæ promittebat, nonne cum Spiritus operatione promittebat, sed ignorabat quid futurum esset? Ignorabat. Non enim omnia norat. Itaque pro iis orabat, quæ inutilia erant, ut com de stimulo a se auferendo oraret. In Actis e.iam invenitur quod voluerit alio abire, sed a Spiritu sit prohibitus h. Id vero commode faciebat Deus, ne homines illis ut diis essent intenti, id quod Lycaonibus accidit i. VERS. 18. • Filelis autem Deus, quia sermo 40ster qui fuit apud vos, non fuit næ et non. › Oijectionem emergentem diluit. Verisimile enim erat i Act. XIV, Variæ lectiones 10 ὅς γε Ο. 39 ἔστι 0. PATROL. GR. CXXIV.

TIIEOPHYLACTI BULGARIE ARCHIEP. dicturum quempiam, Si quæ dicis uou sunt firma, εἰσὶ βέβαια, ἀλλὰ πολλάκις λέγεις ναὶ, καὶ εὑρίσκε. sed sæpe dicis næ, et invenitur non, metui - ται οῦ, δεδοίκαμεν μήπως καὶ ὁ λόγος σου καὶ τὸ mus ne quo modo et sermo tuus et prædicatio talis sit, nempe na et non, huc est, inconstans et instabilis. Hunc igitur dissolvens, Quod promiseram, inquit, venire ad vos, meum erat, unde et a proposito decidi. Prædicatio autem Dei est, et quæ Dei sunt fallere non possunt: propterea etiam inquit, • fidelis est Deus, hoc est, verus. Proindle, quia virus est, neque verbum ipsius erga vos, quod nos prædicavimus, inconstans et instabile erit, ut alias quidem sit næ, alias vero non. VERS. 19. • Dei enim Filius Jesus Christus, qui in vobis est per nos prædicatus, per me et Silvanum et Timotheum, non fuit næ et non, sed næ in eo fuit. Deinceps dicit qualis sermo non fuerit næ et non. «Qui in vobis prædicatus est, non fuit næ et non,» hoc est, non hoc quidem nunc predicabatur, nunc vero aliud: verum næ fuit, hoc est, firmiter et inconcusse prædicatus est. Recenset autem et multitudinem eorum qui prædicaverunt, testimonium fide dignum faciens, ac humilitatem docens, cum suos discipulos condoctores faciat. κήρυγμα τοιοῦτόν ἐστι, καὶ καὶ οὗ· τουτέστιν ἄστατον καὶ ἀβέβαιον. Φησὶν οὖν λύων ταύτην, ὅτι τὸ μὲν ἐπαγγείλασθαι ἐλθεῖν ἐμὸν ἦν, διὸ καὶ ἀπέτυχον· τὸ δὲ κήρυγμα τοῦ Θεοῦ ἐστι, καὶ ἀμήχανον δια ψεύσασθαι τὰ τοῦ Θεοῦ· διὸ καὶ ἔφη· «Πιστὸς ὁ Θεὸς» τουτέστιν, ἀληθής. Ωστε, ἐπεὶ ἀληθῆς ἐστιν, οὐδὲ ὁ λόγος αὐτοῦ ὁ πρὸς ὑμᾶς, δν ἡμεῖς ἐκηρύξαμεν, ἄστατός ἐστι καὶ ἀβέβαιος, καὶ ποτὲ μὲν, ναὶ, ποτέ δὲ, οὔ. «Ο γὰρ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς Ἰησοῦς Χριστὸς, ὁ ἐν ὑμῖν δι' ἡμῶν κηρυχθείς, δι᾿ ἐμοῦ καὶ Σιλουανοῦ καὶ Τιμεθέου, οὐκ ἐγένετο ναὶ καὶ οῦ, ἀλλὰ καὶ ἐν αὐτῷ γέγονεν.» Λοιπὸν λέγει ποῖος λόγος οὐκ ἐγένετο καὶ καὶ οὐ 30. ε ὁ ἐν ὑμῖν κηρυχθεὶς οὐκ ἐγένετο καὶ καὶ οὗ· τουτέστιν, οὐ νῦν μὲν τοῦτο ἐκηρύττετο, νῦν δὲ τοῦτο· ἀλλὰ καὶ ἐγένετο, τουτέστι, βεβαίως οι καὶ ἀπαρασαλεύτως ἐκηρύχθη. Καταλέγει δὲ καὶ τὸ τῶν κηρυξάντων πλῆθος, ἀξιόπιστόν τε την μαρτυρίαν ποιῶν, καὶ ταπεινοφροσύνην διδάσκων, ὅτι τοὺς ἑαυ τοῦ μαθητὰς συνδιδασκάλους ποιείται. • Οσαι γὰρ ἐπαγγελίαι Θεοῦ, ἐν αὐτῷ τὸ ναί, καὶ ἐν αὐτῷ τὸ ᾿Αμήν, τῷ Θεῷ πρὸς δόξαν δι' ἡμῶν.» Ἐν τῷ κηρύγματι πολλά ἐστι τὰ ἐπαγγελλόμενα, ἀνάστασις νεκρῶν, υἱοθεσία, καὶ ἁπλῶς, ἐλπίδες του μέλλοντος αἰῶνος. Φησὶν οὖν, ὅτι οὐ μόνον τὸ κήρυ γμα ἀεὶ ὡσαύτως ἔχει, καὶ βεβαίως εκηρύχθη, ἀλλὰ καὶ αἱ ἐν αὐτῷ ἐπαγγελίαι· τοῦ Θεοῦ γάρ εἰσιν. Ὅσι δὲ ὑπέσχετο ὁ Θεὸς, «ἐν αὐτῷ τὸ ναὶ, καὶ τὸ Ἀμὴνι ἔχουσι· τουτέστι, τὸ βέβαιον. Οὐ γὰρ ἔν τινι τῶν ἀνθρώπων πληροῦνται, ἀλλ᾽ ἐν αὐτῷ τῷ Θεῷ· ὥστε βέβαια εἰσιν. Ἀλλὰ καὶ πρὸς δόξαν αὐτοῦ εἰσι· καὶ πάντως, εἰ καὶ μὴ διά τι ἄλλο, διὰ γοῦν τὴν οἰκείαν δόξαν ὁ Θεὸς τὰς αὐτοῦ ἐπαγγελίας πληρώσει Πῶς δὲ πληρώσει ταύτας; «Δι' ἡμῶν·, τουτέστι, διὰ τῶν πρὸς ἡμᾶς εὐεργεσιών. Ἡμεῖς γάρ ἐσμεν αὐτῷ πρόφασις τοῦ πληροῦν τὰς ἐπαγγελίας, οἱ δε χόμενοι τὰ ἐπαγγελλόμενα. Εἰ τοίνυν αἱ ἐπαγγελίαι τοῦ Θεοῦ βέβαιαί εἰσι, πολλῷ μᾶλλον αὐτὸς καὶ ὁ περὶ αὐτοῦ λόγος ἔσται βέβαιος. "Η τὸ, ο Δι' ἡμῶν, ο καὶ ἄλλως ἐκληπτέον· τουτέστι, πρὸς δόξαν Θεοῦ, τὴν δι' ἡμῶν αὐτῷ προσαγομένην 88· δι' ἡμῶν γὰρ VERS. 20.. Quotquot enim sunt promissiones Dei, in ipso sunt næ, et in ipso Amen, Deo ad gloriam per nos. In prædicatione multa sunt quæ promittuntur, resurrectio mortuorum, filiorum adoptio, ac simpliciter spes futuri sæculi. Ait ergo quod non solum verbi ministerjum adcoque prædicatio similiter habeat, ac firmiter prædicata sit, verum etiam quæ in ipsa sunt promissiones. Dei enim sunt: quæcunque autem promisit Deus, in ipso na', et Amen» habent, id est, robur et stabi• litatem. Non enim in homine quopiam complentur, sed in ipso Deo. Stabiles 249 itaque sunt. Quinetiam að gloriam ejus faciunt. Etiamsi enim ob nihil aliud prorsus, ob suam tamen ipsius gloriam Deus promissiones suas complebit. Quomodo vero complebit eas? ‹ Per nos, › hoc est, per beneficia quæ in nos ille confert. Nos enim ipsi sumus occasio sua imnplendi promissa, qui promissa accipimus. Quod si promissiones Dei firmæ sunt, multo magis ipse, et qui de ipso est sermo, erit firmus. Vel, c per nɔs, › aliter est accipiendum, hoc est, ad gloriam Dei, que per uos ipsi est oblata: per nos enim δοξάζεται. glorificatur. Vers. 21, 22. ‹ Qui autem confirmat nos vobiscum in Christuur, et qui unxit nos, Deus est: qui et signavit nos, et dedit pignus Spiritus in cordibus nostris. › Supra dixit quod Deus impleat promissiones: jam confirmat hoc, Quod vos, inquiens, et ego doctor vester, firmiter stemus in fide erga Christum, ipse dedit, qui et unxit nos et signavit: hoc est, prophetas, sacerdotes et reges nos fecit. Tuis enim est unusquisque qui baptizatus est: nempe propheta, quippe qui viderit quæ oculus non • Ο δὲ βεβαιῶν ἡμᾶς σὺν ὑμῖν εἰς Χριστὸν, καὶ χρίσας ἡμᾶς, Θεός· ὁ καὶ σφραγισάμενος ἡμᾶς, καὶ δοὺς τὸν ἀῤῥαβῶνα τοῦ Πνεύματος ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῖν.» Εἰπὼν ἀνωτέρω, ὅτι αὐτὸς πληροί τας επαγγελίας, κατασκευάζει νῦν τοῦτο, καί φησιν, ὅτι καὶ αὐτὸ τὸ βεβαίως ἑστάναι ἐν τῇ πίστει τῇ εἰς Χριστὸν ὑμᾶς, καὶ ἐμὲ αὐτὸν τὸν διδάσκαλον ὑμῶν, αὐτὸς δίδωσι, καὶ αὐτὸς ἔχρισεν ἡμᾶς καὶ ἐσφράγισε τουτέστι, προφήτας, καὶ βασιλεῖς, καὶ ἱερεῖς εἰργά· σατο. Τοιοῦτος γὰρ πᾶς βαπτισθείς· προφήτης, ὡς Varia lectiones. 80 ναὶ καὶ οὗ ὁ γὰρ Υἱὸς φησί, τοῦ Θεοῦ, ὁ ἐν m. οι γενναίως Ο. νομένην κ. 85 ἐκπληρώσει m. 88 προσγι

EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR. CAP. I. 81% ἰδὼν ὁ ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδεν, καὶ οἷς οὐκ ἤκουσεν· ἰε- vidit, nec auris audivit. Saccrdos eliam, ut qui ρεύς, ὡς ὀφείλων ἑαυτὸν προσάγειν θυσίαν ζῶσαν, ἁγίαν, εὐάρεστον τῷ Θεῷ· καὶ βασιλεύς, ὡς Θεοῦ τοῦ παμβασιλέως υἱὸς γεγονώς, καὶ τῆς μελλούσης κληρονόμος βασιλείας, καὶ ὡς νῦν βασιλεύων τῶν ἀτόπων λογισμῶν, καὶ τοῦ κόσμου παντὸς ὑπερκείμε νης. Ωσπερ οὖν τὸ παλαιὸν οἱ ἱερεῖς καὶ βασιλεῖς ἐχρίοντο τῷ ἐλαίῳ· οὕτω καὶ νῦν ἡμεῖς τῷ Πνεύ ματι ἐχρίσθημεν, δόντος τοῦ Θεοῦ ἐν ταῖς καρδίας ἡμῶν τὸν ἀρραβῶνα τοῦ Πνεύματος· εἰ δὲ τὸν αραβῶνα ἔδωκε, καὶ τὸ πᾶν δώσει πάντως. Αρ μαθῶνα δὲ λέγει τὰ νῦν χαρίσματα τοῦ Πνεύ ματος. Εκ μέρους γὰρ γινώσκομεν, καὶ ἐκ μέρους προφητεύομεν· τότε δὲ τὸ τέλειον δ' ἀποληψό μεθα, ὅτε φανερωθήσεται ὁ Χριστὸς ἐν τῇ δόξῃ αὐτοῦ. Μὴ τοίνυν νομίζετε, ὅτι ἡμεῖς ἐσμεν οἱ ἐπαγγελλόμενοι ὑμῖν, καὶ ἴσως ψευσόμεθα. Οὐδὲ γάρ, οὐδὲ ἡμεῖς ἐσμεν οι στηρίζοντες ὑμᾶς, ἀλλ' ὁ Θεὸς καὶ ἐπαγγέλλεται, καὶ στηρίζει, καὶ ἐμὲ, καὶ ὑμᾶς. Αὐτὸς οὖν μέλλει τὰ πάντα πληροῦν. Ἔξωθεν γὰρ ἐφείλεις συνυπακοῦται, ὅτι Ὁ τάδε καὶ τάδε ποιή σας Θεός, αὐτὸς πληροῖ τὰς οἰκείας ὑποσχέσεις. debeat seipsum offerre hostiam viventem, sanctam, beneplacentem Deo. Tum rex, ceu Dei summi regis et imperatoris filius factus, futurique regni hæres, et qui nunc regnet domineturque in omnes absurdas cogitationes, constitutusque sit supra universum mundum. Perinde igitur ut apud priscos, sacerdotes et reges inungebantur oleo: ita etiamnum nos Spiritu inuneti sumus dante Deo arrhabonem Spiritus in cordibus nostris. Quod si arrhabonem dedit, totum omnino etiam dabit. Arrhabonem autem appellat quæ nunc dantur charismata Spiritus. Ex parte enim cognoscimus, et ex parte prophetamus: tum vero perfectum absolutumque percipiemus, quando manifestabitur Christus in gloria sua. Νe igitur arbitremini nos esse qui polliceamur, deinceps forsan mendaces inveniendi. Minime enim gentium nos sumus qui fulcimus vos: verum Deus est, qui et promittit, et firmat cum me tum vos. Ipse enim omnia adimplebit. Subaudire enim te »portet, quod Deus hæc et illa faciens, ipse etiam complet proprias promissiones. VERS. 23. Ego autem testem Deum invoco in animam meam, quod parcens vobis, nondum venerim Corinthum. › Atqui supra dixit, Propterea non veni, quia non habuerian mei ipsius potestatem, sed a Spiritu sim prohibitus. Qui igitur nunc ait, Ut parcerem vobis non veni? Vel hoc ipsum a Spiritu erat: Spiritus enim ei suggessit ne veniret, propomens nimirum et consulens quo eis parcat: vel quia Spiritus primum inhibuerit, post vero 250 et ipse secum reputaverit sic melius esse, ideoque manserit. Sapientiam hic ipsius animadverte. Cum enim illi dicerent, Propterea non venisti, quod, ut videtur, oderis nos, ipse contrarium ait, Eam ob causam non veni ad vos, quod vobis parcerem. Hoc autein refert, quia nonnulli apud eos fuerint peccantes et impœnitentes, de quibus supplicium sumpsisset, si non reformatos invenisset. Exspectavit igitur tantisper duin correxerint mores suos, ac tum veniat, nec puniendi occasionem inveniat. • Ἐγὼ δὲ μάρτυρα τὸν Θεὸν ἐπικαλοῦμαι ἐπὶ τὴν ἐμὴν ψυχὴν, ὅτι φειλόμενος ὑμῶν, οὐκέτι ἦλθον εἰ; Κόρινθον.» Καὶ μὴν ἀνωτέρω εἶπεν, ὅτι Διὰ τοῦτο οὐκ ἦλθον, ὅτι οὐκ εἶχον ἐξουσίαν ἐμαυτοῦ, ἀλλ' ὑπὸ τοῦ Πνεύματος ἐκωλύθην. Πῶς οὖν νῦν λέγει, ὅτι Διὰ τὸ φείδεσθαι ὑμῶν οὐκ ἦλθον; Ἢ καὶ τοῦτο αὐτὸ τοῦ Πνεύματος ἦν. Τὸ γὰρ Πνεῦμα ὑπέβαλεν αὐτῷ μὴ παραγενέσθαι, τὴν φειδὼ τὴν αὐτῶν προβαλλόμενον. "Η ὅτι κατὰ μὲν τὴν ἀρ- & σαν τὸ Πνεῦμα ἐκώλυεν, ὕστερον δὲ καὶ αὐτὸς ἐπισ λογισάμενος, ὅτι τοῦτο βέλτιον, ἔμεινεν. Ορα δὲ τὴν σοφίαν αὐτοῦ· Ἐπειδὴ γὰρ ἐκεῖνο: ἔλεγον, ὅτι Διὰ τοῦτο οὐκ ἦλθες, διότι, ὡς ἔοικεν, ἐμίσησας ἡμᾶς· αὐτὸς τοὐναντίον φησὶν, ὅτι Διὰ τοῦτο οὐκ ἦλθον, ὅτι φείδομαι ὑμῶν. Τοῦτο δὲ λέγει, διότι ἦσαν τινες παρ' αὐτοῖς ἁμαρτάνοντες 36, καὶ μὴ μετ τανοήσαντες, οἷς οὐ ἐπεξῆλθεν ἂν, εἰ παρεγένετο, καὶ εὗρεν ἀδιορθώτους. Περιέμενεν οὖν, ἵνα ἦταν διορθώσωνται, τότε ἔλθῃ, καὶ μὴ εὕρῃ κολάσεω; ἀφορμήν. • Ούχ ότι κυριεύομεν ὑμῶν τῆς πίστεως, ἀλλὰ συνεργοί ἐσμεν τῆς χαρᾶς ὑμῶν. Ἐπειδὴ αὐθεν Vers. 24. ‹ Non quod domincmur fidei vestræ, sed adjutores sumus gaudii vestri. Quia videbaτικώτερον ἐδόκει δ εἶπεν (ἐκείνων γάρ τις φείδεται, η tur majoris auctoritatis quod dixerat illis enim οὺς κολάσαι κύριός έστι), θεραπεύει τὸ τοῦ λόγου τραχύ, καί φησιν, ὅτι Εἶπον, φείδεσθαι ὑμῶν, οὐ διὰ τὸ ἐξουσίαν ἔχειν τῆς πίστεως ὑμῶν (προαιρέσεως 160 γὰρ ἐστιν ἡ πίστις, καὶ οὐδεὶς ἀναγκάζει πιστεῦσαι τὸν μὴ βουλόμενον), ἀλλὰ διότι ἡ ὑμετέρα χαρά ἐμή ἐστιν, οὐκ ἦλθον, ἵνα μὴ ἐμβάλω ὑμᾶς εἰς λύο πην, καὶ λυπηθῶ κἀγώ. Πάντα γὰρ ἐργάζομαι ὑπὲρ τῆς χαρᾶς ὑμῶν, καὶ διὰ τοῦτο ἔμεινα· ἵνα διορθως θέντας ἀπὸ τῆς ἀπειλῆς μόνης εὑρὼν, ἀλύπους ὑμᾶς διατηρήσω. quispiam parcit, in quos puniendi jus habet), aspe - ritatem jam orationis curat et mitigat: Non dixi, inquiens, me vobis parcere, eo quod sit mihi jus in fidem vestram (liberæ namque voluntatis fides est, neque quisquam cogit nolentem credere); verum quia vestra lætitia mea est, non veni, ne conjiciam vos in mœrorem, ac simul vobiscum mœrcam, Omnia enim facio pro gaudio vestro, eamque ob causam adventum meum distuli, at per solas minas vos ad meliorem statum translatos inveniens, mœroris expertes conservem. Varia lectiones. 8 συνάλλαγμα 0. 30 ἁμαρτόντες ο. 36 οὓς 0. θα' προαίρεσις Ο.

• Nam fide statis. › Submisse cum eis disserit, propterea quod non parum eos percusserat in priore Epistola. Quod autem ait, est hujusmodi: In lis quae ad fidem attinent, statis: non potui igitur quidquam hoc nomine de vobis conqueri. In aliis vero concussi eratis, et vacillabatis: quæ qui non emendassent, incessissem eos, meritoque marere affecissem, quandoquidem et ipse contristatus essem. CAPUT HI. VERS. 1. • Statui autem hoc apud meipsum, ne iterum in tristitia venirem ad vos. › Cum citerum › ait, indicat se antehac quoque moerore affectum fnisse. Non autem aperte dixit, Alias etiam mœrore aff cistis ine: sed aliter, Ea de re non veni ad vos, ne iterum vos contristem: quod eumdem quidem sensum habet. Ideo enim ille cos mærore affecit oljurgationibus, quandoquidem et ipsum contrista-. verant delictis. Attamen non peræque ferit. VERS. 2. «Si enim ego vos coutristo, ecquis est qui me lætificet, nisi qui ex me contristatur?, Etsi contristem vos, cum vos increpo et aversor, ex hoc tamen exhilaror, quia video me plurimi apud vos Geri, adeo ut mordeat vos, si quando vos averser vel objurgem. Nemo enim, inquit, me adeo exhilarat ac is qui contristatur, cum conspiciat me ira percitum. Indicat enim quod non conlemnit 251 me. Unde cum melioris vitæ spen præbeat, exhilarat me. VERS. 3.. El scripsi vobis hoc ipsum.» Quale? Quod parcens vobis non veni. Ubi autem scripsi? In hac ipsa Epistola. Ne cum venero, tristiam habeam propter quos oportebat me gaudere. Propter hoc ipsum, inquit, nunc scripsi vobis, ut corrigamini, ne impanitentibus ac non emendatis assistens, moerore afficiar propter vos, quos oportebat lætitiæ ausam mihi præbere. «Τῇ γὰρ πίστει ἑστήκατε.» Υπεσταλμένως αὐτ τοῖς διαλέγεται, διὰ τὰ πολλὰ αὐτοὺς πλῆξαι ἐν τῇ προτέρα Επιστολή. Ο δὲ λέγει, τοιοῦτόν ἐστιν· Ἐν μὲν τοῖς κατὰ πίστιν ἑστήκατε. Οὐκ οὖν ἐν τούτοις εἶχόν τι μέμψασθαι ὑμᾶς· ἐν ἄλλοις δὲ ἐσαλεύεσθς· ἃ μὴ διορθωσαμένοις ἐπεξῆλθον ἄν, καὶ εἰκότως ἐλύπησα ἂν, ὡς καὶ αὐτὸς λυπηθείς. • Εκρινα δὲ ἐν ἐμαυτῷ τοῦτο, τὸ μὴ πάλιν ἐν λύπῃ ἐλθεῖν πρὸς ὑμᾶς. ο Τό, ο Πάλιν, ο δείκνυσιν αὐτὸν καὶ ἄλλοτε λυπηθέντα. Οὐκ εἶπε δὲ φανερῶς, ὅτι Ελυπήσατέ με καὶ ἄλλοτε· ἀλλ᾽ ἑτέρως, ὅτι Διὰ τοῦτο οὐκ ἦλθον, ἵνα μὴ πάλιν λυπήσω ὑμᾶς· 8 τὴν αὐτὴν μὲν διάνοιαν ἔχει (διὰ τοῦτο γὰρ πάντως καὶ αὐτὸς ἐλύπει αὐτοὺς τοῖς ἐπιτιμίοις, ὅτι αὐτοὶ ἐλύπουν αὐτὸν τοῖς ἁμαρτήμασι), πλὴν οὐχ ὁμοίως ἐστὶ πληκτικόν. • Εἰ γὰρ ἐγὼ λυπῶ ὑμᾶς, καὶ τίς ἐστιν ὁ εὐφραίνων με, εἰ μὴ ὁ λυπούμενος ἐξ ἐμοῦ; › Εἰ καὶ λυπῶ, φησὶν, ὑμᾶς, ἐν τῷ ἐπιτιμᾶν ὑμῖν, καὶ ἀποστρέ φεσθαι ὑμᾶς, ἀλλ' ὅμως δι' αὐτὸ τοῦτο εὐφραίνομαι, ὅτι, ὡς ἔοικε, περὶ πολλοῦ με τίθεσθε, ὥστε δάκνεσθαι, ὅταν ἀποστρέφωμαι ὑμᾶς, καὶ ἐπιτιμῶ ὑμῖν. Οὐδεὶς γάρ με, φησίν, εὐφραίνει οὕτως, ὡς ἐκεῖνος ὁ λυπούμενος, ὅτε βλέπει με όργιζόμενον. Εμφαίνει γὰρ, ὅτι οὐ καταφρονεῖ μου. Οθεν καὶ ἐλπίδας διδοὺς διορθώσεως, καὶ κατὰ τοῦτο εὐφραίνει με. • Καὶ ἔγραψα ὑμῖν αὐτὸ τοῦτο.» Πεῖον; «Ὅτι φειδόμενος ὑμῶν οὐκ ἦλθον.» Ποῦ δὲ ἔγραψα; Εν ταύτῃ τῇ Ἐπιστολή. • Ἵνα μὴ ἐλθών, λύπην σχῶ ἀφ᾽ ὧν ἔδει με χαίρειν.» Διὰ τοῦτο, φησίν, ἔγραψα νῦν ὑμῖν, ἵνα διορθωθήτε, καὶ μὴ ἀδιορθώτοις ἐπιστὰς, λύπην σχῶ ἐφ' ὑμῖν, οὓς ἔδει εὐφροσύνη; ἀφορμάς μοι διδόναι. • Confidens de omnibus vobis, quod gaudium: • Πεποιθὼς ἐπὶ πάντας ὑμᾶς, ὅτι ἡ ἐμὴ χαρὰ meum omnium vestrum est. › Scripsi, inquit, con- πάντων ὑμῶν ἐστιν.» Εγραψα, φησί, πεποιθὼς fidens quod emendaturi sitis vos, atque ita me ὅτι διορθωθήσεσθε, καὶ ἐκ τούτου χαρήσομαι. ι 'Η gaudio affecturi. Meum autem gaudium omnium ἐμὴ δὲ χαρὰ πάντων ὑμῶν ἐστιν. ο Ὥστε διὰ τοῦτο vestrum est. Ea de causa dixi, c ut non contri- εἶπον, ἵνα μὴ λυπηθῶ, οὐ τὸ ἐμαυτοῦ σκοster, › non meum, sed, vestrum potius commodum πῶν, ἀλλὰ τὸ ὑμέτερον. Οίδα γὰρ, ὅτι ἐὰν ἴδητε spectaus. Nuvi enim quod si conspexeritis me læ- χαίροντα, χαίρετε· καὶ ἐὰν ἀλγοῦντα, ἀλγεῖτε. tantem, lætemini et vos: sin dolentem, et vos doleatis. VERS. 4. Nam ex multa afflictione et anxietate » coralis scripsi vobis per multas lacrymas. Cum supra dixerat, ‹ Qui contristatur, exhilarat me, › ue dicant, Eo niteris in moerorem conjicere nos, ut ipse exhilareris, Propterea, inquit, veliementer etiam mihi dolet, plus quam vobis peccantibus. Non enim simpliciter ex afflictione, sed, cex multa:', neque per lacrymas simpliciter, sed, per multas, et anxietate cordis scripsi;, hoc est, sul17 εὐφραίνει ο. • Ἐκ γὰρ πολλῆς θλίψεως καὶ συνοχής καρδίας Εγραψα ὑμῖν διὰ πολλῶν δακρύων.» Επειδὴ εἶπεν ἄνω, ὅτι ι Ο λυπούμενος εὐφραίνει με·, ἵνα μή εἴπωσιν, ὅτι Αὐτὸ τοῦτο σπουδάζεις, τὸ λυπεῖν ἡμᾶς, ἵνα αὐτὸς εὐφραίνῃ· διὰ τοῦτό φησιν, ὅτι Σφόδρα καὶ αὐτὸς ἀλγῶ, πλέον ὑμῶν τῶν ἁμαρτανόντων. Οὐ γάρ, Ἀπὸ θλίψεως, ἁπλῶς, ἀλλὰ καὶ, ο Πολλῆς, οὐδὲ, Διὰ δακρύων, ἁπλῶς, ἀλλὰ, ο Διά πολλῶν, καὶ συνοχῆς καρδίας ἔγραψα· ο τουτέστιν, Variæ leationes.

EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR. CAP. II. Απέπνιγε τὴν καρδίαν μου ἡ ἀθυμία, συνέχουσα Λ locavit cur neuin ipsa tristitia, constringens et καὶ στενοχωροῦσα, καὶ διὰ τοῦτο ἔγραψα. "Ωσπερ εἴ τις πατὴρ ἰατρὸς τέμνων ἢ καίων τὸν παῖδα, δι' ἀμφοτέρων λυπεῖται, καὶ ὅτι νοσεῖ, καὶ ὅτι ἀναγ κάζεται αὐτὸν τέμνειν· κατ᾿ ἄλλον δὲ τρόπον εὐφραίνεται, διὰ τὴν τῆς ὑγείας ἐλπίδα· οὕτως οὖν κἀγὼ ἁμαρτάνοντας ὑμᾶς λυπῶν 30, λυποῦμαι· κατ' ἄλλον δὲ τρόπον' εὐφραίνομαι, λυπουμένων, ὑμῶν, διὰ τὴν ἐλπίδα τῆς διορθώσεως ὑμῶν. • Οὐχ ἵνα λυπηθῆτε, ἀλλ᾽ ἵνα γνῶτε τὴν ἀγάπην ἣν ἔχω περισσοτέρως εἰς ὑμᾶς.» Τὸ ἀκόλουθον ἦν εἰπεῖν· Οὐχ ἵνα λυπηθῆτε, ἀλλ᾽ ἵνα διορθωθῆτε ἀλλ' οὐ λέγει τοῦτο· καταγλυκαίνει δὲ τὸν λόγον, βουλόμενος ἐπισπάσασθαι αὐτοὺς, διὰ τοῦ δεῖξαι, ότι ο περισσοτέρως,» ἢ τοὺς ἄλλους μαθητάς, ἀγαπᾷ αὐτοὺς, καὶ ὅτι κἂν λυπῇ, ἀπὸ ἀγάπης λυπεῖ, καὶ οὐκ ἀπὸ θυμοῦ. Μεγίστης γὰρ ἀγάπης, τὸν ἁμαρτανόντων ὑμῶν, ἐμὲ λυπεῖσθαι, καὶ σπεύδειν ἐπιτιμάν ὑμῖν, κἀντεῦθεν λυπεῖν ὑμᾶς. Εἰ γὰρ μὴ ἠγάπων, ἀφῆκα ἂν ἀθεραπεύτους. • Εἰ δέ τις λελύπηκεν, οὐκ ἐμὲ λελύπηκεν, ἀλλ' ἀπὸ μέρους, ἵνα μὴ ἐπιβαρῶ πάντας ὑμᾶς. ο Βούλεται διὰ τούτων ἀγάπην κυρωθῆναι εἰς τὸν πεπορνευκότα, περὶ οὗ ἔγραψεν ἐν τῇ προτέρα Επιστολή. καὶ γὰρ ἦταν αὐτὸν πάντες τῇ κελεύσει Παύλου ἀποστραφέντες ὡς βδελυκτόν. Ἵνα τοίνυν μὴ πάλιν τὰ ἐναντία κελευσθέντες, τουτέστι, τὸ προσλαβέσθαι αὐτὸν, καὶ χαρίσασθαι αὐτῷ, σκανδαλισθῶσιν ἐπὶ τῷ Παύλῳ ὡς παλιμβόλῳ· μεταχειρίζεται σοφώτατα τὸν λόγον, καὶ κοινωνοὺς αὐτοὺς ποιεῖται τῆς συγχωρήσεως, λέγων, ὅτι Ωσπερ κοινῶς ἐλύπησεν ἡμᾶς, οὕτω καὶ κοινῶς πάλιν εὐφράνθητε 30 ἐπὶ τῇ συγχωρήσει αὐτοῦ. Οὐ γὰρ ἐμὲ, φησί, μόνον λελύπηκεν, ἀλλὰ καὶ ὑμᾶς πάντας «ἐκ μέρους· τουτο ἐστιν, Ολίγον τι ἐλύπησεν, ἵνα μὴ λέγω ὅτι παν· τελῶς ἐλύπησεν ὑμᾶς, διὰ τὸ μὴ ἐπιβαρῆσαι αὐτόν· ἐπεὶ τῇ γε ἀληθείᾳ καὶ ὑμᾶς ὁμοίως ἐμοὶ ἐλύπησεν ἀλλ' ὅμως ἵνα μὴ ἐπιβαρήσω αὐτὸν τὸν πεπορνευ κότα, ο ἐκ μέρους ο φημί, ὑμᾶς λυπηθῆναι. angustum reddens, ac propterea scripsi. Quemadmodum si quis pater medicus secans aut urens filium suum, duplici nomine angitur, et quod ægrotat filius, et quod adigatur ipse admovere manum et secare altera autem ratione exhilaratur, spe nimirum sanitatis; hunc ad modum et ego vos delinquentes in mœrorem conjiciens, ipse maʼreo; alia vero ratione, vobis mærentibus, própter spem emendationis vestræ exhilaror. ▸ • Non ut contristemini, sed ut charitatem cognoscatis quam habeo abundantius erga vos. Consequens erat dicere, Non ut contristemini, verum ut emendemini: atqui non dicit hoc. Edulcat autem sermonem, cupiens cos attrahere, indicando quod eos præ cateris suis discipulis dilectione majore complectatur: et quod etiamsi contristet eos, ex dilectione contristet, non ex iracundia. Maximæ enim charitatis symbolum est, me ob delicta vestra mœrore affici, ac festinare ut vos increpem et vos inde contristem. Nisi enim vos diligerem, relinquerem incuratos. • Ικανὸν τῷ τοιούτῳ ἡ ἐπιτιμία αὕτη, ἡ ὑπὸ τῶν πλειόνων.» Οὐ λέγει, Τῷ πεπορνευκότι, ἀλλὰ, «Τῷ τοιούτῳ, ο ὡς καὶ ἐν τῇ προτέρα. Αλλ' ἐκεῖ μὲν οὐδὲ ὀνομάζεσθαι θέλων αὐτόν· ἐνταῦθα δὲ, φειδόμενος, καὶ οὐδὲ μέμνηται οὐδαμοῦ τῆς ἁμαρτίας παιδεύων καὶ ἡμᾶς, τοῖς συντετριμμένοις συμπα θεστέρους εἶναι. • Ὥστε τοὐναντίον μᾶλλον ὑμᾶς χαρίσασθαι καὶ παρακαλέσαι. ο Μή μόνον, φησί, λύσατε τὴν ἐπιτί μησιν, ἀλλά τι καὶ πλέον αὐτῷ χαρίσασθε, καὶ παρακαλέσατε αὐτόν· τουτέστιν, ἀνακτήσασθε, 0:- ραπεύσατε· ὥσπερ εἴ τις μαστίζων τινά, μὴ μόνον ἀπολῦσαι αὐτὸν, ἀλλὰ καὶ τὰς πληγὰς θεραπεῦσαι προτραπῇ. Καλῶς δὲ εἶπε, ο Χαρίσασθε. ο γὰρ μὴ νομίσῃ ἐκεῖνος, ὅτι ἀφείθη, ὡς ἱκανῶς ἐξ28 ὁρῶν ο. 30 εὐφρανεῖ π. VERS. 5. Sin quispiam contristavit, non me contristavit, sed ex parte, ut non onerem ves omnes.» Vult per hæc horum charitatem in fornicatorem confirmari, de quo in priore Epistola scripserat. Nam, Paulo jubente, omnes ipsum cen exsecrabilem aversati erant. Νe igitur rursus 252 contraria jussi, nempe ut recipiant ipsum, eique condonent, scandalum patiantur Pauli nomine, tanquam inconstantis, prudentissime argumentatur, eosque participes facit hujus condonationis, inquiens, Quemadmodum communiter nos mœrore affecit, sic et communiter exhilaremiui in coulonatione ejus. Non enim me solum, ait, mœrore affecit, sed omnes vos c ex parte:» hoc est, parum quiddam contristavit, ne dicam quod omnino vos contristaverit, ne ipsi gravis essem: quandoquidem revera vos perinde contristarit ac me, altamen ne aggravem eum qui fornicatus est, ‹ ex parte a dico vos conaristatos fuisse. VERS. 6. Sufficit illi qui ejusmodi est, objurgatio haec quæ fit a pluribus.. Non dixit, ei qui fornicatus est, sed, o illi qui est ejusmodi, o perinde ac in priori quoque Epistola: sel illic me nominare ipsum quidem voleus, hic vero parcens ei, nusquam peccati mentionem facit, erudiens nos, ut contritis compatientiores simus. VERS. 7. Ha ut e diverso potius vos ei condonetis et consolemini. ο Nedum, inquit, removete increpationem, verum etiam quiddam amplius illi indulgere, et adhortemini ipsum, hoc est, recreetis el curetis ipsum: quemadmodum si quis flagris quempiam cædens non solum non dimittat, verum etiam plagas et vulnera curare ashortctur. Pulchre autem dixit, e Condonate.. Ut enim ille non exi Varia lectiones.

stimet sibi remissam noxam, quia satis confessus ὁμολογησάμενος, καὶ μετανοήσας ἀρκούντως· δείκνυσιν ὅτι οὐ τοσοῦτον ἀπὸ τῆς μετανοίας, ὅσον ἀπὸ τῆς αὐτῶν χάριτος, λαμβάνει τὴν ἄφεσιν. sit, et sufficienter poenitentia ductus, ostendit quod non tantum ex pœnitentia sua, quantum ex illorum mdulgentia, diinissionem recipial. ‹ Ne quo modo abundantiori tristitia absorbeatur qui hujusmodi est. Oportet, inquit, ut ipsum denuo assumatis, consolemini et curetis, ne a tristitia velut a bellua quadam, vel a tempestate et procella absorbeatur, vel ad strangulationem perveniat, veluti Judas, præ desperatione; vel resiliat, ut puta non ferens ex immoderata objurgatione dolorem, et ad majorem malitiam præcipitetur. Animadverte autem quomodo istum in officio contineat, ne post dimissionem segnior flat. Non enim adeo te suscepi, inquit, quod perfecte sordes elueris, sed ne quid gravius patiaris ob infrmitatem tuam. Animadverte autem quod non ad naturam peccatorum, caeterum ad affectionem peccantium increpationes sint moderandæ. VERS. 8. • Propter quod obsecro vos ut confirmelis in illum charitatem. Non jam veluti præ ceptor imperat, sed veluti patronus judices precatur confirmare, hoc est stabilire dilectionem, nec simpliciter aut vulgariter ipsum assuniere. 253 Inlicat autein eorumi etiam virtutem; qui cum antea sic amarant hominent, ut ei applauderent, nunc usque adeo ipsum aversabantur peccati istius causa, ut vel Paulus ipse pro eo intercederet. VERS. 9. «Ideo enim scripsi vobis, ut cognoscam experimentum vestrum, num ad omnia obedientes sitis.» Perterrefacit eos, ut nietuentes ne inobedientiæ condemnentur, facile condoment homini. ♦ Ideo enim scripsi, › inquit, ‹ ut cognoscam experimentum vestrum, › hoc est, obedientiæ virtutem, an quemadmodum audivistis me ad eum increpandum, sic mihi nunc obedialis, ad eum consolandum. Id enim valet quod ait, ‹ num ad omnia obedientes sitis.» Atqui non propterea scripsit, sed ob illius salutem attamen ubi nihil læditur, simul illis amicum sese exhibet. VERS. 10. • Cui autem quidquam donatis, et ego. Per hæc nascentem ipsorum contentionem et pertinaciam, qua homini condonaturi non erant, mitigat. Ecce enim illos quidem gratiæ hujus auctores primarios facit, seipsum vero subsequentem: e Cui, s inquiens, e donatis vos, et ego condono.» • Nam et ego, si quid donavi, cui donavi, propter vos in persona Christi. Ne existiment se esse domninos dimittendi, et non, ac propterea negligant hominem absolvere, indicat eis quod jam ipse tali donaverit, ut non possint sese porro ipsi opponere. Ne autem vulnerentur ceu contempti, Propter vos, inquit, reinisi ei: noram enim quod hoc vobis gratum sit futurum. Deinde, ne hominum gratia veniam illi concessisse videatur, adjecit, e in perω κρίμα οι • Μήπως τῇ περισσοτέρα λύπῃ καταποθῇ ὁ τοιοῦτος.» Δεῖ αὐτὸν προσλαβέσθαι, φησί, καὶ παρακαλέσαι, καὶ θεραπεῦσαι, ἵνα μὴ καταποθῇ ὥσπερ ὑπὸ θηρίου τινός, ἢ ὑπὸ χειμῶνος καὶ κλύδωνος, τῆς λύπης· καὶ ἢ εἰς ἀγχόνην ήξῃ, ὡς ὁ Ἰούδας, τῇ ἀπογνώσει· ἢ ἀποσκιρτήσῃ, μὴ φέρων τὴν ἐκ τῆς ἀμέτρου ἐπιτιμήσεως οδύνην, καὶ εἰς μείζονα κακίαν ἐκτραχηλισθῇ. "Ορα δὲ, πῶς καὶ ἐκεῖνον καταστέλλει, ἵνα μὴ ῥαθυμότερος γένηται μετὰ τὴν ἄφεσιν. Οὐ γὰρ ἐδεξάμην, φησί, διότι ἀπενίψω τε λείως τὸν βύπον, ἀλλ' ἵνα μὴ χαλεπώτερόν τι πάθῃ; διὰ τὴν ἀσθένειάν σου. Σημείωσαι δὲ, ὅτι οὐ πρὸς τὴν τῶν ἁμαρτημάτων φύσιν, ἀλλὰ πρὸς τὴν τῶν ἁμαρτανόντων διάθεσιν τὰ ἐπιτίμια δεῖ ὁρίζειν. • Διὸ παρακαλῶ ὑμᾶς κυρῶσαι εἰς αὐτὸν ἀγάπην.» Οὐκέτι ὡς διδάσκαλος ἐπιτάττει, ἀλλ' ὡς συνήγορος, δικαστὰς παρακαλεῖ κυρῶσαι, τουτέστι, βεβαιώσαι ἀγάπην, καὶ μὴ ἁπλῶς, καὶ ὡς ἔτυχεν, αὐτὸν παραδέξασθαι. Δείκνυσι δὲ καὶ τὴν αὐτῶν ἀρετὴν, εἴ γε οὕτω πρότερον φιλοῦντες τὸν ἄνθρω πον, ὡς καὶ συγκροτεῖν αὐτὸν, οὕτω νῦν διὰ τὴν ἁμαρτίαν ἀπεστρέφοντο, ὥστε καὶ Παῦλον ὑπὲρ αὐτ τοῦ παρακαλεῖν. • Εἰς τοῦτο γὰρ καὶ ἔγραψα, ἵνα γνῶ τὴν δοκι· μὴν ὑμῶν, εἰ εἰς πάντα ὑπήκοοί έστε.» Εκροδεί αὐτοὺς, ἵνα δείσαντες τὸ κατάκριμα το τῆς παρα κῆς, εὐκόλως τῷ ἀνθρώπῳ συγχωρήσωσι. ο Δια τοῦτο γὰρ, ο φησίν, ο έγραψα, ίνα γνῶ τὴν δοκιμὴν ὑμῶν· ο ταυτέστι, Τὴν ἀρετὴν τὴν ἐν τῇ ὑπακοί, ἐὰν ὥσπερ ἠκούσατέ μου εἰς τὸ ἐπιτιμῆσαι αὐτῷ, οὕτω καὶ νῦν ὑπακούσητε πρὸς τὸ παρακαλέσαι· τοῦτο γὰρ ἐστι τὸ, ο Εἰ εἰς πάντα ὑπήκοοί έστε. Καίτοι οὐ διὰ τοῦτο ἔγραψεν, ἀλλὰ διὰ τὴν ἐκείνου σωτηρίαν· ὅμως ἔνθα μηδὲν βλάπτεται, χαρίζεται κακείνοις. «"Ο δέ τι χαρίζεσθε, καὶ ἐγώ.» Μαλάττει διὰ τούτων τὴν ἀνακύψουσαν ίσως φιλονεικίαν αὐτῶν καὶ ἔνστασιν, ὥστε μὴ συγχωρῆσαι τῷ ἀνθρώπῳ. Ἰδοὺ γὰρ ἐκείνους μὲν προκατάρχοντας τῆς χάριτος, ἑαυτὸν δὲ ἑπόμενον τίθησι, λέγων, ὅτι «η χαρίζε σθε ἡ ὑμεῖς, τούτῳ· καὶ ἐγὼ ο χαρίζομαι. «Καὶ γὰρ ἐγὼ εἴ τι κεχάρισμαι, ᾧ κεχάρισμαι, δι' ὑμᾶς ἐν προσώπῳ Χριστοῦ.» Ινα μὴ ἑαυτοὺς να μίσωσι κυρίους τοῦ ἀφιέναι, καὶ μὴ, καὶ διὰ τοῦτο ἀμελήσωσι τοῦ ἀπολῦσαι τὸν ἄνθρωπον· δείκνυσιν αὐτοῖς ὅτι ἤδη αὐτὸς ἐχαρίσατο τῷ τοιούτῳ, ὥστε μηκέτι δύνασθαι αὐτοὺς ἀντιδιατάξασθαι αὐτῷ. Ἵνα δὲ μὴ πληγῶσιν ὡς παραφθέντες, φησί· Δι' ὑμᾶς έχαρισάμην αὐτῷ· ᾔδειν γὰρ ὅτι ἀποδεκτὸν ὑμῖν ἐστι τοῦτο. Εἶτα ἵνα μὴ δόξῃ δι' ἀνθρώπους συγ Varia lectiones.

CAP. II. hoc est secundum Deum, et curam Christo, et tanquam illo hoc jubente, ac veluti ejus vicem gerens, dimisi; vel in gloriam Christi. Quod si in gloriam Christi cedit dimissio, quomodo non esset huic ignoscendum, ut glorificetur EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR. κεχωρηκέναι, προσέθηκεν· • Ἐν προσώπω Χρι- sona Christi, στοῦ· ν τουτέστι, Κατὰ Θεὸν, καὶ ἐνώπιον τοῦ Χρισ στοῦ, καὶ ὡσανεὶ ἐκείνου τοῦτο “κελεύοντος, καὶ ὡς ἀντιπρόσωπος ὧν ἐκείνου, συνεχώρησα· ἢ, εἰς δόξαν τοῦ Χριστοῦ. Εἰ οὖν εἰς δόξαν Χριστοῦ γίνεται ἡ συγχώρησις, πῶς οὐ δεῖ συγχωρηθῆναι τοῦτον, ἵνα δοξασθῇ Χριστός; • Ἵνα μὴ πλεονεκτηθῶμεν ὑπὸ τοῦ Σατανᾶ· οὐ γὰρ αὐτοῦ τὰ νοήματα ἀγνοοῦμεν.» Ἵνα μὴ γένη ται, φησί, κοινὴ ἡ βλάβη, καὶ ἐλαττωθῇ τῆς ἀγέλης τοῦ Χριστοῦ ὁ ἀριθμό;. Καλῶς δὲ πλεονεξίαν τὸ πράγμα ὠνόμασεν· ὁ γὰρ διάβολος οὐχὶ τὰ αὐτῷ διαφέροντα λαμβάνει, ἀλλὰ καὶ τὰ ἡμέτερα ἁρπάζει· καὶ μάλιστα, εἰ καὶ διὰ μεθόδου ἡμετέρας, τουτο ἐστι, τῆς μετανοίας “ἀμέτρου γινομένης. Διὸ καὶ νοήματα εκάλεσε τοῦ διαβόλου, τὴν κακουργίαν αὐτοῦ καὶ τὴν δολιότητα, καὶ ὅπως ἐν προσχήματι εὐλαβείας “ἀπόλλυσιν. Οὐ γὰρ μόνον ἐκ πορνείας ὑποσκελίζει, ἀλλὰ καὶ ἐξ ἀμέτρου λύπης. Πῶς οὖν οὐ πλεονεξία, ὅταν καὶ ἐκ τῶν ἡμετέρων ἁλί σκῃ ἡμᾶς; • Ἐλθὼν δὲ εἰς Τρωάδα εἰς τὸ Εὐαγγέλιον του Χριστοῦ, καὶ θύρας μοι ανεωγμένης ἐν Κυρίῳ, οὐκ ἔσχηκα ἄνεσιν τῷ πνεύματί μου, τῷ μὴ εὑρεῖν με Τίτον τὸν ἀδελφόν μου. • Εἶπεν ἀνωτέρω, ὅτι θλίψις αὐτῷ ἐγένετο ἐν τῇ Ἀσίᾳ, καὶ ἔδειξε πως ἀπηλλάγη ταύτης· νῦν πάλιν διδάσκει ὅτι καὶ ἑτέ ρως ἐθλίβη τῷ μὴ εὑρεῖν Τίτον. "Οταν γὰρ δ παρα μυθούμενος μὴ ᾖ, δεινότερος ὁ πειρασμός. Ωστε τί και μέμφεσθε τῆς βραδύτητος τοσαύταις ἀνάγκαις περιπεσόντι οὐκ ἐώσαις ἡμᾶς, ὡς βουλόμεθα, ἀποδημεῖν; Οὐχ ἁπλῶς δέ φησιν, ἐπιδημῆσαι τῇ Τρωάδι, ἀλλ', ο Εἰς τὸ Εὐαγγέλιον, ο τουτέστιν, ὥστε κηρύξαι. Πῶς οὖν οὐκ ἐκήρυξας, καὶ ταῦτα ἐ θύρας σας ἀνεῳγμένης; Εκήρυξα μὲν, οὐκ ἐπὶ πολὺ δὲ, διότι οὐχ εὗρον Τίτον. «Οὐκ ἔσχηκα γὰρ ἄνεσιν· › τουτέστιν, Εθλίβην, ὠδυνήθην διὰ τὴν ἀπουσίαν τούτου 48. 'Αρα οὖν διὰ τοῦτο ἀφῆκας τὸ ἔργον τοῦ Θεοῦ; Οὐ διὰ τοῦτο, ἀλλὰ διότι ἐνεποδίζετο τὸ ἔργον, ἐκείνου ἀπόντος 4. Ἐγὼ μὲν γὰρ πάνυ ἐπεθύμουν κηρύξαι, ἀλλ' ἡ ἀπουσία Τίτου ἐμπόδιον γέγονε· μεγάλα γὰρ συνήργει παρών. Christus? VERS. 11. ο Et non circumveniamur a Satana: non enim ignoramus ipsius cogitationes. Ne, inquit, lial commune damnum, imminuaturque grcgis Christi numerus. Eleganter autem rem ipsamı circumventionem nominavit. Non solum enim ad se pertinentia Satanas accipit, verum et nostra rapit: ac maxime per methodum nostram, id est, per panitentiam immoderatam. Propterea diaboli cogitatio. nes malitiam ejus ct imposturam vocavit, et quomodo in pietatis specie perdat. Non solum enim per fornicationem supplantat, verum etiam per iumodicum mærorem. Quomodo igitur non est circumventio, cum vel per nostra nos capiat? VERS. 12, 13. Porro cum venissem Troadem in Evangeliumn Christi, et ostium mihi apertum 254 esset in Domino, 'non habui requiem spiritui meo, eo quod non invenerim Titum fratrem meum. › Supra commemoravit quod aflictionem habuerit in Asia, monstravitque quomodo liberatus sit ab ea: jam nunc rursus docet quod et aliter afflictus fuerit, eo quod non invenerit Titum. Cum enim non adfuerit qui consoletur, gravior est tentatio. Quare igitur me tarditatis accusatis, qui in tot calamitates inciderim, quæ non sinunt nos pro nostro arbitratu proficisci? Non simpliciter autem dicit, Profectus sun Troalem, verum, «All Evangelium, ο hoc est, ut prædicarem. Ecqui igitur non prædicasti, maxime cum janua tibi patefacta fuerit? Prædicavi quidem, sed non multum, eo quod non reperi Titum.. Non habui enim quietem, hoc est, affligebar, angebar propter ipsius absentiam. An ideo intermisisti opus Dei? Non sane propter hoc, sed quia impediebatur opus illo absente. Nam ego prædicare valde cupiebain, sed Titi absentia impedimento fuit: multum enim cooperabatur cum præsens esset, Verum illis valere jussis, profectus sum in Mace- • Αλλ' ἀποταξάμενος αὐτοῖς ἐξῆλθον εἰς Μακε δονίαν. Τουτέστιν, Οὐ διέτριψα πλείονα χρόνον ἐκεῖ doniam. Hoc est, non multumn temporis illic trivi, στεναχωρούμενος. Θύρα μὲν γὰρ ἀνέφκτο μεγάλη, τουτέστιν έργον πολύ· πλὴν τῇ ἀπουσίᾳ τοῦ συνεργοῦ ἐνεποδίζετο. «Τῷ δὲ Θεῷ χάρις, τῷ πάντοτε θριαμβεύοντι ἡμᾶς ἐν τῷ Χριστῷ. Επειδή πολλὰς κατέλεξε λύπας, τὴν ἐν Ἀσίᾳ, τὴν ἐν Τρωάδι, τὴν διὰ τὸ μὴ πρὸς αὐτοὺς ἐλθεῖν· ἵνα μὴ δόξῃ ὡς θρηνῶν ταύτας ἀπαριθμεῖσθαι, φησίν, ὅτι Εὐχαριστῶ τῷ Θεῷ, ὅτι ι πάντοτε θριαμβεύει ἡμᾶς, τουτέστι περιφανεῖς δεικνυσι. Θρίαμβος γὰρ λέγεται ἡ μετὰ νίκης καὶ τροΗ ταῦτα m. σε διανοίας Ο. in angustias nimirum redactus. Ostium enim ingens apertum erat, id est, multum operis restabat: verum propter cooperatoris absentiam impediebatur. VERS. 14. • Deo autem gratia, qui semper triumphat nos in Christo. Cum multos dolores commemorasset, quem in Asia, quem in Troade, quem eo quod ad eos non accesserat, pertulerat, ne videatur ista lugens recensere, inquit: ‹ Gratias ago Deo, quod semper triumphat nos, › . hoc est, conspicuos facit. Triumphus enim dicitur Variæ lectiones. 48 εὐσεβείας m. σε ἐνταῦθα m. 48 Τίτου Ο. κι ἀποδημοῦντος Ο.

progressio regis sive imperatoris per mediam urbem παίων διὰ μέσης τῆς πόλεως πρόοδος βασιλέως Η cum victoria et tropæis. Et nos igitur cum victoria de dialelo Deus conspicuos reddit. Quæ enim νίdentur esse contumeliæ, sunt gloria nostra: Tuin enim corruit diabolus. In Christo antem ista fiunt, hoc est, propter Christum et verbi prædicationem; vel quod in Christo triumphanur, hoc est glorificamur. Nam Christum veluti tropænin gestanies, mos quoque in ipsius splendore glorificamur. Et odorem notitiæ suæ manifestat per nos in omni loco.» Unguentum, inquis, pretiosum est cognitio Dei, quam nos cunctis hominibus manifestamus: imo potius non ipsum unguentum, sed odorem ipsius. Etenim præsens cognitio non est admodum perspicua, sed per speculum et in mnigmate. Perinde igitur ac si quis fragrantiam olfaciens, unguentum alicubi positum esse novit, cujusmodi autem sit essentir, non item: sic et nos, quod Deus sit, novimus, quid vero sit quoad subslautiam, non item. Veluti 255 igitur tibulum simus regale, et quocunque abierimus, odorem spiritualis unguenti circumferimus, id est, cognitiouis Dei. Cum igitur paulo ante dixisset, quod Semper triumpharmur, nunc inquit, In omni loco homines bono suffit aflamus. Omnis enim et locus et tempus nostris institutionibus repletus est. Itaque strenue oportet ferre, siquidem et nunc usque adeo glorificemur, priusquam futuris bonis potiamur. VERS. 15. • Quia Christi bonus olor sumus Deo, {n iis qui salvi fiunt, et in iis qui pereunt. › Vel hoc dicit, quod nosmetipsos hostiam offerimus, moriendo propter Christum: vel quod ad Christi victimam, veluti quidam suffitus, et nos incendamur. Quod vero ait, est bujusmodi: Sive serventur quidumn, sive pereaut, Evangelium propriam virtuTen retinet, nosque perseveramus illud esse quod sumus. Ac quemadmodum lumen, etiamsi caligine perfundat eos qui debilioris visus sunt, lumen tamen est: mel quoque, etiamsi ictero laborantibus («) amarum fuerit, dulce tamen est: hunc ad modume Evangelium boni odoris est, etsi increduli quidam pereunt. Et nos bonus odor sumus» non antem simpliciter, sed ‹ Deo. › Quando vero ille judicaverit istuc quis est qui contradicat? VERS. 16. • Aliis quidem odor mortis ad mortem, aliis vero odor vitæ ad vitam. › Quia dixerat nos bonam esse fragrantiam pereuntibus, ne arbitreris illos quoque Deo acceptabiles esse, subintulit hæc: Olorein, inquiens, hunc alii quidem recipiunt ut serventur, alii ut pereant: perinde ac sues et cantharos unguentum suffocare dicitur, et Christus, petra scandali, et in ruinam positus est. Tum ignis 47 εὐπροσδόκητοι, καὶ ἀπρόσδεκτοι ο. στρατηγοῦ. Καὶ ἡμᾶς οὖν ὁ Θεὸς μετὰ τῶν κατὰ τοῦ διαβόλου τροπαίων περιφανείς ποιεῖ. Αἱ γὰρ δου κοῦσαι ἀτιμίαι, δόξα ἡμετέρα· τότε γὰρ πίπτει ὁ διάβολος. • Εν Χριστῷ ὁ δὲ ταῦτα γίνονται, τουτέστι, διὰ τὸν Χριστὸν καὶ τὸ κήρυγμα ἢ ὅτι ἐν Χριστῷ θριαμβευόμεθα, τουτέστι δοξαζόμεθα· τὸν γὰρ Χριστὸν οἷόν τι τρόπαιον φέροντες, ἐν τῇ ἐκείνου περιφανείᾳ δοξαζόμεθα καὶ ἡμεῖς. • Καὶ τὴν ὀσμὴν τῆς γνώσεως αὐτοῦ φανεροῦντι δι' ἡμῶν ἐν παντὶ τόπῳ.» Μῦρον πολύτιμον, φησὶν, ἔστιν ἡ γνῶσις τοῦ Θεοῦ, ἣν ἡμεῖς πᾶσιν ἀνθρώποις φανεροῦμεν, μᾶλλον δὲ οὐκ αὐτὸ τὸ μύρον, ἀλλὰ τὴν ὀσμὴν τούτου. Καὶ γὰρ ἡ παροῦσα γνῶσις οὐ σφόδρα σαφής, ἀλλὰ δι' ἐσόπτρου καὶ ἐν αἰνί γματι. Ωσπερ οὖν ὁ τῆς ὀσμῆς ὀσφραινόμενος, ὅτι μὲν ἔστι μῦρον κείμενόν που, οἶδεν· ποταπὸν δὲ τὴν οὐσίαν, οὐκέτι· οὕτω καὶ ἡμεῖς, ὅτι μὲν Θεὸς ἔστιν, ἴσμεν· τί δὲ τὴν οὐσίαν, οὐκέτι. Ὡσανεὶ οὖν θυμιατήριον ἐσμεν βασιλικὸν, καὶ ὅπου ἂν ἀπ ἐλθωμεν, καὶ τὴν ὀσμὴν τοῦ πνευματικοῦ μύρου που ριφέρομεν, τουτέστι τῆς θεογνωσίας. Ανω τσίων εἰπὼν, ὅτι Πάντοτε θριαμβευόμεθα, νῦν φησιν, ὅτι Καὶ ἐν παντὶ τόπῳ εὐωδιάζομεν τοὺς ἀνθρώπους. Πᾶς γὰρ, καὶ τόπος, καὶ καιρὸς, τῶν ἡμετέρων ἐμπέπλησται. Ωστε δεῖ φέρειν γενναίως, εἴ γε τοσαῦτα καὶ νῦν δοξαζόμεθα καὶ πρὸ τῶν μελ λόντων. • Οτι Χριστοῦ εὐωδία ἐσμεν τῷ Θεῷ ἐν τοῖς των ζομένοις, καὶ ἐν τοῖς ἀπολλυμένοις. ο "Η τοῦτό φησιν, ὅτι Εαυτοὺς θυσίαν προσφέρομεν, ἀποθνήσκον τες διὰ τὸν Χριστόν· ἡ ὅτι Ἐπὶ τῇ τοῦ Χριστοῦ σφαγῇ, οἷόν τι θυμίαμα καὶ ἡμεῖς ἐπιθυμιώμεθα. Ο δὲ λέγει, τοιοῦτόν ἐστιν, ὅτι Κἂν σώζωνταί τινες, καν ἀπόλλωνται, τὸ Εὐαγγέλιον μένει ἔχων τὴν οἰκείαν ἀρετὴν, καὶ ἡμεῖς μένομεν τοῦτο ὄντες ὅπερ ἐσμέν. Καὶ ὥσπερ τὸ φῶς κἂν σκοτίζῃ τοὺς ἀσθενεῖς, ὅμως φῶς ἐστι· καὶ τὸ μέλι, κἂν τοῖς ἱκτεριῶσι πικρὸν ᾖ, ὅμως γλυκύ ἐστιν· οὕτω καὶ τὸ Εὐαγγέλιον εξωδες ἐστι, κἂν ἀπιστοῦντές τινες ἀπολλύωνται. Καὶ ἡμεῖς • εὐωδία ἐσμέν· καὶ οὐχ ἁπλῶς, ἀλλὰ, κ τῷ θεῷ. “Οταν δὲ ἐκεῖνος ψηφίζηται, τίς ὁ ἀντιλέγων; • Οἷς μὲν ὀσμή θανάτου εἰς θάνατον· οἷς δὲ ὀσμὴ ζωῆς εἰς ζωήν.» Επειδὴ εἶπεν, ὅτι «Εὐωδία ἐσμὲν ἐν τοῖς ἀπολλυμένοις·, ἵνα μὴ νομίσῃς, ὅτικάκεῖνοι εὐπρόσδεκτοί ε' εἰσιν, ἐπήγαγε ταῦτα, καὶ φησιν, ὅτι τὴν εὐωδίαν ταύτην οἱ μὲν οὕτω προςίενται, ὥστε σωθῆναι, οἱ δὲ ὥστε ἀπολέσθαι· ὥσπερ καὶ τὰς ἄς, καὶ τοὺς κανθάρους, λέγεται πνίγειν τὸ μύρον· καὶ ὁ Χριστὸς, πέτρα σκανδάλου, καὶ εἰς Varia lectiones. (α) Edit. Lond. habet, nec quoque ctiamsi fcbricitantibus.

EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR. - CAP. 111. πτῶσιν κείμενο;· καὶ τὸ πῦρ, τὸν χρυσὸν λαμπρύνον, aurum illuminat clariusque reddit, spinas vero urit τὰς ἀκάνθας πιμπρᾷ. • Καὶ πρὸς ταῦτα τίς ἱκανός; • Ἐπειδὴ μεγάλα ἐφθέγξατο, ὅτι ὁ Εὐωδία εσμέν,» καὶ ὅτι θριαμβευόμεθα· πάλιν μετριοφρονεί, καί φησιν, ὅτι Πρὸς ταῦτα ἡ ἡμετέρα ἀσθένεια οὐκ ἤρχει, εἰ μὴ ἦν ἡ τοῦ Θεοῦ δύναμις· ἐκείνου γὰρ τὸ πᾶν, καὶ οὐδὲν ἡμέτερον. «Οὐ γάρ ἐσμεν, ὡς πολλοί, καπηλεύοντες τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ.» Τοὺς ψευδαποστόλους ἐνταῦθα δη λοῖ ω, οἱ τὴν τοῦ Θεοῦ χάριν οἰκεῖον ἔφασκον κατόρ. θωμα· καί φησιν, ὅτι Διὰ τοῦτο εἶπον· «Τίς ἱκανός;» καὶ τῷ Θεῷ τὸ πᾶν ἀνέθηκα, διότι οὐκ εἰμὶ, ὡς οἱ ψευδαπόστολοι, καπηλεύων καὶ νοθεύων τὴν δωρεὰν τοῦ Θεοῦ. Αινίττεται δὲ αὐτοὺς καὶ τὴν διδασκαλίαν δολοῦντας τοῖς τῆς ἔξω σοφίας σοφίσμασι, καὶ χρημάτων πωλοῦντας, ὅπερ δωρεὰν ἔδει διδόναι. Αλλ' οὐχ ἡμεῖς τοιοῦτοι. Ἐπάγει τοίνυν· • Αλλ' ὡς ἐξ εἰλικρινείας, ἀλλ' ὡς ἐκ Θεοῦ, κατ· ενώπιον τοῦ Θεοῦ ἐν Χριστῷ λαλοῦμεν.» Τουτέστιν, ἐκ καθαρᾶς, καὶ ἀδόλου γνώμης, καὶ ὡς ἐκ Θεοῦ ἔχοντες & λαλοῦμεν, καὶ οὐχ ὡς οἴκοθεν αὐτοὶ κατορθοῦντες. Καὶ ὁ ἐν Χριστῷ·, οὐκ ἐν τῇ ἡμετέρα σοφίᾳ, ἀλλὰ τῇ παρ' ἐκείνου δυνάμει ἐν ἐνηχούμενοι. Τὸ δὲ, ο Ενώπιον τοῦ Θεοῦ, εἶπεν, ἵνα δείξῃ τὸ εὐθὲς τῆς καρδίας καὶ εὐπαρρησίαστον. Τοσοῦτον γὰρ ἡ καρδία ἡμῶν ἐστι καθαρά, φησίν, ὥστε τῷ Θεῷ αὐτὴν ἐμφανίζομεν. • Αρχόμεθα πάλιν ἑαυτοὺς συνιστάνειν;. Ἐπειδή μεγάλα περὶ ἑαυτοῦ ἐφθέγξατο, φησίν· Ἴσως τις ἐρεῖ· Τί τοῦτο, ὦ Παῦλε; ἐπαίρεις σεαυτὸν ταῦτα λέγων περί σεαυτοῦ. Ταύτην οὖν τὴν ἀντίθεσιν λύει διὰ τῶν ἑξῆς· • Εἰ μὴ χρήζομεν, ὥς τινες, συστατικῶν ἐπιστολῶν πρὸς ὑμᾶς, ἢ ἐξ ὑμῶν συστατικῶν;» Τοῦτο μετά βαρύτητος λέγει, πληκτικώτερον ποιῶν τὸν λίγον· αἰνίττεται δὲ τοὺς ἀποστόλους σε τοὺς ψευδεῖς, εἰ μὴ ἔχοντες ἐκ τῶν οἰκείων ἔργων γνωρίζεσθαι, συστατικὰς ἐπιστολὰς πλάττοντες, διεκόμιζον οἷς ἂν ήθελον, διά τούτων συνιστώμενοι καὶ γνωριζόμενοι. "Ο τοίνυν λέγει βαρυνόμενος, τοῦτό ἐστιν· Εἰ μὴ ἄρα τις εἴπῃ, ὅτι δεῖ ἡμᾶς συστατικὰς ἐπιστολάς ἐπιφέρεσθαι πρὸς ὑμᾶς, ἵνα δι' αὐτῶν γνωρισθώμεν, ἢ πάλιν ἐξ ὑμῶν πρὸς ἄλλους; Εἶτα ἐνδιαθέτως ἐπάγει· • Η Επιστολή ἡμῶν ὑμεῖς ἐστε εγγεγραμμένη ταῖς καρδίαις ἡμῶν, γινωσκομένη καὶ ἀναγινωσκομένη ὑπὸ πάντων ἀνθρώπων.. "Οπερ ἂν ἐποίησε, φησί, τὰ γράμματα συνιστῶντα ἡμᾶς, καὶ αἰδεσίμους ποιοῦντα, τοῦτο ὑμεῖς ποιεῖτε, καὶ ὁρώμενοι, καὶ ἀκουόμενοι· καὶ ὅπου ἂν ἀπέλθωμεν, περιτές ρομεν ὑμᾶς· ἐν τῇ καρδίᾳ γὰρ ἐγγεγραμμένους et absumit. • Et ad bæc quis idoneus?, Quia magna dixerat, nimirum, «Bonus odor sumus,, et e Triumphamur, ' rursus ad moderatam animi sententiam redlit: Ad hac, inquiens, nostra imbecillitas non sufficiebat sine potentia Dei; illius enim totum hoc est quod agimus, nihilque nostrum est. VERS. 17. Non enim sumus, ut multi, cauponantes verbum Dei.» Pseudapostolos hic polal, qui Dei gratiam suum esse opus firmabant: ac Propterea, inquit, dixi, c Quis est idoneus? ac, Deo totum retuli acceptum, quod non sum sicut pseudapostoli, cauponans et adulterans verbum Dei. Innuit autem, quod ipsi Evangelii etiam doctrinam depravent humanæ sapientiæ ratiocinationibus ac pecunia divendere conentur, quod gratis impertiendum erat. Verum nos non sumus hujusmodi. Infert igitur: • Sed tanquam ex sinceritate, sed tanquam ex Deo, ante conspectum Dei in Christo loquimur. › Hoc est, ex pura minimeque 256 fallaci mente, ac veluti ex Deo habentes ea quæ loquimur, et non veluti per nos ipsi quidqnam transigamus. Et in Christo:» non per nostram sapientiam, verum illius potentia imbuti et instituti. • Ante conspec= tum autem Dei» dixit, ut cordis sui rectitudinem et libertatem ostendat. Adeo enim cor nostrum purum est, ut et Deo ipsum indicemus. CAPUT III. VERS. 1. • Incipimus iterum nosmetipsos com• mendare?» Quandoquidem magna de seipso locutus erat, ait, Aliquis fortasse dicere poterat: Quid hoc, ο Paule? hæc de leipso dicens, teipsum effers. Hanc igitur objectionem per sequentia diluit. • Num egemus, ut nonnulli, commendatitiis lite teris ad vos, aut ex vobis commendatitiis? › Hoc cun acerbitate loquitur, sermonem suum asperiorem reddens. Pseudapostolos autem innuit, qui cum propriis suis operibus non possent inclarescere, commendatitias fingentes epistolas, ad quoscunque vellent perferebant, quibus ita commendabantur et innotescebant. Quod igitur cum acerbitate dicit, est hujusmodi: Num igitur dicat aliqui, quod oporteat uos epistolas commendatitias afferre ad vos, ut per ipsas vobis manifesteur, aut rursum ex vobis ad alios? Deinde ex affectu appesite subdit: VER 2. • Epistola nostra vos estis scripta in cordibus nostris, quæ cognoscitur et legitur ab hominibus omnibus.» Quod fecissent, inquit, littera comendantes nos et venerabiles reddentes, hoc ipsum vos facitis, dum alii vos vident, et de vobis audiunt; et quocunque profecti fuerimus, vos circumferimus: nam cordi nostro inscriptos gestamus, omniVaria lectiones. και φησίν Ο. 40 σοφίᾳ 0. τα ψευδαποστόλους 0.

bus deamtiantes virtutem vestram. Proinde cum ἔχομεν, καὶ πᾶσιν ὑποδεικνύομεν τὴν ὑμετέραν vos habeam epistolam me aliis commendantem, non indigeo aliorum epistolis a vobis, per quas innotescam ignorantibus me. Porro cum vos in mente mea sitis, non opus habeo ut quidam alii me vobis prædicent. Ad ignotos enim commendatitiis litteris opus est, non ad cognitos. Vos autem ita menti meæ inscripti estis, ut excidere non possitis. Hic autem testimonium dicit non solum eorum charitati, verumetiam operibus. Ut qui sufficientes fuerint cunctis mortalibus præceptoris sui dignitatem commonstrare. Discipulorum namque virtus præceptorem ornat. VERS. 3. sti. Manifestati quod estis epistola ChriQui istuc ratione? Quod lex Christi et mandata ejus, litterarum instar, apud vos maneant et Custodiantur. • 257 Ministrata a nobis, inscripla non atramento, seul Spiritu Dei viventis: non tabulis lapi deis, sed tabulis cordis carneis. Occasione apprehensa comparandi legem cum Evangelio, orditur hinc, inquiens: Quemadmodum Moses minister fuit legis, sic et nos vestræ in verbum fidei ministri exstitimus. Εt perindle ut ls tabulas lapideas incidit, sic et nos vestra corda. Lex porro atramento scribebatur; Evangelium autem in vobis per Spiritum scriptum est. Quanto igitur intervallo Spiritus ab atramiento distat, et cor a lapide, tanto et Novum Testamentum a lege discrepat. Quod vero ail, e in tabulis cordis carneis,» sic lege per hyperbaton, in tabulis carneis: deinde adjice quod per medium impositum est, hoc est, e cordis.» Aut quia corda sunt' lapidea, induratorun nimirum, eam ob rem credentium corda carnea esse dixit, quippe quæ sunt capacia verbi. & ἀρετήν. Ωστε ἐπειδὴ ὑμᾶς ἔχω ἐπιστολὴν συνιστῶ σάν με πρὸς ἄλλους, οὐ δέομαι ἄλλων ἐπιστολῶν παρ' ὑμῶνει, ἵνα δι' ἐκείνων γνωρισθῶ τοῖς ἀγνοοῦ τί με. ᾿Αλλὰ καὶ ἐπειδὴ ἐν τῇ διανοίᾳ μου έστε, οὐ δέομαι ἵνα με συστήσωσιν ἄλλοι τινὲς πρὸς ὑμᾶς. Πρὸς γὰρ τοὺς ἁγνῶτας δεῖται τις γραμμάτων, οὐ πρὸς τοὺς εἰδότας· ὑμεῖς δὲ ἐν τῇ διανοίᾳ μου ἐστε εγγεγραμμένοι, ὥστε μηδὲ ἀποπεσεῖν δύνασθαι. Ένα ταῦθα δὲ μαρτυρεῖ αὐτοῖς οὐ μόνον ἀγάπην, ἀλλὰ καὶ κατορθώματα· εἴ γε ἱκανοὶ ἦσαν δεικνύειν πᾶσιν ἀνθρώποις τοῦ διδασκάλου τὸ ἀξίωμα. Τῶν γὰρ μας θητῶν ἡ ἀρετὴ, τὸν διδάσκαλον κοσμεί. • Φανερούμενοι, ὅτι ἐστὲ ἐπιστολὴ Χριστοῦ.» Πως; Τῷ τὸν νόμον τοῦ Χριστοῦ, καὶ τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ, γραμμάτων δίκην μένειν παρ' ὑμῖν καὶ φυλάττεσθαι. • Διακονηθεῖσα ὑφ' ἡμῶν, ἐγγεγραμμένη οὐ μέσ λανι, ἀλλὰ Πνεύματι Θεοῦ ζῶντος, οὐκ ἐν πλαξι λι θίναις, ἀλλ' ἐν πλαξὶ καρδίας σαρκίναις.» Αφορ μῆς δραξάμενος τοῦ τὸν νόμον συγκρῖναι πρὸς τὸ Εὐαγγέλιον, ἄρχεται ἐντεῦθεν, καί φησιν, ὅτι Ωσπερ ὁ Μωσῆς διάκονος τοῦ νόμου ἐγένετο, οὕτω καὶ ἡμεῖς τῆς ὑμετέρας εἰς τὸ κήρυγμα πίστεως διάκο νοι ἐγενόμεθα· καὶ ὥσπερ ἐκεῖνος τὰς πλάκας ἐλάξευσεν, οὕτω καὶ ἡμεῖς τὰς ὑμετέρας καρδίας. Καὶ ὁ μὲν νόμος μέλανι ἐγράφη· τὸ δὲ Εὐαγγέλιον ἐν ὑμῖν Πνεύματι γέγραπται. Οσῳ οὖν διαφέρει Πνεῦμα μέλανος, καὶ καρδία λίθου, τοσούτῳ καὶ ἡ Καινὴ τοῦ νόμου. Τὸ δὲ, ο Ἐν πλαξὶ καρδίας σαρκίναις,» οὕτως ἀνάγνωθι καθ᾽ ὑπερβατόν· πλαξι σαρχίναις· εἶτα διὰ μέσου, τουτέστι, • Καρδίας.» "Η καὶ ἐπειδὴ καρδίαι εἰσὶ λίθιναι αἱ τῶν πεπωρωμένων, διὰ τοῦτο τὰς τῶν πιστῶν καρδίας σαρκίνας εἶπεν, ὡς δεκτικὰς τοῦ λόγου. Εν • Πεποίθησιν δὲ τοιαύτην ἔχομεν διὰ τοῦ Χριστοῦ πρὸς τὸν Θεόν· οὐχ ὅτι ἱκανοί ἐσμεν ἀφ' ἑαυτῶν λογίσασθαί τι, ὡς ἐξ ἑαυτῶν. Ὁ Ἐπειδὴ ἔδειξε τὰ τῆς Νέας μείζω τῶν τῆς Παλαιᾶς· ἀκόλουθον δὲ ἦν συλ λογίσασθαι, ὅτι καὶ ἡμεῖς λοιπὸν οἱ ἀπόστολος, οι διάκονοι τῆς Νέας, μείζονες ἐσμεν Μωσέως, τοῦ διακονήσαντος τῇ Παλαιᾷ· ἐδόκει δὲ τοῦτο ἀλαζονείας - φησὶν, ὅτι οὐδὲν ἡμέτερον, ἀλλ' ἡ πεποίθησις ἡμῶν, τουτέστι τὸ καύχημα ἡμῶν, διὰ τοῦ Χριστοῦ ἐστι Vers. 4, 5. Fiduciam autem habemus tałem per Christum ad Deum, non quod sufficientes simus cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis ipsis. Quia commonstravit Novum Testamentum Vetere esse majus, consequens autem erat ratiocinari, quod et nos deinceps apostoli Novi Testamenti ministri majores sumus Mose, qui Veteri Testamento inserviit: id autem arrogans esse videbatur Nibil, inquit, nostrum, sed fiducia nostra, id est gloriatio nostra, per Christum est πρὸς τὸν Θεόν. Ο γὰρ Χριστὸς αἴτιος ἡμῖν τοῦ ἐν ad Deum. Christus enim nobis est in causa cur in Deo gloriemur, nibilque plane nostrum est, ne minimum quidem. Hoc enim indicat, cum ait: • Non sumus sufficientes cogitare aliquid veluti ex nobisipsis. › VERS. 6.. Sed sufficientia nostra ex Deo est, qui et nos idoneos fecit ministros Novi Testamenti. › Potentia, inquit, nostra ex Deo est: ipse enimn i loneos nos reddidit, hoc est roboravit, idoneos fecit ninistros magna ac divinæ hujusce rei, nempe Novi Testamenti. Θεῷ καυχάσθαι, καὶ οὐδὲν ἡμέτερον, οὐδὲ τὸ ἐλάχι στον. Τοῦτο γὰρ δηλοῖ διὰ τοῦ εἰπεῖν· «Οὐ γάρ. ἐσμεν ἱκανοὶ λογίσασθαί τι ὡς ἐξ ἑαυτῶν.» • Αλλ' ή ικανότης ἡμῶν ἐκ τοῦ Θεοῦ, ὃς καὶ ἱκάνωσεν ἡμᾶς διακόνους Καινῆς Διαθήκης.» Η δύναμις, φησὶν, ἡμῶν ἐκ Θεοῦ ἐστιν· αὐτὸς γὰρ ἐκά νωσεν ἡμᾶς, τουτέστιν ἐνεδυνάμωσεν, ἐπιτηδείους εἰργάσατο διακόνους τοῦ μεγάλου τούτου καὶ θείου πράγματος τῆς Καινῆς Διαθήκης. Variæ lectiones. οι πρὸς ὑμᾶς ο.

EXPOSITIO IN EPIST. JI «Οὐ γράμματος, ἀλλὰ Πνεύματος.» Καὶ ὁ νόμο; μὲν πνευματικὸς ἦν, τουτέστιν, ὑπὸ Πνεύματος δου θείς· οὐ μὴν Πνεῦμα ἐχορήγει, ὡς ἡ Καινή. Τοῦτο οὖν λέγει, ὅτι Ἡμεῖς οὐ γράμματος» ἐπιστεύθημεν, ὡς ὁ Μωσής, «ἀλλὰ Πνεύματος» χορηγίαν. Καὶ γὰρ οὐ μόνον πνευματικὰ καὶ δε θεῖα ἐδίδασκον οἱ ἀπόστολοι, ἀλλὰ καὶ τὰς χεῖρας επιτιθέντες, Πνεῦμα ἐδίδοσαν. . Τὸ γὰρ γράμμα ἀποκτείνει, τὸ δὲ Πνεῦμα ζωοποιεί.» Ο νόμος, φησίν, ἐὰν λάβῃ τινὰ ἁμαρτ τόντα κατὰ τὸ δοκοῦν ἐλάχιστον, ὡς τὸν τὰ ξύλα ἐν Σαββάτῳ συλλέξαντα, ἀναιρεῖ· τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα, τοὺς μυρία κακὰ πεπλημμεληκότας ὑποδεχόμενον, ἐν τῇ κολυμβήθρα τοῦ βαπτίσματος δικαιοῖ, καὶ νε νεκρωμένους τῇ ἁμαρτίᾳ ζωοποιεῖ. «Εἰ δὲ ἡ διακονία τοῦ θανάτου ἐν γράμμασιν ἐντετυπωμένη ἐν λίθοις ἐγενήθη ἐν δόξῃ.» Διδάξας ἐν τοῖς ἄνω τὴν διαφορὰν τῆς Νέας ὡς πρὸς τὴν Παλαιὰν, τῷ ἐκείνην μὲν ἐν μέλανι, ταύτην δὲ ἐν Πνεύματι γεγράφθαι· κἀκείνην ἐν λίθοις, ταύτην δὲ ἐν καρ δίαις· καὶ ἀποκτείνειν μὲν ἐκείνην, ταύτην δὲ ζωοποιεῖν· νῦν βούλεται δεῖξαι, ὅτι καὶ ἡ δόξα τοῦ Εὐαγγελίου μείζων. Ἐπεὶ δὲ ὁ νόμος αἰσθητὴν δόξαν ἔσχε, τὴν τοῦ προσώπου Μωσέως· ἡ δὲ Καινή, νοητήν, ἦν οὐδεὶς αἰσθητῶς ὁρᾷ ἀπὸ λογισμοῦ δ τὴν ὑπεροχὴν τῆς τοῦ Εὐαγγελίου δόξης δείκνυσι, καί φησιν, ὅτι ὁ νόμος διάκονος ἦν θανάτου. Οὐκ εἶπε δὲ, Ποιητικὸς, ἵνα μὴ δῷ χώραν τοῖς αἱρετικοῖς, ἀλλ', Υπουργό;. Ἡ γὰρ ἁμαρτία ἦν ποιητική θανάτου, οὗτος δὲ τὴν κόλασιν ἐπῆγεν. Ἀλλὰ καὶ γράμματα μόνα ἦν, οὐ βοήθειάν τινα παρέχων τοῖς ἀγωνιζομένοις, ὅπερ ἐπὶ τοῦ βαπτίσματος γίνεται, ἀλλὰ καὶ τὰς τιμωρίας ἀνεξαλείπτους ὑποδεικνύων. Ἐν λίθοῖς γὰρ, φησὶν, ἐντετυπωμένη ἦν ή διακονία του θανάτου αὕτη. Εἰ τοίνυν ὁ νόμος τοιοῦτος ῶν, ἐγενήθη ἐν δόξῃ, πόσῳ μᾶλλον ἡ χάρις, ἡ ἀσυγκρίτως ὑπερέχουσα; • Ωστε μὴ δύνασθαι ἀτενίσαι τοὺς υἱοὺς Ἰσραὴλ εἰς τὸ πρόσωπον Μωσέως, διὰ τὴν δόξαν τοῦ προσώπου αὐτοῦ, τὴν καταργουμένην.» Κατηγορεί λελη - θέτως τῶν Ἰουδαίων. Οὕτω γὰρ, φησίν, ἦσαν παχείς, ὡς μηδὲ αἰσθητὴν δόξαν δύνασθαι ὁρᾷν. Οὐκ εἶπε δὲ, ὅτι ὁ νόμος καὶ αἱ πλάκες εἶχον τὴν δόξαν, ἀλλὰ τὸ Μωσέως πρόσωπον· ὁ γὰρ Μωσῆς ἦν ἔνδοξος, οὐχ αἱ πλάκες τοῦ νόμου. ᾿Αλλὰ καὶ αὐτὴν τὴν δόξαν τοῦ Μωσέως καθαιρεί, καταργουμένην λέγων ταύτην, ἀντὶ τοῦ, παυομένην. Ορα δὲ, ὅτι οὐκ εἶπε, Τὴν πονηρὰν, ἀλλὰ, Τὴν τέλος λαμβάνουσαν, καὶ ἀρ γοῦσαν. • Πῶς οὐχὶ μᾶλλον ἡ διακονία τοῦ Πνεύματος ἔσται ἐν δόξῃ;» "Ωσπερ εἶπε τὸν νόμον διακονίαν θανάτου, ἀκόλουθον ἦν εἰπεῖν τὸ Εὐαγγέλιον διακονίαν ζωῆς· ὁ δὲ τὸ μεῖζον εἶπε, ι Πνεύματος. Η γὰρ Καινή Διαθήκη χορηγίαν ἔχει οὐ ζωῆς μόνον, ἀλλὰ τὸ μεῖζον, καὶ Πνεύματος, τοῦ τὴν ζωὴν χοAD COR. CAP. III. • Non litteræ, sed Spiritus. Lex quidem spiritualis est, hoc est a Spiritu data: non tamen Spiritum suppeditabat, ut Novum. Hoc igitur dicit: Nobis non littera sicut Moysi, sed Spiritus suppeditatio commissa est. Etenim non tantum spiritualia et divina docebant apostoli, verumetiam manum imponentes, Spiritum dabant. ‹ Littera enim occidit, Spiritus autem vivificat. › Lex, inquit, si acceperit quempiam peccantem, etiam in eo quod minimum videretur, veluti qui in Sabbato ligna collegisset, eum tollit e medio. Spiritus autem sanctus eos qui innumera flagitia commiserunt suscipiens, in lavacro baptisınatis justificat mortuosque peccato vivificat. 258 VERS. 7. Quod si ministratio mortis litteris deformata in lapidibus fuit in gloria. › Cum supra docuisset discrimen Novi et Veteris Testamenti, quod illud quidem atramento, hoc vero Spiritu scribitur: et illud quidem in lapidibus, hoc vero in cordibus scribatur: tum quod illud occidat, hoc vero vivificet:: nunc ostendere vult, quod gloria quoque Evangelii major sit. Quia vero lex glorium sensibiJem habuit, illam scilicet quæ in vultu Mosis renilebat, Novum vero Testamentum intellectualem, quam nemo sensibiliter videt; a ratiocinatione excellentiam evangelicæ gloriæ ostendit, inquiens, Lex ministra erat mortis. Non dixit autem Factrix mortis, ne det locum hæreticis, sed, Adjutrix. Peccatum namque mortem faciebat; lex autem pœnam induxit. Præterea littera tantum lex fuit, non auxilium præstans certantibus, quod fit in baptismate, sed et supplicia indelebilia subindicans. Lapidibus enim impressum fuit hoc mortis ministerium. Si igilur lex, cum hujusmodi sit, fuit in gloria, quanto potius gratia, quæ illa in incomparabiliter excellit? Ita ut non possent defigere oculos filii Israelis in faciem Moysi propter gloriam vultus ejus quæ aboletur.» Clanculum Judaeos accusat. Adeo namnque rudes, inquit, fuerunt, ut neque sensibilem gloriam intueri possent. Non dixit autem, quod lex et tabulæ habuerint gloriam, sed vultus Mosis. Moses enim celebris erat, non tabulæ legis. Quinetiam ipsam Mosis gloriam tollit, abolitam illam dicens, hoc est quiescentem. Vide autem quomodo non dixerit, pravam, sed, finem accipientem et cessantem. VERS. 8. • Quomodo non magis ministratio Spi ritus erit in gloria? Quemadmodum legem dixe rat ministerium mortis, ita consequens erat dicere, • Evangelium esse ministerium vitæ: at quod majus est dixit, nimirum, «Spiritus.» Novum enim Testamentum suppeditandi facultatem habet, non Varia lectiones. 33 τινά 0. σε συλλογισμού ο.

vitam modo, sed quod majus est, Spiritum quoque ρηγοῦντος. Πολλῷ οὖν μᾶλλον αὕτη ἔσται ἐν δόξῃ, ipsum qui vitam suppeditat. Hoc igitur multo cele- ἤπερ ὁ νόμος. brius erit lege. VER. 9. < Nam si ninistratio damnationis est gloria, multo magis abundat ministerium justitia in gloria.» Rursus eamdem sententiam versat. Interpretans autem quomodo dixerit, Littera occidit, legem ait esse ministerium condemnationis, ut punitricem peccati, non factricem: Evangelium autem, ministerium justitiæ; nam non solum a pœna el supplicio liberat, verum justificat etiam peccatores. Multo igitur magis Evangelium in gloria erit. 259 VERS. 10.. Etenim neque glorificatum est quod glorificatum est, in hac parte, propter excel lentem gloriam.. Quid confero, inquit, Vetus et Novum Testamentum inter sese? Tanta est enim Novi excellentia, ut in hac parte, › id est in comparatione, ne gloriam quidem habere putetur quod glorificatum est, Vetus nimirum Testamentum, propter supereminentem Novi gloriam. Etiamsi exim lex glorificata est per seipsam, propter excellentiam tamen gloriæ Evangelii ingloria videtur. Animadverte autem quod vel per hoc, Vetus Testamentum commendat. Comparationes enim Giunt inter sognala. Vers. 11. ‹ Si enim quod aboletur, per gloriam fuit, multo magis quod manet, in gloria erit.» Aliam rationem adjicit: Si enim lex quæ abolenda et abroganda erat, per gloriam data est, multe magis in gloria erit stabile ac semper duraturum Novum Testamentum. Vens. 12. • Habentes igitur talem spem, multa fiducia utimur.» Quia ingentem quamdam gloriam Novo attribuit, qui vero istuc audiverant, tanquam infirmi, sensibilem gloriam videre cupiebant: Spem habemus, inquit. Qualem? Quod majoribus bonis honorati ac donati simus quam Moses, quotquot credimus. llinc multa fiducia utimur erga eos quos Instituimus, nihil celantes, nihil etiam prætermittentes: neque metuimus vestrum conspectum, quemadmodum Moses Judæorum. Non enim estis infirmi æque atque illi. Moses enim cum secunda vice accepisset tabulas atque a monte descenderet, faciem habebat adeo splendidam, ut Judæi neque accedere ad eum possent, neque quidquam cum eo loqui, donec vultum obvelaret i. Mujus historia Paulus hic jam meminit, et ait: VERS. 15. • Εt non sicut Moses ponebat velamen super faciem suam, ut non intenderent filii Israel in finem ejus quod aboletur.» Id est, non est opus nos contegi, perinde ac Moses se contegebat. Ρotestis enim vos aspicere gloriam hanc quam nos habemus, gloriam dico Evangelii, quanquam illa longe clariorem: hoc est, potestis intelligere myi Exod. XXXIV, • Εἰ γὰρ ἡ διακονία τῆς κατακρίσεως, δόξα· πολλῷ μᾶλλον ἡ διακονία τῆς δικαιοσύνης περισσεύει ἐν δόξῃ.» Πάλιν τὸ αὐτὸ νόημα οι περιστρέφει· ἐρμηνεύων δὲ, πῶς εἶπεν, ὅτι • Τὸ γράμμα ἀποκτεί. νει, ο φησὶ τὸν νόμον εἶναι διακονίαν κατακρίσεως, ὡς κολαστικὸν ἁμαρτίας, οὐ ποιητικόν· διακονίαν δὲ δικαιοσύνης, τὸ Εὐαγγέλιον· οὐ μόνον γὰρ ἀπο λύει τῆς κολάσεως, ἀλλὰ καὶ δικαιοῖ τοὺς ἁμαρτω λούς. Πολλῷ οὖν μᾶλλον ἐν δόξῃ ἔσται τὸ Εὐαγγέλιον. • Καὶ γὰρ οὐδὲ δεδόξασται τὸ δεδοξασμένον ἐν τούτῳ τῷ μέρει, ἕνεκεν τῆς ὑπερβαλλούσης δόξης. Η Καὶ τί, φησί, συγκρίνω τὴν Παλαιὰν καὶ τὴν Νέαν; Τοσαύτη γὰρ τῆς Νέας ἡ ὑπεροχή. ὥστε «ἐν τούτῳ τῷ μέρει, ο τουτέστιν ἐν τῷ συγκρίνεσθαι, οὐδὲ δύ. ξαν ἔχειν νομισθήσεται τὸ δεδοξασμένον, τουτέστιν ἡ Παλαιά, διὰ τὴν ὑπερβάλλουσαν δόξαν τῆς Νέας, Καίτοι γὰρ δεδοξασμένος ὁ νόμος αὐτὸς καθ' ἑαυτόν, ὅμως διὰ τὸ ὑπερβάλλον τῆς δόξης τοῦ Εὐαγγελίου, ἄδοξος φαίνεται. "Ορα δὲ, ὅτι καὶ ἐν τούτῳ συνιστ τὴν Παλαιάν· αἱ γὰρ συγκρίσεις ἐπὶ τῶν συγγεν γίνονται. • Εἰ γὰρ τὸ καταργούμενον, διὰ δόξης· πολλῷ· μᾶλλον τὸ μένον, ἐν δόξῃ.» Καὶ ἄλλον λογισμόν προστίθησιν. Εἰ γὰρ ὁ μέλλων καταργεῖσθαι καὶ παύεσθαι νόμος, διὰ δόξης ἐδόθη· πολλῷ μᾶλλον ἐν δόξῃ ἔσται ἡ μόνιμος καὶ ἀεὶ ἐσομένη Νέα Διαθήκη. • Ἔχοντες οὖν τοιαύτην ἐλπίδα, πολλῇ παρρησία χρώμεθα.» Επειδὴ μεγάλην τινά δόξαν προσεμαρτύρησε τῇ Νέμ· οἱ δὲ ἀκούοντες ἴσως αἰσθητὴν ἐπεθύμουν ἰδεῖν δόξαν ὡς ἀσθενεῖς· φησίν, ὅτι Ελπίδα ἔχομεν. Ποταπήν; "Οτι μειζόνων ἠξιώθημεν, ἢ ὁ Μωσῆς, πάντες οἱ πιστεύσαντες· καὶ διὰ τοῦτο πολλῇ παρρησίᾳ χρώμεθα πρὸς τοὺς μαθητευομέ νους, οὐδὲν ἀποκρυπτόμενοι, οὐδὲν ὑποστελλόμενο: καὶ οὐ δεδοίκαμεν ὑμῶν τὰς ἔψεις, καθάπερ ὁ Μωσῆς τῶν Ἰουδαίων· οὐ γάρ ἐστε ἀσθενεῖς, ὡς ἐκεῖ νει. Ο γὰρ Μωτῆς, μετὰ τὸ ἐκ δευτέρου δέξασθαι τὰς πλάκας, καταβὰς ἀπὸ τοῦ ὄρους, τὸ πρόσωπον εἶχεν ἀπολάμπον, ὡς μὴ δύνασθαι τοὺς Ἰουδαίους προσιέναι αὐτῷ, καὶ διαλέγεσθαι, ἕως ὅτου ἐπέθηκε κάλυμμα τῷ προσώπῳ. Ταύτης τῆς ἱστορίας ἀνα μιμνήσκει νῦν ὁ Παῦλος, καί φησιν· • Καὶ οὐ καθάπερ Μωσῆς ἐτίθει κάλυμμα ἐπὶ τὸ πρώσωπον αὐτοῦ, πρὸς τὸ μὴ ἀτενίσαι δε τοὺς υἱοὺς Ἰσραὴλ εἰς τὸ τέλος τοῦ καταργουμένου.» Τουτέστιν, Οὐ χρεία καλύπτεσθαι ἡμᾶς καθάπερ τὸν Μωσήν δυνατοὶ γὰρ ἰδεῖν ὑμεῖς τὴν δόξαν ταύτην, ἣν ἡμεῖς ἔχομεν, τὴν τοῦ Εὐαγγελίου, καίτοι λαμπροτέραν οὖσαν ἐκείνης· τουτέστι, Δύνασθε νοεῖν τὰ μυστή Varia lectiones. δε ὄνομα 0. και δύνασθαι ο.

EXPOSITIO IN EPIST. 11 AD COR. - CAP. III. ρία τοῦ Θεοῦ τ', ήγουν τὸ Εὐαγγέλιον, καὶ οὐ δε· steri. Dei, nempe Evangelium; neque opus est ea όμεθα ἀποκρύπτειν ταῦτα ὑμῖν, ὥσπερ τινὶ καλύμα ματι, τῇ ἀσαφείς. Οἱ δὲ Ἰσραηλῖται παχεῖς ὄντες, οὐκ ἠδύναντο ἰδεῖν, ὅτι τέλος ἔχει ὁ νόμος, καὶ ὅτι καταργηθήσεται· τὸ γὰρ κάλυμμα τὴν παχεῖαν αυτ τῶν διάνοιαν δηλοί δ', ὡς ἑξῆς μαθήσῃ. Τινὲς δὲ οὕτως ἐνόησαν, ὅτι αὐτὸ τοῦτο τὸ μὴ δύνασθαι ἐκεί νους ἀτενίσαι, ἐδείκνυε τὴν δόξαν τέλος ἔχουσαν. Μὴ ἐρωμένη γάρ, οὐδὲ δόξα ἦν· καὶ οὕτως ἐδηλοῦτο, ὅτι ολιγοχρόνιος ἔσται, ἐκ τοῦ μηδὲ δόξαν φαίνεσθαι. vobis obscuritate tanquam velamine quopiam occuliare. Israelite autem, utpote rules, non poterant videre quod finem habitura erat lex, quodque abroganda foret. Velum enim pinguem necnon crassam eorum mentem significat, ut infra dis.es. Nonnulli vero ita intellexerunt, quod illud ipsum, quod vultum ejus intueri non potuerunt, ostenderet gloriam istam finem habere. Cum enim non videretur, gloria non erat: atque hac ratione significabatur eam non diu duraturam, quandoquidem ne gloria quidem appareret. 250 VERS. 14.. Sed obtusi sunt sensus eorum, Nam i hodiernum usque diem idem velamen in lectione Veteris Testamenti manet non revelatum, Excaecata est, inquit, mens eorum: ac propterea neque qui tum vixere videbant, neque qui hodie supersunt cernunt: quippe excaecati sint, idemque velamentum habeant in facie Mosis, hoc est, in superficiali lectione legis. Nam Mosen Christus legem nominat, ut in co loco: • Habent Musen et prophetas k.» Neque revelatur eis, neque dignoscitur, quod Christus essel antiquaturus Vetus Testamentum. Itaque mentis eorum error est: siquidem excæcatio mentis est peccatum. Ne igitur mirum sit vobis, inquit, si non possint intueri in gloriam Christi, et credere Judaei: neque enim gloriam legis, quae minor erat, conspicere poterant. Si enim legis gloriam vidis- • Αλλ' ἐπωρώθησαν τα νοήματα αὐτῶν· ἄχρι γὰρ τῆς σήμερον τὸ αὐτὸ κάλυμμα ἐπὶ τῇ ἀναγνώσει τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης μένει, μὴ ἀνακαλυπτόμενον, ὅ τι ἐν Χριστῷ καταργείται, ο Επωρώθη, φησίν, ὁ quod in Christo aboletur. νοῦς αὐτῶν, καὶ διὰ τοῦτο οὔτε οἱ τότε ἔβλεπον, οὔτε οἱ νῦν, ὡς πεπωρωμένοι, καὶ τὸ αὐτὸ κάλυμμα ἔχοντες ἐν τῷ προσώπῳ τοῦ Μωσέως, τουτέστιν ἐν τῇ ἐπιπολαίῳ ἀναγνώσει τοῦ νόμου 48 (Μωσέα γὰρ τὸν νόμον ὀνομάζει Χριστὸς, ὡς τὸ, ο Ἔχουσι Μωστα καὶ τοὺς προφήτας»), καὶ οὐδὲ ἀνακαλύπτεται αὐτοῖς, οὐδὲ διαγινώσκεται, ὅτι ὁ Χριστὸς ἔμελλε καταργῆσαι τὴν Παλαιάν. "Ωστε τῆς αὐτῶν γνώμης τὸ πταίσμα· ἡ γὰρ πώρωσις, γνώμης ἁμάρτημα. Μὴ τοίνυν, φησί, θαυμάζετε, εἰ μὴ δύνανται ἰδεῖν τὴν δόξαν τοῦ Χριστοῦ δ, καὶ πιστεῦσαι οἱ Ἰουδαῖοι· οὐδὲ γὰρ τὴν τοῦ νόμου, τὴν ἐλάττονα, ηδύναντο ἰδεῖν. Εἰ γὰρ ἐκείνην εἶδον, πάντως ἂν καὶ τὴν τοῦ Χριστοῦ. Δόξα γὰρ νόμου τὸ πρὸς τὸν Χριστὸν ἐπι- ο scut, Christi etiam gloriam vidissent. Gloria enim στρέψαι. Ποῦ δὲ εἶπεν ὅτι ὁ νόμος ἐν Χριστῷ μέλο λει καταργηθήναι; Καὶ ἐν τῷ, ο Προφήτην ὑμῖν ἀναστήσει Κύριος ὁ Θεός· αὐτοῦ ἀκούσεσθε κατὰ πάντα.» Ωστε ἐπεὶ προσετάσσοντο αὐτοῦ ἀκοῦσαι, αὐτὸς δὲ καὶ τὰ Σάββατα παρέλυσε, καὶ τὴν περιτο μὴν, καὶ τἄλλα ἅπαντα· ὁ νόμος ἄρα προσέτασσε τὴν οἰκείαν κατάλυσιν. ᾿Αλλὰ καὶ ἐν τῷ τάς θυσίας προστάξαι γίνεσθαι μὲν ἐν ἑνὶ ναῷ, τοῦτον δὲ αὐτὸν πάλιν καθελεῖν, οὐ τὰς θυσίας ἀνήρει παντελῶς σε; Και, ο Σὺ ἱερεὺς εἰς τὸν αἰῶνα κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέχον καὶ, ο Θυσίαν καὶ προσφορὰν οὐκ ἠθέλησας. • Ταῦτα γὰρ πάντα λύσις τοῦ νόμου legis est, ad Christum converti. Ubi autem dixit, quod lex per Christum sit abroganda? Illic ubi ait: ‹ Prophetam vobis excitabit Dominus Deus 1 ipsum per omnia audietis. Itaque cum juberentur ipsum audire, ipse vero et Sabbata dissolveret, et circumcisionem aliaque omnia lex igitur imperabat propriam sui dissolutionem. Insuper per hoc quod præcepit sacra fieri in uno templo, ac rurɛus illud ipsum destruxit, nonne sacrificia omnino auferebat? Et, Tu es sacerdos in æternum, secundum ordinem Melchisedech; et, ‹ Sacrificium et oblationem noluisti. >llæc enim omnia legis sunt solutio. • Αλλ᾿ ἕως σήμερον ἡνίκα ἀναγινώσκεται Μωσῆς, VERS. 15. Sed usque in hodiernum diem cum κάλυμμα ἐπὶ τὴν καρδίαν αὐτῶν κεῖται.» Επειδή legitur Muses, velamen positum est super cor ἀνωτέρω εἶπεν, ὅτι κάλυμμα ἐπὶ τῇ ἀναγνώσει τῆς Παλαιᾶς κεῖται· ἵνα μή τις νομίσῃ, ὅτι κάλυμμα λέγει τὴν τοῦ νόμου ἀσάφειαν, Ουχί, φησίν, ἀλλὰ τὴν πώρωσιν καὶ παχύτητα τῆς αὐτῶν καρδίας 6, ταύτην φημὶ κάλυμμα· ἐπεὶ καὶ ἐν τῇ ὄψει Μωσέως, οὐ δι' ἐκεῖνον ἔκειτο, ἀλλὰ διὰ τὴν τούτων παχύτητα καὶ ἐμβλυωπίαν. • Ηνίκα δ' ἂν ἐπιστρέψῃ πρὸς Κύριον, περιαι- * Luc. xvi, 29. 1 Deut. vult, 18. 日 eorum. › Quia supra dixerat, quod in lectione veteris legis velamen sit positum, ne quis existimet quod velamentum legis obscuritatem dicat, Haudquaquam, inquit, sed ca:citatem et crassitu dinem cordis eorum hanc dico velamentum: quandoquidem in facie Mosis, non propter ipsum, sed propter corum crassitiem hebetudinemque visus positum erat. VERS. 16. Quando autem conversus fuerit ad n Psal. XXXIX, 7. Psal. cix, 4. Varia lectiones. σε καλῶς τοῦ εὐαγγελίου 0. 61 φανερώς υ. σε διανοίας 0. σε καλεῖ 0. σκ τῆς παλαιᾶς διαθήκης 9. 59 τοῦ Θεοῦ 0. 6ο ὁ νόμος ἔτι 0.

Dominum, auferetur velamen. Dominus autein ρεῖται τὸ κάλυμμα· ὁ δὲ Κύριος τὸ Πνεῦμά ἐστι. Spiritus est. Modum hic dicit quo fieri possit ut corrigantur Israelitæ: «Quando conversus fuerit ad Dominum,» inquit: hoc est, quando a lege defecerit, accesseritque spirituali Evangelio, tunc auferetur velamentum. Nam quando Moses, ut historia habet, ad Dominum convertebatur, reteclus erat. ldl vero futuri typus erat: nam cum conversus quispiam fuerit ad Spiritum (is enim Dominus est), tunc nudam videbit faciem legislatoris, imo ipse erit in Mosis ordine et loco, et fruetur gloria, legis gloriam, quantum dictum est, superante. 261 Hanc enim donabit Spiritus, utpote Dominus et omnipotens. VERS. 17.. Ubi autem Spiritus Domini, ibi libertas. › In lege jugum erat et servitus: in Spiritus auten lege et Evangelio, libertas, ut citra obstaculum et libere videatur gloria Domini, VERS. 18.. Nos vero omnes revelata facie gloriam Domini speculantes, ad eamdem imaginem transformamur, a gloria in gloriam, tanquam a Domini Spirit.» Tauta, inquit, libertate et inge › nuitate fruimur, ut omnes nos fideles, non quemadmodum unus illic Moses, retecta facie (non enim est apud credentes velamentum gloriam Domini speculantes, ad eamdem imaginem transformemur, hoc est, eamdem glorian recipiamus, et tanquam speculum, splendorem recipientes ac rursus resplendentes. Ac quemadmodum argentum soli ex adverso positum radios quosdam et ipsum appulsu solis remittit, sic et nos in baptismale per Spiritum purgati illiusque radiis illustrati, jubar quoddam spirituale remittimus, ac transformamur ad eamdem imaginem, a gloria Spiritus ad gloriam no- £tram: eamque talem, qualem par est habere eum qui a Spiritu Domini, qui nulli est subjectus, illustratus est. Nam cum Dominus sit, heriles etiam faces habet. Siquidem omnes fideles Spiritu sancto replentur per baptismna animaque ipsorum fulget, quandoquidem etiam Moses divinam gloriam conspicatus, transformatus est et ipse in hanc, hoc est, assumpsit et ipse fulgorem, luxitque vultus ipsius, quippe qui figura nostri esset. CAPUT IV. VERS. 1. Ideo habentes hanc ministrationem, quemadmodum misericordiam consecuti sumus, non deficimus. • Quia multa ac magna dixerat, nimirum, Nos apostoli Mose majores sumus (nam si onnes, multo magis isti), curat nunc, adeoque demittit tumorem istum, Dei est, inquiens, universum. Nos enim ministri tantummodo suinus: neque illud etiam ministerium nostrum est, sed, ‹ queniadmodum, › inquit, ‹ misericordiam consecuti su63 κατορθωθῆναι. Ο. σε έχεισε ο Μ. ο. "} Λέγει νῦν τρόπον, δι᾿ οὗ δυνατόν ἐστι διορθωθῆναι τοὺς Ἰσραηλίτας. • "Οταν ἐπιστρέψῃ πρὸς Κύριον, φησί· τουτέστιν, Ὅταν ἀποστῇ τοῦ νόμου, καὶ προστ ἔλθῃ τῷ πνευματικῷ Εὐαγγελίῳ, τότε περιαιρεί ται τὸ κάλυμμα. Καὶ γὰρ καὶ ἐπὶ τῆς ἱστορίας, ὅτε πρὸς τὸν Θεὸν ἐπέστρεψε Μωσῆς, ἀνακεκαλυμμένος ἦν. Τοῦτο δὲ τοῦ μέλλοντος τύπος ἦν, ὅτι ὅταν ἐπιστραφῇ τις πρὸς τὸ Πνεῦμα (τοῦτο γὰρ ὁ Κύριος), τότε γυμνὸν ὄψεται τὸ πρόσωπον τοῦ νομοθέτου μᾶλλον δὲ αὐτὸς ἔσται ἐν τάξει Μωσέως, καὶ τῆς δόξης ἀπολαύσει τῆς ὑπερβαλλούσης τὴν τοῦ νόμου δόξαν, ὅσον εἴρηται· ταύτην γάρ σοι χαρίσεται τὸ Πνεῦμα, ὡς Κύριος καὶ παντοδύναμος. • Οὗ δὲ τὸ Πνεῦμα Κυρίου, ἐκεῖ ἐλευθερία.» Εν τῷ νόμῳ ζυγὸς ἦν καὶ δουλεία· ἐν δὲ τῷ τοῦ Πνεύ ματος νόμῳ καὶ τῷ Εὐαγγελίῳ, ἐλευθερία, ὥστε ἀκωλύτως καὶ ἐλευθέρως βλέπειν τὴν δόξαν τοῦ Κυρίου. • Ἡμεῖς δὲ πάντες ἀνακεκαλυμμένῳ προσώπω τὴν δόξαν Κυρίου κατοπτριζόμενοι, τὴν αὐτὴν εἰκόνα μεταμορφούμεθα ἀπὸ δόξης εἰς δόξαν, καθάπερ ἀπὸ Κυρίου Πνεύματος.» Τοσοῦτον ἀπολαύομεν ἐλευθε ρίας καὶ εὐγενείας, φησὶν, ὥστε πάντες ἡμεῖς οἱ πιστοί, οὐχ ὥσπερ ἐκεῖ εἷς ὁ Μωσῆς ", ἀνακεκαλυμμένῳ προσώπῳ οὐ γάρ ἐστι παρὰ τοῖς πιστεύο (οὐ σασι κάλυμμα) τὴν δόξαν τοῦ Κυρίου ο καταπτριζόν μενοι, τὴν αὐτὴν εἰκόνα μεταμορφούμεθα, τουτέστι, τὴν αὐτὴν δόξαν μεταλαμβάνομεν, οἷον κάτοπτρον ὄντες καὶ δεχόμενοι την λαμπρότητα, καὶ αὖθις άνω τιστίλβοντες. Καὶ ὥσπερ ἄργυρος ἄντικρυ ηλίου κείμενο;, ἀντιπέμπει τινὰς ἀκτῖνας καὶ αὐτὸς τῇ προσβολῇ τοῦ ἡλίου· οὕτω καὶ ἡμεῖς ἐν τῷ βαπτίσ σματι καθαιρόμενοι διὰ τοῦ Πνεύματος, καὶ ταῖς ἐκείνου ἀκτῖσι καταυγαζόμενοι, αἴγλην τινὰ νοητὴν καὶ αὐτοὶ ἀντιπέμπομεν, καὶ μεταμορφούμεθα τὴν αὐτὴν εἰκόνα, ἀπὸ δόξης τῆς τοῦ Πνεύματος, εἰς δόξαν τὴν ἡμετέραν, καὶ τοιαύτην, οἵαν εἰκὸς ἔχειν τὸν ὑπὸ τοῦ Πνεύματος τοῦ Κυρίου, καὶ μηδενὶ υποκειμένου καταυγαζόμενον. Κύριος γὰρ ὤν, Δε σποτικὰς ἔχει καὶ τὰς λαμπηδόνας. Πάντες γὰρ οἱ πιστοί, Πνεύματος ἁγίου πληρούνται διὰ τοῦ βασ πτίσματος, καὶ λάμπει αὐτῶν ἡ ψυχή· ἐπεὶ καὶ ὁ Μωσῆς ἰδὼν τὴν θείαν δόξαν, μετεμορφώθη καὶ Ο αὐτὸς πρὸς ταύτην, τουτέστι, μετέλαβε καὶ αὐτὸς, καὶ ἔλαμπε τὸ πρόσωπον, τύπος ὧν ἡμῶν. • Διὰ τοῦτο ἔχοντες τὴν διακονίαν ταύτην, καθὼς ἠλεήθημεν, οὐκ ἐκκακοῦμεν.» Ἐπειδὴ πολλὰ καὶ μεγάλα εἶπεν, ὅτι Καὶ Μωσέως μείζους ἐσμὲν οἱ ἀπόστολοι (εἰ γὰρ πάντες, πολλῷ μᾶλλον οὗτοι ), λοιπὸν θεραπεύει τὸν ὄγκον, καί φησιν, ὅτι τοῦ Θεοῦ ἐστι τὸ πᾶν. Ἡμεῖς γὰρ διάκονοι μόνον ἐσμὲν, καὶ οὐδὲ τοῦτο τὸ τῆς διακονίας ἡμέτερον, ἀλλὰ ο και θώς, ο φησίν, ο ἠλεήθημεν· ἡ τοῦ θείου γὰρ ἐλέους καὶ τοῦτο. Τὸ δὲ ὑπερβατόν, ο Διὰ τοῦτο οὐκ ἐκχαVariæ lectiones. 68 πνεύματος, καὶ πατρὸς 0.

EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR. - CAP. III κοῦμεν· ν τουτέστι, Διότι τοιούτων ήξιώθημεν, οὐκ mus;» divine enim et istuc misericordiæ est. ἀπαγορεύομεν πρὸς τοὺς κινδύνους, πρὸς τὰς θλίψεις, ἐπειδὴ ἅπαξ ἐλεηθέντες ετάχθημεν διακονεῖν. mis, non destituimur neque deficimus ad pericula, conscuti, ordinati sumus ministrare. • Αλλ' ἀπειπάμεθα τὰ κρυπτὰ τῆς αἰσχύνης, μὴ περιπατοῦντες ἐν πανουργία.» Τούς ψευδαποστόλους αἰνίττεται, οἳ ὑπεκρίνοντο πάντα. Λαμβάνοντες γὰρ κρύφα, ἐφαίνοντο μὴ λαμβάνοντες· ἅγιοι ἐδόκουν, καὶ ἀκάθαρτοι ἦσαν. Ἡμεῖς οὖν, φησὶν, ἀπειπάμεθα τὰ τοιαῦτα πράττειν, ἃ φανερούμενα καταισχύνει τὸν πράττοντα, τὰ μεθ' ὑποκρίσεως δηλαδή γινόμενα. Επιφέρει γάρ ο Μὴ περιπατοῦντες ἐν πανουργία.» Ὥστε ταῦτά ἐστι τὰ αἰσχύνην ἐμποιοῦντα, τὰ ἐν πανουργία γινόμενα. Εἰ δὲ καὶ περὶ πράξεων αισχρῶν νοήσεις τοῦτο, οὐδὲν καινόν· Καὶ τοιοῦτοι γὰρ οἱ ψευδαπόστολοι. Μηδὲ δολοῦντες τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ.» Οὐ μόν νον, φησίν, ὁ βίος ἡμῶν ἁπλοῦς ἐστι καὶ καθαρὸς, καὶ ἀπόνηρος, ἀλλὰ καὶ τὸ δόγμα καὶ ὁ λόγος ἀδολος. Οὐ γὰρ παραμίγνυμέν τι τῆς ἔξω σοφίας αὐτῷ, Η κολακευτικόν τι, ἢ χρήματα συλλέγομεν ἐκ τοῦ λόγου, ἢ νῦν μὲν τοῦτο, νῦν δὲ ἐκεῖνο διδάσκομεν πρὸς τοὺς καιροὺς καὶ τὰ πρόσωπα, ὡς οἱ ψευδαπό στολοι. • ᾿Αλλὰ τῇ φανερώσει τῆς ἀληθείας συνιστῶντες ἑαυτοὺς πρὸς πᾶσαν συνείδησιν ἀνθρώπων ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ. Οἱ μὲν ψευδαπόστολοι, φησί, συνιστῶσιν ἑαυτοὺς ταῖς ὑποκρίσεσι, καὶ τῷ φαίνεσθαι ἄλλο, Φύλο ὄντες· ἐγὼ δὲ συνιστῶ ἐμαυτὸν «τῇ φανερώσει τῆς ἀληθείας· ν τουτέστιν, αὐτοῖς τοῖς πράγμασί μάρτυσι χρώμενος· οἷον λέγω, ὅτι οὐδὲν λαμβάνω, καὶ μάρτυρας ἔχω ὑμᾶς· καὶ τὰ ἄλλα ὁμοίως. Καὶ οὕτω συνιστῶ ἐμαυτὸν πρὸς πάντας ἀνθρώπους, ἀπίστους τε καὶ πιστούς, τὸν τε βίον μου ἀπογυμ νῶν, καὶ τὸ κήρυγμα φανερὸν πᾶσι προτιθεὶς, ὥστε μανθάνειν αὐτό. Εἶτα ἐπειδὴ δυνατὸν ἀνθρώπους λαθεῖν, φησὶν, ὅτι • Ενώπιον τοῦ Θεοῦ,» ἂν οἱ ψευδ απόστολοι μάρτυρα ἔχειν οὐκ ἂν δέξαιντο. • Εἰ δὲ καὶ κεκαλυμμένον ἐστὶ τὸ Εὐαγγέλιον ἡμῶν, ἐν τοῖς ἀπολλυμένοις " ἐστὶ κεκαλυμμένον.» Εἰπὼν ἄνω, ὅτι εἰ καὶ τοῖς Ἰσραηλίταις κάλυμμα ἐπίκειται, ἀλλ᾽ οἱ πιστοὶ ἡμεῖς ἀνακεκαλυμμένῳ προσώπῳ ἐρῶμεν· φησὶ νῦν, ὅτι «Εἰ καὶ ἔστι κεκαλυμμένον τὸ Ευαγγέλιον, τοῖς ἀπίστοις ἐστὶ κεκαλυμμένον.» "Οπερ γὰρ τότε τοῖς Ἰουδαίοις ἐγίνετο πρὸς Μωσέα, τοῦτο νῦν τοῖς ἀπίστοις πρὸς τὸ Εὐαγγέλιον. Ἐκείνων δὲ τὸ ἔγκλημα, οὐ τοῦ Εὐαγγελίου ἐπεὶ εἴ γε ἐπίστευσαν, ἑώρων ἂν καὶ αὐτοὶ ἀνακε καλυμμένως τὴν δόξαν τοῦ Θεοῦ. • Ἐν οἷς ὁ Θεὸς τοῦ αἰῶνος τούτου ετύφλωσε τὰ νοήματα τῶν ἀπίστων, εἰς τὸ μὴ αὐγάσαι αὐτοῖς τὸν φωτισμὸν τοῦ Εὐαγγελίου τῆς δόξης τοῦ Χριστοῦ. ὁ Ἐν τοῖς ἀπολλυμένοις, φησί, πολλοῖς οὔτι Hyperbaton autem hoc est, Ideo non deficimus, › hoc est, quia tantis sumus dignati donatique bo. ad afflictiones, postquam semel misericordiam VERS. 2.. Sed abdicavimus occulta dedecoris, non ambulantes in astutia. › Pseudapostolos súbobscure notat et intelligit hic, qui simulabant omnia. Accipientes enim 262 clanculum, videbantur non aceipere: sancti in speciem cernebantur, et immundi erant. Nos vero, inquit, recusavinius talia committere, quæ cum manifestantur, perpetrantem dedecore afficiunt, nempe quæ cum hypocrisi transiguntur. Infert enim: «non ambulantes in astutia. Proinde hæc sunt illa quæ contumeliam pariunt, quæ scilicet astutia transiguntur. Sin de turpibus actionibus istuc intelligas, nihil mirum: nam hujusmodi etiam sunt pseudapostoli. • Neque adulterantes verbum Dei. Non solum vita, inquit, nostra simplex est et pura el expers sceleris, verum etiam doctrina nostra et verbum fraude carent. Non enim quidquam externæ sapientiæ admiscemus ipsi, aut quidquam adulatorium, aut ex verbo pecunias colligimus: aut jam quidem hoc, jam vero illud docemus, pro temporum et personarum opportunitate, perinde ac pseudapostoli. o ‹ Sed in manifestatione veritatis commendantes nos ipsos ad omnem conscientiam hominum coram Deo.» Pseudapostoli commendant seipsos per lypocrisin, et per hoc quod alii esse videantur, cum alii sint: ego vero comniendo meipsum ‹ inanifestatione veritatis, hoc est, ipsis operibus pro testimonio utor veluti dico, me nihil accipere et vos testes habeo et sic in cæteris. Atque sic me prædico et commendo apud omnes homines, tam infideles quam fideles, cum vitam meam retegens, tum verbi prædicationem omnibus ad discendum proponens. Quia vero fieri potest ut homines fallantur, adjicit, ‹ coram Deo,› quein pseudapostoli testem non admitterent. VERS. 3. Quod si etiam opertum est Evangelium nostrum, in iis qui pereunt est opertum. › Cum supra dixisset, Etiamsi Israelitis velamen appositum est, attamen nos fideles aperla facie videmus, nunc ait, Si opertum est Evangelium, infidelibus est opertum. Quod enim tum Judæis respectu Mosis contingebat, idem nunc infidelibus, respectu Evangelii. Illorum autem culpa est, non Evangelii: nam si credidissent, etiam ipsi aperte palam conspexissent gloriam Dei. VERS. 4. In quibus Deus sæculi hujus excæcavit mentes infidelium, ne fulgeat illis illuminatio Evangelii gloriæ Christi. Inter eos, inquit, qui pereunt, qui multi sunt et varii, sunt etiam increVaria lectiones. σε ἀπίστοις ο.

duli. Horum igitur mentes excacavit Deus sæculi καὶ διαφόροις, εἰσὶ καὶ οἱ ἄπιστοι· τούτων οὖν τὰ hujus.» llic prodeunt Marcionist, asseverantes de Creatore hæc esse dicta, quem justum dicunt et bonum: Manichæi vero de diabolo, quem et mundi hujus conditorem asserunt. At vero neutrum horum dicendum est, ceterum de 263 Deo nostro hoe dictum est. Αt si saeculi hujus Deus esse perhibeatur, nihil novum est, cum et Deus caeli dicatur: nec bujus tantum Deus est. lem Deus Abrahami et Isaac et Jacob dicitur: non tamen illorum tantum Deus est, sed etiam omnium. Quid igitur novi est, si Paulus opportune jam nunc ipsum Deum hujus saeculi appellat, quo magis ostendat incredulis, quod eliam ea qua videntur, ipse condiderit, ex quibus ipsi voluptatem capientes ipsum conditorem nihil faciunt? Quin et ad hunc etiam modum hic locus est legendus: Infidelium hujus sæculi mentes excæcavit, futurum euim sæculum infideles non habet. Quid vero est • Excæcavit?» lloc est, permisit eis cæcis esse, quemadmodum et illud, Tradidit eos Deus in affectus ignominiæ *. Posteaquam enim resilierunt ab eo, dimisit eos, reliquit eos; non enim cogit ad salutem. Observa antem quod non dixerit, Excæcavit ut non credant, sed, ut profani oculi non videant splendorem gloriæ Christi. Splendor autem est, credere quod crucifixus sit, quod in cœlum receptus sit, et quod futura nobis daturus sit. Quemadmodum si quis ophtalmia laborantem excludat, ut solis radios non videat, ne iis offendatur: hauc ad rationem et illi c increduli facti sunt a eipsis: postquam vero talis facti erant, exclusit Deus radios gloriæ Evangelii, æque atque Israelitis Mosis faciem obvelavit. Sic et nobis in mandatis dedit, ne projiciamus margaritas nostras ad porcos P. Bene autem dixit, ‹ Fulgeat; › mediocrem enim nunc habemus splendorem, non totam illuminationem; id quod supra odorem el arrhabonem dixit, ostendens quod illic quiddam amplius restat. ▸ • Qui est imago Dei invisibilis.» Monstrat hic quod non solum Christi gloriam ignorent, verum etiam Patris. Cum enim Christus sit imago Patris, qui hunc non videt, neque illum novit. νοήματα ἐτύφλωσεν ὁ Θεὸς τοῦ αἰῶνος τούτου. Ἐνταῦθα μὲν οἱ Μαρκιωνισταὶ λέγουσι περὶ τοῦ Δημιουργοῦ ταῦτα εἰρῆσθαι, εν δίκαιον λέγουσι καὶ ἀγαθόν· οἱ δὲ Μανιχαίοι περὶ τοῦ διαβόλου, δν καὶ δημιουργὸν τοῦδε τοῦ κόσμου φασί. Πλὴν οὐδέτερόν ἐστι τούτων, ἀλλὰ περὶ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν εἴρηται τοῦτο. Εἰ δὲ τούτου τοῦ αἰῶνος Θεὸς εἴρηται, οὐδὲν καινὸν, ἐπειδὴ καὶ Θεὸς οὐρανοῦ λέγεται· καὶ οὐκ ἔστι τούτου μόνου Θεός· καὶ Θεὸς ᾽Αβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακώβ· καὶ οὐκ ἐκείνων μόνων, ἀλλὰ καὶ πάντων. Τί οὖν καινὸν, εἰ καὶ νῦν ὁ Παῦλος εὐκαίρως ὠνόμασεν αὐτὸν Θεὸν τούτου τοῦ αἰῶνος, ἵνα μα λον δείξῃ τοῖς ἀπίστοις, ὅτι καὶ ταῦτα τὰ ὁρώμενα αὐτὸς ἐποίησεν, οἷς ἐντρυφῶντες, αὐτὸν ἀθετοῦσι; Καὶ οὕτω δὲ ἀναγνωστέον, ὅτι Τῶν ἀπίστων του αἰῶνος τούτου ἐτύφλωσε τὰ νοήματα· ὁ γὰρ μέλλων, ἀπίστους οὐκ ἔχει. Τί δέ ἐστι τὸ, ο Ετύφλωσε; ν τουτέστι, συνεχώρησε τυφλούς εἶναι· ὥσπερ καὶ τὸ, • Παρέδωκεν αὐτοὺς εἰς πάθη ἀτιμίας.· Ἐπειδὴ γὰρ ἀπεπήδησαν σ' αὐτοῦ, εἴασεν αὐτοὺς, εγκατέλει ψεν· οὐ γὰρ βιάζεται πρὸς τὴν σωτηρίαν. Ορα δὲ, ὅτι οὐκ εἶπεν, ὅτι ἐτύφλωσε πρὸς τὸ ἀπιστῆσαι “, ἀλλὰ πρὸς τὸ μὴ ἰδεῖν τοὺς βεβήλους ὀφθαλμοὺς τὸν φωτισμὸν τῆς δόξης τοῦ Χριστοῦ. Φωτισμός δε ἐστι τὸ πιστεῦσαι ὅτι ἐσταυρώθη, ὅτι ἀνελήφθη, ὅτι τὰ μέλλοντα δώσει. Ωσπερ εἴ τις ὀφθαλμιώντά τινα ἀποκλείσειε τοῦ μὴ τὰς ἀκτίνας τοῦ ἡλίου ἰδεῖν, ἵνα μὴ καὶ προσβλαβείη· οὕτω τοίνυν καὶ οὗτοι ἄπιστοι μὲν ἐγένοντο ἀφ' ἑαυτῶν· γενομένοις δὲ τοιούτοις ἀπέκλεισεν ὁ Θεὸς τὰς ἀκτίνας τῆς δόξης τοῦ Εὐαγγελίου, ὡς καὶ τοῖς Ἰσραηλίταις τὸ πρόσ ωπον Μωσέως. Οὕτω καὶ ἡμῖν ἐπέταξε μὴ βάλλεν τοὺς μαργαρίτας ἔμπροσθεν τῶν χείρων. Καλῶς δὲ εἶπε τὸ, ο Αὐγάσαι·, Αὐγὴν γὰρ ἔχομεν νῦν μετ τρίαν, καὶ οὐ τὸν ὅλον φωτισμόν· ὁ καὶ ἔμπροσθεν εἶπεν ὀσμὴν καὶ ἀῤῥαβῶνα, δεικνὺς ὅτι τὸ πλέον ἐκεῖ μένει. • "Ος ἐστιν εἰκὼν τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου.» Δ:1κνυσιν ἐνταῦθα, ὅτι οὐ μόνον τὴν τοῦ Χριστοῦ δόξαν ἀγνοοῦσιν, ἀλλὰ καὶ τὴν τοῦ Πατρός. Ἐπεὶ γὰρ εἰκών ἐστι τοῦ Πατρὸς ὁ Χριστὸς, ὁ τοῦτον μὴ ἐρῶν, οὐδὲ ἐκεῖνον οἶδεν. • Οὐ γὰρ ἑαυτοὺς κηρύσσομεν, ἀλλὰ Χριστὸν Ἰησοῦν Κύριον· ἑαυτοὺς δὲ δούλους ὑμῶν διὰ Χρι στόν.» 'Ανω εἶπεν, ὅτι οὐ περιπατοῦμεν ἐν παν ουργία· εἶτα παρενέβαλε τὰ περὶ τῶν ἀπίστων, πώς εἰσι κεκαλυμμένοι. Φησὶν οὖν νῦν, ὅτι Διὰ τοῦτο οὐ πανουργευόμεθα, διότι οὐχ ἑαυτοῦ; κηρύσσομεν, ὡς οἱ ψευδαπόστολοι. Ἐκεῖνοι γὰρ ἔπειθον τοὺς μα θητὰς ἀπ' αὐτῶν ὀνομάζεσθαι, ὡς καὶ ἐν τῇ προτέρα ἐδήλωσεν· «Εγώ μέν είμι Απολλώ, ἐγὼ δὲ Κηφά, Η, ὅτι Μὴ νομίζητε [[.— ζετε] οἱ πολεμοῦντες ἡμῖν, ὅτι ἡμῖν πολεμεῖτε.· Μὴ γὰρ ἑαυτοὺς κηρύσσομεν, VERS. 5. «Non enim nosipsos prædicamus, sed Christum Jesum Dominum: nos autem servos vestros, propter Christun.» Supra dixit, Non ambu lamus in astutia, deinde adjecit de infidelibus, quomodo sint contecti. Ait igitur nunc, Proplerea fraudulenter non agimus, quia nosipsos haud prædicamus, vanorum apostolorum instar. Nam illi persuadebant discipulis suis ut a se sibi nomina inderent, ut in priore Epistola indicavit, aliis dicentibus, ‹ Ego quidem sum Apollo, ego vero Cephæ 9;, aut, ne vos existimetis, qui adversum nos pugnatis, quod nobiscum bellum geritis, ‹ Non • Rom. 1, 28. P Matth. vn, 6. 91 Cor. 1, 12. Variæ lectiones. σε ἀ πεδήμησαν …. σε αποπηδήσαι ο.

EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR. · CAP. IV. ἀλλὰ Χριστόν.» Ἐκείνῳ οὖν πολεμεῖτε τῷ κηρυσ- enim nosipsos praedicamus, sed Christum.» Adlverσομένῳ». Ἡμεῖς γὰρ τοσοῦτον οὐ κηρύσσομεν ἑαυτούς, sus eum itaque dimicatis, qui prædicatur. Nos enim ὥστε καὶ οὐ παραιτούμεθα δοῦλοι ὑμῶν εἶναι διὰ adeo non prædicamus nosipsos, ut non detrecteτὸν Χριστόν· τουτέστι, Διότι ἐκείνος οὕτως ἡμᾶς mus servi vestri esse propter Christum, hoc est, ἠγάπησε, καὶ πάντα ὑπὲρ ἡμῶν ἔπραξεν. Eo quod ille sic nos dilexit, et omnia nostri causą egit. • Ὅτι ὁ Θεὸς ὁ εἰπὼν, ἐκ σκότους φῶς λάμψαι, ὃς ἔλαμψεν ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν, πρὸς φωτισμόν τῆς γνώσεως τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ ἐν προσώπῳ Ἰησοῦ Χριστοῦ.» Διά τί, φησίν, οὐχ ἑαυτοὺς κηρύττομεν; Διότι ὁ Θεὸς ἔλαμψεν ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν, καὶ ὥσπερ εἰς τὸ πρόσωπον τοῦ Μωσέως πάλαι, οὕτω νῦν εἰς ἡμᾶς. Οὐχ ὥσπερ δὲ ἐπὶ τῆς πρώτης κτίσ σεως, εἶπε, καὶ ἐγένετο φῶς ἐκ σκότους, οὕτω καὶ νῦν εἶπε, καὶ ἐγένετο φῶς· ἀλλ' αὐτὸς ἡμῖν γέγονε φως. Αὐτὸς γὰρ ἔλαμψεν ἡμῖν ἐν προσώπῳ Χριστοῦ, τουτέστι, διὰ τοῦ Χριστοῦ. Διὰ γὰρ τοῦ Χριστοῦ λάμπει ἐν ἡμῖν ὁ Πατήρ, καὶ χαρίζεται ο τὸν φωτισμὸν τῆς γνώσεως, ν οὐ τῆς οὐσίας αὐτοῦ, ἀλλὰ κ τῆς δόξης.» "Ορα δὲ τῆς Τριάδος τὴν θεολογίαν παρὰ τῷ Παύλῳ καὶ νῦν· περὶ μὲν τοῦ Πνεύματος, «Τὴν δόξαν τοῦ Κυρίου κατοπτριζόμεθα· ὁ δὲ Κύριος τὸ Πνεῦμά ἐστι· περὶ δὲ τοῦ Υἱοῦ, Τὸν φωτισμὸν τῆς δόξης τοῦ Εὐαγγελίου τοῦ Χριστοῦ· περὶ δὲ τοῦ Πατρὸς νῦν, «Τὸν φωτισμὸν τῆς γνώσεως τῆς δόξης» αὐτοῦ. • Εχομεν δὲ τὸν θησαυρὸν τοῦτον ἐν ὀστρακίνοις σκεύεσιν.» Επειδή πολλὰ καὶ μεγάλα εἶπε περὶ τῆς ἀποῤῥήτου δόξης, ἵνα μή τις εἴπῃ· Καὶ πῶς μένομεν ἐν θνητῷ σώματι οἱ τοιαῦτα, ὡς λέγεις, λαβόντες: φησίν, ὅτι Καὶ τοῦτο αὐτὸ τῆς τοῦ Θεοῦ δυνάμεως, ὅτι ἐστράκινον σκεῦος τοιούτους θησαυρούς χωρεῖ. • ἵνα ἡ ὑπερβολὴ τῆς δυνάμεως ᾖ τοῦ Θεοῦ, καὶ μὴ ἐξ ἡμῶν.» Ινα, φησίν, ᾗ ὑπερβολὴ τῆς φαινο μένης ἐν ἡμῖν δυνάμεως τοῦ Θεοῦ ᾖ, καὶ μὴ ἡμεῖς νομιζώμεθα κατορθοῦν ἐξ ἑαυτῶν τι, ἀλλὰ πάντες οἱ ὁρῶντες τοῦ Θεοῦ λέγωσιν εἶναι τὸ πᾶν. Αἰνίτ τεται δὲ τοὺς ψευδαποστόλους, ὅτι ἑαυτοῖς τὸ πᾶν ἐπέγραφον. • Ἐν παντὶ θλιβόμενοι, ἀλλ᾽ οὐ στενοχωρούμενοι.» Καὶ τοσοῦτον, φησίν, ἔστι τὸ πᾶν τῆς τοῦ Θεοῦ δυνάμεω;, ὥστε καίτοι ὀστράκινοι ὄντες, καὶ τοσούτοις περικρουόμενοι πειρασμοῖς, οὐ θραυόμεθα καὶ ἀπόλλυμεν τὸν ἐν ἡμῖν θησαυρόν. Θλιβόμεθα η γὰρ ἐν παντὶ καιρῷ, καὶ τόπῳ, καὶ πράγματι, ἐν φίλοις, ἐν ἐχθροῖς· ἀλλ᾽ οὐ στενοχωρούμεθα, τοῦ Θεοῦ πλατύνοντος τας καρδίας ἡμῶν. • Απορούμενοι, ἀλλ' οὐκ ἐξαπορούμενοι.» Τουτἐστιν, εἰς ἀπορίας καὶ ἀμηχανίας ἐμπίπτοντες· πλὴν ἀλλ᾽ ὀρθοὶ ἱστάμενοι καὶ οὐκ ἀπογινώσκοντες καὶ ἡττώμενοι, ἀλλὰ πόρους ἐν Θεῷ εὑρίσκοντες καὶ νικῶντες. • Διωκόμενοι, ἀλλ' οὐκ ἐγκαταλειπόμενοι.» Διώ κουσιν ἡμᾶς οἱ ἄνθρωποι, ἀλλ' ὁ Θεὸς οὐκ ἐγκατα λείπει. Πρὸς γυμνασίαν γὰρ ἡμῶν, οὐ πρὸς ἥτταν, συγχωρούνται ταῦτα. PATROL. GR. CXXIV 264 VERS. 6. Quoniam Deus, qui dixit de tenebris lucem splendescere, qui illuxit in cordibus nostris ad illuminationem cognitionis gloriæ Dei, in facie Jesu Christi.» Quare, inquit, nosipses non prædicamus? Quia Deus illuxit in cordibus nostris, et perinde ac faciei Mosis quondam, sic nobis nune refulsit. Porro non quemadmodum in prima creaLione, dixit, et facta est lux e tenebris, sic nunc dixit, et facta est lux: sed ipse nobis effectus est lumen. Siquidem is illuxit nobis in facie Christi, hoc est, per Christum. Per Christum enim lucet in nobis Pater, datque ‹ illuminationem cognitionis, › non substantiæ suæ, sed gloriæ.» Animadverte autem Trinitatis mysterium apud Paulum hoc etiam in loco. De Spiritu namque dicit, Gloriam Domini speculamur: Domninus enim Spiritus est; de Filio autem, Illuminationem gloriæ Evangelii Christi; de Patre autem nunc, e llluminationem cognitionis gloriæ. ipsius. VERS. 7. Habemus autem thesaurum istum in vasis fictilibus. Postquam multa et præclara de ineffabili gloria locutus esset, ne quis dicat, Quomodo ergo manemus in mortali corpore, si talia, ut dicis, acceperimus? Hoc ipsum, inquit, Dei potentiæ tribuendum est, quod vas testaceum hujusmodi thesauros capit. • Ut excellentia potentiæ sit Dei, et non ex nobis.» Ut excellentia, inquit, potentiæ quæ in nobis apparet, Dei sit, neve existimemur nos a nobis ipsis aliquid egisse, verum omnes qui vident, Dei dicant hoc totum esse. Notal autem pseudapostolos, quo • niam sibiipsis universum ascribebant. VERS. 8. In omnibus tribulationem patimur, sed non angustiamur.» Adeo, inquit, totum est potentiæ Dei, ut quamvis testacei simus, tantis tamque variis tentationibus impulsi, non franga - mur, neque perdamus thesaurum qui in nobis es!. Affligimur enim in omni tempore, et loco, et re, inter amicos, inter hostes: sed ad angustias non cogimur, Deo corda nostra dilatante. • Aporiamur, sed non destituimur.» Hoc est, in summam rerum penuriam et difficultatem incidentes, verumtamen recti consistentes, in desperationem non devolvimur, neque vincimur: cæterum in Deo exitum invenimus, atque vincimus. VERS. 9. • Persecutionem patimur, sed non derelinquimur. › Persequuntur quidem nos homines, verum Deus nos non deserit. Ad exercitium enim norum, non ut succumbamus hæc permittun. tur.

• Dejicimur quidem, sed non perimus. Corpore, inquit, et externis rebus ab adversariis nostris dejicimur, sed non perimus, quantum ad alacrita - tem animæque constantiam attinet, tum quoad ipsum corpus a Deo etiam conservamur. 265 VERS. 10.. Semper mortem Domini Jesu in corpore circumferèntes, ut et vita Jesu mauiſestetur in corpore nostro.» Hoc est, quotidianus mortes sustinentes, imitantesque mortem Domini Jesu semper, hincque vitam ipsius commoustrantes, seu resurrectionem, in corpore nostro. Si enim quispiam non credat quod Dominus resurrexerit, cum nos quotidie morientes, et quotidie viventes conspexerit, bona cum ratione non amplius dubitabil.. VERS. 11. • Semper enim uos qui vivimus, in mortem tradimur propter Jesum, ut et vita Jesu manifestetur in mortali carne nostra.» Per hæc interpretatur quomodo dixerit mortem Jesu: nam obscurum erat. Solet euim perpetno obscure dicta dilucidare. Istud autem, ‹ Ut et vita Jesu manife- *stetur, præter priorem acceptionem ctiam sic accipiendum est: Quemadmodum nos mortem Christi sustinemus nunc, viventesque propter ipsum nori eleginius, ita ille mortuos tum vivificare volet: id quod alibi ait™: «Si enim Christo commorimur, simul etiam cum co vivemus. › VERS. 12. • Ergo mors in nobis operatur, vita autem in vobis. Mortem hic tentationes vocal, fioc dicens: Nos quidem in periculis sunius, vos autem vita, quæ ex periculis paratur, fruimini, Evangelio nempe vobis prædicato, per quod vitam vivitis sempiternam. • Καταβαλλόμενοι, ἀλλ᾽ οὐκ ἀπολλύμενοι.» Τῷ σώματι καὶ τοῖς ἐκτὸς καταβαλλόμενοι παρὰ τῶν ἀντιπαλαιόντων, ἀλλ' οὐκ ἀπολλύμενοι, τῇ προθυμία, καὶ τῇ τῆς ψυχῆς ἐνστάσει, καὶ κατ' αὐτὸ δὲ τὸ σῶμα πὶ Θεοῦ συντηρούμενοι. • Πάντοτε τὴν νέκρωσιν τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ ἐν τῷ σώματι περιφέροντες, ἵνα καὶ ἡ ζωὴ τοῦ Ἰησοῦ φανερωθῇ ἐν τῷ σώματι ἡμῶν.» Τουτέστι, θανά τους καθημερινούς υφιστάμενοι, καὶ μιμούμενοι τὸν (άνατον τοῦ Κυρίου ἀεὶ, κἀντεῦθεν δεικνύντες καὶ τὴν ζωὴν αὐτοῦ, ἤτοι τὴν ἀνάστασιν, ἐν τῷ σ ματι ἡμῶν. Εἰ γάρ τις ἀπιστεῖ ὅτι ἀνέστη ὁ Κύριος, ἡμᾶς ὁρῶν καθ' ἡμέραν μὲν ἀποθνήσκονται, καθ᾿ ἡμέραν δὲ ζῶντας, οὐκ ἂν ἔτι εὐλόγως ἀπ: στήσῃ. • Αεὶ γὰρ ἡμεῖς οἱ ζῶντες εἰς θάνατον παραδ δόμεθα διὰ Ἰησοῦν, ἵνα καὶ ἡ ζωὴ τοῦ Ἰησοῦ φανε ρωθῇ ἐν τῇ θνητῇ σαρκὶ ἡμῶν.» Διά τούτων έρμηνεύει, πῶς εἶπε τὴν νέκρωσιν τοῦ Ἰησοῦ· ἀσαφής γὰρ ἦν· είωθε γὰρ ἀεὶ τὰ ἀσαφῆ σαφηνίζειν. Τὸ δὲ, • Ἵνα ἡ ζωὴ τοῦ Ἰησοῦ φανερωθῇ, ο πρὸς τῇ προ τέρᾳ ἐκδοχῇ καὶ οὕτως ἐκληπτέον, ὅτι "Ωσπερ ἡμεῖς τὸν θάνατον τοῦ Χριστοῦ ὑπομένομεν νῦν, καὶ ζῶντες αἱρούμεθα δι' αὐτὸν θανεῖν, οὕτω καὶ αὐτὸ; αἱρήσε ται ἀποθανόντας ζωογονήσαι τότε· ὅπερ καὶ ἀλλαχοῦ φησιν· ο Εἰ γὰρ συναπεθάνομεν, καὶ συζήσομεν.» • Ὥστε ὁ μὲν θάνατος ἐν ἡμῖν ἐνεργεῖται, ἡ δὲ ζωὴ ἐν ὑμῖν.» Θάνατον ἐνταῦθα τοὺς πειρασμούς φησι, τοῦτο λέγων, ὅτι Ἡμεῖς μὲν ἐν κινδύνοις ἐσμέν· ὑμεῖς δὲ τὴν ἐκ τῶν κινδύνων καρποῦσθε ζωήν, ἅτε τοῦ Εὐαγγελίου κηρυττομένου ὑμῖν, δι' οὗ τὴν αἰώνιον ζῆτε ζωήν. • Ἔχοντες δὲ τὸ αὐτὸ Πνεῦμα τῆς πίστεως, κατά τὸ γεγραμμένον· Ἐπίστευσα, διὸ ἐλάλησα· καὶ ἡμεῖς πιστεύομεν, διὸ καὶ λαλοῦμεν.» Πειρασμῶν ἐμνημόνευσε καὶ θανάτων ἀνωτέρω· εἶτα, ὅτι Καὶ ἐκ τούτων ῥύεται ἡμᾶς, φησὶν, ὁ Ἰησοῦς· καὶ προς έθηκε λογισμόν, ὅτι διὰ τοῦτο δύεται, ἵνα πιστώ σηται τὴν αὐτοῦ ἀνάστασιν. Νῦν οὖν, φησὶν, ὅτι καὶ πίστει δεῖ τοῦτο πεπληροφορῆσθαι, καὶ οὐ μόνον λογισμοίς. Και φησιν, ὅτι Ωσπερ ὁ Δαυΐδ ἐν πειρα σμοῖς ὤν, καὶ ὑπὸ Θεοῦ μόνου ῥυσθείς, ἔφη· «Επίστευσα, διὸ ἐλάλησα· ν οὕτω καὶ ἡμεῖς τὸ αὐτὸ VER. 13. • Mabentes autum eumdem Spiritum fi ei, secundum quod scriptum est: Credidi, propter quod locutus sum"; et nos credimus, propterea.et loquimur.»Tentationum supra mentionem fecit, et mortis; deinde ait, quod Ab istis etiam Jesus nos liberavit, rationenique reddidit, nempe ideo nos liberavit, ut resurrectionis suæ fidem faciat. Subdit itaque jam nunc, quod fide hoc oporteat certuni reddi, et non rationibus tantum: Quemadmodum, inquiens, David tentationibus immersus, et a Deo solo ab iis ereptus, dixit, «Crelidi, propter quod locutus sum: s sic et nos eumdem fidei Spiritum Πνεῦμα ἔχοντες τῆς πίστεως, ὅπερ κἀκεῖνος εἶχε, habentes, quem et ille habebat, credimus, ac eam ob causam loquimur, quod perinde ut Jesus resurrexit, sic nos pericula hujus temporis vincemus, et rursus excitabimur. Observa, quod idem sit Spiritus Veteris et Novi Testamenti, propter eos qui legem calumniantur. VERS. 14, 15. • Scientes, quod qui suscitavit Jesum, et nos suscitabit, et constituet vobiscum. Omnia enim propter vos, ut abundans gratia pluri. Eus gratias agentibus abundet ad gloriam Dei. › Quid, inquit, credimus, et quid novimus? Quoniam et nunc ex periculis nos eripiet, ac in posterum × Rom. viii, 6. s Pal. cxv, 1. πιστεύομεν, καὶ διὰ τοῦτο καὶ λαλοῦμεν, ὅτι ὥσπερ Ἰησοῦς ἀνέστη, οὕτω καὶ ἡμεῖς νῦν τε τῶν κινδύνων περιεσόμεθα, καὶ αὖ συναναστησόμεθα. Σημείωσαν δὲ, ὅτι τὸ αὐτὸ Πνεῦμα καὶ ἐν τῇ Παλαιᾷ, καὶ ἐν τῇ Καινῇ, διὰ τοὺς τὸν νόμον διαβάλλοντας. • Εἰδότες ὅτι ὁ ἐγείρας Ἰησοῦν, καὶ ἡμᾶς ἐγερεῖ, καὶ παραστήσει σὺν ὑμῖν. Τὰ γὰρ πάντα δι' ὑμᾶς, ἵνα ἡ χάρις πλεονάσασα, διὰ τῶν πλειόνων τὴν εὐ χαριστίαν περισσεύσῃ εἰς τὴν δόξαν τοῦ Θεοῦ.» Τί πιστεύομεν, φησὶ, καὶ τί οἴδαμεν; Οτι καὶ νῦν τῶν κινδύνων ἡμᾶς ἐξελεῖται, καὶ ὕστερον ἀναστήσει

EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR. CAP. V. καὶ τὸν Ἰησοῦν ἐγείρας, καὶ παραστήσει σὺν ὑμῖν ἡ excitabit, is qui et Jesum excitavit, sistelque nos ἀπολαύσοντας τῶν ἀγαθῶν. Παραθαῤῥύνει δὲ αὐτοὺς πρὸς τὴν πίστιν καὶ τὴν ἀγαθὴν πολιτείαν. Αἰνιττός μενος δὲ τοὺς ψευδαποστόλους λέγοντας, ὅτι Ἡμεῖς ἐσμεν μεσῖται τοῖς μαθηταῖς τῶν παρὰ τοῦ Θεοῦ ἀγαθῶν, φησίν, ὅτι «Δι' ὑμᾶς ἐστι τὰ πάντα,» καὶ ἡ ἀνάστασις αὕτη, οὐχὶ διὰ τὸν δεῖνα, ἢ διὰ τὸν δεῖνα. Τοῦτο δὲ ποιεῖ ὁ Θεὸς, καὶ χαρίζεται πολ λεῖς, ὥστε πλεοναζούσης τῆς χάριτος πλεονάσαι καὶ τὴν εὐχαριστίαν διὰ πολλῶν προσώπων προσαγομένην εἰς δόξαν Θεοῦ. Ωστε οι ψευδαπόστολοι τὴν χάριν τοῦ Θεοῦ οι σφετεριζόμενοι, ἀμαυροῦσι καὶ τὴν δόξαν αὐτοῦ · Διὸ οὐκ ἐκκακοῦμεν, ἀλλ᾽ εἰ καὶ ὁ ἔξω ἡμῶν ἄνθρωπος φθείρεται, ἀλλ᾽ ὁ ἔσωθεν ἀνακαινοῦται ἡμέρᾳ καὶ ἡμέρᾳ.» Διότι, φησίν, οἴδαμεν τὴν τοῦ Θεοῦ δύναμιν, καὶ ὅτι νῦν τε ἡμᾶς τῶν κινδύνων φύεται, καὶ ὕστερον ἀναστήσει λαμπρούς, οὐκ ἐκκαχοῦμεν, οὐδὲ ἀπαγορεύομεν πάσχοντες· καὶ ὁ μὲν • ἔξω ἄνθρωπος,» τουτέστι, τὸ σῶμα, η φθείρεται. Πώς; Μαστιζόμενος, ἐλαυνόμενος. • Ὁ δὲ ἔσω, ο τουτέστι, τὸ πνεῦμα καὶ ἡ ψυχή, ο ἀνακαινοῦται. Πῶς; ᾿Αγαθὰς ἐλπίδας ἔχουσα, καὶ παῤῥησιαζο μένη, ὡς διὰ τὸν Θεὸν πάσχουσα, καὶ χαίρουσα. iisdem vobiscum bonis perfruituros. Excitat autem eos ad fidem et bonam vitam. Notans autem pseudapostolos qui 266 dicebant, Nos sumus mediatores bonorum quæ discipulis a Deo proveniunt, Propter vos, 5 inquit, ‹ sunt omnia,» etiam ipsa resurreclio, non propter hunc vel illum. Hoc autem Deus facit, multisque gratiam suam exhibet, ut exuberante gratia, abundet et gratiarum actio, a multis personis in gloriam Dei oblata. Quare pseudapostoli gratiam Dei sibi ascribentes, obscuraut etiam ipsius gloriam. VERS. 16. Propterea non deficimus, sed licet is qui foris est noster homo corrumpatur, tamen is qui intus est, renovatur de die in diem.» Quoniam, inquit, novimus Dei potentiam, et quod hoc tempore nos a periculis liberet, et quod postea nos - suscitabit splendidos, non delicinus, neque desperamus dum palimur. Porro, «exterior homo, il est, corpus, corrumpitur: quomodo? dun Dagris ·cæditur, dum agitatur. «Interior › vero, id est, spiritus et anima, renovatur: quanam ratione? cum bene sperat, et audacter agit, quasi propter Deum patiens et gaudens. • Τὸ γὰρ παραυτίκα ἐλαφρὸν τῆς θλίψεως ἡμῶν, καθ' ὑπερβολὴν εἰς ὑπερβολὴν, αἰώνιον βάρος δόξης κατεργάζεται ἡμῖν.» Ἑρμηνεύει, πῶς ἀνακαινοῦται ὁ ἔσω άνθρωπος, καί φησιν, ὅτι ἐνθυμούμενος ὅτι ἡ μὲν θλίψις παραυτίκα ἐστὶ, τουτέστι, πρόσκαιρος, Ο καὶ ἐλαφρὰ, διὰ τοῦτο αὐτὸ ὅτι πρόσκαιρος· ἡ δὲ δόξα καὶ αἰώνιος ἐστι, καὶ βάρος έχει, τουτέστι, μέγεθος ὑπερβολικῶς ὑπερβολικόν· τοῦτο γὰρ λέγει διὰ τοῦ, «Καθ᾽ ὑπερβολὴν εἰς ὑπερβολήν.» το · Μὴ σκοπούντων ἡμῶν τὰ βλεπόμενα, ἀλλὰ τὰ μὴ βλεπόμενα. Τὰ γὰρ βλεπόμενα, πρόσκαιρα· τὰ δὲ μὴ βλεπόμενα, αἰώνια.» Πῶς ἐλαφρόν ἐστιν ἡ θλίψις, δείκνυσι. Διότι, φησί, πάντα ε τὰ βλεπόμενα, πρόσκαιρα 10 -, ὥστε καὶ ἡ θλίψις, καὶ ἡ ἀνάπαυσις· καὶ αὕτη γὰρ βλεπόμενον. Διὰ τοῦτο γὰρ εἶπε, . Τὰ βλεπόμενα, ο ἵνα καὶ ταύτην περιλάβῃ. Οὔτε οὖν τῇ θλίψει καταπεσούμεθα, οὔτε τῇ ἀναπαύσει χαυνωθησόμεθα· πρόσκαιρα τι γὰρ ἀμφότερα. Τούτων δὲ τοιούτων όντων, «τὰ μὴ βλεπόμενα αιώνια, ο τουτέστιν, ἡ βασιλεία καὶ ἡ κόλασις· ὥστε καὶ ἐκείτην ποθεῖν, καὶ ταύτην φεύγειν. • Οίδαμεν γὰρ ὅτι ἐὰν ἡ ἐπίγειος ἡμῶν οἰκία τοῦ σκήνους καταλυθῇ, οἰκοδομὴν ἐκ Θεοῦ ἔχομεν, οίο κείαν ἀχειροποίητον, αἰώνιον ἐν τοῖς οὐρανοῖς. ο Ἐπειδὴ εἶπεν ἀνωτέρω, ὅτι ὅσον ὁ ἔξω ἄνθρωπος φθείρεται, τοσοῦτον ὁ ἔσω ἀνακαινοῦται, ἐδόκει δὲ καινόν τι λέγειν, φησίν, ὅτι μᾶλλον ὅταν τελείως φθαρῇ τὸ θνητὸν τοῦτο σῶμα καὶ γήϊνον, τότε μυρία το Ιησού 0. VERS. 17. «ld enim quod in praesenti est mo mentaneum et leve tribulationis nostræ, supra modum in sublimitate æternum pondus gloriæ operatur nobis. Interpretatur quomodo renovetur interior homo, nempe, dum secum reputat quod afflictio momentanea sit, id est, temporaria, et levis, propter hoc ipsum quod sit temporaria. Gloria autein, et æterna est, et pondus habet, hoc est, magnitu - dinem excellenter excellentem, hoc enim est quod ait, Καθ' ὑπερβολὴν εἰς ὑπερβολήν. VERS. 18. Non contemplantibus nobis quæ videntur, sed quæ non videntur. Quæ enim videntur, temporaria sunt: quæ vero non videntur, æterna. › Quam leve sit aflictio, ostendit per hoc quod dicit, Omnia, quæ videntur, temporaria sunt:» itaque et aflictio, imo et ipsa requies: nam et ipsa visui subjacet. Ob eam enim causam dixit, ‹ Quæ videnLUF, > ut hanc quoque comprehenderet. Neque igitur afflictioni succumbemus, neque otio et quiete laxabimur: utrumque enim temporarium est. Cum itaque hæc se ita habeant, ‹ ea quæ non videntur, aterna sunt, id est, regnum et pena: illud ergo desiderate, hanc vero declinate. CAPUT V. Vgns. 1. c Scimus enim quod si terrestris nostra domus hujus tabernaculi dissolvatur, ædificationem ex Deo habemus, domum non manufactam, æternam in colis. a Quia supra dixerat: Quanto exterior homo corrumpitur, tanto renovatur interior, ac aliquid ita novi dicere videretur, ait quod quando perfecte corruptum 267 fuerit mortale istud et Variæ lectiones. το πρόσκαιρα, τὰ δὲ μὴ βλεπόμενα αἰώνια· ὥστε …. τι πρὸς καιρόν 1.

σεω; αὐτοῖς διαλέγεται πάλιν, εἰ καὶ τε μὴ ἀριδήλως ὡς ἐν τῇ προτέρᾳ· ἵνα μὴ δόξῃ ἔτι ἀδιορθώτους αὐτοὺς νομίζειν. Επίγειον δὲ οἰκίαν σκήνους, τὸ σῶμα ἐκάλεσεν· διὰ δὲ τοῦ σκήνος αὐτὸ καλέσαι, τὸ πρόσκαιρον ἐδήλωσε· τοιοῦτον γὰρ ἡ σκηνή. Εἰ δ καὶ πολλάκις σκηναὶ καλοῦνται καὶ αἱ τῶν δικαίων ἀναπαύσεις, ἀλλὰ μετὰ προσθήκης· αἰώνιοι γὰρ σκηναί. Ορα δὲ, πῶς πρὸς τὴν ἐπίγειον ἀντέθηκε τὴν οὐράνιον· πρὸς τὸ σχῆνος, τὴν αἰώνιον. Αύξων δὲ τὸ ἐγκώμιον τῆς μελλούσης δόξης του σώματος ἡμῶν, καὶ, ο Αχειροποίητον, ο προσέθηκεν· οὐχ ὡς πρὸς ἀντιδιαστολὴν τούτου τοῦ σώματος· οὐδὲ γὰρ χειροποίητόν ἐστι τοῦτο. Τινὲς δὲ χειροποίητον * μὲν οἰκίαν, τὴν ἐν τῇ γῇ ζωήν, σκηνος δὲ τὸ σῶμά φασι ὥστε εἶναι τὸ λεγόμενον τοιοῦτον· Ἐὰν καταλυθῇ ἡ ἐπὶ γῆς ζωὴ τοῦ σώματος ἡμῶν· ἥτις καὶ χειρο ποίητος ἂν ῥηθείη, ὡς ἀπὸ χειρῶν συνισταμένη (ἄρτος γὰρ καὶ οἶνος, καὶ τὰ τοιαῦτα, ἐξ ὧν καὶ ἡ ζωὴ ἡμῶν, διὰ χειρῶν γίνονται;· ἔξομεν ἑτέραν ζωὴν ἐν οὐρανοῖς ἄφθαρτον καὶ ἀχειροποίητον, τουτ ἐστιν, οὐ προσδεομένην τῆς τῶν ἡμετέρων χειρών Εργασίας. terrestre corpus, tum innamora nobis bona germi- ἡμῖν βλαστήσει ἀγαθά· ἅμα δὲ καὶ περὶ ἀναστά nabunt. Simul autem et de resurrectione ipsis rursus disserit, etiamsi non adeo perspicue ac in priore, ne ipsos nondum reformatos existimare videatur. Terrestrem autem domum tabernaculi corpus nominavit. Porro dum tabernaculum vocat, temporariam corruptibilemque ejus naturam significat: tabernaculum enim tale quiddam est. Etiamsi autem saepenumero tabernacula vocetur justorum quies, verum istuc cum appendice dicitur, nempe tabernacula æterna. Animadverte autem quomodo terrestri caeleste et tabernaculo æternum opposuit. Exaggerans autem enconium futuræ gloriæ corporis nostri, addidit etiam, c Non manufactam;: non ut opponeret corpori huic: hoc enim non est manuactum. Nonnulli autem domum manufactam, pro vita quam in terris degimus, acceperunt: tabernaculum autem, corpus ipsum: ut sit quod dicitur, hujusmodi: Si dissoluta fuerit, quæ in terra est, vita corporis nostri, quæ et manufacta dici possit, 'tanquam a manibus composita (panis enim et vinum et similia, ex quibus vita nostra constat, manibus conficiuntur): habebimos aliam vitam in ·cœlis incorruptibilem et non manufactam, hoc tione Vens. 2.. Nam in hoc ingemiscimus, habitacionem nostram, quæ de cœlo est, superindui cupientes.» Qualem habitationem? Corpus incorruptibile. Εx coelo autem ipsum dicit, non quod descendat a supernis, sed quod incorruptibilitatis gratiam inde demissam habet. Adeo igitur non est opus ut quisquam turbetur ob tentationes corporis quadam ex parte contingentes, ut e diverso potius ingemiscere debeamus, quod non universum corruptibile corpus exuamus, ut incorruptibile hoc superinduamus. Propterea non tabernaculum ipsum nominavit, sed, habitationem, veluti permanen - Liorem. VERS. 3. Si tamen vestiti, non nudi invenia- `mur. › Ne confidant omnes incorruptibilitati corporis. c Si modo,» inquit, «induti incorruptione, o et corpus incorruptibile accipientes, non nudi inveniamur › a gloria et securitate, tanquam peccati deformitatem habentes. Resurrectio namque com- -munis est, honos non item. VERS. 4. Nam et qui sumus in tabernaculo hoc, ‘ingemiscimus, quatenus nolumus exspoliari, sed supervestiri, ut absorbeatur quod mortale est a ‹vita. › Quia molestum videbatur quod dixit, Ingemiscimus desiderantes liberari a corpore: ineffabilis enim est animæ ad corpus affectio: Non propterea, inquit, iugemiscimus, ut simpliciter a corpore liberemur, verum quia superinduere incorruptibilitatem expetiinus, adeo ut non hoc quidem 268 exuere volumus, verum a corruptione liberari, ut a vita corruptio insumatur, non corpus. 75 γάρ 0. est, non indigentem nostrarum manuum oper.. • Καὶ γὰρ ἐν τούτῳ στενάζομεν, τὸ οἰκητήρων ἡμῶν τὸ ἐξ οὐρανοῦ ἐπενδύσασθαι ἐπιποθοῦντες. ο Ποῖον οἰκητήριον; Τὸ σῶμα τὸ ἄφθαρτον. Εξ οὐρα νοῦ δέ φησιν αὐτὸ, οὐχ ὅτι ἄνωθεν κάτεισιν, ἀλλ' ὅτι ἐκεῖθεν ἔχει ἐκπεμπομένην τὴν τῆς ἀφθαρσίας χάριν. Τοσοῦτον οὖν οὐ δεῖ λυπεῖσθαι ἐπὶ τοῖς κατὰ μέρος τοῦ σώματος πειρασμοῖς, ὥστε τοὐναντίον μᾶλλον στενάζειν ὀφείλομεν, ὅτι μὴ καθολικῶς τὸ φθαρτὸν σῶμα ἀπεκδυόμεθα, ἵνα ἄφθαρτον τοῦτο επενδυσώμεθα. Διὰ τοῦτο, οὐδὲ σκήνος αὐτὸ ἐκάλεσ σεν, ἀλλ᾽ οἰκητήριον, ὡς μονιμώτερον. • Εἴ γε καὶ ἐνδυσάμενοι, οὐ γυμνοί εὑρεθησό μεθα.» Ἵνα μὴ θαῤῥῶσι πάντες διὰ τὴν ἀφθαρο σίαν τοῦ σώματος, φησίν· < Εί γε καὶ ἐνδυσάμενοι ν τὴν ἀφθαρσίαν, καὶ σῶμα ἀφθαρτον λαβόντες, εσύ γυμνοὶ εὑρεθησόμεθα ο δόξης καὶ ἀσφαλείας, ὡς τὴν ἐκ τῆς ἁμαρτίας ἀσχημοσύνην ἔχοντες. Η μὲν γὰρ ἀνάστασις, κοινή· ἡ δὲ τιμή, ού. • Καὶ γὰρ οἱ ὄντες ἐν τῷ σκήνει τούτῳ, στενάζο μεν, βαρυνόμενοι ἐφ᾽ ᾧ οὐ θέλομεν ἐκδύσασθαι, ἀλλ' ἐπενδύσασθαι, ἵνα καταποθῇ τὸ θνητὸν ὑπὸ τῆς ζωῆς.» Επειδή φορτικὸν ἐδόκει ὁ ἔλεγεν, ότι Στε νάζομεν ἐπιθυμοῦντες ἀπαλλαγῆναι τοῦ σώματος καὶ γὰρ ἄῤῥητος σχέσις τῇ ψυχῇ πρὸς τὸ σῶμα φησίν, ὅτι οὐ διὰ τοῦτο στενάζομεν, ἵνα τοῦ στύ ματος ἁπλῶς ἀπαλλαγῶμεν, ἀλλὰ θέλοντες ἐπενδύσασθαι τὴν ἀφθαρσίαν· ὡς τοῦτό γε οὐδὲ ἐκδύσασθαι βουλόμεθα, ἀλλὰ τῆς φθορᾶς ἀπαλλαγῆναι, ἵνα ἀνα λωθῇ καὶ δαπανηθῇ ἡ φθορὰ ὑπὸ τῆς ζωῆς, οὐ τὸ Varia lectiones. 13 ἐπιγεν. Ο. * ἐπεποθοῦντες τ

EXPOSITIO IN EPIST. 11 AD COR. - CAP. V. sed quia est corruptibile. Hinc autem omnino hæreticorum ora obstruuntur. Non enim de alio σῶμα. Οὐ γὰρ διὰ τὸ σῶμα ἁπλῶς βαρυνόμεθα, Non enim simpliciter propter corpus gravamur, ἀλλὰ διότι ἐστὶ φθαρτόν. Ἐντεῦθεν δὲ παντελῶς ἐμφράττονται τῶν αἱρετικῶν τὰ στόματα. Οὐ γὰρ περὶ ἄλλου καὶ ἄλλου σώματος ὁ λόγος, ἀλλὰ περὶ φθορᾶς καὶ ἀφθαρσίας. • Ο δὲ κατεργασάμενος ἡμᾶς εἰς αὐτὸ τοῦτο, Θεός.» Θεὸς δέ ἐστι, φησίν, ὁ εἰς αὐτὸ τοῦτο ἐξ ἀρχῆς κατεργασάμενος ἡμᾶς· καὶ γὰρ ἐδημιούργη σεν ἡμᾶς ἵνα ὦμεν ἄφθαρτοι· καὶ οὐ νῦν τοῦτο ἔδοξεν αὐτῷ, ἀλλ' ἐξ ἀρχῆς. Ωστε πάντως " γενήσεται. • Ο καὶ δοὺς ἡμῖν τὸν ἀῤῥαβῶνα τοῦ Πνεύμα της. ο θέλεις, φησίν, ἀπόδειξιν; Δώσω σοι καὶ ἄλο λην. Διὰ τοῦ βαπτίσματος Πνεῦμα ἡμῖν δούς, τὸν ἀρραβῶνα τῆς ἀφθαρσίας ἔδωκε. Καὶ γὰρ ἡγίασε καὶ ψυχὴν καὶ σῶμα, καὶ θειότερα ἀμφότερα πεποίηκε, τῆς ἁμαρτίας ἀπαλλάξας, ἐξ ἧς ὁ θάνατος. "Ωστε ἐπεὶ Πνεῦμα δέδωκε, πρόδηλον ὅτι τῆς ἁμαρτίας ἀπήλλαξεν· ἁμαρτίας δὲ ἀπαλλάξας, καὶ τὴν φθορὰν κατήργησεν· ἐξ ἁμαρτίας γὰρ ἡ φθορά. Οὕτως οὖν ἀρραβῶνα τῆς μελλούσης ἀθανασίας τὸ Πνεῦμα. Καὶ ἄλλως δὲ, δοὺς νῦν ἡμῖν μερικῶς τὸ Πνεῦμα, πάντως ἀρραβωνα τινα ἔδωκεν, ὥστε καὶ τὸ ὅλον δώσει. Πῶς δ᾽ ἂν δώσει, εἰ μὴ μέλλοιμεν ἀφθαρτισθῆναι ψυχή τε καὶ σώματι; Λαβὼν οὖν ἐν ταῦθα τὸ ὀλίγον καὶ ψυχῇ καὶ σώματι οἷον άῤῥαΕῶνα, ἔλπιζε ὅτι καὶ τὸ ὅλον τότε ἕξεις ὁλοκλήρως. • θαρρούντες οὖν πάντοτε, καὶ εἰδότες ὅτι ἐνδη μοῦντες τῷ σώματι ἐκδημουμεν ἀπὸ Κυρίου. (Διὰ c πίστεως γὰρ περιπατοῦμεν, οὐ διὰ εἴδους.) θαρ ῥοῦμεν δὲ καὶ εὐδοκοῦμεν μᾶλλον ἐκδημῆσαι ἐκ τοῦ σώματος, καὶ ἐνδημῆσαι πρὸς Κύριον.» Ετι ἐκεῖνο κατασκευάζει ὅ ἀνωτέρω εἶπεν, ὅτι οὐ φροντίζομεν. τῶν κινδύνων· οἱ κίνδυνοι γάρ, φησί, καὶ οἱ θάνατοι, τὸ εὐκταῖον ἡμῖν χρῆμα το προξενοῦσι, τὴν ἀφθαρσίαν, δι᾿ ἣν καὶ στενάζομεν, καὶ προσάγουσιν ἡμᾶς τάχιον τῷ Δεσπότῃ ἡμῶν. «θαῤῥοῦντες οὖν πάνω τότε, ν τουτέστι, Μὴ φοβούμενοι μήτε διωγμούς, μήτε ἐπιβουλάς, μήτε θανάτους. Ορα δὲ σοφίαν, πῶς ἀπέκρυψε τὰ ὀνόματα τοῦ θανάτου καὶ τῆς ζωῆς, καὶ τὴν μὲν ἐνδημίαν πρὸς Κύριον, τὴν δὲ ἐκδημίαν ἀπὸ Κυρίου τέθεικεν, ἵνα μηδεὶς τῆς παρούσης ζωής ἐξέχηται, οἷα δὴ ἀπαγούσης ἀπὸ τοῦ Κυρίου. Εἶτα ἵνα μή τις εἴπῃ· Τί οὖν; τὸ σῶμα ἡμᾶς ἀλλοτριοί ἀπὸ τοῦ Θεοῦ; διωρθώσατο τοῦτο, εἰπών· ο Διὰ πίσ στεως γὰρ περιπατοῦμεν, οὐ διὰ εἴδους·» τουτέστιν, Ἐνταῦθα μὲν αὐτὸν ἴσμεν, ἀλλὰ μετρίως· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ, «Διὰ πίστεως· › οὐ μέντοι πρόσωπον πρὸς πρόσωπον, ὅπερ ἐστὶ τὸ, ο Διὰ εἴδους. Ἐπεὶ δὲ ταῦτα οὕτως ἔχει, «Εὐδοκοῦμεν, τουτέστι, Σφόδρα ἐπιθυμοῦμεν τοῦ ἐκδύσασθαι τὸ σῶμα τοῦτο, καὶ μετὰ Κυρίου γενέσθαι. Οὐκ εἶπε δὲ, ᾿Αφθαρσίας μετασχεῖν, ἀλλὰ τὸ κρεῖττον, τὸ μετὰ Κυρίου εἶναι· μείζον γὰρ τοῦτο τῆς ἀφθαρσίας. 7 πάντας αινίττεται (. το κτήμα 0. atque alio corpore sermo est, sed de corruptione et incorruptibilitate. VERS. 5. • Qui autem eficit nos ad illudi, Deus est. › Deus est, inquit, qui primum nos ad hoc effecit. Etenim condidit nos, ut simus incorruptibiles. Neque hoc nunc primun ei placuit, sed jam inde a principio. Itaque omnino fiet. • Qui dedit etiam nobis pignus Spiritus.» Demonstrationem, inquit, cupis? Alteram tibi dabo. Qui nobis per baptisma Spiritum dedit, pignus quoque immortalitatis nobis impertiit. Etenim sanctificavit et animam et corpus, et utraque diviniora reddidit, a peccato nos liberans, ex quo mors propagata erat. Quocirca cum Spiritum nobis dederit, perspicuum est quod a peccato liberavit. peccato vero postquam nos liberavit, corruptionem etiam destruxit: ex peccato enim corruptio. Ita igitur futuræ immortalitatis pignus est Spiritus. Et aliter: Qui dedit nobis in præsenti Spiritum ex parte, pignus quoddam dedit se totum quoque traditurum. Quomodo autem dabit, nisi corpore et animo incorruptibiles futuri simus? Ubi igitur pusillum lic acceperis, arrhabonem videlicet, confide quod et tolum tunc prorsus sis habiturus. Vers. 6-8. ‹ Audentes igitur semper, et scientes quod dum sumus in hoc corpore, peregrinamur s Domino. (Per fiden enim ambulamus, non per speciem.) Audemus autem, et bonam voluntatem habemus magis pereginari a corpore, et præsentes esse ad Dominum. Confirmare pergit quod supra dixit: nempe, quod Pericula non moramur. Namn pericula et mortes, inquit, rem nobis oplatam conciliant, nimirum, incorruptibilitatem propter quan ingemiscimus, et celerius nos ad Dominum nostrum perducunt. • Audentes igitur semper, id est, ne: metuentes neque persecutiones. neque insidias, neque mortes. Expendle autem sapientiam, quomodo nomina mortis et vitæ occultarit; alteram quidein præsentiam apud Dominum, alteram vero peregrinationem a Domino faciens, ut nemo de presente vita pendeat, ut quæ a Domino abducal. Deinde, ne quis dicat, Quid igitur? corpus nos alienos facit a Deo? correxit hoc, inquiens: c Per fidem enim ambulamus, non per speciem, hoc est, hic ipsum quidem novimus, sed modice (hoc enim est Per fidem; › non quidem facie ad faciem, quod est «Per speciem.» Cum autem hæc sic habeant, ‹ Bonam voluntatem habemus, › hoc est, valde 269 desideramus exuere corpus hoc, atque esse cum Domino. Non dixit autem, Immortalitatem assequi: verum quod præstantius est, cum Domine esse: hoc enim immortalitate majus est. Varire lectiones.

VERS. 9. Ideo contendimus, sive absentes, sive praesentes, placere illi. Quod quæritur hoc est, ut ipsi in vita placeamus. Ne enim audiens peregrinationem a corpore, existimes hanc tibi ad salutern satis esse: Stude, inquit, probatus hinc migrare, vilam nimirum Deo placentem vivendo. VERS. 10. • Omnes enim nos manifestari oportet ante tribunal Christi, Terrorem incutit hic mentione facta treniendi illius tribunalis, et per hoc quod ait, e Manifestari oportet.» Nolito enim cogitare quod illic parieles et velamenta cordisque profunditas vel opera, vel consilia occultet, sed omnia manifestantur. ‹ Ut reportet unusquisque ca que funt per corpus juxta ea'quae fecit, sive bonum, sive malum, Per ista eos qui bene et recte vixerint, melius sperare facil segniores autem terrore diligentiores reddit. Sermonem autem de corporum resurrectione iterum confirmat. Quod enim vel bonis vel pravis operibus inserviit atque obsecuLun est, illud omnino vel coronatur vel punitur. Obstruuntur ergo vel hinc hæreticorum ora. VERS. 11. • Scientes igitur timorem Dei, hominibus suademus: Deo autem manifestati sumus: spero autem et conscientiis vestris manifestos nos esse. › Scientes, inquit, tremendum illud tribunal, omnia agimus, ne scandalum ponamus mortalibus. Hoc enim est quod ait, ‹ Hominibus suademus, › hoc est, Offendiculis medemur. Etsi enim inali quidquam non operemur, et interim suspicioni ansam præbeamus, nec removeamus scandala, cum possimus tamen, condemnamur. Deo autem perspecti sumus, qui optime etiam novit qualem vitæ rationem habeamus: neque opus est ut ipsi suadeamus, utpote qui scandalizaretur. Vobis item manifestati sumus, quippe qui omnia nostra probe teneatis. Vobis igitur persuadere non debemus, ceu in nobis scandalum passis. • Διὸ καὶ φιλοτιμούμεθα, εἴτε ἐνδημοῦντες, εἴτε ἐκδημοῦντες, εὐάρεστοι αὐτῷ εἶναι.» Το ζητούμενον τοῦτό ἐστι, τὸ εὐαρέστως αὐτῷ ζῇν. Ἵνα γὰρ μὴ ἐκδημίαν ἀκούσας, νομίσῃς ἀρκεῖν σοι ταύτην προς σωτηρίαν, φησὶν, ὅτι Σπούδασον εὐδόκιμος ἀπελο θεῖν, διὰ τοῦ ἐνταῦθα εὐαρέστως αὐτῷ βιῶσαι. • Τοὺς γὰρ πάντας ἡμᾶς φανερωθῆναι δεῖ ἔμπροςθεν τοῦ βήματος τοῦ Χριστοῦ.» Φοβεῖ ἐνταῦθα τῇ ὑπομνήσει τοῦ φοβεροῦ ἐκείνου βήματος, καὶ τῷ εἰπεῖν, ο Φανερωθῆναι δεῖ.» Μὴ γὰρ ὑπολάβης, ὅτι ἐκεῖ τοίχοι, καὶ παραπετάσματα, και βαθύτης καρι δίας ἀποκρύπτει ἢ τὰ ἔργα, ἢ τὰ βουλεύματα, ἀλλὰ πάντα φανεροῦνται. • Ἵνα κομίσηται ἕκαστος τὰ διὰ τοῦ σώματος πρὸς ἃ ἔπραξεν, εἴτε ἀγαθὸν, εἴτε κακόν.» Διὰ τούτων τοὺς μὲν κατωρθωκότας μᾶλλον εὐέλπιδας ποιεῖ· τοὺς δὲ ῥαθυμοτέρους σπουδαιοτέρους τῷ φόβῳ. Βεν 6αιοῖ δὲ καὶ τὸν περὶ τῆς ἀναστάσεως τῶν σωμάτων λόγον· τὸ γὰρ διακονησάμενον, εἴτε τοῖς ἀγαθοῖς, εἴτε τοῖς φαύλοις ἔργοις, ἐκεῖνο πάντως ἢ στέψα νοῦται, ἢ κολάζεται. Εμφράττονται οὖν κἀντεῦθεν τῶν αἱρετικῶν τὰ στόματα. • Εἰδότες οὖν τὸν φόβον τοῦ Θεοῦ, ἀνθρώπους πείθομεν· Θεῷ δὲ πεφανερώμεθα· ἐλπίζω δὲ καὶ ἐν ταῖς συνειδήσεσιν ὑμῶν πεφανερῶσθαι.» Ειδότες, φησί, τὸ δικαστήριον ἐκεῖνο τὸ φοβερὸν, πάντα πράτο τομεν, ὥστε μὴ σκανδαλίσαι τοὺς ἀνθρώπους· τούτο γάρ ἐστι τὸ, ο ᾿Ανθρώπους πείθομεν, ἡ ἀντὶ τοῦ, Τά σκάνδαλα θεραπεύομεν. Κἂν γὰρ κακόν τι μή πράτο τωμεν, ὑποψίαν δὲ παρέχωμεν, καὶ δυνάμενοι λῦσαι τὸ σκάνδαλον, οὐ λύωμεν, κατακρινόμεθα· τῷ μένο τοι Θεῷ φανεροί ἐσμεν, κἀκεῖνος οἶδε πῶς διάγομεν· καὶ οὐδὲν δεῖ πείθειν ἐκεῖνον, ὡς δῆθεν σκανδαλιζό μενον. Καὶ ὑμῖν δὲ πεφανερώμεθα, ὡς πάντα τὰ ἡμέτερα καλῶς εἰδόσιν. Οὐκ οὖν δεῖ πείθειν ὑμᾶς ὡς σκανδαλισθέντας. • Οὐ γὰρ πάλιν ἑαυτοὺς συνιστάνομεν ὑμῖν, ἀλλ' ἀφορμὴν διδόντες ὑμῖν καυχήματος ὑπὲρ ἡμῶν. ο Συνεχῶς ἀποτρίβεται τὴν τοῦ δοκεῖν καυχάσθαι ὑπόνοιαν, καί φησιν, ὅτι Εἰς τούτους τοὺς λόγους ήλθομεν, οὐχ ἑαυτοὺς συνιστῶντες, τουτέστιν, ἐπαί ροντες, ἢ ἐγκωμιάζοντες, ἀλλ' ὑμῖν ἀφορμὴν παρέVans. 12.. Non enim rursus nos ipsos commen· damus vobis, sed occasionem damus vobis gloriandi de nobis. Gloriandi suspicionem confestim deterit, Ad hes, inquiens, sermones pervenimus, non ut nos ipsos commendemus, hoc est, attollamus, vel præconiis evehamus, verum ut vobis de nobis apud pseudapostolos, qui nos contumeliis di- χοντες τοῦ καυχᾶσθαι καὶ καλλωπίζεσθαι ὑπὲρ lacerant, gloriandi et jactandi ansam præbeamus. ‹ Ut habeatis ad eos qui in facie gloriantur, et non in corde., Ut habeatis quod dicatis et gloriemini de nobis apud pseudlapostolos, qui in ‹ faeie gloriabantur, hoc est, in his quæ ad cstentationem faciebant, 270 et quoad vultum. Istiusmodi enim erant, nempe pietatis larvam prætendentes, attamen boni nihilum in corde gestantes. Non semper autem gloriari jubet, sed cum {lli sese extulerint. VERS. 13. • Sive enim mente excessimus, Deo: sive sobrii sumus, vobis.» Sire magnum quiddam loquimur (exstasin enim istud vocal, perinde ac ἡμῶν πρὸς τοὺς ψευδαποστόλους, σε διασύρουσιν ὑμᾶς. • Ἵνα ἔχητε πρὸς τοὺς ἐν προσώπῳ καυχωμένους, καὶ οὐ καρδίᾳ.» Ινα ἔχητέ τι λέγειν καὶ καυχάσθαι ὑπὲρ ἡμῶν πρὸς τοὺς ψευδαποστόλους, «οἱ ἐν προστ ώπῳ ἐκαυχῶντο· ν τουτέστιν, ἐν τοῖς πρὸς ἐπίδειξιν, ἐν τοῖς κατὰ πρόσωπον. Τοιοῦτοι γὰρ ἦσαν, εὐλαβείας μὲν ἔχοντες προσωπεῖον, ἐν δὲ καρδίᾳ οὐδὲν φέροντες ἀγαθόν. Οὐκ ἀεὶ δὲ καυχάσθαι κελεύει, ἀλλ' ὅταν ἐκεῖνοι ἑαυτοὺς ἐπαίρουσιν. • Είτε γὰρ ἐξεστημεν, Θεῷ· εἴτε σωφρονοῦμεν, ὑμῖν.» "Αντέ τι μέγα φθεγγώμεθα (ἔκστασιν γάρ τοῦτο καλεῖ, ὥσπερ καὶ ἀλλαχοῦ ἀφροσύνην), διὰ

EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR.- CAP. V. τὸν Θεὸν τοῦτο ποιοῦμεν, ἵνα μὴ ὑμεῖς νομίζοντες. alibi, insipientiam ), Dei, inquit, istuc causa faἡμᾶς εὐτελεῖς, καταφρονῆτε, καὶ ἀπόλλυσθε [[. ἀπόλησθε]· ἄν τέ τι μέτριον καὶ ταπεινὸν εἴπωμεν, δι' ὑμᾶς, ἵνα μάθητε ταπεινοφρονείν. "Η καὶ ἄλλως· ΕΙ μὲν μαίνεσθαί τις ἡμᾶς ὑποπτεύει, παρὰ Θεοῦ τὸν μισθὸν ἐκδεχόμεθα, ὑπὲρ ὧν ἐπὶ τοῖς τοιούτοις ὑποπτευόμεθα· εἰ δὲ σωφρονεῖν ἡγεῖται, αὐτὸς ἀπολαυέτω τῆς ἐκ τοῦ σωφρονεῖν ἡμᾶς ὠφελείας. Η καὶ ἄλλως· Εἰ μαινόμεθα, διὰ τὸν Θεὸν μαινόμεθα τοιαῦτα, ἵνα ἡμᾶς αὐτῷ παραστήσωμεν. Εμαίνετο δὲ ἄρα ὁ Παῦλος μανίαν ερωτικήν, τοῦ Θεοῦ ἐρῶν, καὶ ὡς ἐραστὴς ἐκείνῳ ζῶν, τῷ ἐρωμένῳ, φημὶ, καὶ ἐκστὰς ἑαυτοῦ, καὶ ὅλος πρὸς τὸν Θεὸν μεταστὰς, καὶ οὐ τὴν ἑαυτοῦ ζῶν ζωὴν, ἀλλὰ τὴν τοῦ ἐρωμένου, ὡς σφόδρα ερωτικὴν ἤτοι ἀγαπητήν. Εἰ οὖν ἐξέστημεν, φησίν, αὐτῶν, τῷ Θεῷ πάντως ἐξέστημεν, ἀντὶ τοῦ, διὰ τὸν Θεόν. «Ἡ γὰρ ἀγάπη τοῦ Χριστοῦ, " συνέχει ἡμᾶς, κρίσ ναντας τοῦτο, ὅτι εἰ εἰς ὑπὲρ πάντων ἀπέθανεν, ἄρα οι πάντες ἀπέθανον· ἵνα οἱ ζῶντες μηκέτι ἑαυτοῖς ζῶσιν, ἀλλὰ τῷ ὑπὲρ αὐτῶν ἀποθανόντι καὶ ἐγερθέντι.. Ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ ἣν ἐπεδείξατο εἰς ἡμᾶς, συνέχει ἡμᾶς καὶ συνωθεῖ εἰς τὸ κινδυνεύειν ὑπὲρ αὐτοῦ, τοῦτο καλῶς παρ' ἑαυτοῖς κρίναντας, ὅτι ἐπεὶ ἀπέθανεν ὑπὲρ πάντων, πρόδηλον ὅτι πάντες ἦμεν ἀπολωλότες, καὶ διὰ τοῦτο ἀπέθανεν ὑπὲρ τῶν ἀπολωλότων καὶ τεθανατωμένων, ἵνα ζωώσῃ ἡμᾶς. Ἐπεὶ οὖν ἐξώωσεν, οὐκ ὀφείλομεν λοιπὸν ἑαυτοῖς ζῇν, ἀλλ' ἐκείνῳ δι' δν ζῶμεν· ὃς οὐ μόνον ἀπέθανεν ὑπὲρ ἡμῶν, ἀλλὰ καὶ ἠγέρθη, τὴν ἀπαρ χὴν ἡμῶν, τουτέστι, τὸ αὐτοῦ σῶμα εἰς τὸν οὐρανὸν ἀναγαγών, καὶ ἵνα ἡμᾶς πάντως ἀναγάγῃ. Τί; γὰρ ὅλως χρεία ἐκεῖνον τ8 ἀνελθεῖν, εἰ μὴ ἐμέλλομεν καὶ ἡμεῖς τῶν ὁμοίων τυχεῖν; Ὥστε καὶ διότι ἀπέθανεν ὑπὲρ ἡμῶν, καὶ διότι ἐζώωσεν ἡμᾶς, καὶ διότι τοὺς ἀῤῥαβῶνας ἡμῖν τῆς ἀφθαρσίας ἔδωκεν, ὀφείλομεν αὐτῷ ζῆν, καὶ οὐχὶ ταῖς ἑαυτῶν ἐπιθυμίαις. cimus, ne,vos existimantes nos esse viles, aspernemini et pereatis. Sive moderatum quiddam et humile dicamus, propter vos, uti discatis humilia sapere. Vel aliter: Si quis nos furere suspicetur, a Deo mercedem recipimus, eo quod hujusmodi suspicioni simus obnoxii; sin sobrios nos esse putet, ipse pariter utilitate e sobrietate nostra proveniente perfruatur. Vel aliam ad rationem: Si insanimus, Dei causa ita insanimus, ut vos ad ipsuip, perdu̟- camus. Insaniebat itaque Paulus amatoriam quamdam insaniam, Deum amans, ac amatoris instar illi vivens, nempe adamato, extra seipsum raptus, ac totus in Deum translatus, nec suam ipsius vitam vivens, sed ejus quens amat, amatoriam plane, sive dilectam et valde charam. Si igitur e nobis exces— simus, inquit, Deo omnino excessinus, id est, Dei causa. VERS. 14, 15. • Charitas enim Christi urget nos, æstimantes hoc, quod si unus pro omnibus mortuus est, ergo omnes mortui sunt; ut qui vivunt, jam non sibi vivant, sed ei qui pro ipsis mortuus est, et resurrexit. › Dilectio Dei quam exhibuit erga nos, urget nos et compellit ut ejus amore pericula subeamus, hoc probe apud nos judicantes, quod quia mortuus est pro omnibus, perspicuum est quod omnes perieramus, eamque ob causam mortuus est pro iis qui perierant, obierantque mortem, ut nos vivificaret. Quoniam igitur nos vivificavit, non debemus porro nobis ipsis vivere, sed illi, propter quem vivimus: qui nedum mortuus est pro nobis, verum etiam resurrexit, primitias LOstras, hoc est, corpus suum in calos referens, ut omnino nos etiam eo perducat. Quid enim prorsus opus erat illum ascendere, nisi nos quoque similia consecuturi essemus? Proinde, quia mortuus est pro nobis, et qua vividcavit nos, et quia nobis arrhabones incorruptibilitatis dedit, ipsi in posteruin debemus vivere, haud nostris cupiditatibus. VERS. 16. Itaque nos ex hoc neminem novimus secundum carnem. › Quia omnes occisi a peccato reviximus, et vifcati sumus a Christo per baptisma, merito neminem novimus fidelium, inquit, secundum carnem viventem, hoc est, juxta veterem et • Ωστε ἡμεῖς ἀπὸ τοῦ νῦν οὐδένα οἴδαμεν κατὰ σάρκα.» Ἐπεὶ πάντες θανατωθέντες ὑπὸ τῆς ἁμαρ τίας, ἀνεζωώθησαν ὑπὸ τοῦ Χριστοῦ διὰ τοῦ βαπτίσματος· εἰκότως οὐδένα οίδαμεν, φησί, τῶν πιστῶν κατὰ σάρκα ζῶντα 1, τουτέστι, κατὰ τὴν παλαιὰν καὶ σαρκικὴν πολιτείαν. Πάντες γὰρ τῷ Πνεύματι carnalem vitam. Omnes enim Spiritu regenerati, ἀναγεννηθέντες, νέαν καὶ πνευματικὴν ζωὴν μετέρ χονται. • Εἰ δὲ καὶ ἐγνώκαμεν κατὰ σάρκα Χριστὸν, ἀλλὰ νῦν οὐκέτι γινώσκομεν.» Δείκνυσιν ὅτι καὶ τούτου αὐτοῦ, τοῦ μὴ κατὰ σάρκα ζῇν, φημί, ἀρχηγὸν ἔχο μεν τὸν Χριστόν· καί φησιν, ὅτι Εἰ καὶ ὁ Χριστός ἦν ποτε κατὰ σάρκα, ἀλλὰ νῦν οὐκέτι ἐστί. Τί οὖν; τὴν σάρκα ἀπέθετο; Μὴ γένοιτο· ὡς γὰρ ἀνελή - φθη, οὕτω 60 καὶ ἐλεύσεται. Ἀνελήφθη δὲ ἐν σαρκί καὶ μετὰ τοῦ σώματος. Τί τοίνυν φησίν; "Οτι ἡμεῖς 1 Act. IV, 17 Θεού οι το ἐκείνω 0. novam et spiritualem vitam ducunt. 271 • Etsi cognovimus secundum carnem Christumn, sed nunc non novimus.» Iudicat quod Christum ducem et principem babemus hujus ipsius, nempe ut secundum carnem non vivamus, Elsi, inquiens, Christus olim secundum carnem erat, nunc tamen non est. Quid inde? carnenne deposuit? Minime nam quemadmodum assumptus est, sic etiam veniet. Assumptus est autem in carne, et Varia lectiones. το όντα 0. το τοιού της ο.

cum corpore. Quid igitur dicit? Quod nos tunc qui- μὲν τότε λεγόμεθα κατά σάρκα ζῇν, ὅταν ἐν ἁμαρτ dem secundum carnem vivere dicimur, quaudo in peccatis fuerimus: tumque non secundum carnem vivere, quando non peccaverimus. Christus autem secundum carnem vixisse dicitur, quando secundum naturales et inculpatos affectus vixit, esuriens, siliens, dormiens, laborans. Nunc autem non est secundum carnem, boc est, ab his naturalibus et inculpatis affectionibus liberatus est, impassibile et immortale corpus habens; ut nos quoque, inquit, abunde doceat, ne ulterius secundum carnem et in peccatis vivamus, sed secundum spiritum. VERS. 17. • Itaque si quis in Christo, nova creatura. › Si quis credidit Christo, in aliam plane creaturam pervenit, et nova creatura facta est. Non debemus, igitur secundum veterem morem vivere. • Vetera transierunt, ecce nova facta sunt omnia. › Qualia vetera? peccatum et Judaicæ ceremoniæ. Nam velus peccatum præteriit, novaque nobis anima, et novum corpus factum est, et pro Judaicis omnibus nova nobis facta sunt omnia: pro lege, Evangelium; pro Hierosolymis, coelum; pro templo, interior cortina, in qua sacrosancta Trinitas; pro circumcisione, baptisma; pro ananna, corpus Dei; pro aqua, sanguis Domini; pro virga Mosis vel Aaronis, crux; pro agno, Filius Dei; omniaque alia eamdem ad rationem. VERS. 18. • Omnia autem ex Deo, qui reconcilia-C vit nos sibiipsi per Jesum Christum.» Hæc omnia nobis data sunt a Deo, qui reconciliavit nos sibiipsi per intercessionem Filii sui “. Non enim nos ipsi accurrimus, sed ipse nos vocavit per mortem Filii sui. • Et dedit nobis ministerium reconciliationis. › ◇ profunditatem clementiæ divinæ! Cum enim Pater et Filium suum legatum misisset, eumque occisum conspicatus esset ab iis qui reconciliatione indigerent, neque sic tamen neglexit homines, verum ministerium reconciliationis, inquit, nobis apostolis suis dedit, ut circumeuntes, legatione fungamur ad eos qui a Deo defecerunt, eosque ad eum perducamus. VERS. 19. • Quoniam quidem Deus erat in Christo mundum reconcilians sihi, non imputans eis peccata ipsorum. Quod nos sibi ipse reconciliaverit, supra dixit. Ne 272 quis igitur dicat: Atqui Filium suum misit: nunc ait quod Filium quidem miserit, verumtamen non solus Filius exhortatur, verumetiam Pater mundum sibiipsi reconciliavit per Christum (hoc enim est illud, e in Christo» ) tantamque bonitatem hominibus ostendit, ut non solum non punierit, verum etiam reconciliatus sit: nec tantum dimiserit, sed ne imputaverit quidem peccata. Si enim rationem exigere voluisset, omnino periissent. * [ Joan. 1V. τίαις ὦμεν· καὶ τότε μὴ ζῆν κατὰ σάρκα, ὅταν μὴ ἁμαρτάνωμεν. Ὁ δὲ Χριστὸς κατὰ σάρκα λέγε. ται ζῆσαι, ὅτε κατὰ τὰ φυσικὰ καὶ ἀδιάβλητα πάθη Εξη, πεινῶν, διψῶν, ὑπνῶν, κοπιῶν. Νῦν δὲ οὐκέτι κατὰ σάρκα· τουτέστι, τούτων τῶν φυσικῶν καὶ ἀδιαβλήτων ἀπηλλάγη, ἀπαθὲς καὶ ἀκήρατον σῶμα ἔχων· ἵνα, φησί, πάντως καὶ ἡμᾶς ἐκ περιουσίας διδάξῃ μηκέτι ζῇν κατὰ σάρκα, καὶ ἁμαρτητικῶς, ἀλλὰ κατὰ πνεῦμα. ε;Ὥστε εἴ τις ἐν Χριστῷ, καινή κτίσις.» Εἴ τις ἐπίστευσε τῷ Χριστῷ, εἰς ἑτέραν δημιουργίαν ἦλθε, καὶ νέα κτίσις ἐγένετο. Οὐκ ὀφείλομεν οὖν κατὰ τὰ παλαιὰ ζῆν. «Τὰ ἀρχαῖα παρῆλθεν· ἰδοὺ γέγονε τὰ πάντα καινά.» Ποια ἀρχαῖα; Καὶ τὰ τῆς ἁμαρτίας, καὶ τὰ Ἰουδαϊκά· καὶ γὰρ καὶ παλαιὰ ἁμαρτία παρῆλθε, καὶ καινὴ ἡμῖν ψυχὴ, καὶ καινὸν σῶμα γέγονε· καὶ ἀντὶ τῶν Ἰουδαϊκῶν πάντων, καινὰ ἡμῖν πάντα· ἀντὶ τοῦ νόμου, Εὐαγγέλιον· ἀντὶ Ἱερουσαλήμ, οὐρανός· ἀντὶ ναοῦ, τὸ ἐσώτερον του καταπετάσματ τος, ἐν ᾧ ἡ Τριάς· ἀντὶ περιτομῆς, βάπτισμα· ἀντὶ τοῦ μάννα, σῶμα Θεοῦ· ἀντὶ τοῦ ὕδατος, αἷμα Δεσπότου· ἀντὶ ῥάβδου Μωσέως ἢ Ααρών, ο σταυρός· ἀντὶ τοῦ ἀμνοῦ, Υἱὸς Θεοῦ· καὶ τα στα τἆλλα ὡσαύτως. • Τὰ δὲ πάντα ἐκ Θεοῦ τοῦ καταλλάξαντος ἡμᾶς ἑαυτῷ διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ.» Ταῦτα δὲ πάντα ἐκ Θεοῦ ἡμῖν δέδοται, τοῦ ἀποκαταλλάξαντος ἡμᾶς ἑαυτῷ διὰ τῆς μεσιτείας τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ. Οὐ γὰρ ἡμεῖς αὐτῷ προσεδράμομεν, ἀλλ' αὐτὸς ἡμᾶς ἐκάθ λεσε διὰ τοῦ θανάτου τοῦ Υἱοῦ. • Καὶ δόντος ἡμῖν τὴν διακονίαν τῆς καταλλαγῆς.» "Ω βάθος φιλανθρωπίας! Πέμψας γὰρ πρέσ συν ὁ Πατήρ τὸν Υἱόν, εἶτα τοῦτον σφαγέντα ιδών παρὰ τῶν τῆς καταλλαγῆς δεομένων, οὐδὲ οὕτως ἡμέλησε τῶν ἀνθρώπων, ἀλλὰ τὴν διακονίαν τῆς χακαλλαγῆς ἡμῖν, φησί, τοῖς ἀποστόλοις έδωκεν, ἵνα περιερχόμενοι πρεσβεύωμεν πρὸς τοὺς ἀποστάτε ας τοῦ Θεοῦ, καὶ προσάγωμεν αὐτοὺς αὐτῷ. • Ως ὅτι Θεὸς ἦν ἐν Χριστῷ κόσμον ἑαυτῷ κατ αλλάσσων, με λογιζόμενος αὐτοῖς τὰ παραπτώματα αὐτῶν.» Εἶπεν ἄνω, ὅτι αὐτὸς κατήλλαξεν ἡμᾶς ἑαυτῷ. Ἵνα οὖν μή τις εἴπῃ· Καὶ μὴν τὸν Υἱὸν έπεμψε· νῦν φησιν, ὅτι Τὸν Υἱὸν μὲν ἔπεμψε· πλὴν οὐχ ὁ Υἱὸς μόνος παρεκάλει, ἀλλὰ καὶ ὁ Παν τὴρ ἦν καταλλάσσων αὐτῷ τὸν κόσμον διὰ Χριστοῦ· τοῦτο γὰρ τὸ, ο Ἐν Χριστῷ, καὶ τοσαύτην τοῖς ἀνθρώποις ἀγαθότητα ἐπιδεικνύμενος, ὥστε οὐ μόν νον οὐκ ἐκόλασεν, ἀλλὰ καὶ κατηλλάγη· καὶ οὐ με νον ἀφῆκεν, ἀλλ' οὐδὲ ἐλογίσατο τὰς ἁμαρτίας. Καὶ γὰρ δὴ καὶ εἰ ἠθέλησε λόγους ἀπαιτῆσαι, πάντως ἂν ἀπώλοντο.

EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR.- CAP. VI. • Καὶ θέμενος ἐν ἡμῖν τὸν λόγον τῆς καταλλαγῆς. Οὐδὲν οὖν φορτικόν ο ὑμῖν ποιεῖν ἐτάχθημεν ὑπὸ Θεοῦ, ἀλλὰ καταλλάσσειν ὑμᾶς αὐτῷ. Ἐπεὶ γὰρ ἐμοί, φησίν, οὐκ ἐπείσθησαν, παραμείνατε ὑμεῖς παρακαλοῦντες, ἕως ἂν πείσητε. • Ὑπὲρ Χριστοῦ οὖν πρεσβεύομεν, ὡς τοῦ Θεοῦ παρακαλοῦντος δι' ἡμῶν· δεόμεθα ὑπὲρ Χριστοῦ, καταλλάγητε τῷ Θεῷ. — Ὑπὲρ Χριστοῦ,» τουτἔστιν, ἀντὶ τοῦ Χριστοῦ πρεσβεύομεν. Οπερ γὰρ ἔμελλεν ἐκεῖνος ποιεῖν, ἡμεῖς ἀνεδεξάμεθα νῦν· καὶ ὥσπερ δι' ἐκείνου παρεκάλει ἡμᾶς ὁ Πατήρ, οὕτω καὶ νῦν δι᾿ ἡμῶν παρακαλεῖ, ἵνα καταλλαγῆτε αὐτῷ. Οὐκ εἶπε δὲ, Καταλλάξατε ἑαυτοῖς τὸν Θεὸν, ἀλλ᾽, Ὑμεῖς καταλλάγητε αὐτῷ. Ὑμεῖς γὰρ αὐτῷ ἐχε θραίνετε· ἐκεῖνος δὲ οὐδέποτε ὑμῖν· Θεὸς γὰρ καὶ Πατήρ. Ὡσανεί δὲ πταίσαντος αὐτοῖς τοῦ Θεοῦ, οὕτω ποιεῖται τὴν πρεσβείαν, ἵνα συγχωρήσωσι τῷ Θεῷ. Ὢ πλοῦτος εὐσπλαγχνίας καὶ συγκαταβάσεως 1 ‹ Et posuit in nobis verbum reconciliationis. ▸ Nihil igitur molestum aut onerosum vobis imponere præcipimur a Deo, sed ut vos ipsi reconciliemus. Quia enim mihi, inquit, non crediderunt, perseverale vos adhortantes, tantisper dum persuaseritis. VERS. 20. «Pro Christo igitur legatione fungimur, tanquam Deo exhortante per nos. Obsecramus pro Christo, reconciliamini Deo. -. Pro Chris sto, id est, Christi loco intercedimus. Quod enim ille facturus erat, nos suscepimus nunc: et quemadmodum per illum adhortabatur nos Pater, sic et nunc per nos adhortatur, ut ipsi reconciliemini. Non dixit autem, Reconciliate vobis ipsis Deum, sed, Vos ipsi reconciliemini. Vos enim hostes ejus estis, ipse vero nunquam vester: siquidem Deus et Pater est. Quasi vero Deus adversum eos deliquerit, sic per legatos intercedit, ut condonent Deo. Miram pietatis et indulgentia sive humiliationis magnitu- «Τὸν γὰρ μὴ γνόντα ἁμαρτίαν, ὑπὲρ ἡμῶν ἁμαρτ τίαν ἐποίησεν, ἵνα ἡμεῖς γενώμεθα δικαιοσύνη Θεοῦ ἐν αὐτῷ.» Ἵνα μὴ λέγω, φησί, τάλλα πάντα, ὅτι εὐεργέτην ἡτιμάσατε, ὅτι δίκας οὐκ ἀπῄτησεν, ὅτι μᾶλλον αὐτὸς πρῶτος καταλλαγῆναι εἵλετο, καὶ δι' δ ἐποίησε νῦν οὐκ ἄξιόν ἐστι καταλλαγῆναι αὐτῷ ὑμᾶς; Τί τοῦτο; Οτι τὸν Υἱὸν αὐτοῦ τὸν μὴ γνόντα ἁμαρτίαν, τουτέστι, τὸν αὐτοδικαιοσύνην ὄντα, ὑπὲρ ἡμῶν ἐποίησε θανεῖν ὡς ἁμαρτωλὸν καὶ κακοῦργον. • Επικατάρατος γὰρ ὁ κρεμάμενος ἐπὶ ξύλου· καὶ, • Μετὰ ἀνόμων ἐλογίσθη.» Καὶ οὐκ εἶπεν, ὅτι ἁμαρ τωλὸν ἐποίησεν, ἀλλὰ, ο 'Αμαρτίαν· ὅπερ ἐστὶ μείω ζον. "Ινα τί γένηται; Ινα ἡμεῖς δικαιωθῶμεν· οὐκ ἐξ ἔργων νόμου, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς χάριτος τοῦ Θεοῦ. Τούτο γάρ ἐστιν ἡ τοῦ Θεοῦ δικαιοσύνη, ὅταν τις χάριτι δικαιωθῇ, ὅταν μηδεμία κηλίς εὑρεθῇ· διὰ τοῦτο γὰρ οὐδὲ εἶπεν, Ἵνα γενώμεθα δίκαιοι, ἀλλὰ, • Δικαιοσύνη Θεοῦ, τὴν ὑπερβολὴν τῆς χάριτος δηλῶν. • Συνεργοῦντες δὲ καὶ παρακαλοῦμεν, μὴ εἰς κει νὸν τὴν χάριν τοῦ Θεοῦ δέξασθαι ὑμᾶς.» Συνερ γοῦμεν ἡμεῖς, φησὶ, καὶ ὑμῖν καὶ τῷ Θεῷ· ὑμῖν μὲν, ἵνα σωθῆτε· τῷ Θεῷ δὲ, εἰς τὸ πληρῶσαι τὸ αὐτοῦ θέλημα, τουτέστι, τὸ σῶσαι ἡμᾶς· καὶ παρακαλοῦ. μὲν ἀντὶ τοῦ Χριστοῦ, ἄχρι τῆς δευτέρας αὐτοῦ παρουσίας, καὶ ἕως ἂν ὦμεν ἐν τῷ βίῳ, ἵνα μὴ εἰς κενὸν δέξησθε τὴν χάριν τοῦ Θεοῦ. Τί γὰρ ὄφελος ἁμαρτιῶν ἀπαλλαγῆναι χάριτι θείᾳ, εἶτα πάλιν οικεία ῥαθυμία τούτων πλησθῆναι; Πάλιν γὰρ ἔχθρα, καὶ κενῶς λοιπὸν ἐγένετο ἡ χάρις εἰς ἡμᾶς. Μὴ τοίνυν νομίσητε ὅτι τὸ πιστεῦσαι, τοῦτο μόνον ἐστὶ καταλλαγή, ἀλλὰ καὶ πολιτείας χρεία. • Λέγει γάρο Καιρῷ δεκτῷ ἐπήκουσά σου, καὶ ἐν ἡμέρᾳ σωτηρίας ἐβοήθησά σοι· ἰδοὺ νῦν καιρὸς εὐ- • Deut. xxi, 3. οι φρικτόν. x lsa, XXXII, dinem! VERS. 21. • Eum enim qui peccatum non noveral, pro nobis peccatum fecit, ut nos efficeremur justitia Dei in ipso.» Ne alia, inquit, omnia commemorem, quod benefactorem vestrum ignominia affecistis, quod vindictam is non exegerit, quod ipse primus potius reconciliari voluerit, nonne propter id quod nunc fecit, vos ipsi reconciliari dignum est? Quidnam istud? Quod Filium suum qui peccatumn non norat, hoc est, qui ipsa justitia erat, ceu peccalorem ac sceleratumn, pro nobis morti tradidit. • Maledictus enim qui pendet ex ligno ▼, el, • Cum iniquis reputatus est *.» Nec dixit, quod peccatorem fecerit, seul,. Peccatum, a quod majus est. Cur istuc factum? Ut nos justificemur, non ex operibus legis, sed ex gratia Dei. Hæc enim est Dei justitia, cum quis gratia justificatus fuerit, cum nullus in eo nævus, nullave nacula inveniatur. Propterea enim non dixit, Ut eliciamur justi: sed, ‹ Justitia Dei, › gratiæ excellentiam ostendens. CAPUT VI. 12. yoz Isa 1, 49. VERS. Cooperantes autem etiam exhortamur, ne in vacuum gratiam Dei recipiatis. Cooperamur, inquit, nos et vobis et Deu: vobis quidem, ut servemini; 273 Deo autem, ut voluntatem ejus impleamus, hoc est, ut vos salvos reddamus: et Christi loco ad secundum usque adventum ejus, ac „antisper dum vixerimus, hortamur, ne in vanum suscipiatis gratiam Dei. Quid enim prodest a peccatis divina gratia liberari, deinde rursus iis per pro priam socordiam impleri? Rursus enim inimicitia nascitur, et gratia Dei erga nos deinceps frustra fit. Ne igitur existimetis, quod mera Ades sit reconciliatio, verum vita etiam est necessaria. Vans. 2. • Ait enim vs: Tempore accepto exaudivi te, et in diebus salutis adjuvi te. Ecce nunc temVaria lectiones.

pus acceptabile, ecce nunc dies salutis.» Qualenam & πρόσδεκτος, ἰδοὺ νῦν ἡμέρα σωτηρίας.» Ποίος και tempus acceptabile? Gratiæ, in quo est remissio peccatorum, justitiæque subministratio. Istud est acceptabile tempus, in quo nos Deus recipit, exauditque nos, et servat. Judicii enim tempore, neque exaudiet, neque adjuvabit, neque servabil. In hoc itaque gratiæ tempore certare debemus; facile namque assequemur præmia. VERS. 3. Nullam ulla in re dantes offensionem, ut non vituperetur ministerium nostrum.» Adhortamur, inquit, et cooperamur. Quomodo? Citra offensionem viventes. Per narrationis autem ordinem consulit, ut et ipsi illum intueantur. Sic enim, inquit, instituo vitam meam, ut nedum non accusationi, verum Ne querimoniæ quidem exigue, aul scandalo cuipiam locum dem, ne culpetur ministerium nostrum. Rursum non dixit, Ne accusetur, verum, Ne minimam quidem reprehensionem accipiat opus meum, et ministerium meum. Nonnulli vero sic interpretati sunt: Ne vituperium in prædicationem reflectat; hanc eniın ministerium suum appellat. Me enim male vivente, prædicatio conculcabitur et vituperabitur. Clanculum autem illos quoque subindicat, quod Vobis etiam male viventibus, ad Christum et fidem blasphemia redundabit. VERS. 4. «Sed in omnibus exhibentes nos ipsos, tanquam Dei ministri. › Hoc majus est, non solum seipsum ab accusationibus et reprehensionibus purum facere, verum etiam hujusmodi vitam commonstrare, ut per ipsam appareat esse minister Dei. Non dixit autem, Apparentes, sed, «Exhibentes, hoc est, demonstrantes. • In patientia multa., Modum dicit quo talis evasit, per patientiam videlicet: nec simpliciter, sed, «Per multam, inquit. Non enim satis est, mnum aliquid et alterum sufferre, cæterum opus est ad finem usque sustinere. • In tribulationibus, in necessitatibus.» Hæc est tribulationis intensio et exaggeratio, quando inextricabilia mala fuerint, quæ hominem premunt. • In angustiis. Quæ sunt a fame, vel simpliciter a tentationibus. 274 VERS. 5.. In plagis et carceribus.» Quando plage et carceres adsint, vide quantum sit mali; siquidem vel alterum horum per se sit gravissi- • In seditionibus.» Hoc est, in persecutionibus, quando non habuerit aliquis ubi pedem figat, de loco in locum actus. ‹ In laboribus, in vigiliis, in jejuniis. › Cum dixisset de externis, quæ sua sunt jam hic apponit, quibus suapte sponte sese alligebat: «Laboribus, manuum scilicet, per quos et seipsum et alios ρὸς εὐπρόσδεκτος; Ο τῆς χάριτος, ἐν ᾧ ἄφεσις ἁμαρτημάτων, καὶ δικαιοσύνης χορηγία. Οὗτος ὁ δεκτὸς καιρός, ἐν ᾧ δέχεται ἡμᾶς ὁ Θεὸς, καὶ ἐπακούει ἡμῶν, καὶ σώζει. Εν γὰρ τῷ τῆς κρίσεως καιρῷ, οὔτε ἐπακούσεται, ούτε βοηθήσει, οὔτε σώσει. Ἐν τῷδε τῆς χάριτος οὖν καιρῷ, ἀγωνίζεσθαι ὀφείλομεν· εὐκόλως γὰρ ἐπιτευξόμεθα τῶν βρα βείων. • Μηδεμίαν ἐν μηδενὶ διδόντες προσκοπήν, ἵνα μὴ μωμηθῇ ἡ διακονία ἡμῶν.» Παρακαλοῦμεν, φησὶ, καὶ συνεργοῦμεν. Πῶς; Πολιτευόμενοι ἀπροσκόπως. Εν τάξει δὲ διηγήσεως συμβουλεύει, ἵνα καὶ αὐτοὶ πρὸς αὐτὸν ἀφορῶσιν. Οὕτω γὰρ, φησίν, ἀπευθύνω τὸν βίον μου, ὥστε οὐ λέγω ὅτι κατηγορίας, ἀλλ' οὐδὲ μέμψεως ψιλῆς, μᾶλλον δὲ σκανδά λου χώραν οὐ δίδωμί τινι, ἵνα μὴ μωμηθῇ ἡ διακη νία ἡμῶν. Πάλιν οὐκ εἶπεν, ἵνα μὴ κατηγορηθῇ, ἀλλ' Ἵνα μηδὲ τὸν τυχόντα μῶμον δέξηται τὸ ἔργον μου, καὶ ἡ διακονία μου 83. Τινὲς δὲ οὕτως ἡρμή. νευσαν· Ἵνα μὴ ἀναδράμῃ ὁ μῶμος εἰς τὸ κήρυ γμα· τοῦτο γὰρ διακονίαν αὐτοῦ καλεῖ. Ἐμοῦ γὰρ κακῶς ζῶντος, τὸ κήρυγμα καταπατηθήσεται καὶ διαβληθήσεται. Λεληθότως οὖν καὶ αὐτοὺς ὑπαινίττεται δε, ὅτι καὶ ὑμῶν κακῶς ζώντων, εἰς τὸν Χριστὸν καὶ τὴν πίστιν ἀναδραμεῖται ἡ βλασ φημία. • Αλλ' ἐν παντὶ συνιστῶντες ἑαυτούς, ὡς Θεοῦ διάκονοι.» Τοῦτο μεῖζον, τὸ μὴ μόνον ἑαυτὸν κατηγοριῶν καὶ μώμων καθαρὸν ποιεῖν, ἀλλὰ καὶ τοιοῦ τον βίον ἐπιδείκνυσθαι, ὥστε δι' αὐτοῦ φαίνεσθαι καὶ διάκονον Θεοῦ. Οὐκ εἶπε δὲ, Φαινόμενοι, ἀλλά, • Συνιστώντες,· τουτέστιν, ἀποδεικνύντες. • Ἐν ὑπομονῇ πολλῇ.» Λέγει καὶ τὸν τρόπον, πῶς ἐγένετο τοιοῦτος, ὅτι διὰ τῆς ὑπομονῆς· οὐχ ἁπλῶς δὲ, ἀλλὰ καὶ • Πολλῆς.» Οὐ γὰρ ἀρκεῖ τὸ ἔν τι καὶ δεύτερον ὑπενεγκεῖν, ἀλλὰ δεῖ ἄχρι τέλους ὑπομένειν. • Ἐν θλίψεσιν, ἐν ἀνάγκαις.» Τοῦτο ἐπίτασις τῆς θλίψεω;, ὅταν ἀδιεξόδευτα ᾖ τὰ κακὰ ἄγχοντα " τὸν ἄνθρωπον. • Ἐν στενοχωρίαις.» Ταῖς ἀπὸ τοῦ λιμοῦ, ἡ ταῖς Ο τῶν πειρασμῶν ἁπλῶς. • Ἐν πληγαῖς, ἐν φυλακαῖς.» "Οταν καὶ πληκαὶ γαὶ καὶ φυλακαί, ὅρα πόσον τὸ κακόν· ὅπου YE τὸ ἕτερον τούτων αὐτὸ καθ' αὐτὸ βαρύτατον. • Ἐν ἀκαταστασίαις.» Τουτέστιν, ἐν διωγμοῖς, ὅταν μὴ ἔχῃ τις ποῦ στῇ, ἐλαυνόμενος ἐκ τόπου εἰς τόπον. • Ἐν κόποις, ἐν ἀγρυπνίαις, ἐν νηστείαις. ο Ελπὼν τὰ παρὰ τῶν ἔξω ε, τὰ παρ' ἑαυτοῦ προστίθησιν ἐνταῦθα, ἃ ἑκὼν ἐκακούχει ἑαυτόν. • Κόποις, ο ταῖς τῶν χειρῶν, δι' ὧν καὶ ἑαυτὸν καὶ ἄλλους ἔτρεψε Varia lectiones. με διδασκαλία 1. 63 αὐτοῖς Ο. Β' ἔχοντα υ. 83 περὶ τῶν ἔξωθεν α.

EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR. CAP. VI. καὶ μετὰ τούτων πάντων καὶ ἡγρύπνει καὶ ἐνή- alebat, cumque his omnibus et vigilavit et jejuστευεν. • Ἐν ἁγνότητα.» Την σωφροσύνην οὕτω φησὶν, ἢ τὴν ἐν πᾶσι καθαρότητα, καὶ τὸ ἀδωροδόκητον, καὶ τὸ ἀδαπάνως κηρύσσειν. • Εν γνώσει.» Τουτέστιν, ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ σοφίᾳ • ἥτις ἐστὶν ὄντως γνῶσις· οὐχὶ τῇ ἔξω, καθάπερ οἱ ψευδαπίστολοι. • Ἐν μακροθυμίᾳ, ἐν χρηστότητι. ο 'Αδαμαντί νης ψυχῆς, τὸν πάντοθεν παροξυνόμενον καὶ κεντού μενον, οὐ μόνον μακροθυμεῖν, ἀλλὰ καὶ χρηστεύ εσθαι. • Ἐν Πνεύματι ἁγίῳ. ο Δείκνυσι, πόθεν πάντα ταῦτα κατώρθωσεν· ὅτι «ἐν Πνεύματι ἁγίῳ. Ὅτε δὲ τὰ παρ' ἑαυτοῦ ἐπεδείξατο, τότε τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος βοήθειαν ἔθηκεν. Νοεῖται δὲ ὅτι καὶ ἐν χαρίσματι πνευματικοῖς· καὶ γὰρ καὶ ἐν τούτοις δείκνυμεν ὅτι Θεοῦ ἐσμεν διάκονοι, ἅτε θαύματα ἐπιδειχνύμενοι. Η ὅτι καὶ ἐν τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ προσκοπὴν οὐκ ἐδώκαμεν, τουτέστιν, ἐν τοῖς χαρίσματι τοῦ Πνεύματος. Πολλοὶ γὰρ ἐπαιρόμενοι, ὡς οἱ τὰς γλώσσας ἔχοντες, οὐκ εἰς δέον χρῶνται τού τοις· ἀλλ' οὐχ ἔγε Παῦλος οὕτως. • Ἐν ἀγάπῃ ἀνυποκρίτῳ.» Τοῦτο τὸ πάντων αἱτον τῶν ἀγαθῶν, τοῦτο καὶ τὸ Πνεῦμα παρ' αὐτῷ μένειν ἐποίει. • Ἐν λόγῳ ἀληθείας.» Τουτέστιν, οὐ δολοῦντες τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ. • Εν δυνάμει Θεοῦ. Οὐδὲν, φησίν, ἐμὸν, ἀλλὰ πάντα ταῦτα ἐν δυνάμει Θεοῦ ἐγένοντο, ἢ καὶ ἐν σημείοις καὶ τέρασι, καὶ κολαστικῇ καὶ εὐεργετικῇ δυ νάμει. «Διὰ τῶν ὅπλων τῆς δικαιοσύνης τῶν δεξιῶν καὶ τῶν ἀριστερῶν.» Οπλα δικαιοσύνης ἀριστερὰ, τὰ λυπηρὰ πάντα· ὅπλα μὲν, ὡς τειχίζοντα καὶ ἐν ἀσφαλεία καθιστώντα· ἀριστερὰ δὲ, διὰ τὴν τῶν πολλῶν ὑπόληψιν. Καὶ γὰρ καὶ ὁ Κύριος ἐκέλευσεν εἴχεσθαι, μὴ εἰσελθεῖν εἰς πειρασμόν. Δεξιὰ δὲ, τὰ εὐθυμότερα. Δι' ἀμφοτέρων οὖν Παῦλος ἀμώμητος ἐδείκνυτο, οὔτε τοῖς λυπηροῖς συστελλόμενος, οὔτε τοῖς εὐθυμοτέροις ὀγκούμενος, ἀλλ' ὅπλα δικαιοσύ νης ταῦτα ποιῶν 80. • Διὰ δόξης καὶ ἀτιμίας.. Ἡρμήνευσεν ἡμῖν τὰ δεξιὰ καὶ τὰ ἀριστερὰ, ὅτι δόξα καὶ ἀδοξία. Πῶς δὲ ὅπλον δικαιοσύνης ἡ δόξη; Ότι πολλοὺς ἐνάγει εἰς εὐσέβειαν, τὸ τιμᾶσθαι τοὺς διδασκάλους. Τί οὖν; τοῦτο κατόρθωμα Παύλου; Ναί, ὅτι οὐκ ἐχαυνοῦτο δοξαζόμενος· ἡ ἀδοξία δὲ ὑπομονὴν κατεργαζομένη, εὐδόκιμον αὐτὸν ἐποίει, καὶ εὐώδου τὸ κήρυγμα. • Διά δυσφημίας καὶ εὐφημίας.» Καὶ τοῦτο μέγα, τὴ ὑπομεῖναι δυσφημίαν· μεγάλως γὰρ τῆς ψυχῆς καθάπτεται. Διὸ καὶ ὁ Κύριος μακαρίζει τοὺς ὑπου μένοντας τὸν ὀνειδισμόν. Ἐν μὲν γὰρ τοῖς βασάνοις • Psal. cxvit, 18. σε ταῦτα ὄντως ποιῶν m. navit. VERS. 6. c In puritate.» Temperantiam sic appellat, vel puritatem in omnibus rebus, tum quod munerum corruptelam non admiserit, tum quod citra sumptum prædicaverit. ‹ In scientia. › Hoc est, in Dei sapientia, quæ est revera scientia: non externa, pseudapostolorum more. In longanimitate, in benignitate. > Adamantini plane animi est, si quis, cum undique exacerbetur et puugatur, non solum-longanimis, verum etiam mitis sit et benignus. ‹ In Spiritu saneto. › Ostendit unde hæc omnia peregerit: nimirum «in Spiritu sancto. › Cum autem sua ostendisset, tum Spiritus sancti auxilium posuit. Intelligitur etiam, pro, in donis spiritualibus; per hæc enim documentum quoque damus, quod Dei simus ministri, ut qui miracula exhibeaanus. Vel in Spiritu sancto nullam dedimus offensionem, hoc est, in donis Spiritus. Multi enim eorum qui eſſeruntur, veluti ii qui linguas habent, iis uti decet non utuntur. Paulus vero non sic. ‹ In charitate non ficta. › Hæc res omnium bonorum causa est: hæc et Spiritum apud eum permanere faciebat. VERS. 7. In verbo veritatis. > Hoc est, non depravantes verbum Dei. • In virtute Dei.» Nihil, inquit, meum est, sed hæc omnia in virtute et potentia Dei facta sunt, -vel in signis etiam atque prodigiis et virtute, qua Deus et puuit, et beneficia nobis impertit. ‹ Per arma justitiæ dextra et sinistra.» Arma justit:æ sinistra, tristia cuncta; arma quidemn tatquam munientia, ac in tuto nos collocantia; sinistra vero, propter multorum opinionem. Siquidem et Dominus ipse nos orare jussit, ne ingrediamur in tentationem. Dextra vero, jucundiora. In utrisque ergo Paulus irreprehensibilis monstrabatur, ut qui neque tristibus dejiceretur, neque latis efferretur, sed arma justitiæ hæc revera faceret. VERS. 8. Per glorianı et ignominiam. › Interprelalus 275 est nobis, dextra et sinistra, quod sint gloria et ignominia. Quomodo vero arma justitiæ gloria? Quoniam multos inducit ad pietatem, honor qui defertur doctoribus. Quid inde? llaccine Pauli virtus? 1mo, quia cum gloria affectus esset, non superbiebat. Ignominia autem quæ patientiamɔ operatur, ipsum probatum efficiebat, prædicationemque ejus felicem reddebat. ‹ Per infamiam et bonam famam. › Hoc quoque arduum est, iufaniam sustinere: nam animum magnopere movet. Propterea Dominus eos beatos prædicat, qui opprobria ferunta. In tormentis enim Varia lectiones.

corpus cum anima partitur dolores; in contumelia τὸ σῶμα μερίζεται σὺν τῇ ψυχῇ τὰς ἀλγηδόνας· ἐν vero sive infamia, totum onus animæ imminet: unde et Jobo istuc cæteris plagis gravius erat. › ‹ Tanquam seductores et veraces. › Hoc est quod dixit, ‹ Per ignominiam et bonam famam. VERS. 9. • Velut ignorati et agniti.» Aliis enim adamati et cogniti erant, alii vero ipsos ne novisse quidem dignati erant. Hoc autem idem est cum eo quod dixit, «Per gloriam et ignominiam, • Tanquam morientes, et ecce vivimus.» Hoc est, tanquam morti addicti et condemuati, ac quatenus ad mentem insidiantium pertinet, «inorientes» per Dei autem potentiam ‹ ecce vivimus. › • Tanquam castigati, et non occisi.» Permittit, inquit, hæc Deus, ut erudiat nos et castiget. Quare η etiamnum, ante futura illa præmia, non exiguum nobis a castigatione lucrum provenit. Davide autem hoc desumptum est b, ‹ Castigans › enim, inquit ille, castigavit me Dominus, et morti non tradidit me.› VERS. 10. • Tanquam dolentes, semper autem gaudentes.» Apud exleros quidem, nasti videmur, ait: nos vero solida voluptate perfruimur. Non enim aliquando lælamur, aliquando non, sed semper. • Tanquam egentes, multos autem locupletantes.» Divitiis tum spiritualibus tum sensibilibus multos locupletavit. Etenim omnium ædes sibi apertas habens, opulentissimus erat, ac aliis impertiri et nutrire potuit, perinde ac sanctos in Hierusalem. Indicat autem hoc et per sequentia. • Tanquam nihil habentes, et omnia possidentes. › Qui enim nulli rerum temporalium ad victum ci amictum pertinentium aflixus est, quæ omnium sunt, habet. Si enim fieri posset, inquit, c oculos vestros eruissetis et mihi dedissetis, quomodo igitur tales pecuniis pepercissent erga ipsum? Hæc autem omnia illis recensuit, ne ob aliquid eorum quæ tristia videbantur, turbarentur. VERS. 11. ¢ O3 nostrum patet ad vos, ο Corinthii, cor nostrum dilatatum est., Postquam propria certamina recensuisset, ipsisque veluti per narratiunculam quamdam 276 ostendisset, quod ipsum imitari debuerint, deinceps increpaturus est eos, ceu eum non admodum diligentes. Antea vero quam hoc facial, propriam charitatem ostendit: Semper, inquiens, volo vobis loqui et disserere, ac libere, cumque fiducia verba facere: hoc enim significat, • Os nostrum patet.» Sic autem dicit, quia eos objurgaturus est, indicans eam esse maxime dilectionem, ipsam videlicet loquendi libertatem. Non solum autem ore ostendo dilectionem meam, verumetiam corde, amplum illud et latum erga vos habens. Fervor enim dilectionis et os meum aperit, b Matth. v, 11. • Galat. iv, 15. οι πάντα κατέχει 0. δὲ τῇ δυσφημίᾳ, τὸ ὅλον βάρος ἐπὶ τὴν ψυχήν. Οθεν καὶ τῷ Ἰὼβ βαρύτερον τοῦτο τῶν ἄλλων πληγών. • Ὡς πλάνοι καὶ ἀληθεῖς.» Τοῦτό ἐστιν ὁ εἶπε· • Διὰ δυσφημίας καὶ εὐφημίας. ο • Ως ἀγνοούμενοι καὶ ἐπιγινωσκόμενοι.» Τοῖς μὲν γὰρ ἦσαν περισπούδαστοι καὶ γνώριμοι· οἱ δὲ οὐδὲ εἰδέναι αὐτοὺς ἠξίουν. Τοῦτο δὲ ταὐτόν ἐστι τῷ, «Διὰ δόξης καὶ ἀτιμίας. ὡς ἀποθνήσκοντες, καὶ ἰδοὺ ζῶμεν.» Τουτέστιν, ὡς ἐπιθανάτιοι καὶ κατάδικοι, καὶ ὅσον πρὸς τὴν γνώμην τῶν ἐπιβουλευόντων, ι ἀποθνήσκοντες· κ διὰ δὲ τὴν τοῦ Θεοῦ δύναμιν «ἰδοὺ ζῶμεν.» • Ως παιδευόμενοι, καὶ μὴ θανατούμενοι· ο Συγ χωρεῖ δὲ, φησί, ταῦτα ὁ Θεὸς, ἵνα παιδεύῃ ἡμᾶς. Ὥστε καὶ πρὸ τῶν ἐκεῖθεν μισθῶν, οὐ μικρὸν ἐν· ταῦθα τὸ κέρδος, τὸ τῆς παιδείας. Τοῦτο δὲ ἀπὸ τοῦ Δαυΐδ· ἐκεῖνος γάρ, «Παιδεύων, ο φησίν, ο επαί δευσέ με ὁ Κύριος, τῷ δὲ θανάτῳ οὐ παρέδωκέ με. • Ως λυπούμενοι, ἀεὶ δὲ χαίροντες. • Παρὰ μὲν τοῖς ἔξω, φησί, δοκοῦμεν ἀθυμεῖν· ἡμεῖς δὲ τὴν ἡδονὴν αἰκμάζουσαν ἔχομεν. Οὐ γὰρ ποτὲ μὲν χαίρ ρομεν, ποτὲ δὲ οὔ, ἀλλ' ἀεί. • Ως πτωχοί, πολλοὺς δὲ πλουτίζοντες.» Και κατὰ τὸν πνευματικὸν πλοῦτον πολλοὺς ἐπλούτιζε, καὶ κατὰ τὸν αἰσθητὸν δέ. Καὶ γὰρ τὰς ἁπάντων οἰκίας ἀνεῳγμένας αὐτῷ ἔχων, πλουσιώτατος ἦν, καὶ ἄλλοις παρέχειν καὶ τρέφειν δυνάμενος, ὥσπερ καὶ τοὺς ἐν Ἱερουσαλὴμ ἁγίους. Δηλοῖ δὲ τοῦτο καὶ διὰ τῶν ἑξῆς. • Ως μηδὲν ἔχοντες, καὶ πάντα κατέχοντες.» Ο γὰρ μηδενὶ προσηλώμενος τῶν βιωτικῶν, τὰ πνο των ἔχει. • Εἰ δυνατὸν γὰρ, ο φησί, ο καὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν ἐξορύξαντες, ἐδώκατέ μοι·, πώς οὖν χρημάτων ἂν ἐφείσαντο οἱ τοιοῦτοι πρὸς τοῦτον; Ταῦτα δὲ πάντα αὐτοῖς κατέλεξεν, ἵνα μὴ ταράττωνται ἐπί τινι τῶν δοκούντων λυπηρῶν. • Τὸ στόμα ἡμῶν ἀνέῳγε πρὸς ὑμᾶς, ὦ Κορίν θιοι· ἡ καρδία ἡμῶν πεπλάτυνται.» Τοὺς οἰκείους ἀγῶνας καταλέξας, καὶ δείξας αὐτοῖς, ὡς ἐν τάξει διηγήσεως, ὅπως χρὴ αὐτὸν μιμεῖσθαι, μέλλει λοιπόν καθάπτεσθαι αὐτῶν, ὡς οὐ σφόδρα αὐτὸν ἀγαπώντων. Πρὶν δὲ τοῦτο ποιῆσαι, δείκνυσιν αὐτοῖς τὴν οἰκείαν ἀγάπην, καί φησιν, ὅτι 'Αεὶ βούλομαι προσλαλεῖν ὑμῖν καὶ διαλέγεσθαι, καὶ ἀνυποστόλως καὶ μετὰ παρρησίας λαλεῖν. Τοῦτο γὰρ δηλοῖ διὰ τοῦ • Ανέγε τὸ στόμα.» Οὕτω δὲ λέγει, ἐπειδὴ μέλλει αὐτοῖς ἐπιτιμᾷν, δεικνύων ὅτι τοῦτο μάλιστα ἀγάπη, ἡ παρρησία. Οὐ μόνον δὲ τῷ στόματι δείκνυμι τὴν ἀγάπην, ἀλλὰ καὶ τῇ καρδίᾳ, πλατείαν ταύτην πρὸς ὑμᾶς ἔχων. Η γὰρ θέρμη τῆς ἀγάπης καὶ τὸ στόμα μου ἀνοίγει, καὶ τὴν καρδίαν μου ἐπλάτυνε, καὶ εὐο Varia lectiones.

EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR. - CAP. VI. ρεῖαν ἐποίησεν, ὥστε πάντας ὑμᾶς χωρεῖν· ὅπερ et cor meam dilatavit, amplumque reddidit, ut omnes καὶ ἐπιφέρει • Καὶ οὐ στενοχωρεῖσθε ἐν ἡμῖν· στενοχωρεῖσθε δὲ ἐν τοῖς σπλάγχνοις ὑμῶν.» Ὑμεῖς μὲν, φησίν, ἐν τῇ ἐμῇ καρδίᾳ, πλατείᾳ οὔσῃ, ἀστενοχωρήτως χωρεύετε ε, καὶ ταῦτα τοσοῦτοι ὄντες. Ἐν δὲ τοῖς ὑμετέροις σπλάγχνοις στενοχωρίαν πολλὴν ἔχετε, καὶ οὐ δύνασθε πλατέως χωρῆσαί με, καίτοι ένα ὄντα· τουτέστιν, Ἐγὼ μὲν σφόδρα ὑμᾶς ἀγαπῶ, ὑμεῖς δὲ ἀγαπᾶτε μέν με, καὶ ἔχετε με ἐν τοῖς σλάγχνοις, ἀλλ' ἐστενοχωρημένως, καὶ οὐ πλατέως. • Τὴν δὲ αὐτὴν ἀντιμισθίαν (ὡς τέκνοις λέγω) πλατύνθητε καὶ ὑμεῖς.» Τὴν αὐτὴν ἀμοιβὴν καὶ Ισότητα τῆς φιλίας εἰσενέγκατε, καὶ πλατύνθητε καὶ ὑμεῖς, ὡς καὶ ἐγώ. Δείκνυσι δὲ καὶ χρέος ὂν τοῦτο· • Ὡς τέκνοις ο γάρ, φησί, «λέγω, οὐδὲν μέγα αὐτῷ, εἰ Πατὴρ ῶν, ὑπὸ τέκνων φιλεῖσθαι ἀξιῶ. Χρέος γὰρ τοῦτο τοῖς παισί. • Μὴ γίνεσθε ετεροζυγοῦντες ἀπίστοις.» Ἵνα μὴ δόξῃ δι' ἑαυτὸν ταῦτα λέγειν, δείκνυσιν ὅτι διὰ τὸ ἐκείνων κέρδος χρήζει τῆς φιλίας αὐτῶν, καὶ ὡσανεί φησι· Τοῦτό ἐστι τὸ ἀγαπᾷν με, τὸ μὴ συναναμίγνυσθαι ὑμᾶς τοῖς ἀπίστοις καὶ ἐπικλίνειν πρὸς τὸ μέρος αὐτῶν. Οὐκ εἶπε δὲ, Μή συναναμίγνυσθε, ἀλλὰ, «Μὴ γίνεσθε ἑτεροζυγοῦντες 87· τουτέστι, Μη ἀδικεῖτε τὸ δίκαιον, ἐπικλινόμενοι καὶ προσκείμενοι οἷς οὐ θέμις. Τὸ γὰρ ἕτεροζυγεῖν, ἐπὶ ζυγοῦ ἀδίκου λέγεται, ὅταν ἡ μία πλάστιγξ βαρῇ. • Τις γὰρ μετοχὴ δικαιοσύνῃ καὶ ἀνομίᾳ;» Εν ταῦθα οὐχ ἑαυτοῦ καὶ τῶν ἀπίστων σύγκρισιν ποιεί ται, ἀλλὰ τῆς τῶν Κορινθίων ἀρετῆς καὶ εὐγενείας, καὶ τῆς ἐκείνων φαυλότητος· ὡσανεὶ ὁ πατὴρ ὁρῶν τὸν υἱὸν διεφθαρμένοις ἀνθρώποις σύνοντα, λέγει πρὸς αὐτόν· Τίς κοινωνία τῇ σῇ εὐγενείᾳ καὶ τῇ ἐκείνων μιαρία; Υμεῖς οὖν, φησί, δικαιοσύνη αυ τόχρημα ἐστε· ἐκεῖνοι δὲ ἀνομία· τίς τοίνυν μετοχὴ ὑμῖν κἀκείνοις; • Τίς δὲ κοινωνία φωτὶ πρὸς σκότος; τίς δὲ συμφώνησις Χριστῷ πρὸς Βελίας;» Πᾶσι τρόποις θέλων αὐτοὺς ἀποστῆσαι τῶν ἀπίστων, οὐκ εἶπεν, ὅτι Τίς κοινωνία τοῖς τοῦ φωτὸς πρὸς τοὺς τοῦ σκότους; ἢ τοῖς τοῦ Χριστοῦ πρὸς τοὺς τοῦ Βελίαρ; ἀλλ' αὐτὰ τὰ πράγματα ἀντὶ τῶν προσώπων τές θει ε, φῶς καὶ σκότος, ο πλεον ἦν· καὶ Χριστὸν καὶ Βελίαρ, ὃ σημαίνει τὸν ἀποστάτην. Διὰ τούτου δὲ φοβερώτερον πάντως τὸν λόγον ἐποίησεν. • Η τίς μερὶς πιστῷ μετὰ ἀπίστου; • Ἐνταῦθα τῶν προσώπων ἐμνήσθη, ἵνα μὴ δόξῃ κακίας ἁπλῶς κατηγορεῖν, ἢ ἀρετὴν ἐπαινεῖν. · Τίς δὲ συγκατάθεσις ναῷ Θεοῦ μετὰ εἰδώλων; Ὑμεῖς γὰρ ναὸς Θεοῦ ἐστε ζῶντος.» Οἱ μὲν ἄπισ στοι, ναοὶ εἰδώλων εἰσὶν, ἢ καὶ εἴδωλα· ὑμεῖς δὲ νεὸς Θεοῦ· οὐχ οἷον αὐτοὶ μυθεύονται, ἀλλὰ ζῶντος. *** ίσ. χωρεῖσθε Ο. 87.0 vos capiat. Unde etiam infert: VERS. 12. 1 Ει non angustiamini in nobis: angustianini autem in visceribus vestris.» Vos, inquit, in corde meo, lato nimirum, sine angustia locum habetis, idque cum tot sitis. In vestris autem visceribus magna est angustia, nec me, quamvis unicum, plene capere potestis: hoc est, Ego quidem valde vos diligo, vos vero diligitis quidem me, et habetis me in visceribus, sed angusto modo, non amplo. VERS. 13. Eamdem autem retributionem, tanquam filiis dico, dilatamini et vos.» Eamdem, inquit, compensationem amicitiæ et æqualitatem vos afferte, ac latos vos quoque reddite, perinde ac ego. Indicat autem et hoc esse debitum:. Ut Aliis a enim, inquit, c dico.. Nihil magni postulo, si pater cum sim, a filiis amari cuoio: interest enim puerorum hoc. VERS. 14. • Ne ad alteram lancem acclinemini cum infidelibus. › Ne propter seipsum ista dicere videatur, ostendit quod propter ipsorum lucrum illo - rum amicitia indiget, ita ferme inquiens: Hoc est diligere me, si non commisceatis vos infidelibus, nec ad eorum partes inclinetis. Non dixit autem, Non commisceamini, sed, «Ne ad alteram lancem inclinemini, a hoc est, Justitiam injuria ne afficiatis, iis scilicet inclinati, et adherentes, quibus non licet. Nam ἑτεροζυγείν, de injusta libra dicitur, quando nimirum altera lanx gravior exstiterit. ‹ Quæ enim participatio justitiæ cum iniquitate?, Hic non suiipsius et infidelium comparationen facit, sed Corinthiorum virtutis et ingenuitatis, illorumque pravitatis: perinde ac si pater videns filium cum hominibus depravatis conversantem, ad eum dicat: Quæ est communicatio tuæ generositati cum illorum pollutione? Vos igitur reipsa, inquit, justitia estis; illi vero iuiquitas: quid igitur vobis cum illis commune est? VERS. 15. • Quæ autem societas luci ad tenebras? Quæ est conventio Christo ad Belial?» Omnibus modis volens ut ipsi deficiant ab infidelibus, non dixit, Quæ 277 est societas illustratis lumine cum tenebricosis? vel Christianis cum Belialitis? verum res ipsas pro personis posuit, lumen et tenebras; quod plus est: et Christum et Belial, quod significat desertorem. Hinc autem omnino terribiliorem orationem fecit. ‹ Aut quæ est pars fideli cum infideli? › Hic personarum meminit, ne videatur vitia simpliciter accusare, vel virtutem commendare. VERS. 16. • Quis autem consensus templo Dei cum idolis? Vos enim estis templum Dei viventis. › Infideles sane templa idolorum sunt, vel ipsa etiam idola. Vos autem templum Dei estis, non talis Varia lectiones. 87 μὴ ἑτεροζυγεῖτε πο

qualem ipsi fugunt, sed, viventis. Quis igitur con- Τίς οὖν συγκατάθεσις, τουτέστιν, ὁμοιότης, συνέsensus, id est, similitudo, conventio, vobis cum istis? • Sicut dixit Deus d: Quonian inhabitabo in ipsis, et inambulabo, eroque ipsorum Deus, et ipsi erunt mili populus.» Ne adulari videatur, ex Scriptura confirmat quod sint templum Dei. Quod igitur Deus in nobis habitet, prioris vitæ puritas sane præbet: quod vero ambulet, conatus posthac et diligentia facit. Cum enim homo purus fuerit, inhabitat eum Deus: post, si al aliud quoddam opus noveatur, inambulare dicitur, quando scilicet Deus, ipsius Git Deus, ita in patriarcharum ordinem ascendentis. VERS. 17. Propter quod exite de medio eorum, et separamini, et impurum nolite tangere, el ego suscipiam vos, dicit Dominus e. Non dixit, Ne agatis absurda, sed, Ne attingite quidem. Impuritas autem duplex est: altera quidem corporis, altera vero animæ: animæ quidem, ut sordidæ cogitationes, et intueri impudicis oculis, vindicle cupiditas, doli, idque genus alia: corporis vere, ut fornicatio, adulterium, omnisque impudicitia. Vult igitur utrinque nos esse puros. Exite igitur e medio infidelium, et segregemini, hoc est, soli agite, separemini, et puri estote, et tum suscipiam vos. Cum eniƖn discesseris a pravis, tum unieris Deo. VERS. 18. «Et ero voluis iu Patrem, et vos eritis mihi in tilos et filias, dicit Dominus omnipotens. › Viden' qui prædixerit propheta, quæ jam in nos pervenit per baptisma, regenerationem Gliorumque adoptionem? CAPUT VII. VERS. 1. Has ergo habentes promissiones, charissimi, mundemus nos ab omni inquinamento carnis et spiritus. › Quales promissiones? Quod teinplum simus Dei: quod habeamus inhabitantem in nobis et inambulantem ipsum Deum et Patrem. 278 Purgenius nosipsos ab impuris operibus (hae enim carnis sunt coinquinatio) et a sordidis ac turbidis cogitationibus; hæc enim sunt contaminatio spiritus, id est, anime. • Perficientes sanctificationem in timore Dei. › Non satis est, inquit, abstinere ab impuritate, verum opus est etiam aliquid boni perficere, nempe sanctificationem, id est, puritatein, temperantiam. • In timore a autem «Dei,» apposuit, vel quia est temperantia instituta, ut placeat hominibus, et non in timore Dei: vel ostendit nobis quomodo hanc perficiamus, nempe, in timore Dei. Nam etiamsi sæviat concupiscentia carnis, timorem Dei habe, ac tolletur insania. Non solam autem temperantiam per sanctimoniam intelliges, verum etiam quamvis in vita puritatem. a Levit. xxvı, 12. 68 άλλη Ο. Isa. L11, 11. λευσις, ὑμῖν πρὸς τούτους; • Καθὼς εἶπεν ὁ Θεὸς, ὅτι Ενοικήσω ἐν αὐτοῖς, καὶ ἐμπεριπατήσω, καὶ ἔσομαι αὐτῶν Θεὸς, καὶ αὐτοὶ ἔσονταί μοι λαός, ο Ἵνα μὴ δόξῃ κολακεύει», ἀπὸ τῆς Γραφῆς δείκνυσιν ὅτι εἰσὶ ναός Θεοῦ. Τὸ μὲν ένοικῆσαι ἐν ἡμῖν τὸν Θεὸν, προξενεῖ ἡ τοῦ προτέρου βίου καθαρότης· τὸ δὲ καὶ ἐμπεριπατῆσαι, ἡ μετά ταῦτα σπουδή. Καθαρῷ γὰρ ὄντι τῷ ἀνθρώπῳ ἐνοικεῖ ὁ Θεός· εἶτα καὶ πρὸς ἕτερα πάλιν ἔργα κινουμένῳ ἐμπεριπατεῖν λέγεται· ὅτε δὴ καὶ Θεὸς αὐτοῦ γίνεται ὁ Θεὸς, εἰς τὴν τάξιν τῶν πατριαρχῶν ἀναβαίνοντας. • Διὸ ἐξέλθετε ἐκ μέσου αὐτῶν καὶ ἀφορίσθητε, καὶ ἀκαθάρτου μὴ ἅπτεσθε, κἀγὼ εἰσδέξομαι ὑμᾶς, λέγει Κύριος.» Οὐκ εἶπε, Μή πράττητε άτοπα, ἀλλὰ, «Μηδὲ ἅπτεσθε.. Ἡ δὲ ἀκαθαρσία διττή· ἢ σώματος, ἢ ψυχῆς ψυχῆς μὲν, ὡς οἱ ρυπαροί λογι σμοί, καὶ τὸ ἐμβλέψαι ἀκολάστοις ὀφθαλμοῖς, καὶ μνησικακίαι, καὶ δόλοι, καὶ τὰ τοιαῦτα· σώματος δὲ, ὡς πορνεία, μοιχεία, καὶ πᾶσα σε ασέλγεια. Βού λεται τοίνυν ἑκατέρωθεν ἡμᾶς εἶναι καθαρούς. Εξει θετε οὖν ἐκ μέσου τῶν ἀπίστων, καὶ ἀφορίσθητε, τουτέστι, μονώθητε καὶ καθαρίσθητε, καὶ τότε εἰσι ξομαι ὑμᾶς. "Οταν γὰρ ἀπαλλαγῆς τῶν πονηρῶν, τότε ενωθήσῃ Θεῷ. • Καὶ ἔσομαι ὑμῖν εἰς Πατέρα, καὶ ὑμεῖς ἔσεσθέ μοι εἰς υἱοὺς καὶ θυγατέρας, λέγει Κύριος παντο κράτωρ.» Ορις, πῶς προανεφώνησεν ὁ προφήτης τὴν εἰς ἡμᾶς νῦν φθάσασαν διὰ τοῦ βαπτίσματος ἀναγέννησιν καὶ υἱοθεσίαν; • Ταύτας οὖν ἔχοντες τὰς ἐπαγγελίας, ἀγαπητοί, καθαρίσωμεν ἑαυτοὺς ἀπὸ παντὸς μολυσμού σαρχές καὶ πνεύματος. • Ποίας; Το ναοὶ εἶναι Θεοῦ, τὸ ἔχειν αὐτὸν ἐνοικοῦντα καὶ ἐμπεριπατοῦντα τὸν θεὸν καὶ Πατέρα. Καθαρίσωμεν ἑαυτοὺς ἀπὸ τῶν ἀκαθάρ των ἔργων· ταῦτα γὰρ μολυσμὸς σαρκός· καὶ τῶν ῥυπαρῶν καὶ ἐμπαθῶν λογισμῶν· ταῦτα γὰρ μολυ σμὸς πνεύματος, τουτέστι, τῆς ψυχῆς. Εν • Επιτελοῦντες ἁγιωσύνην ἐν φόβῳ Θεοῦ. Οὐκ ἀρκεῖ, φησὶν, ἀπέχεσθαι ἀκαθαρσίας, ἀλλὰ δεῖ καὶ ἐπιτελέσαι τι ἀγαθὸν, τὴν ἁγιωσύνην, τουτέστι, την καθαρότητα, την σωφροσύνην. Τὸ δὲ, «Ἐν φόβῳ Θεοῦ,» προσέθηκεν, ἢ διότι ἐστὶ καὶ ἐπιτηδευτή σω φροσύνη πρὸς ἀνθρωπαρέσκειαν, καὶ οὐ κατὰ φόβον Θεοῦ· ἢ δείκνυσιν ἡμῖν πῶς ἐπιτελέσομεν ταύτην, ὅτι ἐν φόβῳ Θεοῦ. Εἰ γὰρ καὶ τυραννεῖ ἡ ἐπιθυμία τῆς σαρκὸς, ἀλλὰ φόβον ἔχε Θεοῦ, καὶ λυθήσεται ἡ μανία. Μὴ μόνον δὲ τὴν σωφροσύνην νοήσῃς ἀγων σύνην, ἀλλ᾽ ἁπλῶς πᾶσαν τὴν ἐν βίῳ καθαρότητα. Varia lectiones.

EXPOSITIO IN EPIST. II • Χωρήσατε ἡμᾶς, οὐδένα ἐδικήσαμεν, οὐδένα ἐφθείραμεν, οὐδένα ἐπλεονεκτήσαμεν.» Πάλιν τὸν περὶ ἀγάπης κινεῖ λόγον. Ἐπειδὴ γὰρ ἐπέπληξεν αὐτοὺς εἰπὼν, ὅτι αὐτοῦ μὲν ἀποσκιρτῶσι, κολλῶν ται δὲ ἀπίστοις καὶ ἀκαθάρτοις· νῦν καταλεαίνει αὐτούς, καί φησι, ο Χωρήσατε ἡμᾶς·» τουτέστι, Δέξασθε ἡμᾶς πλατέως, καὶ μὴ στενοχωρώμεθα ἐν ὑμῖν. Αἰνιττόμενος δὲ τοὺς ψευδαποστόλους, φησίν, ὅτι «Οὐδένα ἐδικήσαμεν, ο ἐν χρήμασιν· οὐδένα εφθείραμεν· ν τουτέστιν, Ηπατήσαμεν, ἐν δόγμασιν ἀπεβέσι τὸν νοῦν αὐτῶν διαφθείραντες • Οὐδένα ἐπλεονεκτήσαμεν·» τουτέστιν, Οὐχ ἡρπάσαμεν, οὐκ ἐχρηματισάμεθα προφάσει τοῦ κηρύγματος. • Οὐ πρὸς κατάκρισιν λέγω· προείρηκα γὰρ ὅτι ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν ἐστε εἰς τὸ συναποθανεῖν καὶ συζῇν. ο Οὐκ ἐπὶ τῷ κατακρἶναι ὑμᾶς, ταῦτα λέγω. Πόθεν δῆλον; Ἐκ τῆς ἀγάπης, ὅτι ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν ἐστε. Ἐπεὶ δὲ ἔνι καὶ ἀγαπᾷν, μὴ θέλειν δὲ συγκινδυνεύειν, φησίν·. Εἰς τὸ συναποθανεῖν.» Ἐπεὶ δὲ πολλοὶ εὐημεροῦσι τοῖς φίλοις οὐ συγχαί ρουσι διὰ βασκανίαν, προσέθηκε καὶ τὸ, «Συζήν. ο Τὸ πᾶν οὖν τοῦτό φησιν, ὅτι καὶ ἐν κινδύνοις οὐ φευξόμεθα ὑμᾶς, καὶ ἐν εὐημερίαις συζήσομεν καὶ οὐ φθονήσομεν. • Πολλή μοι παρρησία πρὸς ὑμᾶς, πολλή μοι καύχησις ὑπὲρ ὑμῶν.» Ἐπειδὴ ἐδόκει πλήττειν αὐτοὺς λέγων, ότι «Στενοχωρεῖσθε, ο καὶ, ο Χωρήσατέ με, ἀπολογεῖται νῦν θεραπεύων αὐτοὺς, καὶ φησίν, ὅτι Οὐχ ὡς καταγινώσκων ὑμῶν ταῦτα εἶπον, ἀλλὰ διὰ τὴν πρὸς ὑμᾶς πολλὴν παῤῥησίαν, καὶ βουλόμενος ὑμᾶς ἐπιδοῦναι πρὸς ἀρετήν. "Οτι γὰρ οὐ καταγι νώσκω ὑμῶν, δήλον ἐξ ὧν καὶ πρὸς ἄλλους καυχῶ μαι ὑπὲρ ὑμῶν. 88° • Πεπλήρωμαι τῇ παρακλήσει, ὑπερπερισσεύομαι τῇ χαρὰ ἐπὶ πάσῃ τῇ θλίψει ἡμῶν.» Διορθωθέντες, φησίν, ἐφ' οἷς ἐν τῇ προτέρᾳ Ἐπιστολῇ κατέγνων ὑμῶν, παρακλήσεώς με ἐπληρώσατε· καὶ οὐ μόνον παρεκαλέσατέ με (ὅπερ ἐστὶ λύπης ἀπαλλάξαι), ἀλλὰ καὶ χαρᾶς μετὰ δαψιλείας ἐπληρώσατε 88'. Τὸ γὰρ πλῆθος τῆς χαρᾶς δηλοῖ διὰ τοῦ, «Υπερπερισσεύομαι.» Καὶ τοσαύτη, φησίν, ἦν ἡ χαρά, ὥστε ἐπὶ πάσῃ τῇ θλίψει ἡμῶν μεγάλῃ οὔσῃ, ἴσχυσεν δ' αὕτη, καὶ κατέσβεσεν ἐκείνην. Ταῦτα δὲ δοκεῖ μὲν εἶναι ἐναντία οἷς πρὸ ὀλίγου περὶ αὐτῶν ἔλεγεν, οὐκ εἰσὶ δέ· καὶ ταῦτα γὰρ κἀκεῖνα, φιλοῦντος· ἐκεῖνα μὲν ἐλέγχ.ντος, ταῦτα δὲ βεβαιοῦντο;, ὅτι οὐκ ἀπὸ ἔχε ὕρας οἱ ἔλεγχοι, ἀλλ' ἀπὸ σφοδρᾶς ἀγάπης. • Καὶ γὰρ ἐλθόντων ἡμῶν εἰς Μακεδονίαν, οὐδε μίαν ἔσχηκεν ἄνεσιν ἡ σὰρξ ἡμῶν.» Διηγεῖται τὴν θλίψιν, καὶ ἐπαίρει αὐτὴν τῷ λόγῳ, ἵνα δείξῃ καὶ τὴν παρ' 50 αὐτῶν χαρὰν μεγάλην, εἴ γε τοσαύτην οδύνην AD COR. - CAP. VII. VERS. 2. Capite nos, neminem læsimus, neminem corrupimus, neminem fraudavimus. › Rursus sermonem de charitate movet. Quia enim terruerat eos cum diceret quod ab eo resilirent, agglutinarenturque incredulis et impuris, nunc mitigat ens, inquiens, e Capite nos, hoc est, Accipite nos late, neque sit arctus nobis in vobis locus. Pseudapostolos autem innuens, Neminem, › inquit, clas simus, sin pecuniis: • Neminem corrupimus, hoc est, Decepimus, doctrina impia mentem eorum corrumpentes: «Neminem fraudavimus,» hoc est, Non rapuimus, non quæstum nostrum fecimus prædicationis pretextu. Ex VERS. 3. Non ad condemnationem hæc dico. Prædixi enim, quod in cordibus nostris estis, ad commoriendum, et ad convivendum. › Non ut vos condemnem, haec dico. Unde perspicuum est? ΕΣ charitate, quod in cordibus nostris sitis. Quia vero fieri potest ut quispiam diligat, nec velit tamen una periculis se submittere, propterea dixit, Ad commoriendum.» Ac quia multi, amicis prospere agentibus, præ invidia non congratulantur, addidit, • Et ad convivendum.» Totum autem quod ait, est hujusmodi: In periculis non fugiemus vos, in secundiore rerum statu convivemus, et non invidebimus. VERS. 4. «Multa mihi fiducia est apud vos, mulla mihi gloriatio de vobis.» Quia eos percelinisse videbatur, dicendo, «Angustiamini,, et, «Capite me,» jam se excusat, ipsisque medetur, inquiens: Non ut condemnem vos, hæc locutus sum, sed ob multam meam, quam mihi de vobis polliceor, fiduciam ac libertatem, et quia cupio ad virtutem vos promovere. Quod enim vos non condemnem, vel inde planum est, quod etiam apud alios vestri nomine glorier. Repletus sum consolatione, superabundo gaudio in omni tribulatione nostra. Quia correxistis ea, propter quæ vos in priore 279 Epistola condemnavi, consolatione me replestis. Nec solum me consolati estis (quod est a tristitia liberare), verum etiam lætitia largiter me implestis. Lætitiæ namque copiam indicat per verbum Υπερπερισσεύομαι, hoc est, superexubero. Ac tantum, inquit, gaudium erat, ut in omni alicuione nostra, eaque magna, prævaluit illud, illamque exstinxit. Ista autem iis quæ paulo ante de ipsis dixit, contraria videntur, sed non sunt. Nam tam hæc, quam illa amantis sunt: illa quidem arguentis, ista vero confirmantis, quod non ex inimicitia, sed ex amore vehementi istiusmodi increpationes proveniunt. VERS. 5. «Etenim cum venissemus in Macedoniam, nullam requiem habuit caro nostra.» Atllictionem suam narrat, eamque verbis aggravat, ut ostendat ingens esse gaudium quod ex ipsis dimaVariæ lectiones ἐνεπλήσατε ο. ήρκεσεν ο. οὐ καὶ τὴν παράκλησιν αὐτῶν μεγάλην οι

net, siquidem tantum dolorem repulerit represse- Α' ἀπεκρούσατο. Καλῶς δὲ εἶπεν, ὅτι ἡ σὰρξ οὐκ ἔσχεν ritque. Pulchre autem dixit, carnem requiem ἄνεσεν· ἡ γὰρ ψυχὴ τοῦ Παύλου αήττητος. non habuisse: anima enim Pauli invincibilis erat. Sed omnem tribulationem passi sumus: foris pugnæ. › Ab infidelibus. • Inius terrores. Propter imbecilliores fideles, ne seducantur a falsis fratribus. VERS. 6. c Sed qui consolatur humiles, nos conBolatus est Deus in adventu Titi.» Quia multa eis attestatus erat, Titum etiam testem producit. Quis vero consolatur humiles? Deus, inquit: ille et nos consolatus est, utpote qui Titum nobis miserit; ejus enim adventus satis fuit ut dispergeret afflictionem nostram. Vult autem istum virum illis venerabilem reddere. Quare magui admodum facit ejus adventum. VERS. 7. • Non solum autem in adventu ejus, verum etiam in consolatione quain ipse accepit in vobis.. Non solum, inquit, ob eam causam quod mihi tempore afflictionis meæ adfuit, me consolatus est, verum etiam quia hujusmodi vestram virtutem mobis denuntiavit, ex qua et ipse solamen adeplus est, hoc est, gavisus est in vobis, suscipiens vos propter virtutes vestras. Concilial autem, et familiarem facit ipsis hunc virum, utpote qui eos apud ipsum laudaverat. Referens nobis vestrum desiderium, vestrum fletum, vestram æmulationem pro me. > Verisimile enim erat eos lugere et anxios esse, quare tam ægro esset animo præceptor, et quare tandiu abesset. Hinc non simpliciter dixit, Lacrymas, scd, ‹ Fletum: › neque, Cupiditatem, sed, Desiderium, › hoc est, vehementem inquisitionem: neque Jrau, sed, ο Amulationem,. nempe adversus cum qui fornicatus erat. Propter nie enim accensi et igniti estis, ut jussa mea capesseretis: vel etiam adversum pseudapostolos æmularemini pro me. Haec autem dicit Apostolus, 280 non solum priores reprehensiones sanans, verumetiam revera suscipiens eos qui bene se gesserant. Multi enim malis moribus præditi erant, et hisce laudibus indigni; attamen illos ipse non diducit, verum cum encomia, tum vituperia communia in medium ponit, dans ita cuilibet sibi conscio eligere quod ad se pertineat. Ita ut magis gauderem. Ex præsentia etiam ejus exhilaratus, magis, inquit, gravisus sum, quia talia mihi de vobis annuntiavit. VERS. 8. Itaque etiamsi contristavi vos in Epistola, me non pœnitet, quamvis pœnitebat mne.» Etsi hujusmodi scripserim vobis, quibus excesserim modum objurgationis, ut adeo me peuiteret quod ultra modum vos increpaverim: ingens tamen commoditas quæ inde produxit, non sinit me jam poni tentia duci. Hæc autem dixit, non quod revera immoderate eos increpuerit, verum ut præconia eorum majora faciat. • 'Αλλ' ἐν παντὶ θλιβόμενοι· ἔξωθεν μάχαι.» Παρά τῶν ἀπίστων. • Εσωθεν φόβοι.» Διὰ τοὺς ἀσθενεῖς τῶν πιστών, ἵνα μὴ παρασυρῶσιν ὑπὸ τῶν ψευδαδέλφων • Αλλ' ὁ παρακαλῶν τοὺς ταπεινούς, παρεκάλε σεν ἡμᾶς ὁ Θεὸς ἐν " τῇ παρουσίᾳ Τίτου,» Επειδή μεγάλα προσεμαρτύρησεν αὐτοῖς, καὶ τὸν Τίτον τα. ράγει μάρτυρα. Τίς δὲ ὁ παρακαλῶν τοὺς ταπεινούς; Ο Θεός, φησίν· οὗτος καὶ ἡμᾶς παρεκάλεσεν, ἅτε τὸν Τίτον ἡμῖν πέμψας· ἡ γὰρ παρουσία αὐτοῦ βρα κεσεν εἰς τὸ διασκεδάσαι τὴν θλίψιν ἡμῶν. Βούλεται δὲ αὐτοῖς αἰδέσιμον καταστῆσαι τὸν ἄνδρα. Διὰ τοῦτο μεγάλην τίθεται τὴν παρουσίαν αὐτοῦ. • Οὐ μόνον δὲ ἐν τῇ παρουσίᾳ αὐτοῦ, ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ παρακλήσει ᾗ παρεκλήθη ἐφ' ὑμῖν.» Οὐ μόνον, φησί, κατ' αὐτὸ τοῦτο, ὅτι ἐπέστη ἡμῖν ἐν καιρῷ θλίψεως, παρεμυθήσατο, ἀλλ' ὅτι καὶ τοιαύτην τὴν ἀρετὴν ὑμῶν ἀπήγγειλεν, ἐξ ἧς καὶ αὐτὸς παρεκλήθη, τουτέστιν, ἐχάρη ἐφ' ὑμῖν, ἀποδεξάμενος ὑμᾶς διά τὰ κατορθώματα ὑμῶν. Οἰκειοῖ δὲ αὐτοῖς τὸν ἄνδρα, ὡς ἐπαινέσαντα αὐτοὺς πρὸς αὐτόν. • Αναγγέλλων ἡμῖν τὴν ὑμῶν ἐπιπόθησιν, τὴν ὑμῶν ὀδυρμὸν, τὸν ὑμῶν ζῆλον ὑπὲρ ἐμοῦ.» Εἰκὶ; γὰρ ἦν αὐτοὺς πενθεῖν καὶ ἀλγεῖν· Τί οὕτως ἐδυσχέρανεν ὁ διδάσκαλος, τί τοσοῦτον ἀπέστη χρόνον; Διὸ οὐδὲ ἁπλῶς εἶπε, Δάκρυα, ἀλλ' ο Οδυρμόν· ο οὐδὲ, Επιθυμίαν, ἀλλ', ο Ἐπιπόθησιν, ο τουτέστι, αφε δρὰν ἐπιζήτησιν· οὐδὲ, ὀργήν, ἀλλὰ, ο Ζήλον, ο κατὰ τοῦ πεπορνευκότος. Ὑπὲρ ἐμοῦ γὰρ ἐπυρε θητε, καὶ διεκάητε, ὥστε τὸ πρόσταγμά μου πλη ρῶσαι ν· ἡ καὶ πρὸς τοὺς ψευδαποστόλους ἐζηλοῦτε ὑπὲρ ἐμοῦ. Ταῦτα δὲ λέγει ὁ ᾿Απόστολος, οὐ μόνον θεραπεύων τὰς προτέρας επιτιμήσεις”, ἀλλὰ τῷ ὄντι καὶ ἀποδεχόμενος τοὺς κατωρθωκότας· ἦσαν μὲν γὰρ καὶ κακοήθεις πολλοὶ, καὶ ἀνάξιοι τούτων τῶν ἐπαίνων· ἀλλ' ὅμως αὐτὸς οὐ διαιρεῖ τούτους, ἀλλὰ καὶ τὰ ἐγκώμια καὶ τὰ ἐγκλήματα κοινὰ ἐν τῷ μέσῳ τίθησι, διδοὺς τῷ συνειδότι ἑκάστου ἐπείε γεσθαι τὰ οἰκεῖα. • Ώστε με μᾶλλον χαρῆναι.» Καὶ ἐκ τῆς παρουσία αὐτοῦ χαρείς, μᾶλλον ἐχάρν, φησὶν, ἐφ᾽ οἷς ἀπήγε γειλε τοιαῦτα περὶ ὑμῶν. ι Ὥστε εἰ καὶ ἐλύπησα ὑμᾶς ἐν τῇ Ἐπιστολῇ, μεταμέλομαι, εἰ καὶ μετεμελόμην.» Εἰ καὶ τοιαῦτα, φησίν, ἔγραψα ὑμῖν, ὥστε ὑπερβῆναι τὸ μέτρον της ἐπιτιμήσεως, καὶ ποιῆσαί με μεταμεληθῆναι, ὡς ὑπὲρ μέτρον ἐπιπλήξαντα· ὅμως τὸ πολὺ κέρδος τὸ ἐξ αὐτῶν οὐκ ἐξ με μεταμελεῖσθαι νῦν. Ταῦτα ἐ ἔλεγεν, οὐχ ὡς ἀμέτρως τῷ ὄντι ἐπιτιμήσας, ἀλλὰ τὰ ἐγκώμια αὐτῶν αὔξων. Variæ lectiones. οι ἐπί Ο. οι ποιήσαι 0. οι ἐπιπλήξεις ο. "

EXPOSITIO IN EPIST. H · Βλέπω γὰρ ὅτι ἡ Ἐπιστολὴ ἐκείνη, εἰ καὶ πρὸ; ὥραν, ἐλύπησεν ὑμᾶς· νῦν χαίρω, οὐχ ὅτι ἐλυπή θητε, ἀλλ' ὅτι ἐλυπήθητε εἰς μετάνοιαν· ἐλυπήθητε γὰρ κατὰ Θεόν.» Πρὸς ὥραν ἡ λύπη· τὸ δὲ κέρδος διηνεκές. «Χαίρω ο δέ, φησίν, ο οὐχ ὅτι ἐλυπήθητε ο (τί γάρ μοι κέρδος ἀπὸ τοῦ λυπηθῆναι ὑμᾶς;), · ἀλλ' ὅτι ἐλυπήθητε εἰς οι μετάνοιαν 98.» "Ορα δὲ, πῶς τὸ μὲν λυπῆσαι, τῇ Ἐπιστολῇ ἀνατίθησιν· οὐκέτι δὲ λέγει, ὅτι Ὠφέλησεν ὑμᾶς· ὁ καὶ ἦν ἀλη θέ;· ἀλλὰ τῆς ἐκείνων ἀρετῆς τὸ πρᾶγμα ποιεί. Ὑμεῖς γάρ, φησίν, ἐλυπήθητε· ἐλυπήθητε δὲ κατὰ θεόν. Επιτιμη- • Ἵνα ἐν μηδενὶ ἐξ ἡμῶν ζημιωθῆτε. θέντες, φησί, παρ' ἡμῶν, ἐλυπήθητε κατὰ Θεὸν, καὶ λοιπὸν οὐκ ἐζημιώθητε παρ᾽ ἡμῶν ἐν οὐδενί. Πάντες γάρ, καὶ αὐτὸς ὁ τὰ ἔσχατα ἡμαρτηκὼς καὶ πεπορνευκώς, ἐβελτιώθητε 16. Ο γὰρ διδάσκαλος τότε ζημιοῖ τὸν μαθητήν, ὅταν ἁμαρτάνοντα μὴ ἐπιτιμά. Εἰ γὰρ ἐπετιμήθη, ἔμελλε κερδάναι. • Η γὰρ κατὰ Θεὸν λύπη μετάνοιαν εἰς σωτηρίαν ἀμεταμέλητον κατεργάζεται· ἡ δὲ τοῦ κόσμου λύπη θάνατον κατεργάζεται.» Φιλοσοφεί περὶ τῆς λύπης, καὶ δείκνυσιν ὅτι οὐκ ἀεὶ κακὸν ἡ λύπη, ἀλλ᾽ ὅταν κατὰ κόσμου [/. κόσμον] γίνηται, τουτο ἐστι, διὰ χρήματα, διὰ δόξαν, διὰ τοὺς τελευτῶντας. Αὕτη γὰρ θάνατον κατεργάζεται, πάντως μὲν τὸν ψυχικὸν, πολλάκις δὲ καὶ τὸν σωματικόν· πολλοὶ c γὰρ διὰ ταῦτα ἀπώλοντο. Διὰ μέντοι τὰς ἁμαρτίας λυπεῖσθαί τις θέλων, κατὰ Θεὸν λυπεῖται· τὸ γὰρ φάρμακον τοῦτο πρὸς ταύτην τὴν νόσον ἁρμόζει μόνην, σωτηρίαν ἀμεταμέλητον ον κατεργαζόμενον (οὐδεὶς γὰρ ἑαυτοῦ καταγινώσκει ἐπὶ ἁμαρτίαις λυπηθέντος), καὶ ἁρπάζει ο ἐκ τοῦ ψυχικοῦ θανάτου τὸν ἄνθρωπον. • Ἰδοὺ γὰρ αὐτὸ τὸ κατὰ Θεὸν λυπηθῆναι ὑμᾶς, πόσην κατειργάσατο ἐν ὑμῖν σπουδήν.» Οὐκ ἀπ᾿ ἄλλων, φησί, δείκνυμι τῆς κατὰ Θεὸν λύπης τὴν ὠφέλειαν, ἀλλ᾽ ἀπὸ τῶν καθ᾽ ὑμᾶς. Οὐ μόνον γὰρ σὺ μετεμελήθητε ὅτι ἐλυπήθητε, ἀλλὰ μᾶλλον καὶ σπουδαιότεροι γεγόνατε. • Αλλ' ἀπολογίαν.» Πρὸς ἐμέ. Απελογήσασθε γάρ μοι 90 διὰ τῆς μετανοίας. • Αλλ' ἀγανάκτησιν.» Πρὸς πεπορνευκότα. • Αλλά φόβον.» Πρὸ ἐμέ· φόβου γὰρ ἦν ἡ τοσ αύτη καὶ οὕτω ταχεῖα 1 διόρθωσις. • Αλλ' ἐπιπόθησιν.» Πρὸς ἐμέ. Εἰπὼν δὲ φόβον, ἵνα μὴ δόξῃ αὐθεντεῖν, συντόμως διωρθώσατο, ἐπι· πόθησιν εἰπών· ὅπερ ἐνδεικτικὸν ἀγάπης, οὐκ ἐξου σίας. • 'Αλλὰ ζῆλον.» Τὸν ὑπὲρ τοῦ Θεοῦ. AD COR. - CAP. VII. VERS. 8, 9. «Video enim quod Epistola illa, etiamsi ad tempus, vos contristaverit. Gaudeo nune, non quod contristati estis, sed quod contristati estis ad pœnitentiam: contristati autem estis secundum Deum. Tristitia ad horam durat, utilitas autem perpetua est. ‹ Gaudeo › vero, non quod contristati estis, (quid enim lucri mihi accedit ex eo quod vos mœreatis?) ‹ sed quia contristati estis ad pœnitentiam.» Observa autem quomodo tristitiam Epistolæ attribuit, et non dicit, quod vobis profuerit (id quod verum erat), sed illorum virtuti rem ascribit. Vos enim, inquit, «contristati estis: contristati autem estis secundum Deum. s Ut in nullo detrimentum patiamini a nobis. › Objurgati a nobis, inquit, contristati estis secundum Deumn, ac in nulla porro re a nobis lausi estis, damnumve passi. Omnes enim vos, atque etiam ipse qui extreme deliquerat per fornicationem, mores vestros correxistis. Præceptor enim tum discipulo damnum infert, quando delinquentem non objurgat. Nam si objurgatus esset, ipsi in lucrum ce derel. VERS. 10. Tristitia namque quæ est secundum Deum, poenitentiam ad salutem haud pœnitendam operatur: mundi vero tristitia mortem operatur.» Philosophatur de moerore, ostendens quod non semper sit noxia res mœror, sed quando secundum mundum flat, hoc est propter pecunias, propter gloriam, propter mortuos. Ista enim mortem efficit, omnino quidem anima, serpenumero autem et corpors: haud pauci enin ob has res perierunt. Propler peccata vero si quis libenter tristatur, secundum Deum constrislatur. Medicina enim haec ad hanc ægritudinem solam commodat, haud pœnitendam salutem efficiens nemo enim 281 seipsum condemnat peccati nomine contristatum), hominemque a morte animæ eripit. VERS. 11. Ecce enim quod secundum Deum contristati fuistis, quantam in vobis genuit sollicitudinem.. Non aliunde, inquit, demonstro conmoditatem ex tristitia secundum Deum provenientem, sed ex rebus vestris. Non tantum enim non pœnituit vos quod contristati fueritis, verum etiam studiosiores facti estis. • Sed defensionem. › Erga me. Excusati enim apud me estis, quia resipuistis. • Sed indignationem. Erga eum qui fornicatuş erat. , Sed timorem.» Erga me: timoris enim era! tanta adeoque festina correctio. • Sed desiderium.» Erga me. Cum autem metum dixisset, ne putaretur ista ex auctoritate quadam suiipsius dicere, statim correxit, desiderium inquiens: quod charitatis, non potestatis erat indi cium. • Sed amulationem.» Pro Deo. Variæ lectiones. 91 πρὸς 0. 98 20 μεταμέλειαν 10. 96 κι ἐβελτιώθησαν ο. οι ἀμετανόητον Ο. Η τραχεία Ο. PATROL, GR. CXXIV. οι ἁρπάζον Ο. οι πρὸς ἐμὲ οι

• Sed vindictam.» Legum Dei: Islas enim injuriam passas ulciscebantur. ‹ In omnibus exhibuistis vos incontaminatos esse in negotio.» Non solum, inquit, nihil tale estis ausi, quale fornicator iste, sed neque oblectati estis in illo. Quia enim in priore Epistola dixerat, Et vos inflati estis (id quod eos socios constituebat sceleris), talem, inquit, jam nunc suspicionem de vobis detrivistis, demonstrastisque vos esse puros ab hae reprehensione. Vers. 12. ‹ Igitur etiamsi scripsi vobis, non propter eum qui fecit injuriam, nec propter eum qui passus est, sed ad manifestandam sollicitudi - nem nostram quam habemus pro vobis erga vos coram Deo.» Ne dicant ei, Quid igitur increpabas " nos, si in hoc negotio incontaminati eramus? ait: Tantam habeo gratiam litteris illis, nec pœnitet me objurgationis, ut etiam dicam, quod propter hoe ipsum hæc scripserim, ut dilectio mea et sollicitudo mea pro vobis manifestetur erga vos coram Deo, hoc est inspectante Deo, quod vera sit. Metuebam enim ne in vos quoque perveniret contagium. Quem autem dicit injuriam intulisse, et injuria affectum esse? Eos qui fornicati erant: utrique enim se mutuo injuria affecerunt. Quomodo autem dicit, Non propter los scripsi? Hoc est, scripsi quidem, idque propter hos, sed non præcipue propter eos, propter vos vero potius, operam dans ne tota civitas læderetur: perinde ac cum dicit, Num Deus curam gerit boum non hoc dicit, quod Deus nulla boum cura tangatur: qui enim conditi fuissent? verum quia propter boves præcipue non sancit leges. 282 Vers. 13. ‹ Propterea consolationem accepimus. › Eo quod studium meum apparuit pro vobis, neque spes mea me fefellit, propter hoc, inquit, maximam consolationem accepi. Super consolatione autem vestra abundantius magis gavisi sumus super gaudio Titi. Nunc vero ad consolationem qua consolati estis me, ut dictum est, longe adhuc vehementius gavisus sum super gaudio Titi. Ista vero lætitia et consolatio ex vobis est, et propter vos. Ait ergo deinceps: VERS. 13, 14. c Quia refectus est spiritus ejus ab omnibus vobis. Nam si quid gloriatus sumn ipsi de vobis, non sum pudefactus.» Eam ob rem exhilaratus sum, inquit, quod invenit vos Tilus tales, quales ego ipsi dixi vos esse. Proinde et ipse recreatus est, cum tales vos iuvenerit, neque quidquam asperum aut injucundumn ipsi a vobis occurrit. Quod vero Paulus discipuloruin nomine gloriatur, indicat virtutibus eos conspicuos fuisse, ipsumque liberoruin amantem. Tales igitur hodieque convenit discipulos esse atque præceptores. • Sed sicut omnia in veritate locutus sum vobis, 1 1 Cor. 15, 15. • Αλλ' ἐκδίκησιν.» Τῶν τοῦ Θεοῦ νόμων· ἐξεδίκησαν 3 γὰρ τούτους ὑβρισθέντας. • Ἐν παντὶ συνεστήσατε ἑαυτοὺς ἀγνοὺς εἶναι ἐν τῷ πράγματι. ο Οὐ μόνον, φησὶν, οὐδὲν ἡμῖν τοιοῦτον τετόλμηται, οἷον τῷ πεπορνευκέτι, ἀλλ' οὐδὲ συνήσθητε αὐτῷ. Ἐπειδὴ γὰρ ἐν τῇ προτέρα Επιστολῇ ειρήκει· «Καὶ ὑμεῖς πεφυσιωμένοι ἐστέ· ὅπερ αὐτοὺς κοινωνούς καθέστη * [Γ. καθίστη] τοῦ ἐγκλήματος· φησίν, ὅτι Νῦν καὶ ταύτην τὴν ὑποψίαν ἀπετρέψατε καὶ ἐδείξατε ἑαυτοὺς καθαρούς τοῦ ἐπὶ τούτῳ μώμου, • Αρα εἰ καὶ ἔγραψα ὑμῖν, οὐχ ἕνεκεν τοῦ ἀδικήσαντος, οὐδὲ ἕνεκεν τοῦ ἀδικηθέντος, ἀλλ' ἔνεκεν τοῦ φανερωθῆναι τὴν σπουδὴν ἡμῶν τὴν ὑπὲρ ὑμῶν πρὸς ὑμᾶς ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ.» Ἵνα μὴ εἴπωσιν αὐτῷ· Τί οὖν ἐπετίμα; ' ἡμῖν, εἰ ἀγνοὶ ἦμεν ἐν τῷ πράγματι, φησίν, ὅτι Τοσαύτην ' ἔχω χάριν τοῖς γράμμασιν ' ἐκείνοις, καὶ οὐ μεταμέλομαι ἐπὶ τῇ ἐπιτιμήσει, ὥστε καὶ λέγω, ὅτι δι' αὐτὸ τοῦτο ἔγραψα ταῦτα, ἵνα ἡ ἀγάπη μου, καὶ ἡ σπουδή μου ἡ ὑπὲρ ὑμῶν, φανερωθῇ πρὸς ὑμᾶς ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ, τουτ ἐστιν, ἐφορῶντος τοῦ Θεοῦ ὅτι ἀληθῆς ἐστιν. Εύςδοίκειν γὰρ μὴ καὶ εἰς ὑμᾶς διαβῇ ἡ λύμη. Τίνα δὲ λέγει ἀδικήσαντα καὶ ἀδικηθέντα; Τοὺς πεπορνευ κότας· ἀμφότεροι γὰρ ἀλλήλους ἠδίκησαν. Πῶς δὲ φησιν, ὅτι οὐχ ἕνεκα τούτων ἔγραψα; Τουτέστιν, Έγραψα μὲν, καὶ διὰ τούτους, ἀλλ᾽ οὐ προηγουμέν νως δι' αὐτούς· δι' ὑμᾶς δὲ, σπουδάζων ἵνα μὴ ὅλη ἡ πόλις βλαβῇ· ὥσπερ καὶ ὅταν λέγει· «Μὴ τῶν βόων μέλει τῷ Θεῷ; κ αὐ τοῦτο λέγει, ὅτι οὐ μέλει πῶς γὰρ ἂν συνέστησαν; ἀλλ' ὅτι οὐ προηγουμένω; διὰ τοὺς βόας νομοθετεί. • Διὰ τοῦτο παρακεκλήμεθα. ο Διότι ἡ σπουδή μου ἐφάνη ὑπὲρ ὑμῶν, καὶ οὐ διεψεύσθησαν μου ται ελπίδες, διὰ τοῦτο, φησί, παραμυθίαν μεγίστην παρ εδεξάμην. • Ἐπὶ δὲ τῇ παρακλήσει ὑμῶν περισσοτέρως μαλα λον ἐχάρημεν ἐπὶ τῇ χαρᾷ Τίτου.» Νῦν δὲ ἐπὶ τῇ παρακλήσει ὑμῶν ᾖ παρεκλήθην ἀφ᾽ ὑμῶν, ὡς εἴρη ται, ἔτι περισσότερον ἐχάρην καὶ ἐπὶ τῇ χαρα Τί του· καὶ αὕτη δὲ ἡ χαρὰ καὶ ἡ παράκλησις ἐξ ὑμῶν ἐστι, καὶ δι' ὑμᾶς. Φησὶν οὖν ἐξῆς· ' • Οτι ἀναπέπαυται τὸ πνεῦμα αὐτοῦ ἀπὸ πάνω των ὑμῶν. "Οτι εἴ τι αὐτῷ κεκαύχημαι ὑπὲρ ὑμῶν, οὐ κατησχύνθην.» Διὰ τοῦτο, φησίν, ἐχάρην, ότι εὗρεν ὑμᾶς ὁ Τίτος τοιούτους, οἷους ἐγὼ αὐτῷ εἰς γον εἶναι ὑμᾶς· καὶ ἀνεπαύθη καὶ αὐτὸς εὐρών ὑμᾶς τοιούτους, καὶ οὐδὲν δυσχερὲς αὐτῷ ἡ ἀπό; ἀφ' ὑμῶν ἀπήντησε. Τὸ δὲ καυχᾶσθαι τὸν Παῦλον ἐπὶ τοῖς μαθηταῖς, δείκνυσι καὶ αὐτοὺς ᾿ ἐναρέτους, κἀκεῖνον 10 φιλότεκνον. Τοιούτους δεῖ εἶναι καὶ νῦν τούς τε μαθητὰς καὶ τοὺς διδασκάλου;. • Αλλ' ὡς πάντα ἐν ἀληθείᾳ ἐλάλησα ὑμῖν, οὕτω Varia lectiones. • κοινούς καθιστῇ ω.· ἐπετίμησας 0. * τοσοῦτον Ο. " ὁ αὐτὸς. · ἐξεδικήσατε γὰρ τοὺς ὑβ. ο. με: 0. • ἐκείνους 0. καὶ αὐτὸν. πράγμασιν οι

EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR.· CAP. VIII. καὶ ἡ καύχησις ὑμῶν ἡ ἐπὶ Τίτου ἀληθὴς ἐγενήθη. Ὥσπερ, φησίν, ὅσα ἐκήρυξα ὑμῖν, ἀληθῆ ἦσαν, ἢ ὅτι εἰκὸς ἦν καὶ περὶ τοῦ Τίτου αὐτοῖς ἐγκώμια εἰπεῖν. Ωσπερ οὖν ταῦτα πάντα ἀληθῆ, οὕτω καὶ ὅσα περὶ ὑμῶν ἐκαυχησάμην. ἀληθῆ ἐφάνη 11. • Καὶ τὰ σπλάγχνα αὐτοῦ περισσοτέρως ἐστὶν εἰς ὑμᾶς. Διὰ τοῦτο τὸν Τίτον αὐτοῖς συνιστῇ, ἵνα καὶ αὐτοὶ ἀνταγαπῶσιν αὐτὸν, ὡς συνδεδεμένον αὐτοῖς καὶ περικα.όμενον αὐτῶν. Διὰ τοῦτο γὰρ εἶπε, «Τὰ σπλάγχνα αὐτοῦ, ὁ ἵνα τὸ ἐνδιάθετον καὶ διάπυρον τῆς γνησίας ἀγάπης δηλώσῃ. sic et gloriatio nostra quæ fait super Tilo, vera fuit.» Ut, inquit, quæcunque prædicavi vobis yea fuerant, vel quia verisimile erat eum de Tito ipsis encomia dixisse. Quemadmodum igitur hæc omnia vera, ·sic quæcunque de vobis gloriatus sum, vera visa sunt. • Αναμιμνησκομένου τὴν πάντων ὑμῶν ὑπακοὴν, ως μετὰ φόβου καὶ τρόμου ἐδέξασθε αὐτόν.» Τὰς αἰτίας τίθησι δι᾽ ἂς αὐτοὺς ὁ Τίτος οὕτως ἀγαπᾷ, δεικνὺς τὴν ἀρχὴν τῆς ἀγάπης ἐξ αὐτῶν οὖσαν, καὶ ἅμα προτρέπων αὐτοὺς ἔτι εἰς ταύτην. Οὐ γὰρ ἁπλῶς ἀγάπην ἢ σπουδὴν ἐνεδείξασθε εἰς αὐτόν, ἀλλ' ὑπακοὴν, ὡς τέκνα πατέρα ὑποδεξάμενοι, ἀλλὰ καὶ ὡς ἄρχοντα. «Μετὰ φόβου, γὰρ, ε καὶ ἔτι «μετά τρόμου. Διπλήν γὰρ αὐτοῖς ἀρετὴν μαρτυρεῖ· ἀγά πην, ὡς πρὸς πατέρα· καὶ φόβον, ὡς πρὸς ἄρχοντα· ἵνα μήτε ἡ ἀγάπη χωρίς φόβον οὖσα ἐκλυθῇ· μήτε ο φόβος χωρὶς τῆς ἀγάπης ὤν, ἄχαρις ήτ • Χαίρω ὅτι ἐν παντὶ θαῤῥῶ ἐν ὑμῖν.» Θὐ διὰ τὰν Αΐτον χαίρω τοσοῦτον, ὅτι ἐτιμήθη παρ' ὑμῶν, ἀλλ' ὅτι τοιούτους ὑμᾶς εὑρίσκω, μὴ καταισχύνοντάς με, ἀλλὰ ποιοῦντάς με θαῤῥεῖν καὶ παρρησιάζεσθαι ἐφ' ὑμῖν ἐν παντὶ πράγματι καὶ καιρῷ. Καὶ ἄλλως δὲ, θαῤῥῶ ἐφ' ὑμῖν, ὅτι ὅσα ἂν ἢ πράξω, ή λέξω προς ὑμᾶς, ἡδέως ταῦτα δέχεσθε, καὶ πρὸς τὴν ὑμῶν αὐτ τῶν βελτίωσιν, κἂν ἐπιπλῆξαι δέῃ, κἂν ἐγκωμιάσαι, κἄν τι βαρὺ ἐπιτάξαι. • Γνωρίζομεν δὲ ὑμῖν, ἀδελφοί, τὴν χάριν τοῦ Θεοῦ τὴν δεδομένην τε ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις τῆς Μακεδονίας.» Οὐ μάτην προλαβὼν τὰ πολλὰ ἐγκώ μια τούτοις 18 έπλεξεν, ἀλλὰ προλεαίνων αὐτοὺς, ἐπειδὴ ἔμελλεν εἰς φιλοπτωχίαν προτρέψασθαι. Διὰ τοῦτο γάρ τοι καὶ ἀνωτέρω εἶπεν, ὅτι ο θαῤῥῶ ἐφ' ὑμῖν· ν τουτέστιν, ὅτι Οσα ἂν ὑμῖν λέγω, ποιεῖτε, Οὐκ εἶπεν οὖν εὐθὺς, Δότε ελεημοσύνην, ἀλλὰ τὰ ἑτέροις πεπραγμένα εἰς μέσον τιθεὶς, πρὸς τὸν p ὅμοιον ζῆλον καὶ τούτους προτρέπεται. Ορα δὲ, πῶς χάριν Θεοῦ τὴν ἐλεήμονα γνώμην καλεῖ, ἅμα μὲν ἀνεπίφθονον τὸν λόγον ἐργαζόμενος, ἅμα δὲ καὶ ἐκκαλούμενος τους Κορινθίους ὥστε ἁρπάσαι καὶ αὐτοὺς τὸ αὐτὸ ὡς χάρισμα τοῦ Θεοῦ. Καὶ οὐχ εἶπε, Τῇδε ἡ τῇδε τῇ πόλει, ἀλλ᾽ ὁλόκληρον τὴν Μακεδονίαν ἐπαινεῖ, ἵνα καὶ αὐτο: πάντες πρὸς τὰ ίσα ἀποβλέψωσιν. • Οτι ἐν πολλῇ δοκιμή θλίψεως ἡ περισσείᾳ τῆς χαρᾶς αὐτῶν.» Τουτέστι, πολλὰ θλιβέντες, καὶ οὕτως, ὥστε δόκιμοι γενέσθαι διὰ τῆς ὑπομονῆς· VERS. 15. «Εt viscera ipsius abundantius sunt erga vos. › Titum ideo ipsis commendat, ut ipsi rursus eum diligant, cen colligatum ipsis et ipsorum amore flagrantem. Ideo enim dixit, viscera cjus,., ut affectum et ignem genuina charitakis indicet. • Reminiscentis omnium vestrum obedientiam, quomodo cuin tremore et timore excepistis illum. › Causas reddit propter quas Titus eos adeo diligit, ostendens principium dilectionis ex ipsis esse, simulque eos adhuc ad hanc adhortatur. Non enim simpliciter charitatem aut studium vestrum erga ipsum ostendistis, sed obedientiam, tanquam liberi patrem recipientes, imo tanquan principem: nan s cụm timore, ✈ atque insuper, ‹ cum tremore. › Duplicem enim ipsis virtutemn inesse testatur, diJectionem veluti ad patrem, at metum, tanquam ad principem,ut neque charitas sine timore delciat, neque timor a dilectione sejunctus injucundus sit et ingratus. VERS. 16. «Gaudeo quod in omnibus contido in vobis. › Non propter Titum tantum gaudeo, quod honoratus sit a vobis, verum quia tales vos invenio, qui non pudefaciatis me, sed potius confidentemu reddatis, ac libere de vobis loquentem, in ompi re ac tempore. Quin et aliter, confido etiam ac polliceor mihi de vobis, 283 quod quaecunque vel dixero vel fecero vobis, libenter vos suscipiatis, et ad vestram emendationem, sive increpare sive laudare sive grave quid præcipere opus fuerit. CAPUT VIH. Tens. 1. ο Nolam autem facimus vobis, fratres, gratiam Dei quæ data est in Ecclesiis Macedonia. Non frustra in superioribus multis præconiis eos evexit, verum antea leniit eos, quia ad paupertatis amorem eos adhortaturus erat. Propterea enim et supra dixit; «Confdo in vobis, hoc est, quacunque vobis dico, facitis. Non dixit autem statim, Date eleemosynam, sed quæ ab aliis acta erant, in medium promens, ad similem zelum et hos adhorfatur. Observa autem quoniodo gratiam Dei misericordem mentem appellet: partim quidem sermonem invidia vacuum faciens, partim ut Corinthios provocet, ut et ipsi idem tanquam donum Dei artipiant. Non dixit autem, Huic vel illi urbi, verum totam Macedoniam commendat, ut et ipsi omnes ex æquo ad similia respiciant. VERS. 2. • Quod in multo experimento tribula - tionis ¦ abundantia gaudii ipsorum fuit.» Id est, multum afflicti, et sic ut probati fant per patienVariæ lectiones. τι ἐφάνησαν φ. 14 δοθεῖσαν ο. 15 τούτων ἐπέλεξεν α.

tiam: non succubuerunt tamen, set. magis gavisi ὅμως οὐ κατέπεσον, ἀλλὰ μᾶλλον καὶ χαρὰν ἔσχον· sunt et non simpliciter, verum cum exuberantia. ‹ Et profunda paupertas corum abundavit in divitias simplicitatis corum. lioc est, quemadmodum ingens afflictio exuberavit in lætitiam: sic ingens et profunda eorum paupertas eleemosynis non solum non erat impedimento, verum etiam eos potius divitiis abundare persuasit. Non autem dixit, Eorum quæ data sunt, sed, ‹ Simplicitatis, › hoc est candidi animi, ad largiendum prompti. Non enim ex multitudine donorum, sed animi promptitudine liberalitas æstimatur. Hoc autem mirandum, quod tanta ex paupertate (direpti enim sunt a propriis contribulibus) tantam liberalitatem ostenderint. VERS. 5, 4. • Quia pro viribus testimonium illis reddo, et supra vires voluntarii fuerunt, cum multa exhortatione obsecrantes nos. > Imerpretatur quod dixit, pro viribus, inquiens, imo Et supra vires: hoc enim appellat exuberantiam simplicitatis, ο Supra vires, inquam. Quin etiam non admoniti a nobis, sed, «Voluntarii.. Et quid hoc dico? illi ipsi multum adhortabantur nos et rogabant. Hæc autem dicit, ut ipsos etiam commonefaciat non tam multa dare, quam cum alacritate. Ideoque in sermone de hac re immoratur. 284 ‹ Gratiam et communicationem ministerii quod fit in sanctos. > Deest, Adhortabantur nos suscipere ministerium hoc. ‹ Gratiam > autem dixit, ut quia Corinthii spiritualium charismatum æmulatores essent, huic quoque ceu charismati accurrant, perinde ac supra commemoratum est. • Communicationem autem vocavit, ut discant quod non solum dant, verum etiam accipiunt. Vers. 5. ‹ Et non sicut speravimus. › Non sperassemus, inquit, quod in tanta paupertate et afflictione exsistentes, nos adeo enixe rogassent, ut susciperemus ministerium eorum, καὶ οὐχ ἁπλῶς, ἀλλὰ καὶ μετὰ περισσείας. • Καὶ ἡ κατὰ βάθους πτωχεία αὐτῶν ἐπερίσσευσεν εἰς τὸν πλοῦτον τῆς ἁπλότητος αὐτῶν.» Τουτέστιν, ὥσπερ ή πολλή θλίψις επερίσσευσεν εἰς χαράν, οὕτως ἡ πολλὴ αὐτῶν καὶ βαθεῖα πτωχεία οὐ μόνον οὐκ ἐνεπόδισεν εἰς ἐλεημοσύνην, ἀλλὰ μᾶλλον καὶ περιστεῦσαι αὐτοὺς παρέπεισεν εἰς τὸν πλοῦτον. Οὐκ εἶπε δὲ, Τῶν δεθέντων, ἀλλὰ, «Τῆς ἁπλότητος" ο τουτέστι, τῆς ἀφθόνου γνώμης, τῆς εὐμεταδότου. Οὐ γὰρ τῷ πλήθει των διδομένων, ἀλλὰ τῇ προαι ρέσει κρίνεται ἡ φιλοτιμία. Τοῦτο οὖν θαυμαστόν, ὅτι ἐκ τοσαύτης πενίας (διηρπάγησαν γὰρ ὑπὸ τῶν οἰκείων 14 συμφυλετῶν) τοσαύτην ἐπεδείξαντο " φι λοτιμίαν. • Ότι κατὰ δύναμιν μαρτυρῶ, καὶ ὑπὲρ δύναμιν αυθαίρετοι, μετὰ πολλῆς παρακλήσεως δεόμενα ἡμῶν.» Ερμηνεύει 8 εἶπε, καί φησιν, ὅτι (ση δύναμις, μᾶλλον δὲ· καὶ ὑπὲρ δύναμιν· ἡ τοῦτο γὰρ ἡ περισσεία τῆς ἁπλότητος, τό, «ὑπὲρ δύνα μιν, ο φησίν. 'Αλλά και μηδὲ 16 προτραπέντες παρ' ἡμῶν, ἀλλ' αὐθαίρετοι.» Καὶ τί τοῦ το λέγω; Αὐτοὶ μὲν οὖν ἐκεῖνοι πολλὴν παράκλησιν εἰσφέρον τες, καὶ δεόμενοι ἡμῶν. Ταῦτα δὲ λέγει, ἵνα καὶ αὐτοὺς προτρέψηται οὐ τοσοῦτον εἰς τὸ πολλὰ δοῦ και, ὅσον εἰς τὸ μετὰ προθυμίας. Διὸ καὶ ἐνδιατρί δεῖ τῷ περὶ τούτου λόγῳ. • Τὴν χάριν καὶ τὴν κοινωνίαν τῆς διακονίας τῆς εἰς τοὺς ἁγίους.» Λείπει τὸ, Παρεκάλουν ἡμᾶς ἀναδέξασθαι τὴν διακονίαν ταύτην. «Τὴν χάριν, δέ, εἶπεν, ἵνα ἐπειδὴ ζηλωταί ἦσαν τῶν πνευματικῶν χαρισμάτων οἱ Κορίνθιοι, ἐπιδράμωσι καὶ τούτῳ ὡς χαρίσματι, καθὰ καὶ ἀνωτέρω εἴρηται. Καὶ • κοινωνίαν ο δὲ ἐκάλεσεν, ἵνα μάθωσιν ὅτι οὐ μόνον διδόασιν, ἀλλὰ καὶ λαμβάνουσι. • Καὶ οὐ καθώς ἠλπίσαμεν.» Οὐκ ἠλπίσαμεν ὅτι καὶ τοσαύτην πενίαν ἔχοντες, καὶ ἐν τοσαύτῃ θλίψει ὄντες, τοσαῦτα δεηθήσονται ἡμῶν, ἵνα δεξώμεθα τὴν διακονίαν αὐτῶν. • Αλλ' ἑαυτοὺς ἔδωκαν πρῶτον τῷ Κυρί, καὶ ἡμῖν διὰ θελήματος Θεοῦ. ο Ενταῦθα καὶ τὰς ἄλλας ἀρετὰς αὐτοῖς προσμαρτυρεῖ· οὐ γὰρ ἐπειδὴ ἐλεημοσύνης "' ἐπεμελήθησαν τυφωθέντες, τῶν ἄλλων ἡμέλησαν, ἀλλ' ὅλους ἑαυτοὺς ἔδωκαν τῷ • Sed seipsos dederunt primum Domino, deinde et nobis per voluntatem Dei.» Alias eorum virtutes hic commemorat. Non enim ideo elati quia eleemosyna studebant, alia neglexerunt: cæterum seipsos dederunt totos Domino, ad omne opus Deo gratum tote et indiviso animo inclinautes. Quin Κυρίῳ, πρὸς πᾶν ἔργον θεάρεστον ολοψύχως 1, etiam nobis dederunt seipsos, hoc est, in omnibus subjecti fuerunt, charitatem ostenderunt per voluntatem Dei, hoc est uti Deo placet, et non humanæ rationi. καὶ οὐ μετὰ διψυχίας 18 νεύσαντες. Καὶ ἡμῖν δὲ ἔδωκαν ἑαυτούς, τουτέστιν, ἐν πᾶσιν ὑπετάγησαν, ἀγάπην διὰ θελήματος Θεοῦ ἐνεδείξαντο· τουτέστιν, ὡς ἀρέσκει Θεῷ, καὶ οὐκ ἀνθρωπίνῳ λογισμῷ. VERS. 6. Ut nos adhortaremur Titum, ut quem- • Ωστε ἡμᾶς παρακαλέσαι Τίτον, ἵνα καθώς admodum jam antea coepisset, in vobis sic perdi- προενήρξατο, ἐν ὑμῖν ἐπιτελέσῃ οὕτω καὶ τὴν χάριν ceret gratiam hanc.» Adeo, inquit, illi sese ad ταύτην.» Τοσοῦτον, φησὶν, ἐκεῖνοι ἔδωκαν ἑαυτοὺς eleemosynam dederunt, ut ego conspicatus rem, εἰς ἐλεημοσύνην, ὥστε ἐμὲ ἰδόντα τὸ πρᾶγμα μετ anxie cogitarem pro vobis, ne ipsis inferiores esse- ριμνῆσαι ὑπὲρ ὑμῶν, μήπως ἐλαττωθῆτε αὐτῶν, tis, ac propterea adhortarer Titum ut veniret ad καὶ διὰ τοῦτοπαρα καλέσαι Τίτον ἐλθεῖν πρὸς ὑμᾶς vos: quod et ipse jam antea exorsus erat, id est, καὶ πρὸ τῆς ἐμῆς προτροπῆς. Οἰκειοῖ δὲ αὐτοῖς Varim lectiones. ་་· 15 ἰδίων 0. 18 ἐνεδείξ. π. 10 μή ο. ' ἐλεημοσύνην ο. 18 ολοκλήρως οι προενήρξατο αὐτὸς, τουτέστι, προέθετο ἐλθεῖν πρὸς ὑμᾶς 0. 10 διχοψυχίας ο. 10 Ισ. 8 καὶ

EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR, · CAP. VIII. τὸν Τίτον διά τούτων, ἵνα ἐλθόντι καὶ συμβουλεύοντ: proposuerat venire ad vos, priusquam eum comπερὶ ἐλεημοσύνης, εὐκολώτερον αὐτῷ πεισθῶσιν, ὡς τὰ ὑπὲρ αὐτῶν φρονοῦντι. Καὶ πάλιν δὲ χάριν ἐκάλεσε τὸ πρᾶγμα. Μέγα γὰρ τῷ ὄντι, καὶ δῶρον Θεοῦ, καὶ ἐξομοιοῦν αὐτῷ δυνατὸν τὸν μετιόντα· ὅθεν καί τις σοφός φησι· ο Μέγα ἄνθρωπος, καὶ τίμιον ἀνὴρ ἐλεήμων.. $1 • Αλλ' ὥσπερ ἐν παντὶ περισσεύετε πίστει, καὶ λόγῳ, καὶ γνώσει, καὶ σπουδῇ πάσῃ, καὶ τῇ ἐξ ὑμῶν ἀγάπῃ ἐν ἡμῖν, ἵνα καὶ ἐν ταύτῃ τῇ χάριτι περισσεύητε. ο Μετ' ἐγκωμίων προτρέπεται, και φησιν, ὅτι Ὥσπερ τὰ ἄλλα πάντα μετά 38 περισσείας ἔχετε, οὕτω καὶ ἐνταῦθα, οὐχ ἵνα δῶτε, ἀλλ᾽ ἵνα 38 περισσεύητε, ἢ ὑπὲρ τοὺς Μακεδόνας, ἢ ἵνα δαψι λεύσησθε ἁπλῶς. «Πίστει» δὲ, τῇ τῶν χαρισμάτων, τῇ ἀδιστάκτῳ· ι λόγῳ,» τῷ τῆς σοφίας γνώσει, ο τῇ τῶν δογμάτων· ι καὶ σπουδῇ πάσῃ, τῇ εἰς τὴν ἄλλην ἀρετήν· καὶ τῇ ἐξ ὑμῶν ἐν ἡμῖν ἀγάπῃ. Προεἶπε γάρ, ὅτι Ενεδείξασθε τῷ Τίτῳ τὴν πρὸς ἐμὲ ἀγάπην, ζηλούντες ὑπὲρ ἐμοῦ. • Οὐ κατ' επιταγήν λέγω.» Τουτέστιν, Οὐκ ἀναγκάζων ὑμᾶς, οὔτε ὡς κατεξουσιάζων. • Αλλὰ διὰ τῆς ἑτέρων σπουδῆς, καὶ τὸ τῆς ὑμετέρας ἀγάπης γνήσιον δοκιμάζων.» Τουτέστι, Διὰ τοῦτο ἐπαινῶ τοὺς Μακεδόνας, ἵνα διὰ τῆς ἐκεί των σπουδῆς τὴν ὑμετέραν πρὸς τοὺς πένητας ἁγίους ἀγάπην δοκιμωτέραν ἀποδείξω καὶ λαμπροτέραν. • Γινώσκετε γὰρ τὴν χάριν τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὅτι δι᾽ ὑμᾶς ἐπτώχευσε πλούσιος ῶν, ἵνα ὑμεῖς τῇ ἐκείνου πτωχεία πλουτήσητε. Τουτέστιν, Έννοήσατε, ἀναλογίσασθε τὸ μέγα μυσ στήριον, καὶ οὐδενὸς φείσεσθε ". Εἰ γὰρ ἀπιστεῖς …, φησίν, ὅτι ἡ πτωχεία πλούτου ἐστὶ ποιητική, ένα νόησόν σου τὸν Δεσπότην, καὶ οὐκέτι ἀπιστήσεις. Εἰ μὴ γὰρ ἐκεῖνος ἐπτώχευσε, τουτέστι, τὴν κάτω κειμένην καὶ ἄτιμον σάρκα ἀνέλαβε, καὶ τἆλλα πάντα τῆς ἀτιμίας ὑπέστη, καὶ ταῦτα δι' ἡμᾶς, τοὺς ἀναξίους, τοὺς ἐχθρούς, οὐκ ἂν ἡμεῖς· ἐπλουτήσαμεν. Ποῖον δὲ πλοῦτόν φησι; Τὸν τῆς εὐσεβείας, τὸν καθαρισμόν, τὸν ἁγιασμὸν, καὶ τἄλλα ἀγαθὰ, & καὶ ἔδωκε καὶ δώσει. • Καὶ γνώμην ἐν τούτῳ δίδωμι· τοῦτο γὰρ ὑμῖν συμφέρει.» "Ορα πῶς ἀνεπαχθῆς εἶναι σπουδάζει. • Γνώμην ο γάρ, φησί, ο δίδωμι· ο τουτέστι, Σύμ βουλὴν, οὐκ ἀνάγκην ἐπιτίθημι· καὶ αὐτὴν δὲ τὴν συμβουλὴν ποιοῦμαι διὰ τὸ συμφέρειν ὑμῖν μᾶλλον ἢ τοῖς λαμβάνουσιν. • Οίτινες οὐ μόνον τὸ ποιῆσαι, ἀλλὰ καὶ τὸ θέλειν προενήρξασθε ἀπὸ πέρυσι· νυνὶ δὲ καὶ τὸ ποιῆσαι ἐπιτελέσατε.· Οὐκέτι ἐκ τῆς τῶν ἑτέρων σπουδῆς αὐτοὺς προτρέπεται, ἀλλ' ἐκ τῆς αὐτῶν προθυμίας· καί φησιν, ὅτι Ἑκόντες ἐπὶ τοῦτο ἤλθετε, καὶ οὐ μόνον ἀρχὴν κατεβάλεσθε πρὸς τὸ ποιεῖν, ἀλλὰ καὶ monefacerem. Per hæc autem Titum ipsis conciliat, ut ubi venerit atque de eleemosyna consultet, facilius ei credant, ceu cogitanti quæ ad eorum salutem faciant. Rursus autem gratiam vocavit rem istam magnum enim revera est ac Dei donum, eumque, qui ejus est particeps, Deo assimilare valet. Unde et sapiens quispiam dixit: • Magnum quiddam est homo, et pretiosum vir misericors. › VERS. 7. Sed sicut in omnibus abundatis fide el sermone et scientia et omni sollicitudine et charitate vestra in nos, ut et in hac gratia abundetis. › Laudando adhortatur, inquiens: Quemadmodum cætera omnia abunde tenetis, sic et hoc loco, nou ut delis, verum ut exuberetis, vel supra Macedones, vel ut largi sitis simpliciter. ‹ Fide › autem, nempe charismatum, indubitata; «sermone,» sapientiæe; scientia, doctrinarum; c et omni sollicitudine, erga aliam virtutem: et charitate, quam vos in nos habetis. Nam supra dixit, Indicastis Tito dilectionem vestram in me, æmulantes pro me. VERS. 8. • Non quasi imperans dico.» lloc est, 285 non cogo vos, neque velut aliquam in vos potestatem habens. • Sed per aliorum sollicitudinem, etiam vestræ charitatis ingenuum bonum comprobans.» Hoc est, propterea laudo Macedones, ut per illorum diligentiam vestram erga pauperes sanctos dilectionem probatiorem et fulgentiorem reddam. VERS. 9.. Scitis enim gratiam Domini nostri Jesu Christi, quod propter vos pauper factus est, cum dives esset, ut illius inopia vos divites essetis. › lluc est, cogitate, expendite vobiscum ingens mysterium, et nulli rei parcetis. Si enim non credis, inquit, quod paupertas divitiarum sit effectrix, considera Dominum tuum, et non amplius dubitabis. Nisi enim ille pauper factus esset, hoc est, infra jacentem et ingloriam carnem suscepisset, aliaque cuncta contumeliosa sustinuisset, idque propter nos indignos, inimicos suos, nos haud essemus ditati. Quales autem opes ait? Pielaten, puritatem, sanctificationem, cateraque bona, quæ cum dedit tum daturus est. VERS. 10. «Εt co:silium in hac re do: hoc enim vobis utile est. > Animadverte quomodo minime molestus esse contendat. Consilium. enim, inquit, e do, s id est, consulo, non necessitatem impono. Istud autem consilium do, eo quod vobis magis prosit quam accipientibus. VERS. 10, 11. c Qui non solum facere, sed et velle cœpistis ab anno superiore, nunc vero et facto perficite. Non porro ex aliorum studio eos commonefacit, cæterum ex sua ipsorum promptitudine. Sponte, inquiens, al hoc venistis, nec solum faciendi fundamentum jecistis, verum etiam voVaria lectiones. τι μέγα γὰρ ἄνθρωπος, ἀνὴρ καὶ τίμιος ἐλεήμων ο. 3' ἀπιστεῖτε ο. 3. ἐκ Ο. το ένα δὲ 0. 16 οὐδὲ νοσφίσασθε 4.

88$ lendi, hoc est, ut voluntarii nulloque adhortante, πρὸς τὸ θέλειν· τουτέστι, πρὸς τὸ ἑκουσίως ποιεῖν, faciatis. Nunc igitur consilium vobis do, ut et opu. perficiatis. ‹ Ut quemadmodum promptus est animus vo luntatis, ita sit et perficiendi ex eo quod habetis.» Ut bonum in promptitudine non sistat, sed et opere perficiatur. Nam sicut promptitudinem et deliberatlonem voluntas facit, sic et opus ex facultate nascitur. Qui igitur habet, impleat opus: nam qui bon habet, quod ad voluntatem attinet, opus implevit. VERS. 12. Si enim voluntas prompta est, secundum id quod habet accepta est, non secundum id quod non habet.. Vide sapientiam ejus, uti Macedones (Thessalonicenses inquam) comnendans, quod supra vires præstiterint, ab his nihil ultra vires poscat. Si igitur animos pronos habueritis, pro virili quæ potestis contribuite, ac suscipit hæc Deus. VERS. 13. ο Non enim ut aliis sit remissio, vobis autem tribulatio.» Non ut alii, 286 inquit, in quiete ac deliciis agant, vos oportet supra vires elargiri, ut ex boc penuriam et afflictionem sustineatis. Atqui Dominus viduam etiam laudavit, quæ omnes facultates suas impertiit 8. Verum enim vero Paulus hoc nunc non agil, partim quod imbecilliores erant, partim quod opulenti erant: atque emnino si pro viribus suis dedissent, magna, eximia atque opulenta contributio fuisset. Deinde etiam sperat Thessalonicensium exemplo eos magis @ Excitandos, ideoque illorum arbitratui rem pernit. tit. Denique in sequentibus subobscure ad eamdem rem hortatur. VERS. 14. Sed ex æqualitate in præsenti tempore vestra abundantia illorum inopiam suppleat, ut et illorum abundantia vestræ inopia sit supplementum.» Hoc est, foretis vos opibus et pecuniis, illi autem florent fiducia et libertate erga Deum. Date igitur ex iis quibus vos abundatis divitiis, illi vero destituuntur, ut accipiatis a fiducia qua illi quidem locupletes sunt, vos autem inopes. Animadverte quomodo clanculum confirmet ac probet, ut supra vires etiam dent. Si enim, inquit, vis ex abundanti accipere, da etiam ex abundanti: sin totam vis omnino compensationem accipere, tu pariter totum exhibe: quod quidem est ex inopia et supra vires: verum id clam agit. Hactenus igitur, ut apparet, pro viribus dare commendat. VERS. 15. Ut fat æqualitas, sicut scriptum est: Qui multum, non exuberavit, et qui modicum, non defecit. Quanam ratione fit æqualitas? Si et vos et illi exuberantia permutetis, ac defectus repleatis. Quæ autem est æqualitas, spiritualia pro carnalibus dare? Non secundum pretium, nec secundum vilitatem rerum, quæ dantur et redduntur, h Exod. xvi, 18. καὶ μηδενὸς προτρεψαμένου. Νυνὶ οὖν γνώμην ὑμῖν δίδωμι, ἵνα καὶ τὸ ἔργον ἐπιτελέσητε. • Οπως καθάπερ ἡ προθυμία τοῦ θέλειν, οὕτω καὶ τὸ ἐπιτελέσαι ἐκ τοῦ ἔχειν. ν Ινὰ μὴ ἄχρι τῆς προθυμίας στῇ τὸ καλὸν, ἀλλὰ καὶ ἐργασθῇ κ τετ λειότερον. "Ωσπερ γὰρ τὴν προθυμίαν καὶ προαίρεσ σιν τὸ θέλειν ποιεῖ· οὕτω καὶ τὸ ἔργον ἐκ τοῦ ἔχειν γίνεται. Οστις 10 οὖν ἔχει, πληρωσάτω τὸ ἔργον ὡς ὅ γε μὴ ἔχων, τὸ ἀπὸ τῆς προαιρέσεως ἐπλήρωσεν. • Εἰ γὰρ ἡ προθυμία πρόκειται, καθὸ ἐὰν ἔχῃ τις, εὐπρόσδεκτος, οὐ καθὸ οὐκ ἔχει.» "Ορα σοφίαν, πῶς τοὺς Μακεδόνας, τοὺς Θεσσαλονικεῖς φημι, ἐπαινέσας, ὡς ὑπὲρ δύναμιν ποιήσαντας, τούτους οὐδὲν πλέον τῆς δυνάμεως ἀπαιτεῖ. Ἐὰν οὖν τὴν προθυμίαν, φησίν, ἔχητε, τὰ κατὰ δύναμιν εἰσφέ. ρετε, καὶ προσδέχεται ταῦτα ὁ Θεός. • Οὐ γὰρ ἵνα ἄλλοις ἄνεσις, ὑμῖν δὲ θλίψις.» Ούχ ἵνα, φησίν, ἄλλοι μετὰ ἀνέσεως τρυφῶσιν ", χρή ὑμᾶς ὑπὲρ δύναμιν δοῦναι, ὥστε καὶ ἔνδειαν καὶ θλίψιν ὑπομεῖναι ἐκ τούτου. Καίτοι ὁ Κύριος τὴν χήραν ἐπῄνεσεν, ὡς ὅλον τὸν βίον δοῦσαν· ἀλλ' ὁ Παῦλος οὐ ποιεῖ τοῦτο νῦν· ἅμα μὲν διότι ἀσθενέστεροι ἦσαν, ἅμα δὲ ὅτι καὶ πλούσιοι· καὶ πάντως εἰ πρὸς δύναμιν ἔδωκαν, ἀδρὰ ἂν, καὶ ἀξιόλογος, καὶ πλουσία ἐγένετο ἡ δόσις. Ἔτι δὲ καὶ ἐλπίζει ὅτι τῷ τῶν Θεσσαλονικέων υποδείγματι μᾶλλον διεγερθή σονται· καὶ διὰ τοῦτο ἐπὶ τῇ ἐξουσίᾳ αὐτῶν ἐξ τὸ πράγμα· ἀμέλει ἐν τοῖς ἑξῆς αἰνιγματωδῶς εἰς αὐτὸ τοῦτο προτρέπεται. • Αλλ' ἐξ ισότητος ἐν τῷ νῦν καιρῷ τὸ ὑμῶν πε ρίσσευμα εἰς τὸ ἐκείνων ὑστέρημα· ἵνα καὶ τὸ ἐκείνων περίσσευμα γένηται εἰς τὸ ὑμῶν ὑστέρημα. ο Τουτέστι, Κομᾶτε χρήμασιν ὑμεῖς· κομῶσιν ἐκεῖνοι τῇ πρὸς Θεὸν παρρησίᾳ. Δότε τοίνυν ἀφ᾽ ὧν ὑμεῖς περιστεύετε χρημάτων, ἐκεῖνοι δὲ οὐκ ἔχουσιν, ἵνα λάβητε ἀπὸ τῆς παῤῥησίας, ἐν ᾗ πλουτοῦσι μὲν ἐκεῖνοι, ὑμεῖς δὲ ὑστερεῖσθε. Ορα δὲ, πῶς λανθα νόντως κατασκευάζει τὸ καὶ ὑπὲρ δύναμιν διδόναι. Εἰ γὰρ βούλει, φησίν, ἐκ τοῦ περισσεύματος λαβείν, δὸς καὶ σὺ ἐκ τοῦ περισσεύματος. Εἰ δὲ βούλει ολόκληρον λαβεῖν τὴν ἀντιμισθίαν, πάρασχε καὶ σὺ ὅλον· ὅπερ ἐστὶν ἐκ τοῦ ὑστερήματος, καὶ ὑπὲρ δύναμιν· ἀλλὰ τοῦτο μὲν λεληθότως. Τέως δ' οὖν, κατὰ τὸ φαινόμενον, τὸ κατὰ δύναμιν παραινεί. • Όπως γένηται ισότης, καθώς γέγραπται· Ο τὸ πολὺ, οὐκ ἐπλεόνασε, καὶ ὁ τὸ ὀλίγον, οὐκ ἠλαττόνησε.» Πῶς γένηται ισότης; Ἐὰν καὶ ὑμεῖς καὶ ἐκεῖνοι τὰ περισσεύοντα ἀντιδιδῶτε, καὶ τὰ ὑστερήματα αναπληροῦτε. Καὶ ποία ἰσότης. πνευ ματικὰ ἀντὶ σαρκικών διδόναι; Οὐ κατὰ τὸ πολυτιμότερον ἢ ἀτιμότερον τῶν διδομένων καὶ Variæ lectiones • Marc. xit, 43. 25 ἐξεργασθῇ οι 30 είτις 0. 27 τρυφώντες ὦσι ο.

EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR. CAP. VIII. ἀντιδιδομένων εἴρηται ἡ ἰσότης, ἀλλὰ καθὸ 8 πε- æqualitas dicta est, verum quatenus ex eo quo ρισσεύει ὑμῖν, δίδοτε ὑμεῖς· καὶ πάλιν, ὃ περισσεύει ἐκείνοις, διδόασιν ἐκεῖνοι· καὶ πάλιν, ὦ ὑστερεῖσθε ὑμεῖς, λαμβάνετε· καὶ αὑστεροῦνται ἐκεῖνοι, λαμβάνουσι· κατὰ τοῦτο ἡ ἰσότης. Αλλως τε καὶ κατὰ τὸν παρόντα, φησί, καιρὸν ἡ ἰσότης αὕτη· ἐν δὲ τῷ μέλλοντι, ὑπεροχή πολλή ὧν ἐκεῖνοι διδόασιν. Ώστε συστάλητε, οἱ πλούσιοι, εἴ γε ἐν τοῖς ἑστῶσιν ὑπερέχουσιν ὑμῶν οἱ πένητες. Παράγει δὲ τὸ ἐπὶ τοῦ μάννα γινόμενον, ἅμα μὲν ἵνα δείξῃ πώς γίνεται ἡ ἰσότης· ὅτι ὅταν ὁ τὸ πολὺ ἔχων πλούσιος, εἰ δῷ τὸ περιττεῦον τῷ ἔχοντι τὰ ὀλίγα, οὔτε αὐτὸς πλεονάζει, καὶ ὁ τὸ ὀλίγον ἔχων, οὐκ ἐλαττονεῖται, ἅτε λαβὼν παρ' ἐκείνου. Καὶ πάλιν ἐπὶ τῆς πρὸς Θεὸν παρρησίας τὸ αὐτό· ἅμα δὲ καί τι μείζον κατορθοί, δεικνύων τοῖς πλουσίοις, ὅτι ὥσπερ ἐπὶ τοῦ μάννα, οι τε πλέον συνάγοντες, καὶ οἱ ἔλαττον, πάντες τὸ αὐτὸ μέτρον εὑρίσκοντο ἔχοντες, τὴν ἀπληστίαν τοῦ Θεοῦ κολάζοντος· οὕτω καὶ νῦν αὐ δεῖ τοῦ πλείονος ἐφίεσθαι. • Χάρις δὲ τῷ Θεῷ τῷ δόντι τὴν αὐτὴν σπουδήν ὑπὲρ ὑμῶν ἐν τῇ καρδίᾳ Τίτου.» Διαλεχθείς περὶ τῆς ἐλεημοσύνης ὅσα ἔδει, λοιπὸν ἐπαινεῖ τοὺς ἐπὶ τούτῳ σταλέντας· ἵνα ἀνύποπτοι γεγονότες 58, μᾶλ λον εἰς προθυμίαν αὐτοὺς τοῦ συνεισενεγκεῖν ἐμβάλωσιν. Ἐπειδὴ δὲ πρῶτος τούτων Τίτος ἦν, τοῦτον ἐπαινεῖ, καὶ Θεοῦ ἔργον λέγει τὸ διεγερθῆναι αὐτὸν εἰς τὸ διακονῆσαι. Τὴν αὐτὴν γὰρ σπουδὴν ἣν κἀγὼ ἔχω ὑπὲρ ὑμῶν, ἐνέθηκεν αὐτῷ. Ἐντεῦθεν δὲ προτρέπεται αὐτοὺς ἵνα ἀξιόλογον ποιήσωνται τὴν δόσιν. Εἰ γὰρ ὁ Θεὸς αὐτὸν διήγειρεν, ὁ Θεὸς λοιπὸν ντεῖ, καὶ ὀφείλετε ἀξιόθεον * τὴν δόσιν ποιήσασθαι.. • Ὅτι τὴν μὲν παράκλησιν ἐδέξατο, σπουδαιότερος δὲ ὑπάρχων, αὐθαίρετος ἐξῆλθε πρὸς ὑμᾶς.» Πόθεν δῆλον, ὅτι ὁ Θεὸς προετρέψατο τὸν Τίτον; Οτι καὶ παρακληθεὶς παρ' ἐμοῦ, προθύμως ἐδέξατο τὴν παράκλησιν, καὶ οὐκ ἐγόγγυσεν, ἀλλὰ μὴν καὶ αυθαίρετος ἐξῆλθεν, ὥστε κἂν μὴ ἐγὼ παρεκάλεσα, αὐτὸς τὴν οἰκείαν σπουδὴν ἐνεδείξατο. • Συνεπέμψαμεν δὲ μετ᾿ αὐτοῦ τὸν ἀδελφὸν, οὗ ὁ ἔπαινος ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ διὰ πασῶν τῶν Ἐκκλητιῶν.» Τινὲς μὲν τὸν Λουκᾶν φασι, διὰ τὸ Εὐαγγέ λιον ὅπερ ἔγραφε· τινὲς δὲ τὸν Βαρνάβαν· καὶ γὰρ καὶ τὸ ἄγραφον κήρυγμα, Εὐαγγέλιον καλεῖ. Οὐκ ἐμφιλοχωρεῖ δὲ τοῖς, ἐγκωμίας τούτου, ὥσπερ τοῦ Τίτου, ἴπως διότι ἡγνοεῖτο τοῖς Κορινθίοις, ὁ δὲ Τιτος ἔγνωστο ἱκανῶς. Πλὴν καὶ οὕτως ἱκανὸν αὐτῷ πλέκει ἐγκώμιον. Οὐ γὰρ ἁπλῶς, φησίν, Εὐαγγέλιον κηρύττει, ἀλλὰ καὶ ἐπαινεῖται· οὐχ ὑπὸ δύο ἢ τριῶν, ἀλλ᾽ ὑπὸ πασῶν τῶν Ἐκκλησιῶν. • Οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ χειροτονηθείς ὑπὸ τῶν το γενόμενοι Ο. • ἀξιόλογον 11. abundatis, datis vos; ac contra, quo illi exuberant, vobis communicant: ac iterum quo vos indigetis, ab illis accipitis; et illi quo opus habent, a vobis accipiunt: secundum hoc est æqualitas. Præcipue antem in præsenti, inquit, est æqualitas ista: in futuro autem plurimum excellunt ea quæ ipsi donant. Proinde submittite vos, opulenti, siquidem in rebus stabilibus vos pauperes antecellunt. Producit autem id quod de mauna factum est, partim ut indicet quomodo fit æqualitas; quando videlicet dives qui multum babet, si dederit quod sibi superfuit, ei cui parum est, neque ipse abundat, atque is cui parum est, non deficit, eo quod ab illo acceperit. Ac rursus idem fit in fiducia erga Deum. Simul vero majus etiam aliquid perficit, ob oculos ponens opulentis, quod quemadmodum in manna, qui plus collegerant, et qui nimus, omnes 287 eamdem habere mensuram inveniebantur, Deo insatiabilitatem eorum puniente, ita etiamnum nimium expetere non oportet. Vgns. 16. «Gratia autem Deo, qui de lit eandem sollicitudinem pro vobis in corde Titi.» Cum de eleemosyna, quantum res poscebat, disseruisset, deinceps commendat eos qui eam ob rem missi erant, ut omni suspicione carentes, vehementius eos ad alacritatem et promptitudinem contribuendi impellant. Quia vero inter hos primus erat Titus, laudat eum, Deique opus esse dicit quod ad ministrandum sit excitatus. Eamdem enim curam et sollicitudinem quam ego liabeo pro vobis, menti ejus imposuit. Hinc vero hortatur eos ut contributtionem faciant, quæ alicujus momenti sit. Si enim Deus ipsum excitavit, tum Deus petit, largitionemque Deo dignam facere debetis. Vers. 17. «Quoniam adhortationem quidem suscepit, sed cum sollicitior esset, sua voluntate profectus est ad vos. > Unde planum est quod Deus Titum excitaverit? Quoniam commonefactus a me alacriter adhortationem suscepit, neque quidquam murmuravit, sed sua sponte exivit, ut etiamsi ego ipsum non essem adhortatus, proprium tamen studium ipse demonstrasset. VERS. 18. (Misimus autem una cum ipso fratrem, cujus laus in Evangelio per omnes Ecclesias. Nonnulli Lucam hic intelligi aiunt, propter Evangelium quod scripsit: nonnulli vero Barnabam. Nam et prædicationem non scriptam Evangelium vocat. Non immoratur autem in hujus præconiis, perinde ac in Titi: forsan ideo, quia Corinthiis ignotus erat, Titus autem abunde notus erat. Attamen et sic idoneum illi encomium texit. Non enim simpliciter dicit, Evangelium prædicat, verum etiam laudatur, non a duobus vel tribus, sed ab omnibus Ecclesiis. VERS. 19. «Non solum autem, sed et ordinatus est Variæ lectiones.

ab Ecclesiis comes peregrinationis nostra, cum Ἐκκλησιῶν συνέκδημος ἡμῶν, σὺν τῇ χάριτι ταύτῃ gratia hac quæ a nobis administratur. › Cominen - dat hominem etiam ex eorum judicio, qui ipsum selegerunt. Non enim tantum, inquit, Evangelii verbum prædicando commendatur veluti probatus, verum etiam ab Ecclesiis electus est, ut simul nobiscum proficiscatur: proinde cum tentationum (mн periculorum est socius. Hæc autem Barnabæ magis quadrant. Electus est autem ad gratiam banc, hoc est ad pecuniarum ministerium, ut una nobiseum administret. • Ad ipsius Domini gloriam et promptitudinem vestram. › Hoc est, ut et Deus glorificetur, et vos promptiores reddamini, utpote cum pecuniarum istarum 288 receptores probati sint, adeoque spectatæ fidei, ut nemo adversum ipsos suspicionem parere queat. VERS. 20. • Veriti hoc, ne quis nos carpat in plenitudine hac, quæ administratur a nobis. Decet học sanctam Pauli animam, ingentemque curam et submissionem. Eam enim ob rem, inquit, tales misimus: nec unum, sed plures ‹ Veriti,» id est, suspicantes et metuentes ne quis suspicetur nos quidquam e pecuniis in usum nostrum sublegere. Nec dixit, Ne vos, sed, • Ne quis alius: s ne succenseant tanquam suspecti quod de ipso talia sentiant. Siquidem, inquit, plenitudo ista, il est pecuniarum copia, satis est idonea, ut pravis suspicionem præbeat, nisi securitatem ostenderimus. VERS. 21. • Providentes bona, non solum coram € Ɖomino, verum etiain coram hominibus. › En Pauli mentem quam sollicitus fuerit, ne scandalum poHeret fratribus. Non enim dixit, Ego purus sum, lugeat qui vult: sed quemadmodum, inquit, coram Deo provideo, hoc est curo videri inculpatus, sic et coram hominibus: ac quanto sunt imbecilliores, Isnto magis nos demittere oportet, quandoquidem et parvulis pueris condescendamus, si laturi simus eos. VERS. 22. Misimus autem cum ipsis fratrem nostrum, quem probavimus in multis sæpe studiosum esse, nunc autem studiosiorem ob multam fiduciam quam habeo erga vos. Alterum addit, fratrem eum nominans, et commendans ipsum ex hoc quod probarit ipsum, judicaveritque studiosum esse et multis in rebus, et sæpe. Landis autein exaggeratio est, dietionem ita ingeminare. Nunc autem, inquit, studiosior factus est, utpote confidens quod vos largiorem eleemosynam facturi sitis, quam administraturus est. VERS. 23. ι Sive pro Tito, qui est socius meus, et ad vos adjutor. › Hoc est, si quid mihi dicendam de Tito, eadem dicenda sunt, quod collega meus sit, adjuvans me in institutionem et utilitatem vestram. Vel, si quid Titi nomine facturi estis, non vulgaris cujuspiam nomine facietis, sed collegæ mci. δε τοιαῦτα 0. τῇ διακονουμένῃ ὑφ' ἡμῶν. Ἐπαινεῖ τὸν ἄνδρα καὶ ἐκ τῆς κρίσεως τῶν ἐπιλεξαμένων αὐτόν. Οὐ γὰρ μόνον, φησίν, εὐαγγελιζόμενος ἐπαινεῖται ὡς εὐδόκιμος, ἀλλὰ καὶ συνέκδημος ἡμῶν ἐχειροτονήθη ὑπὸ τῶν Ἐκκλησιῶν. Ὥστε καὶ τῶν πειρασμῶν καὶ τῶν κινδύνων κοινωνός. Ταῦτὰ δὲ τῷ Βαρνάδα μᾶλλον προσήκει. Ἐχειροτονήθη δὲ καὶ εἰς τὴν γάριν ταύτην, τουτέστιν, εἰς τὴν διακονίαν τῶν χρημάτων, ὡς ἂν σὺν ἡμῖν διακονῇ. • Πρὸς τὴν αὐτοῦ τοῦ Κυρίου δόξαν και προθυμίαν ὑμῶν.» Τουτέστιν, Ἵνα καὶ ὁ Θεὸς δοξάζηται, καὶ ὑμεῖς προθυμότεροι γένησθε, ἅτε τῶν ὑποδεχομένων τα χρήματα ταῦτα δοκίμων ὄντων, καὶ μηδενὸς ὑποψίαν κατ' αὐτῶν τεκεῖν δυναμένου. • Στελλόμενοι τοῦτο, μή τις ἡμᾶς μωμήσηται ἐν τῇ ἀδρότητι ταύτῃ τῇ διακονουμένῃ ὑφ' ἡμῶν.» Αξιον τοῦτο τῆς ἁγίας τοῦ Παύλου ψυχῆς, καὶ τῆς πολλῆς κηδεμονίας καὶ συγκαταβάσεως. Διὰ τοῦτο γὰρ, φησί, τοιούτους ἐπέμψαμεν, καὶ οὐχ ἵνα, ἀλλὰ πλείους, ε στελλόμενοι,» τουτέστιν, ὑποπτεύοντες καὶ δεδοικότες ἵνα μή τις ἡμᾶς ὑποπτεύσῃ ὡς νοι σφιζομένους ἐκ τῶν χρημάτων. Καὶ οὐκ εἶπε, Μή ὑμεῖς, ἀλλά, «Μή τις ἄλλος· ο ὡς ἂν μὴ ἀγανακτή σωσιν ὡς τοιαῦτα φρονεῖν περὶ αὐτοῦ ὑποπτευόμενα, Καὶ ἡ ἀδρότης γὰρ αὕτη, φησί, τουτέστι, τὸ πλῆθος τῶν χρημάτων, ἱκανὸν τοῖς πονηροῖς παρασχεῖν ὑποψίαν, εἰ μὴ ἐπιδειξώμεθα ἀσφάλειαν. • Προνοούμενοι καλὰ, οὐ μόνον ἐνώπιον Κυρίου, ἀλλὰ καὶ ἐνώπιον ἀνθρώπων.» Ιδε τὴν ψυχὴν τοῦ Παύλου, πῶς ἐφρόντιζε τῶν σκανδάλων τῶν ἀξελο φῶν. Οὐ γὰρ εἶπεν· Ἐγὼ καθαρός εἰμι, οἰμωζέτω ὁ βουλόμενος· ἀλλ᾿ Ωσπερ ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ, φησί, προνοοῦμαι, τουτέστι, φροντίζω φαίνεσθαι ἀνέγκλη τος, οὕτω καὶ ἐνώπιον ἀνθρώπων· καὶ μᾶλλον ὅσον ἀσθενέστεροί εἰσι, τοσοῦτον ἐς? συγκαταβαίνειν· ἐπεὶ καὶ τοῖς μικροῖς παιδίοις συγκαταβαίνομεν, εἰ μέλλομεν βαστάσαι αὐτά. · «Συνεπέμψαμεν δὲ αὐτοῖς τὸν ἀδελφὸν ἡμῶν, δν ἐδοκιμάσαμεν ἐν πολλοῖς πολλάκις σπουδαίου ὄντα, νυνὶ δὲ πολὺ σπουδαιότερον πεποιθήσει πολλή τῇ εἰς ὑμᾶς.» Καὶ ἕτερον προστίθησιν, ἀδελφὸν ὀνομάζων αὐτὸν, καὶ συνιστῶν ἐκ τοῦ δοκιμάσει αὐτὸν καὶ κρῖναι σπουδαῖον ὄντα, καὶ ἐν πολλαῖς καὶ πολλάκις· ἐπίτασις δὲ ἐπαίνου, τὸ οὕτω διπλα σιάσαι τὴν λέξιν. Νυνὶ δὲ, φησί, σπουδαιότερος γέν γονεν, ἅτε πεποιθὼς ὅτι ὑμεῖς δαψιλεστέραν την ἐλεημοσύνην ποιήσετε, [εἰς] ἣν μέλλει διακονῆσαι. • Είτε ὑπὲρ Τίτου, κοινωνὸς ἐμὲς, καὶ εἰς ὑμᾶς συνεργός. • Τουτέστιν, Εἰ δεῖ τι εἰπεῖν ὑπὲρ Τίτου, ταῦτα 10 ἔχω λέγειν, ὅτι κοινωνὸς ἐμός, συνεργῶν μοι εἰς τὴν ὑμῶν διδασκαλίαν καὶ ὠφέλειαν· ἦ, Εἰ ὑπὲρ Τίτου τι ποιήσετε, οὐκ εἰς τὸν τυχόντα ποιή σετέ, ἀλλ᾽ εἰς ἐμὸν κοινωνόν. Varia lectiones. τσι

ΕΑΡ. ΙΧ. EXPOSITIO IN EPIST. H AD COR: • Εἴτε ἀδελφοὶ ἡμῶν.» Τουτέστιν, Εἴτε ὑπὲρ τῶν • Sive fratres nostri:» Hoc est, sive pro aliis ἄλλων βούλεσθε τι ἀκοῦσαι, κἀκεῖνοι μεγάλα δίκαια vultis quidquam audire, et illi multum juris haἔχουσι τοῦ ἀξιόπιστοι κριθῆναι ο· καὶ γὰρ ἀδελφοὶ bent cur fide digni censeantur: etenim fratres noἡμῶν. stri sunt. • Απόστολοι Εκκλησιῶν.» Τουτέστιν, ὑπὸ Ἐκε πλησιῶν πεμφθέντες καὶ χειροτονηθέντες. • Δόξα Χριστοῦ. • Τὸ μεῖζον πάντων ὕστερον τέθεικεν. Εἰς Χριστὸν, φησίν, ἀναφέρεται τὸ πᾶν, ὅπερ ἂν εἰς ἐκείνους γένηται. • Τὴν οὖν ἔνδειξιν τῆς ἀγάπης ὑμῶν, καὶ ἡμῶν καυχήσεως ὑπὲρ ὑμῶν εἰς αὐτοὺς ἐνδείξασθε εἰς πρόσωπον τῶν Ἐκκλησιῶν.» Νῦν δείξατε, φησί, πῶς μὲν ὑμεῖς ἀγαπᾶτε ἡμᾶς· πῶς δὲ καὶ ἡμεῖς οὐ μάτην καυχώμεθα ἐφ' ὑμῖν. Δείξετε δὲ, ἐὰν ἀγάπην εἰς αὐτοὺς ἐνδείξησθε. Καὶ γὰρ καὶ ε εἰς πρόσωπον τῶν Ἐκκλησιῶν, ποιήσετε 8 ποιήσετε εἰς τούτους, τουτέστιν, εἰς τιμὴν τῶν Ἐκκλησιῶν. Τὸ πρόσωπον γὰρ τῶν Ἐκκλησιῶν ἐπέχουσιν οὗτοι τῶν πεμψα τῶν αὐτούς. • Περὶ μὲν γὰρ τῆς διακονίας τῆς εἰς τοὺς ἁγίους, περιττόν μοί ἐστι τὸ γράφειν ὑμῖν.» Τοσαῦτα καὶ πρότερον εἰπὼν, καὶ πάλιν μέλλων εἰπεῖν 83, ὅμως περιττὸν αὐτῷ λέγει τὸ 85 περὶ τούτων γράφειν. Σπο φῶς δὲ τοῦτο ποιεῖ, ὥστε μᾶλλον αὐτοὺς ἐπισπά σασθαι. Αἰσχυνθήσονται γὰρ, εἴ γε τοιαύτην ὑπόληψιν περὶ αὐτῶν ἔχοντος τοῦ Παύλου, ὅτι οὐ δέονται συμβουλῆς πρὸς τὸ ἐλεεῖν, εἶτα φανῶσιν ἐλάττους τῆς ὑπολήψεως. • Οίδα γὰρ τὴν προθυμίαν ὑμῶν, ἣν ὑπὲρ ὑμῶν καυχῶμαι Μακεδόσιν, ὅτι Αχαΐα παρεσκεύασται ἀπὸ πέρυσι. Ὁ Οἶδα καὶ αὐτὸς, φησί, τὴν προθυμίαν ὑμῶν· καὶ οὐ μόνον τοῦτο, ἀλλὰ καὶ ἑτέροις καυχῶμαι, ὅτι ἑτοίμη ἐστὶ πᾶσα ἡ 'Αχαΐα, οὐ μόνη ἡ Κόρινθος· καὶ οὐδὲν λείπει, εἰ μὴ τὸ ἐλθεῖν τοὺς δεξομένους τὰ χρήματα. Ωστε αἰσχύνη μοι ἐστιν, εἰ φανήσομαι μάτην και ψευδῆ καυχώμενος. • Καὶ ὁ ἐξ ὑμῶν ζῆλος ἠρέθισε τοὺς πλείονας. Καὶ μὴν ἀνωτέρω ἔλεγεν, ὅτι ο Αυθαίρετοι καὶ δεόμενοι ἡμῶν.» Πῶς οὖν φησι νῦν, ὅτι. Ὁ ἐξ ὑμῶν ζῆλος ηρέθισε τοὺς πλείονας;» Οὐκ εἶπε δὲ, Τοὺς πάντας, ἀλλὰ, «Τους πλείονας.» Οἱ μὲν γὰρ αὐθαίρετοι, καὶ δεόμενοι ἡμῶν· οἱ δὲ ἐκ τοῦ πρὸς ὑμᾶς ζήλου ἠρεθίσθησαν· οἱ γὰρ πλείους κέντρου δέονται. Η καὶ, ὅτι οὐ συνεβουλεύσαμεν, οὐ παρεκαλέσαμεν, ἀλλὰ μόνον ἐπηνέσαμεν ὑμᾶς, καὶ τοῦτο ἤρκεσεν αὐτ τοῖς εἰς προτροπήν. Ὁρᾷς, πῶς κἀκείνους διὰ τούτων, καὶ τούτους δι᾽ ἐκείνων ἐγείρει; Διδάσκαλοι, φησὶν, ἐκείνοις ἐγίνεσθε· μὴ οὖν φανῆτε τῶν μαθητῶν ὑστεροῦντες οἱ διδάσκαλοι. • Επεμψα δὲ τοὺς ἀδελφοὺς, ἵνα μὴ τὸ καύχημα ἡμῶν τὸ ὑπὲρ ὑμῶν, κενωθῇ ἐν τῷ μέρει τούτῳ· ἵνα (καθὼς ἔλεγον ) παρεσκευασμένοι ἦτε.» Ὡσανεί ἑαυτὸν μέρος τῶν Κορινθίων ποιεῖται, καὶ ἀγωνιᾷ ὑπὲρ αὐτῶν· φησὶ γὰρ, ὅτι Ἐπειδὴ ἐκαυχησάμην, ἐφοβήθην μὴ αἰσχυνθῶμεν· καὶ διὰ τοῦτο ε έπεμψα κληθῆναι οι ἐρεῖν ο. τι 0. • Apostoli Ecclesiarum. Hoc est, ab Ecclesiis missi et electi. • Gloria Christi. Quod omnibus majus est, posterius posuit. In Christumn, inquit, omnia refe runtur, quæcunque illis obtingunt. VERS. 24. Ostensionem igitur charitatis vestræ et gloriationis nostræ pro vobis erga ipsos ostendite 289 in facie Ecclesiarum.» Nunc ostendite, inquit, quomodo dilígitis nos, quomodo etiam non frustra gloriemur de vobis. Monstrabitis autem, si charitatem in ipsos ostendatis. Nam in ipsa Ecclesiarum facie facietis, quod facietis ad hos, hoc est ad honorem Ecclesiarum. Isti enim Ecclesiarum, quæ ipsos miserunt, personam gerunt. CAPUT IX. VERS. 1. • Nam de ministerio quod fit in sanctos, superfluum est mihi scribere vobis. Cum fanta antea dixerat, ac rursum dicturus erat, tanien de istis scribere, supervacaneum sibi esse dicit. Sapienter autem hoc facit, ut magis cos altrabat. Pudefient enim, si Paulus talem de ipsis opinionem habeat, quod consilio nihil opus habeant ad id, ut sanctorum misereantur, postea autem deprehendantur opinione inferiores. VERS. 2. • Novi enim promptitudinem vestran, qua de vobis apud Macedones glorior, quod Achaia parata est ex anno superiore.» Novi, inquit, et ipse animi vestri promptitudinem: nec hoc solum, verum etiam glorior apud alios, quod parata sit tota Achaia, non sola Corinthas: neque quidquam deest, nisi ut veniant qui pecunias accipiant. Quare pudori mihi est, si videar frustra et falso gloriari. ‹ Et vestra æmulatio provocavit complures. › Atqui supra dixit, ‹ Voluntarii et rogantes nos: › quomodo ergo nunc dicit, ο Amulatio vestra incitavit plures?» Non dixit, Omnes, sel, • Plures. Alii namque sua sponte et rogantes nos contribuerunt, alii autem per vestram æmulationem incitati sunt siquidem plures stimulo indigent. Vel quia non consuluimus, non adhortati sumus, sed tantum laudavimus vos, idque satis fuit eis ad adhortatio nem. Viden' quomodo et illos per hos excitet, liosque per illos? Doctores, inquit, illis facti estis: no igitur discipulis videamini inferiores, cum dociores estis. Vers. 3. ‹ Misi autem fratres, ne quod gloriamur· de vobis, evacuetur in parte hac, ut (quemadmodum dixi) parati sitis.» Seipsum veluti partem Corin thiorum facit, certatque pro ipsis. Ait enim: Quia postquam vestri nomine gloriatus sum, metai ne pudefieremus, et propterea e nisi fratres, ne evaVaria lectiones. μου Ο.

cuetur, s id est, inami et vana arguater gloriatio τοὺς ἀδελφούς, ἵνα μὴ κενωθῇ, τουτέστι, μάταιον καὶ mea de vobis. Ego enim, inquit, de vobis superblens, apud eunes gloriabar, atque etiam apud illos. Itaque si deficiatis, communis est ignominia: sed non in omnibus, verum in hac sola parte, hoc est, ne pudeliam in hoc solo de eleemosyna argumento, 290 sed parati sitis, perinde ac dixi Macedonibus, quod parati sint in tola Achaia omnes, neque quidquam eis deest. VERS. 4. • Ne quo pacto, si venerint mecum Ma cedones, et invenerint vos imparatos, pudefiamus nos (ne dicamus, vos) in hac substantia gloriationis. > Rursus in iisdem versatur, ac certamen intendit, ab humanis rationibus ipsos instituens. Majus enim dedecus est, cum quis apud alienas personas pude- " fial. Forsitan, inquit, nihi confiditis ceu ignoscenti vobis atenim Macedonas animo volvite, qui forsan mecum venient: verisimile est enim hoc. Et si Invenerint vos, non dixit, Nolentes dare, sed • Imparatos. › Si enim non paratum esse, aut celeriter non contribuere dedecus est, quanto magis nihil omnino contribuere, vel minus quam par sit? Corrigit autem sermonem, dicens, Nos pudeliemus que dicam, vos) in hac substantia gloriationis: hoc est, non alia in re pudefiemus, præterquam in sola de eleemosyna gloriatione, cum cætera vestra reprehensionein non admittant. Hoc autem dicit, non ut eis aduletur, sed potius ut paratiores reddat, ne in aliis probati, in hoc non inveniantur probati, sibique ipsis inferiores. Cum vero ait, ne dicam vos, ostendit quod ipsi majorem ignominiam relaturi erant. Nam ipsorum erat delictum. Substantiam autem subjectum, vel rem ipsam, vel gloriationis essentiam intellige. VERS. 5. Necessarium ergo existimavi rogare fratres, ut præveniant ad vos, et præparent repromissam benedictionem hanc paratam esse sic, quasi benedictionem, non tanquam avaritiam.. Ne contraria dicere videatur, cum supra dixerat, Super vacaneuin est mihi scribere, nunc autem denuo κενὸν ἐλεγχθῇ τὸ καύχημά μου τὸ ὑπὲρ ὑμῶν. Ἐγὼ γάρ, φησί, καλλωπιζόμενος ἐφ' ὑμῖν, παρὰ πᾶσιν έκαυχησάμην, καὶ παρ' ἐκείνοις. Ὥστε ἐὰν ὑστερήσητε, κοινὴ ἡ αἰσχύνη· οὐ πανταχοῦ δὲ, ἀλλ᾽ ἐν τούτῳ τῷ μέρει, τουτέστιν, ἵνα μὴ καταισχυνθῶ ἐν τῇ περὶ τῆς ἐλεημοσύνης ὑποθέσει μόνῃ· ἀλλὰ παρεσκευ ασμένοι ήτε, καθώς έλεγον τοῖς Μακεδόσιν, ὅτι ἔτο:- μοί εἰσι τῆς ᾿Αχαΐας ἅπαντες, καὶ οὐδὲν αὐτοῖ; λείπει. • Μή πως ἐὰν ἔλθωσι σὺν ἐμοὶ Μακεδόνες, καὶ εὖ ρωσιν ὑμᾶς ἀπαρασκευάστους καταισχυνθῶμεν ἡμεῖς (ἵνα μὴ λέγωμεν, ὑμεῖς, ἐν ταύτῃ τῇ ὑποστάσει τῆς καυχήσεως.» Πάλιν περὶ τὰ αὐτὰ στρέφεται, καὶ ἐπιτείνει τὴν ἀγωνίαν, ἀπὸ ἀνθρωπίνων λογισμῶν ἀνάγων [γ. ἐνάγ. ] αὐτούς. Μείζων γὰρ ἡ ἐντροπή, ὅταν ἐπὶ ἀλλοτρίων προσώπων καταισχύνεται τις. Ἴσως γάρ, φησίν, ἐμοὶ θαῤῥεῖτε, ὡς συγγινώσκοντι ἀλλὰ Μακεδόνας ἐννοεῖτε, οι τυχὸν ἐλεύσονται σὺν ἐμοὶ (εἰκὸς γάρ ἐστι τοῦτο), καὶ ἐὰν εὕρωσιν ὑμᾶς, οὐκ εἶπεν, ὅτι μὴ θέλοντας δοῦναι, ἀλλ', ' ἀπαρα σκευάστους.» Εἰ γὰρ τὸ μὴ παρασκευάσασθαι, μηδὲ ταχέως εἰσενεγκεῖν, αἰσχύνη· πολλῷ μᾶλλον τὸ μηδὲν ὅλως εἰσενεγκεῖν, ἢ ἔλαττον του δέοντος. Κολάζει δὲ τὸν λόγον, λέγων, ὅτι Ἡμεῖς καταισχυνθησόμεθα (ἵνα μὴ λέγω, ὅτι ὑμεῖς) «ἐν τῇ ὑποστάσει ταύτῃ τῆς καυχήσεως, τουτέστιν, Οὐκ ἀλλαχοῦ καταισχυνθησό μεθα, ἀλλ᾽ ἐν μόνῃ [ταύτῃ] τῇ περὶ τῆς ἐλεημοσύνης καυχήσει, ὡς τά γε ἄλλα ὑμῶν ἀνεπίληπτα. Τοῦτο δὲ λέγει, οὐ κολακεύων αὐτοὺς 88, ἀλλὰ μᾶλλον προθυ μοτέρους ποιῶν, ἵνα ἐν τοῖς ἄλλοις εὐδοκιμοῦντες, καὶ ἐν τούτῳ μὴ εὑρεθῶσιν ἀδόκιμοι καὶ ἑαυτῶν ἐλάττους. Διὰ δὲ τοῦ εἰπεῖν, ἵνα μὴ λέγω, ὅτι ὑμεῖς, δείκνυσιν ὅτι μᾶλλον αὐτοὶ καταισχυνθήσονται· αὐτ τῶν γὰρ τὸ ἁμάρτημα. Υπόστασιν δὲ τὴν, ὑπόθεσιν, καὶ αὐτὸ τὸ πρᾶγμα, ἤτοι τὴν οὐσίαν τῆς καυχήσεως νόει. p Αναγκαῖον οὖν ἡγησάμην παρακαλέσαι 30 τους ἀδελφοὺς, ἵνα προέλθωσιν εἰς ὑμᾶς, καὶ προσκαταρτ τίσωσι [vulg. προκ. ] τὴν προεπηγγελμένην εὐλογίαν ὑμῶν, ταύτην εἶναι ἑτοίμην οὕτως ὡς εὐλογίαν, καὶ μὴ ὡς πλεονεξίαν.» Ἵνα μὴ δόξῃ ἐναντιολογεῖσθαι, ἄνω μὲν εἰπὼν, ὅτι ο Περιττόν μοι γράφειν,» νῦν δὲ πάλιν περὶ τούτων διαλεγόμενος, νῦν περὶ δαψιλείας διαλέγεται, καὶ τοῦ μετὰ προθυμίας ποιῆσαι τὸ ἔρ γον· καὶ διὰ ταῦτα πέμψαι φησὶ τοὺς ἀδελφούς. Εἰς δύο δὲ ἐναντία προτρέπων, τό τε φιλοτίμως δοῦναι, καὶ τὸ μετὰ προθυμίας, σοφώτατα ἀμφότερα μεταχειρίζεται. Πρότερον γὰρ περὶ τοῦ μετὰ προθυμία; δοῦναι διαλέγεται, εἶτα καὶ περὶ τοῦ ἑτέρου κεφαλαίου. Φησὶν οὖν, ὅτι εὐλογία ἐστὶ τὸ διδόμενον· οὐδε!; δὲ εὐλογίαν 37 διδοὺς λυπεῖται. Δείκνυσι δὲ καὶ τὴν καρπὸν εὐθὺς ἐνταῦθα βλαστάνοντα, καὶ εὐλογία; πεπληρωμένους τοὺς παρέχοντας. Καὶ οὐδὲ τούτῳ ήρκέσθη, ἀλλὰ προσέθηκε· ι Καὶ μὴ ὡς πλεονεξίαν. Μὴ γὰρ νομίσητε, φησίν, ὅτι ὡς πλεονεκτούντες Varia lectiones. de iisdem disserit, jam de liberalitate et de opere cnm alacritate perficiendo verba facit, atque hacpropter se fratres misisse ait. Duorum autem inter se pugnantiumn admonens, nempe nt ample et cum alacritate largiantur, utrumque sapientissime aggreditur. Nam prius de alacritate in dando disserit, deinde de altero capite. Ait itaque, Benedictio est id quod datur: nemo autem qui benedictionem dat, contristatur. Porro fructum statim inde germinantem ostendit, eosque qui largiuntur benedictione repletos. Neque hoc illi satis fuit, sed addidit, ο Ει non tanquam avaritiam.» Nulite enim existimare, inquit, quod ista, ceu vos fraudantes, accipiinus; 88 ἐκείνους 0. 30 προπέμψαι ο. 37 ευλόγως 0. Et

EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR. CAP. IX. 89' ὑμᾶς ταῦτα λαμβάνομεν, ἀλλ' ὡς θέλοντες ὑμῖν εὐ- sed benedictionem vobis conciliare volentes. Ille itaque qui eleemosynam invite largitur, quodammodo expilatur. λογίαν προξενήσαι. Ωστε ὁ διδοὺς ἄχων ἐλεημοσύνην ώσανεί πλεονεκτεῖται. • Τοῦτο δὲ, ὁ σπείρων φειδομένως, φειδομένως καὶ θερίσει· καὶ ὁ σπείρων ἐπ᾽ εὐλογίαις, ἐπ᾿ εὐλο γίαις καὶ θερίσει. ο Ἐπὶ τὸ ἕτερον κεφάλαιον μετ ταβαίνει, τὸ περὶ τοῦ μετὰ δαψιλείας δοῦναι, και ἱ φησιν, ὅτι καὶ τοῦτο λέγω πρὸς οἷς εἶπον, ὅτι οὐ φειδωλῶς δεῖ διδόναι. Καὶ οὐκ εἶπε, Μικρολόγως, ἀλλ᾽ εὐφημότερον, τὸ τῆς φειδοῦς όνομα τέθεικε. Καὶ σπόρον τὸ πρᾶγμα ἐκάλεσεν, ἵνα εὐθέως πρὸς τὴν ἀντίδοσιν βλέψῃς, καὶ μάθῃς ὅτι πλείονα λαμβάνεις ἡ δίδως. Εἰπὼν δὲ περὶ τοῦ μετὰ δαψιλείας διδόναι, πάλιν καὶ τοῦ μετὰ προθυμίας δοῦναι ἐπεμνήσθη • τὸ γὰρ, «Ο σπείρων ἐπ' ευλογίαις, τοῦτο δηλοί, ὡς ἀνωτέρω εἴρηται. • Εκαστος καθὼς προαιρείται τῇ καρδίᾳ, μὴ ἐκ λύπης, ἢ ἐξ ἀνάγκης· ἱλαρὸν γὰρ δότην ἀγαπᾷ ὁ Θεός.» Ενδιατρίβει τῷ περὶ τοῦ μετὰ προθυμίας διδόνα: λόγῳ, εἰδὼς ὅτι πρὸς τὸ δοῦναι πολλὰ, καὶ τὸ παράδειγμα τῶν Μακεδόνων ἱκανὸν ἔσται δια αγείραι αὐτοὺς, καὶ τὸ αἰσχύνεσθαι ἐλάττους φανῆναι ἐκείνων. Τὴν δὲ γνώμην αὐτῶν ἰᾶται, ἵνα εἴη καὶ ἀρετὴ τὸ παρ' αὐτῶν γινόμενον. Εἰ γὰρ ἀκούσιον, οὐκ ἀρετή. Ὡς οὖν διδάσκαλος ἀληθής, θέλει τους μαθητὰς κατὰ τὸν λόγον τῆς ἀρετῆς ποιεῖν ὅ ποιοῦ σιν, ἅμα δὲ καὶ ἵνα ὁ μισθὸς αὐτοῖς ὁλόκληρος εἴη, ἐκουσίως ποιοῦσι τὸ καλόν· ὡς τό γε ἀκούσιον ὑπο τέμνει τὸν μισθόν· διὰ τοῦτό φησιν·. Εκαστος ὡς προαιρεῖται, καὶ οὐκ ἐκ λύπης, ἢ ἐξ ἀνάγκης·» καὶ μαρτυρίαν ἐκ Σολομώντος παράγει. Καίτοι ὁ λόγος τῷ σοφῷ [ού] περὶ δαψιλείας είρηται· ἀλλ' ὅμως αὐτὸς εἰς τὸ μετὰ προθυμίας διδόναι τοῦτον ἐξελάβετο· εἰ δὲ βούλει, καὶ πρὸς ἀμφότερα. • Δυνατὸς δὲ ὁ Θεὸς πᾶσαν χάριν περισσεῦσαι εἰς ὑμᾶς.» Διὰ τούτων τῶν λόγων ἀνατρέπει τὸν λογι σμὸν ὄν οἱ πολλοὶ ἔχομεν λέγοντες· Ἐὰν πολλὰ δῶ, δέδοικα μήπως πένης γένωμαι. Φησὶν οὖν, ὅτι Ο Θεὸς δύναται τοσοῦτον ὑμᾶς ἀνενδεείς ποιῆσαι, ὥστε καὶ πᾶσαν χάριν, τουτέστι πᾶσαν ἐλεημοσύνην, δύνασθαι ὑμᾶς μετὰ περισσείας ποιεῖν. Δότε τοίνυν δαψιλῶς, ἵνα ἡ ἐλεημοσύνη ὑμῶν ἀεὶ καὶ ἀεὶ πεο ρισσεύῃ. • Ἵνα ἐν παντὶ πάντοτε πᾶσαν αὐτάρκειαν ἔχοντες, περισσεύητε εἰς πᾶν ἔργον ἀγαθόν.» Ορᾷς; οὐ πλοῦτον αὐτοῖς, ἀλλ' αὐτάρκειαν ἐπεύχεται. Τοῦτο δὲ εἰπὼν, δείκνυσιν ὅτι οὐδὲ βιάζεται αὐτούς, οὐδὲ ἀναγκάζει ἐκ τοῦ ὑστερήματος διδόναι· οὐδὲ γὰρ ἂν αὐτάρκειαν λοιπὸν ἔχοιεν· ἅμα δὲ καὶ διδάσκει ποῦ δεῖ τοῖς τοῦ Θεοῦ δώροις κεχρήσθαι. ο Ινα γάρ, φησίν, εἰς πᾶν ἔργον περισσεύητε ἀγαθόν.» Ἐν μὲν γὰρ τοῖς σαρκικοίς, φησίν, αὐτάρκειαν ὑμῖν ἐπεύχομαι· ἐν δὲ τοῖς πνευματικοῖς (τοῦτο γάρ ἐστι τὸ, «Εἰς πᾶν ἔργον ἀγαθὸν»), περισσείαν ἵνα μὴ μό. νον ἐλεῆτε περισσῶς, ἀλλὰ καὶ πᾶν ἔργον θεάρεστον φιλοτίμως ποιῆτε. • Καθώς γέγραπται· Ἐσκόρπισεν, ἔδωκε τοῖς 291 VERS. 6. • Hoc autem dico, qui parce seminat, parce et metet: et qui seminat in benediclionibus, in benedictionibus et metet. Ad aliud caput jam transit, quod est de largiter dando, inquiens: Hoc etiam adjicio eis quæ dixerim, quod non parce oporteat dare. Ει non dixit, tenuiter, sed celebrius parcimoniæ vocabulum posuit. Ac semen opus ipsum vocavit, ut ad retributionem confestim respicias, ac discas quod plura accipias quam des. Cum vero dixisset, quod largiter dandum sit, rarsus etiam meminit quod cum animi alacritate dandum sit: quod enim ait, Qui seminat in benedictionibus, › hoc indicat, perinde ac in superioribus dictum est. Vers. 7. ‹ Unusquisque prout destinat in corde suo, non ex tristitia aut necessitate. llilarem eniu datorem diligit Deus. In sermone de promptitudine in dando immoratur, compertum habens Macedonum exemplum sufficere ad hoc, ut excitet eos quo plura dent, utque pudefaciat eos, si inferiores illis appareant. Ipsoruin autem mentem sanat, ut sit etiam virtus quod ab ipsis fit. Nam si involuntarium est, non est virtus. Ideo ceu verus præceptor, discipulos suos omnino vult pro virtutis ratione facere quod faciunt. Simul autem ut et merces ipsis tota contingat, voluntario faciunt bonum: nam involuntarium mercedem minuit. Ob eam causam, inquit, ‹ Unusquisque ut in corde suo destinat sive prædeliberat, et non ex mœrore, aut necessitate.» Testimonium præterea ex Solomone producit. Atqui sermo sapienti de largitate diclus est, ipse vero intellexit eum de promptitudine in dando: aut si malis, ad utraque retulit. VERS. 8. • Potens est autem Deus omnem gratiam exuberantem facere erga vos. › Hisce verbis cogitationem subvertit quam multi habemus dicenles: Si multa dedero, metuo ne ad paupertatem redigar. Ait igitur: Deus potest adeo vos rerum copia afluentes facere, ut et omnem gratiam, hoc est eleemosynam, possitis cum exuberantia facere. Date igitur largiter, ut eleemosyna vestra magis ℗ magisque exuberet. ‹ Ut in omni re omnem sufficientiam habentes, abundetis in omne opus bonum. › Viden'? non opes ipsis exoptat, sed sufficientiam. Hoc autem dicens, indicat quod neque adigat, neque compellat eos ex inopia dare: neque enim sufficientiam deinceps haberent. Simul autem docet ubinam oporteat donis Dei uti. c Ut abundetis: enim, inquit, e ad omne opus bonum, Siquidem in carnalibus vobis sufficientiam exopto: in spiritualibus autem (hoc enim est quod ait, ‹ ad omne opus bonum») abundantiam etiam vobis 292 imprecor, ut nedum abunde misericordes sitis, verum etiam onine opus Deo placens liberaliter faciatis. VERS. 9. • Sicut scriptum est: Dispersil, dedit

pauperibus, justitia ejus manet in sæculum i. ν πένησιν, ἡ δικαιοσύνη αὐτοῦ μένει εἰς τὸν αἰῶνα. Dixit, c ut exuberetis., Ad istius itaque couarmationem ex propheta testimonium protulit, videlicet, Dispersit; hæc enim dictio liberalitatem et exuberantiam indicat. Pecuniæ igitur et facultates non manent: justitia autem, hoc est humanitas (sic enim eam vocat, tanquam quæ hominem justificet, ac peccata solvat), ista scilicet perdural in sæculum tum præsens tum futurum. Hinc enim est quod misericors ab omnibus, et progenies ejus a pasteris diligitur. VERS. 10. • Qui autem administral semen seminanti, et panem ad manducandum præstet, et multiplicet semen vestrum, et crescere faciat germina justitiæ vestræ. › Sub eisdem verbis et corporalia et spiritualia illis exoptat, sermonique suo auctoritatem a sensibili agricultura conciliat. Si enim terræ semina mandantibus Deus impertit semen, ac si corpus alentibus alimoniam præbet: multo magis cœlum colentibus animamque alentibus. Dicens igitur, ‹ Præstet et multiplicet semen vestrum, ɔ de divitiis sensibilibus loquitur, quas vult spirituale semen effici, dum pauperibus erogantur. Hinc enim crescit omne bonum opus in nobis, atque adeo justitime manipuli augescunt: propterea infert, Ει crescere faciat germina justitiæ vestræ. › Hic autem nota, quod Deum non delicias, sed alimoniam inpertientem introducat: • Panem: enim, inquit, ‹ ad manducandum j. Istud autem ex Isaia desumptum est. ‹ VERS. 11. In omnibus ditescentes ad omnem simplicitatem, quæ efficit per nos gratiarum actionem Deo. Indicat hic rursus quomodo nos divitiis uti oporteat. Ait enim quod non sunt defodiendæ, cæterum ad omnem simplicitatem habendæ, hoc est cum liberalitate erogandæ. Quoniam vero haud parum multi in scorta et nimos simplicitatem ostendant, Talem, inquit, simplicitatem dico, qu multam gratiarum actionem affert Deo: imo vero non solum gratiarum actionem, verum et multa alia quæ in progressu Epistolæ deinceps ponit, ut, sic ostendens multa illa bona ex simplicitate orta, proniores eos ad hanc efficiat. VERS. 12-14. Quoniam ministerium hujus offiΕἶπεν, ὅτι εἶνα περισσεύητε, ο Κατασκευάζων τοίνυν τοῦτο ἀπὸ τοῦ προφήτου παρήνεγκε το μαρτ τυρίαν, τὸ, ο Εσκόρπισεν. Η λέξις γὰρ αὕτη την δαψίλειαν καὶ περισσείαν ἐμφαίνει. Τὰ μὲν οὖν χρήματα οὐ μένει· ἡ δὲ δικαιοσύνη, τουτέστιν ἡ φιλανθρωπία (οὕτω γὰρ αὐτὴν καλεῖ, ὡς δικαιοῦσαν τὸν ἄνθρωπον καὶ διαλύουσαν τὰ ἁμαρτήματα), αὕτη γοῦν μένει εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ τὸν ἐνταῦθα, καὶ τὸν ἐκεῖ. Κἀντεῦθεν γὰρ ὁ ἐλεήμων ἀγαπητὸς πᾶτι, καὶ τοῖς ὀψιγόνοις οἱ ἀπόγονοι αὐτοῦ. • Ο δὲ ἐπιχορηγῶν σπέρμα τῷ σπείροντι, καὶ ἄρτον εἰς βρῶσιν ἐπιχορηγήσαι, καὶ πληθύναι τὸν σπόρον ὑμῶν, καὶ αὐξήσαι τὰ γεννήματα τῆς ἐ:- καιοσύνης ὑμῶν.» Επεύχεται αὐτοῖς ἐν ταὐτῷ καὶ σωματικὰ καὶ πνευματικά, καὶ ἀξιόπιστον ποιεῖται τὸν λόγον ἀπὸ τῆς αἰσθητῆς γεωργίας". Εἰ γὰρ τοῖς τὴν γῆν σπείρουσι σπέρμα δίδωσιν ὁ Θεὸς, καὶ εἰ τοῖς τὸ σῶμα τρέφουσι παρέχει τροφήν· πολλ μᾶλλον τοῖς τὸν οὐρανὸν γεωργοῦσι, καὶ τὴν ψυχὴ τρέφουσιν. Εἰπὼν οὖν, ο Χορηγήσαι καὶ πληθύνει τὸν σπόρον ὑμῶν, ο περὶ τοῦ αἰσθητοῦ πλούτου λέγει, ὃν βούλεται σπόρον γενέσθαι πνευματικών τοῖς πένησι διδόμενον. Ἐκ τούτου γὰρ αὔξεται πάν έργον ἀγαθὸν ἐν ἡμῖν, καὶ τὰ δράγματα τῆς δικαιο σύνης· διὸ καὶ ἐπάγει· «Καὶ αὐξήσαι τὰ γεννήματα τῆς δικαιοσύνης ὑμῶν. • Σημείωσαι δὲ κἀνταῦθα, ὅτι οὐ τρυφήν, ἀλλὰ τροφὴν διδόντα ἡμῖν εἰσάγει τὸν Θεόν. Αρτον, γάρ, φησίν, ο εἰς βρῶσιν. 1 Τοῦτο δὲ τοῦ Ἱερεμίου ἐστίν. • Ἐν παντὶ πλουτιζόμενοι εἰς πᾶσαν ἁπλότητα, ἥτις κατεργάζεται δι' ἡμῶν εὐχαριστίαν τῷ θεῷ. Καὶ πάλιν δείκνυσι, πῶς τῷ πλούτῳ δεῖ χράσθαι. Φησὶ γὰρ ὅτι οὐ κατορύττειν χρὴ, ἀλλ᾽ εἰς πᾶσαν ἁπλότητα ἔχειν, τουτέστι, μετὰ δαψιλείας κενοῦν. Ἐπεὶ δὲ πολλοὶ εἰς πόρνας καὶ μίμους ἐνδείκνυνται τὴν ἁπλότητα, φησίν, ὅτι Τοιαύτην ἀπλότητά φημι, ἥτις εὐχαριστίαν πολλὴν φέρει τῷ Θεῷ· μᾶλλον δὲ οὐκ εὐχαριστίαν μόνον, ἀλλὰ καὶ ἄλλα πολλά, 1 τίθησι προϊών· ἵνα δείξας πολλὰ τὰ ἀγαθὰ ἐκ τῆς ἁπλότητος 20 τικτόμενα, προθυμότερους εἰς ταύτην ἐργάσηται. • Ότι ἡ διακονία τῆς λειτουργίας ταύτης οὐ cii non solum supplet ea quæ desunt sanctis, μόνον ἐστὶ προσαναπληροῦσα τὰ ὑστερήματα των verum etiam abundat per multas gratiarum actiones Deo, per probationen ministerii hujus, glorifirantes Deum in obedientia confessionis vestræ in Evangelium Christi, in simplicitate communicationis in 293 ipsos et in omnes: et ipsorum precatione pro vobis, desiderantium vos propter eminen. tem gratiam Dei in vobis.» Ministerium, inquit, il est pecuniarum suppeditatio, multa perficit. Etenim non solum repletis indigentiam fratribus, i Psal. cxi, 9. j Isa. Lv, 10. ἁγίων, ἀλλὰ καὶ περισσεύουσα διὰ πολλῶν εὐχαρι στιῶν τῷ Θεῷ (διὰ τῆς δοκιμῆς τῆς διακονίας του της δοξάζοντες τὸν Θεὸν ἐπὶ τῇ ὑποταγῇ τῆς ὁμολογίας ὑμῶν εἰς τὸ Εὐαγγέλιον τοῦ Χριστοῦ, καὶ ἁπλότητι τῆς κοινωνίας εἰς αὐτοὺς καὶ εἰς πάντας)· καὶ αὐτῶν δεήσει ὑπὲρ ὑμῶν ἐπιποθούντων ὑμᾶς διὰ τὴν ὑπερβάλλουσαν χάριν τοῦ Θεοῦ ἐφ᾽ ὑμῖν.» Η διακονία, φησί, τουτέστιν, ἡ τῶν χρημά των επιχορηγία, πολλὰ κατορθοῖ. Καὶ γὰρ οὐ μόνον ως παρήγαγε ο. 69 ἀπὸ τῆς θεωρίας 0. Varia lectiones, Β' καὶ τῆς χρηστότητος.

EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR. - CAP. X. πληροῦσε τὴν χρείαν τοῖς ἀδελφοῖς, ἀλλὰ καὶ περισ- verum etiam exuberatis, hoc est, plus quam necessarium sit, ipsis exhibetis, multæque gratiarum actiones fiunt per probum hoc et comprobatum propter humanitatem ministerium. Glorificant enim Deum, quod sic subjecti sitis Evangelio, ut expłeatis jussa ejus cum liberalitate. Eleemosynam enim Evangelium doeet. Alia etiam ratione glorificant Deum, quia simplicitas et bonitas vestra non in ipsos solos, verum in omnes etiam fideles pauperes effunditur. Non enim invidiæ affectu laborant, reliquorum mendicorum instar, verum gratias agunt quod aliis etiam detis: quod maximæ virtutis erum argumentum est. Quare hujusmodi homimibus largius dandum est, qui adeo invidia vacant, qui adeo virtutibus sunt præditi. Insuper pro vobis σεύετε· τουτέστι, Πλέον τῆς χρείας αὐτοῖς παρέχετε, καὶ πολλαὶ εὐχαριστίας γίνονται διὰ τῆς δοκίμου ταύτης καὶ μεμαρτυρημένης ἐπὶ φιλανθρωπία δια κονίας. Δοξάζουσι γὰρ τὸν Θεὸν, ὅτι οὕτως ὑπετάγητε τῷ Εὐαγγελίῳ, ὥστε τὰ προστάγματα αὐτοῦ μετὰ δαψιλείας πληροῦν. Τὴν γὰρ ἐλεημοσύνην τὸ Εὐαγγέλιον διδάσκει. Καὶ δι᾿ ἄλλο δοξάζουσι τὸν θεὸν, ὅτι ἡ ἁπλότης καὶ ἡ ἀγαθότης ὑμῶν, οὐκ εἰς αὐτοὺς μόνον, ἀλλὰ καὶ εἰς πάντας τοὺς πιστοὺς πένητας ἐκχεῖται. Οὐ γὰρ ζηλοτυποῦσιν, ὡς οἱ λοι ποὶ πτωχοί, ἀλλ' εὐχαριστοῦσι, καὶ ὑπὲρ ὧν ἑτέροις διδύατε. "Ο μεγάλη; ἀρετῆς αὐτῶν σημεῖον. Ὥστε δεῖ τοῖς τοιούτοις δαψιλέστερον διδόναι, τοῖς οὕτως ἀφθόνοις, τοῖς οὕτως ἐναρέτοις. Ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ ὑμῶν δέονται, ὡς ἂν ἀξιωθῶσιν ἰδεῖν ὑμᾶς· ἰδεῖν, etiam apud Deum interpellant, ut digni judicentur οὐ διὰ τὰ χρήματα, ἀλλὰ διὰ τὴν δοθεῖσαν ὑμῖν ὑπερβολικῶς χάριν τοῦ Θεοῦ. Πάλιν δὲ χάριν τὸ τῆς ἐλεημοσύνης πράγμα ἐκάλεσε, τὸ πᾶν τῷ Θεῷ ἀνατιθεὶς, ἵνα μὴ ἐπαίρωνται αὐτοί. Ἐν δὲ τῷ εἰπεῖν, «Υπερβάλλουσαν χάριν τοῦ Θεοῦ, διεγείρει αυτ τοὺς, ἵνα δαψιλεστέραν τὴν φιλοτίμιαν ποιήσωνται, καὶ μὴ ὑπερβάλωσιν αὐτοὺς καὶ νικήσωσιν ἕτεροι. 1 Χάρις δὲ τῷ Θεῷ ἐπὶ τῇ ἀνεκδιηγήτῳ αὐτοῦ δωρεά.» Δωρεάν λέγει τὰ διὰ τῆς ἐλεημοσύνης γινόμενα ἀγαθὰ καὶ τοῖς διδοῦσι, καὶ τοῖς λαμβάνουσιν· ἢ καὶ τῶν ἀγαθῶν ἀναμιμνήσκει, ὧν ἠξιώθημεν διὰ τῆς σαρκώσεως τοῦ Χριστοῦ, ὡσανεὶ τοιαῦτα λέγων Μηδέν μέγα νομίσητε ὑμεῖς ποιεῖν· ἀνεκδιήγητα γάρ εἰσι τὰ ἀγαθὰ ἃ ἐλάβομεν παρὰ Θεοῦ· καὶ εἰ ὀλίγα καὶ φθαρτὰ δῶμεν, τί μέγα; ΚΕΦΑΛ. Ι. videre vos; videre, non ob pecuniam, verum ob excellentem Dei gratiam excellenter vobis datam. Rursus autem gratiam eleemosynæ negotium vocavit, omnia ita Deo accepta referens, ne ipsi attollantur. Cum autem dicit, Excellentem gratiamı Dei, excitat eos, ut largioren inunifcentiam faciant, ne exsuperentur aut vincantur ab aliis. VERS. 15. Gratia autem Deo super inenarrabili dono ejus.» Donum bic nominat bona ipsa quæ per eleemosynam fiunt tum dantibus tum accipientibus vel bonorum conimonefacit, quibus donati dignatique sumus per incarnationem Christi, perinde ac si dicat: Nihil arduum vos facere existimetis; inenarrabilia enim sunt bona quæ accepimus a Deo. Quid igitur præclari est, si pauca caque corruptibilia demus? CAPUT X. VERs. 1. • Ipse autem ego Paulus obsecro vos per mansuetudinem et clementiam Christi. Confectis de eleemosyna sermonibus, austeriora nunc orditur adversum pseudapostolos, et eos qui calumniabantur ipsum ceu rudem et indoctum et temere sese jactantem. Atque seipsum commendare coactus est, ne ipsius prædicatio vilipendatur. Recenset igitur qua a se gesta sunt, gratiamque Dei sibi datam. Itaque non aberraverit, qui hanc Epistolam Pauli encomium dixerit. Hactenus igitur ab exordio talemquemdam sensum præ se fert oratio contra eos qui illum impotentem et arrogantem vocabant; nempe, Obsecro vos ipse ego Paulus, 294 terrarum orbis doctor (dignitatem enim et auctoritatem indicant hæc ver- › perinde ac illa, Ecce ego Paulus dico vobis et precor vos, ne me cogant conviciantes mihi uti potentia mea adversum ipsos). Magna autem res est Apostolum obsecrare. Ille vero mansuetudinem etiain Christi ad interpellationem adducit, perinde ac si dicat, Reveremini clementiam Christi, per quam vos obsecro: simul ostendens cur eis parcat, nimirum ut imitetur man- • Αὐτὸς δὲ ἐγὼ Παῦλος παρακαλῶ ὑμᾶς διὰ τῆς πραότητος καὶ ἐπιεικείας τοῦ Χριστοῦ. ο 'Απαρτίσας τοὺς περὶ ἐλεημοσύνης λόγους, νῦν ἄρχεται τῶν αυστηροτέρων, κατά τε τῶν ψευδαποστόλων καὶ τῶν διαβαλλόντων αὐτὸν ὡς ἰδιώτην καὶ εἰκῆ 40 άλα ζονευόμενον· καὶ μέλλει * συνιστάνειν ἑαυτὸν, ἀναγ κασθεὶς, ἵνα μὴ τὸ κήρυγμα ἐξευτελισθῇ. Καταλέγει τοίνυν καὶ τὰ ἑαυτοῦ κατορθώματα, καὶ τὴν δοθεῖσαν χάριν τοῦ Θεοῦ. Ωστε οὐκ ἄν τις ἁμάρτοι, ἐγκώμιον τοῦ Παύλου ταύτην τὴν Ἐπιστολὴν εἰπών. Τέως δ' οὖν ἀρχομένῳ τοιαύτην τινά διάνοιαν ὁ λόγος ἐμφαίνει, πρὸς τοὺς ἀδύνατον αὐτὸν ἀποκαλοῦντας καὶ ἀλαζόνα, ὅτι «Παρακαλῶ ὑμᾶς αὐτὸς ἐγὼ δ Παῦλος, ὁ διδάσκαλος τῆς οἰκουμένης (ἀξίωμα γὰρ ἐμφαίνει τὸ, " Αὐτὸς ἐγὼ ὁ Παῦλος, ο ὥσπερ καὶ τό, ba, e Ipse ego Paulus: « Ἴδε ἐγὼ ὁ Παῦλος λέγω ὑμῖν καὶ δέομαι ὑμῶν, ἵνα μή με ἀναγκάσωσιν οἱ λοιδοροῦντές με, χρήσ σασθαι τῇ δυνάμει μου κατ' αὐτῶν. Μέγα μὲν οὖν καὶ τὸ αὐτὸν παρακαλεῖν. Ὁ δὲ καὶ τὴν πραότητα τοῦ Χριστοῦ εἰς μεσιτείαν ἄγει, ώσανεί λέγων· Αιδέσθητε τὴν ἐπιείκειαν τοῦ Χριστοῦ, δι' ἧς ὑμᾶς παρακαλῶ· ἐμοῦ δὲ ἐμφαίνει διὰ τί φείδεται αὐτῶν· 40 εἴχουσιν υ.» μέλλειν 0. Varim lectiones,

suetudinem Servatoris Christi, non quia infirmus ὅτι διὰ τὰ μιμεῖσθαι τὴν πραότητα τοῦ Σωτῆρος est. Ne igitur cogatis me deficere a mansuetudine hac, quam adeo cupio, ut et intercessionis loco eam vobis objiciam. ‹ Qui in facie quidem abjectus sum inter vos, absens autem confido vobis. Vel per ironiam hæc dicit, calumniantium eum verbis usus. Dicebant enim illi, Cum adest, nullius est momenti, sed vilis atque contemptibilis: sin abfucrit, tumet et superbit, audetque adversum nos et interminatur. Vel were hæc de seipso dicit: Ego, qui cum apud vos sim, humilis et mansuetus sum erga vos; etiamsi nunc magna proloquar, non ex arrogantia istud ago, sed quia confidam vobis. VERS. 2. • Rogo aulem vos, ne praesens audeam per eam confidentiam, qua existimor audere in quosdam qui arbitrantur nos veluti secundum carnem ambulare.» Precor, inquit, ne me adigalis confidenter uti potentia mea (confidentiam enim potentiam suam vocat, quam cogito audere, hoc est, in animum induco, ratiocinor, aut conjicio, eo quod illi me compellant, adversum calumniantes nes, quasi hypocritæ et ostentatores simus: hoc enim est, ‹ secundum carnem ambulare.» Observa auLem quomodo audaciam appellat, quod omnino se de quibusdam ulcisci velit, etiamsi non propter seipsum, sed ob verbum a se prædicatum hoc fa+ cturus erat. Allamen magis interest præceptoris, in suppliciis cunctari, nec protenus ad illa insilire. VERS. 3. «lu carne enim ambulantes, non sacundurn carnem militamus.» Hoc est, carne amicti, carnalibus armis haud utimur. De prædicaliane enim disputal, ostendens quod non sit humana, neque humana opis indiga. Cum autern dicit, «Μία litamus, prælium et pugnam nos suscepisse indical. VERS. 4. Nam arma militiæ nostræ non sunt Carnalia.» Hoc est, non opes, non gloria, non eloquentia, non adulationes, non hypocrisis; talia enim carnalia sunt arma. Sed potentia Deo, ad destructionem munitiomum.» Non dixit, sed Spiritualia (hoc enim omnino debuisset dicere, ut carnali opponeretur), sed, potentia, › subindicans ita eorum res esse imbecilles 295 et impotentes. Considera autem demissum in eo spiritum: non dixit enim, Nos potentes sumus, sed, • Aruna potentia Deo,. hoc est, Deus ipsa potentia effecit. Quia enim agebantur et flagris cædebantur, infirmitatis autem hæc esse videbantur: Deo (inquit) potentia sunt hæc. Dei namque robur per hæç maxime apparet, ac ille est qui operatur et bellum gerit, etiamsi nos illis amiciamur. Ubi autem sunt potentia? Ad demolitionem munitionum. Quænam autem sint istæ munitiones, subinfert. ‹ Ratiocinationes destruentes. › Græcorum syllogismos, inquit, et fastum eorum demolimur hisce σε θαρρούντο; ο. * κἀκεῖνοι ο. Χριστοῦ, καὶ οὐ διὰ τὸ ἀσθενὴς εἶναι. Μή τοίνυν με ἀναγκάσητε ἐκστῆναι ταύτης· ἣν οὕτω ποθῶ, ὥστε καὶ μεσίτην ταύτην ὑμῖν προβάλλομαι, • “υς κατά πρόσωπον μὲν ταπεινὸς ἐν ὑμῖν, ἀπὼν δὲ θαῤῥῶ εἰς ὑμᾶς.» Η κατ' ειρωνείαν τοῦτό φησι, τοῖς τῶν διαβαλλόντων αὐτὸν λόγοις χρησάμε νος· ἔλεγον δὲ ἐκεῖνοι, ὅτι ὅταν μὲν παρῇ, οὐδενός ἐστιν ἄξιος λόγου, ἀλλὰ ταπεινός, ευκαταφρόνητος· ὅταν δὲ ἀπῇ, φυσᾷ τε καὶ κομπάζει, καὶ καταθαῤῥεῖ ἡμῶν καὶ ἀπειλεῖ. Η ἀληθῶς ταύτά φησι περὶ ἑαυτοῦ, ὅτι Ἐγὼ ὁ ἐν τῷ παρεῖναι, ταπεινὸς καὶ πρᾶος εἰς ὑμᾶς, νῦν εἰ καὶ μεγάλα φθέγγομαι, οὐκ ἐξ ἀπονοίας τοῦτο ποιῶ, ἀλλ' ἐκ τοῦ θαῤῥεῖν ὑμῖν. • Δέομαι δὲ τὸ μὴ παρών θαῤῥῆσαι τῇ πεποιθήσ σει, ᾗ λογίζομαι τολμῆσαι ἐπί τινας τοὺς λογιζομένους ἡμᾶς ὡς κατὰ σάρκα περιπατοῦντα;. ο -«Δέομαι, ο φησίν, ἵνα μή με αναγκάσητε θαρρούντως σε χρήσασθαι τῇ δυνάμει (πεποίθησιν γὰρ τὴν δύναμιν αὐτοῦ χαλεῖ) εξ λογίζομαι τολμῆσαι, τουτέστιν, ὑπολαμβά νω καὶ λογίζομαι, ἠστοχάζομαι ἀφ᾽ ὧν ἐκεῖνοί “με ἀναγκάζουσι κατὰ τῶν διαβαλλόντων ἡμᾶς ὡς ὑπου κριτὰς καὶ ἀλαζόνας· τοῦτο γὰρ τὸ «Κατὰ σάρκα περιπατοῦντας. • Ορα δέ, πῶς τόλμαν καλεῖ, τὸ ὅλως ἀμύνασθαί τινας, καίτοι γε οὐχ ὑπὲρ ἑαυτοῦ, ἀλλ' ὑπὲρ τοῦ κηρύγματος τοῦτο ἔμελλε ποιῆσαι, ᾿Αλλ' ὅμως τῷ διδασκάλῳ οἰκειότερον τὸ ἐν ταῖς τι μωρίαις μέλλειν ἀεὶ, καὶ μὴ ταχέως ταύταις ἐπιπηδᾷν. • Ἐν σαρκὶ γὰρ περιπατοῦντες, οὐ κατὰ σάρκα στρατευόμεθα.» Τουτέστι, σάρκα περικείμενοι, οὐ σαρκικοῖς ὅπλοις χρώμεθα. Περὶ γὰρ τοῦ κηρύγματ τος διαλέγεται, δεικνὺς ὅτι οὐκ ἔστιν ἀνθρώπινον, οὐδὲ τῆς κάτωθεν δεόμενον βοηθείας. • Στρατευό μεθα ο δέ, εἰπὼν ἔδειξεν ὅτι πόλεμον καὶ μάχην ἀνεδεξάμεθα. «Τὰ γὰρ ὅπλα της στρατείας ἡμῶν οὐ σαρκικά, ν Τουτέστιν, οὐ πλοῦτος, οὐ δόξα, οὐκ εὐγλωττία, οὐ κολακεῖαι, οὐχ ὑποκρίσεις· τοιαῦτα γὰρ τὰ σαρκικά ὅπλα. • Αλλά δυνατὰ τῷ Θεῷ, πρὸς καθαίρεσιν έχνρωμάτων.» Οὐκ εἶπεν, ὅτι ᾿Αλλὰ πνευματικά (τοῦτο γὰρ πάντως ὤφειλεν εἰπεῖν πρὸς ἀντιδιαστο λὴν τοῦ σαρκικοῦ), ἀλλὰ, «Δυνατά·» αἰνιττόμενος ότι τὰ ἐκείνων ἀσθενῆ καὶ ἀδύνατα. Καὶ σκόπει τὸ ἄτυ φον· οὐκ εἶπεν, ὅτι Ἡμεῖς δυνατοί, ἀλλά, «Τέ ὅπλα δυνατὰ τῷ Θεῷ, τουτέστιν, ὁ Θεὸς αὐτὰ δυνατά κατεσκεύασεν. Ἐπειδὴ γὰρ ἐλαύνοντο καὶ ἐμαστία ζοντα, ἀσθενείας δὲ ταῦτα ἐδόκουν, φησὶν ὅτι δυνατά εἰσι ταῦτα τῷ Θεῷ. Η γὰρ τοῦ Θεοῦ ἰσχὺς διὰ τού των μάλιστα φαίνεται, κἀκεῖνός ἐστιν ὁ ἐνεργῶν καὶ πολεμῶν, εἰ καὶ ἡμεῖς αὐτὰ περικείμεθα. Ποῦ δέ εἶπε δυνατά; «Εἰς καθαίρεσιν ὀχυρωμάτων· καὶ τίνα ἡ τὰ ὀχυρώματα, επιφέρει. • Λογισμούς καθαιροῦντες.» Τοὺς τῶν Ἑλλήνων συλλογισμούς, φησί, καὶ τὸν τύπον αὐτῶν καθαιρούVarim lectiones.

EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR. CAP. X. μεν διά τούτων τῶν ὅπλων· ἦ, ὅτι αὐτοὺς τοὺς λογι- armis, vel quia ratiocinationes sive cogitationes coσμοὺς αὐτῶν καὶ τὰς ψυχὰς καταβάλλομεν ἐκ τῆς πλάνης, η κεκράτηνται, καὶ ὑποτάσσομεν " τῇ ἀλη θείᾳ. Ο γὰρ τοῦ ᾿Αρειοπαγίτου λογισμὸς, καὶ ἡ μετ γαλόνοια, καθηρέθη μὲν ἀπὸ τῆς ἀσεβείας, ὑπεκλίθη δὲ τῇ εὐσεβεία. Ορα δὲ, οὐκ εἶπεν, ὅτι Μηχανή ματα προσάγομεν, ἀλλ', Εὐθὺς καθαιρούμεν· τὸ εὔκολον τῆς νίκης καὶ τὸ δυνατὸν τῶν βελῶν '' δηλῶν. • Καὶ πᾶν ύψωμα επαιρόμενον κατὰ τῆς γνώσεως τοῦ Θεοῦ. ὁ Ἐπιμένει τῇ τροπῇ, ἵνα ἐναργέστερον 4 δηλώσῃ ὁ βούλεται. Φησὶν οὖν, ὅτι Κἂν ύψωμα εκ της, τουτέστι πύργωμα, ἢ φρούριον ἀνθιστάμενον τῇ γνώσει τοῦ Θεοῦ, ἤτοι τῷ Εὐαγγελίῳ, καὶ τοῦτο καθαιρούμεν. • Καὶ αἰχμαλωτίζοντες πᾶν νόημα εἰς τὴν ὑπὸ ακοὴν τοῦ Χριστοῦ. Τὸ τῆς αἰχμαλωσίας ὄνομα δύο δηλοῖ· καὶ τὴν ἔκπτωσιν τῆς ἐλευθερίας, καὶ τὴν τελείαν ἅλωσιν, ὥστε μὴ ἀντιστῆναι πάλιν. Κατά γοῦν τὸ δεύτερον σημαινόμενον, εἶπεν ὁ Παῦλος νῦν τό, ο Αἰχμαλωτίζοντες.» Οὐ γὰρ περιγενόμεθα, φησί, μόνον, καὶ νικῶμεν πᾶσαν ἀνθρωπίνην διά νοιαν, ἀλλὰ καὶ αἰχμαλωτίζομεν· ὅπερ ἐστὶν ἡ τε λειοτέρα νίκη. Εἶτα ἐπεὶ τὸ τῆς αἰχμαλωσίας όνομα βαρύ, φησίν· «Εἰς τὴν ὑπακοὴν τοῦ Χριστοῦ· τουτ ἐστιν, Εἰς δουλείαν αὐτοῦ ὑπάγομεν, πάσης έλευθερίας τιμιωτέραν· ἀπὸ γὰρ ἀπωλείας εἰς σωτη ρίαν, καὶ ἀπὸ θανάτου εἰς ζωὴν, ὑποτάττοντες αὐτ τοὺς τῷ Χριστῷ. Εννόησον οὖν τοὺς ἐν Ἐφέσῳ τὰς μαγικὰς αὐτῶν βίβλους κατακαύσαντας, καὶ νοήσεις πῶς ᾐχμαλώτευσε Παῦλος. • Καὶ ἐν ἑτοίμῳ ἔχοντες ἐκδικῆσαι πᾶσαν παρα κοήν, ὅταν πληρωθῇ ὑμῶν ἡ ὑπακοή.: Ἐνταῦθα καὶ τούτους εφόβησεν. Ὑμᾶς γάρ, φησὶν, ἀναμένο μεν, ἔν' ὅταν διὰ τῆς παραινέσεως διορθώσωμεν ὑμᾶς καὶ ἀποστήσωμεν ἐκείνων, τότε ἐκείνοις μός νοις, ἀπολειφθεῖσιν ἀνιάτοις “', τὴν τομὴν ἐπενέγκω μεν. «Εν ἑτοίμῳ» οὖν ἔχομεν τὴν τιμωρίαν, ἀλλ' ἀναμίξ ὄντων ὑμῶν, κωλυόμεθα, ἵνα μὴ καὶ ὑμῶν ἅψηται ἡ πληγή. Διὰ δὲ τοῦ εἰπεῖν, «Όταν πληρωθῇ ὑμῶν ἡ ὑπακοή, ο αινίττεται ὑπακούοντας μὲν καὶ νῦν, ἀλλ' οὐ τελείως. Ταῦτα δὲ ἀπειλεῖ, ἵνα καὶ οὗτοι κἀκεῖνοι διορθωθῶσι, καὶ μηδένα πλήξῃ. Πρότερον δὲ ἐν ἡμῖν λογισμοί συνίστανται, παλαιόντων τῶν χειρόνων πρὸς τοὺς κρείττονας· εἶτα γίνονται ὑψώματα, νικώντων δηλαδή, ὅτε καὶ ἐπαίρωνται κατὰ τῆς θείας γνώσεως, καὶ τοσοῦτον, ὥστε καὶ εἰς τὴν τοῦ νοήματος και τάξιν ἀνατρέχειν, οἷον λεγόμενοι ἐνθουσιασμοί. Εστι γὰρ νόησις, ἁπλῆ καὶ ἀσυλλόγιστος ἐπιβολὴ τοῦ νοῦ, αὐτὰ δεικνῦσα τὰ πρά γματα κρειττόνως ἢ ἡ ἀπόδειξις. Εἰσὶν οὖν καὶ ἐν τοῖς ὑπὸ δαιμόνων ἀπατωμένοις τοιαῦται δοκοῦσαι νοήσεις, ἂς ὁ Παῦλος, καὶ εἴ τις κατὰ τοῦτον, αι χμαλωτίζει εἰς τὴν ὑπακοὴν τοῦ Χριστοῦ. ruin et animas dejicimus ex errore quo detentæ fuere, ac veritati subjicimus. Areopagita enim ratio et magna mens sublata est ab impietate et pietati subdita. Animadverte autem quod non dixerit, Machinas admovemus, sed, statim demolimur, cum victoriæ facilitatem, tum armorum potentiam indicaus. VERS. 5. Et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei. Perseverat in tropo, ut quod velit clarius explicet. Si, inquit, altitudo fue rit, hoc est, turrita munitio vel propugnaculum resistens scientia Dei, adeoque Evangelio, id quoque demolimur. . Et in captivitatem redigentes omnen intellectum in obsequium Christi. ‹ Captivitatis vocabulum duo significat: et ex libertate lapsum, et perfectam captionem, qua quis ita capitur, ut ne resistere quidem possit. Juxta secundam igitur significationem nunc Paulus dixit, captivantes. > Non enim tantum, inquit, superiores sumus, et victoriam obtinemus de omni humana cogitatione et intellectu, sed in capti - vitatem etiam redigimus, quæ est consummatior victoria. Deinde, quia captivitatis vocabulum grave est, addit, e ad obsequium Christi, huc est, ad servitutem ejus redigimus omni libertate pretiosiorem ab interitu nimirum ad salutem, a morte ad vitam subjiciendo eos Christo. Animo igitur revolve eos qui magicæ artis libros Ephesi combusserunt kel, et videbis quomodo Paulus captivos duxerit, VERS. 6. Et in promptu habentes ulcisci omnem inobedientiam, cum impleta fuerit vestra obedientia. • Hic illos etiam terruit. Vos, inquit, etiam exspectamus, ut postquam per admonidonem nostram correxerimus vos et ab illis deficere feceri - mus, tum illis solis incurabilibus relictis sectionem afferamus. In promptu igitur habemus poenam et ultionem, caeterum cum vos illis nisti sitis, prohi Demur adhuc, ne et vos plaga contingat. Per hoc autem quod ait, Cum completa fuerit obedientia vestra, a tacite indicat. 296 eos quidem etiamnum obedire, sed imperfecte. Hæc autem interminatur, ut et bi et illi meliorem vitam induant, et ut neninem ferial. Prius autem in nobis conficiuntur ratiocinationes, pejoribus adversum potiores luctantibus; deinde fiunt exaltationes vel altitudines, victoriam videlicet obtinentibus, quando contra divinam cognitionem eriguntur, adeoque ut vel intellectus locum occupent, quales sunt qui dicuntur furores, sive numinis afflatus. Est enim intellectus simplex et ratiocinatione vacans mentis actio impetusve ipsa opera melius ostendens quam demonstratio. Sunt igitur et in iis quibus a dæmonibus im· ponitur, tales, ut videtur, intellectus, quos Paulus, et si {quis alius Pauli spiritu ductus, captivos ducit ad obedientiam Christi. k.1 Act. xix, 19. Varia lectiones. οι ὑποταπεινοῦμενο. 48 όπλων ο. σε μὲν ἀργέστερον ο. οι ανιάτως ο, νοσήματος ο. Η μεταβολή Ο.

Vers. 7. ‹ Quæ ad faciem sunt videte.» Non solos deceptores perterrefacit, verum etiam deceptos increpal. Propterea dicit, Ex iis quæ apparent judicate, si quis superbit, si quis locuples est, si quis virtutis imagine vestitus est. • Si quis confidit sibi Christi se esse, hoc rursum apud sese cogitet, quod sicut ipse Christi est, ita et nos. Pseudapostoli enim gloriabantur et superbiebant, quod Christi essent, et quod Christum ipsi viderint forsan. Apud seipsum autem dixit, pro, Non exspectet nostram adversus ipsum objurgationem, sed intelligat quod secundum hoc ipsum quod Christi est, nihil nobis sit superior. Non enim ille quidem Christi, ego vero alterius cujuspfam sum. Verum hoc se submittendo dixit, quandoquidem deinceps in sequentibus ostendit quantum ipse excellat. VERS. 8. • Nam si amplius aliquid gloriatus fuero de potestate quam dedit mibi Dominus ad medificationem, et non ad destructionem, non erubeScam.» Non dixit, Est mihi potestas puniendi et occidendi, quæ illis non est, sed longe submissius, • amplius quiddam. Nec dixit, Si glorier, verum, • Si gloriatus fuero, hoc est, si gloriari voluero de potestate quam dedit mihi Dominus, rursus ipsi totum ascribens. Accepi autem hanc potestatem a Deo, ut adl Giden ædificem, beneficia impertiens, on ut puniam. Quare igitur dixisti, c cogitationes destruentes? • Quoniam hoc ipsum maxime est ædificatio, marcida demoliri, obstaculaque dejicere. Quomodo igitur ipsis interminaris, si.non in destructionem accepisti potestatem? Præcipue quidem ad aedificationem accepi: sin quisquam fuerit incurabilis, demolitione utemur. Si igitur voluero, inquit, gloriari quod Deus aliquid amplius mihi dederit, ut potestatem habeam benefaciendi imprimis, et quando cogar, etiam puniendi, e non erubescam, hoc est, non monstrabor esse mendax aut arrogans. 297 VERS. 9-11. • Ut non existimer tauquam terrere vos per epistolas. Quoniam quidem epistolae, inquit, graves sunt et fortes, praesentia autem corporis inarma, et serino contemptibilis. Hoc autem cogitet qui ejusmodi est, quod quales sumus sermone per epistolas absentes, tales etiam sumus præsentes opere.» Quod ait est hujusmodi: Potuissem equidem gloriari, sed ne videar terrere vos per litteras, quemadmodum dicunt qui me calumniantur; In epistolis grandis est, et horrenda scribit: ubi autem advenerit, despicabilis et contemptibilis est, arguiturque non esse talis qualis est in scriptis suis. Verum agnoscat quisquis est qui talia dicit, quod non solum grandia interminamur, verum etiam cum praesentes fuerimus, minas ad electum perducere possumus. VERS. 12. Νon enim audemus inserere aut comκι αινίττεται ο. οι λαμβανέτω ο. μεν ο. σ' οίος ο. «Τὰ κατὰ πρόσωπον βλέπετε.» Οὐ μένους τους ἀπατῶντας ἐκφοβεῖ, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἀπατωμένοις ἐπιτιμῇ· διό φησιν· Ἀπὸ τῶν φαινομένων κρίνετε 1, εἴ τις μεγαλαυχεί, εἴ τις πλουτεῖ, εἴ τις ἀρετῆς προστ ωπεῖον περίκειται. · Εἴτις πέποιθεν ἑαυτῷ Χριστοῦ εἶναι, τοῦτο λου γιζέσθω πάλιν ἀφ' ἑαυτοῦ, ὅτι καθὼς αὐτὸς Χριστοῦ, οὕτω καὶ ἡμεῖς.» Οἱ γὰρ ψευδαπόστολοι ἐμεγαλού χουν ὡς Χριστοῦ ὄντες, καὶ τάχα αὐτόπται. Τὸ δὲ, • Αφ' ἑαυτοῦ, εἶπεν, ἀντὶ τοῦ, Μὴ ἀναμενέτω τὴν ἡμετέραν κατ' αὐτοῦ ἐπιτίμησιν, ἀλλ' ἐννοείτω, ὅτι κατ' αὐτὸ τοῦτο τὸ εἶναι Χριστοῦ, οὐδὲν πλέον ἔχει ἡμῶν. Οὐ γὰρ ἐκεῖνος μὲν Χριστοῦ, ἐγὼ δὲ ἄλλου τινός. ᾿Αλλὰ τοῦτο μὲν συγκαταβατικώς είπεν, ἐπεὶ προϊὼν δείκνυσι πόσον αὐτὸς ὑπερέχει. • Ἐὰν γὰρ καὶ περισσόν τι καυχήσομα. [vulg. και χήσωμ.] περὶ τῆς ἐξουσίας ἧς ἔδωκέ μοι ὁ Κύριος εἰς οἰκοδομὴν, καὶ οὐκ εἰς καθαίρεσιν, οὐκ αἰσχυνθήσον μαι.» Οὐκ εἶπε, Κολάζειν ἔχω ἐξουσίαν καὶ ἀπο τιννύναι ἐγώ, ἐκεῖνοι δὲ οὐκ ἔχουσιν· ἀλλ' ὑπεσταλ μένως, «Περισσόν τι. Καὶ οὐκ εἶπεν, Εάν καυχώ μαι, ἀλλ', ο Ἐὰν καυχήσωμαι,» τουτέστιν, Ἐὰν βουληθῶ περὶ τῆς ἐξουσίας, φησίν, ἧς δέδωκέ μοι ὁ Κύριος", πάλιν τὸ πᾶν αὐτῷ ἀνατιθείς. Ελαβον ει δὲ ταύτην παρὰ Θεοῦ, ἵνα εἰς τὴν πίστιν οἰκοδομῷ εὐεργε τῶν, οὐχ ἵνα κολάζω σε. Πῶς οὖν εἶπες, ο Λογισμούς καθαιροῦντες; Οτι αὐτὸ τοῦτο μάλιστα οἰκοδομεί, τὸ [πάντα] τὰ σαθρὰ καθαιρεῖν, καὶ τὰ κωλύματα καταβάλλειν. Πῶς οὖν αὐτοῖς ἀπειλεῖς, εἰ οὐκ ἔλαβε, εἰς καθαίρεσιν τὴν ἐξουσίαν; Προηγουμένως μὲν εἰς οἰκοδομὴν ἔλαβον· ἐὰν δέ τις ανίατος ᾖ, καὶ τῇ καλ αιρέσει χρησόμεθα. Ἐὰν οὖν θελήσω, φησί, καυχήσασθαι ὅτι ὁ Θεὸς πλέον τι δέδωκέ μοι, ὥστε έξουσίαν ἔχειν με καὶ εὐεργετεῖν προηγουμένων, καὶ ὅταν ἐκβιασθῶ, κολάζειν, ε οὐκ αἰσχυνθήσομαι·, τουτέστιν, Οὐ δειχθήσομαι ψεύστης ἢ ἀλαζών. • Ἵνα μὴ δόξω ὡς ἂν ἐκφοβεῖν ὑμᾶς διὰ τῶν ἐπισ στολῶν. Ὅτι αἱ μὲν ἐπιστολαί, φησί, βαρεῖαι καὶ Ισχυραί· ἡ δὲ παρουσία τοῦ σώματος ἀσθενὴς, καὶ ὁ λόγος ἐξουθενημένος. Τοῦτο δὲ λογιζέσθω ὁ τοιοῦτος, ὅτι οἷοί ἐσμεν τῷ λόγῳ δι' ἐπιστολῶν ἀπόπτες, Ο τοιοῦτοι καὶ παρόντες τῷ ἔργῳ.» Ο λέγει, τοιοῦτόν ἐστιν· Ἠδυνάμην καυχήσασθαι, ἀλλ᾽ ἵνα μὴ δόξω ὅτι ἐκφοβῶ ὑμᾶς διὰ τῶν γραμμάτων, οἷα δὴ λέγουσιν οἱ διαβάλλοντές με, ὅτι Κομπάζει ἐν ταῖς ἐπι· στολαῖς, καὶ φοβερὰ ἐπιστέλλει· παραγενόμενος δι, εὐκαταφρόνητός ἐστι, καὶ ἐλέγχεται μὴ ἐν οἷος γράφει· ἀλλὰ γινωσκέτω, φησὶν, ὅστις δὲ ἂν ᾖ δ ταῦτα λέγων, ὅτι οὐ μόνον ἀπειλοῦμεν βαρέα, ἀλλὰ καὶ δυνάμεθα παρόντες εἰς ἔργον τὰς ἀπειλὰς ἐξενεγκεῖν. • Οὐ γὰρ τολμῶμεν ἐγκρῖναι ἡ συγκρῖναι ἐπι Varia lectiones. κι ἐλάβομεν Ο. σε οἰκοδομῶμεν εὐεργετοῦντες, οὐχ ἵνα κολάζω

EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR. CAP. X. τούς τισι τῶν ἑαυτοὺς συνιστανόντων. Ἐνταῦθα parare nos quibusdam qui seipsos conumen laut. ἀλαζόνας δείκνυσιν ὄντας ἐκείνους, καὶ μεγάλα περὶ ἑαυτῶν καυχωμένους. Φησὶν οὖν, ὅτι «Οὐ τολμῶν μεν ἡμεῖς ἐγκρῖναι ἑαυτοὺς,» τουτέστι, συναριθμῆς σαι· ι 4 συγκρῖναι, ν τουτέστιν *, ἀντιπαραθεῖναι ἑαυτοὺς τισὶ τούτων τῶν ἑαυτοὺς ἐπαινούντων. • Ἀλλ᾽ αὐτοὶ ἐν ἑαυτοῖς ἑαυτοὺς μετροῦντες, καὶ συγκρίνοντες ἑαυτοὺς ἑαυτοῖς, οὐ συνιοῦσιν.» Ἐκεῖνοι, φησὶν, οὐκ ἀξιοῦσι πρός τινας ἄλλων ἀνε θρώπων συγκριθῆναι, ἀλλ᾽ αὐτοὶ ἑαυτοῖς συγκρίνονται καὶ ἁμιλλώνται πρὸς ἀλλήλους, καὶ οὐκ αἰτ. θάνονται πῶς εἰσι καταγέλαστοι τοιαῦτα ἀλαζονευόμενοι. Εκαστος γὰρ ἑαυτὸν κρείττω λέγων, τὸν ἕτερον καταβάλλει· καὶ οὕτω πάντες δι' ἀλλήλων εὐδόκιμοι φαίνονται· ὅπερ γελοῖον ἂν οὐ συνιοῦσιν αὐτοί. • Ἡμεῖς δὲ οὐκ εἰς τὰ ἄμετρα καυχησόμεθα.» Ἐκεῖνοι γὰρ τυχὸν κομπάζοντες ἔλεγον, ὅτι πρὸς τὰ πέρατα τῆς γῆς ἀφικόμεθα, καὶ τὴν οἰκουμένην ἐπεστρέψαμεν. Αλλ' ἡμεῖς οὐχ οὕτω, φησίν. • ᾿Αλλὰ κατὰ τὸ μέτρον τοῦ κανόνος, οὗ ἐμέρισεν ἡμῖν ὁ Θεὸς μέτρου, εφικέσθαι ἄχρι καὶ ὑμῶν.» Ὥσπερ γεωργοῖς ἀμπελῶνα διαιρῶν ὁ Θεὸς, οὕτω καὶ ἡμῖν τοῖς ἀποστόλοις τὴν οἰκουμένην ἀφώρισεν. Κατὰ οὖν τὸ μέτρον τοῦ κανόνος, οὗ ἐμέρισεν ἡμῖν ὁ Θεὸς, καυχησόμεθα. Ποῖον δέ ἐστι τὸ μέτρον; Τό, ο Αχρις ὑμῶν ἀφικέσθαι.» Ἐπεὶ οὖν τοῦτό ἐστιν ἡμῶν τὸ μέτρον, ἄχρι καὶ ὑμῶν καυχώμεθα. • Οὐ γὰρ ὡς μὴ ἀφικνούμενοι εἰς ὑμᾶς ὑπερεκτείνομεν ἑαυτούς· μέχρι γὰρ καὶ ὑμῶν ἐφθάσαμεν ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ τοῦ Χριστοῦ.» Εἰκὸς ἦν τοὺς ψευδο αποστόλους καὶ ἄνευ κηρύξαι ως παραγενομένους σπουδήποτε, ἐκ τῆς ψιλῆς ἐπιδημίας κομπάζειν, καὶ τὸ πᾶν ἑαυτοῖς λογίζεσθαι. Φησὶν οὖν ὁ ᾿Από στολος, ὅτι οὐχ ὡς μὴ φθάσαντες εἰς ὑμᾶς, ὑπερεκτείνομεν ἑαυτούς. • Εφθάσαμεν γάρ, ο οὐχ ἁπλῶς, ἀλλ', ι ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ τοῦ Χριστοῦ: ν τουτέστιν, οὐχὶ ψιλῶς ἐπιδημήσαντες, ὡς ἐκεῖνοι, ἀλλὰ καὶ μετὰ τοῦ τὸ Εὐαγγέλιον κηρύττειν. · Οὐκ εἰς τὰ ἄμετρα καυχώμενοι ἐν ἀλλοτρίοις κόποις, ἐλπίδα δὲ ἔχοντες, αὐξανομένης τῆς πίστεως ὑμῶν, ἐν ὑμῖν μεγαλυνθῆναι κατὰ τὸν κανένα ἡμῶν εἰς περισσείαν· εἰς τὰ ὑπερεπέκεινα ὑμῶν Εὐαγγε λίζεσθαι, οὐκ ἐν ἀλλοτρίῳ κανόνι, εἰς τὰ ἕτοιμα καυχήσασθαι. ο Ἐμφαίνει ἐκείνους καλλωπιζομέ νους τοῖς τῶν ἀποστόλων κόποις, καὶ εἰς τὰ ἄμετρα καυχωμένους· τουτέστιν, ὑπερβολικῶς καὶ ἐν ἀλλοτρίοις κόποις. Ἀλλ᾽ οὐχ ἡμεῖς οὕτως· ἀλλ᾿ ἕως ὑμῶν φθάσαντες, μέχρις ὑμῶν παῤῥησιαζόμεθα. Ἐλπίζομεν δὲ, εἰς τὸν Θεὸνδηλαδή (οὐ γὰρ ἀπο φαίνεσθαι είωθεν ὁ Παῦλος), ὅτι κανῶς ὑμᾶς δι δάξαντες, καὶ αὐξήσαντες τὴν πίστιν ὑμῶν, ὥστε μεγαλυνθῆναι με ἐν ὑμῖν. Τότε γὰρ μεγαλύνεται ὁ διδάσκαλος, ὅταν αὐξάνῃ τὰ τῶν μαθητῶν, καὶ ὁ κανὼν αὐτοῦ εἰς περισσείαν σε προβαίνῃ σε Varia Hic illos arrogantes esse ostendit, ac multa adeoque magna de seipsis jactantes. Dicit igitur: «Nos non audemnus inserere nos ipsos, hoc est, connnnerare, vel comparare, hoc est, opponere nos quibusdam eorum qui seipsos prædicant. • Sed ipsi in seipsis seipsos metientes, et com· parantes seipsos sibiipsis, non intelligunt. I'li, inquit, ad quempiam aliorum conferri non diguλιtur, sed ipsi sibiipsis conferuntur, secumque ipsi certant erga se mutuo, nec sentiunt quam sint ridiculi ita sese ostentantes. Unusquisque enim seipsum meliorem dicens, alterum dejicit, sicque omnes inter se mutuo insignes videntur. Quod quam ridiculum sit, ipsi non intelligunt. Vens. 15. e Nos autem non in immensum glorias bimur. Ili enim fortasse gloriantes dicebant, Ad fines terræ accessimus, orbemque terrarum convertimus. At nos non sic, inquit. Sed juxta mensuram regulæ qua nobis Deus partitus est mensuram, pertingendi usque ad vos. › Quemadmodum colonis vineam Deus dividit, hunc ad modum nobis apostolis suis terrarum orbem segregavit. Secundum igitur mensuram regulæ quamn partitus est nobis Deus, gloriabimur. Qualis est autem mensura? ‹Ut perveniamı adusque vos.» Postquam igitur hæc nostra pars est, ad vos etiam usque gloriamur. VERS. 14. € Non euim quasi non pertingentes ad νos, superextendimus nos: usque ad vos enim pervenimus in Evangelio Christi. Verisimile erat pseudapostolos vel sine praedicatione aliquo usque profectos, ex nuda et simplici profectione elatos esse, ac totum sibi imputare. Ait ergo Apostolus: Non tanquain ad vos non pervenerimus, nosipsos extendimus: 298. Pervenimus • eniun, non sin: - pliciter, sed e in Evangelio Christi: a hoc est no nude et simpliciter peregrinautes, ut illi, verum etiam cum Evangelii prædicatione. VERS. 15, 16. Non in immensum gloriantes in alienis laboribus, spem autem habentes crescente ſide vestra, in vobis magni ſieri secundum regulam nostram ad abundantiam: ut etiam in illa quæ ultra vos sunt Evangelium prædicemus, non in aliena regula, ut de his quæ parata sunt gloriemur. › Indicat illos apostolorum laboribus extolli, et supra modum et mensuram gloriari, hoc est ad excessum usque et in alienis laboribus. At nos non sic, sed ad vos usque pervenientes, ad vos usque libertate nostra utimur. Speramus autem, in Deum videlicet (non solet enim explicare Paulus), quod abunde vos docentes et augentes fidem vestram inveniamur, ut adeo magni fiam ego in vobis. Tunc enim magni ſit præceptor, cum res discipulorum creverint, ac regula ejus «ad abundantiam. processerit: hoc est, lectiones. ήγουν ο. κι ἐμέτρησιν ο. σ' τοῦ κηρύξαι m. σε μεσιτείαν οι PATROL. GR. CXXIV,

neusuram quam accepit, abunde promoverit. Quid τουτέστι, τὸ μέτρον δ ἔλαχε, περισσῶς προκόπτη. Τί igitur speramus? quod et ultra vos Evangelium prædicabimus, ac forsan etiam propterea gloriabimur, siquidem ipsis profuerimus. Canonem autem ubique et mensuram vocal, tanquaiu orbis terrarum fabricator et architectus et ut indicet, quod Dei sit universum hoc, qui canonem dedit et inensurəm, propterea infert: • Qui autem gloriatur, in Domino glorietur. Habentes enim talia tantaque opera, non superbimus, neque nobisipsis quidquam imputamus: sed Deo universum, etiam ipsam ad quam pervenimus mensuram, tribuimus. Oportebat igitur et illos in hoc gloriari. • Non enim qui seipsum commendat ille probatus est, sed quem Dominus commendat.» Non dixit, Nos sumus probati: sed, «Quem Dominus commendat, › hoc est, quem veritas laboris et operis cum Dei gratia probatum ostendit. CAPUT XI. VERS. 1. Utinam sustineretis modicum me in insipientia mea, sed et sustinetis me.» Proprias laudes aggressurus, multis usus est præcorrectioni - bus, defugiens id quod onerosuin et molestum videtur in suiipsius commnendatione. Huc autem enm necessitas perpulit, et metus, ne in discipulorum damnum vergeret, si ipse vitipenderetur, psenstapostoli vero in pretio haberentur. Quod emini ex multa necessitate, el ob discipulorum suorum commodum luc pervenerit, vel admodum insensatis planum esse queat. Qui enim priorum peccatorum meminit, a quibus per baptisma liberatus erat, atque 299 se apostoli nomine indignum censet, quomodo citra necessitatem de se magna prædicaret! Ait ergo, Utinam sustineretis me in paucis quibusdam ineplientem: imo vero et sustinetis. Confido enim quod diligatis me, et omnia mea sustineatis. VERS. 2. < #mulor enim vos Dei æmulatione.» Non dixit, Diligo, sed quod multo vehementius crat, • Amulor.» Zelotypia enim inter ardenter anadtes nascitur. Deinde ne existiment quod humani cujusquam, veluti pecuniarum aut gloriæ causa, eos amuletur, infert, ο Dei zelo.» Nam et Deus æmulári dicitur, eo quod nimia nos dilectione prosequatur, non quod aliquid inde commodi lucre tur, sed ut nos servet, ad seipsum colligendo, sibique agglutinando. Hujusmodi igitur et meus erga vas zelus est, non ut inde quid mibi lucri accedat, verum ut vos non corrumpamini. ‹ Despondi enim vos uni viro virginem castam exhibere Christo. › Despondi vos, inquit, Christo pro illo igitur æmuler, non pro meipso. Non enim ego sponsus, sed paranymphus. Observa autem quomodo non dixerit, Preceptor vester sum, propterea debetis me sustinere: verum illos sponsæ loco posuit, seipsum autem pronubæ vice collocat, το ήγαγεν ο. 6ο επάγει ο. » οὖν ἐλπίζομεν; Οτι καὶ εἰς τὰ ὑπερεπέκεινα ὑμῶν εὐαγγελισόμεθα, καὶ τυχὸν καὶ ἐπ' ἐκείνοις καυχη σόμεθα, εἴ γε ὠφελήσομεν αὐτούς. Κανόνα δὲ παι ταχοῦ καλεῖ καὶ μέτρον, ὡς οἰκοδόμος τῆς οἰκουμέν νης καὶ ἀρχιτέκτων, καὶ ἵνα δείξῃ ὅτι τοῦ Θεοῦ τὸ πᾶν, τοῦ τὸν κανόνα δόντος καὶ τὸ μέτρον· διὸ ἐπάγει· . Ὁ δὲ καυχώμενος, ἐν Κυρίῳ καυχάσθω, ο Έχοντες γὰρ τοιαῦτα ἔργα, οὐ κομπάζαμεν, οὐδὲ ἑαυτοῖς τι λογιζόμεθα· ἀλλὰ τῷ Θεῷ τὸ πᾶν, καὶ αὐτὸ ὁ ἐφθάσαμεν μέτρον. Έδει οὖν κἀκείνους ἐν τούτῳ καυχάσθαι. • Οὐ γὰρ ὁ ἑαυτὸν συνιστῶν ἐκεῖνος ἐστι δόκιμος, ἀλλ᾽ ἂν ὁ Κύριος συνίστησιν.» Οὐκ εἶπεν, Ἡμεῖς ἐσμεν δόκιμοι, ἀλλ' "Ον ό Κύριος συνίστησι, τουτ ἐστιν, ἂν ἡ ἀλήθεια τοῦ ἔργου καὶ τοῦ κόπου μετὰ τῆς χάριτος τοῦ Θεοῦ ἀποδεικνύει δόκιμον. KE÷AA. IA'. • Οφελον ἠνείχεσθε μου μικρόν τι τῆς ἀφροσύνης· ἀλλὰ καὶ ἀνέχεσθέ μου.» Μέλλων ἐμβαίνειν εἰς τοὺς οἰκείους ἐπαίνους, πολλαῖς κέχρηται ταῖς προς διορθώσεσι, τὸ φορτικὸν τοῦ δοκεῖν ἑαυτὸν ἐπαινεῖν ἀποφεύγων. Εἰς τοῦτο δὲ ἤνεγκεν δ' αὐτὸν ἡ ἀνάγκη, καὶ τὸ δεδιέναι μὴ εἰς βλάβην τῶν μαθητῶν γένηται τὸ αὐτὸν μὲν ἐξευτελίζεσθαι, τοὺς δὲ ψευδατιστό - λους δοκεῖν εἶναί τι. Οτι γὰρ ὑπὸ πολλῆς ἀνάγκης, καὶ διὰ τὴν ὠφέλειαν τῶν μαθητῶν εἰς τοῦτο ἦλθε, δῆλον καὶ τοῖς σφόδρα ἀνοήτοις. Ὁ γὰρ τῶν προτέ ρων ἁμαρτημάτων μεμνημένος, ὧν διὰ τοῦ βαπτίσ σματος ἠλευθέρωται, καὶ ἀνάξιον ἑαυτὸν ἀποκαλών τῆς τοῦ ἀποστόλου προσηγορίας, πῶς ἂν χωρὶς ἀνάγκης ἐμεγαληγόρει περὶ ἑαυτοῦ; Φησὶν οὖν Είθε ἠνείχεσθε μου μικρά τινα ανοηταίνοντος" μάλο λον δὲ καὶ ἀνέχεσθε. Θαῤῥῶ γὰρ ὅτι ἀγαπᾶτέ με, καὶ πάντα μου ἀνέχεσθε. • Ζηλώ γὰρ ὑμᾶς Θεοῦ ζήλῳ.· Οὐκ εἶπεν, Αγαπῶ, ἀλλ' ὅ πολλῷ σφοδρότερον ἦν, «Ζηλώ.» ἡ γὰρ ζηλοτυπία ἐπὶ τῶν διακαῶς ἐρώντων τίχτε ται. Εἶτα ἵνα μὴ νομίσωσιν ὅτι διά τι ἀνθρώπινον, οἷον χρήματα, ἢ δόξαν, αὐτοὺς ζηλοί, φησί σε, ο Θεοῦ ζήλῳ· ο καὶ γὰρ καὶ ὁ Θεὸς ζηλοῦν λέγεται, διὰ τὸ ἄγαν ἡμᾶς ἀγαπᾷν, οὐχ ἵνα αὐτός τι κερδάνῃ, ἀλλ' ἵνα ἡμᾶς σώσῃ, πρὸς ἑαυτὸν συνάγων, καὶ ἑαυτῷ συγκολλῶν. Τοιοῦτος οὖν, φησί, καὶ ὁ ἐμὸς πρὸς ὑμᾶς ζῆλος, οὐχ ἵνα ἐγὼ κερδάνω, ἀλλ᾽ ἵνα ὑμεῖς μὴ διαφθαρῆτε. • Πρμοσάμην γὰρ ὑμᾶς ἑνὶ ἀνδρὶ παρθένον ἁγνὴν παραστῆσαι τῷ Χριστῷ.» Προεμνηστευσά μὴν ὑμᾶς, φησί, τῷ Χριστῷ. Οὐκοῦν ὑπὲρ ἐκείνον ζηλῶ, οὐχ ὑπὲρ ἐμαυτοῦ. Οὐ γὰρ ἐγὼ ἀνὴρ, ἀλλὰ νυμφαγωγός. Ορα δε, πῶς οὐκ είπεν, ὅτι Διδάσκα δὲ, λος ὑμῶν εἰμι, καὶ διὰ τοῦτο ὀφείλετέ μου ἀνέχεσθαι, ἀλλ' ἐκείνους μὲν ἐν τάξει νύμφης, ἑαυτὸν δὲ ἐν Variæ lectiones.

EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR. CAP. XI. χώρα προμνηστρίας τάττει, σεμνύνων αὐτούς. Ξέ- lonore ipsos aficiens. Mirum autem hic quiddam in Ecclesia contingit. In mundo enfin post nuptias non porro virgiues manent: hic autem qui ante virgines non fuerant, post nuptias hasce efficiuntur virgines. flac ratione universa Eoclesia virgo est: ad omnes enim Paulus hæc loquitur, et maritos et uxores. Quales autem dotes afferens despondit? Regnum caloruin. Hujus Agura erant que sub Abrahamo conuigerunt, quando servum misit ethnicam puellam filio desponderet m. Hic etiam Deus misit servos suos prophetas desponsaturos Filio suo Christe Ecclesiam, veluti Davidem, cum dicit: «Audi, filia, et vide, et elliviscere populi tui, et domus patris tui n. Tum apostolos, ut Paulum, ubi ait: «Christi nomine legatione fungimur o › Præsens itaque tempus desponsationis est, futurum autem nuptiarum erit, cum clamoT factus fuerit, «Ecce sponsus P. νον δὲ τὸ ἐπὶ τῆς Ἐκκλησίας συμβαῖνον· ἐπὶ γὰρ τοῦ κόσμου μετὰ τὸν γάμον οὐκέτι παρθένοι μένου σιν· ἐνταῦθα δὲ, καὶ οἱ μὴ ὄντες παρθέναι πρὸ τούτου, μετὰ τὸν γάμον τοῦτον οι παρθένοι γίνονται. Οὕτω πᾶσα ἡ Ἐκκλησία παρθένος ἐστί. Πρὸς γὰρ πάντας ταῦτα λέγει Παῦλος, καὶ τοὺς γεγαμηκότας, καὶ τὰς γεγαμημένας. Ποῖα δὲ ἔδνα φέρων ἡρμόσατο; Τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν. Τούτου τύπος ἦν τὰ ἐπὶ τοῦ ᾿Αβραάμ, ὅτε τὸν οἰκέτην έπεμψε μνη στευσόμενον κόρην ἐθνικήν. Καὶ ἐνταῦθα γὰρ ὁ Θεὸς ἔπεμψε τοὺς δούλους αὐτοῦ τοὺς προφήτας, μνη στευσομένους τῷ παιδὶ αὐτοῦ Χριστῷ τὴν Ἐκκλη σίαν· ὡς τὸν Δαυΐδ λέγοντα· «Ακουσον, θύγατερ, καὶ ἴδε, καὶ ἐπιλάθου τοῦ λαοῦ σου, καὶ τοῦ οἴκου τοῦ πατρός σου· › καὶ τοὺς ἀποστόλους, ὡς τὸν Παῦλον λέγοντα·. Ὑπὲρ Χριστοῦ πρεσβεύο μεν.» Ο μὲν οὖν παρών καιρός μνηστείας ἐστίν· ὁ δὲ μέλλων τῶν γάμων, ὅτε κραυγή γίνεται - «Ιδού Ο νυμφίος. ο σεν • Φοβοῦμαι δὲ μήπως ὡς ὁ ὄφις Εὔαν ἐξηπάτηἐν τῇ πανουργίᾳ αὐτοῦ, οὕτω φθαρῇ τα νοήματα ὑμῶν ἀπὸ τῆς ἁπλότητος τῆς εἰς Χριστόν.» Εἰ γὰρ καὶ ἡ ἀπώλεια ὑμετέρα, ἀλλ' ὁ φόβος κ' ἐμός. Οὐκ ἀποφαίνεται δὲ, ὅτι Διεφθάρητε, καίτοι ἦσαν διεφθαρμένοι, ἀλλ᾽ ἀμφιβόλως αὐτὸ τέθεικε· «Μήπως ὡς ὁ ὄφις Εὔαν ἐξηπάτησε.» Καὶ γὰρ κἀκεῖνος μείζονα ἐπαγγειλάμενος, Υπάτησε· καὶ σε ψευδαπόστολοι δὲ κομπάζοντες, καὶ μεγάλα τινὰ ὑμῖν λέγοντες, ἐξαπατῶσιν ἐν τῇ πανουργίᾳ αὐτῶν. 'Αλλ' ὥσπερ οὔτε ἡ πανουργία σε τοῦ ὄψεως, οὔτε ἡ ἁπλότης τῆς Εὔας ήρκεσεν αὐτῇ εἰς συγγνώμην, οὕτως οὐδὲ ὑμῖν ταῦτα προσέσεται 4. Οὐκ εἶπε δὲ, ὅτι ὁ Ἀδὰμ ἐπατήθη, ἵνα δείξῃ γυναικῶδες τὸ ἀπατᾶσθαι. Καὶ οὐκ εἶπε, Μὴ ἀπατηθῆτε, ἀλλὰ, «Μη φθαρῇ τὰ νοήματα ὑμῶν, ο ἐπιμένων τῇ τροπῇ· ἡ γὰρ φθορὰ ἐπὶ τῶν παρθένων λέγεται. Μήπως φθαρῇ ἀπὸ τῆς ἀφελείας ὑμῶν ἦν ἔχετε εἰς Χριστόν. Τουτἐστι, Μὴ ἀπατηθῆτε ἀπὸ τῆς ἀφελείας ὑμῶν. Τινὲς δὲ οὕτω· Μὴ μετενεχθῆτε ἀπὸ τῆς ἁπλῆς πί στεως εἰς τὴν τῶν ἔξω δεινότητα· αὕτη γὰρ ἡ μετ γίστη φθορά. • Εἰ μὲν γὰρ ὁ ἐρχόμενος ἄλλον Ἰησοῦν κηρύσ σει, ὃν οὐκ ἐκηρύξαμεν, ἢ Πνεῦμα ἕτερον λαμβά- VERS. 3. Timeo autem, ne sicut serpons Exam seduxit ashlia sua, ita corregrpantur sensus vestri a simplicitate que est in Christin.» Elsi enim interitus vester est, metus tamen meus est. Non autem palam pronuntiat, Corrupti estis, etiamsi corrupti fuerunt; verum ambigue hoc posuit, «Ne quo modo ut serpens Evam decepit.» Nam et ille majora promittendo, decepit. Hunc ad rationen pseudapestoli sese jactaples, ac magna quædans 300 vobis narrantes, callidiate sua vobis impomunt. At perinde ut neque astutia serpentis, neque simplicitas Era salis fuit ipsi ad veniam, sic neque vobis hæc proderunt. Non dixit autem quail Adam deceptus sit: ut ostendat, quod decipi, mu - liebre sit. Neque dixit, Ne decipiamini, veriu, ο Να corrumpantur sensus vestri, › in cœpto trapo seu metaphora perseverans: corruptio enim de virginibus dicitur. Ne corrumpantur a simplicitate vestra, quam habetis in Christo, hoc est, Ne a simpliciato vestra decipiamini. Quidam autem sic: Ne transferamini a simplici fide ad infidelium in dicendo potestatem hæc enim est maxima corruptio, a Ne VERS. 4. • Nam si is qui venit, alium desnn prædicaverit, quem non prædicavimus: aut Spiti- « Evangelium aliud quod non recepistis, recte susti neretis.» Quid ais, Paule? Galatis scribens, Si guis evangelizaverit, inquis, præterquam quod accepistis, anathema sit ¶: › nunc vero dicis, Si alium Jesum prædicarent illi, recte sustinerelis?» Audi igitur: pseudapostoli fastu inturgescebant, quasi plus quam veri apostoli afferrent. Qnia igitur stulta quamplurima nugabantur, externa sapientia utentes: Si, inquit, alium prædicarent Christnin, prætermissum a nobis, quem prædicari conveniebat, recte susti νετε, ὃ οὐκ ἐλάβετε, ἡ Εὐαγγέλιον ἕτερον ὃ οὐκ Dilum alium accipitis, quem non accepistis, aut ἐδέξασθε, καλῶς ἡνείχεσθε.» Τί λέγεις, ὦ Παῦλε ὁ Γαλάταις γράφων· › Εάν τις εὐαγγελίζηται ὑμῖν παρ' δ παρελάβετε, ἀνάθεμα ἔστω·, νῦν λέγεις, ὅτι Ἐὰν ἄλλον Ἰησοῦν ἐκήρυττον ἐκεῖνοι, καλῶς ἠνείχεσθε; Ακους τοίνυν· Ἐκόμπαζον οἱ ψευδαπό στολοι, ὡς πλέον τι τῶν ἀποστόλων εἰσφέροντες. Ἐπεὶ οὖν πολλὰ σὲ ἐφλυάρουν ἀνόητα, τῇ ἔξωθεν σοφίᾳ χρώμενοι, φησὶν, ὅτι Εἰ μὲν ἐκήρυττον ἕτερον Χριστὸν, ὃν κηρυχθῆναι ἔδει, ἡμεῖς δὲ παρελείπομεν, καλῶς ἡνείχεσθε. Διὰ γὰρ τοῦτο προσέθηκεν ο » Psal. XLIV, 11. • 1 Cor. v, 20. ℗ Matth. xxv, 6. q Galat. 1, 8. Varia lectiones. » Gen. xxiv, 4. οι τότε 0. σε ἀλλ' ὅμως ὁ φόβος m.68 κακουργία θα οι προσθήσεται, και, προστήσεται ο. σε πολλαὶ ο

utissetis; propter hoc enim adjecit, Quem non Α' "Ον οὐκ ἐκηρύξαμεν.» Εἰ δὲ τὰ αὐτὰ κεφάλαια prædicavimus. Sin vero eadem fidei capita sunt, in quo nobis illi superiores sunt? Observa porro, non dixit, si is, qui venit, quiddam amplius prædicaverit (nam quiddam amplius magna eum auctoritate, multaque verborum elegantia dicebant, sed, ‹ Alium Jesum prædicaverit, quem non prædicavimus, › ad quod non est necessaria sermonis elegantia. ‹ Aut Spiritum alium accipitis, hoc est, si opulentiores vos faceret in spiritualibus donis, quod ipsum oraLionis venustate non indiget. c Vel Evangelium aliud neque ad hoc opus habebat orationis cultu. Ubique autem indicat, quod non simpliciter, si quid excellentius dicant, attendere oporteat, sed si quid dicant quod dicendum esset, et a nobis praetermissum fuerit. Observa enim: c Alium,» inquit, e Jesum, quem non prædicavimus: SpiriLum alium, quem non accepistis: Evangelium, aliud, quod non accepistis. Cum itaque eadem dicant, quid in eos inhiatis? Postquam ergo eadem prædicant, ο Paule, quid eus prohibes? Quia hypocrisi utentes, alia dogmata introducunt. τῆς πίστεως, τί τὸ πλέον ἐκείνοις “; Καὶ ὅρα, οὐκ εἶπεν, ὅτι Εἰ ὁ ἐρχόμενος πλέον τι κηρύσσει· καὶ γὰρ πλέον τι ἔλεγον μετὰ πλείονος αὐθεντείας καὶ πολλοῦ τοῦ κάλλους τῶν ῥημάτων· ἀλλ', ο 'Αλλο Ἰησοῦν κηρύσσει, ὃν οὐκ ἐκηρύξαμεν· ο ὅπερ οὐ χρείαν ἔχει καλλιεπείας. • "Η πνεῦμα ἕτερον λαμ βάνετε· ν τουτέστιν, Εἰ πλουσιωτέρους ὑμᾶς ἐποίει ἐν τοῖς πνευματικοῖς χαρίσμασιν· ὅπερ οὐδὲ τοῦτο δεῖται κομψείας λόγων. «"Η Εὐαγγέλιον ἕτερον «οὐδὲ τοῦτο λόγων δεῖται. Πανταχοῦ δὲ δηλοῖ, ὅτι οὐχ ἁπλῶς εἴ τι πλέον λέγουσι, προσέχειν δεῖ, ἀλλ᾽ εἴ τι λέγουσιν ὅ λεχθῆναι σ' ἔδει, καὶ παρ' ἡμῶν παρελείφθη. • "Ορα γάρ ο "Αλλον Ἰησοῦν ὅν οὐκ ἐκηρύξαμεν Πνεῦμα ἕτερον, ὃ οὐκ ἐλάβετε· Εὐαγ γέλιον ἕτερον, ὃ οὐκ ἐδέξασθε. › Ὥστε ἐπεὶ τὰ αὐτὰ λέγουσι, τί πρὸς αὐτοὺς κεχήνατε; Καὶ ἐπειδὴ τὰ αὐτὰ λέγουσιν, ὦ Παῦλε, τί αὐτοὺς κωλύεις; Οτι; τῇ ὑποκρίσει χρώμενοι ἕτερα εἰσάγουσι δόγματα. VERS. 5. < Existimo enim me nihil esse inferiorein iis qui magni admodum sunt apostoli.» Deinceps Petri sectatoribus sese confert, hoc indicare volens: Si me plura norunt, eliam et illis; ad absurdum 301 ducens. Observa autem ejus humilitatem. c Existimo, inquit, id est pulo, arbitror: et nihil enuntiat et decernit. Non simpliciter aulem dicit, Reliquis apostolis, sed, «lis qui sunt eximii apostoli,. Petrum, Jacobum, Joannem innuens. Atque hoc dicit, quia jam necessitas istud postulabat, cum tamen alibi dicat: • Qui mon sum dignus vocari apostolus r. • Λογίζομαι γὰρ μηδὲν ὑστερηκέναι τῶν ὑπὲρ λίαν ἀποστόλων.» Λοιπὸν τοῖς περὶ Πέτρον συγκρίνει ἑαυτὸν, τοῦτο δεῖξαι θέλων, ὅτι Εἰ ἐμοῦ τι πλέον ἴσασι, καὶ ἐκείνων· εἰς ἄτοπον ἀπάγων τὸν λόγον. "Ορα δὲ ταπεινοφροσύνην ο Λογίζομαι, ο φησίν, οἷον, Ηγοῦμαι, νομίζω, καὶ οὐδὲν ἀποφαντικόν. Οὐχ ἁπλῶς δὲ λέγει, Τῶν ἀποστόλων, ἀλλὰ, «Τῶν ὑπὲρ λίαν,» Πέτρον, καὶ Ἰωάννην, καὶ Ἰάκωβον αἰνιττόμενος. Τοῦτο δέ φησιν, ἐπειδὴ τούτου νῦν χρεία ἦν, ἐπεὶ ἀλλαχοῦ φησιν· < Uς οὐκ εἰμὶ ἱκα νὸς καλεῖσθαι ἀπόστολος. • Εἰ δὲ καὶ ἰδιώτης τῷ λόγῳ, ἀλλ' οὐ τῇ γνώσει. Ἐπειδὴ ἐν τούτῳ ἐκαλλωπίζοντο οἱ ψευδαπόστολο, τῷ μὴ εἶναι ἰδιῶται, δείκνυσιν αὐτὸς, ὅτι οὐ φεύγει τὴν ἰδιωτείαν, ἀλλὰ καὶ σεμνύνεται ἐπ' αὐτῇ. Καὶ οὐ λέγει, ὅτι Ε: καὶ ἰδιώτης εἰμὶ, ἀλλὰ καὶ οἱ ἀπό στολοι, ἵνα μὴ δόξῃ συνδιαβάλλειν αὐτούς· ἀλλ' αὐτὸ τὸ πρᾶγμα τῆς ἔξωθεν σοφίας καθαιρεῖ, ὡς καὶ ἐν προτέρα ἔδειξεν αὐτὸ οὐ μόνον ἀνόνητον, ἀλλὰ μᾶλλον καὶ λυμαινόμενον τῇ δόξῃ τοῦ σταυροῦ. Τῷ λόγῳ οὖν εἰμι ἰδιώτης, οὐ τῇ γνώσει. Διὰ τούτου VERS. 6. • Nam etsi imperitus sermone, sed non scientia. Quandoquidem in hoc sibi placebant pseudapostoli, quod non essent indocti, ostendit quod non inficietur sese imperitum esse, atque hoc sibi gloriæ ducit. Nec dicit, Etiamsi indoctus ac rudis sim, commune hoc mihi cum cæteris est apostolis, ne videatur una criminari ipsos: sed exterioris sapientiæ ipsum negotium tollit, æque atque in priori Epistola monstravit eam non solum esse inutilemn, verum gloriam potius crucis subruere ac devastare. Sermone igitur indoctus sum, scientia haudqua- δὲ αἰνίττεται ἐκείνους, ὅτι ὅσον τῇ εὐγλωττία quam. Per hoc autem illos innuit, quod quo magis illi eloquentia gloriantur, eo cognitione Dei ipsos magis esse orbatos, et quatenus ad ipsam attinet, eos esse idiotas et indoctos. • Sed in quavis re manifesti sumus in omnibus erga vos. Non quemadmodum pseudapostoli, aliud sumus, et aliud apparemus: verum in omnibus quæ facimus et dicimus, manifesti sumus erga vos; neque ulla est in bis duplicitas vel hypocrisis, * 1 Cor. xv, κομπάζουσι, τοσοῦτον ἐστερημένους τῆς τοῦ Θεοῦ γνώσεως, καὶ ἰδιώτας ὄντας κατ' αὐτήν. • Αλλ' ἐν παντὶ φανερωθέντες ἐν πᾶσιν εἰς ὑμᾶς.» Οὐχ ὥσπερ οἱ ψευδαπόστολοι ἄλλο ὄντες ἄλλο φαινόμεθα, ἀλλ' ἐν πᾶσιν, οἷς ποιοῦμεν καὶ λέο γομεν, φανεροί ἐσμεν εἰς ὑμᾶς· οὐδεμία διπλόη, η ὑπόκρισις ἐν ἡμῖν, ὥσπερ ἐκείνοις, εὐλαβείας προVaria lectiones. σε ἐνίκων Ο. σε δεχθῆναι οι

EXPOSITIO IN EPIST. 11 AD COR. - CAP. XI. σωπεῖον μόνον περικειμένοις, καὶ πάντα τὰ χείριστα ut in illis qui sola pietatis persona sunt amicti, de-- ποιοῦσιν. terrima quæque patrantes. VERS. 7. Num peccatum feci, meipsum hunt-- - liaus. ut vos exaltaremini, quod gratis Evangelium Dei prædicavi vobis?. In hoc, inquit, peccavi, et propterea est cur me accusetis, et adversum me efferamini, quoniam dejeci meipsum, mendicans et famem patiens? c Ut vos exaltaremini, hoc est, aut fidem ædificaremini. Non enim offendebantur dein-- • Η ἁμαρτίαν ἐποίησα, ἐμαυτὸν ταπεινῶν ἵνα ὑμεῖς ὑψωθῆτε, ὅτι δωρεὰν τὸ τοῦ Θεοῦ Εὐαγγέλιον εὐηγγελισάμην ὑμῖν;» Τοῦτο, φησίν, ἥμαρτον, καὶ διὰ τοῦτό μοι ἐγκαλεῖν ἔχετε καὶ κατεπαίρεσθαί μου, ὅτι ἐταπείνωσα ἐμαυτὸν, προσαιτῶν καὶ λιμώττων, • ἵνα ὑμεῖς ὑψωθῆτε, τουτέστιν, οἰκοδομηθῆτε πρὸς τὴν πίστιν; Οὐκ ἐσκανδαλίζοντο γὰρ λοιπόν (8 καὶ μεγίστη αὐτῶν κατηγορία), ὅτι οὐκ ᾠκοδομοῦντο ἄλλως; εἰ μὴ αὐτὸς ἐλιμαγχονεῖτο. Ἐπειδὴ δὲ διἐβαλλον αὐτὸν, ὅτι παρὼν μὲν, ταπεινὸς, ἀπὼν δὲ, κομπάζει· ὡς ὑπὲρ τούτου ἀπολογούμενος νῦν, πλήττει αὐτοὺς, ὅτι Ταπεινός γέγονα, ἀλλ' ὑμεῖς σο ὑψώθητε ἐκ τούτου. • Αλλας Εκκλησίας ἐσύλησα, λαβὼν ἐψώνιον πρὸς τὴν ὑμῶν διακονίαν.» Καίτοι ἡδύνατο εἰπεῖν, ὅτι Ἐκ τῶν χειρῶν μου ἤσθιον· ἀλλὰ πληκτικώτερον τὸν λόγον ποιῶν, Παρ' ἄλλων, φησὶν, ἔλαβον, καὶ ταῦτα, ὑμῖν διακονούμενος. Τὸ δὲ, Εσύλησα, κ ἀντὶ τοῦ, Ἐγύμνωσα, καὶ πένητας αὐτοὺς ἐποίησε. Αινίττεται δὲ καὶ τοὺς Μακεδόνας, Οι πενέστατοι ὄντες, ἔτι καὶ ἐμὲ εἶχον προσεπιτρίβοντα αὐτοὺς, καίτοι οὐ περιττῶν ἔχρηζον, ἀλλὰ τῶν ἀναγκαίων δαπανημάτων. Οψώνιον γὰρ ἔλαβον· ἀλλ' ὅμως οὐδὲ ταῦτά μοι ἐδώκατε· ὁ μεγίστη κατηγορία, καὶ τὸ χεῖρον, ὅτι πρὸς τὴν ὑμῶν διακονίαν· ὑμῖν γὰρ κηρύσσων, καὶ τὰ ὑμῶν ἐργαζόμενος, παρ' ἄλλων ἐτρεφόμην. • Καὶ παρών πρὸς ὑμᾶς καὶ ὑστερηθείς, οὐ κατα ενάρκησα οὐδενός.» Τριπλοῦν τὸ ἔγκλημα· ὅτι Καὶ παρ' ὑμῖν ὢν, καὶ ὑμῖν διακονούμενος, καὶ ὑστε ρούμενος, οὐκ ἠξιώθην λόγου. Οὐ μόνον οὐκ ἐπέμψατε, ὅπερ οι Μακεδόνες ἐποίουν, ἀλλ᾽ οὐδὲ παρόντα ἐτρέφετε. Τὸ δὲ, • Οὐ κατενάρκησα οὐδενὸς,, τοῦτο σε δηλοῖ, Οὐκ ἐπεβάρησά τινι. Δηλοῖ δὲ αὐτοὺς ὡς ὀκνηρῶς καὶ ναρκωδῶς εἰσφέροντας. Τινὲς δὲ τὸ, ο Οὐ κατενάρκησα,, ἀντὶ τοῦ, Οὐκ ἠμέλησα, ἢ ῥᾳθυμότερος πρὸς τὸ κήρυγμα γέγονα· ἀλλὰ παρ' ἐμοῦ μὲν ὅσα ἔδει, ἐγένετο εἰς τὴν ὑμετέραν σωτηρίαν· ἐν ἐνδείᾳ δὲ το δι ἐτριβον, καὶ οὐκ ᾔτητα, οὐδὲ ἐξέλυσα τὴν ὑπομονὴν ἀποναρκήσας. › ceps (quæ maxima est eorum accusatio) quod non aliter ædificabantur, nisi ipse fame premeretur. Quia vero calumniabantur eum, quod præseus 11milis esset, absens vero gloriabatur, hac de re veluti apologiam texens, ferit eos: Vilis quidem factus sum et abjectus, cæterum vos inde exaltati estis. VERS. 8. • Alias Ecclesias exspoliavi, accipiens stipendia ad ministerium vestrum., Etsi dicere potuisset, Ex manuum mearum labore manducavi, attamen asperiorem orationem faciens, Ab aliis, inquit, accepi, idque cum in vestri essem ministerio. ‹ Exspoliavi, › autem dixit, pro Nudavi, et pauperes ros feci. Macedones intelligit, qui tametsi pauperrimi essent, me tamen habebant se atterentem. Atqui superfluis non indigebam, verum necessariis duntaxat sumptibus. 302 Stipendium enim accepi: at vos ne ista quidem mihi suppeditatis: quæ maxima sane est accusatio, et quod pejus est, ‹ ad ministerium vestrum:» vobis enim prædicans, et vestra agens, ab aliis alebar. VERS. 9.. Ει cum essem apud vos et egerein, nulli onerosus fui. • Triplex est accusatio: prior, quod cum apud vos præsens fuerim: altera, quod vobis inserviens: tertia, quod rebus necessariis destitutus, non fui in aliquo habitus numero. Non soluın enim mihi alibi agenti non misistis quidquam, id quod Macedones faciebant, sed ne præsentem quidem alebatis. Istud autem, • Nulli onerosus fui,» est pro, Non gravari quemquam. ludicat autein eos segniter ac cum torpore contribuere. Nonnulli verbum, Οὐ κατενάρκησα, pro, Non posthabui, vel segnior ad prædicationem. fui, accipiunt: sed a me quidem, quæcunque ad salutem vestram necessaria erant, perficiebantur. Porro rerum necessa⚫ riarum indignus apud vos vixi, et non petii quidquam, neque patientiam meam dissolvi torpentior redditus. «Τὸ γὰρ ὑστέρημά μου προσανεπλήρωσαν οι αδελφοὶ ἐλθόντες ἀπὸ Μακεδονίας.» Εἰς ζηλοτυπίαν αὐτ τοὺς ἐμβάλλει, ἵνα καὶ μᾶλλον διεγείρῃ πρὸς τὴν ἐλεημοσύνην, ὡς ἂν μὴ ἡττηθέντες ὑπὸ τῶν Μακε δόνων ἐν τῷ θρέψαι αὐτὸν, ἡττηθῶσι καὶ ἐν τῇ ἐλεημοσύνῃ. Εἰπὼν δὲ, «Υστέρημα, ο δείκνυσιν ὅτι οὐδὲν ὑπὲρ τὴν ἀναγκαίαν χρείαν ἔλαβεν· οἱ Φιλιπ πήσιοι δὲ ἦσαν οἱ θρέψαντες αὐτόν. • Καὶ ἐν παντὶ ἀβαρῇ ὑμῖν ἐμαυτὸν ἐτήρησα, καὶ τηρήσω. ο Δείκνυσιν ὅτι καὶ βάρος ἡγοῦντο τάς τρο • Nam quod mihi deerat, suppleverunt fratres qui venerunt a Macedonia.. Ad æmulationem eos invital, quo magis ad eleemosynam excitet: ne a Macedonibus victi in alendo eum, in eleemosyna quoque vinceréntur. Cum vero ait, ‹ Quod mihi deerat, › indicat sese nihil accepisse ultra necessarium usum. Philippenses autem fuerunt qui aluerunt ipsum. ‹ Et in omnibus sine onere me vobis servavi et servabo. › Indicat quod gravamen arbitrabantuc, Varia lectiones. σε ένα ύμ. υψωθήτε ο. 6 τουτέστιν υ. το ἐγὼ δὲ ἐν ἐνδείᾳ 0.

alimenta ei suppeditare. Pulchre autem addidit, φὰς αὐτῷ χορηγείν. Καλῶς δὲ τὸ, ο Τηρήσω.» Μη • Servabo.» Ne enim existimetis, inquit, quod hæc dixerim ut in posterum aecipiam a vobis: Servavi enim me, ac servabo deinceps citra gravamen: quod ingens eorum vulnus est, siquidem non ultra eis confidat, sed omnino aliquid ab eis accipere ¡desperet. VERS. 10. Est veritas Christi in me, quoniam gloriatio hac non infringetur in me in regionibus Achaiæ.» Ne existiment quod propterea dixerit, • Servabo meipsum, ut magis eos ad impertiendum attraheret, ait: Secundum veritatem, quæ est in Christo Jesu, dico, quod non sim quidquam accepturus. Ne autem quispiam arbitretur eum ex doløre vel iracundia hæc dicere, gloriationem rem ipsam appellat. Gratis enim prædicare Evangelium, gloriatio ei magna erat, ceu ultra Christi terminos propter Christum prosilienti. Et quod ait, ‹ Non infṛingetur, › sive obstruetur, metaphora est a fluminibus desumpta. Tanquam enim hæc ei fama per omnes terrarum fines flueret, dicit: Non obturabitur bonus et celebris iste rumor, per hoc quod 303 aliquid posthac accipiam. Quod ait, ‹ In climatibus Achaia, ▸ ferientis est: Si enim hæc est gloria, bæc ubique custodienda erat: sin in ipsis solis conservat, perspicuum est quod ipsi non sint Sana mente praediti, reliquorum instar. VERS. 11. ● Quare? Quia nou diligo vos? Deus novit. › Prolaturus causam cur non acceperit ab ipsis, propter pseudapostolos nimirum, prius tollit quod suspicabantur Corinthii: Quia, ut videtur, quod nos non diligis, non accipis. Imo potius, inquit, quia vos diligo, et nolo vos lædi, utpote qui facilo scandalum patiamini. Verum adeo perspicue non dicit, ne imbecillitatem corum arguat: sed ad aliam causam sermonem convertit. γὰρ νομίσητε, φησίν, ὅτι ταῦτα εἶπον, ἵνα τοῦ λοι ποῦ λάβω παρ' ὑμῶν· ἀλλὰ καὶ «ἐτήρησα ἐμαυτὸν ἀβαρή, καὶ τηρήσω· ο 8 μεγάλη αὐτῶν πληγή, εἰ μηδὲ ἔτι θαῤῥεῖ αὐτοῖς τι, ἀλλὰ καθάπαξ ἀπέγνω λαβεῖν τι παρ' αὐτῶν. " • Εστιν ἀλήθεια Χριστοῦ ἐν ἐμοὶ, ὅτι ἡ καύχησις αὕτη οὐ φραγήσεται εἰς ἐμὲ ἐν τοῖς κλίμασι τῆς ᾿Αχαΐας.» Ἵνα μὴ νομίσωσιν, ὅτι διὰ τοῦτο εἶπεν, ότι ο Τηρήσω ἐμαυτὸν, ο ἵνα μᾶλλον αὐτοὺς ἐφελκύσηται, φησί· Κατ' ἀλήθειαν τὴν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ λέγω, ὅτι οὐ λήψομαι· ἵνα δὲ τ8 μή τις αὐτὸν νομίσῃ ἀλγοῦντα, ἢ όργιζόμενον ταῦτα λέγειν, καύχησιν τὸ πράγμα καλεί. Τὸ δὲ ἀδάπανον κηρύσσειν τὸ Εὐαγ γέλιον, καύχημα μέγα αὐτῷ ἦν, ὡς ὑπὲρ τοὺς τοῦ Χριστοῦ ὄρους διὰ Χριστὸν πηδῶντι. Καὶ τὸ, «Ο φραγήσεται, ο ἀπὸ τῆς μεταφορᾶς τῶν ποταμῶν· ὡς γὰρ τῆς φήμης αὐτῷ ῥεούσης πανταχοῦ, φησίν· Οὐ φραγήσεται τὸ καλὸν τοῦτο ῥεῦμα καὶ ἔνδοξον, διὰ τοῦ λαβεῖν με ἀπὸ τοῦ νῦν. Καὶ τὸ εἰπεῖν δὲ, • Ἐν τοῖς κλίμασι τῆς ᾿Αχαΐας, ο πλήττοντός ἐστιν. Εἰ γὰρ καύχησις τοῦτο, πανταχοῦ ἔδει φυλάττειν εἰ δὲ ἐν αὐτοῖς μόνοις φυλάττει, πρόδηλον ὅτι οὐχ ὑγιαίνουσιν αὐτοί, ὡς οἱ λοιποί 18.. • Διὰ τί; Οτι οὐκ ἀγαπῶ ὑμᾶς; Ο Θεός οἶδε.» Μέλλων τι εισαγαγεῖν τὴν αἰτίαν δι᾿ ἣν οὐκ ἔλαβε παρ' αὐτῶν, καὶ ὅτι διὰ τοὺς ψευδαποστόλους, πρόσ τερον ἀναιρεῖ ὅπερ ὑπενόησαν ἂν οἱ Κορίνθιοι, ὅτι ὡς ἔοικε, διὰ τὸ μισεῖν ἡμᾶς, οὐ λαμβάνεις· καί φησιν, ὅτι Μᾶλλον διότι ἀγαπῶ, καὶ οὐ θέλω ὑμᾶς βλαβῆναι, ὡς ῥᾳδίως σκανδαλιζομένους. Αλλ' οὕτω μὲν σαφῶς οὐ λέγει, ἵνα μὴ τὴν ἀσθένειαν αὐτῶν ἐλέγξῃ· ἐφ' ἑτέραν δὲ αἰτίαν τρέπει τὸν λόγον. Vans. 12. • Quod autem facio, et faciam, ut amputem occasionem eorum, qui volunt occasionem, ut in que glorientur, inveniantur sicut et nos. › Ilic manifestissime causam explicat, cur non acceperit. Quoniam enim novit diabolus, quod homines hujus sæculi studiosi, per hoc maxime captantur, quod deetores nihil accipiam, decuit pseudaposto. „os istud quoque simulare. Hoc enim revera non faciebant, etiamsi diviles essent; verum eliamsi viderentur nihil accipere, accipiebant tamen. Propterea non dixit, Ut in quo gnaviter agunt, sed, ◄ In quo gloriantur:» quod et arrogantiæ est indicism. Quocirca Apostolus, hisce conspectis, decrevit apud sese, ne quidquam aecipere a quoquam, idque cum paupertate gravaretur: ut resecet ansam et occasionem illorum, nec locum habeant carpondi cum. Atqui hæc non erat reprehensio: siquidem lex Christi erat. Attamen quia Corinthii, ceu infirmi, facile scandalo succumbebant, seipsum custodivit. Ac deinceps in aliis inferiores inventi • Ο δὲ ποιῶ, καὶ ποιήσω, ἵνα ἐκκόψω τὴν ἀφορο μὴν τῶν θελόντων ἀφορμὴν, ἵνα ἐν ᾧ καυχῶνται, εὑρεθῶσι καθὼς καὶ ἡμεῖς.» Ενταῦθα ἀριδηλότατα τὴν αἰτίαν τίθησι δι᾿ ἣν οὐκ ἔλαβεν. Ἐπειδὴ γὰρ οἶδεν τις ὁ διάβολος, ὅτι οἱ βιωτικοὶ ἐν τούτῳ μάλιστα θεραπεύονται ", ἐν τῷ μὴ λαμβάνειν τοὺς διδασκάλους, ἐδίδαξε τοὺς ψευδαποστόλους καὶ τοῦτο ὑποκρίνεσθαι. Οὐδὲ γὰρ, οὐδὲ τοῦτο ἀληθῶς κατώρθουν, εἰ καὶ πλούσιοι ἦσαν· ἀλλὰ δοκοῦντες μὴ λαμβάνειν, ἐλάμβανον. Διὸ οὐδὲ εἶπεν, ἵνα ἐν ᾧ κατορθοῦ σιν, ἀλλ᾽, ο Ἐν ᾧ καυχῶνται·, 8 καὶ ἀλαζονείας δεικτικόν ἐστιν. Ο τοίνυν Απόστολος ταῦτα συν ιδών, ώρισε παρ' ἑαυτῷ τοῦ μὴ λαβείν τι παρά τις νος, καὶ ταῦτα πενόμενος, ἵνα ἐκκόψῃ τὴν ἀφορμὴν ἐκείνων, καὶ μὴ εύρωσι " χώραν τοῦ μωμήσασθαι αὐτόν. Καίτοι τοῦτο μῶμος οὐκ ἦν· νόμος γὰρ τοῦ Χριστοῦ ἐστιν· ἀλλ' ὅμως ἐπειδὴ ὡς ἀσθενεῖς οἱ Κορίνθιοι εὐσκανδάλιστοι ἦσαν, ἐφύλαξεν ἑαυτόν. Καὶ λοιπὸν ἐν τοῖς ἄλλοις ἐλαττούμενοι οἱ ψευδαπάστολοι, οὐδὲ ἐν τούτῳ πλέον τι ἔσχον· εἰ μή τις Varia lectiones. το θέλων m. τι αὐτοὺς ο. το ὡς ἂν δὲ ο. το πολλοί Ο. τον είδε ο: το ἴσ. θηρεύονται ο. το έχωσι θα

EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR. · CAP. XI. εἴπος, ὅτι καὶ ἐν τούτῳ ἐλαττώθησαν, ότι τε πλού- pseudapostoli, neque in hoc excellebant: nisi quis σιοι ὄντες αὐτοὶ οὐκ ἐλάμβανον, τοῦ Παύλου ἐν πε dicat, quod in hoc etiam inferiores sint, quod divitiis afluentes ipsi nihil acciperent, cum Paulus ne in multa quidem egestate quidquam acceperit: et quod neque hoc vere perſieiebant, sed simulabant: Apostolus autem revera perficiebat. νίᾳ πολλῇ μὴ λαμβάνοντος· καὶ ὅτι οὐδὲ τοῦτο άληθῶς κατώρθουν, ἀλλ' ὑπεκρίνοντο· ὁ δέ γε Απόστο λος ἀληθῶς κατώρθου. VERS. 13. • Nam hujusmodi pseudapostoli sunt operarii subdoli, transfigurantes se in apostolos Christi. Quid ais? Christum annuntiantes, nec aliud Evangelium introducentes, ut supra commemorasti, pseudapostoli nunc sunt? Na, inquit, propter hoc ipsum. Ista enimn simulantes, clauculum impia dogmata subinferunt. • Operarii, autem • dolosi, a quatenus operari quidem videntur, re- • Οἱ γὰρ τοιοῦτοι ψευδαπόστολοι, εργάται, δόλιοι, μετασχηματιζόμενοι εἰς ἀποστόλους Χριστοῦ.» Τί λέγεις; Οι Χριστὸν κηρύσσοντες, οἱ Εὐαγγέλιον ἔτει ρον μὴ ἐπεισάγοντες ", ὡς ἀνωτέρω είρηκας, ψευδο απόστολοι νῦν; Ναί, φησί, δι' αὐτὸ τοῦτο· ὑποκρινόμενοι γὰρ ταῦτα, λάθρα ἀνόσια παρεισφέρουσι δίγματα. • Εργάται δὲ δόλιοι, ο καθὸ ἐργάζεσθαι μὲν δοκοῦσιν, ἀναστῶσι δὲ τὰ πεφυτευμένα, καὶ σχήμα μόνον το έχουσιν ἀποστάλων, καὶ δορὰν προ- vellunt autem plantata, ac figuram tantum habent βάτων, λύκοι δέ εἰσιν ὄντως. • Καὶ οὐ θαυμαστόν αὐτὸς γὰρ ὁ Σατανᾶς μετα σχηματίζεται εἰς ἄγγελον φωτός. Όταν γὰρ ὁ διδάσκαλος αὐτῶν πάντα τολμᾷ, οὐδὲν θαυμαστὸν καὶ τούτους μιμεῖσθαι αυτόν. «"Αγγελον δὲ φωτός 2 λέγει τὸν παρρησίαν ἔχοντα, τὸν τῷ ἀληθινῷ φωτὶ παρεστῶτα, τὸν ἀγγέλλοντα ὅτι καὶ ὁ Θεὸς φῶς ἐστιν, ἐν τῷ καὶ αὐτὸν εἶναι φῶς. Μετασχηματίζεται καὶ εἰς τοιοῦτον * ὁ διάβολος, οὐ γίνεται τοιοῦτος. Ούτ τως οὖν καὶ οὗτοι σχῆμα μόνον φέρουσιν ἀποστόλων, οὐκ αὐτὴν τὴν ἐνέργειαν. Μανθάνομεν δὲ ἐντεῦθεν, ὅτι τὸ πρὸς ἐπίδειξίν τι ποιεῖν, μάλιστα πάντων διαβολικόν. «Οὐ μέγα οὖν εἰ καὶ οἱ διάκονοι αὐτοῦ μετασχη ματίζονται ὡς διάκονοι δικαιοσύνης, ὧν τὸ τέλος ἔσται κατὰ τὰ ἔργα αὐτῶν.» Τουτέστιν, ὡς διάκοναι τοῦ Εὐαγγελίου τοῦ τὴν δικαιοσύνην ἔχοντος· ἢ ὅτι δικαίων ἀνδρῶν δόξαν ἑαυτοῖς περιτιθέασιν· ἀλλ᾽ οὐκ ἐκφεύξονται εἰς τέλος· κατὰ γὰρ τὰ ἔργα αὐτῶν ἔσται τὸ τέλος αὐτῶν, τουτέστι, πονηρόν. Ωστε ἀπὸ τῶν ἔργων αὐτῶν ἐπιγνωσόμεθα αὐτούς· τὸ γὰρ τέλος κατάλληλον τοῖς ἔργοις έξουσιν. apostolorum, et pellem ovium, lupi autem sunt revera. VERS. 14. • Nec enim mirum. Ipse namque Satanas transfigurat se in angelum lucis, 304 Quando doctor eorum Satanas omnia audet, nihil mirum hos imitari ipsum. Angelum autem lucis dicit eum qui fiduciam habet, qui vero lumini astat, qui per hoc quod ipse lumen sit, ostendit quod et Deus. lumen est. Diabolus vero in talem transformatur, non autem talis fit. Hunc ad modum et illi figuram tantum apostolorum gerunt, non ipsam efficaciam. Hinc autem discimus quod ad ostentationem aliquid facere, maxime sit diabolicum. VERS. 15. «Non est ergo magnum, si et ministri ejus transfigurentur veluti ministri justitia, quorum Ginis erit secundum opera ipsorum.» Hoc est, ceu ministri Evangelii justitiam habentis, vel quod justorum virorum gloriam sibiipsis circumponunt. Sed non effugient tandem: secundum enim opera eorum, erit etiam finis eorum, id est malus. Itaque ab operibus ipsorum agnoscemus ipsos: finem enim respondentem operibus habebunt. VERS. 16. «flerum dico (ne quis pulet me insipientem esse: alioquin, vel tanquam insipientem accipite me, ut et ego modicum quid glorier). Etiamsi enim multa jam mitigatione usus erat, Non contentus tamen sum, inquit, commemoralis, verum • Πάλιν λέγω (μή τις με δόξῃ ἄφρονα εἶναι· εἰ δὲ μή γε, κἂν ὡς ἄφρονα δέξασθέ με, ἵνα κἀγὼ μικρόν τι καυχήσωμαι.» Εἰ γὰρ καὶ ἤδη προδιορθώσεσιν ἐχρήσατο, ἀλλ' ὅμως, Οὐκ ἀρκοῦμαι, φησί, τοῖς εἰρημένοις, ἀλλὰ πάλιν λέγω, ίνα ο μήτις με δόξῃ ἄφρονα εἶναι.» Τὸ μὲν γὰρ καυχάσθαι ἁπλῶς, iterum dico, e ne quis me existimet insipientem ἀφροσύνης ἐστίν· ἐγὼ δὲ, οὐχ ὡς ἀνόητος τοῦτο ποιῶ, ἀλλ᾽ ἀναγκαζόμενος. Όμως εἰ μὴ συγγινώσχετέ μοι, ἀλλ᾽ ἐκ παντὸς ἄφρονα καὶ ἐμὲ κρίνετε, καίτοι κατὰ ἀνάγκην καυχώμενον, οὐ παραιτούμαι τοῦτο. Οὐκοῦν ὡς ἄφρονος ἀνέχεσθέ μου λέγοντος, • ἵνα κἀγώ,» τουτέστιν, ὥσπερ ἐκεῖνοι, ο καυχήσωμαι,» ἀλλὰ καὶ τοῦτο «μικρόν τι. ο • Ο λαλῶ, οὐ λαλῶ κατὰ Κύριον, ἀλλ' ὡς ἐν ἀφρο σύνῃ, ἐν ταύτῃ τῇ ὑποστάσει τῆς καυχήσεως.» Ο λαλῶ, φησίν, οὐκ ἔστι κατὰ Κύριον, τουτέστι, τὰ ῥήματα· ὁ δὲ σκοπὸς τῶν ῥημάτων, σφόδρα κατά esse. Gloriari enim simpliciter, insipientia est: ego autem non tanquam insipiens hoc facio, sed coactus. Attamen si mihi non ignoscitis, sed omnino insipientem me judicatia, etiamsi necessitate adactus glorier, non detrecto hoc. Proinde tanquam insipientem sustinete me loquentem, ut et ego, hoc est, perinde ac illi, glorier; sed et hoc modicum quid. VERS. 17. • Ουod loquor, non loquor secundum Dominum, sed quasi in insipientia, in hac substantia gloriationis.. Quod loquor, inquit, non est secundum Dominum, nempe si verba spectes: scoVaris lectiones. *' ἐπιγινώσκοντες ο. το μεν ο. 7 τοῦτον Ο.

pus vero verborum est admodum secundum Douni- Κύριον. Οὐκ εἶπε δὲ, Ἐν ἀφροσύνῃ, ἀλλ', ο Ὡς ἐν num. Non dixit auten, In insipientia, sed, e Veluti : › in insipientia videtur enim insipientia ense gloriatio mea non est autem revera. Ut autem non existimes quod ubique in insipientia loquatur, et non secundum Dominum, ait, In hac parte gloria - tionis, non in aliquibus aliis. de ἀφροσύνῃ.» Εοικε γὰρ ἀφροσύνῃ ἡ καύχησίς μου, οὐκ ἔστι δὲ ἀληθῶς. Ἵνα δὲ μὴ νομίσῃς. ὅτι παν ταχοῦ ἐν ἀφροσύνῃ λαλεῖ, καὶ οὐ κατὰ Κύριον, φησίν, ὅτι Ἐν τούτῳ τῷ μέρει τῆς καυχήσεως, οὐκ ἐν ἄλλοις τισίν. • Ἐπεὶ πολλοὶ καυχῶνται κατὰ τὴν σάρκα, κἀγὼ καυχήσομαι.» Τουτέστιν, ἀπὸ τῶν ἔξωθεν, ἀπὸ εὐγενείας, ἀπὸ τοῦ περιτομὴν ἔχειν, καὶ προγόνους Εβραίους. Τοῦτο γάρ ἐστιν, ὅπερ οὐ κατὰ Κύριον» λαλεῖ, τὸ καυχάσθαι ἐπὶ τοιούτοις· τί γὰρ ὄφελος Εβραίων εἶναι; Οὐ τοίνυν ὡς ἀρετὴν ταῦτα τίτ θημι, ἀλλ' ἐπειδὴ ἐκεῖνοι, φησὶ, καυχῶνται ἐν τού VERS. 18. Quoniam multi gloriantur secundum carnem, et ego gloriabor. Hoc est, de externis, «!e generis splendore, de circumcisione, de majoribus Hebræis. Hec enim est quod non secundum Deminum loquitur, cum ob hujusmodi gloriatur: quæ enim utilitas Hebræum esse? Non igitur tanquam virtutem hæc pono, verum enimvero quia illi in hujusmodi se jactant, inde et ego compara- τοις, κἀγὼ τὴν σύγκρισιν ἀναγκάζομαι ἐντεῦθεν tionen facere cogor. 305 VERS. 19. «Libenter enim sustinetis insipientes, cum sitis ipsi sapientes.» Vos, inquit, cogitis me talia dicere: nisi enim et vos suscepissetis illos, et ex hoc viderem vos lædi, huc ego sane non essem progressus. Insipientes autem vocat eos, qui propter carnalia gloriantur. Si enim de spiritualibus gloriari, stultitiæ siguum: quanto magis, de rebus quæ omnino non sunt? Quod autem ait, • Insipientes cum sitis, jucundum sane videtur, verumtamen accusationem vehementiorem continet: Quoniam scientes, inquit, peccatis. Nam si insipientes essetis, venia eratis digni. VERS. 20. • Sustinetis enim si quis vos in servitutem redigit.» Observa quantam servilitatem Covinthiorum accuset, et quod supra modum pseudapostolis se submiserant. ‹ Si quis devorat, si quis accipit. › Viden' quod indicet eos accipere, idque cum hyperbole? Nam, • Devorat, ο hoc significat. Itaque et quod supra dixit, c Ut in quo gloriantur, bene dixit. Gloviationem enim solam, non veritatem habebant, simulantes se non accipere. 1em ‹ Si quis extollitur. › lloc est, si quis in potestasuam vos redigit, et contra vos attollitur. Neque enim mites domini sunt, sed onerosi et molesti. ποιεῖσθαι. • Ηδέως γὰρ ἀνέχεσθε τῶν ἀφρόνων, φρόνιμοι ὄντες. ο Ὑμεῖς, φησὶν, ἀναγκάζετέ με τοιαῦτα λέγειν· εἰ μὴ γὰρ καὶ ὑμεῖς ἐδέχεσθε ἐκείνους, καὶ ἐκ τούτου ἑώρων παραβλαπτομένους ὑμᾶς, οὐκ ἂν οὐδὲ ἐγὼ ἐπὶ τοῦτο ἦλθον. "Αφρονας δὲ καλεῖ, τοὺς ἐπὶ τοῖς σαρκικοῖς καυχωμένους. Εἰ γὰρ καὶ τὸ ἐπὶ πνευματικοῖς καυχᾶσθαι, μωρίας· πόσῳ μᾶλλον τὸ ἐπὶ τοῖς μὴ οὖσιν ὅλως; Τὸ δὲ, ο Φρόνιμοι όντες, ο δοκεῖ μὲν ἱλαρὸν εἶναι, πλὴν μᾶλλον ἐπίτασιν ἔχει κατηγορίας, ὅτι Εν γνώσει, φησὶν, ἁμαρτάνετε. Εἰ γὰρ ἀνόητοι ἦτε, συγγνώμης ἂν ἦτε ἄξιοι. • Ανέχεσθε γάρ, εἴτις ὑμᾶς καταδουλοί. ο Ορα πόσην δουλοπρέπειαν κατηγορεῖ τῶν Κορινθίων, καὶ ώς μεθ᾽ ὑπερβολῆς ὑπεκέκλιντο τοῖς ψευδαποστό λοις. • Είτις κατεσθίει, εἴτις λαμβάνει.» Ορᾷς ὅτι δείκνυσιν αὐτοὺς λαμβάνοντας, καὶ μεθ' ὑπερβολῆς; Τὸ γὰρ, «Κατεσθίει,» τοῦτο δηλοῖ. Ωστε καὶ ὅπερ ἀνωτέρω ἔλεγεν, «Ἵνα ἐν ᾧ καυχῶνται, ο καλῶς εἶπε. Καύχημα μόνον γάρ, οὐκ ἀλήθειαν εἶχον, ὑποκρι νόμενοι μὴ λαμβάνειν. • Είτις επαίρεται. Τουτέστιν, εἴτις κατεξουσιάζει ὑμῶν, καὶ κατεπαίρεται· οὐδὲ γὰρ ἡμεροι οἱ δεσπόται, ἀλλὰ φορτικοὶ καὶ ἐπαχθεῖς. ‹ Si quis vos in faciem cædit, justa contumeliam • Εἴτις ὑμᾶς εἰς πρόσωπον δέρει, κατὰ ἀτιμίαν loquor.» Vidisti intensam et vehementem injuriam ο λέγω. › Εἶδες ἐπίτασιν ἀτιμίας 80 καὶ ὕβρεως; ὡς ntque arrogantiam: ipsis enim tanquam mancipiis " ἀνδραπόδοις γὰρ αὐτοῖς ἐχρῶντο. Ταῦτα δὲ λέγει, vtebantur. Hæc auter dicit, non quod in faciem verberarentur, verum quod non minora paterentur iis qui in faciem ferirentur. Ad contumeliam enim eorum hoc dixit. Etenim quid hoc turpius esse queat, quando et pecunias resque illorum, et libertatem, et honorem auferentes, tanquam servos Illos tractaverint? VERS. 21. Tanquam nos infirmi fuerimus. › Cujus rei gratia, inquit, ipsos sustinetis? Num quia nos infirmi sumus, nec possumus eodem modo vbiscum agere? Non ita se res habet. Nos enim, το απονοίας Ο. κ' ελάττονα πάσχετε υ. οὐχ ὅτι εἰς ὄψιν ἐτύπτοντο, ἀλλ᾽ ὅτι τῶν εἰς πρόσωπον τυπτομένων οὐκ ἔλαττον οι ἔπασχον· πρὸς ὕβριν γὰρ αὐτῶν εἶπε 81· τοῦτο. Καὶ γὰρ τί τούτου γένοιτ' ἂν αἰσχρότερον, ὅταν καὶ τὰ χρήματα αὐτῶν ", καὶ τὴν ἐλευθερίαν, καὶ τὴν τιμὴν ἀφελόμενοι, ὡς δούλοις αὐτοῖς οὐ κέχρηνται; Ως ὅτι ἡμεῖς καθενήσαμεν.» Τίνος δὲ ἕνεκεν, φησὶν, αὐτῶν ἀνέχεσθε; ὡς ἂν ἡμῶν ἀσθενούντων, καὶ μὴ δυναμένων οὕτω κεχρῆσθαι ὑμῖν; ὅπερ οὐκ ἔστι. Καὶ ἡμεῖς γὰρ δυνάμεθα οὕτως ὑβριστικῶς Varis lectiones. ει ὑμῶν εἶπον 0. σε ὑμῶνο. οι ὑμῖν ο.

EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR. CAP. XI. ὑμῖν ἐμπεριπατεῖν· ἀλλ᾽ οὐ βουλόμεθα πάντως. inquit, possunius adeo contumeliose vos invadere, Πᾶσαν οὖν τὴν αἰτίαν τῆς ἐκείνων ἀπονοίας, τῇ τούτων δουλοπρεπείᾳ ἀνατίθησιν. Ὑμεῖς γὰρ δου λικώτερον ει αὐτοῖς ὑποκλινόμενοι, καὶ ἐκείνοις τῆς ὕβρεως αἴτιοί έστε, καὶ ἡμῖν τῶν παρόντων λόγων. • Ἐν ᾧ δ᾽ ἄν τις τολμᾷ (ἐν ἀφροσύνῃ λέγω) τολμῶ πἀγώ.» Ορα πάλιν αὐτὸν τόλμαν καὶ ἀφροσύνην τὸ πράγμα καλοῦντα, καὶ μονονουχί λέγοντα. Βίᾳ ἐπὶ τοῦτο ἔρχομαι. Καίτοι πόσας προδιορθώσεις προκατ εβάλλετο, καὶ ἄλλας πρὸ τούτων; Ταῦτα δὲ ποιεῖ παιδεύων καὶ ἡμᾶς, ἀνάγκης χωρὶς μὴ ἔρχεσθαι εἰς τοιούτους λόγους. Φησὶν οὖν, ὅτι «Ἐν ᾧ ἂν» πράγματι • τολμά τις καυχάσθαι, ο τολμῶ κἀγώ·, ταῦτα γὰρ ἔξωθεν συνυπακουστέον. Εἶτα καταλέγει τὰ ἐφ᾽ οἷς καυχῶνται. • Ἑβραῖοί εἰσι; κἀγώ· Ἰσραηλῖταί εἰσί; κἀγώ· Σπέρμα Αβραάμ εἰσι; κἀγώ.» Ἐπειδὴ οὐ πάντες οἱ Εβραίοι Ἰσραηλῖται ἦσαν· καὶ γὰρ Μωαβῖται καὶ Αμμανίται, ἅμα Εβραίους ἑαυτοὺς ἐποίουν· διὰ τοῦτο ἐκκαθαίρων τὴν εὐγένειαν 88, ἐπήγαγε ο Σπέρ· μα ᾿Αβραάμ εἰσι; κἀγώ· ν τὸν Ἰσαὰκ δηλῶν. • Διάκονοι Χριστοῦ εἰσι (παραφρονῶν λαλῶ); ὑπὲρ ἐγώ.» Φασί τινες, ὅτι οὐκ ἔδει κατὰ σύγκρισιν ἐξενεγκεῖν τὸν λόγον, ἀλλὰ παντάπασιν ἀρνήσασθαι τὸ εἶναι διακόνους Χριστοῦ. Καὶ λέγομεν ὅτι τοῦτο μια ῥήσει ἐδήλωσεν, εἰπὼν αὐτοὺς ψευδαποστόλους. Νῦν δὲ κατὰ σύγκρισιν τὸν λόγον ποιεῖσθαι ἀρξάμενος, τὴν διὰ τῶν πραγμάτων ἀπόδειξιν εἰσάγει 86, καὶ δίδωσι νοεῖν τῷ ἀκροατῇ, ὅτι αὐτὸς μέν ἐστιν, ἐκεῖνοι δὲ, οὔ. Φησὶν οὖν, ὅτι Εἰ καὶ διάκονοι Χριστοῦ εἰσιν, ἀλλὰ καὶ οὕτως ὑπὲρ αὐτοὺς ἐγώ. Καὶ πάλιν παραφροσύνην καλεῖ τὸ πρᾶγμα, διὰ τὸ πέλαγος τῆς ταπεινοφροσύνης αὐτοῦ. sed nolumus omnino. Universam igitur causam arrogantiæ illorum, istorum servilitati ascribit. Vos enim servili admodum more ipsis subjecti, et Tillis injuriæ auctores estis, nobisque præsentium sermonum occasio. . Imo in quo quis audet (per insipientiam dico) audeo et ego. › Vide rursum quod audaciam et insipientiam rem appellat, ac quod tantum non dicat, vi quadam huc pervenio et pertrahor. Quantas autem et alias præcorrectiones præstruxit ante hasce? Hæc autem facit, docens nos, ut citra necessitatem ad hujusmodi sermones non descendamus. Ait ergo: In re quacunque audet quispiam 306 gloriari, laudeo et ego: hæc enim subaudienda sunt. Deinde ea recenset, propter quæ glorientur. VERS. 22. • Hebræi sunt? et ego: Israelitæ sunt? et ego: semen Abrahæ sunt? et ego.» Quia non omnes Hebræi Israelitæ fuerunt (nam et Moabitæ et Ammonitæ seipsos Hebræos faciebant), propterea generis splendorem expurgans, intulit: Semen Abrahami sunt? et ego; ο Isaacum innuens. VERS. 23.. Ministri Christi sunt (ut minus sapiens loquor)? plus ego. Aiunt quidam, quod per comparationem sermonem proferre non debuit, sed simpliciter negare eos esse ministros Christi. Illis respondemus, quod hoc unica dictione significaverit, cum dixit eos esse pseudapostolos. Jam nunc vero per comparationem verba facere exorsus, per res demonstrationem adducit, datque intelligere auditori, se quidem esse Christi ministrum, illos vero minime. Ait ergo quod Etsi Christi ministri sunt, ea tamen ratione, ut et ego in hoc ministerio eos antecellam. Ac rursus rem insipientiam appellat propter humilitatis suæ immensitatem. . In laboribus abundantius, in plagis supra modum, in carceribus abundantius. › Characteres apostolorum recenset, et signis prætermissis, a tentationibus principium ducit. Labores (inquit) plures ego suscipio, locum ex loco permutans, ac docens noctu et interdiu, præterea manibus laborans, imo quod majus est, verbera sustinens, eaque supra niodum: tum quod adhuc majus est, cum • Εν κόποις περισσοτέρως, ἐν πληγαῖς ὑπερβαλ λόντως, ἐν φυλακαίς περισσοτέρως.» Καταλέγει τὰ χαρακτηρίζοντα τοὺς ἀποστόλους, καὶ ἀφεὶς τὰ σημεῖα, ἀπὸ τῶν πειρασμῶν ἄρχεται· καί φησιν, ὅτι καὶ κόπους πλείους ἀναδέχομαι, τόπον τε ἐκ τόπου ἀμείβων, καὶ διδάσκων νυκτὸς καὶ ἡμέρας, καὶ ἔτι ταῖς χερσὶν ἐργαζόμενος· ἀλλὰ καὶ τὸ μεῖ ζον, καὶ πληγὰς ὑπομένων, καὶ ταύτας ὑπερβολικῶς· καὶ τὸ ἔτι μείζον, μετὰ τῶν πληγῶν καὶ φυλακιζό- verberibus etiam carceribus mancipatus. «Supra μενος. Τὸ δὲ, ο Υπερβαλλόντως,» καὶ τὸ, «Περιστ σοτέρως, ο συγκριτικά μέν εἰσιν, ὡς πρὸς τοὺς ψευδαποστόλους· πλὴν καθ᾽ ὑπόθεσιν· οἷον, Εστω ὅτι κοπιῶσιν ἐκεῖνοι· ἀλλ᾽ ἐγὼ περισσοτέρως καὶ ὑπερ αλλόντως. Τινὲς δὲ, οὐ κατὰ σύγκρισιν εἰρησθαι ταῦτά φασιν, ἀλλ᾽ ἁπλῶς περιουσίας καὶ ἐπι· τάσεως είναι σημαντικά. • Ἐν θανάτοις πολλάκις.» Οὐ μόνον τῇ προθέσει ἀποθνήσκων, ἀλλὰ καὶ εἰς κινδύνους τῷ ὄντι θανατηφόρους ἐκδιδόμενος. • Ὑπὸ Ἰουδαίων πεντάκις τεσσαράκοντα παρά verummodum; auten, et, • abundantius, o comparaLiva sunt, veluti ad pseudapostolos; tamen per suppositionem, veluti dicat: Esto quod laborent illi, at ego excellentius et abundantius. Nonnulli autem hæc non per comparationem dicta esse asserunt, sed simpliciter significare abundantiam et intensionem. • In mortibus frequenter.» Non solum ex proposito moriens, verum ad mortifera plane pericula traditus, VERS. 24. «Judaeis quinquies quadragenas, una Variæ lectiones. 26 δοῦλοι Ο. οι ἀσθένειαν Ο. 86 ἐπάγει in.

minus, accepi. Quamobremn, Una minus? Lex erat, μίαν ἔλαβον.» Διὰ τί, «Παρὰ μίαν; ο Νόμος ἦν τὸν eum qui plures quam quadraginta plagas vapulando accepisset, ignominiosum esse. Decreverant itaque dempla una quadraginta dare, hoc est, triginta novem ut etiamsi in ipso verberandi impetu verberans excederet, quadraginta det, nec infamis flat is qui cæditur, quippe qui intra decretum numerum casus sit. VERS. 25. › Ter virgis casus sum, semel lapidatus sum.» Non omnia quæ passus est Paulus, nobis conscripsit Lucas: vides enim multa quæ hic enumerata sunt, 307 illum prætermisisse. Non enim ipse ad ostentationem conscripsit historiam. VERS. 25, 26. «Ter naufragium feci, nocte et πλείονα τῶν τεσσαράκοντα τυπτόμενον, ἄτιμον εἶναι. ὥρισαν οὖν παρὰ μίαν διδόναι, τουτέστι, τριάκοντα ἐννέα· ἵνα κἂν τῇ ῥύμῃ τοῦ τύπτειν ἐξενεχθεὶς ὁ τύπτων, περισσὸν δῷ, τεσσαράκοντα δῷ, καὶ μὴ γένηται άτιμος ὁ τυπτόμενος, ὡς ἐντὸς τοῦ νενομισμένου ἀριθμοῦ πληγείς. • Τρὶς ἐῤῥαβδίσθην, ἅπαξ ἐλιθάσθην.» Οὐ πάντα, & πέπονθεν ὁ Παῦλος, συνέγραψεν ἡμῖν ὁ Λουκᾶς· ὁρᾷς γὰρ ὡς πολλὰ τῶν ἐνταῦθα ἀπηριθμημένων παρέλιπεν ἐκεῖνος. Οὐ γὰρ πρὸς φιλοτιμίαν αὐτῷ τὰ τῆς συγγραφής σ' πεπόνηται. • Τρὶς ἐναυάγησα, νυχθήμερον ἐν τῷ βυθῷ πε Εὐαγγέλιον, εἰ ἐναυάγησας; Διὰ τὸ Εὐαγγέλιον γὰρ μικρὰς καὶ διαποντίους στελλόμενος οδούς, έναν άγησα. Νυχθήμερον δὲ ἐν τῷ βυθῷ διεγένετο νηχό μενος. Τινὲς δέ φασιν, ὅτι ἔν τινι φρέατι μετὰ τὸν ἐν Λύστροις κίνδυνον κατακρυφθείς, Βυθῷ λεγομένῳ, νῦν τοῦτο λέγει. die in profundo egi, in itineribus spe.» Ecquid ποίηκα. Οδοιπορίαις πολλάκις.» Καὶ τί πρὸς τὸ ad Evangelium, quod naufragium sis passus? Propter Evangelium, longas et transmarinas vias emensus, naufragium feci. Noctu autem et interdiu in profundo natavit. Nonnulli asserunt, quod in quodam puteo post periculum apud Lystrios, cui nomen Bytho (quæ vox Latinis profunditatem significat) abditus fuerit: et nunc de isto loquitur. • Periculis fluviorum. › Nam et amnes trajicere cogebatur. • Periculis latronum, periculis ex genere, periculis ex gentibus, periculis in civitate, periculis in solitudine, periculis in mari.» Ubique Satanas bellum gerebat, et Deus certaminis præmia proponebat. Etenim latrones tum a gentibus excitabantur, tum a cognatis Judais, qui præ invidia contra euuu elerati magis impugnabant. Numquid vero in urbe periculorum expers erat? Haudquaquam. Ergo in solitudine? Verum neque illic quidem: ac si terrain fugisset, maris eum pericula excipiebant. ‹ Periculis in falsis fratribus. › Hæc rursum alia species est tentationis, omnium maxine dolorem incutiens et gignens, a falsis fratribus insidias pati: quod et David lugebat: 1 Quoniam si inimicus maledixisset mihi, sustinuissem utique: tu vero homo unanimis s;» et iterum: < Homo pacis meæ. • Κινδύνοις ποταμῶν. Καὶ γὰρ καὶ διαπορθμεύ ειν ποταμούς ήναγκάζετο. • Κινδύνοις λῃστῶν, κινδύνοις ἐκ γένους, κινδύνοις ἐξ ἐθνῶν, κινδύνοις ἐν πόλει, κινδύνοις ἐν έρη μίᾳ, κινδύνοις ἐν θαλάσσῃ.» Πανταχοῦ καὶ ὁ διά βολος ἐπολέμει, καὶ ὁ Θεὸς τὰ ἆθλα προυτίθει. Καὶ γὰρ λῃσταὶ ἐπηγείροντο, καὶ παρὰ τῶν ἐθνικῶν, καὶ παρὰ τῶν συγγενῶν Ἰουδαίων, οἳ καὶ μᾶλλον ἐποι λέμουν, ἐχθηριούμενοι διὰ τὴν κατ' αὐτοῦ ζηλοτυ · πίαν. 'Αρα δὲ ἐν τῇ πόλει ἀκίνδυνος ἦν; Οὐδαμῶς. Λοιπὸν οὖν ἐν ἐρημίᾳ; Ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ἐν ταύτῃ· κἂν τὴν γῆν ἔφυγεν, οἱ ἐν θαλάσση κίνδυνοι διεδέ χοντο. • Κινδύνοις ἐν ψευδαδέλφοις.» Τοῦτο πάλιν ἄλλο εἶδος πειρασμοῦ, καὶ ἀλγεινότατον, τὸ παρὰ τῶν ψευδωνύμων καὶ ὑποκριτῶν ἀδελφῶν ἐπιβουλεύςσθαι· δ καὶ ὁ Δαβὶδ οδύρεται·. Οτι εἰ ἐχθρὸς ὠνείδισέ με, ὑπήνεγκα ἄν· σὺ δὲ, ἄνθρωπε ἰοι ψυχε·, καὶ πάλιν, ο ῾Ο ἄνθρωπος τῆς εἰρήνης μου.» VERS. 27. c In labore et ærumna, in vigiliis cre- • Ἐν κόπῳ καὶ μόχθῳ, ἐν ἀγρυπνίαις πολλάκις. bro. Non satis fuerunt externi angores, verum Οὐκ ἤρχει τὰ παρὰ τῶν ἔξωθεν, ἀλλὰ καὶ αὐτὸς οι. ipse etiam se propriis laboribus ac defatigationibus – κοθεν πόνοις καὶ μόχθοις ἐπέτριβεν ἑαυτὸν, καὶ ἀγρυ atque excubiis attrivit, ‹ In jejuuiis sæpe, in frigore et nuditate, præter illa quæ extrinsecus sunt.»Postquam tanta passus crat, ne necessaria quidem alimonia, neque amietu abundabat orbis terrarum doctor: verum nudus certabat, ac lane laborans pugnabat. Atqui plura prætermisit: hoc enim est quod ait, ‹ Præter illa quæ extrinsecus sunt: imo ne ea quidem quorum πνίαις. • Ἐν νηστείαις τ8 πολλάκις, ἐν ψύχει καὶ γυα μνότητι, χωρὶς τῶν παρεκτός.» Τοσαῦτα πάσχων, οὐδὲ τῆς ἀναγκαίας η πάρει τροφῆς, οὐδὲ σκεπά σματος, ὁ τῆς οἰκουμένης διδάσκαλος· ἀλλὰ καὶ για μνὸς ἠγωνίζετο, καὶ λιμώττων ἐπύκτευε· καίτοι τὰ πλείω παρέλειψε. Τοῦτο γάρ ἐστι τὰ, ο Χωρίς τῶν παρεκτός·, μᾶλλον δὲ, οὐδὲ ταῦτα ὧν ἐπεμνή- • Psal. liv, 14. t Ps.il. xL, 10. σε γραφής θα Varia lectiones. σε ἐν λιμῷ καὶ δίψει, ἐν νηστείαις 18.

EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR. CAP. XI. σθη, κατ᾽ εἶδος εἶπεν, ἀλλ᾽ ὧν μὲν ἦν εύληπτος ὁ meminit, speciatim expressit, sed quorum mumerus ἀριθμὸς, ἀπηριθμήσατο, ο Πεντάκις, ο εἰπὼν, και, facile potuit compreheudi, enumeravit, «Quinquies › «Τρίς· ν τῶν δὲ δυσαριθμήτων ἀορίστως ἐπεμνήσθη et ‹ Ter › dicens: eorum vero quæ non facile sub • Περισσοτέρως ο γάρ, φησί, και, ο Υπερβαλλόν numerum cadunt, indefuite meminit: c Abundanτως, ο και, ο Πολλάκις. Ορα δὲ πῶς τοσαῦτα ἀπὸ tius › enim, inquit, et ‹ Supra modum, › et, ‹ Freαριθμησάμενος δυσχερή, οὐκ εἶπεν, ὅσους ἐπέστρε- quenter.» Vide atem quomodo tot tantaque enuψεν εἰς το Χριστόν, ἅμα μὲν μετριοφρονῶν, ἅμα δὲ merans adversa, non dixerit quot ad Christum conκαὶ διδάσκων, ὅτι κἂν μηδὲν γένηται πλέον τῷ που verterit, simul quidem moderata spirans, simul veνουμένῳ, καὶ οὕτω τὰ τῶν μισθῶν ἔσται πεπλη ro docens, quod etiamsi nihil amplius laboranti obρωμένα. veniat, vel sic quoque plenam mercedem sit acce plurus. . Ἡ ἐπισύστασίς μου ἡ καθ' ἡμέραν.» Τουτο ἐστιν, ἡ ἔφοδος ἡ μανιώδης, καὶ ἡ ἐπανάστασις, ἣν ποιοῦνται κατ' ἐμοῦ καθ᾿ ἑκάστην οἱ δῆμοι κοινῇ γνώμῃ. • Η μέριμνα πασῶν τῶν Ἐκκλησιῶν.» Τοῦτο τὸ κεφάλαιον ἀπάντων· εἰ γὰρ οἰκίας μιᾶς προνοῶν τις, καὶ ταῦτα, οἰκέτας ἔχων καὶ οἰκονόμους, οὐδὲ ἀναπνεῖν ἰσχύει· τί πάσχειν εἰκὸς ψυχήν μίαν, μετά τοσούτων κινδύνων, πάσης τῆς οἰκουμένης φροντίζουσαν, καὶ ὑπὲρ ψυχῶν; • Τίς ἀσθενεῖ, καὶ οὐκ ἀσθενῶ; «Ἵνα μή τις είπη, ὅτι Εμερίμνα μὲν, πλὴν ἁπλῶς οὕτω, δηλοῖ καὶ τὰ εἶδος τῆς μερίμνης. Καὶ οὐκ εἶπεν, ὅτι Κοινωνῷ τῆς ἀθυμίας, ἀλλ', ὡς αὐτὸς ἀσθενῶν, οὕτω διάκειμαι. Ασθένειαν δὲ νοήσεις μὲν καὶ τὴν σωματικὴν, μάλιστα δὲ καὶ τὴν ψυχικήν. Τὸ δὲ, «Τίς, ο Κἂν μέσ γας ᾖ, φησί, κἂν εὐτελής. • Τις σκανδαλίζεται, καὶ οὐκ ἐγὼ πυροῦμαι;» Ορα πῶς παρέστησε τὴν ὑπερβολὴν τῆς ὀδύνης. Εμπίπραμαι γάρ, φησί, καὶ καίομαι, καὶ τὰ μὲν ἄλλα πάσχων ἔχαιρεν, εἰδὼς ὅτι ὑπὲρ τοῦ Δεσπότου ταῦτα πάσχει. Ενταῦθα δὲ διατιτρώσκετο την ψυ χὴν, ὥστε τὸ σκανδαλίζεσθαί τινα, καὶ τὸν τυχόντα καὶ ἀπεῤῥιμμένον, πλέον ἐκεῖνον ηνία. Ο δέ γε Δαβίδ το δίδωσιν ἡμῖν νοεῖν τὸ, «Πυροῦμαι, ο άν τὶ τοῦ, Σκανδαλίζομαι. "Ωσπερ γὰρ εἶπε, «Τίς ἀσθε νεῖ, καὶ οὐκ ἀσθενῶ;, οὕτω φησί· Κἂν σκανδαλί ζεταί τις, αὐτὸς δοκῶ σκανδαλίζεσθαι, καὶ σπου δάξω ἰάσασθαι τὸ πάθος ὡς ἐμόν. Ποῦ δέ φησι τοῦτο ὁ Δαυΐδ; Ἐν τῷ ὑπερηφανεύεσθαι τὸν ἀσεβῆ, ἐμπυρίζεται ὁ πτωχός, ο τουτέστι, Σκανδαλίζεται ὁ πτωχὸς, τῇ διανοίᾳ ὁρῶν τοὺς ἀναξίους οι πλουτούν. τας καὶ ὑπεραιρομένους. • Εἰ καυχάσθαι δεῖ, τὰ τῆς ἀσθενείας μου καυχή σομαι.» 'Ασθένειαν καλεῖ τοὺς διωγμούς. Ἐν γὰρ τῷ λιμώττειν, καὶ πλήττεσθαι, καὶ ναυαγεῖν, καὶ τάλλα πάντα πάσχειν, ἡ ἀνθρωπίνη ἀσθένεια δεί κνυται. Σημείων δὲ ἐνταῦθα οὐ μέμνηται· ἐκεῖνα γὰρ Θεοῦ δῶρον ἦν· ταῦτα δὲ μετὰ τῆς τοῦ Θεοῦ ῥοπῆς καὶ τὴν αὐτοῦ οἱ ὑπομονὴν ἐδείκνυ. • Ο Θεός και Πατὴρ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ - Psal. 13, 23. ● Instantia mea quotidiana.» Hoc est, furibundus insultus et iusurrectio, qua 308 vulgus ex communi sententia me adoriuntur. ‹ Sollicitudo omnium Ecclesiarum. Hæc est summa omnium. Si enim is qui unius tantummodo donus curam gerit, idque cum famulos et œconomos habeat, ue respirare quidem possit: quid pati verisimile est animam unam, quæ inter tot pericula pro universo orbe, adeoque pro animabus est sollicita? VERS. 29. Quis infirmatur, et ego non infirmor? › Ne quis dicat, Sollicitus quidem est, verum sic sinpliciter, speciem etiam sollicitudinis indicat. Nec dixit, Particeps sum moeroris, sed, Velut ipse infirmus sim, perinde affectus sum. Intelliges autem hic infirmitatem corporis, potissimum vero et anima. Quod ait, Quis, accipiendum est, quast dical, Sive magnus sit, sive vilis. • Quis scandalizatur, et ego non uror? Animadverte quomodo doloris magnitudinem expresserit. Incendor enim, inquit, et uror; aliaque passus lætabatur, quippe qui seiret sese pro Domino suo talia ferre. Hic vero anima sauciabatur, adeo ut boc ipsum, quod aliquis, quamvis vulgaris sit et abjectus, scandalum patiatur, ipsum majore mœrore afficiebat. Porro David docet, quod ‹ Uror, › pro, Scandalizor, intelligendum est. Ut enim dixit, • Quis infirmatur, et ego non infirmor? > sic ait: Et si scandalizatur aliquis, ego quoque scandalizari videor, doque operam malo huic mederi, haud secus alque meum foret. Ubi vero David istuc ait? • Dum superbit impius, incenditur pauper ",, hoc est, scandalizatur pauper, mente sua repetens indignos ditescentes et elatos. VERS. 30.. Si gloriari oportet, quæ infirmitatis meæ sunt, gloriabor. › Infirmitatem persecutiones. vocat: in tolerantia enim inediæ, verberum, naufragi³, aliorumque malorum patientia, humana imbecillitas demonstratur. Signorum autem hic non meminit, siquidem ea fuerunt donum Dei. Hæc autem, una cum Dei potentia ipsius etiam patientiam commonstrabant. VERS. 31. Deus et Pater Domini nostri Jesu Varia lectiones. το πρὸς οι Ο Παύλος Ο. οι αναξίω; ο. οι τοῦ Θεοῦ ο.

οὐ ψεύδομαι. • Επ οὐδενὶ τῶν προτέρων διαβε βαίωσίν τινα ποιησάμενος, ἐνταῦθα διαβεβαιοῦται καὶ πιστοῦται· ἴσως διότι ἀρχαιότερον ἦν καὶ ἀδηλότερον. Τάλλα 8 δὲ καὶ αὐτοῖς γνώριμα, οἷον ἡ μέριμνα, καὶ τὰ λοιπά. Christi, qui est benedictus in sæcula, seit quod non Χριστοῦ οἶδεν, ὁ ὢν εὐλογητὸς εἰς τοὺς αἰῶνας, ὅτι mentiar. › Cum in prioribus nullam fecerit confirmationem eorum quæ diceret, hic confirmat, el fildem conciliat suis verbis: forsan quia vetustius erat et obscurius quod dicturus erat; cæteral vero ipsis erant cognita, ut sollicitudo, idque genus alia. VERS. 32. • Damasci, præpositus gentis Aret:e regis custodiebat civitatem Damascenorum, ut me comprehenderet.: Observa quutum fuerit bellum, siquidem ipsius causa princeps præsidio firmabat urbem, excubiasque agebat. Haudquaquam autem se ita gessisset gentis præfectus, ni Pauli zelus omnia incendisset. Fuit autem Aretas Herodis regis socer. • Ἐν Δαμασκῷ ὁ ἐθνάρχης Αρέτα τοῦ βασιλέως ἐφρούρει τὴν Δαμασκηνῶν πόλιν, πιάσαι με θέλων.» Ορα τὸν πόλεμον, ὅσος, εἴ γε δι' αὐτὸν ἐφρούρει τὴν πόλιν ὁ ἄρχων· πάντως δὲ οὐκ ἂν οὕτω δι έκειτο ὁ ἐθνάρχης, εἰ μὴ ὁ Παύλου ζῆλος ἐπυρπόλει τα πάντα. Πενθερὸς δὲ 'Ηρώδου ὁ ᾿Αρέτας. VERS. 33. Ac 309 per fenestram in sporta de- • Καὶ διὰ θυρίδος ἐν σαργάνῃ ἐχαλάσθην διὰ τοῦ missus sum per murum, et effugi mauus ejus. Elfugi, " τείχους, καὶ ἐξέφυγον τὰς χεῖρας αὐτοῦ.» Εξέφυγε, Herilem legem complens: nam et Dominus migravit de loco in locum. Non enim opus est ut nosipsos in tentationes injiciamus. Ubi igitur hujusmodi sunt mala, e quibus evadere non possis, solo Deo indiges, et ab illo duntaxat cum inquirenda, tum exspeclaudia est liberatio. Sin tolerabilis ac moderata fuerit tentatio, a mobis etiam aliquid excogitandum est: alqui vel sic totum Deo tribuenduin, quemadmodum et iste in sporta effugit. Etiamsi enim cum Christo esse expeteret, salutem tamen mortalium amabal, seque ipsum verbi ministerio servabat. CAPUT XII. VERS. 1. «Gloriari vero non expedit mili. Veniam enim ad visiones et revelationes Domini.» Quia ad aliam gloriationis formam transit, quæ ipsum splendidum faciebat, revelationum nimirum, Non expedit, inquit, mihi huc, ne me ad arrogantiam attollat. Quid vero si non dicas? nonne tamen illa nosti? Sed non æque efferimur, cum ipsi ea apud nos cognoscimus, atque cum ad alios proferimus, et manifestamus. Hæc autem non dixit, ceu ipse sit passurus aliquid hujusmodi, sed ut erudiat nos, ut hujusmodi apud nos ipsi contineamus. Quin et alia ratione: «Non conducit,» ne quis me majorein arbiTretur quam videt me: id quod in progressu dicit. Pseudapostoli enim etiamsi nihil haberent, loqueJuntur tamen. llic vero noster, etiamsi multas visiones Domini et revelationes haberet, unius tamen solummodo meminit, ejusque invitus. Noveris porro quod revelatio majus quidpiam habet quam visio: hec enim tantummodo videre facit: revelatio vero altius quiddam quam videtur, denudat. VERS. 2. Scio hominem in Christo ante annos quatuordecim.» Neque omnium revelationum meminit (molestus enim fuisset: nam multæ erant ), neque omnes reticet: sed vel invitus, de una sola loquitur, ut indicet quod et hujus invito mentionem fecerit. Addidit autem, e lu Christo, ne dicant pseudapostoli quod a dæmone sit perinde raptus atque Simon. Neque præter rationem tempus est οι ταύτα οι οι ἄλλους 1. 95 έστι 0. Δεσποτικὸν νόμον πληρῶν· καὶ γὰρ καὶ ὁ Κύριος μεθίστατο ἐκ τόπου εἰς τόπον· οὐ γὰρ ἐπιῤῥίπτειν ἑαυτοὺς τοῖς πειρασμοῖς δεῖ. Ενθα μὲν οὖν ἄρυκτα τὰ κακὰ, τοῦ Θεοῦ δεῖ μόνον, καὶ παρ' ἐκείνου μόνου ζητητέον καὶ ἀναμενετέον τὴν λύτρωσιν· ἔνθα δὲ σύμμετρος ὁ πειρασμὸς, καὶ οἰκοθέν τι ἐπινοητέον· τῷ Θεῷ μέντοι καὶ οὕτω τὸ πᾶν ἀναθετέον, ὥσπερ δὴ καὶ οὗτος ἐν σαργάνῃ διέφυγεν. Εἰ γὰρ καὶ σὺν Χριστῷ εἶναι ἐπεθύμει, ἀλλὰ καὶ τῆς σωτηρίας τῶν ἀνθρώπων ἤρα, καὶ τῷ κηρύγματι ἑαυτὸν ἐτήρει. • Καυχᾶσθαι δὲ οὐ συμφέρει μοι· ἐλεύσομαι γὰρ εἰς ὀπτασίας καὶ ἀποκαλύψεις Κυρίου.» Επειδὴ εἰς Έτερον εἶδος καυχήσεως μεταβαίνει, ὅπερ αὐτὸν ἐποίει λαμπρόν, τὸ τῶν ἀποκαλύψεων, φησίν, ὅτι εἰ συμφέρει μοι ο τοῦτο, ἵνα μή με εἰς ἀπόνοιαν ἐπάρῃ. Τί δὲ ἐὰν μὴ εἴπῃς; οὐκ οἶδας ὅμως αὐτά; Αλλ' οὐχ ὁμοίως επαιρόμεθα αὐτοὶ εἰδότες αὐτὰ, καὶ εἰ; ἀλλήλους οι ἐκφέροντες. Ταῦτα δὲ λέγει, οὐχ ὡς αὐτὸς μέλλων παθεῖν τι τοιοῦτον, ἀλλ᾽ ἡμᾶς παιδεύων τὰ τοιαῦτα παρ' ἑαυτοῖς κατέχειν. Καὶ ἄλλως δὲ, «Ο συμφέρει, ο ἵνα μή τις με νομίσῃ ὑπὲρ δ βλέπει με “Ο καὶ ὑποκατιών λέγει. Οἱ γὰρ ψευδαπόστολοι καὶ μηδὲν ἔχοντες ἔλεγον· οὗτος δὲ καίτοι πολλὰς ἔχων όπτασίας Κυρίου καὶ ἀποκαλύψεις, ὅμως μιᾶς μέμνηται, καὶ ταύτης ἄκων. ἴσθι δὲ ὅτι ἡ ἀποκάλυψις πλέον τι ἔχει νὰ τῆς ὀπτασίας. Ἡ μὲν γὰρ μόνον βλέπειν δίδωσιν· αὕτη δὲ καί τι βαθύτερον τοῦ όρων μένου ἀπογυμνοί. • Οίδα ἄνθρωπον ἐν Χριστῷ πρὸ ἐτῶν δεκατεσ σάρων.» Οὔτε πασῶν τῶν ἀποκαλύψεων μέμνηται (φορτικὸς γὰρ ἂν 50 ἦν, πολλῶν οὐσῶν), οὔτε πάσας παρασιωπῇ· ἀλλὰ καὶ μὴ θέλων, λέγει περὶ μόνης μιᾶς, ἵνα δείξῃ ὅτι ἄκων καὶ ταύτης μέμνηται. Το δὲ, ο Ἐν Χριστῷ,» προσέθηκεν, ἵνα μὴ εἴπωσιν οἱ ψευδαπόστολοι, ὅτι ὑπὸ δαιμόνων ἡρπάγη ὡς ὁ Σίμων. Οὐκ ἀλόγως δὲ οὐδὲ ὁ χρόνος πρόσκειται· ἵνα Variæ lectiones. φορτικών γὰρ

EXPOSITIO IN EPIST. 11 AD COR. CAP. XII. μάθης ότι δεκατέσσαρα ἔτη σιγήσας, οὐκ ἂν οὐδὲ νῦν adjunctum, ut discas quod cum quatuordecim annos χωρὶς ἀνάγκης ἐξελάλησε. Καὶ ὅτι εἰ πρὸ δεκατεσ σάρων ἐτῶν, τοιούτων ηξίωτο, πηλίκος νῦν ὑπάρχει μετὰ τοσούτους ὑπὲρ Χριστοῦ κινδύνους! • (Εἴτε ἐν σώματι, οὐκ οἶδα· εἴτε ἐκτὸς τοῦ σώματ τος, οὐκ οἶδα· ὁ Θεὸς οἶδεν) ἁρπαγέντα τὸν τοιοῦτον ἕως τρίτου οὐρανοῦ.» "Ορα μετριοφροσύνην, πῶς ὁμολογεῖ μὴ εἰδέναι εἴτε ἐν σώματι ἦν, εἴτε ἐκτὸς τοῦ σώματος, ὅτε ἡρπάγη. «Τρίτον δὲ οὐρανὸν» οὕτως ἂν νοήσῃς· Ἡ Γραφὴ τὸν ἀέρα καλεῖ οὐρανὸν, ὡς, «Τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ·» και, «Η δρόσος τοῦ οὐρανοῦ·, ἰδοὺ οὗτος εἷς οὐρανός. Οἶδεν οὐρανὸν καὶ τὸ στερέωμα. • Εκάλεσε ο γὰρ ε τὸ στερέωμα, οὐρανόν· ο ἰδοὺ δεύτερος οὗτος. Ο δε δὲ καὶ τὸν ἐν ἀρχῇ δημιουργηθέντα μετὰ τῆς γῆς· ἰδοὺ τρίτος. • Καὶ οἶδα τὸν τοιοῦτον ἄνθρωπον (εἴτε ἐν σώματι, οὐκ οἶδα, εἴτε ἐκτὸς τοῦ σώματος, οὐκ οἶδα· ὁ Θεὸς οἶδεν), ὅτι ἡρπάγη εἰς τὸν παράδεισον, καὶ ἤκουσεν ἄῤῥητα ρήματα, ἃ οὐκ ἐξὴν ἀνθρώπῳ λαλῆσαι. Ἀπὸ τοῦ τρίτου, φησίν, οὐρανοῦ αὖθις ἡρπάγη εἰς τὸν παράδεισον. 'Ηρπάγη μὲν οὖν, ἵνα μηδὲ ἐν τούτῳ ἔλαττον ἔχῃ τῶν λοιπῶν ἀποστόλων τῶν συγγεγονός των τῷ Χριστῷ. Καὶ ι εἰς τὸν παράδεισον ο δὲ, ἐπειδὴ πολὺ τὸ ὄνομα τοῦ χωρίου τούτου ἐφημίζετο· ὅθεν καὶ τῷ λῃστῇ τοῦτον ὁ Κύριος ἐπηγγείλατο. • Αῤῥητα ο δὲ ο ῥήματα ήκουσεν,» & τοῖς κατὰ ἄνθρωπον φρονοῦσι, καὶ μηδὲν πνευματικὸν ἔχουσιν οὐκ ἔξεστι λαλῆσαι. Ἐντεῦθεν δὲ δῆλον, ὅτι ἡ λεγομένη Παύλου Αποκάλυψις, ψευδεπίγραφος· πῶς γὰρ οῦ, εἴ γε ἄῤῥητα ἦσαν ἐκεῖνα; Κατὰ μὲν οὖν τὸ ῥης τὸν, ἕτερος τόπος ὁ τρίτος οὐρανὸς, καὶ ἕτερος ὁ παράδεισος· κατὰ δὲ τὴν ἀναγωγήν, τάχα μὲν ὁ αὐτὸς, τάχα δὲ οὐχ ὁ αὐτός. Πολλῶν γὰρ ὄντων τῶν ἀναγω γικώς οι λεχθησομένων, ὀλίγα ἐροῦμεν καὶ εὐληπτός τερα. Εστι γὰρ πρῶτος οὐρανὸς, τὸ πέρας καὶ ὁ ὄρος τῆς ἠθικῆς 58, ὅταν τις τὰ ἤθη ἑαυτοῦ ῥυθμίσῃ. Εἶτα ἡ φυσική, δεύτερος οὐρανὸς, ὅταν τις τὴν γνῶσιν τῆς τοῦ παντὸς φύσεως, ὡς ἐφικτόν, περιορίσῃ. Εἶτα ἡ θεολογική, τρίτος οὐρανὸς, ὅταν τις τὸ ἐφικτὸν τέως αὐτῷ μέτρον τῆς τῶν θειοτέρων καὶ ὑπὲρ γνῶσιν καταλήψεως φθάσῃ διὰ θεωρίας. Καὶ ὁ Παῦλος τοίνυν ἐν τοῖς περὶ τὴν Τριάδα τόποις ἐγένετο ἁρπαγείς πάντως, τουτέστιν, ὑπερβὰς πάντα τὰ γεγονότα· καὶ οὔτε ἐν σώματι ὢν (οὐδὲ γὰρ ἐνήργει κατὰ τὰς σωματικὰς αἰσθήσεις), οὔτε ἐκτὸς τοῦ σώματος - ήργησε γὰρ αὐτῷ καὶ ἡ νόησις 3. Εν γάρ τοῖς θείοις ἀργεῖ πᾶσα ἡ ἀνθρωπίνη νόησις, ἁρπαζομένου τοῦ ἀνθρώπου *, καὶ λαμβανομένου ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, ὥστε καὶ ὑπ᾽ ἐκείνου φέρεσθαι καὶ ἐνεργεῖ σθαι. Ἐπεὶ δὲ καὶ ἐν τοῖς τῆς θεολογίας τόποις ἀναβάσεις εἰσὶ, διὰ τοῦτο ἁρπάζεται αὖθις εἰς τὸν παράδεισον, τοῖς μυστικωτέροις τῆς θεότητος ἐν ▼ Gen. 1, 8. Οι αναλογικῶς ο. 1 νούς θ. να τοῖς ἡθικοῖς 0. conticuisset, ne nunc protulisset quidem, ni necassitate compulsus fuisset. Ac si talibus ante quatuordecim annos dignatus est, quantus nunc est post tot tantaque pro Christo pericula! • Sive in corpore, nescio: sive extra corpus, nescio (Deus novit) raptum hujusmodi usque ad tertium cœlum. › Vide ejus modestiam, uti fatetur se ignorare num in corpore fuerit, an extra corpus, 310 quando raptus est. «Tertium autem cαlum sic intelligas licet: Scriptura aerem vocat coelum, ut, ο Volucres coli, et, c Ros cœli: s eu illud unum cœlum. Nec non firmamentum cœlunı vocat. ‹ Vocavit» enim ‹ firmamentum cœlum ♥: › en cœlum istud secundum. Illud etiam in principio Bcum terra creatum, coelum vocat: ecce caelum ter " " tium VERS. 3, 4. ο Et scio hujusmodi hominem (sive in corpore, sive extra corpus, nescio, Deus scit), quod raptus sit in paradisum, et audiverit arcana verba, quæ non licet homini loqui.» tertio cœlo, inqui', rursus raptus est in paradisum. Raptus est ergo, ut ne in hoc quidem reliquis apostolis qui Christo convixerunt, sit inferior. In paradisum autem', quoniam celebre loci hujus nomen prædicabatur; unde et eumdem Dominus latroni promisit. «Verba › porro c arcana > aut ineffabilia e audivit, o que humana tantum spirantibus, nihilque spirituale habentibus, non licet eloqui. Hinc liquido apparet, Revelationem Pauli dictam, falso illi ascriptam esse. Quomodo enim alias, siquidem illa ineffabilia fuerunt? Ad verbum igitur, tertium cœlum alius locus est, atque alius paradisus; secundum vero anagogen forte idem est, forte non idem. Cum enim multa sint anagogice dicenda, pauca dicemus, et captu faciliora. Est enim primum calum, fiuis ac terminus ethicæ, quando mores suos quisquam recte formaverit. Deinde naturalis philosophia est cœlum secundum, cum scientiam aliquis de universi coguitione, quatenus fieri potest, circumscripserit. Deinde tertium coelum, theologica est scientia, quando quispiam, quantum ab illo fieri potest, mensuram, qua res divinæ et humanam cognitionem excedentes percipiuntur, adeptus fuerit per contemplationem. Paulus igitur ad ea quæ juxta Trinitatem sunt loca, omnino raptus erat, hoc est, omnes creaturas exsuperans; neque in corpore constitutus: non enim operabatur per corporeos sensus; neque extra corpus: torpuisset enim ei intellectus etiamn. In divinis enim rebus torpet omnis intellectūs humanus, rapto homine et a Deo comprehenso, ut ab illo agatur, et operationem accipiat. Quia vero et in theologiæ locis ascensiones sunt, propterea rursus rapitur in paradisum, arcanioribus divinitatis mysteriis immoraus: Varia lectiones. » γνώσεως 0.· ὅταν τις τέως τὸ αὐτὸ μέτρον Ο. • γνῶσις Ο.

quæ incognita cum sint, nec ulis verbis exprimi & διατρίβων· ἡ ἄγνωστα ὄντα καὶ ἄῤῥητα, εἰ μή τις possint, nisi humanam quis vilitatem transcenderit, εκβαίνῃ τὴν ἀνθρωπίνην ευτέλειαν, οὐκ ἄν ποτέ δέξαντο. nunquam intellexerit. Vras. 5. • De tali gloriabor. Vide ejus humili tatem, quomodo tanquam de alio hæc recenseal: • De tali s enim, inquit, c gloriabor.» Atenim cujus gratia, si alius raptus est, tu gloriaris? Manifestum est itaque quod ista de seipso dicat. 311 € De meipso autem non gloriabor.» Vel quia cum necessitas non sit, nihil tale simpliciter ac temere dicam: vel obscuram reddens orationem, ut fieri potest, hæc dicit. Nisi in infirmitatibus meis. Hoc est, in aшlictionibus et persecutionibus. VERS. 6. • Nam si voluero gloriari, non ero insipiens veritatem enim dicam.» Quomodo, cum antea dixisset insipientiam esse gloriari, nunc ait, Non ero insipiens si gloriabor? Non gloriationis causa nunc se non insipientem fore dixit, sed quia non mentiretur, latulit enim: ‹ Veritatem enim dicam. Ergo quatenus veridicus, non ero insipiens. ‹ Pareo autemi, ne quis de me existimet supra id quod videt in aue, vel audit aliquid ex me.. Hæc est certissima causa, ne homines ex ipso Deum faciant; ob eam enim rem de seipso semper tacuit: ac si quando coactus sit dicere quidquam, adu-brabat illud, ne majorem de ipso homines opinionem concipiant. Non enim dixit, Ne quis dicat de me: verum, Ne quiddam majus quam par sit, de me cogitet, menteve concipiat. Nam sitauros ei mactare voluerunt propter miracula, quid non fecissent, si etiam revelationes manifestasset ×? VERS. 7. Et me excellentia revelationum extollar, datus est mihi stimulus in care, angelus Sa tana, ut me colaphizet, ne extollar. Angelus Satans, et stimulum, nonnulli cephalalgiam, hog est capitis dolorem, a diabolo factum intellexerunt, At ahsit hoc: non enim Pauli corpus diabolo traditum est: quandoquidem Paulus ipsi potius precio piebat, Quesque præscribebat, quando fornicatorew tradebat ei ad interitum carnis **, nec eam ille metam pratergrediebatur. Quid igitur est Salan? Adversa rius dicitur Hebræa voce. Angeli igitur Salanæ sunt omnes adversarii, Alexander zrarius, Hymenæus et Philetus, omnesque tribulantes ipsum et aligentes, ceu Satanæ opera perficientes. Dicit igitur, quod Non permisit Deus prædicationem meam absque pariculis et laboribus procedere, ne multis revelationibus dignatus extollar. Quare autem non dixit, Angeli Satanæ dati sunt mihi, sed ‹ Angelus?» Quia in omni loco unus aliquis inveniebatur renitens fortasse populumque concitans, quem ducem reliqui sequebantur; vel, quod melius, ipsam reni adeoque reuisum adversus verbi prædicationem, periculorumque × Act. χιν, 13. y. z I Cor. v, 5. • Ὑπὲρ τοῦ τοιούτου καυχήσομαι.» Βλέπε αὐτοῦ τὸ ἄτυφον, πῶς ὡς περὶ ἑτέρου τινὸς αὐτὰ διηγεῖται. • Ὑπὲρ τοῦ τοιούτου ο γάρ, φησί, ο καυχήσομαι. Καίτοι τίνος ένεκεν, εἰ ἄλλος ήρπάγη, σὺ καυγά; Ωστε δῆλον ὅτι περὶ ἑαυτοῦ ταῦτα λέγει. 4 Ὑπὲρ δὲ ἐμαυτοῦ οὐ καυχήσομαι. ο "Η ότι ἀνάγκης οὐκ οὔσης, οὐδὲν τοιοῦτον ἁπλῶς καὶ εἰχή ἐρῶ· ἢ συσκιάζων τὸν λόγον, ὡς ἐγχωρεί, ταύτα λέγει. · Εἰ μὴ ἐν ταῖς ἀσθενείαις μου.» Τουτέστιν, ἐν ταῖς θλίψεσιν, ἐν τοῖς διωγμοῖς. • Ἐὰν γὰρ θελήσω καυχήσασθαι, οὐκ ἔσομαι ἄφρων· ἀλήθειαν γὰρ ἐρῶ.. Πῶς ὅπισθεν εἰπὼν, ὅτι ἔστι τὸ καυχάσθαι ἀφροσύνη, νῦν λέγει, ὅτι οὐκ ἔσομαι ἄφρων ἐὰν καυχήσωμα:; Οὐ κατὰ τὸ καυ χᾶσθαι νῦν εἶπε μὴ εἶναι ἄφρων, ἀλλὰ κατὰ τὸ μὴ ψεύσασθαι. Επήγαγε γάρ ο Αλήθειαν γὰρ ἐρῶ. ο ὡς ἀληθεύων οὖν οὐκ ἔσομαι ἄφρων, 4 φείδομαι δε, μήτις εἰς ἐμὲ λογίσηται ὑπὲρ δ βλέπει με, ἢ ἀκούει τι ἐξ ἐμοῦ, ὁ Αὕτη ἡ ὠμολογή μένη αιτία, ἵνα μὴ οἱ ἄνθρωποι θεοποιήσωσιν αὐτόν διὰ τοῦτο γὰρ ἀεὶ ἐσίγα περὶ ἑαυτοῦ· καν ποτε ήναγ κάσθη εἰπεῖν τι, συνεσκίαζεν αὐτό, ἵνα μὴ μείο ξονα οι άνθρωπος περὶ αὐτοῦ λάβωσιν ἔννοιαν Οὐ γὰρ εἶπε, Μή τις εἴπῃ περὶ ἐμοῦ, ἀλλ', Ἵνα G μηδὲ λογίσηταί τι μείζον τῆς ἀξίας μου. Εν γάρ καταθύειν αὐτῷ ταύρους ήθελον διὰ τὰ σημεῖα, τί οὐκ ἂν ἔδρασαν, εἰ καὶ τὰς ἀποκαλύψεις ἐφανέρων; • Καὶ τῇ ὑπερβολῇ τῶν ἀποκαλύψεων ἵνα μὴ ὑπεραίρωμαι, ἐδόθη μοι σκόλοψ τη σαρκί, άγγελος Σατάν, ἵνα με κολαφίζῃ, ἵνα μὴ ὑπεραίρωμαι. "Αγγελον Σατῶν, καὶ σκόλοιπα, τινές κεφαλαλγίαν ἐνόμισαν ὑπὸ τοῦ διαβόλου γενομένην. Ἀλλὰ μὴ γένοιτο· οὐ γὰρ ἂν τὸ σῶμα Παύλου τῷ διαβόλω παρεδόθη, ὅπου γε Παῦλος αὐτῷ μᾶλλον ἐπέτασα, καὶ ὄρους ἐτίθει ', ὅτε τὸν πορνεύσαντα αὐτῷ παρ εδίδου εἰς ὄλεθρον τῆς σαρκὸς, καὶ οὐχ ὑπερέβη τοὺς ὄρους ἐκεῖνος *. Τί οὖν ἐστι Σατέν; Ὁ ἀντικείμενος λέγεται τῇ Εβραίων φωνῇ. "Αγγελοι Σατών τοίνυν Dot ἀντικείμενοι πάντες· Αλέξανδρος ο χαλκούς, Υμεναίος, καὶ Φιλητὸς, καὶ πάντες οι θλίβοντε; αὐτ τὸν καὶ κακοῦντες, ὡς τὰ τοῦ Σατῶν ἔργα ποιούν τε;. Φησὶν οὖν, ὅτι οὐκ εἴασεν ὁ Θεὸς τὸ κήρυγμά μου χωρίς κινδύνων καὶ πόνων προχωρεῖν, ἵνα μὴ ύπεραίρωμαι ὡς πολλῶν ἀποκαλύψεων καταξιωθείς. Διὰ τί δὲ οὐκ εἶπεν, "Αγγελοι Σατᾶν ἐδόθησαν, ἀλλ' 4 Αγγελος; ο Επειδὴ κατὰ τόπον εἷς τις εὑρίσκετο ὁ ἀντιπίπτων ἴσως, καὶ τὸν δῆμον ὑποκινῶν, οὗ προ καταρχομένου καὶ οἱ λοιποί συνείποντο· ἦ, ὅπερ καὶ βέλτιον, αὐτὸ τὸ πρᾶγμα, ἤτοι τὴν πρὸς τὸ χήν Varia lectiones. · [σ. ταῦτα ο. * συνεσκεύασεν ο. “υπόνοιαν Ο. * ἐδίδου Ο. ' ἐκεινους Ο. • συνήπτοντο 0.

EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR. - CAP. XII. ρυγμα ἀντίθεσιν, καὶ τῶν κινδύνων ἐπιφοράν, ἄγ- illationem, angelum Satanæ nominavit. quo suγελον Σατᾶν ὠνόμασε. Παρὰ τίνος δὲ ἐδόθη; Παρὰ τοῦ Θεοῦ, φησί, συνεχωρήθη τοῦτο γὰρ τὸ «Ἐδόθη· ο καὶ οὐχ ἵνα ἀπαξ με κολαφίσῃ, ἀλλ᾽ ἀεί. Τὸ δὲ, • Ἵνα μὴ ὑπεραίρωμαι,» τινὲς ἐνόησαν ἀντὶ τοῦ, Ἵνα μὴ ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων δοξάζωμαι. Αλλ' οὐ τοῦτο λέγει Παῦλος ἐνταῦθα, εἰ καὶ ἀνωτέρω εἶπεν, ἀλλ᾽ αὐτὸ τοῦτο, ἵνα μὴ κενοδοξῶ, φησίν· ἄνθρω πος γὰρ ἦν καὶ αὐτός. • Υπέρ τούτου τρὶς τὸν Κύριον παρεκάλεσα, ἵνα ἀποστῇ ἀπ' ἐμοῦ· καὶ εἴρηκέ μοι· Αρκεί σοι ή χάρις μου.» «Τρὶς, ο ἀντὶ τοῦ, πολλάκις, ο παρεκάλεσα.» Καὶ τοῦτο δὲ ταπεινοφροσύνης, τὸ ὁμολογῆσαι, ὅτι οὐκ ἔφερε τὰς ἐπιβουλὰς καὶ τὰς θλίψεις, καὶ διὰ τοῦτο παρεκάλει. Εἴρηκεν οὖν μοι· η Αρκεί σοι, ο ὅτι τοιαύτην Εδωκά στι χάριν, ἵνα νεκροὺς ἐγεί. ρῇς, ἵνα δυνάμεις πάσας ἐπιτελῇς. Μὴ ζήτει καὶ ἀκίνδυνόν σοι προβαίνειν τὸ κήρυγμα περιττόν γάρ ἐστι τοῦτο· ὁ δὲ ἀρκεῖ σοι, ἔλαβες. • Η γὰρ δύναμίς μου ἐν ἀσθενείᾳ τελειοῦται.» Τουτέστιν, Αλλ᾽ ἴσως ἀλγεῖς, ὦ Παῦλε, μὴ δόξῃ τοῦτο ἀσθενείας εἶναι ἐμῆς, τὸ πολλοὺς τῷ λόγῳ ἐπιβουλεύειν· θάρρει. Τότε γὰρ τελεώτερον μᾶλλον διαφαίνεται ἡ δύναμίς μου, ὅταν διωκόμενοι τῶν διωκόντων περιγίνεσθε. Ορα δε, πῶς αὐτὸς μὲν ἔφησε, διὰ τοῦτο ἐκδοθῆναι τοῖς πειρασμοῖς, ἵνα μὴ ὑπεραίρηται· ὁ δὲ Θεὸς ἄλλην αἰτίαν εἶπε τούτου, τὸ τὴν δύναμιν αὐτοῦ τότε φαίνεσθαι τὸ τέλειον ἔχουσαν, όταν ε ἐν ἀσθενείᾳ, τουτέστιν, ἐν διωγ μοῖς καὶ κινδύνοις αὐτοὶ ὦσιν. • Ηδιστα οὖν μᾶλλον καυχήσομαι ἐν ταῖς ἀσθε νείαις μου, ἵνα ἐπισκηνώσῃ ἐπ' ἐμὲ ἡ δύναμις τοῦ Χριστοῦ. ο Επεί, φησί, ταῦτα ἤκουσα καὶ ὅτι ἡ δύναμις τοῦ Θεοῦ ἐν ἀσθενείᾳ τελειοῦται, λοιπόν καυχήσομαι ἐν ταῖς ἀσθενείαις μου. Αὗται γὰρ ὅσῳ πλείους εἰσὶ, τοσούτω δαψιλεστέραν τὴν δύναμιν τοῦ Θεοῦ προξενοῦσί μοι. Μή τοίνυν νομίσητέ με, ὅτι ὡς λυπούμενος εἶπον τὰ περὶ τοῦ σκόλοπος, ἀλλὰ μᾶλλον χαίρων καὶ καυχώμενος, ὡς καὶ τὴν τοῦ Θεοῦ δύναμιν πλείονα ἐπισπώμενος πρὸς ἐμαυτὸν διὰ τῆς ἐπιτάσεως τῶν θλίψεων. • Διὸ εὐδοκῶ ἐν ταῖς ἀσθενείαις, ἐν ὕβρεσιν, ἐν ἀνάγκαις, ἐν διωγμοῖς, ἐν στενοχωρίαις ὑπὲρ Χριtem datus est? Deo (inquit) permissus est; hoc enim est quod ait, ‹ Datus est: non ut semel miki colaplos infigat, sed semper. Quod vero ait: «Ne extollar, quidam intellexerunt pro eo quod est, Ne ab hominibus glorificer. 312 Sed id Paulus hic non dicit, etiamsi supra dixerit: sed illud ipsum, Ne vane gloriosus sim, inquit: homo enim et ipse erat. VERS. 8, 9. «Super hoc ter Dominum rogavi, ut discederet a me; et dixit mihi: Sufficit ubi gratia mea. 3 - 1 Ter, o pro, Sape implorari. Atqui hoc etiam humilitatis est, fateri quod non ferret insidias ac afflictiones, et propterea opem imploraret. Dixit igitur mihi: Satis est quod talem tibi gratiam dederim, ut mortuos excites, ut virtutes omnes perficias. Ne quæras igitur ut citra periculum prædicatio tibi progrediatur: supervacaneum enim loc est. Quod autem satis est tibi, accopisti. ‹ Virtus enim mea infurmitase perficitur. › Học est, Fortasse doles, o Paule, ne videatur imbecillitatis esse meæ, quod nulli verbo meo insidias machinentur: confide. Tum enim perfectius videtur potentia mca, quando persecutionem passi, persecutores viceritis. Vide autem quomodo dixerit ipse, propter hoc obnoxium sese ac traditum tentationibus, ne extollatur. Deus autem aliam rationem reddidit hujus, nimirum quod potentia ipsius tam videatur consummationem habere, quando in infirmitate, › hoc est, in persecutionibus et periculis ipsi fuerint. • Libentissime igitur gloriabor potius in infirmitatibus meis, ut inhabitet in me virtus Christi. › Qnia (inquit) hæc audivi, quod potentia Dei in infirmitate perficitur, deinceps gloriabor in infirmi - tatibus meis. Hæ enim quo plures fuerint, eo uberiorem Dei potentiam mihi conciliant. Ne igitur arbitremini, quod veluti contristatus de stimulo verba fecerim; sed lætans potius ac glorians, tanquam Dei potentiam majorem attrabens ad meipsum per afflictionum intensionem. VERS. 10. Propter quod placeo miti in infirmitatibus, in contumeliis, in necessitatibus, in perστοῦ. ὁ Ἐπεθύμουν, φησίν, ὡς ἄνθρωπος, ἀπαλ- secutionibus, in angustiis pro Christo.» Expetebant, λαγῆναι τῶν δεινῶν· ἐπεὶ δὲ ἤκουσα ἃ ἤκουσα, ἔκτοτε καὶ καυχῶμαι καὶ εὐδοκῶ, τουτέστιν, Επει φραίνομαι, εὐχαριστῶν εὐαρεστοῦμαι ἐν ἀσθενείαις. Εἶτα, ἵνα μὴ νομίσης πυρετόν 10 καὶ τοιαῦτα. νοσή• ματα, ἑρμηνεύει σοι ταύτας, ὅτι αἱ ὕβρεις, καὶ τἄλλα, εἰσὶν αἱ ἀσθένειαι. Ταῦτα δὲ καὶ τοὺς ψευδ. αποστόλους καταισχύνει ἐπὶ τοῖς ἐναντίοις καυχωμένους, ὡς ἀντιθέους· καὶ τοὺς μαθητάς παραμυ θεῖται, ἵνα μὴ ἐπαισχύνωνται τῷ διδασκάλῳ, ἀλλὰ μᾶλλον καὶ ἐγκαλλωπίζωνται, ὡς τοῦ Θεοῦ τοῦτο θέλοντος, καὶ ὑπὲρ Χριστοῦ ὄντων τῶν κινδύνων. 18 πυρετῷ καὶ τοιαῦτα, έρμην. Οι inquit, honinis instar, a rebus adversis liberari, sed postquam audivi quæ audivi, exinde glorior et oblector, hoc est, exhilaror, oblectationem capio in infirmitatibus. Deinde, ne existimes febrim, aut id genus morbos alios, interpretatur ipse tibi has infirmilates, indicans quod sint contumeliæ, et alia quædam, infirmitates ista. Hæc porro pseudapostolus etiam pudefaciunt in contrariis gloriantes, tanquam Deo contrarios: ac discipulos juxta consolatur, ne doctoris sui nomine erubescant, sed potius decori hoc sibi ascribant, ceu Deo hoc volente, et pro Christi gloria instautibus periculis. Varia lectiones.

313 • Quando enim in firmior, tum potens sum.» Quid miraris quod Dei potentia tum demonstretur? nam et ego tum potens sum, largiore Dei gratia mihi prasente et assistente: veluti cum carceri inclusus est, carceris custodem in Christi fide instituit ª; quando naufragium passus est, insulares Barbaros allonitos reddidit b: quando coram judice in vinculis astitit, ipso et accusatoribus superior factus est c. Quando igitur imbecilli erat, hoc est, in periculis constitutus, tum potens, fortis et splendidus erat. VERS. 11. • Factus sum insipiens, gloriando: VOS me coegistis. Rursus defensionem parat gloriationis suæ. Et supra quidem, ‹ Tanquam insipientem, o dixit, e suscipite me,. et, c Tanquam in insipientia: nunc autem particula ‹ › Tanquam ablata, insipientem seipsum vocal. Cum enim confirmavit quæ voluit, confidenter posthac talem defectum condemnat, erudiens nos abunde, ne unquam sine necessitate gloriemur, quandoquidem, urgente necessitate, insipientem sese Paulus appellet. «Vos enim me coegistis, › hoc est, Vestre salutis rationem habens hæc dixi, cum viderem quod pseudapostoli per jactantiam snam vos ipsis attendentes corrampunt. llanc igitur ob rem volui et ipse dicere quiddam de meipso, in vestri gratiam. • Ego enim debebamı a vobis commendari. › Par erat, inquit, ut vos mea potius recenseretis deprædicaretisque. Quia vero id non fecistis, sed illis mentem adhibuistis, corruptique estis, hæc salutis vestræ causa dixi. Nihil enim inferior fui iis qui supra modum sunt apostoli, etsi nihil sim.» Supra cum ambiguitate nonnulla dixit: ‹ Existimo enim me nulla in re inferiorem fuisse ª; › nunc autem majori cum auctoritate dixit, • Nihil juferior sum,» hoc est Non sun postferendus magnis illis apostolis, Petro et Petro similibus. Verumtamen hic propriæ consuetudinis non est oblitus, sed subintulit: Etsi nihil sim. Animadverte autem ejus prudentiam. Non enim porro pseudapostolis seipsum confert, sed nulla illorum habita ratione, vel ipsis apostolis se parein esse statuit, quippe qui illos omnes facile superet. Simul autem iuuit, quod apostolos contumelia aliciant Corinthii, quando apostolis parem postponant pseudapostolis. VERS. 12.. Signa quidem apostoli facta sunt in vobis.» Ego quidem, inquit, nihil sum: verum tu istud non aspicias, sed animadverte, quod nihil omiserim eorum quæ verum exprimant apostolum. Vos enim mihi testimonium dicetis, quod omnia perfecerim. In omni patientia. › Primus character apostoli est patientia, ac omnia strenue ferre. Sed vide ejus ■ Act. xvi, 31. 11 ὅσον Ο. b Acl. xxvIII,, 19 τοὺς ἀποστόλους Ο. α • Οταν γὰρ ἀσθενῶ, τότε δυνατός εἰμι.» Τι θαυμάζεις, εἰ τοῦ Θεοῦ ἡ δύναμις τότε δείκνυται, Καὶ γὰρ καὶ ἐγὼ τότε δυνατός είμι, τῆς χάριτος δαψιλεστέρας ἐπιούσης· ὥσπερ ὅτε ἐνεκλείσθη, τότε τὸν δεσμοφύλακα κατήχησεν· ὅτε ἐναυάγησε, τοὺς ἐν τῇ νήσῳ Βαρβάρους ἐξέπληξεν· ὅτε τῷ δικαστῇ παρέστη δεδεμένος, τότε αὐτοῦ καὶ τῶν κατηγόρων περιεγένετο. Οταν οὖν ἡσθένει, τουτέστιν, ἐν τοῖς κινδύνοις ἦν, τότε δυνατὸς ἦν καὶ λαμπρός. • Γέγονα άφρων καυχώμενος· ὑμεῖς με αναγκά σατε.» Πάλιν ἀπολογεῖται ὑπὲρ τῆς καυχήσεως. Καὶ ἀνωτέρω μέν, • Ως ἄφρονα δέξασθέ με, ἔλεγε· καὶ, ο Ὡς ἐν ἀφροσύνῃ·, νῦν δὲ καὶ τὸ, • Ως, ο ἀνελών, ἄφρονα ἑαυτὸν καλεῖ. Ἐπειδὴ γὰρ κατεσκεύασεν ἃ ἐβούλετο, θαῤῥούντως λοιπὸν κατα γινώσκει τοῦ τοιούτου ἐλαττώματος, παιδεύων ἐκ περιουσίας, μηδέποτε καυχάσθαι, ἀνάγκης μὴ οὐσης· ὅπου γε καὶ ἀνάγκης οὔσης, ἄφρονα ἑαυτὸν ὁ Παῦλος καλεῖ. «Ὑμεῖς γάρ με ἠναγκάσατε·, τους ἐστι, Κηδόμενος τῆς ὑμῶν σωτηρίας ταῦτα εἶπον, ἐπειδὴ ἑώρων ὅτι οἱ ψευδαπόστολοι ἐκ τοῦ καυχά σθαι διαφθείρουσιν ὑμᾶς προσέχοντας αὐτοῖς· δι' αὐτὸ τοῦτο εἰλόμην οὖν καὶ αὐτὸς εἰπεῖν τι ὑπὲρ ἐμαυτοῦ δι' ὑμᾶς. • Ἐγὼ γὰρ ὠφειλον ὑφ᾽ ὑμῶν συνίστασθαι, κ Εδει, φησὶν, ὑμᾶς μᾶλλον τὰ ἐμὰ καταλέγειν, καὶ εὐφημεῖν· ἐπεὶ δὲ τοῦτο οὐκ ἐποιήσατε, ἀλλ' ἐκε!- νοις προσείχετε καὶ διεφθείρεσθε, εἶπον ταῦτα διά τὴν ὑμῶν σωτηρίαν. • Οὐδὲν γὰρ ὑστέρησα τῶν ὑπὲρ λίαν ἀποστόλων, εἰ καὶ οὐδέν εἰμι. ο 'Ανωτέρω μὲν μετὰ ἔνδοιασμοῦ, • Λογίζομαι γὰρ,» φησί, ο μηδὲν ὑστερη κέναι· › νῦν δὲ ἐξουσιαστικώτερον εἶπεν, ὅτι ο Ούο δὲν ὑστέρησα· ν τουτέστιν, Οὐ κατόπιν ἦλθον τῶν μεγάλων ἀποστόλων τῶν περὶ Πέτρον. Πλὴν καὶ ἐνα ταῦθα τοῦ οἰκείου ἔθους οὐκ ἐπιλέλησται, ἀλλ' ἐπε ἡγαγεν· «Εἰ καὶ οὐδέν εἰμι.» Ορα δὲ τὴν σύνεσιν. Οὐκέτι γὰρ τοῖς ψευδαποστόλοις ἑαυτὸν συγκρίνει, ἀλλὰ τούτους οὐδὲ λόγου ἀξιῶν, τοῖς ἀποστόλοις ίσες εἶναι διαβεβαιοῦται, ἐκ περιουσίας πάντως κρατών ἅμα δὲ δεικνὺς, ὅτι καὶ τοὺς ἀποστόλους ὑβρίζουσιν οι Κορίνθιοι, ὅταν τὸν ἴσον " αὐτῶν ἐν δευτέροις τῶν ψευδαποστόλων ἔχωσι. • Τὰ μὲν σημεῖα τοῦ ἀποστόλου κατειργάσθη ἐν ὑμῖν. • Ἐγὼ μὲν, φησὶν, οὐδὲν εἰ μι· σὺ δὲ μὴ τοῦτο ἴδῃς, ἀλλὰ πρόσεχε ὅτι οὐδὲν ἐνέλιπον τῶν χαρακτηριζόντων ἀπόστολον 18. Ὑμεῖς γὰρ μάρ τυρες ὅτι πάντα ἐποίησα. • Ἐν πάσῃ ὑπομονῇ. • Πρῶτος χαρακτήρ ἀποστόλου ἡ ὑπομονὴ, καὶ τὸ πάντα φέρειν γενναίως. Acl. xxvi, 31. d Supra xi, 5. Varia lectiones.

EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR. CAP. ΧΙΙ. Ορα δὲ τὴν ταπεινοφροσύνην, πόσους κινδύνους, humilitatem, quanta 314 pericula, quantaquo πόσους πολέμους, τῶν ἔσω, τῶν ἔξω, διὰ μιᾶς ταύτης λέξεως αἰνιξάμενος παρέδραμεν. "Ο μὲν γὰρ ἦν αὐτοῦ κατόρθωμα, τὴν ὑπομονήν φημι, μια λέξει εἶπε· τὰ δὲ τῶν σημείων, ἅπερ οὐκ ἦν αὐτοῦ, ἀλλὰ χάριτος τῆς τοῦ Θεοῦ, διὰ πλειόνων ἐξηγήσατο. Καὶ ἄχους. • Εν σημείοις καὶ τέρασι καὶ δυνάμεσι.» Τι διαφέρει σημείον τέρατος, εἴρηται ἀλλαχοῦ. Ινα δὲ μὴ νομίσῃ τις ὅτι ταῦτα ἐπὶ τοῦ εὐεργετεῖν μόνον εἴρηται, προσέθηκε 13 καὶ τὸ «Δυνάμεσιν.» Η δύο ναμις γὰρ ἐμφανέστερον καὶ τὸ κολαστικὸν εἶδος δηλοί. Ορα δὲ καὶ ἐνταῦθα πόσους νεκρούς, λεο τρούς, τυφλούς, δαιμονιώντας, πάντας εὐεργετηθέντας, ἁπλῶς περιέλαβεν· ὡσαύτως καὶ τοὺς σω φρονισθέντας, οἷος ὁ Ελύμας. «Τί γάρ ἐστιν ὁ ἡττήθητε ὑπὲρ τὰς λοιπὰς Ἐκε κλησίας;» Ινα μή τις εἴπῃ, ὅτι Μέγας μὲν εἶ, ὅμως οὐ τοσαῦτα εἰργάσω, ὅσα οἱ ἀπόστολοι ἐν ταῖς ἄλλαις Εκκλησίαις, φησί· «Τί ηττήθητε; ν τουτ ἐστι, Τί ἔλαττον ἔσχετε; μὴ ἐλάττονος ἐτύχετε χαρίσματος παρὰ τοὺς λοιπούς; • Εἰ μὴ ὅτι αὐτὸς ἐγὼ οὐ κατενάρκησα ὑμῶν; χαρίσασθέ μοι τὴν ἀδικίαν ταύτην.» Μετά βαρύτη τος πολλῆς ἐπιτιμᾷ, καί φησιν, ὅτι Εἰ τοῦτο ἐγκαλεῖτε, ὅτι οὐκ ἐπεβάρησα ὑμᾶς, ἀλλ᾽ ἀδαπάνως ὑμῖν ἐκήρυξα, συγγνώμην αὐτῷ· χαρίσασθέ μοι τοῦτο τὸ ἁμάρτημα· ἅμα δὲ καὶ ἐγκώμιον ἐκείνων περιέχει ὁ λόγος, εἴ γε ἀδικεῖσθαι νομίζουσι παρ' αὐτοῦ μὴ ἀξιώσαντος λαβεῖν τι παρ' αὐτῶν. • Ιδού τρίτον τοῦτο ἑτοίμως ἔχω ἐλθεῖν πρὸς ὑμᾶς, καὶ οὐ καταναρκήσω ὑμῶν· οὐ γὰρ ζητῶ τὰ ὁμῶν, ἀλλ' ὑμᾶς. Ἵνα μὴ δόξῃ συνεχῶς τοῦτο προφέρειν αὐτοῖς, ὡς ἂν ἀπό γε τοῦ νῦν λάβοι, φησίν, ὅτι οὐκ ἐπειδὴ οὐ λαμβάνω, διὰ τοῦτο οὐ παραγί νομαι, ἀλλὰ καὶ δεύτερον παρεγενόμην, καὶ τρίτον παρεσκεύασμαι "' ἐλθεῖν, καὶ οὐκ ἐπιβαρήσω ὑμᾶς. Διὰ τί; Οὐχ ὅτι πλήττεσθε, οὐδ᾽ ὅτι ἀσθενεῖτε, ἀλλ' ὅτι ὑμᾶς ζητῶ, οὐ τὰ ὑμῶν, τουτέστι, Τὴν ὑμετέμάν σωτηρίαν καὶ τὰς ψυχὰς, οὐ τὰ χρήματα. • Οὐ γὰρ ὀφείλει τὰ τέκνα τοῖς γονεῦσι θησαυρί ζειν, ἀλλ' οἱ γονεῖς τοῖς τέκνοις.· Ἐπειδὴ εἰκὸς ἦν bella, tam interna, quamn externa, una hac dictione subindicans prætercurrerit. Quod enim erat ipsius opus, palicntia, nimirum, unica dictione expressit; quod vero ad signa attinet, quæ ipsius 'non erant, sed gratiæ Dei, pluribus enarravit; audi igitur. • In signis, et prodigiis, et virtutibus. • Quid differat signum a prodigio, alibi dictum est. Ne vero existimet aliquis hæc de solis beneficiis dicta esse, ● In virtutibus › appositum est. Nam virtus seu potentia, illud etiam quod puniendi vim habet aperte significat. Reputa autem hic, quot vita defunctos, leprosos, cæcos, demonibus occupatos, omnes a se beneficiis affectos, simpliciter comprehenderit ac itidem castigatos, qualis ipse Elymas. VERS. 13. • Quid enim est quod minus habuistis cæteris Ecclesiis? > Ne quis dicat, Magnus quidem es, verumtamen non tanta operatus es, quanta apostoli in aliis Ecclesiis, ait: «In quo inferiores fuistis? > hoc est, Quid minus habuistis? num minus donum nacti estis, quam cæteri? • Nisi quod ipse ego non gravavi vos? donate mihi hanc injuriam. › Magna cum gravitate et asperitate objurgat, inquiens, Si hoc culpatis in me, quod vos non gravarim, sed sine sumptu Evangelium vobis prædicaverim, veniam peto; condonate mihi peccatum hoc. Simul autem encomium illorum continet sermo, siquidem injuria se affici putant, eo quod nihil ab iis accipere dignatus est. VERS. 14. • Ecce jam tertio hoc paratus sum venire ad vos, et non ero gravis vobis; non enim quæro quæ vestra sunt, sed vos." Ne videatur hoc continuo proferre ipsis, quasi posthac accepturus sit quidquam, ait: Non propterea quod non accipiam, eam ob causam ad vos non venio: quin etiam secundo invisi, ac tertio jam paratus sum ad vos proficisci nec aggravabo vos. Quamobrem? Non quia terremini, neque quod infrni sitis, sel quia non vestra, sed vos ipsos quero, hoc est, Vestra salutem et animas, non pecunias. ⚫ Non enim debent filii parentibus thesaurizare, sed parentes filiis. › Quia¸ verisimile erat eos dicere, αὐτοὺς εἰπεῖν· Οὐ γὰρ ἔξεστι καὶ ἡμᾶς ἔχειν 10 καὶ Non enim licet, ut et nos et nostra habeas, ideoτὰ ἡμῶν· ὥστε οὐχ ἡδέως διάκειται πρὸς ἡμᾶς· διὰ τοῦτο λογισμόν ἐπάγει, ὅτι Οἱ γονεῖς ὀφείλουσι τοῖς τέκνοις διδόναι· ἀντὶ τῶν διδασκάλων καὶ τῶν μαθητών, τοὺς πατέρας καὶ τὰ τέκνα λαβών, καὶ δείξας ὅτι ὀφειλὴν ἐκπληροί, καὶ ἀπαραίτητον τὸ πράγμα. • Ἐγὼ δὲ ἥδιστα δαπανήσω καὶ ἐκδαπανηθήσῶμαι ὑπὲρ τῶν ψυχῶν ὑμῶν.» Εγώ, φησίν, οὐ μόνον οὐ μὴ λήψομαι ἀφ᾽ ὑμῶν, ἀλλὰ μᾶλλον προστ δώσω· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ, «Δαπανήσω.» Καὶ τί λέγω que ægro nos erga animo affectus es; propter hoc ratiocinationem infert: Parentum est liberis dare, pro præceptoribus ac discipulis parentes ac liberos accipiens innuens ita se debitum negotiumque irrecusabile explere. VERS. 15. «Ego autem lubentissime impendam, et superimpendar pro animabus vestris.» Ego, inquit, non solum non accipiam a 315 vobis, sed potius addam, id enim est quod ait, e lnpendam.» Ει Variæ lectiones πρόκειται π. Η παρεσκευασάμην Ο. 18 ἀλλ' ὅτι ὑμᾶς ζητῶ, τουτέστι, τὴν ὑμετέραν σωτηρίαν, ει τὰ ὑμῶν, τουτέστι, τὰ χρήματα 0. 10 καὶ ὑμᾶς ἔχειν τὰ ἡμῶν κ. 1 μεταλαβών 0. PATROL. GR. CXXIV.

τουτέστι, Κἂν τὴν σάρκα δέῃ δαπανῆσαι ὑπὲρ τῆς σωτηρίας τῶν ψυχῶν ὑμῶν, οὐ φείσομαι. quid dico, pecunias impendam? Ipse ego expen. χρήματα δαπανήσω; Αὐτὸς ἐγὼ ἐκδαπανηθήσομα;· dar: hoc est, Si oporteat me carnem corpusque mcum pro salute vestra impendere, non parcain. ‹ Licet plus vos】 diligens, minus diligar. › Iloc accusationem pariter habet ac dilectionem. Hæc, inquit, facio sane pro dilectis a me, non pariter tamen diligentibus me. Expende autem quotnam gradus hæc causa admittat. Gum debuisset accipere, non accepit; secundum, destitutus; tertium, ipsis verbum prædicans quartum, quod addit eliam; quintum, quod non simpliciter, verum cum liberalitate..: ex indigentia enim; sextum, quod seipsum impendat; septimum, propter eos qui non perinde ipsum redament; octavum, quod pro impense amatis. VERS. 16, 17. Sed esto, ego vos non gravavi, sed cum astutus essein, dolo vos cepi. Nunquid per aliquem eorum quem misi ad vos circumiveni vos?. Quod ait, est lmujusmodi: Ego quidem vos non circumveni, potest tamen aliquis fortasse suspicari, quod ipse non accipiens subornarim, tanquam vafer, alios a me missos, qui in propria persona aliquid a vobis peterent, ut hoc artificio accipiens, non videar tamen accipere. Num igitur hoc verum sit, videte et contemplamini. Circumventionem autem rursus vocal rem, carpens eos et pudore afliciens, et ostendens quod inviti daturi erant, ac veluti circumventi; hæc enim est circumnventio, ab invito aliquid accipere. Quod maximum in pudorem eis cedit, si circumveniri se arbitrarentur, dum præceptorem alerent. VERS. 18. • Rogavi Tilum, et misi cum illo fratrem nunquid vos Titus circumvenit?, Hoc eliam nonnihil opprobrii habet. Now, Misi, inquit, sed, «Rogavi:: innuens quod, etiamsi accepissel, jure accepisset; rogatus enim venit: attamen vel sic purus mansit. Misit autem et alium quemdam fratrem. • Nonne eodem spiritu ambulavimus?» lloc est, Nonne eodem dono spirituali? donum enim vocal quod, cum in angustia esset, nihil acciperet. Atqui opus ipsius erat, Deo tamen acceptum refert. • Nonne iisdem vestigiis?; Ne in minima quidem re tramitem meum excesserunt, sed eandem exactam rationem a nobis præmonstratain ostenderunt. Expende autem quomodo nedum seipsum sic erudierit Paulus, verum etiam suos comunilio nes, ne omnino vel justa acceptione polluerentur. VERS. 19. • Rursum existimatis, quod excusenius mos apud vos? Coram Deo in Christo loquimur. Meluit ne adulationis opinionem 316 incurrat, Non ad gratiam, inquiens, vestram læc dicimus, neque nt vobis nos excusemus, sed tanquam cernente Deo, et in Christo, hoc est, propter Christum, loquimur. Itaque illa dicimus, quæ facta sunt, et a Deo cognita, et non ut commendem meipsum vobis: id quod in exordio dixit. • Εἰ καὶ περισσοτέρως ὑμᾶς ἀγαπῶν, ἧττον ἀγα πῶμαι.» Καὶ τοῦτο μετ' ἐγκλήματος ὁμοῦ καὶ ἀγά πης. Φησὶ γὰρ, Καὶ ταῦτα ποιῶ ὑπὲρ τῶν ἀγαπω μένων μὲν, οὐκ ἀγαπώντων δὲ ὁμοίως. Ορα δὲ, πόσους βαθμούς ἔχει τὸ πρᾶγμα. Δέον λαβεῖν, οὐκ ἔλαβε· δεύτερον, ὑστερούμενος· τρίτον, καὶ αὐτοῖς κηρύττων· τέταρτον, ὅτι καὶ προσδίδωσι· πέμπτον, ὅτι καὶ οὐχ ἁπλῶς, ἀλλὰ καὶ μετὰ φιλοτιμίας· ἐκ τοῦ ὑστερήματος γάρ. Εκτον, ὅτι καὶ ἑαυτόν· ἑβδο μον, ὑπὲρ τῶν μὴ σφόδρα φιλούντων· ὄγδοον, ὅτι καὶ σφόδρα τ8 φιλουμένων. • Εστω δὲ, ἐγὼ δὲ οὐ κατεβάρησα ὑμᾶς· ἀλλ' ὑπάρχων πανούργος, δόλῳ ὑμᾶς ἔλαβον. Μή τινα ὧν ἀπέστειλα πρὸς ὑμᾶς, δι' αὐτοῦ ἐπλεονέκτησα ὑμᾶς; Ο λέγει, τοιοῦτόν ἐστιν· Ἐγὼ μὲν ὑμᾶς οὐκ ἔπλεον έκτησα· ἔχει δέ τις ἴσως ὑπονοῆσαι, ὅτι αὐτὸς μὴ λαβών, παρεσκεύασα ὡς πανούργος τοὺς ὑπ' ἐμοῦ σταλέντας, εἰς οἰκεῖον πρόσωπον αἰτῆσαί τι παρ' ὑμῶν, ἵνα εὐμεθόδως λαβὼν μὴ δόξω λαβεῖν. Μὴ τοίνυν τοῦτό ἐστιν ἀληθὲς, Ιδετε καὶ σκοπήσατε. Πλεονεξίαν δὲ πάλιν καλεῖ τὸ πρᾶγμα, καθαπτόμε νος αὐτῶν καὶ ἐντρέπων, καὶ δεικνύς, ὅτι ἄκοντες ἔμελλον δοῦναι, καὶ ὡς πλεονεκτούμενοι. Τοῦτο γὰρ πλεονεξία, τὸ παρὰ ἄκοντός τι λαβεῖν 10. ὅπερ μετ γίστη αὐτῶν αἰσχύνη, εἴ γε πλεονεκτεῖσθαι ἡγοῦντο τὸν διδάσκαλον τρέφοντες. • Παρεκάλεσα Τίτον, καὶ συναπέστειλα τὸν ἀδελ φόν· μή τι ἐπλεονέκτησεν ὑμᾶς Τίτος;» Καὶ τοῦτο ὀνειδιστικῶς· οὐ γὰρ, Επεμψα, φησὶν, ἀλλά, «Παρεκάλεσα· ο δεικνὺς ὅτι εἰ καὶ ἔλαβε, δικαίως ἂν ἔλαβε· κατὰ παράκλησιν γὰρ ἦλθεν· ἀλλ' ὅμως καὶ οὕτω καθαρὸς ἔμεινεν. "Ην δὲ καί τινα ἄλλον ἀδελ φὸν συναποστείλας. • Οὐ τῷ αὐτῷ πνεύματι περιεπατήσαμεν;» Τους ἐστιν, Οὐ τῷ αὐτῷ πνευματικῷ χαρίσματι; χάρισμα γὰρ καλεῖ τὸ στενούμενον μὴ λαβεῖν. Καίτοι κατόρ θωμα αὐτοῦ ἦν, ἀλλὰ τῷ Θεῷ τοῦτο ἀνατίθησιν. • Οὐ τοῖς αὐτοῖς ἴχνεσιν;» Οὐδὲ μικρὸν, φησί. παρεξῆλθον τὴν ἐμὴν ὁδὸν, ἀλλὰ τὴν αὐτὴν ἀκρί βειαν ἐπεδείξαντο. Ορα δὲ, πῶς οὐ μόνον ἑαυτὸν οὕτως ἐπαίδευσεν ὁ Παῦλος, ἀλλὰ καὶ τοὺς σὺν αὐτῷ, μὴ χρανθῆναι ὅλως καὶ δικαίῳ λήμματι. • Πάλιν δοκεῖτε, ὅτι ὑμῖν ἀπολογούμεθα; Κατε νώπιον τοῦ Θεοῦ ἐν Χριστῷ λαλοῦμεν.» Δέδοικε μὴ κολακείας λάβῃ δόξαν, καί φησιν, ὅτι οὐ πρὸς χάριν ὑμῶν ταῦτα λαλοῦμεν ", οὐδὲ ἵνα ὑμῖν ἀπολογησι μεθα, ἀλλ' ὡς ὁρῶντος τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐν Χριστῷ· τουτέστι, Διὰ τοῦ Χριστοῦ λαλοῦμεν. Ὥστε ἐκεῖνα λέγομεν τὰ γενόμενα, καὶ παρὰ τοῦ Θεοῦ γινωσκό μενα, καὶ οὐχ ἵνα συστήσωμαι ὑμῖν ἐμαυτίν· τοῦτο δὲ καὶ ἀρχόμενος έλεγε. Variæ lectiones. 10 σφόδρα καίτοι Ο. 19 τινός 0. 10 έξεπαί. Ο. Οι λέγομεν υ. 18 συστήσω ο.

- CAP. XII. • Haec autem omuia, dilecti, propter adificatio nem vestram. › Non dixit, Propterea hæc omnia feci, et nihil accepi, quia vos infirmi estis; hoc enim asperunı fuisset ac durum: sed, Propter vestram ædificationem. Ut enim, inquit, non offen - damimi in me, eapropter non accepi, ob vestram nempe utilitatem. EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR. • Τὰ δὲ πάντα 88, ἀγαπητοί, ὑπὲρ τῆς ὑμῶν οἱ κοτομῆς.» Οὐκ εἶπεν, ὅτι Διὰ τοῦτο ταῦτα πάντα ἐποίησα, καὶ οὐκ ἔλαβον, διότι ὑμεῖς ἐστε ἀσθενεῖς (πληκτικὸν γὰρ τοῦτο), ἀλλὰ, Διὰ τὴν ὑμῶν οἰκοδομήν. "Ινα γάρ, φησί, μὴ σκανδαλίζησθε ἐπ' 3' ἐμοί, διὰ τοῦτο οὐκ ἔλαβον, ὑπὲρ τῆς ὑμετέρας ὠρελείας 30. • Φοβοῦμαι γὰρ μήπως ἐλθὼν οὐχ οἷους θέλω εὕρω ὑμᾶς, κἀγὼ εὑρεθῶ ὑμῖν οἷον οὐ θέλετε. Ορᾷς κηδεμονίαν πατρικήν; Αλλοι ἡμάρτανον, καὶ Παῦλος ἐφοβεῖτο 10· καὶ οὐδὲ ἀποφαίνεται, ἀλλ᾽ ἐνδοιάζει ἔτι·. Μήπως, ο φησίν, «ἐλθὼν ευρω οὐχ οἷους θέλω ὑμᾶς», τουτέστι, διεφθαρμένους· καὶ, «εὑρεθῶ κἀγὼ» ἐξ ἀνάγκης • οἷον οὐ θέλετε, ν τουτέστι, τιμωρὸς καὶ κολαστή;. VERS. 20. < Timeo enim ne forte cum venero, non quales volo vos inveniam; et ego inveniar in vobis, non qualem vos vultis.» Viden' paternam curam? Alii peccarunt, et Paulus netuit; neque certo quidquam asserit, sed dubitat adbuc. ‹ Ne forte, inquit, e cum venero, non quales velin vos inveniam, hoc est, corruptos: et c inveniar ego › necessario ‹ qualem non vultis, › hoc est, Bultor et punitor. • Ne quo modo contentiones, æmulationes, iræ, concertationes, detractiones, susurrationes, inflatiomes, seditiones. Primum positurus erat iufationes; adversus ipsum enim arrogantes erant: attamen ne videatur quæ sua sunt quærere, quod commune est, primum dicit. Ab æmulatione enim et invidia omnia alia nascebantur, ac rursum ab illis æmulatio accendebatur. Concertatio autem dicitur, quando quisquam per litem provocat alterum super re quapiam. Susurrationem autem calumniam vocat. Inflationes vero, quæ, ad ostentationem et arrogantiam spirant, tumidosque mores, vel quando • Μή πως ἔρις, ζῆλοι, θυμοί, ἐρίθειαι, καταλαλιαί, ψιθυρισμοί, φυσιώσεις, ἀκαταστασίαι. ο Πρώτον έμελλε τιθέναι τὰς φυσιώσεις· κατ' αὐτοῦ γὰρ Αλαζονεύοντο· ἀλλ' ὅμως ἵνα μὴ δόξῃ τὸ ἑαυτοῦ ζητεῖν, τὸ κοινὸν λέγει πρῶτον. Ἀπὸ γὰρ τοῦ ζήλου καὶ τῆς βασκανίας πάντα τἄλλα ἐτίκτετο· καὶ πά· λιν παρ' ἐκείνων ὁ ζῆλος ἀνήπτετο. Ερίθεια δὲ λέγεται, όταν τις κατ᾽ ἔριν προκαλῆται τινα "' ἐπὶ τόδε τι. Ψιθυρισμὸν δέ φησι τὴν διαβολήν· φυσιώσεις δὲ τὰ ἀλαζονικὰ καὶ πεφυσιωμένα ἤθη· ἢ καὶ ὅταν εἰς φύσιν καταστῇ τινι ἡ οἴησις. Κατ' αὐτοῦ γὰρ ἐπαιρόμενοι τους ψευδαποστόλους ἐτίμων. ceu in naturam quandam tumor translatus fuerit. Adversus ipsum enim elati, pseudapostolos honorabant. • Μὴ πάλιν ἐλθόντα με ταπεινώσῃ ὁ Θεός μου πρὸς ὑμᾶς.» Τουτέστιν, Αρκεῖ τὰ πρότερα· φο βοῦμαι δὲ μή πως ἐλθὼν ἀναγκασθῶ αὐστηρῶς ὑμῖν χρήσασθαι. Ταπείνωσιν γὰρ τοῦτο καλεῖ, τὸ κολάσαι τινὰς ὅλως, καίτοιγε οἱ πολλοὶ δόξαν μᾶλλον τοῦτο ἔχουσιν. Οὐκ εἶπε δὲ, Μὴ ταπεινωθῶ, ἀλλὰ, ο Μη ταπεινώσῃ με ὁ Θεός· δεικνύων ὅτι διὰ τὸν Θεὸν καὶ τοῦτο μέλλει ποιεῖν 38· καὶ εἰ μὴ ἦν ἐν τῷ μέσῳ ὁ Θεὸς καὶ τὸ αὐτοῦ πρόσταγμα, οὐκ ἂν αὐστηρὸς ἐφάνη ἀφ' ἑαυτοῦ. Τὸ δὲ,. Ὁ Θεός μου, ο εἰπὼν, τὴν διακαῆ ἀγάπην αὐτοῦ δηλοῖ πρὸς τὸν Θεόν. • Καὶ πενθήσω πολλοὺς τῶν προημαρτηκότων, καὶ μὴ μετανοησάντων ἐπὶ τῇ ἀκαθαρσίᾳ, καὶ πορ νείᾳ, καὶ ἀσελγείᾳ, ᾗ ἔπραξαν.] Ὅρα τὰ τοῦ ἀποστόλου σπλάγχνα, πῶς ὑπὲρ ὧν ἄλλοι πταίουσι, πενθεῖ. Οὐκ εἶπε δὲ, Πάντας, ἀλλὰ, «Πολλούς· ν καὶ οὐχ ἁπλῶς τοὺς ἡμαρτηκότας, ἀλλὰ ο μὴ μετανοήσαντας· ο οὗτοι γὰρ ἄξιοι πένθους, οἱ ἐν τῷ τραύματι μένοντες. Καὶ οὐδὲ τούτους ἐκκαλύπτει, διδοὺς αὐτοῖς ῥᾳδίαν τὴν πρὸς μετάνοιαν ἐπάνοδον. Καὶ γὰρ διὰ τοῦτο καὶ μετανοίας ἐμνήσθη, ἵνα ἀρε πάσωσι ταύτην, καὶ μὴ ἐλθὼν κολάσῃ αὐτοὺς, καὶ πενθήσῃ διὰ τοῦτο, ὅ ἐστι, τὰ ἔσχατα λυπηθῇ. Ση μείωσαι δὲ τὸ περὶ μετανοίας, διὰ τοὺς Ναυατιανούς. Ακαθαρσίαν δὲ, πᾶσαν ἁμαρτίαν νοήσεις· εν ταῦτα ο. sy 0. VERS. 21. «Ne iterum cum venero ad vos, humiliet me Deus apud vos., Hoc est, Sufficiunt priora. Metuo autem, ne jam veniens cogar susterius vobiscum agere; humiliationem enim boc vocat, quod omnino sit puniturus aliquos, licet multi istud gloriam esse censent. Non dixit autem, Ne humilier: verum • Ne humiliet me Deus, indicans quod Dei causa istuc facturus sit. Nisi enim intervenisset Deus, ipsiusque mandatum, a seipso non ita austerus esset. Quod autem ail, ‹ Deus meus, ardenten ejus charitatem erga Deum indicat. ‹ Et lugeam multos, ex his qui ante peccaverunt, et non egerunt pœnitentiam super immunditia, et fornicatione, et impudicitia, quam gesserunt. › Vide apostolicam misericordiam, quomodo pro alic rum delictis ipse luget. Non dixit autem 317, Omnes, sed, ‹ Multos; › nec simpliciter, Qui peccarunt, sed, • Quos non pœnituit suorum scelerum: › hi enim digni sunt luctu, qui in vulnere permanent. Neque istos retegit, dans eis facilem ad pœnitentiam reditum. Eam enim ob rem et pœnitentiæ meminit, ut eam arripiant, nec ubi venerit, puniat eos, ac propterea lugeat, hoc est summo moerore conficiatur. Observa autem quod istud de pœnitentia, propter Novalianos dictum est. Per immunditiamn Varia lectiones. 3 ὑμῶν σωτηρίας ο. 36 φοβεῖται Ο. 7 προσκαλεῖται 0. 38 εἰπεῖν 0.

Y!! autem quodvis peccatum accipies, quodvis enim πᾶσα " γὰρ ἀκαθάρτους ποιεῖ· ἡ ἰδικῶς, τὰς τῶν peccatum immundos facit. Vel speciation, nefariam corporum misturam, qua nefanda committuntur. Non enim unus erat qui fornicatus erat, sed multi idque in plerisque lasciviarum speciebus. CAPUT XIII. σωματικῶν μίξεων ἀῤῥητοποιίας· οὐ γὰρ εἴς ἦν ὁ πορνεύσας, ἀλλὰ πολλοὶ, καὶ ἐν πολλοῖς εἴδεσιν ἀσελ γειῶν. • Ἰδοὺ τρίτον τοῦτο ἔρχομαι πρὸς ὑμᾶς· ἐπὶ στόματος δύο μαρτύρων καὶ τριῶν σταθήσεται πᾶν ῥῆμα, ο Ὥσπερ ὁ Θεὸς ἀπειλεῖ πολλὰ, μέλλει δὲ ἀεὶ πρὸς τὸ τιμωρεῖσθαι· οὕτω καὶ ὁ τούτου μιμητής Παῦλος προδιαμαρτύρεται πολλά, καί φησιν, ὅτι "Ωσπερ γέγραπται, Ενώπιον δύο ἢ τριῶν μαρτύρων ἵστασθαι πᾶσαν ἀμφιβολίαν, τουτέστι, βεβαιοῦσθαι· οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν τριῶν μου παρουσιῶν, πᾶν ῥῆμα VERS. 1. ο Ecce tertio hoc venio ad vos: in ore duorum testium aut trium stabit omne verbum. › Perinde ac Deus nulla interminatur, in supplicio antem inferendo semper cunctatur: hunc ad modum imitator ejus Paulus multa prætestificatur, inquiens, Sicut scriptum est, coram duobus aut tribus testibus omnem controversiam sive ambiguitatem sisti, hoc est confirmari: ita tribus meis adventibus, omne verbum, quo interminatus sum vobis, statuetur ad- ἀπειλητικὸν κατασταθήσεται καθ᾽ ὑμῶν, καὶ κυρω versum vos, et stabilietur, nisi resipueritis. Testimoniorum enim loco adventus suos ponit. VERS. 2. • Predixi et prædico, ut præsens cum cssem iterum, et absens nunc scribo iis qui antehac peccaverunt, et reliquis omnibus, quod si venero iterum, non parcam. › Prædixi, inquit, et rursus prædico. Quemadmodumn enim secundo adveniens, et præsens vobis dixi; sic etiamnum hisce litteris pronuntio, iis quidem qui flagitia commiserunt, ceu indigentibus correctione; reliquis autem ceu testibus, c Si rursus venero, non parcam.» Nec dixit, Puniam, sed paterno verbo parcendi usus est: Quod si enim incorrectos, inquit, invenero, non diutius procrastinabo. VERS. 3. Quoniam probationem ejus qui in me loquitur, Christi, quæritis.» Cum magna indignatione ad contemnentes ipsum veluti imbecillem et nihili hominem, hæc dicit. Quandoquidem enim vultis explorare, num Christus in me commoretur, ac propterea me ridetis ceu infirmum, et a Christo desertum, agnoscetis omnino, ni vitam moresque vestros correxeritis. Commonstrat autem spiritualia esse quæ loquatur verba, deincepsque metuendas esse minas suas, perinde ac si Christus loqueretur. Non ideo autem puniebat eos veluti probationem aut experientiam daturus: verum quia insanabiliter deliquerant. Si cogar, inquit, 318 pœnam sumere de vobis, adeoque punire vos, sentietis per opera ipsa explorationem quam quaeritis. • Qui erga vos non est infirmus, sed potens est in vobis. › Cur apposuit, ‹ Erga vos, › cuni ubique potens sit? Quia verisimile erat eos jam antea expertos esse potentiam. Ait igitur: Quia jam antea experimentum accepistis, omnino novistis quod in vos non sit infirmus, sed fortis, id est potens. Vel quia in hac vita potentiam suam in vos demonstrat dum corrigi potestis, percutiens vos nunc, ut in futuro judicio dimittat: erga infideles autem in die judicii. Simul autem indicat quod, etiamsi puniturus sit, se tamen non puniturum, sed Christum. • Nam et si crucifixus est ex infirmitate, sed vi25 πάντας Ο. 30 ἀπών 0. Varia οι ἀνακαλοῦμαι ο. θήσεται ἐὰν μὴ μετανοήσητε· ἀντὶ μαρτύρων γὰρ τὰς παρουσίας αὐτοῦ τίθησι. “ • Προείρηκα καὶ προλέγω ὡς παρὼν τὸ δεύτερον, καὶ ἀπὼν νῦν γράφω τοῖς προημαρτηκόσι, καὶ ταῖς λοιποῖς πᾶσιν, ὅτι ἐὰν ἔλθω εἰς τὸ πάλιν, οὐ φείσο μαι.» Καὶ προείπον, φησὶ, καὶ πάλιν προλέγω· ὥσπερ γὰρ δεύτερον παραγενόμενος καὶ παρὼν ὑμῖν εἶπον, οὕτω καὶ νῦν διὰ τῶν γραμμάτων προςναφωνῶ, τοῖς μὲν προημαρτηκόσιν, ὡς δεομένας διορθώσεως· τοῖς δὲ λοιποῖς, ὡς μάρτυσιν· ε Οτι ἐὰν ἔλθω εἰς τὸ πάλιν, οὐ φείσομαι.» Καὶ οὐκ εἶπε, Κολάσω, ἀλλὰ πατρικῷ ῥήματι ἐχρήσατο, τῷ τῆς φειδούς. Εἰ γὰρ ἀδιορθώτους εὕροιμι, οὐκέτι ἀναβαλοῦμαι ει, φησίν. • Ἐπεὶ δοκιμήν ζητεῖτε τοῦ ἐν ἐμοὶ λαλοῦντος Χριστοῦ.» Μετὰ πολλοῦ τοῦ θυμοῦ πρὸς τοὺς ἐξου θενοῦντας αὐτὸν ὡς ἀσθενῆ καὶ ἐξουθενημένον, ταῦτά φησιν. Ἐπειδὴ γὰρ βούλεσθε δοκιμάζειν, εἰ ἐν ἐμοὶ ὁ Χριστὸς οἰκεῖ, καὶ διὰ τοῦτό με κωμῳδεῖτε ὡς ἀσθενῆ καὶ ἔρημον τοῦ Χριστοῦ· γνώσεσθε πάντως, εἴπερ ἀδιόρθωτοι μείνητε. Δείκνυσι δὲ, ὅτι πνευμα τικά εἰσι τὰ ῥήματα, & λέγει, καὶ λοιπὸν δεῖ φοβεῖσθαι τὴν ἀπειλήν, ὡς τοῦ Χριστοῦ λαλοῦντος. Ού διὰ τοῦτο δὲ ἐκόλαζεν, ὡς δοκιμὴν αὐτοῖς καὶ πεῖραν δώσων· Ἀλλ᾿ ἐπειδὴ ἀνίατα ἁμαρτάνετε. Εἰ ἀναγκασθῶ, φησί, κολάσαι ὑμᾶς, εἴσεσθε διὰ τῶν ἔργων αὐτῶν τὴν δοκιμὴν ἣν ζητεῖτε, • Ος εἰς ὑμᾶς οὐκ ἀσθενεῖ, ἀλλὰ δυνατεῖ ἐν ὑμῖν. Διὰ τί προσέθηκε τὸ, ο Εἰς ὑμᾶς, ο καίτοι πανταχού δυνατός ἐστι; Διότι εἰκός ἐστιν αὐτοὺς καὶ πρότερο πειρασθῆναι τῆς δυνάμεως. Φησὶν οὖν, ὅτι ὑφ' ὧν ἤδη πεῖραν εἰλήφατε, γινώσκετε πάντως, ὅτι εἰς ὑμᾶς οὐκ ἀσθενεῖ, ἀλλὰ δυνατεῖ, τουτέστι, δύναται. Η ότι ἐν τῷ μὲν παρόντι τὴν δύναμιν εἰς ὑμᾶς δείκνυται, τοὺς διορθωθῆναι δυναμένους, πλήττων νῦν, ἵνα τότε ἀφήσῃ· εἰς δὲ τοὺς ἀπίστους, κατὰ τὴν ἡμέραν τη κρίσεως. Δείκνυσι καὶ ὅτι 3 εἰ καὶ μέλλει τιμωρί σασθαι, οὐκ αὐτός τιμωρήσεται, ἀλλ' ὁ Χριστός. • Καὶ γὰρ ἐσταυρώθη ἐξ ἀσθενείας, ἀλλὰ ζῇ ἐκ lectiones. 33 οὖν υ.

EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR. CAP. XIII. $46 δυνάμεως Θεοῦ. • Πολλοὶ σκανδαλίζονται ἐκ τῆς ῥή- vit ex virtute Dei.» Plerique hoc textu offenduntur: σεως ταύτης· ἀλλὰ μάθε, ὅτι λέγεται ἀσθένεια και ἡ τοῦ σώματος· λέγεται δὲ, καὶ ἡ περὶ τὴν πίστιν σαθρότης· ὡς τὸ, ι Τὸν ἀσθενοῦντα τῇ πίστει προσο λαμβάνετε.» Λέγεται δὲ ἀσθένεια καὶ αἱ ἐπιβουλαὶ καὶ οἱ κίνδυνοι, καὶ ἀτιμίαι, ὡς τὸ, ο Εὐδοκῶ ἐν ἀσθενείαι;, ο καὶ τὰ τοιαῦτα. Κατὰ τοῦτο οὖν τὸ σημαινόμενον, ἐξ ἀσθενείας ἐσταυρώθη ὁ Κύριος ἐπιβουλὴν ὑπομείνας, καὶ κίνδυνον, καὶ ὕβριν· ταῦτα γὰρ δοκοῦσιν ἐξ ἀσθενείας γίνεσθαι. Ὥσπερ οὖν μωρίαν λέγει Παῦλος τὸ κήρυγμα, οὐχ ὡς ὄν, ἀλλ' ὡς νομιζόμενον τοῖς ἀπίστοις· οὕτω καὶ ἐξ ἀσθενείας φησί σταυρωθῆναι τὸν Κύριον, τῆς νομιζομένης παρὰ τοῖς ἀπίστοις, οὐ τῆς οὔσης. «Ζῇ μέντοι ἐκ δυνάμεως Θεοῦ, τουτέστι, τοῦ Πατρὸς, ἤτοι τῆς αὐτοῦ· πάντα γὰρ τὰ τοῦ Πατρὸς, καὶ αὐτοῦ εἰσι· καὶ τὰ αὐτοῦ, τοῦ Πατρός. Ωστε καὶ ἡ δύναμις κοινή, μᾶλλον δὲ αὐτός ἐστι δύναμις τοῦ Πατρός. Ὥστε καὶ αὐτὸς ἑαυτὸν ἀνέστησεν, ὥσπερ καὶ προείπε· ο Λύσατε τὸν ναὸν τοῦτον, καὶ ἐγερῶ αὐτόν.» Ταῦτα δὲ πάντα λέγει ὁ Παῦλος, ἐπειδὴ ἐξουθένουν αὐτὸν, ὡς διωκόμε. νον δὴ καὶ ἐπιβουλευόμενον, καὶ ἐξ ἀσθενείας ταῦτα πάσχειν ἐνόμιζον. Δείκνυσιν οὖν ἔτι καὶ ὁ Χριστός οὐδὲν ἐκ τῆς νομιζομένης ταύτης ασθενείας παρεβλάβη. • Καὶ γὰρ ἡμεῖς ἀσθενοῦμεν ἐν αὐτῷ, ἀλλὰ ζησό μεθα σὺν αὐτῷ ἐκ δυνάμεως Θεοῦ εἰς ὑμᾶς.» Τουτο έστι, Διωκόμεθα, ἐλαυνόμεθα· ταῦτα γὰρ ἡ ἀσθένεια. • Ἐν αὐτῷ, ἀντὶ τοῦ, Δι' αὐτὸν, καὶ τὸ αὐτοῦ κήρυγμα. Αλλ' ὥσπερ ἐκεῖνος οὐ παρεβλάβη, ἐπιβουλευθεὶς, οὕτως οὐδὲ ἡμεῖς· ἀλλὰ ζησόμεθα σὺν αὐτῷ· τουτέστιν, Αήττητοι εὑρεθησόμεθα εἰς ὑμᾶς· τουτο ἐστιν, εἰς τὴν ὑμετέραν ὠφέλειαν. Μήποτε δὲ ἔτι φοβεῖ αὐτοὺς, ὅτι Εἰ καὶ δοκεῖτε ἡμᾶς ἀσθενεῖς, ἀλλὰ ζῶντες ἐσμεν εἰς ὑμᾶς, τουτέστιν, εἰς τὸ, εἴ γε μὴ διορθωθῆτε, κολάσαι ὑμᾶς. • Εαυτούς πειράζετε, εἰ ἐστὲ ἐν τῇ πίστει, ἑαυ τοὺς δοκιμάζετε.» Καὶ τί λέγω, φησί, περὶ ἐμαυτοῦ, ὅτι ὁ Χριστὸς ἐν ἐμοὶ λαλεῖ, καὶ ὅτι δύναμαι μὲν, πλὴν ἐκεῖνον μιμούμενος τὸν σταυρωθέντα, οὐκ ἐπεξέρχομαι ὑμῖν; Καὶ ὑμεῖς γὰρ, εἰ βουληθῆτε ἑαυ τοὺς ἐξετάσαι, ὄψεσθε ἐν ἑαυτοῖς τὸν Χριστόν· εἰ περ ἔχετε πάντες τὴν πίστιν (οἱ γὰρ πιστεύοντες τότε ἐθαυματούργουν), ἢ τὴν ἁπλῶς πίστιν, ἢ τὴν τῶν σημείων, ἥτις ἰδικωτέρα ἐστίν. Ωστε, εἰ ἐν ὑμῖν τοῖς μαθηταῖς ὁ Χριστὸς, πολλῷ μᾶλλον ἐν ἐμοὶ τῷ διδασκάλῳ. • Η οὐκ ἐπιγινώσκετε ἑαυτούς, ὅτι Ιησούς Χριστός ἐστιν ἐν ὑμῖν, εἰ μήτι ἀδόκιμοί ἐστε;» Τουτο ἐστιν, εἰ μήτι ἐξεπέσετε τῆς χάριτος τῶν σημείων ἣν ἐλάβετε. Αἰνίττεται δὲ αὐτοὺς καὶ διεφθάρθαι εἰς τὸν βίον. Ἐπειδὴ γὰρ πολλοὶ πίστιν ἔχοντες, τῆς τῶν θαυμάτων ἐνεργείας ἦσαν ἄμοιρο: 88, ἅτε διο εφθαρμένοι τὸν βίον, φησὶν ὅτι, ὡς ἔοικεν, οὐκ ἐπιγινώσκετε ἑαυτοὺς ὅτι ἔστι Χριστὸς ἐν ὑμῖν; Οὐκ • Rom. Σιν, 1. * f Cor. xii, 40. atqui disce quod dicatur infirmitas tum corporis, tum circa fidem debilitas, ut eo loci: Infirmum in fide suscipite. > Dicitur rursus infirmitas etiam insidin ipse, et pericula, et ignominize, ut eum dicit, «Oblector in infirmitatibus f, o et similia. Secundum hanc igitur significationem Dominus ex infirmitate crucifixus est, insidias et periculum, et injuriam passus: hæc enim videntur ex infirmitate Geri. Perinde igitur ut stultitiam vocat Paulus prædicationem, non quod sit, sed quod ita reputetur ab infidelibus: sic ex infirmitate Dominum crucifigi dicit, quæ ita ab incredulis existimabatur, cum tamen non esset. Vivit tamen ex potentia Dei,, hoe est, Patris, sive sua ipsius. Nam quæcunque Patris. sunt, etiam ipsius sunt;) et quæ ipsius sunt, Patris sunt. Igitur et potentia communis est,vel potius, ipse est potentia Patris. Proinde ipse etiam seipsum excitavit, sicut prædixit s: c Solvite templum hoc, et excitabo illud. llæc autem omnia dicit Paulus, quia contemnebant ipsum, ut qui persecutionibus et insidiis esset obnoxius, atque ex infirmitate hæc eum pati existimabant. Ostendit itaque quod Christus ex hac, ut putabatur, infirmitate nihil damni acceperit. VERS. 4. • Nam et nos infrmi sumus in ipso, sel vivemus cum ipso ex virtute Dei erga vos. Hoc est, Persecutionen patimur, agitamur: hæc enim est inβrmitas. c in ipso, hoc est, Propter ipsum, ipsiusque verbumn. Αt perinde ac ille non est lasus insidiis petitus, sic neque nos. Sed vivenus cum ipso, id est, Invincibiles inveniemur erga vos, hoc est, ail vestram commoditatem. Fortasse autem adhuc terret eos, Nam si putatis, inquiens, et nos esse infirmios, scitote nos esse viventes erga vos, hoc est, ad vos, nisi vitam et mores aliter institueritis, puniendos. VERS. 5. Vos ipsos tentate, num sitis in fide, ipsi vos probate. Quid dicam, 319 inquit, de me ipso, quod Christus in me loquatur, et quod potens sim, illum tamen crucifixum Imitatus, non invado vos? Nam vel vos, si vosmet explorare velitis, vilebitis in vobis ipsis Christum: si quidem omnes habetis fidem (credentes enim tum miracula edebant), vel fidem simpliciter, vel signorum, quæ specialior est. Proinde si in vobis discipulis Christus est, mulc magis in me præceptore vestro. Annon cognoscitis vosmetipsos, quod Jesus Christus in vobis est, nisi reprobi sitis?. Hoc est, nisi excideritis e gratia signorum quam accepistis, Innuit autem eos in vita corruptos esse. Quia enim plerique fidem habentes, miraculorum operationis expertes erant, eo quod in vita corrupti erant, videtur, inquit, non agnoscitis vos ipsos, quod Christus Jesus est in vobis? Non est autem in vobis, • Joan. 11, 19. Varia lectiones. 3 έρημοι Ο.

eo quod vita sitis reprobi. Non certo autem hoc ex- ἔστι δὲ ἐν ὑμῖν, ἀπὸ τοῦ ἀδοκίμους εἶναι ὑμᾶς κατά pressit, sed ambigue posuit, ne eos incesseret. τὸν βίον. Οὐκ ἀπεφήνατο δὲ, ἵνα μὴ πλήξῃ, ἀλλ' ἐνδοιαστικῶς τοῦτο τέθεικεν. VERS. 6. Spero autem quod cognoscetis quod nos non sumus reprobi. › Magnæ hinc minæ prodeunt. Quia enim, inquit, vultis accipere probationem, per poenam quam vobis infligemus, spero nobis non defuturam demonstrationem quod non simus reprobi, neque exciderimus a gratia signorum et virtutis: vel quod nos vitæ non sumus adeo cor - ruptæ, ut e nobis migrare coactus sit Christus: verum est in nobis per probatam vitam, cosque puniet qui inter vos sunt immorigeri. VERS, 7. • Precor autem Deum, ut nihil mali faeiatis, non ut nos probati appareamus, sed ut vos quod bonum est, faciatis, Inos autem ut reprobi simus.. Vide misericordiam ejus. Vilpendebatur, proscindebatur, tanquam qui nihil posset, sed solum in litteris jactabundus. Ipse vero non solum differt ac rejicit ponam, verum etiam rogat ne unquam ipsi • Ελπίζω δὲ ὅτι γνώσεσθε ὅτι ἡμεῖς οὐκ ἐσμὲν ἀδόκιμοι. • Πολλὴ καντεῦθεν ἡ ἀπειλή. Επειδή γάρ, φησί, βούλεσθε λαβεῖν τὴν δοκιμὴν διὰ τῆς εἰς ὑμᾶς κολάσεως, ἐλπίζω ὅτι οὐκ ἀπορήσομεν δοῦναι ὑμῖν τὴν ἀπόδειξιν, ὅτι οὐκ ἀδόκιμοί ἐσμεν, οὐδὲ ἐξεπέσαμεν τῆς χάριτος τῶν σημείων, καὶ τῆς δυνάμεως· ἢ ὅτι οὐ διεφθάρμεθα τὸν βίον ἡμεῖς, ἵνα καὶ ἐξοικισθῇ ἡμῶν ὁ Χριστὸς, ἀλλ᾽ ἔστιν ἐν ἡμῖν διὰ τοῦ εὐδοκίμου βίου, καὶ τιμωρήσεται τοὺς ἀπειθοῦντας ὑμῶν. • Εὔχομαι δὲ πρὸς τὸν Θεὸν μὴ ποιῆσαι ὑμᾶς καὶ κὸν μηδέν· οὐχ ἵνα ἡμεῖς δόκιμοι φανῶμεν, ἀλλ᾽ ἵνα ὑμεῖς τὸ καλὸν ποιῆτε, ἡμεῖς δὲ ὡς ἀδόκιμοι ώμεν, ο ώρα σπλάγχνα· κατεφρονεῖτο, ἐπωμῳδεῖτο, ὡς οὐδὲν δυνάμενος, ἀλλὰ μόνον ἐν γράμμασι κομπάζων· καὶ οὐ μόνον ἀναβάλλεται τὴν τιμωρίαν, ἀλλὰ καὶ εύχεται μήτε αὐτοὺς ἁμαρτήσειν ποτέ, μήτε αὐτὸν εἰς ἀνάγκην ἐλεύσεσθαι τοῦ τιμωρῆσαι. Οὐ γὰρ τοῦτο σπουδάζω, φησίν, ἵνα φανῶ δόκιμος, ὡς δύνα μιν ἔχων τοῦ κολάζειν, ἀλλ' ἵνα ὑμεῖς τὸ καλόν ποιῆτε ἀεὶ, κἂν ἁμάρτητέ ποτε, ἵνα μετανοήτε κἀγὼ ἵνα ὦ ὡς ἀδόκιμος, τουτέστιν, ἵνα δοκῶ τους πολλοῖς ἀσθενὴς καὶ ἀδύνατος, ἅτε μὴ εὑρίσκων χώραν τοῦ κολάσαι ὑμᾶς. Οὐ γὰρ τῇ ἀληθείᾳ ἔμελλεν εἶναι ἀδόκιμος· μᾶλλον ἐν δὲ δόκιμος εὑρίσκετο, ὅτι οὕτω παιδεύει τοὺς μαθητάς, ὥστε μηδὲν ἁμαρτά erat futurus: sed potius probatus inveniebatur, νειν. Αλλὰ διὰ τὴν τῶν πολλῶν ὑπόληψιν εἶπε τὸ, peccatum committant, et ne ipse eos punire cogatur, necessitate hoc postulante, eorumque demeritis. Non enim in hoc elaboro, inquit, ut videar probatus, ceu potentiam puniendi habens, sed ut vos bonum faciatis semper; et si unquam contingal vos delinquere, ut pœniteat vos scelerum: et ut ego sim veluti reprobus, hoc est, ut ego apud plebeios videar infirmus ac impotens, quippe qui non inveniam locum puniendi vos. Non enim revera reprobus quod sic erudiat discipulos, ut nihil peccent. Sed ob multorum opinionem dixit, e Veluti reprobi.» VERS. 8. Non enim possumus aliquid adversus veritatem, sed pro veritate.»Ne videatur blandiri cis, ait: Ex mente 320 omnino vanæ gloriæ experte hæc facio, nempe, ut si invenerimus vos sine lapsu, non poterimus vos punire. Quod si etiam tentaverimus, Deus nobis non cooperabitur. Potentiam enim nobis dedit, ut verum feramus calculuın, ct non veritati contrarium. Vere autem decernit, qui dignum punit: adversus autem veritatem fert suffragium, qui non peceantem punire tentat. VERS. 9. Gaudemus enim quando nos infirmi sumus, vos autem potentes estis. › Rursus ostendit seipsum admodum ipsis esse addictum. Ait enim: Ne existimetis quod quia non possim (quandoquidem vos non impingatis } potentiam meam demonstrare erga vos, propterea doleam; lator enim maxime, quando ipse quidem ego infirmer, hoc est, infirmus reputer, quod non possim potentiam meam paniendo commonstrare: vos autem potentes sitis, hoc est, virtute conspicui, lapsuque vacantes. • Hoc autem et precamur, vestram perfectiorem.: Non solum, inquit, hoc volo, sed precor etiam esse vos irreprehensibiles et integros, hoc est, perfectos, nullam ansam præbentes. • Ὡς ἀδόκιμοι. ο • Οὐ γὰρ δυνάμεθά τι κατὰ τῆς ἀληθείας, ἀλλ᾿ ὑπὲρ τῆς ἀληθείας.» Ἵνα μὴ δίξῃ χαρίσασθαι αὐτ τοῖς, φησίν· Ἐξ ἀκενοδόξου γνώμης πάντως τοῦτο ποιῶ, ὅτι ἐὰν εὕρωμεν ὑμᾶς ἀνεπισφαλείς, οὐ δυνητ σόμεθα κολάσαι· ἀλλὰ κἂν ἐπιχειρήσωμεν, ὁ Θεὸς οὐ συμπράξει. Δύναμιν γὰρ ἡμῖν δέδωκεν, ἵνα ἀληθῆ φέρωμεν τὴν ψῆφον, οὐχ ὑπεναντίαν τῇ ἀληθείᾳ. ᾿Αληθῶς δὲ ψηφίζεται ὁ τὸν ἄξιον τιμωρούμενος ο κατὰ τῆς ἀληθείας δὲ, ὁ τὸν μὴ ἁμαρτάνοντα ἐπιχει ρῶν κολάζειν. • Χαίρομεν γάρ, ὅταν ἡμεῖς μὲν ἀσθενῶμεν, ὑμεῖς δὲ δυνατοὶ ἦτε.» Πάλιν δείκνυσιν ἑαυτὸν σφόδρα οἰκεῖον αὐτοῖς ὄντα. Λέγει γάρ, ὅτι Μὴ νομίσητε, ὅτι ἐπειδὴ οὐ δύναμαι, ἀπταίστων ὄντων ὑμῶν, τὴν δύναμίν μου ἐπιδείξασθαι, ἀλγῶ διὰ τοῦτο· χαίρω γὰρ μάλιστα ὅταν αὐτὸς μὲν ἐγὼ ἀσθενῶ, τουτέστιν, ἀσθενὴς νομίζωμαι, ὡς μὴ ἐπιδεικνύμενος δύναμίν τινα ἐν τῷ τιμωρεῖσθαι· ὑμεῖς δὲ δυνατοὶ ἦτε, τουτέστιν, ἐνάρεται, άπταιστοι. • Τοῦτο δὲ καὶ εὔχομαι τὴν ὑμῶν κατάρτισιν. Οὐ μόνον, φησί, βούλομαι τοῦτο, ἀλλὰ καὶ εὔχομαι τὸ εἶναι ὑμᾶς ἀλήπτους καὶ κατηρτισμένους, τους έστι, τετελειωμένους, μηδεμίαν λαβὴν παρέχοντας. • Διὰ τοῦτο ταῦτα ἀπὼν γράφω, ἵνα παρὼν μὴ Vers. 10. ● Propterea hæc absens scribo, ut non Varia lectiones. * ἐνδοιαστικὸν Ο. 80 μάλα γάρ οι

EXPOSITIO IN EPIST. II AD COR. CAP. XIII. αποτόμως χρήσωμαι, κατὰ τὴν ἐξουσίαν ἦν ἔδωκέ praesens durius agam, secundum potestatem quam μοι ὁ Κύριος εἰς οἰκοδομὴν, καὶ οὐκ εἰς καθαίρεσιν.» Ἐπειδὴ σφίδρα ἐπέπληξεν αὐτοὺς καὶ ἠπείλησε, νῦν ἀπολογεῖται, καί φησι· Διὰ τοῦτο οὕτως ἔγραψα, ὡς βουλόμενος ἄχρι τῶν γραμμάτων εἶναι τὴν ἀπειλὴν καὶ τὴν ἀποτομίαν, ἀλλὰ μὴ ἐν τοῖς ἔργοις ἐπιδειχθῆναι. Μὴ διορθωθέντας γὰρ κολάσω πάντως ἀποτό μως, ἐπειδὴ ἐξουσίαν δέδωκέ μοι ὁ Κύριος. Ἐκ τούτου οὖν δείκνυσιν ὅτι καὶ ὁ Κύριος δι' αὐτοῦ μέσου κολάζει. Δεικνύων δὲ ὅτι οὐκ ἐπιθυμεῖ τῇ ἐξουσία χρήσασθαι εἰς τὴν ἐκείνων τιμωρίαν, προσέθηκεν, ὅτι «Οὐκ εἰς καθαίρεσιν, ἀλλ᾽ εἰς οἰκοδομήν, τουτο έστι, προηγουμένως ὁ Κύριος οὐ βούλεται καθαί ρειν [ 1. καθαιρεῖν], ἤτοι κολάζειν, ἀλλ' οἰκοδο μεῖν, τουτέστιν, εὐεργετεῖν· πλὴν καὶ τὸ τοῖς ἀδιορθώτοις ἐπάγειν εν τὴν καθαίρεσιν, οἰκοδομεῖν ἐστι. • Τὸ λοιπόν, ἀδελφοί, χαίρετε. Εγώ, φησί, τὰ ἐμαυτοῦ ἐποίησα. Ὑπόλοιπον οὖν ἐστιν ὑμᾶς τὰ ἑαυτῶν συνεισενεγκεῖν. Διορθωθέντες γὰρ, ἀμάραν τον κτήσεσθε τὴν ἀπὸ τοῦ συνειδότος χαρὰν, εἰ καὶ λύπης βήματα ὑμῖν εἶπον. • Καταρτίζεσθε.» ᾿Αντὶ τοῦ, Τέλειοι γίνεσθε ἐν το δόγμασι καὶ ἐν βίῳ, καὶ ἀναπληροῦτε τὰ λείποντα ὑμῖν. • Παρακαλείσθε.· Ἐπειδὴ πολλοὶ ἦσαν οἱ πει· ρασμοὶ καὶ οἱ κίνδυνοι, φησί· Παρακαλεῖσθε καὶ ὑφ' ἑαυτῶν καὶ ὑπ' ἀλλήλων 28, καὶ ὑπὸ τῆς εἰς τὸ βέλω τον μεταβολής. Μεγάλη γὰρ παράκλησις, συνειδός ἀγαθόν. . Τὸ αὐτὸ φρονεῖτε, εἰρηνεύετε.» Τοῦτο καὶ ἐν τῇ προτέρᾳ αὐτοὺς ᾐτησεν, ὡς διαστασιάζοντας. Εστι δὲ τὸ αὐτὸ μὲν φρονεῖν ἐν τοῖς δόγματι, μὴ εἰρηνεύειν δὲ ἐν τοῖς πρὸς ἀλλήλους· ἀμφότερα τοίνυν ὁ Παῦλος ἀπαιτεῖ. • Καὶ ὁ Θεὸς τῆς εἰρήνης καὶ ἀγάπης ἔσται μεθ' ὑμῶν.» Οὐ μόνον παραινεῖ, ἀλλὰ καὶ εὔχεται· ἢ οὐδὲ εὐχή ἐστι τοῦτο, ἀλλὰ τοῦ ἀκολούθως ἐσομένου προαναφώνησις, ὅτι Ἐὰν εἰρηνεύητε, ὁ Θεὸς ἔσται μεθ' ὑμῶν. Ἀγάπης δὲ Θεός λέγεται, ἡ ὡς ταύτης πηγή, ἢ ὡς ταύτην ἐνδειξάμενος εἰς ἡμᾶς ὑπερβολικήν· ἢ ὡς ἔνθα ἐστὶν ἀγάπη, ἐκεῖ καὶ αὐτὸς ὢν, καὶ Δεσπότης ταύτης φαινόμενος. Ὡσαύτως δὲ καὶ τῆς εἰρήνης· ἢ ὡς πηγὴ ταύτης, ἢ ὡς εἰρηνεύσας τὰ ἐν οὐρανῷ, καὶ τὰ ἐπὶ γῆς, ἢ ὡς Δεσπότης κτή ματος. • Ασπάσασθε ἀλλήλους ἐν φιλήματι ἁγίῳ.» Μὴ ὑπούλῳ καὶ δολερῷ, ὡς ὁ Ἰούδας· διὰ τοῦτο γὰρ φιλοῦμεν, ἵνα μᾶλλον ἀνακαίωμεν τὴν ἀγάπην· ἐπειδὴ τὸ στόμα ἐστὶ μάλιστα τῶν ἄλλων μελῶν τὸ συνδεσμοῦν τὰς ψυχάς. Καὶ γὰρ καὶ οἴκοι ἐπαν ιόντες τὴν ἔνωσιν δηλοῦμεν 8, τῷ στόματι φιλοῦν τες. Η καὶ ἐπειδὴ ναός ἐσμεν τοῦ Θεοῦ, πρόθυρον δὲ τούτου τοῦ ναοῦ τὸ στόμα, τὰ πρόθυρα φιλοῦμεν· διὰ τούτων γὰρ τῶν προθύρων εἰσέρχεται ὁ Χριστός, ὅταν κοινωνῶμεν. Dominus dedit mihi in ædificationem, et non in destructionem. › Postquam acriter eos terruerat, et interminatus erat, nunc defensionem parat, Eam, inquiens, ob causam sic scripsi, quod voluerim minas et severitatem ad litteras usque esse, neque re ipsa et operibus demonstrari. Non correctos enim omnino duriter puniam ac severe, quoniam potestatem dedit mihi Dominus. Hine indicat quod Dominus etiam per ipsum, ut medium, punit. Commonstrans porro quod non desideret potestate sta uti að illorum supplicium, apposuit,. Non ad destructionem, sed ad ædificationem: › Iroc est, imprimis Dominus non vult destruere, sive punire, sed æðiGcare, hoc est, benefacere. Atqui incorrigibilibus destructionem inducere, m.lifcare est. K. Vens. 11. «Quod reliquum est, fratres, gaudete.» Ege, inquit, quod meam est feci, reliquum est ut vos vestra etiam conferatis. Si enim vitam vestram correxeritis, immarcescibile possidebitis conscientiæ gaudium, etiamsi tristia vobis locutus sim. • Integri estate.» Hoc est, perfecti estate, et in doctrina, et in moribus, ae replete que desunt vobis. ‹ Consolationem accipite.» Quia multæ 321: fuerunt tentationes et pericula, Consolationem, inquit, accipite et a vobis ipsis, et alter ab altero, et a permutatione vestri in melius. Magna enim consolatio esi, conscientia bona. • Idem sapile, pacem habete.» Hoc quoque in priore Epistola ab iis petiit ceu dissidentibus. Comingit autem idem sapere in unanimitate doctrinæ, paceni vero non exercere in mutua conversatione. Utraque ergo ipsis Paulus postulat. • Et Deus pacis et dilectionis erit vobiscum. Non solum adhortatur, verum etiam exoptationem adjicit: vel ne hæc quidem est exoptatio, sed ejus, quod consequenter futurum est, prædictio: nimirum, Si pacem inter vos alueritis, Deus erit vobiscum. Charitatis autem Deus dicitur, vel quod fons sit hujus, vel quod eam erga nos eximiam ostenderit: vel quod ubi sit charitas, illic et ipse sit, et Dominus hujus appareat. Similiter et pacis: sive quod fons sit hujus, sive quod tam quæ in colo, quam quæ super terram pacaverit; vel quod sit Dominus ejus, tanquam possessionis. VERS. 12. Salutate vos mutuo in osculo sancto. › Non fucato ac doloso, Judæ instar. Propter hoc enim osculamur, ut magis aecondamus charitatem. Nam os præ cæteris membris animas præcipue connectit. Nam domum reversi, osculum figendo viomem significamus. Vel quia templum sumus Dei, hujus autem templi vestibulum est os, vestibula osculamur. Per hæc enim vestibula ingreditur Christus, quando communicamus. Varia lectiones. ἐπιφέρειν τὴν καθαίρεσιν, ἤτοι τὴν κόλασιν· ἀλλ᾽ οἰκοδομεῖν θέλει 0. τ. κ. οἰκοδομή ἐστιν 0. 30 άλλων 0. το δηλοῦντε; τῷ στόμ. φιλοῦμεν 0. 37 ἀνοικοδομήτοις ἐπιφέρειν

• Salutant vos sancti omnes.» Presentes quidem per osculum connectit, absentes autem per salutationem. Imo et hosce connectit os: nam ab ore salutatio proficiscitur. VERS. 13. • Gratia Domini nostri Jesu Christi, et charitas Dei, et communicatio sancti Spiritus sit cum omnibus vobis. Amen. › Postquam omnes conjunxerat, Filii gratiamn, more solito, eis comprecatur, per quam servavit nos, non ex operibus nostris, sed ex gratia, mactatus ipse pro nobis: ac dilectionem Patris, qua dilexit nos, dans Unigenitum pro nobis. Tanquam auten interrogatus, undenam Filii gratia adveniat, Ex Patris, inquit, dilectione. Quid vero effecit? communionem sancti Spiritus, hoc est, participationem et assumptionem cjus, qua sanctificamur, adventu Spiritus Paracleti in nos participes ipsius facti, imo et ipsi in Spiritum permutanur, non essentia, sed participatione. Ubi vero sunt qui Spiritum sanctum rejiciunt, quia in 322 principio Epistolarum ipsum non ponit? En jam posuit, et Trinitas tibi a Paulo complete enumeratur. Per quam veritatis dogmata firmiter retinentes, ac vitam incorruptam ostendentes conservemur, ut revera perfecti simus, utrinque nos recte habentes, et Dei in Trinitate perfecti servi perfecti declarati. Cui gloria in sæcula sæculorum. Amen. • Ασπάζονται ὑμᾶς οἱ ἅγιοι πάντες.» Τοὺς μὲν παρόντας διὰ τοῦ φιλήματος συνάπτει, τοὺς δὲ ἀπήν. τας διὰ τῆς προσρήσεως· καὶ τούτους δὲ τὸ στόμα συνάπτει· ἀπὸ γὰρ στόματος ή πρόσρησις. • Η χάρις τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ, καὶ ἡ κοινωνία τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος, μετὰ πάντων ὑμῶν. Ἀμήν. • Επειδή συν ῆψεν ἅπαντας, ἐπεύχεται αὐτοῖς κατὰ τὸ εἰωθὸς, τὴν χάριν τοῦ Υἱοῦ, δι᾿ ἧς ἔσωσεν ἡμᾶς, οὐκ ἐξ ἔργων ἡμετέρων, ἀλλὰ χάριτι, σφαγείς αὐτὸς ὑπὲρ ἡμῶν· καὶ τὴν ἀγάπην τοῦ Πατρὸς, ἣν ἠγάπησεν ἡμᾶς, δοὺς τὸν Μονογενῆ ὑπὲρ ἡμῶν. Ὡσανεὶ δὲ έρωθηθείς· Πόθεν ἡ χάρις τοῦ Υἱοῦ; φησίν, ὅτι Ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς ἀγάπης. Τί δὲ κατώρθωσε; Την κοινωνίαν τοῦ ἁγίου Πνεύματος, τουτέστι, την με τοχὴν αὐτοῦ, καὶ τὴν μετάληψιν, καθ' ήν ἁγιαζό μεθα, τῇ ἐφ' ἡμᾶς ἐπιφοιτήσει τοῦ Παρακλήτου κοινωνοὶ αὐτοῦ γενόμενοι, καὶ Πνεῦμα καὶ αὐτοὶ, οὐκ ουσίᾳ, ἀλλὰ μεθέξει ὄντες. Ποῦ δὲ εἰσιν οἱ τὸ Πνεῦ. μα ἀθετοῦντες, διότι μὴ ἐν ἀρχῇ τῶν Ἐπιστολῶν αὐτὸ τίθησιν; Ἰδοὺ γὰρ τέθεικε, καὶ ἡ Τριάς του ἀπηρτισμένως ὑπὸ τοῦ Παύλου ἀπηρίθμηται· ὑφ' ἧς συντηροίμεθα, τά τε δόγματα τῆς ἀληθείας κατ έχοντες βεβαίως, καὶ τὸν βίον ἀδιάφθορον ἐπιδεικνύ μενοι, ἵνα τῷ ὄντι κατηρτισμένοι ὦμεν, ἀμφοτέρω θεν καλῶς ἔχοντες, καὶ δοῦλοι τέλειοι τοῦ τελείου ἐν Τριάδι Θεοῦ δεικνύμενοι· ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ΤΗΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΑΥΛΟΥ ΠΡΟΣ ΓΑΛΑΤΑΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΣ THEOPHYLACTI BULGARIA ARCHIEPISCOPI EPISTOLÆ DIVI PAULI AD GALATAS EXPOSITIO. 323 ARGUMENTUM EPISTOLÆ AD GALATAS. Multa vehementia et indignatione refertum est exordium, et universa propemodum Epistola: perpetuo enim mansuetum esse erga discipulos, aui increvaΥΠΟΘΕΣΙΣ ΤΗΣ ΠΡΟΣ ΓΑΛΑΤΑΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΣ. Πολλοῦ τὸ προοίμιον γέμει θυμοῦ, καὶ πᾶσα σχεδὶν ἡ Ἐπιστολὴ· τὸ γὰρ ἀεὶ ἐπιεικεύεσθαι τοῖς μαθηταῖς ἐπιπλήξεως δεομένοις, οὐ διδα1

EXPOSITIO IN EPIST. AD GALAT. - CAP. I. etiam Dominus agit. Cum enim Petrum beatum prædicasset, postea itidem objurgat; ac discipulos in - doctos et carentes intellectu appella: i. Ac Paulus certe quidem ad alios scribens, austeritate usus est, quemadmodum ad Corinthios i; potissimum autem ad Galatas hosce. Causa vero est hujusmodi. Qui ex Judæis ad fiilem accesserant, partim quidem patria lege detenti, partim vero doctores esse desiderantes, docebant Galatas circumcisionem esse retinendam, Sabbala et neomenias servanda. Num Petri disciel σκάλου. Τοῦτο καὶ ὁ Κύριος ποιεῖ· τόν τε γὰρ tione opus habent, non est toni præceptoris. Idem Πέτρον μακαρίσας, εἶτα καὶ ἐπιτιμῇ· καὶ τοὺς μαθητὰς δὲ ἀσυνέτους ἀποκαλεῖ. Καὶ Παῦλος μὲν οὖν καὶ πρὸς ἄλλους μὲν γράφων, αυστηρότητι κέχρηται, ὥσπερ οὖν πρὸς Κορινθίους· μάλιστα δὲ πρὸς Γαλάτας τούτους. Η δὲ αἰτία τοιαύτη· Οἱ ἐξ Ἰουδαίων πιστεύσαντες, ἅμα μὲν τοῦ πατρῴου νόμου ἐχόμενοι, ἅμα δὲ διδά σκαλοι εἶναι ὀρεγόμενοι, ἐδίδασκον Γαλάτας, ὅτι δεῖ περιτέμνεσθαι, καὶ Σάββατα καὶ νουμη νίας τηρεῖν· τοὺς γὰρ περὶ Πέτρον μὴ κωλύειν ταῦτα. Καὶ ἀληθῶς γε οὐκ ἐκώλυον οὗτοι, οὐχ ὡς δογματίζοντες, ἀλλ' ὡς συγκαταβαίνοντες τῇ ἀσθενείᾳ τῶν ἐξ Ἰουδαίων πεπιστευκότων 40, οἷς καὶ ἐκήρυττον. 'Ο δὲ Παῦλος ἔθνεσι κηρύτ των, οὐ χρείαν εἶχε τῆς συγκαταβάσεως ταύτης. Οτε γοῦν ἐν χρείᾳ γέγονεν, καὶ αὐτὸς συγκατέβη, καὶ περιέτεμε μὲν τὸν Τιμόθεον, ἡγνίσατο δὲ αὐτ τὸς κατὰ τὸν νόμον. ᾿Αλλ' οἱ ἀπατεῶνες οὐ λέ γοντες τὰς αἰτίας, δι᾿ ὃς καὶ οἱ περὶ Πέτρον καὶ αὐτοὶ ταῦτα ἐποίουν, παρελογίζοντο τοὺς ἀφελεστέρους, καὶ αὐτὸ μέντοι τοῦτο εἰς διαβολήν Παύλου προέφερον, τὸν ποτὲ μὲν περιτέμνειν, ποτὲ δὲ ἀναιρεῖν τὴν περιτομὴν, καὶ ἄλλοτε άλλα κηρύσσειν· καὶ ἐπὶ πᾶσιν, ὡς οὐ δεῖ Παύλῳ πείθεσθαι, ὃς οὔτε Χριστὸν εἶδεν, οὔτε αὐτοῦ ἐστι μαθητής, ἀλλὰ τῶν ἀποστόλων· τοὺς δὲ περὶ Πέτρον, ὡς αὐτόπτας προσδέχεσθαι. Διὰ ταῦτα τοίνυν διακαὴς τὴν ψυχὴν, συντίθησι τὴν Ἐπιστολὴν· καὶ πρῶτόν γε πρὸς ἐκεῖνο ἀποτείνεται, ὃ ἐκεῖνοι ἔλεγον διορύττοντες αὐτ τοῦ τὴν ὑπόληψιν, ὅτι οἱ μὲν ἄλλοι τοῦ Χριστοῦ, αὐτὸς δὲ τῶν ἀποστόλων ἐστὶ μαθητής· διὸ καὶ οὕτως ἄρχεται· puli hac non velabant. Ac revera 324 quidem isti non velabant, non quod ita docerent, verum quod infirmitati eorum, qui ex Judæis crediderant, condescenderent, quibus etiam prædicabant. Paulus vero qui gentibus prædicabat, ista condescensione non indigebat. Αt si quando opus esset, ipse etiam obse cundabat: hinc est quod circumciderit Timotheum, quodque ipse sanctificatus sit secundum legem. Atqui impostores non reddentes causas cur Petrus et qui cum ipso erant, talia facerent, decipiebant simpliciores, et tamen hoc ipsum in Pauli calumniam proferebant, quod alias circumcideret, alias vero circumcisionem tolleret, et alias alia prædicuret: et præ omnibus, Paulo non esse obtemperandum, quippe qui neque Christum vidisset, neque ejus esset discipulus, sed apostelorum. Petrum aulem, cum cateris apostolis, ceu eos qui ipsi Christum vidissen', suscipiendos. Has ab causas animo accensus Apostolus, Epistolam hanc conscribit. Ac primum quidem eo sermonem dirigit, quod illi dicebant, perfodientes ita et elevantes ejus æstimationem, nimirum, quod alii quidem essent Christi, ipse vero apostolv - rum discipulus. Propterea sic orditur: IN EPISTOLAM AD GALATAS. • Παῦλος ἀπόστολος, οὐκ ἀπ᾿ ἀνθρώπων, οὐδὲ δι' ἀνθρώπου. Ὁ Εὐθέως ἀναιρεῖ τὸ εἶναι ἀνθρώπων μα θητής. Οὐκ ἀπ' ἀνθρώπων γὰρ, ἀλλ᾽ ἄνωθεν, καὶ ἀπ' οὐρανοῦ ἐκλήθη· καὶ οὐ δι' ἀνθρώπου, ἀλλ' αὐτ τοῦ τοῦ Χριστοῦ. Ἐβάπτισε μὲν γὰρ αὐτὸν ᾿Ανανίας· ἀλλ' οὐκ ἐκεῖνος πρὸς τὴν πίστιν ἐκάλεσεν, ἀλλ᾽ ἀπ' οὐρανοῦ ὁ Χριστός. Διὰ τί δὲ οὐκ εἶπε, Παῦλος κλητὸς, ἀλλ', ο Απόστολος;» Διότι περὶ τούτου πᾶς ἦν ὁ λόγος, λεγόντων ὅτι ὑπ' ἀνθρώπων ἀπόστολος κεχειροτόνητο· πρὸς τοῦτο οὖν ἐνίσταται, δειχνὺς ὅτι οὐκ ἔστι τοῦτο. h Matth. xvi, 17. 1 Matth. XV, 325 CAPUT PRIMUM. VERS. 1. «Paulus apostolus non ab hominibus, neque per hominem. Illico quod hominum sit discipulus tollit. Non ab hominibus enim, sed e supernis, adeoque cœlitus vocatus fuit; et non per hominem, sed per ipsum Christum. Baptizavit quidem ipsum Ananias, sed is ad fidem non vocavit, verum e coelis Christus. At cur non dixit, Paulus vocatus, sed, Apostolus?» Quia hac de re lola erat quæstio atque sermo; dicebant enim quod ab hominibus apostolus electus esset. Adversum istuc ergo renititur, ostendens rem sese aliter habere. i 1 Cor. v, 2. Variæ lectiones. " πιστευόντων Ο.