EXPOSITIO IN EPIST. AD EPHES. - CAP. I. tione habitum: potissimum vero ab ipsa Epheso colebatur, adeo ut ædituus Dianæ ea diceretur, perinde at in Actis memoriæ proditum est i. Ephesi eran‣ gelista Joannes diu multumque demoratus est, ablegatus eo, ubi et mortem oppetiit. Quin etiam Timo. theum Paulus illic reliquit doctorem. Clarissimi porro philosophi in hac urbe vixerunt. Quia igitur superstitiosa adeo erat civitas, ac sapientibus viris i:a pollebat, magna diligentia Paulus usus est dum ad hos scribit, profundioresque sententias et altiores eis credidit, eo quod jam in fide instituti essent. Scribit autem hanc præclaris sententiis refertam Epistolam a Roma, in vinculis exsislens. Opus est igitur et nobis multa attentione, ut intelligamus quæ sunt in hae κάλλιστος καὶ μέγιστος, τιμώμενος καὶ παρὰ maximum, et ab omnibus Graecis in summa venera πάντων μὲν Ελλήνων, μάλιστα δὲ 1 παρὰ τῆς Ἐφέσου, ὥστε καὶ νεωκόρον τῆς ᾿Αρτέμιδος λέ. γεσθαι ταύτην, ὡς ἐν ταῖς Πράξεσι γέγραπται. Ἐν Ἐφέσῳ δὲ ὁ εὐαγγελιστής Ιωάννης τὰ πολ λὰ διέτριψεν, ἐξορισθεὶς ἐκεῖσε, ἔνθα καὶ τε λειτᾷ. Καὶ Τιμόθεον ἐκεῖ κατέλιπεν ὁ Παῦλος διδάσκαλον· τῶν τε φιλοσόφων οἱ μάλιστα ἀν· θήσαντες ἐν ταύτῃ διῆγον. Ἐπεὶ οὖν δεισιδαίμων τε ἦν οὕτως ἡ πόλις, καὶ οὕτω σοφοῖς ἐκόμα, πολλῇ σπουδῇ κέχρηται. Παῦλος πρὸς τοὺς τοιούτους γράφων, καὶ τὰ βαθύτερα δὲ τῶν νοημάτων καὶ υψηλότερα αὐτοῖς ἐπίστευσεν, ἅτε κατηχημένοις ἤδη. Γράφει δὲ τὴν τῶν ὑπερόγκων νοημάτων ταύτην γέμουσαν Επιστολὴν ἀπὸ Ρώμης δεδεμένος. Δεῖ οὖν καὶ ἡμῖν πολ- mysteria. λῆς τῆς προσοχῆς πρὸς 18 κατανόησιν τῶν ἐν ταύτῃ Σ' μυστη, ίων. IN EPISTOLAM AD EPHESIOS. • Παῦλος ἀπόστολος Ἰησοῦ Χριστοῦ διὰ θελήματος Θεοῦ. ὁ Ἰδοὺ τὸ, «Διά, ο τῷ Πατρὶ δέδωκε· καὶ σημείωσαι τοῦτο διὰ τοὺς ᾿Αρειανούς. • Τοῖς ἁγίοις τοῖς οὖσιν ἐν Ἐφέσῳ, καὶ πιστοῖς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ.» Ορα, πόση ἦν τότε ἡ ἀρετή, ὅτε ἁγίους καὶ πιστοὺς καλεῖ ἄνδρας βιωτικούς, γυναίκας ἔχοντας καὶ παιδία· ἀλλὰ νῦν οὐδὲ ἐν ὄρεσι και σπηλαίοις τοιοῦτοι. • Χάρις ὑμῖν καὶ εἰρήνη ἀπὸ Θεοῦ Πατρὸς ἡμῶν, καὶ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ.» Εἰπὼν χάριν, ἐπάγει, • Θεοῦ Πατρὸς ἡμῶν, ἵνα δείξῃ τί εἰργάσατο ἡμῖν ἡ χάρις, τὸ Πατέρα ἡμῶν ποιῆσαι τὸν Δεσπότην καὶ Θεόν. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ Κύριος, τουτέστιν, ὁ Υἱός, τῇ πρὸς ἡμᾶς χάριτι καὶ Ἰησοῦς καὶ Χριστὸς ἐγένετο, δι' ἡμᾶς σαρκωθείς, καὶ Ἰησοῦς κληθείς, καὶ χρίσας τὴν ἀνθρωπότητα τῇ θεότητι. • Εὐλογητὸς ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ.. Ἰδοὺ καὶ Θεὸς καὶ Πατὴρ τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς Χριστοῦ· Θεὸς μὲν, ὡς σαρκωθέντος· Πατὴρ δὲ, ὡς Θεοῦ Λόγου. • Ο ευλογήσας ἡμᾶς ἐν πάσῃ εὐλογία πνευματ τικῇ.» Ως πρὸς ἀντιδιαστολὴν τῆς Ἰουδαϊκῆς, εἶπε τὸ, ο Πνευματικῇ· ν ἐκείνη γὰρ σωματικωτέρα ἦν. • Εὐλογήσαι ο γάρ, φησίν, ν ὁ Θεὸς τὰ ἔκγονα τῆς κοιλίας σου· ο καὶ, ο Ευλογήσαι τὴν εἴσοδόν σου, καὶ τὴν ἔξοδόν σου. • Ενταῦθα δὲ. Πᾶτα εὐλογία πνευματική ε, καὶ οὐδὲν ἡμῖν λείπει. Γεγόναμεν γὰρ i Act. xix, 34. i Deut. v, 13. 3 και 0. 33 εἰς 0. 33. ἐντεῦθεν m. PATROL. GR. CXXIV. 369 CAPUT PRIMUM. VERS. 1. Paulus apostolus Jesu Christi per voluntatem Dei.» Ecce præpositionem, Per, ο Patri tribuit quod observa propter Arianos. ‹ Sanctis qui sunt Ephesi, et fidelibus in Christo Jesu.» Animadverte quanta virtus tum resplen - duerit, cum sanctos et fideles appellet viros mundi negotiis deditos, uxores habentes et liberos. At lodie ne in montibus quidem et speluncis tales reperiuntar. VERS. 2. Gratia vobis et pax a Deo Patre nostro, et Domino Jesu Christo.. Cum dixisset gratiamn, infert, ο Dei Patris nostri, ut ostendat quidl effecerit pro nobis gratia, nimirum, ut Dominum Deum Patrem nostrum faceret. Ad hæc, Dominus, hoc est Filius, sua erga nos gratia et Jesus et Christus factus est, propter nos incarnatus, ac Jesus vocatus, qui et humanitatem divinitate unxit. VERS. 3. Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi. En Deus et Pater ejusdem et unius Christi Deus quidem, ut incarnati; Pater vero, ut Dei Verbi. • Qui benedixit nos in omni benedictione spirituali. In oppositionem Judaicæ, ‹ Spirituali, dixit. Nam illa corporalior erat; • Benedical Deus, o inquit, • sobolem ventris tui:» et, • Benedicat ingressum et exituin tuum 1. › Hic autem omnis benedictio spiritualis est, et nihil nobis deest. Nam facti sumus immortales, el filii Variæ lectiones. δὲ ἐν πάσῃ εὐλογία πνευματική ο.

Dei, et cohaeredes Christi, ac primitia nostra a ἀθάνατοι, καὶ υἱοὶ Θεοῦ, και συγκληρονόμοι Χριστοῦ, supernis virtutibus adorantur. Merito igitur dixit, × In omni benedictione: > omnia enim nobis donata sunt, cum divina tum spiritualia. In cœlestibus. Interpretatur propemodum quomodo sit spiritualis benedictio nostra, • in coelestibus, inquiens. Siquidem Judzorum benedictio erat in terra: unde et corporalis: Bona enim terra,» inquit, «comedetis:» et, Terrain lacte et melle fluentem ac, ‹ Benedicet Domibus terrae luge 4.» llic autem nihil terrestre, sed coelestia omnia.; propterea nostra benedictio spiritualis est. Regnum enim calorum pauperibus annuntiatum est, et persecutionem passos magna merces in cœlis exspectat 1. • In Christo Jesu.» Hoc est, per Jesum Christum nobis benedictio contingit, 370 non per Mou sem, velut Judæis. Quare non sola qualitate bonorum, verum etiam quoad mediatorem illis superiores sumus. • VERS. 4. • Quemadmodum elegit nos in ipso ante mundi constitutionem.» Benedixit nos, inquit, per Christum, perinde ac elegit nos per ipsum, hoc est per fidem in ipsum. Elegit autem ante mundi constitutionem. Nostra enim jam olim prædefinita erant; et non recentia sunt, sed a principio dispensata ordinataque. Pulchre autem dixit, καταβολήν, οι ostendat mundum ab altitudine quadam divinæ potentiæ conditum et fundatum esse. Quod vero ait, • Elegit, ο Dei clementiam «leclarat, ipsorumque virtutem: omnes enim qui futuri sunt probi, elegit. • Ut essemus sancti et immaculati in conspectu ejus. • Ne ubi audiveris quod elegerit nos, in posterum ad desidiam labaris, veluti jam electus: Propter hoc, inquit, nos elegit, ut sancti simus et immaculati, permanentes in sanctitate quam imperAiit nobis in baptismo, ac vitam virtutibus cultam Labentes. Sanctus enim est, qui fidem adeptus est; immaculatus autem, qui inculpatæ vitæ esl. Sanctitatem autem quærit, et vitam inculpataın, non simpliciter, sed, c Coram ipso.. Nam multi in conspectu hominum sancti sunt, veluti Pharisæi, cæterum non in conspectu Dei: id quod David testatur: c Secundum, o inquit, c puritatem manuum mearum”. › Qualem? ‹ In conspectu ejus. › Idem et Isaias • • Lavamini, inquit, et auferte pravitates coram oculis 'meis. › VERS. 5. Qui in charitate prædestinavit nos in adoptionem filiorum per Jesum Christum in ipsum. › Çum dixit, ‹ Elegit, › volnit nos intelligere, quod veluti probatos ob virtutem nostram nos elegerit. Quandoquidem autem non a nostra sola virtute salus provenit, adjecit, Qui in charitate prædestinavit nos,» hoc est, propriæ suæ clemenk Levit. sum, 38. 1 Matth. v, 3. με τὰ ο. 36 σωματικά 0. καὶ ἡ ἀπαρχὴ ἡμῶν ὑπὸ τῶν ἄνω δυνάμεων προσκυ νεῖται. Εἰκότως οὖν εἶπεν· • Ἐν πάσῃ εὐλογί πάντα γὰρ ἡμῖν κεχάρισται θεῖα καὶ πνευματικά. • Ἐν τοῖς ἐπουρανίοις.» Ως ἂν εἰ ἐφερμηνεύε: πῶς ἐστι πνευματικὴ ἡ εὐλογία ἡμῶν, καί φησιν • Ἐν τοῖς ἐπουρανίοις.» 'Η 10 μὲν γὰρ τῶν Ἰουδαίων ἐν τῇ γῇ ἦν· διὰ τοῦτο καὶ σωματική 8. • Τα ἀγαθὰ ο γὰρ ι τῆς γῆς φάγεσθε, και, «Γήν ῥέουσαν μέλι καὶ γάλα· ο καὶ, ο Εὐλογήσει Κύριος τὴν γῆν σου.» Ἐνταῦθα δὲ οὐδὲν γήϊνον, ἀλλ᾽ ἐπου ράνια πάντα. Διὰ τοῦτο καὶ πνευματικὴ ἡ ἡμετέρα εὐλογία. Βασιλεία γὰρ οὐρανῶν τοῖς πτωχοῖς ἐπήγε γελται, καὶ τοῖς δεδιωγμένοις πολὺς ὁ μισθὸς ἐν τοῖς οὐρανοῖς. • Ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ.» Τουτέστι, διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἡμῖν ἡ εὐλογία, οὐ διὰ Μωσέως, ὡς τοῖς Ἰουδαίοις. Ωστε οὐ μόνον τῇ ποιότητι τῶν ἀγαθῶν, ἀλλὰ καὶ τῷ μεσίτῃ διαφέρομεν ἐκείνων. • Καθὼς ἐξελέξατο ἡμᾶς ἐν αὐτῷ πρὸ καταβολής κόσμου. ο Ηὐλόγησε, φησίν, ἡμᾶς διὰ Χριστοῦ, ὥσπερ καὶ ἐξελέξατο δι' αὐτοῦ, τουτέστι διὰ τῆς εἰς αὐτὸν πίστεως. «Εξελέξατο δὲ πρὸ καταβολή; κόσμου.» Ανωθεν γὰρ προώριστο τὰ καθ' ἡμᾶς, καὶ οὐ νεώτερα ε', ἀλλ' ἐξ ἀρχῆς ᾠκονομημένα. Καλῶ; δὲ εἶπε, καταβολήν· ἵνα δείξῃ, ὅτι ἀπὸ ὕψους τινές τῆς τοῦ Θεοῦ δυνάμεως κατεβλήθη καὶ ἐθεμελιώθη ὁ κόσμος. Τὸ δὲ, • Ἐξελέξατο,» καὶ τὴν τοῦ θεοῦ φιλανθρωπίαν δηλοῖ, καὶ τὴν αὐτῶν ἀρετήν· πάντα; γὰρ τους μέλλοντας ἔσεσθαι δοκίμους ἐκλέγεται. • Εἶναι ἡμᾶς ἁγίους καὶ ἀμώμους κατενώπιον αὐτοῦ. οἵνα μὴ ἀκούσας, ὅτι «Εξελέξατο, ο ἀπομ ῥᾳθυμήσῃς λοιπὸν, ὡς ἤδη ἐκλελεγμένος, φησίν Ἐπὶ τούτῳ ἡμᾶς ἐξελέξατο, ἵνα ἅγιοι ὦμεν καὶ ἄμωμοι, μένοντες ἐπὶ τῆς ἁγιότητος ἣν δέδωκεν ἡμῖν βαπτισθεῖσι, καὶ βίον ἔχοντες ἐνάρετον. ῞Αγιος μὲν γὰρ, ὁ τῆς πίστεως μετέχων· ἄμωμος δὲ, ὁ κατὰ τὴν βίον ἀνεπίληπτος. Αγιότητα δὲ ζητεῖ καὶ τὸ ἀνεπίληπτον, οὐχ ἁπλῶς, ἀλλὰ, «Κατενώπιον αὐτοῦ. Εἰσὶ γὰρ πολλοὶ ἐνώπιον τῶν ἀνθρώπων ἅγιοι, οἷοι οἱ Φαρισαῖοι, ἀλλ᾽ οὐχὶ τοῦ Θεοῦ. Τοῦτο καὶ ὁ Δευτέ φησι· ο Κατὰ τὴν καθαρότητα τῶν χειρῶν μου. Ποίαν; Τὴν < ἐνώπιον τῶν ὀφθαλμῶν αὐτοῦ.» Καὶ ὁ Ησαΐας ο Λούσασθε, καὶ ἀφέλεσθε τας πονηρίας ἐνώπιον τῶν ὀφθαλμῶν μου.» • Ἐν ἀγάπῃ προορίσας ἡμᾶς εἰς υἱοθεσίαν διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ εἰς αὐτόν.» Εἰπὼν, ὅτι ο Εξελέ ξατο, ο δέδωκε νοεῖν, ὅτι ὡς δοκίμους διὰ τὴν ἡμῶν ἀρετὴν ἐξελέξατο. Ἐπεὶ δὲ οὐκ ἀπὸ τῆς ἡμετέρας ἀρετῆς μόνης ἡ σωτηρία, προσέθηκεν, ὅτι ο Ἐν ἀγάπῃ προορίσας ἡμᾶς, τουτέστι, Δι' οἰκείαν φιλ ανθρωπίαν ἀγαπήσας ἡμᾶς προώρισεν. "Αλλως τε *, - Psal. avult, 25. □ Isa. 1, 26. Varia lectiones. 37 καὶ ἀνωτέρω 0. 38 ώστε ο.

- CAP. I. τὸ μὲν πιστεῦσαι καὶ προσελθεῖν, ἔστιν ἡμέτερον, tiæ gratia diligens nos prædestinavil. Praterea, καίτοι καὶ τοῦ καλέσαντος Θεοῦ· τὸ δὲ προσελθόντὰς ἀξιῶσαι τῆς υἱοθεσίας, μόνης τῆς ἀγάπης αὐτοῦ καὶ φιλανθρωπίας. Διὸ προσέθηκε. Προορίσας εἰς υιοθεσίαν.» Ποίαν; Τὴν εἰς αὐτὸν ἀνάγουσαν τὸ γένος ἡμῶν, καὶ οἰκείους αὐτοῦ ποιοῦσαν· καὶ τοῦτο δὲ, ο Διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ. Ὁ μὲν γὰρ Πατὴρ προώρισεν, ὁ δὲ Χριστός προσήγαγεν ἡμᾶς. Διὰ γὰρ τοῦ Υἱοῦ πάντα τὰ ἀγαθὰ, οὐ διά τινος τῶν δούλων· διὸ καὶ λαμπροτέρα ἡ φιλοτιμία. • Κατὰ τὴν εὐδοκίαν τοῦ θελήματος αὐτοῦ, εἰς ἔπαινον δόξης τῆς χάριτος αὐτοῦ.» Διὰ τοῦτο, φησίν, εἰς υἱοθεσίαν ἡμᾶς προώρισε, θέλων, καὶ σφόδρα βουλόμενος, καὶ ἐπιθυμῶν (τοῦτο γὰρ ἡ εὐδοκία), ἵνα ἡ τῆς χάριτος καὶ τῆς εὐεργεσίας αὐτοῦ δόξα δειχθῇ. *Αρα δὲ δόξης εφίεται Θεός; Μη γένοιτο· ἀνενδεὲς γὰρ τὸ θεῖον· ἀλλὰ βούλεται δοξάζεσθαι παρ' ἡμῶν, ὡς ἂν αὐτὸν πλέον ἀγαπῶμεν. Ὁ γὰρ θαυμάζων τὰς εἰς αὐτὸν γενομένας εὐεργεσίας, σπουδάσει μὴ προσκροῦσαι τῷ εὐεργέτῃ· καὶ ὁσάκις ἀναμιμνήσκε ται τῶν ἀγαθῶν, πλέον ἀγαπήσει τὸν δεδωκότα. Εὐδοκία οὖν 50 ἐστι τὸ προηγούμενον θέλημα τοῦ Θεοῦ. Οἷον· Θέλημα πρῶτον τοῦ Θεοῦ, τὸ μηδένα ἀπολέσθαι· θέλημα δεύτερον, τὸ γενομένους κακούς ἀπολέσθαι· οὐ γὰρ δὴ ἀνάγκῃ κολάζει, ἀλλὰ θέλων. Η τοίνυν εὐδοκία τὸ προηγούμενόν ἐστι θέλημα τοῦ Θεοῦ. «Η ἐχαρίτωσεν “ἡμᾶς ἐν τῷ ἡγαπημένῳ.» Οὐκ εἶπεν, Έχαρίσατο, ἀλλ' ο Εχαρίτωσε· τουτο ἐστι, χαρίεντας καὶ ἐπεράστους ἐποίησεν. "Ωσπερ εἴ τις ψωραλέον τινὰ γέροντα καὶ λιμῷ διεφθορότα λαβὼν καὶ ἀσχήμονα, εὐθέως ἕτερον εὔμορφον καὶ νεώτερον ἀπειργάσατο, χαριτώσας αὐτὴν ἐν πᾶσιν οὕτω καὶ ὁ Θεὸς ἡμᾶς πάσης ἀμορφίας πεπληρωμένους καὶ ἀσχημοσύνης λαβών, χαρίεντας καὶ καλοὺς ἀπέδειξεν. • Επιθυμήσει ο γάρ, φησίν, «ὁ βασιλεὺς τοῦ κάλλους σου. — Εχαρίτωσε δὲ ἐν τῷ ἀγαπημένῳ» Υἱῷ, τουτέστι, διὰ τοῦ ἡγαπημένου. • Ἐν ῳ ἔχομεν τὴν ἀπολύτρωσιν διὰ τοῦ αἵματος αὐτοῦ, τὴν ἄφεσιν τῶν παραπτωμάτων.» 'Ev từ ἀγαπητῷ, φησὶν, ἔχομεν τὴν λύτρωσιν. Τίνα ταύτην; «Τὴν ἄφεσιν τῶν παραπτωμάτων. Πῶς γενομένην; • Διὰ τοῦ αἵματος. Τοῦτο γὰρ τὸ φρικωδέστατον, ὅτι σφάξας αὐτὸν τὸν ἀγαπώμενον, ἐλυτρώσατο ἡμᾶς τοὺς μισουμένους, τιμὴν καὶ λύτρον δοὺς τὸ αἷμα τοῦ ἀγαπητοῦ. Ορα δὲ, ὅτι καὶ τῆς υἱοθεσίας τοῦτο μείζον, μηδὲ τοῦ Υἱοῦ φείσασθαι δι' ἡμᾶς. Μετὰ γὰρ τὸ εἰπεῖν περὶ ἐκείνης, λέγει τοῦτο, ἀπὸ τῶν μικροτέρων ἐπὶ τὰ μείζω ἀνιών: • Psal. XLIV, 39 γάρ ο. σ· ἐν ᾗ ἐχαρίτωσεν …. credere quidem et accedere, nostrum est (alqui Dei etiam vocantis); advenientes vero adoptione dignari, solius ejus dilectionis est et clementis. Propterea adjecit, Prædestinavit in filiorum adoptionem. › Qualem? Quæ ad ipsum referat genus nostrum, ac nos ipsius domesticos faciat, idque «Per Jesum Christum.. Nam Pater sane prædestinavit, Christus autem adduxit nos. Per Filium enim omnia nobis bona conferuntur, non per servum quempiam: hinc et splendidior est ipsa liberalitas. VERS. 6. Secundum beneplacitum voluntatis suæ, ad laudem gloriæ el gratia suæ.. Propterea, inquit, ad aliorum adoptionem nos praedestinavit, volens ac vehementer cupiens atque desideraus, (hoc 371 enim est beneplacitum), ut gratiae sue gloria indicetur. An vero gloriam expetit Deus? Minime: nihil enim deest divina natur: caeterum vult celebrari glorificarique a nobis, ut nos magis eum diligamus. Nam qui demiratur factam erga sese beneficentiam, dabit operam ne ulla ratione benefactorem offendat. Et quoties recordatur bona, vehementiori amore accendetur erga eum qui dedit. Voluntas itaque beneplaciti est antecedens voluntas Dei (α): exempli gratia: Prima voluntas Dei est, quod nemio pereat. Secunda voluntas est, ut impii pereant. Non enim necessitate coactus punit, sed volens. Quare beneplacitum precedens est voluntas Dei. • Qua nos in dilecto gratiosos reddidit.» Non dixit, Εχαρίσατο, id est donavit, sed Ἐχαρίτωσεν, id est gratiosos et amabiles fecit. Perinde ac si quis scabiosum quempiam senem, et fame corru plumn ac deformem accipiens, protinus elegantem, formosum et juniorem reddat, amabilem ipsum in omnibus efficiens: hunc ad modum etiam Deus nos omni cum deformitate tum turpitudine plenos accipiens, amabiles et formosos nos exhibuit. • Concupiscet enim rex,, inquit, e decorem tuum.» Amabiles autem nos fecit in dilecto Filio suo, hoc est per ipsum dilectum. VERS. 7. In quo habemus redemptionem per sanguinem ipsius, remissionem peccatorum. › In dilecto, inquit, habemus redemptionem. Qualem? Remissionem delictorum. Quomodo factam? Per sanguinem. Hoc enim est maxime tremendum, quod cæso dilecto Filio suo nos liberavit, qui invisi eramus, prelium redemptionis dans sanguinem dilecti. Expende autem quod sit majus filiorum adoptione, quod Filio suo non pepercerit propter nos. Cum enim verba de illa fecisset,'istud dicit, de minoribus ad majora ascendens. Variæ lectiones. οι τὸ δὲ μὴ ο. (a) Recole hic quæ a Chrysostomo scripta sunt; main brevitatis causa etiam multa omissa sunt sine quibus recta plenaque sententia omnino percipi non potest. LATINUS LATINIUS.

• Secundum divitias gratiæ ejus, quam exuberare fecit erga nos.» Hoc fecit, inquit, in divitiis gratiae Ipsius. Vide autem hic hyperbolas. Divitiæ nobis data sunt, ac divitia Dei, et gratiæ divitia: et non simpliciter gratiæ, sed qua exuberavit erga noS, hoe est affatim effudit. • Κατὰ τὸν πλοῦτον τῆς χάριτος αὐτοῦ, ἧς ἐπει ρίσσευσεν εἰς ἡμᾶς. • Τοῦτο δὲ ἐποίησε, φησίν, ἐν τῷ πλούτῳ τῆς χάριτος αὐτοῦ. Ὅρα δὲ τὰς ὑπερβολάς· Πλοῦτος ἡμῖν ἐδόθη, καὶ πλοῦτος Θεοῦ, καὶ χάριτος πλοῦτος. Καὶ οὐχ ἁπλῶς Χάριτος, ἀλλ', «Ης επερίσσευσεν εἰς ἡμᾶς, τουτέστιν, ἀφθόνως ἐξέχεεν. • Ἐν πάσῃ σοφίᾳ καὶ φρονήσει, γνωρίσαι ἡμῖν τὸ μυστήριον τοῦ θελήματος αὐτοῦ.» Τουτέστι, τὴν χάριν ἐξέχεεν εἰς ἡμᾶς, ὥστε σοφοὺς καὶ φρονίμου; ποιήσας, εγνωρίσα: ἡμῖν τὸ μυστήριον τοῦ θελήματος· ὥσπερ ἂν εἰ ἔλεγε· Τὰ ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ ἐγνώ ρισεν ἡμῖν. Η καὶ οὕτω· «Γνωρίσαι ἡμῖν τὸ μυστή ριον, ο τὸ «ἐν πάσῃ φρονήσει καὶ σοφίᾳ,» τουτέστι, τὸ πάτης σοφίας γέμον καὶ φρονήσεως. Τὸ γὰρ τοὺς ἐχθροὺς τοὺς ἀπεῤῥιμμένους τηλικούτων ἀξιῶσαι, VERS. 8.. In omni sapientia et prudentia, ut notum faceret nobis sacramentum voluntatis suæ, › floc est, gratiam suam effudit in uos, ut sapientes et prudentes faciens, manifestet nobis mysterium voluntatis. Perinde ac si diceret, Arcana cordis sui nobis cognita fecit. Vel ad hunc modum: Ut manifestaret nobis mysterium, quod est in omni sapientia et prudentia, hoc est, quod omni sapientia et prudentia refertuin est. Quod enim inimicos abjectos tot tantisque bonis 372 dignatus est, καὶ ταῦτα ἐν τῷ τέλει τῶν καιρῶν, καὶ ταῦτα διὰ idque in fine temporum, atque per crucem, qui non magnæ sapientiæ plenum? VERS. 9. «Juxta beneplacitum suum, quod proposuit in ipso.» Fecit autem hoc quemadmodum voluit, ac sicuti proposuit et prædestinavit in ipso, Christo videlicet. VERS. 10. e Ad dispensationem plenitudinis fen- ‹porum. › fåɩ beneplacitum hoc, et voluntatem proposuit, et prædestinavit ad dispensationem et gubernationem et constitutionem plenitudinis temporum. Plenitudo enim temporum, hoc est novissima tempora, poenam postulabant et supplicium, tanquain simpleta in ipsis malitia mortalium. Adventus autem Fibi potius salutem in his novissimis temporibus τοῦ σταυροῦ, πῶς οὐ μεγάλης σοφίας; • Κατὰ τὴν εὐδοκίαν αὐτοῦ, ἣν προέθετο ἐν αὐτῷ. • Εποίησε δὲ τοῦτο καθὼς ἤθελε “, καὶ και θὼς ο προέθετο ο καὶ προώρισεν «ἐν αὐτῷ, τῷ Χρι στῷ δηλαδή. • Εἰς οἰκονομίαν τοῦ πληρώματος τῶν καιρῶν.» Καὶ ι τὴν εὐδοκίαν ο ταύτην καὶ τὴν θέλησιν ο προ έθετο ο καὶ προώρισεν εἰς οἰκονομίαν,» καὶ διοίκη σιν, καὶ κατάστασιν κ τοῦ πληρώματος τῶν καιρῶν.» Τὸ γὰρ πλήρωμα τῶν καιρῶν, τοῦτ' ἔστιν οἱ ἔσχατοι χρόνοι, κόλασιν ἀπήτουν καὶ τιμωρίαν, ὡς πληθυν θείσης ἐν αὐτοῖς τῆς κακίας τῶν ἀνθρώπων. Η Σ παρουσία τοῦ Υἱοῦ μᾶλλον σωτηρίαν ἐν τούτοις distribuit; quod est incomprehensibilis sapientia. Ο τοῖς ἐσχάτοις καιροῖς ᾠκονόμησεν· ὅπερ ἐστὶ σοφίας • Ut consummentur omnia in Christo, quæ sunt in cœlis, et quæ super terram in ipso.» Dissecta erant cœlestia a terrestribus, nec habebant caput unum. Etsi emim juxta creationis rationem unus erat Deus omnibus, secundum tamen rationem vindicationis, et peculiaris cujusdam familiaritatis, non item. Proposuit itaque Pater consummare œlestia atque terrestria, huc est, unum caput imponere omnibus Christum: angelis quidem secundum incorpoream naturain; hominibus vero secundum carnem. Dicitur etiam anacephalæosis, succincte et summatim dicere quæ prolixius acta suut. In Christo igitur recapitulavit Pater, hoc est, abbreviavit quæ longo tempore dispensata eraut, verbum in justitia perficiendo et abbreviando. Vers. 11. ‹ In quo et nos sorte vocati sumuUS, prædestinati secundum propositum ejus qui omnia operatur secundum consilium voluntatis suæ. › Dixit supra quod ‹ Elegerit; › nulic rursus quod per sortem accili simus in Christo, • live est, per Christum. Quia vero sors fortunae opus est, et sen virtutis, neque voluntatis, corrigit hoc ipsum, inquiens: Prædestinati juxta propositum Dei. › Non enim prædestinasset, nisi dignos agnovisset. η ἀνεπινοήτω. • Ανακεφαλαιώσασθαι τὰ πάντα τὰ ἐν τῷ Χριστῷ, τὰ ἐν τοῖς οὐρανοῖς, καὶ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς ἐν αὐτῷ. ν Απέσχιστο, φησί, τὰ ἐπουράνια τῶν ἐπιγείων, οὐκ εἶχε μίαν κεφαλήν. Εἰ γὰρ καὶ κατὰ τὸν τῆς δη μιουργίας λόγων εἷς Θεὸς ἦν πᾶσιν, ἀλλά γε κατά τὸν τῆς οἰκειώσεως, οὐκέτι. Προέθετο οὖν ὁ Πατήρ ἀνακεφαλαιώσασθαι τὰ οὐράνια καὶ τὰ ἐπίγεια, τουτέστι, μίαν κεφαλὴν ἐπιθεῖναι πᾶσι τὸν Χριστόν· τοῖς μὲν ἀγγέλοις, κατὰ τὴν ἀσώματον φύσιν· τοῖς δὲ ἀνθρώποις, κατὰ τὴν σάρκα. Λέγεται ἀνακεφα λαίωσις καὶ τὸ συντόμως εἰπεῖν τὰ διὰ μακρων για νόμενα. Ἐν οὖν τῷ Χριστῷ ἀνεκεφαλαιώσατο ὁ Παν τήρ, τουτέστι, συνέτεμε τὰ διὰ μακρού χρόνου οι κονομούμενα, λόγον συντελῶν καὶ συντέμνων ἐν δικαιοσύνῃ. • Ἐν ᾧ καὶ ἐκληρώθημεν, προορισθέντες κατά πρόθεσιν τοῦ κατὰ πάντα ἐνεργοῦντες κατὰ τὴν βουλὴν τοῦ θελήματος αὐτοῦ.» Εἶπεν ἄνω, ὅτι • Εξελέξατο· ο νῦν πάλιν, ὅτι ι Έκληρώθημεν ἐν τῷ Χριστῷ, τουτέστι, διὰ τοῦ Χριστοῦ. Ἐπεὶ δὲ ὁ κλῆρος, συντυχίας πρᾶγμά ἐστι, καὶ οὐκ ἀρετῆς, οὐδὲ προαιρέσεως, διορθοῦται αὐτὸ, καί φησι • Προορισθέντες κατὰ πρόθεσιν τοῦ Θεοῦ.» Οὐκ ἂν γὰρ προώρισεν, εἰ μὴ ἀξίους ἐγίνωσκε. Προσώρα Varia lectiones. + πλοῦτος χάριτος Ο. 48 ἠθέλησε m, με πρόθεσιν Θεοῦ τοῦ m. Η ευτυχίας Ο.

CAP. I. γὰρ ἡμᾶς πρὶν ἢ γενέσθαι, καὶ ἐκλήρωσεν ἡμᾶς, Prius enim videbat nos antequam nasceremur, et καὶ ἀφώρισεν ἑαυτῷ ὁ πάντα ἐνεργῶν Θεός· ὥστε καὶ τὴν ἡμετέραν ἐκλογὴν καὶ κλήρωσιν αὐτὸς ἐνερο γήσας, οὐκ ἐσφάλη. Μακαριότητος δὲ, τὸ κληρω θῆναι, ὡς ἀπόνως καὶ χάριτι θείᾳ προσγινόμενον, εἰ καὶ εἰς ἀξίους το ἐγένετο. • Κατὰ τὴν βουλὴν δὲ, φησί, ε τοῦ θελήματος αὐτοῦ, ἵνα δείξῃ, ὅτι οὐχ ὡς ἀπειθησάντων τῶν Ἑβραίων, ἐν παρόδῳ ἐκλήθη τὰ ἔθνη, ἀλλὰ ἄνωθεν ταῦτα προώριστο, καὶ βουλή αὕτη ἦν τοῦ Θεοῦ ἀρχαία, καὶ θέλημα αὐτοῦ. Εἰ γὰρ καὶ ὁ Χριστὸς εἶπεν· «Εἰς ὁδὸν ἐθνῶν μὴ ἀπέλθητε, καὶ, «Οὐκ ἀπεστάλην, εἰ μὴ εἰς τὰ πρόβατα τα ἀπολωλότα οίκου Ἰσραήλ·, ἀλλὰ προτροπῆς ἕνεκα τῶν Ἰουδαίων ταῦτα εἴρηται, καὶ τοῦ ἐφελκύσασθαι αὐτούς, ὡς νηπιώδεις κολακευομένους· ἐπεῖ τό γε ἀληθὲς, ἄνωθεν προώριστο ή κλήσις τῶν ἐθνῶν. • Εἰς τὸ εἶναι ἡμᾶς εἰς ἔπαινον δόξης αὐτοῦ “, τοὺς προηλπικότας ἐν τῷ Χριστῷ.» Ωστε, φησίν, εἰς δόξαν αὐτοῦ εἶναι ἡμᾶς τοὺς προηλπικότας ἐν τῷ Χριστῷ, τουτέστι, τοὺς πιστεύσαντας ἐν τῷ Χριστῷ, καὶ πρὶν ἢ ἐπιστῇ ὁ μέλλων αἰῶν, ἐλπίζοντας τα τότε ἡμῖν ἐσόμενα. Δόξα γὰρ καὶ ἔπαινος τῆς τοῦ Θεοῦ μὲ ἀγαθότητος, τὸ τοὺς οὕτως ηλλοτριωμένους σώσαι. • Ἐν ᾧ καὶ ὑμεῖς “, ἀκούσαντες τὸν λόγον τῆς ἀληθείας, τὸ Εὐαγγέλιον τῆς σωτηρίας ὑμῶν 80, Τουτέστι, δι' οὗ Χριστοῦ. Οὕτω καὶ πρὸς Εβραίους φησίν· • Ελάλησεν ἡμῖν ἐν Υἱῷ. Λόγον ν δὲ ἀλη θείας,» φησί, πρὸς ἀντιδιαστολὴν τοῦ τυπικοῦ καὶ σκιώδους νόμου· καὶ, ν Εὐαγγέλιον σωτηρίας, ο πρὸς ἀντιδιαστολὴν τοῦ νόμου τοῦ ἀποκτένοντος δι, και τῆς μελλούσης κολάσεως. Τῆς μὲν γὰρ προτέρας παρουσίας τὸ κήρυγμα ἐπὶ σωτηρίᾳ· ἡ δὲ σάλπιγξ τῆς δευτέρας, ἐπὶ κολάσει. ν sortitus est nos, et segregavit sibi ipse qui omnia operatur Deus. Quocirca ipse nostram electionem et sortitionem operatus, non aberravit. Felicitatis autein est, per sortem eligi, veluti si quid citra laborem per divinam gratiam accesserit, etiamsi dignis evenerit. ‹ Juxta consilium autem veluntatis suæ, › inquit, ut ostendat quod non obiter cum Hebræi increduli manerent, gentes vocată sint, sed jam antea hæc definita erant ac præstituta, eratque consilium hoc Dei vetus et voluntas ejus. Etsi eim Christus dixerit: c In viam gentium ne abieritis P: › 373 et, ‹ Non sum missus nisi ad oves. quæ perierunt domus Israel 9: › attamen propter Judæorum adhortationem hæc dicta sunt, et ut attraheret eos veluti infantes blanditiis delinitos: quandoquidem revera jam olim præfinita atque prædestinata erat vocatio gentium. Vers. 12. ‹ Ut simus nos in laudem gloriæ ipsius, qui speravimus in Christo. Ut, inquit, in gloriam ipsius simus nos, qui speravinius in Christo, hoc est, qui credidimus in Christo, et qui priusquam instet futurum sæculum, speramus quæ tum nobis eventura sunt bona. Gloria enim et præconium bonilatis Dei est, quod adeo a se alienatos servaverit. > VERs. 13. e In quo et vos qui audivistis sermonem veritatis. Evangelium salutis vestra.» Moc est, per quem Christum. Sic et ad Itebræos ait: Locutus est nobis in Pilio. Sermonen • autem e veritatis r dicit, ut opponatur figuratæ adeoque umbrose legi, et Evangelium salutis, › ut statuatur in contrarium legi occidenti, futuræque pœnæ. Prioris enim alventus prædicatio salutis causa est: tuba vero secundi adventus est propter plenam. • Ἐν ᾧ καὶ πιστεύσαντες εσφραγίσθητε οι τῷ In quo et credentes signati estis Spiritu proΠνεύματι τῆς ἐπαγγελίας τῷ ἁγίῳ. ν - ι Ἐν ᾧ missionis sancta, in quo, s inquit, Evangelio e creΕὐαγγελίῳ, φησί, ο πιστεύσαντες· κ ή, ο Έν ᾧ dentes, vel, in quo» Christo, hoc est, Per Χριστῷ· τουτέστι, Διὰ τῆς τοῦ Χριστοῦ χάριτος πιο Christi gratiam credentes signati estis, ut sit perστεύσαντες «ἐσφραγίσθητε 1.. ὥστε εἶναι δῆλον ὅτε spicuum quod sitis sors et hæreditas Dei. Sed Judæi Θεοῦ ἐστε λάχος δὲ καὶ κλῆρος. Αλλ' οἱ μὲν Ἰουδαῖοι quidem per circumcisionem signati sunt, tanquam τὴν περιτομὴν κ ἐσφραγίσθησαν, ὡς τὰ ἄλογα, σαμ bruta rationis expertia, sigillum carnale recipienκικὴν σφραγίδα λαβόντες· ἡμεῖς δὲ, ὡς Θεοῦ υἱο tes: nos vero tanquam Dei filii, supra quam caruis: καὶ ὑπὲρ τὴν σάρκα τῷ Πνεύματι εσφραγίσθημεν. Ο patiatur conditio, Spiritu signati sumus. 4 Promis • Επαγγελίας ο δὲ αὐτὸ καλεῖ, ἢ ὅτι σὺ ἐξ ἐπαγγε· sionis, autem Spiritum eum appellat, vel quod ex λίας ἐδόθη (καὶ γὰρ καὶ διὰ Ἰωὴλ ἐπηγγείλατο ὁ promissione datus sit. Etenim per Joelem promniΘεός· «Εκχεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου ἐπὶ πᾶσαν sit Deus, Effandam de Spiritu meo super omnem σάρκα.» Καὶ ὁ Χριστός, ο Λήψεσθε δύναμιν, ο φη- carnem s.. Ει Christus: • Accipietis, σίν, ι ἐπελθόντος τοῦ ἁγίου Πνεύματος 1), ἢ ὅτι τὴν τῶν μελλόντων ἀγαθῶν ἐπαγγελίαν τὸ Πνεῦμα βε 6αι. Δοθὲν γὰρ ἤδη ἡμῖν, πιστοῦται καὶ τὰ μέλα λοντα· διὸ καὶ ἀῤῥαβὼν λέγεται. Ακους γὰρ τῶν ἑξῆς· P Matth. x, 5. ἀναξίους σθημεν υ. inquit, ‹ virtutem venientis super vos Spiritus sancti t Vel quia futurorum bonorum promissiones Spiritus stabilit. Datus enim jam nobis fatura rata eficit: propterea et arrhabo dicitur. Audi enim quæ sequuntur. • Hebr. 1, 2. Variæ lectiones. 9. Matth. xv, 24. σε Η Θεοῦ ο. κι ἐσφραγίσθηκεν Ο. Χριστού οἱ λαὸς 0. • Joel 11, 28. * Act. 1, &. κι ἡμῶν 0. το διότι ο. κι ἀποκτιννύντος ο. οι εσφραγί 49 ἡμεῖς Θ. τῇ περιτομ ῇ Ο.

VERS. 14. Qui est arrhabo hæreditatis nostræ. › Emit Deus salutem nostram a nobis, ac dedit nobis arrham interim Spiritum, certos nos faciens quod et inexplicabilium et arcanorum bonorum hæreditatem sit daturus. Qui autem revera Spiritus sunt participes, illi jam hinc noverunt eum esse arrham perfectæ hæreditatis: quorum de numero Paulus erat. Propterea ingemiscebat et quærebat consummationem accipere, et esse cum Christo ". Nos autem neque arrhabonem habemus ut convenit, meque consummationem appetimus, quippe qui non gustavimus illud. In redemptionem acquisitionis. > Acquisitionem 374 Dei erga nos diligentiam et curam dicit. Ail ergo: Arrhabo iste ad perfectam nostram redemptionem, et puram acquisitionem ducit, ac propter ipsam data est. Tum enim erit perfecta libertas, quando prorsus destruetur peccatum, quando et sancti absoluti fuerint a peccatorum cohabitatione, pparuerintque acquisiti et possessi Deo, quod sint ipsius populus. Nonnulli autem acquisitionem nosipsos intellexerunt. In redemptionem igitur • acquisitionis, id est nostri, qui sumus acquisitio et possessio et facultates Dei. • In laudem gloriæ ipsius.» Continuo hoc infert, certiores nos reddens quod omnia quæ sunt promissa, certo evenient. Nam si nostra causa ista faceret, dubitare licebat: jam vero quia hæc facturus est, ut appareat ipsius propria benignitas, quis contradicet quod non sit facturus? lancad rationem Scriptura, • Fac nobis, • inquit, propter nomen tuum ♥, › et, «Non nobis', sed nomini tuo da gloriam *. › VERS. 15. Propterea et ego, audita fide vestra in Domino Jesu, ac dilectione in omnes sanctos, non cesso gratias agere pro vobis. Propter hoc: Quale? Quod fide recepta, signati sitis Spiritu, arphabonemque acceperitis futurorum bonorum, perfectæque redemptionis, assecuturique sitis ea quæ sunt reposita iis qui recte credunt et vivunt, ‹ Non cesso gratias agere pro vobis.» Animadvertis misericordiam et clementiam ejus, quomodo pro omnibus gratias agat, ceu ipse beneficium accepisset? Non enim istis solum, verum etiam omnibus hoc scribit. Dignum est autem gratias nos agere Deo pro cunctis beneficiis aliis quæ in nos ille transtulit. Dignum tamen etiam est pro fide credentium gratias agere, quod sic illuminati sint, quod cruci Servatoris additi sint, a perditore deficientes: Hoc enim fraternæ charitatis est • Audita fide vestra, o inquit, quæ est per desum Christum: > nec sola tide, verum etiam dilectione, hoc est misericordi et fratrum amanti animo, atque humano qui est erga υ Philipp. 1, 23. • Psal. crit, 21. κι ἡγόρασε δ' οὖν m. σι τοιαῦτα ποιῆσαι Ο. • "Ος ἐστιν ἀῤῥαβὼν τῆς κληρονομιας ἡμῶν.» Ἡγόρασεν δ' ὁ Θεὸς παρ' ἡμῶν τὴν σωτηρίαν ἡμῶν, καὶ ἔδωκεν ἡμῖν ἀῤῥαβῶνα τέως τὸ Πνεῦμα, πιστού μενος ὅτι καὶ τὴν κληρονομίαν τῶν ἀποῤῥήτων άγαθῶν δώσει. Οἱ δὲ ὄντως τοῦ Πνεύματος μετέχοντες, ἐντεῦθεν ἤδη ἐκεῖνοι γινώσκουσιν, ὅτι ἀῤῥαβών ἐστι τῆς τελείας σε κληρονομίας· οἷος ὁ Παῦλος· διὸ καὶ ἐστέναζε, καὶ ἐζήτει τὸ τέλειον δε λαβεῖν, καὶ σὺν Χριστῷ εἶναι· ἡμεῖς δὲ οὔτε τὸν ἀῤῥαβῶνα ἔχομεν ὡς δεῖ, οὔτε τοῦ τελείου 60 ἐφιέμεθα, ὡς ἄγευστοι “. • Εἰς ἀπολύτρωσιν τῆς περιποιήσεως.» Περι· ποίησιν τὴν περὶ ἡμᾶς σπουδὴν καὶ κηδεμονίαν λέγει τοῦ Θεοῦ. Φησὶν οὖν, ὅτι ὁ ἀῤῥαβὼν οὗτος, εἰς τὴν τελείαν ἀπολύτρωσιν, καὶ τὴν καθαρὰν ἡμῶν περιποίησιν φέρει, καὶ δι᾿ αὐτὴν ἐδόθη. Τότε γὰρ ἔσται ἡ τελεία ἐλευθερία, ὅτε παντελῶς καταργείται ἡ ἁμαρτία· ὅτε καὶ τῆς μετὰ τῶν ἁμαρτωλῶν συνοι κήσεως ἀπολυθῶσιν οἱ ἅγιοι, καὶ φανῶσιν οἱ περι ποιηθέντες, καὶ προσκτηθέντες τῷ Θεῷ, ὥστε εἶναι αὐτοῦ λαός. Τινὲς δὲ περιποίησιν ἡμᾶς αὐτοὺς ενόησαν. «Εἰς ἀπολύτρωσιν» οὖν κ τῆς περιποιήσ σεως·» τουτέστιν, ἡμῶν, οἵτινές εσμεν περιποίη σις, καὶ κτῆσις, καὶ περιουσία Θεοῦ. • Εἰς ἔπαινον τῆς δόξης αὐτοῦ.» Συνεχῶς τοῦτο ἐπιλέγει 68, πληροφορίαν διδοὺς ὅτι πάντω; «ἔσται τὰ ἐπηγγελμένα. Εἰ μὲν γὰρ ἡμῶν ἕνεκεν ἐποίει, κἂν ἀμφιβάλλειν ἦν· νῦν δὲ ἐπεὶ διὰ τὸ φανῆναι τὴν οἰκείαν ἀγαθότητα μέλλει ταῦτα ποιεῖν ", τίς ἀντερεῖ ὡς οὐ ποιήσει; Οὕτω καὶ ἡ Γραφή - «Ποίησον ἡμῖν διὰ τὸ ὄνομά σου·, και, «Μὴ ἡμῖν, ἀλλὰ τῶ ὀνόματί σου δὸ; δόξαν.» • Διὰ τοῦτο κἀγὼ, ἀκούσας τὴν καθ' ὑμᾶς πίστιν ἐν τῷ Κυρίῳ Ἰησοῦ, καὶ τὴν ἀγάπην τὴν εἰς πάντας τοὺς ἁγίους, οὐ παύομαι εὐχαριστῶν ὑπὲρ ὑμῶν. • Διὰ τοῦτο. ο Ποῖον; Διότι πιστεύσαντες, ἐσφραγίσθητε τῷ Πνεύματι, καὶ ἀῤῥαβῶνα ἐλάβετε τῶν μελλόντων ἀγαθῶν καὶ τῆς τελείας ἀπολυτρώσεως, καὶ μέλλετε τυχεῖν τῶν ἀποκειμένων τοῖς ὀρθῶς πιστεύουσι καὶ βιοῦσιν, «οὐ παύομαι εὐχαριστῶν ὑπερ ὑμῶν.» Ορᾷς σπλάγχνα οἰκτιρμῶν, πῶς ὑπὲρ πάντων εὐχαριστεῖ, ὡς αὐτὸς εὐεργετούμενος; Οὐ γὰρ μόνοις τούτοις, ἀλλὰ καὶ πᾶσι τοῦτο γράφει. Αξιον μὲν οὖν εὐχαριστεῖν τῷ Θεῷ καὶ ἐπὶ πᾶσι τοῖς ἄλλοις ὧν ἠξιώθημεν· ἄξιον δὲ καὶ ὑπὲρ τῆς πίστεως τῶν πιστευόντων, ὅτι οὕτως ἐφωτίσθησαν, ὅτι τῷ σταυρῷ τοῦ Σωτῆρος προσετέθησαν, ἀπο στάντες τοῦ ἀπολλύντος· τοῦτο γὰρ φιλαδελφίας ". • Ακούσας, ο φησί, τὴν πίστιν ὑμῶν τὴν δι τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ.» Καὶ οὐ μόνον τὴν πίστιν, ἀλλὰ καὶ τὴν ἀγάπην, τουτέστι, τὴν ἐλεήμονα καὶ φιλάδελφον γνώμην καὶ φιλάνθρωπον 66 τῶν εἰ, × Psal. cxi, 1. Variæ lectiones. 58 θείας Ο. 59 τέλος Ο. σε τέλους Ο. οι ἀγαθοῦ ο. οι ἐπιφέρει 100. 63 πάντα 0. σε φιλαδελφία m. σε τὴν ἐλεημοσύνην καὶ φιλάν. γνώ. υ.

CAP. I. 1016> πάντας, καὶ οὐκ εἰς μόνους σ' τοὺς ἐπιχωρίους ἁγίους, & omnes, et non erga solos indigenas sanctos, hoc - τουτέστι, τοὺς πιστοὺς πένητας. Πανταχοῦ δὲ σε τ πίστει τὴν ἀγάπην συνάπτει, την γεννώσαν τὸν ἐνάρετον βίον. "Ανευ γὰρ ταύτης τὸ ἕτερον ἀργὸν, ἡ πίστις, φημί, χωρὶς ἔργου καὶ βίου· ὥσπερ καὶ βίος χωρὶς πίστεως. • Μνείαν ὑμῶν ποιούμενος ἐπὶ τῶν προσευχῶν, ο Εννόησον πόσους εἶχεν ἐν τῇ διανοίᾳ, πόσων ἐμέσ μνητο ἐν ταῖς εὐχαῖς· ἡμεῖς δὲ, οὐδὲ ἡμῶν αὐτῶν, ὡς χρή. • Ἵνα ὁ Θεὸς τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὁ Πατὴρ τῆς δόξης.» Τί δέῃ καὶ παρακαλεῖς ὑπὲρ ἡμῶν;; Ινα ὁ Θεὸς σοφίσῃ ὑμᾶς. ο Θεός» δὲ κ τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ· ν τουτέστι, τοῦ ἀνθρώπου τοῦ ὁμοίο ἡμῖν κατὰ τὴν σάρκα. • Ο Πατήρ τῆς δόξης τουτέστιν, ὁ μεγάλα καὶ ἔνδοξα δεδωκώς ἡμῖν ἀγαθά. Μεὶ γὰρ ἀπὸ τῆς προκειμένης ὑποθέσεως αὐτὸν ὀνομάζει, ὡς τὸ, ο Πατήρ τῶν οἰκτιρμῶν, καὶ Θεός πάσης παρακλήσεως·» καὶ ὁ προφήτης, • Κύριος ἰσχύς μου καὶ κέρας σωτηρίας μου. Καὶ ἐνταῦθα τοίνυν, ἐπειδὴ μεγάλα ἡμῖν καὶ ἔνδοξα ἐχαρίσατο, Πατέρα δόξης, τουτέστιν αἴτιον, αὐτόν φησιν. Οὐ γὰρ ἔχει ἄλλως αὐτὸν καλέσαι, ἢ ἀπὸ τοῦ λαμπροτέρου παρ' ἡμῖν ὀνόματος. Ο δὲ Θεολόγος Γρηγόριος δόξαν τὴν θεότητα τοῦ Μονογε νοῦς ἐνόησεν 10, ὥστε εἶναι τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς Χριστοῦ καὶ Θεὸν καὶ Πατέρα Χριστοῦ μὲν, ἤγουν του ἀνθρωπίνου, Θεόν· τῆς δὲ δόξης, ήγουν τῆς θεότητος, Πατέρα. • Δῴη ὑμῖν πνεῦμα σοφίας καὶ ἀποκαλύψεως, ἐν ἐπιγνώσει αὐτοῦ πεφωτισμένους τοὺς ὀφθαλμοὺς τῆς καρδίας ὑμῶν.» Τουτέστι, Χάρισμα ὑμῖν παράσχη, ὥστε διὰ τοῦ Πνεύματος φωτισθῆναι. Εἰ μὴ γὰρ τὸ Πνεῦμα ἀποκαλύψῃ τὰ κεκρυμμένα μυστήρια, ἀδύ να τον ἄλλως μαθεῖν. «Αὐτὸ ο γὰρ μόνον, οὐκ ἄγγε λος, οὐδὲ ἀρχάγγελος, ο πάντα έρευνᾷ, καὶ τὰ βάθη τοῦ Θεοῦ. — Ψυχικὸς δὲ ἄνθρωπος οὐ δέχεται τὰ τοῦ Πνεύματος. ο Οταν οὖν ὑπὸ τοῦ Πνεύματος ἀποκα λυφθῇ ἡμῖν τὰ μυστήρια, τότε καὶ ἐν ἐπιγνώσει τοῦ Θεοῦ γινόμεθα, καὶ φωτίζονται οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν, καὶ οὐκέτι ἀμφιβάλλομεν καὶ λέγομεν, ὅτι Αδύνα τον τόδε γενέσθαι καὶ τόδε· ἀλλὰ βλέπομεν πάντα ὡς ἔχουσιν. • Εἰς τὸ εἰδέναι ὑμᾶς τίς ἐστιν ἡ ἐλπὶς τῆς κλήσεως τι αὐτοῦ.» Τουτέστιν, Ἐπὶ ποίαις ἐλπίσιν ἐκλήθημεν. Δῆλον δὲ, ὅτι ἐπὶ υἱοθεσία, καὶ τῶν οὐ ρανίων ἀγαθῶν ἀπολαύσει, καὶ τῷ εἶναι ἡμῶν κεφα λὴν τὸν Χριστόν. Ἐπειδὴ γὰρ τοῦτο μέλλον ἐστὶ, πνευματικῆς δεῖται ἀποκαλύψεως, εἰς τὸ μαθεῖν αὐτό. • Καὶ τίς ὁ πλοῦτος τῆς δόξης τῆς κληρονομίας αὐτοῦ ἐν τοῖς ἁγίοις.» Καὶ τοῦτο ἔτι ἄδηλον όν, δεῖται τῆς παρὰ τοῦ Πνεύματος ἀποκαλύψεως, τίνα μέλλουσι κληρονομῆσαι οἱ ἅγιοι· μεγάλα γάρ. Διδ 1 1 Cor. 1, 3. 2 Psal. xvil, 1. • 1 Cor. 11, 10. est fideles pauperes. Ubique autem fidei charitatem connectit, utpote quæ vitam virtute ornatam gignit: Absque hac enim alterum otiosum est, fides nempe sine operibus et vita, quemadmodum et vita sine Ade. VERS. 16. < Memoriam vestri faciens in orationis. bus meis. Expende tecum quotnam in corde gesse-· rit, et quot mentionem fecerit in orationibus. Nos. vere ne nostri quidem ipsorum, ut oportet, reminiscimur. VERS. 17. < Ει Deus Domini nostri Jesu Christi, Pater gloriæ. Quid nobis comprecaris? Ut Deus erudial ac sapientes vos 375 facial. c Deus a autem Domini Jesu,. hoc est hominis, qui secundum carnem nobis est sinilis: • Pater gloriæ, v id est, qui ingentia nec non præclara nobis bona dedit. Semper enim a proposito argumento ipsum nominat, ut in illo: e Pater miserationum, ac Deus consolationis r.» Quin etiam Propheta: • Dominus fortitudo mea, et cornu salutis meæ s. Hic igitur, postquam mɔgna et gloriosa nobis donavit, Patrem gloriæ, hoc est auctorem ipsum appellat. Non potest enim eum aliter vocare, quam a splendidiore apud nos nomine. Theologus autem Gregorius per, «gloriam, Unigeniti divinitatem intellexit, ut sit unius et ejusdem Christi et Deus et Pa ter: Christi quidem, sive humanitatis, Deus: gloriæ vero, sive divinitatis, Pater. Det vobis Spiritum sapientiæ ac revelationis, in agnitione ipsius illuminatos oculos cordis vestri. s. Hoc est, Donum et gratiam vobis exhibeat, ut per Spiritum erudiamini. Nisi enim Spiritus revelaverit vobis abdita mysteria, fieri non potest ut alia ratione. eadem discatis. e lpse» namque solus, non angelus, neque archangelus, omnia rimnatur, etiam profunda Dei ª. ›—‹Animalis autem homio non percipit quæ sunt Spiritus a*. › Cum igitur a Spiritu revelata nobis fuerint mysteria, tum in agnitione Dei sumus, illustranturque oculi nostri, nec porro ambigimus ac dicimus, quod sit impossibile hoc vel illud fieri: cæterum videmus omnia quemadmodum sunt. VERS. 18. «Ut scialis vos, quæ sit spes vocationis ejus.» Hoc est, ad qualem spem vocali simus. Planum est autem quod ad filiorum adoptationem, cœlestiumque bonorum perceptionen, et ut caput nostruɔ Christus esset. Quia enim hoc futurum est, spirituali revelatione opus est ut isthuc discamus. ‹ Et quæ sint divitiæ gloriæ hæreditatis ejus in sanctis.» Ει hoc cum adbuc obscurum sit, opus habet revelatione Spiritus, quorumnam sunt hærelitatem adituri sancti. Magna enim sunt. Hinc et a' tbid. 14. Varia lectiones. μόνους δὴ τούτους. σε πανταχοῦ τ᾽ οὖν …. προσευχαίς ο. η 0. το ἐκήρυξεν. " παρακλήσεως θα

THEOPHYLACTI BULGARIÆ ARCIIIEP. c divitias gloriæ, ea nominat, hoc est inenarrabi- καὶ πλοῦτον δόξης ταῦτα 18 καλεί, τουτέστιν, ἄματος lem gloriam, et humani ingenii captum płane ex- δόξαν καὶ ὑπερβολικήν. Κληρονομίαν δὲ λέγει ταῦτα, superantem. Hæreditatem autem ista vocal, quippe ὡς υἱοῖς μέλλοντα δίδοσθαι. quæ sint filiis danda. • Καὶ τί τὸ ὑπερβάλλον μέγεθος 78 αὐτοῦ εἰς ἡμᾶς τοὺς πιστεύοντας κατὰ τὴν ἐνέργειαν τοῦ κράτους τῆς ἰσχύος αὐτοῦ, ἣν ενήργησεν ἐν τῷ Χριστῷ ἐγείρας αὐτὸν ἐκ νεκρῶν.» Τὰ μὲν ποῤῥηθέντα περὶ μελλόντων πραγμάτων ἦσαν· νῦν δὲ λέγει τὸ ἤδη γεγονός, ἵνα ἀπὸ τούτου κἀκεῖνο πιστώσηται, Ποῖον δὲ τοῦτο; Τι πιστεῦσαι, φησίν, ἡμᾶς· καὶ τοῦτο γὰρ δεῖται ἀποκαλύψεως, ἵνα αὐτὸ σαφέστερον μάθητε. Τί οὖν; οὐκ ἔδεσαν Ἐφέσιοι ὅτι ἐπίστευ σαν; Ηδεσαν μὲν, ἀλλ' οὐχ οὕτως ὡς νῦν φησιν ὁ Παῦλος. Οὐ γὰρ ῥᾴδιον τὸ γνῶναι· ἔτι μεγάλης δυτ νάμεως τὸ ψυχὴν μεταπεῖσαι, καὶ μεταστῆσαι τῆς πλάνης, καὶ τηλικαύτης ἡλίκης οὐδὲ τὸ ἀναστῆσαι νεκρόν. Νεκροὺς μὲν γὰρ καὶ λόγῳ μόνῳ ἑνὶ ἀνέστησεν ὁ Κύριος· τοὺς δὲ Ἰουδαίους οὐδὲ διὰ μακρῶν λόγων καὶ παραδόξων ἔργων μετέπεισε. Φησὶν οὖν ὅτι καὶ εἰς τοῦτο δεόμεθα τῆς ἀποκαλύψεως τοῦ Πνεύματος, ἵνα μάθωμεν ὅτι τὸ πιστεῦσαι ἡμᾶς, τῆς τοῦ Θεοῦ μεγάλης δυνάμεως καὶ ἐνεργείας γέγονε· καὶ ὥσπερ τὸν Χριστὸν ἡγειρεν ἐκ νεκρῶν, οὕτω καὶ ἡμᾶς νεκροὺς ὄντας ἐκ τῆς ἀπιστίας άν έστησε· διὸ καὶ ε ὑπερβάλλον μέγεθος τῆς δυνάμεως ο τοῦτο ἐκάλεσε, ι καὶ κράτος τῆς ἰσχύος.. Ὅτε γὰρ προφῆται οὐδὲν ἤνυσαν, καὶ πᾶσα κτίσις, καὶ ὁρατὴ διὰ τῆς εὐταξίας διδάσκουσα, καὶ ἀόρατος διὰ τῶν ὁδηγούντων " καὶ συνετιζόντων ἀγγέλων, τότε ἐκ τοῦ παραδόξου ἐσώθημεν. Τὸ δὲ, ο Ενήργησεν ἐν τῷ Χριστῷ, ο διὰ τὸ ἀνθρώπινον εἰρῆσθαι νόει. Τὸ γὰρ ἀναστὰν, ἄνθρωπος, εἰ καὶ Θεῷ ἥνωτο. VERS. 19, 20. «Et quæ sit supereminens magnitudo virtutis ejus in nos credentes, secundum operationem potentiæ virtutis ejus, quam operatus est in Christo, suscitans illum a mortuis.» Quæ prædicta sunt, de futuris rebus fuerunt: jam vero quod factum est, memorat, ut ab hoc fidem etiam illis conciliet, aç rata ea faciat. Quale autem hoc est? Ut credamus, inquit, nos. Etenim hoc ipsumm revelatione indiget, ut ipsum apertius discatis. 376 Quid igitur? non noverant Ephesii se credere? Norant sane, sed non eam ad rationem, ut Paulus hic eficit: nam haud facile est illud novisse: quoniam magnæ potentiæ est animi sententiam mutare, atque ab errore revocare: tantæque est virtutis, quantam ne mortuorum quidem excitatio postulat. Mortuos namque vno tantum verbo excitavit Dominus; Judæis autem ne multis quidem concionibus et admirabilibus signis persuasit. Dicit ergo quod ad hoc Spiritus indigeanrus revelatione, ut discamus uos, quod hoc ipsum, quod crediderimus, magna virtute et efficacia factum est. Et quemadmodum Christum excitavit a mortuis, sic et nos cum mortui essent, excitavit ex incredulitate. Propterea excellentem magnitudinem virtutis, sive potentiæ ipsius hoc vocavit, et robur fortitudinis ejus. Quando enim prophetæ nihil effecerunt, et omnis creatura, cuni visibilis per ornatum et insignem ordinem docens nos, tum invisibilis per deducentes ac erudientes nos angelos: tune inopinato servati sumus. Hlud autem, ‹ Operatus est in Christo, › propter humanam naturam dictum esse intellige. Quod enim resurrexit, homo est, etiamsi Deo unitus fuerit. VERS. 20, 21. «Et constituens in dextera sua in supercoelestibas, supra omnem principatum, et pou testatem, et virtutem, et dominationem.» Non dixit, Ανω, id est, supra: sed Υπεράνω, id est, plusquam supra, ut summam altitudinem indicet. Ab infimo enim gradu ad altissimum humanam in Christo naturam subverit. De hac enim disputal, quæ et mortua est, et excitata: quandoquidem divina natura neque mortua est, neque excitata, neque exaltata, quæ nunquam non omnem altitulinem excellit. Superior igitur omni angelica potens tia constituta est humana natura, quæ antea abominanda erat. ‹ Et omne nomen quod nominatur, non solum in hoc seculo, verum etiam in futuro.» Si quid, inquit, in coelo est, inferius est assumpto et exaltato, cunctisque ipse est superior. Discimus auteni quasdam esse potentias quæ jam quidem nominari nequeunt, tum vero revelabuntur. VERS. 22. «Ει omnia subjecit sub pedes ejus. Ne cum audis quod sederit supra, existimes ipsum • Καὶ ἐκάθισεν ἐν δεξιᾷ αὐτοῦ ἐν τοῖς ἐπουρα νίοις, ὑπεράνω πάσης ἀρχῆς, καὶ ἐξουσίας, καὶ δυνάμεως, καὶ κυριότητος.» Οὐκ εἶπεν, ῎Ανω, ἀλλ᾽, • Υπεράνω, ο ἵνα τὸ ἀκρότατον ύψος δηλώσῃ. Από γὰρ τοῦ ἐσχάτου βαθμοῦ εἰς τὸν ὑψηλότατον ἀνήγαγε τὴν ἀνθρωπίνην ἐν Χριστῷ φύσιν. Περὶ ταύτης γὰρ διαλέγεται, τῆς καὶ θανούσης καὶ ἐγερθείσης• ἐπεὶ ἤ γε θεία φύσις οὔτε ἀπέθανεν, οὔτε ηγέρθη, ούτε ὑψώθη, ἡ ἀεὶ ὑπὲρ πᾶν ὕψος οὗτα. Πάσης οὖν δυνάμεως ἀγγελικῆς ἐπάνω " εκάθισεν ἡ πρὶν ἐβδελυγμένη φύσις. • Καὶ παντὸς ὀνόματος ὀνομαζομένου, οὐ μόνον ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι.» Εἴ τι, φησίν, ἐν τῷ οὐρανῷ ἐστι, κατώτερον τοῦ προσληφθέν τος καὶ ὑψωθέντος ἐστὶ, καὶ πάντων αὐτὸς ὑπέρτε ρος. Μανθάνομεν δὲ, ὅτι εἰσί τινες δυνάμεις νῦν μὲν ἀκατονόμαστοι, τότε δὲ ἀποκαλυφθησόμεναι. • Καὶ πάντα ὑπέταξεν ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ.» Ἵνα μὴ ἀκούσας”, ὅτι ο Εκάθισεν ὑπεράνω, ο νομί Varia lectiones. το αὐτὰ ο. το μέγεθος της δυνάμεως. * οδηγούντων φρουρούντων n. το ὑπεράνω 0. 76 ἀκούων 0.

CAP. II. της αὐτὸν προτιμηθῆναι μόνον, δείκνυσιν ὅτι καὶ prælatum tantumnodo, ostendit quod et Dominum Δεσπότην αὐτὸν ἐποίησε πάντων. Καὶ οὐχ ἁπλῶς ὑπο eum fecerit omnium. Nec simpliciter subjecit, sed ἔταξεν, ἀλλὰ τὴν ἐσχάτην ὑποταγήν Ὑπὸ τοὺς extrema subjectione: • Sub pedes 1 enim. ejus. πόδας ο γὰρ ο αὐτοῦ. κ • Καὶ αὐτὸν ἔδωκε κεφαλὴν ὑπὲρ πάντα τῇ Ἐκε κλησία.» Βαβαί! καὶ τὴν Ἐκκλησίαν εἰς αὐτὸν ἐκάθισε τὸν θρόνον· ἔνθα γὰρ ἡ κεφαλὴ, ἐκεῖ καὶ τὸ σῶμα. Τὸ δὲ, «Ὑπὲρ πάντα,» τοῦτο δηλοῖ, ὅτι κει φαλὴν ἔδωκεν ὑψηλὴν καὶ ὑπὲρ πάντα οὖσαν, ὑπὲρ ἀγγέλους, ὑπὲρ ἀρχαγγέλους. • Ητις ἐστὶ τὸ σῶμα αὐτοῦ, τὸ πλήρωμα τοῦ τὰ πάντα ἐν πᾶσι πληρουμένου. ο Ἵνα μὴ ἀκούσας κεφαλήν, νομίσῃς ἀρχήν τινα καὶ ἐξουσίαν δηλοῦσθαι (δηλοῖ γὰρ καὶ ταῦτα ἡ κεφαλή), φησίν, ὅτι ὡς σώματός ἐστι κεφαλὴ τῆς Ἐκκλησίας ὁ Χριστός, καὶ οὕτω συγγενὴς αὐτῇ καὶ ἡνωμένος· καὶ ἡ Εκκλησία πλήρωμά ἐστιν αὐτοῦ. Ὥσπερ γὰρ τὰ σῶμα πλήρωμά ἐστι τῆς κεφαλῆς, ἀναπληροῦν αὐτ τὴν διὰ τῶν οἰκείων μελῶν· οὕτω καὶ ἡ Ἐκκλησία πλήρωμά ἐστι τοῦ Χριστοῦ, τοῦ τὰ πάντα ἐν πᾶσι πληρουμένου.» Πληροῦται γὰρ ὁ Χριστὸς, καὶ οἷον ἀναγεμίζεται τὰ πάντα μέλη ἐν πᾶσι τοῖς πιστοῖς· οἷον τὴν χεῖρα ἀναπληροῦται ἐν τῷ ἐλεήμονι άνω θρώπῳ, καὶ τῷ ἄλλως τῶν ἀσθενῶν ἀντιλαμβανο μένῳ· τὸν πόδα ἀναπληροῦται ἐν τῷ ὑπὲρ τοῦ λόγου ἀποδημοῦντι, ἐν τῷ ἐπισκεπτομένῳ τοὺς ἀδελ φούς· καὶ ἄλλο μέλος ἐν ἄλλῳ τῶν πιστῶν. Καὶ οὐ τως ἀναπληροῦται τὰ πάντα μέλη ἐν πᾶσι τοῖς πιο στον, τουτέστι, διὰ πάντων τῶν πιστῶν, ἄλλου ἄλο ● Et ipsum dedit caput super omnia Ecclesiæ. Papæ Ecclesiam quoque in eodem throno collocavit: ubi enim caput est, illic et corpus. Quod vero ait, 377 ‹ Super omnia, › significat, quod excelsum caput deiterit, quod super omnia sit, angelos et super archangelos. VERS. 23. ι ()re est corpus ipsius, plenitudo ejus qui ommia in omnibus adimpletur.» Ne, audito capite, putes principatum aliquem vel potestatem significari (nam et bæc caput significat), ait, Christus est caput Ecclesiæ veluti corporis, atque ita illi conjunetus et unitus: Ecclesia est plenitudo ipsius. Οι enim corpus est plenitudo capitis, replens ipsum per propria membra: hunc ad modum Ecclesia est plenitudo Christi, qui omnia in omnibus adimpletur. Adimpletur enim Christus, ac veluti plene consummatur per omnia membra in omnibus fidelibus: veluti quoad manam adimpletur in homine misericorde, et qui alias infirmis succurrit: quoad pedem adimpletur in eo qui verbi Dei amore peregrinatur, in eo qui fratres invisit: et quoad aliud membrum in alio fideli. Sic fit ut quoad omnia: membra in omnibus fidelibus adimpleatur, hoc est, per omnes fideles, alio aliam gratiam contribuente. Tum enim impletur caput nostrum Christus, hoc fæerinius conjuncti et conglutinati. λην χάριν συνεισφέροντος. Τότε γὰρ πληρούται ή κε- c est, perfectum corpus recipit, quando simul omnes φαλὴ ἡμῶν ὁ Χριστὸς, τουτέστι, λαμβάνει τέλειον τὸ σῶμα, ὅταν ὁμοῦ πάντες ὦμεν ἡνωμένοι καὶ συγκ κεκολλημένοι. • Καὶ ὑμᾶς ὄντας νεκροὺς τοῖς παραπτώμασι καὶ ταῖς ἁμαρτίαις, ἐν οἷς ποτε περιεπατήσατε, κατὰ τὸν αἰῶνα τοῦ κόσμου τούτου, κατὰ τὸν ἄρχοντα τῆς ἐξουσίας τοῦ ἀέρος τοῦ πνεύματος.» Είπεν το άνω τέρω, ὅτι τὴν αὐτὴν δύναμιν καὶ ἐνέργειαν ἐνεδείξατο ὁ Θεὸς εἰς ἡμᾶς, ἣν καὶ ἐν τῷ Χριστῷ. Περὶ ἐκείνου μὲν οὖν εἶπεν, ὅτι ἤγειρεν αὐτὸν ἐκ τῶν νε κρῶν, καὶ ἐκάθισεν ὑπεράνω πάντων. Λοιπὸν δὲ νῦν λέγει καὶ περὶ ἡμῶν, καί φησιν, ὅτι • Καὶ ὑμᾶς ὄντας νεκροὺς» νέκρωσιν οὐ τὴν σωματικὴν, την ἐκ τοῦ Ἀδὰμ ἀρξαμένην, ἀλλὰ τὴν ψυχικὴν, τὴν ἐξ ἡμῶν αὐτῶν συνισταμένην, τὴν τῶν ἁμαρτιῶν) ἀνέστησε καὶ ἤγειρεν. Ὥστε τῇ αὐτῇ 80 δυνάμει καὶ τὸν Κύριον ἤγειρεν ἐκ τοῦ σωματικοῦ θανάτου, καὶ ἡμᾶς ἐκ τοῦ ψυχικοῦ τοῦ τῶν ἁμαρτιῶν· μᾶλλον δὲ τὸ μεῖζον τοῦ νεκροὺς ἀνιστάν, τὸ ψυχὰς μεταπεῖσαι, ὡς καὶ ἀνωτέρω είρηται. Ἡ μὲν οὖν διάνοια τοῦ ὅλου ῥητοῦ τοιαύτη διά μακροῦ δὲ ἀποδέδοται εἰς τὸ, «Συνεζωοποίησε την Χριστῷ· οἷα δὴ πολλῶν παρεντεθέντων, καὶ ἐπαναλήψεως γενομένης ἐν τῷ, • Ο δὲ Θεὸς πλούσιος ὢν ἐν ἐλέει.» Εἰπὼν οὖν αὐτ τοὺς νεκροὺς ὄντας, καὶ δείξας πῶς ἦσαν νεκροί, ὅτι CAPUT II. VERS. 1, 2. Et vos cum essetis mortui delictis et peccatis, in quibus aliquando ambulastis secundum sæculam mumili hujus, secundum principem potestatis meris, spiritus.» Supra dixit quod eandem potentiam et operationem ostenderit Deus erga nos, quam in Christo. Etenim de illo dixit, quod excitarit eum a mortuis, et constituerit super omnia: deinceps vero denobis jam nunc verba facit, ‹ Vos, › inquiens, e cum essetis mortui» (amortem non core Moralem ex Adamo propagatam, sed animae, a nobis ipsis conflatam, nempe peccaterum) suscitavit excitavitque. Itaque eadem potentia Dominum exci tavit a morte corporea, et nos et a morte animæ, peccati scilicet; imo vero, animos transmutare, majus est quam mortuos excitare, ut supra commenoratum est. Sensus igitur totius hajns loci est hnjusmodi, etiamsi in longum extendatur, usque dum pervenerit eo ubi dicit: ‹ Vivificavit simul cam Christo, a multis nimirum interpositis, repetitione que facta cum ait, ‹ Deus autem qui opulentus est in misericordia. › Cum dixisset igitur eos esse mortuos, æc monstrasset quomodo fuerint mortui, niVaria lectiones. * σώμα τῆς Ἐκκλησίας m. 10 χρείαν ο. το δ δ' οὖν ἔφη m. 80 αὐτοῦ 0.

" mirum per delicta et peccata, bifariam eos couso- τοῖς παραπτώμασι καὶ ταῖς ἁμαρτίαις, παραμυθεί latur, tum per hoc quod ait, in quibus olim au- ται διπλῇ, τῷ τε 81 εἰπεῖν, ο Ἐν αἷς ποτε περιεπα bulastis, s et non hodie: tum per hoc quod iufert, τήσατε, ο καὶ οὐχὶ νῦν· καὶ τῷ ἐπάγειν με, ὅτι Ὑπὸ quod a diabolo 378 in potestatem redacti pecca - τοῦ διαβόλου κατεξουσιαζόμενοι ἡμαρτάνετε, καὶ hatis, et totum non erat vestrum, sed et cooperato- οὐχ ὑμῶν ἦν τὸ πᾶν, ἀλλὰ καὶ τοῦ συνεργοῦ ὑμῶν, ris vestri, qui adeo potenter vos suo juri subjugabat. τοῦ οὕτως ἰσχυρῶς κατεξουσιάζοντος ὑμῶν. Ἡμερο Peccabatis igitur, ‹ secundum sæculum mundi τάνετε τοίνυν, ο κατὰ τὴν αἰῶνα τοῦ κόσμου τούτου hujus circumambulantes, hoc est, mundana et περιπατοῦντες, τουτέστι, φρονοῦντες τὰ τοῦ κό temporaria cogitantes, atque hoc sæculo perperam σμου καὶ τὰ πρόσκαιρα, καὶ κακῶς χρώμενοι τῷ ntentes. Non enim sæculum malum est, sed abusus αἰῶνι τούτῳ. Οὐ γὰρ ὁ αἰὼν κακός, ἀλλ' ἡ παρά ejus. istud enim datum est nobis in ducem, quale- χρησις αὐτοῦ. Αὐτὸς μὲν γὰρ ὁδηγὸς δέδοται, καθ nus corruptibile est et fluxum, excitans nos ad in- φθαρτὸς καὶ ρευστός, διεγείρων ἡμᾶς πρὸς τὰ corruptibilia et minime fluxa. Nos autem corru- ἄφθαρτα καὶ ἄρευστα· ἡμεῖς δὲ τῇ φθορᾷ καὶ τῇ ptioni et fluxui hujus alligati, fecimus illud non du- ροῇ τούτου προσδεθέντες, ἐποιήσαμεν αὐτὸν οὐχ ὁδο cem, sed impedimentum. Principem autem potesta- ηγὸν, ἀλλ' ἐμποδιστήν. «"Αρχοντα δὲ τῆς ἐξουσίας τοῦ tis aeris diabolumn appellat, non Conditorem, per- ἀέρος» τὸν διάβολόν φησιν, οὐ τὸν Δημιουργόν, ὡς οἱ inde ac exsecrandi Manichæi: Principem sane, κατάρατοι Μανιχαίοι. "Αρχοντα μὲν οὖν, διότι αὐτοὶ quod mortales ipsi seipsos ei subjecerunt, ac plures ἑαυτοὺς οἱ ἄνθρωποι ὑπέθηκαν αὐτῷ, καὶ πλείονες ipsi serviant quam Deo. Verumtamen in hoc sæculo αὐτῷ δουλεύουσιν ἢ τῷ Θεῷ. Πλὴν ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ est iste ejus principatus, ac aerem non transcendit: ἐστὶν ἡ τοιαύτη αὐτῷ ἀρχὴ, καὶ τὸν ἀέρα μὴ ὑπερn mu enim in colo locum habet, sed sub colo. Pro- βαίνουσα· οὐ γὰρ ἐν τῷ οὐρανῷ ἔχει χώραν, ἀλλ' pterea Paulus principem potestatis aeris appellat, ὑπὸ τὸν οὐρανόν. Διὸ καὶ ὁ Παῦλος ἄρχοντα τῆς non veluti in aerem dominetur, eumque gubernat: ἐξουσίας τοῦ ἀέρος φησίν, οὐχ ὡς τοῦ ἀέρος δεσπό Absit sed quod in eo demoretur. Nam cum diabolus ζοντα, ὥστε οἰκονομεῖν αὐτὸν, ἅπαγε! ἀλλ' ὡς αὐτῷ spiritus sit, in aere, veluti spiritu, commoratur, et ἐμφιλοχωροῦντα. Πνεῦμα γὰρ ἂν ὁ διάβολος, ἐν τῷ hucusque potestatem habet atque potentiam, super ἀέρι, ὡς πνεύματι, διατρίβει, καὶ μέχρι τούτου τὴν eos qui sese ipsi subjiciunt principatum exercens. δύναμιν καὶ ἐξουσίαν ἔχει, ἄρχων τῶν ἑαυτοὺς ὑπου Nonnulli vero, principem aeris» pro, aerearum τιθέντων αὐτῷ. Τινὲς δὲ, «ἄρχοντα τοῦ ἀέρος, ο potentiarum, intelligunt: unde et intulit, aiunt, τῶν ἐναερίων δυνάμεων νοοῦσι. Διὸ καὶ ἐπήγαγε, • spiritus:» hoc est, juxta principem et domina - φασί·. Τοῦ πνεύματος· ν τουτέστι, κατὰ τὸν ἄρ torem oninis spiritus in aere versantis. Postquam χοντα καὶ ἐξουσιαστὴν παντὸς ἐναερίου πνεύματος. enim semel princeps factus est, videtur ab eo prin- Ἐπεὶ γὰρ ἄρχων ἅπαξ ἐγένετο, δοκεῖ μὴ μεταπε cipatu ne post transgressionem quidem excidisse. πτωκέναι τῆς ἀρχῆς καὶ μετὰ τὴν παράβασιν. • Qui nunc operatur in filiis diffidentiæ. › Non dixit, Qui cogit, sed, ‹ Qui operatur: › unde planum est quod in voluntarios dominetur. Si enim nobis invitis dominaretur, cogeret sane, uti ex eo quod sequitur planum est. • Operatur, enim, inquit, in aliis inobedientiæ, hoc est, qui non obtemperant Deo, sed qui illi non coacti obtemperant. Vers. 3. In quibus et nos omnes aliquando conversati sumus, in desideriis carnis nostræ, facientes voluntates carnis et cogitationum. › Non in hoc solo consolatus est eos, quod diceret ex diabolo fuisse quod peccassent: verum etiam per hoc quod seipsum et omnes reliquos cum illis in eodem ordine collocet; nemo enim sine peccato erat. Concupiscentias autem carnis eas quæ ex carnali affectu sunt, dicit. Et quod carnemn non accuset, manifestum est. Cum enim dixisset, Facientes voluntates carnis; › subintulit, ‹ Et cogitationum: › hoc est, nihil spirituale sentientes. Proinde caro non est accusanda, sed mens et cogitatio ad voluptatis affectiones pertrahens. Vel sic: Cogitationes et mentes nostras 379 coinquinavimus, cogitantes quæ mala κι ώστε ο. • Τοῦ νῦν ἐνεργοῦντος ἐν τοῖς υἱοῖς τῆς ἀπει θείας.» Οὐκ εἶπε, Τοῦ ἀναγκάζοντος, ἀλλά, «Του ἐνεργοῦντος.» "Οθεν δῆλον, ὅτι ἑκόντων ἄρχει. Εἰ γὰρ ἀκόντων ἡμῶν ἐδέσποζε, καὶ κατηνάγκαζεν ἄν· καὶ ἐκ τοῦ ἐφεξῆς δὲ δῆλον. «Ενεργεῖ ο γάρ, φησίν, · ἐν τοῖς υἱοῖς τῆς ἀπειθείας, τουτέστι, τοῖς μὴ πειθομένοις μὲν Θεῷ. πειθομένοις δὲ ἐκείνῳ, οὐκ ἀναγκαζομένοις. • Ἐν οἷς καὶ ἡμεῖς πάντες ἀνεστράφημέν ποτε ἐν ταῖς ἐπιθυμίαις τῆς σαρκὸς ἡμῶν, ποιοῦντες τὰ θελή ματα τῆς σαρκὸς καὶ τῶν διανοιῶν. ὁ Οὐκ ἐν τούτῳ μόνον παρεμυθήσατο αὐτοὺς, τῷ εἰπεῖν, ὅτι Διαβόλου ἦν τὸ ὑμᾶς ἁμαρτάνειν, ἀλλὰ καὶ τῷ ἑαυτὸν καὶ πάντας μετ' ἐκείνων τάξαι· οὐδεὶς γὰρ ἀναμάρτητος ἦν. Επιθυμίας δὲ σαρκὸς τὰς τοῦ σαρκικού φρονή. ματός φησι. Καὶ ὅτι οὐ τὴν σάρκα διαβάλλει, δῆλον. Εἰπὼν γάρ, «Ποιοῦντες τὰ θελήματα τῆς σαρκός, ο ἐπήγαγε· ι Καὶ τῶν διανοιῶν·· τουτέστιν, οὐδὲν πνευματικὸν φρονοῦντες. Ωστε οὐχ ἡ σαρξ διαβολής ἀξία, ἀλλ᾽ ἡ διάνοια, ἡ πρὸς τὰ τῆς ἡδονῆς πάθη κατασυρομένη. Η καὶ οὕτως, ὅτι Καὶ τὰς διανοίας ἐῤῥυπαίνομεν τ8 λογιζόμενοι τὰ κακά· καὶ τὴν σάρκα, πράττοντες αὐτά. Δύνασαι δὲ σαρκὸς μὲν ἔργα πορε Varia lectiones. Ας ἐπαγαγεῖν ο. κι ρυπαινόμεθα οι

CAP. II. νείαν καὶ τὰ τοιαῦτα νοεῖν· διανοιῶν δὲ, φθόνους sunt: et carnem, facientes ea. Poles autem carnis καὶ μνησικακίαν, καὶ τὰ ὅμοια. • Καὶ μεν τέκνα φύσει ὀργῆς, ὡς καὶ οἱ λοιποί.» Αντὶ τοῦ, Παρωξύναμιν τὸν Θεὸν καὶ παρωργίσαμεν, καὶ οὐδὲν ἄλλο, εἰ μὴ ὀργὴ ἦμεν αυτόχρημα· ὥσπερ καὶ τὸ τέκνον τοῦ ἀνθρώπου, φύσει ἄνθρωπος ἐστιν, οὕτω καὶ ἡμεῖς. Ωσπερ δὲ υἱοὶ γεέννης καὶ υἱοὶ ἀπωλείας λέγονται, οἱ ἄξιοι τούτων· οὕτω καὶ • ὀργῆς τέκνα ο οἱ ὀργῆς ἄξια πράττοντες. Τὸ δὲ, «Φύσει, ο ἀντὶ τοῦ, ἀληθῶς, καὶ γνησίως, ὡς καὶ οἱ λοιποί· οὐδεὶς γὰρ ἐλεύθερος ἦν. • Ο δὲ Θεὸς πλούσιος ὢν ἐν ἐλέει.» Ἡμεῖς μὲν ἄξια ὀργῆς ἀδιαλλάκτου ἐπράττομεν· ὁ δὲ Θεὸς, οὐχ ἁπλῶς ἐλεήμων ῶν, ἀλλὰ καὶ ο πλούσιος ἐν ἐλέει.» • Διὰ τὴν πολλὴν ἀγάπην αὐτοῦ ἂν ἠγάπησεν ἡμᾶς.» Καὶ ἡ ἀγάπη ἀπὸ πολλοῦ ἐλέους. Πῶς γὰρ ἂν οἱ τέκνα ὄντες ὀργῆς, ἀγαπήθημεν; • Καὶ ὄντας ἡμᾶς νεκροὺς τοῖς παραπτώμασι συνεζωοποίησε τῷ Χριστῷ. • Ενταῦθα ἡ ἀπόδοσις τοῦ ἄνωθεν ἀρξαμένου νοήματος, τὰ δὲ ἄλλα παρεμβέ βλητο. Πάλιν δὲ ὁ Χριστὸς μέσος, καὶ τὸ πρᾶγμα ἀξιόπιστον· εἰ γὰρ ἡ ἀπαρχὴ ζῇ, καὶ ἡμεῖς. Ἐζωοποίησε γὰρ κἀκεῖνον καὶ ἡμᾶς· ἐκεῖνον ἐνεργεία, ἡμᾶς δυνάμει νῦν, μετ' ὀλίγον δὲ καὶ ἐνεργείᾳ. Ἰδοὺ τὸ ὑπερβάλλον μέγεθος τῆς δυνάμεως αὐτοῦ, ὅτι τοὺς νεκροὺς, τοὺς τῆς ὀργῆς υἱοὺς, ἐζωοποίησεν· αὕτη ἡ ἐλπὶς τῆς κλήσεως. • Χάριτί έστε σεσωσμένοι.» Τοῦτο ἀπὸ ἐκπλήξεως ἐνδιαθέτως μέσον παρενέβαλε, θαυμάσας τὴν ἄφατον δωρεάν τι τοῦ Θεοῦ. Οὐ καμάτῳ γὰρ, φησί, καὶ ἔργοις ἰδίοις ἐσώθητε, ἀλλὰ χάριτι μόνη. Οσον 88 γὰρ ἐξ ἔργων, κολάσεως καὶ ὀργῆς ἄξιοι ἦτε. • Καὶ συνήγειρε καὶ συνεκάθισεν ἐν τοῖς ἐπουρα νίοις ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ. • Ωσπερ τῆς ἀπαρχῆς ἡμῶν καὶ τῆς κεφαλῆς, τοῦ Χριστοῦ, φημί, ἐγηγερμένης, καὶ ἡμᾶς δι' αὐτῆς ἤγειρεν· οὕτω καὶ καθεζομένης αὐτῆς, καὶ τὸ λοιπὸν σῶμα συγκάθηται. Διό φησιν· • Ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ· ἡ τουτέστιν, Ἐν τῷ ἐκεῖνον καθῆσθαι καὶ ἡμεῖς καθήμεθα. "Η το, ο Συνήγειρεν, ο οὐκ ἐπὶ τῆς ἀναστάσεως ληπτέον, ἀλλ' ἐπὶ τῆς διὰ τοῦ λουτροῦ ἀναζωώσεως. Πῶς οὖν συνεχάθισεν; • Εἰ ὑπομένομεν, ο φησί, ο καὶ συμβασιλεύσομεν.» Καὶ ὁ Χριστός· «Καθίσεσθε ἐπὶ δώδεκα θρόνους καὶ πάλιν, «Τὸ δὲ καθίσαι ἐκ δεξιῶν μου, καὶ ἐξ εὐωνύμων μου, οὐκ ἔστιν ἐμὸν δοῦναι, ἀλλ᾽ οἷς ἡτοίμασται, ο Ὥστε ἡτοίμασται. • Ινα ἐνδείξηται ἐν τοῖς αἰῶσι τοῖς ἐπερχομένοις τὸν ὑπερβάλλοντα πλοῦτον τῆς χάριτος αὐτοῦ, ἐν χρηστότητι ἐφ' ἡμᾶς, ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ.» Ινα μή ἀπιστήσῃ τις τοῖς ῥηθεῖσι, πιθανὸν τὸν λόγον ποιεῖ· καί φησιν, ὅτι Εἰ καὶ μὴ διὰ τὴν πρὸς ὑμᾶς ἀγάπην, b 1 Tim. 11, 12. e Matth. ΧΙΧ, 28. d Marc. x, 40. κι ἄῤῥητον δύναμιν m. 88 όσο: Οι quidem opera fornicationem et hujusmodi accipere: mentis auten sive cogitationum, invidiam, vindiclam, idque genus alia. • Et eramus natura filii iræ, sicut et cæteri.» Pro, Coacerbavimus Deum et provocavimus, et nihil aliud præterquam ira revera eramus: quemadmodum et filius hominis natura est homo, sic et nos. Perinde autem ut illi filii gehennæ et perditionis dicuntur, qui istis digni sunt: sic et iræ filii, qui quæ ira digna sunt faciunt. < Natura» autem, pro vere et genuine, sicut et cateri; nemo enim liber erat. Vens. 4. • Deus aulem qui dives est in misericordia.. Nos quidem ira irreconciliabili digna pa trabamus: Deus autem, non sinpliciter misericors exsistens, sed dives in misericordia. ‹ Propter multam charitatem suam qua dilexit Ros. › Dilectio etiam a multa misericordia est. Quomolo enim, cum filii iræ essemus, dilecti fuimus? VERS. 5. • Ει cum essemus mortui delictis, convivificavit nos Christo. › Hic tandem est redditio sensus quem supra inceperat; cætera vero sunt interjecta. Iterum autem Christus medius est, et res fide digna. Nam si primitiæ vivunt, tum et nos. Vivilicavit enim et illum et nos: illum quidem, in actu; nos vero, in potentia nunc, paulo post vero etiam in actu. En excellentem magnitudinem potentiæ ejus, eo quod mortuos nos, iræ filios, vivificarit. Atque læc est spes vocationis. • (Gratia estis servali. ), fluc ex animi couster, natione, et cum affectu in medium protulit, ineffabile Dei donum admiratus. Non enim labore et propriis operibus servali estis, sed sola gratia. Quod enim ad opera attinet, pœna et ira digni eratis. Vans. 6. «Εt consuscitavit, et consedere fecit in cœlestibus in Christo Jesu.» Quemadmodum primitiis nostris, et capile, Christo videlicet, excitato, et nos per ipsum excitavit: hunc ad modum, illo sedente, reliquum corpus simul sedet. Propterea inquit: e ln Christo Jesu, hoc est, Quia ipse 56det, nos etiam sedemus. Vel, «Consuscitavit, › non de resurrectione accipiendum est, sed de revivifica+ tione per baptisma. Quamodo igitur consedere fecit? . Si sustinemus, inquit, c et conregrabimus b. Et Christus, Sedebitis super duodecim ihronos c. ▸ Et rursus Sedere autem a dextris meis et a sinistris meis, non est meum dare vobis, sed quibus paratum est d., Itaque paratum est. Vers. 7. ‹ Ut ostenderet in sæculis supervenientibus abundantes divitias gratiæ suæ, in bonitate erga nos, in Christo Jesu. Ne 380 quis dem non adhibeat dictis, orationem probabilem facit, Etsi, inquiens, non propter charitatem quam erga Variæ lectiones. σε ἀλλ᾽ οἷς ητοίμασται. Τοῦτο οὖν λέγει καὶ νῦν, ὅτι καὶ ἡμεῖς καθεδούμεθα m. Sed quibus paratum est. Hoc igitur et nunc ait, quia et nos sedebimus. Itaque paraium est.

▸ ποιήσει πάντως. Νῦν μὲν γὰρ πολλοὶ ἀπιστοῦσιν, ἐν δὲ τῷ μέλλοντι αἰῶνι πάντες γνώσονται τί ἡμῖν ἐχαρίσατο, ὁρῶντες ἐν ἀφάτῳ δόξῃ τοὺς ἁγίους. Τὸ δὲ, • Ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ, ν τουτέστιν, Οὐκ ἄχρι τοῦ Χριστοῦ μόνου σταίη ταῦτα, ἀλλὰ δι' αὐτοῦ ἥξει καὶ εἰς ἡμᾶς, ὡς ἀπὸ ἀπαρχῆς εἰς τὸ ὅλον· καὶ συ ζωοποιησόμεθα καὶ συγκαθεδούμεθα. Ταῦτα μὲν ὁ μέγας Ἰωάννης ἐνταῦθα· ἐν δὲ τῷ κατὰ Ματθαῖον φησιν, ὅτι οὐδεὶς καθίσει τότε. Οντως οὖν Πνεύμα. τος χρεία καὶ ἀποκαλύψεως, ὥστε νοῆσαι τὸ βάθος τῶν μυστηρίων τούτων. Εἰ μὴ γὰρ ῥητῶ; ἔλεγεν ὁ πάνσοφος οὗτος διδάσκαλος Ιωάννης, ὅτι καὶ ἡμεῖς καθεδούμεθα, εἶχεν ἄν τις εἰπεῖν, ὅτι ἐν Χριστῷ nos habet, tamen quia bonitatem suam ostendere διά γοῦν το θέλειν ἐνδείξασθαι τὴν ἀγαθότητα, velit, omnino faciet. Hodie enim plerique sunt increduli, in futuro tamen seculo omnes agnoscent quid nobis donaverit, cum sanctos in gloria iuefahili conspexerint. Quod vero ait, e In Christo Jesu, hoc est, Non ad Christum solum hæc consistent, sed per ipsum venient etiam ad nos, veluti a primitiis ad totum: ac simnul vivificabimur, ac simul sedebfmus. Hæc quidem magnus Joannes hie chicit. In Evangelio vero Matthæi dicit, quod func nenrosede bit. Vere igitur Spiritu et revelatione opus est, af intelligamus profunditatem mysteriorum horum. Nisi enim sapientissimus ille doctor Joannes disertis verbis dixisset, quod et nos sessuri simius, posset aliquis affirmare quod in Christo sedemas, per- η καθεζόμεθα, ὥσπερ καὶ ἐν Χριστῷ προσκυνούμεθα inde atque in Christo adoramur ab angelis. Non enim nos in nostra persona adoramur, sed naturs nestra unita Deo Verbo, adorata, ad nos gloria ista transit. Idem igitur et nunc dicit, quod et nos sedebimus. VERS. 8. • Gratia enim servali estis per fidem. Commemoratis iis quæ Dei sunt, nempe quod gratia servati sumus, intulit etiam quod nostrumi est, • Per fidem: s ne destruat liberum arbitrium. • Εt hae non ex vobis, Det donum est.. Rursus illud sustulit, inquiens, quod neque fides ex nobis sit: nisi enim venisset, nisi vocasset, non σύνθε diissenus. • Quomodo enim, inquit, «credent, nisi audiant •? Proinde et ipsa fides donum Dei est. Vel aliter: Non fidem dicit domum Dei, cxlerum per fidem servari, hoe est donum Det. Esto enim quod fides nostra sit, quomodo potuisset ista sola nos servare, nisi Deo placuisset nos suscipere per ipsam, me in totum simus otiosi, sed ut nos quoque aliquid conferre videamur? VERS. 9.. Non ex operibus, ne quis glorietur. Nos epera habentes mou repulit, verum proditos ab ●peribus gratia nos servavit, ut ex eventu nemo habeat unde gloriari queat. Nam conjunctio «Uɩ s hic non est causalis, sed ex eventa rei. Vens. 10. e Ipsius enim samus factura, creati in Christo Jesn in operibus bonis, quæ præparavit Deus, ut in ipsis ambalemus. r Ne si audias, non ex speribus nos esse justilcatos, deses fas circa opera; ait, quod nunc post fidem operibus opus est. Conditus es enim in Christo Jesu, et nova creatura factus es, defuncto tibi vetere homine in baplismate. Ac quemadmodum in principio 381 cum non esses, produxit te at esses, sic etiamnum ut bene esses, te protulit: conditusque es, now ut olieris, verum ut opereris, et in bonis operibus ambales, hoc est, omnem ætatis tuæ cursuam in hisce perficias: non duos tresve annos, sed omnem vitæ tuæ cursum: hoc enim indicat per, ambule- • Rom x, 14. αν οὐδὲ γὰρ ο, τε ἐπήγαγε ο. ὑπὸ ἀγγέλων. Οὐ γὰρ δὲ ο' ἡμεῖς προσκυνούμεθα αὐτοπροσώπως, ἀλλὰ τῆς φύσεως ἡμῶν τῆς ἡνωμέτης τῷ Θεῷ λόγῳ προσκυνουμένης, εἰς ἡμᾶς ἡ δόξα διαβαίνει. Τοῦτο οὖν λέγει καὶ νῦν, ὅτι καὶ ἡμεῖς καθεδούμεθα. «Τῇ γὰρ χάριτι ἐστε σεσωσμένοι διὰ πίστεως. Εἰπὼν τὰ τοῦ Θεοῦ, ὅτι χάριτι ἐσώθημεν, ἐπάγει κ καὶ τὸ ἡμέτερον, τὸ, ο Διὰ τῆς πίστεως· κ ἵνα μὴ λυμήνηται τὸ αὐτεξούσιον. • Καὶ τοῦτο οὐκ ἐξ ὑμῶν· Θεοῦ τὸ δῶρον.» Πάλιν αὐτὸ ἀνεῖλε, καί φησιν, ὅτι οὐδὲ ἡ πίστις ἐξ ἡμῶν· εἰ μὴ γὰρ ἦλθεν, εἰ μὴ ἐκάλεσεν, οὐκ ἂν ὑπε ηκούσαμεν. «Πώς γάρ, ο φησί, ο πιστεύσουσιν, ἐὰν μὴ ἀκούσωσιν;» Ωστε καὶ αὕτη δῶρον Θεοῦ. Η καὶ ἄλλως· Οὐ τὴν πίστιν λέγει δῶρον Θεοῦ, ἀλλὰ τὸ διὰ πίστεως σωθῆναι, τοῦτο δώρόν ἐστι Θεοῦ. Ἔστω γὰρ ὅτι ἡ πίστις ἡμέτερον, πῶς ἂν ἴσχυσεν αὕτη μόνη σῶσαι, εἰ μὴ ὁ Θεὸς ηὐδόκησε δεχθῆναι δι' αὐτῆς ἡμᾶς, ἵνα μὴ τὸ ὅλον ὦμεν ἀργοι, ἀλλὰ δοχῶμέν τι καὶ αὐτοὶ συνεισενεγκεῖν; «Οὐκ ἐξ ἔργων, ἵνα μή τις καυχήσηται.» Ούχι έχοντας ἔργα ἀπώσατο ἡμᾶς, ἀλλὰ προδεδομένους ὑπὸ τῶν ἔργων, χάριτι ἔσωσεν, ὥστε ἐξ ἀποτελέ σματος μηδένα λοιπὸν ἔχειν καυχᾶσθαι. Τὸ γὰρ, • ἶνα, ν οὐκ αἰτιολογικόν ἐστιν, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς ἀποδάσεως τοῦ πράγματος. • Αὐτοῦ γὰρ ἐσμεν ποίημα, κτισθέντες ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ ἐπὶ ἔργοις ἀγαθοῖς, οἷς προητοίμασεν ὁ Θεός, ἵνα ἐν αὐτοῖς περιπατήσωμεν.» Ἵνα μὴ ἀκούσας, ὅτι οὐκ ἐξ ἔργων εδικαιώθημεν, ῥαθυμήσῃς περὶ τὰ ἔργα, φησὶν ὅτι νῦν μετὰ τὴν πίστιν χρεία έργων. Εκτίσθης γὰρ ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ, καὶ νέον ποίημα ἐγένου, ἀποθανόντος σοι τοῦ παλαιοῦ ἀνθρώπου ἐν τῷ βαπτίσματι. Καὶ ὥσπερ ἐν ἀρχῇ ἀπὸ τοῦ μὴ δντος εἰς τὸ εἶναι παρήχθης, οὕτω νῦν εἰς τὸ εὖ εἶναι παρήγαγε· καὶ ἐκτίσθης, οὐχ ἵνα ἀργῇς, ἀλλ᾽ ἵνε εργάζῃ, καὶ περιπατῇς ἐν τοῖς ἀγαθοῖς ἔργοις· τους ἐστι, πᾶσαν τὴν ἐδὸν τοῦ βίου διανύσῃς ἐν τούτοις, οὐ δύο ἢ τρεῖς ἐνιαυτούς, ἀλλὰ πᾶσαν τὴν ὁδὸν τῆς ζωής σου. Τοῦτο γὰρ αινίττεται διὰ τοῦ, περιπατή Varia lectiones.

EXPOSITIO IN EPIST. AD EPHES.· CAP. II. σαι. Ο γάρ Θεὸς προητοίμασε ταῦτα· ὥστε οὐκ ἔστιν mus. Deus enim præparavit læe; quocirca non ἀναβαλέσθαι, ὡς ὡρισμένου θεόθεν τοῦ ἔργου 88'. 'Αλλά καὶ ἐν πᾶσιν· εἰ γὰρ ἓν λείπει, ἐκολοβώθη ἡ ἀρετή. Ὁ δὲ Θεολόγος Γρηγόριος το, ο Κτισθέντες ἐπ᾽ ἔρω γοις ἀγαθοῖς,» οὐ περὶ τῆς ἐν τῷ βαπτίσματι κτίσ σεως, ἀλλὰ περὶ τῆς δημιουργίας 50 ἐξεδέξατο. • Διδ μνημονεύετε, ὅτι ὑμεῖς ποτε τὰ ἔθνη ἐν σαρκὶ, οἱ λεγόμενοι ἀκροβυστία ὑπὸ τῆς λεγομένης περιτομῆς ἐν σαρκὶ χειροποιήτου, ὅτι ἦτε ἐν τῷ καιρῷ ἐκείνῳ χωρίς Χριστοῦ.» Εἰπὼν ὅτι νεκρούς ὄντας ἔσωσε, νῦν μέλλει εἰπεῖν, τίνων ἐποίησεν ἴσους καὶ συγκληρονόμους, καὶ ὅτι τῶν Ἰσραηλιτῶν· μέγα γὰρ ἦν τὸ τούτων ἀξίωμα· καί φησι· «Διδ μνημονεύετε. ο - ι Διό.» Ποιον; Διότι ἐκτίσθημεν ἐπ᾽ ἔργοις ἀγαθοῖς· τοῦτο γὰρ μόνον ἱκανὸν ἡμᾶς πεῖσαι τῆς ἀρετῆς ἐπιμελεῖσθαι. ι Μνημονεύετε κ δὲ, εἶπε, διότι ἔθος ἐστὶ τοῖς ἀπὸ πολλῆς εὐτελείας εἰς ὕψος ἀναδραμοῦσι, μηδὲ μεμνῆσθαι τῶν προτέρων. Τί δὲ ι μνημονεύετε;; "Οτι ἀπηλλοτριωμένοι ἦτε τοῦ Χριστοῦ ἐν τοῖς πρώην καιροῖς· νῦν δὲ ἐγγὺς ἐγένεσθε αὐτοῦ, ὥσπερ καὶ ὁ Ἰσραήλ. Τοῦτο μὲν οὖν ὁ σκοπὸς τοῦ λόγου. Ορα δέ, πῶς εὐφυῶς καταβάλλει την περιτομήν, δεικνὺς ἐν λόγῳ μόνῳ διαφέρουσαν τῆς ἀκροβυστίας, καὶ οὐκ ἐν ἔργῳ. «Ὑμεῖς γὰρ,» φησί, «τὰ ἔθνη ἐν σαρκί, ο ἀλλ᾽ οὐκ ἐν πνεύματι· καὶ λεγόμενοι, ἀλλ' οὐκ ὄντες· ὡς ἂν εἰ ἔλεγεν, ὅτι Ἐν σαρκὶ ἔχετε τὸ ἔλαττον, οὐκ ἐν πνεύματι. Καὶ πάλιν·. Ὑπὸ τῆς λεγομένης περι τομῆς ἐν σαρκί·, τὴν ἐν λόγοις μόνοις καὶ σαρκὶ προτίμησιν δηλῶν. Ἡ μὲν οὖν ἀκροβυστία οὐκ ἦν δεινὸν, οὐδὲ βδελυκτόν, εἰ καὶ ἐλέγετο ὑπὸ τῶν ἐπὶ τῇ περιτομή κομπαζόντων· τὸ δὲ χωρὶς εἶναι Χρι στοῦ, τοῦτο ἦν ὄντως δεινὸν καὶ ἀφόρητον. Τί δήποτε μέλλων δεῖξαι αὐτοὺς κοινωνούς τῆς δόξης τοῖς Ισραηλίταις, καθαιρεῖ τὸ τῶν Ἰσραηλιτῶν ἀξίωμα; Ἀλλ᾽ ἄρα, ἐν τίσι καθαιρεῖ· ἐν τοῖς μὴ ἀναγκαίοις. Οὐ γάρ ἐστιν ἀναγκαῖον ἡ περιτομή, ἀλλὰ ἀδιάφορον. Ἐν δὲ τοῖς ἀναγκαίοις καὶ σφόδρα επαίρει, ἁγίους ὀνομάζων τοὺς Ἰσραηλίτας καὶ οἰκείους Θεῷ. licet illa rejicere, ceu opere divinitus destinato. In operibus bonis, non in uno opere, sed in omnilus: nam si unum desit, mutilata est virtus. Gregorius autem Theologus istud, «Creati in operibus bonis, non de creatione in baptismate, verum de prima creatione interpretatus est. VERS. 11. 4 Propter quod memores estote, quod vos olim gentes in carne, qui dicimíni præputium ab ea quæ dicitur circumcisio in carne manufacta, quod eratis illo in tempore sine Christo.» Cum dixisset quod mortuos servarit, dicturus jam est quibus æquales fecerit et cohaeredes, nimirum, Israelitis: ingens enim horum erat dignitas et auctoritas. Et ait, • Propter quod memores estote: 3 propter quid? Propterea quod creati simus ad opera bona: hoc enim solam sufficit persuadere nobis, ut virtutis rationem habeamus. Memores: autemn t estote, dixit, eo quod plerumque fieri soleat, ut ii qui a magna vilitate ad fastigium quoddam provecti sint, prioris status ne meminerint quidem. Quid vero est cujus memores esse debetis? Quod abalienati eratis a Christo temporibus pristinis: nunc vero viciniores ipsi facti estis, atque adeo ei appropinquastis, perinde ac Israel. Hic igitur hujus loci scopus est. Animadverte autem quam scite cir. cumcisionem dejiciat, ostendens eam solo verbo differre a præputio, non opere. Vos enim gentes, inquit, in carne, non in spiritu: qui dicimini, sed non estis: perinde quasi dicat, In carne estis inferiores, non in spirit. Εt rursus: • Ab ea quæ dicitur circumcisio in carne, prælationem et lionorem innuens, qui in solis verbis et carne constat. Præputium igitur non erat gravis ac exsecrabilis res, etiamsi diceretur ab iis qui circumcisionis nomine cristas tollerent. Sine Christo vero esse, illud demum vere et grave et intolerabile. Quorsum igitur monstraturus eos esse participes gloriæ Israelitarum, dignitatem israelitarum elevat? Al reputa tecum in quibus elevet, in rebus videlicet non perinde necessariis. Non enim res est necessaria circumcisio, sed indifferens ac media. In rebus vero necessariis vebementer eos attollit, sanctos nominans Israelitas atque domesticos Dei. “ • Απηλλοτριωμένοι τῆς πολιτείας τοῦ Ἰσραήλ.» Οὐκ εἶπε, Κεχωρισμένοι, ἀλλ', ο 'Απηλλοτριωμένοι ο ἐπεὶ καὶ οἱ Ἰσραηλῖται τῆς νομικῆς καὶ κατὰ Θεὸν πολιτείας ἦταν ἐκτός· ἀλλ' οὐχ ὡς ἀλλότριοι, ἀλλ' ὡς μάθυμοι. • Καὶ ξένοι τῶν διαθηκῶν τῆς ἐπαγγελίας.» Καλ τοῦτο μέγας χωρισμός. Οὐκ εἶπε γάρ, ὅτι οὐ προστ έχοντες ταῖς διαθήκαις, ἀλλὰ, Πάντη «ξένοι.» καὶ γὰρ οἱ Ἰσραηλῖται ἐξέπεσον τῶν ἐπαγγελιών, ἀλλ᾽ οὐχ ὡς ξένοι. Τίνες δὲ αἱ διαθῆναι τῆς ἐπαγ γελίας; ο Σοὶ δώσω καὶ τῷ σπέρματί σου τὴν γῆν ταύτην· › καὶ ὅσα ἕτερα ἐπηγγείλατο, πνευματικῶς πάντως νοούμενα. f Gen. xv, VERS. 12. Ο Alienati a conversatione Israelis. 382 Non dixit, segregati, sed, alienati,› quandoquidem et Israelitæ extra legalem adeoque divinam vitam erant, sed non tanquam alieni, sed tanquam soeordes. ◄ Et hospites testamentorum promissionis. › IIæc eliam magna separatio est. Non enim dixit, Non altendentes testamentis, sed omnino, huspites. Etsi enim Israelitæ exciderunt a promissionibus, tamen non ut hospites et alieni. At quænam sunt testa¬ menta promissionis? • Tibi dabo et semini” tuq terram hanc f, et quæcunque alia promisit, spi ritualiter intellecta. Varia lectiones. και ἴσ. Ἐπὶ ἔργοις ἀγαθοις, οὐχ ἐνὶ ἔργῳ. * τῆς πρώτης δημιουργίας m. ου Θεού. Οι

• Spem non habentes. • De futuris scilicet, de • Ελπίδα μὴ ἔχοντες.» Τὴν περὶ τῶν μελλόντων resurrectione et retributione. • Et sine Deo in mundo.» Atqui deos adorabant: sed dii non erant. Adjecit autem, In mundo, › ut ostendat quod non solum in cœlestibus Hebræis erant inferiores, verum etiam in rebus super terram celebribus. Siquidem Israelitæ propter cultum Dei celeberrimi et clarissimi fuerunt. » VERS. 13. (Nunc autem in Christo Jesu, vos qui aliquando eratis longe, prope facti estis in sanguine Christi. Longe eramus a Deo, non loco, sed voluntate et vitæ conversatione. Nunc autem propinqui facti sumus, non conversatione (nil enim aqulimus ex operibus), sed in Christo Jesu et sanguine ejus. Nam ipse sanguine suo pro nobis effuso, seque ipso pro nobis tradito, liberavit nos a captivitate, quæ nos procul removebat ab ipso, et prope adduxit. Poles autem etiam sic intelligere, quod | rocul eramus ab Israelitis, jam vero ipsis propinqui facti sumus. VERS. 14. c ipse enim est pax nostra, qui fecit utraque unum.» Ante incarnationem enim ingens erat inimicitia inter circumcisionem et præputium: nunc autem pacein adepti sumus, unum facti per fidem. Non porro enim circumcisione et præputio signamur, sed idem unumque nobis signum est, fides ipsa. Fingamus enim duos, alterum servum, alterum filium adoptatitium, atque ambos eumdem offendisse hunc, abdicatione digna committendo, illum, quia factus sit transfuga: deinde utrique constituantur hæredes et genuini. En ad eumdem honorem perducti sunt, duoque isti unum sunt facti. Hunc ad modum gentes et Israelitæ: illæ quidem ut servi, hi vero Israelitæ ut filii impegerunt. Quid igitur? adeone magnum participare cum Israelitis? ad cœlos usque nos perduxisti, et jam denuo tanquam præclarum quid istud allers? Næ, inquit, illa enim oportet fide comprehendere: ista vero, ipsis eliam operibus. Præterea, non hoc asserit, quod nos ad illorum generis claritudinem 383 perduxerit: sed quod et nos et illos provexerit potius ad majora. Verumtamen major est erga nos beneficentia. lis siquidem promiserat, nobis vero ne promisit quidem, sed procul aberamus, juxta exemplum supra positum. ‹ Et medium parietem maceriæ solvens, inimicitiam in carne sua. › Interpretatur quid erat medius paries maceria, inimicitia videlicet gentium et Judæorum adversus Deum, quæ ex nostris nascebatur delictis, ut et propheta dicit: c Nonne iniquitates vestræ dividunt inter vos et me?, Medium igitur istum parietem, inimicitiam dico, dissolvit ac diremit in propria carne sua. Quomodo? Sistens illic inimicitiam. Quatenus enim univit eam deitati, perspicuum est quod reconciliationem fecerit, coin6 Isa. LIS, οι ἐνανθρωπήσεως τοῦ λόγου m. ραλαμβ. ο. κι ἐκείνην Ο. δηλαδή, τὴν τῆς ἀναστάσεως καὶ ἀνταποδόσεως. • Καὶ ἄθεοι ἐν τῷ κόσμῳ.» Καίτοι θεοὺς προσ εκύνουν· ἀλλ' οὐκ ἦσαν θεοί. Προσέθηκε δὲ τὸ «Ἐν τῷ κόσμῳ, ο ἵνα δείξῃ ὅτι οὐ μόνον ἐν τοῖς οὐρανίας ἐλαττοῦντο, ἀλλὰ καὶ ἐν τοῖς κατὰ γῆν ἐνδόξοις. Οι γὰρ Ἰσραηλῖται καὶ διὰ τὴν θεοσέβειαν ἔνδοξοι καὶ εὐγενέστατοι. • Νυνὶ δὲ ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ, ὑμεῖς οἱ ποτε ὄντες μακράν, ἐγγὺς ἐγενήθητε ἐν τῷ αἵματι τοῦ Χριστοῦ. Mακρὰν ἦμεν Θεοῦ, οὐ τῷ τόπῳ, ἀλλὰ τῇ προαιρέσει καὶ τῇ πολιτείᾳ· νυνὶ δὲ ἐγγὺς ἐγενήθημεν, οὐ τῇ πολιτεία (οὐδὲν γὰρ εἰσηνέγκαμεν ἐξ ἔργων), ἀλλ' ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ, καὶ τῷ αἵματι αὐτοῦ. Αὐτὸς γὰρ τὸ αἷμα εκχέας, καὶ δοὺς ὑπὲρ ἡμῶν ἑαυτὸν, ἐξεύ σατο ἡμᾶς τῆς αἰχμαλωσίας τῆς μακρυνούσης ἡμᾶς ἀπ' αὐτοῦ, καὶ ἐγγὺς ἤγαγε. Δύνασαι δὲ καὶ οὕτω νοῆσαι, ὅτι Μακρὰν ἡμεν τῶν Ἰσραηλιτῶν· νῦν δὲ ἐγγὺς αὐτῶν γεγόναμεν. • Αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ εἰρήνη ἡμῶν, ὁ ποιήσας τὰ ἀμφότερα ἔν.» Πρὸ γὰρ τῆς ἐνανθρωπήσεως μεγάλη ἔχθρα τῇ περιτομῇ πρὸς τὴν ἀκροβυστίαν· νῦν δὲ εἰρηνεύσαμεν, ἐν γεγονότες τῇ πίστει. Οὐκέτι γὰρ τῇ περιτομῇ καὶ ἀκροβυστία χαρακτηριζόμεθα, ἀλλ' ἓν ἐπίσημον ἔχομεν, τὴν πίστιν. Εστωσαν γὰρ δύο τινὲς, ὁ μὲν δοῦλος, ὁ δὲ υἱοποίητος· ἀμφότε ροι δὲ τῷ αὐτῷ προσκρουσάτωσαν 93· ὁ μὲν ἀποχή ρύξεως ἄξια πράξας, ὁ δὲ δραπετεύσας· εἶτα ἀμφό τεροι γενέσθωσαν κληρονόμοι καὶ γνήσιοι. Ἰδοὺ εἰς μίαν ἤχθησαν τὴν τιμὴν, καὶ οἱ δύο γεγόνασιν ἔν. Οὕτω καὶ οἱ ἐθνικοὶ καὶ οἱ Ἰσραηλῖται· οἱ μὲν ὡς δοῦλοι, οἱ δὲ Ἰσραηλῖται ὡς υἱοὶ, προσκεκρουκότες. Τί οὖν; μέγα τὸ κοινωνῆσαι τοῖς Ἰσραηλίταις; Εἰς τοὺς οὐρανοὺς οι ἡμᾶς ἀνήγαγες, καὶ νῦν ὡ; μέγα πάλιν τοῦτο φέρεις; Ναί, φησίν· ἐκεῖνα μὲν γὰρ τῇ πίστει χρὴ καταλαμβάνειν ο· ταῦτα δὲ καὶ τοῖς ἔργοις αὐτοῖς. Αλλως τε, οὐ τοῦτο λέγει, ὅτι εἰς τὴν εὐγένειαν ἐκείνων - ἡμᾶς ἀνήγαγεν, ἀλλ' ὅτι καὶ ἡμᾶς κἀκείνους εἰς μείζονα. Πλήν μείζων ἡ πρὸς ἡμᾶς εὐεργεσία· ἐκείνοις μὲν γὰρ ἐπηγγείλατο ἡμῖν δὲ οὔτε ἐπηγγείλατο, καὶ πορρωτέρω ἦμεν, κατὰ τὸ ἀνωτέρω ὑπόδειγμα. • Καὶ τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμού λυσας, τὴν ἔχθραν ἐν τῇ σαρκὶ αὐτοῦ.» Ερμηνεύει τί ἦν τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμοῦ, καί φησιν, ὅτι ἡ ἔχθρα ἡ πρὸς Θεὸν τῶν ἐθνικῶν τε καὶ τῶν Ἰουδαίων, ήτις ἐκ τῶν ἡμετέρων ἐτίκτετο παραπτωμάτων, ὡς καὶ ὁ προφήτης φησίν· Οὐχὶ αἱ ἁμαρτίαι ὑμῶν διιστῶσιν ἀνάμεσον ἐμοῦ καὶ ὑμῶν;» Τοῦτο οὖν τὸ μεσότοιχον, τὴν ἔχθραν φημὶ, ἔλυσεν ἐν τῇ οἰκείᾳ σαρκί. Πῶς; Στήσας ἐκεῖ τὴν ἔχθραν. Καθὸ γὰρ ἥνωσεν αὐτὴν τῇ θεότητι, πρόδηλον ότι καταλλαγήν Varia lectiones. να ιδιοποίητος ο. οι προσκρούσαντες ο. οι ἀνθρώπους 0.

CAP. II. ἐποίησε, πλακεισῶν καὶ περιπτυξαμένων αλλήλας plicatis et se invicem amplectentibus duabus naτῶν δύο φύσεων. Καὶ ἄλλως δὲ, καὶ τῷ ν' ἀναμάρ τητος φανῆναι, καὶ τὸν νόμον πάντα πληρῶσαι, τὴν ἔχθραν έλυσεν. Ο γὰρ νόμος φραγμὸς μὲν ἦν, ἅτε πρὸς ἀσφάλειαν δοθείς, ἵνα περιφράττῃ· παραβαι νόμενος δὲ, μεσότοιχον ἀνέδειξε τὴν ἁμαρτίαν· δι' οὗ τ8 οὐκ ἐν ἀσφαλείᾳ καθιστάμεθα, ἀλλ' ἐχωριζότ μεθα τοῦ Θεοῦ. «Τὸν νόμον τῶν ἐντολῶν ἐν δόγμασι καταργήσας.» Ινα μή τις εἴπῃ· Τί οὖν, εἰ τῆς μὲν προτέρας παρα βάσεως τοῦ νόμου ἀπηλλάγημεν ", πάλιν δὲ αὐτ τὸν ἀναγκαζόμεθα τηρεῖν; φησίν, ὅτι καὶ αὐτὸν ἔλυσε. Δοὺς γὰρ ἡμῖν τοῦτον εἰς ἀσφάλειαν, ἐπειδὴ οὐκ ἐφυλάξαμεν, δέον κολάσαι, ὁ δὲ τὸν νόμον κατέλυσεν, ὥσπερ ἂν εἴ τις παιδαγωγῷ παραδούς, παιδίον, ἐπειδὴ μὴ ὑπακούει, καὶ τοῦ παιδαγωγού ἐλευθερώσεις. Νόμον δὲ ἐντολῶν τοῦτόν φησιν, ὡς περὶ πολιτείας διαταττόμενον '· δόγματα δὲ τὴν πίστιν, οἷα διὰ δογμάτων συνισταμένην· ὡς εἰ ἔλεγεν, ὅτι ἀντὶ τοῦ βίου πίστιν εἰσήγαγεν. Οὐ γὰρ ἐξ ἐντολῶν ἐδικαιώθημεν, τῶν τάδε καὶ τάδε διορι ζομένων ποιεῖν· ἀλλ' ο ἐὰν πιστεύσῃς τῇ καρδίᾳ, καὶ ὁμολογήσῃς τῷ στόματι, σωθήσῃ. ο "Η δόγματά φησι τὰς ἀποφαντικὰς τοῦ Κυρίου παραγγελίας, τάδε·. Ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν, μὴ ὁμόσαι ὅλω;· ν και, • Μὴ ὀργισθῆναι·» καὶ τὰ τοιαῦτα. turis. Atque etiam alia ratione, quod expers peccati apparuerit, universamque legem impleverit, inimicitiam diluit. Lex enim scpes erat, nempe ad securitatem dala, ut obfirmaret. Non servata autem, ostendit medium parietem peccatum, a quo factum est ut non essemus in tuto et securitate, sed a Deo potius separaremur. VERS. 15. «Legem mandatorum in decretis abolens.» Ne quisquam objiciat: Quid prodest, si a priori legis transgressione liberati, rursus eam servare adigamur? ait, Ipsam quoque solvit. Cum enim hanc nobis ad munitionem dedisset, quia non custodivimus eam, debebat nos punire: atqui legemn is plane dissolvit et abrogavit, æque ac si quis, ubi puerum pædagogo tradidisset, bunc, cum non obediret, a pædagogo quoque liberet. Legem autem mandatorum ait, tanquam de vita et moribus præcipientem: dogmata vero seu decreta, fidem, ut quæ per dogmata consistat; perinde quasi dicat, Pro vita fidem introduxit. Non enim ex mandatis hæc et illa facere præcipientibus justificamur: verum si credideris in corde, et ore confessus fueris, tu salvus eris. Vel dogmata appellat negativa Domini mandala: «Ego dico vobis, ne omnino juretis k: a et, «Ne irascamini i,, et id genus alia. ‹ Ut duos condat in seipso, in unum novum hcminem.» Non ex Græco Judæum fecit, sed ambos ad melioren statum reduxit. Non dixit autem, Permutet, sed, «Condat,, ut perspicue ostendat quod dixit, et quod a naturalibus rebus deinceps non oporteat resilire. Illud autem, «In seipso, accipitur, vel pro, «Propter seipsum:: non enim aliquis alius istud fecit, sed ipse per seipsum, et Judæum et gentilein conflans, unum protulit novum et 384 admirandum. Vel quod ipse primum exhibuerit formulam nobis et exemplar, visusque sit ille primus id, quod illos fecit: et quia medius utrisque factus, hinc Judæum occupans, illinc vero Græcum, commiscens illos, ac omne quod alienum erat exterminans, divinitus per ignem et aquam refinxerit. In humana igitur natura quam assumpsit, quæ communis est cum Græco tum Judæo, et pro utriusque salute assumpta, in hac, inquam, al omni corruptione et vetustate ex peccatis contracta, alienata, condidit duos in unum novum hominem a senio peccati atque injustitiæ liberatum. Non adhuc enim bic et ille suis cujusque proprietatibus exprimuntur, sed unius hominis secundum Christum formati idiomata utrumque denotant. Propius autem attinges quod dicitur, si intellexeris ipsum Dominum esse angularem summum lapidem, hos autem duos, parietes in ipso conditos. • να τους δύο κτίσῃ ἐν ἑαυτῷ εἰς ἕνα καινὸν ἄνθρωπον.» Οὐ τὸν Ἕλληνα ἐποίησεν Ἰουδαῖον, ἀλλ' ἀμφοτέρους εἰς κρείττω κατάστασιν ἀνήγαγεν Οὐκ εἶπε δὲ, Μεταβάλῃ ', ἀλλά, ο Κτίσῃ, ο ἵνα δείξῃ ' ἐναργῶς τὸ λεγόμενον, καὶ ὅτι ὡς ἀπὸ φυσι κῶν πραγμάτων ἀποπηδᾷν ἡμᾶς οὐ χρὴ λοιπόν. Τὸ δὲ, • Ἐν ἑαυτῷ, ο ἢ ἀντὶ τοῦ, «Δι' ἑαυτοῦ·, οὐ γὰρ ἄλλος τοῦτο ἔπραξεν *, ἀλλ' αὐτὸς δι᾿ ἑαυτοῦ, καὶ τὸν Ἰουδαῖον καὶ τὸν ἐθνικὸν ἀναχωνεύσας, ἕνα ἀνήνεγκε καινὸν καὶ θαυμαστόν. "Η ὅτι αὐτὸς πρῶτ τος τύπον παρασχὼν καὶ ὑπόδειγμα, καὶ φανεὶς καὶ αὐτὸς πρῶτον τοῦτο ὅπερ ἐκείνους ἐποίησε· καὶ ὅτι μέσο; ἀμφοῖν γενόμενος, καὶ ἔνθεν τὸν Ἰουδαῖον κατασχών, κἀκεῖθεν τὸν Ἕλληνα, καὶ συμμίξας αὐτοὺς, καὶ πᾶν τὸ ἀλλότριον ἀφανίσας, ἀνέπλασεν ἄνωθεν διὰ πυρὸς καὶ ὕδατος. Ἐν τῇ ἀνθρωπίνη αν φύσει, ἣν προσέλαβε, κοινῇ οὔσῃ τοῦ τε ἐθνικοῦ καὶ τοῦ Ἰουδαίου, καὶ ὑπὲρ ἀμφοτέρων προσληφθείσῃ, ἐν ταύτῃ πάσης φθορᾶς καὶ παλαιότητος τῆς ἐξ ἁμαρτιῶν ἠλλοτριωμένῃ, ἔκτισε τοὺς δύο εἰς ἕνα καινὸν ἄνθρωπον, τοῦ γήρως τῶν ἁμαρτιῶν καὶ τῆς ἀδικίας * ἀπηλλαγμένον· οὐκέτι γὰρ τοῖ; ἰδίοις Ιδιώμασι καὶ οὗτος κἀκεῖνος χαρακτηρίζονται, ἀλλ' ἑνὸς ἀνθρώπου τοῦ κατὰ Χριστὸν μορφωθέντος ἰδιώματα ἀμφοτέρους χαρακτηρίζουσιν. Εγγύτερον δὲ ἅψῃ τοῦ λεγομένου, ἐὰν ἐννοήσῃς τὸν Κύριον ἀκρογωνιαίον λίθον, τούτους δὲ δύο, τοίχους ἐν τούτῳ κτιζομένους. • Ποιῶν εἰρήνην.» Καὶ πρὸς ἀλλήλους μὲν (ὁ Matth. v, 34. i Isa. Liv, 9. 97 TO 0. σε δι' τοῦτο ἐπέταξεν υ. Ο. • Faciens pacem.» Et inter se mutuo: nam Varia lectiones. * ἀπηλλάγμεθα. * ἀγεία. οικείοις Ο. Π. $ διαλεγόμενον ο. μεταποιήσῃ m. • δόξη ο. άλλῳ

Judaeus tum gentili copulatur, quando didlelis fuerit, γὰρ Ἰουδαῖος τότε τῷ ἐθνικῷ συνάπτεται, ὅταν δύο maxime vero apud Deum: quod magis proprium στὸς γένηται), μάλιστα δὲ πρὸς τὸν Θεόν· δ καὶ οἰκειότερον, ὡς διὰ τῶν ἑξῆς δηλοί. est, ut deinceps patefiet. VERS. 16. Et ut renonciliet ambos in uno corpore Deo per crucem.» Non dixit, Conciliet, sed, • Reconciliet, ostendens quod et olim per legem conciliabatur ad Deum humana natura: deinde per transgressionem inimica magis facta, rursus ad Deum reconciliatione opus habuit, quæ quasi per- *fecta, merito appellatur reconciliatio. c in uno autem: corpore, hoc est, suo. Quæ enim nobis debebatur pœna, ipse sustinuit in corpore suo per crucem, id quod supra dixit, c In carne: a ac rursus, Duos condet in seipso. Nonnulli autem, e In uno corpore» sic intellexerunt, pro eo quod est, veluti unum corpus factos utrosque; cujus ipse est capul, conciliavit Deo. • Interficiens inimicitiam in ipso.. Non dixit, solvens, verum quod et majorem habet emphasim, Interficiens > ut non an¡plius resurgat. Quomodo igitur rursus resurgit inimicitia? Illa quidem nunquam resurgit, sed aliam progeneramus nos denuo peccantes. Quod ait, in ipso, o vel ad crucemn referendum est, vel ad corpus ipsius. Etenim inimicitiam in cruce etiam occidit et in proprio corpore, in quo crucem recepit. VERS. 17. ι Ει veniens, evangelizavit pacem vα bis qui longe eratis, et iis qui prope.» Non alium misit, sed ipse venit servi ac ministri formam induens, 4 prædicavitque pacem, o ad Deum videlicet, illis qui longe erant gentibus, et iis qui prope > erant Judæis. Hi enim Deo familiariores putabantur. Dixit enim Christus: • Pacem relinquo vo bis i: v et, c Confidite, 385 ego vici mundum k;, et, Pater vos amat 1: › et, ‹ Omnia quæcunque petieritis, accipietis ™. › Hæc enim omnia pacis signa sunt. VERS. 18. Quoniam per ipsum habemus acces sum ambo in uno Spiritu ad Patrem. › Iram solvit per propriam mortem, deinceps autem amabiles fecit Patri per Spiritum, gratos nos facieus una gratia. Non enim illos ut viciniores, majori, BOS vero ut remotiores, minori donavit: sed in une Spiritu utrisque unam gratiam dedit, sicque ad Patrem conduxit. Vel, ‹ In, › præpositionem, pro, Per, accepit, ut sit sententia bujusmodi: Per ipsum et per Spiritum adducti sumus ad Patrem. VERS. 19. • Ergo jam non estis hospites et advenæ, sed concives sauctorum. › Quia Filius manet in sempiternum, qui non sunt consecuturi supernam civitatem, hospites et advenæ sunt. Nos autem țales nunc non sumus, verum concives sanctorum, non simpliciter Judæorum, cæterum sanctorum illorum patriarcharum et prophetarum, ac in eamdem j Joan. sιν, 17. k Joan. xvi, 33. ο • Καὶ ἀποκαταλλάξῃ τοὺς ἀμφοτέρους ἐν ἑνὶ σώματι τῷ Θεῷ διὰ τοῦ σταυροῦ. ὁ Οὐκ εἶπε, Καταλο λάξῃ, ἀλλ᾽, ε᾿Αποκαταλλάξῃ·» δεικνὺς ὅτι καὶ διὰ τοῦ νόμου κατήλλακτο τῷ Θεῷ' ἡ ἀνθρωπίνη φύσις· εἶτα διὰ τῆς παραβάσεως " ἐχθρὰ μᾶλλον γενομένη, ἐδεήθη αὖθις τῆς πρὸς Θεὸν καταλλαγῆς, ἥτις καὶ ὡς τελεία εἰκότως καλεῖται ἀποκαταλλαγή. • Εν ἑνὶ ο δὲ ι σώματι, ν τουτέστι, τῷ αὐτοῦ. Τὴν γὰρ ὀφειλομένην ἡμῖν δίκην αὐτὸς ὑπέστη διὰ τοῦ σταυ ροῦ· ὅπερ καὶ ἀνωτέρω εἶπεν, ο Ἐν τῇ σαρκί·, καὶ πάλιν τοὺς δύο κτίσει ἐν ἑαυτῷ. Τινὲς δὲ τὸ • Ἐν ἑνὶ σώματι, ν οὕτως ἐνόησαν, ἀντὶ τοῦ, Οἰονε ἂν σῶμα γενομένους ἀμφοτέρους, οὗ αὐτός ἐστι και φαλή, κατήλλαξε τῷ Θεῷ. • Αποκτείνας τὴν ἔχθραν ἐν αὐτῷ. ὁ Οὐκ εἶπε, Λύσας, ἀλλὰ τὸ ἐμφαντικώτερον, ο Ἀποκτείνας, κ ὥστε μηκέτι αὐτὴν ἀναστῆναι. Πῶς οὖν ἀνίσταται αὖθις ἡ ἔχθρα; Ἐκείνη μὲν οὐδέποτε ἀνίσταται· ἑτέραν δὲ τίκτομεν ἡμεῖς αὖθις ἁμαρτάνοντες. Τὸ δὲ, ο Ἐν αὐτῷ, ν ἢ ἐν τῷ σταυρῷ, ἢ ἐν τῷ σώματι αὐτοῦ. Καὶ γὰρ τὴν ἔχθραν καὶ ἐν τῷ σταυρῷ ἀπέκτεινε, καὶ ἐν τῷ οἰκείῳ σώματι, ἐν ᾧ καὶ τὸν σταυρὸν ἀνεδέξατο. • Καὶ ἐλθὼν εὐηγγελίσατο εἰρήνην ὑμῖν τοῖς μακρὰν καὶ τοῖς ἐγγύς.» Οὐκ ἄλλον ἔπεμψεν, ἀλλ' αὐτὸς ἦλθεν, ὑπηρέτου καὶ διακόνου τάξιν ἀναδειξά· μενος [(.-δεξ.], και «εὐηγγελίσατο εἰρήνην,» πρὸς τὸν Θεὸν δηλαδή· ε τοῖς μακράν, ν τοῖς ἐθνικοῖς· «καὶ τοῖς ἐγγὺς, ο τοῖς Ἰουδαίοις· οἰκειότεροι γάρ οὗτοι ἐδόκουν τῷ Θεῷ. Καὶ γὰρ ἔλεγεν: «Εἰρήνην ἀφίημι ὑμῖν· ο καί, «Θαρσείτε, ἐγὼ νενίκηκα τὸν κόσμου· ο και, «Ο Πατὴρ ὑμᾶς φιλεῖ· ν καὶ, • Πάντα ὅσα ἂν αἰτήσησθε, λήψεσθε.» Ταῦτα γὰρ πάντα τῆς εἰρήνης τεκμήρια. · 4 Ὅτι δι' αὐτοῦ ἔχομεν τὴν προσαγωγὴν οἱ ἀμε τεροι, ἐν ἑνὶ Πνεύματι, πρὸς τὸν Πατέρα.» Την μὲν ὀργὴν ἔλυσε διὰ τοῦ οἰκείου θανάτου, λοιπόν δὲ καὶ ἐπεράστους ἐποίησε τῷ Πατρὶ, διὰ τοῦ Πνεύ ματος, χαριτώτας ἡμᾶς μιᾷ χάριτι. Οὐ γὰρ ἐκείνους μὲν μείζονι, ὡς ἐγγὺς ὄντας, ἡμᾶς δὲ ὡς μακράν, ἐλάττονι· ἀλλ᾽ ἐν ἑνὶ Πνεύματι μίαν ἀμφοτέροις χάριν δέδωκε, καὶ οὕτω προσήγαγε τῷ Πατρί. Η τό, «Ἐν, ἡ ἀντὶ τοῦ, διὰ, ἔστιν, ἵνα ᾗ ὁ λόγος τοιοῦτος, ὅτι Δι᾿ αὐτοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος προσήχθημεν τῷ Πατρί. • Αρα οὖν οὐκέτι ἐστὸ ξένοι καὶ πάροικοι, ἀλλὰ συμπολῖται τῶν ἁγίων.» Επειδὴ ὁ Υἱὸς μένει εἰς τὸν αἰῶνα, οἱ μὴ μέλλοντες ἐπιτυχεῖν τῆς ἄνω πόν λεως, ξένοι καὶ πάροικοι εἰσιν. Ἡμεῖς δὲ οὐ τοιοῦτοι νῦν, ἀλλὰ συμπολῖται τῶν ἁγίων· οὐχ ἁπλῶς τῶν Ἰουδαίων, ἀλλὰ τῶν ἁγίων ἐκείνων τῶν πατριαρχών καὶ προφητῶν, καὶ εἰς τὴν αὐτὴν πόλιν ἀπεγρά 1 Joan. xiv, 23. = Marc. xi, 24. Variæ lectiones. * ποτέ κατηλλάττετο πρός Θεόν ο. Ο τάς παραβάσεις 0, μὲν οὖν m. τὰς παραβάσεις ο. ' ἡμῖν ο. 10 εἰρήνην ἀφίεται ο. 1 την

EXPOSITIO IN EPIST. AD EPHES. CAP. III. μεν, τὴν ἐν τοῖς οὐρανοῖς, τὴν μένουσαν, ἣν ἐκεῖνοι urbem conscripti sumus, quæ in cœlis est, quæ per ἐπόθουν. severat, quam illi etiam desiderabant. • Καὶ οἰκεῖοι Θεοῦ.» Οπερ ἐκεῖνοι διὰ πολλῶν πόνων μόγις ἔσχον, ἡμεῖς χάριτι εὕρομεν, οίκειω θέντες τῷ Θεῷ. Ἰδοὺ ἡ ἐλπὶς τῆς κλήσεως· ἐπὶ τοιαύταις γὰρ ἐλπίσιν ἐκλήθημεν, ἵνα τοιαῦτα λάθωμεν. • Εποικοδομηθέντες ἐπὶ τῷ θεμελίῳ τῶν ἀποστόλων καὶ προφητῶν.» Τὴν ἄγαν ἔνωσιν τῶν ἐθνῶν τὴν πρὸς τοὺς προφήτας καὶ ἀποστόλους σημᾶναι 11 θέλων, «Εποικοδομηθέντες, ο φησίν· ὥσπερ ἂν εἰ ἔλεγε· Θεμέλιος ὑπόκεινται οἱ προφῆται καὶ ἀπό στολοι, ὑμεῖς δὲ τὴν λοιπὴν οἰκοδομὴν ἀναπληρώ12τε, ὥστε γενέσθαι τοὺς πάντας ἕνα ναὸν Θεοῦ· οἷον δή ἐστι τὸ, ἐπάνω πατριαρχῶν καὶ προφητῶν οἰκοδομεῖσθαι· ὁ ἀλλαχοῦ ἐγκεντρισμόν λέγει. Πρώ τους δὲ τοὺς ἀποστόλους τέθεικεν, εἰ καὶ ἔσχατοι τῷ χρόνῳ. • Οντος ἀκρογωνιαίου αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ Ἰησοῦ.» Ο τὸ πᾶν συνέχων ἐστὶν ὁ Χριστός. Ο γὰρ ἀκρογωνιαῖος καὶ τοὺς τοίχους συνέχει καὶ τοὺς θεμελίους. Καὶ ὅρα, ποτὲ μὲν αὐτὸν ἄνωθεν συσφίγγειν τὸ πᾶν λέγει, ἔνθα καὶ κεφαλὴν αὐτὸν ὀνομάζει· ποτὲ δὲ τὸ κάτωθεν, ὡς ἐπὶ τοῦ ἀκρογωνιαίου· ἀλλαχοῦ δὲ καὶ θεμέλιον αὐτόν φησιν. • Ἐν ᾧ πᾶσα ἡ οἰκοδομή συναρμολογουμένη, αύξει εἰς ναὸν ἅγιον ἐν Κυρίῳ.» Ἐν τῷ ἀκρογωνιαίῳ, φησί, λίθῳ, τουτέστι, τῷ Χριστῷ ", πᾶσα ἡ οἰκο18, τομή, τουτέστι, πάντες οἱ πιστοὶ συναρμολογούμενοι καὶ ἑνούμενοι συμφυῶς καὶ ἀδιασπάστως, αύξουσι καὶ ἀναπληροῦνται, ὥστε γενέσθαι ναὸς Θεοῦ. «Ενοικήσω ο γάρ, φησίν, «ἐν αὐτοῖς, καὶ ἐμπεριπατήσω. ν Καὶ κοινῇ γὰρ ἡ Ἐκκλησία, τὸ ἄθροισμα, φημί, πάντων τῶν πιστῶν, ναὸς Θεοῦ, καὶ ἕκαστος δὲ ἰδίᾳ. Τὸ δὲ, • Ἐν Κυρίῳ, ἀντὶ τοῦ, Διὰ τῆς τοῦ Κυρίου χάριτος, οὐ δι' ἡμετέρων πόνων. Διὰ δὲ τοῦ εἰπεῖν, Συναρμολογούμενοι, δείκνυσιν ὡς 18 οὐκ ἔστιν ἄλλως συντεθῆναι 16 εἰς ναὸν Θεοῦ, εἰ μὴ καὶ τὸν βίον ἔχομεν οἰκείωσιν ἔχοντα πρὸς τὸν ἀκρογωνιαῖον. • Ἐν ᾧ καὶ ὑμεῖς συνοικοδομεῖσθε εἰς κατοικητήριον τοῦ Θεοῦ ἐν Πνεύματι.» Καὶ πάντες μὲν οἱ πιστοὶ ἐν τούτῳ συνοικοδομοῦνται, καὶ ὑμεῖς δὲ οἱ Ἐφέσιοι, ὥστε εἶναι κατοικητήριον Θεοῦ ἐν Πνεύ ματι, τουτέστι διὰ τῆς τοῦ Πνεύματος συνεργείας ". Η πρὸς ἀντιδιαστολὴν τῆς αἰσθητῆς οἰκοδομῆς εἶπε τὸν • Ἐν Πνεύματι, ώσανεί ἔλεγε· Κατοικητήριον τοῦ Θεοῦ 18 πνευματικόν. Αρα οὖν μέχρι τῆς δευτέρας παρουσίας ή συνοικοδόμησις αύτη γίνεται διὰ τῶν ἑκάστοτε πιστευόντων. • Τούτου χάριν ἐγὼ Παῦλος ὁ δέσμιος Ἰησοῦ Χριστοῦ ὑπὲρ ὑμῶν τῶν ἐθνῶν.» Εἰπὼν τοῦ Χριστοῦ τὴν περὶ ἡμᾶς κηδεμονίαν, ἐμβαίνει 10 λοιπὸν καὶ □ Rom. xi, 19. Levit. xxvi, 11. γείας 0. – ‹ Ac domestici Dei. › Quod illi per multos labores vix obtinuerunt, nos per gratiam invenimus, Den dediti, ac domestici facti. Ecce spes vocationis: in tali enim spe vocati sumus, ut talia etiam recipiamus. VERS. 20. Superædificati super fundamentum apostolorum et prophetarum. › Eximiam coadunationem gentium ad prophetas et apostolos significare volens, • Superaedificati, inquit: perinde ac si dicere vellet. Fundamentam positi sunt prophetæ et apostoli, vos reliquam structuram complevistis, ut omnes vosķefficiamini unum templum Dei: ejusmodi scilicet est illud, super prophetas et patriarchias ædificari, quod alibi insitionem dicit. Primos autem apostolos posuit, etiamsi sint tempore novissimi n. • Ipso summo angulari lapide exsistente Jesu Christo.» Qui omnia continet, est Christus. Ipse enim summus angularis lapis et parietes continet et fundamenta. Animadverte hic quod nonnunquam ipsum superne cingere universum dicat, ubi et capit ipsum vocet nonnunquam autem et infra, ut in angulari lapide: alibi autem et fundamentum ipsum vocat. VERS. 21. «In quo omnis edificatio constructa, crescit in templum sanctum in Domino.» In sumpio angulari lapide isto, Christo nimirum, omnis adificatio, id est, omnes fideles constructi et uniti, congenite et inseparabiliter crescunt et complentur, 386 ut fiant templum Dei. ‹ Habitabo enim, › inquit, c in ipsis et inambulabo°.. Nam et communiter Ecclesia, hoc est, collectio omnium fidélium, dicitur templum Dei, et unusquisque privatim, clu Domino › autem dixit, pro, Per gratiam Domini, non per nostros labores. Cum autem dicit, c constructi, ostendit quod in templum: Dei non aliter coalescere possimus, nisi et vitam vivamus quæ respondeat ipsi summo angulari lapidi. VERS. 22. In quo et vos coædificamini in habitaculum Dei in Spiritu, › Universi quidem fideles in hoc coædificantur, ac vos quoque Ephesii, nt sitis habitaculum Dei in Spiritu, hoc est, per Spiritus auxilium: vel ut sensibili structuræ opponeret, dixit, e In Spiritu.» Perinde ac si dicat, Dei labitaculum spirituale. Proinde ad secundum usque adventum hæc coædificatio fit per abilibet credentes. CAPUT III. VERS. 1. Hujus rei gratia ego Paulus vinctus Christi Jesu pro vobis gentibus. › Cum hactenus Christi erga nos curam indicasset, deinceps ad suam Varia lectiones. 16 τόν μπο. 18 ὅτι 0. 14 συντελεσθῆναι ο. 19 ένερ 19 ἐνδεῖξαι m. 18 τούτῳ, τῷ Χριστῷ, φημὶ ο. 18 Χριστού 0. 19 ἐκβαίνει 0. PATROL. GR. CXXIV.

quoque transit. Quia, inquit, Dominus meus talia ἐπὶ τὴν ἑαυτοῦ. Καὶ ἐπειδή, φησὶν, ὁ Δεσπότης μου erga nos exhibuit, necesse est ut ego quæ pro viribus potero, afferrem: vinctus igitur sumn pro vobis. Nam licet ille crucifixus sit, ego tamen vinctus sumn pro vobis. Dicens autem, • Pro vobis gentibus, › hoc indicavit, quod Non solumi vos non exsecramur, verum etiam vincimur propter vos, et Christi vinctos nos ipsos nominamus, gloriæ id nobis ducentes. VERS. 2. Siquidem audivistis dispensationein gratiæ quæ data est mihi erga vos. › Vaticinium Dei ad Ananiam iunult: «Vas electionis mihi ille est, ut portet nomen meum coram gentibus P. › Revelationem quoque mysterii, eo quod ab hominibus illud non di«licerit, gratiae dispensationem vocat. Sic enim, inquit, dispensavit gratia Dei, ut cœlitus vocarer ego, utque excæcaret lumine suo me inobedientem, ut sic tandem obedirem. ‹ Erga vos • autem, inquit, data est mili gratia. Ipse »amque dixit mihi, Ad gentes longinquas emandabo te q. Proinde gratiæ hoc totum est, et nihil ego mearum virium attuli. VERS. 3. Quoniam secundum revelationem notum fecit mihi mysterium.» Ecce, gratiæ opus est mysterii revelatio. Mysterium est enim revera, gentes ad majorem, quam Judæorum sit, honorem a summa vilitate reducere. • Sicut supra scripsi in brevi. De quibus 387 supra locutus est, dicit quod vocata sint gentes que longe erant; quodque ædificati sint supra patriarchas, et quæcunque sunt hujusmodi. In brevi › autem, pro, paucis, dixit. τοιαῦτα ἐπεδείξατο εἰς ἡμᾶς, ἀνάγκη κἀμὲ τὰ κατὰ δύναμιν εἰσενεγκεῖν. Δέσμιος οὖν εἰμι ὑπὲρ ὑμῶν. Εἰ γὰρ ἐκεῖνος ἐσταυρώθη, ἐγὼ γοῦν δέδεμαι ὑπὲρ ὑμῶν. Εἰπὼν δὲ, «Τῶν ἐθνῶν, ἡ τοῦτο ἐνέφηνεν, ὅτι οὐ μόνον ὑμᾶς οὐ βδελυττόμεθα, ἀλλὰ καὶ δεσμούς μεθα δι᾽ ὑμᾶς, καὶ Χριστοῦ δεσμίους ἑαυτοὺς ὄνο μάζομεν σεμνυνόμενοι. • Εἴ γε ἠκούσατε τὴν οἰκονομίαν τῆς χάριτος τῆς δοθείσης μοι εἰς ὑμᾶς.» Τὴν πρόῤῥησιν αινίττεται τοῦ Θεοῦ τὴν πρὸς τὸν ᾿Ανανίαν, ὅτι ο Σκεῦος ἐκλογῆς μοί ἐστι, τοῦ βαστάσαι τὸ ὄνομά μου ἐνώπιον ἐθνῶν. Καὶ τὴν ἀποκάλυψιν δὲ τοῦ μυστηρίου, ὅτι οὐ παρὰ ἀνθρώπων ἔμαθεν αὐτὸ, οἰκονομίαν χάριτος λέγει. Οὕτω γὰρ ᾠκονόμησεν ἡ χάρις, φησί, τοῦ Θεοῦ, ἄνωθέν με κληθῆναι, καὶ πηρωθῆναι τῷ φωτὶ ἐμὲ τὸν ἀπειθῆ, ἵνα οὕτω γοῦν πεισθῶ. Εἰς ὑμᾶς δ φησὶν, ἐδόθη μοι ἡ χάρις. Αὐτὸς γάρ μοι εἶπεν, ὅτι • Εἰς ἔθνη μακρὰν ἐγὼ ἀποστελῶ σε.» Ωστε τῆ; χάριτος τὸ πᾶν, καὶ οὐδὲν αὐτὸς εἰσήνεγκα. ι "Οτι κατὰ ἀποκάλυψιν εγνώρισέ μοι τὸ μυστή. ριον.» Ἰδοὺ τῆς χάριτος τὸ ἔργον, ἡ τοῦ μυστηρίου ἀποκάλυψις. Μυστήριον γὰρ ὡς ἀληθῶς, τὸ τὰ ἔθνη εἰς μείζονα τῶν Ἰουδαίων τιμὴν ἀναγαγεῖν ἀπὸ τῆς ἄκρας εὐτελείας. • Καθώς προέγραψα ἐν ὀλίγῳ.» Περὶ ὧν εἶπεν ανωτέρω, λέγει ὅτι ἐκλήθη τὰ ἔθνη ὄντα μακράν· ὅτι ἐπῳκοδομήθη τοῖς πατριάρχαις, καὶ ὅσα τοιαῦτα. Ἐν ὀλίγῳ ο δὲ, ἀντὶ τοῦ, διὰ 10 βραχέων. • Πρὸς ὅ δύνασθε ἀναγινώσκοντες νοῆσαι τὴν σύντ εσίν μου ἐν τῷ μυστηρίῳ τοῦ Χριστοῦ.» Εγραψα, φησίν, οὐχ ὅσον ἐχρῆν, ἀλλὰ πρὸς τὴν δύναμιν ὑμῶν, καὶ ὅσα χωρεῖτε· ἐξ ὧν δύνασθε χωρῆσαι καὶ νοῆσα: τὴν σύνεσίν μου, τὴν ἐν τῷ μυστηρίῳ τοῦ Χριστοῦ, τουτέστι, Πῶς συνῆκα τὸ μυστήριον τοῦ Χριστοῦ, εἴτουν, Ενόησα ὅτι κάθηται ἐκ δεξιῶν, ὅτι καὶ ἡμᾶς συνεκάθισεν· ὅτι ἐν ἑαυτῷ ἔκτισεν ἀμφοτέρους εἰς ἕνα καινὸν ἄνθρωπον, καὶ ὅσα τοῦ μυστηρίου. Γνώσεσθε οὖν τὸ ἀξίωμα τῆς συνέσεώς μου, ἐξ ὧν τηλικαυτά μοι ἐγνώρισεν ὁ Θεός. Ὅτι γὰρ μεγάλης οι τιμῆς τοῦτο, ἄκουε· ι Οὐκ ἐποίησεν οὕτω, ο φησί, ο παντί ἔθνει ", ν ὅτι δικαιώματα καὶ κρίματα αὐτοῦ ἐγνώρισε Vers. 4. ‹ Juxta quod potestis legentes intelligere cognitionem meam in mysterio Christi. ▸ Scripsi, inquit, non quantum oportebat, sed secumdum vires vestras et captum vestrum. Ex quibus potestis intelligere cognitionein meam quæ mihi est in mysterio Christi, hoc est, quomodo cognoverim et intellexerim mysterium Christi, quod sedet a dextris, quod nos etiam consedere fecerit, quod in seipso condiderit utrosque in unum novum hominem, et quæcunque alia ad mysterium pertinent. Agnoscetis igitur dignitatem cognitionis meæ, quoniam tamta patefecerit mihi Deus. Nam quod hoc magni honoris sit, audi: c Non fecit sic, o inquit, c omni genti r, ο quoniam justificationes et judicia sua ma- τῷ Ἰσραήλ. nifestavit Israeli ". VERS. 5. Quod aliis generationibus non est agnitum filiis hominum, sicut nunc revelatum est sanctis ejus apostolis atque prophetis in Spiritu. › Quid igitur? Non norant prophetæ? Ecqui Christus inquit: «Moses et Prophetæ de me scripserunt? › Et, Scrutamini Scripturas, illæ namque sunt quæ testimonium perhibent de me t?» Primum quidem hoc nunc Paulus ait, quod omnibus hominibus non fuerit revelatum addidit enim, Quod in aliis P Act. IX, 13. 9 Acl. xxii, 21. • Ο ἑτέραις γενεαῖς οὐκ ἐγνωρίσθη τοῖς υἱοῖς τῶν ἀνθρώπων, ὡς νῦν ἀπεκαλύφθη τοῖς ἁγίοις αὐτοῦ ἀποστόλοις καὶ προφήταις ἐν Πνεύματι.» Τί ούν; οὐκ ᾔδεσαν οἱ προφῆται; καὶ πῶς φησιν ὁ Χριστός, ὅτι ο Μωϋσῆς καὶ οἱ προφῆται περὶ ἐμοῦ ἔγραψαν;» καὶ, ι Ερευνᾶτε τὰς Γραφάς· ἐκεῖναι γάρ εἰσιν αἱ μαρτυροῦται περὶ ἐμοῦ;» Πρῶτον μὲν οὖν τοῦτό φησιν ὁ Παῦλος, ὅτι πᾶσιν ἀνθρώποις οὐκ ἀποκε λύφθη· προσέθηκε γάρ·ι “Ο ἑτέραις γενεαῖς οὐκ • Ibid. 20. ↑ Joan. V, 29. * Psal. CXLVII, 8. Variæ lectiones. 10 κατά 0. οι καὶ ὅτι μεγ. Ο. 18 πάντα ἔθνη 0.

CAP. III. ἐγνωρίσθη τοῖς υἱοῖς τῶν ἀνθρώπων.» Επειτα καὶ generationibus non est patefactumn filiis hominum. ὅτι οὕτως οὐκ ἐγνωρίσθη οὐδὲ τοῖς προφήταις, ὡς νῦν διὰ τῶν πραγμάτων αὐτῶν ἐγνωρίσθη τοῖς ἀποστόλοις, καὶ τοῖς ἐν τῇ Καινῇ προφήταις, διά Πνεύ ματος ἁγίου. Εἰ μὴ γὰρ τὸ Πνεῦμα ἐδίδαξε τον Πέ τρον, οὐκ ἂν τὸν ἐθνικὸν Κορνήλιον μετὰ τῶν σὺν αὐτῷ παρεδέξατο. Καὶ ὅρα, ὅτι περὶ τῆς περιτομῆς οὐδὲν, ἀλλὰ περὶ τῶν ἐθνῶν τὸ Πνεῦμα ἀποκαλύπτει· μέγα γὰρ ἦν τὸ τοὺς ἐθνικοὺς τοὺς βδελυκτοὺς ὑποδεχθῆναι· καὶ οὕτως ἀκριβῶς οὐκ ᾔδεσαν οἱ παλαιοὶ τὸ μυστήριον, ὅπου γε καὶ Πέτρος ὁ τοσοῦτος τῆς παρὰ τοῦ Πνεύματος ἐδεήθη περὶ τούτων διδασκαλίας. • Εἶναι τὰ ἔθνη συγκληρονόμα και σύσσωμα, καὶ συμμέτοχα τῆς ἐπαγγελίας αὐτοῦ, ἐν τῷ Χριστῷ, διὰ τοῦ Εὐαγγελίου.» Τοῦτ᾽ ἔστι τὸ μυστήριον, τὸ εἶναι τὰ ἔθνη συγκληρονόμα τῷ Ἰσραὴλ τῆς ἐπαγ γελίας καὶ συμμέτοχα. Μετεῖχον γὰρ οἱ Ἰσραηλῖται τῆς ἐπαγγελίας, ὡς ἔθνος ἅγιον· μετέσχον ταύτης σὺν αὐτοῖς καὶ οἱ τέως ἀκάθαρτοι ἐθνικοί· ἀλλὰ πῶς; ὁ Ἐν τῷ Χριστῷ, τουτέστι, διὰ τῆς εἰς Χριστὸν πίστεως, ἥτις διὰ τοῦ Εὐαγγελίου αὐτοῖς προσγέγονεν. Οὐκ ἠρκέσθη δὲ, ο Συγκληρονόμα και συμμέτοχα ο εἰπὼν, ἀλλ᾽ ἵνα δηλώσῃ τὴν πολλὴν ἐγγύο τητα καὶ ἔνωσιν, «Σύσσωμα,» εἶπεν. Εν γὰρ σῶμα γεγόνασιν οἱ ἐθνικοὶ πρὸς τοὺς Ἰσραηλίτας ἁγίους, μια κεφαλῇ τῷ Χριστῷ συγκρατούμενον. Deinde et quod ad hunc modum ne prophetis quidem cognitum fuerit, æque ac nunc per res ipsas patefactum est apostolis et Novi Testamenti prophetis per Spiritum sanctum. Nisi enim Spiritus docuisset Petrum, Cornelium, qui ex gentibus erat, cum suis non suscepisset *. Observa autem quod de circumcisione nihil, de gentibus vero revelationem faciat Spiritus. Res enim ardua erat et magna, gentes exsecratas ad Evangelium admitti; atque veteres adeo exacte mysterium hoc non noverunt, quandoquidem et Petrus, qui tantus erat, hac de re Spiritus institutione indiguerit. VERS. 6. ι Gentes esse cohæredes, et concorpo. rales, et comparticipes promissionis ejus iu Christo per Evangelium. › Doc est mysterium, gentes esse cohæredes promissionis Israeli factæ, simulque participes. Erant enim participes promissionis Israelite, ceu geus sancta. Εt genies hactenus impura hujus una cum ipsis participes fuerunt. At qua ratione? c In Christo, hoc est, per fidem in Christum, quæ per Evangelium ipsis obtigit. Nec satis illi fuit dicere, Cohæredes, simulque participes: verum ut indicet magnam propinquitatem et uniomein, ‹ Corporales › 388 etiam dixit. Unum enim corpus facti sunt ethnici cum Israelitis sanctis, sub uno capite Christo contentum. • Οὗ ἐγενόμην διάκονος, κατὰ τὴν δωρεὰν τῆς χάριτος τοῦ Θεοῦ, τὴν δοθεῖσάν μοι κατὰ τὴν ἑνέρ γειαν τῆς δυνάμεως αὐτοῦ.» Τοῦ Εὐαγγελίου ἐγενόμην διάκονος, καὶ δέσμιος εἰμι ἕνεκεν τούτου· ἀλλ᾽ οὐκ ἐμὴ ἡ ἐνέργεια, ἀλλὰ δωρεά ἐστι τοῦτο τῆς θείας χάριτος, ἥτις ἐδόθη μοι, οὐχ ἁπλῶς, οὐδὲ μικρολόγως, ἀλλὰ δυνατῶς καὶ φιλοτίμως, καὶ ὡς ἂν ἐνεργή GELEY ὁ δυνατὸς Θεός. Η, ὅτι Εξωρήσατό μοι τὴν διακονίαν, ἐνέθηκε δέ μοι καὶ δύναμιν. Οὐ γὰρ ἤρχει τὸ ἀξίωμα, εἰ μὴ καὶ δύναμις προσετέθη. Τρία γὰρ ἡμᾶς δεῖ συνεισφέρειν εἰς τὴν διακονίαν, ψυχὴν φι λοκίνδυνον, σοφίαν καὶ σύνεσιν, καὶ βίον ἄληπτον· τὴν δὲ θεὸν δύναμιν διδόναι, δι' ἧς ταῦτα πάντα ἔμπρακτα ἔσται. VERS. 7. Cujus factus sum minister per donum gratiae Dei, quod datum est mihi secundum opera - tionem potentiæ ejus. › Evangelii factus sum mimister, et vinctus sum ipsius gratia; verum non meum opus est isthuc, sed donum divinæ gratiæ, quæ data est mihi, non simpliciter, neque perparce, sed potenter et liberaliter, ae tanquem jam operetur Deus. Vel, quandoquidem donavit mihi Deus hocce ministerium, largitus est pariter mili potentiam. Nam non satis fuisset auctoritas, nisi adjecta esset potentia. Tria oportet nos afferre et contribuere ad ministerium, animam periculorum amantem, sapientiam et intellectum, vitamque inculpatam Deum autem virtutem dare, per quam hæc omnia ellicacia sint. • Ἐμοὶ τῷ ἐλαχιστοτέρῳ πάντων τῶν ἁγίων ἐδόθη ἡ χάρις αὕτη.» Επειδή μέλλει λέγειν τὸ μέγεθος τῆς θείας χάριτος, ἴδε τί ταπεινοφρονῶν περὶ ἑαυτοῦ λέγει. Μετὰ γὰρ τὰ τοσαῦτα κατορθώματα ελαχι στότερον ἑαυτὸν καλεῖ ", οὐ τῶν ἀποστόλων, ἀλλὰ πάντων τῶν ἁγίων, τουτέστι, τῶν πιστῶν. Τοῦτο δὲ μείζον, ὅσον γε εἰς ταπεινοφροσύνης 45 λόγον, τοῦ, • Οὐκ εἰμὶ ἱκανὸς καλεῖσθα: 16 ἀπόστολος.» • Ἐν τοῖς ἔθνεσιν εὐαγγελίσασθαι τὸν ἀνεξιχνίαστον πλοῦτον τοῦ Χριστοῦ.» Ποία χάρις, φησὶν, ἐδόθη μοι; «Τὸ ἐν τοῖς ἔθνεσιν εὐαγγελίσασθαι·, οἱ μὲν γὰρ ἄλλοι εἰς τὴν περιτομὴν, αὐτὸς δὲ εἰς τὰ ἔθνη. Ὥστε χάριτος ἐδεῖτο τὸ τὸν ἐλαχιστότερον τὰ u Acl. x, 30 ενήργησε 0. ▼I Cor. xv, VERS. 8. Mihi minimo omnium sanctorum data est gratia hæc. › Quia verba facturus est de gratiæ Dei amplitudine, vide quanta modestia de se ipse loquatur. Post enim tot præclara facinora, seipsum minimum appellat, non apostolorum, sed omnium sanctorum, hoc est, fidelium. Hoc autem, simodestiam spectes, majus est illo, ‹ Non sum dignus vocari apostolus v. › In gentibus evangelizare impervestigabiles divitias Christi. Qualis, inquit, gratia data est mihi? Ut in gentibus prædicem Evangelium. Alii enim circumcisioni, ipse vero gentibus Evangelium annuntiabat. Proinde gratia indigebat, cum minori majora Varia lectiones. Ως ἀποκαλεῖ 0. 25 μετριοφροσύνης 4. 20 κληθῆναι 0.

crederentur. Cum enim ipsi injunctum esset ut in- μείζω πιστευθῆναι. Ο γὰρ τοὺς χείρονας επιστρέ feriores et pejores ad Christum converteret, per boc ipsum magnus efficitur, qui parvus videbatur; gratia igitur id opus est. Si autem impervestigabiles sunt divitia ipsius postquam nobis apparuit, quanto magis essentia ejus? Quomodo igitur Eunomius se istam comprehendisse jactabat? Vens. 9.. Εt illuminare omnes, quæ sit dispensatio mysterii absconditi a sæculis in Deo.. Quod gentes quidem vocandæ erant, noverant fortasse per Spiritum cum prophetæ, tum angeli quod vero ad tanta bona, et ad sedendum super throaum Dei, quis, quæso, hoc exspectasset? Eam ob rem • mysterium › hoc vocat, in Deo absconditum a sæculis, hoc est, antea et a principio: non enim recens est hæc dispensatio, et ipsi soli cognita. ‹ Qui omnia creavit per Jesum Christum. › Pulchre creationis meminit. Qui enim omnia condidit, Deus, inquit, est per Christum, Sine ipso enim, › inquit, ‹ factum est nihil ×; › et hoc per ipsum revelat. 389 VERS. 10, Ut innotescat nunc principalibus et potestatibus in cœlestibus per Écclesiam multiformis sapientia Dei. Neque superiores principatus et potestates, neque inferiores norant mysterium gloriæ gentium. Etenim angeli et archangeli hoc tantum modo compertum habebant, quod Israel esset pars Domini, adeoque populus ipsius. Gabriel porro hoc tantum moral, quod servaturus esset populum suum a peccatis suis. Quod autem gentes tantum bonorem consequerentur, nunc norunt et supernæ potentiae et inferum, per Ecclesiam, hoc est, per beneficia quæ nobis sunt collata. Nam nostra bene. ficia magistri sunt iis sapientiæ Dei. Non autem illam simpliciter variam dicit, sed, multiformem, sive admodum variam, artificium ejus atque incomprehensibilitatem significans. Gregorius autein Nyssenus, Aute incarnationem, inquit, simplicem noran coelestes virules sapientiam Dei, nempe, quod omnia sola sua voluntate condiderit, deprehendebantque com esse potentem, quodque omnia conservaret sapienti gubernatione: ac sapientem curarorem, qui prospiceret rebus, agnoscebant: nihilque in his varium est, hoc est, ut aliud quidem esset, aliud vero elliceret. Incarnato autem Verbo Dei, per contraria transacta sunt contraria, per mortem vita, per imbecillitatem potentia, per contumeliam gloria, per omnia vilia et abjecta Deo digua et præclara. Hanc ad rationem multiformis sapientia et potentia Dei cœlestibus virtutibus nunc cognita est. Quando enim nos didicimus, tum et æ per nos agnoverunt, ac videntes quantis bonis 1:ºm sunt perductæ. VERS. 11.. Secundumn præfinitionem saculorum x Juan. 1, 5. 21 πολλῷ κ. 13 εἰς 0. 19 πρό 0. φειν ταχθείς, κατὰ τοῦτο αὐτὸ μέγας γίνεται, καν μικρὸς ἦν [γ. 5] Χάριτος οὖν τὸ πρᾶγμα. Εἰ δὲ ἀν εξιχνίαστος ὁ πλοῦτος αὐτοῦ καὶ μετὰ τὸ φανῆναι, πόσῳ ' μᾶλλον ἡ οὐσία; Πῶς τοίνυν Εὐνόμιος ταύ την καταλαβεῖν ἐκόμπαζε; • Καὶ φωτίσαι πάντας, τίς ἡ οἰκονομία τοῦ μυ στηρίου τοῦ ἀποκεκρυμμένου ἀπὸ τῶν αἰώνων ἐν τῷ Θεῷ.» "Οτι μὲν γὰρ κληθήσονται τὰ ἔθνη, ᾔδεσαν ἴσως διὰ τοῦ Πνεύματος καὶ οἱ προφῆται καὶ οἱ ἄγ γελοι· ὅτι δὲ ἐπὶ τοιούτοις, καὶ ὥστε ἐπὶ 16 τὸν θρόνο» καθίσαι τὸν τοῦ Θεοῦ, τοῦτο τίς ἂν προσεδόκη σε; Διὰ τοῦτο μυστήριον αὐτὸ καλεῖ ἐν τῷ Θεῷ ἀποχεκρυμμένον ἀπὸ 18 τῶν αἰώνων· τουτέστιν, ἄνωθεν καὶ ἐξ ἀρχῆς. Οὐ γὰρ πρόσφατός ἐστιν ἡ οἰκονομία αὕτη, καὶ αὐτῷ μόνῳ γινωσκομένη. • Τῷ τὰ πάντα κτίσαντι διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ.» Καλῶς κτίσεως ἐμνημόνευσεν· ὁ γὰρ τὰ πάντα κτί σας, Θεός, φησί, διὰ τοῦ Χριστοῦ. • Χωρὶς γὰρ αὐτοῦ, ο φησί, «γέγονεν οὐδὲ ἔν· ν καὶ τοῦτο δι' αύ τοῦ ἀποκαλύπτει. • να γνωρισθῇ νῦν ταῖς ἀρχαῖς καὶ ταῖς ἐξου σίαις ἐν τοῖς ἐπουρανίοις διὰ τῆς Ἐκκλησίας ή που λυποίκιλος σοφία τοῦ Θεοῦ.» Ούτε αἱ ἄνω ἀρχαὶ καὶ ἐξουσίαι, οὔτε αἱ κάτω ᾔδεσαν τὸ μυστήριον τῆς δόξης τῶν ἐθνικῶν. Καὶ γὰρ καὶ ἄγγελοι καὶ ἀρχαγο γελοι τοῦτο μόνον ᾔδεσαν, ὅτι ὁ Ἰσραὴλ ἦν μερίς Κυρίου, καὶ λαὸς αὐτοῦ. Καὶ ὁ Γαβριὴλ δὲ τοῦτο μόνον εγίνωσκεν, ὅτι σώσει τὸν λαὸν αὐτοῦ ἀπὸ τῶν ἁμαρτιῶν αὐτῶν. "Οτι δὲ καὶ οἱ ἐθνικοί τηλικαύτης τιμῆς τεύξονται, νῦν ἔγνωσαν καὶ αἱ ἄνω δυνάμεις καὶ αἱ κάτω, διὰ τῆς Ἐκκλησίας, τουτέστι, διὰ τῶν εἰς ἡμᾶς γενομένων. Αἱ γὰρ εἰς ἡμᾶς εὐεργεσίαι, διδάσκαλοι αὐτοῖς ἐγένοντο τῆς σοφίας τοῦ Θεοῦ. Οὐχ ἁπλῶς δὲ ποικίλην αὐτήν φησιν, ἀλλὰ πολυποίκιλον, τὸ πάντεχνον αὐτῆς δηλῶν καὶ ἀκατανόη τον. Ο δὲ Νύσσης Γρηγόριος, Πρὸ μὲν τῆς ἐνανθρω πήσεως, φησίν, ἁπλῆν ἐν ἐγίνωσκον αἱ οὐράνιοι δυνάμεις τὴν σοφίαν τοῦ Θεοῦ, οἷον, ἐδημιούργησε τα πάντα θελήσει μόνῃ, καὶ κατενόουν αὐτὸν δυνατόν, διετήρει 31 τὰ πάντα τῇ σοφῇ διοικήσει, καὶ προνοι τὴν σοφὸν δ' ἐπεγίνωσκον· καὶ οὐδὲν ἐν τούτοις ποικίλον· τουτέστιν, ἄλλο μὲν ὄν, ἄλλο δὲ ἀπογεννῶν. – Σαρκωθέντος δὲ τοῦ Θεοῦ Λόγου, διὰ τῶν ἐναντίων τὰ ἐναντία κατωρθώθη, διὰ θανάτου ζωή, δι' ἀσθε νείας δύναμις, δι' ἀτιμίας δόξα, διὰ πάντων τῶν εὐτελῶν τὰ θεοπρεπή. Οὕτως οὖν πολυποίκιλος ἐγνώσθη ἡ σοφία καὶ ἡ δύναμις τοῦ Θεοῦ ταῖς οὐρα νίοις δυνάμεσι νῦν. Ὅτε γὰρ ἡμεῖς ἐμάθομεν, τότε κά κεῖναι δι᾿ ἡμῶν, ὁρῶσαι τὴν Ἐκκλησίαν τίνων ἠξιώθη, καὶ δι' αὐτῆς εἰς γνῶσιν ὁδηγούμεναι. Ecclesia sit donata, per ipsam etiam ad cognitio • Κατά πρόθεσιν τῶν αἰώνων, ἣν ἐποίησεν ἐν Variæ lectiones. 80 ἁπλῶς κ. οι ἴσ. καὶ ὅτι διετ. Ο. 38 σοφίας 0.

EXPOSITIO IN EPIST. AD EPHIES. CAP. III. Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν.» Νῦν μὲν ἐγνώσθη, quam fecit in Christo Jesu Domino nostro.» Jau φησὶν, ἡ σοφία τῶν περὶ δὲ ἡμᾶς γενομένων, πλὴν ἄνωθεν ἦν προωρισμένη. • Κατὰ πρόθεσιν ο γάρ, φησί, · τῶν αἰώνων, τουτέστι, κατὰ πρόγνωσιν τῶν μελλόν των αιώνων. Ηδει γὰρ ὁ Θεὸς τὰ ἐσόμενα, καὶ οὕτως ὥρισε. Τὸ δὲ, ι Ην ἐποίησεν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ, ο νοεῖται μὲν περὶ τῆς σοφίας, ἤτοι τῆς οἰκονομίας ἣν ἐποίησεν ὁ Πατὴρ διὰ τοῦ Υἱοῦ. Ὁ δὲ Χρυσόστομος, • Τῶν ἐποίησεν, ο αναγνούς, ἂν ἐποίησεν αἰώνων, φησίν, ὁ Θεὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ. • Ἐν ᾧ ἔχομεν τὴν παρρησίαν καὶ τὴν προσαγωγήν, ἐν πεποιθήσει διὰ τῆς πίστεως αὐτοῦ. Ότι διὰ τοῦ Χριστοῦ τὸ πᾶν γέγονε, δῆλον, φησίν, ἐξ ὧν αὐτός ἐστιν ὁ προσαγαγὼν ἡμᾶς. Πλὴν οὐχ ὡς αἰχμάλωτοι προσήχθημεν, οὐδ᾽ ὡς ἡμαρτηκότες, ἀλλὰ παῤῥησίαν ἔχομεν· οὐχ ἁπλῶς ", ἀλλὰ μετὰ τοῦ πεποιθέναι καὶ θαῤῥεῖν. Πόθεν δὲ ταῦτα ἡμῖν; Διὰ τῆς πίστεως, φησίν· αὕτη γὰρ λύσασα τὰ ἁμαρ τήματα, παρρησίαν καὶ θάρρος ἡμῖν ἐνέθηκε. • Διὸ αἰτοῦμαι μὴ ἐκκακεῖν ἐν ταῖς θλίψεσί μου ὑπερ ὑμῶν, ἥτις ἐστὶ δόξα ὑμῶν.» Διὰ τοῦτο, φησί. Ποιον; Διότι μέγα τὸ μυστήριον τῆς κλήσεως ὑμῶν, καὶ μεγάλα ἃ ἐνεπιστεύθην ἐγώ, ὥστε κηρύττειν ὑμῖν, καὶ ἀνάγκη ἐστὶ δεδέσθαι με, καὶ πάσχειν κακῶς παρὰ τῶν μὴ συνιέντων τὸ μυστήριον, ἀλλὰ ἀντιλεγόντων· αἰτοῦμαι ὑμᾶς ἵνα μὴ ἐκκακῆτε· τουτέστι, ταράσσησθε καὶ θορυβήσθε, ὡς παραλόγου τινὸς γενομένου. Δόξα γὰρ ὑμῶν μᾶλλον τοῦτό ἐστιν, ὅτι οὕτως ἠγάπησεν ὑμᾶς 35 ὁ Θεὸς, ὥστε οὐ μόνον τὸν Υἱὸν αὐτοῦ δοῦναι ὑπὲρ ὑμῶν, ἀλλὰ καὶ ἡμᾶς τοὺς δούλους αὐτοῦ διὰ τὴν ὑμετέραν ὠφέλειαν εἰς κινδύνους ἐκδιδόναι καὶ δεσμά. Εἰ δὲ αἱ ἐμαὶ θλίψεις δόξα ὑμῶν, πολλῷ μᾶλλον διὰ τῶν ὑμετέρων δοξασθήσεσθε. "Ωστε μηδὲ ὅταν αὐτοὶ θλίβησθε, ἐκκακεῖτε. • Τούτου χάριν κάμπτω τὰ γόνατά μου πρὸς τὸν Πατέρα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἐξ οὗ πᾶσα πατριὰ ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς ὀνομάζεται. • Ἐπειδὴ οὕτως ἀγαπήθητε, καὶ ἀκατάληπτά εἰσι τὰ ἀγαθά ὧν ἐτύχετε καὶ τεύξεσθε· εὔχομαι, φησίν, ἵνα δοθῇ ὑμῖν χάρις ἐνοικήσαντος ὑμῖν τοῦ Χριστοῦ, καταλαδεῖν αὐτὰ 86, καὶ γνῶναι πῶς ἀγαπήθητε. Τὴν δὲ μετὰ κατανύξεως δέησιν ἐσήμανε διὰ τοῦ, «Κάμπτω τὰ γόνατά μου. • Ἐκ τοῦ ἄνω δὲ Πατρὸς < πᾶσα, ν φησί, ο πατριά· κ - ι ἐπὶ τῆς γῆς ο μὲν τὰς γενεάς ὀνομάζων πατριᾶς, ἀπὸ τοῦ τῶν πατέρων ὀνόματος οὕτω καλουμένας· ἐν οὐρανῷ ο δὲ, ἐπεὶ ἐκεῖ οὐδεὶς ἐξ οὐδενὸς γεννᾶται, πατριὰς τὰ συστήματα λέγει τουτέστι, καὶ τὰς ἄνω καὶ τὰς κάτω φυλὰς αὐτὸς ἐποίησε, καὶ ἀπ' αὐτοῦ ὀνομαζόμενοι πατέρες. • να δῴη ὑμῖν κατὰ τὸν πλοῦτον τῆς δόξης αὐ τοῦ, δυνάμει κραταιωθῆναι διὰ τοῦ Πνεύματος αὐτοῦ εἰς τὸν ἔσω ἄνθρωπον· κατοικῆσαι τὸν Χριστὸν διὰ » προς 0. οι καὶ ταύτην οὐχ ἁπλῶς m. nunc quidem cognita est, inquit, sapientia eorum quæ nobis obtigerunt: attamen jam olim antea erant prædestinata. Nam secundum praefinitionem, inquit, csæculorum, hoc est, secundum præscien tiam sæculorum futurorum. Norat enim Deus quæ ventura essent, et sic definivit atque decrevit. Quod autem ait, • Quam fecit in Christo Jesu, intelligitur de sapientia sive dispensatione quam fecit Pater per Filium. Chrysostomus autem,: Quæ fecit, legens, Quae fecit, inquit, secula Deus per Filiuni. VERS. 12. «In quo habemus fiduciam et accessum in confidentia per fidem ejus. Quod per Christum omnia facta sint, binc est perspicuum, quod ipse est qui adducit nos. Atqui non ut captivi adducti sumus, neque veluti peccatores, sed libertatem habemus: neque eam simplicem, sed cum confidentia et fiducia. Unde vero hæc nobis bona? Per fidem, inquit: hæc enim peccata solvens, 390 libertatem nobis et fiduciam imposuit. VERS. 15. • Propter hoc peto, ut non deficiatis in afflictionibus meis pro vobis, quæ est gloria vestra.» Propter hoc, inquit. Quale hoc? Quod ingens sit mysterium vocationis vestræ, et quod magna mili credita sunt ut prædicem vobis, ac necesse est me vinctum esse, et affligi ab iis qui non intelligunt mysterium hoc, sed ei contradicunt; rogo vos, κι non deficiatis, hoc est, turbemini tumultueminive, ceu res quæpiam præter opinionem contigerit. In gloriam enim hoc vestram potius cedit, quod ita vos dilexit Deus, ut nedum Filium suum pro vobis daret, verum etiam nos servos suos vestræ commoditatis gratia in pericula et vincula conjiceret. Quod si meæ afflictiones gloria vestra est, multo magis per vestras glorificabimini. Quare neque quando ipsi atrigamini, deficiatis. VERS. 14, 15. • Hujus rei gratia flecto genua mea ad Patrem Domini nostri Jesu Christi. Ex quo omnis paternitas in coelo et in terra nominatur.» Quandoquidem adeo dilecti estis, et incomprehensibilia sunt bona quæ nacti estis et nanciscemini, Oro, inquit, ut detur vobis gratia commorantis in vobis Christi, ut comprehendatis ea, sciatisque quantum dilecti sitis. Precationem autem cum compunctione significavit, cum dicit, Flecto genua mea.. Ex superno autem Patre ‹omnis» est, inquit, «paternitas: › —‹ super terram › quidem generationes et familias nominans πατριάς, a patrum nonine sic appellatas: ‹ in cœlis autem, quia illic nemo ex quopiam nascitur,. paternitates sive familias ipsos ordines et choros dicit: hoc est, cum superiores tum inferiores ipse tribus fecit, et ab ipso sunt qui nomimantur patres. VERS. 16, 17.. Ui del vobis secundum divitias gloriæ suæ, virtute corroborari per Spiritum suum in interiori homine: ut habitet Christus per fidem Varia lectiones. αν ἐποίησεν ἡμᾶς ο. 30 αὐτὴν ο. 37 λέγων 0.

ζωμένοι καὶ τεθεμελιωμένοι. Τί εὔχομαι ὑμῖν; in cordibus vestris: in claritate radicati et fin· τῆς πίστεως ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν, ἐν ἀγάπῃ ἑρό: dati. › Eequid oro pro vobis? Ut det vobis, ceu dives et glorificari volens, adversus tentationes corroborari, ut non turbemini ab hisce, ac transferamini alio. Porro non contentus dicere, • Corroborari, adjecit, cin potentia: sex abundanti enim precatur eis bona. Quomodo autem corroborari? ‹ Per Spiritum ejus:» ipse namque est qui robur præbel. Sicut et Isaias, ‹ Spiritum roboris › dicit. Et non solum ut confortemini, verum etiam quod majus est et abondantius, ut et Christus inhabitet interiorem hominem» vestrum hoc est, in cordibus vestris,» non superficie tenus, sed in profundo. Quanam ratione? Per fidem. Nam in cordibus fidelium habitat Christus, 391 cum Patre veniens, et mansionem in illis faciens, quemadmodum prædixity. Haec autem assequemini, radicali in dilec tione ejus, si nee transferamini nec turbemini. Vel igitur duo eis divinitus dari precatur, et confortari per Spiritum, et Christum commorari in cordibus ipsorum: vel, Ut confortemini, inquit, et idonei efliciamini ut Christus habitet in interiore homine vestro. VERS. 18. Ut possitis comprehendere cum omnibus sanctis, quæ sit latitudo, et longitudo, et profunditas, et sublimitas. › Quod principio precatus est, ut detur eis Spiritus sapientiæ et revelationis ut sciant quæ sit spes vocationis et cætera, idem et nunc ait: «Ut passitis comprehendere cum omnibus › fidelibus mysterium pro vobis dispensatum: quod adeo magnum est, ut quoquoversiin et in omnes sit extensum partes. Unde et corporalibus ipsum descripsit figuris, comprehendens cum superna, tum inferna atque transversa. Dixi quidem et ego, inquit, de hisce, verum non possunt hae per meos sermones satis commode disci, sed per Spiritum sanctum: nec poteritis hæc aliter compres hendere, nisi corroboremini per Spiritum. Est enim multo robore opus, ac nisi inhabitet in vobis Christus, nihil efficere poterimus. Gregorius autem Nyssemus per latitudinem, longitudinem, profunditatem, et aliiudinem, crucem significari dicit; atque adeo Apostolum Ephesiis comprecari, ut possint comprehendere crucis mysterium. Universa enim dispensatio in hoc continetur, atque in hac ipsa omnium maxime tremenda est crux, ex qua chari128 Dei maxime demonstratur, quemadmodum ipse Dominus dicit *. Propterea et Paulus de dilectione infert: VERS. 19. • Scire etiam supereminentem scientiæ charitatem Christi.» Ut possitis, inquit, cogno- * Joan. xv, 12. ▼ Joan. XIV, 20 προείπε π. • να δῴη ὑμῖν, ὡς πλούσιος καὶ δοξάζεσθαι θέα λων, κραταιωθῆναι πρὸς τοὺς πειρασμούς, ὥστε μὴ κλονεῖσθαι ὑπὸ τούτων, προσέθηκεν, ἐν καὶ παραφέρεσθαι. Οὐκ ἀρκεσθεὶς δὲ τῷ, «Δυνά μει (α)· ν ἐκ περιουσίας γὰρ αὐτοὺς [ 1. αὐτοῖς) ἐπεύχεται τὰ ἀγαθά. Πῶς δὲ κραταιωθῆναι; «Διά τοῦ Πνεύματος αὐτοῦ· ἡ αὐτὸ γάρ ἐστι τὸ τὴν ἰσχύν παρέχον. Ωσπερ καὶ ἡ 'Ησαΐας, «Πνεῦμα ἰσχύος, ο φησί. Καὶ οὐ μόνον κραταιωθῆναι, ἀλλὰ καὶ τὸ μείζον καὶ περισσότερον, «Κατσικῆσαι τὸν Χριστὸν εἰς τὸν ἔσω ἄνθρωπον, ὑμῶν· τουτέστιν, ο Έν ταῖς καρδίαις ὑμῶν, ο οὐκ ἐπιπολαίως, ἀλλ᾽ ἐν βάσ θει. Πῶς: «Διὰ τῆς πίστεως.» Ἐν γὰρ ταῖς πισταῖς καρδίαις οἰκεῖ Χριστός, μετὰ τοῦ Πατρὸς ἐρχόμενο;. καὶ μονὴν παρ' αὐταῖς ποιῶν, καθὰ προείρηται αὐτῷ. Τούτων δὲ ἐπιτεύξεσθε, ἐῤῥιζωμένοι ἐν τῇ ἀγάπῃ αὐτοῦ, καὶ μὴ παραφερόμενοι καὶ κλονούμενοι. Ητοι οὖν δύο αὐτῆς ἐπεύχεται, τό τε κρα ταιωθῆναι διὰ τοῦ Πνεύματος, καὶ τὸ κατοικήσαι τὸν Χριστὸν ἐν ταῖς καρδίαις αὐτῶν, ἢν Ἵνα κρατ ταιωθῆτε, φησί, καὶ ἐπιτήδειοι γένησθε, ώστε ο κατ οικῆσαι τὸν Χριστὸν εἰς τὸν ἔσω ἄνθρωπον ο ὑμῶν. • "Ινα εξισχύσητε καταλαβέσθαι σὺν πᾶσι τοῖς ἁγίοις, τί τὸ πλάτος καὶ μῆκος καὶ βάθος καὶ ὕψος, ο Οπερ ἀρχόμενος ηύξατο, ἵνα δοθῇ αὐτοῖς Πνεύμα σοφίας καὶ ἀποκαλύψεως, εἰς τὸ εἰδέναι τίς ἐστιν ἡ ἐλπὶς τῆς κλήσεως, καὶ τὰ ἑξῆς· τοῦτο καὶ νῦν φησιν· ε Ινα εξισχύσητε καταλαβέσθαι σὺν πᾶσι τεῖ; ο πιστοῖς τὸ μυστήριον τὸ ὑπὲρ ὑμῶν οίκονομηθέν, οὕτω μέγα ὂν, ὥστε πανταχοῦ ἐκτετάσθαι. Διὸ καὶ σωματικοῖς αὐτὸ ὑπέγραψε σχήματι, περιλαβὼν καὶ τὰ ἄνω, καὶ τὰ κάτω, καὶ τὰ ἐκ πλα γίων. Εἶπον μὲν γὰρ, φησί, καὶ ἐγώ· οὐκ ἔστι δὲ διὰ τῶν ἐμῶν λόγων ταῦτα μαθεῖν ἱκανῶς, ἀλλὰ διὰ τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου· οὐδ' ἂν ἄλλως ἐξισχύσετε ταῦτα καταλαβεῖν, εἰ μὴ κραταιωθῆτε διὰ τοῦ Πνεύματος. Ισχύος γὰρ πολλῆς χρεία, καὶ εἰ μὴ ἐνοικήσει ὑμῖν ὁ Χριστὸς, οὐδ᾽ ἂν κατορθῶσαι δυνη θείημεν 4. Ο δὲ Νύσσης Γρηγόριος διὰ τοῦ πλάτους, καὶ μήκους, καὶ βάθους, καὶ ὕψους, τὸν σταυρὸν ἔφη δηλοῦσθαι· ἐπεύχεσθαι οὖν τὸν ᾿Απόστολον τοῖς Ἐφεσίοις, ὡς ἂν ἐξισχύσωσι καταλαβέσθαι τὸ τοῦ σταυροῦ μυστήριον. Ἡ γὰρ πᾶσα οἰκονομία τούτῳ εμπεριέχεται, καὶ τὸ ταύτης φρικωδέστατον ὁ σταν ρός ἐστιν· ἐξ οὗ καὶ ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ μάλιστα δεί κνυται, ὥς φησι καὶ ὁ Κύριος· διὸ καὶ ὁ Παῦλος ἐπι· φέρει περὶ τῆς ἀγάπης • Γνώνα! τε τὴν ὑπερβάλλουσαν τῆς γνώσεως ἀγάπην τοῦ Χοιστοῦ.» Καὶ ἵνα ἐξισχύσητε, φησί, Varia lectiones. 30 λαβεῖν ο. • ἴσ. δυνηθείητε 0. (α) Textus hic plane perturbatus est. Rectius se habet lectio codicis S Marci, ὑπὸ τούτων, και παραφέρεσθαι, οὐκ ἀρκεσθεὶς δὲ τῷ κραταιωθήναι, προσέθηκεν ἐν δύναμει. Εt ita legisse Montana, Lonicerum, quin et Persenam, ex ipsorum versiunits bus satis coll gitur.

EXPOSITIO IN EPIST. AD EPHES. CAP: III. γνῶναι τὴν ἀγάπην τοῦ Χριστοῦ τὴν ὑπερέχουσαν “scere claritatem Christi, antecellentem omni scienπάσης γνώσεως. Επε! οὖν ὑπερέχει πάσης γνώσεως, πῶς γνωσόμεθα ἡμεῖς; Πρῶτον μὲν οὖν γνώσεως ὑπερέχειν ταύτην εἶπεν, ἀνθρωπίνης δηλαδή· ὑμεῖς δὲ οὐ δι' ἀνθρωπίνης γνώσεως, ἀλλὰ διὰ Πνεύματος ἐπιγνώσεσθε ταύτην. Ἔπειτα, οὐδὲ τοῦτο εἶπεν, ὅτι Γνώσεσθε αὐτὴν πόση τίς ἐστιν, ἀλλ' αὐτὸ τοῦτο, ὅτι μεγάλη ἐστὶ, καὶ ὅτι ὑπερέχει πάσης γνώσεως. Τοῦτο δέομαι ὑμᾶς παρὰ τοῦ Πνεύματος μαθεῖν. Καὶ τίς τοῦτο, φησίν, ἀγνοεῖ; Πάντες, καὶ οἱ πρὸς τὰ καθ' ἑκάστην γινόμενα δυσχεραίνοντες, καὶ οἱ προς τιμῶντες τὸν Μαμμωνἂν τοῦ Θεοῦ· ὡς εἴ γε ταύτην ἐγινώσκομεν, οὐκ ἂν οὔτε τῆς Προνοίας κατεγογγίζομεν, οὔτε τοῖς παροῦσι προσείχομεν, ἀποστάντες 48 Θεοῦ, τοῦ οὕτως ἡμᾶς ἀγαπήσαντος. Ορα δέ, εἰ ἡ ἀγάπη ὑπερέχει πάσης γνώσεως, πέσῳ μᾶλλον ἡ οὐσία; • να πληρωθῆτε εἰς πᾶν τὸ πλήρωμα τοῦ Θεοῦ. ὁ Διχῶς τοῦτό τινες ἐνόησαν· ἡ γὰρ, Ἵνα γνώτε, φησὶν, ὅτι ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ Πνεύματι ἁγίῳ προσκυνεῖται ἡμῖν ὁ Θεός· τοῦτο γὰρ πλήρωμα τοῦ Θεοῦ, ἡ Τριάς· ή, Ινα, φησίν, ἦτε πεπληρωμένοι πάσης ἀρετῆς, ἧς πλήρης ὁ Θεός. Κρεῖττον δὲ οἶμαι νοεῖσθαι οὕτως· Ἵνα ἦτε τέλειοι ἐν πάσῃ τῇ κατὰ Θεὸν τελειότητι, πάντα γινώσκοντες τὰ θεῖα, ὡς Ενεστι. • Τῷ δὲ δυναμένῳ ὑπὲρ πάντα ποιῆσαι ὑπερεκπε ριστοῦ ὧν αιτούμεθα ή νοοῦμεν, κατὰ τὴν δύναμιν τὴν ἐνεργουμένην ἐν ἡμῖν. Αὐτῷ ἡ δόξα ἐν τῇ Ἐκ κλησίᾳ ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ, εἰς πάσας τὰς γενεὰς τοῦ αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.» Ἐγὼ μὲν, φησίν, εὔχομαι· αὐτὸς δὲ καὶ τῶν ἐμῶν εὐχῶν μείζονα ἐργάσεται. Δύναται γὰρ οὐ μόνον πάντα & εύχεται τις, ἀλλὰ καὶ ι ὑπὲρ πάντα ο ποιῆσαι, καὶ ο ὑπερο εκπερισσού, ο τουτέστι, φιλοτίμως καὶ δαψιλῶς 40. Δύο δὲ ὑπερβολάς τίθησι, τὸ, ο Ὑπὲρ πάντα, ο καὶ τό, ο Υπερεκπερισσοῦ. • Ενι γὰρ καὶ πλείονα ποιεῖν τῶν αἰτηθέντων, μὴ μέντοι ὑπερεκπερισσοῦ, ὁ ἐστι δαψιλῶς καὶ μετὰ φιλοτιμίας· ἀλλ' ὁ Θεὸς ἀμφότερα δύναται· ὥσπερ οὖν καὶ ἤδη ἡδυνήθη, καὶ ἐνήργησεν ἐν ἡμῖν μεγάλα καὶ ἐξαίσια, υιοθε τήσας τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ ἐθνικούς. Ωστε ἐκ τῶν ἤδη περὶ ἡμᾶς ἐνεργηθέντων, δῆλον καὶ 8 εἶπον. Εἰκότως δὲ εἰς δοξολογίαν κατακλείει τὸν λόγον, δοξάζων τὸν εὐεργέτην· ἅμα δὲ ἵνα καὶ ταύτῃ δείξῃ τὸ μέγεθος τῶν γενομένων ἡμῖν. Οὐκ ἂν γὰρ ἐθαυμάζετο, εἰ μὴ τηλικαῦτα δέδωκεν, ἡλίκα “εἰς θαῦμα καὶ δόξαν κινεῖν. Οὐχ ἁπλῶς δέ φησιν· «Αὐτῷ ἡ δόξα, ο ἀλλὰ καὶ, ο Διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ.» Τῷ ὄντι γὰρ οὐδεὶς δύναται οὐδὲ δοξάσαι, εἰ μὴ ἐν τῇ τοῦ Χριστοῦ χάριτι καὶ δυνάμει. Αὐτὸς γάρ ἐστιν ὁ καὶ πρὸς δοξολογίαν ἡμᾶς χαριτῶν, καὶ διδάσκων πῶς δεῖ τοῦτο ποιεῖν. «Ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ δὲ ἡ δόξα ν τοῦ Θεοῦ, καλῶς· αὕτη γὰρ μένει διηνεκώς, καὶ tiæ. Quoniam vero omni scientiæ antecellit, quomodo nos cognoscemus? Primum quidem dicit banc antecellere scientiæ, nimirum humanæ: Vos autem non per humanam quidem scientiam, sed per Spiritum cognoscetis hanc. Deinde, non hoc dixit, Cognoscetis eam, quanta sit: sed hoe ipsum, quod magna sit, et quod exsuperet omnem scientiam et cognitionem. Hoc precor, inquit, ut vos a Spiritu discalis. Quis autem, inquit, istud nescit? Omnes: et qui ægro animo accipiunt quæ in singulos dies fiunt, et qui mammonam Deo præferunt. Nam si hanc cognosceremus, haudquaquam adversus Providentiam murmuraremus, neque rebus præsentibus animum addiceremus, a Deo deficientes qui sic 392 nos dilexit. Observa autem, si charitas ejus excellit omnem cognitionem, quanto magis ipsa essentia? • Ut impleamini in omnem plenitudinem Dei. › Bifariam nonnulli hoc intellexerunt. Ut sciatis, inquit, vel quod in Patre et Filio et Spiritu sancto adoretur nobis Deus; hæc enim plenitudo Dei est, nempe Trinitas: vel, Ut sitis impleti, inquit, omni virtute qua plenus est Deus. Rectius autem opinor sic intelligi, Ut sitis perfecti in omni divina perfecione, omnia divina cognoscentes, quatenus licet. VERS. 20, 21. Ei autem qui potest super en)- nia facere ex abundanti super ea quæ petimus aut intelligimus, secundum potentiam quæ operatur in nobis. Ipsi gloria in Ecclesia in Christo Jesu, in omnes generationes sæculi sæculorum. Amen.» Ego quidem precor, inquit, ipse autem et meis orationibus majora efficiet. Potest enim non solum om· nia quæ quisquam orat, sed super omnia facere, et • supra ex abundanti, hoc est, splendide et largiler. Duos autem hic excessus ponit, Super oinnia,», et «Supra ex abundanti.. Licet enim plura facere, quam quæ petuntur, non tamen ex superabundanti excellentia, quod est largiter, et cum liberalitate: verum Deus utraque potest, quemadmodum et jam nunc potuit, et operatus est in nobis magna et exinia, hostes suos, gentes, in filios adoptans. Proinde ex iis quæ jam circa nos peracta sunt perspicuum est quod dixi. Merito autem in Dei laude sermonem concludit, glorificando benefactorem et simul ut hac ratione ostendat magnitudinem eorum quæ nobis obtigerunt. Non enim admiraretur, nisi tanta dedisset, quanta ad adinirationem et gloriam concitandam satis.essent. Non simpliciter autem dixit, ο Ipsi gloria,. sed etiam, Per Jesum Christum, › Revera. enim nemo potest ne glorificare quidem, nisi in Christi gratia et virtute. Ipse enim est qui nobis ad Deum glorificandum et gratiam confert, et qui docet quomodo hoc Varia lectiones. οι ὑπερβαλλόντως ἔχουσαν m. κι ἀποστατοῦντες Θ. 13 ἐκ φιλοτιμίας καὶ δαψιλίας m. Η ἱκανὰ θα

δοξολογία αιώνιος. praestandum sit. c In Ecclesia autem est e glo πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς. Ωστε καὶ ἡ ria › Dei, ac recte quidem siquidem ipsa perseveral assiduo, et portae inferi non prevalebunt adversns ipsam ª. Quamobrem et gloria erit æterna. CAPUT IV • Παρακαλῶ οὖν ὑμᾶς ἐγὼ ὁ δέσμιος ἐν Κυρίῳ, ἀξίως περιπατῆσαι τῆς κλήσεως, ἧς ἐκλήθητε.» Οὐκ αὐθεντεῖν δεῖ τὸν διδάσκαλον, ἀλλὰ δουλεύειν τοῖς μαθηταῖς ὑπὲρ τῆς σωτηρίας αὐτῶν. Διὸ καὶ ὁ Παῦλος ὡς δοῦλος παρακαλεῖ. Προβάλλεται δὲ καὶ τὰ δεσμὰ εἰς ἱκετηρίαν. ο Δέσμιος ο γάρ ι εἰμὶ ἐν Κυρίῳ, τουτέστιν, οὐ διά τι πονηρὸν ἔργον, ἀλλὰ διὰ τὸν Κύριον. Αιδέσθητε οὖν τὰ διὰ τὸν Θεὸν δεσμά. Τί δὲ παρακαλῶ; Οὐχ ὑπὲρ ἐμαυτοῦ, ἀλλ᾽ ὑπὲρ VERS. 1. Obsecro itaque vos ego vinctus in Domino, ut digne ambuletis vocatione qua vocati estis. Non oportet dominari præceptorem in d²scipulos, sed servire eis pro salute ipsorum: propterea et Paulus tanquam servus obsecrat. Proponit autem et vincula ad supplicationem. ‹ Vinctus» enim sum in 393 Domino, hoc est, non ob pravum aliquod opus, sed propter Dominum. Revereamini igitur vincula quæ Dei causa patior. Quid autem obsecro? Non pro ne ipso certe, seul pro vo- β ὑμῶν, ἵνα περιπατήσητε ἀξίως τῆς κλήσεως· ἐπὶ bis, ut ambuletis digne vocatione ad magna enim vocali estis; nempe, ut consideatis cum Christo, et conregnetis; nec oportet vos defoedare dignitatem vestram per opera Christo indigna. Ab instituendi autem ratione ad mores transiit, orationem ita suam dulcem faciens. VERS. 2.. Cum omni humilitate.» Ostendit que modo digne liceat vocatione ambulare, nempe si sis humilis. Cogitabis enim omniuo, qualis exsistens, quibus donatus es; ac demittes te, dabisque operam ut servias benefactori. Præterea, hoc est omnis virtutis fundamentum. Propterea et Dominus beatitudines line orsus est, beatos eds prædicans qui sint pauperes spiritu, humiles videlicet. • Cum omni» autem, inquit, ‹ humilitate, › non ca solummodo quæ sit in verbis, sed et quæ sit in ope - ribus, et in habitu, et in loquela; et non ut erga hunc te humilem exhibeas, erga illum vero minime; sed sive parvus fuerit, sive magnus. Et mansuetudine cum lenganimitate. Potest enim aliquis esse humilis, et interim tamen concitatus et iracundus: at ea humilitas nihil prodest. • Supportantes invicem in charitate.» Docet que sit mansuetudinis et longanimitatis commoditas, nempe ut alter alterum toleret. Deinde ne quis dicat, Quomodo feram proximum iracandum et injuriam? modum subdit quo istuc fieri possit, nempe, ‹ Per dilectionem: > si enim charitatem habeamus, tolerabimus alter alterum. Vers. 3. ‹ Solliciti servare unitatem Spiritus in vinculo pacis. Quemadmodum in corpore spiritus es', qui omnia continet et unit, etiamsi diversa fuerint membra: hunc ad modum in fidelibus Spiritus sanctus est, qui unit et conjungit omnes, etiamsi diversa babuerimus et genus et mores et studia, atque per hunc sanctum Spiritum unum corpus efficimur. Laboremus itaque hanc unitatem conservare per pacem quæ est inter nos mutuo. Nisi enim connectio dilectionis inter nos fuerit, et • Matth. πνι, 18. μεγάλοις γὰρ ἐκλήθετε· ἐπὶ τῷ συγκαθίσαι Χριστῷ, ἐπὶ τῷ συμβασιλεῦσαι· καὶ οὐ δεῖ καταισχύνειν τὸ ἀξίωμα ὑμῶν δι' ἔργων ἀναξίων Χριστοῦ. Ἀπὸ δὲ τοῦ δογματικοῦ, εἰς τὸ ἠθικὸν κατέβη, καταγίν καίνων τὸν λόγον Α. • Μετά πάσης ταπεινοφροσύνης. ο Δείκνυσι, πως ἔνεστιν ὁ ἀξίως τῆς κλήσεως περιπατῆσαι, ο ὅτι Ἐάν ταπεινὸς ᾖς. Ἐννοήσεις γὰρ πάντως τίς ὢν τίνος ἠξιώθης, καὶ συσταλήσῃ, καὶ σπουδάσεις θεραπεῦσαι τὸν εὐεργέτην. "Αλλως τε, καὶ πάσης ἀρετῆς θεμέ λιος τοῦτο· διὸ καὶ ὁ Κύριος τῶν μακαρισμῶν ἐνα τεῦθεν ήρξατο, μακαρίζων τοὺς πτωχοὺς τῷ πνεύ ματι, τοὺς ταπεινόφρονας δηλαδή.» Μετὰ πάσης κ δὲ, φησί, ο ταπεινοφροσύνης, «μὴ τῆς ἐν " ρήμασι μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐν πράγματι, καὶ ἐν σχήματι, καὶ ἐν φθέγματι· καὶ μὴ πρὸς τοῦτον μὲν, πρὸς τοῦτον δὲ οὐ· ἀλλὰ κἂν μικρό; ᾖ, κἂν μέγας. • Καὶ πραότητος μετά μακροθυμίας.» Εστι γάρ ταπεινὸν μὲν εἶναι, ὀξὺν δὲ καὶ ὀργίλον· ἀλλ' οὐδὲν Όφελος 48 • Ανεχόμενοι ἀλλήλων ἐν ἀγάπῃ.» Τί τὸ κέρδος τῆς πραότητος καὶ μακροθυμίας, διδάσκει· τὸ ἀνέχεσθαι ἀλλήλων. Εἶτα, ἵνα μή τις εἴπῃ· Πῶς ἀνέξομαι τοῦ πλησίον, ὀργίλου καὶ ὑβριστοῦ ὄντως; ἐπιφέρει καὶ τὸν τρόπον, ὅτι «ἐν ἀγάπῃ ὁ Ἐὰν γὰρ τὴν ἀγάπην ἔχωμεν, ἀνεξόμεθα ἀλλήλων. • Σπουδάζοντες τηρεῖν τὴν ἑνότητα τοῦ Πνεύματος ἐν τῷ συνδέσμῳ τῆς εἰρήνης. Ωσπερ γὰρ ἐν τῷ σώματι πνεῦμά ἐστι τὸ πάντα συνέχον καὶ ἑνο ποιοῦν, κἂν διάφορα ὦσι μέλη· οὕτω καὶ ἐν τοῖς πιστοῖς τὸ ἅγιον Πνεῦμά ἐστιν, ὅπερ ἐνοποιεῖ πάν τας, καν διάφορα ἔχωμεν καὶ γένη καὶ τρόπους καὶ ἐπιτηδεύματα· καὶ διὰ τούτου τοῦ ἁγίου Πνεύμα τος ἐν σῶμα γινόμεθα. Σπουδάσωμεν οὖν ταύτην τὴν ἑνότητα τηρεῖν διὰ τῆς πρὸς ἀλλήλους εἰρήνης. Εἰ μὴ γὰρ τὸν σύνδεσμο, τῆς ἀγάπης" ἔχομεν Variæ lectiones. να καταγλυκαίνων τὸν λόγον τῇ ἡρική παραινέσει m. Orationem suam dulcem faciens morali adhortaLotte. 46 τίνων Ο. * ἐν τοῖς 0. κι ἀλλ' ἀνοίκειον 111. τα τῆς ἀληθοῦς ἀγάπης πι.

CAP. IV. καὶ εἰρηνεύομεν πρὸς ἀλλήλους, ἀπολέσομεν τὴν paci mutuæ studuerimus, unitatem, quam Spiritus ἑνότητα ἦν τὸ Πνεῦμα δέδωκεν ἡμῖν· ὥσπερ ἐὰν διάστασις γένηται τῆς χειρὸς, ἢ τοῦ ποδός, πρὸς τὸ λοιπὸν σῶμα, καὶ διακοπῶσιν ἀπὸ τῆς πρὸς τὰ ἄλλα μέλη συνεχείας, οὐκέτι λοιπὸν ὑφ' ἑνὶ πνεύματι συγκρατοῦνται 60. Σπουδῆς οὖν δεῖ πολλῆς, καὶ οὐκ ἀπόνως ἰσχύσομεν εἰρηνεύειν, συνδέοντες ἑαυτοῖς ἀλλήλους δ', ἵνα ἔνθα ἂν ὁ εἷς φέρηται, καὶ ὁ ἕτερος συμφέρηται (τοιοῦτοι γὰρ οἱ συνδεδεμένοι), καὶ μὴ κατεξουσιάζοντες ἑαυτῶν, καὶ οὕτως ὑφ᾽ ἑνὶ Πνεύ ματι ὦμεν. • Εν σῶμα, καὶ ἓν πνεῦμα.» Οὐχ ἁπλῶς ἀγάπην ἐπιζητεῖ ὁ Παῦλος, ἀλλὰ τὴν ἓν σῶμα πάντας ποιοῦσαν διὰ τὴν ἀκριβῆ πρὸς ἀλλήλους ἔνωτιν, ὥστε καθάπερ μέλη συμπάσχειν ἀλλήλοις, αὖ συγ χαίρειν. • Καὶ ἐν πνεῦμα.» Καλῶς τοῦτο εἶπε, δεικνύων ὅτι ἀπὸ τοῦ εἶναι ἓν σῶμα, καὶ ἐν πνεῦμα ἔσονται· ἢ ὅτι ἔστιν ἓν σῶμα εἶναι, οὐχ ἓν δὲ πνεῦμα· ὥσπερ εἴ τις αἱρετικῶν φίλος εἴη, τοῖς δόγμασιν αὐτῶν μὴ συμπεριφερόμενος. "Η, ὅτι Εν πνεῦμα διὰ τῆς πίστεως λαβόντες, ὀφείλετε ὁμονοεῖν. "Η πνεῦμα, τὴν συμπροθυμίαν δε φησί, καὶ τὴν σύμπνοιαν, ὥσ περ ἂν εἰ ἔλεγεν· Εν σῶμα καὶ μία ψυχή. • Καθὼς καὶ ἐκλήθητε ἐν μιᾷ ἐλπίδι τῆς κλήσεως ὑμῶν.» Ο Θεός, φησὶν, ὑμᾶς ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς ἑκάλεσε, πᾶσι ζωὴν ἐχαρίσατο, πάντων ἐπίσης ἐστὶ κεφαλή, πάντας συνήγειρε και συνεκάθισε, καὶ ἁπλῶς ὁμοτίμως πάντας προσελάβετο, καὶ τὰ αὐτὰ @ ἐλπίζομεν πάντες. Οφείλετε οὖν ἓν εἶναι καὶ κατὰ τὴν τῆς ἀγάπης ἑνότητα. Ἐν γὰρ τοῖς οὐρανοῖς ἶσοι, κἂν δὲ ἐν τῇ γῇ διεστήκαμεν. • Εἷς Κύριος, μία πίστις, εν βάπτισμα.» Μὴ γὰρ σὺ μὲν μείζονα ἔχεις Κύριον, ἐκεῖνος δὲ ἐλάττονα· μὴ γὰρ τὸ μὲν ἀπὸ πίστεως, ἐκεῖνος δὲ ἐξ ἔργων ἐσώθη· μὴ γὰρ σὺ μὲν ἀπὸ τοῦ βαπτίσματος ήλευ θερώθης, ἐκεῖνος δὲ οὔ. nobis dedit, amillemus: quemadmodum si dissidium flat inter manum aut pedem adversum reliquum corpus, et abscindantur a connexu ad reliqua membra, non porro deinceps ab uno spiritu continentur. Multa igitur sedulitate opus est, nec sine labore poterimųs pacem habere connectentes nos inter nos, ut quocunque unus feratur, alter simul feratur. (Tales 394 enim sunt ii qui colligati sunt) ac potestatem in uos ipsos non habentes, otque hoc paeto sub uno Spiritu simus. Vers. 4. ‹ Unum corpus, et unus spiritus. › Non simpliciter charitatem quærit Paulus, sed eam quæ omnes unum corpus faciat, propter exactam inter nos mutuo unionem, ut tanquam membra compaliamur, et congaudeamus. • Et unus spiritus. Pulchre sane hoc dixit, ostendens quod si unum corpus sint, unus etiam spiritus erunt. Vel quod possit quidem unum esse corpus, sed non unus spiritus: quemadmodum si quis hæreticorum amicus sit, dogmatibus eorum non una circumactus. Vel quia unui spiritum per fidem accipientes, debetis esse concordes. Vel spiritum, umanimem promptitudinem dicit et conspirationem perinde ac si diceret, Unum corpus et una anima. ‹ Sicut vocati estis in una spe vocationis vestræ. › Deus, inquit, ad eadem vos vocavit, omnibus vitam donavit, omnium ex æquo est caput, omnes simul excitavit secum, et consedere fecit, ac simpliciter eodem honore omnes excepit, atque eadem omnes speramus. Debetis igitur unun esse, secundum charitatis etiam conjunctionem. In cœlis enim æquales erimus, etiamsi in terra dissimiles sumus. VERS. 7. • Unus Dominus, una Gides, unum baptisma. Non enim tu majorem habes Dominum, " ille vero minorem; non tu ex fide, ille vero ex operibus servatus est: non tu ex baptismate liber factus es, ille vero non. VERS. 6. c Unus Deus et Pater omnium, qui super omnia, et per omnia, et in omnibus vobis. Hoc est, Qui supra omnia, et per omnia providentia et gubernatione commeal, et in omnibus vobis labitat. Observa autem quod hæretici præpositionem «Per o tribuunt Filio; eln, vero Spiritui, • Εἷς Θεὸς καὶ Πατήρ πάντων, ὁ ἐπὶ πάντων, καὶ διὰ πάντων, καὶ ἐν πᾶσιν ὑμῖν.» Τουτέστιν, Ο ἐπάνω πάντων, καὶ διὰ πάντων χωρῶν τῇ προνοία καὶ διοικήσει, καὶ ἐν πᾶσιν ὑμῖν κατοικῶν. Σημείω σαι δὲ, ὅτι οἱ μὲν αἱρετικοί τήν, ο Διά, ο πρόθεσιν ἀποκληροῦσι τῷ Υἱῷ, καὶ τὴν, «Εν, τῷ Πνεύματι, ὡς ἐλάττωσιν εἰσάγουσαν· νῦν δὲ τῷ Πατρὶ εὐρί. tamquam imminutionem inferat: jam vero Patri κονται προσκείμεναι· οὐκ ἄρα ελαττώσεως. • Ενὶ δὲ ἑκάστῳ ἡμῶν ἐδόθη ἡ χάρις, κατὰ τὸ μέτρον τῆς δωρεᾶς τοῦ Χριστοῦ. • Εἰ πάντα ἐστὶν, ὡς λέγεις, κοινά, πόθεν ὁ δεῖνα μεῖζον, καὶ ὁ δεῖνα ἔλαττον ἔχει χάρισμα; τοῦτο γὰρ αὐτοὺς, ὡς καὶ Κορινθίους καὶ πολλοὺς ἄλλους, εἰς φθόνον ἦγε. Λύων οὖν τοῦτο. φησὶν, ὅτι ἑκάστῳ ἐδόθη τὸ χάρι σμα, ὡς ἐμέτρησεν ὁ δωρησάμενος. Ωστε ἐπεὶ μὲν δωρεά ἐστιν, ἀγάπα, ὅτι ὅπως ἔλαβες· μὴ γὰρ ὡς χρέος σοι δέδοτα:. Ἐπεὶ δὲ τὸ μέτρον ὁ Θεὸς ὥρισε, ΤΟ appositæ inveniuntur: nou igitur imminutionis sunt. VERS. 7. Unicuique autem nostrum data est gratia, secundum mensuram donationis Christi. › Si omnia, uti dicis, sunt communia, unde iste majus, et ille minus habet donum? hoc enim ipsos, perinde ac Corinthios et alios plerosque, ad invidiam perduxit. Diluens igitur hoc, inquit: Unicuique data est gratia et donum, quemadmodum partitus est qui dedit. Proinde quia donum est, sis contentus, quoniam omnino accepisti: non enima Varia lectiones. συγκροτούντα: 0. οι ἑαυτοὺς ἀλλήλοις:: οι (την προθυμίαν οι τι εἰ καὶ ο.

τως συμφερόντως τοῦτο ἐποίησε. Τὰ μὲν οὖν ἀνακαῖα, καὶ ὧν χωρὶς οὐκ ἔστι Χριστιανὸν εἶναι, κοινά εἰ δέ τι πλεῖον ἔχει ἐν χαρίσματι ὁ δεῖνα, μὴ ἄλγει· ἐπεὶ καὶ ὁ πόνος πλείων, ὡς προϊὼν ἐρεῖ 55. Ούκ εἶπε δὲ, Κατὰ τὸ μέτρον τῆς ἑκάστου πίστεως, ἵνα μὴ εἰς ἀθυμίαν ἐμβάλῃ τοὺς τὰ ἐλάττονα ἔγοντας, ἀλλὰ τῇ θελήσει τοῦ διδόντος ἀνέθηκε τὸ μέτρον, ὡς ἂν μηδὲ τολμῶσιν ὅλως λογοπραγεῖν. tanquam debitum tibi datum est. Εt quoniam men- μὴ πολυπραγμόνει. Εἰ γὰρ ὁ Θεὸς ἐμέτρησε, πάνω surai Deus præfinivit, ne sis curiesus. Nam si Deus mensuram distribuit, omnino commode id fecit. Necessaria igitur, et citra quæ non possis Christianus 395 esse, communia sunt. Sin quisquam alius excellentius donum habeat, ne tibi isthuc doleat quandoquidem et labor istius major est, perinde ac in procursu dicet. Non dixit autem, Juxta mensuram uniuscujusque fidei, ne in mœrorem conjiciat eos quibus minora sunt collata: cæterum voluntati dantis mensuram retulit, ne nino obstrepere audeant. VERS. 8. • Propter quod dicit: Ascendens in altum, captivam duxit captivitatem, deditque dona hominibus b.» Quod dona, inquit, ipse dederit, planum est ex eo quod Propheta dicit,. Dedit dona hominibus.» Atqui propheta, Accepisii, inquit, dona: quod idem est. Nam Deus, dum dat charismata, accipit ministerium: qui vero charisma accipit, ut operetur et laboret, accipit. Quocirca otiosi esse non debemus. In summnitatem autem ascendit, vel crucis, vel cali per assumptionem: quod et potius est, velut ex consequentibus liquet. Qualem autem captivitatem dicit? Diaboli: captivum enim cepit diabolum, et mortem, et maledictionem, et peccatum, nosque diabolo subjectos, commemoratisque jam obnoxios. VERS. 9, 19. • Quod autem ascendit, quid est, nisi quod descenderit etiam primum in inferiores partes terra? Qui descendit, ipse est qui et ascendit supra omnes cœlos, ut impleret omnia. > De humilitate hic disputans Paulus, Christum producit exemplum, sicut in Epistola ad Philippenses ©: Quemadmodum, inquit, ille non recusavit descendere, sic et vos non recusate per humilitatem vos demittere. Quod enim descenderit, perspicuum est ex Propheta, qui eum ascendisse asserit. De Deo enim cum dicitur quod ascenderit, necessarium est primum descensum intelligere de hominibus autem secus est. Quo autem descendit? Ad inferos. Hos enim infimas terræ partes appellat juxta communem opinionem, quemadmodum et Jacob inquit, ‹ Deducetis canos meos cum dolore ad inferos d: ) ac David, Similis ero descendentibus in lacum e.» Descendit igitur ad infimas partes, ultra quas non est aliud quid: et ascendit supra omnia, ultra quæ non sunt alia: nec obstitit ei descensus, quominus ascenderet. Et vos igitur, si humilienini, exaltabimini. OΙ hanc enim causam hæc omnia efficit, ut omnia impleat dominatu operationeque sua, idque in carne, quandoquidem divinitate jam antea cuncta compleret. Hæc autem adversus Paulum Samosatensem et Nestorium sunt. Qui enim descendit, b Psal. xvi, 8. • Philipp. 11, 8. om - • Διδ λέγει· Αναβὰς εἰς ὕψος ᾐχμαλώτευσεν αἰχμα αλωσίαν, καὶ ἔδωκε δόματα τοῖς ἀνθρώποις. ο Ότι αὐτὸς, φησίν, ἔδωκε τὰ χαρίσματα, δῆλον ἐξ ὧν ὁ προ φήτης λέγει, ότι ο Έδωκε δόματα τοῖς ἀνθρώποις. ο Καὶ μὴν. ὁ προφήτης • Ελαβες, φησί, δόματα ταυτὸν δὲ ἐστι. Διδοὺς γὰρ ὁ Θεός να τα χαρίσματα, ἀντιλαμβάνει τὴν διακονίαν. Ο γὰρ λαβὼν χάρισμα, διὰ τὸ ἐνεργεῖν τι καὶ κοπιᾷν λαμβάνει. Οὐκοῦν οὐ δεῖ ἀθυμεῖν δ'. Εἰς ὕψος δὲ ἀνέβη ἢ τὸ τοῦ σταυροῦ. ἢ τὸ τοῦ οὐρανοῦ, ἐν τῇ ἀναλήψει· 8 καὶ μᾶλλον ὡς ἐκ τῶν ἐπαγομένων δῆλον. Ποίαν δὲ αἰχμαλωσίαν φησί; Τὴν τοῦ διαβόλου· αἰχμάλωτον γὰρ ἔλαβε τὴν διάβολον, καὶ τὸν θάνατον, καὶ τὴν ἀράν, καὶ τὴν ἁμαρτίαν, καὶ ἡμᾶς δὲ τοὺς ὑπὸ τοῦ διαβόλου ὄντας, καὶ τοῖς ῥηθεῖσιν ἐνεχομένους. • Τὸ δὲ, 'Ανέβη, τί ἐστιν, εἰ μὴ ὅτι καὶ κατέβη πρῶτον εἰς τὰ κατώτερα μέρη τῆς γῆς; Ο γάρ και ταβὰς αὐτός ἐστι καὶ ὁ ἀναβὰς ὑπεράνω πάντων τῶν οὐρανῶν, ἵνα πληρώσῃ τὰ πάντα.» Περὶ τα πεινοφροσύνης διαλεγόμενος ἐνταῦθα ὁ Παῦλος, τὸν Χριστὸν παράγει ὑπόδειγμα, ὥσπερ καὶ ἐν τῇ πρὸς Φιλιππησίους· καί φησιν, ὅτι ὥσπερ ἐκεῖνος οὐ παρητήσατο καταβῆναι, οὕτω μηδὲ ὑμεῖς παραιτεῖσθε τὴν διὰ ταπεινοφροσύνης συγκατάβασιν. Οτι γάρ κατέβη, δῆλον ἀπὸ τοῦ εἰπεῖν τὸν προφήτην, ότι ο Αν έβη. ο Ἐπὶ γὰρ Θεοῦ, ὅταν λέγηται το, ο Αναβάς, ἀνάγκη πρῶτον κατάβασιν ἐννοεῖν, ἐπὶ δὲ ἀνθρώ πων, οὐκέτι. Ποῦ δὲ κατέβη; Εἰς τὸν ᾄδην· τοῦτον γὰρ κατώτερα μέρη τῆς γῆς λέγει, κατὰ τὴν κοινὴν ὑπόνοιαν· ὡς καὶ ὁ Ἰακώβ· Κατάξετε τὸ γῆρας μου μετ' ὀδύνης εἰς ᾅδην, καὶ ὁ Δαυΐδ· «Ομοιο θήσομαι τοῖς καταβαίνουσιν εἰς λάκκον.» Κατέβη τοίνυν εἰς τὰ κατώτατα μέρη, μεθ᾽ ἃ οὐκ ἔστιν ἕτερόν τι· καὶ ἀνέβη ὑπεράνω πάντων, ὑπὲρ ἃ οὐκ ἔστιν ἕτερα· καὶ οὐκ ἐνεπόδισεν αὐτῷ ἡ κατάβασις εἰς τὴν ἀνάβασιν. Καὶ ὑμεῖς τοίνυν εἰ ταπεινοῦσθε, ὑψωθήσεσθε. Τούτου γὰρ χάριν ἐπεξεργάζεται ταῦτι, ἵνα πληρώσῃ τὰ πάντα 88 τῆς δεσποτείας αὐτοῦ, καὶ τῆς ἐνεργείας, καὶ ἐν σαρκὶ, ἐπεὶ τῇ γε θεότητι καὶ πρότερον τὰ πάντα ἐπλήρου. Κατὰ Παύλου δὲ τοῦ Σαμοσατέως, καὶ Νεστορίου, ταῦτα. Ο γὰρ καταβάς, δῆλον ὅτι ἄνω ὢν κατέβη, καὶ σαρκούμε c Psal. xxvi, d Gen. xειν, 58. Variæ lectiones. z. σε 58 λέγει ο. δ' ἀνθρώποις τα χαρίσματα, λαμβάνει τ. δ. σ' οὐκ οὖν δεῖ οι ὃ γὰρ Θεὸς ἐμέτρ. καὶ πάν πο ἀγγεῖν υ. τα τὸν ἅπαντα κόσμον ….

CAP. IV. νος εἰς τὴν γῆν, καὶ θανὼν εἰς τὴν ᾅδην· καὶ ὁ αύ- planum est quod cum in supernis esset, descenderit τός ἐστι καὶ εἷς, οὐκ ἄλλος καὶ ἄλλος. per incarnationem in terram, et per mortem ad 396 inferos, idemque est et unus, non diversus. Vers. 11. ‹ Et ipse dedit. › Emphatice antem dixit, e Ipse.» Qui enim adeo nostri curam gessit, ut pro nobis non recusarit ne ad infimas quidem terra partes descendere, haud simpliciter distributiones donorum fecit, verum planum est quod sapienter et commode. Quid igitur doles tanquam non æqua distributio facta sit? Alio autem in loco Spiritum dicit dispensare. In quo et nos posuit Spiritus sanctus f: a et, Omnia operatur unus et idem Spiritus.» Alias et Patri hoc tribuit: ut, ‹ Posuit Deus in Ecclesia primum quidem apostolos, et quae sequuntur. Ει, ο Ego plantavi, Apollo • Καὶ αὐτὸς ἔδωκεν.» Εμφαντικῶς δὲ εἶπε τὸ, • Αὐτός. ο Ο γὰρ οὕτω, φησί, προνοησάμενος ἡμῶν, καὶ ὑπὲρ ἡμῶν μὴ παραιτησάμενος ἄχρι καὶ τῶν κατωτέρων μερῶν κατελθεῖν, οὐχ ἁπλῶς τὰς δια νομὰς τῶν χαρισμάτων ἐποίησεν, ἀλλὰ δῆλον ὡς σε φῶς καὶ συμφερόντως …. Πῶς οὖν ἀλγεῖς, ὡς οὐκ εὐλό γως τῆς διανομής γενομένης; 'Αλλαγοῦ δὲ τὸ Πνεῦμά φησι διανέμειν· • Ἐν ᾧ καὶ ὑμᾶς ἔθετο τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ο' και, «Πάντα ἐνεργεῖ τὸ ἓν καὶ τὸ αὐτὸ Πνεῦμα, ο Καὶ ἀλλαχοῦ, τὸν Πατέρα, ὡς τὸ, ο Εθετο ὁ Θεὸς ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ πρῶτον ἀποστόλους,» καὶ τὰ ἑξῆς· καὶ τὸ, ο Ἐγὼ ἐφύτευσα, ᾿Απολλὼς ἐπόσ τισε, καὶ ὁ Θεὸς ηύξανεν.» Ενταῦθα δὲ τὸν Υἱόν. rigavit, Deus autem incrementum dedit s.» Hic Μια ἄρα ἡ ἐνέργεια τῶν τριῶν. • Τοὺς μὲν ἀποστόλους, τοὺς δὲ προφήτας. Πρῶτοι οἱ ἀπόστολοι, ἐπειδὴ καὶ προφητείας εἶχον οἱ δὲ προφῆται, οἱ ἐν τῇ Νέᾳ δηλαδή, οὐκ εἶχον και ἀποστολήν. • Τοὺς δὲ εὐαγγελιστάς. ο "Η τοὺς τὸ Εὐαγγέλιον συγγραψαμένους ", ἢ τοὺς μὴ περιιόντας μὲν πανταχοῦ, εὐαγγελιζομένους δ᾽ οὖν, ὡς Πρίσκιλλα καὶ Ακύλας. • Τοὺς δὲ ποιμένας καὶ διδασκάλους.» Τοὺς τὰς Εκκλησίας ἐγκεχειρισμένους λέγει, τοὺς ἐπισκό πους, οἷος ἦν Τιμόθεος, Τίτος, καὶ οἱ τοιοῦτος. Δύο ναται δὲ ποιμένας καὶ τοὺς πρεσβυτέρους καὶ ἐπ:- σκόπους νοῆσαι· διδασκάλους δὲ, καὶ τοὺς διακόνους. Καὶ γὰρ καὶ οὗτοι τὴν καθαρτικὴν τάξιν ἔχοντες, διὰ τοῦ λόγου καθαίρουσι πάντως. • Πρὸς τὸν καταρτισμὸν τῶν ἁγίων, εἰς ἔργον διακονίας, εἰς οἰκοδομὴν τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ. Ορᾶς τὸ ἀξίωμα; Εκαστος, φησί, καταρτίζει, ἕκαστος διακονεῖ πρὸς τὴν οἰκοδομὴν τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ, ἤτοι τῆς Ἐκκλησίας. Ωστε τί ἀλγεῖς ὡς ἔλαττον χάρισμα λαβών; Καὶ γὰρ καὶ σὺ ο πρὸς τον καταρτισμὸν τῶν ἁγίων,» τουτέστι, πρὸς τὴν ὠφέλειαν τῶν πιστῶν, καὶ τὴν τελείωσιν ως συντελεῖ;. Ορα οὖν, μὴ λαβὼν τὸ χάρισμα, ἵνα ἄλλους οἰκοδομῇς, εἶτα ἐκ τοῦ φθονεῖν τοῖς μείζοσι, σεαυτὸν και ταστρέψῃς. Επειτα, εἰ πρὸς καταρτισμὸν τῶν πιστῶν ἔλαβεν ἄλλος τὸ μεῖζον χάρισμα, εννόει ὅτι καὶ μείζων ὁ κόπος καὶ ἡ διακονία. καὶ ἡ ἐπὶ τούτοις εὐθύνη μείζων. Αλλως δὲ, πῶς οὐ σατανικὸν πάθος φθονεῖν τῷ καταρτίζοντι καὶ οἰκοδομοῦντι τὸ σῶμα Χριστοῦ; ἀντιθέου γὰρ τοῦτο. • Μέχρι καταντήσωμεν οἱ πάντες εἰς τὴν ἑνότητα τῆς πίστεως, καὶ τῆς ἐπιγνώσεως τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ.» Μέχρι τότε ἐργάζεσθαι, φησί, χρή πάντας τοὺς χάρισμα λαβόντας, καὶ κοπιᾷν, καὶ οἰκοδομεῖν, ἕως οὗ φθάσωμεν εἰς τὴν ἑνότητα τῆς πίστεως· autem Filium dispensatorem facit. Una igitur trium est operatio. > ‹ Quosdam quidem apostolos, quosdam autem prophetas. Primi suut apostoli, quandoquidem et prophetias habebant: prophetæ autem, in Novo scilicet Testamento, apostolatum non habebant. • Alios vero evangelistas. Vel eos qui conscripserunt Evangelia, vel qui non undique circumierint, Evangelium tamen prædicantes, quales fuerunt Priscilla et Aquila b. ‹ Alios autem pastores et doctores. ‹ Eos quibus Ecclesiæ erant commissæ intelligit, episcopos scilicet, quales erant Timotheus, Titus et alii hujusmodi. Poteris autem per pastores, presbyteros et episcopos intelligere: per doctores vero, ipsos etiam diaconos adeoque ministros. Etenim et illi ordinem habentes expurgandi, per verbum omnino sordes tollunt. VERS. 12. • Adl consummationem sanctorum, in opus ministerii, in ædificationem corporis Christi. › Vides dignitatem? Unusquisque ministrat ad exstructionem corporis Christi, sive Ecclesiæ. Quid itaque gre fers, ceu minus donum acceperis? Nam et tu ad consummationem sanctorum, › hoc est, ad commoditatem fidelium et perfectionem commodas. Cave igitur ne accepto duno ut alios ædifces, teipsum majoribus invidendo subvertas. Præterea, si ad consummationem fidelium alius accepit majus donum, cogita quod ipsius quoque labor et ministerium majus est, et de istis ampliorem rationem reddet. Porro, qui non diabolicum esset, te illi invidere, qui Christi corpus absolvit et ædificat? Istud enim hominis est qui Deo adversatur. VERS. 13. «Donec occurramnus omnes in unitatem fidei et agnitionis Filii Dei.» Eousque, inquit, operari oportet omnes qui dona acceperunt, et laborare et ædificare, donec pervenerimus ad unitaten 397 fidei: hoc est, usque dum demonstra f Act. xx, 28. 8 1 Cor. s11, 28. h Act. xv, 2, 3. Variæ lectiones και σοφές συμφερόντως α. το συγγράψαντας. οι τελειότητα 0.

nur omnes unam et eandem folen habere, neque τουτέστιν, Εως ἂν δειχθῶμεν οἱ πάντες μίαν πίστιν dogmatibus differre, neque quoad vitam sectis quibusdam inter nos dissidere. Tum enim vera est fidei unitas, tum agnoscimus Filium Dei, quando et in doetrina rectam sententiam babuerimus, et charitatis vinculum servaverimus. Charitas enim Christus est. ‹ In virum perfectum, et in mensuram¸ ætatis plenitudinis Christi.» Virum perfectum et mensuram ætatis, perfectiorem dogmatum cognitionem dicit: quemadmodum et plenitudinem Christi, oιηnimodam atque integram ipsius cognitione.n et fidem nimirum quod unus ex Trinitate cum esset, et æqualis Patri, factus sit homo, una persona in duabus naturis et voluntatibus et operationibus: et cum corpore Patri assidet, venietque cum ipso, et quæcunque alia de ipso recte intelliguntur ac dicuntur. Quomodo igitur alias imperfectam dicit coguitionem nostram? Ut opponatur futurae cognitioni: hic vero respectu immutabilitatis ejus, perfectam cognitionem dixit. Quando enim non exciderimus, tum perfecti sumus, ut ex sequentibus liquet. VERS. 14. • Ut jam non simus parvuli flucluantes, et circumferamur omni vento doctrinæ. › Ut ipsam exiguam, inquit, mensuram quam ace cepimus, contineamus firmiter et solide, et non infantium instar concutiamur et circumagamur abs quovis doctore. Ad hoc enim data sunt charismata, ut ædificent atque consumment, ne concutiatur ipsa structura. Cum vero ait, c Jam non, indicavit olim eos id esse passos. Seipsum autem connumerat, ut non veluti conviciator, sed cum hilaritate corrigal. At cum ait, c Fluctuantes, ostendit in quali periculo constitutæ sunt illæ animæ quæ circa recla dogmata sunt instabiles. In tropo autem perseverans, ventos etiam vocavit diversas doctrinas, minimeque consentientes. ἔχοντες, μήτε κατὰ τὰ δόγματα διαφερόμενοι, μήτε ἐν τοῖς κατὰ τὸν βίον σχίσματα ἔχοντες πρὸς σε άλ λήλους. Τότε γὰρ ἡ ἀληθὴς ἑνότης τῆς πίστεως, τότε ἐπιγινώσκομεν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, ὅταν καὶ ἐν τοῖς δόγμασιν ὀρθοδοξῶμεν, καὶ τῆς ἀγάπης τὸν σύνδεσμον συντηρῶμεν. Αγάπη γὰρ ὁ Χριστός. • Εἰς ἄνδρα τέλειον, εἰς μέτρον ἡλικίας του πλη ρώματος τοῦ Χριστοῦ.» "Ανδρα τέλειον, καὶ μέτρον ἡλικίας, λέγει τὴν τελειοτέραν τῶν δογμάτων γνῶσιν ὥσπερ καὶ πλήρωμα τοῦ Χριστοῦ, τὴν παντελῆ καὶ ὁλόκληρον αὐτοῦ γνῶσιν καὶ πίστιν· ὅτι εἷς τῆς Τριάδος ὢν καὶ ἴσος τῷ Πατρὶ, γέγονεν ἄνθρωπος, μία ὑπόστασις ἐν δυσὶ φύσεσι καὶ θελήμασι καὶ ἐνεργείαις· καὶ μετὰ τοῦ σώματος συνεδριάζει τῷ Πατρὶ, καὶ ἥξει μετ' αὐτοῦ, καὶ ὅτα ἄλλα περὶ αὐ τοῦ ὀρθῶς νοεῖται καὶ λέγεται. Πῶς οὖν ἀλλαχοῦ ἀτελῆ λέγει τὴν γνῶσιν ἡμῶν; ὡς πρὸς ἀντιδια στολὴν τῆς μελλούσης γνώσεως· ἐνταῦθα δὲ ὡς πρὸς τὸ ἀμετάπτωτον εἶπε τελείαν τὴν γνῶσιν. "Οταν γὰρ μὴ μεταπίπτωμεν, τότε τέλειοί έσμεν, ὡς δήλοι διὰ τῶν ἑξῆς. • Ίνα μηκέτι ὦμεν νήπιοι, καὶ κλυδωνιζόμενοι, καὶ περιφερόμενοι παντὶ ἀνέμῳ τῆς διδασκαλίας. ο Ἵνα αὐτὸ, φησί, τὸ ὀλίγον μέτρον ὁ ἐλάβομεν, κ15έχωμεν βεβαίως καὶ στεῤῥῶς, καὶ μὴ ὡς νήπιοι σαλευώμεθα καὶ περιφερώμεθα ὑπὸ παντὸς διδασκάλου. Ἐπὶ τούτῳ γὰρ ἐδόθησαν τὰ χαρίσματα, εἰς τὸ οἰκοδομεῖν καὶ καταρτίζειν, ἵνα μὴ σαλεύηται ή οι κοδομή. Ἐν δὲ τῷ εἰπεῖν, «Μηκέτι, ο έδειξε καὶ πάλαι τοῦτο πεπονθότας. Τίθησι δὲ καὶ ἑαυτὸν, ἵνα μὴ ὡς ὀνειδίζων, ἀλλὰ μεθ' ἱλαρότητος διορθώσηται. Διὰ δὲ τοῦ εἰπεῖν, ο Κλυδωνιζόμενοι, ν· δείκνυσιν ἐν οἴῳ κινδύνῳ εἰσὶν αἱ ἀπαγεῖς πρὸς τὴν ὀρθοδοξίαν ψυχαί. Τῇ τροπῇ δὲ ἐμμένων, καὶ ἀνέμους ἐκάλεσε τὰς διαφόρους διδασκαλίας. • Ἐν τῇ κυβείᾳ τῶν ἀνθρώπων, ἐν πανουργίᾳ, πρὸς τὴν μεθοδείαν τῆς πλάνης.» Κυβευταὶ λέγονται οἱ τοῖς πεσσοῖς κεχρημένοι· τοιοῦτοί εἰσιν οἱ ψευδοδιδάσκα λοι, μετατιθέντες [πρός] τοὺς ἀφελεστέρους, ὥσπερ πεττοὺς, ὡς βούλονται. Ἵνα οὖν, φησί, μὴ περιφε ρώμεθα ἡμεῖς ἐν τῇ κυβείᾳ ταύτῃ. Πώς; «Ἐν πανουργία, πρὸς τὴν μεθοδείαν τῆς πλάνης,» τουτέστι, ‹In nequitia hominum, in astutia, ad circumventionem erroris. • Κυβευταί dicuntur, qui tulis utuntur: hujusmodi sunt falsi doctores, transponentes simpliciores, ceu talos, prout voluerint. Ne igitur, inquit, nos circumferamur in nequitia, sive versutia hac. Quomodo? In astutia, ad circumventionem impostura, hoc est, ad quodcunque dleceptrix eorum circumventio voluerit, ad hoc πρὸς ὅπερ ἡ πλάνος αὐτῶν μεθοδεία βούλεται, πρὸς transpositi et circumacti. Ob nihil enim aliud omnia fallaciter conantur et arte quadam machinantur, quam ut seducant. Pulchre autem apposuit, c Hominum: › res enim divinæ versutiam ac deceptionem non admittunt. VERS. 15. «Veritatem autem sectantes in claritate, crescemus in ipsum per omnia, 398 qui est caput Christus. Fraudulenti enim et in verbis versuti, omnia notha et falsa loquuntur, neque quidquam in ipsis est vel sanum ve) stabile. Nos autem veritati studentes in dilectione erga Deum ἐκεῖνο μετατιθέμενοι καὶ περιφερόμενοι. Δι' οὐδὲν γὰρ ἄλλο πάντα μεθοδεύουσι καὶ τεχνάζονται, ἢ τὸ πλανᾷν. Καλῶς δὲ προσέθηκε· «Τῶν ἀνθρώπων τὰ γὰρ τοῦ Θεοῦ κυβείαν καὶ ἀπάτην οὐκ ἔχου σιν. • Αληθεύοντες δὲ ἐν ἀγάπῃ, αὐξήσωμεν εἰς αὐτὸν τὰ πάντα, ὅς ἐστιν ἡ κεφαλή, ὁ Χρι στός.» Οἱ μὲν πανοῦργοι καὶ κυβευταὶ τῶν λόγων, πάντα σε νόθα καὶ ψευδῆ ἔχουσι, καὶ οὐδὲν ἐν αὐτοῖς ὑγιὲς καὶ στάσιμον. Ἡμεῖς δὲ ἀληθεύον τῆς ἐν ἀγάπῃ, τῇ τε πρὸς τὸν Θεὸν καὶ πρὸς τὸν Varia lectiones. 63. εἰς 0. «πάντες (.

CAP. IV. πλησίον, καὶ μηκέτι " ψευδή δόγματα ἔχοντες, μήτε et proximum, neque deguada falsa retinentes, ' ἐν ὑποκρίσει ζῶντες (ἐνταῦθα γὰρ δοκεῖ καὶ περὶ βίου αὐτοῖς διαλέγεσθα:), αὐξήσωμεν εἰς Χριστὸν τὰ πάντα ἡμῶν, τόν τε βίον καὶ τὰ δόγματα. Αὐτῷ γὰρ κεφαλῇ ὄντι ὀφείλομεν προσαρμόζειν τὰ ἡμέτερα, ἵνα μηδὲν ἀκατάλληλον φέρωμεν καὶ ἀνάρμο στον τῆς κεφαλῆς, ἀλλὰ πάντα πρὸς αὐτὸν αὐξάνωμεν. neque in hypocrisi viventes (hic enim videtur et et de vita ipsis verba facere), augeamus in Christum omnia nostra, vitam nimirum et doctrinam. Ipsi enim, qui caput est, debemus adaplare nostra, ut nihil non respondens et inconveniens capiti feramus, sed omnia augeamus ad ipsum. » • Ἐξ οὗ πᾶν τὸ σῶμα συναρμολογούμενον καὶ συμβιβαζόμενον διὰ πάσης ἀφῆς τῆς ἐπιχορηγίας, κατ' ἐνέργειαν ἐν μέτρῳ ἑνὸς ἑκάστου μέρους, τὴν αύξησιν τοῦ σώματος ποιεῖται, εἰς οἰκοδομήν ἑαυτοῦ ἐν ἀγάπῃ.» Η διάνοια τοῦ ῥητοῦ τοιαύτη, εἰ καὶ ἀπαφῶς πέφρασται· Καθάπερ ἐν τῷ σώματι τὸ πνεῦμα τὸ ἀπὸ τοῦ ἐγκεφάλου καταβαῖνον διὰ τῶν νεύρων, οὐχ ἁπλῶς δίδωσι πᾶσι τοῖς μέλεσι τὴν αίσθησιν, ἀλλὰ κατὰ ἀναλογίαν ἑκάστῳ, τῷ μὲν πλέον δέξασθαι δυναμένῳ, πλέον, τῷ δὲ ἔλαττον, ἔλαττον· οὕτω καὶ ὁ Χριστὸς εἰς τὰς ψυχὰς ἡμῶν, αἴτινές εἰσι μέλη αὐτοῦ, ποιεῖται τὴν χορηγίαν τῶν χαρισμάτων αὐτοῦ, οὐχ ἁπλῶς, ἀλλ' ι ἐν μέτρῳ ἑνὸς ἑκάστου μέλους,» τουτέστιν, ὡς δύναται χωρῆσαι ἕκαστον· καὶ οὕτω τὸ σῶμα ἅπαν ι τὴν οἰκοδομὴν καὶ αὔξησιν ἑαυτοῦ ποιεῖται ἐν ἀγάπῃ.» Αλλως γὰρ οὐκ ἔστι δέξασθαι τὴν χορηγίαν τοῦ ἄνωθεν καταβαίνοντος Πνεύματος, ὑφ' οὗ καὶ ζωογονούμεθα καὶ αὔξομεν ", εἰ μὴ διὰ τῆς ἀγάπης συνδεδεμένοι ὦμεν καὶ ἡνωμένοι, ὡς ἓν σῶμα. Ὥσπερ γάρ, εἰ τύχοι, χειρ αποσπασθεῖσα τοῦ σώματος, οὐ δέξαιτο ἂν τὸ αἰ. σθητὸν πνεῦμα, οἷα τῆς συνεχείας ἀποδιαιρεθεῖσα· οὕτω καὶ ἡμεῖς, ἐὰν μὴ ἡνωμένοι ὦμεν, οὐ δεχό- & μεθα τὴν ἀπὸ τῆς κεφαλῆς ἡμῶν τοῦ Χριστοῦ κατα6αίνουσαν τοῦ Πνεύματος χάριν. Διὰ τοῦτο εἶπε, καὶ ὅτι «Τὸ σῶμα συναρμολογούμενον καὶ συμβιβαζόμενον, τουτέστιν, οὐχ ἁπλῶς κειμένων τῶν μελῶν, ἀλλὰ καὶ ἡνωμένων, καὶ ἑκάστου τὸν οἰκεῖον τόπον ἐπέχοντος, καὶ μὴ παρηρθρωμένου, μηδὲ παρὰ σχήμα κειμένου. Παρ' ἡμῖν μὲν οὖν ἐστι τὸ συναρμο λογεῖν ἑαυτοὺς καὶ συμβιβάζειν διὰ τῆς ἀγάπης· τοῦ δὲ Χριστοῦ, τῆς κεφαλῆς ἡμῶν τὸ πνεῦμα ἐπιστέλλειν 67. Ὁ πᾶς οὖν λόγος περὶ ταπεινοφροσύνης καὶ ἑνώσεως. Τὸ δὲ, ο Διὰ πάσης ἀφῆς τῆς ἐπιχορηγίας, › τοῦτο δηλοῖ, ὅτι τὸ πνεῦμα τὸ ἀπὸ τῆς κεφα λῆς ἐποχετευόμενον καὶ χορηγούμενον, ἅπτεται πάντων. Τὸ τοίνυν σῶμα αὔξει καὶ οἰκοδομεῖται διά per hoc quod spiritus suppeditatio membra continτοῦ ἅπτεσθαι τῶν μελῶν τὴν ἐπιχορηγίαν τοῦ πνεύματος, καὶ ἐνεργεῖν ἐν αὐτοῖς (τοῦτο γὰρ ἐστι τὸ, ο Κατ' ἐνέργειαν»)· ἢ ὅτι τὴν ἐνέργειαν τοῖς μέσ · λεσι τὸ πνεῦμα δίδωσι. VERS. 16. • Εx quo totum corpus compactum et connexum per omnem juncturam subministrationis, secundum operationem in mensura uniuscujusque membri, augmentum corporis facit, ad ædificationem sui ipsius in charitate. Hujus loci sensus talis est, etiamsi obscure dictus sit: Quemadmodum in corpore spiritus, qui e cerebro descendit per nervos, non simpliciter dat omnibus membris sensum, sed unicuique secnndum proper – tionem, ei quidem quod plura recipere potest, plura, quod vero minus, minus: sic et Christus in animas nostras quæ sunt membra ipsius, facit suppeditationem charismatum suorum, non simpliciter, sed pro mensura cujuslibet membri, hoc est perinde ut quodlibet potest capere: hacque ratione totum corpus ædificationem et augmentusa suiipsius facit in dilectione. Aliter enim non licet recipere suppeditationem descendentis desuper Spi ritus, a quo et vivlicamur et crescimus, nisi per dilectionem connexi fuerimus, et uniti tanquam unum corpus. Ut enim, exempli gratia, manus a corpore avulsa, non porro receperit sensibilem spiritum, eo quod a continuitate diducta est: sic et nos, nisi uniti fuerimus, non recipimus a capite nostro Christo descendentem Spiritus gratiam. Propterea dixit, ο Corpus compactum et connexumn, a hoc est, non simpliciter positis membris, verum etiam conjunctis, et unoquoque proprium locum habente, ut nullum luxatum sit, neque præter formam collocatum. In nobis igitur est ipsos construere et coagmentare per dilectionem: Christi vero capitis nostri, spiritum immittere. Totus igitur hic sermo est de humilitate et unitate. Quod vero ait, «Per omnem juncturam subministrationis, denuntiat hoc, quod spiritus a capite advectus et suppeditatus omnia contingat. Corpus igitur crescit et ædificator • Τοῦτο οὖν λέγω καὶ μαρτύρομαι ἐν Κυρίῳ, μηκάτι ὑμᾶς περιπατεῖν, καθὼς καὶ τὰ λοιπὰ ἔθνη περιπατεῖ, ἐν ματαιότητι τοῦ νος αύτων.» Διδασκάλου, οὐ μόνον τὸ παραινεῖν, ἀλλὰ καὶ τὸ ἐκφο6εῖν, διὰ τοῦ καὶ τὸν Θεὸν ἐφιστῶν τοῖς μαθηταῖς, ὥσπερ καὶ ἐνταῦθα Παῦλος ποιεί. • Μαρτύρομαι γὰρ, φησὶν, ὑμᾶς «ἐν Κυρίῳ·, τουτέστι, Μάρτυρα > gal, atque in eis operetur (hoc est enim illud, + Secundum operationem), vel quod spiritus tribuit operationem membris. 399 VERS. 17. e floc igitur dico et testificor it Domino, ut jam non ambuletis, s-cut et reliqua gentes ambulent in vanitate sensus sui. › Præceptoris est non solum adhortari, verum etiam terrere, per hoc quod Deus discipulis etiam astet atque præsit, quemadmodum hic Paulus agit. • Testor › enim, inquit, vobis ‹ in Domino,» học Varia lectiones. σε αυξάνομεν ο. σ' ἐπιπέμπειν 0. μήτε ο. ου μέλους Ο. 66

est, testem Dominum facio, quod non occultarim τὸν Κύριον ποιοῦμαι “, ὅτι οὐκ ἀπεκρυψάμην προς ea quae vobis dicenda fuerint. Non dixit, autem, Ne porro vos ambuletis quemadmodum ambulabatis, ne irritet eos: sed, ‹ Reliquarum gentium instar, › inquit, aliorum exemplo illos castigans et erndiens. In vanitate porro mentis circumambulabant, et quia idola colebant, et quia affectibus suis inserviebant, et quia mundi vanitatibus affixi erant. Quæ ideo vanitas dicuntur, eo quod nos illis vane utamur: non enim sua natura vana sunt: valde namque bona sunt condita. VERS. 18. Tenebris obscuratum habentes intellectum, abalienati a vita Dei. Lumen quidem lucebat divinæ cognitionis puræque vitæ: ipsi autcm obtenebrarunt seipsos, imbecillem facientes animæ perspicuitatem per caliginem affectuum mundanarumnque curarum. Rheumna enim multum, et difficulter curabile, sunt affectus et sollicitudines mundanæ quæ mentem perturbant. Propterea et vita Dei, id est divina, quæ secundum Deum est, abalienali sunt qui sic se habebant. Rationalis enim vita est, veritatem intelligere. Qui vero ad hanc caligat, merito ne vivit quidem, eo quod veritas sit substantia et lumen rationis. • Propter ignorantiam quæ est in ipsis, propter cacitatem cordis ipsorum, Si igitur ignorant, quid eos accusas? ignorans enim docendus est, non accusandus. Atqui ignorantia, inquit, propter cacitatem iis accessit, id est propter stupiditatem, stupiditas autem ex illorum propensione ad impuram vitam. Quamobrem reprehensione digni sunt. Audi enim et quæ sequuntur. ὑμᾶς ἃ δεῖ εἰπεῖν. Οὐκ εἶπε δὲ, Μηκέτι ὑμᾶς περιπατεῖν ὡς περιεπατεῖτε, ἵνα μὴ πλήξῃ· ἀλλά, «Και θὼς καὶ τὰ λοιπὰ ἔθνη, ν τῷ ἑτέρων παραδείγματι σωφρονίζων αὐτούς. «Ἐν ματαιότητι δὲ τοῦ νοὸς ο περιεπάτουν, καὶ ὡς τὰ εἴδωλα σεβόμενοι, καὶ ὡς τοῖς πάθεσι δουλεύοντες, καὶ τοῖς τοῦ κόσμου μα ταίοις προσηλωμένοι· & ματαιότης λέγονται, δι' αυτὸ τοῦτο, ὅτι ἡμεῖς αὐτοῖς ματαίως χρώμεθα· οὐ γὰρ τῇ ἑαυτῶν φύσει μάταιά εἰσι· καλὰ γὰρ λίαν · ἐκτίσθησαν. • Εσκοτισμένοι τῇ διανοίᾳ, ἀπηλλοτριωμένοι της ζωῆς τοῦ Θεοῦ. • Τὸ μὲν φῶς ἔλαμπς τῆς τε θέα γνωσίας καὶ τοῦ καθαροῦ βίου· αὐτοὶ δὲ ἐσκότισαν ἑαυτοὺς, ἀσθενὲς ποιήσαντες τὸ τῆς ψυχῆς διορα τικὸν διὰ τὴν ἀχλὺν τῶν παθῶν καὶ τῶν βιωτικῶν φροντίδων. Ῥεῦμα γὰρ πολὺ καὶ δυσίατόν εν εἰσι τά τε πάθη καὶ αἱ μέριμναι τοῦ κόσμου, ἐπιθολοῦ σαι τὴν διάνοιαν. Διὰ τοῦτο καὶ τῆς τοῦ Θεοῦ ζωῆς, ὅ ἐστι τῆς κατὰ Θεὸν, ἀπηλλοτριώθησαν οἱ οὕτως ἔχοντες. Τοῦ λογικοῦ γὰρ ζωή, τὸ τὴν ἀλήθειαν νοεῖν· ὁ δὲ πρὸς ταύτην τυφλωθείς, εἰκότως οὐδὲ ζῇ, διὰ τὸ τὴν ἀλήθειαν εἶναι οὐσίαν καὶ φῶς τοῦ λόγου. • Διὰ τὴν ἄγνοιαν τὴν οὖσαν αὐτοῖς, διὰ τὴν πώ ρωσιν τῆς καρδίας αὐτῶν.» Εἰ οὖν ἀγνοοῦσι, τί αὐτ τοῖς ἐγκαλεῖς; τὸν γὰρ ἀγνοοῦντα διδάσκεσθαι δεῖ”, οὐ κατηγορεῖσθαι. ᾿Αλλ' ἡ ἄγνοια, φησί, διὰ τὴν πώρωσιν αὐτοῖς ἐπεγένετο, ὅ ἐστι " διὰ τὴν ἀνασθησίαν· ἡ δὲ ἀναισθησία, ἐκ τῆς πρὸς τὸν ἀκάθαρτον βίον διαθέσεως αὐτῶν τε. Ὥστε ἐγκαλεῖσθαι ἄξιοι. Ακουε γὰρ καὶ τῶν ἑξῆς· • Οίτινες ἀπηλγηκότες ἑαυτοὺς παρέδωκαν τῇ ἀσελγείς, εἰς ἐργασίαν πάσης ἀκαθαρσίας ἐν πλεον εξίπ. ο Όρᾷς, ὅτι ἐκ προαιρέσεως αὐτοῖς ἡ ἀναι σθησία; «Απηλγηκότες ο γάρ, φησί, τουτέστι κατα εῤῥαθυμηκότες, καὶ μὴ θέλοντες καμεῖν πρὸς τὴν εὔ ρεσιν τοῦ καλοῦ, καὶ ἀναλγήτως διατεθέντες, και οἷον μεμωραμένοι, «ἑαυτοὺς παρέδωκαν τῇ ἀσελγεία. Ἵνα τί ποιῶσιν; Ἵνα εργάζωνται τὴν ἀκαθαρσίαν· μελέτην γὰρ καὶ ἔργον διηνεκές 3 ἔθεντο ταύτην καὶ οὐχ ἓν εἶδος, ἀλλὰ πᾶσαν. Πῶς οὖν οὐκ ἔμελ λον ἀναισθητεῖν, οἱ ἑαυτοὺς παραδόντες ἀκαθαρσία πάσῃ; Ο γὰρ ἀκάθαρτος βίος, καὶ δογμάτων ποντ - VERS. 19. • Qui desperantes, seipsos tra«liderunt impudicitiæ, in operationem immunditia omnis cum aviditate.» Viden' ex voluntate atque proposito hanc eis stupiditatem esse? • Desperantes, enim, inquit, hoc est, segnes facti, nolentes laborare ut inveniant bonum, omni dolore tantum non vacantes, ac veluti ad stultitiam redacti, se ipsi tradiderunt impudicitiæ: ut quid faciant? Ut operentur impuritatem: hanc enim excrcitii continuique operis loco posuerunt, nec unam quidem. ejus speciem, sed omnigenam. Qui igitur non in summum stuporem venturi erant, qui seipsos omini immunditiei tradiderunt? Etenim immunda vita τῶν αἴτιος, καὶ παντὸς καλοῦ ἄγνοιαν ἐμποιεῖ. dogmatum quoque pravorum 400 causa est, et omnis boni ignorantiam parit. Quando igitur alio in loco audiveris, quod Deus tradiderit eos in reprobam mentem, reminiscere etiam hujus loci, atque compingens utrumque, intellige quod Deus dicatur tradere eos qui seipsos tradunt, hoc est permittere, necnon concedere, quandoquidem dignos hoc permissu fecerunt. Ad hæc cum dicit, ● Cum aviditate, › voluntariam eis stupiditatem adesse testatur. Licuisset enim eis et pecuniis et voluptatibus moderate frui; illi vero intemperantiam eligentes, in omnibus ad cæcitatem venerunt, et insensibilitatem cujusvis boni. se Ὅταν τοίνυν ἀλλαχοῦ ἀκούσῃς, ὅτι ὁ Θεὸς παρέδω κεν εἰς ἀδόκιμον νοῦν, μέμνησο καὶ τούτου τοῦ ῥητοῦ, καὶ συμβιβάζων ἀμφότερα, νόει ὅτι τοὺς παι ραδόντας ἑαυτοὺς ὁ Θεὸς λέγεται παραδοῦναι, ἀντὶ τοῦ, συγκεχωρηκέναι καὶ ἐγκαταλελοιπέναι, ἐπειδὴ ἀξίους ἑαυτοὺς τούτου ἐποίησαν. Καὶ τῷ εἰπεῖν δὲ, • Εν πλεονεξία, προαιρετικὴν τὴν ἀναισθησίαν αὐτ τοῖς προσματυρεῖ. Ἐξὴν γὰρ τ8, φησὶν, αὐτοῖς καὶ χρημάτων καὶ ἡδονῆς ἐν συμμετρίᾳ ἀπολαύειν· οἱ δὲ τὴν ἀμετρίαν ἑλόμενοι, ἐν πᾶσιν εἰς πώρωσιν ἦλ σον καὶ ἀναισθησίαν παντὸς ἀγαθοῦ. Varia lectiones. σε παράγω ο. σε δύσβατον ο. χρή πο ήτα: 0. τα αὐτοῖ; Ο. 13 διὰ παντὸς. 73 οὖν 0.

CAP. IV. • Ὑμεῖς δὲ οὐχ οὕτως ἐμάθετε τὸν Χριστόν, VERS. 20-22. ‹ Vos autem non ita didicistis εἴ γε αὐτὸν ἠκούσατε, καὶ ἐν αὐτῷ ἐδιδάχθητε, και Christum Siquidem ipsum audivistis, et in ipso θώς ἐστιν ἀλήθεια ἐν τῷ Ἰησοῦ, ἀποθέσθαι ὑμᾶς docti estis, sicut est veritas in Jesu, deponere vos κατὰ τὴν προτέραν ἀναστροφὴν τὸν παλαιὸν ἄνθρω- secundum priorem conversationem veterem homiπον.» Τὰ μὲν ἔθνη τ8 οὕτως ἔχει· < ὑμεῖς δὲ οὐχ ου nem. › Gentes quidem sic se habent, vos autern τως ἐμάθετε τὸν Χριστὸν, εἴ γε ἡκούσατε τὸν Χρι- non sic didicistis Christum, siquidem audivistis στὸν, καὶ ἐν αὐτῷ ἐδιδάχθητε· η τουτέστιν, Ἐπεὶ Christum, et in ipso instituti estis: hoc est, ἐμάθετε τὸν Χριστόν. Οὐ γὰρ ἀμφιβάλλων, ἀλλὰ quandoquidem didicistis Christum. Non enim dubiκαὶ σφόδρα διαβεβαιούμενος, οὕτω " φησί. Τοῦτο tans, cæterum admodum firmatus atque certus hæc γάρ ἐστι μαθεῖν τὸν Χριστὸν, τὸ ὀρθῶς βιοῦν· ὡς dicit. Nam et hoc est, discere Christum, recte ὅ γε πονηρῶς ζῶν, ἀγνοεῖ τὸν Χριστόν. «Θεὸν ο vivere perinde ac qui scelerate vivit, Christum γάρ, φησίν, ο ὁμολογοῦσιν εἰδέναι, τοῖς δὲ ἔργοις ignorat. • Deum. enim, inquit, «confitentur ἀρνοῦνται.» Τὸ δὲ, • Καθώς ἐστιν ἀλήθεια,» οὕτω se nosse, factis autem negant i. › Quod autem δεῖ νοῆσαι το, ὅτι Οὐχ ὥσπερ τὰ ἔθνη ἐν ματαιότητ: ait, Sicut est veritas, sic intelliges, quod Non περιπατοῦσιν, οὕτω καὶ ὑμεῖς ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς συν- sicut gentes in vanitate circumambulant, sic et έθεσθε. Οὐ γὰρ ματαιότης τὰ τοῦ Χριστοῦ, ἀλλ' vos ad eadem vana estis compositi atque comparati. ἀλήθεια, καὶ τὰ δόγματα καὶ ὁ βίος. Ἡ μὲν γὰρ Quæ enim Christi sunt, tum dogmnata, tum vita, ἁμαρτία ψεῦδος, ὡς ἀνυπόστατος, καὶ μὴ ἔχουσα non sunt vanitas, sed veritas. Peccatum autem est τέλος· ἡ δὲ ἀρετὴ ἀλήθεια, ὡς ὑφιστῶσα καὶ τέλος vanitas et mendacium, ut quod substantia et subἔχουσα. Τί δὲ ἐδιδάχθητε, καὶ τί ἐστιν ἡ κατὰ Χρι- jeclo careal, nec habeat perfectionem. Virtus auten στὸν ἀλήθεια; Τὸ ἀποθέσθαι ὑμᾶς " τὸν παλαιὸν veritas est, ut quæ subsistat, et perfectionem ἄνθρωπον, τουτέστι, τὸν τῆς προτέρας αναστροφής linemque habeat. Quid autem docti estis? et quid est τρόπον, καὶ τὴν παλαιὰν ζωὴν καὶ ἐφάμαρτον. veritas secundum Christum? Nimirum, ut abjiciatis veterem hominem, hoc est, prioris vitæ conversat ionisque mores, adeoque præcedentem vivendi rationem peccatis obnoxiam. • Τον φθειρόμενον κατὰ τὰς ἐπιθυμίας τῆς ἀπά της.» Διχῶς τοῦτο νοήσεις· ἢ ὅτι ὥσπερ αἱ ἐπιθυμίαι φθείρονται, οὕτω καὶ ὁ αὐτὸς ἄνθρωπος, τουτἐστιν ὁ λογισμός, φθείρεται. Πῶς δὲ αἱ ἐπιθυμίαι φθείρονται; "Οτι καὶ νόσῳ 18 τὸ κάλλος μαραίνεται καὶ γήρᾳ, καὶ ἡ ἰσχὺς ὡσαύτως, καὶ ἁπλῶς πάντα θανάτῳ τὸ τελευταῖον λύονται. «Ἐν ἐκείνῃ ο γάρ, φησί, τῇ ἡμέρᾳ πάντες ἀπολοῦ ται οἱ διαλογισμοί αὐτοῦ.» Η τὸ, «Κατὰ τὰς ἐπιθυμίας, ἡ ἀντὶ τοῦ, ὑπὸ τῶν ἐπιθυμιῶν. Καὶ γὰρ ὑπὸ τούτων φθείρεται ὁ παλαιὸς ἡμῶν ἄνθρωπος, ὥσπερ τὸ ἔριον καὶ ὁ σίδηρος, ὑφ' ὧν γεννῶσιν, ὑπὸ τούτων ἀπολοῦνται. Καὶ γὰρ καὶ δόξης ἔρως ἀπόλλυσι, καὶ ψυχικῶς μὲν πάντως, ἔστι δ' ὅτε καὶ σωματικῶς· καὶ ἡδοναι ὁμοίως. Καλῶς δὲ ἀπάτην ἐκάλεσε τὴν ἐκ τούτων ἡδονήν. Υπόκρισις γάρ ἐστι καὶ ψεῦδος, ὡς ἡδονὴ μὲν σχηματιζομένη, πικρία δὲ ὄντως οὖσα. Τοῦτο οὖν ἀπάτη, τὸ ἄλλο φαινομένη, ἄλλο εἶναι. • Αναντοῦσθε δὲ τῷ πνεύματι τοῦ νοὸς ὑμῶν.» "Ινα μή τις νομίσῃ ὅτι ἕτερον ἐπεισάγει ἄνθρωπον, φησίν· ο 'Ανανεοῦσθε· ν τουτέστιν, αὐτὸ τὸ γεγηρακὸς ἀνανεῶσαι 18 καὶ ἀλλοῖον ποιῆσαι. Ὥστε τὸ μὲν ὑποκείμενον τὸ αὐτὸ, ἡ δὲ μεταβολή, τοῦ τρόπου ἐστὶ καὶ τῆς γνώμης. Πῶς δ' εν ἂν γένοιτο ἡ ἀνανέωσις; Διὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, τοῦ ἐν τῷ νο ἡμῶν κατοικοῦντος. Τὸ γὰρ Πνεῦμα οὐκ ἀνέχεται παλαιῶν πράξεων. "Ο δὲ λέγει, τοιοῦτόν ἐστιν· i Til. 1, 16. j Psal. cxLv, 4. 18 ὁ μὲν ἐθνικὸς 1. ήσης κ. ἡμᾶς ο. "1 ‹ Qui corrumpitur secundum desideria erroris. › Bifariam hoc intelliges vel quod æque ut cupidıtates corrumpuntur, sic et ipse homo, hoc est ratiocinatio, corrumpitur. Quomodo autem cupiditates corrumpuntur? Nempe et morbo et semo pulchritudo marcescit, ac robur virile consimilem ad modum, ac morte tandem simpliciter omnia dissolvuntur. c in illa enim die,» inquit, peribunt omnes cogitationes ejus i.» Vel, • Secundum concupiscentias,» dixit, pro, a concupiscentiis: etenim ab his corrumpitur vetus noster homo, quemadmodum lana et ferrum ab iis quæ generant, ad his etiam corrumpuntur. Nam et gloriæ amor perdit, quoad animam omnino, nonnunquam eliam quoad corpus: 401 ac voluptates similiter. Belle autem errorem vocavit voluptatem ex hisce promanantem. Fucus enim est, et mendacium, voluptatis quidem speciem et figuram habens, cum reipsa nihil aliud sit quam amarulentia. Hæc eninı est deceptio aliud videri, aliud vero esse. VERS. 23. • Renovamini spiritu mentis vestra.» Ne quis existimet alium introduci hominem, ait, • Renovamini: hoc est, ipsum quod consenuit, resuscitate, et aliud facite. Proinde subjectum quidem idem est, permutatio autenn est morum et mentis. At qui fiat ista renovatio? Per Spiritum sanctum, qui habitat in mente nostra: Spiritus enim non sustinet priora et vetera opera. Porro quod ait, est hujusmodi: Renovamini spirituali Varia lectiones. * αὐτὸν ἠκούσατε· τουτέστιν, ἐπειδὴ αὐτὸν ἐδιδάχθητε οι 10 καὶ γὰρ νόμῳ. * ἀναζωῶτα: 0. 60 μέν ο το τοῦτό 0.

renovatione in mente vestra, sed non corporali, Ανανεοῦσθε πνευματικὴν ἀνανέωσιν ἐν τῷ νοὶ ὑμῶν, et in corpore facta. ἀλλ' οὐ σωματικὴν καὶ ἐν σώματι γινομένην. • Καὶ ἐνδύσασθε τὸν καινὸν ἄνθρωπον.» Ορος ὅτι τὸ ὑποκείμενον ἔν ἐστι, τὸ ἐκδυόμενον καλέν δυόμενον· τὰ δὲ ἐνδύματα διάφορα, τουτέστιν, ή κακία καὶ ἡ ἀρετή; "Ωσπερ γὰρ τὸ ἀποδύσασθαι καὶ ἐνδύσασθαι ῥᾴδιον, οὕτω καὶ κακία καὶ ἀρετὴ, ἐὰν θελήσωμεν. Διὰ τί δὲ ἄνθρωπον καλεῖ τὴν και κίαν, καὶ ἄνθρωπον τὴν ἀρετήν; Ὅτι ἐκ τῶν ἔργων χαρακτηρίζεται ὁ ἄνθρωπος, καὶ οὐχ ἧττον φύσεως ταῦτα δεικνύουσι τὸν ἄνθρωπον, εἴτε ἀγαθόν, εἴτε πονηρόν. Καινές οὖν ἄνθρωπος, ὁ νέος, ὁ ἐκ τοῦ βα πτίσματος, ὃς καὶ ἰσχυρὸς ὀφείλει εἶναι, καὶ ῥυ τίδας μὴ ἔχων, καὶ ὑγιεινός· ταῦτα γὰρ πάντα νέου. VERS. 24.. Εt induite novum hominem. › Viden' subjectum idem esse, nempe quod exuitur et induitur? indumenta autem varia, utpote virtus et vitium? Ut enim exui et indui, facile est: sic et vitium et virtus, facilia sunt, si velimus. Cur vero hominem appellat vitium, et eumdem virtutem? Quoniam ex operibus notatur homo: atque hæc non minus quam natura iudicant hominem, sive bonus sive malus sit. Novus igitur homo est, qui ex baptismate novatus est, qui et fortis esse debet, sine rugis, et sanus: hæc enim omnia sunt juvenis. • Τὸν κατὰ Θεὸν κτισθέντα ἐν δικαιοσύνῃ καὶ ὁσιότητι τῆς ἀληθείας ".» Οὗτος, φησίν, ὁ ἄνθρωπος ἐκτίσθη, οὐ κατὰ τὰς ἐπιθυμίας, ἀλλὰ ο κατά Θεόν· › τουτέστιν, ὑπὸ Θεοῦ κτίσιν τοιαύτην, ᾗ εὐ αριστεῖται Θεός, ἐν τῇ κολυμβήθρα, οὐκ ἐξ ὕδατος καὶ γῆς, ἀλλ' ι ἐν δικαιοσύνῃ καὶ ὁσιότητι.» Ταῦτα γὰρ ἡ οὐσία τοῦ τοιούτου ἀνθρώπου. Δικαιοσύνη μὲν οὖν ἐστιν ἡ καθόλου ἀρετή, ὥσπερ καὶ εἰώθαμεν δίκαιον ὀνομάζειν τὸν ἀνεπίληπτον. Καὶ ὁ Κύριος - Ἐὰν μὴ περισσεύσῃ ἡ δικαιοσύνη ὑμῶν πλεῖον τῶν Φαρισαίων 88. ο τὴν γὰρ πᾶσαν ἀρετὴν ἐνταῦθά φησιν. Οσιότης δὲ ἡ καθαρότης, καὶ τὸ πληρῶσαι πᾶν τὸ ὀφειλόμενον· καθὸ λέγομεν καὶ ἐπὶ τῶν νεκρῶν, τὴν ὁσίαν, ὅταν τις τὰ ὀφειλόμενα ἐπ' αὐτοῖς • Qui secundum Deum creatus est in justitia et sanctitate veritatis. Iste, inquit, homo creatus est, non secundum cupiditates, sed • secundum Deum, hoc est, a Deo est creatura talis quæ Deo placet, in baptismate, non ex aqua et terra, sed in justitia et sanctitate. Iæc enim hujusce hominis sunt substantia. Justitia igitur virtus est universalis, quemadmodum etiam solemus i̇llum justum appellare, qui inculpatæ vitæ est. Quinetiam Dominus, • Nisi, inquit, abundaverit justitia vestra plus quam Pharisæorum k; › omnem enim virtutem hic dicit. Sanctitas autem puritas est, atque adeo implere omne debitum. Quemadmodum et de mortuis sanctitatem dicimus, quando aliquis debita, sive iusta iis persolverit: et, Αφωσιωσάμην, πληρώσῃ εἴ, καὶ τὸ, Αφωσιωσάμην. Ἐπεὶ δὲ καὶ ἐν e hoc est, Expiationem feci. Quia vero et in Veteri Testamento justitia dicebatur, illam bujus fuisse figuram affirmat. Ego autem tibi de veritatis et Evangelii justitia loquor: vel in oppositionem justitiæ simulatæ, justitiam veritatis dixit. Creatus est quidem homo iste in baptismale per justitiam et sanctitatem: oportet autem ipsum et nunc per vitam et opera induere. Quando autem audiveris induere, 402 ita intellige ut nunquam deponas; ut eo loco: • luduit maledictionem, tanquam pallium l: s et amictus lumine ".» Consuevimus etiam dicere, Hic illum induit. VERS. 25. Propterea, deposito mendacio, loquimini veritatem unusquisque cum proximo suo, quoniam sumus invicem membra, › Cum generatim veteris hominis mentionem fecisset, deinceps speciatim per partes eum describit, ac primo mendacium resecat, quod fit inter nos invicem; causasque adducit, quod proximi inter nos simus, et quod majus est, majoremque nobis pudorein suffundit, quod alter alterius membra simus; perinde quasi hoc dicat: Numquid oculus videns venenatum animal, mentitur adversus pedem, nee conjicit eum in fugam? Vel cum profundam fossain sub cuiuis ac terra abditam pes explorarit, 1 Psal. vult, 18. τῇ Παλαιᾷ ἐλέγετο δικαιοσύνη, φησὶν ὅτι Ἐκεῖνε τοῦ τύπου ἦσαν. Ἐγὼ δέ σοι τὴν τῆς ἀληθείας καὶ τοῦ Εὐαγγελίου φημί. "Η πρὸς ἀντιδιαστολὴν τῆς ἐν σχήματι καὶ ὑποκρίσει δικαιοσύνης, εἶπε τὴν τῆς ἀληθείας. Ἐκτίσθη μὲν οὗτος ὁ ἄνθρωπος ἐν τῷ βα πτίσματι διὰ δικαιοσύνης καὶ ὁσιότητος· ἐνδύσασθαι δὲ αὐτὸν δεῖ καὶ νῦν διὰ τοῦ βίου καὶ τῶν ἔργων. Ὅταν δὲ ἀκούσῃς τὸ, ἐνδύσασθαι, τὸ μηδέποτε ἀπο θέσθαι νόει· ὡς τὸ, ο Ενεδύσατο κατάραν ὡς ἱμέτιον· ο και, «Ο περιβαλλόμενος φῶς. Καὶ εἰώθα μεν λέγειν· Ο δεῖνα τὸν δεῖνα ἐνεδύσατο. • Διὸ ἀποθέμενοι τὸ ψεῦδος, λαλεῖτε ἀλήθειαν ἔκαστος μετὰ τοῦ πλησίον αὐτοῦ, ὅτι ἐσμὲν ἀλλήλων μέλη.» Ειπών, «Τὸν παλαιὸν ἄνθρωπον,» καθολικῶς, λοιπὸν καὶ κατὰ μέρος αὐτὸν ὑπογράφει· καὶ πρῶτον τὸ ψεῦδος ἀποκόπτει τὸ πρὸς ἀλλήλους· καὶ τὰς αἰτίας ἐπάγει, ὅτι τε πλησίον ἐσμὲν ἀλλήλων, καὶ τὸ μεῖζον καὶ ἐντρεπτικώτερον, ὅτι ἀλλήλων μέλη ἐσμέν· ὡς ἂν εἰ τοῦτο λέγων· Μὴ ὀφθαλμὸς ἰδὼν θηρίον ψεύδεται πρὸς τὸν πόδα, καὶ οὐ δίδωσιν αὐτῷ φυγεῖν; Ἢ ὅταν ἔρυγμα βαθὺ ὑπὸ καλάμων καὶ γῆς ὑποκαλύπτηται 4α, καὶ δοκιμάζηται διὰ σὲ τοῦ πο δός, μὴ ψεύδεται ὁ ποῖς, καὶ οὐκ ἀπαγγέλλει τῷ ἐφθαλμῷ, ἵνα ἑτέρωσε ἴδῃ καὶ εὕρῃ πάροδον; καὶ m Psal. cult, 1. Variæ lectiones. * Matth. v, 41 πάντως 0. οι καὶ ἀληθείᾳ ο. γραμματέων ο. κι αὐτῷ τελέσῃ Ο. ἐπικαλύπτηται οι Οι ὑπὸ υ.

CAP. IV. ἁπλῶς ἐπὶ πάντων τὸ αὐτὸ εὑρήσεις. Οὕτως οὖν numquid mentitur pes, neque oculo denuntiat, καὶ ἡμεῖς μὴ ψευδώμεθα πρὸς σ' ἀλλήλους· μέλη γάρ ἐσμεν ἑνὸς σώματος κ. • Οργίζεσθε, καὶ μὴ ἁμαρτάνετε.» Εἶπε· «Μή ψεύδεσθε. Ἐπεὶ οὖν πολλάκις ἀπὸ ψεύδους τίκτεται ὀργή, φησίν, ὅτι καλὸν μὲν ἦν μηδόλως ὀργίζεσθαι· ἐπεὶ δὲ συνέβη, κἂν μὴ πρὸς ἁμαρτίαν ἐξαχθῆτε ἐκ τοῦ ἀμέτρως χρήσασθαι τῇ ὀργῇ. Τινὲς δέ φασιν, ὅτι μία ἀναμάρτητος ὀργή, ἡ πρὸς τοὺς δαίμονας καὶ τὰ πάθη, ἦν εἰσηγεῖται ἡμῖν ἐνταῦθα ὁ θεῖος Απόστολος. • Ο ήλιος μὴ ἐπιδυέτω ἐπὶ τῷ παροργισμῷ ὑμῶν.» Μὴ παραμενέτω σοι, φησίν, ἐπὶ πολὺ τὸ πάθος, μηδὲ καταλιπὼν ὑμᾶς ὁ ἥλιος ἐχθροὺς ἀπέλε θῇ, μήποτε καὶ φανείη ἀναξίοις ἐπιλάμψας· καὶ ἅμα, μήπως ἡ νύξ πλέον ἀνακαύσῃ τὸ πῦρ διὰ τῶν ἐννοιῶν, καὶ ἐπιβουλὰς συσκευάσῃ. · Μὴ δίδοτε τόπον τῷ διαβόλῳ.» Τὸ ἀλλήλους το πολεμεῖν, τοῦτό ἐστι τόπον διδόναι τῷ διαβόλῳ. Εως γὰρ ἂν ὦμεν ἡνωμένοι καὶ πεπυκνωμένοι, οὐδὲν ἐπεισάγει τῶν ἑαυτοῦ ἐκεῖνος, ἅτε μὴ εὑρίσκων τό πον· ἐπειδὰν δὲ εὕρῃ διάστασίν τινα ἐν ἡμῖν, τότε ὡς τόπον εὑρὼν, παρεμβάλλει τὴν κεφαλὴν ὡς ὄφις, καὶ τοῦ λοιποῦ πάντα τὸν ὅλκον τοῦ σώματος συνεφέλκεται. • Ο κλέπτων μηκέτι κλεπτέτω.» Ορᾷς τὰ μέλη τοῦ παλαιοῦ ἀνθρώπου, ψεῦδος, μνησικακία, κλοπή; Οὐκ εἶπε δὲ, Κολαζέσθω ὁ κλέπτων, ἀλλὰ, Στήτω, φησί, τοῦ κακοῦ. Ἐκεῖνο μὲν γὰρ τῶν ἔξω δικαστη ρίων, τοῦτο δὲ τῆς τοῦ Χριστοῦ διδασκαλίας. Που δέ εἰσιν οἱ λεγόμενοι Καθαροί, οἱ ρύπου παντὸς τῷ ὄντι πλήρεις, οι τὴν μετάνοιαν ἀναιροῦντες; Ακουέτωσαν γὰρ ὅτι ἔστιν ἀποδύσασθαι τὸ ἔγκλημα, οὐ μόνον ἀποστῆναι οι τοῦ ἁμαρτήματος, ἀλλὰ καὶ τὸ ἀγαθόν τι ἐργάζεσθαι. Ακουε γὰρ τοῦ ἑξῆς· ut alio in loco conspiciat atque inveniat transitum? Ac simpliciter in omnibus idem invenies. Hunc ad modum et nos non mentiamur, neque fallamus alter alterum membra enim sumus unius corporis. VERS. 26. «Irascimini, et ne peccetis.» Men dacium primum vetuit, et quia sæpenumero ex mendacio ira gignitur, ait: Bonum quidem fuisset omɓino non irasci: sin autem contigerit, að peccatum tamen ex immoderato iræ usu deferri nolite. Nonnulli asseverant unam esse iram quæ non peccet; utpote quæ sit adversum dæmones et pravos animi motus, ad quam nos hoc in loco divinus adhortatur Apostolus. • Sol non occidat super iracundiam vestram. Ne perseveret apud te diutius æquo iracundiæ affectus, neque sol a vobis hostibus relictis et nondum reconciliatis abeat, ne forte lumen vobis indignis præbuisse videatur: simul etiam, ne nox vehementius accendat ignem per cogitationes, insidiasque paret. VERS. 27. «Ne detis locum diabo!o. Inter se mutuo pugnare, istud est locum dare diabolo. Nam tantisper dum unitate conjuncti fuerimus atque condensati, nihil ille suorum adversumn nos introducit, ceu non inveniens locum. Αt quamprimum animadverterit dissensionem inter nos, tum cea invento loco, caput suum subintrojicit serpentis instar, ac deinceps omnem reliqui corporis tractum contrahit secum. • Μᾶλλον δὲ κοπιάτω, ἐργαζόμενος τὸ ἀγαθὸν ταῖς χερσίν, ἵνα ἔχῃ μεταδιδόναι τῷ χρείαν ἔχοντι.» Οὐ γὰρ ἀρκεῖ παύσασθαι τῆς ἁμαρτίας, ἀλλὰ καὶ τὴν ἐναντίαν αὐτῆς ὁδὸν μετελθεῖν. Πρώην εἰργάζετο τὸ κακόν; νῦν ἐργαζέσθω τὸ ἀγαθόν· καὶ οὐχ ἁπλῶς, ἀλλὰ μετὰ κόπου· ἅμα μὲν, ἵνα συντρίψῃ τὸ σῶμα, τὸ πρὶν ἀπὸ τῆς ἀργίας τὰ κακὰ μεμαθηκός· ἅμα δὲ, ἵνα δαψιλεστέρους ἔχῃ τοὺς τῆς ζωῆς τρόπους καὶ πόρους 8, καὶ μεταδιδῷ καὶ ἄλλοις, ἀνθ' ὧν πρὶν τὰ τῶν ἄλλων ὑφῃρεῖτο, νῦν ἑτέρους εὐεργετῶν. Βαβαὶ, πῶς ἀγγέλους ποιεῖ τὸ Εὐαγγέλιον τους σχεδόν δαίμονας! num, VERS. 28. c Qui furabatur, jam non furetur. Animadvertis membra veteris hominis, mendacium puta, vindictæ cupiditatem, fartum? Non dixit autem, Puniatur qui furtum committit: sed, malo, inquit, desistal. llud enim ad forum exlerhoc autem ad doctrinam Christianam spectat. Ubi sunt autem qui 403 Calbari dicuntur, cum revera omni sordium genere sint referti, pœnitentiam auferentes? Audiant enim quod liceat exuere noxain, et non solum a peccato desistere, verum etiam boni aliquid operari. Audi enim quod sequitur. peccato • Magis autem laboret operando manibus suis quod bonum est, ut habeat unde tribuat necessitatem patienti. Non enim satis est a quiescere, seul contraria ei via est adeunda, diversum ab eo conficiendum iter. Antea operabatur maluin? jam nunc operetur bonum: neque id simpliciter, verum cum labore, partim quidem ut conterat corpus, quod antea ex torpore mala didicerat: partim vero ut largiores habeat vitæ mores et facultates. Ac impertiat etiam aliis, ubi antehac aliena sublegerat, jam aliis beneficentiam exhibendo. Deus bone ut Evangelium eos facit angelos, qui fere dæmones fuerant. • Πᾶς λόγος σαπρὸς ἐκ τοῦ στόματος ὑμῶν μὴ VERS. 29. Omnis sermo malus ex ore vestro Varia lectiones. εν εἰς 0. πόρους οι σε τοῦ αὐτοῦ σώματος m. PATROL. GR. CXXIV σ' εξενεχθήτε ο. το ἀλλήλοις Ο. οι τὸ στῆναι υ. οι τοῦ βίου

εἰκαῖον καὶ ἄκαιρον, οἷον εὐτραπελίαν, μωρολογίαν. Σαπρὸς δὲ καὶ δυσώδης ἔτι μᾶλλον ἡ αἰχρολογία, ἡ λοιδορία, ή καταλαλιά· οὐ γὰρ πράξεων μόνων ἀλλὰ καὶ ῥημάτων τίνομεν δίκας. non procedat. Sermonem malum otiosum appel- κ πορευέσθω.» Σαπρὶν λίγον τὸν ἀργόν φησι, καὶ lat, temerarium importunumque, veluti facetias, stultiloquium. Gæterum spurcus et graveolens potius est turpiloquium, convicium, obtrectatio. Non cnim rerum et operum tantummodo, verum etiamı verborum luemus poenas. Sed si quis bonus est ad ædificationem necessitatis, ut del gratiam audientibus.» Hoc est, quod proximum ædificat, et ad præsentem necessitatem utile est, illud loquamur, et non importune. et incommode, ut auditores gratias nobis agant. Nam si quid dixerimus quod animæ prosit, agent nobis gratias auditores, ut qui per nos adjuti sint: vel ut, inquit, eos gratiosos et amabiles reddat sermo. Ut enim unguentum gratiam addit assumentibus, sic et sermo divinus et auiunæ utilis. Viden' quomodo quod semper Paulus adhortatur, id etiam nunc nos oret, ut ædificemus proximum, quod est, nogipsos? Qui enim alteri salutaria consulit, prius sibi ipse istud faciet. VERS. 30. «Nolite contristare Spiritum sanctum Dei.» Si proferas verbum spurcury el Christano ore indignum, non hominem contristasti, sed Spiritum Dei, a quo beneficium accepisti, a quo sanctificatum est os tuum. Infert igitur qua in re benefi cium acceperimus. ‹ In quo signati estis in diem redemptionis. › Is enim signavit nos, atque imperatorii gregis ostendit esse: is non permisit nos statui cum obnoxiis iræ Dei: sed signavit nos et segregavit, ut simus redempti ad eadem. Nonne igitur pudet nos ipsumn contristare? Signatum est os tuum a Spiritu, ut nihil indignum ipso loquaris: ue dissolvas igitur sigillum. 404 VERS. 31. • Omnis amarulentia, et ira, et indignatio, et clamor, et blasphemia tollatur a vobis cum omni malitia. › Per supra commemorata iram sustulit: nunc autem stirpitus eam evellit: amarulentia enim et indignationis et ira radix est. Cum enim suceus amarus exasperatus fuerit, vasculum ´excedit in quo continetur, perque totum corpus funditur, ac hominem plane eferat. Ainarulentia igitur est occulta inflammatio, dolus, ad malefaciendum praeparatio. ludignatio autem ira est principium, veluti accensio quædam. Ira autem est, quæ jam ad ´opus patrandum turget. Quia vero ira nisi habuerit clamorem simul inflammantem ipsam, facile exstinguitur, adjicit: Quod clamor eliam tollatur, hoc est, obliteretur, ut nulla adeo reliquiæ maneant. Equus enim est vociferatio, ascensor autem ira: impedi Equuni, et subvertisti ascensorem. Tolle etiam blasphemiam, sive convicium, quod nascitur ex ira. Accendit autem eam vebementius per vociferationem. Quia vero plerique sunt qui clanculum mordeant, nihil quidem palam dicentes; mordentes • Αλλ' εἴ τις ἀγαθὸς πρὸς οἰκοδομὴν τῆς χρείας. ἵνα δῷ χάριν τοῖς ἀκούουσι.» Τουτέστιν, Οπερ " οἰκοδομεῖ τὸν πλησίον, ἀναγκαῖον ἂν ἐκ τῇ προκει μένῃ χρεῖς, ἐκεῖνο φθεγγώμεθα, καὶ μὴ ἀκαίρως καὶ ἀχρήσεως, ἵνα χάριν ἡμῖν εἰδεῖεν οἱ ἀκούοντες. Ἐὰν γὰρ ψυχωφελές τι φθεγγώμεθα, εὐχαριστήσου σιν ἡμῖν οἱ ἀκούοντες, ὡς ὠφεληθέντες. Η Ινα, φησὶν, αὐτοὺς κεχαριτωμένους εργάσηται ὁ λόγος. "Ωσπερ γὰρ τὸ μύρον χάριν δίδωσι τοῖς μεταλαμβάνουσιν, οὕτω καὶ ὁ λόγος θεῖος καὶ ψυχωφελή.. Ορᾷς, ὅπως ὅπερ ἀεὶ παραινεῖ Παῦλος, τοῦτο καὶ νῦν ἀξιῶν ἡμᾶς, οἰκοδομεῖν τὸν πλησίον, ὅπερ ἐστίν, ἑαυτούς; Ὁ γὰρ ἑτέρῳ τὰ ψυχωφελή παραινών, πολλῷ δήπου πρότερον ἑαυτῷ. • Καὶ μὴ λυπεῖτε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τοῦ Θεοῦ.» Ἐὰν εἴπῃς, φησί, ῥῆμα σαπρὸν καὶ ἀνάξιον τοῦ Χριστιανικοῦ στόματος, οὐκ ἄνθρωπον ἐλύπησα;, ἀλλὰ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ, ὑφ' οὗ εὐηργετήθης, ὑφ' οὗ ἡγιάσθη σου τὸ στόμα. Επάγει οὖν καὶ τί εὐηρ· γετήθημεν. • Ενᾧ ἐσφραίσθητε εἰς ἡμέραν ἀπολυτρώσεως.» Τοῦτο γὰρ ἐσφράγισεν ἡμᾶς, καὶ τῆς βασιλικῆς ἀγέλης ἔδειξεν ὄντας· τοῦτο οὐκ ἀφῆκεν ἡμᾶς ἵστα σθαι μετὰ τῶν ὑπευθύνων τῆς ὀργῆς τοῦ Θεοῦ, ἀλλ᾽ ἐσφράγισεν ἡμᾶς καὶ ἀφώρισεν " εἰς τὸ εἶναι λελυτρωμένους ἐκ ταύτης. Τοῦτο οὖν λυποῦντες οὐκ αἰσχυνόμεθα; Εσφράγισταί σου τὸ στόμα ὑπὸ τοῦ Πνεύματος, ὥστε μηδὲν ἀνάξιον αὐτοῦ λέγειν· μὴ λύσῃς με την σφραγίδα. • Πάσα πικρία, καὶ θυμὸς, καὶ ὀργὴ, καὶ κραυγή, καὶ βλασφημία ἀρθήτω ἀφ' ὑμῶν, σὺν πάσῃ κακία. Ανειλε μὲν καὶ διὰ τῶν ἄνωθεν το ρηθέντων τὴν ὀργὴν, καὶ νῦν δὲ πρόῤῥιζον αὐτὴν ἀναστῇ· ἡ γὰρ πικρία, καὶ τοῦ θυμοῦ καὶ τῆς ὀργῆς ῥίζα. Επει· δὰν γὰρ ὁ χυμός πικρός γένηται δριμυσσόμενος, ἐπὶ πλέον ὑπερβαίνει τὸ στέγον ἀγγεῖον, καὶ καθ' όλου χεῖται τοῦ σώματος, καὶ ἐκθηριοῖ τὸν ἄνθρω που. Πικρία μὲν οὖν ἐστιν ἡ ὁπουλότης, ή δολιότης, ἡ πρὸς τὰ κακοποιεῖν παρασκευή 9 - θυμὸς δὲ ἀρχὴ ὀργῆς, οἷον ἀναθυμίασίς τις ὤν· ὀργὴ δὲ, ἡ ἤδη εἰς τὸ ἐργάζεσθαί τι ὀργῶσα. Ἐπεὶ δὲ ἡ ὀργὴ, ἐὰν μὴ ἔχῃ τὴν κραυγὴν συνεκκαίουσαν αὐτὴν, ταχέως σθέν νυται, φησίν, ὅτι ο Καὶ ἡ κραυγὴ ἀρθήτω·» τουτέστιν, Αφανισθήτω, μηδὲν λείψανον μενέτω. Ιππος γάρ ἐστιν ἡ κραυγή, ἀναβάτης δὲ ἡ ὀργή συμπόδισον τὸν ἵππον, καὶ κατέστρεψας τὸν ἐπιβάτην. Ανεὶς δὲ καὶ τὴν βλασφημίαν, ἤτοι λοιδορίαν, ήτις γεννάται μὲν ἀπὸ ' τῆς ὀργῆς, συνεκκαίει δὲ ἐπὶ μείζον αὐτὴν διὰ τῆς κραυγῆς. Ἐπεὶ δὲ πολλοὶ λαθροδῆς κταί εἰσι, μηδὲν μὲν 3 λέγοντες, δάκνοντες δὲ κρυ Varia lectiones. 95 by O. σε ἐφόρεσεν πο 1 ὑπὸ 0. μέγα οι οι μόνον ο. * είπερ Ο. πρὸς τὸ κακ. παρεσκευασμένη 0. οι τί οὖν λύεις Ο. 10 ανωτέρω 0. το καχυποψία

· CAP. V. φίως, καὶ ἀφανῆ καὶ ἐνδομυχοῦσαν τὴν κακίαν ὑπο- autem clauculum, obscuram et reconditam malitiain τηροῦντες· διὰ τοῦτο προσέθηκε, ο Σὺν πάσῃ και subservantes, propterea adjicit, Cum omni maliκίᾳ, ν τουτέστι, καὶ μικρὰ καὶ μεγάλη. tin, a hoc est, et modica et magna. · Γίνεσθε δὲ εἰς ἀλλήλους χρηστοί, εὐσπλαγχνοι, χαριζόμενοι ἑαυτοῖς.· Ἐπεὶ δὲ οὐκ ἀρκεῖ ἡ τῶν κακῶν ἀποχὴ πρὸς τὸ τυχεῖν τῆς βασιλείας, ἀλλὰ δεῖ καὶ τῆς τῶν ἀγαθῶν ἐργασίας (εἰ γὰρ ἐλλείψομεν ἀγαθῇ πράξει ", εἰς γέενναν ριπτόμεθα, κἂν μὴ κακόν πράξωμεν, ὡς δῆλον ἀπὸ πολλῶν ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις )· διὰ τοῦτο ὁ Παῦλος τὰ φαῦλα ἀνελών, ἐπὶ τὴν τῶν ἀγαθῶν ἐργασίαν παρακαλεῖ, καί φησι· • Γίνεσθε χρηστοί, ο πρὸς ἀντιδιαστολήν τῆς ὀργῆς• • εύσπλαγχνοι, ο πρὸς ἀντιδιαστολὴν τῆς πικρίας· • χαριζόμενοι ἑαυτοῖς, ν τουτέστι, συγγνωμονικοί, καὶ τοῖς ἁμαρτάνουσιν ἀφιέντες, πρὸς ἀντιδιαστολήν της κακίας καὶ βλασφημίας. • Καθὼς καὶ ὁ Θεὸς ἐχαρίσατο ἡμῖν ὁ ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ.» Επειδὴ δυσωπητικώτερα τὰ παραδείγματα, τὸν Θεὸν παράγει εἰς ὑπόδειγμα. Καὶ ἡδύνατο μὲν εἰπεῖν, ὅτι ὁ Θεὸς εἶπεν· «"Αφετε καὶ ἀφεθήτε σθε· ο πλὴν ἐπεὶ τοῖς μέλλουσιν ἀπιστοῦσι πολλοὶ, τὰ προγεγονότα παράγει εἰς τὸ μέσον, καί φησιν, ὅτι «Ο Θεὸς ἐχαρίσατο ἡμῖν.. Πῶς; «Εν Χριστῷ, κ τουτέστι, μετὰ τοῦ κινδύνου τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ καὶ τῆς σφαγῆς αὐτοῦ. Σὺ μὲν γὰρ ἴσως ἀκινδύνως χαρίζῃ, ἐκεῖνος δὲ οὐχ οὕτως· καὶ σὺ μὲν τῷ ἀδελφῷ σου, ἐκεῖνος δὲ σοὶ ἐχθρῷ ὄντι ἀφῆκε καὶ ἐχαρίσατο. Ορα δὲ, πῶς ἀντὶ τοῦ εἰπεῖν, Χαριζόμενοι ἀλλήλοις, εἶπε τὰ, ο Εαυτοῖς· ο δεικνύων ὅτι ὅταν ἄλλοις ἄλλοι " χαριζώμεθα, εἰς ἡμᾶς αὐτοὺς τὴν χάριν ποιοῦμεν ἕκα στος. • Γίνεσθε οὖν μιμηταί τοῦ Θεοῦ, ὡς τέκνα ἀγα πητά.» Ως ὁ Δεσπότης σε ηγάπησεν, ἀγάπησον σὺ τὸν ἀδελφὸν, καὶ ἐμιμήσω Θεὸν κατὰ τὸ δυνατόν. Οὐ γὰρ ἔστιν ἐνταῦθα πενίαν αἰτιάσασθαι, καὶ εἰπεῖν, ὅτι Ἐὰν ἀφήσω, ζημιούμαι ἀλλ᾽ ἄφος τῷ πταίσαντ ἀδαπάνως καὶ ἀζημίως, καὶ ἐκέρδησας μέγα, τὸ μιμήσασθαι τὸν Θεόν. Εἶτα καὶ ἄλλην " αἰτίαν εύτ γενεστέραν ο τίθησιν. • Ως τέκνα ο γάρ, φησὶν, · ἀγαπητά·, τουτέστι, Καὶ ἄλλην 10 ἀνάγκην ἔχετε μιμεῖσθαι τὸν Πατέρα ὑμῶν ". Ἐπεὶ δὲ οὐ πάντα τὰ τέκνα μιμεῖται τὸν πατέρα, προσέθηκε το, ο 'Αγα πητά· › οἱ γὰρ τοιοῦτοι τοὺς πατέρας μιμούνται. • Καὶ περιπατείτε ἐν ἀγάπῃ, καθὼς καὶ ὁ Χρι στις 10 ηγάπησεν ὑμᾶς, καὶ παρέδωκεν ἑαυτὸν προσφορὰν καὶ θυσίαν τῷ Θεῷ εἰς ὀσμὴν εὐωδίας. Ἰδοὺ ἡ πάντων ὑπόθεσις· ταύτης 'γὰρ οὔσης, οὐ κραυγή οὐ θυμὸς, σὺ βλασφημία, ἀλλὰ πάντα ἀνῄρηται· διὸ ὕστερον τὸ κεφάλαιο, τοῦτο τέθεικε 13. Διδάσκει δὲ καὶ πόθεν εγενόμεθα τέκνα· ὅτι ἐκ τῆς ἀγάπης. Οὐκοῦν περιέπειν ταύτην ὀφείλομεν, ὡς πρόξενον γενομένην τῆς θείας υιοθεσίας. "Ωσπερ γὰρ νοσούν - Matth. 11, 25. • Luc. vi, 57. • ὑμῖν πο 10 άλλως 0. • ἀγαθὴν πράξιν ο. γεστέραν m. VERS. 32. Ο Estote autem invicem comnes, misericordes, condonantes vobisipsis.» Quia non satis est a malis abstinere ut regnum assequaris, sed bonorum operum peractio etiam est necessaria (si enim bonum operari prætermiserimus, in gehennam præcipitamur, etiamsi malum non operemur, ut ex multis Evangelii locis liquet "); hanc ob rem Paulus, sublatis malis, ad bonorum operationem adhortatur, «Estate, e inquiens, comes, ad opposidionem ira: c misericordes, • ut opponat amarulentia: • condonantes vobisipsis, hoc est, ad veniam inclinati: et peccantibus dimittentes, nt opponat malitiæ et blasphemiæ. Sicut et Deus donavit nobis in Christo esu. Quoniam exempla magis movent, Deum pro exemplo prolucit. Potuisset quidem dicere, Deus dixit, • Dimittite, et dimiletur vobis °:» verumtamen quia de futuris rebus plerique dubitant, quæ jam ante transacta sunt, in medium promit, inquiens, • Deus donavit nobis.» Quomodo? In Christo, ' hoc est, cum periculo Filii sui mactationeque ejus. Tu fortasse citra periculum donas; ille vero non sic: ac tu quidem fratri tuo; ille vero tibi, cum hostis esses, remisit ac donavit. Observa autem quomodo pro eo quod diceret, donantes alter alter dixerit, «Vobis ipsis, ostendens per hoc, quod si 405 aliis alii donemus, in nos ipsos singuli gra tiam impendimus. CAPUT V. VERS. 1. • Estote ergo imitatores Dei, sicut all dilecti. › Quemadmodum Dominus te dilexit, sic tu dikge fratrem, tum imitatus es Deum pro viribus. Non licet enim hic paupertatem causari, ac dicere, Si remisero, damnum petior: sed illi qui peccat, gratis remiue, ac sine sumptu,'et lucratus es magnum thesaurum, nempe quod Deum imitatus es. Deinde et aliam causam præclariorem ponit: ‹ Sicut filii,, inquit, e dilecti:» hoc est, et aliam necessitatem habetis, imitandi nimirum Patrem vestrum. Quoniam vero non omnes liberi imitantur patrem, apposuit, e dilecti:: tales enim patrem imitantur. VERS. 2. Et ambulate in dilectione, sicut et Christus dilexit vos, et tradidit seipsum oblationem et hostiam Deo in odorem bonæ fragrantiæ. › En omnium fundamentum charitas. Ubi enim hæc est, non clamor, non ira, non blasphemia, sed omnia sublata sunt: propterea postremo summam hane posuit. Docet autem et unde facti simus liberi, ex charitate videlicet. Quare hanc sectari debomus, tanquam cam quæ nobis præbeat aliorum Varia lectiones. · ἀφεθήσεται οι ὑμῖν ο.· ἐὰν ἄλλος ἄλλῳ ο. • άλλως ο. • έναρ 11 ἡμῶν οι τό Θεός 0. το προσέθηκε ο.

adoptionem. Quemadmodum enim grotantes si τες, ἐὰν ὠφεληθῶμεν φαρμάκω τινί, καὶ αὐτὸ τὸ adjuvemur pharmaco quopiam, ipsum etiam plar maci nomen veneramur: sic et charitatem amplecti debemus: per hanc enim tradidit seipsum pro nobis Dominus. Atqui ille pro inimicis quidem tradidit seipsum, u vero amicis parces. Quare tum vere imitaberis Christum, quando hostibus benefeceris. Tum enim servatur quod ait, «Sicul. Et pro hostibns mori, istud est hostia et odor bonæ fragrantiæ. Hoc enim et Christus factus est, moriens pro nobis hostibus. Atque hoc est imitari Deum. VERS. 3. • Fornicatio auten, et omnis immundilia, aut avaritia, nec nominetur apud vos, sicut decet sanctos. Cum dixisset de amara passione iræ, venit ad minus malum, concupiscentiam vide. licet: quemadmodum et legislator cum dixisset, • Non occides, quod est iræ, secundio subjun• xit, ο Non committes adulterium, quod est comcupiscentiæ. Ut enim amarulentia, vociferatio et blasphemia, ab ira profciscuntur: ita a concupίscibili animæ appetitu fornicatio et impuritas et avaritia. Pari namque ratione pecunias amamus et corpora. Ne nominentur igitur apud vos hujus· modi, sed 'toti sitis puri. Verba enim ad opera viam praebent. Itaque si sancti estis, et lingua vestra sanc:a sit. Iufert autem deinceps: 406 VERS. 4. • Turpitudo et stultiloquium, aut facetiæ, quæ non sunt decentia, sed magis gratiarum actio.» Quemadmodum clamoreın renovit, qui est iræ vehiculum: sic nunc turpiloquentiam et facetias, quæ sunt fornicationis vehiculum. Ne dicas enim facetias, neque turpia, et exstinxisti flammam fornicationis. Deinde ne videatur nimium severus et morosus, quippe qui urbanitatem exscindal, causam intulit, inquiens: «Quæ non sunt decentia, › hoc est, quæ nihil ad vos spectant. Ut enim coriario non licet quidquam facere eorum quæ non sunt suæ artis, hanc ad rationem Christianus sanctus factus non debet loqui quæ minime conveniunt að sanctificationem: quæ enim nulli sunt usui, nihil ad nos. Sed si quid loqui velis, gratiarum actio sit tibi quodvis verbum; ac si consueveris gratias agere, recordaberis ex quali qualis sis fictus, et lugebis mala tua, admiraberisque ad stuporem usque eum, qui lantis te dignatus sit bonis, nec tibi vacabit aliud quiddam dicere. Non enim risus facetiarumque præsens tempus est, sed luctus et certaminis. Hostis circuit dentibus frendens adversus te, a tu ludis et urbanitatem exerces? Difficile enim est te illum vincere, etiamsi acriter certes; quanto magis si ludas! Quid autem est facetus? Facilis, qui omnia fit, facile permutans sermones. Iloc autem est mentis instabilis et alienæ ab iis qui petræ serviunt. VERS. 5, 6. ο Hoc enim sciatis, quod omnis forniὄνομα τοῦ φαρμάκου τιμῶμεν· οὕτω καὶ τὴν ἀγάτην περιέπειν ὀφείλομεν διὰ ταύτην γὰρ παρίδω κεν ἑαυτὸν ὑπὲρ ἡμῶν ὁ Δεσπότης. Καίτοι ἐκεῖνος μὲν ὑπὲρ ἐχθρῶν παρέδωκεν ἑαυτὸν, σὺ δὲ τῶν φί λων φείσῃ. "Ω τε τότε ὄντως μιμήσῃ Χριστόν, ὅταν τοὺς ἐχθροὺς εὖ ποιῇς. Τὸ γάρ, «Καθώς, ο τότε σώζεται· καὶ τὸ ὑπὲρ ἐχθρῶν ἀποθανεῖν, τοῦτό ἐστι Ουσία καὶ ὀσμὴ εὐωδίας· τοῦτο γὰρ καὶ ὁ Χριστός γέγονεν, ἀποθανὼν ὑπὲρ ἡμῶν τῶν ἐχθρῶν· τοῦτό ἐστι μιμήσασθαι τὸν Θεόν. • Πορνεία δὲ καὶ πᾶσα ἀκαθαρσία, ἢ πλεονεξία, μηδὲ ὀνομαζέσθω παρ' ὑμῖν, καθώς πρέπει ἁγίοις.» Εἰπὼν περὶ τοῦ πικροῦ πάθους τοῦ θυμοῦ, ἦλθεν [καὶ] ἐπὶ τὸ ἧττον κακὸν, τὴν ἐπιθυμίαν· ὡς καὶ ὁ νομο θέτης εἰπὼν τὸ, «Οὐ φονεύσεις, ο ὅπερ ἐστὶ τοῦ θυμοῦ, δεύτερον ἔταξε τὸ, ο Οὐ μοιχεύσεις, ο ὅπερ ἐστὶ τῆς ἐπιθυμίας. Ωσπερ γὰρ ἡ πικρία, καὶ ἡ κραυγή, καὶ ἡ βλασφημία, τοῦ θυμοῦ· οὕτω καὶ τοῦ ἐπιθυ μητικοῦ, ἡ πορνεία, καὶ ἡ ἀκαθαρσία, καὶ ἡ πλεον εξία· τῷ γὰρ αὐτῷ καὶ χρημάτων ἐρῶμεν καὶ σω μάτων. Μηδὲ ὀνομαζέσθωσαν οὖν παρ' ὑμῖν τὰ τοιαῦτα, ἀλλ᾽ ὁλόκληρο: καθαρεύετε· οἱ γὰρ λόγο:, ὁδὸς πρὸς τὰ πράγματα. Ωστε εἰ ἅγιοί έστε, καὶ ἡ γλῶσσα ὑμῶν ἁγία ἔστω. Ἐπιφέρει δὲ καὶ ἑξῆς· • Καὶ αἰσχρότης, καὶ μωρολογία, ἢ εὐτραπελία, τὰ οὐκ ἀνήκοντα, ἀλλὰ μᾶλλον εὐχαριστία.» Ὥσπερ c τὴν κραυγήν περιείλεν, όχημα οὖσαν τῆς ὀργῆς· οὕτω νῦν τὴν αἰσχρολογίαν καὶ εὐτραπελίαν, σχημα οὖσαν τῆς πορνείας. Μὴ εἴπῃς γὰρ, φησίν, ἀστεία, μηδὲ αἰσχρά, καὶ κατέσβεσας τὴν φλόγα τῆς πορ νείας. Εἶτα ἵνα μὴ δόξῃ βαρὺς καὶ δύσκολος, ὡς ἐκε κόπτων τὴν εὐτραπελίαν, ἐπήγαγε καὶ τὴν αἰτίαν, εἰπών· «Τὰ μὴ ἀνήκοντα,» τουτέστι, Τὰ οὐδὲν πρὸς ὑμᾶς. Ωσπερ γὰρ ὁ σκυτοτόμος οὐκ ἀνέξεταί τι ποιεῖν 14 τῶν μὴ ἀνηκόντων εἰς τὴν αὐτοῦ τέχνην οὕτω καὶ ὁ Χριστιανὸς ἅγιος γενόμενος, οὐκ ὀφείλετ λέγειν τὰ [αὐτοῦ] μὴ ἀνήκοντα εἰς ἁγιασμόν. Τὰ γὰρ οὐκ ἐν χρείᾳ, οὐδὲν πρὸς ἡμᾶς. Ἀλλ᾿ ἂν θέλῃς λέ γειν τι, εὐχαριστία ἔστω σοι πᾶν ῥῆμα· καὶ ἐὰν έθισθῇς εὐχαριστεῖν, ἀναμιμνησθήσῃ 18 τίς ὢν τί γέγονας, καὶ πενθήσεις ἐπὶ τοῖς σοῖς κακοῖς, καὶ υπερεκπλαγήσῃ τὸν τοιούτων 18 σε ἀξιώσαντα, καὶ οὐδὲ καιρὸν ἕξεις ἄλλο τι εἰπεῖν. Οὐ γὰρ γέλωτος ευτραπελίας ὁ παρών καιρός, ἀλλὰ πένθους καὶ ἀγῶνος. Ὁ ἐχθρὸς περιίεισι τρίζων τοὺς ἰδόντας κατὰ σοῦ, καὶ σὺ παίζεις καὶ εὐτραπελεύῃ; Καὶ ἀγωνιζόμενον γὰρ δυσχερὲς αὐτοῦ περιγενέσθαι, πόσῳ γε μᾶλλον παίζοντα; Τί δέ ἐστιν εὐτράπελος; Ο εύκολος, ὁ πάντα γινόμενος, ὁ εὐκόλως περιτρέ των τοὺς λόγους· τοῦτο δὲ ἀστάτου γνώμης καὶ ἀλλοτρίας τῶν τῇ πέτρα δουλευόντων. • Τούτο γάρ έστε γινώσκοντες, ὅτι πᾶς πόρνος, ἢ Varia lectiones. " ποιῆσαι ο. 16 αναμνησθήσῃ Ο. 1 τοσούτων ο.

CAP. V. ἀκάθαρτος, ἢ πλεονέκτη,, ὅς ἐστιν εἰδωλολάτρης, calor, aut immundus, aut avarus, qui est idolorum οὐκ ἔχει κληρονομίαν ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ Χριστοῦ καὶ Θεοῦ. Μηδεὶς ὑμᾶς ἀπατάτω κενοῖς λόγοις. ο Ησάν τινες, ὡς ἔοικεν, οἱ λέγοντες παρ' Ἐφεσίοις, ὅτι φοβῆσαι θέλων ὁ Θεὸς, ταῦτα ἀπηγόρευσε τα εὐτελῆ. Τί γὰρ ἄτοπον τὸ εἰπεῖν, Μωρέ, ἵνα ἔνοχος γένηται γεέννῃ ὁ εἰπών; πῶς δὲ ὁ πλεονέκτης εἰδω λολάτρης; Τούτους οὖν αινίττεται ὁ ᾿Απόστολος 17. δηλοῖ δὲ καὶ ἡ ἐπαγωγή· «Μηδεὶς ὑμᾶς ἀπατάτω κεναῖς λόγοις.» Κενοὶ γὰρ λόγοι οἱ πρόσκαιρον χάριν ἔχοντες, ἐπὶ δὲ τῶν ἔργων ἄχρηστοι δεικνύμενοι, καὶ ἀπάτη τὸ τοιαῦτα χαρίζεσθαι. Οτι γὰρ ὁ πλεον έκτης εἰδωλολάτρης, μάνθανε· «Οὐ δύνασθε Θεῷ δουλεύειν καὶ Μαμμωνά. Απέστη ἄρα ἀπὸ Θεοῦ ὁ πλεονέκτης, δουλεύει δὲ χρυσῷ· πῶς οὖν οὐκ εἰδωλολάτρης; Εἰ δὲ λέγει ", ὅτι οὐκ ἔστησεν 10 είδωλον, τί τοῦτο; Οὐδὲ γὰρ οἱ ἀστειότερο: τῶν Ἑλλή νων εἰδώλοις προσκυνεῖν ὡμολόγουν, ἀλλὰ τῇ Αφροδίτῃ τυχὸν, καὶ τῷ ᾿Αρει· ταῦτα δὲ πάθη. Ἀλλ᾿ οὐ σφάζει 10 πρόβατα· ἀλλὰ ἀνθρώπους καὶ ψυχάς λοι γικάς. Οι Ελληνες τοῖς τοῦ Θεοῦ κτίσμασι προσο εκύνησαν, ὁ δὲ πλεονέκτης τῷ ἑαυτοῦ ποιήματι προσκυνεῖ. Οὐ οι γὰρ ὁ Θεὸς πλεονεξίαν ἐποίησεν, ἀλλ' ἡ ἡμετέρα απληστια. Οἶμαι δὲ τὸν Παῦλον ἀπὸ τοῦ Δαβὶδ τοῦτο εἰπεῖν τρόπον ἕτερον. Εκείνου γὰρ λέγοντος, ο Τὰ εἴδωλα τῶν ἐθνῶν ἀργύριον καὶ χρυ σίον,» ἀντιστρέψαι τοῦτο κατὰ τὴν μεγάλην αὐτοῦ σοφίαν, ὅτι τὸ ἀργύριον καὶ τὸ χρυσίον, εἴδωλα. Οὐκοῦν ὁ λατρεύων ἀργυρίῳ καὶ χρυσίῳ, εἰδωλολά τρης πάντως. • Διὰ ταῦτα γὰρ ἔρχεται ἡ ὀργὴ τοῦ Θεοῦ ἐπὶ τοὺς υἱοὺς τῆς ἀπειθείας.» Η διὰ τὴν πορνεία, καὶ τὴν ἀκαθαρσίαν, καὶ τὴν εἰδωλολατρείαν· ἢ διὰ τοὺς τοιούτους λόγους τῶν ἀπατεώνων. Απειθείας δὲ υἱούς, τους σφόδρα ἀπειθεῖς, τοὺς τῷ Θεῷ ἀπιστοῦντας, τοὺς τὰ τοιαῦτα δογματίζοντας. • Μή οὖν γίνεσθε συμμέτοχοι αὐτῶν· ἦτε γάρ ποτε σκότος, νῦν δὲ φῶς ἐν Κυρίῳ.» Αλλ' ὑμεῖς, φησί, μὴ συγκοινωνεῖτε αὐτοῖς. Εἶτα ἀναμιμνήσκει " αὐτοὺς τῆς προτέρας κακίας, λέγων· Εννο ήσατε τί ἦτε, καὶ τί γεγόνατε, καὶ ὅτι ἀπὸ σκότους, φως. Πρότερον 18 μὲν γὰρ καὶ κατὰ τὰ δόγματα καὶ κατὰ τὸν βίον, σκότος αυτόχρημα ἦτε· νῦν δὲ φῶς ἐστε, ἅτε καὶ Θεὸν ἐπεγνωκότες, καὶ ἔργα φωτός μετιόντες. Τοῦτο δὲ γέγονεν ὑμῖν, οὐκ ἀπὸ τῆς ὑμετέ ρας ἀρετῆς, ἀλλ' ἐν Κυρίῳ, τουτέστι διὰ τῆς θείας χάριτος. Οὐκ οὖν ὀφείλετε τοῖς υἱοῖς τῆς ἀπειθείας κοινωνεῖν, ἐφ' οὓς ἔρχεται ἡ ὀργή· ποτὲ γὰρ ἦτε τοιοῦτοι καὶ ἄξιοι ὀργῆς· νῦν δὲ οὐκέτι· μὴ οὖν παρ λινδρομήσητε πρὸς τὸ σκότος. • Ως τέκνα φωτός περιπατείτε.» Τουτέστιν, εύ σχημόνως, καὶ ὡς εἰκὸς τὸν ἐν φωτὶ περιπατοῦντα. Μᾶλλον δὲ καὶ ἄλλοις φῶς ἡμᾶς εἶναι διακελεύεται. Τὸ γὰρ τοῦ φωτὸς τέκνον, πάντως καὶ αὐτὸ φῶς. P Matth. vi, 14.? * Psal. cxii, 4. cultor, non habet haereditatem in regno Christi et Dei. Nemo vos seducat inanibus verbis.» Fuerunt nonnulli, ut videtur, apud Ephesios, qui dicerent quod Dens hæc levia prohibuerit, ut perterrefaceret. Quæ enim absurditas est dicere, Stutte, ut propterea quispiam gehennæ obnoxius fiat? Et quomodo avarus est idololatra? llos itaque potat hoc loco Apostolus, quod et illatio indicat: «Nemo vos seducat inanibus verbis.» Inania enim verba sunt, quæ gratiam temporariam habent; ad opera vero, inutilia demonstrantur: estque impostura hujusmodi verba facere. Quod autem avarus sit idololatra, disce: • Non potestis Deo servire et mammonæ P.› Deficit itaque a Deo avarus, et inservit auro: qui igitur non fuerit idolorum cultor? Porro si dicat, Non erexi idola, quid tum postea? neque enim gentiles urbaniores se idola adorare fatebantur, sed Venerem fortasse et Martem: ista autem animorum sunt affectus. At non mactat oves: homines tamen mactat et animas rationales. Gentiles Dei creaturas adorabant: avarus autem suum 407 ipsius figmentum adorat. Non enim Deus avaritiam condidit, sed nostra insatiabilitas. Opinor autem Paulum a Davide hoc dicere, alio tamen modo. Illo enim asseverante, c Simulacra gentium, argentum et aurum p',: ipse pro sua magna sapientia invertit, Argentum, inquiens, et aurum sunt idola. Proinde qui colit argentum et aurum, omnino est idoloru u cultor. Propter hæc enim venit ira Dei in filios inobedientiæ. Vel propter fornicationem et impuritatem, vel propter idolorum culturam, vel propter hujusmodi deceptorum sermones. Inobedientiæ autem filios dicit valde inobedientes, a Deo deficientes, ac tradentes hujusmodi dogmata. VERS. 7. • Nolite ergo effici participes eorum. Eratis enim aliquando tenebræ, nunc autem lux in Donino.. Αt vos, inquit, ne communicelis eis. Deinde scelera priora eis ad memoriam revocat. Cogitale, inquiens, quid eratis, et quid facti sitis, quod a tenebris lumen facti sitis. Primum quidem et in dogmatibus, et in vitæ conversatione, tenebra re ipsa eratis: nunc vero lumen estis, utpote et Deum cognoscentes, et opera lucis facientes. Hoc autem contigit vobis non a vestra virtute, sed ‹in Domino, › hoc est per divinam gratiam. Non debetis igitur fili: inobedientia et incredulitatis communicare, in quos venit ira. Quondam enim eratis tales dignique ira, nunc autem non porro: ne igitur rursus curratis ad tenebras. ' VERS. 8.. Ut Glii lucis ambulate. Hoc est decore, et quemadmodum decet eum qui in lumine ambulat. Quin potius aliis etiam nos lumen esse jubet: lumi « nis enim filius omnino et ipse lumen est. Variæ lectiones. 19 Παῦλος 0. 18 λέγεις 0. 1ο έστησα ο. 10 σφαγιάζει ο οι οὐδὲ 0. 28 ἵνα ἀναμιμνήσκη Ο. 18 πρώτ τον Ο.

THEOPHYLACTI BULGARIB ARCHIEP. VERS. 9. Fructus enim Spiritus in omni bonitate et justitia et veritate.» Veluti interpretatur nobis quis sit filius lucis, inquiens, qui fructum Spiritus habet. Ipse enim Spritus fructum profert, non illa quæ 'prædiximus, verum contraria potius: bonitatem quæ amarulentiæ et iræ, justitiam quæ avaritiæ, ac veritatem quæ impuritatis falsæ voluptati opponitur. Omnem autem bonitatem dicit, quæ erga omnes est, nedum amicos, sed magis erga hostes. VERS. 40. • Probantes quid sit beneplacitum Domino. Probare perfectorum est, qui judicare possunt. Imperfectae itaque ac reproba mentis est, non eligere, neque velle quæ Deo placeant, quales sunt supra commemorati affectus. VERS. 11, 13.. Ει se communicatis operibus infructuosis tenebrarum, magis aulem et 408 redarguie. Quæ enim in occulto funt ab ipsis, turpe est etiam dicere. Infrugifera sunt lenebrarum et peccati opera: nihil enim fructus forunt præter mortem et ignominiam. Non oportet igitur communicare talibus operibus, sed arguere potius, hoc est instruere talia agentes. Quomodo igitur alio in loco dicit, Ne judicetis?, Pro ea quod est, Ne'condemnetis. Aliud autem est arguere, et aliud condemnare. Arguere enim ad emendationem pertinet: condemnare vero ad convicium et diffamationem. Præterea, Non judicate, de minimis peccatis dicit. Infert itaque, Quid autem vides festucam in oculo fratris tui 4?, Clam autem notal Paulus nefarius quasdam res, quae apud Ephesios peculiariter locum habebant. VERS. 13. Omnia autem quæ arguuntur, a lumine manifestantur. Cum dixisset, Vos estis › lumen, lumen autem arguit quæ in tenebris Aunt, infert: Si igitur vos virtutibus conspicui sitis, non potuerunt latere scelesti. Ut enim lucerna lucente fur non ingreditur: sie lumine virtutis vestræ fulgente, illi capientur, a vobis præsertim sermonibus crudiendi vim habentibus redarguti. • Omne enim quod manifestatur, lumen est. Quemadmodum vulnus si contegatur, nullam curam recipit, sic et peccatum. Cum autem manifestatum fuerit, efficitur lux, non peccatum ipsum, cæterum is qui operatus est. Cum enim redargutus resipueris, ao remissionem consecutus fuerit, nonne ejus tenebræ mundatæ sunt? Vel, Vita vestra, inquit, manifesta cum sit, humen est: neuno enim fidem et actionem irreprehensibilem abscondit. Quæ vero occultantur, propterea quod digna sunt tenebris occulantur: quæ arguere oportet et manifestare. VERS. 14. Propterea dicit: Expergiscere qui dormis, et surge ex mortuis, et illucescet tibi ChriFlus.» Dormientem et mortuum peccatis hic immer4 Matth. vi, 3. • Ο γὰρ καρπὸς τοῦ Πνεύματος ἐν πάσῃ ἀγαθωσύνῃ, καὶ δικαιοσύνῃ, καὶ ἀληθείᾳ. ο Ωσπερ ἐφερμηνεύει ἡμῖν, τί ἐστι τὸ τέκνον τοῦ φωτός, καί φησιν ὅτι τὸ 8 τὸν καρπὸν τοῦ Πνεύματος ἔχον 86· τὸ γὰρ Πνεῦμα καρποφορεῖ, οὐκ ἐκεῖνα ἃ προείπομεν, ἀλλὰ τὰ ἐναντία, τὴν ἀγαθωσύνην, ἥτις τῇ πικρίᾳ καὶ τῇ ὀργῇ ἀντίκειται· δικαιοσύνην, ἥτις ἐναντία το πλεονεξίᾳ· καὶ τὴν ἀλήθειαν, ἥτις ἀνθέστηκε τῇ ψευδεῖ ἡδονῇ τῆς ἀκαθαρσίας. Πᾶσαν δὲ ἀγαθωσύνην λέγει, τὴν πρὸς πάντας, οὐ μόνον φίλους, ἀλλὰ μᾶλ λον πρὸς τοὺς ἐχθρούς. • Δοκιμάζοντες, τί ἐστιν εὐάρεστον τῷ Κυρίῳ.» Τὸ δοκιμάζειν, τῶν τελείων ἐστι, τῶν κρίνειν δυνα μένων. Ωστε ἀτελοῦς καὶ ἀδοκίμου διανοίας τὸ μὴ τὰ τῷ Κυρίῳ ἀρέσκοντα αἱρεῖσθαι, οἷα τὰ ἄνω είν ρημένα πάθη. • Καὶ μὴ συγκοινωνείτε τοῖς ἔργοις τοῖς ἀκάρ τοις τοῦ σκότους, μᾶλλον δὲ καὶ ἐλέγχετε. Τὰ γὰρ κρυφή γινόμενα ὑπ' αὐτῶν, αἰσχρόν ἐστι καὶ λέγειν.» Ακαρπα τὰ τοῦ σκότους καὶ τῆς ἁμαρτίας έργα· οὐκ ἄλλο γὰρ καρποφοροῦσιν, εἰ μὴ θάνατον καὶ αἱσχύνην. Οὐκ οὖν δεῖ συγκοινωνεῖν τοῖς ἔργοις τούτοις, ἀλλὰ μᾶλλον ἐλέγχειν, ὅ ἐστι παιδεύειν τοὺς τὰ τοιαύτα πράττοντας. Πῶς οὖν ἀλλαχοῦ φησι· «Μή κρίνετε; ο Αντὶ τοῦ, Μὴ κατακρίνετε. Αλλο δὲ ἔλεγχος, καὶ ἄλλο κατάκρισις· ὁ μὲν γὰρ ἐπὶ διορ θώσει, ἡ δὲ ἐπὶ μώμῳ καὶ ἐκπομπεύσει. Αλλως τε τὸ, «Μη κρίνετε, ο περὶ τῶν ἐλαχίστων ἁμαρτημάτ των φησίν. Επάγει οὖν, «Τί δὲ βλέπεις το κάρφος τὸ ἐν τῷ ὀφθαλμῷ τοῦ ἀδελφοῦ σου;» Αινίττεται δὲ ὁ Παῦλος ἀῤῥητοποιίας τινὰς ἐν τῇ Ἐφέσῳ ἐπιχωρία. ζούσας • Τὰ δὲ πάντα ἐλεγχόμενα, ὑπὸ τοῦ φωτὸς φανεροῦται.» Εἰπὼν, ὅτι Φῶς ἐστε, τὸ δὲ φῶς ἐλέγχει τὰ ἐν τῷ σκότει γινόμενα, επάγει· "Αν τοίνυν ἦτε ὑμεῖς ἐνάρετοι, οὐ δυνήσονται λαθεῖν οἱ πονηροί. Ὡς γὰρ λύχνου φαίνοντος ὁ κλέπτης οὐκ ἂν ἐπεισέλθῃ· οὕτω τοῦ φωτὸς τῆς ὑμετέρας ἀρετῆς λάμποντος, ἐκεῖνοι ἀλώσονται, ἄλλως τε καὶ ὑφ' εν ὑμῶν λόγοις παιδευ τικοῖς ἐλεγχόμενοι. • Πᾶν γὰρ τὸ φανερούμενον, φῶς ἐστιν. ο Ωσπερ τὸ τραῦμα καλυπτόμενον 18 οὐδεμιᾶς ἀπολαύει θερα πείας, οὕτω καὶ ἡ ἁμαρτία. Επειδὰν δὲ φανερωθῇ, γίνεται φῶς, οὐχὶ αὐτὴ ἡ ἁμαρτία, ἀλλ' ὁ ἐργαζόμε νος. Οταν γὰρ ἐλεγχθεὶς μετανοήσῃ, καὶ ἀφέσεως τύχῃ, οὐκ ἐξεκαθάρθη αὐτοῦ τὸ σκότος; Η, ὅτι ῾Ο μὲν ὑμέτερος βίος, φησί, φανερὸς ὢν, φῶς ἐστιν· οὐδεὶς γὰρ κρύπτει τὴν ἀμώμητον πίστιν καὶ προ ξιν. Τὰ δὲ κρυπτόμενα, διὰ τὸ ἄξια εἶναι σκότους κρύπτεται, ἃ δεῖ ἐλέγχειν καὶ φανεροῦν. • Δ:δ λέγει· Εγειραι, ὁ καθεύδων, καὶ ἀνάστα ἐκ τῶν νεκρῶν, καὶ ἐπιφαύσει σοι ὁ Χριστός.» Καθεύ δοντα καὶ νεκρὸν τὸν ἐν ἁμαρτίαις φησί. Καὶ γὰρ Varias lectiones. 30. 10 έχον π. 19 εμφιλοχωρούσας m. et άφ Ο. 10 κρυπτόμενον οι ἔχων πο

EXPOSITIO IN EPIST. AD EPHES. - CAP. V. δυσώδης ἐστὶν ὡς ὁ νεκρὸς, καὶ ἀνενέργητος, ὡς sum dicit. Aque namque virosi est odoris true ὁ καθεύδων, καὶ ὀνειρώτται, καὶ φαντάζεται τὰ ἀντ υπόστατα. "Οταν οὖν ἐγερθῇ τις ἀπὸ τῆς ἁμαρτίας, τότε ἐπιφαύσει αὐτῷ ὁ Χριστὸς, τουτέστιν, ἐπιλάμ ψει, ὥσπερ καὶ ὁ ἥλιος τοῖς ἐξ ὕπνου ἐγερθεῖσιν. Εως γὰρ ἂν ἐν ἁμαρτίαις ἐστὶ, μισεῖ τὸ φῶς, καὶ οὐκ ἔρχεται πρὸς αὐτό 50. Οὐ περὶ ἀπίστων δὲ ταῦτα μόνον φησίν, ἀλλὰ καὶ περὶ πιστῶν. Εὔροις δ' ἂν διαφορὰν τοῦ τε καθεύδοντος καὶ τοῦ νεκροῦ. Πολλοι γὰρ τὸ κακὸν μὲν ποιοῦντες, τῷ πραττομένῳ δὲ οὐ συναινούντες, καθεύδοντες ἂν λεχθεῖεν· οἱ καὶ ταχέως διυπνίζοντας· πρὸς οὓς τό, ὁ Ἔγειραι.» Αλλοι δὲ καὶ ποιοῦσι τὸ κακὸν, καὶ συνηγοροῦσιν· οἱ καὶ νεκροὶ ἂν ὀνομασθεῖεν 3, ὡς δυσανακλητότεροι πρὸς τὸ ἀγαθόν. Όμως καὶ τούτοις ο λόγος ἐμοῦ ὡς ἂν ἀνασταῖεν· οὐ γὰρ ἀπογνωστέα ή τρεπτή φύσις. • Βλέπετε οὖν, πῶς ἀκριβῶς περιπατεῖτε, μὴ ὡς ἄσοφοι, ἀλλ' ὡς σοφοί. › Καὶ ἔτι τὴν πικρίαν καὶ τὴν ὀργὴν ἐκκαθαίρει, ὡς ἂν εἰ λέγων αὐτοῖς, ὅτι Πρόβατα έστε μεταξύ λύκων, πολλοὶ πρὸς ὑμᾶς ἀγριαίνουσι, καὶ οἱ οἰκειότατοι· βλέπετε, μηδενὶ δῶτε ἀφορμὴν ἔχθρας· πλὴν τῆς πίστεως, μηδεὶς ὑμῶν ο ἕτερόν τι ἐγκαλείτων, ἀλλὰ καὶ τιμὴν καὶ ὑπακοὴν πᾶσαν ἐπιδείκνυσθε, ἔνθα μὴ ἡ πίστις βλά πτηται, καὶ περιστεραί γίνεσθε. Τοῦτο γὰρ σοφίας, ήται φρονήσεως, τὸ τηρεῖν ἑαυτοὺς ἀνεπιλήπτους, μηδένα ἀμυνομένους. • Εξαγοραζόμενοι τὸν καιρόν.» Οι ποικίλους ἡμᾶς εἶναι διδάσκει, ἀλλ' ἐπειδή, φησίν, οὐκ ἔστιν ὑμέτερος ὁ καιρὸς, ἀλλὰ πάροικοι ἐστε, καὶ παρεπί δημοι, καὶ ἀλλότριοι, μὴ ζητεῖτε τιμὴν καὶ δόξαν, μηδὲ ἐκδίκησιν, ἀλλὰ πάντα φέρετε, κάν τούτῳ τὸν καιρὸν ἐξαγοράζετε πάντα κατάθεσθε ὅσα ἂν θέλω σιν. Ὥσπερ εἴ τις πλούσιος, ὁρῶν τινας ἐπιόντας ὥστε αὐτὸν ἀνελεῖν, πάντα δώσει καὶ ἐξελεῖται ἑαυτόν· οὕτω καὶ ὑμεῖς πάντα δότε, ὡς τὸ κεφάλαιον διασώ cασθαι, τὴν πίστιν λέγω. mortuus, et vacans perinde actione, ac dormiens, et somnia videt, et imaginatur ea. a quæ non subsistunt. Cum igitur excitatus fuerit quispiam a peceato, tuoj illuscet ei Christus, hoc est, fulgeþit, sieut sol iis qui e somno sunt excitati. Tantisper enim dum in peccatis est, odit lucem, nec venit ad ipsam. Nou de infidelibus autem hæc tantum dicit, verum et de fidelibus. Invenias autem discrimen inter dormnieutem et mortuum. Plerique enim qui malum quidem patrant, patratum autem non comprobant, d dørmientes dici possint, qui et celeriter excitantur: að quos pertinet quod dicit, c Expergiscere.» Nonnulli autem 409 et faciunt malum, et patrocinantur ei: qui mortui dici queant, ut qui difficilius ad bonum revocari queant. Attamen et his verbum inclamat, ut surgant: non enim desperandum est de mutabilì . Ὅτι αἱ ἡμέραι πονηραί εἰσιν.» Οὐ τὴν οὐσίαν τῶν ἡμερῶν διαβάλλει· οὐσία γὰρ ἡμέρας τὸ φῶς τυχὸν, καὶ αἱ ὧραι· τίς οὖν πονηρία ἐν τούτοις; ἀλλὰ διὰ τὰ ἐν ταῖς ἡμέραις γινόμενα, τὰς ἡμέρας δοκεῖ διαβάλλειν· καθάπερ ειώθαμεν λέγειν· Κακὴν ἡμέραν διήγαγον, διὰ τὰ ἐν ταύτῃ συμβάντα δηλαδή, ἅ παρ' ἀνθρώπων πονηρῶν ἐγένετο ", οὐ παρὰ Θεοῦ. Διὰ τοῦτο τοίνυν αἱ ἡμέραι πονηραὶ λέγονται, ὡς πονηροὺς ἀνθρώπους ἔχουσαι ἐν αὐταῖς κρατοῦντας • Διὰ τοῦτο μὴ γίνεσθε άφρονες, ἀλλὰ συνιέντες τί τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ.» Επειδή, φησὶν, αἱ ἡμέραι πονηροὺς ἀνθρώπους ἔχουσιν, ὑμεῖς ὡς φρόνιμοι σπεύδετε μηδεμίαν αὐτοῖς ἀφορμὴν διδόναι· τοῦτο γὰρ τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ, τὸ ἐν πᾶσιν ἀνεπιλήπτους ἑαυτοὺς τηρεῖν, μετὰ τοῦ καὶ τὴν πίστιν φυλάττειν. » τὸ φῶς 0. natura. VERS. 15. Videte itaquo quomodo caute ambuletis, non quasi insipientes, sed veluti sapientes, › Amarulentiam adhuc iramque expurgat, perinde quasi dicat eis, Oves estis in luporum medio, multi erga vos feroci sunt animo, qui etiam familiarissimi videntur videte autem ne cuipiain detis occasionem inimicitiæ: nisi dei causa, nemo vos in alio quopiam accuset, cæterum et honorem et omnem obedientiam præstate, ubi fides non labefactetur, ac columbarum vos more geratis. Sapientiæ enim est atque prudentiæ, servare vosipsos irreprehensibiles, neminem ulciscentes. VERS. 16. • Relimentes tempus.» Nou varios nos esse docet, verum quia tempus non est vestrum, sed advenæ estis, et peregrini, et exteri, ne quæratis honorem et gloriam neque ultionem, sed omnia ferte, atque in hoc tempus redimite omnia etiam quæ voluerint, permittite. Quemadmodum si quis opulentus videat aliquos invadentes se ut ipsum interficiant, omnia dabit seque ipsum redimet hunc ad modum et vos omnia date, ut caput et summam conservetis, nempe fidem. • Quoniam dies mali sunt.» Nom dierum essentiam reprehendit, (essentia enim diei lux est fortassis, et hora: quæ igitur in hisce malitia est? ) sed propter ea quæ in diebus fiunt, easdem videtur incusare perinde ac solemus dicere, Malum diem transegi, propter ea nimirum quæ in ipso contige. runt, quæ ab hominibus pravis facta sunt, non a Deo. Propterea igitur dies pravi dicuntur, tallquain sceleratos homines in illis dominantes habeant. VERS. 17. • Propterea non sitis imprudentes, sed intelligentes quæ sit voluntas Dei. Quia dies, inquit, pravos homines habeant, vos instar prudentium date operam, ne ullam eis occasionem detis. Hæc enim est voluntas Dei, ut vos in omnibus inculpatos salva fide conservetis. Varia lectiones. 50 νομισθείεν ο. οι ὑμῖν ο δε γίνονται οι '

VERS. 18.. Εt nolite inebriari vino.» Iram adhuc corrigit: nam et vini immoderata potio iracundos facit ac temerarios. Quod autem immoderatum nsum damnet, planum est ex eo, quod non dixit, Ne bibite: sed, • Ne inebriamini.» Temulentia autem est ab excessu; nam vinum moderate sumptum et sanitatem efficit (perinde ac ipse,etiam ait ad Timotheum r) et laetitiam, ut David ait s. Rursus Scriptura ait: ' Date vinum mærentibus, ac ebrietatem sive profusionem dolentibus.» Frontis enim asperitatem 410 et nebulas dissolvit: propterea et corpora nostra Deus moderata et proportionabilia fecit, ut paucis sint contenta, et ad alteram vitam festinent. • in quo est luxus. Hoc est immoderatus usus. Non enim servat, sed perdit non corpus solum, sed et animam: hæc enim est asolia, id est lusus, sive luxuria. Vel ἀσωτίαν juxta vulgi consuetudinem pro libidine accipit: ex temulentia enim libido nascitur. VERS. 19.. Sed implemini Spiritu, loquentes vobisipsis in psalmis, et hymnis, el canticis spiritualibus, cantantes et psallentes in corde vestro Domino. Vis, inquit, lætari? Fuge vini repletionen, et Spiritu sancto iunpleare. Hoc autem obveniet tibi, si psallere didiceris. Psallentes enim Spiritu sancto implentur, perinde ac ii qui satanicas cantilenas concinunt, spiritu immundo implentur. Psallere autem in corde, hoc est, cum scientia et corde non huc illuc versante. Qui enim animo observat quid psallat, ille corde psallit. Expende hic autem quod postquam animam ab amarulentia aliisque affectibus pravis purgaverit, misericordesque nos fecerit, et ad condonandum proclives, tum Spiritu sancto impleri nos adhortatur. Non enim simpliciter veniet, sed implebit corda nostra. Cum itaque tantum lumen in nobis fuerit, reliqua virtus facilis et plana erit. VERS. 20. • Gratias agentes semper pro omnibus, in nomiue Domini nostri Jesu Christi, Deo et Patri. › Samper; non solum in tranquillitate, verum etiam in mœroribus: nec pro bonis tantum, verum etiamı pro tristibus: et pro iis rebus quas novimus, et quas non novimus: per omnes enim bene nobis fit, etiamsi ignoremus. Sunt autem gratiæ agendæ Deo Patri‹ in nomine Domini nostri Jesu, › hoc est, ut simul nominemus Dominum Jesum, et assumamus ipsumn, ceu mediatorem cuin bonorum, tum ipsius gratiarum actionis. VERS. 21. «Subjecti alter alteri in timore Dei. Eu rursus charitatis mentionem facit: ex hac enim est subjectio mutua et obedientia; non propter mundanam quampiam aut humanam commoditatem, = [ Tim. v, 20 γάρ Ο. στεί 0. • Καὶ μὴ μεθύσκεσθε οίνῳ.» Καὶ ἔτι τὴν ὀργὴν κολάζει· καὶ γὰρ τοῦ οἴνου ἡ ἀμετρία ὀργίλους ποιεῖ καὶ θρασείς. Οτι δὲ 33 τὴν ἀμετρίαν κολάζει, δῆλον· οὐ γὰρ εἶπε, Μὴ πίνετε, ἀλλὰ, «Μὴ μεθύσχεσθε.» Μέθη δὲ ἐξ ἀμετρίας· ἐπεί γε συμμέτρως πινόμενος ὁ οἶνος, καὶ ὑγείαν ἐμποιεῖ ὡς οὗτος αὐτός φησιν ἐν τῇ εἰ πρὸς Τιμόθεον), καὶ εὐφροσύνην, ὡς ὁ Δαυΐδ μαρτυρεῖ. Καὶ πάλιν ἡ Γραφή· «Δότε είνον τοῖς ἐν λύπαις, καὶ μέθην, ο ἤτοι διάχυσιν, ε τοῖς ἐν ὀδύναις.» Τὸ γὰρ τραχὺ καὶ συννεφὲς 3 διαλύει. Διὰ τοῦτο καὶ ὁ Θεὸς σύμμετρα ἡμῶν τὰ σώματα ἐποίησεν, ὥστε ὀλίγοις ἀρκεῖσθαι, καὶ πρὸς ἑτέρου ζωὴν ἐπείγεσθαι. • Ἐν ᾧ ἐστιν ἀσωτία.» Τουτέστιν, ἄμετρος χρήσ σις. Οὐ γὰρ σώζει, ἀλλ᾽ ἀπόλλυσιν, οὗ τὸ σῶμα μή νων, ἀλλὰ καὶ τὴν ψυχήν. Καὶ τοῦτό ἐστιν ἡ ἀσωτία. “Η ἀσωτίαν ἐνταῦθα κατὰ τὴν τῶν ἰδιωτῶν συνα ήθειαν, τὴν ἀκολασίαν φησίν. Ἐκ γὰρ τῆς μέθη; ἡ ἀκολασία τίκτεται. • ᾿Αλλὰ πληροῦσθε ἐν Πνεύματι, λαλοῦντες έαυτοῖς ψαλμοῖς, καὶ ὕμνοις, καὶ ᾠδαῖς πνευματικαῖς, ᾄδοντες καὶ ψάλλοντες ἐν τῇ καρδίᾳ ὑμῶν τῷ Κυρίῳ. ο Βούλει, φησίν, εὐφραίνεσθαι; φεῦγε τὴν ἀπὸ τοῦ οἴνου πλήρωσιν, καὶ θέλησον πληροῦσθαι ἐν Πνεύματι ἁγίῳ. Τοῦτο δὲ ἔσται σοι, ἐὰν μάθῃς ψάλο λειν. Οἱ ψάλλοντες γάρ, Πνεύματος πληροῦνται ἁγίου, ὥσπερ οἱ ᾄδοντες τὰς σατανικὰς ᾠδας, πνεύματος ἀκαθάρτου. Ψάλλειν δὲ ἐν τῇ καρδίᾳ, τοῦτ' ἔστι, μετὰ συνέσεως, καὶ μὴ ῥεμβομένης τῆς καρ δίας. Ο γὰρ προσέχων, ἐκεῖνος ἐν καρδίᾳ ψάλλει. Ορα δὲ, ὅτι μετὰ τὸ καθαρίσαι τὴν ψυχὴν ἀπὸ πιο κρίας 4 καὶ τῶν ἄλλων παθῶν, καὶ εὐσπλάγχνους ποιῆσαι καὶ συγγνωμονικούς, τότε τὴν ἐκ τοῦ ἁγίου Πνεύματος πλήρωσιν ἡμῖν ὑφηγεῖται. Οὐ γὰρ ἁπλῶς ἐπελεύσεται, ἀλλὰ πληρώσει τὴν καρδίαν ἡμῶν. Τοσούτου δὲ ἐν ἡμῖν ὄντος φωτός, ῥᾳδία καὶ εὔκολος ἔσται καὶ ἡ λοιπὴ ἀρετή. • Εὐχαριστοῦντες πάντοτε ὑπὲρ πάντων, ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, τῷ Θεῷ καὶ Πατρί. — Πάντοτε 81·, οὐ γὰρ ἐν ἀνέσει μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐν λύπαις, καὶ οὐχ ὑπὲρ τῶν ἀγαθῶν μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν λυπηρῶν, καὶ ὧν [μὲν] ἴσμεν, καὶ ὧν οὐκ ίσμεν. Καὶ γὰρ διὰ πάντων εὐεργετούμεθα, κἂν ἀγνοῶμεν. Εὐχαριστέον 28 δὲ τῷ Πατρὶ κ ἐν ὀνόματι τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ, ν τουτέστιν, ὀνομάζοντες καὶ τὴν Κύ βιον Ἰησοῦν, καὶ συμπαραλαμβάνοντες [καὶ] αὐτόν, ὡς μεσίτην ὄντα καὶ τῶν ἀγαθῶν, καὶ αὐτῆς τῆς εὐχαριστίας. • Υποτασσόμενοι ἀλλήλοις ἐν φόβῳ Θεοῦ. ὁ Ἰδοὺ πάλιν ἡ ἀγάπη. Ἐκ ταύτης γὰρ ἡ πρὸς ἀλλήλους ὑποταγή· οὐ διά τι κοσμικὸν ἢ ἀνθρώπινον, ἀλλ' ἐν φόβῳ, [φησί, τοῦ] Θεοῦ. Οἱ γὰρ διὰ Θεὸν ὑποτασσόμεν t Prov. XXXI, Varia lectiones. • Tsal. cus, 15. οι τους ο 80 γνοφώδες m. οι κακίας Οι οι πάντοτε ήγουν διηνεκώς m. Μ εὐχαρι

CAP. V. νοι ἀλλήλοις, οὐδέποτε σκανδαλισθήσονται ή διαλυθή- cæterum in timore Dei. Qui enim Dei nonine obeσονται, τοιοῦτον σύνδεσμον ἔχοντες. • Αἱ γυναῖκες, τοῖς ἰδίοις ἀνδράσιν ὑποτάσσεσθε, ὡς τῷ Κυρίῳ.» Οὐχ ἁπλῶς καὶ εἰκῇ πολλὴν τὴν σπουδὴν ποιεῖται ὁ Παῦλος ὑπὲρ τῆς συζυγίας, ἀλλ' ἐπειδὴ καὶ ὁ Θεὸς ταύτης ἐξ ἀρχῆς ἐφρόντισεν ὑπερβολικῶς. Τῷ γὰρ Ἀδὰμ τὴν ἀδελφὴν αὐτοῦ, μᾶλλον δὲ τὴν θυγατέρα, καὶ τί λέγω; τὴν σάρκα τὴν αὐτοῦ ἤνωσεν. Εἶτα πληθυνθέντος τοῦ γένους, καὶ περαιτέρω τὸν γάμον ἐξέτεινεν, ἵνα μὴ τὴν ἀγάτην συστείλῃ εἰς μόνους τους συγγενεῖς. Καὶ ὁ βίος δὲ ἡμῶν διὰ τῶν συζυγιῶν συγκροτείται. Φησὶν οὖν, ὅτι ο Αἱ γυναῖκες, ὑποτάσσεσθε τοῖς ἀνδράσιν. Ο Ἐὰν γὰρ ἐν ὁμονοίᾳ ἡ συζυγία ᾖ, καὶ παῖδες τρέσ φονται καλῶς, καὶ οἰκέται εύτακτοῦσι, καὶ πάντα, καὶ τὰ τῶν γειτόνων, καὶ τὰ τῶν φίλων, εὖ ἔχει. Δουλεύετε δὲ ὡς τῷ Κυρίῳ. Πῶς οὖν ἀλλαχοῦ γέγραπται· ο "Αν μή τις ἀποτάξηται γυναικὶ, καὶ [γυνή] ἀνδρὶ, οὐ δύναταί μοι ἀκολουθεῖν; › Εἰ γὰρ ὡς τῷ Κυρίῳ δουλεύειν χρή, πῶς λέγει δεῖν ἀφίστασθαι τ διὰ τὸν Κύριον; Ὅτι τὸ, ο Ὡς, ο οὐ πάντως πανταχοῦ Ισοτιμίας ἐστίν. Η, ὅτι Ὑποτάσσεσθε, ο εἰδυῖαι ὅτι τῷ Θεῷ δουλεύετε· τουτέστιν, εἰ καὶ μὴ διὰ τὸν ἄνδρα προηγουμένως, ἀλλά γε διὰ τὸν Κύριον ". Εἰ γὰρ ὁ τῇ ἔξω ἀρχῇ ἀντιταττόμενος, τῇ τοῦ Κυρίου διαταγῇ ἀνθέστηκε πολλῷ μᾶλλον ἡ τῷ ἀνδρὶ ἀντιταττομένη. Ὥστε ἐκ τοῦ ἐναντίου ἡ ὑποταττομένη τῷ Κυρίῳ ὑποτάσσεται. • Ότι ὁ ἀνὴρ ἐστι κεφαλὴ τῆς γυναικός, ὡς καὶ ὁ Χριστὸς κεφαλὴ τῆς Ἐκκλησίας, καὶ αὐτός ἐστι σωτὴρ τοῦ σώματος.» ᾿Απὸ λογισμών συνιστᾷ τὸ δεῖν ὑποτάσσεσθαι τὰς γυναῖκας, καὶ τῆς ἀγάπης ὑπόθεσιν καὶ ἀφορμὴν τίθησι, τὸ τὸν μὲν ἄνδρα τὴν ἀρχικὴν καὶ προνοητικὴν τάξιν ἐπέχειν (κεφαλὴ γάρ ἐστι, φησί, καὶ σωτήρ)· τὴν δὲ γυναῖκα τὴν ὑποτακτικήν· σῶμα γάρ ἐστιν. Ωσπερ καὶ ὁ Χρι στὸς τῆς Ἐκκλησίας ὢν κεφαλή, προνοείται ταύτης καὶ σώζει· οὕτω τοίνυν καὶ ὁ ἀνὴρ, σωτὴρ τοῦ σώματος αὐτοῦ, τουτέστι τῆς γυναικός. Πῶς οὖν οὐκ ὀφείλει ὑποτάσσεσθαι τῇ κεφαλῇ τὸ σῶμα, τῇ προ νοουμένῃ καὶ σωζούσῃ; • Αλλ' ώσπερ ή Εκκλησία ὑποτάσσεται τῷ Χριστῷ, οὕτω καὶ αἱ γυναῖκες τοῖς ἰδίοις ἀνδράσιν ἐν παντί. ο Εντεῦθεν μαθήσῃ σαφέστερον, ὁ ἀνωτέρω εἶπεν, ὅτι «Υποτάσσεσθε τοῖς ἀνδράσιν, ὡς τῷ Κυρίῳ. Ἐπεὶ γὰρ ὀφείλουσι γυναίκες ὑποτάσσεσθαι τοῖς ἀνδράσιν, ὡς ἡ Ἐκκλησία τῷ Χριστῷ, ἡ δὲ Ἐκκλη σία καὶ γυναῖκές εἰσιν· ὡς τῷ Χριστῷ ἄρα τῷ ἀνδρ' ὑποτάσσεσθαι ὀφείλει ἡ γυνή. Πῶς δέ; ἄρα ἐν παντὶ [καιρῷ] κελεύει ὑποτάσσεσθαι; ἆρα [γὰρ] καὶ ὅταν εἰς ἀπιστίαν συνωθῇ ὁ ἀνήρ; Ἀλλ᾿ οὐ περὶ ἀπίστων ἀνδρῶν ὁ λόγος νῦν τῷ Παύλῳ, ἀλλὰ περὶ πιστῶν, πρὸς οὓς δηλαδὴ καὶ ἔγραψεν. diunt, nunquam offendentur aut dissolventur cum talem nexum habuerint. VERS. 22. Uxores, maritis propriis subditæ sitis veluti Domino. Non simpliciter ac temere multum seduloque laborat Paulus pro conjugii firmitate, sed quia Deus etiam a principio hujus eximiam curam gessit. Adamo enim sororem suam, imo potius filiam, et quid dico? carnem ipsius copulavit. Deinde multiplicato genere, latius matrimonium extendi, 411 ne dilectionem ad solos cognatos contraheret. Porro, vila nostra per conjugia continetur. Ail ergo: ‹ Uxores, subjectæ estote maritis vestris. › Si enim in concordia matrimonium fuerit, pueri bene educantur, et famuli ordinate sese habent, adeoque cuncta tam vicinorum quam amicorun sunt in felici statu. Servite autem eis tanquam Domino. Ecqui alibi scriptum est: Nisi quis reli- querit uxorem et virum, non poterit me sequi?, Nam si tanquam Domino serviendum est, quomodo discedendum esse dicit propter Dominum? Quoniam adverbium, c Veluti, non est ubique æqualis honoris nota. Vel subdita sitis, ait, ο Scientes quod serviatis Deo: hoc est, si non propter virum imprimis, propter Dominum tamen. Nam si is qui exteriori potestati resistit, Dominica ordinationi resistit, multo magis quæ marito suo reluctatur. ltaque e contrario, quæ marito obedit, Domnino obedit. VERS. 23. c Quoniam vir caput est mulieris, sicut et Christus est caput Ecclesiæ, et ipse est servator corporis. › Rationibus confirmat quod oportet uxores subjectas esse, dilectionisque argumentum et occasionem ponit ex hoc quod maritus rectoris et prospectoris locum obtineat (caput enim est, ait, et servator), uxor vero subditi locum; corpus enim est. Quemadmodum et Christus, cum sit Ecclesiæ caput, ejus curam gerit, eanque servat: sic et maritus servator sui est corporis, hoc est uxoris. Quomodo igitur non debet subdi capiti corpus, cum curam ejus gerat, illudque servet? Tens. 24.. Sed sicut Ecclesia subjicitur Christo, sic et uxores suis maritis in quovis. › Hinc disces apertius quod dixit supra, • Obleinperate propriis maritis tanquam Domino. Quandoquidem enim uxores debent subdi maritis, ut Ecclesia Christo, Ecclesia autem et mulieres sunt; tanquam Christo igitur conjux marito subdi debet. Quomodo vero? Num in omni jubet subdi? Num quando ad incredulitatem eam compulerit maritus? Atqui de inf delibus nunc non loquitur Paulus, sed de fidelibus, ad quos scilicet scribeba - u Luc XIV, 26. Variæ lectiones. συνίσταται m. " λέγεις ὅτι δεῖ ἀφ. π. σε Θεόν ο.

VERS. 25. «Ει viri, diligile uxores vestras, sicut! et Christus dilexit Ecclesiam, et seipsum tradidit pro ea. Vidisti, quomodo compulerit uxorem Paulus subdi tibi in mensura qua Christo Ecclesia subditur: audi jam quomodo te rursus cogat diligere eam, nec heriliter teipsum gerere. Dilige euim ipsam: quali mensura? Qua et Christus Ecclesiam. Gere curam ipsius, quemadmodum et Christus Ecclesia: ac si quid 412 te oporteat pati, vel etiam mori pro ipsa, ne recuses. Tu enim ipsi amore copulatus hæc facies; ille vero in odio se prosequentem et adulteram. Et quemadmodum ille aversantem ipsum ad se adduxit, non minis neque contumeliis: hunc ad modum si ipse aversantem te conspexeris conjugem tuam, atque deliciis indulgentem, multa dilectione et providentia attrahere ad te conare: et si quidquam patiaris pro ipsa, ne objicias, neque convicieris ei: neque enim Christus Ecclesiæ objecit quidquam. VERS. 26. Ut illam sanctificaret, mundans eam lavacro aquæ in verbo. Igitur impura erat et immunda et deformis, at propterea non est exsecratus eam: sic neque tu tuam ipsius conjugem exserreris, etsi maxime deformis fuerit ac vilis. Quod autem deformis fuerit Ecclesia, audi: Eratis enim quondam tenebra: quid, quæso, tenebris est nigrius? servientes malitia et invidia: quid immundius? inobedientes, stolili, imo et blasphemi: quid hisce est magis deforme? Verumtamen tanquam pro formosa, tanquam pro admiranda seipsum tradidit. Purgavit c autem lavacro aquæ, hoc est baptismate. «In verbo.» Quali? In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. VERS. 27. Ut exhiberet sibi ipse gloriosam Ecclesiam.» Non simpliciter puram, sed gloriosam, Quemadmodum igitur Christus omnium bonorum auctor est Ecclesiæ, sic et tu sis uxori tuæ; ac quemadmodum ille, quod ad animam attinet, pulcbritudinem ei acquisivit eamque exornavit; pari ratione tu in hoc incumbe, non in corporis ornatum. Si enim animæ formam atque pulchritudinem inquiras a conjuge, statim eam ei efficies, componens ipsam, exhibensque gloriosan secundum spiritum cum tibiipsi, tum Deo. • Non habentem maculam aut rugam, aut quid hujusmodi, sed ut esset sancta et immaculata.» Per hæc animæ dicit affectus. Maculæ enim sunt recentes affectus, quos et abluere facile, qui et vituperium afferebant. Rugæ autem, quæ tempore inveterata sunt, quæ et impuros faciebant, utpote non faeile eluibilia. Sed divinum lavacrum omnia purgavit, et sanctos et immaculatos exhibuit. VERS. 28. • Sic debent viri diligere uxores suas, ut corpora sua. Non tanquam majus magisque necessarium hoc exemplum jam ponit (jam antea enim planum est, Christi habitudinem ad Ecclesiam » Η ταύτης οι 18 εἴη οι μελάντερον ο. * 0. • Οἱ ἄνδρες, ἀγαπᾶτε τὰς γυναῖκας ἑαυτῶν, κα θὼς καὶ ὁ Χριστὸς ἠγάπησε τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ ἑαυτὸν παρέδωκεν ὑπὲρ αὐτῆς. Εἶδες, πῶς συν ώθησε τὴν γυναῖκα ὁ Παῦλος ὑποτάσσεσθαί σοι ἐν τῷ μέτρῳ, ᾧ καὶ ἡ Ἐκκλησία ὑποτάσσεται τῷ Χριστῷ· ἄκουε καὶ πῶς σε πάλιν ἀναγκάζει ἀγαπᾶν αὐτὴν, ἀλλ' οὐχὶ δεσποτικῶς προσφέρεσθαι. 'Αγάπα γὰρ αὐτήν· ποίῳ μέτρῳ; ῇ καὶ ὁ Χριστὸς τὴν Ἐκκλησ σίαν· προνόει αὐτῆς “, ὡς καὶ ὁ Χριστὸς ἐκείνης· κἂν δέῃ τι παθεῖν, κἂν ἀποθανεῖν δι' αὐτὴν, μὴ παρ αιτήσῃ. Σὺ μὲν γὰρ ἤδη συναφθεὶς αὐτῇ, ποιήσεις ταῦτα· ἐκεῖνος δὲ εἰς μισοῦσαν καὶ μοιχαλίδα. Καὶ ὥσπερ ἐκεῖνος τὴν ἀποστρεφομένην αὐτὸν προσηγάγετο, οὐκ ἀπειλαῖς οὐδὲ ὕβρεσιν· οὕτω καὶ αὐτὸς κἂν ἀποστρεφομένην ἴδῃς καὶ θρυπτομένην, τῇ πολλῇ ἀγάπῃ καὶ τῇ προνοίᾳ προσαγαγέσθαι σπεῦος, κἂν πάθῃς τι ὑπὲρ αὐτῆς, μὴ ὀνειδίσῃς· οὐδὲ γὰρ ὁ Χριστὸς τὴν Ἐκκλησίαν. • Ἵνα αὐτὴν ἁγιάσῃ, καθαρίσας τῷ λουτρῷ τοῦ ὕδατος ἐν ῥήματι. ο "Αρα αναγνος ἦν, καὶ ἀκάθαρ τος, καὶ ἄμορφος, ἀλλ' οὐκ ἐβδελύξατο· οὕτω μηδὲ σὺ τὴν σαυτοῦ γυναῖκα, κἂν ἀμορφωτάτη ή ", κάν εὐτελής. Ὅτι γὰρ ἄμορφος ἦν ἡ Ἐκκλησία, ἄκουσον· «Ητε γάρ ποτε σκότος· ο τί γὰρ σκότους μελανώτε ρον "; Δουλεύοντες κακίᾳ καὶ φθόνῳ· τί ἀκαθαρ τότερον; Απειθεῖς, ἀνόητοι, ἀλλὰ καὶ βλάσφημοι· τί τούτων εἰδεχθέστερον; 'Αλλ' ὅμως ὡς ὑπὲρ ὡραίας, ὡς ὑπὲρ θαυμαστῆς, ἑαυτὸν ἐξέδωκεν. Ἐκαθάρισε δὲ τῷ λουτρῷ τοῦ ὕδατος, τουτέστι τῷ βαπτίσματι. • Εν ῥήματι.» Ποίῳ; Ἐν ὀνόματι τοῦ Πατρός, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. • Ινα παραστήσῃ αὐτὸς ἑαυτῷ ἔνδοξον τὴν Ἐκε κλησίαν.» Οὐχ ἁπλῶς καθαρὰν, ἀλλ' ἔνδοξον. Ωσπερ τοίνυν ὁ Χριστὸς πάντων αἴτιος τῶν ἀγαθῶν τῇ Ἐκκλησίᾳ, οὕτω καὶ σὺ ἔσο τῇ σῇ γυναικί· καὶ ὥσπερ ἐκεῖνος τὸ κατὰ ψυχὴν κάλλος αὐτῇ περιεποιήσατο· οὕτω καὶ σὺ περὶ τοῦτο ἐ8 σπεῦδε, μὴ περὶ τὸ τοῦ σώματος. "Αν γὰρ ψυχῆς κάλλος ἐπιζητῇς παρὰ τῆς γυναικός, ταχέως αὐτῇ τοῦτο δημιουργήσεις, ῥυθμίζων αὐτὴν καὶ παριστάνων ἔνδοξον κατὰ πνεῦμα καὶ σαυτῷ καὶ τῷ Θεῷ. • Μὴ ἔχουσαν σπίλον, ἢ ρυτίδα, ἤ τι τῶν τοιούτων, ἀλλ᾽ ἵνα ἡ ἁγία καὶ ἄμωμος.» Διά τούτων τὰ ψυχικά λέγει πάθη. Σπιλοι μὲν οὖν τὰ πρόσφατα τῶν παθῶν, ἃ καὶ ἀπονίψασθαι ῥᾴδιον 4, & καὶ μῶμον ἐνεποίει. Ρυτίδες δὲ τὰ τῷ χρόνῳ παλαιωθέντα, ἃ καὶ ἀνάγ νους ἐτίθει, δυσαπόνιπτα όντα. Ἀλλὰ [διά] τὸ θεῖον λουτρὸν πάντα ἐκάθηρε, καὶ ἁγίους καὶ ἀμώμους παρέστησεν. • Οὕτως ὀφείλουσιν οἱ ἄνδρες ἀγαπῶν τὰς ἑαυτῶν γυναῖκας, ὡς τὰ ἑαυτῶν σώματα. • Οὐχ ὡς μεῖζον ὑπόδειγμα καὶ ἀναγκαστικώτερον τοῦτο τίθησι νῦν (πρόδηλον γὰρ ὅτι ἡ τοῦ Χριστοῦ πρὸς τὴν Ἐκκλη Variæ lectiones. * τοῦδε ο. ν εὐχερός. μέγα ….

- CAP. V. σίαν σχέσις μείζων ἐστὶν ἢ ὑποδείγματος λόγος 48), hoc exemplo majorem esse), verum tanquam vicinius ἀλλ' ὡς ἐγγύτερον καὶ οἰκειότερον. Ἵνα γὰρ μὴ ἔχῃ et magis familiare. Ne quis enim objiciat, Deus τις λέγειν, ὅτι ἐκεῖνος Θεὸς ἦν, καὶ ἑαυτὸν παρ erat ille, et pro nobis sese tradidit: aliunde nobis ἔδωκεν· ἑτέρωθεν ἡμῖν τὴν ἀνάγκην ἐφίστησιν. Οφεί necessitatem ob oculos statuit. Debent enim, inquit, λουσι γάρ, φησίν, ἀγαπᾷν· τουτέστιν, οὐ χάρις ἐστὶ diligere, id est, res ipsa 413 non est gratia, cæteτὸ πρᾶγμα, ἀλλ᾽ ὀφειλὴ καὶ ἀνάγκη· σῶμα γάρ σου rum debitum est et necessitas: nam uxor est corpus ἐστιν ἡ γυνή. Τὸ μὲν οὖν τοῦ Χριστοῦ ὑπόδειγμα, tuum. Christi itaque exemplum non ob solam diοὐ διὰ τὸ δεῖν ἀγαπᾷν μόνον, ἀλλὰ καὶ διὰ τὸ ῥυ lectionem assumpsit, verum etiam ut mores nostros Ομίζειν παρέλαβεν. ο Ίνα ο γάρ, φησίν, «ἡ ἁγία componeret. Nam, ‹ Ut sancta sit, › inquit, ‹ et καὶ ἄμωμος.» Τὸ δὲ τῆς σαρκός, διὰ τὸ ἀγαπᾶν immaculata. › Quod vero de carne profert, ob solam μόνον. dilectionem est. • Ο ἀγαπῶν τὴν γυναῖκα αὐτοῦ, ἑαυτὸν ἀγαπᾷ. Οὐδεὶς γάρ ποτε τὴν ἑαυτοῦ σάρκα ἐμίσησεν, ἀλλ' ἐκτρέφει και θάλπει αὐτὴν, καθὼς καὶ ὁ Χριστὸς τὴν Ἐκκλησίαν. Τὴν ἐπιτεταμένην, φησὶ, καὶ ἐπιμεμελημένην θεραπείαν προσφέρει πᾶς τῇ σαρκί· ὥστε καὶ σὺ τῇ γυναικί. Πάλιν δὲ τῷ Χριστῷ χρά ται πρὸς ὑπόδειγμα, δεικνύων ὅτι καὶ ὁ Χριστὸς ἡμᾶς ὡς οἰκείαν αὐτοῦ σάρκα ἠγάπησεν. • Οτι μέλη ἐσμὲν τοῦ σώματος αὐτοῦ.» Τουτ ἐστι, γνησιότητα πολλὴν πρὸς αὐτὸν ἔχομεν. • Ἐκ τῆς σαρκὸς αὐτοῦ, καὶ ἐκ τῶν ὀστέων αὐτ τοῦ.» ᾿Απὸ γὰρ τῆς ἡμετέρας γέγονεν ὕλης, ὥσπερ καὶ ἡ Εὐα ἐκ [τῆς] τοῦ 'Αδάμ. Καὶ ὥσπερ ἐκεῖ τοσο αὕτη ἐγγύτης ἐστὶν, οὕτω καὶ ἐφ' ἡμῶν. Καὶ ἄλλως δὲ, ἐκ τῆς σαρκὸς αὐτοῦ ἐσμεν, καὶ ἐκ τῶν ὀστέων αὐτοῦ, ὅτι τε ὥσπερ ἐκεῖνος ἐκ Πνεύματος γεγέννητα: ἄνευ συνουσίας· οὕτω καὶ ἡμεῖς ἐν τῷ λουτρῷ· καὶ ὅτι μεταλαβόντες τῶν μυστηρίων, ἐκ τούτου εὐθέως το μεταπλαττόμεθα. Συνελόντα οὖν εἰπεῖν, τοῦτό φησιν, ὅτι τὴν ἄκραν οἰκειότητα πρὸς αὐτὸν ἔχομεν. Καὶ γὰρ καὶ κατὰ τὸ ὁρώμενον ἐκοινώνησεν ἡμῖν σαρκὸς καὶ αἵματος· καὶ κατὰ τὸ νοούμενον, αἴτιος τῆς πνευματικῆς ἀναπλάσεως ἡμῖν ἐγένετο 50 ὥσπερ καὶ ὁ Ἀδὰμ τῇ Εὔᾳ τῆς πλάσεως. • Αντί τούτου καταλείψει άνθρωπος τὸν πατέρα αὐτοῦ καὶ τὴν μητέρα, καὶ προσκολληθήσεται πρὸς τὴν γυναῖκα αὐτοῦ, καὶ ἔσονται οἱ οι δύο εἰς σάρκα μίαν.» Ἰδοὺ καὶ ἕτερον δικαίωμα, ὅτι καὶ τοὺς γεν νησαμένους τις ἀφεὶς, ἐκείνῃ [προσκολληθήσεται καὶ] συμπλέκεται. Καὶ οὐκ εἶπε, Συνοικήσει, ἀλλὰ, ο Προσκολληθήσεται,» τὴν ἀδιάσπαστον 58 Ενωσιν δηλῶν. Τὸ δὲ, «Εἰς σάρκα μίαν, ἐκλαμβάνεται μὲν καὶ ἁπλῶς οὕτως ὁ μέγας Ἰωαννης ἀντὶ τοῦ, Εσονται μία σάρξ αἰνίττεται δὲ καί τι ἕτερον, καὶ ὅτι ἔσονται οἱ δύο εἰς τὸ ἀποτελέσαι μίαν σάρκα, τὸ τέκνον δηλαδή. • Το μυστήριον τοῦτο μέγα ἐστίν· ἐγὼ δὲ λέγω εἰς Χριστὸν καὶ εἰς τὴν Ἐκκλησίαν.» Τουτέστι, μέγα τι καὶ θαυμαστὸν ἠνίξατο ὁ μακάριος Μωϋσῆς. Τῷ ὄντι γὰρ μυστήριον, τὸ τοὺς γεννησαμένους, τοὺς ταλαιπωρηθέντας ἐπ' αὐτῷ, τοὺς εὐεργετήσαντας ἀφεῖναι, καὶ προσκολληθῆναι πρὸς τὴν μηδέποτε θεαθεῖσαν, μηδὲ προκατάρξασαν τινος ἀγαθοῦ. Μέγα όντως μυστήριον, τέως μέντοι εἰς Χριστὸν ἐκλαμβάνεται παρ' ἐμοῦ τοῦτο φησίν, δε ώς προφη 19 εἰς ὑποδείγματα λόγου 0. τοῦτο, φησίν, ἐγὼ ο. Varia • VERS. 28, 29. • Qui diligiturorem suam, seipsum diligit. Nemo enim unquam suam ipsius carnem odio habuit, sed nutrit et fovet eam, sicut et Christus Ecclesiam. Intensam, inquit, et sedulam euram unusquisque carni suæ adhibet: itaque et tus uxori. Rursus autem Christo pro exemplo ntitur, ostendens quod et Christus nos ceu propriam carnem suam dilexit, VERS. 30, • Quia membra sumus corporis ejus. Hoc est, plurimum nobis cum eo cognationis est. • De carne ipsius, et ex ossibus ejus.. nostra enim materia factus est, ut Eva ex Adam. Εt quemadmodum illic est magna propinquitas, ita inter nos. Sumus autem et aliter de carne ejus, et ossibus ejus, nempe ut ille ex Spiritu natus est citra commistionem maris, sic et nos in lavacro: tum quod nos assumptis mysterils divinitus transformamur. Atque ut summatim dicam, hoc ait: maxima cum eo nobis familiaritas intercedit. Nam visibiliter communicavit nobiscum carne et sanguine: invisibiliter autem auctor nobis spiritualis reformationis exstitit, sicut et Adam Evæ creationis causa fuit. VERS. 31. «Propter hoc relinquet homo patrem suum et matrem, et adhærebit uxori suæ, eruntque duo in carnem unam. › Ecce alterum causæ firmamentum, nempe, parentibus suis quispiam relictis, illi connectitur. Nec dixit, Cohabitabit, sed, ‹ Agglutinabitur, unionem indivisibilem significans. Iloc autem, In carnem unam, accipitur quidem simpliciter (atque ita magnus ille Joannes) pro, Erunt caro una. Significat autem et aliud quiddam: nam erunt duo, ut perficiant carnem unam, prolem videlicet. VERS. 32.. Sacramentum hoc magnum est, dico autem ego, in Christo et Ecclesia.» Hoc est, magnum quiddam et admirandum divus Moses indicavit. Revera enim mysterium est, ut eos qui ipsum genuerint, qui ob ipsum multas ærumnas passi fuerint, quique in ipsum innumera beneficia contulerint, deserat quispiam, et agglutinetur ei quam nunquam ante conspexerit, neque quidquam boni antea sit orsa. Ingens revera hoc mysterium est, interim lectiones. * ενθέως 0. το γέγονε ο. οι α: 0. κι ἀδιάστατον Ο. οι ἐκλαμβάνομαι

tamen ad Christum, inquit, 414 ego hoc refero, τικῶς περὶ αὐτοῦ λεχθέν. Καὶ γὰρ καὶ αὐτὸς ἀφῆκε tanquam prophetice de eo dictum esset. Etenim et ipse dimisit patrem, non locali transitu, sed condescensu ad carnem, venitque ad sponsam, quæ ipsum nunquam agnoverat, factusque est cum ipsa unus spiritus. • Qui enim Domino agglutinatur, unus spiritus est. Quare igitur matrimonium culpatur, ubi Paulus ipsum pro mysterii Christi exemplo producit, mysterium vel sacramentum nominans? VERS. 33. • Verumtamen et vos singuli unusquisque uxorem suam sicut seipsum diligat.» Atqui, imquit, etiamsi allegorice hæc acceperim, propter uxorem tamen dicta sunt: neque allegoria mariti erga uxorem habitudinem, quæ est secundum litteram, invertit. Debet enim unusquisque uxorem suam diligere ac fovere, haud secus quam seipsum. Nec mihi dicas, Hunc et hunc defectum habet uxor mea: nam et tu in carne tua defectus habes, veluti manum mutilam, pedem claudum, oculum strabum: hæc vero non abscindis, sed majori cura dignaris. • Uxor autem ut metuat virum. › Quia æqualitas honoris seditionem nonnunquam parit, propterea timorem inducit, ut unus sit principatus vir ipse. Metum autem hic intensam reverentiam et animi contractionem dicit, qui homines ingenuos decel, non servilem. Ex hujusmodi metu dilectio corparabitur, ipsaque rursus metum et reverentiam conciliabit. Diliget enim conjux virum, tanquam menbrum; metuet autem seu honorabit, tanquam caput. Quid vero si non metuat mulier? Tu tamen dilige, tuoque officio fungere. Similiter et mulier, etiamsi non diligatur, metuat tamen. Animadverte quomodo multis verbis demonstraverit, ac persecutus sit, quomodo a marito sit diligenda conjux. De metu antem non perinde multa tradit: dilectionem enim primas obtinere voluit. Etenim conjux metu dilectionis metuere maritum debet, uti dictum est, non eo qul faciat tremnere ac parere, ex quo odium potius nascitur: sed ita, ut non contradicat, non insurgat, primatum non ambiat. Etsi enim una sit caro, et principatum habeat etiam ipsa, eamque ob rationem, æqualem dignitatem: verum secundus est dominatus mulier, maritus autem habet aliquid amplius. CAPUT VI. VERS. 1. Ο Filii, obedite parentibus vestris in Domino.. Quemadmodum qui corpus fingit, prinum quidem caput, deinde collum, postremo pedes format: sic et Paulus dixit de mariti principatu primno, deinde de uxoris dominatu altero, deinceps de tertio principatu, qui est 415 liberorum, verba facit mulieri enim solus maritus dominatur, liberis autem et uxor. Obedite igitur, inquit, parentibus, * 1 Cor. vi, 17. Β' ἐνόησα m. το νόει Ο. να μηδὲ ο. τὸν πατέρα, οὐ τοπικῇ μεταβάσει, ἀλλὰ τῇ πρὸς τὴν σάρκα συγκαταβάσει, καὶ ἦλθε πρὸς τὴν νύμ φην, τὴν πάντοτε αὐτὸν ἀγνοήσασαν, καὶ ἐγένετο αὐτῇ εἰς πνεῦμα ἔν. ι Ο γὰρ κολλώμενος τῷ Κυ ρίῳ ἐν πνεῦμά ἐστι.» Πῶς οὖν διαβέβληται ὁ γάτ μος, ὅπου γε Παῦλος εἰς ὑπόδειγμα τοῦτον παράγει τοῦ κατὰ Χριστὸν μυστηρίου, καὶ αὐτὸν μυστήριον ὀνομάζων; • Πλὴν καὶ ὑμεῖς οἱ καθ' ἕνα ἕκαστος τὴν ἑαυτοῦ γυναῖκα οὕτως ἀγαπᾶτε ὡς ἑαυτόν.» Πλην, φησίν, εἰ καὶ ἀλληγορικῶς ταῦτα ἐξελαθόμην “, ὅμως καὶ διὰ τὴν γυναῖκα εἴρηνται, καὶ οὐκ ἀνατρέπει ἡ αλληγορία τὴν κατὰ τὸ γράμμα σχέσιν τοῦ ἀνδρὸς πρὸς τὴν γυναῖκα. Οφείλει γάρ [φησὶν] ἕκαστος τὴν γυναῖκα ἀγαπᾷν, καὶ θάλπειν, ὡς ἑαυτόν. Καὶ μή μοι λέγε, ὅτι τόδε καὶ τέδε τὸ ἐλάττωμα ἔχει ἡ γυνή· καὶ γὰρ ἐν τῇ σαρκί σου ἐλαττώματα ἔχεις, οἷον, χεῖρα κυλλὴν, πόδα χωλόν, ὀφθαλμὸν διάστροφον· ἀλλ' οὐκ ἐκκόπτεις ταῦτα, πλείονος δὲ μᾶλλον ἐπιμελείας ἀξιοῖς. • 11 δὲ γυνή ἵνα φοβήται τὸν ἄνδρα.» Ἐπειδὴ ἀκαταστασίαν ποιεῖ ἡ ἱσοτιμία, διὰ τοῦτο τὸν φόβον εἰσάγει, ἵνα μία ἀρχὴ ᾗ ὁ ἀνήρ. Φόβον δὲ ἐνταῦθα τὴν ἐπιτεταμένην εὐλάβειαν καὶ συστολὴν λέγει ", τὸν ἐλευθέροις πρέποντα, οὐ τὸν δουλικόν. Ἐκ τοῦ τοιούτου φόβου καὶ ἡ ἀγάπη συγκροτηθήσεται, καὶ αὐτὴ πάλιν αὐτὸν συγκροτήσει. Αγαπήσει μὲν γὰρ ἡ γυνὴ τὸν ἄνδρα, ὡς μέλος· φοβηθήσεται δὲ, ἤτοι τιμήσει, ὡς κεφαλήν. Τί οὖν ἂν μὴ φοβῆται ἡ γυνή; Σὺ ἀγάπα, τὸ σαυτοῦ ποίει· ὁμοίως καὶ ἡ γυνή, και μὴ ἀγαπᾶται, ὅμως δὲ φοβείσθω. Ορα δὲ, ὅτι τὸ μὲν, πῶς δεῖ ἀγαπᾶν τὸν ἄνδρα τὴν γυναῖκα, διὰ πολλῶν ἔδειξε· τὸ δὲ τοῦ φόβου οὐκέτι πλατύνει, ὅτι τοῦτο μάλιστα βούλεται κρατεῖν, τὸ τῆς ἀγάπης. Καὶ γὰρ καὶ ἡ γυνή, ὡς εἴρηται, τὸν ἐκ τῆς ἀγάπης φόβον φοβείσθαι ὀφείλει, οὐχὶ τὸν ποιοῦντα τρέ μειν καὶ δεδιέναι, ἐξ οὗ μίσος τίκτεται μᾶλλον, ἀλλ' ὥστε μὴ ἀντιλέγειν, μηδὲ ἐπανίστασθαι, μὴ σε τῶν πρωτείων ὁρᾶν. Εἰ γὰρ καὶ μία σάρξ ἐστι, καὶ ἀρχὴν ἔχει καὶ αὐτὴ ἰσότιμον σε κατὰ τοῦτο· ἀλλὰ καὶ δευτέρα ἀρχή ἐστιν ἡ γυνὴ, καὶ πλέον ἔχει ὁ ἀνθρ. • Τὰ τέκνα, ὑπακούετε τοῖς γονεῦσιν ὑμῶν ἐν Κυρίῳ.» Καθάπερ τις σῶμα πλάττων, πρῶτον μὲν τὴν κεφαλὴν, ἔπειτα τὸν αὐχένα, εἶτα τελευταίον τους πόδας τίθησιν· οὕτω καὶ Παῦλος εἶπε περὶ τοῦ ἀνδρὸς τῆς πρώτης ἀρχῆς, εἶπε [γ. εἶτα] καὶ περὶ τῆς γυναικὸς τῆς δευτέρας ἀρχῆς· λέγει νῦν καὶ περὶ τῆς τρίτης ἀρχῆς, τῶν τέκνων. Τῆς μὲν γὰρ γυναικὰς ὁ ἀνὴρ μόνος ἄρχει, τῶν δὲ παίδων καὶ ἡ γυνή. Varia lectiones. σε Ισοτιμίας ο.

EXPOSITIO IN EPIST. AD EPHES. CAP. VI. Υπακούετε οὖν, φησί, τοῖς γονεῦσιν, ἀλλ' ἐν Κυ- sel c in Domino:» hoc est, quando secundum ρίῳ, ν τουτέστιν, ὅταν κατὰ Κύριον ᾗ τὰ προστά γματα 88. ἐπεὶ ἐὰν εἰς ἀσέβειαν συνωθῇ ὁ πατὴρ, ἢ βούλεται προστῆσαι τὴν θυγατέρα, ἢ αἰσχρὰν τέτ χνην διδάξαι τὸν υἱόν, οὐ κατὰ Κύριόν ἐστι τὸ πρόςταγμα, οὐδὲ ὑπακούειν δεῖ. • Τοῦτο γάρ ἐστι δίκαιον. Τίμα τον πατέρα σου καὶ τὴν μητέρα σου, ἥτις ἐστὶν ἐντολη πρώτη ἐν ἐπαγγελίαις ".» Καὶ φύσει δίκαιόν ἐστι, φησί, τοῦτο, καὶ ὑπὸ τοῦ νόμου προστάσσεται. Πῶς δέ φησιν, ὅτι πρώτη εντολή ἐστι τοῦτο 60; Οὐκ ἔστι γάρ' ἀλλὰ τὸ, «Ου φονεύσεις· Οὐ μοιχεύσεις. Ἀλλ' ὅρα, τί προσέθηκεν· Ἐν ἐπαγγελίαις. ο Ἐκεῖναι γὰρ αἱ πρῶται οὐκ ἔχουσιν ἐπαγγελίας καὶ ἀντιμισθίας· ἀναχωρήσεις γάρ εἰσι κακῶν, οὐκ ἀγαθῶν ἐργασίαι· οὐδεὶς δὲ μισθὸς τῷ τοῦ κακοῦ ἀπεχομένῳ. Αὕτη δὲ, ἐπειδὴ ἀγαθοῦ ἐργασίαν ἔχει, πρώτη καὶ ἐπαγγελίαν ἐδέξατο. Θαυμαστὴ δὲ ἡ τάξις. Ἐπειδὴ γὰρ ἀπήγαγε τῶν πονηρῶν πράξεων ὁ νομοθέτης τοὺς ἀνθρώπους, μέλλων εἰς τὴν τῶν ἀγαθῶν ἐργασίαν ἐμβιβάζειν, πρώτην διετάξατο την εἰς τοὺς γονέας τιμήν. Ἐπειδὴ γὰρ αὐτοὶ μετὰ Θεὸν πρῶτοι εὐεργέται ἡμῖν, ἅτε τοῦ ζῆν αἴτιο:, εἰκότως πρῶτοι τῶν ἡμετέρων ἀπολαύσειαν καρπῶν. • Ἵνα εὖ σοι γένηται, καὶ ἔσῃ μακροχρόνιος ἐπὶ τῆς γῆς.» "Ορα ", πῶς οὐ μακρὰ ἐνταῦθα λέγει καὶ πολλὰ, ἅτε μὴ δυναμένων τῶν παίδων μακρῷ παρακολουθῆσαι λόγῳ. "Αλλως τε τοῦ ἀνδρὸς καὶ τῆς γυναικός ρυθμισθέντων κατὰ τοὺς νόμους οὓς αὐτὸς φθάσας ἔθηκεν, οὐ πολλοῦ καμάτου τὰ παιδία ὑποτά ξαι. Αλλ' οὐδὲ περὶ τῆς βασιλείας διαλέγεται, ή τινος τῶν ὑψηλῶν, ἀλλὰ ἃ μάλιστα ψυχή νηπιώδης ἀκοῦσαι ζητεῖ ", ταῦτα τίθησι· πρὸς γὰρ νηπίους αὐτῷ ὁ λόγος. Τί δὲ ἡδύτερον παισὶ τοῦ μακροχρο νῆσαι; ἐπεὶ καὶ τοῖς Ἰουδαίοις, ὡς νηπίοις, ταῦτα ἐνομοθετήθη, μὴ δυναμένοις τελειοτέρων ἀκούειν. «Καὶ οἱ πατέρες, μὴ παροργίζετε τὰ τέκνα ὑμῶν. Οὐκ εἶπεν, Αγαπᾶτε· τοῦτο αὐτοὺς σὲ ἡ φύσις καὶ ἄκοντας ἀπαιτεῖ· ἀλλὰ, ο Μὴ παροργίζετε κ τουτο ἐστι, Μὴ ἀποκλήρους καὶ ἀποκηρύκτους ποιεῖτε, καὶ φορτικῶς αὐτοῖς ἐπίκεισθε, οὐχ ὡς ἐλευθέροις, ἀλλ' ὡς ἀνδραπόδοις, καὶ ἀεὶ πρὸς αὐτοὺς δυσχεραίνετε. • Αλλ' ἐκτρέφετε αὐτὰ ἐν παιδείᾳ καὶ νουθεσία Κυρίου.» Ἐπὶ τὴν ἀρχὴν καὶ αἰτίαν τῆς ὑποταγῆς ἀνάγει 68, καὶ δείκνυσι τοῖς πατράσι, πῶς πειθηνίους τοὺς παῖδας ποιήσουσιν. Ἐὰν γὰρ θέλῃς, φησίν, ὑπακούειν σου τοὺς παῖδας, ἔκτρεφε αὐτοὺς τοῖς θείοις λόγοις· καὶ μὴ εἴπῃς ὅτι μοναζόντων ἐστὶ τὸ ἀναγινώσκειν τά; [θείας] Γραφάς. Παντός γὰρ Χριστιανοῦ τοῦτό ἐστι, καὶ μάλιστα τῶν κοσμικῶν, ὅτῳ καὶ πλείονος βοηθείας δέονται, ὡς ἐν ζάλῳ [ζάλη, σάλῳ?] ὄντες. Ὥστε ὑπὲρ σοῦ γίνεται τὸ ἀκούειν Dominum fuerint, quæ vobis mandant. Nam si pater ad impietatem te compellat, aut filiam prostituere velit, aut turpem artem docere filium, non est secundum Dominum mandatum hoc, neque obediendum ast. Vers. 1, 2. ‹ Hoc enim justum est. Honora patrem tuum et matrem tuam: quod est mandatum primum in promissione.» natura hoc justum est, inquit, tum et lege cautum est. Quomodo autem hoc primum mandaturn dixit, cum non sit? Illud enim potius primum est: • Non occides, Non machaberis.» At enim vide quid adjecerit, e In promissione. › Prima enim illa non habent promissiones et mercedem adjunctam: sunt enim a malis discessus quidam, non bonorum operationes; nemo autein dat mercedem ei qui a malo abstinet. Hoc autem mandatum, quoniam boni operationem habet, primum etiam promissionem accepit. Admirandus autem ordo est. Cum enim a pravis operibus legislator homines abduxisset, perducturus eos ad bonorum operationem, primum erga parentes honorem constituit atque sancivit. Quandoquidem enim illi nobis primi post Deum benefactores sunt, quippe quia vitæ auctores, non immerito primi sunt, qui nostrorum fructuum emolumenta capiant. VERS. 3. «Ut bene tibi sit, et sis longaevus super terram. Expende hic tecum, quomodo non longa dicat et multa, quoniam pueri non possint prolixum sermonem assequi. Præterea marito et conjuge juxta leges, quas ipsis prius posuit formatis, non est magni laboris pueros ipsis subjicere. Verum neque de regno hic disserit, neque de rebus sublimibus: verum quæ potissimum anima infantilis audire desiderat, hac ponit: ad infantes enim ei sermo est. Quid autem jucundius pueris, quam diu vivere? quandoquidem et Judæis, tanquam infantibus, hæc lege sunt sancita, qui perfectiora audire non potuerunt. VERS. 4. «Εt patres, nolite ad iracundiam provocare filios vestros.» Non dixit, Diligite: hoc enim natura ab ipsis vel invitis postulat: sed, «Ne ad iram provocetis: > hoc est, non exhæredes eos faciatis, neque abdicetis eos, neque onerosos vos illis exhibeatis, ceu non sint liberi, sed mancipia, semperque erga ipsos ægro sitis animo. Sed educate eos in disciplina et correptione Domini.» Ad principium adeoque causam obedientiæ ascendit, monstratque parentibus quanam ratione obedientes filios faciant. Si enim, inquit, 416 vis obedire tuos filios, institue eos divinis sermonibus: neque dicas, monachorum tantummodo esse legere Scripturas cujuslibet enim Christiani est, maxime eorum qui in mundo versantur, quanto majore ipsi auxilio indigent, ceu in tempestate agentes. Proinde pro te est quod audiant liberi Scripturam: disecnt Variæ lectiones. προσταττόμενα 0. 89 85 ἐπαγγελία». το αύτη ο. οι όρος Ο. " παντὶ ἀκολουθῆσαι ο. "ópā; 0. Οι τοῦτο γὰρ αυτούς m. σε ἀνῆλθε ο. σε ποθς Ο.

enim illinc: • Honora patrem tuum et matrem αυτοὺς τῆς Γραφῆς· μαθήσονται γὰρ ἐκεῖθεν ο Τίμα tuam. Itane gentilibus sermonibus educas filium tчum, ex quibus pessima quæque docentur, divinis autem sermonibus non item? VERS. 5. «Servi, obedite dominis carnalibus. Quia et servorum virtus ad familiæ constitutionem pertinct eamque perficit, ne hanc quidem partem negligit: sed ad hanc postremo venit, quandoquidem et dignitate postrema sit. Non porro autem hisce tanquam parvulis et infantibus disserit, sed tanquam adultis et consummatæ ætatis, perinde ac in procursu demonstrabimus. Dominos carnales dominos temporarios vocal. Statim enim eos consolatur, temporariam istam servitutem esse ostendens, et quæ cum carne simul dissolvatur. ● Cum timore ac tremore, in simplicitate cordis vestri, sicut Christo. De muliere verba faciens, simpliciter dixit, ut maritum metuat: hic vero cuin exaggeratione. Tremor enim est timoris intensio. Uxor enim marito par est, ejusdemque cum eo honoris, et libera est: servi autem non sunt ejusdem honoris. Quamvis enim fratres secundum Christum sunt; cum tamen liberos alterum alteri obedire præcipit, adeoque uxorem marito, multo magis servos dominis parere vult. Neque enim bæc res generis obscuritas est, sed prima potius nobilitas, novisse se moderate gerere, atque cedere prosimo. Quia vero non pauci dominos suos metuunt, non ex benevolentia tamen, sed quando latere queant, insidias eis struunt, et fraudulenter cum eis agunt; ideo, • In simplicitate corais, apponit, fraudulentiam tollens. VERS. 6. «Nou ad oculum servientes, quasi lourinibus placentes.» Hoe est, non tantum præsentibus dominis et videntibus, sed absentibus quoque codem modo servite. ‹ Sed ut servi Christi.» Qui itaque hominibus placet, non est servus Christi, ut et in alio loco dicit: «Si hominibus placerem, Christi servus non essem.) ‹ Facientes voluntatem Bel ex animo cum bona voluntate. › Quia potest aliquis in simplicitate cordis et citra dolum servire, nec tamen omnibus viribus, sed certum tantummodo et definitum opus persequi et perficere: hanc ob rem apponit jam,. Ex anim mo, › hoc est, totis viribus et animi promptitudine: jino, cum benevolentia etiam, hoc est ultre 417 et sponte, non vi. Hoc modo servitutis ignobilitas tollitur, si voluntario bonum faciant servi, non exspectantes necessitatem et flagra. Voluntatem autem Dei vel obedientiam vocat (vult enim bonam reruni constitutionem et ordinem Deus), vel, In illis obedite dominis vestris, in quibus Deus vos morem vult gerere. Fortasse enim, ut et de liberis dictum • Galat. 1, 10. τὸν πατέρα σου, καὶ τὴν μητέρα σου. • Είτε, Ελληνικοῖς μὲν λόγοις συνανατρέφεις τὸν παῖδα, ἐξ ὧν πάντα τὰ χείριστα διδάσκεται, τοῖς δὲ τοῦ Θεοῦ οὐκέτι; • Οἱ δοῦλοι, ὑπακούετε τοῖς κατὰ σάρκα κυρίας. Ἐπειδὴ καὶ ἡ τῶν οἱκετῶν ἀρετὴ εἰς σύστασιν τῆς οἰκίας 60 συντελεῖ, οὐδὲ τούτου τοῦ μέρους ἀμελεῖ· ἀλλ᾽ ἔρχεται καὶ ἐπὶ τοῦτο ἔσχατον, ἐπειδὴ καὶ ἔσχατόν ἐστι τῷ ἀξιώματι. Οὐκέτι δὲ τούτοις ὡς παιδίοις νηπίοις διαλέγεται, ἀλλ' ὡς τελείοις, καθά προϊόντες δείξομεν. Κατὰ σάρκα δὲ κυρίοις, ταῖς προσκαίροις φησίν. Εὐθὺς γὰρ παραμυθεῖται αὐτοὺς, πρόσκαιρον ὑποδείξας τὴν δουλείαν, καὶ τῇ σαρκὶ συγκαταλυομένην. • Μετὰ φόβου καὶ τρόμου, ἐν ἁπλότητ: τῆς καρ δίας ὑμῶν, ὡς τῷ Χριστῷ.» Ἐπὶ μὲν τῆς γυναικὸς ἁπλῶς εἶπεν, ο Ινα φοβῆται τὸν ἄνδρα· ο ἐνταῦθα δὲ μετ᾿ ἐπιτάσεως. Ο γὰρ τρόμος ἐπίτασις φόβου. Ἡ μὲν γὰρ γυνή, ὁμότιμος τῷ ἀνδρὶ καὶ ἐλευθέρα· οἱ δὲ δοῦλοι, οὐ τῆς αὐτῆς· τιμής. Εἰ γὰρ καὶ ἀδελφοὶ κατὰ Χριστὸν εἰσιν, ἀλλ' ἐπειδὴ καὶ τοὺς ἐλευθέρους ἀλλήλοις ὑποτάσσεσθαι κελεύει, καὶ τὴν γυναῖκα τῷ ἀνδρὶ, πολλῷ μᾶλλον τοὺς δούλους τοῖς κυρίοις. Οὐδὲ γὰρ δυσγένεια τὸ πρᾶγμά ἐστιν, ἀλλὰ μᾶλλον πρώτη εὐγένεια, τὸ εἰδέναι μετριάζειν, καὶ [τὸ] εἴκειν τῷ πλησίον. Ἐπεὶ δὲ πολλοὶ φοβοῦνται μὲν τοὺς δεσπότας, οὐκ ἐξ εὐνοίας δὲ, ἀλλ' ὅταν λάθωσιν, ἐπιβουλεύουσιν αὐτοῖς καὶ κακουργοῦσι, διὰ τοῦτο προστίθησιν·. Ἐν ἁπλότητι καρδίας, ο αναι ρῶν τὴν κακουργίαν. • Μή κατ' ὀφθαλμοδουλείαν, ὡς ἀνθρωπάρεσκοι, ο Τουτέστι, μὴ μόνον παρόντων των δεσποτών καὶ δρώντων, ἀλλὰ καὶ ἀπόντων, οὕτως αὐτοῖς δου λεύετε. • Αλλ' ὡς δοῦλοι τοῦ Χριστοῦ.» Ο άνθρωπ ἀρέσκος οὐ δοῦλος τοῦ Χριστοῦ, ὥσπερ καὶ ἀλλαχοῦ λέγει· «Εἰ ἀνθρώποις ήρεσκον, Χριστοῦ δοῦλος οὐκ ἂν ήμην.» • Ποιοῦντες τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ ἐκ ψυχῆς μετ' εὐνοίας Φ. ν Επειδὴ ἔστι μὲν ἐν ἁπλότητι καρδίας καὶ ἀδόλως δουλεύειν, μή μέντοι γε τῇ πάτῃ δυνά μει, ἀλλὰ μόνον τὸ ἀφωρισμένον ποιεῖν ἔργον· διὰ τοῦτο προστίθησι νῦν, «Ἐκ ψυχῆς, τουτέστιν, έχο πάσης τῆς δυνάμεως καὶ προθυμίας· ἀλλὰ και, • Μετ' εὐνοίας, ο τουτέστι, μετά πάσης ἀποδοχής, καὶ αὐθαιρέτως, μὴ ἀπὸ βίας. Οὕτω καὶ ἡ δυσγένεια τῆς δουλείας περιαιρεῖται, ἐὰν ἐκόντες τὸ καλὸν ποιῶσιν οἱ δοῦλοι, καὶ μὴ περιμένωσιν ἀνάγκην καὶ μάστιγας. Θέλημα δὲ Θεοῦ, ἢ τὸ ὑποτάσσεσθαι (τοῦτο γὰρ θέλει ὁ Θεὸς, τὴν εὐταξίαν), ή, ὅτι εἰς ἐκεῖνα ὑποτάσσεσθε, οἱ δοῦλοι, τοῖς κυρίοις ε, εἰς & θέλει ὁ Θεός. Τυχόν γὰρ, ὅπερ καὶ ἐπὶ τῶν τέκνων Η Variæ lectiones. δεσπόται; ο. " Οι οικονομίας ο. σε εὐμενείας Ο. σε μετά 0.

EXPOSITIO IN EPIST. AD EPIIES. - CAP. VI. εἴρηται, εἰς αἰσχρά τινα συνωθοῦσιν 10 οἱ δεσπόται, est, ad turpia quædam compellant domini, vel ad impietatem, quæ non sunt divinæ voluntatis. ἢ εἰς ἀσέβειαν, ἅτινα οὐκ εἰσὶ τοῦ θείου θελήμα τος. • Δουλεύοντες [ὡς] τῷ Κυρίῳ, καὶ οὐκ ἀνθρώποις.» Αὐτὸς γὰρ ἀναδέχεται τὴν πρὸς τοὺς δεσπότας εύ γνωμοσύνην, ὡς " καὶ τὴν εὐταξίαν νομοθετήσας καὶ ὁ μὴ τούτοις ὡς χρὴ δουλεύων, τῷ θείῳ νόμῳ ἀνθίσταται. • Εἰδότες, ὅτι ὅ ἐάν τι ἕκαστος ποιήσῃ ἀγαθὸν, τοῦτο κομιεῖται παρὰ τοῦ Κυρίου, εἴτε δοῦλος, εἴτε ἐλεύθερος.· Ἐπειδὴ εἰκὸς ἦν πολλούς δεσπότας, Ελληνας ὄντας καὶ ἀπίστους, μηδὲν ἀγαθὸν ποιεῖν τοῖς καλῶς δουλεύουσιν οἰκέταις, φησίν, ὅτι Κἂν μὴ παρὰ τοῦ κατὰ σάρκα 18 δεσπότου λάβῃς τὰς ἀμοιβὰς, παρὰ τοῦ πάντων Δεσπότου εκδέχου. Ἐνταῦθα δὲ ἔδειξεν, ὅτι ὡς τελειοτέροις αὐτοῖς διαλέγεται, καὶ οὐχ ὡς τοῖς παισίν. Ἐκείνοις μὲν γὰρ τὴν ἐπὶ γῆς μακροζωΐαν προέτεινε, τούτους δὲ πρὸς τὸ μέλλον παρέπεμψε. VERS. 7. • Servientes Domino, et non hominibus. Ipse enim recipit eam, quam dominis exhibent gratitudinem, quippe qui bonum in rebus ordinem lege sanxerit. Ει qui hisce non inservit, ut par est, divinæ legi resistit. VERS. 8. • Scientes quod unusquisque, quodcunque fecerit bonum, hoc recipiet a Domino, sive Servus, sive liber. Quia verisimile erat, multos dominos gentiles et infideles nihil boni impertituros servis qui fideliter inservirent, Etiamisi, inquit, a domino secundum carnem nullam compensationem feras, ab universorum tamen Domino exspecta. Mic autem ostendit quod velut perfectioribus eis loquatur, et non veluti pueris. llis enim din i terris vitam duraturam proponebat, hos autem ad futuram vitam remisit. VERS. 9. «Ει vos, domini, eadem facite illis. • Eadem. › Qualia? Ut cum benevolentia serviatis, et non tanquam hominibus placentes, sed cum timore ac tremore, erga Deum videlicet. Etsi enim verbatim non dixerit, attamen ista vult. Servit enim dominus servo, curam ejus gerens, omniaque ei necessaria prabens, ac simpliciter, eum sustinens, eique condonans, et quod ait Salomon, cum en simul sese circumagens. Audi enim quæ sequuntur. • Remittentes minas.» Non dixit, Remittentes fla- • Καὶ οἱ κύριοι, τὰ αὐτὰ ποιεῖες πρὸς αὐτούς. — • Τὰ αὐτά.» Ποῖα; Μετ' ευνοίας δουλεύετε, καὶ μὴ ὡς ἀνθρωπάρεσκοι, ἀλλὰ μετὰ φόβου και τρόμου, τοῦ πρὸς Θεὸν δηλαδή. Κἂν γὰρ αὐτολεξεὶ οὐκ εἶ πεν, ὅμως ταῦτα βούλεται. Δουλεύει γὰρ καὶ ὁ δε σπότης τῷ δούλῳ, μεριμνῶν ὑπὲρ αὐτοῦ, καὶ πάντα. τὰ χρειώδη παρέχων 18, καὶ ἁπλῶς, ἀνεχόμενος αὐτοῦ, καὶ συγκαταβαίνων αὐτῷ, καὶ ὅ φησι Σου λομών, συμπεριφερόμενος. "Ακουε γὰρ καὶ τῶν ἑξῆς· • Ανιέντες τὴν ἀπειλήν.» Οὐκ εἶπεν, Ανιέντες τὴν μάστιγα, ἀλλὰ, Καὶ αὐτὴν τὴν ἀπειλήν. ο Πολ- grun, sed etiam ipsas eninas. Multo magis itaque λῷ γοῦν μᾶλλον τὴν τιμωρίαν· τουτέστι, Μηδὲ ἐν ταῖς ἀπειλαῖς βαρείς φαίνεσθε. • Εἰδότες ὅτι καὶ ὑμῶν αὐτῶν ὁ Κύριός ἐστιν ἐν τοῖς οὐρανοῖ;.» Ὅρα, πῶς φοβεῖ. «"Ω μέτρῳ ο γάρ, φησί, «μετρεῖς, ἀντιμετρηθήσεταί σοι·, μὴ ἀκούσῃς καὶ σύ· «Πονηρέ δοῦλε, πᾶσαν τὴν ὀφειλὴν ἀφῆκά σοι, οὐκ ἔδει καὶ σὲ ἐλεῆσαι τὸν σύνδουλόν σου; • Καὶ προσωποληψία οὐκ ἔστι παρ' αὐτῷ.» Μὴ νομίσῃς, φησὶν, ὅτι ἐὰν ἀπηνὴς ἔσῃ τῷ δούλῳ, οὐχ ἐξετασθήσῃ παρὰ τοῦ Θεοῦ διὰ τὸ τοῦ προσώπου εὐτελές. Ταῦτα γὰρ τῶν ἔξω νόμων διαφορὰς εἰδό των εὐγενείας καὶ δουλείας τοῦ ἀνθρώπων γάρ εἰσι νόμοι. Ἐνταῦθα καὶ [f. δὲ] οὐχ οὕτως, ἀλλὰ καὶ αὐτὸς δοῦλος εἶ τοῦ αὐτοῦ Κυρίου, κἂν εἰς ὁμόδουλον αὐστηρεύων· ἐπεὶ οὐδὲ ἐξ ἀρχῆς δουλείαν ἐποίησεν ὁ Θεὸς, ἀλλ' ἡ πλεονεξία, ὡς ἐπὶ τῶν αἰχμαλώτων· καὶ ἡ πρὸς τοὺς πατέρας ὕβρις, ὡς ἐπὶ τοῦ Χαναάν. Πλὴν εἰ καὶ μὴ ὑπὸ Θεοῦ γέγονεν, ὅμως τὴν ὑποτα γὴν Θεὸς νομοθετεῖ, διὰ τὴν εὐταξίαν, καὶ ἵνα μὴ αἱμάτων ὁ βίος γέμῃ. • Τὸ λοιπὸν, ἀδελφοί μου, ἐνδυναμούσθε ἐν Κυ ρίῳ, καὶ ἐν τῷ κράτει τῆς ἰσχύος αὐτοῦ.» Στρατό - Matth. xv, 32. ▼ Matth. vii, 2. το βιάζουσιν m. supplicium hoc est, Neque in ipsis minis graves et onerosi videamini. • Scientes quod et vestri ipsorum Dominus est in cœlis. Animadverte quomodo perterrefaciat. ‹ Qua mensura › enim, inquit, ‹ metieris, remensurabitur tibis:, ne audias et tu: c Serve nequam, omne debitum remisi tibi, nonne oportebat et te misereri conservi tui *?, . Et personarum acceptio non est apud eum. Ne existimes, inquit, si iminitis sis servo tuo, Dominum istuc abs te non inquisiturum on person contemptibilitatem. Hæc enim exteriorum legum sunt, quæ novisse solent discrimen inter ingenuitatem et servitutem: hominum enim leges sunt. Hic autem sic non fit; verum et tu ipse servus es ejusdem Domini, licet in conservum 418 austerus sis. Nam a principio Deus servilem conditionem istam non creavit, sed avaritia, ut in captivis: et injuria, qua patres et majores affecerunt, ut in Chanaan contigit. Etiamsi autem a Deo non sit condita, subjectionem tamen Deus sancit, ob felicem politiam, et ne vita humana sanguine repleatur. VERS. 10. • Quod superest, fratres mei, confortamini in Domino, et in potentia roboris ejus. › Varia lectiones. 79 σαρκικού ο. 18 πορίζων ο. το δούλων ο

Cujuslibet domus est exercitus: omnibus itaque πεδόν ἐστιν ἡ οἰκία ἑκάστου· διατάξας οὖν τὰς ἀρε potestatibus ordinatis, sic in. bellumn eas educit. Nam cum proprium ordinem nemo transgrediatur, tunc res bellica bene habebit. Quia vero pleraque imperaverat quæ visa sunt difficilia transactu, Ne metuite, inquit, sed in Domini potentia confidite. Non enim simpliciter ei robur est, sed potentia roboris hoc est, ineffabilem habet fortitudinem et quæ in omnes dominetur. VERS. 11. e Induite armaturam Dei, ut possitis vos stare adversus insidias diaboli. Quæ sit are matura, paulo post docebit. Animadverte autem quomodo non dixerit pugnas aut bella, sed insidias: insidiæ enim sunt decipere, ac per fraudem capere. Non enim manifesta proponit hostis peccata: exempli gratia: Ad idololatriam aperte non hortatur, sed alia quadam ratione aggreditur, insidias struens, hoc est, verisimilia verba faciens, velamentoque uteus. Proinde, cum ostendit adversarium esse potentem, horrendum et varium, excitat eos ac vigilantes facil. VERS. 12. • Quoniam non est nobis colluctatio adversus sanguinem et carnem. Et hoc, non ut perterrefaciat, verum ut attentiores reddat, dicit. Nam qui hostis vires et potentiam narrat, suos facit magis cautos. Non adversum vulgares, inquit, hostes nobis lucta est, neque adversum homines iisdem nobiscum affectibus imbatos, ejusdemque nobiscum potentiæ. • Sed adversum principatus, adversus potestates. Perinde ac Deus principatus habet ac potestates, hunc ad modum arrogans tyrannus hujusmodi ordines fecit. Adversus mundi rectores. › Non quod in mundum seu creaturam dominentur, ejusve domini sint: sed Scriptura mundum vocat ipsa prava opera, et qui ea perpetrant, quemadmodum et illud: «Vos non estis ex mundo ª, hoc est, ex iis qui prava operantur. In hos igitur voluntario in ipsorum servitutem redactos imperium exercent dæmones. • Tenebrarum sæculi hujus.» Tenebras nequitiam dicit, quæ in hoc sæculo videtur et consistit; ulterius autem non pergit. • Adversus spiritualia nequitiæ.. Hos 419 ipsos damones vocat. Cum enim et angeli sint spiritus, apposuit,. Nequitiae:» siquidem illi cum bonitatis, tum luminis sunt spiritus. Quia vero nos bellum non gerere affirmavi; adversus sanguinem et carnein, e contrario adjicit, sed adversus leves, invincibiles, et eos qui difficillime capiuntur, pugnamus. In cœlestibus. Per hoc rursus auditorem excitat. De magnis, inquit, periculum est: non enim de terrestribus et corruptibilibus, sed de a Joan. xv, 19. χὰς πάσας, οὕτως ἐπὶ τὸν πόλεμον ἐξάγει. Καὶ γὰρ ὅταν μὴ τὴν οἰκείαν τάξιν ὑπερβαίνωσιν εκαστοι, τότε καὶ τὰ τοῦ πολέμου εὖ κείσεται. Ἐπεὶ δὲ πολὺ λὰ ἐπέταξε δοκοῦντα δυσκατόρθωτα, Μὴ δείσητε, φησὶν, ἀλλ' ἐν τῇ τοῦ Κυρίου δυνάμει θαῤῥεῖτε. Οὐ γάρ ἐστιν ἰσχὺς ἁπλῶς αὐτῷ, ἀλλὰ κράτος ἰσχύος, τουτέστιν, ἄφατον ἔχει τὴν ἰσχύν, καὶ πάντων κρατ τοῦσαν. • Ενδύσασθε τὴν πανοπλίαν τοῦ Θεοῦ, πρὸς τὸ δύνασθαι ὑμᾶς στῆναι πρὸς τὰς μεθοδείας 18 του διαβόλου.» Τίς ἐστιν ἡ πανοπλία, μετ' ὀλίγον δι δάξει. Ορα δὲ, πῶς οὐκ εἶπε, Μάχας, ήτε, Πολέμους, ἀλλὰ, ο Μεθοδείας.» Μεθοδεία γὰρ ἐστι τὸ ἀπατῆσαι καὶ διὰ μηχανῆς ἑλεῖν. Οὐ γὰρ φανερὰ προτίθησιν ὁ ἐχθρὸς τὰ ἁμαρτήματα· οἷον, εἰδωλολατρείν φανερῶς οὐ παραινεῖ, ἀλλ᾽ ἑτέρως αὐτὸ κατασκευάζει μεθοδεύων, τουτέστι, πιθανὸν τὸν λόγον ποιῶν, καὶ Επικαλύμματι χρώμενος. Διὰ δὲ τοῦ δεῖξαι τὸν ἀντίπαλον δεινὸν ὄντα καὶ ποικίλον, διεγείρει αὐτοὺς καὶ νήφειν παρασκευάζει. • ῞Οτι οὐκ ἔστιν ἡμῖν ἡ πάλη πρὸς αἷμα καὶ σάρο και ο Καὶ τοῦτο οὐκ ἐκφοβῶν λέγει, ἀλλὰ προσεκτι χωτέρους ποιῶν. Ὁ γὰρ τοῦ ἐχθροῦ τὴν δύναμιν ἀφηγούμενος, ἀσφαλεστέρους ποιεῖ τοὺς οἰκείους. Οὐ πρὸς τοὺς τυχόντας· ἔχομεν, φησὶν, οὐδὲ πρὸς ἀνθρώπους ὁμοιοπαθεῖς ἡμῖν καὶ ἰσοδυνάμους. • Αλλὰ πρὸς τὰς ἀρχὰς, πρὸς τὰς ἐξουσίας.» ὥσπερ ὁ Θεὸς ἀρχὰς ἔχει καὶ ἐξουσίας, οὕτω καὶ ὁ ἀλαζὼν τύραννος τοιαῦτα ἐποιήσατο τάγματα. • Πρὸς τοὺς κοσμοκράτορας.. Οὐχὶ τοὺς τοῦ κόσ σμου, ήγουν τῆς κτίσεως κρατοῦντας· ἀλλ᾽ οἶος κόσμον ἡ Γραφὴ τὰς πονηρὰς πράξεις λέγειν, καὶ ή τοὺς ταύτας μετιόντας, ὡς τὸ «Ὑμεῖς οὐκ ἐστὲ ἐκ τοῦ κόσμου,» τουτέστιν, ἐκ τῶν τὰ πονηρὰ μετιόντων. Τούτων οὖν κρατοῦσιν οἱ δαίμονες, αυθαιρέ τως ὑποδουλωθέντων * αὐτοῖς. • Τοῦ σκότους τοῦ αἰῶνος τουτου.» Σκότος τὴν πονηρίαν φησὶν, ἥτις ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ φαίνεται καὶ συνίσταται, περαιτέρω δὲ οὐ πρόεισι. • Πρὸς τὰ πνευματικὰ τῆς πονηρίας.» Τούτους αὐτοὺς τοὺς δαίμονάς φησιν. Ἐπειδὴ γάρ εἰσι καὶ οἱ ἄγγελοι πνεῦμα, προσέθηκε. Τῆς πονηρία, ἐκεῖνοι γὰρ, ἀγαθότητος καὶ φωτός πνεύματα. Είν πὼν δὲ, ὅτι οὐ πολεμοῦμεν πρὸς αἷμα καὶ σάρκα, ἀντιδιαστέλλει, καί φησιν, ὅτι ᾿Αλλὰ πρὸς κούφους, καὶ ἀνικήτους τε καὶ δυσαλώτους μαχόμεθα. • Ἐν τοῖς ἐπουρανίοις.» Διὰ τοῦτο πάλιν διεγεί ρει τὸν ἀκροατήν. Περὶ μεγάλων γάρ, φησίν, ὁ κίνη δυνος, οὐ περὶ ἐπιγείων καὶ φθαρτῶν, ἀλλὰ τῶν Varia lectiones. τὰ τὴν μεθοδείαν ο. το και 0. * ὡς ὑποδουλ. Ο. το εὐκινήτους Ο.

EXPOSITIO IN EPIST. AD EPHES.- CAP. VI. ἐπουρανίων. Τὸ γὰρ, ι ἐν,» ἀντὶ τοῦ, ὑπὲρ, ἔστι calestibus res agitur. Præpositio enim c in s est καὶ τοῦ, διά· ὡσεὶ ἔλεγε· Διὰ τὰ ἐπουράνια πολεμοῦμεν, καὶ διὰ τοῦτο νήφειν χρή. • Διὰ τοῦτο ἀνελάβετε τὴν πανοπλίαν τοῦ Θεοῦ, Ένα δυνηθῆτε ἀντιστῆναι ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῇ πονηρᾷ. κ Τουτέστιν, ἐν τῷ παρόντι αἰῶνι 19 τοῦτον γὰρ ἡμέ ραν πονηράν φησιν, ἀπὸ τῶν ἐν αὐτῷ γινομένων και κῶν. Παραμυθεῖται δὲ καὶ ἀπὸ τοῦ δεῖξαι βραχὺν ὄντα τὸν τοῦ πολέμου καιρόν. Διὰ γὰρ τοῦ ἡμέραν εἰπεῖν, τὸ βραχὺ ἐδήλωσε. • Καὶ ἅπαντα κατεργασάμενοι στῆναι.» "Απαντα τὰ πάθη, καὶ τὰς ἀτόπους ἐπιθυμίας κατεργασάμεναι, τουτέστι καταπολεμήσαντες, καθελόντες. Ἐπειδὴ δὲ πολλοὶ μετὰ τὸ νικῆσαι ἔπεσον, φησί· «Στῆναι.» Δεῖ γὰρ μετὰ τὴν νίκην στάσεως, ἵνα μὴ ὁ νικηθείς πάλιν ἀναμαχέσηται. Εἰ γὰρ ῥαθυμήσομεν, ἀναζήσει πάντως ὁ νεκρωθεὶς 80 ἐχθρός. "Ορα δὲ, ὅτι δυνατὸν τὸ κατεργάσασθαι καὶ στῆναι, καὶ οὐκ ὀφείλομεν λοιπὸν ῥαθυμεῖν, προφασιζόμενοι ὅτι δυνατοὶ οἱ ἐχθροί. Καὶ γὰρ ἐνεδυναμώθημεν, καὶ τοιαύτην τέ χνην ἐδιδάχθημεν 61, ὥστε καὶ πρὸς δαίμονας δύνασθαι παλαίειν· μᾶλλον δὲ οὐδὲ παλαίειν, ἀλλ᾽ οὕτως εἶναι φοβεροὶ τοῖς δαίμοσι, διὰ τὴν τοῦ ἐνοικοῦντος ἐν ἡμῖν δύναμιν, ὥστε μηδὲ πάλης δεῖσθαι, ἀλλὰ πατεῖν ἐπάνω ὄφεων καὶ σκορπίων. Ταῦτα δὲ λέγει Παῦλος, ἐπειδὴ πολλοὶ ἦσαν οἱ ἀντικείμενοι αὐτοῖς, διδάσκων ὅτι οἱ δαίμονες ἡμῖν πολεμοῦσι διὰ μέτων αὐτῶν 89. Ὥστε μὴ τοῖς ἀνθρώποις ὀργίζεσθε, ἀλλὰ πρὸς τοὺς δαίμονας αὐστηρεύεσθε. pro, super, vel, propter: ut sit sententia: Propter cælestia belligeramus, ideoque vigilare oportel. VERS. 13. • Propterea accipite armaturam Dei, ut possitis resistere in die malo. o lloc est in præsenti sæculo: hoc enim diem malum appellat, malis nimirum quæ in ipso Gunt. Consolatur autem per hoc, quod ostendat breve admodum esse helli tempus: cum enim diem dixit, brevitatem indicavit. Et omnibus confectis stare. › Omnibus nimirum affectibus et pravis cupiditatibus confectis, id est debellatis, ablatis. Quandoquidem vero plerique post victoriam cecilerunt, Stare, addidit. Opus cst enim post victoriam etiam consistentia, ne victus rursus ad oppugnandum insurgat. Si enim ad torporem lapsi fuerimus, reviviscet occisus hostis. Observa autem quod possibile est ut vincamus atque consistan.us, et non debemus in posterum esse desides, prætexentes fortiores esse hostes, quam quibus resistere queamus. Etenim confortati sumus, ac docti sumus talem artem, ut et adversus dæmones luctari queamus: imo non solum luctari, verum etiam tanto terrori esse dæmonibus, propter ejus qui in nobis habitat virtutem, ut ne lucta quidem opus sit, sed supra serpentes et scorpios gradiamur, eosque conculcemus. Hæc autem dicit Paulus, eo quod multi essent opponentes sese illis; docens quod dæmones nobiscum illorum interventu dimicent. Itaque hominibus ne irascimini, sed damonibus austeritatem vestram exhibete, VERS. 14. State ergo circumcincti lumbos vestros in veritate. In rebus bellicis primum est novisse bene stare. Propterea Paulus stationis primum meminit, et ad eam adhortatur, stationem exigens probe ordinatam, militibusque convenientem et erectam. Qui enim revera stat, erectus stal, lon innitens cuipiam; quemadmodum is qui non stal, neque rectus est: ut lascivus, et pecuniarum ama· tor, et qui in deliciis versatur, non stat rectus, s d inflexus est. Edocta statione, cingit deinde militem spiritualiter ommino, ac circumcingit difuentem (t solutumn in concupiscentiis, per 420 cingulum • Στῆτε οὖν περιζωσάμενοι τὴν ὀσφιν ὑμῶν ἐν ἀληθείᾳ. ο Ἐν τοῖς τακτικοῖς πρῶτόν ἐστι τὸ εἰδέ ναι ἑστάναι καλῶς· διὰ τοῦτο Παῦλος περὶ τῆς στάσεως παραινεῖ [λέγων] πρῶτον, στάσιν ἀπαιτῶν εἶτα κτον, καὶ στρατιώταις πρέπουσαν, καὶ ὀρθῆν. Ὁ γὰρ τῷ ὄντι ἑστὼς ὀρθὸς ἕστηκεν, οὐκ ἐπικλινόμενός 45 τινι· ὡς ὅ γε μὴ ἑστὼς, οὐδὲ ὀρθός ἐστιν· οἷον ὁ λάγνος, ὁ φιλοχρήματος, ὁ τρυφῶν, οὐχ ἵσταται ὀρθὸς, ἀλλὰ κέκλιται. Μετὰ δὲ τὴν στάσιν, ζώννυσι τὸν στρατιώτην νοητῶς πάντως *, καὶ περισφίγγει τὴν διαῤῥέονται σε καὶ διακεχαλασμένον ταῖς ἐπιθυμίαις, ἀναστέλλων διὰ τῆς ζώνης. Οσφύν δὲ ἐνταῦθά φησι τὴν τῆς ψυχῆς εὔτονον καὶ τὸ πᾶν διαβαστάζου- cobibens. Lumbos autem hic dicit animae fortitu84 σαν δύναμιν. Ὡς γὰρ ἡ τρόπις ἐπὶ τῶν νηῶν, οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ ζώου ἡ ὀσφὺς, οἷόν τις θεμέλιος. Οθεν καὶ πολλάκις καμόντες, τὰς χεῖρας ἐπ' αὐτὴν θέντες διαβαστάζομεν ἑαυτούς. Οὕτω καὶ ἡ νοητὴ ὀσφὺς ἔχει, ἦν κελεύει ζωννύειν ἐν ἀληθείᾳ, τῇ τε κατὰ τὰ οίγματα, καὶ τῇ κατὰ τὸν βίον. Οὐδεὶς γὰρ τῶν αἱρετικών ζώννυται ἐν ἀληθείᾳ, ἀλλὰ κάτω σύρονται περὶ τὴν γῆν, οὐδὲν ὑψηλὸν νοῆσαι δυνάμενοι, ἀλλ' ἀνθρωπίνοις λογισμοῖς καὶ κάτω συρομένοις τὰ θεῖα ἐξετάζοντες. Ἀλλὰ καὶ οἱ κατὰ τὸν βίον σφαλλόμενοι, καὶ τῇ ἀπάτῃ τοῦ κόσμου προσέχοντες, οὐδὲ dinem et potentiam ad omnia ferendum. Quemadmodum enim carina est in navibus, ita in animali lumbus, veluti nimirum fundamentum quoddam: unde et sæpenumero defessi, manibus super lumbis impositis, nos ipsos bajulamus. Ilunc ad modum spiritualis lumbus habet, quem in veritate circumcingere præcipit, quæ cum in dogmatibus, tum in vita reniteat. Nemo enim hæreticorum cingitur in veritate, sed infra in terrain repunt, nihil altum Intelligere valentes, sed humanis cogitationibus et humi repentibus divina explorantes. Præterea qui Varia lectiones. οι ἐνεδύθημεν ο. σε εἰσιν οἱ ἀντικείμενοι αὐτοῖς καὶ πολεμοῦντες αὐτοῖς διὰ πάλιν Ο. * τὸ διαῤῥέων 0. το καιρῷ 0. 80 νικηθείς 0. μ. α. 1. 88 οὐκέτι κλι. Ο. PATROL. GR. CXXIV.

m vitæ suæ moribus nutant, mundique impostura οὗτοι ζώννυνται ἐν ἀληθείᾳ, ἀλλὰ κάτω κεχαλασμέν adhibent animum, ne isti quidem cinguntur in veritate, sed infra demissi mendaciis inhiant. At vero nos boc pacto non oportet agere, cæterum omnia transigere in veritate: atque si doctrina fuerit, in ea verum inquirere: ac si vila, similiter. Insuper omnis fuci dolique oportet nos expertes esse, neque invicem inter uos mentiri. Quod si hanc ad rationem succincti fuerimus, tum currere poterimus. Per cincturam denique istam ostendit nos semper armatos esse debere, perinde ac David inquit: - o • Sicut zona qua semper circumcingitur. Semper enim adversum nos bellum geritur. Gregorius autem Theologus per lumbum concupiscentiam intelligit (in lumbis enim renes sunt, qui in Scriptura concupiscentis symbolun sunt), per veritatem autem, contemplationem. Asserit ergo quod Paulus omnem concupiscentiam nostram contenplatione et consiνοι τοῖς ψευδέσι προσκε ήνασιν. 'Αλλ' οὐχ ἡμᾶς οὕτω δεῖ ἔχειν, ἀλλὰ πάντα μετιέναι ἐν ἀληθείᾳ· κἂν δόγμα εἴη, τὸ ἀληθὲς ζητεῖν, κἂν βίος, ὁμοίως. ᾿Αλλὰ καὶ ἀνυποκρίτως ἔχειν καὶ ἀδόλως, καὶ μὴ ψεύδεσθαι πρὸς ἀλλήλους. Ἐὰν οὕτως ὦμεν έζωσμένοι, δυνησόμεθα καὶ τρέχειν. Διὰ δὲ τοῦ ἐξῶσθαι, τὸ ἀεὶ δεῖν ἡμᾶς ὁπλῖσθαι δηλοῖ 8, ὡς καὶ ὁ Δαυΐδ λέγει·. Ωσεί εν ζώνη ἣν διαπαντός περιζώννυται·, ἀεὶ γὰρ πολεμούμεθα. Ο δὲ Θεολόγος Γρηγόριος ὀσφὺν ἡμῶν νοεῖ σὲ τὸ ἐπιθυμητικόν (ἐν γὰρ τῇ όσφύϊ οἱ νεφροὶ, οἱ τοῦ ἐπιθυμητικοῦ σύμβολον παρὰ τῇ Γραφῇ )· ἀλήθειαν δὲ, τὸ θεωρητικόν. Φησὶν οὖν, ὅτι παραινεῖ Παῦλος πᾶσαν τὴν ἐπιθυμίαν ἡμῶν περισφίγξαι τῇ θεωρίᾳ καὶ κατανοήσει τοῦ Θεοῦ. ῾Ο γὰρ Θεὸν θεωρῶν, καὶ ἐνηδόμενος τούτῳ, ὡς ὄντως ἐραστῷ, οὐκ ἂν ἐάσειε τὴν ἐπιθυμίαν αὐτοῦ κάτω χαλασθῆναι, καὶ συρῆναι περὶ τὰ γήϊνα. deratione Dei circumcingere hortetur. Qui enim Deum contemplatur, eoque oblectatur ceu revera amabili, desiderium suum infra demitti et circum terrestria trahi non sinet. • Et induti loricam justitiæ. ο Justitiam hic, universaliter vitam virtutibus comptam dicit: perinde quasi dicat, muniti circa pectus justis operibus. Ut enim lorica hominem conservat ne saucietur, sic et justitia conservat eum, qui ea munitur. • Καὶ ἐνδυσάμενοι τὸν θώρακα τῆς δικαιοσύνης. Η Δικαιοσύνην ἐνταῦθα τὸν καθόλου ἐνάρετον βίον φησὶν 10, ὡς ἂν εἰ λέγων. Ενστερνισάμενοι τὰ 8, τ. δίκαια πράγματα. Ὡς γὰρ ὁ θώραξ ἄτρωτον τηρεί τὸν ἄνθρωπον, οὕτω καὶ τὸ δίκαιον τὸν τοῦτο ἐνστερ νισάμενον. • Καὶ ὑποδησάμενοι τοὺς πόδας ἐν ἑτοιμασίᾳ τοῦ Εὐαγγελίου τῆς εἰρήνης.» Καλῶς κνημίδας ἡμῖν περιτίθησιν ". "Η τοῦτο γοῦν φησιν, ὅτι δεῖ ἑτοίμους VERS. 15. Et calceati pedes in præparatione Evangelii pacis. > Pulchre nobis tibialia induit. Vel igitur hoc dicit, quod oporteat nos præparatos esse ad Evangelium prædicandum promulgandum-C εἶναι πρὸς τὸ εὐαγγελίζεσθαι καὶ κηρύσσει». que. ‹ Speciosi» enim ‹ pedes, a 'inquit, ‹ evangelizantium pacem ¤. › Vel quia oporteat nos promptos ezse ad exitum, secundum Evangelium vivendo: redes enim sunt vitæ symbolum. Propterea dicit: • Quomodo exacte ambuletis ª., Præparatio autem Evangelii sunt opera bona quibus ipse Dominus attendit, uti dictum est: Præparationem cordis ipsorum audivit auris tua *.» Præclare autem dixit, • pacis.» Quandoquidem enim belli pugnaque 421 meminit,ostendit quod adversus dæniones pugnandum sit, non adversus homines: pacis enim est EvangeJum: et quod si contra dæinones pugnemus, pacem habemus apud Deum, adversus quem nou oportet nos denuo conflictari dissolvendo pacem. Porro, latum nuntium est, victoria jam parta est: ne igitur metuamus. VERS. 16. 6 in omnibus assumentes scutum fidei. Hoc est e In omnibus,. nempe pro, in veritate, justitia et præparatione Evangelii: hæc enim omnia fide indigent. Non autem hic vere religionis agnitionem fidem dicit, sed indubitatam, quæ de futuris -credere perinde faciat, tanquam sint præsentia: quæ et miracula perficiat, quæ sis adeo ignita el fervida, ut vel montes transferat. Quemadmodum igitur scutum seu clypeus toti corpori prætenditur, b Psal. crit, 19. c Isa. Luir, 7. • Ὡραῖοι ο γάρ, φησίν, ο οἱ πόδες τῶν εὐαγγελιζο μένων εἰρήνην.» Η ὅτι δεῖ ἡμᾶς ἑτοίμους εἶναι πρὸς ἐς τὴν ἔξοδον, κατὰ τὸ Εὐαγγέλιον βιοῦντας " Οἱ μὲν γὰρ πόδες, τοῦ βίου σύμβολον· διὸ καὶ λέγει· «Πῶς ἀκριβῶς περιπατείτε. Ετοιμασία δὲ τοῦ Εὐαγγελίου, πράξεις ἀγαθαι, αἷς προσέχει καὶ ὁ Κύ ριος, κατὰ τὸ εἰρημένον· «Τῇ ἑτοιμασίᾳ τῶν καρ διῶν αὐτῶν προσέσχε τὸ οὖς σου.» Καλῶς δὲ εἶπεν· • Εἰρήνης.» Επειδὴ γὰρ πολέμου καὶ μάχης ἐμνήσ σθη, δείκνυσιν ὅτι τὸν πόλεμον πρὸς δαίμονας ἔχειν χρὴ ", οὐ πρὸς ἀνθρώπους· εἰρήνης γάρ ἐστιν Εὐαγ γέλιον· καὶ ὅτι ἐὰν πρὸς τοὺς δαίμονας μαχώμεθα, Θεῷ εἰρηνεύομεν, ᾧ οὐ δεῖ πάλιν ἐκπολεμοῦσθαι καταλύοντας τὴν εἰρήνην. ᾿Αλλὰ καὶ Εὐαγγέλιον ἐστιν, ἤδη ἡ νίκη γεγένηται· μὴ οὖν φοβηθώμεν. • Ἐπὶ πᾶσιν ἀναλαβόντες τὸν θυρεὸν τῆς πίσ στεως.» Τοῦτό ἐστι τὸ, ο Ἐπὶ πᾶσιν, ο ἀντὶ τοῦ, ἐν ἀληθείᾳ καὶ τῇ δικαιοσύνῃ, καὶ τῇ ἑτοιμασία του Εὐαγγελίου. Πίστεως " γὰρ ταῦτα πάντα δεῖται. Οὐ τὴν τῆς ἀληθοῦς δὲ θρησκείας ἐπίγνωσιν ἐνταῦθά φησι πίστιν, ἀλλὰ τὴν ἀδίστακτον, τὴν περὶ τῶν μελλόντων πιστεύειν ποιοῦσαν, ὡς παρόντων, τὴν καὶ τὰ σημεῖα τελοῦσαν, καὶ οὕτω διάπυρον καὶ θερ μὴν, ὡς καὶ ὄρη μεθισταν. Ωσπερ οὖν ὁ θυρεός a Ephes. v, 13. • Psal. tx, 40. Varim lectiones. 81 ως 4. 0. τὰ ἀγρυπνεῖν ἡμᾶς δηλοί οι » ώς 0. 93 θησιν κ. ποιοῦντας ο. οι δεῖ ο. 88 τὴν ἐπιθυμίαν m. να λέγει ο. το φάσκων Ο. οι ταύτης Ο. οι ὑποτί

EXPOSITIO IN EPIST. AD EPHES. - CAP. VΙ. ἤγουν ἡ ἀσπὶς προβέβληται παντὸς τοῦ σώματος, ceu janua quædam custodiens et concludens ipsum: οἷόν τις θύρα φυλάττων καὶ περικλείων αὐτὸ, οὕτω hanc ad rationem firma et indubitata fides, totius καὶ ἡ ἀδίστακτος πίστις φυλακὴ τῆς ψυχῆς ὅλης. Η animæ est custodia. Fides autem est scutum, non πίστις δέ ἐστι θυρεός, οὐ τὰ σοφίσματα. Ο θυρεός soplisinata. Scutum contegit, illa vero impeσκέπει, ἐκεῖνα δὲ συμποδίζουσιν. diunt. • Ἐν ᾧ δυνήσεσθε πάντα τὰ βέλη τοῦ πονηροῦ τὰ πεπυρωμένα σβέσαι.» Τουτέστι, τὰς ἀτόπους ἐπιθυμίας, τοὺς τῆς ἀπιστίας λογισμούς (οίον, "Αρα ἀνά στασις ἔστιν; ἆρα κρίσις;), καὶ τοὺς πειρασμούς. Πεπυρωμένα δὲ, οὐ μόνον ὅτι αἱ ἐπιθυμίαι ἐκπυροῦσι, πρὸς πράξεις αἰσχρὰς ἀνακαίουσαι, ἀλλ' ὅτι καὶ τῷ συνειδότι ἐντεῦθεν ἤδη καιόμεθα. Καὶ διὰ τῶν τῆς ἀπιστίας δὲ λογισμῶν φλέγει ἡμᾶς ὁ διάἄλλος, καὶ διὰ τῶν πειρασμῶν. Ἡ πίστις οὖν ταῦτα σβέννυσιν· εἰ γὰρ δαίμονας ὑποτάττει, πολλῷ μᾶλλον πάθη. Είτε γὰρ ἐπιθυμία φλογίζει, τοῖς μέλλου σιν ἀγαθοῖς πιστεύων, καὶ τῇ μελλούσῃ εὐφροσύνῃ, κατασβέσεις ταύτην· είτε πειρασμοί, πιστεύων τοῖς μέλλουσι, παρακληθήσῃ. Εννόησον, πῶς ἐφλέγετο Αβραάμ, ὅτι τὸν υἱὸν προσέφερεν, ἀλλ᾽ ἡ πίστις ἐσβέννυε τὴν φλόγα. • Καὶ τὴν περικεφαλαίαν τοῦ σωτηρίου δέξασθε.» Τουτέστι, τὴν σώζουσαν καὶ φυλάττουσιν. Ἐὰν γὰρ τὴν πίστιν ἔχωμεν, [τουτέστι, τὴν σώζουσαν ἡμᾶς καὶ φυλάττουσαν,] ταχέως καὶ τοὺς σώζοντας λογι σμούς δεξόμεθα, τὴν κεφαλὴν ἡμῶν, ἤτοι τὸ ἡγεμονικὸν τηροῦντας. • Καὶ τὴν μάχαιραν τοῦ Πνεύματος, δ ἐστι ῥῆμα Θεοῦ.» Διὰ μὲν τῶν ἄνω ῥηθέντων καθώπλισε Παῦ λος, ὥστε μὴ βλάπτεσθαι ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν· νῦν δὲ δίδωσιν όπλα, δι' ὧν … αὐτοὶ μᾶλλον βλάπτειν τους ἐχθροὺς ἰσχύσομεν. Ητοι οὖν τὸ Πνεῦμα αὐτό φησι μάχαιραν Πνεύματος περιφραστικῶς, ἢ τὴν πνευματ τικὴν πολιτείαν, δι' ἧς ἡ κεφαλὴ τοῦ δράκοντος τέτ μνεται. Η δὲ πνευματικὴ αὕτη μάχαιρα ῥῆμα Θεοῦ ἐστι, τουτέστι πρόσταγμα. Ἐὰν γὰρ τὰ προστά γματα αὐτοῦ ποιῶμεν, ἀποκτενοῦμεν τὸν ὄφιν τὸν σκολιόν, ὡς Ἡσαΐας φησίν. "Η ῥῆμα Θεοῦ ἐστι, τὸ, • Ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Κυρίου] Ἰησοῦ Χριστοῦ ἔγειραι καὶ περιπάτει,» καὶ τὰ τοιαῦτα. Η ἁπλῶς μάχαι ραν Πνεύματος, τὴν ἐν Πνεύματι σοφίαν. «Ζῶν γὰρ ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐνεργής και τομώτερος ὑπὲρ πᾶσαν μάχαιραν· ν καὶ ὁ τὸ χάρισμα τῆς πνευματι κῆς ταύτης ἔχων μαχαίρας, καὶ λαλῶν τὰ τοῦ Θεοῦ, ἀνύποιστός θ' ἐστιν, οἷος αὐτὸς οὗτος ὁ Παῦλος. • Διὰ πάσης προσευχῆς καὶ δεήσεως, προσευχόμε και ἐν παντὶ [τῷ] καιρῷ ἐν Πνεύματι.» Καθοπλίσας αὐτοὺς, λοιπὸν καὶ ἐπὶ τὸν βασιλέα ἄγει, ὥστε δεῖσθαι αὐτοῦ, ἵνα χεῖρα δρέξῃ. Ἐπειδὴ γὰρ εἶπε, «Δυο νήσεσθε σβέσαι, ο ἵνα μὴ φυσηθῶσι ν, φησίν, ὅτι Δεῖ ὑμῖν τοῦ Θεοῦ, καὶ κατορθώσετε τὸ πᾶν μετὰ τῶν εἰρημένων καὶ ο προσευχόμενοι·, οὐχ ἁπλῶς, ἀλλὰ, • Διὰ πάσης προσευχῆς καὶ δεήσεως, ο τῆς μετά κλαυθμοῦ, τῆς μετὰ στερνοτυπίας, τῆς μετά γονυ κλισίας, καὶ τῶν τοιούτων. ᾿Αλλὰ καὶ οὐκ, ἐν τα 6 Acl. 111, 6. 1 Isa. xxvII, 1. οι ὅπλον, δι' οὗ ο. οι ἀνυπόστατος ο. h Hebr. IV, • In quo possitis omnia tela mali illius ignita exstinguere. Hoc est, absurdas cupiditates, infidelitatis cogitationes, quales sunt: Num resurrect:o est? num judicium? ac tentationes. Ignita vero appellat, non solum quod cupiditates inflammant, ad turpia opera incendentes, verum etiam quod in conscientia inde jam ardeamus. Insuper per infidelitatis ratiocinationes adeoque cogitationes urit nos diabolus, perque tentationes. Fides igitur hæc exstinguit: si enim dæmones subjicit, multo potius affe clus. Sive enim concupiscentia te inflammat, futuris bonis credens obventuræque lætitiæ, eam exstinguessive tentationes te invadant, fidem adhibens futuris, consolationem recipies. Reputa tecum quomodo urreretur Abraham quando gnatum offerres, sed fides flammam istam exstinguebat. VERS. 17.. Et galeam salutis assumite.» Hoe est, quæ servet et custodiat. Nam si fidem habeamus, protinus salutares etiam cogitationes accipiemus, quæ caput nostrum seu præcipuam et principem nostri partem conservent. Et gladium Spiritus, quod est verbum Dei.» Per ea quæ supra dicta sunt, armavit nos Paulus ne lædamur ab hostibus: nunc vero arma subministrat, quibus ipsi potius nos hostes lædere possimus. Vel igitur Spiritum ipsum dicit gladium Spiritus periphrastice, vel spiritualem vitam, per quam caput draconis abscinditur. Spiritualis autem hic ensis verbum Dei est, hoc est mandatum. Si enim mandata ejus fecerimus, occidemus serpentem istum tortuosum, ut Isaias inquit f. Vel verbum Dei est: 422 ut, c in nomine Jesu Christi surge et ambula 6,, hujusque similia. Vel simpliciter gladium Spiritus spiritualem sapientiam vocat. ‹ Vivus est enim sermo Dei et efficax, et penetrabilior quovis gladioǹ.» Et qui hujus spiritualis ensis donum habet, et quæ Dei sunt loquitur, prorsus intolerabilis est, qualis ipse hic Paulus. VERS. 18. • Per omnem orationem et deprecationem orantes omni tempore in Spiritu. › Postquam armis eos induit, ad imperatorem eos deinceps ducit, ut precentur eum quo manum porrigat. Cum enim dixisset, ‹ Poteritis exstinguere; › ne inflentur, inquit, Deo indigetis, et una cum prædictis orando etiam rem totam perficietis: non simpliciter, sed, ο Per omnem orationem et deprecationem, cum fletu et pectoris contusione, cum inflexione genuum, idque genus similibus factam: nec statis Variæ lectiones. τα φυσιωθῶσι οι

Lantummodo ho:15, verum et Omni tempore:» κταῖς ὥραις, ἀλλὰ καὶ, ο Εν παντί καιρῷ· ν και atque ‹ In Spiritu, hoc est spiritualia petentes, et nihil mundanum. Dicens autem, ‹ Orantes per omnem orationem,, indicavit posse quempiam orationem facere, nec tamen orare; ut si baltologus fuerit. . Et in hoc ipsum vigilantes. › Sive nocturnas vigilias, sive animæ vigilantiam hic dicit, utrumvis accipere licet. Vigilem enim esse oportet qui armatus est, et coram rege sistit. • In omni perseverantia et obsecratione.» Quemadmodum Chananæa et vidua et Anna. Ea enim vere est precatio quæ fit cum perseverantia. • Pro omnibus sanctis, et pro me.» Ergo non pro nobisipsis tantum est orandum. Observa autem ejus humilitatem: etenim se ultimo loco ponit, discipulorumque oratione opus habet, idque cum catenis vinctus pro Christo teneretur. Enimvero el Petrus catenis vinctus erat, verum pro ipso veuemens et intenta oratio ab Ecclesia fiebat. VERS. 19. Ut mibi detur sermo in apertione oris mei. Non igitur meditabatur quæ diceret, verum sicuti Christus ait: «Ne solliciti sitis quid loquamini: dabitur enim vobis in illa hora quid loquemini i:» hunc ad modum Paulus aperiens os, quæ a Deo suppeditabantur proferebat, sicque omnia divina gratia perficiebat. Hinc intelliges gladium Spiritus, quod est verbum Dei. VERS. 19, 20. Ut cum fiducia notum faciam mysterium Evangelii, pro quo legatione fungor in catena, ut in ipso audeam sicut oportet me loqui. › Ifoc est, ut rationem fidei me reddam, meque defendam, perinde ac convenit, cum loquendi liberLate et fortitudine multaque prudentia. Ad quos autem legatione fungeris? Ad bomines, ut ipsos reconciliem Deo. Al isti interim me in vincula conjecerunt, cum tamen lex præcipiat, quod legati 423 nibil patiantur mali. Catena igitur mihi circumposita est, ut meam mihi fiduciam et libertatem cohibeat. Vestra autem oratio aperiet mihi os, ut liberrime loquar, atque proloquar quæcunque is qui me legatum amandavit, mihi commisit. Viden' gladium, libertatem et alacritatem enuntiandi verbi oris? VERS. 21. Ut autem sciatis et vos quomodo res meæ habeant, quidve agam, omnia vobis palefaciet Tychicus dilectus frater, et fidelis minister in Domino. Quæ ad institutionem et consolatiopem pertinere videbantur, ipse per Epistolam indicavit. Quia vero et vinculorum meminit, non inmoratur in sermonibus circa eam rem, sed permittit aliquid et Tychico de se disserendum, ne fratris præsentia sit inutilis. Si igitur dilectus est, omnia novit: si fidelis, nou mentietur. Minister autem in Domino, hoc est propter Deum ministrans, adeoque : Matth. s. 19. οι φλύσει ο. ' • ἐν Πνεύματι, ο τουτέστι, πνευματικὰ αἰτοῦντες, μηδὲν κοσμικόν. Διὰ δὲ τοῦ εἰπεῖν, «Προσευχόμενοι διὰ πάσης προσευχῆς, ο ηνίξατο, ὅτι ἔστι καὶ προςευχὴν ποιοῦντα μὴ προσεύχεσθαι, ὅταν βαττολογῇ τις. · Καὶ εἰς αὐτὸ τοῦτο ἀγρυπνοῦντες.» Είτε παννυχίδας ἐνταῦθα λέγει, εἴτε τὴν νῆψιν τῆς ψυχῆς, ἀμφότερα δεκτά. Νηφάλιον γὰρ εἶναι δεῖ τὸν καθ ωπλισμένον, τὸν παρὰ βασιλεῖ ἑστῶτα. • Εν πάσῃ προσκαρτερήσει καὶ δεήσει.» Ως ἡ Χαναναία, ὡς ἡ χήρα, ὡς ἡ ᾿Αννα. Τοῦτο γὰρ ὄντως εὐχὴ, ἡ μετὰ καρτερίας. • Περὶ πάντων ἁγίων καὶ ὑπὲρ ἐμοῦ.» Οὐκ ἄρα ὑπὲρ ἑαυτῶν μόνον προσεύχεσθαι δεῖ. Ορι δὲ ταπεινοφροσύνην· καὶ γὰρ ἔσχατόν τε εαυτὸν τίθησι, καὶ δεῖται τῆς τῶν μαθητῶν εὐχῆς, καὶ ταῦτα ἁλύσεσιν ο ὑπέρ Χριστοῦ περικείμενος. Καὶ γὰρ καὶ Πέτρος αλύσεσι 1 περιέκειτο, ἀλλ' ὑπὲρ αὐτ τοῦ ἐκτενὴς εὐχὴ ἐγένετο παρὰ τῆς Ἐκκλησίας. • να μοι δοθῇ λόγος ἐν ἀνοίξει τοῦ στόματός μου.» Οὐκ ἄρα ἐμελέτα & ἔλεγεν, ἀλλὰ καθὰ εἶπεν ὁ Χρι στός· «Μὴ μεριμνάτε, τί λαλήσητε δοθήσεται γάρ ὑμῖν ἐν ἐκείνῃ τῇ ὥρᾳ τί λαλήσετε·, οὕτω καὶ αὐτ τὸς ἀνοίγων τὸ στόμα, τὰ παρὰ Θεοῦ χορηγούμενα διεπόρθμευεν, οὕτω πάντα θείᾳ χάριτι ἐτέλει. Εντεῦθεν νοήσεις τὴν μάχαιραν τοῦ Πνεύματος, ὁ ἐπι ῥῆμα Θεοῦ. • Εν παῤῥησίᾳ γνωρίσαι τὸ μυστήριον τοῦ Εὐαγ γελίου, ὑπὲρ οὗ πρεσβεύω ἐν ἁλύσει, ἵνα ἐν αὐτῷ παῤῥησιάσωμαι ὡς δεῖ με λαλῆσαι. Τουτέστιν, Ἵνα ἀπολογήσωμαι ὡς χρή, μετὰ παρρησίας καὶ ἀνδρείας καὶ συνέσεως πολλῆς. Πρὸς τίνας δὲ πρεσβεύεις; Πρὸς ἀνθρώπους, ἵνα αὐτοὺς καταλλάξω τῷ Θεῷ· ἀλλ᾽ οὗτοι ἔδεσάν με, καίτοι τοὺς πρέσβεις νόμος μηδὲν πάσχειν κακόν. Ἡ μὲν οὖν ἄλυσις περιετέθη μοι, ἵνα ἐπιστομίσῃ τὴν παρρησίαν· ἡ δὲ ὑμετέρα εὐχὴ ἀνοίξει μοι τὸ στόμα, ἵνα παρρησιάζομαι, καὶ εἴπω πάντα, ὅσα ὁ πέμψας με πρέσβυν ἐνετείλατό μοι. Ορᾷς μάχαιραν την παρρησίαν τοῦ ῥήματος τοῦ Θεοῦ, ὅ ἔμελλε Παῦλο; λαλεῖν ἐν ἀνοίξει του στόματος; Dei, quod accepturus erat Paulus in apertione • Ἵνα δὲ εἰδῆτε καὶ ὑμεῖς τὰ κατ' ἐμὲ, τί πράσσω, πάντα ὑμῖν γνωρίσει Τυχικὸς, ὁ ἀγαπητὸς ἀδελφὸς καὶ πιστὸς διάκονος ἐν Κυρίῳ.» μὲν ἦν δογμάτ των καὶ παρακλήσεως, αὐτὸς διὰ τῆς Ἐπιστολῆς ἐδήλωσεν· ἐπεὶ δὲ δεσμῶν ἐμνήσθη, οὐκ ἐνδιατρίβει τοῖς περὶ τούτων λόγοις, ἀλλ᾽ ἀφίησί τι καὶ τῷ Τυ χικῷ διαλεχθῆναι περὶ αὐτοῦ ", ἵνα μὴ ἄχρηστος ἡ παρουσία τοῦ ἀδελφοῦ ᾖ. Εἰ οὖν ἀγαπητὸς, πάντα οἶδεν· εἰ πιστὸς, οὐ ψεύσεται. ο Διάκονος ο δέ ι ἐστιν ἐν Κυρίῳ, τουτέστι, διὰ Θεὸν διακονῶν, καὶ ἐν ταῖς Θείοις, οὐ διά τι κοσμικών ', ἢ ἔν τινι τῶν γηίνων Varia lectiones. · ἀλύσει ο. ' ἀφ' ἑαυτοῦ ο.· καὶ οὐ διατρίβει ἐν τοῖς περὶ τοῦ, ἴσ. κόσμου 0.

CAP. VI. *, ὁ ἀδελφὸς ἐν Κυρίῳ, τουτέστιν ὁ πνευματικές in divinis rebus, non propter aliquam rem mundaἀδελφός. • Ον ἔπεμψα πρὸς ὑμᾶς εἰς αὐτὸ τοῦτο, ἵνα γνῶτε * τὰ περὶ ἡμῶν ", καὶ παρακαλέσῃ τὰς καρδίας ὑμῶν.» Ὁ ἅγιος Ἰωάννης οὕτως ἀνέγνω· «Ἵνα γνῶτε τὰ περὶ ἡμῶν· τουτέστιν, ἵνα ἀπαγγείλῃ ὑμῖν τὰ περὶ ἐμοῦ, καὶ μὴ ἀφῇ ὑμᾶς καταπεσεῖν ὑπὲρ ἐμοῦ, ὡς ἐν δεινοῖς ὄντος, καὶ ἄλυσιν φοροῦντος. Τοῦτο δὲ τὴν ἀγάπην δηλοί, τήν τε αὐτοῦ πρὸς αὐτοὺς, καὶ τὴν ἐκείνων πρὸς αὐτόν. • Εἰρήνη τοῖς ἀδελφοῖς καὶ ἀγάπη μετά πίστεως, ἀπὸ Θεοῦ Πατρὸς, καὶ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ. Ἐπεύχεται, αὐτοῖς εἰρήνην καὶ τὴν μετὰ πίστεως ἀγάπην. Τοῦτο δὲ τοιοῦτόν ἐστιν, ἢ ὅτι ἵνα μὴ ἑτεροδόξους ἀγαπῶσιν, ἀλλὰ μόνους * πιστούς· ἢ ὅτι δεῖ καὶ πίστιν ἔχειν αὐτοὺς, ὥστε καὶ θαῤῥεῖν περὶ τῶν μελλόντων. Χωρὶς γὰρ πίστεως οὐδὲν ὠφελεῖ ἡ ἀγάπη, μᾶλλον δὲ οὐδ᾽ ἂν γένοιτο ἀγάπη χωρίς πιο στεως. "Οπερ ' εἶπεν εἰρήνην, καὶ τὴν μετὰ πίστεως ἀγάπην. Διδάσκων δὲ πῶς ἂν γένοιτο αὕτη, ἐπήγαγεν, ὅτι διὰ τῆς ἀγάπης. Ἡ ἀγάπη δὲ πῶς; Ἐὰν πίστιν ἔχωμεν. • Η χάρις μετὰ πάντων τῶν ἀγαπώντων τὸν Κύ ριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν ἐν ἀφθαρσίᾳ. Αμήν.» Ἐνταῦθα * διεῖλε τὴν εἰρήνην ἀπὸ τῆς χάριτος, ἰδίᾳ θεὶς ἀμφοτέρας, καίτοι πανταχοῦ συνάπτων. Τὸ δὲ, • Ἐν ἀφθαρσίᾳ, ο ἤτοι ἐν κοσμιότητι, ἢ τῶν ἀγα πώντων τὸν Χριστὸν ', μὴ ἐν πλούτῳ ἢ ἐν δόξῃ, ἀλλ' ἐν τοῖς ἀφθάρτοις, τουτέστι, διὰ τὰ ἄφθαρτα· ἡ ὅτι ὁ ἀγαπῶν τὸν Χριστὸν διὰ τῆς ἀρετῆς αὐτὸν ἀγαπᾷ. Η μὲν γὰρ ἁμαρτία, φθορά· ἡ δὲ ἀρετὴ, ἀφθαρσία. Ως γὰρ τὴν παρθένον φθείρεσθαι λέγομεν, οὕτω καὶ τὴν ψυχήν· διὸ καὶ Παῦλος·. Μήπως φθαρή, φησί, «τὰ νοήματα ὑμῶν·» και, ο Κατεφθαρμένοι τὸν νοῦν.» Γένοιτο οὖν καὶ ἡμᾶς τὴν πρὸς τὸν Χριστὸν ἀγάπην δεικνύειν, διά τε κοσμιότητος 10 βίου, καὶ διὰ τοῦ τὰ ἄφθαρτα ἐκεῖνα ζητεῖν ἀγαθά· καὶ ἁπλῶς, διὰ πάσης τῆς εναρέτου πολιτείας, ἥτις ἄφθαρτον τηρεῖ τὴν ψυχήν, μὴ διαφθειρομένην ἐν ἐπιτηδεύμασι καὶ ἀνομίαις, ἐν αὐτῷ τῷ Χριστῷ τῷ ἀφθάρτῳ νυμφίῳ τῶν παρθένων καὶ ἀδιαφθόρων ψυχῶν. ' ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ¡II Cor. x1, 3. nam, vel ob quampiam rem terrestrem: vel frater in Domino, quod est, spiritualis frater. VERS. 22. Quem misi ad vos in hoc ipsum, ut cognoscatis quæ circa nos sunt, et consoletur corda vestra. › Divus Joannes sic legit: «Ut cognoscatis quæ circa nos sunt,, hoc est, Ut vobis de me aununtiet, nec sinat vos mei causa succumbere, nimiumve contristari, quippe qui jam gravia admodum patiar, catenamque feram. Hoc autem dilectionem indicat, cum ejus erga ipsos, tum illorum erga ipsum. VERS, 23. Pax fratribus, et charitas cum fide a Deo Patre, et Domino Jesu Christo. › Pacem eis exoptat, atque cum fide dilectionem. Hoc autem tale est, vel ut diversæ opinionis homines non diligant, sed solos fideles vel quia oportet et fidem habere cos, ut de futuris confidant. Sine fide enim nihil prodest charitas, imo ne dilectio quidem fuerit sine Gide: id quod pacem dixit, et cum fide claritatem. Docens autem quomodo hæc ipsa fiat, intulit, Per charitatem. At unde charitas? Si fidem habeamus. VERS. 24. Ο Gralia cum omnibus qui diligunt Dominum nostrum Jesum Christum in iucorruptione. Amen.» Hic pacem a gratia distinguit, utramnque seorsim ponens, etiamsi ubique alias connectat¸ Illud vero, • In incorruptione, sive puritate, dicit, vel diligentium Christum, non in divitis aut gloria, sed in incorruptibilibus, hoc est, propter incorruptibilia: vel quia diligens Christum, propter virtutem ipsum diligit. Peccatum enim est corruptio, virtus autem incorruptibilitas. Sicut enim virginem 424 corrumpi dicimus, item et animam. Propterea et Paulus, • Ne quo modo, a inquit, • corrumpantur sensus vestri 1:» et, c Corrupti mente. Contingat igitur el nos dilectionem erga Christum ostendere, cum per vitæ ornatum et puritatem, tum per hoc quod incorruptibilia illa bona inquiramus: ac simpliciter, per vitam omni virtute conspicuam, quæ incorruptam servat animam, non corruptam studiis et iniquitatibus, in ipso Christo incorruptibili sponso virginum et incorruptarum animarum, cui gloria in sæcula. Amen. * ll Τim. 111, 8 varia lectiones. γνῷ ο. • ὑμῶν ο. • μόνον ο.· ὅρα δὲ πῶς εἶπεν εἰρήνην. Διδάσκων δὲ ο. δρα πῶς m. Ο Κύ ριον ο. τητα 0.