623 CAPUT I. IN EPISTOLAM AD TITUM. VERS. 1. Paulus servus Dei, apostolus autem Jesu Christ. Indiscriminatim hæc ponit, alias quidem servum Christi, apostolum autem Dei: nune vero vice versa. Nullam enim novit differentiam inter Patrem et Filium. Παῦλος δοῦλος Θεοῦ, ἀπόστολος δὲ Ἰησοῦ Χριστοῦ. 'Αδιαφόρως ταῦτα τίθησι, ποτὲ μὲν δοῦλον Χριστοῦ, ἀπόστολον δὲ Θεοῦ, νῦν δὲ τὸ ἀνάπο λιν. Οὐδεμίαν γὰρ οἶδε διαφοράν μεταξύ Πατρὸς καὶ γιου. Κατὰ πίστιν ἐκλεκτῶν Θεοῦ, καὶ ἐπίγνωσιν ἀληθείας τῆς κατ' εὐσέβειαν. Πολλαχῶς τοῦτο νοήσεις, ἢ ὅτι ἀπόστολος εἰμι πρὸς τὸ πιστεῦσαι τοὺς ἐκλεκτοὺς δι' ἐμοῦ· ἢ ὅτι ἀπόστολος προεχειρίσθην, οὐ καθ' 8 κατώρθωσά τι, ἀλλὰ καθ' 8 ηυδόκη - σεν ὁ Θεὸς πιστεῦσαί μοι τοὺς ἐκλεκτοὺς αὐτοῦ. Ὥστε τὸ πᾶν τῆς τοῦ [πνεύματος] πιστεύσαντος χάριτός ἐστι· καὶ οὐχ ὡς ἄξιος, ἀλλὰ διὰ τοὺς ἐκλεκτούς ἔλαβον τὸ ἀξίωμα τοῦτο. Εἶτα, ἵνα δείξῃ ὅτι καὶ ἡμᾶς συνα εισφέρειν τι δεῖ, ἐπήγαγε, καὶ ἐπίγνωσιν ἀλη θείας· τουτέστι, διότι ἐπέγνων τὴν ἀλήθειαν τοῦ κτήσαντος καὶ] τοῦ δόγματος, διὰ τοῦτο ἐνεπιστεύθην. Μᾶλλον δὲ, οὐδὲ ἡ ἐπίγνωσις ἡμῶν ἐστιν, ἀλλὰ καὶ τούτου αὐτοῦ οἴτιος αὐτός. Πρότερον γὰρ ἐπιγνω σθέντες οὕτως ἐπιγινώσκομεν. Η ὅτι ἐπίστευσα και θάπερ οἱ λοιποὶ ἐκλεκτοὶ καὶ ἐπέγνων τὴν ἀλήθειαν. Πρὸς ἀντιδιαστολήν δὲ τῶν Ἰουδαϊκῶν εἶπε, τῆς ἀληθείας. Ἐκεῖναι γὰρ οὐκ ἀλήθεια, οὐ μὴν οὐδὲ ψεῦδος, ἀλλὰ τύπος καὶ σκιά· καὶ διὰ τοῦ ἐκλεκτούς δὲ εἰπεῖν ἡμᾶς, ἐκείνους καθαιρεῖ. Εἰ γὰρ καὶ ἦσαν ποτὲ, ἀλλ' οὐκ ἔτι. Ορα δὲ ὅτι πρῶτον ἡ πίστις, εἶτα ἀπὸ ταύτης ἡ ἐπίγνωσις, καὶ οὐκ ἀπὸ λογι σμῶν. Εἰπὼν δὲ, ἀληθείας ", προσέθηκε, τῆς κατ' εὐσέβειαν, διότι καὶ ἐν βιωτικοῖς πράγμασιν ἐστι γνῶσις ἀληθής. Οἷον, οἶδέ τις ἀληθῶς τὰ γεωργικά, ἢ τὰ τεκτονικά. Οὐ τοίνυν περὶ ἐκείνης τῆς ἀλη θείας, ἀλλὰ τῆς κατ' εὐσέβειαν ὁ λόγος. Secundum fidem electorum Dei, et agnitionem veritatis quæ est secundum pietatem. Multipliciter hoc intelliges, vel quod apostolus sum, ut electi per me credant: vel quod sim factus apostolus, non ob mea merita, verum quod ita Deo placuerit ut crederet mihi electos suos. Quocirca totum est gratiæ ejus qui concredidit mihi hoc munus, et non quod dignus sim, sed propter electos accepi dignitatem bane. Deinde ut ostendat quod et nos aliquid conferre oporteat, intulit, et agnitionem – veritatis, hoc est, eo quod agnovi veritatem dogmatis hujus, propterea mihi concreditum est. Imo vero ne agnitio quidem nostra est, sed vel ejus. dem ipse etiam auctor est. Prius enim agniti sic agnoscimus. Vel quia credidi, perinde ac reliqui electi, agnovique veritatem. Ad discrimen porro Judaicarum cæremoniarum dixit, veritatis. Illæ namque non sunt veritas, neque tamen mendaciuın, verum typus et umbra sunt. Et quia nos electos dicit, istos sane tollit. Etsi enim olim illi fuerunt electi, jam tamen non sunt. Observa autem primo loco fidem occurrere, deinde ab hac cognitionem emergere, non a rationibus. Porro cum dixisset, veritatis, addidit, quæ est secundum pietatem, eo quod in mundanis etiam rebus vera sit cognitio. Exempli gratia: Agriculturam aliquis et architecturam vere novit. De illa vero veritate ei hic non est sermo, verum de ea quæ est secundum pieta. tem. VERS. 2. In spem vitæ icternæ. Dinumeratis beneficiis quibus in præsenti sæculo nos exornavit Deus, recenset simul jam quæ in futuro daturus sit. Siquidem ipsa veritatis cognitio magnæ nobis beneficentiæ loco est, qui liberati sumus ab errore. Is vero pro hac ipsa compensationem nobis largitur vitam aternam. Quia enim agnovimus ipsum, arquit, vitam pariter sempiternam speramus. 624 Animadvertis qui ex ipso statim exordio Leneficia Dei recenseat, ut et ipsum episcopum, imo potius discipulos ejus promptiores reddat ut benefactori complaceant? Porro cum ait, in spem vitæ æternæ, Judaicos ritus concutit. Illi enim vitam præsentem pro mercede habebaut. οι τὴν ἀλήθειαν οι 'Επ' ἐλπίδι ζωῆς αἰωνίου. Εἰπὼν πόσα πρὸς τὸ παρὸν εὐηργέτησεν ἡμᾶς ὁ Θεὸς, λέγει καὶ ὅσα ἐν τῷ μέλλοντι δώσει. Καὶ αὐτὴ μὲν γὰρ ἡ ἐπίγνωσις τῆς ἀληθείας, μεγίστη ἡμῖν εὐεργεσία ἀπαλλαγεῖσι τῆς πλάνης· ὁ δὲ καὶ ὑπὲρ αὐτῆς ταύτης ἀμοιβὴν ἡμῖν δίδωσι ζωὴν αἰώνιον. Διότι γὰρ ἐπέγνωμεν αὐτὸν, ἐλπίζομεν, φησί, καὶ ζωὴν αἰώνιον. Ορᾶς πῶς εὐα θὺς ἐκ προοιμίων τὰς εὐεργεσίας τοῦ Θεοῦ κατα λέγει, ἵνα καὶ αὐτὸν τὸν ἐπίσκοπον, καὶ μᾶλλον τους μαθητευομένους προθυμοτέρους ποιήσῃ εἰς τὸ ἀρέ σκειν τῷ εὐεργέτῃ; Ἐν τῷ εἰπεῖν δὲ, ἐπ' ἐλπίδι ζωῆς αἰωνίου, τὰ Ἰουδαϊκὰ διασαλεύει. Ἐκεῖνοι γὰρ τὴν παροῦσαν ζωὴν εἶχον ἀντιμισθίαν. Varia lectiones.

EXPOSITIO IN EPIST. AI TITUM. *Ην ἐπηγγείλατο ὁ ἀψευδὴς Θεὸς πρὸ χρόνων αἰωνίων. Εἰ ἀψευδής, πάντως δώσει ἃ ἐπηγγείλατο, καὶ μετὰ θάνατον. ῎Ανωθεν δὲ, φησί, ταῦτα προς ώρισε, καὶ οὐκ ἐκ μεταμελείας· οὐδὲ ἐπειδὴ Ἰουδαῖοι· οὐ προσῆλθον, διὰ τοῦτο ἡμῖν ταῦτα δίδωσιν, ἀλλ' ἄνωθεν οὕτω τετύπωντο 6', καὶ πρὸ τῶν αἰώνων ἡμᾶς ἠγάπησεν. Εὐγενείας δὲ ἀπόδειξις, τὸ ἐξ ἀρχῆς ἀγαπᾶσθαι τὰ ἡμᾶς. Εφανέρωσε δὲ καιροῖς ἰδίοις τὸν λόγον αὐτοῦ ἐν κηρύγματι. Ινα μή τις εἴπῃ, Διὰ τί τὰ πρὸ χρό νων αιωνίων ὡρισμένα ἀνεβάλλετο δοῦναι; φησὶν ὅτι οικονομίας χάριν, καὶ τοῦ εὐκαίρως ποιῆσαι. Και μὲν γὰρ τὸ εὔκαιρον οἶδεν ἡ Γραφή, ὡς τό, Καιρός τοῦ ποιῆσαι τῷ Κυρίῳ. Ιδίοις οὖν, φησί, καιροῖς, τουτέστι τοῖς ἁρμόζουσι τοῖς ὠφειλημένοις. Τί δὲ ἐφανέρωσε; Τὸν λόγον, φησίν, αὐτοῦ, τουτέστι τὸ Εὐαγγέλιον. Πῶς; Ἐν κηρύγματι, τουτέστι φανερῶς, μετά παῤῥησίας. Ο κηρύσσων οὔτε προστίθησιν, οὔτε ὑφαιρεῖ σ· οὕτω καὶ ἡμεῖς & προσετάγημεν, ταῦτα κηρύττομεν, μόνον μέντοι ἐν ἐπηκόῳ πάνω των, ὡς καὶ ὁ Χριστὸς εἶπε· Κηρύξατε ἐπὶ τῶν δομάτων, διὰ τοῦ τρόπου καὶ τοῦ τόπου τὸ εὐπαρρησίαστον τοῦ δόγματος παριστῶν. Σκόπει δὲ ὅτι ἡ μὲν ἀκολουθία ἀπῄτει εἰπεῖν οὕτως· Εφανέρωσε δὲ καιροῖς ἰδίοις αὐτήν, τουτέστι τὴν αἰώνιον ζωήν· ὁ δὲ οὐχ οὕτως ἐπήγαγεν, ἀλλ', ἐφανέρωσε τὸν λόγον αὐτοῦ. Εἰκότως. Τὸ Εὐαγγέλιον γὰρ πάντα περιἔχει, καὶ τὰ πρὸς τὸ παρὸν ἡμῖν δοθέντα, οἷον τὴν εὐσέβειαν, τὴν πίστιν, τὴν ἀλήθειαν, καὶ τὰ ἐν τῷ μέλλοντι, ἤγουν τὴν ζωὴν τὴν αἰώνιον. Τινὲς δὲ λόγον αὐτὸν τὸν Υἱὸν ἐνόησαν. ῾Ο ἐπιστεύθην ἐγώ, κατ' ἐπιταγὴν τοῦ Σωτῆ ρος ἡμῶν Θεοῦ. Ὅπερ, φησί, κήρυγμα ἐπιστεύθην ἐγώ. Εἰ τοίνυν ἐπιστεύθην, οὐ δεῖ μὲ ἀνάξια τοῦ ἐμπιστεύσαντός μοι φρονεῖν, οὐδὲ ἀκκίζεσθαι ἡ δυσχεραίνειν πρὸς τὸ πιστευθέν. Ἀλλὰ καὶ κατ' ἐπιταγήν μοι τοῦτό ἐστιν, ἀντὶ τοῦ, καὶ ἄκων ἀναγκά ζομαι τοῦτο ἐργάζεσθαι. Τῶν γὰρ πρακτέων τὰ μὲν κατ' ἐπιταγὴν γίνονται, τὰ δὲ κατὰ προτροπήν· οἷον τὸ, Διαλλάγηθι τῷ ἀδελφῷ σου, ἐπίταγμά ἐστι, καὶ ὁ μὴ ποιῶν κολάζεται· τὸ δὲ, Πώλησόν σου CAP. I. Quam promisit qui non mentitur Deus, ante tempora sæcularia. Si verax est, omnino dabit quæ promisit, etiam post mortem. Ab æterno autem hæe decrevit, et non ex consilii mutatione. Neque quia Judaei Christo non accesserunt, propterea nobis ista dedit, verum ab æterno sic destinatum eral, ac ante sæċula dilexit nos. Est autem ingenuitatis nostræ demonstratio, quod a principio nos dilexerit. VERS. 3. Manifestavit autem temporibus suis verbum suum in prædicatione. Ne quis dicat, Cur eorum largitionem quæ ante tempora secularia præfinita erant distulerit? Dispensationis causa, inquit, et ut opportune istud faceret. Tempus en im opportunitatem Scriptura vocat, ut illo in loco, Tempus faciendi Domino. Suis itaque temporibus, inquit, id est convenientibus ac debitis. Quid autem manifestavit? Verbum (inquit) suum, id est Evangelium. Quomodo? In prædicatione, hoc est manifeste, cum libertate ac fiducia. Qui prædicat, neque adjicit quicquam, neque adimit: sie et nos, quæ nobis injuncta sunt, ista prædicamus, tantummodo vero omnibus audientibus, sicut et Christus dixit: Prædicate super tecta **, per locum et modum dogmatis libertatem conmendans. Observa autem quod rcrum consecutio sic requirebat dicere: Manifestavit autem temporibus suis ipsam, hoc est, æternam vitam: verum is sic non intulit, sed, manifestavit verbum suum Nec immerito. Nam Evangelium omnia complectitur, cum ea quæ in præsenti nobis dala sunt, ut pietatem, fidem, veritatem, tum quæ in futuro nobis evenient, nempe vitam æternam. Quidamı autem per verbum ipsum Filium intellexerunt. Quæ credita est mihi, secundum præceptum Sulvatoris nostri Dei. Quæ prædicatio, inquit, mili concredita est. Si igitur mihi concredita est, illo qui istam mea: fidei commisit indigna cogitare non debeo, neque dissimulare, neque iniquo esse animo erga id quod mihi creditum est. Quinetiam secundum præceptum istud mihi est injunctumn, prø eo quod est: Vel invitus ista cogor facere. Agendo. rum enim alia quidem ex mandato fiunt, alia vero ex hortatu; exempli gratia: Reconciliare fratri τὰ ὑπάρχοντα [ἂν θέλῃς], καὶ τὸ, Ο δυνάμενος D' tuo *, mandatum est, et qui non facit istud punie χωρεῖν, χωρείτω, προτροπαί εἰσι, καὶ ὁ μὴ ποιῶν, οὐ κολάζεται. Ἐγὼ τοίνυν, φησίν, ἐπιστεύθην το κήρυγμα κατ' ἐπιταγήν, τουτέστιν, ὥστε αὐτὸ ποιεῖν ἀναγκαίως. Οὐαὶ γάρ μοι, φησίν, ἐὰν μὴ εὐαγγε λίζωμαι. Καὶ οὐ φιλαρχίας ἐστὶ τοῦτο, ἀλλὰ ἀνάγ κης. Τίνος δὲ ἡ ἐπιταγή; Τοῦ Σωτῆρος Θεοῦ. ὥστε ἐπεὶ ὁ βουλόμενος σώζεσθαι ἡμᾶς Θεὸς ταῦτα ἐπέταξε, πῶς οὐχ ὑπουργήσω εἰς σωτηριώδη πράξιν; tur. Illud vero, Vende omnes tuas facultates s; el, Qui potest capere capiat "; 625 adhortatio est, et qui non facit, non punitur. Mihi igitur, inquit, credita est prædicatio verbi per mandatum, id est, ita ut me istud exsequi necesse sit. Væ enim mihi, inquit, si non prædicavero ". Neque est ambitionis hoc, sed necessitatis. Cujus vero mandatum est? Servatoris Dei. Proinde cum Deus servare nos volens hæc injunxerit, quomodo non inserviam ei ad salutiferum istud opus? so Matth. xix, 21. Varia lectiones. * Matth. x, 27. ss Matth. v, Ο τετύπωτο Ο. 18 πεῖται 0. σε ἀφαιρεῖ ο. το Matth. xix, 12. σε 1 Cor. 1x, 16.

VERS, 4. Tilo genuino filio. Potest enim aliquis esse filius, sed non genuinus: quemadmodum Christianus, si fornicetur, aut avarus sit, filius quidem est, quatenus ex baptismate renatus est: non genuinus autem, quoniam Patre est indige {ls. Τίτῳ γνησίῳ τέκνῳ. Εστι γὰρ καὶ τέκνον εἶναι καὶ μὴ γνήσιον, ὡς ὁ πόρνος Χριστιανός, ἢ ὁ πλεο νέκτης, τέκνον μὲν καθ᾽ ὁ ἀνεγεννήθη ἐν τῷ βαπτί σματι, οὐ γνήσιον δὲ, ἐπειδὴ ἀνάξιον τοῦ Πατρός. Κατὰ κοινὴν πίστιν. Εἰπὼν τὸν Τίτον τέκνον, καὶ πατρὸς τάξιν αὐτὸς λαβών, πάλιν καὶ ταύτην τὴν τιμὴν ἐλαττοῖ, λέγων, ὅτι οὐδὲν ἔχω σου πλέον κατὰ τὴν πίστιν, κοινὴ γάρ ἐστι, καὶ δι' αὐτῆς κἀγὼ ἐτέχθην καὶ σύ. Πῶς οὖν τέκνον αὐτὸν καλεῖ; Η ἵνα δηλώσῃ τὴν φιλοστοργίαν, ἢ διότι αὐτὸς αὐτὸν ἐδάπτισε. Καθ' ὅ μὲν γὰρ ἡ αὐτὴ πίστις αμφοτέροις. ἀδελφοὶ ἀλλήλων. Καθ' ὅ δὲ Παῦλος τὸν Τίτον ἐβά πτισε, πατήρ. Τὸ δ' οὖν, κατὰ τὴν κοινὴν πίστιν, Secundum communem fidem. Cum Titum filium nominasset, ipseque patris officium assumpsisset, hunc honorem rursus imminuit: Nulla, inquiens, in re te excello, quod ad fidem attinet: communis cuim est, et per ipsam natus sum et ego et tu. Quomodo igitur filium ipsum vocat? Vel ideo, ut ostendat paternum erga ipsum affectum vel quia ipse um baptismate tinxerit. Quatenus enim eadem utrisque Gdes, fratres sunt inter sese: quatenus vero Paulus Titum baptizarit, pater. Quod τὴν ἀδελφότητα δηλοί. igitur ait, juxta communem fidem, fraternitatem indicat. Gratia, misericordia, pax, a Deo Patre, et Dovino Jesu Christo, Servatore nostro. Ex hoc etiam fraternitatem declarat, cum ait, a Deo Patre, excitatque Titum ut recordetur cujus sit filius, uempe Dei. Animadverte autem hie, quomodo quæ privatis exoptet, eadem quoque conprecatur episcopo ac doctori. Magis enim ipse gratia Dei indiget, ut qui multa onera bajulet: et misericordia, ut qui multis sit obnoxius: et pace, ut qui turbis et innumeris telis impetatur. Unica enim res bene gesta episcopum ad cœlum evehit, et uIHN peccatum cundem ad inferos deducit. VERS. 5. Hujus rei gratia reliqui te in Creta, ut quæ desunt, corrigas. Quemadmodum in familia qui diversis ministeriis præsunt, diversa agunt; hunc ad modum et isti aliam alius orbis partem distributam habebant, omnesque operabantur. Hoc igitur et hic tacite indicat, cum dicit: Reliqui te in Creta, tanquam videlicet ipse alio prædicandi gratia concessisset. Animadverte autem quomodo non erubescat scribere discipulo, Ut corrigas, inquiens, quæ ego prætermisi. Ad publicum enim commnodum spectabat, non ad privatum honorem. Observa porro quomodo quæ laboros habebant et certamina, ipse per sese corrigebat; quæ autem vel honorem vel laudem adferebant, ista discipulo 626 committit, episcoporum nimirum ordinationes, et alia, quæcunque majori perfectione indigebant. Et constituas per civitates presbyteros, sicul ego ·lisposui tibi. Episcopos hic ait, quemadmodum) in Epistola ad Timotheum. Per civitates autem inquit. Noluit enim universam insulam uni commissam esse, sed quamlibet urbem proprium habere pastorem. Sic enim et labor levior esset, et cura exactior. Χάρις, ἔλεος, ειρήνη από Θεοῦ Πατρός, και Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ [Σωτῆρος ἡμῶν. Καὶ ἐκ τούτου ἐκ τὴν ἀδελφότητα δείκνυσιν ἐκ τοῦ εἰπεῖν, Θεοῦ Πατρὸς, καὶ διαναστᾷ τὸν Τίτον, ὥστε ἀναμνησθῆναι τίνος ἐστὶν Υἱὸς, καὶ ὅτι Θεοῦ. "Ορα δὲ πῶς ὰ τοῖς ἰδιώταις ἐπεύχεται, ταῦτα καὶ τῷ ἐπισκόπῳ καὶ διδασκάλῳ. Μᾶλλον γὰρ αὐτὸς δεῖται τῆς χάριτος τοῦ Θεοῦ, ἅτε πολλὰ βάρη βαστάζων· καὶ ταῦ ἐλέους, ὡς πολλοῖς ἔνοχος ων· καὶ τῆς εἰρήνης, ὡς ἐν ταραχαῖς καὶ μυρίοις πολέμοις. Καὶ γὰρ ἐν κατόρθωμα τὸν ἐπίσκοπον εἰς τὸν οὐρανὸν ἀνάγει, καὶ ἐν ἁμάρτημα εἰς τὸν ἄδην κατάγει. Τούτου χάριν κατέλιπόν σε ἐν Κρήτῃ, ἵνα τὰ ἐλλείποντα ἐπιδιορθώσῃ. Ωσπερ ἐν οἰκίᾳ ἄλλο; ἄλλο τι πράττει τῶν ταῖς διακονίαις ἐφισταμένων, οὕτω καὶ οὗτοι, ἄλλος ἄλλο μέρος τῆς οἰκουμένης διενείμαντο, καὶ πάντες εἰργάζοντο. Τοῦτο οὖν καὶ ἐνταῦθα αἰνίττεται διὰ τοῦ εἰπεῖν· Κατέλιπόν σε ἐν Κρήτῃ, ὡς αὐτὸς δηλαδὴ ἀλλαχοῦ ἀπελθὼν, ἵνα ἐκεῖ ἐργάζηται. Ορα δὲ πῶς οὐκ αἰσχύνεται τῷ μαθητῇ γράφων, ἵν᾽ ἐπιδιορθώσῃ τὰ παρ' ἐμοῦ ἐλλειφθέντα. Πρὸς γὰρ τὸ κοινὸν κέρδος ἑώρα, οὐ πρὸς τὴν οἰκείαν τιμήν. Σκόπει δὲ καὶ ὅπως 8 μὲν κόπους οι εἶχε καὶ ἀγῶνας, αὐτὸς κατώρθου· ὁ δὲ πρὸς τιμὴν ἔφερον ἢ ἔπαινον, ταῦτα ἐπιτρέπει τῷ μαθητῇ, τῶν ἐπισκόπων λέγω τὰς χειροτονίας, καὶ τἆλλα, ὅσα ἐδεῖτο πλείονος καταρτισμοῦ. Καὶ καταστήσῃς κατὰ πόλεις πρεσβυτέρους, ὡς ἐγώ σοι διεταξάμην. Τοὺς ἐπισκόπους οὕτως ἐνταῦθά φησιν, ὡς καὶ ἐν τῇ πρὸς Τιμόθεον. Κατά πόλεις δέ φησιν. Οὐ γὰρ ἐβούλετο πᾶσαν τὴν νῆσον ἐπιτετράφθαι ἑνὶ, ἀλλ᾽ ἑκάστην πόλιν ἴδιον ποιμένα ἔχειν. Οὕτω γὰρ καὶ ὁ πόνος κουφότερο;, καὶ ἡ ἐπι μέλεια ἀκριβεστέρα. VERS. 6. Si quis sine crimine est. Si ab accusa- Εἰ τίς ἐστιν ἀνέγκλητος. Εἰ κατηγορίας ἐλεύ tione liberaın vitam ducit, si nemo ejus mores. θερον ἔχῃ τὸν βίον, εἰ μηδεὶς ἐπελάβετο τῆς διαγων Varia lectiones. ὡς ἰδοὺ καὶ ἐκ τούτου in. σε ταραχαῖς μυρίαις καὶ θορύβοις 0. στο πόνους Ο

EXPOSITIO IN EPIST. AD TITUM. - CAP. I. γῆς αὐτοῦ. Εἰ γὰρ τὸ φῶς, φησί, σκότος, το σκότος Asugillavit. Si enim inquit, lumen, tenebrae sunt, πόσον; ipsæ tenebræ quanta? Μιας γυναικὸς ἀνήρ. Ἵνα μὲν ἐπιστομίσῃ τοὺς αἱρετικούς, τοὺς τὸν γάμον διαβάλλοντας, δέχεται εἰς ἐπισκοπὴν τὸν γεγαμηκότα. Οὕτω γὰρ τίμιος ὁ γά 107, ὥστε μετ' αὐτοῦ καὶ ἐπὶ τὸν ἅγιον θρόνον δύναε)αι ἀναβαίνειν. Ινα δὲ τοὺς ἀσελγεῖς κολάσῃ, μιᾶς, ρησί, γυναικὸς ἀνήρ. Ο γὰρ πρὸς τὴν ἀπελθοῦσαν μηδεμίαν φυλάξας εὔνοιαν, πῶς Εκκλησίας καλώς προστήσεται; ᾿Ανέγκλητον δεῖ εἶναι τὸν ἐπίσκοπον. Ὁ δὲ δίγαμος οὐκ ἀνέγκλητος, εἰ καὶ τοῖς ἔξω νόμοι; ἀκεῖ. Τέκνα ἔχων πιστά, μὴ ἐν κατηγορίᾳ ἀσωτίας, ἢ ἀνυπότακτα: Ο γὰρ τὰ οἰκεῖα τέκνα μὴ παιδεύσας, πῶς ἄλλους ρυθμίζει; Πρόδηλον γὰρ ὅτι εἰ ἐξ ἀρχῆς καλῶς ἀνῆγε τοὺς παῖδας καὶ ἐπιμελῶς, οὐκ ἂν ἀπέβησαν ἀνυπότακτοι. Οὐ γὰρ φύσει εἰσὶ τὰ ἁμαρτήματα, ἵνα τοσαύτης ἐπιμελείας περιγένωνται. Οὐκ εἶπε δὲ ἁπλῶς, μὴ ἄσωτα, ἀλλὰ μηδὲ διαβολήν ὅλως ἔχοντα ἐπὶ ἀσωτίᾳ, μηδὲ πονηρᾶς ὄντα ὑπολήψεως. Δεῖ γὰρ τὸν ἐπίσκοπον ἀνέγκλητον εἶναι, ὡς Θεοῦ οἰκονόμον. Πῶς δ᾽ ἂν εἴη ἀνέγκλητος, εἰ ἀπίστους καὶ ἀπαιδεύτους ἔχῃ τοὺς παῖδας; Ο Θεός αὐτὸν ἐπέστησε τῷ οἰκείῳ οἴκῳ· τὸν τόπον ἐπέχει τοῦ Θεοῦ, δεῖ οὖν αὐτὸν διηκριβῶσθαι πάντοθεν. Μὴ αὐθάδη. Οἱ μὲν γὰρ ἔξωθεν ἄρχοντες ἀκόντων κρατοῦσι, διὸ καὶ τῇ αὐθαδείᾳ ἤτοι τῇ αὐταρεσκεία χρῶνται. Ἐπίσκοπος δὲ ἑκόντων ἄρχων, οὐκ ὀφείλει αὐθάδης εἶναι, ὥστε αὐτογνώμως καὶ αὐτοβούλως, καὶ ἄνευ γνώμης τῶν ἀρχομένων πράττειν τυραν νικὸν γὰρ τοῦτο. Μὴ ὀργίλον. Τῇ αὐταρεσκείᾳ ἔπεται καὶ ἡ ὀργιο λότης ἀναγκαίως, ἧς καὶ αὐτῆς ἀπέχεσθαι δεῖ ἀλλο λούθως τὸν ἐπίσκοπον. Πῶς γὰρ ἑτέρους παιδεύσει κρατεῖν τοῦ πάθους τούτου, ἑαυτὸν μὴ παιδεύσας; Μὴ πάροινον. Τουτέστιν, ὑβριστήν. Τί γὰρ δεῖ ὕβρεως; Φοβεῖν δεῖ τῇ τῆς γεέννης ἀπειλῇ τοὺς ἀπει θεῖς, οὐχ ὑβρίζειν.. Μη πλήκτης. Μήτε δια χειρῶν πλήττοντα; μήτε διὰ πικρῶν λόγων καὶ ἀποτόμων ἀκαίρως. Ιατρὸς γάρ ἐστιν. Ο δὲ ἰατρὸς ἰᾶται τὰ πεπληγότα μᾶλλον, οὐκ αὐτὸς πλήττει. Μὴ αἰχροκερδῆ. Τουτέστι πολλὴν ὑπεροψίαν χρημάτων ἐπιδεικνύμενον. Πᾶν γὰρ κέρδος, καν δίκαιον ᾖ, αἰσχρόν ἐστιν ἐπισκόπῳ. Φιλόξενον. Οὐ μόνον οὐ κερδαίνοντα ἀπὸ ἄλλων, ἀλλὰ καὶ τὰ αὐτοῦ τοῖς ξένοις προϊέμενον. Φιλάγαθον. Τὸν ἐπιεικὴ οὕτω φησί, τὸν μέτριον, τὰν μὴ φθονοῦντα. Σώχρονα. Τουτέστι καθαρόν. Δίκαιον. Τὰ πρὸς ἀνθρώπους, τουτέστιν, ἀπροσ ωπόληπτον. Unius uxoris vir. Ut hæreticorum ora compeseat, qui nuptias criminabantur, recipit ad episcopatum matrimonio junctum. Adeo enim pretiosa res est matrimonium, ut cum ipso sancta sedes ascendi queat. Αt vero ut lascivos cohibeat, unius, inquit, uxoris vir. Qui enim nullam servavit benevolentiam erga eam quæ obiit, quomodo Ecelesiæ bene præerit? Oportet episcopum irreprehensibilem esse. Digamus autem non est inculpatus, etsi Iroc legibus exoticis permissum est. Filios habens fideles, non in accusatione luxus, aut non subditos. Nam qui proprios liberos non instituit, quomodo alios formabit? Planum enim est, si primum bene ac sedulo educasset pueros, non evasissent inobedientes. Non enim a natura sunt peccata, ut tantam diligentiam exsuperent. Non dixit autem simpliciter, intemperantes, sed, ut ne omnino quidem aliquam intemperantiæ accusationem habeant, neque pravæ suspicioni sint obnoxii. VERS. 7. Oportet. enim episcopum sine crimine esse, tanquam Dei dispensatorem. Quomodo, autem irreprehensibilis erit, si liberos infideles et nom probe institutos habeat? Deus ipsum proprie domui præfecit; locum Dei obtinet: oportet igitur ipsum undique esse exactum. * Non superbum. Mundi hujus principes etiam in invitos dominantur, propterea arrogantia et suo arbitratu utuntur. Episcopus autem qui voluntariis praesidet, non debet arrogans esse, ut sua. consilio et voluntate, et citra subditorum sententiam oninia agat; nam tyrannicum hoc. Non iracundum. Arrogantiam necessario iracundia comitatur, a qua etiam ipsa consequenter episcopus abstinere debet. Quomodo enim alios instituet ut sibi ab affectu hoc temperent, qui se ipse non erudit? Non vinolentum. Hoc est, non injurium. Quid enim injuria et contumelia opus est? Terrere oportet inobedientes gekennæ comminatione, nða injuria afficere. 627 Non percussorem. Neque manibus ferien - tem, neque amarulentis verbis et exasperatis importune. Medicus enim est. Jam vero medicus curat vulnera, non ipse etiam vulnerat. Non turpis lucri cupidum. Hoc est, magnum pecuniarum contemptum ostendentem. Omnis enim quaestus,etiamsi justus fuerit, turpis ert episcopo. VERS. 8. Hospitalem. Non solu: quaestum non inquirentem ab aliis, sed sua etiam peregrinis impertientem. Amantem boni. Mitem sic vocat, et moderatum, minime invidum. Sobrium. lioc est, purum. Justum. In iis quæ ad homines spectant, hoc est, absque personarųjų dęleetu.

Sanctum. Hoc est, pium in rebus divinis, nihil eorum quæ ad Deum pertinent omittenlem. Continentem. Non solumn in cibis, verum etiam in linguam, et manus, et oculos impudicos imperium exercentem: nam hæc est vera continentia. VERS. 9. Amplectentem eum, qui est secundam doctrinam, fidelem sermonem. lloc est, curantem, in hoc incumbentem. Fidelem autem dicit, hoc est verum, vel per fidem traditum, et non a rationibus humanis. Eam autem ob rem dixit, eum qui est secundum doctrinam, indicans quod sine externa sapientia docere possit. Non enim opus est fastu verborum, sed Scripturarum peritia, conceptuumque potentia; ex his enim verbi doctrina felicius procedit, quemadmodum et ipsius Pauli. Ut potens sil et adhortari in doctrina sana, et eos qui contradicunt arguere. Hoc est, ut suos custodial et fulciat, hostes vero arceat. Nam qui neque cum hostibus dimicare, neque captivum ducere omnem intellectum ad obedientiam Christi, neque suos consolari et adhortari et confirmare potest, pseud. episcopus est. Alias enim virtutes etiam in subditis invenire licet, hospitalitatem scilicet et sobrietatem, idque genus alia: at vero præcipuus episcopi character est docendi facultas. VERS. 10. Sunt enim plerique inobedientes, vaniloqui, et seductores. Radicem omnium malorum dixit, nempe inobedientiam, Qui enim inobediens est et non vult subesse, sed impetum facit, ut aliis imperet, merito nihil sani rective didicisse comperietur: non enim sustinuit doceri. Vaniloquus est et impostor, cum se tum alios decipiens.' Maxime vero qui sunt ex circumcisione. Istis ipse Dominus regnandi cupiditatem exprobrabat, quia post fidem etiam morbum istum non deposuerunt. 628 VERS. 11. Quos oportet redarguere. Hoc est, vehementer objurgare, ut ipsorum ora occludas. Ecquid autem lucri, dummodo inobedientes sint? Ipsis quidem nihil; at vero aliis alioqui corrumpendis, si laceat episcopus, quorum corruptionis ipse rationem dabit. Eam ob rem horum ora sunt obturanda: quod si non possis, ne sis cpiscopus. Qui universas domos subtertunt, docentes que non oportet, turpis lucri gratia. Observas quemadmopum avaritia et turpe lucrum una cum inobedientia domos subvertunt? vectes enim sunt diaboli, quibus domos Dei demolitur. VERS. 12. Dixit quidam ex illis, proprius ipsorum propheta: Cretenses semper mendaces, mala bestim ventres pigri. Testimonium hoc verum est. Quæritur σε διδασκαλικόν ο. σε διεφθαρμένοις Ο. Ὅσιον. Τουτέστιν, εὐλαβὴ περὶ τὰ θεῖα, μηδὲν τῶν τῷ Θεῷ ὀφειλομένων ἐλλείποντα. Εγκρατῆ. Οὐ σιτίων μόνον, ἀλλὰ καὶ γλώττης, καὶ χειρῶν, καὶ ὀφθαλμῶν ἀκολάστων κυριεύοντα τοῦτο γὰρ καὶ κυρίως ἐγκράτεια. Αντεχόμενον τοῦ κατὰ τὴν διδαχὴν πιστοῦ λόγου. Ἀντὶ τοῦ, φροντίζοντα, ἔργον τοῦτο ἔχοντα. Πιστοῦ δὲ, ἢ τοῦ ἀληθοῦς, ἢ τοῦ διὰ πίστεως παραδεδομένου, καὶ οὐκ ἀπὸ συλλογισμῶν. Διὰ τοῦτο δὲ εἶπε, τοῦ κατὰ τὴν διδαχὴν, δεικνύων ὅτι καὶ χυλ ρίς τῆς ἔξω σοφίας διδάσκειν δύναται. Οὐ γὰρ χρεία κόμπου ῥημάτων, ἀλλὰ Γραφῶν ἐμπειρίας, καὶ νοη μάτων δυνάμεως· ἐκ τούτων γὰρ ἡ διδαχὴ εὐοδούται, ὥσπερ καὶ ἡ τοῦ Παύλου αὐτοῦ. "Ινα δυνατὸς ᾖ καὶ παρακαλεῖν ἐν τῇ διδασκαλ'ᾳ ὑγιαινούσῃ, καὶ τοὺς ἀντιλέγοντας ἐλέγχειν. Τουτέστιν, ἵνα καὶ τοὺς οἰκείους φυλάττῃ καὶ στη ρίζῃ, καὶ τοὺς ἐχθροὺς ἀποτρέπῃ· ὡς ὄγε μήτε τοῖς ἐχθροῖς μάχεσθαι, καὶ αἰχμαλωτίζειν πᾶν νόημα εἰς τὴν ὑπακοὴν τοῦ Χριστοῦ, μήτε τοὺς οἰκείους παρακαλεῖν καὶ νουθετεῖν καὶ στηρίζειν δυνάμενος, ψευδ επίσκοπός ἐστι. Τὰς μὲν γὰρ ἄλλας ἀρετὰς καὶ ἐν τοῖς ἀρχομένοις εὕροι τις, τὸ φιλόξενον, τὸ σῶφρον, καὶ τὰ λοιπά· τὸ δὲ μάλιστα χαρακτηρίζον τὸν ἐπι σκοπον τὸ διδάσκειν 68 ἐστίν. Εἰσὶ γὰρ πολλοὶ ἀνυπότακτοι, ματαιολόγος, καὶ φρεναπάται. Τὴν ρίζαν εἶπε πάντων τῶν και κῶν, τὴν ἀνυποταξίαν. Ο γὰρ ἀνυπότακτος μὴ θέ λων ἄρχεσθαι, ἀλλ' ἐπιπηδῶν τῷ ἄρχειν ἑτέρων, εἰκότως μηδὲν μαθὼν ὑγιὲς καὶ ὀρθόν ἐστιν· οὐ γὰρ Ανέσχετο διδαχθῆναι. Ματαιολόγος ἐστὶ καὶ φρεν απάτης, καὶ ἑαυτὸν καὶ ἄλλους ἀπατῶν. Μάλιστα δὲ οἱ ἐκ περιτομῆς. Τούτοις καὶ ὁ Κύ ριος τὴν φιλαρχίαν ὠνείδιζεν, ὅτι καὶ μετὰ τὴν πέ στιν οὐκ ἀπέθεντο τὸ νόσημα. Οἷς δεῖ ἐπιστομίζειν. Τουτέστιν, ἐλέγχειν σφου δρῶς, ὥστε ἀποκλείειν αὐτοῖς τὰ στόματα. Καὶ τέ τὸ κέρδος, εἴπερ ἀνυπότακτοί εἰσιν; Αὐτοῖς μὲν οὐ δὲν, ἑτέροις δὲ, τοῖς διαφθαρησομένοις " ἂν εἰ ὁ ἐπίσκοπος σιγώῃ το, ὧν τῆς διαφθορᾶς αὐτὸς δώσει λόγον. Διὸ ἐπιστομίζειν δεῖ τοὺς τοιούτους· εἰ δὲ οὐ δύνασαι, μηδὲ ἐπίσκοπος ἴσθι. Οἵτινες ὅλους οίκους ἀνατρέπουσι, διδάσκον τες ἃ μὴ δεῖ, αἰσχροῦ κέρδους χάριν. Ορᾷς μετ τὰ τοῦ ἀνυποτάκτου τὴν φιλαργυρίαν τι καὶ τὴν αἰσχροκέρδειαν, πῶς τοὺς οἴκους ἀνατρέπουσι; μοχλοί γάρ εἰσι τοῦ διαβόλου, δι' ών καθαιρεῖ τοὺς τοῦ Θεοῦ οἴκους. Εἶπέτις ἐξ αὐτῶν ἴδιος αὐτῶν προφήτης Κρή τες ἀεὶ ψεῦσται, κακὰ θηρία, γαστέρες αργεις. Η μαρτυρία αὕτη ἐστὶν ἀληθής. Ζητείται τί δήVariæ lectiones. το σιγώῃ βλάβος 10, τι φιλαρχίαν ο.

EXPOSITIO IN EPIST. AD TITUM. CAP. I. commendaveritque istuc, praesertim cuut non recte habeat? Adhæc, quis ista dixerit? Certe quidem qui ista dixit, Epimenides est, sapientissimus apud Graecos judicatus, divinationibus numinumque placationibus incumbens, vaticinandique munere clarus. Hic sane cum animadverteret, Cretenses Jovi sepulchrum exstruxisse, atque colere eum tanquam mortalium quempiam, ceu æmulatione accensus pro deo suo patrio, hæc in Jovis gratiam carmina condidit: Cretenses qui tales ac tales sunt, hi exstruxerunt tibi tumulum: atqui tu non es mortuus, tu cnim semper es. Hoc oracuJum Paulus nunc verum esse testatur. Al vero, ποτε ἐκ τῶν Ἑλλήνων ἤγαγε μαρτυρίαν, καὶ ἐπαι· hic, curnam ex Græcis testimonium protulerit. νεῖ αὐτὴν, καὶ ταῦτα μὴ καλῶς ἔχουσαν; Ἔτι τε τίς ὁ ταῦτα εἰρηκώς; Ὁ μὲν οὖν εἰρηκὼς Επιμενί δης ἐστὶν, ἐν τοῖς μάλιστα τῶν παρ' Ἕλλησι σοφῶν θειασμοῖς καὶ ἀποτροπιασμοῖς προσέχων, καὶ μαντι τὴν δοκῶν κατορθοῦν. Οὗτος οὖν ὁρῶν τοὺς Κρῆτας τάφον δειμαμένους τῷ Διῖ, καὶ τιμῶντας ὡς ἕνα τῶν ἀνθρώπων, ώσπερεί ζηλώσας ὑπὲρ τοῦ οἰκείου Θεοῦ, τοιαῦτα πρὸς τὸν Δία ποιεῖ· Οἱ τάδε καὶ τάξε ὄντες Κρήτες, τύμβον σοι ἐδομήσαντο· Σὺ δ᾽ οὐ θά νες, ἐσσὶ γὰρ αιεί 7. Ταύτῃ τῇ χρήσει νῦν ὁ Παῦ λος προσμαρτυρεῖ ἀλήθειαν. Πῶς οὖν τοῦτο ποιεῖ; εἰ γὰρ ἀληθῶς εἴρηται, καὶ ὁ Ζεὺς ἄρα ἀθάνατός ἐστιν. Αλλ' οὐ πρὸς τοῦτο βλέπων εἶπε τὴν μαρτυρίαν ἀληθῆ, ἀλλ' ὅτι ψεύστας καὶ τἆλλα τοὺς Κρή-, qui istud facit? nam si vere dictumn ast, tum τας ἐκάλεσε. Καὶ τίς χρεία Ελληνικῆς μαρτυρίας; " Jupiter immortalis est. Atqui non huc respiciens, Μάλιστα οὕτως αὐτοὺς ἐνέτρεπεν, οίκοθεν τὴν μαρ τυρίαν τῆς ὕβρεως καὶ ἐκ τῶν ἰδίων αὐτοῖς προβάλε λων. Εἴωθε δὲ τοῦτο ποιεῖν ὁ Παῦλος, ὥσπερ καὶ τοῖς Αθηναίοις ἀπὸ τοῦ ᾿Αράτου διελέχθη· Ὁ ἐκεῖνος τῷ ψευδωνύμῳ Θεῷ τῷ Διὶ ἐπιτίθησι, ταῦτα αὐτὸς τῷ ἀληθεῖ Θεῷ ἐπιμαρτυρῶν· ἐπεὶ καὶ μᾶλ λον ἀπὸ τῶν οἰκείων επιστομίζονται· ὥσπερ καὶ τοῖς Ἰουδαίοις ἀεὶ ἀπὸ τῶν προφητῶν διαλέγεται, καὶ οὐκ ἀπὸ τῶν Εὐαγγελίων. Τοῦτο καὶ ὁ Θεὸς ποιεῖ, ἑκάστους ἀπὸ τῶν αὐτοῖς συνήθων καὶ πιστευομένων εφελκόμενος, οἷον τοὺς μάγους δι' ἀστέρος, τὸν Σαούλ διὰ τῆς ἐγγαστριμύθου, ἐπειδὴ αὐτῇ ἐπίσ στευσεν ἐκεῖνος· καὶ τοὺς μάντεις ἀπὸ τῶν βοῶν τῶν συρόντων τὴν κιβωτόν· οὐχ ὅτι ἀληθεύουσιν οἱ @ μάντεις, ἀλλ᾽ ἀπὸ τῶν οἰκείων στομάτων αὐτοὺς ἐλέγχει. Καὶ τὸν Βαλαάμ συγχωρεῖ εὐλογεῖν καὶ προφητεύειν. Ειωθε γὰρ ἀεὶ συγκαταβαίνειν πρὸς τὴν ἡμῶν ὠφέλειαν. Πῶς οὖν ὁ Χριστὸς, καὶ αὐτὸς οὗτος ὁ Παῦλος ἐκώλυον τοὺς δαίμονας λαλεῖν καὶ μαρτυρεῖν αὐτοῖς; "Οτι τὰ σημεῖα ἱκανὰ ἦσαν πείθεῖν, καὶ αὐτὸς ἑαυτὸν ὁ Χριστὸς ἐκήρυττε καὶ ἤρκει. Καὶ οἱ δαίμονες δὲ οὐχὶ προσεκυνοῦντο 78, οὐ γὰρ εἴδωλον ἦν τὸ φθεγγόμενον. Διὰ τοῦτο κωλύονται λαλεῖν. Δι' ἣν αἰτίαν ἔλεγχε αὐτοὺς ἀποτόμως. Επειδή, φησὶ, καὶ ψεῦσταί εἰσιν, ὅπερ ἐστὶ δολιότητος, καὶ ἀναίσχυντοι, καὶ γαστρίμαργοι, σφοδροῦ αὐτοῖς δεῖ καὶ πληκτικοῦ λόγου, ἐπεὶ ἡ πραότης τούτους οὐκ ὠφελεῖ. ὡς γὰρ ὁ τὸν ἐπιεική πλήττων, ἀναιρεί, οὕτως ὁ τὸν ἀναιδή κολακεύων, διαφθείρει, μὴ τῶν ἐπιγνῶναι ἑαυτόν. Ἐνταῦθα δὲ, οὐ τοὺς ἀλλοτρίους, φησὶν, ἀλλὰ οἰκείους δεῖ ἐλέγχειν. Ἵνα υγιαίνωσιν ἐν τῇ πίστει, μὴ προσέχοντες Ἰουδαϊκοῖς μύθοις. Αρα τοῦτο ὑγεία, τὸ μηδὲν νόθον μηδὲ ἀλλότριον ἐπεισάγειν τῇ πίστει· ὡς τόγε ἑαυτὸν ὑποβάλλειν τῷ νόμῳ, οὐ θαῤῥοῦντός ts Matth. verum esse dixit testimonium, sed quia Cretenses mendaces aliaque appellavit. Quæ vero Græci testimonii est commoditas? Maximum ita ruborem eis injecit, injuriæ eorum ex domestico vate testimonium ipsis proferens. Consuevit autem hoc agere Paulus, quemadmodum et Atheniensibus ex Arato disseruit, quæ ille Jovi deo falso dicto attribuit, hæc ipse ad verum Deum refert: quandoquidem et acrius suis ipsorum testimoniis obstruuntur quemadmodum et cum Judæis perpetuo ex prophetis disputat, non ex Evangeliis. Idem et Deus facil, per consueta sibi et credita quosvis attrahens; ut magos per stellam 6, Saulem per feminam " pythonem in se habentem, quia huic feminæ ille fidem adhibebat: et vates a bobus quæ arcam trabebant: non quod verum loquerentur vates, sed cos ex ipsorum ore arguit. Præterea, Balaanum benedicere et prophetare permittit 6ª. Consuevit enim semper ad nostram utilitatem condescendere. Qui igitur Christus, et hic ipse Paulus prohibebant dæmones loqui, ac testimonium 629 sibi dicere? Quia signa satis erant ad persuadendum, et ipse Christus seipsum prædicabat, idque satis erat. Porro dæmones non adorabantur; non enim idolum erat quod loquebatur: idcirco loqui prohibentur. VERS. 15. Quam ob causam increpa eos dure. Quia mendaces sunt, quod est fraudulentiæ, et impudentes et gastrimargi, opus labent acri et penetrante sermone: nam mansuetudo apud eos nihil proficit. Quemadmodum enim qui mitem acrius feriat, perdit eum: sic qui impudenti adulatur eum corrumpit, seipsum agnoscere non permittens. Hic autem non alienos, sed proprios arguendos esse dicit. Ut sani sint in fide, non attendentes Judaicis fabulis. Sanitas igitur est, nihil adulterinum, neque alienum fidei superinducere: ut seipsum subjicere legi, non est ejus qui fidei confidit, ceu ad salutem 11. 6. 1 Reg. xviii. * Num. xxi, 24. Varia lectiones. 8 ζῇς γὰρ ἀεί ο. 18 προσκυνοῦντες π.

μικρά. Διπλῆ δὲ μῦθοί εἰσι τὰ Ἰουδαϊκά, ὅτι τε παρά καιρόν ἐστι τὸ πρᾶγμα, καὶ λοιπὸν ἄχρηστον, καὶ ὅτι καὶ βλαβερὸν τὸ προσέχειν τούτοις. Ωσπερ οὖν μύ θοις οὐ δεῖ πείθεσθαι, οὕτως οὐδὲ τούτοις. Τὰ μὲν οὖν ἅγια τῆς Παλαιᾶς βιβλία καλῶς νοούμενα, σύ μῦθοι. Πῶς γὰρ, παρ' ὧν τὴν τοῦ Εὐαγγελίου ἀλή θειαν διδασκόμεθα; Αἱ δὲ παρεξηγήσεις, καὶ αἱ δευ περώσεις, ταῦτα μῦθοι. Ακουε οὖν καὶ τὰ ἑξῆς.. soficienti: isthuc autem est malum haud exiguum. ἐστι τῇ πίστει, ὡς ἱκανῇ σῶσαι. Τοῦτο δὲ νόσο; οὐ Judaica autem, duplici ratione fabulæ sunt; cum quod intempestiva res, ac deinceps inutilis; tum quia noxium est iis applicare animum. Quemadmodum igitur fabulis non est credendum, ita neque istis. Atqui sacri Veteris Testamenti libri recte intellecti, haudquaquam sunt fabulæ· qua enim ratione fabulæ essent, cum veritatem evangelicam indle doceamur? Pravæ autem interpretationes, et traditiones Judæorum, istæ sunt fabulæ. Audi igitur et quæ sequuntur. VERS. 14. Et mandatis hominum aversantium veritatem. Viden' quas vocet fabulas? Mandata nimirum hominum, ut et in Isaia et Evangelio scriptum est, aliaque, videlicet observationes ciborum, ut ex sequentibus planum fit. VERS. 15. Omnia quidem munda mundis; coinquinatis autem et infdelibus nihil mundum, sed coinquinata sunt illorum mens et conscientia. Itaque non-sua natura pura sunt aut impura, sed ex voluntate assumentium. Nam cum illi mente puri sint et religiosi, noverunt omnia esse munda, ut Dei creaturas, solum autem peccatum esse impurum. Nam etsi lex immunda quædam habebat, non simpliciter hoc agebat, verum ut volptatem cohiberet, ut quæ sciret Judæos utpote gulæ deditos haud obedituros. Quod si impari et impii fuerint qui vescuntur, his certe omnia sunt immunda. Quomodo? Quoniam et pisces, ut qui sæpe humana carne vescantur, et aves quæ mundæ videntur, cum tamen fimum edant, sic illas expendenti immundæ videri queant. Proinde sordida mens perperam de his cogitando, sibi hæc coinquinat, quæ tamen natura haud sunt ejusmodi: perinde 630 ac qui stomacho laboral, cibos - injucundos esse putat, etiamsi suaves sint et vertigine laboranti, terra videtur circuniagi, quæ tamen fixa persistit ejus enim morbi talis est opinio. Hæc etiam alversus Manichæos conveniunt, et contra Marcionistas, et recens ab iis exortos hæreticos, qui vulgo appellantur Galatæ. VERS. 16. Confitentur se nosee Deum, factis autem negant, exsecrabiles cum sint, et inobedientes, et ad omne opus bonum reprobi. Vides quid faciat immundos et exsecrabiles? Opera prava et sordida. Revera enim fides sine operibus mortua est **. Mortuus autem exsecrabilis est, et ad quidvis reprobus. CAPUT II. VERS. 1. Tu autem loquere quæ decent sanam doctrinam. Etiamsi inobedientes sint illi ac reprobi, tu tamen quod tui muneris est, facito: ne taceas, etiamsi illi non recipiant. VERS. 2. Senes ut sint sobrii. Quia senii vitium Isa. xxix; Matth. xv. es Jac. 11, 17. Καὶ ἐντολαῖς ἀνθρώπων ἀποστρεφομένων την ἀλήθειαν. Ορᾷς τίνας καλεῖ μύθους; Τὰς ἐντολάς τῶν ἀνθρώπων, ὡς καὶ ἐν τῷ Ἡσαΐᾳ, καὶ ἐν τῷ. Εὐαγγελίῳ γέγραπται, τά τε ἄλλα, δηλαδὴ καὶ τὰς παρατηρήσεις τῶν βρωμάτων, ὡς ἐκ τῶν ἑπομέ νων το δῆλον. Πάντα μὲν καθαρὰ τοῖς καθαροῖς· τοῖς δὲ μετ μιασμένοις καὶ ἀπίστοις οὐδὲν καθαρόν, ἀλλὰ μεμίανται αὐτῶν καὶ ὁ νοῦς καὶ ἡ συνείδησις. Ωστε οὐ παρὰ τὴν οἰκείαν φύσιν καθαρὰ ἢ ἀκάθαρτα, ἀλλὰ κατὰ τὴν προαίρεσιν τῶν μεταλαμβανόντων. Οὗτοι γὰρ καθαροὶ μὲν καὶ εὐσεβεῖς ὄντες, πάντα καθαρά οἴδασιν, ὡς Θεοῦ ποιήματα, μόνην δὲ τὴν ἁμαρτίαν ἀκάθαρτον. Εἰ γὰρ καὶ ὁ νόμος εἶχε τινα ἀκάθαρτα, ἀλλ' οὐχ ἁπλῶς, ἵνα δὲ τὴν τρυφὴν ἐπικόψῃ ", εἰδὼς ὅτι ἁπλῶς οὐκ ἂν ἐπείσθησαν αὑτῷ Ἑβραῖοι, ὡς γαστρίμαργοι. Εἰ μέντοι ἀκάθαρτοι καὶ ἀσεβεῖς τὸ εἶεν οἱ μεταλαμβάνοντες, τούτοι; πάντα ἀκάθαρτα. Πῶς; Διότι καὶ οἱ ἰχθύες ὡς ἀνθρωποφαγοῦντες πολλάκις, καὶ οἱ δοκοῦντες καθαροὶ ὄρνιθες, ὡς κοπροφαγοῦντες, τῷ οὕτως ἐξετάζοντι ἀκάθαρτοι δόξαιεν. ὥστε καὶ ἡ ῥυπαρί διάνοια κακῶς περὶ τούτων λογιζομένη, ἑαυτῇ συμπ μιαίνει ταῦτα, μὴ ὄντα φύσει τοιαῦτα. Ωσπερ καὶ ὁ στομαχιῶν νομίζει τὰ βρώματα ἀηδῆ, κἂν ἡδέα ὦσι· καὶ τῷ ίλιγγιῶντι δοκεῖ περιστρέφεσθαι ἡ γῆ παγία ἑστῶσα· τοῦ γὰρ πάθους αὐτοῦ ἡ τοιαύτη ὑπόνοια. Ταῦτα καὶ πρὸς Μανιχαίους ἁρμόζει, καὶ πρὸς Μαρκιωνιστάς, καὶ τοὺς ἀπ' αὐτῶν νεοφανείς αἱρετικοὺς, τοὺς λεγομένους παρὰ πολλοῖς Γαλά τας 17 Θεὶν ὁμολογοῦσιν εἰδέναι, τοῖς δὲ ἔργοις ἀρε νοῦνται, βδελυκτοὶ ὄντες καὶ ἀπειθεῖς, καὶ πρὸς πᾶν ἔργον ἀγαθὸν ἀδόκιμοι. Ορᾷς τί ποιεῖ ἀκα θάρτους καὶ βδελυκτούς; Τὸ ἔργα ἔχειν πονηρὰ καὶ ῥυπαρά. Όντως γὰρ πίστις χωρὶς ἔργων, νεκρά. Ο δὲ νεκρὸς βδελυκτὸς, καὶ πρὸς πᾶν ὁτιοῦν ἀδόκι μας. Σὺ δὲ λάλει & πρέπει τῇ ὑγιαινούση διδασκα λία. Κἂν ἀπειθεῖς ὦσιν ἐκεῖνοι καὶ ἀδόκιμοι, ἀλλὰ σὺ τὰ σαυτοῦ ποίει· μή σιγήσῃς, κἂν ἐκεῖνοι μὴ παραδέχονται. Πρεσβύτας, νηφαλίους εἶναι. Επειδὴ ἐλάττωμα Varia leclones. * Το επαγομένων ο. 18 ἐπικωλύῃ 0. 76 ἀπιθεῖς ο. " Γοβάτας.

EXPOSITIO IN EPIST. AD TITUM. CAP. II. τοῦ γήρως ἐστὶ τὸ νωθρὸν καὶ ληθαργικὸν καὶ esl segnities et oblivio et torpor, propterea dicit, δυσκίνητον, διὰ τοῦτό φησι, Νηφάλιοι ἔστωσαν, Sobrii sint, hoc est excitati, prompti. τουτέστι διεγηγερμένοι, ἐξεῖς. Σεμνούς, σώφρονας. Τοὺς φρονίμους ονομάζει σώφρονας, παρὰ τοῦ σώας ἔχειν τὰς φρένας. Εἰσὶ γὰρ καὶ ἐν γέρουσι μαινόμενοι καὶ λυττῶντες, καὶ παράφρονες, οἱ μὲν ὑπὸ οἴνου, οἱ δὲ ὑπὸ μικροψυχίας. Υγιαίνοντας τῇ πίστει, τῇ ἀγάπῃ, τῇ ὑπομονῇ. Μάλιστα ἡ ὑπομονὴ ἁρμοδιώτατον γέρουσι παράγγελμα, διὰ τὸ ἀκρόχολον αὐτῶν καὶ μικρόλυΣΟΥ. Πρεσβύτιδας ώσαύτως ἐν καταστήματι Ιεροπρεπεῖς. Τὰς γραΐδας λέγει, ας καὶ ἀπ' αὐτοῦ τοῦ σχήματος καὶ τῆς καταστολῆς δεῖ κοσμίας φαίνε. σθαι. Τινὲς δὲ τὰς ἐν Ἐκκλησίᾳ διακόνους φασίν, ᾶς καὶ ἀπ' αὐτῆς τῆς ἀμφιάσεως ἀπαιτεῖ φαίνεσθαι ἱεροπρεπεῖς, τουτέστι, ταῖς ἱεραῖς ἐμπρεπούσας ὑπηρεσίαις. Μὴ διαβόλους, μὴ οἴκῳ πολλῷ δεδουλωμένας. Ἐπειδὴ γὰρ ψυχρὸν τὸ γῆρας, ποθεῖ τὸν οἶνον, εἶτα μὴ δυνάμενον ἀντέχειν ὡς ἀσθενές, καταπαλαίεται, οὐχ ὑπὸ τοῦ συμμέτρου, ἀλλ' ὑπὸ τοῦ πολλοῦ, ἐκ τούτου δὲ καὶ τὸ πρὸς διαβολὰς ἐπιρρεπές. Καλοδιδασκάλους. Πῶς οὖν ἀλλαχοῦ φησι, Γυναικὶ διδάσκειν οὐκ ἐπιτρέπω; Ἐκεῖ περὶ τῆς ἐν Εκκλησίᾳ κοινῆς διδασκαλίας φησίν, ἥτις ἀπείρηκαι ταῖς γυναιξὶν, ἐνταῦθα δὲ περὶ τῆς ἐν οἴκῳ γινομένης, καὶ ἰδίᾳ πρὸς γυναῖκας. Ὅτι δὲ τοῦτο λέγει, ἄχους τῶν ἑξῆς. Ινα σωφρονίζωσι τὰς νέας, φιλάνδρους είναι. Οὐ τὰς οἰκείας μόνον θυγατέρας, ἀλλὰ καὶ καθόλου πάσας τὰς νέας. Εκάστη γὰρ πρεσβυτέρα τὴν νεω τέραν παιδευέτω· καὶ πρῶτον τὸ κεφάλαιον τῶν ἐν οἰκίᾳ ἀγαθῶν, τὴν φιλανδρίαν. Τούτου γὰρ ὄντος, καὶ τὰ λοιπὰ ἔψεται, εὐθηνία οἴκου, καὶ χρημάτων περιουσία, ὥσπερ ἀπόντος, πάντα κἂν παρῶσιν, ἀποῤῥυήσονται. Φιλοτέχνους. Η γὰρ τὴν ρίζαν ἤτοι τὸν πατέρα ἀγαπῶσα, πολλῷ μᾶλλον καὶ τοὺς καρποὺς ἤτοι τοὺς παῖδας ἀγαπήσει. Σώφρονας, ἁγνάς, οἰκουροὺς, ἀγαθάς. Η γάρ φιλοῦσα τὸν ἄνδρα, καὶ σώφρων ἔσται καὶ ἀγνή, τουτἐστι, καὶ σώματι καὶ διανείμ καθαρὰ ἀπὸ τῆς τῶν ἀλλοτρίων καὶ μίξεως καὶ ἐπιθυμίας· ἀλλὰ καὶ οἰκ ουράς ἀγαθή, τουτέστιν, οἰκονομική. Αγαπῶτα γὰρ τὸν ἄνδρα, καὶ τοῦ οἴκου ἐπιμελεῖται, οὔτε περὶ τρυφήν, οὔτε περὶ σπατάλης τ8 ακαίρους καὶ καλλωπισμούς ἀσχολουμένη. Τίνι γὰρ καὶ ἄλλῳ ἀρέσει ἅπαξ τῷ ἀγαπητῷ ἀρέσασα; Σκόπει δὲ πῶς ὁ ἀφιστῶν τῶν βιωτικῶν ὁ Παῦλος, νῦν φροντίδα ποιεῖται 66 1 Tim. 11, 12. * δαπάνας Ο. Pudici, prudentes. Prudentes appellavit σώφρο νας, co quod sanas mentes habeant. Sunt euiu senes etiam insani, et ratiosi ac dementes: alii quidem ex vino, alii vero ex pusillanimi - tale. Sani in fide, dilectione, et patientia. Patientia grandioribus natu est commodissimum præceptum, quod facile excandescant, et levi de causa contristentur. VERS. 3. Anus similiter in habitu sancto. Anus dicit, quas et ab ipso habitu et ornatu honestas videri oportet. Quidam autem diaconissas in Ecclesia hic intelligunt, quas et ipso etiam vestitu vult sane ornatas conspici, lroc est, sacris ministeriis insignes. Non calumniatrices, non multo vino servientes. Quia enim senectus est frigida, vinum desiderat: deinde cum non possit sustinere, utpote imbecilla vincitur, non a moderato vino, sed a multo: ex hoc autem ad calumnias fiunt propensiores. Bene docentes. Quomodo igitur alio in loco dicit: Docere mulieri non permitto "? Illic de communi in Ecclesía doctrina loquitur, quæ mulieribus est prohibita: hic autem de domestica, quæ privatim fit ad mulieres. Quod autem hoc dicat, audi ex sequentibus. ο Ut instituant adolescentulas, ut sint amantes maritorum. Non tantum filias 631 suas, verum in universum omnes adolescentulas. Quælibet enim natu grandior juniorem puellam erudiat, ac primum caput domesticorum bonorum eas docent, nempe ut sint amantes maritorum. Nam si hoc affuerit, sequentur ctiam reliqua, nempe prosperitas donus, facultatumque copia: quemadmodum e diverso si absit amor maritalis, etiamsi omnia affuerint, diffluent ac pessum ibunt. Filios suos diligant. Quæ enim radicem seu pa. trem diligit, multo magis etiam fructus sive filios diliget. VERS. 5. Οι sint sobriæ, castæ, domus curam habentes, bonæ. Quæ enim maritum suum diligit, et sobria erit et casta, hoc est, et corpore et mente pura ab omni aliena tam mixtione, quam concupiscentia. Quinetiam bonain domus curam habebit, id est, materfamilias erit. Nam que maritum diligit, domus etiam curam gerit, neque circa intempestivas delicias et ornatus occupatur. Cui enim alii placebit quæ semel dilecto placuit? Considera autem quomodo Paulus ille qui a rebus hujus Varia lectiones.

seculi abducere solet, nunc tantam sollicitudinem τοσαύτην τῶν κατὰ τὴν οἰκίαν, ὅτι περ τούτων habeat rerum domesticarum: nam his bene habentibus, spiritualia etiam bene habebunt. Ut non blasphemetur verbum Dei. Vides quod præcipue verbi, non mundanarum rerum curam gerat? Si enim fidelis mulier cum infideli marito cohabitans, non sit virtute conspicua, vituperatio ad fidem transit. 6. Juvenes similiter hortare ut sint sobrii. Puellis junioribus matronas seniores institutrices præfecit, nimirum feminas feminis; junioribus autem viris ipsum Titum, virum viris: decorun cnim ubique servat. Quid vero est, quod hortari vel commonefacere istos debet? Ut sint sobrii. Numn juvenilen latem ignis absurdarum voluptatam maxime interturbat, quem oportet exstinguere et ad sobrietatem festinare. 7. In omnibus teipsum prabens exemplum bonorum operum. Doceánt sane grandiores natu feminæ adolescentulas, tu vero ipse minores natu viros. Cæterum publica institutio exemplarque virtutis tuæ vitæ splendor sit, ceu imago quædam et velali archetypus, omnibus præpositus qui aliquid imitari volunt eorum quæ in ipso bona conspexerint. In doctrina incorruptibilitatem. Repete, praebens. Ne sint, inquit, corrupta et vana quæ doces, sed fana, et recta rationis. καλῶς ἐχόντων, καὶ τὰ πνευματικά εὗ ἕξει. Ινα μὴ ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ βλασφημῆται. Ορᾷς, ὅτι προηγουμένως τοῦ κηρύγματος φροντί ζει, οὐχὶ τῶν κοσμικών πραγμάτων; "Αν γάρ πιστὴ γυνὴ ἀπίστῳ συνοικοῦσα, μὴ εἴη ἐνάρετος, ἡ βλασφημία ἐπὶ τὴν πίστιν διαβαίνει. Νεωτέρους ὡσαύτως παρακάλει σωφρονεῖν. Ταῖς μὲν νεωτέραις τὰς πρεσβυτέρας διδασκάλους ἐπέστησε, γυναῖκας γυναιξί· τοῖς δὲ νεωτέροις αὐτὸν τὸν Τίτον, ἄνδρα ἀνδράσι· τὸ εὐπρεπές γὰρ πανταχού φυλάττει. Τί δὲ δεῖ παρακαλεῖν τούτους ἢ νουθετεῖν; Σωφρονεῖν· μάλιστα γὰρ τῇ νέᾳ ἡλι κίᾳ τὸ πῦρ τῶν ἀτόπων ἡδονῶν ἐνοχλεῖ, ὅ δεῖ σβεννύειν, καὶ σπεύδειν σωφρονεῖν. Περὶ πάντα σεαυτὸν παρεχόμενος τύπον και λῶν ἔργων. Διδασκέτωσαν μὲν καὶ αἱ πρεσβύτερα: τὰς νεωτέρας, καὶ σὺ δὲ αὐτὸς τοὺς νεωτέρους. Πλὴν κοινὴν διδασκαλεῖον καὶ ὑπόδειγμα ἀρετῆς ἡ τοῦ σοῦ βίου λαμπρότης ἔστω, οἷόν τις εἰκὼν ἀρχέτυπος πᾶτι προκειμένη τοῖς βουλομένοις ένα πομάξασθαί τι τῶν ἐν αὐτῇ καλῶν. Ἐν τῇ διδασκαλίᾳ ἀδιαφθορίαν. Από κοινοῦ τὸν παρεχόμενος, ἵνα μὴ ὦσι, φησί, διεφθαρμένα καὶ ψευδῆ & διδάσκεις, ἀλλ' ὑγιῆ, καὶ τοῦ ὀρθοῦ λόγου. Gravitatem. Ut nihil juvenile et quod insipientes Σεμνότητα. Ενα μηδὲν νεώτερον καὶ διαχέον præ levitate diffundat, contineat doctrina, sed omnia sint veneranda dignaque Deo. 632 VERS. 8. Verbum sanum, irreprehensibile. Iloc est, reetæ fidei, quod nihil reprehensibile haDeal. Ut is qui ex adverso est, vereatur, nihil habens de nobis dicere mali. Eum qui ex adverso est, vel diabolum dicit, vel quemvis ei ministrantem. VERS. 9. Servos dominis suis subditos esse, in omnibus beneplacentes. Itaque is qui uxores a maritis continentiæ prætextu disjungit, servosque ab heris deficere facit prætextu pietatis, non est irreprehensibilis: multas enim occasiones dat omnibus, omniumque ora adversus fidem aperit. VERS. 10. Non contradicentes, non fraudantes, sed in omnibus fidem bonam ostendentes. Animadverte quod illa a servis exigit, quæ omnium maxime heros placant, nempe, non contradicere, non furari, sed fideles eos esse. lis euim qui mundi negotiis sunt addicti hæc maxime sunt curæ. Ut doctrinam Salvatoris nostri Dei ornent in omnibus. Nam si tales se servi gesserint, ad gloriam hoc Christianisini cedit. Cum enim Græcus viderit servum suum sic a Christianismo iustitutum, quomodo non mirabitur dogma, cui tantæ τοὺς ἄφρονας ἔχῃ ἡ διδασκαλία, ἀλλὰ πάντα σεβά σμια καὶ ἄξια Θεοῦ. Λόγον ὑγιῆ, ἀκατάγνωστον. Τουτέστιν, ὀρθό δοξον, μηδὲν ἐπιλήψιμον ἔχοντα. Ινα ὁ ἐξ ἐναντίας ἐντραπῇ, μηδὲν ἔχων περὶ ἡμῶν φαῦλον λέγειν. Ἐξ εναντίας, ἢ τὸν διάδο λόν φησιν, ἢ πάντα τὸν αὐτῷ ὑπηρετούμενον. Δούλους ἰδίοις δεσπόταις ὑποτάσσεσθαι, ἐν πᾶσιν εὐαρέστοὺς εἶναι. Ωστε ὁ τῶν ἀνδρῶν τὰς γυναῖκας διαζευγνύς προφάσει τῆς ἐγκρατείας, καὶ δούλους δεσποτῶν ἀφιστῶν προσχήματι εὐσεβείας. οὐκ ἔστιν ἀκατάγνωστος. Πολλὰς γὰρ λαβὰς πᾶσι δίδωσι, καὶ τὰ πάντων στόματα κατὰ τῆς πίστεως ἀνοίγει. Μὴ ἀντιλέγοντας, μὴ νοσφιζομένους, ἀλλὰ πίστιν πᾶσιν το ἐνδεικνυμένους ἀγαθής. Ορα ὅτι ἐκεῖνα ἀπαιτεῖ τοὺς δούλους, ἃ μάλιστα πάντων ἀναπαύει τοὺς δεσπότας, τὸ μὴ ἀντιλέγειν, τὸ μὴ κλέπτειν, ἀλλὰ πιστοὺς εἶναι. Τοῖς γὰρ βιωτικοῖς μάλιστα ταῦτα περισπούδαστα. Ινα τὴν διδασκαλίαν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Θεοῦ κοσμῶσιν ἐν πᾶσι. Καὶ γὰρ ἐὰν ὦσιν οἱ δοῦλοι τοιοῦτοι, εἰς δόξαν εἰσὶ τοῦ Χριστιανισμού. Οταν γὰρ ἴδῃ ὁ Ἕλλην τὸν δοῦλον αὑτοῦ οὕτως ὑπὸ τοῦ Χριστιανισμού παιδευθέντα, πῶς οὐ θαυμάσεται τὸ Varia lectiones. * πᾶσαν

EXPOSITIO IN EPIST. AD TITUM. CAP. II. δόγμα, ὡς τοσαύτην ἰσχὺν ἔχον, ὥστε τοιαύτην ψυ- vires insint, ut hujusmodi animam in melius revoχὴν βελτιῶσαι; 'Αεὶ γὰρ τὸ δουλικόν γένος ιταμόν πώς ἐστι καὶ δυστράπελον, διὰ τὸ μὴ καλῶς ἀνάγε σθαι, ἀμελούμενον ὑπὸ τῶν δεσποτών, μηδὲ ὑπὸ λόγων ἢ συνδιαγωγῆς ἀνδρῶν σπουδαίων ρυθμίζει σθαι. Οὐκ ἄρα μάτην ἀλλαχοῦ ἔλεγεν ὁ Παῦλος, Ως τῷ Θεῷ δουλεύοντες, καὶ οὐκ ἀνθρώποις. Καν γὰρ τῷ δεσπότῃ διακονῆς, ἀλλ' ἡ τιμὴ εἰς Θεὸν ἀνατρέχει, ὅτι καὶ ἀπὸ τοῦ φόβου ἐκείνου ἡ πρὸς τὸν δεσπότην εὔνοια τὴν ἀρχὴν ἔχει. cet? Semper enim servorum genus est improbum et morosuin, eo quod non liberaliter instituantur, utpote a dominis neglecti, neque verbis, neque conversatione bonorum virorum recte formentur. Non igitur frustra alio in loco dixit Paulus: Tanquam Deo servientes, et non hominibus *7. Etsi enim hero tuo inservias, hones tamen ad Deum recurrit, quoniam a timore illius, quæ erga herum est benevolentia, principium ducit. VERS. 11. Apparuit enim gratia Dei salutaris omnibus hominibus. Cum multum et magnum a servis postulasset, nimirum ut ornent doctrinam Domini per honestam suam conversationem, conmonstrat nunc quod non immerito ab illis tantá Ἐπεφάνη γὰρ ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ ἡ σωτήριος πᾶσιν ἀνθρώποις. Ἐπειδὴ πολὺ καὶ μέγα ἀπῄτησε παρὰ τῶν οἰκετῶν, φημὶ δὴ τὸ κοσμεῖν τὴν τοῦ Κυρίου διδασκαλίαν διὰ τῆς αὐτῶν ἐναρέτου πολι-. τείας, δείκνυσι νῦν ὅτι εἰκότως τούτους τὰ τηλι καῦτα ἀπαιτεῖ. Καὶ γὰρ καὶ αὐτοῖς ἡ χάρις ἐπέρα. postulet: nam et illis gratia apparuit, etiamsi νεν, εἰ καὶ δοῦλαί εἰσι. Πᾶσι γάρ, φησὶν, ἀνθρώ ποις. Καὶ ἐχαρίσατο καὶ αὐτοῖς ἄφεσιν πολλῶν ἁμαρτημάτων, καὶ ὀφείλουσι λοιπὸν καὶ αὐτοὶ πρὸς δόξαν τοῦ εὐεργέτου πολιτεύεσθαι. Παιδεύουσα ἡμᾶς, ἵνα ἀρνησάμενοι τὴν ἀσέβειαν, καὶ τὰς κοσμικὰς ἐπιθυμίας. Καὶ ἐντεῦθεν ἐντρέπει αὐτούς. Παιδευτοῦ γάρ, φησί, τυχόντες Θεοῦ, πῶς οὐκ ὀφείλετε ἀξίως αὐτοῦ βιοῦν; Η χάρις δὲ, φησὶν, αὕτη οὐκ ἔστιν ἄχρι τῆς ἀφέσεως τῶν προγεγονότων κακῶν, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὸ μέλλον ἡμᾶς ἀσφαλίζεσθαι. Παιδεύει γὰρ ἡμᾶς, ἵνα τοῦ λοιποῦ σωφρόνως ζήσωμεν, οἱ πρότερον πάντως αρνησάμενοι τὴν ἀσέβειαν καὶ τὰς κοσμικὰς ἐπιθυμία;. Διὰ μὲν οὖν τοῦ ἀρνήσασθαι τὴν ἐκ διαθέ σεως ολοψύχου ἀποστροφὴν σημαίνει· ἀσέβειαν δὲ τὴν εἰδωλολατρίαν ονομάζει 80, καὶ τὰ πονηρὰ δόγματα. Κοσμικὰς δὲ ἐπιθυμίας, πλεονεξίαν, τρο φὴν καὶ τὰς ἄλλας, ὅσαι μὴ διαβαίνουσιν εἰς τὸν οὐρανὸν, ἀλλ' ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ χρησιμεύουσι, καὶ αὐτῷ συγκαταλύονται. Διὰ τοῦτο οὖν ἦλθεν ὁ Χριστὸς, ἵνα ἀρνησώμεθα καὶ τὰ ἀσεβῆ δόγματα, καὶ τὸν ἐναγῇ βίον, μετὰ τῆς αὐτῆς διαθέσεως ἀμφότερα μισήσαντες. δ Σωφρόνως καὶ δικαίως, καὶ εὐσεβῶς ζήσωμεν. Τό, σωφρόνως, οὐ τὴν ἀποχὴν μόνον τῆς πορνείας σημαίνει, ἀλλὰ καὶ τὴν τῶν λοιπῶν παθῶν. Καὶ χρημάτων γὰρ ἐρῶν, οὐ σωφρονεῖς, μᾶλλον δὲ καὶ ἀκολαστότερος εἴ, ὅσῳ οὐδὲ φυσικὸν τὸ πάθος 4. Καὶ ἁπλῶς, πάντων τῶν ἄλλων παθῶν ἡττώμενός τῆς, οὐ σώφρων. Ἐν τῷ νῦν αἰῶνι. Οὗτος γὰρ ἔχει τὸν ἀγῶνα· ὁ δὲ μέλλων τὰς ἀντιδόσεις. Προσδεχόμενοι τὴν μακαρίαν ἐλπίδα, καὶ ἐπι· φάνειαν τῆς δόξης του μεγάλου Θεοῦ, καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Ἰδοὺ καὶ τὸ ἔπαθλον, ή δευτέρα επιφάνεια, ἡ ὄντως μακαρία. Καλῶς δὲ εἶπε, τῆς δόξης. Δύο γὰρ ἐπιφανείας λέγει. Καὶ ἡ μὲν πρώτη, καθὼς καὶ ἀνωτέρω servi sint. Omnibus enim hominibus, inquit. Atque ipsis etiam multorum peccatorum remissionem donavit; quare par est ut et ipsi in posterum ad gloriam benefactoris sui vitam suam instituant. VERS. 12. Erudiens nos, ut abnegantes impietatem et sæcularia desideria. Atque bine cos pudeľacit. Institutorem enim Deum nacti, quomodo non debetis digne eo vivere? Gratia autem ista, inquit, non extenditur ad condonationem tantummodo præteritorum delictorum, verum de futuro etiam nos securos reddit. Erudit enim nos, ut deinceps sobrie vivamus, qui omnino prius abnegavimus 633 impietatem atque mundanas cupiditates. l'er abnegationem itaque aversionem significat; quæ ex animo hut totoque mentis affectu. Impietatem autem idololatriam pravaque dogmata appellat. Secularia attem desideria, avaritiam, delicias, et alia quæcunque in cœlum haud transeuit, sed in mundo hoc suam habent utilitatem, atque cura ipeo dissolvuntur. Eam igitur ob rem venit Christus, ut abnegemus et impia dogmata, et vitam sceleratam, cum eodem affectu utraque odio prosequentes. Sobrie et juste et pie vivamus. Sobrie, non tantum abstinentiam a fornicatione significat, sed a reliquis etiam affectibus. Nam si pecunias amas, non es sobrius, imo vero ideo intemperantior es, quandoquidem a natura non sit hic affectus. Ac p simpliciter, quisquis ab aliis quibusvis notibus vincitur, non est sobrius. In præsenti sæculo. Præsens enim certamen habet: futurum autem, præmium et retributiones. VERS. 13. Εxspectantes beatam spem, et adventum gloriæ magni Dei, et Servatoris nostri Jesu Christi. En præmium, secundus ille adventus, qui revera est beatus. Pulchre autem dixit, gluria. Duorum enim adventuum mentionem facit. S quidem primus, quemadmodum supra dictum est, Varia lectiones. 7 Ephes. vi, 7. εν σημαίνει 0. 81 οὐδὲ φυσικὴν τὸ πάθος ἀρχὴν ἔχε: 10.

EXPOSITIO IN EPIST. AD TITUM. CAP. I. commendaveritque istuc, praesertim cuut non recte habeat? Adhæc, quis ista dixerit? Certe quidem qui ista dixit, Epimenides est, sapientissimus apud Graecos judicatus, divinationibus numinumque placationibus incumbens, vaticinandique munere clarus. Hic sane cum animadverteret, Cretenses Jovi sepulchrum exstruxisse, atque colere eum tanquam mortalium quempiam, ceu æmulatione accensus pro deo suo patrio, hæc in Jovis gratiam carmina condidit: Cretenses qui tales ac tales sunt, hi exstruxerunt tibi tumulum: atqui tu non es mortuus, tu cnim semper es. Hoc oracuJum Paulus nunc verum esse testatur. Al vero, ποτε ἐκ τῶν Ἑλλήνων ἤγαγε μαρτυρίαν, καὶ ἐπαι· hic, curnam ex Græcis testimonium protulerit. νεῖ αὐτὴν, καὶ ταῦτα μὴ καλῶς ἔχουσαν; Ἔτι τε τίς ὁ ταῦτα εἰρηκώς; Ὁ μὲν οὖν εἰρηκὼς Επιμενί δης ἐστὶν, ἐν τοῖς μάλιστα τῶν παρ' Ἕλλησι σοφῶν θειασμοῖς καὶ ἀποτροπιασμοῖς προσέχων, καὶ μαντι τὴν δοκῶν κατορθοῦν. Οὗτος οὖν ὁρῶν τοὺς Κρῆτας τάφον δειμαμένους τῷ Διῖ, καὶ τιμῶντας ὡς ἕνα τῶν ἀνθρώπων, ώσπερεί ζηλώσας ὑπὲρ τοῦ οἰκείου Θεοῦ, τοιαῦτα πρὸς τὸν Δία ποιεῖ· Οἱ τάδε καὶ τάξε ὄντες Κρήτες, τύμβον σοι ἐδομήσαντο· Σὺ δ᾽ οὐ θά νες, ἐσσὶ γὰρ αιεί 7. Ταύτῃ τῇ χρήσει νῦν ὁ Παῦ λος προσμαρτυρεῖ ἀλήθειαν. Πῶς οὖν τοῦτο ποιεῖ; εἰ γὰρ ἀληθῶς εἴρηται, καὶ ὁ Ζεὺς ἄρα ἀθάνατός ἐστιν. Αλλ' οὐ πρὸς τοῦτο βλέπων εἶπε τὴν μαρτυρίαν ἀληθῆ, ἀλλ' ὅτι ψεύστας καὶ τἆλλα τοὺς Κρή-, qui istud facit? nam si vere dictumn ast, tum τας ἐκάλεσε. Καὶ τίς χρεία Ελληνικῆς μαρτυρίας; " Jupiter immortalis est. Atqui non huc respiciens, Μάλιστα οὕτως αὐτοὺς ἐνέτρεπεν, οίκοθεν τὴν μαρ τυρίαν τῆς ὕβρεως καὶ ἐκ τῶν ἰδίων αὐτοῖς προβάλε λων. Εἴωθε δὲ τοῦτο ποιεῖν ὁ Παῦλος, ὥσπερ καὶ τοῖς Αθηναίοις ἀπὸ τοῦ ᾿Αράτου διελέχθη· Ὁ ἐκεῖνος τῷ ψευδωνύμῳ Θεῷ τῷ Διὶ ἐπιτίθησι, ταῦτα αὐτὸς τῷ ἀληθεῖ Θεῷ ἐπιμαρτυρῶν· ἐπεὶ καὶ μᾶλ λον ἀπὸ τῶν οἰκείων επιστομίζονται· ὥσπερ καὶ τοῖς Ἰουδαίοις ἀεὶ ἀπὸ τῶν προφητῶν διαλέγεται, καὶ οὐκ ἀπὸ τῶν Εὐαγγελίων. Τοῦτο καὶ ὁ Θεὸς ποιεῖ, ἑκάστους ἀπὸ τῶν αὐτοῖς συνήθων καὶ πιστευομένων εφελκόμενος, οἷον τοὺς μάγους δι' ἀστέρος, τὸν Σαούλ διὰ τῆς ἐγγαστριμύθου, ἐπειδὴ αὐτῇ ἐπίσ στευσεν ἐκεῖνος· καὶ τοὺς μάντεις ἀπὸ τῶν βοῶν τῶν συρόντων τὴν κιβωτόν· οὐχ ὅτι ἀληθεύουσιν οἱ @ μάντεις, ἀλλ᾽ ἀπὸ τῶν οἰκείων στομάτων αὐτοὺς ἐλέγχει. Καὶ τὸν Βαλαάμ συγχωρεῖ εὐλογεῖν καὶ προφητεύειν. Ειωθε γὰρ ἀεὶ συγκαταβαίνειν πρὸς τὴν ἡμῶν ὠφέλειαν. Πῶς οὖν ὁ Χριστὸς, καὶ αὐτὸς οὗτος ὁ Παῦλος ἐκώλυον τοὺς δαίμονας λαλεῖν καὶ μαρτυρεῖν αὐτοῖς; "Οτι τὰ σημεῖα ἱκανὰ ἦσαν πείθεῖν, καὶ αὐτὸς ἑαυτὸν ὁ Χριστὸς ἐκήρυττε καὶ ἤρκει. Καὶ οἱ δαίμονες δὲ οὐχὶ προσεκυνοῦντο 78, οὐ γὰρ εἴδωλον ἦν τὸ φθεγγόμενον. Διὰ τοῦτο κωλύονται λαλεῖν. Δι' ἣν αἰτίαν ἔλεγχε αὐτοὺς ἀποτόμως. Επειδή, φησὶ, καὶ ψεῦσταί εἰσιν, ὅπερ ἐστὶ δολιότητος, καὶ ἀναίσχυντοι, καὶ γαστρίμαργοι, σφοδροῦ αὐτοῖς δεῖ καὶ πληκτικοῦ λόγου, ἐπεὶ ἡ πραότης τούτους οὐκ ὠφελεῖ. ὡς γὰρ ὁ τὸν ἐπιεική πλήττων, ἀναιρεί, οὕτως ὁ τὸν ἀναιδή κολακεύων, διαφθείρει, μὴ τῶν ἐπιγνῶναι ἑαυτόν. Ἐνταῦθα δὲ, οὐ τοὺς ἀλλοτρίους, φησὶν, ἀλλὰ οἰκείους δεῖ ἐλέγχειν. Ἵνα υγιαίνωσιν ἐν τῇ πίστει, μὴ προσέχοντες Ἰουδαϊκοῖς μύθοις. Αρα τοῦτο ὑγεία, τὸ μηδὲν νόθον μηδὲ ἀλλότριον ἐπεισάγειν τῇ πίστει· ὡς τόγε ἑαυτὸν ὑποβάλλειν τῷ νόμῳ, οὐ θαῤῥοῦντός ts Matth. verum esse dixit testimonium, sed quia Cretenses mendaces aliaque appellavit. Quæ vero Græci testimonii est commoditas? Maximum ita ruborem eis injecit, injuriæ eorum ex domestico vate testimonium ipsis proferens. Consuevit autem hoc agere Paulus, quemadmodum et Atheniensibus ex Arato disseruit, quæ ille Jovi deo falso dicto attribuit, hæc ipse ad verum Deum refert: quandoquidem et acrius suis ipsorum testimoniis obstruuntur quemadmodum et cum Judæis perpetuo ex prophetis disputat, non ex Evangeliis. Idem et Deus facil, per consueta sibi et credita quosvis attrahens; ut magos per stellam 6, Saulem per feminam " pythonem in se habentem, quia huic feminæ ille fidem adhibebat: et vates a bobus quæ arcam trabebant: non quod verum loquerentur vates, sed cos ex ipsorum ore arguit. Præterea, Balaanum benedicere et prophetare permittit 6ª. Consuevit enim semper ad nostram utilitatem condescendere. Qui igitur Christus, et hic ipse Paulus prohibebant dæmones loqui, ac testimonium 629 sibi dicere? Quia signa satis erant ad persuadendum, et ipse Christus seipsum prædicabat, idque satis erat. Porro dæmones non adorabantur; non enim idolum erat quod loquebatur: idcirco loqui prohibentur. VERS. 15. Quam ob causam increpa eos dure. Quia mendaces sunt, quod est fraudulentiæ, et impudentes et gastrimargi, opus labent acri et penetrante sermone: nam mansuetudo apud eos nihil proficit. Quemadmodum enim qui mitem acrius feriat, perdit eum: sic qui impudenti adulatur eum corrumpit, seipsum agnoscere non permittens. Hic autem non alienos, sed proprios arguendos esse dicit. Ut sani sint in fide, non attendentes Judaicis fabulis. Sanitas igitur est, nihil adulterinum, neque alienum fidei superinducere: ut seipsum subjicere legi, non est ejus qui fidei confidit, ceu ad salutem 11. 6. 1 Reg. xviii. * Num. xxi, 24. Varia lectiones. 8 ζῇς γὰρ ἀεί ο. 18 προσκυνοῦντες π.

EXPOSITIO IN EPIST. AD TITUM. - CAP. 111. κακά παρεσκευασμένοι, οὗτοι ἀπειθοῦσι ταῖς ἀρ· χαῖς. Η καὶ ὅτι ἔτοιμο. ἔστωσαν, ἵνα πρὸς τὰ καλὰ πείθωνται, μὴ πρὸς ἀσέβειαν, ἢ ἄλλο τι ψυχοσαβέ;. Μηδένα βλασφημεῖν, ἀμάχους εἶναι, ἐπιεικεῖς. Καν κακῶς πράττῃ τις, μηδὲ τοῦτον βλασφήμει, τουτέστι, μὴ λοιδόρει. Καθαρὸν γὰρ εἶναι δεῖ ἡμῶν τὸ στόμα ἀπὸ λοιδορίας. Είτε γὰρ ἀληθῆς ἐστιν αὕτη, οὐχ ἡμῶν τὸ κρίνειν, εἴτε ψευδής. "Ορα πόσος ὁ κίνδυνος. Πᾶσαν ἐνδεικνυμένους πραότητα πρὸς πάντας ἀνθρώπους. Καὶ Ἰουδαίους καὶ Ἕλληνας, καὶ μο χθηροὺς καὶ ἀδικοῦντας. Ημεν γάρ ποτε καὶ ἡμεῖς ἀνόητοι, ἀπειθεῖς, πλανώμενοι, δουλεύοντες ἐπιθυμίαις καὶ ἡδοναῖς ποικίλαις. Ἐν μὲν τῇ πρὸς Κορινθίους εν ἀπὸ τῶν μελλόντων φοβεῖ, ὥστε μὴ κρίνειν, λέγων· Ο δου κῶν ἑστάναι, βλεπέτω μὴ πέσῃ· ἐνταῦθα δὲ ἀπὸ τῶν παρελθόντων σωφρονεστέρους ποιεῖ, λέγων· Με λειτορῶμεν ἄλλους, ἐπειδὴ καὶ αὐτοὶ χείρω ἡμάρτομεν πάλαι. “Ο καὶ ὁ λῃστὴς πρὸς τὸν ἕτερον λῃστὴν ἔλεγεν· "Οτι ἐν τῷ αὐτῷ κρίματί ἐσμεν. Πότε δὲ ἀνόητοι ἦμεν; Πρὸ Χριστοῦ. Πῶς γὰρ οὐκ ἀνοησία, τὸ τοῖς τοιούτοις θεοῖς λατρεύειν; Ανθρω ποθυτεῖν, πῶς οὐ πλάνη μεγίστη; ἀλλὰ καὶ ἐπιθυμίαις ποικίλαις 88 καὶ ἡδοναῖς ἐδουλεύομεν. Εν ταῦθα ἀῤῥενογαμίας, και μητρογαμίας, καὶ ἀδελ φογαμίας νόει, καὶ τὰς ἄλλας ἀκαθαρσίας· ποικίλως γὰρ ἐνέπαιξεν ὁ διάβολος ἡμῖν. Ἐν κακίᾳ καὶ φθόνῳ διάγοντες στυγητοί, μισοῦντες ἀλλήλους. Εν κακίᾳ καὶ φθόνῳ διά γοντες, τουτέστι, μνησικακίᾳ καὶ φθόνῳ διατρίβοντες ἀεὶ, καὶ οἷον βίον ταῦτα ἔχοντες· ὅθεν καὶ ἄξιοι μίσους ἦμεν, ὡς ἀλλήλους μισοῦντες. Εἰκότως· ἀπὸ τοῦ φθόνου γὰρ καὶ τὸ μῖσος. Οτε δὲ ἡ χρηστότης καὶ ἡ φιλανθρωπία ἐπέψανε τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Θεοῦ. "Οτε εσαρκώθη δηλαδὴ ὁ Μονογενὴς, καὶ ἡμῖν ὡμοιώθη. Οὐκ ἐξ ἔργων τῶν ἐν δικαιοσύνῃ, ὧν ἐποιήσα μὲν ἡμεῖς, ἀλλὰ κατὰ τὸν αὐτοῦ ἔλεον ἔσωσεν ἡμᾶς. Εσωσεν ἡμᾶς, οὐκ ἐξ ἔργων ὧν ἐποιήσαμεν· ἀντὶ τοῦ, οὔτε ἐποιήσαμεν ἔργα δικαιοσύνης", οὔτε ἐσώθημεν ἐκ τούτων, ἀλλὰ τὸ πᾶν ἡ ἀγαθότης αὐτοῦ ἐποίησε. Διὰ λουτροῦ παλιγγενεσίας καὶ ἀνακαινώσεως Πνεύματος ἁγίου, οὗ ἐξέχεεν ἐφ' ἡμᾶς πλουσίως διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν. Βια!, ὅτι οὕτως ἦμεν ἐν τῇ κακίᾳ βεβαπτισμένοι, ὡς μηδὲ δύνασθαι καθαρθῆναι, ἀλλ' ἀναγεννήσεως δεηθῆναι. Τοῦτο γὰρ ἡ παλιγγενεσία καὶ ἀνακαίνισις, ἡ δευτέρα γέννησις, καὶ νέα πλάσις. Ὥσπερ γὰρ οἰκίαν "I Cor. 1, 12. 70 Luc. xxIII, 40. sunt, illi magistratibus ninine parent. Vel parati sint ut ad bona flectantur, non ad impietatem, aut aliquod aliud quod animæ noceat. VERS. 2. Neminem blasphemare, non litigiosos esse, sed modestos. Etiamsi quis male faciat, ne cum blasphema, id est, non conviciare. Oportet enim oς nostrum esse. parum a convicio. Nam sive hoc verum sit, sive falsum, non est nostrum judicare. Vide quantum subsit periculi. Omnem ostendentes mansuetudinem ad omnes homines. Judecs et Græreos, sceleratos et injarios. VERS. 3. Eramus enim aliquando et nos insipientes, inobedientes, errantes, servientes desideriis et roluptatibus variis. In Epistola quidem ad Corinthios a futuris terret, ut non judicent, inquiens: Qui se existimal stare, videat ne cadal: hic vero a præteritis temperantiores reddit, dicens: Ne conviciemur aliis, quandoquidem et ipsi nos olim pejus peccaverimus: quod et latro ad alterum latrodicebat: Quoniam in eadem condemnatione sumus ™º. Quando autem insipientes eramus? Ante Christum natum. Quomodo enim non stultitia erat hujusmodi 635 diis servire? Nonne maximus erat error homines sacrificare? Quinetiam cupiditatibus et variis voluptatibus serviebamus. Hic masculas nuptias, et cum matre et cum sorore connubia perpetrata intellige, aliasque impuritates: varie namque trobis illusit diabolus. nem In malitia et invidia agentes, odibiles, odientes invicem. In malitia et invidia agentes, hoc est, in vindictæ cupiditate et invidia commorantes semper, ac veluti vitam in iis habentes, unde et odio digni eramus, quoniam nos invicem odio prosequebamur. Idque non immerito: nam ex invidia odium nascitur. VERS. 4. Cum autem benignitas et humanitas apparuit Servatoris nostri Dei. Quando incarna tus est videlicet Unigenitus, nobisque assimi⚫ lalus. VERS. 5. Non ex operibus justitia, qua fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salros nos fecit. Salvos nos fecit, non ex operibus quæ fecimus: hoc est, neque fecimus opera justitiæ, neque per hæc conservati sumus, sed bonitas ipsius totum operata est. Per lavacrum regenerationis et renovationis Sp¡- ritus sancti, 6. Quem effudit in nos abunde per Jesum Christum Servatorem nostrum. O rem mirabilem Adeo vitiis eramus immersi, ut ne purgari quidem possemus, sed opus fuit regeneratione. Nam regeneratio et renovatio secundam nativitatem novamque formationem significant. Ut enim Varia lectiones. οι Γαλάτας Ο. οι μεγάλαις Ο. σε μισητοί στυγοῦντες ο. σε έργα άξια δικαιώσεως τη. (π.

domum plane veterem non suffulcinus, verum ad παμπάλαιον οὐχ ὑποστηρίζομεν, ἀλλὰ μέχρι τῶν fundamenta usque diruimus, novamque ædificamus: consimilem ad rationem Deus non reconcinnavit nos, sed denuo condidit. Quomodo? Fer Spiritum sanctum. Ne enim quæras modum: Spiritus, inquit, totum transegit. Unde hoc perspicuum? Quem effudit, inquit, abunde in nos. Non enim tantummodo per illum refinxit nos, sed large ipsum etiam nobis impertiit, ut et illud per hoc monstretur. Ac merito. Postquam enim mundavit nos, tum et Spiritu suo abunde nos implevit, hoc enim est, quod ait: Efudit. Quod enim impurum non ingreditur. Haec autem per Jesum contigerunt, siquidem ipse omnium bonorum et mediator et largitor est. VERS. 7. Ut justificari gratia ipsius, haredes si mus secundum spem vila @lernæ. Rursus gratia, non debito dicit. Hoc autem nos humilitatem docet. Non enim ipsi aliquid transegimus. Insuper nos bene sperare facit de futuris bonis. Si enim nos adeo desperados et perditos per gratiam servavit, multo magis justificatis ventura bona largietur. Ut efficiamur, 636 inquit, haeredes æternæ vite, perinde ac speramus. Vel quia jam hæredes simus, quatenus ad spein. Vaus. 8. Fidelis sermo. Quia de futuris locutus erat, autoritatem verbo suo addit. Planum enim est a præcedentibus. Nam qui talia dedit, futura etiam daturus est. Et de his volo te confirmare, ut curent bonis operitus præesse qui credunt Deo. Quia Dei bonitatis ineffabilis mentionem fecit, Volo te, inquit, ita de istis docere, ut discant fideles non solummodo humiliter sapere, et non conviciari aliis, verum etiam misereri. Qui enim secum reputaverit misericordiam quam ipse a Deo sit assecutus, ipse eliam miserebitur. Ut curent, inquit, hoc est, ut assiduam dent operam, seduloque adnitantur injuste oppressis succurrere: viduis, orphanis, et, ut uno verbo dicam, quibusvis indigentibus prospicere: hoc enin indicat, bonis operibus praesse: nec exspectent tantisper dum egentes ad eos pervenerint, sed ipsi eorum curam gerant. θεμελίων καθαιροῦντες, ἐκ καινῆς κτίζομεν· οὕτω καὶ ὁ Θεὸς οὐκ ἐπεσκεύασεν ἡμᾶς, ἀλλ' ἄνωθεν κατε εσκεύασε. Πως; Διὰ Πνεύματος ἁγίου. "Ινα γὰρ μὴ ζητῇς τὸν τρόπον, τὸ Πνεῦμα, φησί, κατώρθωσε τὸ πᾶν. Πόθεν τοῦτο δῆλον; "Ο ἐξέχεε, φησί, πλουσίως ἐφ' ἡμᾶς. Οὐ μόνον γὰρ δι' αὐτοῦ ἀνέπλασεν, ἀλλὰ καὶ δαψιλῶς τούτου μετέδωκεν, ἵνα κἀκεῖνο διὰ τού του δειχθῇ. Καὶ εἰκότως. Ἐπειδὴ γὰρ ἐκαθάρισε, τότε καὶ τοῦ Πνεύματος επλήρωσεν ἡμᾶς ἀφθόνως. Τοῦτο γὰρ τὸ ἐξέχεεν. Εἰς γὰρ ἀκαθάρτους οὐκ εἰςέρχεται τὸ καθαρόν. Ταῦτα δὲ διὰ Ἰησοῦ· αὐτὸς γὰρ ἡμῖν μεσίτης καὶ πρόξενος πάντων τῶν ἁγαθῶν. Ινα δικαιωθέντες τῇ ἐκείνου χάριτι, κληρο νόμοι γενώμεθα κατ' ἐλπίδα ζωῆς αἰωνίου. Πάλιν τὸ, χάριτι, οὐκ ὀφειλῇ. Τοῦτο δὲ καὶ ταπεινοφροσύ νην διδάσκει. Οὐ γὰρ αὐτοί τι κατωρθώσαμεν. Καὶ εὐέλπιδας ποιεῖ περὶ τῶν μελλόντων. Εἰ γὰρ οὕτως ἀπεγνωσμένους χάριτι ἔσωσε, πολλῷ μᾶλλον δικαιωθεῖσι τὰ μέλλοντα δώσει. Ινα, φησί, κληρονόμος γενώμεθα ζωῆς αἰωνίου, καθὰ καὶ ἐλπίζομεν. "Η ὅτι ἤδη κληρονόμο: ἐσμεν, ὅσον γε τῇ ἐλπίδι. Πιστὸς ὁ λόγος. Ἐπειδὴ περὶ μελλόντων εἶπε, τὸ ἀξιόπιστον τῷ λόγῳ προστίθησι. Δῆλον γὰρ ἀπὸ τῶν προλαβόντων· ὁ γὰρ τοσαῦτα δοὺς, καὶ ταῦτα δώσει. Καὶ περὶ τούτων βούλομαί σε διαβεβαιοῦσθαι, ἵνα φροντίζωσι καλῶν ἔργων προΐστασθαι οι πε πιστευκότες θεῷ. Ἐπειδὴ ὑπέμνησε τῆς τοῦ Θεοῦ ἀφάτου ἀγαθότητος, φησίν, Οὕτω βούλομαί σε διδάσκειν περὶ τούτων, ἵνα μάθωσιν οἱ πιστοὶ μὴ μόνον ταπεινοφρονεῖν, καὶ μὴ ὀνειδίζειν ἄλλοις, ἀλλὰ καὶ ἐλεεῖν. Ο γὰρ ἐννοῶν τὸν ἔλεον τοῦ Θεοῦ οὗ αὐτὸς ἔτυχεν, ἐλεήσει καὶ αὐτός. "Ινα φροντίζωσι, φησί, τουτέστιν, ἔργον καὶ σπούδασμα διηνεκές ἔχωσι βοηθεῖν ἀδικουμένοις χηρῶν, ὀρφανῶν, καὶ ἁπλῶς, τῶν δεομένων προνοεῖσθαι· τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὸ, και τῶν ἔργων προΐστασθαι, καὶ μὴ ἀναμένωσι τοὺς δεομένους πρὸς αὐτοὺς ἐλθεῖν, ἀλλ' αὐτοὶ περὶ αὐτῶν μεριμνῶσι. Hæc sunt bona et utilia hominibus. Cura et præ- Ταῦτα ἐστι τὰ καλὰ καὶ ὠφέλιμα τοῖς ἀνθρώ feclura bonorum operum, vel ipsa etiam bona ποις. Ἡ φροντὶς καὶ ἡ προστασία τῶν καλῶν ἔρ opera. VERS. 9. Stulias autem quaestiones, et genealo gias, et contentiones, et pugnas legis devita. Sunt enim inutiles et vana. Stultas inutiles vocat, quales Judæi fidelibus inferunt. Genealogias autem, quas iidem conficiunt, suam ad patriarchas genealogiam referentes, et majoribus illis gloriantes. Deyita igitur, hoc est, rejice. Neque enim pratermittenda sunt necessaria opera, tempusque iu vaniloquentia inutilibusque pugnis consumendum. Quæ enim conflictus istiusmodi utilitas, ubi nemo ad Christum captivus ducitur? Quomodo igitur supra dedit in mandatis, ut obstrueret ora contradicentium? Si aliis oficiant, tum sunt compescendi. Ipsorum γων, ἢ αὐτὰ τὰ κακὰ ἔργα. Μωρὰς δὲ ζητήσεις, καὶ γενεαλογίας, καὶ ἔρεις, καὶ μάχας νομικὰς περιΐστασο· εἰσὶ γὰρ ἀνωφελεῖς καὶ μάταιοι. Μωρὰς τὰς ἀνωφελείς φησιν, οἷας οἱ Ἰουδαῖοι ἐπάγουσι τοῖς πιστοῖς. Γενεαλυγίας δὲ, ἃς οἱ αὐτοὶ ποιοῦνται, τοὺς πατριάρχας γενεαλογοῦντες προγόνους αὐτῶν, καὶ τούτοις ἐγκανχώμενοι. Περιίστασο οὖν, ἀντὶ τοῦ, παραιτοῦ. Οὐδὲ γὰρ δεῖ ἀφιένα: τὰ ἀναγκαῖα ἔργα, καὶ δαπανή τὸν καιρὸν εἰς ματαιολογίας καὶ μάχας ἀκερδείς. Τί γὰρ κέρδος μάχεσθαι, ἔνθα οὐ μέλλει τις αἰχμα λωτισθῆναι εἰς Χριστόν; Πῶς οὖν ἀνωτέρω παρεκε λεύσατο επιστομίζειν τοὺς ἀντιλέγοντας; Ὅταν ἐπὶ βλάβη άλλων ὦσι, τότε δεῖ ἐπιστομίζειν· γάοιν δὲ

EXPOSITIO IN EPIST. AD TITUM. CAP. III. τῆς αὐτῶν ὠφελείας, μηδὲ ἐπιχειρῆσαι ὅλως αὐτοῖς autem utilitatis gratia, ne omnino coneris cum ὁμιλεῖν, οὐδὲ γὰρ ὠφεληθήσονται, ὡς ἀδιόρθωτοι. illis colloqui: nihil enim profcient, ut qui incorrigibiles sint. Αἱρετικὸν ἄνθρωπον μετὰ μίαν καὶ δευτέραν νουθεσίαν παραιτοῦ, εἰδὼς ὅτι ἐξέστραπται δ τοιοῦτος, καὶ ἁμαρτάνει, ὢν αὐτοκατάκριτος. Πῶς οὖν ἑτέρωθί φησι· Μήποτε δῷ αὐτοῖς ὁ Θεὸς μετάνοιαν; Ἐκεῖ μὲν περὶ τῶν ἐλπίδα διορθώσεως ὑποφαινόντων· ἐνταῦθα δὲ τὸν ἀδιόρθωτον λέγει αξ ρετικὸν, τὸν πάντα διεστραμμένον, ὃς καὶ αὐτοχατἀκριτός ἐστιν, τουτέστιν ἀναπολόγητος. Οὐ γὰρ ἔχει εἰπεῖν ὅτι Οὐδεὶς ἐνουθέτησέ με, οὐδεὶς ἐδίδαξεν. Οταν οὖν μετὰ τὴν παραίνεσιν τοῖς αὐτοῖς ἐπιμένῃ, αὐτοκατάκριτος ἐστιν. Οταν πέμψω Αρτεμᾶν πρός σε, ἢ Τυχικὸν, σπούδασον ἐλθεῖν πρός με εἰς Νικόπολιν· ἐκεῖ γὰρ κέκρικα παραχειμάσαι. Τίνος ἕνεκεν Εκκλησίαν τοσαύτην κα και τηλικαύτην νῆσον πιστεύσας Τίτῳ, πάλιν πρὸς ἑαυτὸν περιέλκει ἀπὸ τῶν τοῦ ἔργου; Ἵνα πλείω ὠφειλήσῃ αὐτὸν, καὶ καταρτίσῃ ἔτι μᾶλλον πρὸς τὸ ἔργον, ἀνακρίνας αὐτὸν ἐφ' οἷς ἐπιστεύθη. 'Η δὲ Νικόπολις τῆς Θράκης ἐστὶ, τῷ Ἴστρῳ ἐπικειμένη. Ζηνᾶν τὸν νομικὸν, καὶ ᾿Απολλὼ σπουδαίως πρόπεμψον, ἵνα μηδὲν αὐτοῖς λείπῃ. Τὸν τῶν Ἰουδαϊκῶν νόμων ἔμπειρον οὕτω φησί· τοιοῦτος γὰρ ἦν ὁ Ζηνᾶς· ὁ δὲ Ἀπολλώς λογιώτερος καὶ δυνατὸς 30 ἐν ταῖς Γραφαῖς. Οὔπω δὲ ἦσαν οὗτοι Εκκλησίας πιστευθέντες. Τὸ δὲ, ἵνα μηδὲν αὐτοῖς G λείπῃ, ἀντὶ τοῦ ", Ἐν ἀφθονίᾳ πάσῃ αὐτοὺς ποίει τῶν ἀναγκαίων, τροφῆς δηλαδή, καὶ ἐνδυμάτων. Μανθανέτωσαν δὲ καὶ οἱ ἡμέτεροι καλῶν ἔργων προΐστασθαι εἰς τὰς ἀναγκαίας χρείας, ἵνα μὴ ὦσιν ἄκαρποι. Ωσανεὶ τοῦτό φησιν· Ἐνῆν μοι καὶ ἑτέρω; ἀνενδεεῖς ποιῆσαι τοὺς ῥηθέντας, ἀλλ' οὐ βούλομαι, ὡς ἂν οἱ ἡμέτεροι, τουτέστιν, οἱ περὶ σὲ, μάθωσιν ἐκ τοῦ τούτους ἐφοδιάσαι, καλῶν ἔργων πριΐστασθαι, τουτέστι, κήδεσθαι τῶν δεομένων, καὶ ἐν χρήμασι, καὶ ἐν ῥήμασι, καὶ πᾶσι τρόποις· οὐχ ἵνα οἱ δεόμενοι κερδάνωσι τοσοῦτον, ἀλλ᾽ ἵνα αὐτοὶ καρποὺς ἔχωσιν ἐκ τῆς πρὸς τοὺς ὁμογενείς φιλανθρωπίας. Καὶ γὰρ καὶ ὁ Κύριος ὁ πεντακισχι λίου, θρέψας, ηδύνατο πάντως καὶ ἑαυτὸν τρέφειν ἀεὶ, καὶ τοὺς μαθητάς, ἀλλ᾽ ὅμως ὑπὸ γυναικῶν ἠθέλησε τρέφεσθαι, ὡς ἂν ἐκεῖναι κερδάνωσιν. Οὕτω καὶ ἐφ' ἡμῖν, οὐ τοσοῦτον τοὺς πένητας ὠφελεῖ διὰ τῆς ἡμετέρας μεταδόσεως, ὅσον ἡμᾶς δι' ἐκείν των. Αφέσεω; γὰρ ἁμαρτιῶν, καὶ παρρησίας τῆς πρὸς Θεὸν αἴτιοι ἡμῖν οἱ πένητες. Ασπάζονται σε οἱ μετ' ἐμοῦ πάντες. "Ασπακαὶ τοὺς φιλοῦντας ἡμᾶς ἐν πίστει. Η τοὺς φι ποῦντας αὐτὸν πιστῶς καὶ ἀδόλως, ἢ τοὺς ἀγαπῶντας αὐτὸν πιστοὺς, ἤτοι Χριστιανούς. 11 11 Τim. 11. 23. κι ἐκκλησίας τοσαύτας, καὶ τηλικαύτας m. PATROL. GR. CXXV. VERS. 10, 11. Hæreticum hominem post unam et alteram correptionem devita, sciens quod subversus est qui ejusmodi est, et delinquit, cum sit proprio judicio condemnatus. Quomodo igitur alio in loco ait: Forsan dederit eis Deus pœnitentiam "? Illic loquitur de iis qui spem emendationis suæ ostendunt: hic vero incorrigibilem hæreticum dicit, qui ommino perversus est, quique a se condemnatus est, hoc est, qui defendere sese non valet. Non enim dicere potest: Nemo me corripuit, nemo docuit. Quando igitur post admonitionem in iisdem permanserit, suo ipse judicio se condemnavit. VERS. 12. Cum misero ad te Arteman aut 637 statui hyemare. Cujus rei gratia, cum tot Ecclesias Tychicum, festina ad me venire Nicopolin: ibi enim ad seipsum ab operis instituto retrahit? Ut plus el tantam insulam Tito credidisset, eum rursus ei prosit, eumque adhuc magis ad officium suum perficiat, ipso exanimato in iis quæ ei creditą erant. Nicopolis autem Thraciæ urbs est, Istro adjacens. VERS. 13. Zenam legisperitum, et Apollo sollicite præmille, ut nihil eis desit. Judaicarum legum per ritum sic dicit: talis enim erat Zenas. Apollo alteiņ eloquentior, et potens erat in Scripturis. Nondum autem erant illis Ecclesiæ commissæ. Quod autem ait, ut nihil eis desit, intelligendum est ita: Cura ut quibus opus habent, abunde ea subministrentur ipsis, ne quapiam re destituantur, alimento nimirum, et vestitu. VERS. 14. Discant autem et nostri bonis operibus prae esse ad usus necessarios, ut non sint infructuosi. Perinde quasi diceret: Potuissem et aliter jam commemoratis, ne ulla re indigerent, prospicere, sed nolo; quod viatico et necessariis ad iter rebus lios inut nostri, hoc est, qui sunt apud te, discant ex hoc struxeris, bonis operibus præesse, hoc est, rationem habere indigentium, pecuniis, verbis, omnibusque modis: non tam ut indigentes inde commoḍam accipiant, sed potius ut ipsi humanitatis suæ, qua Nam et Dominus qui quinquies mille aluit, potuis erga congeneres suos usi sunt, fructum percipiant. set omnino et seipsum alere semper ac discipulos, attamen a mulierculis ali maluit, ut illæ lucrum inde consequcrentur. Sic et de nobis, non tantam affert pauperibus utilitatem per nostram eleemosynan, quantam nobis per illos. Dimissionis enin peccatorum et fiduciæ erga Deum pauperes nobis sunt auctores. VERS. 15. Salutant le qui mecum sunt omnes. Saluta citraque dolum, vel diligentes ipsum fideles, aut eos qui nos amant in fide. Vel amantes ipsum fideliter Christianos. Varia lectiones. 1º m. 1 μηναν n. 90 δυνάμενος Ο. οι τουτέστι 0.