THEOPHYLACTI BULGARIÆ Archiep. nas ad hoc excitans. Εt quando cum Petro prædica- καὶ Μακεδόνας εἰς τοῦτο διεγείρων. Καὶ πρὸς tionem diviseral, fideles Hebræos pauperes qui flierosolymis erant communes facil. Necessario igitur istis scribit, ut eos jam animo concidentes consoletur. Nam afflictionibus a contribulibus suis illatis admodum confecti erant, quippe qui suo jure Hierosolymis vivebant, potestate sibi facta judicandi et in carcerem trahendi quoscunque vellent. Hoc etiam ipse indicat, ubi ait: ‹ Demissas manus et soluta genua erigite ". › Cum enim Judæi essent, ac didicissent majores suos præsentibus bonis esse usos, valde animo concidebant, ut qui nondum assecuti essent relaxationen. Propterea multa de file in hac Epistola disputat, ac de sanctis qui a condito mundo fuerunt, nec tamen bonorum usum sunt adepti, duo sane as ruens: unum quidem, omnia quæ accidant generose ferenda esse; allerum, omnino exspectandam esse compensationem. Non enim negliget Deus sanctos suos, quos a sæculo habuit. Itaque tum vos quoque recipietis. Multa autem dicit de Veleri et Novo Testamento, ostenditque legem non porro esse ratam; nam etsi templum adhuc stabat, indicat tamen quod ad tempus usque aliquod sit duraturum, nostram autem religionem esse veram. Scribit autem Epistolam hanc ex Italia. Antiquior autem ista est ea quam ad Timotheum scribit. Nam in illa ostendit finem sibi vitæ imminere.. Ego enim, inquit, jam delibor, ac tempus resolutionis meæ instat *. In hac autem promittit Hebræis quod ipse sit risurus ws: Cognoscite enim, inquit, fratren Timotheum α dimissum: cum quo, si celerius venerit, videbo vos 7. Verisimile est autem hoc accidisse. Biennium enim Romæ vinctus detentus est, deinde dimissus est, quemadmodum et ipse indicat dicens: In prima mea defensione nemo mihi affuit ": › et, ‹ Liberatus sum ex ore leonis, > Neronis videlicet. Deinde in Hispanias profectus, illinc fortassis Hebræos visit, ac Romam postea rediit, quando et a Nerone sublatus est. τὸν Πέτρον τὸ κήρυγμα διελόμενος, τοὺς ἐν Ιε ρουσαλὴμ πιστοὺς ῾Εβραίους πένητας κοινοὺς ποιείται. 'Αναγκαίως οὖν τούτοις γράφει, παρά μυθούμενος αὐτοὺς καταπίπτοντας σφόδρα γὰρ ἦσαν τεταριχευμένοι ταῖς παρὰ τῶν ἰδίων συμ φυλετών κακώσεσιν, ἅτε καὶ αὐτονομουμένων ἐν Ἱεροσολύμοις, καὶ ἐξουσίαν ἐχόντων καὶ κρίσ νειν καὶ φυλακίζειν οὓς ἂν ἐθέλοιεν. Καὶ τοῦτο δὲ αὐτὸς ἐμφαίνει λέγων·. Τὰς παρειμένας χεί ρας, καὶ τὰ παραλελυμένα γόνατα ἀνορθώσατε. Ατε γὰρ Ἰουδαῖοι ὄντες, καὶ μαθόντες ὅτι οἱ πατέρες αὐτῶν παρὰ πόδας ἀπελάμβανον τὰ ἀγαθὰ, σφόδρα κατέπιπτον, ὡς μήπω τυχόντες ἀνέσεως. Διὸ καὶ πολλὰ περὶ πίστεως διαλέγε ται ἐν ταύτῃ τῇ Ἐπιστολῇ, καὶ τῶν ἐξ αἰῶνος ἁγίων, ὡς μήπω ἀπολαβόντων τὰ ἀγαθὰ, δύο κατασκευάζων· ἓν μὲν, τὸ δεῖν φέρειν πάντα γενναίως τὰ συμπίπτοντα· ἕτερον δὲ, τὸ πάντως προσδοκᾷν τὴν ἀμοιβήν. Οὐ γὰρ περιόψεται Κύριος τοὺς ἀπ' αἰῶνος ἁγίους· ὥστε τότε και ὑμεῖς ἀπολήψεσθε. Ποιεῖται δὲ πολὺν λόγον καὶ περὶ τῆς Παλαιᾶς, καὶ περὶ τῆς Καινῆς, καὶ δείκνυσι τὸν νόμον οὐκέτι σεμνόν· εἰ γὰρ καὶ ὁ ναὸς ἔτι συνειστήκει, ἀλλ᾽ οὖν αἱνίττεται ὅτι ἄχρι καιροῦ ἔσται τινὸς, καὶ ὅτι τὰ ἡμέτερα ἀληθῆ. Γράφει δὲ τὴν Ἐπιστολὴν ἀπὸ Ἰταλίας. Πρεσβυτέρα δὲ αὕτη τῆς πρὸς Τιμόθεον Επιστο λῆς. Ἐν ἐκείνῃ μὲν γὰρ ἐνδείκνυται ὅτι τέλος ἔχει αὐτῷ ἡ ζωή. «Ἐγὼ γὰρ ἤδη, φησί, σπένδο μαι, καὶ ὁ καιρὸς τῆς ἐμῆς ἀναλύσεως ἐφέστηκεν.» Ἐν ταύτῃ δὲ ἐπαγγέλλεται τοῖς Εβραίοις, ὅτι ὄψεται αὐτούς. «Γινώσκετε γάρ, φησὶ, τὸν ἀδελ φὸν Τιμόθεον ἀπολελυμένον· μεθ᾽ οὗ, ἐὰν τάχιον ἔρχηται, ὄψομαι ὑμᾶς.» Εἰκὸς δὲ τοῦτο ἐκβῆναι. Καὶ γὰρ δύο μὲν ἔτη ἐποίησεν ἐν Ρώμῃ δεδεμέ νος, εἶτα ἀφείθη, ώσπεροῦν καὶ αὐτὸς δηλοί, λέγων· ὁ Ἐν τῇ πρώτῃ μου ἀπολογίᾳ οὐδείς μοι συμπαρεγένετο, και, ο Εῤῥύσθην ἐκ στόματος νέοντος,» τοῦ Νέρωνος δηλαδή. Εἶτα εἰς τὰς Σπανίας ἐλθὼν, ἐκεῖθεν ἴσως εἶδε καὶ τοὺς Εβραίους, εἶτα εἰς 'Ρώμην ἦλθεν αὖθις, ὅτε καὶ ὑπὸ Νέρωνος ἀνηρέθη. * llebr. x1, 12. 75 ]] Tim. 1v, 6. 76 Mebr. sit, 23. 77 II Tim. iv, 16. · ἀπέλαβον οι Varia lectiones. THEOPHYLACTI COMMENTARIUS CAPUT I. 649 VERS. 1. Multifariam, multisque modis olim Deus locutus patribus in prophetis. Quia afflicti malis arbitrabantur se relictos esse a Deo, neque adeo se illi curæ esse ut majores ipsorum fuerant, PauΚΕΦΑΛ. Α'. Πολυμερῶς καὶ πολυτρόπως πάλαι ὁ Θεὸς λέξ λήσας τοῖς πατράσιν ἐν τοῖς προφήταις. Ἐπειδὴ ταλαιπωρούμενοι ὑπὸ τῶν κακῶν, ἡγοῦντο ἑαυτοὺς ἐγκαταλελειμμένους ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, καὶ οὐχ ὡς τοὺς

CAP. t. πατέρας αὐτῶν ἐπιμελείας παρ' ἐκείνου ἀξιουμέ- lus contrarium ostendit, Majorem, inquiens, graνους, δείκνυσι τοὐναντίον ὁ Παῦλος, ὅτι Μείζονος ἀπελαύσατε χάριτος ὑμεῖς, ἢ ἐκεῖνοι. Πρὸς ἐκείνους μὲν γὰρ προφήτας ἔπεμψε· πρὸς ὑμᾶς δὲ αὐτὸν τὸν Υἱόν. Τί δέ ἐστι τὸ πολυμερῶς καὶ πολυτρόπως; ἀντὶ τοῦ, διαφόρως καὶ πολυειδῶς. Ἐγὼ γάρ, φησὶν, δράσεις ἐπλήθυνα, καὶ ἐν χερσὶ προφητῶν ὡμοιώθην. Ωστε τί δυσχεραίνετε και μικροψυχείτε τοιούτων ἀξιωθέντες; Επ' ἐσχάτων τῶν ἡμερῶν τούτων ἐλάλησεν ἡμῖν ἐν Υἱῷ. Καὶ ἐν τούτῳ' αὐτοὺς διανίστησι λέγων ὅτι Η συντέλεια εγγύς. Ο γὰρ ἐν τῷ ἀγῶνι καταμαλακισθεὶς, ἐπειδὰν ἀκούσῃ τοῦ ἀγῶνος τὸ τέλος, ἀναπνεῖ μικρόν. Καὶ ἄλλο δέ τι αινίττεται διὰ τοῦ εἰπεῖν· Ἐπ᾿ ἐσχάτων τῶν ἡμερῶν. Οτε γὰρ, φησὶν, οὐκέτι ὑπελείπετο χρόνος εἰς διόρθωσιν, ἀλλὰ κολάσεως ἡμεν ὑπεύθυνοι, ὅτε ἀπεγνώσθημεν, ὅτε ἐπελελοίπει τα χαρίσματα, τότε τὸ πλέον ἐσχή καμεν. Τὸ δὲ, Ἐν Υἱῷ, ἀντὶ τοῦ, διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐστι. Καὶ σημείωσαι τοῦτο πρὸς τοὺς λέγοντας ἀποκεκληρῶσθαι τὴν ἐν, πρόθεσιν τῷ Πνεύματι. Διὰ τί δὲ οὐκ εἶπεν, Ελάλησεν ἡμῖν ὁ Χριστός; "Αμα μὲν, διὰ τὸ ἀσθενεῖς εἶναι αὐτοὺς, καὶ μήπω δύ νασθαι ἀκοῦσαι περὶ τοῦ Χριστοῦ· ἅμα δὲ καὶ δεικνύων, ὅτι ἡ Παλαιὰ καὶ ἡ Καινή, ἑνός ἐστι καὶ τοῦ αὐτοῦ. Ορα δὲ καὶ τὸν ἡμῖν· ἐνοποιεῖ γὰρ καὶ ἐξισοῖ τοῖς μαθηταῖς καὶ αὐτοὺς καὶ ἑαυτόν. Καίτοι γε οὐκ αὐτοῖς ἐλάλησεν, ἀλλὰ τοῖς ἀποστόλοις, καὶ δι' ἐκείνων τοῖς πολλοῖς· ὅμως ἐπαίρει τὸ πρᾶγμα, καὶ δείκνυσιν ὅτι καὶ αὐτοῖς ἐλάλησε, καὶ τοῦτο πρὸς παράκλησιν. Οι ἔθηκε κληρονόμον πάντων. Τουτέστι τοῦ κόσμου παντὸς ἐποίησε Κύριον. Οὐκέτι γὰρ μερὶς Κυρίου ὁ Ἰακώβ, ἀλλὰ πάντες. Κληρονόμον δὲ εἶπε, δεικνὺς καὶ τὸ τῆς Υιότητας γνήσιον, καὶ τὸ τῆς Κυριότητος ἀναπόσπαστον. Πῶς δὲ ἐποίησεν αὐτὸν Κύριον; Ὡς ἄνθρωπον, ὡς καὶ ἐν τῷ δευτέρῳ φησί ψαλμῷ· Αἴτησαι παρ' ἐμοῦ, καὶ δώσω σοι ἔθνη τὴν κληρονομίαν σου. Ποίαν δὲ κυριότητα ἐνταῦθ φησι; Τὴν τῶν ἑκουσίως ὑποταττομένων, την προαιρετικήν. Αὕτη γὰρ ἐδόθη τῷ Υἱῷ ὡς ἀνθρώπῳ, ἐπιγνόντων αὐτὸν πάντων· ἐπεὶ τήν τε 8 φυσικὴν καὶ ἀκόντων, καθὸ εἴρηται, Τὰ σύμπαντα δοῦλα σὰ, πρὸ πάντων τῶν αἰώνων εἶχεν. tiam vos adepti estis, quam illi. Nam ad illos prophetas misit, ad vos autem ipsum Filium suum. Quid autem est quod ait: Multifariam, multisque modis? pro, diversimode, et multis speciebus. Ego enim, inquit, visiones multiplicavi, et in manibus prophetarum assimilatus sum 7. Proinde quid agre fertis, estisque pusillanimes, talibus tantisque donati? In novissimis diebus hisce loculus est nobis in Filio. Etiam per hoc eos excitat, inquiens: Consummatio prope est. Nam in certamine defatigatus, simul atque audiverit certaminis adesse finem, respirat paululum. Porro aliud quiddam indicat per hoc quod sit: In novissimis diebus. Quando enim, inquit, non reliquum erat tempus ad emendationem, sed panis eramus obnoxii, quando nulla spes supererat, quando dona cessaverant; tune, inquit, plura cæteris habuimus. Quod autem ait, In Filio, est pro, per Filium. Observa etiam hunc locum adversus eos qui dicunt præpositionem (in) attributam esse Spiritui. Quare autem non dixit, Locutus est nobis Christus? Partim quidem quia imbecilles erant, nec poterant adhuc audire de Christo partim vero ut ostendat Vetus et Novum Testamentum esse unius et ejusdem. Verum perpende etiam quod ait, nobis: conjungit enim et adæquat discipulis cum ipsos tum sese. Tametsi ipsis non est locutus, verum apostolis, et per illos multis aliis: attamen exaggerat rem, indicans quod et ipsis locutus sit, atque istud iis est solatio. VERS. 2. Quem constituit hæredem universorum. Iloc est, totius mundi fecit Dominum. Non adhuc enim pars Domini est Jacob, sed omnes. Hæredem autem dixit, ostendens eum genuinum esse Filium, Dominumque hujusmodi, a quo dominatus avelli non possit. Quomodo autem fecit ipsum Dominum? 650 Secundum humanam naturam, proinde ac in psalmo secundo ait: Postula a me, et dabo tibi gentes hæreditatem tuam”. Qualem autem hic dominatum dicit? In eos nempe qui suapte sponte obediunt, voluntarium scilicet. Iste enim Filio, quatenus homini, dalus est, omnibus ipsum agnoscentibus nam naturale quidem i̇mperium in eos ante omnia sæcula qui inviti obtemperant, secundum quod dictum est: Omnia tibi serviunt 80, habebat. Per quem et fecit sæcula. Cum de carne Filii dixisset, quæ heri et nudiustertius coaluit, deinceps te ad sempiternæ divinitatis ejus fastigium perducit. Ubi autem sunt ii quidicunt: Erat quan do non erat? Ipse sæcula condidit, et quomodo erat sæculum, quando non erat ipse? Quoniam vero Pater est auctor Filii, non immerito auctor etiamt eorum quæ ab ipso Filio facta sunt. Propterca Δι' οὗ καὶ τοὺς αἰῶνας ἐποίησεν. Εἰπὼν περὶ τῆς σαρκὸς τοῦ Υἱοῦ τῆς χθὲς καὶ πρώην συστάσης, ἀνάγει σε λοιπὸν καὶ ἐπὶ τὸ ὕψος τῆς προαιωνίου αὐτοῦ θεότητος. Ποῦ δέ εἰσιν οἱ λέγοντες· "Ην ὅτε οὐκ ἦν; Αὐτὸς τοὺς αἰῶνας ἐποίησε, καὶ πῶς ἦν αἰῶν, ὅτε οὐκ ἦν αὐτός; Ἐπειδὴ δὲ αἴτιος ὁ Πατήρ τοῦ Υἱοῦ, εἰκότως καὶ τῶν ὑπ' αὐτοῦ γενομένων. Διὰ τοῦτό φησι, Δι' οὗ. Ὁ Πατὴρ γὰρ δοκεῖ ποιεῖν, * Psal. 11, 8. 80 Psal. cxvu, 91. Varia lectiones. 48 Osee xii, 1. * ἀντὶ τοῦ δι' Υἱοῦ καὶ ἐν τούτῳ m. ε ἐπὶ τῇ γε φυσική ο

ἐντεῦθεν πλήττεται, ἅτε δύο ύποστάσεων εισαγομέ νων. Καὶ Παῦλος δὲ ὁ Σαμοσατεὺς καιρίαν λαμβά νει πληγήν, δς πρόσφατον ἔλεγε τὸν Υἱὸν, καὶ ἐκ Μαρίας ἀρξάμενον. Καὶ "Αρειος δὲ σὺν τούτῳ βάλω λεται μὲν, πλὴν ἀλλ' οὐ τοσοῦτον, ἐπιδράττεται γὰρ τοῦ, Δι' οὔ, ὡς βοηθήματός τινος, ὑπουργὸν τὸν Υἱὸν λέγων. Τὰ μέντοι ἐφεξῆς αὐτὸν θανατοῦσιν. d.xit, Per quem. Pater enim videtur facere, ut qui ὁ τὸν ποιήσαντα Υἱὸν γεννήσας. Καὶ Σαβέλλιος δὲ creantem Filium generavit. Sabellius hinc feritur, cum duæ hic Personæ introducuntur. Paulus etiam Samosatensis lethale vulnus accipit, qui recentein dicebat Filium, et ex Maria duxisse principium. Præterea et Arius hoc loco trajicitur, verumitamen non usque adeo apprehendit enim istud, Per quem, ceu auxilium quoddam, Filium ministrum esse aflirmans. At vero quæ sequuntur ipsum perimunt. Qui cum sit splendor gloriæ. Ad ipsum fastigium eorum quæ de Filio magnifice prædicantur ascendit, et gloriæ splendorem ipsum dicit: ut hoc discus, quod sit ex ipso, quod sine passione, quod eo non imminuto, quod ejusdem sit substantiæ, hoc est, lumen ex lumine. Nam auimas nostras ille illuminavit, ac Patrem ipse expressit. Propterea etiam dixit: Fgo sum lux mundi³, quoniam simul ab æterņo cum ipso lucebat. Nam splendor una cum re ipsa quae splendorem emittit, collucet. Nam neque sol sine splendore unquam apparuit, neque Pater intelligitur sine Filio. Quando igitur Arianos audias dicentes, Si ex Patre Filius, posterior ergo est Patre: responde eis, splendorem a sole esse, néc tamen eð posteriorem esse: simul enim sol cum suo splendore deprehenditur. Et figura substantiæ ejus. Cum dixisset splendorem, ac propterca Filium Patri co:cleruum, et ejusdem cum eodem essentiæ commonstrasset, rursus, quia splendor substantia caret, curat jam absurdi- c tatem quæ ab isto exemplo colligi potuit, ne Marcello et Sabellio hic locus relinquatur, qui dicebant non esse Filium in propria persona et a Patre distincta. Dicit ergo: Εt figura substantia ejus est: hoc est, qucmadmodum 651 Pater in sua persona subsistens, nullius alterius indiget ad sui perfectionem, sic et Filius. Postquam enim ostenderat ei nullam esse dissimilitudinem, proprium etiam primi exemplaris characterem esse per hæc demonstrat Apostolus. Character enim aliud quiddam est ab archetypo, ut qui ipse per se subsistat, sine ullo tamen discrimine prototypo similis. Gregorius autem Nyssenus ait: Quemadmodum per splendorem connexionem ejus indicavit, sic per figuram, naturæ aqualitatem. Qui enim suppositi magnitudinem animo concepit per visibilem characterem, omnino metiebatur ipsum suppositum: neque enim suppositum excellit character, ne sit sine subsistentia, quatenus excellat: neque suppositum majus est charactere, alioqui partem illam characteris expertem haberet: quemadmodum cum) alibi dicit Filium in forma Dei esse, hoc ipsum nos fntelligere velit, nempe per formam quidem, hypostasin; per characterem autem, Dominum qui in ¡psa cernitur. Commonstrat autem omnino Filium ss Joan. vult, 12. * ἀναβαίνε: Ο. 10 ενυπός. Οι *Ος ὢν ἀπαύγασμα τῆς δόξης. Ἐπ' αὐτὸ τὸ ὕψος ἀνέβη " τῆς περὶ τοῦ Υἱοῦ μεγαληγορίας, καὶ ἀπαύγασμα αὐτὸν λέγει δόξης· ἵνα τοῦτο μάθης, ὅτι ἐξ αὐτοῦ, ὅτι ἀπαθῶς, ὅτι οὐ μειωθέντος, οὐδὲ ἐλαττωθέντος, ὅτι τῆς αὐτῆς οὐσίας, τουτέστι, φῶ; ἐκ φωτός. Καὶ γὰρ καὶ τὰς ἡμετέρας ψυχὰς ἐφώ· τισε, καὶ τὸν Πατέρα αὐτὸς ἐσήμανε. Διὸ καὶ ἔλεγεν· 'Εγώ εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσμου, ὅτι συναϊδίως αὐτῷ συνεμφαινόμενος· καὶ γὰρ τὸ ἀπαύγασμα τῷ ἀπαυγάζοντι συνεμφαίνεται. Οὔτε γὰρ ἥλιος ὠράθη ποτὲ χωρὶς ἀπαυγάσματος, οὔτε Πατήρ νοεῖται χωρίς Υἱοῦ. Ὅταν οὖν ἀκούσῃς τῶν ᾿Αρειανῶν λεγόντων ὅτι Εἰ ἐκ Πατρὸς ὁ Υἱός, λοιπὸν ὕστερος αὐτοῦ· ἀντίθες αὐτοῖς, ὅτι καὶ τὸ ἀπαύγασμα ἐκ τοῦ ἡλίου, καὶ οὐχ ὕστερον αὐτοῦ· ἅμα γὰρ ἥλιος, ἅμα ἀπαύ γασμα. Καὶ χαρακτήρ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ. Εἰπὼν απαύγασμα, καὶ διὰ τοῦτο τὸ πρὸς τὸν Πατέρα ὁμοούσιον καὶ συναΐδιον δείξας τοῦ Υἱοῦ, αὖθις, έπειδὴ τὸ ἀπαύγασμα ἀνυπόστατόν 10 ἐστι, θερα πεύει τὸ ἐκ τοῦ ὑποδείγματος ἄτοπον, ἵνα μὴ λάβῃ χώραν Μάρκελλος καὶ Σαβέλλιος, οἱ ἔλεγον, μὴ εἶ ναι τὸν Υἱὸν ἐν ἰδίᾳ υποστάσει παρὰ τὸν Πατέρα. Φησὶν οὖν· Καὶ χαρακτήρ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ ἐστιν, οἷον, ὥσπερ ἐστὶν αὐτὸς ἐνυπόστατος οὐδε νός δεόμενος εἰς τελείωσιν, οὕτω καὶ ὁ Υἱός. Μετά γὰρ τὸ δεικνύναι τὸ ἀπαράλλακτον, ἔτι καὶ τὸν ἰδιάζοντα χαρακτῆρα τοῦ πρωτοτύπου δείκνυσι διὰ τούτων ὁ Ἀπόστολος. Ο γὰρ χαρακτήρ ἄλλος τις ἐστὶ παρὰ τὸ πρωτότυπον, ὡς ὑφεστὼς αὐτὸς καθ' ἑαυτὸν, ἐοικώς μέν τοι ἀπαραλλάκτως τῷ πρωτοτύπῳ. Ὁ δὲ Νύσσης Γρηγόριος. Ωσπερ διὰ τοῦ απαυγάσματος, φησί, τὸ συναφὲς ἔδειξεν, οὕτω δικ τοῦ χαρακτῆρος τὸ ἰσοστάσιον. Ὁ γὰρ τὸ μέγεθος τῆς ὑποστάσεως ἐν νῷ λαβὼν, τῷ ἐπιφαινομένῳ χαρακτῆρι πάντως χαρακτῆρι πάντως εμέτρει καὶ τὴν ὑπόστασιν. Οὔτε γὰρ ὑπερέχει τῆς ὑποστάσεως ὁ χαρακτήρ, ἵνα μὴ ἀνυπόστατος ᾖ, καθὸ ὑπερέχει· οὔτε ἡ ὑπόστασις πλείων ἐστὶ τοῦ χαρακτῆρος· ἡ γὰρ ἂν ἀχαρακτήριστον ἔχοι ἐκεῖνο τὸ μέρος· ὡσπεροῦν καὶ ἀλλαχοῦ λέγων, τὸν Υἱὸν ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχειν, αὐτὸ τοῦτο δίδωσιν ἡμῖν ἐννοεῖν, μορφὴν μὲν, τὴν ὑπόστασιν, χαρακτῆρα δὲ τὸν Κύριον ἐν αὐτῇ θεωρούμενον. Δείκνυσι δὲ πάντως τὸ πρὸς τὸν Πατέρα ἐσόμετρον τοῦ Υἱοῦ. Τῇ γὰρ μορφῇ ἡ τοῦ Πατρός Varia lectiones.

EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBRÆOS. CAP. I. μεγαλειότης ἐνθεωρεῖται, οὐδαμοῦ αὐτῆς ὑπερπί- esse Palfi æqualem. In forma enim Patris najes!as πτουσα· ἡ γὰρ ἂν ἔμορφον εἴη καὶ ἀκαλλὲς τὸ ἔξω τῆς μορφῆς πίπτον, ὅπερ ἄτοπον περὶ τοῦ Πατρὸς ἐννοεῖν. Εἰ δὲ τοσαύτη ἐστὶν ἡ μεγαλειότης του Πατρός, ὅση καὶ ἡ μορφή, ὁ δὲ χαρακτήρ σύμετρος τῇ μορφῇ· ἔχοι ἂν καὶ ὁ χαρακτήρ τοσαύτην τὴν μεγαλειότητα, ὅση τῇ μορφῇ τοῦ Θεοῦ ἐνθεωρεῖται. Φέρων τε τὰ πάντα τῷ ῥήματι τῆς δυνάμεως αὐτοῦ. Ο πρώην ὑποδραττόμενος τοῦ, δι' οὗ ", καὶ ὡς ὑπουργὸν αὐτὸν τιθεὶς, ἄκουε νῦν, εἰ δύνασαι συνεῖναι, πῶς ἐνταῦθα δίδωσιν ὁ Παῦλος τῷ Υἱῷ τὴν αὐθεντίαν. Οὐκ εἶπε δὲ, Φέρων τῇ δυνάμει, · ἀλλὰ, τῷ ῥήματι τῆς δυνάμεως, τουτέστι, τῷ γέν μοντι δυνάμεως τῷ δυνατὸν αὐτὸν δεικνύντι. Ὡς γὰρ λέγεις καὶ τὸν Πατέρα εἰπεῖν· Γενηθήτω φως, καὶ ἐγένετο φῶς οὕτω καὶ ὁ Υἱὸς ῥήματι φέρει τὰ πάντα, τουτέστι, κυβερνᾷ, συγκρατεί 15. Μᾶλλον δὲ μείζον τοῦ παραγαγεῖν τὰ πάντα, τὸ διαστασιάζοντα, καὶ εἰς τὸ μὴ εἶναι μέλλοντα προχωρήσει συγκρατ τεῖν. Καὶ οὐκ εἶπε, Κυβερνῶν, ἀλλὰ, φέρων, ἐκ μεταφορᾶς τῶν δακτύλῳ τι ποιούντων 18 κινεῖσθαι καὶ μεταφέρεσθαι. Τίν γὰρ τηλικοῦτον ὄγκον τῆς κτίσεως τὸν ὑπέρμεγαν, ὡς οὐδὲν αὐτὸς διαβαστάζει καὶ λόγῳ μόνῳ πάντα δυναμένῳ. Οὐ γὰρ ψιλὸν ἐπὶ Θεοῦ τὸ ῥῆμα, ὡς ἐφ' ἡμῶν. Εἶτα τοσούτων αἱρέσεων ἀνατρεπομένων ἐν προοιμίοις εὐθὺς τῆς Ἐπιστολῆς, πῶς τολμῶσί τινε; ἀθετεῖν αὐτὴν, ὡς μὴ τῷ Παύλῳ προσήκουσαν, τεκμήριον τὸν χαρακτήρα της γραφής ποιούμενοι παρηλλαγμένον τοῦ τῶν ἄλλων Επιστο- ( λῶν; Εδει γὰρ αὐτοὺς συνιδεῖν, ὅτι τὸ μεγαλεῖον τῶν νοημάτων, καὶ ἡ ἀναντίῤῥητος 10 αὐτῶν ἰσχὺς, τίνος ἄλλου ἢ Παύλου, τοῦ τὸν Χριστὸν ἔχοντος λα λοῦντα ἐν ἑαυτῷ; Εἰ δὲ τὸν χαρακτήρα σκάνδαλον τίθενται, μαθέτωσαν ὅτι Παῦλος μὲν Ἑβραδι γλώττῃ τὴν Ἐπιστολὴν ὑπηγόρευσεν, ἅτε πρὸς Εβραίους τὸν λόγον ποιούμενος· εἰς δὲ τὴν Ἑλλάδα μετετέθη, ὡς μέν τινες, ὑπὸ Λουκᾶ, ὡς δὲ ἔνιοί φασιν, ὑπὸ Κλή μεντος, οὗ δὴ καὶ μᾶλλον σώζει τὸν χαρακτῆρα. Ομοιον οὖν τι πλημμελοῦσιν, ὡς εἰπεῖν, οἱ ταύτην ἀφαιρούμενοι Παύλου, ὥσπερ ἂν εἰ Παῦλον ἀφᾑροῦντο Χριστοῦ, Δι' ἑαυτοῦ καθαρισμόν ποιησάμενος τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν. Εἰπὼν περὶ τοῦ μεγαλείου τῆς θεότητος τοῦ Λόγου, λέγει λοιπὸν καὶ περὶ τῆς διὰ σαρκὸς εἰς ἀνθρώπους αὐτοῦ κηδεμονίας· ὁ πολλῷ μείζον τοῦ φέρειν τὰ πάντα. Δύο δὲ τίθησιν ἐνταῦθα, τότε καθαρίσαι τῶν ἁμαρτιῶν ἡμᾶς, καὶ τὸ, δι' ἑαυτοῦ τοῦτο ποιῆσαι· καὶ πολλαχοῦ ἐν τούτῳ σεμνύνεται τῷ δι' αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ τοῦτο γενέσθαι. Διὰ τοῦ σταυροῦ γὰρ καὶ τοῦ θανάτου, οὗ αὐτὸ; ὑπέστη, ἐκαθάρισεν ἡμᾶς, οὐ μόνον ὡς ἀποθανὼν ὑπὲρ τῆς ἡμῶν ἁμαρτίας ὁ ἀναμάρτητος, καὶ τοὺς δίκην, ἣν οὐκ ὤφειλεν αὐτὸς, καὶ λύσας τὴν φύσιν ἁπλῶς τῆς ἐπὶ τῇ τοῦ Ἀδὰμ ἁμαρτίᾳ καταδίκης animadvertitur, nequaquam ipsam exsuperans: alioqui informe esset, et pulchritudine vacaret id quod formam excederet, id quod de Patre cogitare absurdum est. Si autem tanta est majestas Patris, quanta et forma est, character autem æqualis est ipsi formæ: labebit etiam tantam amplitudinem character, quanta in Dei forma esse conspicitur. Portans omnia verbo potentiæ suæ. Tu qui non ita pridem apprehendens Istud, Per quem, ipsum tanquam ministrum constituebas, audi jam nunc, si intelligere potes, quomodo bic Filio auctoritatem tribuat. Non dixit autem, Portans potentia, sed, verbo poténtiæ, hoc est, quod refertum est potentia, quod ipsum polentem esse arguit. Perinde namque ut ais Patrem dixisse: Fiat lux, et facta est lux: sic et Filius verbo gestat omnia, id est, gubernat, continet: imo majus est, dissidentia, et ad non esse abitura, continere et conservare, quam omnia producere. Nec dixit, Gubernans, sed, porlans, sumpta metaphora ab iis qui digito faciunt ut quidquam moveatur transferaturque. Tale namque tantumque pondus creaturarum veluti nihil esset, ipse vel solo verbo quod omnia potest, bajulat. Non enim perinde exigua res est in Deo verbum,ut in nos bis. At interim cum tot hæreses in exordio statim hujus Epistolæ sint eversæ, quomodo nonnulli hanc Epistolam, tanquan Paulo non convenientem, rejicere audent, hujusce rei indicium facientes styli characterem, utpote a ceteris ipsius Epistolis diversum? Istud enim eos considerare oportebat, quod conceptuum 652 majestas, ipsorumque robur cui contradici non possit, non esse alterius quam Pauli, Christum in sese loquentem habentis, Οuod si omnino liujus Epistolæ dictione offendantur, noverint Epistolam hanc a Paulo Hebraica lingua concinnatam esse, ut qui flebræis in hac ipsa loqueretur: in Græcam vero linguam a Luca, ut quibusdam placet, translatam; vel, ut alii sentiunt, a Clemente, cujus stylum potius retinet. Simile igitur quiddam delinquunt, ut ita di cam, qui hanc Epistolam Panlo auferunt, perindo ac si Paulum a Christo divellerent. Per seipsum purgationem faciens peccatorum nastrorum. Cum locutus esset de majestato divinitatis Verbi, deinceps de cura ipsius quam in homines per carnem gerit, disserit, quod multo majus est, quam quod omnia sustineat. Duo autem hic ponit, tum quod mundarit nos a peccatis, tum quod per seipsum hoc fecerit: et multis locis in hoc gloriatur quod per Filium ipsum istud factum sit. Nam per crucem et mortem quam ipse sustinuit, purgavit nos, non solum quod mortuus sit pro peccato nostro, quum ipse omni pecca o vacaret, quodque poenas luerit quibus ipse neu erat obnoxius, ac solveret naturam quæ simpliciVaria lectiones. τι δι' Υἱοῦ, καὶ τοῦ Υἱοῦ ο. 18 συγκροτεί ο. 18 κινούντων καὶ ποιούντων περιφέρεσθαι Ο. 18 ανανταγώνιστος 0. Το μέγεθο; Ο,

ter ob Adami peccatum condemnata erat: verum ἀλλὰ καὶ ὡς δοὺς τὸ βάπτισμα ἡμῖν, εἰκόνα τοῦ etiam per hoc quod dederit nobis baptisma, imaginem mortis sux, per quod semper præteritorum peccatorum condonationem nos recipimus qui baptizamur, atque potentiam ne posthac adeo facile peccatis succumbamus. Sedel ad dextram majestatis in excelsis. Crucis mentione facta, de Resurrectione et Assumptione sermonem infert. Non dixit autem: Jussus est sedere, verum, Sedet, idque ad dextram, et in excelsis: non quod loco concludatur Deus, verum ut æqualis cum Patre honoris esse commonstretur. Ad ipsum enim Patrium usque tronum pervenit, et perinde ac Pater in excelsis est, sic et ipse. Quod si quis dicat: At vero scriptum est, Dixit Dominus Domino meo, Sede ad dexteram 89; primum quidem respondebimus, quod non dixerit, Jussit, verum, Dixit. Deinde, ne ipsum principii vel causæ expertem existimes, eam ob causam hæc verba ita forinata sunt. VERS. 4. Tanto melior angelis effectus, quanto excellentius præ ipsis nomen hæreditavit. Principio quidem prophetis eum comparabat, ob auditorum imbecillitatem: jam vero in procursu vel angelis ipsum anteponit, paulatim auditores ad veritatem admovens. Effectus autem dixit, pro, demonstratus, uti Joannes ait: Qui post me venit, ante me fa- ' plus est hoc est, honoratior me demonstratus 653 est: non enim de substantia natura hic lo quitur. Carnis autem causa omnino dictum est, Hareditavit. Nam ut Deus Verbum hoc nomen semper habebat. Iunc ad modum et nos de homine et sublimia et humilia loquimur, veluti si dicamus, Magnum est homo, a potiori totum appellamus: quando vero dicimus: Terra et ciuis, a deteriori. Consimilem ad modum de Domino quoque loquimuur, alias quidem ab attributis Deitati peculiaribus, alias vero nominibus ad carnem spectantibus totum appellamus. Cui enim dixit aliquando angelorum: Filius meus as lu, hodie genui te? Unde, inquit, perspicuum est quod sit praestantior angelis? Ex nomine: nomon enim, Filius, germanitatem indicat, hoc est, quoi ex ipso sit genitus. Quod si ex gratia Filius est, minor est angelis. Quod igitur ait: Ego hodie genui te, nihil aliud significat, quam quod sit a principio, ex quo Pater est. Quemadmodum enim, Qui est, dicitur a præsenți tempore, illud enim potissimum ipsi convenit sic et hodie. Nonnulli autem, Hodie genui te, non de æterna, sed de ea quæ est secundum carnem nativitate, dictum esse acceperunt. Nam et ipsa a supernis fuit: ex Spiritu enim sancto, beneplacito Patris. Et rursum Ego ero ipsi in Patrem, et ipse erit m.ihi in Filium. Hoc propter carnem aperte dictum est. Postquam enim hanc attigit Paulus, intrepide reliqua deinceps loquitur. Assumpta itaque natura, ss Psal. cix, 1. 63 Joan. 1, 15. θανάτου αὐτοῦ· δι᾿ οὗ ἑκάστοτε τὴν ἄφεσιν τῶν προγεγονότων ἡμῖν ἁμαρτημάτων λαμβάνομεν οἱ βαπτιζόμενοι, καὶ τὴν πρὸς τὸ μὴ τοῦ λοιποῦ εὐ χείρωτοι εἶναι τῇ ἁμαρτία δύναμιν. Εκάθισεν ἐν δεξιᾷ τῆς μεγαλοσύνης ἐν ὑψε ηλοῖς. Μνησθεὶς τοῦ σταυροῦ, τὸν περὶ τῆς Ανα στάσεως καὶ τῆς Ἀναλήψεως λόγον ἐπάγει. Οὐκ εἶπε δὲ, Εκελεύσθη καθίσαι, ἀλλ᾽, ἐκάθισε, καὶ ἐν δεξιᾷ, καὶ ἐν ὑψηλοῖς. Οὐχ ὅτι τόπῳ περικλείεται ὁ Θεός, ἀλλ᾽ ἵνα τὸ ὁμότιμον αὐτοῦ δειχθῇ τὸ πρὸς τὸν Πατέρα. Πρὸς αὐτὸν γὰρ ἔφθασε τὸν θρόνον τὴν Πατρικὸν, καὶ ὥσπερ ὁ Πατὴρ ἐν ὑψηλοῖς, οὕτω καὶ αὐτός. Εἰ δέ τις εἴποι ὅτι καὶ μὴν γέγραπτα: Εἶπεν ὁ Κύριος τῷ Κυρίῳ μου, Κάθου ἐκ δεξιῶν μου· πρῶτον μὲν τοῦτο ἐροῦμεν ὅτι οὐκ εἶπεν ὅτι Εκέλευσεν, ἀλλ' ὅτι Εἶπεν. Επειτα ἵνα μὴ ἄναρχον αὐτὸν νομίσῃς καὶ ἀναίτιον, διὰ τοῦτο οὕτως ἐσχημάτισται ὁ λόγος. Τοσούτῳ κρείττων γενόμενος τῶν ἀγγέλων, ΐσῳ διαφορώτερον παρ' αὐτοὺς κεκληρονόμηκεν ὄνομα. Ἐν ἀρχῇ μὲν πρὸς τοὺς προφήτας συν έκρινεν αὐτὸν, διὰ τὴν τῶν ἀκουόντων ἀσθένειαν • νῦν δὲ προϊὼν καὶ τῶν ἀγγέλων αὐτὸν ὑπερτίθησιν, ἠρέμα προσάγων τῇ ἀληθείᾳ τοὺς ἀκούοντας. Τὸ δὲ, γενόμενος, ἀντὶ τοῦ, ἀποδειχθεὶς, ὥσπερ καὶ ὁ Ιωάννης λέγει· ῾Ο ὀπίσω μου ἐρχόμενος, ἔμπρο σθέν μου γέγονε· τουτέστιν, ἐντιμότερός μου ἀπεδείχθη. Οὐ γὰρ δὴ περὶ οὐσιώσεως ἐνταῦθα λέ γει. Διὰ δὲ τὴν σάρκα εἴρηται πάντως τὸ, Κεκλη· ρονόμηκεν· ἐπείτοιγε ὡς Θεός Λόγος, τοῦτο τὸ ὄνομα ἀεὶ εἶχεν. Οὕτω καὶ ἡμεῖς φθεγγόμεθα περί τοῦ ἀνθρώπου καὶ ταπεινὰ καὶ ὑψηλά· οἷον, ὅταν εἴπωμεν, Μέγα ἄνθρωπος, ἀπὸ τοῦ κρείττονος τὸ πᾶν καλοῦμεν· ὅταν δὲ εἴπωμεν, Γῆ καὶ σποδός, ἀπὸ τοῦ χείρονος. Οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Κυρίου, ποτέ μὲν ἀπὸ τῶν τῆς Θεότητος οἰκείων τὸ πᾶν καλοῦμεν, ποτὲ δὲ ἀπὸ τῶν τῆς σαρκός. Τίνι γὰρ εἶπέ ποτε τῶν ἀγγέλων· Υιός μου εἶ σύ, ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε; Πόθεν, φησί, δῆλον ὅτι κρείττων ἐστὶ τῶν ἀγγέλων; Ἀπὸ τοῦ ὀνόματος· τὸ γὰρ Υἱὸς ὄνομα, τὴν γνησιότητα δηλοί, τουτέστι, τὸ ἐξ αὐτοῦ εἶναι. Εἰ δὲ χάριτί ἐστιν Υϊς, ελάττων ἐστὶ τῶν ἀγγέλων. Τὸ οὖν· Εγώ σήμερον γεγέννηκά σε, οὐδὲν ἕτερον δηλοί, ἢ ὅτι ἀπ' ἀρ χῆς, ἐξ οὗ ἐστιν ὁ Πατήρ. Ωσπερ γὰρ, ὤν, λέγεται ἀπὸ τοῦ ἐνεστῶτος καιροῦ· οὗτος γὰρ μάλιστα άρμόζει αὐτῷ· οὕτω καὶ τὸ, σήμερον. Τινὲς δὲ τὸν Σήμερον γεγέννηκά σε, οὐ περὶ τῆς προαιωνίου, ἀλλὰ περὶ τῆς κατὰ σάρκα γεννήσεως τοῦτο εἰρῆσθαι ἐξεδέξαντο. Καὶ γὰρ καὶ αὕτη ἄνωθεν ἦν· ἐκ Πνεύ ματος γὰρ ἁγίου, εὐδοκία Πατρός. Καὶ πάλιν· Εγὼ ἔσομαι αὐτῷ εἰς Πατέρα, καὶ αὐτὸς ἔσται μοι εἰς Υἱόν. Τοῦτο διὰ τὴν σάρκα προδήλως εἴρηται. Ὅταν γὰρ αὐτῆς ἐπιλάθηται, λοιπὸν ἀδεῶς ἅπαντα φθέγγεται. Η τοίνυν προσε

CAP. I. ληφθεῖσα φύσις τὸν Υἱός, ὄνομα τὸ γνήσιον, ὃ ὁ genuinum Filii nomen, quod Verbum ipsi nature ἑνωθεὶς αὐτῇ Λόγος εἶχεν, ἐκληρονόμησεν, ἅτε ἐν ἐκείνῳ ὑποστᾶσα· καθὴ καὶ ὁ ἄγγελος εἶπε· Καὶ τὸ γεννώμενον ἅγιον, κληθήσεται Υἱὸς Θεοῦ· καὶ πάλιν· Εσται δὲ μέγας, καὶ Υἱὸς Ὑψίστου κληθήσεται. Τοῦτο δὲ οὐδεὶς τῶν ἀγγέλων. Εἰ δὲ καί τινες τῶν δικαίων υἱοὶ Θεοῦ, ἀλλὰ χάριτι· ἐπὶ δὲ τοῦ Χριστοῦ οὐχ οὕτως, ἀλλ᾽ ὑποστατική ταυτότητι ἡ Υιότης τῷ προσλήμματι. Οταν δὲ πάλιν εἰσαγάγῃ τὸν Πρωτότοκον εἰς τὴν οἰκουμένην, λέγει. Ο μεν Χριστὸς τὴν ἕνα σαρκον αὐτοῦ παρουσίαν ἔξοδον καλεῖ, ὡς ὅταν λέγει Ἐξῆλθεν ὁ σπείρων τοῦ σπείρειν· καὶ πάλιν· Ἐγὼ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐξῆλθον. Καὶ δὴ εἰκότως. Εξω γὰρ ἦμεν τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐξελθὼν πρὸς ἡμᾶς ὡς πρέσβυς, καὶ ὁμιλήσας, καὶ καθαρίσας, ἀποκατήλ λαξε τῷ Βασιλεῖ. Ὁ δὲ Παῦλος εἴσοδον ταύτην νῦν ὀνομάζει, ἀπὸ μεταφορᾶς τῶν κληρονομούντων καὶ νομὴν παραλαμβανόντων καὶ κτησίν τινα. Τὸ γὰρ, εισαγάγῃ, τοῦτο σημαίνει, ὅταν ἐγχειρίσῃ τῷ Υἱῷ τὴν οἰκουμένην ὁ Πατήρ. Τότε γὰρ ἐκτήσατο αὐτὴν ἑκουσίως ὑποταγεῖσαν, ὅτε καὶ ἐγνώσθη. Εἰσάγεται δὲ οὐκ ἄλλως, ἀλλ' ἐν σαρκί. Ως γὰρ Θεός Λόγος ἐν τῷ κόσμῳ ἦν, καὶ ὁ κόσμος δι' αὐτοῦ ἐγένετο. Τον Πατέρα δὲ ποιεῖ εἰσαγαγόντα τὸν Υἱὸν, ἵνα εὐπαράδεκτον ποιήσῃ τὸν λόγον. Ὁ δὲ Νύσσης Γρηγόριος, καὶ ὁ ἐν ἁγίοις Κύριλλος οὕτως ἐνόησαν τὸ, εἰσε αγαγεῖν, ὅτι πρὸ μὲν τῆς σαρκώσεως οὐδὲν κοινὸν εἶχε πρὸς τὴν κτίσιν, ἅτε Θεὸς ὢν ἄπαρκο;· ὅτε δὲ ( ἐσαρκώθη, τότε κοινωνήσας τῇ κτίσει, καθὰ τὸ κτιστὸν ἥνωσεν ἑαυτῷ, εἰσαχθῆναι λέγεται εἰς τὴν κτίσιν. Καὶ προσκυνησάτωσαν αὐτῷ πάντες άγγελοι Θεοῦ. Τῷ μετὰ σαρκός δηλαδή. Δείκνυσι δὲ κἀνταῦθα ὅσῳ κρείττων, καὶ ὅτι ὅσῳ δεσπότης δούλων· ὡς ἂν εἴ τις εἰς οἰκίαν εἰσαγαγών τινα, τοὺς προεστῶτας αὐτῆς εὐθέως κελεύει προσκυνεῖν αὐτῷ, unitum habebat, hæreditavit, quippe quæ in illo subsistat: quemadmodum et angelus dixit: Et quod nascetur sanctum, vocabitur Filius Dei; et iterum: Erit autem magnus, et Filius Altissimi vocabitur. Hoc autem nemini angelorum convenit. Etiamsi autem justorum quidam sunt filii Dei, gratia tamen sunt; at vero cum Christo sese res aliter habet, sed in hypostatica identitate, Filii nomen carni assumptæ inditum est. VERS. 6. Iterum qutem cum introduxit Primogeni tum in orbem terræ, dicit. Christus sane adventumi suum in carne exitum vocat, ut cum ait: Exiit qui seminat, seminare 48, et iterum: Ego a Patre exivi. Idque non immerito: nam extra Deuin eramus, ac egressus ad nos veluti legatus, et nobiscum conversatus, nosque mundans, reconcilia vit Regi. At vero Paulus eumdem introitum nunc nominat, per metaphoram sumptam ab iis qui hære ditatem adeunt, aut dotem aliquam sive posses - sionem accipiunt. Hoc enim significat, introduxit, quando Pater terrarum orbem Filio tradidit. Tuui enim ipsum possedit, voluntario 654 subjectum, quando et agnitus erat. Introducitur autem non aliter quam in carne, Nam ut Deus Verbum in munda erat, et mundus per ipsum factus est. Patrem autem facit introducere Filium, ut gratum facial sermonem. Gregorius autem Nyssenus ac divus Cyrillus sir, introducere, intellexerunt, nempe quod ante incarnationem nihil commune habebat cum creatura, ut qui Deus esset carne vacans; quando vero carnem assumpsit, tum communicans creaturæ, quatenus id quod creatum erat sibi univit, introduclus esse in creaturam dicitur. Et adorent eum omnes angeli Dei **. Eum scilicet qui carnem assumpsit. Indicat autem hic quanto sit ipsis præstantior, quanto videlicet Dominus servis est potior: veluti si quis in domum introducens quempiam, præsides ejus illico jubeat adorare ipsum, VERS. 7. Et ad angelos quidem dicit: Qui facit angelos suos spiritus, et ministros suos flammam ignis ". En maximumn discrimen, quoniam illi quis dem sunt creati, hic vero increatus. Nam quod Καὶ πρὸς μὲν τοὺς ἀγγέλους λέγει· Ὁ ποιῶν τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύματα, καὶ τοὺς λειτουργοὺς αὐτοῦ πυρὸς φλόγα. Ἰδοὺ ἡ μεγίστη διαφορὰ, ὅτι οἱ μὲν κτιστοὶ, ὁ δὲ ἄκτιστος. Τὸ γὰρ, ποιῶν, τὴν ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι παραγωγὴν ait, Qui facit, significat ex non esse ad esse proδηλοῖ. Οὐ πρὸς ἀγγέλους δὲ μόνους τὸ ἐξαίρετον ἔχει, ἀλλὰ καὶ πρὸς πᾶσαν τὴν λειτουργικήν δύναμιν. Οὐκ εἶπε δὲ, Ποιήσας, ἀλλὰ, ποιών, τουτέστι, συντηρῶν τῷ λόγῳ, καθ᾽ ἂν ἐγένοντο. Τοιοῦτον καὶ τὸ παρὰ τῷ Εὐαγγελίῳ· 'Ο Πατήρ μου ἕως ἄρτι έργάζεται, τουτέστι, συνέχει τὰ γεγενημένα καὶ ἐξειργασμένα ἤδη, καὶ φυλάσσει, ὡς ἐξειργάσθησαν. Πρὸς δὲ τὸν Υἱόν. 'Ο θρόνος σου, ὁ Θεὸς, εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος. Οἱ μὲν ἄγγελοι, φησί, κτίσ σματα καὶ ποιήματα· περὶ αὐτῶν γὰρ εἴρηται τὸ, Ὁ ποιῶν. Ο δὲ Υἱὸς οὐ κτίσμα ἐστίν· οὐδὲ γὰρ "Luc. 1, 35. 88 Matth. x111, 3. 86 Psal. XCVI, ductionem. Non autem quoad angelos tantum excellentiam habet, verum etiam quoad omnem ministrantem virtutem. Non dixit autem: Qui fecit: sed, Qui facit, hoc est, conservans verlo per quod facti sunt. Hujusmodi est quod et in Evangelio dicit: Pater meus usque modo operahoc est, continet quæ facta sunt, et effecta, et custodit perinde ac facta sunt. Our 88 ' VERS. 8. Ad Filium autem: Thronus tuus, Deus, in saculum saculi. Angeli quidem, inquit, creaturæ sunt et opera: de ipsis enim dictum est: Qui facit. Filius autem non est creatura: non 87 Psul. Cill, 4. 88 Joan. v, 17.

emma de ipso etiam dictum est: Qui fucit, sed, εἴρηται· καὶ περὶ αὐτοῦ τὸ, Ο ποιῶν, ἀλλὰ, Βασι Rex. Dominus, ac Deus. Thronus enim ei trikaitur, qui regni cat indicium, ac thronus atermus. Hoc autem est adversus Paulum Samosatemsem, qui simplicem hominem introducit eum qui Deus revera sit, Rexque æternus: et adversus Arium, Virga æquitatis, virga regni tui. En rursus aliud regni symbolumn. VERS. 9. Dileristi justitiam et, odisti iniquitatem. Hæc incarnato Deo Verbo aptantur, ceu carne humilia recipiente. R Propterea unxit le, Deus, Deus tuus, oleo exsullationis præ participibus tuis, Ioc adversus Judæos, et Sabellium et Marcellum pugnat, utpote duas personas indicans, Deum et Deum: et contra Mare cionistas, qui non putant Filium assumpsisse carnem, quoniam divinitas non ungitur, sed humanitas. Ait igitur: 655 0 Deus, unxit te Deus tuus, hoc est, Pater quidem tuus secundum divinitatem, Deus vero secunduin carnem. Oleo exsultationis, id est, Spiritu sancto, præ aliis hominibus. Non enim per mensuram Spiritum sanctum accepit Christus, neque ut is qui per Spiritum operatur mirifica, verum inunctus est præsentia, adeoque toto unguento, ac toto inungente. Participes autem ejus sunt omnes spirituales, ut qui ejus participatione sint sanctificati. Nam et qui in lege perfecti et spirituales erant, per fidem in Christum Spiritum sunt assecuti: ob quam causam et Christi, hoc est, uncti, appellati sunt, ut: Nolile tangere Christos meos s. Et qui in gratia sunt Evangelii, longe apertius Christi sunt participes, ut qui mortis ipsius sint facti consortes per baptisma, et uncti Spiritu, qui oleum exsultationis dicitur, ut qui a peccatorum tristitia pos liberaverit, ac futurorum bonorum spe nos gaudere fecerit. ¡Quod vero, Deus, sit pro, Ο Deus, testis est fide dignus lostis Symmachus, qui ita interpretatur: Proplerea unxit te, o Deus, Deus tuns, oleo lætitiæ præ sociis tuis. Observa autem quod, ὁ Θεός, cum articulo, de Filio dicatur, propter eos qui urgent, quod illud, Καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος, sine articulo, ipsum esse Deum improprie infert. VERS. 10. Et, Tu in principio (a), Domine, terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt cœli. Ne cum supra audiveris quod primogenitum introducat in orbem terrarum, existimes tanquam donum esse, quod ei postremo datum: sit a Patre, commonstrat eum ipsius Conditorem fuisse, non in » Psal, civ, 15. 69 Psal. ILIV, 7. λευ;, καὶ Δεσπότης, καὶ Θεός. Θρόνος γὰρ αὐτῷ προσμαρτυρεῖται, ὃ βασιλείας σύμβολον, καὶ θρόνος αἰώνιος. Τοῦτο δὲ κατὰ Παύλου τοῦ Σαμοσατέως, ψιλόν ἄνθρωπον εἰσάγοντος τὸν ὄντως Θεὸν καὶ Βασιλέα αἰώνιον· καὶ κατὰ ᾿Αρείου. Ράβδος εὐθύτητος, ἡ ῥάβδος τῆς βασιλείας σου. Ἰδοὺ πάλιν καὶ ἄλλο βασιλείας σύμβολον. Ηγάπησας δικαιοσύνην, καὶ ἐμίσησας ἀνομίαν. Ταῦτα ὡς σαρκωθέντι τῷ Θεῷ λόγῳ προς άπτονται, ἅτε τῆς σαρκὸς ἀναδεχομένης τὰ ταπεινά. Διὰ τοῦτο ἔχρισέ σε, ὁ θεὸς, ὁ Θεός σου, ἔλαιον ἀγαλλιάσεως παρὰ τοὺς μετόχους σου. Τοῦτο κατὰ Ἰουδαίων, καὶ Σαβελλίου, καὶ Μαρκέλλου, ὡς δύο πρόσωπα ἐμφαῖνον, Θεὸν καὶ Θεόν· καὶ κατὰ Μαρκιωνιστῶν δὲ, οἰομένων μὴ σάρκα λαβεῖν τὸν Υἱόν, ὅτι θεότης οὐ χρίεται, ἀλλ᾽ ἀνθρωπότης. Φτ σὰν οὖν, ὅτι ῾Ο Θεός, τουτέστιν, ὦ Θεέ, ἔχρισέ σε 4 Θεός· τουτέστιν, ὁ Πατήρ μέν σου κατὰ τὴν θε5τητα, Θεὸς δὲ κατὰ τὴν σάρκα. Ελαιον· δὲ ἀγαλ λιάσεως, τουτέστι τὸ ἅγιον Πνεῦμα, παρὰ τοὺς ἄλλους ἀνθρώπους. Οὐ γὰρ ἐκ μέτρου ἔλαβεν ή Χριστὸς τὸ Πνεῦμα, οὐδὲ ὡς ἐνεργούμενος, ἀλλ' ἐχρίσθη παρουσίᾳ καὶ ὅλου τοῦ χρίσματος καὶ ὅλου τοῦ χρίοντος. Μέτοχοι δὲ αὐτοῦ οἱ πνευματικοί πάντες, ὡς τῇ αὐτῇ μεθέξει ἁγιασθέντες. Καὶ οἱ ἐν νόμῳ γὰρ τέλειοι καὶ πνευματικοί, τῇ εἰς Χριστὸν πίστει τοῦ Πνεύματος έτυχον. Διὸ καὶ Χριστοὶ ἐκτ λήθησαν· ὡς τὸ, Μὴ ἅπτεσθε τῶν Χριστῶν μου. Καὶ οἱ ἐν τῇ χάριτι δὲ ἐκδηλότερον μέτοχοι Χριστοῦ, ὡς καὶ τοῦ θανάτου αὐτοῦ κοινωνήσαντες ἐν τῷ βαπτίσματι, καὶ χρισθέντες τῷ Πνεύματι, δ ἔλαιον ἀγαλλιάσεως λέγεται, ὡς τῆς ἐπὶ ταῖς ἁμαρτίαις σκυθρωπότητος ἡμᾶς φυσάμενον, καὶ χαίρειν τῇ ἐλπίδι τῶν μελλόντων παρασκευάσαν. Οτι δὲ τὸ, ῾Ο Θεὺς, ἀντὶ τοῦ, ὦ Θεὶ ἔστι, μάρτυς ἀξιόπιστος ὁ ἐχθρὸς Σύμμαχος, ἐκδοὺς οὕτω· Διὰ τοῦτο ἔχρισέ σε, Θεέ, ὁ Θεός σου, ἔλαιον χαρᾶς παρὰ ἑταίρους σου. Σημείωσαι δὲ τὸ, ὁ Θεὸς, μετὰ 1 τοῦ ἄρθρου. ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ, διὰ τοὺς λέγοντας, ὅτι, Καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος, χωρὶς τοῦ ἄρθρου ὂν, οὐ κυρίως θεὸν αὐτὸν εισάγει. Και, Σὺ κατ' ἀρχὰς, Κύριε, ἐθεμελίωσας τὴν γῆν, καὶ ἔργα τῶν χειρῶν σου εἰσὶν οἱ οὐρανοί. ἵνα μὴ ἀκούτας ἀνωτέρω, "Οταν εἰσαγάγῃ τὸν Πρωτ τότοκον εἰς τὴν οἰκουμένην, νομίσῃς ὡς δῶρον εἶναι ὕστερον αὐτῷ προσδοθὲν παρὰ τοῦ Πατρός, δείκνυσι νῦν αὐτὸν Δημιουργὸν αὐτῆς, οὐκ ἐπ' ἐσχάτων, ἀλλ Varia lectiones. ΝΟΤΑ. (a) Nisi verbum hoc in principio exponatur ut in primis verbis Genesis, id est in Filio, frustra quis, puto, laborabit in eo ut locuth hune ex psalmó ci referat ad Filium, crm nibil præterea in co sit unde Filium quis accipi posse ostendat.

EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBRÆOS. - CAP. I. ἄνωθεν. Τοῦτο δὲ καὶ κατὰ Παύλου τοῦ Σαμοσατέως, À novissimis temporibus, sed jam olim a principio. παριστῶν ὡς καὶ πρὸ τῆς Μαρίας ὁ Χριστός, ός γε καὶ Δημιουργὸς τῆς κτίσεως ἐστι· καὶ κατὰ ᾿Αρείου, τοῦ ὑπουργὸν αὐτόν, μᾶλλον δὲ ὄργανον ποιοῦντος, διότι ἀνωτέρω ἐλέχθη· Δι' οὗ καὶ τοὺς αἰῶνας ἐποίησεν. Ἰδοὺ γὰρ ἐνταῦθα αὐτὸς κτίστης εἰσάγε ται. Ορα δὲ πῶς συμπλέκονται ὁ περὶ τῆς ἀκτίστου φύσεως λόγος, καὶ ὁ τῆς οἰκονομίας, καὶ ποτὲ μὲν ὑψηλὰ δι' ἐκείνην, ποτὲ δὲ ταπεινὰ διὰ ταύτην. Atque istud etiam est contra Paulum Samosatensem. Affirmat enim Christum ante Virginem Mariam ſuisse, quippe qui creaturæ sit Opifex: necdon contra Arium, qui ipsum ministrum, vel potius instrumentum faciebat, eo quod supra dixerat: Per quem et sæcula fecit. Ecce enim hic ceu creator introducitur. Observa autem quomodo sermo de increata natura, et de dispensatione mutuo complicetur, atque uti alias sublimia propter divinitatem, alias vero humilia propter humanitatem proferuntur. Αὐτοὶ ἀπολοῦνται, σὺ δὲ διαμένεις, καὶ πάντες ὡς ἱμάτιον παλαιωθήσονται· καὶ ὡσεὶ περιβό λαιον ἐλίξεις αὐτοὺς, καὶ ἀλλαγήσονται, σὺ δὲ ὁ αὐτὸς εἶ, καὶ τὰ ἔτη σου οὐκ ἐκλείψουσι. Μεῖζόν τι τῆς δημιουργίας ηνίξατο, τὴν μετασχημάτισιν τοῦ κόσμου. Αλλαγήσονται γὰρ πάντα ἀπὸ τῆς φθορᾶς εἰς ἀφθαρσίαν, καὶ οὕτως εὐκόλως, ὥσπερ ἂν εἴ τις περιβόλαιον ἐλίξει. Εἰ δὲ τὴν ἐπὶ τὸ βέλτιον μετασχημάτισιν καὶ δημιουργίαν οὕτως εὐκόλως εργάζεται, ἐπὶ τῆς ἐλάττονος δημιουργίας ἑτέρου ἐδεῖτο; Παραμυθία δὲ οὐ μικρα τοῖς ἐνταῦθα κακουμένοις πιστοῖς, τὸ γνῶναι ὅτι οὐκ ἔσται οὕτω τὰ πράγματα, ἀλλὰ μεταβολὴν λήψεται. Καὶ ὅτι ὑπ' αὐτῶν θεραπευόμενος μένει ζῶν καὶ διαπαντός. Τα γὰρ ἔτη σου οὐκ ἐκλείψουσι. Πρὸς τίνα δὲ τῶν ἀγγέλων εἴρηκέ ποτε Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου; Ιδού πάλιν αὐτοὺς παραθαῤῥύνει· είγε μέλλοιεν οἱ ἐχθροὶ αὐτῶν ἡττηθήσεσθαι, καὶ οἱ ἐχθροὶ αὐτῶν οἱ αὐτοὶ ὦσιν οἱ καὶ κατὰ τοῦ Χριστοῦ. Οὐχ ὡς τοῦ Υἱοῦ δὲ ἀδυνατοῦντος, ὁ Πατὴρ λέγεται ὑποτάττειν τοὺς ἐχθρούς· ὁ γὰρ μέλλων ἐκεῖ κρίνειν Υἱὸς, πολλῷ μᾶλλον ὧδε ἂν ἀνταπέδωκεν αὐτοῖς· ἀλλ᾽ ἵνα τὴν τιμὴν τοῦ Πατρὸς πρὸς τὸν Υἱὸν δείξῃ. Τὸ γὰρ τὸν Πατέρα ὀργία ζεσθαι τοῖς ἐχθροῖς τοῦ Υἱοῦ, πῶς οὐ τιμῆς; πῶς οὐ πολλῆς πρὸς τὸν Υἱὸν ἀγάπης; Είρηται δὲ καὶ ἐν τῇ πρὸς Κορινθίους πρώτῃ πλατύτερον περὶ ταύτης τῆς περικοπῆς· καὶ ζήτει τὰ ἐκεῖ παραγρα φέντα. VERS. 11, 12. Ipsi peribunt, tu aulem pernanes, et omnes ut vestimentum veterascent; et velut amictum vertes eos, et mulabuntur: tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient. Majus quiddamı - quam sit creatio, hic innuit Apostolus, transfigurationem videlicet mundi. Mutabuntur enim omnia a corruptione in incorruptibilitatem et adeo facile, ut si quis amictum· circumvolvat. Quod si permulationcm illam in 656 melius, et mundi creationem adeo facile operatur, in minori opere alterius indigebat? Porro haud parum solaminis præbet fidelibus in hoc mundo oppressis, novisse res non ita perpetuo duraturas, cæterum acceptras mutationem: et quod is quein ipsi colunt, in sempiternum permanet, semperque vivit. Anni cuim tui non deficient. VERS. 13. Ad quem autem angelorum dixit aliquando: Sede a dextris meis, quoad usque ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum”? En rur - sus animum illis addit: siquidem futurum erat ut ipsorum hostes prosternerentur, et ipsorum hostes ¡idem essent qui et Christo adversarentur. At vero non tanquam Filius imbecillior esset, ideoque hoc non possit, Pater dicitur subjicere hostes Filius enim qui ibi judicaturus est, multo magis hic ipsis retribuet, verum ut ostendat quo honore Pater Filium prosequatur. Patrem enim irasci hostibus Filii, quomodo non cedat in gloriam Filii? quomodo non sit magnæ in Filium dilectionis symbolum? Dictum autem est fusius hac de re in priore ad Corinthios: quæ illic ergo annotata sunt, require. Οὐχὶ πάντες εἰσὶ λειτουργικὰ πνεύματα πρὸς 17 VERS. 14. Nonne omnes sunt administratorii spiδιακονίαν, ἀποστελλόμενα διὰ τοὺς μέλλοντας η ritus, in ministerium missi propter eos qui hare κληρονομεῖν σωτηρίαν; Επαίρει τὰ φρονήματα τῶν ἀκροατῶν, δεικνὺς πολλὴν περὶ ἡμᾶς τοῦ Θεοῦ τὴν κηδεμονίαν· εἴγε καὶ ἀγγέλους τοὺς ὑπερέχοντας ἡμῶν ἔταξε διακονεῖν τὰ πρὸς σωτηρίαν ἡμῶν. Δοκεῖ δὲ καὶ πρός τινας ἀποτείνεσθαι τοῖς ἀγγέλοις προσ έχοντας· μάλιστα δὲ καὶ πρὸς αὐτοὺς πάντας τοὺς Εβραίους, προστετηκότας τῷ δι' ἀγγέλων δοθέντι νόμῳ, καὶ ταῖς ἐν τούτῳ αὐτῶν διακονίαις, καὶ προτιθέντας τούτους Χριστοῦ. Μὴ οὖν προσέχετε τούτοις, φησίν· αὐτοὶ γὰρ ὁμόδουλοι ἡμῶν εἰσιν. Ορα οι Psal. cix, 8. 17 εἰς 0. ditatem capient salutis? Auditorum mentes erigit, ingentem Dei erga nos curain in medium promens: quandoquidem angelos nobis excellentiores ordinarit, ut inserviant nobis in rebus ad salutem nostrani pertinentibus. Videtur autem quosdam perstringere, qui angelis intenti erant, potissimum vero ipsos llebræos in universum omnes, qui legi, atpote per angelos traditæ, eorumque in ista ministeriis inhærebant, adeo ut hos etiam Christo praeferant. Ne igitur ipsis, inquit, intenti sitis: Varia lectiones. PATROL. GR. CXXV.

καίτοι πολὺ τὸ μέσον ἀγγέλων καὶ ἀνθρώπων, ἀλλ' ὅμως ἐγγὺς ἡμῶν τούτους ἔστησε κτίσματα γὰρ κτισμάτων ὀλίγον ὑπερέχει. Διηκόνησαν δὲ ἄγγελοι καὶ ἐν τῇ Παλαιᾷ μὲν πολλὰ, καὶ ἐν τῇ Καινῇ δὲ, τῷ Ἰωσὴφ χρηματίζοντες, τοῖς ποιμέσιν εὐαγγελιζό μενοι, ἐν τῷ μνήματι καθιζόμενοι, καὶ τὴν ἀνάστα σιν μηνύοντες, καὶ ἐν τῇ ἀναλήψει διδάσκοντες, ὅτι οὕτως ἐλεύσεται. Πρὸς τὸν Κορνήλιον ἄγγελος, πρὸς τὸν Φίλιππον, πρὸς τὸν Πέτρον ἐν τῇ φυλακῇ, καὶ ἁπλῶς μυρία τοιαῦτα. Σημείωσαι δὲ ὅτι ἀγγελικόν ἐστι τὸ διακονεῖν σωτηρίᾳ ἀνθρώπων, μᾶλλον δὲ καὶ αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ. Ωστε δεῖ μὴ ἀμελεῖν τῆς τοιαύτης διακονίας. nam et emservi nostri sunt. Observa porro quo- δὲ πῶς οὐ πολλήν δίδωσι τοῖ; κτίσμασι διαφοράν modo creaturis non magnam excellentiam tribuit: quanquam multum sit discriminis inter angelos et homines, nobis tamen eos proximos statuit: creaturæ namque a creaturis parum distant. Ministrarunt autem angeli in Veteri Testamento multa, atque etiam in Novo”; Josepbo per insomnium responsuin dant, pastoribus Evangelium annuntiant, in monumento sedentes Resurrectionen prædicant; et in Ascensione docebant eum sic reversurum, quemadmodum ascendisset. Ad Cornelium venit angelus, ad Philippum venit angelus, ad Petrum etiam in carcere, ac simpliciter innumera hujusmodi. Considera bic angelicum esse inservire saluti mortalium, imo ipsius etiam Christi. Proinde ejusmodi ministerium non est negligendum. 657 CAPUT II. VERS. 1. Propterea abundantius oportet observare nos ea quæ audivimus. Quia, inquit, tanta est excellentia Filii qui locutus est nobis, supra prophetas et angelos Veleris Testamenti ministros, majori cura nobis observanda sunt quæ dicit, quam quæ lex loquitur: attamen palam hoc non dicit, ne in principio eos feriat; voluit autem ut ex consequenti hoc colligeretur. Nec vero Novum Testamentum Veteri comparans bæc dicit, absit, verum adversus cpinionem eorum qui plurimum de Veteri gloriabantur, Novum autem contemnnebant. Ne quando pereffluamus. lloc est, ne excidamus, ne pereaumus. Accepit autem dictionem hanc ex c Parcniis: Fili enim, inquit, ne perefluas ": ut ostendat lapsus facilitatem, et interitus gravitatem. Nam quod præterfuit, haud facile redlit. B'. Διὰ τοῦτο δεῖ περισσοτέρως ἡμᾶς προσέχειν τοῖς ἀκουσθεῖσιν. Ἐπειδὴ, φησί, τοσοῦτον τὸ ὑπερέχον τοῦ λαλήσαντος ἡμῖν Υἱοῦ, πρός τε τους προφήτας καὶ ἀγγέλους τοὺς τῇ Παλαιά διακονήσαν τας, δεῖ τοῖς ὑπὸ τούτου λαληθεῖσι προσέχειν περισ σοτέρως τοῦ νόμου. ᾿Αλλὰ φανερῶς μὲν τοῦτο οὐκ εἶπεν, ἵνα μὴ πλήξῃ κατ' ἀρχὰς αὐτούς· δέδωκε δὲ ἐκ τοῦ ἀκολούθου συλλογίζεσθαι τοῦτο. Οὐ συγκρίνων δὲ τὴν Παλαιὰν τῇ Νέᾳ ταῦτά φησι· μὴ γένοιτο ἀλλὰ πρὸς τὴν ἐκείνων, ὑπόληψιν μεγάλα δοξαζόντων περὶ τῆς Παλαιᾶς, τῆς δὲ Νέας καταφρονούντων. Μήποτε παραῤῥυῶμεν. Τουτέστι, μὴ ἐκπέσωμεν, μὴ ἀπολώμεθα. Ἔλαβε δὲ τὴν λέξιν ἀπὸ τῶν Παροιμιῶν· Υἱὲ γάρ, φησί, μὴ παραῤῥυῇς· ἵνα δείξῃ καὶ τὸ εὔκολον τοῦ ὀλίσθου, καὶ τὸ χαλεπὸν τῆς ἀπωλείας. Τὸ γὰρ παραῤῥυὲν, δύσκολον ἐπανελθεῖν. Εἰ γὰρ ὁ δι' ἀγγέλων λαληθεὶς λόγος, ἐγένετο βέβαιος. Ἰδοὺ ἀποκαλύπτει το βούλημα αὐτοῦ. Λόγον δὲ δι' ἀγγέλων λαληθέντα ἤτοι τὸν δεκάλογον νοητέον· καὶ γὰρ εἰκὸς ὅτι ἄγγελοι ἂν παρῆσαν τότε, οἱ τὸ ἔθνος ἐμπεπιστευμένοι, καὶ αὐτοὶ τὰς σάλπιγ γας ἐποίουν, καὶ τἆλλα, τὸ πῦρ, τὸ γνόφον, ὡς ἐν τῇ πρὸς Γαλάτας· Διαταγεὶς δι' ἀγγέλων 19· καὶ πάλιν, Ελάβετε νόμον εἰς διαταγὰς ἀγγέλων· 7 λόγον, πάντα τὰ προστάγματα τὰ ἐν τῇ Παλαιᾷ διὰ τῶν ἀγγέλων οἰκονομηθέντα· οἷον ἐπὶ τοῦ κλαυθμῶ νος, ἐπὶ τῶν κριτῶν, ἐπὶ τοῦ Σαμψών. Διὸ οὐκ εἶπε, VERS. 2. Si enim qui per angelos dictus est sermo, factus est firmus. En revelat hic voluntatem suam. Per sermonem autem per angelos enuntiatum, vel decalogus intelligendus est: verisimile enim est angelos tum adfuisse, quibus gens Hebræa commissa fuerit, atque illi tubas faciebant, idque genus alia, ut ignem, caliginem, perinde ac in Epistola ad Galatas, Ordinata per angelos 95; εἰ iterum, Accepistis legem per dispositiones angelorum: vel per sermonem omnia jussa per angelos in Veteri Testamento dispensata, accipienda sunt, ut in ploratu, in judicibus, in Sampsone. Eam ob νόμος, ἀλλὰ, λόγος, ἵνα ταῦτα δηλώση. Πάντα οὖν rem non dixit, lex, sed, sermo, ut isla indicet. Omnia igitur hac srma, hoc est, vera sunt facta, et ad opus interminationes sunt perductæ, neque quidquam horum excidit Et omnis prævaricatio et inobedientia accepil justam mercedis retributionem. Non hæc quidem, illa vero non item, sed omnis, neque quidquam inultum permansit. Pœnam autem mercedem appel- » Luc. 11, 24. 08 Act. 1, 10. " Eccl. xix, 18. ταῦτα βέβαια, τουτέστιν ἀληθῆ ἐγένοντο, καὶ εἰ; ἔργον ἐξέβησαν αἱ ἀπειλας, καὶ οὐδὲν τούτων διέπεσε. Καὶ πᾶσα παράβασις, καὶ παρακρὴ ἔλαβεν ενδικον το μισθαποδοσίαν. Οὐχ ἡ μὲν, ἡ δὲ οὐ· ἀλλὰ πᾶσα, καὶ οὐδὲν ἀνεκδίκητον ἔμεινεν. Τὴν κόλασιν δὲ μισθὸν καλεῖ, καίτοι γε ἐπὶ εὐφήμων τιθεμένου vo Gal. III, 19. * Act. VII, 53. Variæ lectiones. 10 λαληθείσιν οι 10 δι' ἀγγέλων ἐν χειρὶ μεσίτου m. 10 έκδικον 0,

EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBRÆOS.-- CAP. II. τοῦ ὀνόματος, ἀλλ' οὐ φροντίζει λέξεων ὁ ᾿Από- lal, etsi vocabulum μισθαποδοσία in bonan: parte: στολος. Πῶς ἡμεῖς ἐκφευξώμεθα, τηλικαύτης ἀμελή σαντες σωτηρίας; Ἐκεῖ λόγος, ἐνταῦθα σωτηρία. Εἰ δὲ ἐκεῖ σωτηρία, ἀλλ' οὐ μεγάλη· ἐκ πολεμίων γὰρ διεσώζοντο, καὶ τὰ ἀγαθὰ τῆς γῆς ἐδέχοντο • ἐνταῦθα δὲ σφόδρα μεγάλη. Διὰ τοῦτο εἶπε, τηλι καύτης. Θανάτου γὰρ κατάλυσις, καὶ δαιμόνων ἀπώλεια, καὶ οὐρανῶν βασιλεία, ἅπαντα διὰ τῶν ὑπὸ τοῦ Υἱοῦ οι λαληθέντων ὑμῖν περιγίνεται. Ητις ἀρχὴν λαβοῦσα λαλεῖσθαι διὰ τοῦ Κυρίου, ὑπὸ τῶν ἀκουσάντων εἰς ἡμᾶς ἐβεβαιώθη. Τὸ ἀξιόπιστον ἐπάγων φησίν, ὅτι Η σωτηρία αὕτη οὐ διὰ προφητῶν ἢ ἀγγέλων ἐλαλήθη, ἀλλ' ὑπ' αὐτοῦ τοῦ Δεσπότου πάντων, ἀπ' αὐτῆς τῆς πηγῆς ἔσχε την ἀρχὴν· εἶτα διαπορθμεύθη καὶ εἰς ἡμᾶς βεβαίως καὶ πιστῶς δι' αὐτῶν τῶν αὐτοπτῶν τοῦ Λόγου καὶ ὑπη ρετῶν. Ο καὶ ὁ Λουκᾶς φησιν. Αὐτοὶ γὰρ βεβαίως ἡμᾶς ἐπληροφόρησαν. Πῶς οὖν ἀλλαχοῦ οὐκ ἀπ' ἀνθρώπων φησὶν ἀκοῦσαι; Διότι ἐκεῖ μὲν μέγα καὶ ἀναγκαῖον ἦν τὸ κατεπείγον αὐτὸν συστῆσαι, ὅτι οὐκ ἀνθρώπων ἐστὶ μαθητής. Διεβάλλετο γὰρ ὡς μὴ τοῦ Κυρίου ἀκούσας· καὶ διὰ τοῦτο ἐκινδύνευε τὸ αὐτοῦ κήρυγμα παρὰ τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ ἀπιστηθῆναι. Νῦν δὲ οὐ τοσαύτη χρεία τούτου. Οὔτε γὰρ Εβραίοις ἐκήρυξεν, οὔτε διεβάλλετο πρὸς τούτους, ὡς ἀνθρώπων μαθητὴς, καὶ οὐχὶ Χριστοῦ. Η ὅτι καὶ ἐνταῦθα ἐπάγων· Συνεπιμαρτυροῦντος τοῦ Θεοῦ σημείοις καὶ τέρασι, δείκνυσιν ὅτι οὐκ ἀπ' ἀνθρώπων, ἀλλ' ἐκ Θεοῦ παρέλαβε ταῦτα. Συνεπιμαρτυροῦντος τοῦ Θεοῦ σημείοις καὶ τέρασι. Εἰπὼν ὅτι ἐβεβαιώθη, δείκνυσι τῶς. Ίνα γὰρ μήτις εἴπῃ, ὅτι Οἱ ἀκούσαντες ἔπλασαν· Ὁ Θεός, φησί, συνεπιμαρτυρεῖ· οὐκ ἂν δὲ ἐπεμαρτύρει, εἰ πλάσματα ἦσαν. Μαρτυροῦσι, φησίν, αὐτοί, συνεπιμαρτυρεῖ δὲ καὶ ὁ Θεὸς, οὐ φωνὴν ἀφιεὶς, ἀλλὰ διὰ σημείων καὶ τεράτων βεβαιῶν & λέγουσιν. Ωστε θεῷ πιστεύομεν, οὐκ ἀνθρώποις. accipiatur: 'at non perinde vocum curam gerit Apostolus. Καὶ ποικίλαις δυνάμεσι. Τὴν ἀφθονίαν τῶν χα· D. ρισμάτων δηλῶν, εἶπε τὸ, ποικίλαις. Οὐδέποτε γὰρ τοσαῦτα σημεία καὶ οὕτω διάφορα γεγένηνται. Ἐπειδὴ καὶ οἱ γόητες ποιοῦσι πολλά, είπε τό, δυ νάμεσιν. Ἐκεῖνα γὰρ οὐ δυνάμεις, ἀλλ' ἀσθένεια, καὶ φαντασία, καὶ διάκενα πράγματα. Καὶ Πνεύματος ἁγίου μερισμοῖς, κατὰ τὴν αὐτ του θέλησιν. Καὶ τοῦτο διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν ἐπήγαγε. Τὰ γὰρ τῶν γοητῶν οὐ Πνεύματος ἁγίου εἰσὶν, ἀλλ᾽ ἀκαθάρτων δαιμόνων ἀπάται. Αἰνίττεται δέ τι καὶ ἕτερον. Εἰκὸς γὰρ μὴ εἶναι πολλοὺς ἐκεῖ χαρίσματα έχοντας, ἐκλελοιπέναι δὲ ταῦτα διὰ τὴν VERS. 3. Quomodo nos effuglemus, si tantam neglexerimus salutem? Illie sermo est, hic vero salus. Quod si illic salus fuerit, non tamen magn erat; siquidem ab adversariis liberabantur, bonaque terræ accipiebant: hic vero magna prorsus est; propierea dixit, tantam. Mortis enim destructio, damonum interitus, ac calorum regnum, omnia hæc per ca quæ Filius locutus est, nobis eveniunt. Qua cum initium accepisset enarrari per 658 Dominum, ab eis qui audierunt, in nos confirmata est. Fidem verbis suis concilians: Salus, inquit, haec non per prophetas aut angelos est promulgata, verum ab ipso omnium Domino, al ipsoque fonte principium sumpsit: deinde transiit ad nos firmiter atque fideliter per eos qui ipsi fuere Verbi spectatores et ministri, id quod et Lucas ait. Nam ipsi nos certos reddiderunt. Quomodo igitur alio in loco sese non ab hominibus audivisse dicit? Quia illic arduum erat et necessarium, quo urgebatur, nempe, confirmare se non esse hominum discipulum. Calumniabantur enim eum, ceu Dominum non audivisset. Quare periculum erat ne prædicationi ejus apud discipulos suos non adhiberetur fides. Nunc autem non est tanta confirmationis necessitas. Neque enim Hebræis prædicavit, neque apad istos male audiebat, tanquam hominum discipulus esset, et non Christi. Vel quia hic infert: Contestante Deo signis et portentis, innuit quod non ab hominibus hæc, sed a Deo acceperit. VERS. 4. Contestante Deo signis et porrentis. Cum dixisset Confirmata est, indicat jam quañam istud ratione factum sit. Ne enim dicat aliquis, Qui audiverunt, finxerunt: Deus, inquit, testimonium simul reddit. Non enim testimonium daret, si figmenta fuissent. Testantur, inquit, ipsi, Deus vero simul testimonium illis exhibet, non vocem aliquam edens, sed per signa et prodigia confirmans atque stabiliens quæ dicunt. Deo itaque credimus, non hominibus. Εt variis virtutibus. Charismatum copiam indis cans, dixit, variis. Nunquam enim tanta et tam varia signa facta sunt. Quoniam autem et præsti - giatores multa edunt, adjecit virtutibus. Illa enim non sunt virtutes, sed imbecillitas, et imaginatio, et res inanes. Et Spiritus sancti distributionibus, secundum suam voluntatem. Atque hoc propter eamdem causam intulit. Quæ enim præstigiatorum sunt, non Spiritus sancti sunt, verum immundorum dæmorem imposture. Porro, aliud quidam innuit. Verisimile enim erat multos esse apud Hebræos, Varia lectiones. Σε θεού 0.

qui charismata haberent, ista vero defecisse prop- αὐτῶν νωθρείαν. Ἵνα τοίνυν παραμυθήσηται αὐτοὺς ter eorum torporem. Ut igitur eos in boc consoletur: Distibutiones, inquit, Spiritus juxta ipsius voluniatem facta sunt; ipse novit quid cuique conducat, sicque donum suum partitur et gratiam. Sepe ob impuram vitam aliquis non accipit donum; ac rursus cui pura est vila, sæpe item non accipit, ne attollatur: ideoque humilibus et simplicibus potius dabantur. κάν τούτῳ, φησὶν ὅτι οἱ μερισμοί τοῦ Πνεύματος κατὰ τὴν αὐτοῦ θέλησιν γίνονται. Αὐτὸς οἶδε τί, ἑκάστῳ συμφέρει, καὶ οὕτω καταμερίζει τὴν χάριν. Πολλάκις δι' ἀκάθαρτον βίον οὐ λαμβάνει τις χάρι σμα' πολλάκις βίον καθαρὸν ἔχων οὐ λαμβάνει, ἵνα μὴ ἐπαρθῇ. Διὸ καὶ τοῖς ταπεινοῖς καὶ ἀφελέσι μᾶλ λον ἐδίδοντο. VERS. 5. Non enim angelis subjecit orbem 659 terra futurum. Demonstrans adhuc Filii excellentiam, qua augelos exsuperat: Non his, inquit, subjecit terrarum orbem, vel mundum hunc, sed Filio. Futurum autem dicit, quia Filius Dei semper crat, orbis vero terrarum producendus erat, qui antea videlicet non fuerat. Quantum igitur attinet ad sempiternam filii essentiam, orbis futurus erat. De quo loquimur. Hoc est, de quo supra diximus, Cum introducit primogenitum in orbem terræ. Ne igitur alium orbem inquirat mens tua seducta. Nonnulli autem per futurum orbem, futurum mundum intellexerunt: De quo, inquit, nos omnino loquimur. Tum enim angeli ut servi assistent; Filius autem ut judex sedebit. VERS. 6, 7. Testificatus est autem quidam alicubi dicens: Quid est homo quod memor es ejus? aut Filius hominis, quoniam visitas eum? Minuisti eum paulo minus ab angelis: gloria et honore coronasti eum, et omnia subjecisti sub pedibus ejus. Non explicat nomen auctoris, quia disputat cum Scripturarum gnaris. Hæc autem omnia generatim de universa humana natura dicta sunt, speciatim tamen Christo secundum humanitatem quadrant. Nam Filius Dei humanam naturam, quæ nihil eral, visitavit: qua assumpta, sibique unita, cunctis superior est demonstratus. Οὐ γὰρ ἀγγέλοις ὑπέταξε τὴν οἰκουμένην τὴν μέλλουσαν. Ἔτι τὴν πρὸς τοὺς ἀγγέλους ύπεροχὴν τοῦ Υἱοῦ δεικνύς, φησὶν ὅτι οὐ τούτοις ὑπέταξε τὴν οἰκουμένην, ἤτοι τὴν κτίσιν ταύτην, ἀλλὰ τῷ Υἱῷ. Μέλλουσαν δὲ αὐτήν φησι, διότι ὁ μὲν Υἱός τοῦ Θεοῦ ἦν ἀεὶ, αὕτη δὲ ἔμελλε γενέσθαι, μὴ οὖσα πρότερον δηλαδή. Ὅσον οὖν πρὸς τὴν ἀἴδιον ὕπαρξιν τοῦ Υἱοῦ, μέλλουσα ἦν ἡ οἰκουμένη. Περὶ ἧς λαλοῦμεν. Τουτέστι, περὶ ἧς ἀνωτέρω εἴπομεν ὅτι, "Οταν εισαγάγῃ τὸν πρωτότοκον εἰς τὴν οἰκουμένην. Μὴ οὖν ἄλλην ἐπιζητείτω σου δ νοῦς ἀποπλανώμενος. Τινὲς δὲ, μέλλουσαν οἰκουμέν νην, τὸν ἐσόμενον κόσμον ἐνόησαν· Περὶ οὗ, φησίν, ὁ πᾶς λόγος ἡμῖν. Τότε γὰρ οἱ μὲν ἄγγελοι ὡς δοῦλοι παραστήσονται· ὁ δὲ Υἱὸς κριτής καθεδείται. Διεμαρτύρατο δέ πού τις, λέγων· Τί ἐστιν ἄνθρωπος ὅτι μιμνήσκῃ αὐτοῦ; ἢ Υἱὸς ἀνθρώπου, ὅτι ἐπισκέπτῃ αὐτόν; Πλάττωσας αὐτὸν βραχύ τι παρ' ἀγγέλους· δόξῃ καὶ τιμῇ ἐστεφάνωσας αὐτόν· πάντα ὑπέταξας ὑποκάτω τῶν ποδῶν αὐτοῦ. Οὐ λέγει τὸ ὄνομα τοῦ εἰπόντος, ἅτε πρὸς ἐπιστήμονας τῶν Γραφών διαλεγόμενος. Ταῦτα δὲ πάντα καὶ εἰς τὴν κοινὴν μὲν ἀνθρωπότητα είρηται, κυριώτερον δ' ὅμως ἀρμόσειεν ἂν τῷ Χριστῷ κατὰ σάρκα. Καὶ γὰρ ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ οὐδὲν οὖσαν τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν ἐπεσκέψατο, καὶ προσλαβό μενος αὐτὴν, καὶ ἐνώσας ἑαυτῷ, πάντων ἀνώτερος ἐδείχθη. VERS. 8. In eo enim quod omnia ei subjecit, nihil dimisit non subjectum ei: nunc autem nondum videmus ei omnia subjecta. Quia persecutionibus illi obnoxii crant, ac adversa patiebantur, ne objiciant: Qui dicis Deum omnia subjecisse, cum nos persecutio-. nem patiamur, atque exagitemur misere ab hostibus ipsius? Itaque nondum subjecti sunt ei, sed decipis nos: propterea, inquit, &e tumultuare, neque pusillanimis esto: futurum est enim ut omnia ipsi subjiciantur. Propterea enim Scriptura dixit quod subdiderit, quod omnino eventurum est, etiamsi nondum contigerit, quasi jam evenerit, ponens. Ne igitur mœreas quasi acerba patiaris: nondum omnia superavit prædicatio, nondum tempus adest ut perfecte subjiciantur; subjicientur tamen omnino. VERS. 9. Eum autem, qui modico quam angeli minoratus est, videmus Jesum, propter passionem mortis, Ἐν γὰρ τῷ ὑποτάξαι αὐτῷ τὰ πάντα, οὐδὲν ἀφῆκεν αὐτῷ ἀνυπότακτον· νῦν δὲ οὔπω ὁρῶμεν τὰ πάντα “ὑποτεταγμένα. Ἐπειδὴ ἐδιώκοντα οὗτοι, καὶ κακῶς ἔπασχον, ἵνα μὴ εἴπωσι· Πῶς λέγεις ὅτι πάντα ὑπέταξεν, ὅπου γε ἡμεῖς διωκόμεθα, διελαυνόμεθα παρά 58 τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ; ὥστε φύπω ὑπετάγησαν, καὶ ἀπατᾶς ἡμᾶς· διὰ ταῦτα οὖν φησι· Μὴ θορυβοῦ, μηδὲ μικροψύχει· μέλλει γὰρ ὑποτεττεσθαι αὐτῷ τὰ πάντα. Διὰ τοῦτο γὰρ ἡ Γραφὴ εἶπεν, ὅτι Ὑπέταξε, τὸ πάντως ἐκβησόμενον, εἰ καὶ μήπω ἐγένετο, ὡς ἐμβεβηκός τιθεῖσα. Μὴ τοίνυν ἀδημόνει ὡς πάσχων κακῶς· οὔπω πάντων περιγέγονε τὸ κήρυγμα, οὔπω καιρὸς τέλεον ὑποταγῆναι, ὑποτα γήσονται μέντοι πάντως. Τὸν δὲ βραχύ τι παρ' ἀγγέλους ήλαττωμένον βλέπομεν Ἰησοῦν, διὰ τὸ πάθημα τοῦ θανάτου Varia lectiones. 88 ὁρῶμεν αὐτῷ τὰ πάντα m. 13 ὑπὸ 0.

CAP. II. δόξῃ καὶ τιμῇ ἐστεφανωμένον. Σπουδάζει δεῖξαι gloria et honore coronatum. Conatur ostendere, ea τὰ ῥηθέντα τῷ Χριστῷ προσαρμόζοντα, και φησιν ὅτι Εἰ καὶ τὸν Πάντα ὑπέταξεν, οὕτω δοκεῖ ἁρμόζειν αὐτῷ, καίτοι ἐδείξαμεν ὅτι πάντως καὶ τοῦτο ἐκβήσεται. Ἀλλ᾿ οὖν τὸ, Βραχύ τι ήλαττῶσθαι παρ' ἀγγέλους, τούτῳ ἁρμόζει ἡ ἡμῖν …. Καὶ γὰρ ὁ μὲν τρεῖς ἡμέρας γεγονὼς ἐν τῷ ᾅδῃ ὡς ἄνθρωπος, βραχύ ἐλάττωται τῶν ἀγγέλων, ἅτε μηδόλως θανάτου ὑπα γομένων ἐκείνων· ἡμεῖς δὲ ἐπὶ πολὺ φθειρόμενοι, οὐ βραχύ, ἀλλὰ πάμπολυ αὐτῶν ἠλαττώμεθα. Καὶ τὸ, Δόξῃ καὶ τιμῇ ἐστεφανώσθαι διὰ τὸ πάθος ἐκείνῳ μᾶλλον ἁρμόζει, ἢ ἡμῖν. Πάθημα δὲ θανάτου εἰπὼν, τὸν ἀληθῆ θάνατον ἐδήλωσεν. Οὐ φαντασία γὰρ θανάτου, ἀλλὰ πάθημα ἦν ἐνεργόν 30. Ανέμνησε δὲ τοῦ σταυροῦ καὶ τοῦ θανάτου, ἵνα πείσῃ αὐτοὺς γενναίως φέρειν τὰς θλίψεις, εἰς τὸν Διδάσκαλον ἀφορῶντας. Ἀλλὰ καὶ δόξα, φησί, καὶ τιμὴ ὁ σταυ μᾶς ἐκείνῳ γέγονεν· οὐκοῦν καὶ ὑμῖν αἱ θλίψεις, καὶ τὰ πάθη. Τί οὖν ἀποπηδᾶτε τῶν στεφανούντων; Ἐκεῖνος ὑπὲρ σοῦ τοῦ δούλου ἔπαθε· σὺ ὑπὲρ αὐτοῦ οὐκ ἀνέχῃ θλιθῆναι τοῦ Δεσπότου; "Οπως χάριτι Θεοῦ ὑπὲρ παντες γεύσηται θα νάτου. Οὐ γὰρ ὀφείλων ἡμῖν ὁ Θεὸς, ἀλλὰ χάριτι τὸν Υἱὸν αὐτοῦ ἔδωκεν εἰς θάνατον, οὐχ ὑπὲρ τῶν πιστῶν δὲ μόνον, ἀλλ' ὑπὲρ τῆς οἰκουμένης ἁπάσης. Εἰ γὰρ καὶ μὴ πάντες ἐσώθησαν, ἀλλ᾽ αὐτός γε τὸ αὐτοῦ πεπλήρωκε. Καλῶς δὲ εἶπε 36, γεύσηται. Ὥσπερ γὰρ ὄντως ἀπογευσάμενος, οὕτω μικρὸν καὶ ἐν τῷ θανάτῳ ποιήσας διάστημα, εὐθέως ἀνέστη. Οθεν καὶ κατὰ τοῦτο κρείττων τῶν ἀγγέλων, ὅτι ἀνώτερος θανάτου ἐδείχθη. Ωσπερ γὰρ ιατρός πα ρεσκευασμένων σιτίων ὁρῶν τὸν ἄρρωστον δεδιότα ἀπογεύσασθαι, αὐτὸς πρότερον απογεύεται, ἵνα πείσῃ θαῤῥῆσαι τὸν ἄῤῥωστον τὴν μετάληψιν· οὕτω καὶ ὁ Κύριος ὁρῶν ἡμᾶς δεδιότας τὸν θάνατον, ἀπογεύ σατο τούτου, καίτοι μὴ ἔχων ἀνάγκην. Οὐ γὰρ ὑπὸ έκειτο τούτῳ, ἀλλὰ χάρις τὸ ὅλον ἦν, ὡς ἂν δείξας τὸ μηδὲν ὄντα, πείσῃ καταθαῤῥεῖν τούτου καὶ ἡμᾶς. Οἱ δὲ Νεστοριανοί παραποιοῦντες την Γραφήν φασι· Χωρίς Θεοῦ ὑπὲρ παντός γεύσηται, ἵνα συστήσωσιν, ὅτι ἐσταυρωμένῳ τῷ Χριστῷ οὐ συνῆν ἡ θεότης, ἅτε μὴ καθ' ὑπόστασιν αὐτῷ ἡνωμένη, ἀλλὰ κατὰ σχέ σιν. Πρὸς οὓς ὀρθόδοξός τις χλευάζων τὴν ἀνοησίαν αὐτῶν εἶπεν, ὅτι Εχέτω, ὥς φατε, ή Γραφή, καὶ οὕτως οὖν ὑπὲρ ἡμῶν ἐστι τὸ λεγόμενον. Χωρὶς γὰρ Θεοῦ, ὑπὲρ παντὸς ἄλλου ἀπέθανεν ὁ Κύριος, καὶ ὑπὲρ τῶν ἀγγέλων αὐτῶν, ἵνα λύσῃ τὴν πρὸς ἡμᾶς ἔχθραν αὐτῶν, καὶ χαρὰν αὐτοῖς περιποιήσηται. Επρεπε γὰρ αὐτῷ, δι' δν τὰ πάντα. Τουτέστι, τῷ Πατρί· δι' αὐτὸν δὲ τὰ πάντα, τουτέστιν, αὐτὸς αἴτιος πάντων. Καὶ δι' οὗ τὰ πάντα. "Ορα τή, δι' οὔ, ἐπὶ Πιτρὸς κείμενον. Οὐκ ἂν δὲ, εἰ ἐλαττώσεως ἦν, καὶ τῷ quæ dicta sunt, Cliristo convenire, et ait: Elianisi illud, Omnia subjecisti, nondum videatur ipsi quadrare, atqui monstravimus omnino hoc eventurum. Αt vero illud, parum quiddam ab angelis imminuAt tum esse, huic potius convenit quam nobis: et. enim ille triduum apud inferos commoratus ut homo, paululum inferior factus est angelis, quandoquidem 660 illi prorsus non sint obnoxii morti. Nos vero qui ut plurimum corruptioni sumus obnoxii, haud parum certe, sed omnino multumn/angelis sumus inferiores. Gloria porro et honore coronar tum esse propter passionem, illi magis convenit, quam nobis. Dicens autem, passionem mortis, veram mortem indicavit. Non enim vana mortis apparitio fuit, sed passio operosa. Meminit autem crucis et mortis, ut persuadeat eis generose ferre afictiones, ad Præceptorem oculos defigendo: Quin etiam gloria, inquit, et honor crux. illi fuit proinde et vobis ærumnæ et cruciatus in gloriam‣ cedent. Quid igitur resilitis ab his quæ coronanı pariunt? ille pro te servo passus est, tu vero pro ipso Domino tuo affligi non sustines? Ut gratia Dei pro omnibus gustaret mortem. Deus enim non ex debito, sed ex gratia Filium suum nobis dedit in mortem, non pro fidelibus tantum, sed pro universo terrarum orbe. Etsi enim omnes non sunt servati, ipse tamen quod sui officii erat implevit. Pulchre autem dixit, gustaret. Nam veluti revera gustasset, sic, modica in morte facta mora, protimus resurrexit. Unde et secundum hoc præstantior est angelis, quoniam superior morte demonstratus est. Perinde enim ac medicus animadvertens ægrotum metuentem præparatos sibi cibos degustare, ipse prior degustat, uti agroto audacter sumere persuadeat, hunc ad modum Dominus, videns nos metuere mortem, gustavit eam, licet nulla necessitate urgeretur: non enim illi subditus erat, sed totum ex gratia egit, ut cum ostendisset eam nihi!i esse, persuadeat etiam nobis adversus illam confidere. Nestoriani autem depravantes Scripturam, dicunt: Ut absque Deo, pro quovis gustaret mortein, ut probent crucifixo Christo non adfuisse divinitatem, ut quæ secundum personam ei unita non fuerit, sed secundum habitum. Quorum insipientiam orthodoxus quispiam ridens: Esto, inquit, ita se habeat Scriptura, ut dicitis; pro nobis tamen vel sic erit quod dicitur. Deo enim dempto, pro quovis alio mortem obiit Dominus, etiam pro angelis ipsis, ut inimicitiam eorum erga nos solveret, ac lætitiam ipsis acquireret. VERS. 10. Decebat enim ipsum, propter quem omnia. Hoc est, Patrem: propter ipsum autem omnia, hoc est, ipse est auctor omnium. Ει per quem omnia. Animadverte, per quem, ad Patrem relatum. Nam si imminutionis esɛet, solique Variæ lectiones. οι μᾶλλον ἢ, 15 καὶ ἔργον ο. 10 καλῶς δὲ οὐκ εἶπεν, ἀποθάνῃ, ἀλλὰ γεύσηται ο.

quem omnia ne Fillo conveniret, Patri non apponeretur. Disce au- Υἱῷ προσήκον μένῳ, τῷ Πατρὶ προσετίθετο. Τί δὲ tem quid significat, per quem. Quia dixerat, propter σημαίνει τὸ, δι' οὗ, μάνθανε. Ἐπειδὴ εἶπε, δι᾿ ὄν quisquam absurdum quid- τὰ πάντα, ἵνα μή τις ἄτοπόν τι ἐννοήσῃ, ὅτι δεῖται piam intelligeret, 661 quasi omnibus ipse in- τῶν πάντων αὐτός· ἡ γὰρ, διά, πρόθεσις καὶ τοιούtligeret, quandoquidem et præpositio, propter, τόν τι σημαίνει, ὡς ὅταν εἴπωμεν, Διὰ τὸν ἄνθρωπον tale quiddam significet, veluti si dicamus, Pro- παρήχθη ἡ κτίσις· ἐπήγαγε τὸ, δι' οὔ, ἑρμηνεύων pter hominem producta est creatura, intulit, ὅτι τὸ, δι' ὅν, οὕτω νόει, ὡς δι' αὐτοῦ, τουτέστιν, per quem, interpretans illud propter quem, sic in- ὑπ' αὐτοῦ γενομένων πάντων. Ὥστε καὶ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ telligendum, quasi per ipsum, hoc est, ab ipso ὅταν λέγηται τὸ, δι' ού, οὕτω τοῦτο δέχου, ἀντὶ τοῦ, facta sint omnia. Hunc ad modum igitur et de Fiὑφ' οὗ. lio si dicatur, per quem, accipe pro, a quo. Qui multos filios in gloriam udduxerat, auctorem Πολλοὺς υἱοὺς εἰς δόξαν ἀγαγόντα, τὸν ἀρ salutis eorum per passionem consummare. Adhuc il- χηγὸν τῆς σωτηρίας αὐτῶν διὰ παθημάτων τεlius, Gloria et honore coronasti eum, *meminit. λειώσαι. Ετι του, Δόξῃ καὶ τιμῇ ἐστεφάνωσας, Quod autem ait, est ejusmodi: Quod benignita- έχεται. Ο δὲ λέγει τοιοῦτόν ἐστιν· "Αξιον τῆς φι tem suam decuit, id Pater fecit, cum primogeni. Ο λανθρωπίας 37 αὐτοῦ πεποίηκεν ὁ Πατήρ, τὸν πρωtum omnium filiorum, qui gloriæ ejus participes futuri erant, clariorem et splendidiorem omnibus commonstravit per passiones, ut ostendat etiam aliis quɔmodo sit certandum. Principem autein salutis appellat, hoc est, auctorem. Observa alltem quantum sit discrimen ipse enim Filius est, et nos filii sumus: sed ipse quidem salvos facit, nos vero salvi efficimur: conjungimur ipsi, et rursus separamur. Per illud quod ait, Qui multos filios in gloriam adduxerat, ipsi communicamus: per istud vero, Auctorem salutis ipsorum, distamus al ipso. Observa autem afflictiones esse consummationem et causam salutis: et qui pro quopiam patitur, non illum solum adjuvat, verum etiam ipse clarior redfitur et perfectior. Consummationem autem hic intellige gloriam qua glorificatus est: atque hanc secundum humanitatem intellige. Vel quod naturaliter quidem habebat gloriam, cælerum quoad nos inglorius erat, utpote non agnitus. At vero cum post crucem cognitus et glorificatus fuerit, accipere dicitur gloriam, quam cum natura habebat, certe a nobis delatum non habuit. Divus autem Cyrillus perfectionem immortalitatem dicit, quæ quidem Christo, quatenus erat homo, defuit: complevit autem hanc ipsi Pater per resurrectioPostquam enim resurrexit, non porro in eum mors dominatur. Quin et universam naturam in ipso hac perfectione dignatus est. nemi. VERS. 11. Qui enim sanctifical, et qui santificantur, ex uno omnes. En rursus indicat nos esse fratres Christi, tantoque alectos honore. Qui enim sanctificat, hoc est, Christus; et qui sanctificantur, hoc est, nos, ex uno omnes, hoc est, ex Patre: al ille quidem ut germanus Filius, et ex ipsa substantia Patris: nos autem veluti creatura. Animad. verte autem excellentiam quamdam vel in ipsis dictionibus. Ille sanctificat, nos autem sanctificamur. Proinde et identitas est et excellentia. Propter quam causam non erubescit fratres eos vocare. lloc etiam in loco 662 excellentiam observa. 17 φιλοτιμίας ο. 14 καταγομένην Ο. τότοκον πάντων τῶν υἱῶν τῶν μελλόντων ἀπολαῦσαι τῆς δόξης αὐτοῦ, λαμπρότερον πάντων ἀποδείξας διὰ παθημάτων, ἵνα δείξῃ καὶ τοῖς ἄλλοις ὅπως δεξ ἀθλεῖν. Τὸν ἀρχηγὸν δὲ τῆς σωτηρίας, τουτέστι, τὸν αἴτιον. Ορα δὲ ὅσον τὸ μέσον· καὶ οὗτος Υἱὸς, καὶ ἡμεῖς υἱοί· ἀλλ' ὁ μὲν καὶ σώζει, ἡμεῖς δὲ σωζό μεθα· συναπτόμεθα αὐτῷ, καὶ πάλιν διϊστάμεθα. Πολλοὺς υἱοὺς εἰς δόξαν ἀγαγόντα, τούτῳ κοινω νοῦμεν· Τὸν ἀρχηγὸν τῆς σωτηρίας αὐτῶν, τούτῳ διιστάμεθα. Σημείωσαι δὲ, ὅτι τελείωσις τὰ παθήσ ματα, καὶ αἴτια σωτηρίας· καὶ ὅτι ὁ παθὼν ὑπὲρ τινος, οὐκ ἐκεῖνον ὠφελεῖ μόνον, ἀλλὰ καὶ αὐτὸς λαμπρότερος γίνεται καὶ τελειότερος. Τελείωσιν δὲ ἐνταῦθα νόει, τὴν δόξαν ἣν ἐδοξάσθη· καὶ ταύτην κατὰ τὸ ἀνθρώπινον ἐκδέχου· ἢ ὅτι φυσικῶς μὲν εἶχε τὴν δόξαν, πλὴν ὅσον τὸ ἐφ' ἡμῖν ἄδοξος ἦν, ἅτε μὴ ἐπιγινωσκόμενος. Ἐπεὶ δὲ μετὰ τὸν σταυρὸν ἐγνώσθη καὶ ἐδοξάσθη, προσλαβεῖν λέγεται δόξαν, ἣν ἔχων φυσικῶς, παρ' ἡμῶν γοῦν οὐκ εἶχε προσαγομένην 30 αὐτῷ. Ὁ δὲ ἅγιος Κύριλλος, τελείωσιν τὴν ἀθανασίαν φησὶν, ἥτις ἐνέλειπε μὲν τῷ Χριστῷ καθ' ὁ ἄνθρωπος· ἀνεπλήρωσε δὲ ταύτην αὐτῷ ὁ Πατὴρ διὰ τῆς ἀναστάσεως. ᾿Αναστάντος γάρ, θάνατος αὐτοῦ οὐκέτι κυριεύει. Καὶ πᾶσαν δὲ τὴν φύσιν ἐν αὐτῷ ταύτης τῆς τελειώσεως ἠξίω σεν. “Ο τε γὰρ ἁγιάζων, καὶ οἱ ἁγιαζόμενοι, ἐξ ἑνὸς πάντες. Ἰδοὺ πάλιν τοῦτο δείκνυσιν, ὅτι ἀδελφοὶ • Χριστοῦ ἐσμεν, καὶ οὕτω τετιμήμεθα. "Ο τε γὰρ ἁγιάζων, φησί, τουτέστιν, ὁ Χριστὸς, καὶ οἱ ἁγιαζόμενοι, τουτέστιν, ἡμεῖς, ἐξ ἑνὸς πάντες, τουτέστι, τοῦ Πατρός. Αλλ' ὁ μὲν, ὡς γνήσιος Υἱὸς καὶ ἐξ αὐτῆς τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός· ἡμεῖς δὲ, κτίσματα. "Ορα δὲ ἐν αὐταῖς ταῖς λέξεσι τὴν ὑπεροχήν. Ἐκεῖνος ἁγιάζει, ἡμεῖς δὲ ἁγιαζόμεθα. Ωστε καὶ ταυτότης, καὶ ὑπεροχή. Δι' ἣν αἰτίαν, οὐκ ἐπαισχύνεται ἀδελφοὺς αὐτοὺς καλεῖν. Ορα κἐνταῦθα τὴν ὑπεροχήν. Διὰ Varia lectiones.

EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBR/EOS. - CAP. II. γὰρ τοῦ εἰπεῖν, οὐκ ἐπαισχύνεται, δείκνυσιν οὐ & Per hoc enim quod dicit, non erubescit, Indicat τῆς τοῦ πράγματος φύσεως ἂν τοῦτο, ἀλλὰ τῆς φι λοστοργίας τοῦ μὴ ἐπαισχυνομένου. Εἰ γὰρ καὶ ἐξ ἑνός ἐσμεν, ἀλλὰ πολὺ τὸ μέσον, καὶ ὅσον Κτίστου καὶ κτισμάτων, Λέγων· Απαγγελῶ τὸ ὄνομά σου τοῖς ἀδελφοῖς μου· ἐν μέσῳ Εκκλησίας ὑμνήσω σε. Τὴν γὰρ σάρκα ἐνδυσάμενος, ἐνεδύσατο καὶ τὴν ἀδελφότητα, καὶ συνῆλθεν 20.30 ὁμοῦ ἡ ἀδελφότης. Πλὴν καὶ πάλιν ὑπεροχή. Απαγγελῶ γάρ, φησί, τοῖς ἐσκοτισμένοις, τοῖς ἀγνοοῦσιν· ὅμοιον τό, Εφανέρωσά σου τὸ ὄνομα τοῖς ἀνθρώποις. Καὶ πάλιν· Εγώ ἔσομαι πεποιθὼς ἐπ' αὐτῷ. Καὶ διὰ τούτου δείκνυσιν, ὅτι ἄνθρωπος, καὶ ἀδελ φὸς ἡμῶν γέγονεν. Ὥσπερ γὰρ ἕκαστος τῶν ἀνθρώπων, οὕτω καὶ αὐτὸς πέποιθεν ἐπ' αὐτῷ, τουτέστι, τῷ Πατρίς ἅμα καὶ δεικνύων ἡμῖν, ἵνα ἐπὶ Θεῷ μόνῳ πεποιθότες ὦμεν, ὅπου γε καὶ αὐτό; Υἱὸς ὤν, καὶ ἀνενδεής, ὅμως ἐπὶ τῷ Πατρὶ πεποιθέναι φησί. Τινὲς δὲ οὕτως ἐξεδέξαντο· Επειδή, φασὶν, ἄνω μὲν εἶπεν ἀδελφὲν τὸν Χριστὸν, κάτω δὲ πατέρα, ἐν μέσῳ δείκνυσιν, ὅτι ἐκεῖνα μὲν τῆς ἐπ' ἐσχάτων οἰκονομίας ὀνόματα· τὸ δὲ προαιώνιον αὐτοῦ ὄνομα, Θεός ἐστι. Τις γὰρ ἐπὶ ἄλλῳ πέποιθε κυρίως, ἢ ἐπὶ Θεῷ; Ὡσανεὶ ἔλεγε· Μὴ ἀκούοντες αὐτὸν ἀδελφὸν καὶ πατέρα, νομίσητε εἶναι ἕνα τῶν πολλῶν· Θεός ἐστι, φησὶν, ἐφ᾽ ᾧ χρῆναι πεποιθέναι γέγραπται· ὥστε μὴ εἶναι τὸν λόγον, ὡς ἐκ προσώπου τοῦ Χριστοῦ, ἀλλὰ τοῦ προφήτου λέγοντος ὅτι Πεποιθὼς ἔσομαι ἐγὼ ὁ προφήτης ἐπ' αὐτῷ τῷ Χριστῷ, ὡς Θεῷ. 'Αλλ' οὐκ ευάρμοστος ἡ τοιαύτη εκδοχή. Καὶ πάλιν· Ἰδοὺ ἐγὼ καὶ τὰ παιδία ἅ μοι ἔδω πεν ὁ Θεός. Ενταῦθα πατέρα μὲν ἡμῶν ποιεῖ τὸν Χριστόν. Τὸ δὲ, ἔδωκε, διὰ τὴν εὐδοκίαν τοῦ Πατρὸς τὴν ἐπὶ τῷ σαρκωθῆναι αὐτόν. Εἰ μὴ γὰρ εὐδόκησε σαρκωθῆναι τὸν Υἱὸν, οὐκ ἂν οὐδὲ παιδία αὐτῷ ἦσαν. Ἐπεὶ οὖν τὰ παιδία κεκοινώνηκε σαρκὸς καὶ αἵματος, καὶ αὐτὸς παραπλησίως μετέσχε τῶν αὐτῶν. Αἰσχυνέσθωσαν ἐνταῦθα οἱ κατὰ φαντα σίαν οι καὶ δόκησιν λέγοντες αὐτὸν παραγεγενῆσθαι. Οὐκ εἶπε γὰρ μόνον, ότι μετέσχε σαρκὸς καὶ οἶμα τος, ὥσπερ τὰ παιδία, τουτέστιν, οἱ λοιποὶ ἄνθρωποι καίτοι, εἰ καὶ τοῦτο εἶπεν, ἱκανὸν ἦν παραστῆσαι, ὅτι ἀληθῶς ἐσαρκώθη· ἀλλὰ καὶ τὸ, παραπλησίως, προσέθηκε, ἵνα τὴν ἀπαράλλακτον πρὸς ἡμᾶς, καὶ ἀληθινὴν σάρκωσιν παραστήσῃ. Ἵνα διὰ τοῦ θανάτου καταργήσῃ τὸν τὸ κράτος ἔχοντα τοῦ θανάτου, τουτέστι, τὸν διάβολον. Τὴν αἰτίαν τίθησι τῆς οἰκονομίας. Οπως, φησί, διὰ τοῦ θανάτου αὐτοῦ, ὅν ἀνεδέξατο, ὡς σαρκὸς καὶ αἵματος δηλαδὴ μετασχών, καταργήσῃ τὸν διάβολον, ὃς ἐκράτει τοῦ θανάτου. Πῶς; Διὰ τῆς ἁμαρτίας. º7 Psal. xxı, 23. 98 Joan. xvII, 6. hoc non esse naturæ rei, sed paterni affectus ejus qui non erubescit. Etsi enim ex uno simus, multum tamen est intervalli, quantum videlicet inter Creatorem et creaturas. VERS. 12. Dicens: Nuntiabo nomen luum frate 1. tribus 'meis: in medio Ecclesiæ laudabo Carne induta, induit simul fraternitatem, ac simul colit fraternitas. Rursus autem inde excellentia prodit. Denuntiabo enim, iuquit, iis qui tenebris circumsepti sunt et ignorantibus. Non est dissimile ei: Nomen trum hominibus manifestavi *. VERS. 93. Et iterum: Ego ero fidens in eum. Per hoc itidem indicat se hominem fratremque nostrum factum esse. Perinde enim ac quilibet hominum, sic et ipse confidit in eum, hoc est, Patrem simul monstrans nobis, ut soli Deo confidamns, quandoquidem ipse qui Filius erat et nihi indigebat, in Patrem tamen confidere sese dicat. Nonnulli vero sic intellexerunt: Quia, inquiunt, supra Christum fratrem dixit, infra autem patrem, in medio declarat illa quidem esse nomina dispensationis postremis temporibus patefactæ: sempiternum autem nomen ejus, quod omnia sæcula præcessit, Deus est. Quis enim in alium proprie confidit, quam in Deum? Perinde quasi dicat: Ne, cum fratrem et patrem eum esse auditis, existimetis eum esse unum ex vulgo: Deus est, inquit, in quem fiduciam esse collocandam Scriptura testatur: ut sermo non sit ex persona Christi, sed prophetæ dicentis: Ego propheta ero fidens in ipsum Christum, ut Deum. At vero ista acceptio non quadrat. Et iterum Ecce ego et pueri, quos mihi dedit Deus. Hic Patrem quidem nostrum facit Christum. Dedit autem, est ob beneplacitum Patris quod in Filii incarnatione exhibuit. Nisi enim ipsi placuisset ut Filius incarnaretur, nequaquam ei liberi fuissent. VERS. 14. Quia ergo pueri communicaverunt carni et sanguini, et ipse similiter participarit eisdem. Pudefiant igitur qui asserunt eum per imaginationem et apparentiam advenisse. Non solum enim dixit quod particeps fuit carnis et sanguinis, sicut pueri, hoc est, reliqui homines; atqui etiamsi hor disissel, satis fuisset ad confirmandum, quod vere incarnatus esset; verum etiam similiter adjecit, ut a nostra nihil differentem et veram incarnationem nobis exhibcat. Ut per mortem destrueret eum qui habebat mortis imperium, hoc est, diabolum. Causan reddit divina dispensationis. Ut per mortem suam, inquit, quan suscepit, ut carnis et sanguinis videlicet particeps, destrueret diabolum, qui imperium 663 tenebat nortis. Quomodo? per peccatum. Quia enim per Variæ lectiones. Οι συκοφαντίαν καὶ λέγοντες καὶ φλεγαφοῦντες κατά φ. και δόκ. 2:00 συνεισῆλθεν α.

primam illam fecit, ipse fuit qui mortem condidit, ipsa veluti milite ac fortibus armis adversus humanam naturam utens. Hac ipsa igitur Christus etiam usus est adversus illum. Quod revera multæ potentiae ac sapientlæ fuit, jugulare hostem iis armis, quibus ipse multos jugulabat. Quidam autem sic intellexerunt: Eum qui babebat peccatum, inquiunt, hoc est, diabolum: peccatum enim est fortitudo roburque mortis. inobedientiam homines peccare Ἐπειδὴ γὰρ ἁμαρτάνειν ἐποίει τοὺς ἀνθρώπους ἐκ τῆς πρώτης εκείνης παρακοῆς, αὐτὸς ἦν ὁ τὸν θάνατον δημιουργήσας, ὥσπερ τινὶ στρατιώτῃ αὐτῷ καὶ ὅπλῳ ἰσχυρῷ χρώμενος κατὰ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως. Τούτῳ οὖν αὐτῷ ὁ Χριστὸς ἐχρήσατο κατ' αὐτοῦ. Ο καὶ τῷ ὄντι πολλῆς δυνάμεως καὶ σου φίας, τὸ σφάξαι τὸν ἐχθρὸν διὰ τοῦ ὅπλου ᾧ ἐκεῖνος πολλοὺς ἔσφαττεν. Τινὲς δὲ οὕτως ἐνόησαν· Τὸν ἔχοντα 3, φασί, τὴν ἁμαρτίαν, τουτέστι, τὸν διά βολον, ἥτις ἐστὶ κράτος καὶ ἰσχὺς τοῦ θανάτου. VERS. 15. Et liberaret eos qui timore mortis per totam vitam obnoxii erant servituti, floc est, ut liberaret homines, qui servi erant mortis, metuebantque sibi ab ea, illique obnoxii erant, hoc est, detenti servitute quæ sub ipsa erat, ut quæ nondum crat destructa: vel quia in timore continuo vivebant prisci mortales, semper sese mox morituros exspectantes, ac præ ista formidine nullius voluptatis sensum accipere potuerunt. Hoc enim adumbravit, cum dixit: Per totam vitam. Obnoxii ilaque erant servituti, hoc est, semper timebant, ceu servi dominum asperum, ipsam mortem, nullam plane voluptatem e re aliqua percipientes. Hinc vero collige, quod is qui mortem metuit, expers est libertatis omniumque servus. Porro, istud fidelibus alictis est solatio: siquidem illi acti et carceribus mancipati liberius ac jucundius vivunt quam ii, qui olim sunumis in deliciis vitam ducere videbantur, quando vigebat mors et vires suas btinebat. Nam illi mortis metu concussi, ser- c ἦσαν· ὑμεῖς δὲ τούτου ἀπηλλάγητε. vi erant: vos autem ab eo metu liberati Καὶ ἀπαλλάξῃ τούτους ὅσοι φόβῳ θανάτου διὰ παντὸς τοῦ ζῆν ἔνοχοι ἦσαν δουλείας. Τουτέστιν, ἵνα ἐλευθερώσῃ τοὺς ἀνθρώπους, ὅσοι δοῦλοι ἦσαν τοῦ θανάτου, καὶ ἐφοβοῦντο αὐτὸν, καὶ ἔνοχοι αὐτῷ ἦσαν, τουτέστιν, εγκατεχόμενοι τῇ ὑπ' αὐτὸν δουλείᾳ, ἅτε μηδέπω καταλυθέντι· ἢ ὅτι φόβῳ διηνεκεί συνέζων οι πάλαι ἄνθρωποι, ἀεὶ τεθνήξεσθαι προσδοκῶντες, καὶ διὰ τὸν φόβον τοῦτον οὐδεμιᾶς ἡδονῆς αἰσθησιν λαβεῖν ἡδύναντο. Τοῦτο γὰρ ηνίξατο, διὰ παντὸς τοῦ ζῆν, εἰπών. Ενοχοι οὖν ἦσαν δουλείας, τουτέστιν, ἀεὶ ἔτρεμον, ὡς δοῦλοι δεσπότην πικρὸν, τὸν θάνατον, οὐδενὸς ἀπολαύοντες τερπνού. Συνάγαγε ο δὲ ἐντεῦθεν, ὅτι ὁ θάνατον δεδοικώς, ἀνελεύθερος καὶ πάντων δοῦ λος. Παράκλησις καὶ τοῦτο τοῖς θλιβομένοις πιο στοῖς, εἴγε οἱ ἐλαυνόμενοι νῦν καὶ δεσμούμενοι, ἐλευθερώτερον διάγουσι καὶ ἥδιον τῶν πάλαι τρυ φᾶν δοκούντων, ὅτε ἴσχυεν ὁ θάνατος. Ἐκεῖνοι μὲν γὰρ τῷ φόβῳ τοῦ θανάτου κατασειόμενοι, δοῦλοι estis. VERS. 16. Nusquam enim angelos apprehendit. lloc est, non angelornm naturam assumpsit, neque eam gestavit. Hoc autem multam erga bumanum genus charitatem Dei indicat. Quod enim angelis, inquit, non donavit, hoc hominibus dedit, ut ex ipsorum natura carnem assumeret. Οὐ γὰρ δήπου ἀγγέλων ἐπιλαμβάνεται. Τουτέστιν, οὐ τῆς τῶν ἀγγέλων φύσεως ἐδράξατο, οὐδὲ ταύτην ἐφόρεσε. Τοῦτο δὲ τὴν πολλὴν πρὸς τὸ ἀνθρώπινον γένος ἀγάπην τοῦ Θεοῦ δείκνυσιν. Ο γὰρ ἀγγέλοις, φησίν, οὐκ ἐχαρίσατο, τοῦτο ἀνθρώποις δέδωκε, τὸ, ἐξ αὐτῶν σάρκα προσλάβεσθαι. Ἀλλὰ σπέρματος Αβραὰμ ἐπιλαμβάνεται. Οὐκ εἶπεν, ἀνέλαβεν, Αλλ', ἐπιλαμβάνεται, ἵνα δείξῃ ὅτι φεύγουσαν τὴν φύσιν ἡμῶν, καὶ μακρυνθεῖσαν ἐδίωξε· καὶ φθάσας ἐπελάβετο αὐτῆς, καὶ περιεπλάκη ἑνώσας ἑαυτῷ, καὶ στήσας αὐτὴν τῆς ἀπ' Sed senen Abrahæ reprehendit. Non dixit, suscepit, sed apprehendit, ut ostendat quod fugientem naturam nostram, et longius remotam insecutus sit, et antevertens apprehenderit, complexusque sit, sibi uniens, ac sistens ipsam a fuga qua ab ipso fugiebat. Non dixit autem, naturam homi- αὐτοῦ φυγῆς. Οὐκ εἶπε δὲ, Φύσεως ἀνθρώπων, num, sed semen Abraha: partim quidem cupiens cos attollere, ac generis ipsorum splendorem commonstrare, et quod in boc sint gentibus excellentiores, quatenus ex ipsis est Dominus. Semper enim ipsis, ubi citra offensam licet, gratificatur partim vero promissionem eis ad memoriam revocans: Tibi et semini tuo dabo terram lanc 3. 664 VERS. 17. Unde debebat per omnia fratribus assimilari. Quia placuit ei semel nostram appre- • Gen. xul, 15. ἀλλὰ, σπέρματος ᾿Αβραάμ· ἅμα μὲν βουλόμενος αὐτοὺς ἐπᾶραι, καὶ δεῖξαι τὸ γένος αὐτῶν τίμιον, καὶ ὅτι πλέον ἔχουσι τῶν ἐθνικῶν ἐν τούτῳ, καθό ε ἐξ αὐτῶν ὁ Κύριος· ἀεὶ γὰρ χαρίζεται αὐτοῖς, ἐν οἷς οὐδεὶς βλάπτεται· ἅμα δὲ καὶ τῆς ἐπαγγελίας ἀναμιμνήσκων αὐτοὺς, ὅτι Σοὶ καὶ τῷ σπέρματί σου δώσω τὴν γῆν ταύτην. "Οθεν ώφειλε κατὰ πάντα τοῖς ἀδελφοῖς όμοι ωθῆναι. Επειδή, φησὶν, ἅπαξ κατεδέξατο τῆς Varia lectiones. 3. ἐχθρὸν ο. 20 σύνες 0. 35 καθότι Ο.

- CAP. II. EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBR BOS. ἡμῶν δράξασθαι φύσεως, ἀκόλουθον ἦν πάντως κατὰ hendere naturam, consequens erat prorsus per παντα ἡμῖν ὁμοιωθῆναι, τουτέστι, τεχθῆναι, τρα φῆναι, αὐξηθῆναι, παθεῖν πάντα ἅπερ ἐχρῆν, τέλος θανεῖν· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ, κατὰ πάντα ὁμοιωθῆναι. omnia ipsum nobis assimilari, hoc est, ut nasceretur, ut aleretur, ut cresceret, omniaque pateretur quæ oporteret eum pati, et tandem ut inoreretur: hac enim est per omnia assimilari. hanc Ut misericors peret, el fidelis Pontifex in iis quæ sunt ad Deum. Nullam aliam ob causam carnem nostram accepit, inquit, quam ut nostri miserereur, ac erigeret depressos. Qua istud ratione? Pontifex noster factus, ac offerens carnem quam ex nobis assumpsit, loco alterius cujusdam sacrificii, ut a peccatis nos mundaret, ac mediator noster esset apud Deum. Hostes enim ejus eramus. Fidelis aulem, pro, verus, et qui possit pontifcis opus implere: hoc enim est veri ponΙνα ἐλεήμων γένηται, καὶ πιστός Αρχιερεύς, τὰ πρὸς τὸν Θεόν. Δι' οὐδὲν ἄλλο, φησί, τὴν σάρκα τὴν ἡμετέραν ἔλαβεν, ἢ ἵνα δι᾿ αὐτῆς ἐλεήσῃ ἡμᾶς, καὶ ἀναστήσῃ κάτω κειμένους. Πῶς; ᾿Αρχιερεὺς ἡμῶν γενόμενος, καὶ προσενέγκας την σάρκα ταύ την, ἣν ἐξ ἡμῶν προσείληφεν, ἀντ᾽ ἄλλου τινὸς ἱερείου, ἵνα τῶν ἁμαρτιῶν ἡμᾶς καθαρίσῃ, καὶ μεσιτεύσῃ ἡμῖν τὰ πρὸς τὸν Θεόν· ἐκπεπολεμωμένοι γὰρ ἦμεν τούτῳ. Πιστὸς δὲ, ἀντὶ τοῦ, ἀληθι νὸς, καὶ δυνάμενος τὸ ἔργον τοῦ ἀρχιερέως πληροῦν· τοῦτο γὰρ ἀρχιερέως ἀληθινοῦ, τὸ ἁμαρτιῶν ἀπαλ. tificis officium, nempe, a peccatis liberare eos quoλάττειν τοὺς ὧν ἐστιν ἀρχιερεύς· ἢ ὅτι εὐπαρά· δεκτος τῷ Θεῷ ἐν ταῖς πρὸς αὐτὸν μεσιτείαις. rum est pontifex: vel quia gratus est Deo in suis ad eum intercessionibus. Ut repropitiaret delicta populi. Planum fecit quid sit, fidelis in iis quæ sunt ad Deum: hoc est, ut placet atque expiet peccata populi. Id enim ingens argumentum est charitatis suæ, quod omnia fecit ut peccata tolleret. Cur auten non dixit, peccata orbis, sed, populi? Quia antea rationem gerebat Judzorum Dominus, qui populus ejus erant δ propter quos inprimis venerat, ut his conservatis et alii salvi flerent; etiamsi diversum factum sit. Unde et angelus ad Josephum ait: Ipse servabit populum suum a peccatis '. Judaicam itaque nobilitatem hic indicat, et quanto in pretio fuerint apud Εἰς τὸ ἱλάσκεσθαι τὰς ἁμαρτίας τοῦ λαοῦ. Έδειξε τί ἐστι, πιστὸς τὰ πρὸς τὸν Θεόν· του τέστιν, ὥστε ἱλάσκεσθαι τὰς ἁμαρτίας τοῦ λαοῦ. Τοῦτο γὰρ τὸ μέγα δείγμα τῆς ἀγάπης αὐτοῦ, ὅτι πάντα ἐποίησεν, ὥστε τὰς ἁμαρτίας λύσαι. Διὰ τί δὲ οὐκ εἶπε, τὰς ἁμαρτίας τῆς οἰκουμένης, ἀλλὰ, τοῦ λαοῦ; Οτι τέως περὶ τῶν Ἰουδαίων ἦν ὁ λόγος τῷ Κυρίῳ, καὶ διὰ τούτους ἦλθε προηγουμένως, ἵνα τούτων σωθέντων, καὶ οἱ ἄλλοι δι' αὐτῶν σωθῶν σιν, εἰ καὶ τοὐναντίον γέγονε. Καὶ ὁ ἄγγελος δὲ πρὸς τὸν Ἰωσήφ, Αὐτός, φησὶ, σώσει τὸν λαὸν αὐτοῦ ἀπὸ τῶν ἁμαρτιῶν. Τὴν εὐγένειαν οὖν ἐν ταῦθα δείκνυσι τὴν Ἰουδαϊκὴν, καὶ ὅσου λόγου ἠξι- Dominum. οῦντο παρὰ τῷ Κυρίῳ. Εν ᾧ γὰρ πέπονθεν αὐτὸς πειρασθείς, δύναται τοῖς πειραζομένοις βοηθῆσαι. Ταπεινόν 88 μὲν τοῦτο καὶ εὐτελὲς, καὶ ἀνάξιον Θεοῦ δοκεῖ. Οταν γὰρ ἐπιλάθηται Παῦλος τῆς σαρκός, πάντα ταπεινὰ φθέγγεται, πλὴν οὐκ ἀνάξιον τῆς σαρκός " καὶ οὐδὲν θαυμαστόν· ἐπεὶ καὶ περὶ τοῦ Πατρὸς, τοῦ μὴ σαρκωθέντος, πολλὰ ἀνθρωποπρεπῆ καὶ ταπεινά φησιν ἡ Γραφή - Κύριος ἐκ τοῦ οὐρανοῦ διέκυψε, καὶ εἶδε τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων· καὶ, Καταβὰς ὄψομαι· καὶ μυρία τοιαῦτα. Πολλῷ οὖν μᾶλλον περὶ τοῦ Χριστοῦ τοῦ δὲ σαρκωθέντος καὶ παθόντος ἐν σαρκί, ἄλλως τε καὶ πρὸς πληροφο ρίαν τῶν ἀκουόντων, καὶ διὰ τὴν αὐτῶν ἀσθένειαν εἴρηται· καὶ γὰρ οἱ ἄνθρωποι τὴν πεῖραν πιστοτέ ραν πάντων ἤγηνται. Ο δὲ λέγει, τοιοῦτόν ἐστιν· Οὐχ ὡς Θεὸς μόνος οἶδεν, ἀλλὰ καὶ ὡς ἄνθρωπος διὰ τῆς πείρας ἔγνω. Καὶ ἡ σὰρξ γὰρ αὐτὴ τοῦ Χριστοῦ πολλὰ ἔπαθεν· οἶδε τί ἐστι θλίψις, οἶδε τί ἐστι πειρασμός· ὥστε δύναται βοηθῆσαι, ἀντὶ τοῦ, πρόθυμός ει ἐστιν εἰς τὸ δοῦναι χεῖρα συμπαθείας. * Matth. 1, 21. • Psal. xii, 2. οι πάνυ ταπεινὸν τοῦτο ο. 18 • Gen. xviii, 21. VERS. 18. In eo enim in quo passus est ipse et tentatus, polest eis' qui tentantur auxiliari. Humile quidem hoc, et vile, Deoque indignum videtur. Cum enim Paulus de carne disserit, omnia humilia loquitur, verumtamen non est indignum carne. Neque hoc mirum cuipiam videri debet: quandoquidem et de Patre qui non incarnatus, pleraque ad hominem pertinentia et humilia Scriptura loquatur, ut: Dominus de cœlo prospexit, et vidit filios hominum '; ac: Descendam et videbo ", innumeraque alia hujusmodi. Multo potius igitur de Christo incarnato, et in carne passo, præsertim ut certiores redderentur auditores, et propter ipsorum imbecillitatem multa dicta sunt. Etenim homines experientiam omnibus aliis certiorem arbitrantur. Quod autem dicit, est hujusmodi: Non quatenus solus Deus novit, verum etiam quatenus homo novit per experientiam. Nam ipsa Christi caro haud pauca toleravit: novit quid sit 665 afflictio, novit quid sit tentatio. Itaque potest auxiliari, hoc est, promptus est ad manum compassionis afflictis porrigendam. Varia lectiones. μετά πολλῆς προθυμίας βρέξει χ.

THEOPHYLACTI BULGARIAE ARCHIEP. CAPUT II. VERS. 1. Unde, fratres sancti, vocationis calestis participes. Unde, hoc est, postquam talem ipsum Pontificem esse dixi, nimirum fidelem, et qui propitius esset peccatis nostris, et posset nobis auxiliari considerate isthuc, et invenietis omnino sic sese habere. Vocationis autem cœlestis participes, dixit, hoc est, illic vocati cuinus: nibil ergo hic quæramus: illic merces est, illic retributio. Considerate apostolum et pontificem confessionis nostræ Jesum Christum. Propter carnem omnia sunt humilia, ut sæpius dictum est. Apostolus itaque ideo dicitur, quod sit ablegatus ad oves domus Israel. Pontifex autem confessionis nostra, hoc est, fidei: non enim legalis cultus Pontifex est, seu nostre fidei. Vans.2. Qui fidelis est ei qui prefecit illum, sicut et Moses in tota domo ejus. Christum Mosi autepositurus, pontificatum in medium protulit, et huic et illi populum commissum inquiens, majora tamen Christo quam Mosi concredita fuisse. Principio tamen statim non indicat ean excellentiam, ne resilirent: eliamsi namque fide. les erant, omnino tamen adhuc adhærebant Mosi: interim tamen Dominum illi adequat, inquiens Fidelis est ille Patri, qui fecit eum pontificein et apostolum. Non enim bic de essentiæ ratione sermo est, verum de commissione. Fidelis igitur est, hoc est, benevolus, curam gerens eorum qnæ sunt Patris, et non sinens ea corrumpi, sel salutem potius corum quærens. Quemadmodum et Moses in tota domo ejus, hoc est, in populo. Domum enim populum vocat, perinde ac nos consuevimus dicere, ille ex hac domo est. Caeterum, Ejus, sive Dei, sive Mosis. Nam et Mosis dicebatur populus, ut: Populus tuus peccavit. Tanquam procurator. et œconomus domus, inquit, sic erat Moses in populo. VERS. 3, 4. Ampliori enim gloriæ iste præ Mose dignus est· habitus, quanto ampliorem honorem habet domo is qui fabricavit illam. Omnis namque domus fabricatur ab aliquo. Qui autem omnia creavit, Deus "Οθεν, ἀδελφοὶ ἅγιοι, κλήσεως ἐπουρανίου μέτοχοι. "Οθεν, τουτέστιν, ἐπειδὴ τοιοῦτον εἶπον αὐτὸν ἀρχιερέα εἶναι πιστὸν, καὶ ἱλασκόμενον ταῖς ἁμαρτίαις ἡμῶν, καὶ δυνάμενον βοηθεῖν· σκοπήσατε καὶ εὑρήσετε πάντως τοῦτο οὕτως ἔχον. Κλήσεως δὲ, φησίν, ἐπουρανίου μέτοχοι· τουτέστιν, ἐκεῖ ἐκλήθημεν, μηδὲν ἐνταῦθα ζητῶμεν· ἐκεῖ ὁ μισθὸς, ἐκεῖ ἡ ἀνταπόδοσις. Κατανοήσατε τὸν ἀπόστολον καὶ ἀρχιερέα τῆς ὁμολογίας ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστόν. Διὰ τὴν σάρκα, πάντα ταπεινά, ὡς πολλάκις είρηται. Απόστολος μὲν οὖν, παρὰ τὸ ἀπεστάλθαι εἰς τὰ πρόβατα οἶκον Ἰσραήλ. Αρχιερεὺς δὲ τῆς ὁμολογίας ἡμῶν, τουτέστι, τῆς πίστεως· οὐ γὰρ τῆς κατὰ νόμον λατρείας ἀρχιερεύς ἐστιν, ἀλλὰ τῆς ἡμετέρας πίστεως. Πιστὸν ὄντα τῷ ποιήσαντι αὐτὸν, ὡς καὶ Μωϋσῆς ἐν ὅλῳ τῷ οἴκῳ αὐτοῦ. Μέλλων εν τὸν Χριστὸν προτιθέναι τοῦ Μωϋσέως, ἤγαγε μὲν εἰς μέσον τὴν ἀρχιερωσύνην, καί φησιν, ὅτι καὶ οὗτος κἀκεῖνος λαὸν ἐγκεχείρισται, πλὴν ἀλλ᾽ ἐπὶ μείζο σιν οὗτος. Τέως δὲ ἐν ἀρχῇ οὐ δείκνυσι τὴν ὑπερα χήν, ἵνα μὴ ἀποπηδήσωσιν· εἰ γὰρ καὶ πιστοὶ ἦσαν, ὅμως πάνυ τι προσδέκειντο τῷ Μωσεῖ· ἀλλὰ τέως ἐξισοῖ τὸν Κύριον ἐκείνῳ, καί φησιν, ὅτι Πιστός ἐστι καὶ οὗτος τῷ Πατρὶ τῷ ποιήσαντι αὐτὸν ἀρχιε ρέα καὶ ἀπόστολον. Οὐ γὰρ περὶ οὐσιώσεως ἐν ταῦθα ὁ λόγος, ἀλλὰ περὶ προχειρήσεως. Πιστός οὖν ἐστι, τουτέστιν, εὐνοϊκός, προϊστάμενος τῶν τοῦ Πατρὸς, καὶ οὐκ ἐῶν αὐτὰ φθείρεσθαι, ἀλλὰ τὴν σωτηρίαν αὐτοῖς περιποιούμενος. Ὡς καὶ Μωϋσῆς ἐν ὅλῳ τῷ οἴκῳ αὐτοῦ, τουτέστιν, ἐν τῷ λαῷ. Οἶκον γὰρ τὸν λαὸν λέγει ", ὡς καὶ ἡμεῖς ειώθαμεν λέγειν, Ο δεῖνα τῆσδε τῆς οἰκίας ἐστίν. Αὐτοῦ δὲ, ἤτοι τοῦ Θεοῦ, ἢ τοῦ Μωϋσέως. Καὶ γὰρ καὶ τοῦ Μωϋσέως ελέγετο ὁ λαὸς, ὡς τὸ ῾Ο λαός σου ἦμαρ τεν. Ὡς ἐπίτροπος, φησὶ, καὶ οἰκονόμος οἰκίας, οὕτως ἦν Μωσῆς τῷ λαῷ.. Πλείονος γὰρ δόξης οὗτος παρὰ Μωσῆν ἠξίω ται, καθ' ὅσον πλείονα τιμὴν ἔχει τοῦ οἴκου δ κατασκευάσας αὐτόν. Πᾶς γὰρ οἶκος κατασκευ άζεται ὑπό τινος· ὁ δὲ τὰ πάντα κατασκευάσας, est. Ecce hic est excellentia qua Dominus Mosen Θεός. Ἰδοὺ ἐνταῦθα καὶ ἡ ὑπεροχή, ἣν ἔχει ὁ exsuperat. Fidelis, inquit,erat et ille in tota domo, boc est, in populo: verumtamen et ipse erat unus ex domo. Homo enim et ipse perinde ac cæteri; cliamsi sanctus erat, et conservus ipsis erat: quem admodum in 666 ædibus procuratores, etiamsi cæteros præcellant, aliis tamen conservi sunt. Quoniam igitur et ipse pars domus erat, conditus est et ipse a quopiam, et qui condidit ipsum, excellit eum omnino. Condidit autem cum Filius Dei, qui carnem accepit, et pontiles propter ipsum audiit excellit itaque eum. Animadverte itaque 8: θέλων 10. 20 καλεῖ 0. 30 αὐτὴν 0. Κύριος πρὸς Μωϋσῆν. Φησὶν οὖν, ὅτι Πιστὸς μὲν ἦν κἀκεῖνος ἐν ὅλῳ τῷ οἴκῳ, τουτέστιν, ἐν τῷ λαῷ· πλὴν καὶ αὐτὸς εἰς ἦν τοῦ οἴκου· ἄνθρωπος γὰρ καὶ αὐτὸς, ὡς καὶ οἱ λοιποί· εἰ καὶ ἅγιος, καὶ ὁμόδουλος αὐτοῖς· ὡς καὶ ἐν ταῖς οἰκίαις οἱ ἐπίτροποι, εἰ καὶ προέχουσι τῶν λοιπῶν, πλὴν ὁμόδουλοι τοῖς ἄλλοις. Ἐπεὶ οὖν καὶ αὐτὸς μέρος τοῦ οἴκου ἦν, ἐκτίσθη καὶ αὐτὸς ὑπό τινος, καὶ ὁ κτίσας αὐτὸν ὑπερέχει αὐτοῦ πάντως. Ἔκτισε δὲ αὐτὸν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ὁ σάρκα λαβὼν, καὶ ᾿Αρχιερεὺς δι' αὐτὸν χρηματ τίσας· καὶ ὑπερέχει ἄρα αὐτοῦ. Ὅρα οὖν πῶς Variæ lectiones.

EXPOSITIO IN EPIST. AD ILEBRÆOS. CAP. III. ἤρξατο μετὰ τῆς συγκρίσεως ἀπὸ τῆς σαρκός, quomodo comparationem a carne auspicatus est: ἀνέβη δὲ εἰς τὴν θεότητα, καὶ τὸ ἀσυγκρίτως ὑπερέχειν τὸν Ποιητὴν τοῦ ποιήματος ἔδειξε. Καὶ Μωσῆς μὲν πιστὸς ἐν ὅλῳ τῷ οἴκῳ αὐτοῦ, ὡς θεράπων, εἰς μαρτύριον τῶν λαληθησομένων Χριστὸς δὲ ὡς Υἱός. Ἰδοὺ καὶ ἄλλην ὑπεροχήν δείκνυσιν· ὅτι ὁ μὲν Μωσῆς πιστὸς ἦν, ὡς θερά πων, διὰ τοῦτο καταστάς, ἵνα λαλῇ τὰ τοῦ Δεσπότου τοῖς λοιποῖς οἰκέταις, καὶ μάρτυς ᾗ τῷ Θεῷ ἐν τῇ κρίσει τῶν λαληθέντων. Εἰ γὰρ καὶ οὐρανὸν καλεῖ μάρτυρα καὶ γῆν, ὡς τό, Ακουε, οὐρανέ, καὶ ἐνωτίζου ἡ γῆ καὶ φάραγγας, ὡς τὸ, 'Ακούσατε φάραγγες τα θεμέλια τῆς γῆς· πολλῷ μᾶλλον ἄνθρωπον. Ο δὲ Χριστὸς πιστός ἐστιν, ὡς Υἱός γνήσιος και κληρονόμος, τὰ Πατρῷα διοικῶν κατὰ τὸ τοῦ Πατρὸς θέλημα. Πάμπολυ δὲ καὶ ἀσύγ κριτον τὸ μέσον τοιούτου Δεσπότου καὶ δούλου. Ἐπὶ τὸν οἶκον αὐτοῦ· οὗ οἶκός ἐσμεν ἡμεῖς, ἐάν περ τὴν παῤῥησίαν καὶ τὸ καύχημα τῆς ἐλπίδος ἄχρι τέλους βεβαίαν κατάσχωμεν. Οἶκος ἦν τοῦ Μωϋσέως ὁ λαὸς, οὗ μέρος καὶ αὐτὸς ἦν. Οίκον ἔχει καὶ ὁ Χριστὸς ἡμᾶς· ἀλλ' ἐὰν μέχρι τέλους ἑστῶτες ὦμεν, καὶ μὴ καταπέσωμεν. Ενταῦθα γὰρ οι προτρέπει αὐτοὺς καρτερεῖν ἐν ταῖς Ολίψεσι, καὶ μὴ ἐκλύεσθαι· οὕτω γὰρ ἐσόμεθα οἶκος Θεοῦ, ὥσπερ ἦν Μωσῆς. Ἐγκωμιάζει δὲ αὐτ τοὺς, δεικνὺς ὅτι ἤρξαντο μὲν, δεῖ δὲ καὶ τέλος 43 προσθεῖναι. Καλῶς δὲ εἶπε, παῤῥησίαν καὶ καύχημα ἐλπίδος. Καὶ γὰρ ἐλπίζων τις βεβαίως, ὅτι ἔσται ἀνταπόδοσις, καυχᾶται ἐντεῦθεν ἤδη, ὡς ἐπιγεγενημένοις τοῖς ἐλπιζομένοις, καὶ οὐ καταδύεται, ἀλλὰ παῤῥησίαν ἔχει μᾶλλον, ὅταν θλίβηται διὰ τὸν ἀγαπώμενον αὐτῷ Χριστόν. Διό, καθώς λέγει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον Σήμε. ρον ἐὰν τῆς φωνῆς αὐτοῦ ἀκούσητε, μὴ σκλη ρύνητε τὰς καρδίας ὑμῶν, ὡς ἐν τῷ παραπικρασμῷ, κατὰ τὴν ἡμέραν τοῦ πειρασμοῦ ἐν τῇ ἐρήμῳ· οὗ ἐπείρασαν με οἱ πατέρες ὑμῶν, ἐδοκίμασάν με, καὶ εἶδον τὰ ἔργα μου τεσσαρά κοντα ἔτη. Διὸ προσώχθισα τῇ γενεᾷ ἐκείνῃ, καὶ εἶπον· Αεὶ πλανῶνται τῇ καρδίᾳ· αὐτοὶ δὲ οὐκ ἔγνωσαν τὰς ὁδούς μου. Ως ώμοσα ἐν τῇ ὀργῇ μου, εἰ εἰσελεύσονται εἰς τὴν κατάπαυσίν μου. Περὶ ἐλπίδος διελέχθη, καὶ ὅτι χρὴ βεβαίως προσδοκάν μισθόν τινα ἐκεῖ, καὶ ἀνάπαυσιν ἀντὶ τῶν ἐνταῦθα καμάτων • ἐνταῦθα καμάτων • καὶ δείκνυσι τοῦτο ἀπὸ τοῦ προφήτου λέγοντος, ὅτι μέλλουσιν εἰσελθεῖν εἰς κατάπαυσιν οἱ πιστεύοντες, ὡς οίγε ἀπιστοῦντες οὐκ εἰσελεύσονται, ὥσπερ οὐδὲ οἱ πάλαι ἐκεῖνοι. Μετὰ γὰρ τὸ περάσαι τὴν Ἐρυθράν θάλασσαν οι Εβραίοι, καὶ μυρία λαβεῖν ἐν τῇ ἐρήμῳ τῆς τοῦ Θεοῦ περὶ αὐτοὺς κηδεμονίας καὶ δυνάμεως τεκμήρια, ἐβουλεύσαντο κατασκόπους πέμψαι διασκε * Mich. vi, 1, 2. conscendit autem ad divinitatem, et conditorem operibus incomparabiliter præstantiorem esse demonstravit. VERS. 5. Et Moses quidem fidelis erat in tota domo ejus, tanquam famulus, in testimonium eorum qua dicenda erant: Christus vero tanquam Filius. En aliam hic præstantiam adducit. Moses, inquit, erat fidelis veluti minister, propterea constitutus ut Domini negotia cæteris famulis explicaret, atque ut in judicio Deo testis esset eorum quæ dicta erant.Si enim cœlum ac terram vocet testes,quemadmodum illud: Audi calum, et ausculta terra; et valles, ut in eo loco: Audite valles fundamenta terræ*; multo magis hominem. Christus autem fidelis est, ut Filius genuinus et hæres, res Paternas administrans secundum Patris voluntatem. Magnum autemu et omnino incomparabile discrimen est inter talem Dominum et servum. VERS. 6. In domo sua: cujus domus nos sumus, si fiduciam et gloriationem spci ad finem usque firmam relineamus. Domus Mosis erat populus, cujus et ipse pars erat. Christus ctiam domum habet, nos videlicet at si ad finem usque persistamus, neque decidamus. Hic enim adhortatur cos perseverare in afflictionibus, et non labefactari: hac enimi ratione erimus domus Dei, perinde ac erat Moses. Laudat autem eos, ostendens quod inceperint quidem, oportet autem et finem addere, Pulchre autem dixit, fiduciam et gloriationem spei. Firmiter enim quispiam sperans futuram compensationein, jam iude gloriatur, ceu quæ sperarit, præsto sint, nec animo dejicitur, sed fiduciam potius habet, si quando amigatur propter dilectum sibi Christum. VERS. 7, 11. Quapropter, sicut dicit Spiritus sanclus: Hodie si vocem ejus audiveritis, nolite obdurare corda vestra, sicut in exacerbatione, secundum diem tentationis in deserto, ubi tentaverunt me patres vestri, probaverunt me, et viderunt opera mea quadraginta annis. Propter quod infensus fui generationi huic, et dixi: Semper errant corde: ipsi autem non cognoverunt vias meas. Sicut juravi in ira mea, mea, si introibunt in requiem meam. De spe dispuLavit, ac quod mercedem aliquam et requiem pro laboribus quos hic toleramus, illic exspectare opor teat; atque istud ex propheta 667 ostendit, qui dicit, quod ii qui credunt, in requiem introibunt, quemadmoduin qui non credunt, non ingredientur, ut neque olim illi. Nam Hebræi postquam mare Rubrum pertransissent, ac in deserto innumera Dei erga se curæ et potentiæ indicia accepissent, decreverunt speculatores mittere, qui terræ naturam explorarent, ad quam ingressuri erant. Istí vero qui profecti fuerant, reversi sunt, naturam quidem • Deut. xxx11, 1. Variæ lectiones.. το ένθα υ. με το πέρας Ο.

terrae admirantes, sed asseverantes inexpugnabiles ψομένους τὴν φύσιν τῆς γῆς, εἰς ἣν ἔμελλον εἰσesse homines qui eam terram inhabitarent. Populus igitur, cum debuisset expendere Dei insuperabilem potentiam, consternati polius sermonibus hisce, murmurabant, atque in Ægyptum reverti oportere censebant. Indignatus itaque Deus quod adeo celeriter tot admirabilium operum suorum memoriami repulissent, juravit non ingressuram generationem illam quæ murmurasset in terram promis sionis: omncs etiam perierunt in deserto, præter Caleb et Jesum. Quia igitur David post generationem illam loquens, dixit: Hodie si vocem ejus audiveritis, non obduretis corda vestra, ne eadem patiamini quæ majores vestri, ac orbemini requie videlicet quasi alia quædam sit requies quam nos obtinere debemus, hac dicit. Nam si " revera requiem accepissent, quam ob causam diceret Hodie ne induretis corda vestra, patrum vestrorum lustar, ne non ingrediamini in requiem? Que igitur alia est requies prater regnum calorum, cujus imago fuit et Sabbatum, et typice factus ingressus in Palestinam per incredulæ generationis filios? Tres enim sunt quietes: prima est Sabbati, in quo Deus quievit ab operibus suis, de qua nune Davidem non est loqui verisimile, ut quæ olim sit facta. Altera est, ingressus in terram promissionis, in quam ingressi Judæi cessaturi erant, ac quietem habituri a præliis et errore. Neque de hac nunc dicit: Palestina enim omnino tum occupalatur ab Hebrais temporibus Davidis. Quomodo igitur de hac, tanquam adhuc restaret, locutus est? Videtur igitur alia quædam requies esse, in quam Jesus filius Nave non potuit introducere populum. Quæ autem ista flet, præter eam quæ est in cœlis! Date ergo operam, ne ab hac excidatis propter incredulitatem, perinde ac majores vestri. Hæc ergo hujus loci sententia est, quæ longe extenditur: at vero singula speciation pertractanda sunt. Considera autem, a Deo non esse exigendam rationem, sed sive tueatur, sive non tueatur, credendum ei. Nam et ideo eos accusat, quod tentarint illum, hoc est, non citra hæsitationem in ipsum speraverint, ut qui omnia posset. τὸν, τουτέστιν, οὐκ ἀδιακρίτως ἐπ' αὐτῷ ἤλπιζον, 668 VERS. 12. Videle, fratres, nequando sit in aliquo vestrum cor malum infidelitatis. Perterrefacientis hoc dictum est. Verisimile enim est quosdam fuisse, qui ea quæ de retributione dicebantur vera esse non credebant, et propterea periculum facere cupiebant divinæ erga se potentiæ atque providentiæ in ipsos in tentationibus quibus quatiebantur. Propterea munit eos, ad memoriam eis revocans quæ olim passi sunt increduli. Futura enim pericula plerosque adeo non cohibent, quantum quæ præterierunt, omnibusque jam sunt coguita. Observa etiam hic, ab incredulitate quempiam devenire, ut prava cogitet, eademnque peragal. σε χώρας κ. ελθεῖν. Οἱ δὲ ἀπελθόντες ὑπέστρεψαν, τὴν μὲν φύσιν τῆς γῆς θαυμάζοντες, ἀνθρώπους μέντοι ἀπροσμα χήτους κατοικεῖν ταύτην λέγοντες. Ο τοίνυν λαό; δέον υπολογίσασθαι τὴν τοῦ Θεοῦ ἀκαταμάχητον δύναμιν, καταπλαγέντες τοῖς λόγοις τούτοις, ἐγένε γυζον 60-66, καὶ εἰς Αἴγυπτον ἀποστρέφεσθαι τούτους δεῖν ἐνόμιζον. Οργισθεὶς οὖν ὁ Θεὸς, ὅτι περ οὕτω ταχέως τὴν τῶν τοσούτων θαυμασίων μνήμην ἀπώ σαντο, ὤμοσε μὴ εἰσελθεῖν τὴν γενεὰν ἐκείνην τὴν γογγύσασαν εἰς τὴν γῆν τῆς ἐπαγγελίας· καὶ δὴ πάντες ἀπώλοντο ἐν τῇ ἐρήμῳ, πλὴν Χαλέβ καὶ 'Ιησοῦ. Ἐπεὶ οὖν μετὰ τὴν γενεὰν ἐκείνην ὁ σε Δαβὶδ διαλεγόμενος ἔλεγεν, ὅτι Σήμερον ἐὰν τῆς φωνῆς αὐτοῦ ἀκούσητε, καὶ μὴ σκληρύνητε τας καρδίας ὑμῶν, ἵνα μὴ τὰ αὐτὰ πάθητε ἅπερ οἱ πρόγονοι οἱ ὑμέ τεροι, καὶ ἀποστερηθῆτε τῆς καταπαύσεως· δῆλον ὅτι ὡς οὔσης τινὸς ἑτέρας καταπαύσεως, ἣν ὀφείλομεν κατ ασχεῖν, ταῦτα λέγει. Ἐπεὶ εἰ ἀπειληφότες ἦσαν ὄντως τὴν κατάπαυσιν, τίνος ένεκεν λέγει, Σήμερον μή σκληρύνητε τὰς καρδίας ὑμῶν, ὡς οἱ πατέρες, καὶ οὐ μὴ εἰσέλθητε εἰς τὴν κατάπαυσιν; Τίς οὖν ἐστιν ἄλλη και τάπαυσις, ἢ ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν, ἧς εἰκὼν τό τε Σάββατον, καὶ ἡ τυπικῶς γενομένη εἰς τὴν Παλαιστί την είσοδος τῶν τέκνων τῆς ἀπιστησάσης " γενεάς; Τρεῖς γὰρ εἰσι καταπαύσεις· ἥ τε τοῦ Σαββάτου, ἐν ᾗ κατέπαυσεν ὁ Θεὸς ἀπὸ τῶν ἔργων αὐτοῦ, περὶ ἧς οὐκ ἔοικε νῦν λέγειν ὁ Δαβίδ, ἅτε πάλαι γεγενημέ νης· καὶ ἡ εἰς τὴν γῆν τῆς ἐπαγγελίας εἴσοδος, εἰς ἦν εἰσελθόντες Ἰουδαῖοι, ἔμελλον ἀναπαύσασθαι τῶν πολέμων καὶ τῆς πλάνης. Οὐδὲ περὶ ταύτης νῦν λέγει· ἡ γὰρ Παλαιστίνη τότε κατείχετο τοῖς Εβραίοις ἐπὶ τῶν χρόνων Δαβίδ. Πῶς οὖν ἔλεγε στ περὶ ταύτης, ὡς ὑπολειπομένης; Εοικεν οὖν ἑτέρα τις εἶναι κατάπαυσις, εἰς ἣν Ἰησοῦς ὁ τοῦ Ναυῆ οὐκ ἠδύνατο εἰσαγαγεῖν τὸν λαόν. Τίς δὲ ἂν εἴη αὕτη, ἢ ἡ ἐν οὐρανοῖς; Σπουδάσατε οὖν, ἵνα ταύτης μὴ ἐκπέσητε διὰ τὸ ἀπιστῆσαι, ὡς καὶ οἱ πρόγονοι ὑμῶν. Οὗτος μὲν οὖν ὁ νοῦς ὅλου τοῦ χωρίου ἄχρι πολλοῦ διήκων· ἐπεξιτέον δὲ καὶ τοῖς κατὰ μέρος. Εννόει δὲ, ὅτι οὐ δεῖ τὸν Θεὸν εὐθύνας ἀπαιτεῖν, ἀλλ᾽ ἄν τε προΐσταται, ἄν τε μή, πιστεύειν αὐτῷ. Καὶ γὰρ κἀκείνοις τοῦτο ἐγκαλεῖ, ὅτι ἐπείρασαν αὐτ ὡς πάντα δυναμένῳ. Βλέπετε, ἀδελφοί, μήποτε ἔσται ἔν τινι ὑμῶν καρδία πονηρὰ ἀπιστίας. Φοβοῦντός ἐστι τὸ ῥῆμα. Εοικε γὰρ ὅτι ἡσάν τινες ἀπιστοῦντες, ὡς οὐκ ὄνο των ἀληθῶν τῶν λεγομένων περὶ ἀνταποδόσεως, καὶ διὰ τοῦτο βουλόμενοι πεῖραν λαβεῖν τῆς τοῦ Θεοῦ δυνάμεως, καὶ τῆς εἰς αὐτοὺς προνοίας ἐν τοῖς πει· ρασμοῖς οἷς εἶχον. Διὰ ταῦτα οὖν ἀσφαλίζεται αὐτοὺς, ἀναμιμνήσκων ὧν ἔπαθον πάλαι οἱ ἀπιστήσαντες. Οὐ τοσοῦτον γὰρ τὰ μέλλοντα φοβερὰ συστέλλει τοὺς πολλοὺς, ὅσον τὰ παρελθόντα, καὶ ἤδη γνώριμα γε γονότα. "Ορα δὲ ὅτι καὶ ἀπὸ ἀπιστίας ἔρχεταί τις εἰς τὸ καὶ λογίζεσθαι πονηρὰ καὶ πράττειν ταῦτα. Varia lectiones. 11.6) κατεγόγγυζον φ. 5 ἐκείνην την γογγύσασαν …. «ἀντιστάτης ο. σε έμελλε λέγειν Ο. Φ.

Ἐν τῷ ἀποστῆναι ἀπὸ Θεοῦ ζῶντος. "Αλλως γὰρ οὐχ εὑρίσκει πάροδον ἡ ἀπιστία, εἰ μὴ ἀποστῇ τις ἀπὸ Θεοῦ. Εω; γὰρ ἂν ᾖ ἐχόμενος τοῦ Θεοῦ, καὶ πεποιθὼς ἐπ' αὐτῷ, ὡς πάντα δυναμένῳ, οὐδὲν ἡγεῖ ται ἀδύνατον. ᾿Αλλὰ παρακαλεῖτε ἑαυτοὺς καθ' ἑκάστην ἡμέ ραν, ἄχρις οὗ τὸ σήμερον καλεῖται. Τουτέστιν, οἰκοδομεῖτε ἀλλήλους, καὶ ὑποστηρίζετε, ὥστε μὴ πεσεῖν. Εἰ δὲ καὶ πέσῃ τις, διορθούσθε αὐτὸν ἄχρις οὗ ζῇ· τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὸν ἄχρις οὗ τὸ σήμερον· ἐλπὶς γάρ ἐστι. Μάλιστα μὲν οὖν, μηδὲ ἔστω καρδία πονηρὰ ἔν τινι· εἰ δὲ καὶ γένοιτο, μὴ εἰς ἀπόγνωσιν πιπτέτω, ἀλλὰ παρακαλεῖτε αὐτὸν σε καὶ ἀναλαμ βάνετε. Ινα μὴ σκληρυνθῇ τις ἐξ ὑμῶν ἀπάτῃ τῆς ἁμαρτίας. Τουτέστιν, ἵνα μὴ ἐκ τῆς ἀπογνώσεως εἰς πώρωσιν ἔλθῃ, καὶ ἀνίατος μείνῃ. Ὥσπερ γὰρ τὰ πεπωρωμένα σώματα καὶ σκληρὰ οὐκ εἴχει ταῖς τῶν ἰατρῶν χερσίν· οὕτω καὶ αἱ σκληρυνθεῖσαι ψυχαὶ οὐκ εἴχουσι τῷ λόγῳ τοῦ Θεοῦ. ᾿Απάτην δὲ ἁμαρτίας καλεῖ, ἢ τὴν ἀπάτην τοῦ διαβόλου, τουςἐπι, τὸ μὴ ἐλπίζειν ὅτι ἔσται ἀνταπόδοσις, ἢ τὴν ἀναλγησίαν. Τὸ γὰρ λέγειν, ὅτι Λοιπὸν ἅπαξ ἥμαρτον, οὐκ ἔχω ἐλπίδας, ἀπάτη ὄντως ἐστὶν ἁμαρτίας. Απατῶσα γὰρ ἡ ἁμαρτία, καὶ πρὸς ἑαυτὴν ἐπισπω μένη, τοιαῦτα λογίζεσθαι ποιεί, κατὰ τὸ εἰρημένον· Ασεβής εἰς βάθος κακῶν ἐμπεσών, καταφρονεῖ. Ὁ δὲ καταφρονῶν, οὐδὲ πιστεύειν ἀνέχεται. Ἐξ ἁμαρτίας ἄρα ἡ ἀπιστία. Εἶπον γάρ, φησὶν, ὅτι οὐκ α ὄψεται Κύριος, οὐδὲ συνήσει ὁ Θεὸς τοῦ Ἰακώβ, Καὶ πάλιν· Εἶπε γὰρ ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ, Οὐκ ἐκζητήσει· καὶ, Επιλέλησται ὁ Θεός· καὶ ὅσα του αῦτα. Ο Μέτοχοι γὰρ γεγόναμεν τοῦ Χριστοῦ. Τουτέστιν, ἓν ἐγενόμεθα ἡμεῖς καὶ αὐτός· καὶ οὕτω μετέχομεν αὐτοῦ, ὡς σῶμα κεφαλῆς. Ἐνταῦθα δὲ ἐλπίδας αὐτοῖς ἐντίθησιν, ὡτανεὶ ταῦτα λέγων· Ὁ οὕτως ἀγα» τήσας ἡμᾶς, ὥστε καὶ σῶμα αὐτοῦ ποιῆσαι, οὐκ βάσει ἡμᾶς ἀποῤῥαγῆναι αὐτοῦ, ἐὰν μόνον ἡμεῖς θέλωμεν. Αμα δὲ καὶ ἐκεῖνο αινίττεται τὸ εἰρημένον ἑτέρωθι· Εἰ ὑπομένομεν, καὶ συμβασιλεύσομεν. Τῶν αὐτῶν γὰρ μετέχοντες νῦν, ὧν καὶ ὁ Χριστὸς, τῶν θλίψεων δηλαδή, σπουδάσωμεν καὶ τότε μετασχεῖν τῆς δόξης. Ἐάνπερ τὴν ἀρχὴν τῆς ὑποστάσεως βεβαίαν γατάσχωμεν μέχρι τέλους. Τουτέστι, τὴν πίστιν δι' αὐτῆς γὰρ ὑπέστημεν καὶ οὐσιώθημεν τὴν θείαν καὶ πνευματικὴν οὐσίωσιν, καὶ ἀναγέννησιν. Καὶ ἐνταῦθα δὲ τὸ μέχρι τέλους στῆναι βεβαίως ἐν τῇ πίστει ἀπαιτεῖ. { Ἐν τῷ λέγεσθαι· Σήμερον ἐὰν τῆς φωνῆς αὐτ τοῦ ἀκούσητε, μὴ σκληρύνητε τὰς καρδίας ὑμῶν, * Prov. xviii, 3. **Psal. xc, 7. • Psal. ix, 34. CAP. III. Ut deficiat a Deo vivente. Non enim aliter invenit aditum incredulitas, nisi quis a Deo desciscat. Quamdiu enim aliquis Deo adhæserit, atque· in ipsum spem suam collocarit, tanquam in eum qui omnia possit, nihil arbitratur impossibile. VERS. 13. Verum adhortamini vosipsos per singulos dies, donec hodie vocatur. Hoc est, aedificate vos mutuo, et confirmate ac fulcite, ne cadatis. Si quis autem cecilerit, corrigite ipsum quoad vixerit; hoc enim significat quori ait, Donec hodie ro catur. Spes enim superest. Maxime vero cor pravum alicui non insit: Sin fuerit, ne cadat propter· ea in desperationem, verum adhortamini ipsum et suscipite. Ut nọn induretur quis ex vobis fallacia peccati. Hoc est, ne ex desperatione in exczcationem veniat, et callum inducat, atque insanabilis maneat. Quemadmodum enim corpora obdurata et que callum induxerunt, medicorum manibus non cedunt hunc ad modum induratæ animæ non cedunt verbo Dei. Fallaciam autem peccati vocat, vel deceptionem diaboli, nimirum, non sperare futu ram retributionem, vel indolentiam. Dicere enim, Prorsus relapsus sum deinceps in peccatum, nulla mihi spes veniæ: revera est peccati impostura. Peccatum enim dum decipit et ad se pertrahit, talia cogitare facit, juxta id quod dictum est: Impius cum in profundum malorum inciderit, contemnit *. Qui autem contenuit, is neque credere sustinet. Ex peccato igitur incredulitas. Dixerunt enim: Non videbit Dominus, neque intelliget Deus Jacobs. Εt rursus: Dixit enim in corde suo, Non exquiret *; et, Oblitus est Deus, et quæcunque sunt hujusmodi. VERS. 14. Participes enim Christi effecti sumus. Hoc est, unum facti sumus nos et ipse: et sic par ticipamus ejus, ut corpus capitis. Ilic autem spen eis facit, perinde quasi sic dicat: Qui nos adeo dilexit, ut nos suum corpus faceret, haud sinet nos a se divelli, si modo 669 nos velimus. Simul autem et illud tacite indicat, quod alio in loco dictum est: Si sustinuerimus, et conregnabinus. Quandoquidem enim earumdem etiamnum participes sumus, quarum et Christus, afflictionu'n videlicet, studeamus etiam tum consortes esse glorize. Si tamen initium substantiæ ad finem usque fir-. mum relineamus. Hoc est, fidem. Per ipsam enim subsistimus, et divina necnon spirituali essentia. fundati sumus, atque regeneratione. Hic itaque fire miter ad finem usque in fide persistere exigit.a nobis. VERS. 15. Dum dicitur, Hodie si vocem ejus audieritis, nolile obdurare corda vestra, quemadmodum Varia lectiones. σε ξαντους. _

in exacerbatione. Confirmat quomodo dixerit, ad ὡς ἐν τῷ παραπικρασμῷ. Κατασκευάζει πῶς εἶπε finem usque, et hoc significatur, inquit, per, lodie. Nam hodie, semper est; sicut supra dixit: Adhortamini tos mutuo, donec hodie vocatur. Vel quod magis probandum est, utpote a divo Clirysostomo dictum, hyperbaton est: Dum dicitur, Hodie si vocem ejus audieritis, etc. timeamus ne quando relicta promissione", et quæ deinceps sequuntur. τὸ, μέχρι τέλους· καί φησιν, ὅτι τοῦτο δηλοῦται ἐν τῷ λέγεσθαι, σήμερον. Τὸ γὰρ σήμερον, ἀεὶ ἐστιν· ὥσπερ καὶ ἀνωτέρω εἶπε· Παρακαλεῖτε ἀλλήλους, ἄχρις οὗ τὸ σήμερον καλεῖται. "Η, ὃ καὶ μᾶλλον ἐγκριτέον, ὡς παρὰ τοῦ ἐν ἁγίοις Ιωάννου ῥηθὲν, καθ' ὑπερβατόν ἐστιν· Ἐν τῷ λέγεσθαι, Σήμερον ἐὰν τῆς φωνῆς ἀκούσητε, καὶ τὰ ἐξῆ;, φοβηθώμεν μήποτε καταλειπομένης επαγγελίας, καὶ τὰ ἑξῆς. Τινὲς γὰρ ἀκούσαντες παρεπίκραναν. Ακού σαντες, φησί, τῆς ἐπαγγελίας τοῦ Θεοῦ, ὅτι Δώσω ὑμῖν τὴν γῆν τῶν Χαναναίων, ἠπίστησαν, καὶ παρεπίκραναν τὸν Θεὸν διὰ τὴν ἀπιστίαν. Βλέπετε οὖν μὴ καὶ ὑμεῖς ἀπιστήσητε τοῖς ἐπηγγελμένοις. Οὐ γὰρ ὠφελήσει ὑμᾶς τὸ ἀκοῦσαι μόνον, ἐὰν μὴ καὶ Vxas. 16. Quidam enim audientes exacerbaverunt. Audita, inquit, promissione Dei, nimirum, Dabo vobis terram Chananæorum, non adhibuerunt ei fidem, cæterum exasperarunt Deum per incredulitatem. Videte igitur ne et vos prunissis non credatis. Non enim proderit vobis audire solum, nisi et credideritis: perinde ac neque illis πιστεύσητε. "Ωσπερ οὐδὲ ἐκείνους ὠφέλησεν ἡ ἀκοὴ, profuit auditus: quin potius ob id justius interierunt, quoniam Dei sermonibus non crediderunt. Sed non universi qui profecti sunt ab Ægypto per Moysen. Caleb enim et Jesus non fuerunt increduli: cam ob causam assecuti sunt promissionem, Ingressique sunt in Palæstinamn. Vens. 17. Quibus autem infensus est quadraginta annis? nonne iis qui peccaverant, quorum cadavera prostrata sunt in deserto? Per interrogationem sermonem texit, quo clarior sit, minusque contradictionis habeat. Interrogationes namque in confessis atque certis ponuntur. Proponit autem et ponam. Prostrata sunt enim, inquit, in deserto ipsorum κώλα, hoc est, magna femoris ossa. parte autem tota corpora significavit. VERS. 18, 19. Quibus autem juravit non intraturos in requiem suam, nisi illis qui increduli fuerunt? Et videmus quod non potuerunt introire propter incredulitatem. Paulo ante dixit, is qui peccaverant: nunc autem, iis qui non crediderunt. Videtur igitur indicare fidelibus istis Hebræis, quod in alia etiam peccata non pauci eorum sint lapsi, præter pusillanimitatem et futurorum incredulitatem. 670 videmus igitur, quod infideles non sint ingressi in requiem, hoc est, ob oculos nobis posita est et in confesso peccati poena. CAPUT IV. VERS. 1. Timeamus ergo nequando relicta pollicitatione introeundi in requiem ejus. Ilic est redditio illius, Dum dicitur,{Hodie si vocem ejus audieritis, el que sequuntur: metuamus ne et nobis eadem contingant. Caterum, Ergo, ideo positum est, quo longius sit dilata oratio, priusquam redditio sequeretur. Videatur aliquis deesse. Iloc est, ne quo modo deficiat, ac frustretur ingressu in requiem banc promissam. Hilariorem autem et minus molestam ora- * Hebr. 1, 5. σε ἐπέτυχον ο. ἀλλὰ μᾶλλον διὰ τοῦτο ἀπώλοντο δικαιότερον, ὅτι Θεοῦ λόγοις ἠπίστησαν. Αλλ' οὐ πάντες οἱ ἐξελθόντες ἐξ Αἰγύπτου διὰ Μωϋσέως. Ὁ γὰρ Χαλὲς καὶ Ἰησοῦς οὐκ ἠπίστης σαν. Διὸ καὶ ἔτυχον * τῆς ἐπαγγελίας, καὶ εἰσῆλθεν εἰς Παλαιστίνην. Τίσι δὲ προσώχθισε τεσσαράκοντα έτη; Οὐχὶ τοῖς ἁμαρτήσασιν, ὧν τὰ κώλα ἔπεσον ἐν τῇ ἐρήμῳ; Κατ' ερώτησιν ποιεῖται τὸν λόγον, διὰ τὸ σαφέστερον καὶ ἀναντιῤῥητότερον. Τὰ γὰρ κατ' ερώτησιν, ἐπὶ τῶν ὁμολογουμένων τίθενται. Προτίθησε δὲ καὶ τὴν τιμωρίαν. Επεσον γὰρ, φησί, τὰ κώλα αὐτῶν ἐν τῇ ἐρήμῳ, τουτέστι, τὰ μεγάλα και μηριαία ὀστᾶ. Από μέρους δὲ τὰ ὅλα σώματα δι λωσε. Τίσι δὲ ὤμοσε μὴ εἰσελεύσεσθαι εἰς τὴν κατάπαυσιν αὐτοῦ, εἰ μὴ τοῖς ἀπειθήσασι; Καὶ βλέ πομεν ὅτι οὐκ ἠδυνήθησαν εἰσελθεῖν διὰ τὴν ἀπιστίαν. Ανωτέρω μὲν, ἁμαρτήσασιν, εἶπε· νῦν δὲ, ἀπειθήσασιν. Έοικεν οὖν αινίττεσθαι τοῖς ἐξ Εβραίων τούτοις πιστοῖς, ὅτι καὶ εἰς ἄλλας ἁμαρτίας πολλοὶ αὐτῶν ἐξωλίσθαινον, μετὰ τοῦ καὶ μικροψυ χεῖν καὶ ἀπιστεῖν τοῖς μέλλουσιν. Οἱ τοίνυν ἀπειθή σαντες, βλέπομεν ὅτι οὐκ εἰσῆλθον· τουτέστι, προ ὀφθαλμῶν ἡμῖν ἐστι καὶ ὡμολογημένον τὸ τῆς ἁμαρτίας ἐπιτίμιον. Φοβηθῶμεν οὖν μήποτε καταλειπομένης επαγ γελίας εἰσελθεῖν εἰς τὴν κατάπαυσιν αὐτοῦ. Ενταῦθα ἡ ἀπόδοσις τοῦ. Ἐν τῷ λέγεσθαι, Σήμε ρον ἐὰν τῆς φωνῆς αὐτοῦ ἀκούσητε, καὶ τὰ ἑξῆ; Φοβηθῶμεν μήπως καὶ ἡμῖν τὰ αὐτὰ συμβῇ. Τὸ δὲ, οὖν, ἐτέθη διὰ τὸ διὰ μακροῦ ἀποδεδόσθαι τὸν λόγον, ἐπαναλήψεως γενομένης. Δοκῇ τις ὑστερηκέναι· Τουτέστι, μήπως ὑστε ρήσῃ καὶ ἀπολειφθῇ τοῦ εἰσελθεῖν εἰς τὴν κατάπαυ σιν ταύτην τὴν ἐπηγγελμένην. Παρώτερον δὲ καὶ Variæ lectiones.

EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBREOS - CAP. IV. ἀνεπαχθέστερον τὸν λόγον ποιῶν, οὐκ εἶπε· Μὴ tionem faciens, non dixit, Ne deficiat; sed: Ne ὑστερήσῃ, ἀλλὰ, Μὴ δοκῇ ὑστερηκέναι. videatur deficere. Καὶ γὰρ ἐσμεν εὐηγγελισμένοι καθάπερ ἐκεῖνοι· ἀλλ' οὐκ ὠφέλησεν ὁ λόγος τῆς ἀκοῆς ἐκείνους. Εὐηγγελίσθημεν καὶ ἡμεῖς περὶ τῶν μελλόντων ἀγαθῶν, ὥσπερ ἐκεῖνοι τυπικῶς περὶ τῆς γῆς. Ἀλλ᾽ ἁπλῶς οὐκ ὠφελήσει ἡμᾶς τοῦτο, ἐὰν μὴ καὶ πιστεύωμεν, καὶ πᾶσαν μικροψυχίαν ἀποθώμεθα, ὥσπερ οὐδὲ ἐκείνους ἡ ἀκοὴ ὠφέλησεν. Ορα δὲ πῶς ἐφ' ἡμῶν μὲν εὐαγγελισμὸν τὸ πρᾶγμα ἐκάλεσεν, ὡς ἀληθινῶν ἀγαθῶν ὑπόσχεσιν, καὶ ὡς ἀπὸ τροπαίου καὶ νίκης διδομένων· ἐπ' ἐκείνων δὲ, λόγον ἀκοῆς. Μὴ συγκεκραμένους τῇ πίστει τοῖς ἀκούσασι. Τουτέστι, μὴ ἐνωθέντας μηδὲ συμφρονήσαντας διὰ το τῆς πίστεως τοῖς ἀκούσασιν, ἀλλὰ ἀποῤῥαγέντας αὐτῶν. Θαυμασίως δὲ οὐκ εἶπε, Μὴ συμφωνήσαντας, ἀλλὰ, Μὴ συγκεκριμένους, ἵνα τὴν ἄκραν ἔνωσιν δηλώσῃ. Ακούσαντας δὲ ἐνταῦθα λέγει τους πιστεύο σαντας· οὗτοι γὰρ τῷ ὄντι ἀκούσαντες ἂν λέγοιντο. Ὁ δὲ ἐν ἁγίοις Ἰωάννης, μή συγκεκριμένους ἐνόησε τοὺς περὶ Χαλὲς καὶ Ἰησοῦν. Οὗτοι γὰρ ἀστασίαστοι ἔμειναν, οὐδὲ συνανεκράθησαν, οὐδὲ συνέστησαν καὶ συνεφθάρησαν τοῖς ἄλλοις στασιά ζουσι, καὶ μίαν πᾶσι γνώμην σχοῦσι. Τίσι δὲ τούτ τοις; Τοῖς ἀκούσασι καὶ μηδὲν ὠφεληθεῖσι. Τοῦτο δὲ κατὰ τὴν μεγάλην αὐτοῦ καὶ βαθεῖαν σοφίαν ὁ ἅγιος οὗτος εἰπὼν, ἐμοὶ γοῦν τῷ ἀναξίῳ οὐκ ἔδωκε νοῆσαι πῶς αὐτὸ εἶπεν. Εισερχόμεθα γὰρ εἰς τὴν κατάπαυσιν οἱ πιο στεύσαντες, καθὼς εἴρηκεν· Ὡς ὤμοσα ἐν τῇ ὀργῇ μου, εἰ εἰσελεύσονται εἰς τὴν κατάπαυσίν μου. Πόθεν δῆλον ὅτι εἰσελευσόμεθα εἰς τὴν κατάπαυσιν οἱ πιστεύσαντες; Ἐκ τοῦ εἰπεῖν τὸν Θεόν, ὅτι οὐκ εἰσελεύσονται οἱ ἀπιστήσαντες. Ἐξ ἀντιδιαστο λῆς γὰρ τοῦτο νοεῖται, καὶ ὥσπερ τοῖς ἀπιστήσασιν ἀντιμισθία τῆς ἀπιστίας τὸ μὴ εἰσελθεῖν· οὕτω καὶ ἡμεῖς ἐκ τοῦ ἐναντίου πιστεύσαντες, ἀμοιβὴν τῆς πίστεως ληψόμεθα τὸ εἰσελθεῖν. Vens. 2. Etenim et nobis nuntiatum est, quemadmodum et illi, sed non profuit eis sermo auditus. Annuntiatum est, inquit, perinde nobis de fnturis bonis, atque illis typice de terra: verum id simpliciter nobis non proderit, nisi etiam credamus, omnemque pusillanimitatem deponamus, ut neque illis profuit audiisse. Animadverte autem quomodo de nobis loquens, rem ipsam εὐαγγε λισμὸν appellavit, tanquam verorum bonorum promissionem,ac quae veluti post trophæa et victuriam dantur: cum de illis autem loquitur, sermonem auditus dixit. Non admixtis fide iis qui audierant. Hoc est, non unitls neque consentientibus per fidem cum iis¨qui audiverant, sed ab ipsis avulsis. Mire antem non dixit, consentientibus; sed, non admixtis, ut sunimam unionem significet. Qui audierant autem, eos hic dicit, qui crediderant: isti enim revera audisse dici queant. Divus autem Joannes Chrysostomus non admistos intellexit Caleb et Jesum. Illi enim extra seditionem permanserunt, neque cæteris commisti sunt, neque simul insurrexerunt et consumpli sunt cum aliis seditiosis, omnibus unam sententiam habentibus. Quibus autem his? ninirum his qui audierunt, nullamque utilitatem rece perunt. floc vero juxta magnam et profundam suamn sapientiam sanctus iste dixit; mihi autem indigne non Cdedit intellectum quomodo illud dixerit. Καίτοι τῶν ἔργων ἀπὸ τῆς καταβολῆς κόσμου γενηθέντων. Εἴρηκε γάρ που περὶ τῆς ἑβδόμης οὕτω· Καὶ κατέπαυσεν ὁ Θεὸς ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῇ ἐβδόμῃ ἀπὸ πάντων τῶν ἔργων αὐτοῦ. Καὶ ἐν D. τούτῳ πάλιν· Εἰ εἰσελεύσονται εἰς τὴν κατά παυσίν μου. Δοκεῖ ἀνακόλουθος εἶναι ὁ λόγος, οὐκ ἔστι δέ· ἀλλὰ τοῦτό φησιν, ὅτι οὐκ ἔχει τις εἰπεῖν, ὅτι Δαβίδ περὶ τῆς καταπαύσεως λέγει τῆς τοῦ Σαββάτου· πῶς γὰρ, ἥτις πάλαι γεγένητο ", καὶ ὅτι κατ᾿ ἀρχὰς ὁ κόσμος τὴν σύστασιν ἔλαβεν; Αλλά δῆλον ὅτι περὶ ἄλλης τινὸς λέγει ὁ Δαβὶδ καταπαύ σεως· ἥτις καὶ εἰς τὸν μέλλοντα ἐγκέκλιται, ὡς ὀφειλόντων δηλαδή τινων μετὰ ταῦτα εἰσελθεῖν. Και ὥσπερ τὸ Σάββατον κατάπαυσις λέγεται παρά τῇ Γραφῇ, καὶ οὐδὲν ἐκώλυσε κατάπαυσιν μετὰ ταῦτα 10 περί ο. " γέγονε ο. VERS. 3. Ingrediemur enim in requiem qui credi-, mus, quemadmodum dixit: Sicut juravi in ira nea, si introibunt in requiem meam. Unde perspicuuin est quod ingrediemur in requiemn nos qui 671 credidimus? ex eo quia dicit Deus, non ingressuros eos qui non crediderunt. contrario enim hoc intelligitur, et quemadmodum iis qui non erediderunt merces incredulitatis erat, quod requiem non ingrederentur; ita e' contra nos qui eredidimus, ceu fidei mercedem introitum accipiomus. VERS. 3-5. Ει quidem operibus ab instirulione mundi perfectis. Dixit enim in quodam loco de die septima sic: Et requievit Deus die septima ab omni bus operibus suis. Et in ielo rursus: Si introibant in requiøm meam. Videtur oratio hæc esse non admodum consequens, sed secus est: sed hoc dicit, quod non possit aliquis affirmare Davidem de Sabbati requie loqui. Qui enim de hac loqueretur, cum ea jam olim fuerit, nimirum cu:n mundus pri - mo couderetur? Sed manifestum est quod de. alia quapiam quiete David verba faciat, nempe ingressu in regnum calorum; quod ingrediendi vocabulum in futuro declinatur, tanquain deberent nonnulli post hæc ingredi. Ac quemadmodum Salbatum requies dicitur in Scriptura, es nihil impediVaria lectiones.

vit quominus posthac introitus in terram promis λεχθῆναι 19 καὶ τὴν εἰς τὴν γῆν τῆς ἐπαγγελίας sionis etiam diceretur requies: sic jam nihil prohibet post banc rursus requiem vocari futuram, regnum videlicet cœlorum, in quod ii qui non crediderunt, non ingredientur. VERS. 68. Quoniam ergo superest introire quosdam in illam, et ii, quibus prioribus annuntiatum est, non introierunt, propter incredulitatem, iterum terminal diem quemdam: Hodie, in David dicendo, post tantum temporis, quemadmodum dictum est: Hodie si vocem ejus audieritis, nolite obdurare corda vestra. Nam si eis Jesus requiem præstitisset, nunquam de alia loqueretur posthac die. Universum hoc conatur ostendere, quod Jesus Filius Nave non potuerit introducere in hanc requiem, de qua David locutus est, atque nos etiamnum loquimur. Quoniam vero ille non introduxit, David autem rursus post tot annos dicit: Ne induretis corda vestra, quemadmodum patres qui propter incredulitatem non sunt ingressi, datque nobis e contrario intelligere, quod si crediderimus, ingrediemur; perspicuum est quod ista requies futura est, atque εἴσοδον· οὕτως οὐδὲ νῦν κωλύει μετά ταύτην πάλιν κατάπαυσιν κληθῆναι τὴν μέλλουσαν, τὴν τῶν οὐρανῶν φημι βασιλείαν, εἰς ἣν οἱ ἀπιστήσαντες οὐκ εἰσελεύσονται. Ἐπεὶ οὖν ἀπολείπεταί τινας εἰσελθεῖν εἰς αὐτ τὴν, καὶ οἱ πρότερον εὐαγγελισθέντες οὐκ εἰσἦλθον δι' ἀπείθειαν, πάλιν τινὰ ὁρίζει ἡμέραν, Σήμερον, ἐν Δαβὶδ λέγων, μετὰ τοσοῦτον χρόνον. καθὼς εἴρηται· Σήμερον ἐὰν τῆς φωνῆς αὐτοῦ ἀκούσητε, μὴ σκληρύνητε τὰς καρδίας ὑμῶν. Εἰ γὰρ αὐτοὺς ᾿Ιησοῦς κατέπαυσεν, οὐκ ἂν περὶ ἄλλης ἐλάλει μετὰ ταῦτα ἡμέρας. Τὸ ὅλον τοῦτο σπεύδει δεῖξαι, ὅτι Ἰησοῦς μὲν ὁ τοῦ Ναυῆ οὐκ ηδυνήθη εἰταγαγεῖν εἰς ταύτην τὴν κατάπαυσιν, περὶ ἧς καὶ τῷ Δαβὶδ ὁ λόγος, καὶ ἡμῖν νῦν. Επει δὴ δὲ ἐκεῖνος μὲν οὐκ εἰσήγαγεν, ὁ δὲ Δαβὶδ λέγει πάλιν μετὰ τοσαῦτα ἔτη· Μὴ σκληρύνητε τας καρ δίας ὑμῶν, ὡς οἱ πατέρες, οἱ διὰ τὴν ἀπιστίαν μὴ εἰσελθόντες, καὶ δίδωσιν ἡμῖν νοεῖν ἐκ τοῦ ἐναντίου, ὅτι ἐὰν πιστεύωμεν, εἰσελευσόμεθα· δῆλον, ὅτι ἡ κατάπαυσις αὕτη μέλλουσά ἐστι, καὶ περιμένει nos exspectat. De Palaestina enim utique non promit- ἡμᾶς. Περὶ γὰρ τῆς Παλαιστίνης οὐκ ἐπηγγέλλετο. tebat David: eam enim tunc temporis occupabant. Sed neque de septimo die locutus est: nam ea a constitutione mundi fuerat. Tertia igitur quies est, nempe regnum cœlorum, in quod verus Jesus nos introducit, adeoque fides in ipsum. VERS. 9. Itaque relinquitur Sabbatismus populo Dei. Non dixit, requies; sed, Sabbatismus, proprium nomen ponens, 672 et in quo gaudebant, et ad quod accurrebant. Sic autem appellat regnum cœlorum. Quemadmodum enim in Sabbato ab omnibus operibus carnalibus crassis abstinere lex jubebat, ac sacerdotes ea sola perficere mandabat quæ ad cultum Dei pertinebant, et quæcumque animæ commodabant: ita tum omnia spiritualia erunt ac divina, nihil carnale, nibil laboriosum, ubi aufugit dolor, mceror, atque gemitus. Audi jam quid ipse dicat. VERS. 10. Qui enim ingressus est in requiem ejus, etiam ipse requievit ab operibus suis, sicut el a suis Deus. Interpretatur quomodo talem requiem Sabbatismum appellavit: Propterea quod, inquit, cessamnus et nos ab operibus nostris, quemadmo· dum et. Deus, postquam quievisset ab operibus suis in condenda mundi machina, Sabbatum diem illam appellavit. Nam hic etiam justis multum laboris et certaminis imminet, tumn propter alia cum propter virtutis sudores: illic vero, ne virtutis quidem moralis operatio est, sed Dei inexplebilis fruitio. Quod igitur audire expetebant, videlicet quod ab. hujus mundi laboribus liberandi essent, idipsum dixit, ut refucillet eos. VERS. 11. Festinemus ergo ingredi in illam requiem. Postquain ostenderit tertiam quamdam esse δήπου ὁ Δαβίδ· ταύτην γὰρ κατεῖχον τότε. Αλλ' οὐδὲ περὶ τῆς ἑβδόμης· αὕτη γὰρ ἀπὸ καταβολῆς κατ σμου ἦν. Αρα οὖν τρίτη τις ἐστὶν, ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν, εἰς ἣν ὁ ἀληθινὸς εἰσάγει Ἰησοῦς, καὶ ἡ εἰς αὐτὸν πίστις. Αρα ἀπολείπεται Σαββατισμός τῷ λαῷ τοῦ Θεοῦ. Οὐκ εἶπε, Κατάπαυσις, ἀλλὰ Σαββατισμός, τὸ οἰκεῖον ὄνομα θεὶς, καὶ ᾧ ἐχαιρον καὶ ἐπέτρεχον. Οὕτω δὲ καλεῖ τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν. Ὥσπερ γὰρ ἐν τῷ Σαββάτῳ πάντων μὲν ἔργων σαρκικῶν καὶ παχέων ἀπέχεσθαι ἐκέλευεν ὁ νόμος, ἐκεῖνα δὲ μόνα τελεῖν τοὺς ἱερεῖς, ὅσα πρὸς λατρείαν Θεού, καὶ ὅσα ψυχὴν ὠφελεῖ· οὕτω καὶ τότε πάντα πνευματικὰ καὶ θεῖα ἔσται· οὐδὲν σαρκικὸν, οὐδὲν ἔγω κοπον, ἔνθα ἀπέδρα ὀδύνη, λύπη και στεναγμός. Ακουε δὲ τί καὶ αὐτός φησιν. Ὁ γὰρ εἰσελθὼν εἰς τὴν κατάπαυσιν αὐτοῦ, καὶ αὐτὸς κατέπαυσεν ἀπὸ τῶν ἔργων αὐτοῦ, ὥσπερ ἀπὸ τῶν ἰδίων ὁ Θεός. Ερμηνεύει πως Σ166ατισμὸν ὠνόμασε τὴν τοιαύτην κατάπαυσιν. Διότι, φησί, καταπαύομεν καὶ ἡμεῖς ἀπὸ τῶν ἔργων τῶν ἡμετέρων ὥσπερ καὶ ὁ Θεὸς καταπαύσας ἀπὸ τῶν ἔργων τῶν εἰς σύστασιν τοῦ κόσμου, Σάββατον τὴν ἡμέραν ὠνόμασεν '. Ἐνταῦθα μὲν γὰρ καὶ τοῖς δικαίοις πολὺς ὁ κόπος καὶ ὁ ἀγὼν, τά τε άλλα καὶ διὰ τοὺς τῆς ἀρετῆς ἱδρῶτας· ἐκεῖ δὲ οὐδὲ ἀρε τῆς ἠθικῆς ἐστιν ἐργασία, ἀλλὰ Θεοῦ ἁπληστος ἀπόλαυσις. Οπερ οὖν ἐπεθύμουν ἀκοῦσαι, ὅτι ἀπαλλαγήσονται τῆς νῦν ἐργωδίας, τοῦτο εἶπεν ἀνακτώμενος αὐτούς. Σπουδάσωμεν οὖν εἰσελθεῖν εἰς ἐκείνην τὴν κατάπαυσιν. Ἐπειδὴ ἀπέδειξε καὶ τρίτην εἶναι κατ Varim lectiones. το βηθῆναι ο. Το ἐκάλεσεν Ο.

} EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBRÆOS. CAP. IV. τάπαυσιν, λοιπὸν προτρέπεται αὐτοὺς εἰσελθεῖν εἰς requiem, deinceps hortatur eos, ut in illam inαὐτήν. Καλῶς δὲ εἶπε τὸ, σπουδάσωμεν. Οὐ γὰρ ἡ πίστις αὐτὴ καθ᾽ αὐτὴν ἀρκεῖ εἰσαγαγεῖν εἰς ἐκεί νην, εἰ μὴ καὶ πολιτεία χρηστή συμπαρῇ. Ἵνα μὴ ἐν τῷ αὐτῷ τις ὑποδείγματι πέσῃ τῆς ἀπειθείας. Ἐν τῷ αὐτῷ τοῖς Ἰσραηλίταις. Ωσπερ γὰρ οὗτοι τὸ πλέον τῆς ὁδοῦ ἀνύσαντες και κακοπαθήσαντες, ὅμως διὰ τὴν ἀπιστίαν ἐξέπεσον· οὕτω καὶ ὑμεῖς ὅρατε μήπως μετὰ τοσούτους οὓς ὑπο έστητε ἀγῶνας, πέσητε, ὡς μέχρι τέλους μὴ ἀνδριτάμενοι· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ ὄντως πεσεῖν. Ζών γὰρ ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ καὶ ἐνεργὴς, καὶ τομώτερος ὑπὲρ πᾶσαν μάχαιραν δίστομον. Ὥσπερ τότε, φησίν, οὐ πόλεμος, οὐ μάχαιρα ἐκείνους ἀπὸ ώλεσεν, ἀλλ' ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος· αυτόματοι γὰρ κατ ἐπιπτον· οὕτω καὶ ἐφ' ἡμῖν ἔσται. Ο γὰρ αὐτὸς λόγος καὶ ἐκείνους ἐκόλασε καὶ ἡμᾶς κολάσει. Ζ γὰρ ἀεὶ, καὶ οὐκ ἔσβεσται. Καὶ ἄλλως δὲ εἶπε τὸ, ζῶν· ἵνα μὴ λόγον ἀκούσας, ῥῆμα ἀνυπόστατον νο μέσῃς, Ζῶν ἐστί, φησί, τουτέστιν, ὑφεστὼς καὶ ἐνω εργῆς, καὶ εἰς ἣν ἂν ἐμπέσῃ ψυχὴν, πληγὰς ἐργάζε ται χαλεπάς. Ορα δὲ συγκατάβασιν, πῶς μαχαίρας καὶ τομῆς ἐμνήσθη, τῶν συνήθων καὶ ἡμῖν ἐγνωσμένων, ἵνα δείξῃ ἀπὸ τούτων τὸ ὑπερέχον τῆς δυνάμεω;. Καὶ διικνούμενος ἄχρι μερισμοῦ ψυχῆς καὶ πνεύματος. Φοβερόν τι λέγει, ἢ ὅτι τὸ πνεῦμα διαι ρεῖ ἀπὸ τῆς ψυχῆς, καὶ ἐγκαταλιμπάνει αὐτὴν ἔρημου τῆς ἐκ τούτου αγιωσύνης, ἣν ὁ Κύριος ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ διχοτομίαν ὠνόμασεν. Ὥσπερ γὰρ βασιλεὺς ἄρχοντος ἁμαρτόντος τὴν ζώνην ἀφαιρεῖται, καὶ τὸ ἀξίωμα πρότερον, καὶ τότε κολάζει· οὕτω κἐνταῦθα τοῦ πνευματικοῦ ἀξιώματος στερεῖται ὁ ἄνθρωπος, εἶτα κολάζεται. Η ὅτι καὶ τῶν ἀσωμάτων αὐτῶν καθικνεῖται. Τινὲς δὲ οὕτως ἐξεδέξαντο τὸν λόγον, ἐμοὶ δοκεῖν, οὐκ ἀκολούθως τῷ ἀποστολικῷ σκοπῷ· ὅτι ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος εἰσελθὼν εἰς τὴν ψυχήν, διαιρεῖ καὶ μερίζει τὰ ταύτης μέρη, δεκτικὴν αὐτὴν ποιῶν καὶ χωρητικὴν τοῦ μυστηρίου. Ωσπερ γὰρ τὸ βέλος διαιροῦν τὴν σάρκα, οὕτως εἰς αὐτὴν εἰσ δύεται· οὕτω καὶ ὁ λόγος, ἐὰν μὴ τὰ συμπεφραγμένα τῆς ψυχῆς μέρη διέλῃ, οὐκ ἂν εἰς αὐτὴν εἰσέλθοι. · Αρμῶν τε καὶ μυελῶν. ἵνα μὴ τὰ τῆς ψυχῆς ἀκούσαντες ῥαθυμήσωσιν, ὡς ἀδήλου οὔσης τῆς και λάσεως, προτίθησι καὶ τὰ τοῦ σώματος. Τὰ γὰρ ἐμφανέστερα, μᾶλλον καταπλήττει. Καὶ κριτικὸς ἐνθυμήσεων καὶ ἐννοιῶν τῆς καρ δίας. Την θεότητα ἐνταῦθα δηλοί τοῦ Λόγου. Θεοῦ γὰρ τὸ ἀνακρίνειν, τουτέστιν, ἐτάζειν το καὶ εἰδέναι τὰς ἐνθυμήσεις. Ετάζων γάρ, φησί, καρδίας καὶ νεφρούς ὁ Θεός. • Psal. vi, 40. τι ἐξετάζειν m. troeant. Pulchre autem dixit, festinemus. Fides enim ipsa per se in illam introducere non sufficit, nisi et proba conversatio simul adfuerit, Ne in idem quis incidat incredulitatis cxemplum. In idem cum Israelitis. Quemadmodum enim illi plurimum itineris emensi, et multa sane adversa perpessi, propter incredulitatem tamen exciderunt: sic et vos videte ne quo modo post tot perpessa certamina, cadatis, quippe quod ad finem usque non vos viros fortes gesseritis. Hoc enim est revera cadere. VERS. 12. Virus est enim sermo Dei et efficax, et penetrabilior omni gladio ancipiti. Quemadmodum tum, inquit, non bellum, non ensis eos perdidit, sed Dei verbum: per se enim, sine vi extrinsecus illata decidebant: sic nobiscum etiam eveniet. Idem namque verbum quod eos punivit, et nos afficiet supplicio: vivit enim semper, et nunquam exstinguitur. Dixit etiam aliam ob rationem, vivus: ne cum verbum audis, verbum quod subsistentia caret existimes, Vivum est, inquit, hoc est, subsi - slit et elicas est, et in quam inciderit animam, in ca gravia vulnera efficit. Animadverte autem quomotio se captui nostro attemperet. Nam ensis et sectionis meminit, quæ nolis sunt consuela 673 et cognita, ut ex bisce excellentem ejus potentiam demonstret. Et pertingens usque ad divisionem animæ et spiritus. Horrendum quiddam dicit, vel quod spiritum ab anima dividit, illamque istius sanctifcatione or batam derelinquit, quam Dominus in Evangelio divisionem nominavit. Perinde namque ut rex principi cuipiam peccanti cingulum adimit, ac priorem dignitatem, tumque punit: hunc ad modum hic spirituali primum dignitate privatur homo, deinde supplicio aficitur; vel etiam quod incorporea ipsa ferit. Nonnulli autem sic acceperunt hunc sermonem, sententia certe, meo judicio, ab apostolico scopo haud aberrante: verbum Dei simul atque animam ingressum fuerit, partes ejus dividit, ut ipsa susceptrix et capax fiat mysteri. Sicut enim sagitta carnem dividens, sic in eam ingreditur: ita et verbum, nisi communitas animæ partes dissecuerit, haud certe in ipsam ingredietur Compagum quoque ac medullarum. Ne audientes animæ hic mentionem fieri, torpeant, ceu pœnain incertam esse cogitantes, proponit etiam quæ sunt corporis. Quæ enim manifestiora sunt, magis feriunt. Et discretor cogitationum et intentionum cordis. Divinitatem Verbi hic innuit. Dei enim est judicare, hoc est, explorare ac novisse cogitationes. Scr - tans enim, inquit, corda et renes Deus. Varia lectiones. PATROL. GR. CXXV.

VERS. 15. Et non est ulia creatura invisibilis in conspectu ejus. Non solum, inquit, hominum corda explorat et scrutatur, verum etiamsi angelos dicas et archangelos, et Cherubim, et Seraphim, omnia illi sunt perspicua. Nihil est quod oculum ejus latere possit Omnia autem sunt nuda et aperta oculis ejus. Ut clarius patefaciat quomodo sint omnia nuda et aperta coram Deo Verbo, dictione usus est per metaphoram sumptam ab ovibus quibus pellis est detracta. Nam sicut illis in cervicem resupinatis, sive culurum per cervicem recipientibus, atque jugulatis, detracta dehinc pelle omnia interiora revelantur: sic et Deo cuncta sunt perspicua. Quidam autem, τετραχηλισμένα, ornamenta ex collo, vel potius de collo pendentia intellexerunt. Alii autem, τετραχηλισμένα, pro, lumi spectantia, adeoque cervicem inclinantia acceperunt, eo quod non possent figere oculos in gloriam judicis et Dei nostri Jesu Christi. Τu vero primum amplectere. Ad quem nobis sermo. Ipsi, inquit, operum nostrorum rationem reddere debemus. Animadvertis quomodo rem 674 exaggeraverit? Ne enim cum audis, In eodem exemplo incredulitatis, arbitreris camdem pœnam esse et nobis et Israelitis, ostendit per hac, nostra longe esse horribiliora. VERS. 14. Habentes igitur Pontificem magnum, qui penetravit calos, Jesum Filium Dei. Quasi ali· quis interrogaret, Da igitur nobis consilium, ut neque cadaurus, neque desperemus: Poterant, inquit, ca quæ dieta sunt erudire nos præ timore, atque securiores reddere: verum enimvero præter hæc magnus est nobis Pontifex, qui nobis esse auxilio queat, si modo teneamus confessionem. Non enim est parvus et vulgaris quispiam, sed magnus et praclarus: Filius enim Dei est. Nec talis est, qualis Moses. Ille enim neque ipse ingressus est in requiem, neque populum introduxit; iste autem coelos periransiens considet apud Patrem, potestque nobis in calos ingressum dare, atque promissae quietis hæredes facere. Teneamus confessionem. Non totum pontifici tribuit, verum etiam nostra requirit: potest equidem ille, sed si nos etiam digni fuerimus. Qualem alltem confessionem hic dicit? Quod est resurrectio scilicet, quod retributio, quod innumera sint illic reposita bona, quod Christus sit Deus. Hanc confessionem teneamus, neque sinamuz ipsam defluere a nobis: verum quæ confessi sumus in principio fidei, hæc firmiter retineamus, ac tum omnia terri, bilia pessum ibunt. VERS. 15. Non enim habemus pontificem qui non possit compati infirmitatibus nostris. Admonens eos ut confidant, orationi suæ fidem conciliat, inquiens: Non est pontifex qui nostra ignoret, quales multi 18 ἀρχαγγέλους εἴπῃς m. Καὶ οὐκ ἔστι κτίσις ἀφανὴς ἐνώπιον αὐτοῦ· Οὐ μόνον, φησὶν, ἀνθρώπων ἑτάζει καὶ ἐρευνᾷ καρ δίας, ἀλλὰ κἂν ἀγγέλους, κἂν ἀρχαγγέλους 7, καν Χερουβὶμ καὶ Σεραφίμ, πάντα δῆλά ἐστιν ἐκείνῳ. Οὐδέν ἐστιν ἡ λαβεῖν ἐκείνου τὸν ὀφθαλμὸν δύναται. Πάντα δὲ γυμνὰ καὶ τετραχηλισμένα τοῖς ὀφθαλμοῖς αὐτοῦ. Ἵνα εναργέστερον δηλώσῃ πως εἰσι πάντα γυμνὰ καὶ φανερὰ ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ Λεγου, λέξει ἐχρήσατο ἀπὸ μεταφορᾶς τῶν ἐκδρομές νων προβάτων. "Ωσπερ γὰρ ἐκείνων τραχηλισθέντων, ήτοι κατὰ τοῦ τραχήλου την μάχαιραν δεξαμένων καὶ σφαγέντων, μετὰ τὸ καθελκυσθῆναι τὸ δέρμα πάντα καὶ τὰ ἔνδον ἐκκαλύπτεται, οὕτω καὶ τῷ Θεῷ πάντα δῆλα. Τινὲς δὲ, τετραχηλισμένα, τὰ ἐκ τοῦ τραχήλου, ἢ μᾶλλον κατὰ τοῦ τραχήλου κρε μάμενα ενόησαν. "Αλλοι δε, τετραχηλισμένα, τὰ κάτω κύπτοντα, καὶ τὸν τράχηλον ὑποκεκλικότα, διὰ τὸ μὴ ἰσχύειν ἀτενίσαι τῇ δόξῃ τοῦ κριτοῦ καὶ Θεοῦ ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Σὺ δὲ τὸ πρῶτον δέξαι. Πρὸς δν ἡμῖν ὁ λόγος. Αὐτῷ, φησὶ, μέλλομεν δοῦναι τοὺς λόγους καὶ τὰς εὐθύνας τῶν πεπραγμέ νων. Ορᾷς ποῦ ἐκορύφωσε τὸ πρᾶγμα; Ἵνα γὰρ μὴ ἀκούσας, ὅτι Ἐν τῷ αὐτῷ ὑποδείγματι τῆς ἀπειθείας, νομίσῃς τὴν αὐτὴν κόλασιν καὶ ἡμῖν καὶ τοῖς Ἰσραηλίταις εἶναι, δείκνυσι διὰ τούτων, ὡς πολλῷ φρικτότερα τὰ ἡμέτερα. Έχοντες οὖν ἀρχιερέα μέγαν, διεληλυθότα τοὺς οὐρανοὺς, Ἰησοῦν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ. "Ωσπερ τινὸς ἐρωτήσαντος, Πῶς οὖν μὴ πέσωμεν, μηδὲ ὀλιγοψυχήσωμεν, συμβούλευσαι ἡμῖν· φησὶν ὅτι ἱκανὰ μὲν καὶ τὰ ῥηθέντα παιδεῦσαι ἡμᾶς τῷ φόβῳ, καὶ ἀσφαλεστέρους ποιῆσαι· πλὴν ἀλλὰ καὶ Αρχιερέα ἔχομεν, δυνάμενον βοηθῆσαι ἡμῖν, μόνον ἐὰν κρατῶμεν τῆς ὁμολογίας· οὐ γάρ ἐστι μικρός καὶ ὁ τυχών, ἀλλὰ μέγας· ὁ Υἱὸς γὰρ τοῦ Θεοῦ. Καὶ οὐ τοιοῦτος, οἷος Μωϋσῆς. Ἐκεῖνος μὲν γὰρ οὔτε αύτ τὸς εἰσῆλθεν εἰς τὴν κατάπαυσιν, οὔτε τὸν λαὸν εἰσο ήγαγεν· οὗτος δὲ διεληλυθὼς τοὺς οὐρανούς, συν εδριάζει τῷ Πατρὶ, καὶ δύναται ἡμῖν τὴν εἰς οὐρα νοὺς εἴσοδον δοῦναι, καὶ τῆς ἐν ἐπαγγελίαις κατα παύσεως κληρονόμους ποιῆσαι. Κρατῶμεν τῆς ὁμολογίας. Οὐ δίδωσι τὸ πᾶν τῷ ἡ ἀρχιερεῖ, ἀλλὰ καὶ τὰ παρ' ἡμῶν ἐπιζητεῖ. Δύναται μὲν γὰρ ἐκεῖνος, ἀλλ' ἐὰν καὶ ἡμεῖς ἄξιοι ὦμεν. Ποίαν δὲ ὁμολογίαν ἐνταῦθα λέγει; Ὅτι ἀνάστασίς ἐστι, ὅτι ἀντίδοσις, ὅτι μυρία ἀγαθὰ ἐκεῖ, ὅτι ὁ Χριστὸς Θεός ἐστι. Ταύτης τῆς ὁμολογίας κρατῶμεν, μὴ ἐῶμεν αὐτὴν ἀποῤῥυῆναι ἡμῶν· ἀλλ᾽ ἅπερ ὡμολογήσαμεν ἐν ἀρχῇ τῆς πίστεως, ταῦτα βεβαίως παρακατέχωμεν, καὶ πάντα τὰ φοβερὰ οἰχήσεται. Οὐ γὰρ ἔχομεν ἀρχιερέα μὴ δυνάμενον συμ παθῆσαι ταῖς ἀσθενείαις ἡμῶν. Παρακαλῶν αὐ τοὺς ὥστε πεποιθέναι, ἀξιόπιστον τὸν λόγον ποιεῖται, καί φησιν, ὅτι οὐκ ἔστιν ὁ ἀρχιερεὺς ἀγνοῶν τὰ Varia lectiones.

EXPOSITIO IN EPIST. AÐ HEBRÆOS. CAP. V. ἡμέτερα, οἷον οἱ πολλοὶ τῶν ἀρχιερέων, οἳ οὐκ ἴσα- sunt pontifices, qui non noverunt quidnam sit afσιν οὐδὲ ὅ τι ποτέ ἐστι θλίψις· διὸ οὐδὲ πρόθυμοι εἰσι βοηθεῖν τοῖς θλιβομένοις· ἀλλὰ πάντα ὑπέστη ὁ ἡμέτερος ᾿Αρχιερεὺς, καὶ μετὰ τὸ ὑποστῆναι τότε ἀνέβη, ἵνα δύνηται συμπαθεῖν. Πεπειρασμένον δὲ κατὰ πάντα καθ' ομοιότητα χωρὶς ἁμαρτίας. Τουτέστιν, διώχθη, ἐνεπτύσθη, ἐσυκοφαντήθη, ἀπηλάθη, τέλος ἐσταυρώθη. Πάντα ταῦτα ὑπέμεινε καθ' ὁμοιότητα τὴν ἡμετέραν, τουτέστι, παραπλησίως ἡμῖν, χωρὶς μέντοι ἁμαρτίας· οὔτε γὰρ ἁπλῶς ἁμαρτίαν εἰργάσατο, οὔτε ὅτε ταῦτα ἔπασχεν ἁμαρτητικόν τι ἢ εἶπεν ἢ ἔδρασεν. Ὥστε δύνασθε και ὑμεῖς ἐν ταῖς θλίψεσι χωρὶς ἁμαρτίας διαγενέσθαι. Πῶς οὖν ἐκλέλυσθε καὶ παρειμένοι ἐστέ; Τινὲς δὲ τὸ, χωρὶς ἁμαρτίας, οὕτως ἐνόησαν, ὅτι οὐχ άμαρτιῶν, φασί, τιννύων δίκας ταῦτα έπασχε. Προσερχώμεθα οὖν μετὰ παῤῥησίας τῷ θρόνῳ τῆς χάριτος. Επειδή, φησὶν, ἀναμάρτητον ἔχομεν Αρχιερέα καταγωνισάμενον τὸν κόσμον· θαῤῥεῖτε γάρ, φησὶν, ἐγὼ νενίκηκα τὸν κόσμον ὀφείλομεν μετά παρρησίας προσέρχεσθαι, τουτέστι, μὴ συνει δὸς ἔχοντες πονηρὸν, ἢ μὴ διστάζοντες, ἀλλὰ πεποιθότες ἐπὶ τῷ ᾿Αρχιερεῖ. Εἰ γὰρ καὶ ἡμεῖς ἁμαρ τίας ἔχομεν, ἀλλὰ αὐτὸς ἀναμάρτητός ἐστιν. ᾿Αλλὰ καὶ θρόνος χάριτος, οὐ κρίσεως· ὥστε δεῖ μετὰ παρρησίας προσιέναι, θαῤῥούντες, ὅτι χαρίσεται ἡμῖν ἁ βουλόμεθα. Δύο γάρ θρόνοι εἰσὶν, ὁ μὲν νῦν χάριτος, ᾧ οἱ προσερχόμενοι λαμβάνουσι θείᾳ χάριτι τὴν ἀπολύτρωσιν τῶν ἁμαρτιῶν· ὁ δὲ τῆς δευτέ ρας παρουσίας θρόνος, οὐ χάριτος, οὐδεὶς γὰρ τότε λαμβάνει ἄφεσιν, ἀλλὰ κρίσεως. Θρόνου δὲ ἐμνήσθη, ἵνα μὴ ἀκούσας Αρχιερέα, νομίσῃς ὅτι ἔσταται. Εἰ γὰρ ὡς ἄνθρωπος λέγεται Αρχιερεὺς διὰ τὴν πρὸς ἡμᾶς χάριν καὶ συγκατάβασιν, ἀλλ᾽ οὖν καὶ ἐπὶ τοῦ θεϊκού θρόνου κάθηται. Ἵνα λάβωμεν ἔλεον, καὶ χάριν εὕρωμεν εις εὔκαιρον βοήθειαν. Νῦν γὰρ ἐὰν προσέλθωμεν, ἔλεον εὑρήσομεν καὶ χάριν· εὐκαίρως γὰρ προσερχόμεθα· ἂν δὲ τότε, οὐκέτι· οὐ γάρ ἐστι τότε θρόνος χάριτος. Νῦν κάθηται χαριζόμενος ο βασιλεύς· τότε εγείρεται εἰς κρίσιν. Ανάστα γάρ, φησίν, ὁ Θεὸς, κρίνον τὴν γῆν. flictio: quare neque proni sunt ad succurrendum afflictis: verum Pontifex noster omnia sustinuit: et postquam tolerasset, tunc ascendit, ut posset nobis compati. Tentatum vero per omnia pro similitudine absque peccato. lioc est, persecutionem passus est, consputus est, calumniam sustinuit, actus est, et pulsus, ac tandem crucifixus. Omnia hæc sustinuit pro similitudine nostra, lioc est, simili nobiscum ratione, citra tainen peccatum. Neque enim omnino peccatum fecit, neque cum hæc pateretur, quidquam fecit vel dixit quod peccatum redoleret. Itaque potestis et vos in afflictionibus sine peccato perseverare. Quare igitur soluti ac remissi estis? Noumulli autem, sine peccato, sic intellexerunt, nempe quod hæc passus sit, non luens peccatorum poenas. VERS. 16. Adeamus ergo cum fiducia ad thronum 675 gratia. Quia, inquit, Pontificem habemus peccati expertem, qui ipse mundum debellarit atque devicerit: Confidite enim, inquit, ego vici mundum, debemus cum fiducia accedere, hoc est, non pravam habere conscientiam, nec hæsitare, sed in Pontificem confidere. Etsi enim nos peccatum babemus, ipse tamen absque peccato est. Insuper thronus est gratiæ, non judicii; proinde oportet nos cum fiducia accedere, confidentes eum daturum nobis quæ cupiamus. Duo enim throni sunt, præsens quidem est gratiæ, ad quem accedentes accipiunt per divinam gratiam a peccatis suis liberationein; alter autem secundi adventus thronus,· non est gratiæ, nemo enim tum accipiet remissio - nem, sed judicii. Tironi autem meminit, ne audiens Pontificem, existimes eum stare. Nam etiamsi quatenus homo dicatur Pontifex ob gratiam erga nos et submissionent, super divino tamen throno selet. Ut misericoram consequamur, et gratiam inveniamus in auxilio opportuno. Nunc enim si accesserimus, misericordiam invenieinus et gratiamn: opportune enim accedimus. Si vero tumn, non ita: tunc enim gratiæ thronus non est. Nunc sedet ut rex clemens, et gratiam impertiens: tum vero excitatur ad judicium. Ait enim: Surge, Deus, judica terram 10. Πᾶς γὰρ ἀρχιερεὺς ἐξ ἀνθρώπων λαμβανόμε νος, ὑπὲρ ἀνθρώπων καθίσταται τὰ πρὸς τὸν θεόν. Θέλει λοιπὸν δεῖξαι ὅτι πολλῷ βελτίων ἡ Νέα Διαθήκη τῆς Παλαιᾶς· καὶ ἄρχεται πρῶτον συγκρίνειν τὰς ἱερωσύνας, τήν τε τῶν παλαιῶν ἱερέων, καὶ τὴν τοῦ Χριστοῦ· καὶ δείκνυσι πολλὴν τὴν ὑπεροχήν τῆς τοῦ Χριστοῦ. Τέως δ' οὖν ἐπειδὴ ἀντέπιπτεν - αὐτῷ, ὅτι πολλὰ τῶν τοῖς ἱερεῦσι προσεῖναι ὀφειλόντων οὐ πρόσεστι τῷ Χριστῷ, οὔτε γὰρ φυλῆς ἦν ἱερατικῆς, οὔτε ἐπὶ τῆς γῆς ἱερεὺς, οὔτε ὑπὸ ἀνθρώ 10 Psal. vit. 5. ' Joan. xvi, 33. CAPUT V. VERS. 1. Omnis enim pontifex ex hominous assumplus, pro hominibus constituitur in iis quæ sunt ad Deum. Vult deinceps ostendere Novum Testamentum esse longe præstantius Veteri. Ac primum orditur comparare sacerdotia veterum sacerdotum et Christi, et ostendit Christi sacerdotium esse longe præstantius. Interim vero, quin ipsi adversabatur, quo ntulta quæ sacerdotibus adesse debent, Christo non competerent (neque enim ex tribu sacerdotali erat, neque super hanc terram sacerdos, neque ab homini.

τικήν τινα φαντασίαν εἶχε τὸ σχῆμα τῆς αὐτοῦ Ιερωσύνης, οἷον κώδωνας, καὶ πέταλα, ἀλλὰ πάντα πνευματικά), καταλέγει πρῶτον & κοινά ἐστι τῷ Χριστῷ πρὸς τοὺς λοιποὺς ἀρχιερεῖς, εἶτα τίθησι καὶ τὰ ἐξαίρετα. Τότε γὰρ όντως ἡ κατὰ σύγκρισιν ὑπερ οχή τινος γίνεται, ὅταν ἐν μὲν τοῖς κοινωνῇ, ἐν δὲ τοῖς ὑπερέχῃ. Τὸ τοίνυν ἐξ ἀνθρώπων λαμβάνεσθαι, κοινὸν τῷ Χριστῷ πρὸς τοὺς λοιπούς. Καὶ γὰρ καὶ αὐτὸς ἄνθρωπος ων, γέγονεν Αρχιερεύς. Καὶ τὸ ὑπὲρ ἀνθρώπων καθίστασθαι τὰ πρὸς τὸν Θεόν, τουτέστι, μεσιτεύειν, καὶ τοῦτο κοινόν. bus electus in Pontifcem, neque, ut semel dicam, των προκεχειρισμένος, ούτε, ἁπλῶς εἰπεῖν, σωματ aliquam corporalem speciem habebat forma sacerdotii ejus, veluti tintinnabula et laminas, sed omnia spiritualia erant), primumn recenset quæ sint communia Christo cum reliquis pontifcibus, deinde ponit ea in quibus excellit. Tum enim revera exellens per comparationem quispiam ostenditur, quando in aliis quidem communicaverit, in aliis vero excellentior fuerit. Ex hominibus itaque assunii, commune est Christo cum reliquis: nam et ipse homo cum esset, factus est Pontifex. Tum quod pro hominibus constituitur in iis quæ ad Deum pertinent, hoc est, ut 676 pro nobis interpellet, et isthuc est commune ipsi cum reliquis. ' Ut offerat munera et sacrificia pro peccatis. In- Ἵνα προσφέρῃ δῶρά τε καὶ θυσίας ὑπὲρ ἁμαρ καθίστασθαι terpretatus est quid sit, ab hominibus constitut in τιῶν. Ἡρμήνευσε τί ἐστι τὸ iis qua sunt ad Deum, nempe pro peccatis nostris placare Deum. Et hoc igitur commune est Christo cum aliis, sed non totum: nam ipse seipsum obtulit, illi vero alia quædam. Munus autem et sacrificium quomodo qui‹lem, si exactam spectes rationem, discrepant, in Scripturis autem sine discrimine ponuntur, infra disces. VERS. 2. Qui condolere possit iis qui ignorant el errant. Hoc est, qui possit moderate allici, compati, condescendere, ac condonare iis qui ex ignorantia peccaut. Animadverte autem omne pecca - tum ex ignorantia et errore nasci: nam etiamsi videatur quis novisse quid malum sit, tempore tamen transactionis peccati tenebris circumfusus, ignorantia el errore languet, voluptatis illecebris precipitatus. Quoniam et ipse circumdatus est infirmitate. Simpliciorem ac veriorem sententiam esse hanc opinor, propterea videlicet ignorantibus condolere Pontißcem, quod et ipse infirmitate sit amictus, et humanæ imbecillitatis mensuram ex seipso agnoscens, veniam quoque admetitur. Nonnulli tamen sic acceperunt, quod in hoc solo discrepat a populo pontifex, quod condonet: quandoquidem ipse in aliis non aliter ac reliqui, infirmitate circumfusus sit. ὑπὲρ ἀνθρώπων πρὸς Θεὸν, τὸ ὑπὲρ τῶν ἁμαρ τιῶν, φησὶν, ἱλάσκεσθαι τὸν Θεόν. Καὶ τοῦτο δὲ κοινὸν τῷ Χριστῷ πρὸς τοὺς ἄλλους πλὴν οὐχ ὅλον αὐτὸς μὲν γὰρ ἑαυτὸν προσήνεγκεν· ἐκεῖνοι δὲ ἄλλα τινά. Δῶρον δὲ καὶ θυσία πῶς κατὰ μὲν τὸν ἀκριβή λόγον διαφέρουσι, παρὰ δὲ τῇ Γραφῇ ἀδιαφόρως κείνται, μαθήσῃ κατωτέρω. Μετριοπαθεῖν δυνάμενος τοῖς ἀγνοοῦσι καὶ πλανωμένοις. Τουτέστι συμμετρεῖν, συμπαθεῖν, συγκαταβαίνειν, καὶ συγγινώσκειν τοῖς ἐξ ἀγνοίας ἁμαρτάνουσιν. Ορα δὲ ὅτι πᾶν ἁμάρτημα ἄγνοια καὶ πλάνη γεννᾷ. Κἂν γὰρ δοκῇ τις εἰδέναι τὸ κακὸν, ἀλλ᾽ οὖν ἐν τῷ τῆς πράξεως καιρῷ σκοτιζόμενος, ἄγνοιαν καὶ πλάνην νοσεῖ, τῷ λείῳ τῆς ἡδονῆς κατα χρημνιζόμενος. Ἐπεὶ καὶ αὐτὸς περίκειται τὴν ἀσθένειαν. 11 μὲν ἁπλουστέρα ἐκδοχή, οἶμαι δὲ καὶ ἀληθεστέρα, αὕτη ἐστὶν, ὅτι διὰ τοῦτο μετριοπαθεί ὁ Ἀρχιερεὺς τοῖς ἀγνοοῦσι, διότι καὶ αὐτὸς ἀσθένειαν περίκειται, καὶ εἰδὼς τὸ μέτρον τῆς ἀνθρωπίνης ἀσθενείας ἐφ' ἑαυτῷ, ἐπιμετρεῖ καὶ τὴν συγγνώμην· τινὲς μέντοι οὕτως ἐξεδέξαντο· ὅτι ἐν τούτῳ μόνῳ διαφέρει τοῦ λαοῦ ὁ ἀρχιερεὺς, ἐν τῷ συγγινώσκειν· ἐπεὶ τάγε ἄλλα καὶ αὐτὸς ἀσθένειαν ἴσως τοῖς πολλοῖς περί κειται. Καὶ διὰ ταύτην ὀφείλει, καθὼς περὶ τοῦ λαοῦ, οὕτω καὶ περὶ ἑαυτοῦ προσφέρειν ὑπὲρ ἁμαρτιῶν. VERS. 3. Et propterea debet, quemadmodum pro populo, ita etiam et pro seipso offerre pro peccatis. Hec omnia non habet communia Christus cum re- Ταῦτα πάντα οὐκέτι κοινὰ τῷ Χριστῷ πρὸς τοὺς liquis, verum in his excellit. Neque enim Dominus peccatorum infirmitatem habebat, neque pro seipso obtulit, sed pro reliquis hominibus. VERS. 4. Nec quisquam sumit sibi honorem, sed qui vocatur a Deo. Aliud pontificis indicium ponit, quod peræque Christo convenit, nempe quod non ipse ad pontificatum assiliat, sed vocetur a Deo, atque ita acceperit. Perstringit autem hic Judæorum tum temporis pontifices, qui ipsi assiliebant ad honorem, emptitium istumn possidentes, legem cor rumpentes. Quemadmodum et Aaron. Etenim Aaron primum a Deo per Mosen vocatus, sic functus est sacerdotio, λοιπούς, ἀλλ' ἐν τούτοις ὑπερέχει. Οὔτε γὰρ ἀσθέ νειαν εἶχεν ὁ Κύριος, τὴν τῶν ἁμαρτιῶν, οὔτε ὑπὲρ ἑαυτοῦ προσήνεγκεν, ἀλλ' ὑπὲρ τῶν λοιπῶν ἀν θρώπων. Καὶ οὐχ ἑαυτῷ τις λαμβάνει τὴν τιμὴν, ἀλλὰ ὁ καλούμενος ὑπὸ τοῦ Θεοῦ. Καὶ ἕτερον γνώρισμα τίθησιν ἀρχιερέως, ἐμφαινόμενον καὶ τῷ Χριστῷ, τό, μὴ ἑαυτὸν ἐπιπηδᾷν τῇ ἱερωσύνῃ, ἀλλὰ καλούμενον ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, οὕτω ταύτην ἀναδέχεσθαι. Αἰνίττεται δὲ ἐνταῦθα τοὺς τότε ἀρχιερεῖς τῶν Ἰου δαίων, οἱ ἐπεπήδων τῇ τιμῇ, ὠνητὴν ταύτην κτώμε νοι, καὶ τὸν νόμον διαφθείροντες. Καθάπερ καὶ 'Ααρών. Καὶ γὰρ 'Ααρών κατ' ἀρο χὰς ὑπὸ Θεοῦ διὰ Μωσέως κληθείς, οὕτως ιερεύσατο,

quem omnia ne Fillo conveniret, Patri non apponeretur. Disce au- Υἱῷ προσήκον μένῳ, τῷ Πατρὶ προσετίθετο. Τί δὲ tem quid significat, per quem. Quia dixerat, propter σημαίνει τὸ, δι' οὗ, μάνθανε. Ἐπειδὴ εἶπε, δι᾿ ὄν quisquam absurdum quid- τὰ πάντα, ἵνα μή τις ἄτοπόν τι ἐννοήσῃ, ὅτι δεῖται piam intelligeret, 661 quasi omnibus ipse in- τῶν πάντων αὐτός· ἡ γὰρ, διά, πρόθεσις καὶ τοιούtligeret, quandoquidem et præpositio, propter, τόν τι σημαίνει, ὡς ὅταν εἴπωμεν, Διὰ τὸν ἄνθρωπον tale quiddam significet, veluti si dicamus, Pro- παρήχθη ἡ κτίσις· ἐπήγαγε τὸ, δι' οὔ, ἑρμηνεύων pter hominem producta est creatura, intulit, ὅτι τὸ, δι' ὅν, οὕτω νόει, ὡς δι' αὐτοῦ, τουτέστιν, per quem, interpretans illud propter quem, sic in- ὑπ' αὐτοῦ γενομένων πάντων. Ὥστε καὶ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ telligendum, quasi per ipsum, hoc est, ab ipso ὅταν λέγηται τὸ, δι' ού, οὕτω τοῦτο δέχου, ἀντὶ τοῦ, facta sint omnia. Hunc ad modum igitur et de Fiὑφ' οὗ. lio si dicatur, per quem, accipe pro, a quo. Qui multos filios in gloriam udduxerat, auctorem Πολλοὺς υἱοὺς εἰς δόξαν ἀγαγόντα, τὸν ἀρ salutis eorum per passionem consummare. Adhuc il- χηγὸν τῆς σωτηρίας αὐτῶν διὰ παθημάτων τεlius, Gloria et honore coronasti eum, *meminit. λειώσαι. Ετι του, Δόξῃ καὶ τιμῇ ἐστεφάνωσας, Quod autem ait, est ejusmodi: Quod benignita- έχεται. Ο δὲ λέγει τοιοῦτόν ἐστιν· "Αξιον τῆς φι tem suam decuit, id Pater fecit, cum primogeni. Ο λανθρωπίας 37 αὐτοῦ πεποίηκεν ὁ Πατήρ, τὸν πρωtum omnium filiorum, qui gloriæ ejus participes futuri erant, clariorem et splendidiorem omnibus commonstravit per passiones, ut ostendat etiam aliis quɔmodo sit certandum. Principem autein salutis appellat, hoc est, auctorem. Observa alltem quantum sit discrimen ipse enim Filius est, et nos filii sumus: sed ipse quidem salvos facit, nos vero salvi efficimur: conjungimur ipsi, et rursus separamur. Per illud quod ait, Qui multos filios in gloriam adduxerat, ipsi communicamus: per istud vero, Auctorem salutis ipsorum, distamus al ipso. Observa autem afflictiones esse consummationem et causam salutis: et qui pro quopiam patitur, non illum solum adjuvat, verum etiam ipse clarior redfitur et perfectior. Consummationem autem hic intellige gloriam qua glorificatus est: atque hanc secundum humanitatem intellige. Vel quod naturaliter quidem habebat gloriam, cælerum quoad nos inglorius erat, utpote non agnitus. At vero cum post crucem cognitus et glorificatus fuerit, accipere dicitur gloriam, quam cum natura habebat, certe a nobis delatum non habuit. Divus autem Cyrillus perfectionem immortalitatem dicit, quæ quidem Christo, quatenus erat homo, defuit: complevit autem hanc ipsi Pater per resurrectioPostquam enim resurrexit, non porro in eum mors dominatur. Quin et universam naturam in ipso hac perfectione dignatus est. nemi. VERS. 11. Qui enim sanctifical, et qui santificantur, ex uno omnes. En rursus indicat nos esse fratres Christi, tantoque alectos honore. Qui enim sanctificat, hoc est, Christus; et qui sanctificantur, hoc est, nos, ex uno omnes, hoc est, ex Patre: al ille quidem ut germanus Filius, et ex ipsa substantia Patris: nos autem veluti creatura. Animad. verte autem excellentiam quamdam vel in ipsis dictionibus. Ille sanctificat, nos autem sanctificamur. Proinde et identitas est et excellentia. Propter quam causam non erubescit fratres eos vocare. lloc etiam in loco 662 excellentiam observa. 17 φιλοτιμίας ο. 14 καταγομένην Ο. τότοκον πάντων τῶν υἱῶν τῶν μελλόντων ἀπολαῦσαι τῆς δόξης αὐτοῦ, λαμπρότερον πάντων ἀποδείξας διὰ παθημάτων, ἵνα δείξῃ καὶ τοῖς ἄλλοις ὅπως δεξ ἀθλεῖν. Τὸν ἀρχηγὸν δὲ τῆς σωτηρίας, τουτέστι, τὸν αἴτιον. Ορα δὲ ὅσον τὸ μέσον· καὶ οὗτος Υἱὸς, καὶ ἡμεῖς υἱοί· ἀλλ' ὁ μὲν καὶ σώζει, ἡμεῖς δὲ σωζό μεθα· συναπτόμεθα αὐτῷ, καὶ πάλιν διϊστάμεθα. Πολλοὺς υἱοὺς εἰς δόξαν ἀγαγόντα, τούτῳ κοινω νοῦμεν· Τὸν ἀρχηγὸν τῆς σωτηρίας αὐτῶν, τούτῳ διιστάμεθα. Σημείωσαι δὲ, ὅτι τελείωσις τὰ παθήσ ματα, καὶ αἴτια σωτηρίας· καὶ ὅτι ὁ παθὼν ὑπὲρ τινος, οὐκ ἐκεῖνον ὠφελεῖ μόνον, ἀλλὰ καὶ αὐτὸς λαμπρότερος γίνεται καὶ τελειότερος. Τελείωσιν δὲ ἐνταῦθα νόει, τὴν δόξαν ἣν ἐδοξάσθη· καὶ ταύτην κατὰ τὸ ἀνθρώπινον ἐκδέχου· ἢ ὅτι φυσικῶς μὲν εἶχε τὴν δόξαν, πλὴν ὅσον τὸ ἐφ' ἡμῖν ἄδοξος ἦν, ἅτε μὴ ἐπιγινωσκόμενος. Ἐπεὶ δὲ μετὰ τὸν σταυρὸν ἐγνώσθη καὶ ἐδοξάσθη, προσλαβεῖν λέγεται δόξαν, ἣν ἔχων φυσικῶς, παρ' ἡμῶν γοῦν οὐκ εἶχε προσαγομένην 30 αὐτῷ. Ὁ δὲ ἅγιος Κύριλλος, τελείωσιν τὴν ἀθανασίαν φησὶν, ἥτις ἐνέλειπε μὲν τῷ Χριστῷ καθ' ὁ ἄνθρωπος· ἀνεπλήρωσε δὲ ταύτην αὐτῷ ὁ Πατὴρ διὰ τῆς ἀναστάσεως. ᾿Αναστάντος γάρ, θάνατος αὐτοῦ οὐκέτι κυριεύει. Καὶ πᾶσαν δὲ τὴν φύσιν ἐν αὐτῷ ταύτης τῆς τελειώσεως ἠξίω σεν. “Ο τε γὰρ ἁγιάζων, καὶ οἱ ἁγιαζόμενοι, ἐξ ἑνὸς πάντες. Ἰδοὺ πάλιν τοῦτο δείκνυσιν, ὅτι ἀδελφοὶ • Χριστοῦ ἐσμεν, καὶ οὕτω τετιμήμεθα. "Ο τε γὰρ ἁγιάζων, φησί, τουτέστιν, ὁ Χριστὸς, καὶ οἱ ἁγιαζόμενοι, τουτέστιν, ἡμεῖς, ἐξ ἑνὸς πάντες, τουτέστι, τοῦ Πατρός. Αλλ' ὁ μὲν, ὡς γνήσιος Υἱὸς καὶ ἐξ αὐτῆς τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός· ἡμεῖς δὲ, κτίσματα. "Ορα δὲ ἐν αὐταῖς ταῖς λέξεσι τὴν ὑπεροχήν. Ἐκεῖνος ἁγιάζει, ἡμεῖς δὲ ἁγιαζόμεθα. Ωστε καὶ ταυτότης, καὶ ὑπεροχή. Δι' ἣν αἰτίαν, οὐκ ἐπαισχύνεται ἀδελφοὺς αὐτοὺς καλεῖν. Ορα κἐνταῦθα τὴν ὑπεροχήν. Διὰ Varia lectiones.

clitical, et frangitur, et distribuitur. Quoties enim μενον. Οσάκις γὰρ ταῦτα γίνεται, ὁ θάνατος του bæc funt, mors Domini annuntiatur. Κυρίου καταγγέλλεται. VERS. 7. Qui in diebus carnis suæ. Per dies carnis suæ, tempus quo hic vixit, vel dies quos in vila hac carnali transegit, significat: non quod nunc carnem deposuerit: nequaquam retinet enim eam, sed incorruptibilem ac superiorem carmalibus et inculpabilibus passionibus, nimirum, fame, siti, labore, idque genus aliis. Hunc autem textum Apostolus a Davide desumpsit, qui dicit in psalmo centesimo decimo quarto: Et in diebus meis invocabo ". Totum enim psalmum ad Christum refert Apostolus. Preces et supplicationes ad eum qui posset illum salvum facere a morte cum clamore valido et lacrymis oferens. Hæc de carne dicta sunt: non enim ut Deus precabatur. Esto autem quod precaretur, non tamen cum clamore et lacrymis: ista enim non sunt Dei cæterum irrefragabiliter humanæ naturæ unius Christi hæc tribuenda sunt, partim quidem, ut assumptæ naturæ veritas demonstretur, partim vero, ut et cura ipsius erga nos, ac dilectionis excellentia iudicetur. Pro nobis enim hæc orabat, quod nostrum est sibi vindicans, ut in seipso maturæ humanæ formidinem, qua mortem metuit, absumeret. Reputa euim tecum, quod nusquam in Evangeliis scriptum sit, quod oraverit pro resurrectione sui, sed contra potius, ex potentia sua dixerit aperte: Solvite templum hoc et excitabo ipsum; et Potestatem habeo sumendi animam meam 1s "Ος ἐν ταῖς ἡμέραις τῆς σαρκὸς αὐτοῦ. Ἡμέ ρας τῆς σαρκὸς αὐτοῦ, τὰς ἐν τῇ σαρκικῇ αὐτοῦ ζωῇ ἡμέρας δηλοῖ· οὐχ ὅτι νῦν ἀπέθετο τὴν σάρκα· ἄπαγε ἔχει γὰρ αὐτὴν, εἰ καὶ ἄφθαρτον καὶ ἀνωτέραν καὶ αὐτῶν τῶν σαρκικῶν τὸ καὶ ἀδιαβλήτων παθῶν, πείνης, δίψης, κόπου, καὶ τῶν τοιούτων. Ταύτην δὲ τὴν χρήσιν ὁ ᾿Απόστολος ἀπὸ Δαβὶδ ἔλαβε, λέγοντος ἐν ἑκατοστῷ τεσσαρεσκαιδεκάτω ψαλμῷ, Ἐν ταῖς ἡμέραις μου ἐπικαλέσομαι. Πάντα γὰρ τὸν ψαλμὸν εἰς Χριστὸν ἐκλαμβάνει ὁ ᾿Απόστολος. Δεήσεις καὶ ἱκετηρίας πρὸς τὸν δυναμενον απ τὸν σώζειν ἐκ θανάτου μετὰ κραυγῆς ἰσχυρᾶς καὶ δακρύων προσενέγκας. Ταῦτα περὶ τῆς σαρκὸς εἴρηται, οὐ γὰρ δὴ ὡς Θεὸς ἐδεῖτο. Εστω δὲ ὅτι καὶ ἐδεῖτο, οὐ δήπου καὶ μετὰ κραυγῆς καὶ δακρύων ταῦτα γὰρ οὐ Θεοῦ, ἀλλ' ἀναντιρρήτως τῷ ἀνθρω πίνῳ τοῦ ἑνὸς Χριστοῦ ταῦτα προσαναθετέον· ἅμα μὲν ἵνα δειχθῇ τὸ ἀληθὲς τῆς προσληφθείσης φύσεως, ἅμα δὲ ἵνα καὶ τὸ πρὸς ἡμᾶς κηδεμονικόν, καὶ τῆς ἀγάπης ἡ ὑπερβολὴ φανῇ τι· ὑπὲρ γὰρ ἡμῶν ταῦτα ηύχετο, τὸ ἡμέτερον οἰκειούμενος, ἵνα ἐν ἑαυτῷ δαπανήσῃ τὴν πρὸς τὸν θάνατον δειλίαν τῆς φύσεως. Ἐπεὶ σκέπει ὅτι οὐδαμοῦ 18 τῶν Εὐαγγελίων γέγραπται εὐξάμενος περὶ τοῦ ἀναστήσεσθαι, ἀλλὰ τουναντίον κατ' ἐξουσίαν ἀποφαίνεται λέγων Λύ σατε τὸν ναὸν τοῦτον, καὶ ἐγερῶ αὐτόν· καὶ, Εξουσίαν ἔχω λαβεῖν τὴν ψυχήν μου. Καὶ εἰσακουσθεὶς ἀπὸ τῆς εὐλαβείας, καίπερ ὢν Υἱός. Καὶ τοῦτο διὰ τὴν σάρκα, καὶ διὰ τὴν ἀσθένειαν τῶν ἀκουόντων· οὔπω γὰρ μεγάλην περί αὐτοῦ δόξαν εἶχον. Ο οὖν λέγει, τοιοῦτόν ἐστιν, ὅτι Τοσαύτη αὐτοῦ ἡ εὐλάβεια, ὥστε αὐτῆς εἶναι κατόρ θωμα μᾶλλον ἢ τῆς χάριτος τοῦ Θεοῦ, τὸ εἰσακουσθῆναι αὐτόν· καὶ ἀπὸ ταύτης ἡδέσθη αὐτὸν ὁ Θεὸς, καὶ κατεδυσωπήθη, καίτοιγε ὄντα καὶ Υἱὸν, καὶ ἔχοντα πρὸς αὐτὸν τὴν φυσικὴν παρρησίαν· οὕτως ἦν πολλὴ καὶ ἀξία αἰδοῦς. Ὥστε μὴ ἀλύετε, Δεσπό την ἔχοντες είσακουόμενον παρὰ τοῦ Πατρός. Ἐὰν οὖν τι αἰτήσησθε αὐτὸν, ποιήσει ὑμῖν· ὅπερ καὶ αὐ τὸς ὁ Χριστὸς ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ φησὶ τοῖς μαθηταῖς· VERS. 7, 8. Εt exaudilus pro reverentia, tametsi Filius esset. Hoc etiam propter carnem et auditorum imbecillitatem dixit: nondum enim magnam de eo opinionem habebant. Quod igitur dicit, est hujusmodi: Tanta ipsius est reverentia, ut ejus potius opus esset, quam gratiæ Dei, quod exaudiretur ipse; atque ex hac reverentia reveritus est cum Deus, et veluti pudore motus exaudivit eum, quanquam Filius essct, haberetque erga ipsum naturalem fiduciam: adeo magna erat et pudore digna. Ne igitur desperetis, cum Dominum habeatis, qui a Patre exaudiatur. Si igitur quidquam ipsum petieritis, dabit vobis: quod et ipse Christus discipulis in Evangelio ait: Si diligerelis me, gau- El ἀγαπᾶτέ με, ἐχάρητε ἂν, ὅτι ἐγὼ πρὸς τὸν deretis utique, quoniam ego ad Patrem meum vado, quoniam Pater meus major me est "; et, Quæcunque petieritis in nomine meo, dabit vobis. Didicit ex iis quæ passus est, obedientiam. Didicit, inquit, Deo Patri obedire, ex afflictionibus illud edoctus. Videtur autem omnino absurdum quod 679 dicitur. Qui enim didicit obedientiam ex iis quæ passus est, cum priusquam pateretur, Patri esset adeo obediens, ut vel ipsas afflictiones ex obedientia susciperet? Factus est enim, inquit, obe. st Joan. 11, 19. Πατέρα μου πορεύομαι, ὅτι ὁ Πατήρ μου μείζων μου ἐστί· καὶ, Όσα ἂν αἰτήσητε ἐν τῷ ὀνόματί μου, δώσει ὑμῖν. Εμαθεν, ἀφ᾽ ὧν ἔπαθε, τὴν ὑπακοήν. Εμαθε, φησίν, ὑπακούειν τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ, ἀπὸ τῶν παθη μάτων τοῦτο διδαχθείς. Φαίνεται δὲ ἁπλῶς ἄτοπον τὸ λεγόμενον. Πῶς γὰρ ἔμαθε τὴν ὑπακοὴν ἀφ᾽ ὧν ἔπαθεν, ὅς γε καὶ πρὶν παθεῖν, τοσοῦτον ὑπήκοος ἦν τῷ Πατρί, ὥστε καὶ αὐτὰ τὰ πάθη διὰ τὴν ὑπακοὴν ἀναδέξασθαι; Εγένετο γάρ, φησίν, ὑπήκοος μέχρι 18 Juan. Χ, ** Joan. xiv, 28. Varia lectiones. 11 Psal. cxv. 2. φυσικῶν ο. 77 δειχθῇ ο. 78 οὐδενί υ.

- CAP. V. præ pusillanimitate repugnare viderentur, hee humilia de Filio Dei loquatur, ut ex abundanti persuadeat eis obtemperare voluntati Dei, nec statim ad tribulationes animum despondere, seal «1pernum auxilium exspectare. Nam et Filins, inquit, cum sustinuisset passionem, propter obedientiam exauditus est a Patre, atque erepta est anima ipsius ex morte. Atque hinc perpetuo morem gerere didicit Deo, quippe quia obedientia multum posset. Si igitur ille ex afflictionibus lucratus est, vos multo magis. Vidisti quemodo Paulus propter` anditorum utilitatem ita condescenderit, ut absurda quædam dicere videatur. Audi vero quæ sequuntur. θανάτου. Μάνθανε οὖν ὅτι ἐπειδὴ ἀφηνιάζειν οὗτοι diens ad mortem usque. Disce igitur, quod cum is: ἐδόκουν ὡς μικρόψυχοι, λέγει ταῦτα τὰ ταπεινὰ περὶ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ἵνα ἐκ περιουσίας πείσῃ αὐτοὺς πείθεσθαι καὶ ὑπακούειν τῷ τοῦ Θεοῦ βουλήματι, καὶ μὴ πρὸς τὰς θλίψεις ἀποδυσπετεῖν, ἀλλ' ἀναμένειν τὴν ἄνωθεν ἐπικουρίαν. Καὶ γὰρ, φησί, καὶ ὁ Υἱὸς ὑπομείνας τὸ πάθος, διὰ τὴν ὑπε ακοὴν εἰσηκούσθη παρὰ τοῦ Πατρὸς, καὶ ἐξηρέθησ ψυχὴ αὐτοῦ ἐκ τοῦ θανάτου. Καὶ ἔκτοτε ἔμαθε συνεχῶς ὑπακούειν τῷ Θεῷ, ὡς πολλὰ τῆς ὑπακοῆς δυναμένης. Ε! οὖν ἐκεῖνος ἐκέρδανεν ἀπὸ τῶν παθη μάτων, πολλῷ μᾶλλον ὑμεῖς. Εἶδες πῶς διὰ τὴν τῶν ἀκροατῶν ὠφέλειαν οὕτω συγκατέβη Παῦλος, ὥστε καὶ ἄτοπά τινα λέγων φαίνεσθαι. Ακους δὲ καὶ τῶν ἑξῆς. Καὶ τελειωθείς. Αρα οὖν τελείωσις διὰ τῶν παθημάτων γίνεται· πῶς οὖν ὑμεῖς δυσχεραίνετε ἐπὶ ταῖς τελειοποιοῖς θλίψεσιν. Εγένετο πᾶσι τοῖς ὑπακούουσιν αὐτῷ αἴτιος σωτηρίας αιωνίου. Τουτέστιν, οὐ μόνον αὐτὸς ἐσώθη, ἀλλὰ καὶ ἑτέροις σωτηρίαν προξένησε· καὶ οὐ πρόσκαιρον, οἷον ἐκ πολέμων, ἀλλ᾽ αἰώνιον. Τίσι τούτοις; τοῖς ὑπακούουσι. Πῶς οὖν ὑμεῖς ἀπειθεῖτε καὶ κινδυνεύετε τῆς σωτηρίας ἐκπεσεῖν; Ορᾷς ὅτι τὸ πᾶν τοῦ λόγου οὕτως ἐσχημάτισται διὰ τὴν τῶν ἀκουόντων μικροψυχίαν; Πλὴν ὅρα κανταῦθα τὸ ὑα ψηλόν. Αἴτιος γὰρ σωτηρίας ἐγένετο, ὅπερ τῆς Θεότητος. Οὐδεὶς γὰρ ἄλλος, εἰ μὴ Θεὸς, τοιαύτης σωτηρίας αίτιος. Προσαγορευθεὶς ὑπὸ Θεοῦ Ἀρχιερεὺς κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέκ. Διότι, φησίν, ἔπαθε, διὰ τοῦτο ἀρχιερεὺς προσηγορεύθη, ὡς ἑαυτὸν προσενέγκας. Πλὴν εἰ καὶ αἷμα προσήνεγκεν, ἀλλ᾽ οὖν οὐ κατὰ τὴν τάξιν τῶν Ἰουδαϊκῶν ἀρχιερέων, ἀλλὰ κατὰ τὴν τοῦ Μελχισεδέκ. "Ωσπερ γὰρ ἐκεῖνος οὐχ ὑπὸ ἀνθρώπου ἐχρίσθη· οὕτως οὐδὲ ὁ Χριστός, ἀλλ' ὑπὸ Θεοῦ, τῷ ὁμοουσίῳ αὐτοῦ Πνεύματι. Ωσπερ γὰρ ἐκεῖνος οὐ νομικές προσῆγε θυσίας, οὕτως οὐδὲ οὗτος· ἐκεῖνος βασιλεὺς, οὕτω καὶ οὗτος· καὶ μυρία άλλα. Περὶ οὗ πολὺς ἡμῖν ὁ λόγος, καὶ δυσερμήνευ τος λέγειν· ἐπεὶ νωθροὶ γεγόνατε ταῖς ἀκοαῖς. Μέλλων εἰς τὴν διαφορὰν τῆς ἱερωσύνης καθεῖναι τον λόγον, πρότερον αὐτοῖς ἐπιτιμᾷ, δεικνὺς ὅτι διὰ τὸ νηπιώδες αὐτῶν τοσαῦτα ταπεινὰ ἐφθέγξατο, καὶ τῷ κατὰ σάρκα λόγῳ ἐνδιέτριψεν. Εἰ γὰρ μὴ ἦσαν ἀσθενεῖς, πάλαι ἂν τῶν ὑψηλοτέρων εμνήσθη. Διὰ τὴν ὑμετέραν οὖν νωθρείαν, φησί, δυσερμηνευτός ἐστιν ὁ λόγος ὁ περὶ τοῦ, πῶς ἐστιν ὁ Χριστός Αρ χιερεὺς κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέκ. Καὶ διότι οὐ συνίετε ὑμεῖς, διὰ τοῦτο ἐγὼ καλῶς ἑρμηνεύσαι οὐ δύναμαι. Τοῖς μὲν οὖν Κορινθίοις, μὴ δύνασθαι δια λεχθῆναι περὶ πνευματικών φησιν, ἅτε δὴ ζήλους καὶ ἔμεν ἔχουσι· διὸ καὶ σαρκικούς αὐτοὺς καλεῖ. Τούτους δὲ ἐπειδὴ τὸ ἀμαθὲς ἀπὸ τῶν θλίψεων ἐπεγένετο, οὐ σαρκικούς, ἀλλὰ νωθροὺς καλεῖ. Εἰπὼν δὲ τὸ γεγόνατε, δείκνυσιν αὐτοὺς πάλαι υγιαίνοντας, ὕστερον δὲ τοιούτους γεγονότας. VERS. 9. Et consummatus. ¡Consummatio igitur fit per afflictiones. Quomodo igitur vos ægro estis anino in malis, quæ vos consummatos reddunt? Factus est omnibus obtemperantibus sibi causa salutis æternæ. Iloc est, nedum ipse servatus est, veruinetiam aliis salutem conciliavit: neque cam temporariam, perinde ac ex bellis, sed aternam. Quibus hisce? obedientibus. Quomodo igitur vos inobedientes estis, adeo ut a salute vos excidere periculum sit? Videsne universam hane orationem ita formatam esse propter auditorum pusillanimitatem? Attamen hic rursus sublimitatem orationis intuere. Causa, inquit, salutis factus est: quod sane divinitatis est. Nemo enim alius hujusmodi salutis auctor præter Deum. VERS. 10. Appellatus a Deo Pontifex secundum ordinem Melchisedec. Quia passus est, inquit, propterea appellatus est Pontifex, veluti semetipse offerens. Verumtamen etsi sanguinem obtulit, istud tamen non fecit juxta ordinem Judaicorum pontificum, verum secundum ordinem Melchisedec. Οι enim ille ab homine non est inunctus, sic neque Christus, sed a Deo, per ejusdem secum essentia Spiritum. Quemadmodum enim ille legis sacrifci non obtulit, sic neque iste. Ille Rex erat; similiter et iste, aliaque innumera. VERS.11. De quo multus est nobis sermo,explicatuque difficilis; quoniam segnes facti estis auribus. Perducturus orationem ad sacerdotii discrimen, prius ipsos objurgat, indicans quod propter infantiam ipsorum adeo humilia protulerit, atque immoratus sit in oratione de humanitate Christi. Nisi enim infirmi fuissent, jamdudum sublimiorum rerum meminisset. Ob vestrum igitur torporem, 680 inquit, haud facile explicabilis est sermo de eo, quomodo Christus sit Pontifex secundum ordinem Melchisedec. Et quia non intelligitis, propterea ego commode interpretari non possum. Certe quidem Corinthiis ait se non posse loqui de spiritualibus, quippe quod æmulationes et contentiones inter se foverent: propterea et carnales eos vocat. flos autem, quia discendi difficultas ex afflictionibus obvenerat, non carnales, verum segnes vocat. Cum autem ait, facti estis, ostendit ipsos primum bene valuisse, postea vero tales factos.

VLRS. 12. Etenim cum deberetis esse doctores & propter tempus. Accusationem encomio miscet, inquiens: Aliorum vos debebatis esse doctores. Ostendit enim jam olim illos credidisse, arcanaque religionis audiisse. Ambo autem hæc laude digna, si modo ad socordiam non essent prolapsi. Tempus, inquit, fortiores reddit: VOS vero dissoluti hoc frustra abusi estis. Rursus indigelis ut vos doceantini quæ sunt elementa exordii sermonum Dei. Elementa, ea quæ sunt de humanitate Christi vocat. Ut enim in exteruis litteris prima elementa discenda sunt, hunc ad modum hic primum doceri oportet de huma - nitate Christi, atque humilibus assuescendum, deinde accedendum est ad ea quæ sunt Deitatis, quæ perfectiori intellectus opus habent. Ecce jam ο ab ipso Paulo manifeste didicisti, quam ob causam in bumilibus sermonibus immoratur, raro autem sublime aliquid loquitur, et quod ob infirmitatem auditorum ista faciat. Ecce igitur et hæc Epistola humilibus est referta. Si autem aliquid sublime habet, hoc paucis transigitur. Et facti estis quibus lacte opus sit, non solido cibo. Non dixit, Opus habetis, sed, facti estis, hoc est, vosipsi vosipsos eo perduxistis, vestra sponte tales facti. Lac autem, humilem orationem appellat et hic, et in Epistola ad Corinthios: solidum vero cibum, perfectiora et altiora. Non oportebat Igitur, inquit, nunc introducere legalia, et ab istis comparationem facere incomparabilis Christi, nimirum quod sit Pontifex, quod sacrum fecerit, quod cum clamore precatus sit, ac supplicationes fecerit: attamen quia vos bisce alimini, præpono hæc. Observa autem quod quæ nunc nobis adsunt, ea tum alebant illos, et quod verum sunt alimentum eloquia Dei. Dabo enim, inquit, famem illis audiendi verbum Domini. VERS. 15. Omnis enim qui lactis est particeps, inexpertus est sermonis justitia: 681 parvulus exim est. Justitiam, hic vel exactam vivendi rationem appellat, tanquam hoc dicens, quod imperfectus, inexpertus est superuæ philosophiæ, nec potest recipere summam et exactam vitam; quod et Christus exigebat, dicens: Nisi abundarerit justitia vestra plus quam Scribarum et Phari sworum; vel justitiam, ipsum Christum vocal, hoc dicens: Qui particeps est humilium de incarnatione sermonum, verba sublimia Christoque digna non admittit, utpote qui infans est, atque isla capere nequit. VERS. 14. Perfectorum autem est solidus cibus. Hoc est, sublimes institutiones de divinitate Christi. Vides infantiam alteram quæ et in grandævis cst, mentis videlicet: ac perfectionem, quam et juvenes babere nihil impedit. Qui pro ipsa consuetudine exercitatos habent sensus ss Matth. v, 20. Καὶ γὰρ ἐφείλοντες εἶναι διδάσκαλοι διὰ τὸν χρόνον. Εγκωμίῳ μίγνυσι τὴν κατηγορίαν, εἰπὼν, ὅτι, Καὶ ἄλλοις ἔδει ὑμᾶς εἶναι διδασκάλους. Δείκ νυσι γὰρ ἐκ πολλοῦ πεπιστευκότας αὐτοὺς, καὶ μυστηρίων ἀκούσαντας· ἄμφω δὲ ταῦτα ἐπαίνου ἄξια, εἴπερ αὐτοὶ μὴ ἐῤῥᾳθύμησαν. Ο χρόνος, φησί, μᾶλ. λον ἰσχυρούς ποιεῖ· ὑμεῖς δὲ μάτην τούτῳ κατεχρή σασθε ἐκλυθέντες. Πάλιν χρείαν ἔχετε τοῦ διδάσκειν ὑμᾶς τίνα τὰ στοιχεῖα τῆς ἀρχῆς τῶν λογίων τοῦ Θεοῦ. Στοιχεῖα, τὰ περὶ τῆς ἀνθρωπότητος τοῦ Χριστοῦ φησιν. Ωσπερ γὰρ ἐπὶ τῶν ἔξωθεν γραμμάτων τα στοιχεία πρῶτον δεῖ μαθεῖν, οὕτω δὴ καὶ ἐνταῦθα πρῶτον περὶ τῆς ἀνθρωπότητος ἔδει διδαχθῆναι, καὶ τοῖς ταπεινοῖς ἐνεθισθῆναι, εἶτα τοῖς τῆς θεότητος προσβῆναι, τελειοτέρας διανοίας δεομένοις. Ἰδοὺ ἀριδήλως ἔμαθες παρ' αὐτοῦ τοῦ Παύλου, τίνος ἔνεκεν τοῖς μὲν ταπεινοῖς λόγοις ἐνδιατρίβει, σπανιάκις δὲ ὑψηλόν τι λέγει, καὶ ὅτι τῆς ἀσθενείας τῶν ἀκουόντων τοῦτο χάριν ποιεῖ. Ἰδοὺ γοῦν καὶ αὕτη ἡ Ἐπιστολὴ τῶν μὲν ταπεινῶν γέμει". Εἰ δέ τι καὶ ὑψηλὸν ἔχει, βραχὺ τοῦτο. Καὶ γεγόνατε χρείαν ἔχοντες γάλακτος, καὶ οὐ στερεάς τροφής. Οὐκ εἶπεν, ὅτι, χρείαν ἔχετε, ἀλλὰ, γεγόνατε, τουτέστιν, ὑμεῖς αὐτοὶ ἑαυτοὺς εἰς τοῦτο κατεστήσατε, ἐκ προαιρέσεως τοιοῦτοι γεγονότες. Γάλα δὲ τὸν ταπεινὸν λόγον καλεῖ καὶ ἐνταῦθα, καὶ ἐν τῇ πρὸς Κορινθίους· στερεὰν δὲ τροφήν, τὰ τε λειότερα καὶ ὑψηλότερα. Οὐκ ἔδει οὖν, φησὶ, νῦν ἐπεισ· άγειν τὰ νομικὰ, καὶ ἀπὸ τούτων ποιεῖσθαι τὴν σύγ κρισιν τοῦ ἀσυγκρίτου Χριστοῦ, ὅτι τα ᾿Αρχιερεὺς, καὶ ὅτι ἔθυσε, καὶ ὅτι μετά κραυγής έδεήθη καὶ ἱκε τηρίας· ἀλλ' ὅμως ἐπειδὴ τρέφεσθε τούτοις ὑμεῖς, προτίθημι καὶ ταῦτα. Σημείωσαι δὲ ὅτι ἃ 60 ἡμῖι προίσταται νῦν, ἐκείνους τότε οι ἔτρεψε, καὶ ὅτι τροφὴ ἀληθὴς τὰ λόγια τοῦ Θεοῦ. Δώσω γάρ, φησί, λιμὸν αὐτοῖς τοῦ ἀκοῦσαι λόγον Κυρίου. Πᾶς γὰρ ὁ μετέχων γάλακτος, ἄπειρος λόγου δικαιοσύνης· νήπιος γάρ ἐστι. Δικαιοσύνην ἐν ταῦθα ἢ τὸν βίον τὸν ἠκριβωμένον φησὶν, ώσανεί τοῦτο λέγων, ὅτι, Ὁ ἀτελῆς ἄπειρός ἐστι τῆς ἄνω φιλοσοφίας, καὶ οὐ δύναται παραδέξασθαι βίον ἄκρον· ὅπερ καὶ ὁ Χριστὸς ἀπῄτει, λέγων· Ἐὰν μὴ περισσεύσῃ ἡ δικαιοσύνη ὑμῶν πλέον τῶν Γραμματέων καὶ Φαρισαίων· ἡ δικαιοσύνην, τὸν Χριστόν φησιν αὐτὸν, τοῦτο λέγων, ὅτι ῾Ο μετέχων τῶν τα πεινῶν καὶ περὶ τῆς σαρκώσεως λόγων, τοὺς ὑψη λοὺς καὶ ἀξίους Χριστοῦ λόγους οὐ δέχεται, οἷα νή πιος καὶ τούτων ἀπαράδεκτος. Τελείων δέ ἐστιν ἡ στερεά τροφή. Τουτέστι, τὰ ὑψηλὰ δόγματα, τὰ περὶ τῆς θεότητος τοῦ Χρι στοῦ. Ὁρᾷς νηπιότητα ἑτέραν, ἣν καὶ γέροντες ἔχουσι, τὴν τῶν φρενῶν· καὶ τελειότητα, ἣν καὶ νέους ἔχειν οὐδὲν ἐμποδίζει. Τῶν διὰ τὴν ἕξιν τὰ αἰσθητήρια ἐχόντων γεVariæ lectiones. " μέμνηται ο. οι τοῦτο Ο.

CAP. VI. γυμνασμένα πρὸς διάκρισιν καλοῦ τε καὶ κακοῦ. ad discretionem boni et mali. Consuetudinem, hic Εξιν, τὴν τελειότητα καὶ παγιότητα τῶν ἠθῶν φητιν. Ο τοίνυν πάγιος τὸ ἦθος, οὗτος καὶ τὰ αἰσθητήρια τῆς ψυχῆς ἔχει γεγυμνασμένα ταῖς θείας; Γραφαῖς, πρὸς διάκρισιν δογμάτων ὑψηλῶν καὶ τα πεινῶν, ὑγιῶν καὶ διεφθαρμένων. Οὐ γὰρ περὶ βίου ἐνταῦθά φησι· τοῦτον γὰρ πᾶς διακρίνει, καὶ οἶδεν ὅτι φαῦλον ἡ κακία, καὶ ἀγαθὸν ἡ ἀρετή. "Ορα δὲ ότι γυμνασίας χρεία, καὶ ἀσκήσεως, καὶ ἐμπειρία; τῶν Γραφῶν, εἰ μέλλοιμεν διακρίνειν τίνα τῶν αἱρετικῶν, καὶ τίνα οὐ· καὶ 63 μὴ ἁπλῶς πᾶσιν ἐκδιδόναι τὰ ὦτα. Λάρυγξ μὲν γὰρ σἶτα γεύεται· ψυχὴ δὲ δοκιμάζει λόγους. consummationem et firmitatem morum nominat. Qui igitur moritis vitaque drmus est, is etiam animæ sensoria habet exercitata in divinis Scripluris, ad dijudicationem humilium et sublimium dogmatum, sanorum item et corruptorum. Non enim de vita hic loquitur: eam enim unusquisque dijudicat, ac novit quod res prava sit malitia, et res bona virtus. Animadverte autem opus esse exercitatione, et meditatione, et peritia Scripturarum, si dijudicaturi simus quænam sint hæretica, et quæ non, et non simpliciter omnibus accommodare aures. Guttur enim cibum gustat: anima vero sermones probat. CAPUT VI. VERs.1. Quapropter intermittentes inchoationis Christi sermonem, ad perfectionem feramur. Supra dixit: Segnes facti estis, et infantes, atque ad eam adacti estis necessitatem, ut jam sitis in fidei elementis instituendi; nunc vero, Oportet, inquit, vos deinceps ceu perfectos sapere, ac transcendere sermonem primordii Christi, hoc est, prima fidei rudimenta, et ad perfectionem ferri, hoc est, altiorum esse capaces. Vel hunc ad modum hunc locum intelligere poteris: Quia illi in vitæ conversatione claudicare vilebantur, verba jam eis facit de vita irreprehensibili, perinde quasi hoc dicat: Non oportet vos semper circa principia versari, hoc est, de sed ad perfide doceri, tanquam novitios quosdam; fectionem etiam est pergendum, hoc est, ad optimam vitam. Perfectus enim ille est, qui cum fide vitam rectam habet. Nam principium et fundamentumr Ades est, citra quam nihil erit solidum, perinde ac neque sine elementis quispiam gnarus fiat litterarum. 682 Alqui non semper circa elementa nos sari oportet, neque semper in ſide institui, ut infantes et imperfectos. Sin vero quisquam priorem sententiam recipere malit, hanc vero rejiciat, ut quæ sit inconsequens iis quæ a Paulo præmemorata sunt, noverit quod ille dum de uno aliquo disserit, ad alia transilire solet: ut in Epistola ad Corinthios, de canis et conviviis loquens, in sermonem de mysteriis incidit. Hanc ad rationem, etiam nunc in principio objiciens eis segnitiem et Διὸ ἀφέντες τὸν τῆς ἀρχῆς τοῦ Χριστοῦ λόγον, ἐπὶ τὴν τελειότητα φερώμεθα. Εἶπεν ἀνωτέρω ὅτι νωθροί γεγόνατε, καὶ ὅτι νήπιοι, καὶ εἰς χρείαν κατέστητε τοῦ πάλιν τὰ πρῶτα στοιχεῖα τῆς πίστεως μανθάνειν· καὶ νῦν οὖν φησιν, ὅτι, Δεῖ ὑμᾶς ὡς τε λείους λοιπὸν φρονεῖν, καὶ ὑπερβῆναι τὸν τῆς ἀρχῆς τοῦ Χριστοῦ λόγον, τουτέστι, τὰς πρώτας ἀρχὰς τῆς πίστεως, καὶ ἐπὶ τὴν τελειότητα φέρεσθαι, τουτἐστι, τῶν ὑψηλοτέρων εἶναι δεκτικούς. Η καὶ οὕτω τοῦτο νοήσεις· ὅτι ἐπειδὴ χωλεύειν περὶ τὴν πολιτείαν δ' οὗτοι ἐδόκουν, λέγει νῦν αὐτοῖς περὶ βίου ἀνεπιλήπτου, ὡσανεὶ τοῦτο λέγων, ὅτι, Οὐ δεῖ ὑμᾶς ἀεὶ περὶ τὴν ἀρχὴν στρέφεσθαι, τουτέστι, περὶ πίστεως διδάσκεσθαι, ὥσπερ εἰσαγωγικούς τινας, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τὴν τελειότητα φέρεσθαι, τουτἐστιν, ἐπὶ τὸν ἄριστον βίον. Τέλειος γὰρ ἐκεῖνος, ὅς μετὰ τῆς πίστεως καὶ βίον ἔχει ὀρθόν. Ἀρχὴ μὲν γὰρ καὶ θεμέλιος ἡ πίστις, καὶ ἄνευ ταύτης οὐδὲν Εδρασθήσεται, ὥσπερ οὐδὲ ἄνευ στοιχείων γένοιτ' ἄν τις ἔμπειρος γραμμάτων. Πλὴν οὔτε ἀεὶ περὶ τὰ στοιχεία στρέφεσθαι δεί, οὔτε ἀεὶ ὡς νηπίους καὶ ἀτελεῖς περὶ πίστεως διδάσκεσθαι. Εἰ δέ τις τὴν μὲν προτέραν ἐκδοχήν παραδέχοιτο, ταύτην δὲ ἀποδοκιμάζει ὡς ἀνακόλουθον οὖσαν τοῖς προβλη θεῖσιν ὑπὸ τοῦ Παύλου, εννοείτω ὡς ἔθος αὐτῷ ἐστι περὶ ἄλλων λέγοντι εἰς ἄλλα μεταπηδαν· ὡς ἐν τῇ πρὸς Κορινθίους, περὶ τῶν δείπνων λέγων, εἰς τὸν περὶ τῶν μυστηρίων λόγον ἐνέβαλεν. Οὕτως οὖν καὶ νῦν ὀνειδίζων ἐν ἀρχῇ τούτοις νωθρότητα καὶ ἀσθέ νειαν πρὸς τὰ τελειότερα παραδέξασθαι, εἰσβάλλει imbecillitatem in perfectioribus recipiendis, in εἰς τὸν περὶ τῆς πολιτείας λόγον, ἀτελεῖς καλῶν αὐτοὺς, καὶ διὰ τοῦτο, ὅτι μὴ πίστει τὸν βίον προσ έθεσαν. Μὴ πάλιν θεμέλιον καταβαλλόμενοι μετανοίας ἀπὸ νεκρῶν ἔργων, καὶ πίστεως ἐπὶ Θεόν. Τουτο ἐστι, μὴ πάλιν ἐξ ἀρχῆς τοιαῦτα ποιοῦντες, οἷα ἐποιεῖτε ὁπηνίκα ἐμέλλετε βαπτίζεσθαι, οἷον τὴν ἀπὸ νεκρῶν ἔργων μετάνοιαν, τουτέστι, τὴν ἀποταγὴν τῶν ἔργων τοῦ Σατανᾶ. Ο γὰρ προσερχόμενος τῷ Χριστῷ, πρόδηλον ὅτι μετανοῶν ἐπὶ τῷ προτέρῳ 63 αλλά ο. 814 πίστιν Ο. οι ἡμᾶς Ο. ver. sermonem de moribus et conversatione fertur, imperfectos eos vocans, propterea quod fidei suæ vitam non adjecerint. Non rursum jacientes fundamentum pœnitentiæ ab operibus mortuis, et fidei ad Deum. Hoc est, non į rursus ex integro facientes quæ faciebatis quando baptisinate abluendi eratis, nempe poenitentiam e mortuis operibus, hoc est, renuntiationem operuni Satana. Qui enim Christo accedit, planum est quod penitentia prioris dogmatis et vitæ ductus, sic Varia lectiones.

accedat: nisi enim condemnarit priorem, quo- και δόγματι καὶ βίῳ, οὕτω πρόσεισιν· εἰ μὴ γὰρ modo novam vitam ordietur? Eam ob rem infert, et fidei in Deum. Pœnitentiam enim a mortuis operibus fides sequitur. Ait itaque, Non oportet jam vos in fide institui, tanquam jam primum inciperetis: jampridem enim credidistis. Per hæc autem innuit, quod concutiebantur, ac propterea fundamento indigebant. Vers. 2. Baptismum doctrinæ. Non ceu multa sint baptismata, in plurali numero hoc Paulus dixit; unum enim est baptisma 16: sed quod velut ex consequenti hoc contingat. Si enim iterum eos in primordiis religionis institueret, rursus baptizaret; et postquam lapsi essent baptizaret, atque iterum, per hujusmodi reiterationem necessario essent baptismi multi: verum hoc est absurdum. Non oportet igitur vos reiterare baptisma, sed in priori baptismate perseverare. Fortasse autem el illi, ut qui legi adhuc affixi erant, multos baptismos Judaico more etiam sub gratia prædicabant. Observa autem quod penitentiam baptismus excipiebat. Quoniam enim pœnitentia ipsa per sese non possit puros reddere, propterea baptizamur, ut universum sit gratiæ Christi. Impositionis quoque manuum. Per quas Spiritum accipiebant, ut prophetarent et miracula ederent. Nam cum imposuisset illis manus Paulus, acceperuat, inquit, Spiritum sanctum. Et resurrectionis mortuorum. Iloc enim in baptismale efficitur per figuram immersionis in aquam, et in confessione confirmatur: confitemur enim credere resurrectionem mortuorum. 683 Et judicii @lerni. Hoc est, quod scnipiterna sive bona, sive supplicia largitur. Hæc autem dicere videtur, quia verisimile erat eos concuti, etiamsi jam olim crediderant, vel minime Christiane vivere, ac signiter, Vigilate, inquiens. Non enim affirmare licet, quod si segniter vivamus, aut fide excidamus, rebaptizari nobis dabitur, aut peccata denuo abluere poterimus, ac eadem consequi quæ prius. Erratis enim hæc existimantes. VERS. 3. Εt hoc faciemus, si quidem permiserit Deus. Hoc faciemus: quale? Ut ad perfectionem feramur, si Deus velit. Hoc autem dixit, non tanquam Deus hæc non permitteret, verum perinde ac dicere solemus: Si Deus velit, hoc faciam. Simul autem hinc docet nos, omnem rem ex ipsius voluntate dependere, neque etiam in confessis bonis, proprio fidere judicio atque potentiæ. -Hoc autem aperte ipse etiam Judas apostolus admonet. VERS. 4. Impossibile enim est eos qui semel sunt illuminati. Non dixit, inutile ac indecorum, sed, impos- " Ephes. 1, 5. U καταγνῷ τοῦ προτέρου, πῶς τοῦ δευτέρου ἄψετα:; Διὸ ἐπάγει, καὶ πίστεως ἐπὶ Θεόν. Μετὰ γὰρ τὴν ἐπὶ τοῖς νεκροῖς ἔργοις μετάνοιαν, τότε ἡ πίστις. Φησὶν οὖν, ὅτι, Οὐ δεῖ ὑμᾶς περὶ πίστεως διδάσκειν ὡς ἀρχομένους· ἤδη γὰρ ἐπιστεύσατε. Αἰνίττεται δὲ διὰ τούτων, ὅτι καὶ ἐσαλεύοντο, καὶ διὰ τοῦτο ἐδέοντο θεμελίου. Βαπτισμῶν διδαχῆς. Οὐχ ὡς πολλῶν ὄντων τῶν βαπτισμῶν πληθυντικῶς τοῦτο εἶπεν ὁ Παῦλος· ἐν γάρ ἐστι βάπτισμα· ἀλλ' ὡς ἐκ τοῦ ἀκολούθου τοῦτο συμβαίνον. Εἰ γὰρ πάλιν κατήχει, καὶ πάλιν ἐβάπτιζε· καὶ πάλιν παραπεσόντας ἐβάπτιζε· καὶ πάλιν πολλοὶ οἱ βαπτισμοὶ ἀναγκαίως· ἀλλὰ τοῦτο ἄτοπον. Οὐχ ἄρα δεῖ ἀναβαπτίζειν ὑμᾶς, ἀλλὰ μένειν ἐπὶ τοῦ προτέρου βαπτίσματος. Ίσως αν δὲ οὗτοι ὡς ἔτι τοῦ νόμου ἀντεχόμενοι πολλοὺς βαπτισμούς του δαϊκῶς καὶ ἐν τῇ χάριτι ἐπρέσβευον. Ορα δὲ ὅτι μετὰ τὴν μετάνοιαν τὸ βάπτισμα. Ἐπειδὴ γὰρ ἡ μετάνοια αὐτὴ καθ᾿ αὐτὴν οὐκ ἐπίσχυε καθαρού; δεῖξαι, διὰ τοῦτο βαπτιζόμεθα, ἵνα τῆς τοῦ Χριστοῦ χάριτος τὸ πᾶν ᾖ. 88° Επιθέσεώς τε χειρῶν. Δι' ὧν τὸ Πνεῦμα ἐλάμβανον, ὥστε προφητεύειν, καὶ θαύματα ποιεῖν. Επιθέντος γάρ, φησίν, αὐτοῖς Παύλου τὰς χεῖρας, έλα6ον Πνεῦμα ἅγιον. Αναστάσεώς τε νεκρῶν. Τοῦτο γὰρ καὶ ἐν τῷ βαπτίσματι γίνεται διὰ τοῦ σχήματος τῆς ἀναδύ σεως, καὶ ἐν τῇ ὁμολογία βεβαιοῦται, ὁμολογοῦμεν · γὰρ πιστεύειν ἀνάστασιν νεκρῶν. Καὶ κρίσεως 8 αἰωνίου. Τουτέστι, τῆς κρίσεως τῆς αἰνών:α διδούσης ἢ ἀγαθὰ ἢ κολάσεις. Ταῦτα δοκεῖ λέγειν, ἐπειδὴ εἰκὸς ἦν αὐτοὺς παρασαλεύε σθαι, καίτοι ἤδη πεπιστευκότας, ή κακῶς βιοῦν, καὶ ῥᾳθύμως, Νήψατε, λέγων. Οὐκ ἔστιν εἰπεῖν, ὅτι ἐὰν ῥᾳθύμως ζήσωμεν, ἢ τῆς πίστεως ἐκπέσωμεν, πάλιν βαπτισθησόμεθα, πάλιν δυνησόμεθα τὰ ἁμαρ τήματα ἀπολούσασθαι, καὶ τῶν αὐτῶν τυχεῖν ὧν καὶ πρότερον. Σφάλλεσθε γὰρ, φησί, ταῦτα νομίσ ζοντες. Καὶ τοῦτο ποιήσομεν, εάνπερ ἐπιτρέπῃ ὁ Θεός. Τοῦτο ποιήσομεν· ποῖον; τὸ ἐπὶ τὴν τελειότητα φέρεσθαι, ἐὰν καὶ ὁ Θεὸς θέλῃ. Τοῦτο δὲ εἶπεν, οὐχ ὡς τοῦ Θεοῦ μὴ ἐπιτρέποντος ταῦτα, ἀλλ' ὡς εἰώθαμεν λέγειν, ότι, Ἐὰν καὶ ὁ Θεὸς θέλῃ, τάδε βούλομαι ποιῆσαι· ἅμα δὲ καὶ διδάσκει ἡμᾶς ἐντεῦθεν, τὸ πᾶν τῆς ἐκείνου ἐξαρτᾶν θελήσεως, καὶ μηδὲ ἐπὶ τῶν ὁμολογουμένως καλῶν τῇ οἰκείᾳ θαῤῥεῖν καὶ κρίσει καὶ δυνάμει. Τοῦτο δὲ ῥητῶς καὶ ὁ ἀπόστολος Ἰούδας 60 παραινεί. Αδύνατον γὰρ τοὺς ἅπαξ φωτισθέντας. Οὐκ εἶπεν ὅτι ἀσύμφορον, ἢ ἀπρεπές, ἀλλὰ, ἀδύνατον, Varia lectiones. 63. ιστέον Ο. 8ι κρίματος ο. σε Ιάκωβος Ο.

· CAP. VI. ὥστε εἰς ἀπόγνωσιν αὐτοὺς ἐμβαλεῖν τοῦ δεύτερον sibile, ut ad desperationem eos injiciat, ne omni ἐλπίζειν λουτρών. Γευσαμένους τε τῆς δωρεᾶς τῆς ἐπουρανίου. Τουτέστι, τῆς ἀφέσεως τῶν ἁμαρτιῶν. Οὐδεὶς γὰρ δύναται τοιαῦτα διδόναι, εἰ μὴ εἷς ὁ Θεός. Καὶ μετόχους γενηθέντας Πνεύματος αγίου. Μετὰ τὴν ἄφεσιν τῶν ἁμαρτιῶν, τότε ἡ μετοχὴ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· οὐ γὰρ οἰκεῖ ἐν σώματι κατα χρέῳ ἁμαρτίαις. Διὰ δὲ τῆς ἐπιθέσεως τῶν χειρῶν ἐδίδοτο ὡς καὶ ἀνωτέρω εἴρηται. Καὶ καλὸν γευσαμένους Θεοῦ ῥῆμα. Οὐκ εἶπεν ανακεκαλυμμένως τί ἐστι τοῦτο· δίδωσι· μέντοι ἡμῖν μεῖν, ὅτι περὶ πάσης πνευματικῆς διδασκαλίας τούτό φησι. Δυνάμεις τε μέλλοντος αἰῶνος. Η τὸ θαύματα ἐπιτελεῖν οὕτω καλεῖ, ἢ τὸ ζῆν ἀγγελικῶς, τῷ μηδε. 5 νὸς δεῖσθαι τῶν παρόντων, ἀλλὰ πρὸς τὰ μέλλοντα ἀποβλέπειν, καὶ ἤδη ἀρραβῶνα ἔχειν τῆς μελλούσης ζωῆς τὴν ἐνταῦθα ἄῦλον καὶ πνευματικήν. Καὶ παραπεσόντας πάλιν ἀνακαινίζειν εἰς μετάνοιαν. Τουτέστι, διὰ μετανοίας. Τ! οὖν; ἐκδέβληται ἡ μετάνοια; Μη γένοιτο· ἀλλ' ὁ διὰ τοῦ δευ τέρου λουτροῦ ἀνακαινισμός. Τοῦ λουτροῦ γὰρ μόνου ἐστὶ τὸ ἀνακαινίζειν, ὡς καὶ ὁ προφήτης· Ἀνα καινισθήσεται ὡς ἀετοῦ ἡ νεότης σου, τῆς δὲ μετανοίας ἐστὶ, τὸ τῆς παλαιότητος ἀπαλλάξαι, καὶ οτε βοὺς ἐργάζεσθαι. Εἰς ἐκείνην μέντοι τὴν λαμπρότητα ἀναγαγεῖν οὐκ ἔνι. Ἐκεῖ γὰρ τὸ ὅλον ἡ χάρις ἦν. Εἰς μετάνοιαν οὖν, φησί, τὴν τοῦ βαπτί. σματος. Πρότερον γάρ τις μετανοεῖ ἐπὶ τῷ προτέρῳ βίω, εἶτα βαπτίζεται, ὡς καὶ αὐτὸς προείπε, Μετανοίας τῆς ἀπὸ νεκρῶν ἔργων. Δῆλον δὲ καὶ ἀπὸ τῶν ἑξῆς, ὅτι τὸ δεύτερον λουτρὸν ἀπαγερεύων ταῦτα φή 364. Ανασταυροῦντας ἑαυτοῖς τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ. Το βάπτισμα σταυρός ἐστι. Συνεσταυρώθη γὰρ ὁ παλαιὰς ἡμῶν ἄνθρωπος, καὶ σύμφυτοι γεγόναμεν τῷ ὁμοιώματι τοῦ θανάτου αὐτοῦ. Καὶ πάλιν· Συνετάφημεν αὐτῷ διὰ τοῦ βαπτίσματος. Ωσπερ γὰρ ἐκεῖνος ἀπέθανεν ἐν σταυρῷ σαρκί, οὕτως ἡμεῖς ἐν τῷ βαπτίσματι τῇ ἁμαρτίᾳ ἀπεθάνομεν. Ο τοίνυν δεύτερον βαπτιζόμενος, ὅσον τὸ ἐφ' ἑαυτῷ, δεύτερον σταυροῖ τὸν Χριστόν. ᾿Αλλὰ μὴν τοῦτο ἄτοπον. Απαξ γὰρ ἀπέθανε καὶ ἀνέστη, καὶ θάνατος αὐτοῦ οὐκέτι κυριεύει. Οὐκ ἄρα ἐστὶ δεύτερον βάπτισμα, ότι μηδὲ δεύτερος σταυρός. Τί γὰρ κωλύει καὶ τρίτον καὶ τέταρτον, καὶ τοῦτο ἐπ' ἄπειρον; Οὐκ εἶπε δὲ, ἀνασταυροῦντας, καὶ ἔστη· ἀλλὰ προσέθηκε, καὶ τὸ, ἑαυτοῖς, ἵνα δείξῃ, ὅτι βαθύμως τὸν καθ' ἡμᾶς βίον οικονομοῦντες, ὥσπερ ὄντος ἑτέρου βαπτίσματος, οὕτω πάντα διαπραττόμεθα, ὡς ἂν ἐν ἑαυτοῖς που νεράν δόξαν ὑποστησάμενοι. Καὶ παραδειγματίζοντας. Τουτέστι, θριαμβεύ οντας, καταισχύνοντας· τοῦτο δὲ διχῶς νοήσεις· ἢ ὅτι τότε οι σταυρώσαντες τὸν Κύριον, ἐπὶ αἰσχύνῃ αὐτοῦ τοιοῦτον τρόπον θανάτου ἐπενόησαν, τὸν ἐπι17 Psal. Cll, no sperent se denuo baptisma posse consequi. Gustaverunt etiam donum cœleste. Hoc est, remissionem peccatorum; nemo enim talia dare potest nisi unus Deus. Et participes facti sunt Spiritus sancti. Post dimissionem peccatorum, tum est participatio Spiritus sancti: non enim habitat in corpore subdito peccatis. Per impositionem autem manuum dabatur, uti supra dictum est. VERS. 5. Gustaveruntque bonum Dei verbum. Non dixit aperte quid sit hoc: interim tamen nos colligere facit, se de omni spirituali doctrina loqui. Et virtutes futuri sæculi. Vel miracula facere sic appellat, vel angelice vivere, ita ut nullo prasentium indigeat, sed ad futura respiciat, ac futuræ vitæ arrham habeat, præsentem a materia rebusque crassis semotam et spiritualem. VERS. 6. El prolapsi sunt, rursus renovari ad pœnitentiam. Hoc est, per poenitentiaui. Quid igitur? ejecta est poenitentia? Haudquaquam, sed per secundum baptisma renovatio est rejecta. Renovare namque solius est lavacri, perinde ac Propheta dicit: Renovabitur ut aquilæ juventus tua": pœnitentiæ autem est, a vetustate liberare, fortesque facere: ad illum tamen splendorem ducere nor licet illic enim totum gratia erat. Ad pœnitentiam igitur dicit, nempe baptismatis. Primum enim quispiam ducitur poenitentia ob transactam vitan, 684 deinde baptizatur, sicut et ipse prædixit, Penitentiæ ab operibus mortuis. Manifestum autem est ex sequentibus, quod Laptismalis reiterationem prohibens haec dicit. Rursum crucifigentes sibiipsis Filium Dei. Baptisma crus est. Simul enim crucifixus est velus noster homo, ac simul insiti sumus similitudini mortis ejus. Et rursus: Consepulti sumus ipsi per baptisma. Perinde namque ut mortuus estille in cruce carni, sic et nos in baptismate mortui sumus peccato. Qui igitur secunda vice baptizatur, quantum in se est, rursus cruci Christum affigit. Atqui hoc absurdum est: semel enim mortuus est, et resurrexit, et mors in eum porro non dominatur. Non igitur est secundum baptisma, quandoquidem neque secunda crux sit. Quid enim prohiberet, si secundum permitteretur, quominus tertium et quartıın concederetur, atque ita in infinitum? Non dixit autem, rursum crucifigentes, ac destitit, sed adjecit, siti ipsis, ut ostendat quod vitam nostram ignave transigentes, quasi alter baptismus esset,! ita omnia perficimus, ceu malam opinionem in nobis ipsis sustinentes. Ει ostentui habentes. Hoc est, triumphantes, ignominia afficientes. Hoc autem bifariam intelliges: vel quia qui tum crucifixerunt Dominum, ad ignominiam ejus talem mortis rationem excogitarunt,

$55 ούργοις άφωρισμένον· ἢ ὅτι ἅπαξ σταυρωθεὶς ὁ Χριστὸς, ἀθάνατος λοιπὸν εἶναι πιστεύεται. Ο τοίνυν ἀνασταυρῶν αὐτὸν, ψεῦδος τοῦτο ποιεῖ· ὅπερ αίσχύνην τῷ Χριστῷ φέρει, ὡς γευσαμένω 50 τὴν μετά τὸ ἅπαξ ἀποθανεῖν τοῦ λοιποῦ ἀθανασίαν. Δυσὶ τοίνυν τρόποις τὸ πρᾶγμα ἀδύνατόν φησιν εἶναι· ἑνὶ μὲν, ὅτι οὐκ ἄξιός ἐστιν ὁ τοιούτων καταξιωθείς, καὶ πάντα προέμενος, αὖθις ἀπολαῦσαι τῶν αὐτῶν, ἑτέρῳ δὲ τῷ φρικωδεστέρῳ, ὅτι ἀδύνατόν ἐστι τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ἀνασταυροῦσθαι. maledictam videlicet et contumeliosam, ac scelera- κατάρατον καὶ ἐπονείδιστον δηλαδή, καὶ τοῖς κακtis destinatam: vel quia Christus semel cruci alixus, immortalis deinceps creditur. Qui igitur recrucifigit ipsumn, niendacium hoc facit, quod Christo contumeliam affert, quippe qui post mortem suam quam semel sustinuit, immortalitatem deinceps gustaverit. Bifariam itaque rem impossibilem esse dicit: primo quidem, quod indignus est qui tantis bonis donatus sit, atque omnia profudit, rursus iisdem frui: secundo vero quod horribilius est, quod impossibile sit Filium Dei rursum crucifigi. VERS. 7. Terra enim sæpe venientem super se bibens imbrem. Terram quidem animam, imbrem vero doctrinam vocat, ut alio in loco, Mandabo nubibus, inquit Deus, ne pluant imbrem in vineam ". Et rursus: Fluvius Dei impletus est aquis, hoc est, qui a Deo ut alios doceat gratia donatus est, impletus est supernis aquis, sive donis. Innuit autem istos el suscepisse et imbibisse sermonem, el cum sepe ipsum essent adepti, ne sic quidem ipsos profecisse: quod et supra dixit: Cum deberetis esse doctores propter tempus. 685 Et germinans herbam opportunam. Hoc est, vitam virtutibus comptain. Nihil enim adeo est opportunum, hoc est, conveniens et aptum, ut vitæ puritas. Illis, per quos et colitur. Herbam, inquit, hoc est, bonam conversationem illis parit terra, per quos colitur, atque illis conveniens est ipsa: nam illi ipsi qui virtutem colunt, fruentur etiam ea. Quidam autem, illis, al doctores retulerant: etenim per illos optima vitæ conversatio excolitur, ut qui et ipsi discipulorum suorum virtutis sint consortes. Accipit benedictionem a Deo. Hic tacite ferit Græcos, virtuti terræ frugum proventum ascribentes. Neque enim colonorum manus sunt quæ fructus faciant, verum totum, inquit, Deo referen dum est acceptum: ipse benedicit terræ, ac fertifitatem largitur. VERS. 8. Proferens autem spinas et tribulos. Non dixit, germinans, ut supra de herba, sed, proferens, perinde ac dicat aliquis, ebulliens, ac veluti superfluitatem emittens. Spinæ autem ac tribuli sunt vitæ sollicitudines, ac impostura divitiarum, ac simpliciter omne peccatum; sieut et David dicit: Conversus sum in ærumna, dum infigitur mihi spina 1. Non enim simpliciter accedit; sed infigitur: et nisi totam evellimus, sed minimum quiddam remanserit, cruciat, atque opus est cura ac diligentia. Insuper tribulus est: unde si eam retineas, vulnerat, atque omni ex parte injucunda est, cum hic ignominiam pariens, tum in futuro sæculo potissimum. Γῇ γὰρ ἡ πιοῦσα τὸν ἐπ' αὐτῆς πολλάκις ἐρχόμενον ὑετόν. Γῆν μὲν τὴν ψυχὴν, ὑετὸν δὲ τὴν διδασκαλίαν καλεῖ, ὡς καὶ ἀλλαχοῦ, Εντελοῦμαι ταῖς νεφέλαις, φησὶν ὁ Θεὸς, τοῦ μὴ βρέξαι ὑετὸν εἰς τὸν ἀμπελῶνα. Καὶ πάλιν· ῾Ο ποταμὸς τοῦ Θεοῦ ἐπληρώθη ὑδάτων, τουτέστιν, ὁ ἐκ τοῦ Θεοῦ περὶ τὸ διδάσκειν χαριτωθεὶς, ἐπληρώθη τῶν ἄνωθεν ὑδάτων, ἤτοι χαρισμάτων. Αινίττεται δὲ ἐνταῦθα τούτους καὶ δεξαμένους καὶ συμπίοντας τὸν λόγον, καὶ πολλάκις τούτου τυχόντας, καὶ οὐδὲ οὕτως ἀπο ναμένους, ὁ καὶ ἀνωτέρω εἶπεν· Οφείλοντας εἶναι διδάσκαλοι διὰ τὸν χρόνον. Καὶ τίκτουσα βοτάνην εὔθετον. Τουτέστι, βίον ἐνάρετον. Οὐδὲν γὰρ οὕτως εὔθετον, τουτέστι, προσἦχον καὶ εὐάρμοστον, ὡς βίου καθαρότης. Εκείνοις δι' οὓς καὶ γεωργεῖται. Την βοτάνην, φησί, τουτέστι, τὴν ἀγαθὴν πολιτείαν ἐκείνοις τίκτει ἡ γή, δι' οὓς καὶ γεωργεῖται, καὶ ἐκείνοις ἐστὶν εὔθετος αὕτη. Καὶ γὰρ αὐτοὶ ἐκεῖνοι οἱ καρποφοροῦντες τὴν ἀρετὴν, ἀπολαύσουσι ταύτης. Τινὲς δὲ τὸν ἐκείνοις, ἀντὶ τοῦ, τοῖς διδασκάλοις, ἐνόησαν· καὶ γὰρ καὶ δι' αὐτοὺς γεωργεῖται ἡ ἀρίστη πολιτεία, ὡς καὶ αὐτῶν μετεχόντων τῆς τῶν μαθητῶν ἀρετῆς. Μεταλαμβάνει εὐλογίας ἀπὸ Θεοῦ. Ἐνταῦθα ἠρέμα πλήττει τους Έλληνας, τοὺς τῇ δυνάμει τῆς γῆς τὴν τῶν καρπῶν φορὰν ἐπιγράφοντας. Οὐδὲ γὰρ οὐδὲ γεωργικαὶ χεῖρες εἰσιν αἱ τοὺς καρποὺς ποιοῦ σαι, ἀλλὰ τὸ πᾶν, φησί, τοῦ Θεοῦ ἐστιν· αὐτὸς εὐλογεῖ, καὶ τὴν εὐφορίαν δίδωσιν. Εκφέρουσα δὲ ἀκάνθας καὶ τριβόλους. Οὐκ εἶπε, τίκτουσα, ὥσπερ ἀνωτέρω ἐπὶ τῆς βοτάνης, ἀλλ', ἐκφέρουσα, ὡς ἂν εἴποι τις, ἐκβράσσουσα, καὶ οἷόν τι περίττωμα ἀποῤῥίπτουσα. "Ακανθαι δὲ καὶ τρίβολοι, αί τε μέριμναι τοῦ βίου, καὶ ἡ ἀπάτη τοῦ πλούτου, καὶ ἁπλῶς πᾶσα ἁμαρτία· ὡς καὶ ὁ Δαβίδ φησιν· Ἐστράφην εἰς ταλαιπωρίαν ἐν τῷ ἐμπαγῆναί μοι ἀκανθαν. Οὐ γὰρ ἁπλῶς ἐπέρχεται, ἀλλ᾽ ἐμπήγνυται· κἂν μὴ πᾶσαν ἐξέλωμεν, ἀλλὰ μικρόν τι ἐναπομείνῃ, ἀδυνα, καὶ δεῖ θεραπείας καὶ ἐπιμε λείας. ᾿Αλλὰ καὶ τρίβολός ἐστιν· ὅθεν ἂν αὐτὴν κατάσχῃς, πλήττει, καὶ πάντοθέν ἐστιν ἀηδής, και ἐνταῦθα αἰσχύνην φέρουσα, καὶ ἐν τῷ μέλλοντι δὲ αἰῶνι μάλιστα. 18 Psal. Lxiv, 10. 19 Psal. xx*1. 4. Varia lectiones. οι ψευσαμένῳ ο.

EXPOSITIO IN EPIST. AD'HEBRÆOS. - CAP. VI. Αδόκιμος καὶ κατάρας εγγύς. Τὴν μὲν ἀγαθὴν γῆν εὐλογεῖσθαι ἔφη ὑπὸ Θεοῦ· τὴν δὲ ἄκαρπον, οὐκ εἶπεν ἁπλῶς ἐπικατάρατον, ἀλλ' ἐγγυς κατάρας, ἵνα μὴ ἀπογινώσκωμεν. Ο γὰρ ἐγγὺς κατάρας, δυνήσεται καὶ μακρὰν γενέσθαι. 'Ης τὸ τέλος εἰς καῦσιν. Καὶ τοῦτο, ἵνα μὴ ἀπογινώσκωμεν. Οὐ γὰρ εἶπεν, ἥτις κατακαήσεται, ἀλλ', ἧς τὸ τέλος εἰς καῦσιν· τουτέστιν, ἐὰν μέχρι τέλους ἐπιμείνῃ τῇ ἀκαρπίᾳ. Ὥστε δύναται ἀποστή καὶ τῆς ἀκαρπίας, καὶ καταπαῦσαι ε' μὲν τὰς ἀκάνε θας, δόκιμος δὲ γενέσθαι, καὶ εὐλογίας μετασχεῖν. Πεπείσμεθα δὲ περὶ ὑμῶν, ἀγαπητοί, τὰ κρείτ τονα καὶ ἐχόμενα σωτηρίας, εἰ καὶ οὕτω λαλοῦ μεν. Καθαψάμενος αὐτῶν ἱκανῶς καὶ φοβήσας, θεραπεύει πάλιν, ἵνα μὴ πάντη ὑπτίους ἐργάσηται. Τὸν γὰρ νωθρὸν ὁ πάνυ πλήττων, νωθρότερον ἐργά ζεται. Φησὶν οὖν, ὅτι, θὐχ ὡς κατεγνωκώς ὑμῶν ταῦτα λέγω, οὐδὲ ὡς νομίζων ὑμᾶς ἀκανθῶν πλή ρεις, ἀλλὰ δεδοικώς ἵνα μὴ τοῦτο γένηται. Καὶ οὐκ εἶπε, Προσδοκώμεν περὶ ὑμῶν, ἀλλὰ, Πεπείσμεθα, τουτέστιν, ἐν βεβαιότητί ἐσμεν περὶ ὑμῶν, ὅτι οὐχ οὕτως ἔχετε, ἀλλὰ κρειττόνως, καὶ ὅτι τῆς ἑαυτῶν σωτηρίας φροντίζετε, κἂν οὕτως ἐλαλήσαμεν πληκτικῶς. Η οὖν περὶ τῆς πολιτείας αὐτῶν τοῦτό φησιν, ὅτι, Οὐκ ἐστὲ ὑμεῖς τοιοῦτοι ἀκανθώδεις ἢ περὶ ἀντιδόσεω;, ὅτι, Οὐκ ἐστὶ κατάρας ἐγγὺς, οὐδὲ πρὸς καῦσιν, ἀλλά τις ἄλλη ἀντιμισθία ὑμῖν ἀπόκειται. Ορα δὲ καὶ τὸ ἐπαγόμενον. Οὐ γὰρ ἄδικος ὁ Θεὸς ἐπιλαθέσθαι τοῦ ἔργου ὑμῶν. Ιδε πῶς αὐτοὺς ἀνεκτήσατο καὶ ἀνέβρωσε πρὸς τὸ ἐλπίζειν τὰ βελτίω, ἀναμνήσας αὐτοὺς τῶν προτέρων, καὶ τῆς δικαιοσύνης τοῦ Θεοῦ· εἰ γὰρ δίκαιος ὁ Θεός, οὐκ ἐπιλήσεται τοῦ ἔργου ὑμῶν, τουτέστι, τῆς εὐσπλαγχνίας, τῆς φιλαδελφίας, ἀλλ᾽ ἀντιδώσει ὑμῖν. "Οτε μή μικροψυχείτε, ἀλλὰ πάνω τως ἐλπίζετε τὰ βελτίω, ἐπειδὴ καὶ πάντως ὁ Θεὸς δίκαιος. Οὐκοῦν περὶ ὑμῶν εἶπον ἃ εἶπον, πληκτι κῶς· οἶδα γὰρ ὅτι οὐ κατάρας ἄξιοι ὑμεῖς. Reproba est, et maledicto proxinia. Bonam terram bencdici dixit a Deo: infrugiferam autem non dixit simpliciter exsecratam sed exsecrationi vicinam, ut non desperemus. Nam qui prope exsecrationem est, poterit et longe removeri. Cujus consummatio in combustionem. Hoc etiam adjecit, ne desperemus. Non enim dixit, quæ comburetur, sed, cujus finis ad combustionem: boe est, si ad finem usque in sterilitate perseverarit. Potest itaque desistere a sterilitate, atque spinas compescere, probata iem reddi, atque benedictionis particeps. VERS. 9. Confidimus autem de vobis, dilecti, meliora, et viciniora saluti, tametsi ita loquimur. cum eos abunde satis carpsisset ac perterreſe- " cisset, rursus medetur, ne omnino supinos laxosque reddat. Nain qui segnem nimis objurgat, segniorem reddit. Ait ergo: Non quasi vos damna rim ista dico, neque quod vos spinarum plenos esse sentiam, sed metuens ne hoc flat. Nec dixit, De 686 vobis exspectamus: sed, Confidimus, it est, certi ac firmati sumus quod non sic habetis, sed melius, et quod vestri ipsorum salutis curam geritis, etiamsi nus tam aspere locuti sumus. Vel igitur de conversatione et moribus eorum hæc dicit, quod Vos non estis hujusmodi spinosi: vel de retributione, quod Non estis exsecrationi proximr.i, neque in combustionem, sed alia quædam vobis merces est reposita. Expende autem quod sequiLur. Καὶ τοῦ κόπου τῆς ἀγάπης ἧς ἐνεδείξασθε εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ, διακονήσαντες τοῖς ἁγίοις, καὶ διακονούντες. Μεγάλα αὐτοῖς μαρτυρεῖ· οὐκ ἔργα η μόνον, ἀλλὰ καὶ μετὰ προθυμίας ἔργα. Τὸ γὰρ διακονεῖν προθυμίας σημαντικόν. Αγάπην καὶ τὴν ἐλεημοσύνην φησὶν, ἣν ἀπεδείξαντο, οὐκ εἰς τοὺς ἀδελφοὺς, ἀλλ᾽ εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ. "Ορα μεγί. στην παράκλησιν, ὅτι οὐκ ἀνθρώποις ποιοῦμεν, ἀλλὰ θεῷ· ὡς καὶ ὁ Χριστὸς ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ· Ἐμοὶ ἐποιήσατε, φησίν. Ο γὰρ διὰ τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ τημελῶν τὸν ἄδικον ", τῷ Θεῷ τοῦτο ποιεῖ. Τοῖς ἁγίοις δὲ, τουτέστι, τοῖς πιστοῖς. Πᾶς γὰρ πιστός ἅγιος, κἂν κοσμικός ᾖ. 'Ηγίασται γάρ, φησὶν, ὁ ἀνὴρ ὁ ἄπιστος ἐν τῇ γυναικὶ, καὶ ἡγίασται ἡ Ο κατακαῦσαι m. 08 ἀδελφόν ιn. Vans. 10. Non enim injustus Deus, ut obliviscatur operis vestri. Animadverte quomodo ipsos erexerit et confortarit ut sperent meliora, revocans eis ad memoriam priora, ac justitiam Dei. Si enim justus est Deus, non obliviscetur operis vestri, hoc est, misericordiæ, fraternæ dilectionis, sed retribuet vobis. Proinde ne despondeatis animum!, sed omnino meliora sperate, quandoquidem et Deus omnino justus est. Non igitur de vobis dixi, quæ dixi, ut animum vestrum percellam: novi enim quod vos non sitis digni exsecratione. Ac dilectionis quam ostendistis in nomine ejus, qui ministrastis sanctis, et ministratis. Magna eis tribuit, non solum opera, verunsetiam opera cum alacritate. Ministrare namque promptitudinis est indicium. Per dilectionem autem eleemosynan intelligit, quam imperdierunt, non in fratres, sed in nomen Dei. Animadverte maximam consolationem, quod non hominibus, sed Deo facimus eleemosynam, perinde ac Christus in Evangelio inquit: Mihi fecistis. Qui enim propter nonen Dei injusto prospicit, Deo istud facil. Sanctis, hoc est, fidelibus. Omı:is enim fidelis sanctus est, etiamsi in mundo fuerit. Sanctificatus est enim, inquit, vir infidelis in uxore, et sanctificata est uxor infiVaria lectiones.

telis in marito 2 Fides igitur hic sanctificationem γυνἢ ἡ ἄπιστος ἐν τῷ ἀνδρί. Η πίστις οὖν ἐν· facit. Neˇigitur erga eremitas tantummodo curam impendamus, tanquam sanctos, verum etiam erga mundanos. Sancti enim illi sunt et fide et vita: porro ipsi laici sancti sunt in fide, plerique etiam in vita. Observa autem quomodo eos leniat ac mitiget. Non enim dixit, qui ministrastis, et ita quievit: verum adjecit, et ministralis, hoc est, eadem hodieque facitis. VERS. 11. Cupimus autem unumquemque vestrum camdem ostendere sollicitudinem ad expletionem spei usque in finem. Perinde ac si quis dicat: Quam ergo ob causam, o Paule, hæc dixisti, si noluisti uos ferire et increpare? Hac dixi, inquit, cupiens ut in futurum etiam recte curratis: non quod priora condemnem, verum quod de futuris metuam. Nec dixit, Volo, quod erat 687 præceptoriae auctoritatis: sed, Cupio, quod est paterni affectus. Non enim verbis tantum hoc desidero, sed animus meus pro vobis æstuat. Tale enim quiddam intellige per ἐπιθυμῶ. Nec simpliciter pro vobis, sed, pro unoquoque vestrum: adeo omnium sive majorum sive minorum cura tange - batur, omnesque norat. Ut sitis solliciti, ad expletienem spei, hoc est, ut plenam et perfectam fidem ostendatis, et non perturbemini. Observa autem quomodo non aperte ferit, neque dicit, Desperastis, recolligite vos deinceps: verum tantum non hoc dicit: Equidem volo te semper sollicitum esse, ταῦθα τὸν ἁγιασμὸν ποιεῖ. Ὥστε μὴ πρὸς τοὺς ἐν ἐρήμῳ μόνους σπουδαίοι ὦμεν, ὡς ἁγίους, ἀλλὰ καὶ πρὸς τοὺς κοσμικούς· ἅγιοι μὲν γὰρ ἐκεῖνοι καὶ πίστει και βίῳ· ἅγιοι δὲ καὶ οἱ λαϊκοὶ τῇ πίστει, πολλοὶ δὲ καὶ βίῳ. Ορα δὲ πῶς θεραπεύει αὐτούς. Οὐ γὰρ εἶπε, διακονήσαντες, καὶ ἔστη· ἀλλὰ προσέθηκε, καὶ διακονοῦντες· τουτέστι, καὶ ἔτι τὸ αὐτὸ ποιοῦντες. Ἐπιθυμοῦμεν δὲ ἕκαστον ὑμῶν τὴν αὐτὴν ἐνδείκνυσθαι σπουδὴν πρὸς τὴν πληροφορίαν τῆς ἐλπίδος ἄχρι τέλους. Ὥσπερ τινὸς εἰπόντος· Τίνος οὖν ἕνεκεν ταῦτα εἶπας, ὦ Παῦλε, εἰ μὴ ἔμελ λες ἡμᾶς πλήττειν; φησὶν, ὅτι, Ταῦτα εἶπον, ἐπιθυ· μῶν ἵνα καὶ πρὸς τὸ μέλλον εὐδρομῆτε· οὐχ ὡ; τῶν προτέρων καταγινώσκων, ἀλλ' ὑπὲρ τῶν μελλόντων δεδοικώς. Καὶ οὐκ εἶπε, Θέλω, ὅπερ ἦν διδασκαλικῆς αὐθεντίας· ἀλλ', Επιθυμῶν, ὁ πατρικῆς ἐστι φιλοστοργίας. Οὐ γὰρ μέχρι ῥημάτων τοῦτο βούλο μαι, ἀλλ' ἡ ψυχή μου καίεται ὑπὲρ ὑμῶν. Τοιοῦτον γάρ τι νόει τὸν ἐπιθυμῶ. Καὶ οὐχ ἁπλῶς ὑπὲρ ὑμῶν, ἀλλ' ὑπὲρ ἑνὸς ἑκάστου· οὕτω πάντων ἐκήδετο, καὶ μικρῶν καὶ μεγάλων, καὶ πάντας ἐπίστατο. ὡς ἂν σπουδάζητε πρὸς τὴν πληροφορίαν τῆς ἐλπίδος, τουτέστιν, ἵνα πλήρη και τελείαν τὴν ἐλπίδα ^ε ένα δείξησθε, καὶ μὴ σκυλευθῆτε. "Ορα δὲ 50 πῶς οὐ πλήττει φανερώς, οὐδὲ λέγει ὅτι, ᾿Απηλπίσατε, καὶ ἀνακτήσασθε ἑαυτοὺς λοιπὸν, ἀλλ' ὡσανε, τοιαῦτα λέγει: Θέλω σε σπουδάζειν ἀεὶ, καὶ οἷος ἧς πρότε et ut qualis fuisti antehac, talem etiam in poste- c ρον, τοιούτον εἶναι καὶ νῦν καὶ εἰς τὸ μέλλον. rum te exhibeas. VERS. 12. Ut non segnes efficiamini. Hoc itidem ad mitigationem corum dicit: ad futurum enim tempus hoc ducit. Atqui supra dixit: Quoniam scçnes facti estis: sed auditu, ad auditum enim usque segnitiem statuit: Jam vero, inquit, curam gero, ne aaimum vestrum segnities ista attingat. Ut enim corpus otium et immobilitas lædit, sic et animam a bonis operibus cessatio, supinam magis eficit. RO "Ινα μή νωθροί γένησθε. Καὶ τοῦτο πρὸς θερα πείαν αὐτῶν· εἰς γὰρ τὸν μέλλοντα χρόνον ἐξάγει αὐτό. Καίτοι ἀνωτέρω εἶπεν· Ἐπειδὴ νωθροί με τ γόνατε, ἀλλὰ ταῖς ἀκοαῖς· μέχρι γὰρ τῆς ἀκοῆς ἔστησε τὴν νωθρότητα· νῦν δέ, φησί, προνοῦμαι οι ἵνα μὴ τῆς ψυχῆς ὑμῶν ἅψηται αὕτη. Ως γὰρ τὸ σῶμα ἡ ἀργία καὶ ἀκινησία βλάπτει, οὕτω καὶ τὴν ψυχὴν ἡ τῶν ἀγαθῶν ἀργία ὑπτιωτέραν ἐργάζεται. Μιμηταὶ δὲ τῶν διὰ πίστεως καὶ μακροθυμίας κληρονομούντων τὰς ἐπαγγελίας. Ανέμνησεν αὐτ τοὺς ἀνωτέρω, ὧν αὐτοὶ κατώρθωσαν πρότερον, εἴκοθεν αὐτοῖς φέρων τὰ ὑποδείγματα. Νῦν δὲ καὶ Verum imitatores eorum qui per fidem et longanimitatem promissiones hareditate cupiunt. Supra cominonefecit ipsos eorum quæ antea ipsi gesserant, domesticum ipsis exemplum proferens: nunc vero ad patriarcham eos subvehit. Ne existinient ἐπὶ τὸν πατριάρχην αὐτοὺς ἀνάγει. Ἵνα γὰρ μὴ enim se nullo esse numero dignos, ac veluti contemplos sese a Deo relictos esse, planum facit jam quod istbuc maxime sit fortium virorum, tentari scilicet, et quod magnos viros sic exercuerit Deus. Si enim statim daret quod promisisset, fides corum haud demonstraretur. Nunc autem differt dena sua, ut fides ipsorum per patientiam inclarescat. Tum etiam planum fit quempiam credere ei qui promisit, quando post multum temporis elapsum non acceperit, et tamen se accepturum 20 I Cor. vi, 14. νομίσωσιν ὅτι ὡς οὐδενὸς ἄξιοι λόγου καταφροντ θέντες ὑπὸ Θεοῦ ἐγκατελείφθησαν, δείκνυσιν ὅτι μάλιστα τῶν γενναίων ἀνδρῶν τοῦτό ἐστι, τὸ πειρά ζεσθαι, καὶ ὅτι τοῖς μεγάλοι; ἀνδράσιν οὕτω κέχρη ται ὁ Θεός. Εἰ μὲν γὰρ εὐθὺς ἐδίδου ἃ ἐπηγγείλατο, οὐκ ἂν ἡ πίστις αὐτῶν διεδείκνυτο· νῦν δὲ ἀναβάλ λεται τὰς δόσεις, ἵνα φανῇ ἡ πίστις αὐτῶν διὰ τῆς ὑπομονῆς. Τότε γάρ τις φαίνεται, ὅτι πιστεύει τῷ ἐπαγγειλαμένῳ, ὅτε πολλοῦ καιροῦ διελθόντος μὴ λαμβάνων, ὅμως πιστεύει ὅτι λήψεται, καὶ οὐκ Varim lectiones. 68 πίστιν Ο. το σύνεσιν Ο. οι προθυμοῦμαι ο.

EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBRÆOS.-CAP. VI. στον αρκά. Διὰ τοῦτο οὖν ταῦτα τὰ πληκτικά λέγω credit, et non torpet. Propterea igitur haec objur ὑμῖν, ἵνα διαναστήσω ὑμᾶς, καὶ γένησθε μιμηταί τῶν κληρονομησάντων τὰς ἐπαγγελίας διὰ πίστεως καὶ μακροθυμίας. Τίνες δέ εἰσιν οὗτοι, μετὰ ταῦτα ἐρεῖ. Ορα δὲ πῶς πρῶτον εἶπε τὴν πίστιν, εἶτα μακροθυμίαν, ὅτι ἀπὸ πίστεως ἡ μακροθυμία. Εί μὴ γὰρ πιστεύει τις ὅτι πάντως δώσει ὁ ἐπαγγει λάμενος, οὐδὲ μακροθυμεί. Τῷ γὰρ ᾽Αβραὰμ ἐπαγγειλάμενος ὁ Θεὸς, ἐπεὶ κατ' οὐδενὸς εἶχε μείζονος ὀμέσαι, ὤμοσε καθ' ἑαυτοῦ λέγων· Η μὴν, εὐλογῶν εὐλογήσω σε, καὶ πληθύνων πληθυνῶ σε. Πολλῶν ὄντων τῶν διὰ τῆς πίστεως κληρονομησάντων τὰς ἐπαγγελίας, τοὺς ἄλλους μὲν τέως νῦν παρῆκε, τοῖς ἑξῆς αὐτούς ταμιεύων, μόνον δὲ τοῦ ᾿Αβραάμ μέμνηται, διά τε τὸ ἀξίωμα τοῦ προσώπου, καὶ ὅτι μάλιστα οὗτος καὶ ἐπαγγελίας ἠξιώθη καὶ ἐπέτυχε. Καὶ διὰ τοῦτο δείκνυσιν ὅτι οὐ δεῖ μικροψυχεῖν, ἀλλ' ἀναμένειν τὸν Θεὸν, ἔθος ἔχοντα μὴ ταχέως ἐπάγειν τὰ ἐπηγ γελμένα, ἀλλὰ διὰ μακροῦ τοῦ χρόνου. Πότε δὲ ὤμοσε καθ' ἑαυτοῦ ὁ Θεός; Η ἐν αὐτοῖς τοῖς λόγοις οἷς φησιν, ὅτι Κατ' ἐμαυτοῦ ὤμοσα· ἴσως δὲ καὶ τὸ, ἢ μὴν, εἴποι ἄν τις ὅρκον εἶναι τοῦ Θεοῦ καθ' ἑαυτοῦ· τὸ γὰρ ἦ μήν, αντί τοῦ ὄντως μὴν, ση μαίνει. Οπερ οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν ἢ βεβαιωτικὸν τῆς ἀληθείας· ἀλήθεια δὲ τίς ἂν εἴη ἄλλος, ἢ ὁ Θεός; οὕτω καὶ ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις ὁ Κύριος, Αμήν, ἀμὴν, λέγων, τὸν αὐτὸν ὅρκον ἐμνύει, ἐκ τοῦ μὴ ἔχειν κατὰ μείζονος ἐμῶσαι, καθ᾿ ἑαυτοῦ ἐμοὺς, ὡς καὶ ὁ Πατήρ. Καίτοι τινὲς καὶ τῷ ᾿Αβραὰμ αὐτὸν τότε τὸν Υἱὸν ὁμιλῆσαι ἐνόησαν· λέγει γὰρ ἡ Γράφή, ὅτι, Εἶπε δὴ πρὸς Ἀβραὰμ ὁ ἄγγελος. Οὐ δήπου δὲ, φασίν, ὁ Πατήρ εἴη ἂν ἄγγελος, ἀλλ᾽ ὁ Υἱὸς ὁ τῆς μεγάλης βουλῆς. gatoria vobis dico, ut excitem vos, et ut commumeremini inter hæredes promissionis per fidein et longanimitatem. Quinam vero sint illi, posthac esponet. Observa autem quomodo primo loco fidem collocarit, deinde longanimitatem, quoniam ex fide est longanimitas. Nisi enim credat aliquis omnino daturum eum qui promisit, nunquam erit longanimis. VERS. 15, 14. Abraha namque promittens Deus, quoniam neminem habeat per quem juraret majorem, per semetipsum juravit, dicens: Vere benedicens benedicam te, et multiplicans multiplicabo te. Cum plerique alii essent qui per fidem 688 haereditarint promissiones, alios quidem nunc prætermisit, reponens eos inter eos qui sequuntur; solius Abralani autem meminit, tum ob persona dignitatem, tum quod hic præ cæteris promissione dignatus sit, eamque sit consecutus. Per hoc pariter indicat non esse desperandum nobis, sed Deum potius exspectandum, cui in more est non statim præstare quæ promisit, sed post multum temporis. Quando autem juravit per seipsum Deus? Vel ipsis verbis quibus ait Per memetipsum jurari. Forsan autem et particulam, ή μήν, quispiam dixerit juramentuna Dei per sese. Nam ή μήν, revera, significat. Quod nihil sane est aliud, quam confirmatio quadam veritatis. Veritas autem, quisnam alius fuerit præter Deum? Sic et in Evangelio Dominus, Amen, amen, dicens, idem juramentum jurat, cum non possit per majorem jurare, per seipsum jurans, perinde ac Pater. Nonnulli tamen putarunt ipsum Filium tum cum Abrahamo collocutum: ait enim Scriptura: Dixit antem ad Abraham angelus. Nequaquam enim, inquiunt, Pater angelus esse pulerat, sed Filius, magni consilii angelus. G Καὶ οὕτω, μακροθυμήσας ἐπέτυχε τῆς ἐπαγγε λίας. Πῶς πρὸς μὲν τῷ τέλει τῆς ᾿Επιστολῆς λέγει, ὅτι οὗτοι πάντες οὐκ ἐκομίσαντο τὰς ἐπαγγελίας, ἀλλὰ πόρρωθεν αὐτὰς εἶδον καὶ ἡσπάσαντο· νῦν δέ φησιν, ὅτι ὁ ᾿Αβραὰμ ἐπέτυχε τῆς ἐπαγγελλίας; Οὐ περὶ τῶν αὐτῶν λέγει ἐνταῦθα κἀκεῖ, ἀλλ᾽ ἐν ταῦθα μὲν περὶ τῶν ἐν τῷ βίῳ τούτῳ ἐπηγγελμένων φησίν, ὧν ἐπέτυχεν ὁ ᾿Αβραὰμ μετὰ μικρὴν χρόνον· ἐκεῖ δὲ περὶ τῶν οὐρανίων, ὧν οὔπω ἐπέτυχεν. Αργότερα μέντοι, καὶ τὸ ἐπιτυχεῖν αὐτὸν, καὶ τὸ μήπω ἐπιτυχεῖν, εἰς παράκλησιν ἐστι τοῖς ὀλιγοψύχοις· τὸ μὲν, ὅτι καὶ ἡμεῖς, ἐὰν μακροθυμήσωμεν, τευξόμεθα· τὸ δὲ, ὅτι ἐκείνου μήπω τυχόντος τοῦ πρὸ τοσούτων ἐτῶν τελειωθέντος, ἀνόητοι ἡμεῖς λοι τὸν οἱ ἀσχάλλοντες, ὅτι οὕτω τυγχάνομεν. Ορα δὲ πὼς εἶπεν, ὅτι μακροθυμήσας ἐπέτυχε τῆς ἐπαγγε λίας, ἵνα δείξῃ μεγάλην τὴν δύναμιν τῆς μακροθυ μίας, καὶ ὅτι οὐχ ἡ ἐπαγγελία μόνη τὸ πᾶν εἰργάσατο, ἀλλὰ καὶ ἡ μακροθυμία. Ἐνταῦθα δὲ καὶ φοβεί αὐτοὺς, διδοὺς ἐννοεῖν ἐκ τοῦ ἐναντίου, ὅτι ἐγκόπτε * ἀποναρκῇ πρὸς τὴν πίστιν m. VERS. 15. Et sic, longanimiter ferens, asseculus est promissionem. Qui igitur in fine Epistolæ dicit, απoil isti omnes non acceperunt promissiones, sel eminus cas intuiti sunt et salutaverunt, hic vero ait Abrahamum consecutum esse "promissionem? Non de iisdem hic et illic loquitur, verum hic de iis quæ in vita ei promissa erant loquitur, quæs Abraham sane longo post tempore assecutus est: illic autem de cœlestibus, quæ nondum erat assecutus. Utrumque vero, et quod consecutus sit, et quod nondum sit consecutus, ad consolationem pusillanimibus inserviunt: alterum quidem, quod et nos, si patienter exspectamus, assequemur: alterum vero, quod si ille nondum est assecutus, qui ante-tot annos consummatus est, adinodum insipientes nos sumus, cum ægre ferimus nos nondum assequi. Observa autem quomodo dixerit, per longanimitatem eum consecutum promissionem, ut ingentem longanimitatis vim atque potentiam ob oculos ponat, et quod promissio sola Variæ lectiones.

totum hoc non effecerit, sed etiam longanimitas. ται ἡ ἐπαγγελία δι' ὀλιγοψυχίας. Καὶ τοῦτο συνIlic autem etiam terret cos, ex contrario significans promissionem abscindi per pusillanimitatem. Atque hoc contigit populo olim in deserto, qui in pusillanimitatem lapsi, nulla ratione sunt assecuti promissionem. Dicat igitur quispiam: Quomodo autem sancti etiamsi longanimes fuerunt, non ἐξη τῷ ἐν τῇ ἐρήμῳ πάλαι λαῷ, οἱ ὀλιγοψυχήσαν· τες οὐκ ἔτυχον τῆς ἐπαγγελίας ὅλως. Εἶποι οὖν ἄν τις· Καὶ πῶς οἱ ἅγιοι καίτοι μακροθυμήσαντες οὐκ ἔτυχον, ὡς πρὸς τῷ τέλει φησίν; ᾿Αλλὰ τεύξονται πάντως. Οἱ δὲ τοῦ λαοῦ γογγυσταίοι οὔτε ἔτυχον, οὔτε τεύξονται. tamen sunt assecuti, ut sub Epistola finem dicit? At vero assequ.ntur 689 omnino, verum qui ex populo murmurarunt, neque assecuti sunt, neque assequentur. VERS. 16. Homines enim per majorem jurant, et omnis controversiæ ipsis finis est ad confirmationem juramentum. Hoc est per juramentum solvitur omnis contentionis controversia. Etenim dicuntur quidem multa, et contradicuntur utrinque, sed enim jusjurandum postremo accedens, ac stabiliens, cuncta dubia solvit. VERS. 17. In quo abundantius volens Deus ostendere pollicitationis hæredibus immobilitatem consilii sui, juramento stabilivit. lloc est, propterea quod, quandoquiden ita se res habet, ut hominibus juramentum omnem fidem afferat, ob eam rem Deus etiam jurat. Vel, in quo, lioc est, quia juravit per seipsum Deus, ex abundanti monstravit nobis, quod omnino et impermutabiliter facturus sit quæ nobis promiserit. Nam Deo etiam sine juramento fides adhibenda erat, propter nos tamen demittit sese, nec suam dignitatem contemplatur, verum ut nobis persuadeat, indigna etiam de seipso dici patitur. Nos enim fideles promissionis sumus læredes, qui in semine ejus, qui Christus est, benedicti sumus. Animadverte autem quomodo etiam tum Filium dical mediatorem Dei et hominum fuisse: per ipsum enim tanquam Verbum juravit Deus et Pater. Ανθρωποι μὲν γὰρ κατὰ τοῦ μείζονος ομνύου σι, καὶ πάσης αὐτοῖς ἀντιλογίας πέρας εἰς βε βαίωσιν ὅρκος. Τουτέστιν, ἐκ τοῦ ὅρκου λύεται πάσης ἀντιλογίας ἀμφισβήτησις. Καὶ γὰρ λέγονται μὲν πολλὰ, καὶ ἀντιλέγονται ἐξ ἑκατέρου μέρους, ὁ δὲ ὅρκος τελευταῖς ἐπεισιὼν καὶ βεβαιῶν, τὰ ἀμφίβολα λύει πάντα. Ἐν ᾧ περισσότερον βουλόμενος ὁ Θεὸς ἐπιδεί ξασθαι τοῖς κληρονόμοις τῆς ἐπαγγελίας τὸ ἀμετάθετον τῆς βουλῆς αὐτοῦ, ἐβεβαίωσεν " ὅρκῳ. Τουτέστι, διδ, ἐπειδὴ καὶ τοῖς ἀνθρώποις ὁ ὅρκος πᾶσαν πίστιν ἐπιφέρει, διὰ τοῦτο καὶ ὁ Θεὸς ὄμνυσιν. Η, ἐν ᾧ, ἀντὶ τοῦ, ἐν τῷ ὁμόσαι, φησί, καθ᾿ ἑαυτοῦ ὁ Θεὸς, ἐκ περιουσίας ἔδειξεν ἡμῖν, ὅτι πάντως καὶ ἀμεταθέτως ποιήσει ἃ ἐπηγγείλατο. Εδει μὲν γὰρ καὶ χωρὶς ὅρκου πιστεύεσθαι τὴν Θεόν, ἀλλ' ὅμως δι' ἡμᾶς συγκάτεισι, καὶ οὐ τὴν αὐτοῦ ἀξίαν σκοπεῖ, ἀλλ' ὅπως ἡμᾶς πείσῃ, ἀνάξια περὶ αὐτοῦ ἀνέχεται λέγεσθαι. Ἡμεῖς γὰρ οἱ πιστοὶ τῆς ἐπαγγελίας ἐσμεν κληρονόμοι, οἱ ἐν τῷ σπέρ ματι αὐτοῦ, ὅς ἐστι Χριστός, εὐλογηθέντες. Ορα πῶς καὶ τότε λέγει τὸν Υἱὸν μεσίτην Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων γεγονέναι. Δι' αὐτοῦ γὰρ ὡς Λόγου ὤμνυεν ὁ Θεὸς καὶ Πατήρ. Ινα διὰ δύο πραγμάτων ἀμεταθέτων, ἐν οἷς ἀδύνατον ψεύσασθαι Θεόν. Ποίου καὶ ποίου; Τοῦ τε ἁπλῶς εἰπεῖν καὶ ὑποσχέσθαι, καὶ τοῦ ὅρκον προσ θεῖναι τῇ ὑποσχέσει. Ἐπειδὴ γὰρ παρὰ ἀνθρώποις τοῦτο δοκεῖ πιστότερον, τὸ τοῦ ὅρκου, διὰ τοῦτο καὶ αὐτὸς τοῦτο προσέθηκεν. Ἐν οἷς, ἀντὶ τοῦ, ἐξ ὧν, τούτων τῶν δύο, πιστοτάτη δείκνυται ἡ ἐπαγγελία, καὶ ἀδύνατον ψεύσασθαι τὸν Θεόν. Ωσπερ οὖν ἔμνυσε δι' ἡμᾶς, καίτοι ἀνάξιον αὐτοῦ τὸ ὀμνύναι, οὕτω καὶ τὸ, ἔμαθεν ἐξ ὧν ἔπαθε, νόει. Καὶ γὰρ οἱ ἄνθρωVERS. 18. Οι per duas res immobiles, in quibus impossibile mentiri Deum. Quales et cujusmodi? Quod simpliciter diceret ac promitteret, tum quod jusjurandum promissioni apponeret. Quoniam enim apud homines hoc videtur esse firmius, jusjurandum videlicet, propterea ipse illud apposuit. In quibus, pro, ex quibus his duabus rebus, certissima demonstratur promissio, ac impossibile est mentiri Deum. Quemadmodum igitur juravit propter nos, etsi indignum erat ipso jurare, ita istud, didicit cx quibus passus est, intellige. Etenim homines id τοι τοῦτο νομίζουσιν ἀξιοπιστότερον, τὸ διὰ τῆς existimant esse credibilius et certius, quod experientia comprobatum est. Fortissimum solatium habeamus, qui confugimus ad tenendam propositam spem. Hoc est, magnam admonitionem et adhortationem. Non enim niagis propter Abrahamum, quam propter nos hoc dictum est, qui confugimus ad eum, hoc est, speravimus. Quorsum autein habemus adhortationem? ad hoc ut teneamus propositam spem, hoc est, ut ab illis quæ sunt Abrahamo data, de iis etiam quæ ad nos pertinent certiores reddamur, neque quidquam amπείρας ἐλθεῖν. Ἰσχυρὰν παράκλησιν ἔχωμεν, οἱ καταφυγόντες κρατῆσαι προκειμένης ελπίδος. Τουτέστι, παραίο νεσιν μεγάλην καὶ προτροπήν. Οὐ μᾶλλον γὰρ διὰ τὸν ᾿Αβραάμ, ἢ δι᾽ ἡμᾶς τοῦτο εἴρηται, τοὺς κατα φυγόντας ἐπ' αὐτὸν ", τουτέστιν, ἠλπικότας. Που δὲ ἔχομεν τὴν προτροπήν; Εἰς τὸ κρατῆσαι τῆς προκειμένης ἐλπίδος· τουτέστιν, ἵνα ἀπ' ἐκείνων τῶν τῷ ᾽Αβραὰμ δοθέντων, καὶ περὶ τῶν καθ' ἡμᾶς πληροφορηθῶμεν, καὶ μὴ διστάζωμεν περὶ τῶν Varia lectiones. οι ολιγωρίας ο. οι γογγύζοντες ο. οι μεσίτευσεν ο. ι αὐτήν ο.

EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBR.EOS. - CAP. VI. μελλόντων καὶ οὐρανίων, ἡ ἐλπίζομεν, ἀλλὰ βεβαίως bigamus de futuris, adeoque coelestibus bonis quæ καὶ ἀσφαλῶς κρατῶμεν ταύτης τῆς ἐλπίδος, καὶ μὴ ἀπολύσωμεν αὐτήν. Καὶ γὰρ ἡ πρὸς τὸν ᾿Αβραάμ ἐπαγγελία καὶ πρὸς ἡμᾶς ἐστι, καὶ κυρίως πρὸς ἡμᾶς τοὺς πιστεύσαντας τῷ Χριστῷ, ὡς ἀνωτέρω εἴρηται. ν ὡς ἄγκυραν ἔχομεν τῆς ψυχῆς ἀσφαλῆ καὶ βεβαίαν. Ην ἐλπίδα ἔχομεν ὡς ἄγκυραν. Καὶ γὰρ ὥσπερ ἐκείνη τὰ πλοῖα ἐν καιρῷ ζάλης ἔστησιν ἑδραία, οὕτω καὶ ἡ ἐλπὶς τοὺς σαλευομένους τοῖ; πειρασμοί;, ἑδραίους καὶ ὑπομονητικοὺς εἶναι ποιεῖ. Οὐχ ἁπλῶς δὲ εἶπεν, ἄγκυραν, ἀλλὰ ἀσφαλῆ καὶ βεβαίαν. Εστι γὰρ ἄγκυρα μὴ φυλάττουσα τὸ σκάφος ἀσάλευτον, ἢ ὅταν σαθρά, ἢ ὅταν έλαφρο τέρα. Εἰκότως δὲ οὐ θεμελίου εμνήσθη, ἀλλ' ἀγκύ ρας· διότι ὁ μὲν ἐπὶ τῶν σφόδρα στεῤῥῶν καὶ φιλοσόφων τίθεται· ἡ δὲ ἄγκυρα ἐπὶ τῶν ζάλην ἡ δὲ ἄγκυρα ἐπὶ τῶν ζάλην ἐχόντων, οἷοι ἦσαν οὗτοι τοῖς πειρασμοῖς κλυδωνι ζόμενοι. Καὶ εἰσερχομένην εἰς τὸ ἐσώτερον τοῦ καταπετάσματος. Εἶπεν ἀνωτέρω ὅτι ᾿Αναμείνατε γενήσεται γὰρ τὰ ἐλπιζόμενα· νῦν τελεώτερον πληροφο ρών, λέγει, ὅτι καὶ ἤδη ἔχομεν αὐτὰ τῇ ἐλπίδι. Αὕτη γὰρ εἰσελθοῦσα ἔνδον τοῦ οὐρανοῦ, ἐποίησεν ἡμᾶς ἤδη εἶναι ἐν τοῖς ἐπαγγελμένοις, κἂν ἔτι κάτω ὦμεν, καν μήπω "' ἐλάβομεν. Τοσαύτην ἔχει τὴν ἰσχὺν ἡ ἐλπὶς, ὥστε τοὺς ἐπιγείους οὐρανίους ποιεῖν. Ωσπερ δὲ ἐν τῇ Παλαιᾷ τὸ καταπέτασμα διείργε τὸ ἅγιον ἀπὸ τῆς λοιπῆς σκηνῆς· οὕτω καὶ ὁ οὐρανὸς ἡμῖν καταπέτασμα, διείργων τὰ κάτω ἀπὸ τῶν θειοτέρων καὶ ὑπερουρανίων. Όπου πρόδρομος ὑπὲρ ἡμῶν εἰσῆλθεν Ἰησοῦς. Εἰπὼν ὅτι ἡ ἐλπὶς ἡμῶν εἰς τὸν οὐρανὸν εἰσέρχεται, βεβαιοῖ τὸ ῥηθὲν, διὰ τῶν πραγμάτων αὐτῶν τοῦτο πιστούμενος. Καὶ γὰρ ὁ Χριστὸς ἐκεῖνος εἰσ ῆλθε· καὶ οὐχ ἁπλῶς εἰσῆλθεν, ἀλλὰ πρόδρομος εἰσῆλθε, τουτέστιν, ὡς καὶ ἡμῶν ὀφειλόντων εἰπ ελθεῖν. Ο γὰρ πρόδρομος, τινῶν ἐστιν ἀκολουθούντων πρόδρομος, καὶ οὐδὲ πάνυ πολὺ τὸ μέσον τοῦ προς δρόμου καὶ τῶν ἑπομένων, ὥσπερ οὐδὲ Ἰωάννου καὶ Χριστοῦ. Μή τοίνυν ἀσχάλλετε· ὅσον ούπω εἰσελευσόμεθα ὅπου ὁ πρόδρομος ἡμῶν. Οὐκ ἠρχή. σθη δὲ εἰπὼν, πρόδρομος, ἀλλὰ προσέθηκε καὶ τὸν ὑπὲρ ἡμῶν, εἰς πλείω πίστωσιν, ὡτανεὶ τοῦτο λέγων· Οὐκ αὐτὸς ἐδεῖτο τοῦ ἐκεῖσε ἐλθεῖν· πῶς γὰρ Θεὸς ὤν; ἀλλ᾿ ὥσπερ σάρκα δι' ἡμᾶς ἔλαβεν, οὕτω καὶ δι' ἡμᾶς εἰσῆλθεν ἐσώτερον τοῦ οὐρανοῦ, ἵνα ἡμῖν ἀνοίξῃ τὴν ὁδόν. Ωστε ἀναγκαίως εἰσελευσό μεθα καὶ αὐτοί. Η τό, Υπέρ ἡμῶν, ἀντὶ τοῦ, ἵνα ἐντυγχάνῃ ὑπὲρ ἡμῶν τῷ Πατρὶ, ὡς καὶ ὁ ἀρχιερεὺς εἰσῄει εἰς τὸ ῞Αγιον ἅπαξ τοῦ ἐνιαυτοῦ, ἐξιλασκόμενος ὑπὲρ τοῦ λαοῦ. Κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέκ, ᾿Αρχιερείς γενέμενος εἰς τὸν αἰῶνα. Καὶ τοῦτο μεγίστη παρά οι έτι μή ο. PATROL. GR. CXXV. Ր speranius, sed firmiter ac tuto retincanus hanc spem, nec dimittamus ipsam, 690 Etenim qua Abrabano facta est promissio, ad nos etiam spe ctat, ac proprie ad nos qui Christo credimus, at in superioribus dictum est. VERS. 19. Quam sicut anchoram habemus anima, lutam ac firmam. Quam spem habemus veluti anchoram. Nam perinde ut illa naves tempestatis tempore firmas constituit, consimilem ad rationem spes agitatos et concussos tentationibus, stabilės et patientes elicit. Non simpliciter autem, anchora!!!, dixit,verum, tu'am ac firmam. Estenim anchora qua: non conservel scapham inconcussam, vel si putrida fuerit, vel quando plus æquo levior. Merito autem non fundamenti meminit, sed anchoræ, eo quod fundamentum in valde solidis ac sapientibus ponitur anchora vero in iis quæ tempestate quatiun tur, quales fuerunt·isti qui tentationibus agitabantur et fluctuabant. Et incedentem usque ad interiora velaminis. In superioribus dixit, Exspectate: evenient enim qua sperantur. Jain perfectius certós faciens, ait quod etiamnum ea habemus in spe. Ista namque ingressa in cœlum fecit jam nos esse in promissis bonis, etiamsi adhuc infra in terris simus, etiamsi nondum acceperimus. Spes tantas vires habet, ut terrestres cœlestes faciat. Quemadmodum vero in Veteri Testamento velamen disjunxit Sanctum a reliquo tabernacnlo: ita colum nobis velamen es', disjungens inferiora a divinioribus et supercœlestiLus. Vers. 20. Ubi præcursor pro nobis introiit Jesus. Cum spem nostram cœlos ingressam dixerit, confirmat quod dictum est, per res ipsas hoc stabiliens. Etenim Christus ille ingressus est: et non είpiciter ingressus est, sed precursor ingressus est, hoc est tanquam et nos videlicet debeamus ingredi. Precursor enim quorundam sequentium est præcursor, nec valde multum est intervalli inter præcursorem ac sequentes, quemadmodum neque inter Joannem et Christuin. Ne igitur ægre feratis: mox ingressuri sumus in eum locum, in quo præcursor noster est. Nec contentus fuit dicere, precursor: sed apposuit, pro nobis, adl miajorem confirmationem: perinde quasi hoc dicat: Ipse non habebat opus eo ingredi: quomodo enim, cum Deus esset? Atenim sicut carnem propter nos assumpsit, sic et propter nos interius cœlum subiit, ut nobis patefaceret iter. Necessario itaque ingrediemur et ipsi. Vel, pro nobis, esi pro, ut intercedat pro nobis ad Patrem, quandoquidem et pontifex ingrediebatur in Sanctum semel in anno ut pro populo interpellaret. Secundum ordinem Melchisedec, Pontifex factus in æternum. Hæc maxima 691 etiam nobis est conVaria lectiones.

solatio, siquidem Pontifex noster est in supernis, κλησις, είγε ἄνω ὁ ᾿Αρχιερεὺς ἡμῶν, καὶ πολὺ βελac multo præstantior iis qui sunt apud Judæos. Primo secundum modum: non enim juxta eoruin ordinem, sed secundum ordinein Melchisedec. Deinde loco et tabernaculo: supra enim in cœlis est; postea, Testamento: de melioribus enim et perfectoribus bonis; item duratione: sempiternus enim, et non temporarius. Postremo, persona: Filius enim Del est. Proinde ne langueatis animo. llæc autem omnia propter carnem dicta sunt: secundum hanc enim factus est Pontifex. CAPUT VII. VERS. 1-3. Hic enim Melchtsedec, rex Salem, sacerdos Dei summi, qui obviavit Abrahæ regresso a cæde regum, el benedixit ei. Cui et decimas omnium divisit Abraham. Scopus est apostolo, commonstrare discrimen Veteris et Novi Testamenti: atque hoc statim in exordio indicavit, cum diceret, Patribus quidem loculus est Deus per servos, prophetas: nobis autem, qui sumus in Novo Testamento, loculus est per Filium. Quia vero infirmi erant auditores, quippe qui languido essent animo in tentationibus, iltorum pusillanimitatem interim refocillavit, et deinceps, cum abunde eos refecisset, rursus de excellentia Novi Testamenti, qua Vetus exsuperat, inducit sermonem. Considera vero ejus sapientiam. Ostendit Melchisedec, qui erat typus Christi, excellentiorem Abrahamo fuisse. Nisi enim fuisset præstantior, non benedixisset ei, nec decimas ab eo accepisset. Quoniam vero ab Abrahamo deducebantur sacerdotes legis, istos quoque Melchisedec præcellit, quatenus ipsis et benedixit, ac decimas ab ipsis accepit, quandoquidem et progenitori eorum benedixerit, ac decimas sumpserit. Quod si figura Christi Melchisedec tantum excellit sacerdotes legis, quanto potius verus Melchisedec Christus? Hæc quidem est sentantia totius loci. Abbrevians autem narrationem de Melchisedec, subinfert contemplationem, mystice et spiritualiter historiam ad allegoriam transferens. Primum quidem ex interpretatione dicitur rex justitiæ. Declarat hoc loco quanam ratione Melchisedec sit figura Christi: ac primum quidem ab ipso nomine disce exactam rationem. Melchi enin, rex; Sedec justitiam valet. Quis autem alius est rex justitia, præter Dominum nostrum Jesum Christum? Deinde autem et rex Salem, quod est rex pacis. Ab urbis nomine, inquit, id etiam planum est. SaJem enim pacem valet, si interpreteris. Quis autem 692 alius pacis rex est præler Christum, qui pacificavit ea quæ sunt in cœlis, et quæ super terram? Nulli mortalium convenit, justitiæ pacisque esse regen, præterquam uni Christo. VERS. 5. Sine patre, sine matre, sine genealogia. τίων τῶν παρὰ Ἰουδαίοις. Καὶ τῷ τρόπῳ· οὐ γὰρ κατὰ τὴν τάξιν ἐκείνων, ἀλλὰ κατὰ τὴν τάξιν Μελ χισεδέκ. Καὶ τῷ τόπῳ καὶ τῇ σκηνῇ· ἄνω γὰρ καὶ ἐν τῷ οὐρανῷ. Καὶ τῇ Διαθήκῃ· ἐπὶ γὰρ μείζοσι καὶ τελειοτέροις, καὶ τῷ μονίμῳ· αἰώνιος γὰρ, καὶ οὐ πρόσκαιρος· καὶ τῷ προσώπῳ· Υἱὸς γὰρ Θεοῦ. Ὥστε μὴ ἀθυμεῖτε. Ταῦτα δὲ πάντα διὰ τὴν σάρκα εἴρηται· κατὰ γὰρ ταύτην ἐγένετο " Αρχιερεύς. Οὗτος γὰρ ὁ Μελχισεδέκ βασιλεύς Σαλήμ, ἱερεὺς τοῦ Θεοῦ τοῦ ὑψίστου, ὁ συναντήσας Ἀβραὰμ ὑποστρέφοντι ἀπὸ τῆς κοπῆς τῶν βασι λέων, καὶ εὐλογήσας αὐτόν· ᾧ καὶ δεκάτην ἀπὸ πάντων ἐμέρισεν 'Αβραάμι. Σκόπος τῷ ἀποστόλω δεῖξαι τὸ διάφορον τῆς Παλαιᾶς καὶ τῆς Καινῆς· καὶ τοῦτο εὐθὺς μὲν καὶ ἐν προοιμίοις ο ἔδειξεν εἰπὼν, ὅτι Τοῖς μὲν πάλαι ώμίλησε διὰ τῶν δούλων δ Θεὸς, τῶν προφητῶν· ἡμῖν δὲ τοῖς ἐν τῇ Καινῇ, ἐν τῷ Υἱῷ. Ἐπεὶ δὲ ἀσθενεῖς ἦσαν οἱ ἀκούοντες, ἅτε ὀλιγοψυχήσαντες ἐν τοῖς πειρασμοῖς, ἀνεκτήσατο αὐτῶν τὴν ὀλιγοψυχίαν ἐν τῷ μεταξύ, καὶ λοιπὸν μετὰ τὸ ἱκανῶς αὐτοὺς ἀνακτήσασθαι, πάλιν τὸν περὶ τοῦ ὑπερέχειν τὴν Καινὴν τῆς Παλαιᾶς εἰσάγει λόγον. Καὶ ὄρα σοφίαν. Δείκνυσι τὸν Μελχισεδέκ, δς τύπος ἦν τοῦ Χριστοῦ, ὑπερέχοντα τοῦ ᾿Αβραάμ. Εἰ μὴ γὰρ ὑπερεῖχεν, οὐκ ἂν εὐλόγει αὐτὸν, καὶ δεκάτας ἀπ' αὐτοῦ ἐλάμβανεν. Ἐπεὶ δὲ ἀπὸ τοῦ ᾿Αβραὰμ κατήγοντο οι νομικοὶ ἱερεῖς, δηλονότι καὶ τούτων ὑπερέχει ὁ Μελχισεδέκ, ὡς καὶ αὐτοὺς εὐλο γῶν καὶ ἀποδεκατῶν, ἐν οἷς τὸν προπάτορα αὐτῶν εὐλόγει καὶ ἐδεκάτου. Εἰ δὲ ὁ τύπος τοῦ Χριστοῦ ὁ Μελχισεδέκ τοσοῦτον διαφέρει τῶν νομικῶν ἱερέων, πόσῳ μᾶλλον ὁ ἀληθινὸς Μελχισεδέκ ὁ Χριστός; Ούτης μὲν ὁ νοῦς ἅπας τοῦ χωρίου. Συντεμὼν δὲ τῶν περὶ τοῦ Μελχισεδέκ διήγησιν, ἐπιφέρει τὴν θεωρίαν μυστικῶς καὶ πνευματικῶς ἀλληγορῶν τὴν ἱστο ρίαν. · Πρῶτον μὲν ἑρμηνευόμενος βασιλούς δικαιοσύνης. Δείκνυσιν ἐνταῦθα πῶς ὁ Μελχισεδὲκ τύπος τοῦ Χριστοῦ. Καὶ πρῶτον ἀπ' αὐτοῦ, φησί, τοῦ ὀνό ματος μάνθανε τὴν ἀκρίβειαν. Μελχὶ μὲν γὰρ, βασιλεύς· Σεδέκ δὲ, δικαιοσύνη. Τίς δὲ ἄλλος βασιλεύς ε δικαιοσύνης, ἀλλ᾽ ἢ ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός; Επειτα δὲ καὶ βασιλεὺς Σαλήμ· ὃ ἔστι βασιλεὺς εἰρήνης. Καὶ ἀπὸ τῆς πόλεως, φησί, τοῦτο δῆλον. Σαλὴμ γὰρ ἑρμηνεύεται εἰρήνη. Τίς δὲ ἄλλος βασιλεὺς εἰρήνης ἢ ὁ Χριστὸς, ὁ εἰρηνοποιήσας τὰ ἐν τοῖς οὐρανοῖς καὶ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς; Οὐδενὶ ἀνθρώ πων ἁρμόζει τὸν τῆς δικαιοσύνης καὶ εἰρήνης βασι λεὺς ', εἰ μὴ μόνῳ Χριστῷ. ᾿Απάτωρ, αμήτωρ, ἀγενεαλόγητος. Εχεις καὶ Varia lectiones. οι γέγονεν ο. 99 ἐκ προοιμίων 0. · εἶναι βασιλέα Ο.

EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBR.EOS. - CAP. VII. ἑτέραν ὁμοιότητα. Ὥσπερ γὰρ ὁ Μελχισεδέκ ἀπάτωρ Aliam hic similitudinem habes. Quemadmodum erim Melchisedec sine patre est et sine natre, non quod non habuerit patrem aut matrem, habebat enim ipse, uti mortalium unus, sed quia genealogia ejus non exstat in Scriptura, neque parentum ejus nomen apparet: hunc ad modum: Christus sine patre est secundum inferiorem generationem: ex sola namque Virgine Maria genitus est, quatenus ad carnem attinet: sine matre autem est secundumi supernam nativitatem: ex solo enin Patra ante oninia sæcula ineffabiliter et incomprehensibiliter generatus est. Præterea genealogia etiam vacat. Nam generationem ejus quis enarrabit? Quandoquidem et qui superne in cœlis genuit eum Pater, sit etiam inexplicabilis, atque adeo ipse modus generationis. Porro et quæ inferne in terris eum peperit mater sub rationem non cadit secundum modum generationis, nimirum quomodo virgo peperit, quomodo sine doloribus, ac similia. Christus igitur revera sine paire ac sine matre est: Melchisedec vero et sine patre et sine matre, non revera (fieri enim hoc non potest), sed quatenus parentes ejus in Scriptura non exprimuntur. Quare quod ait: sine genealogia, veluti interpretatur quid sit, sine patre ac rationem dixi Melchisedec patre ac matre vacare ἐστὶ καὶ ἀμήτωρ, οὐχ ὅτι οὐκ εἶχε πατέρα ἢ μητέρα, εἶχε γὰρ καὶ αὐτὸς, ὡς εἷς τῶν ἀνθρώπων, ἀλλ' ὅτι οὐκ ἐγενεαλογήθη παρὰ τῇ Γραφῇ, οὐδὲ ἐμφαίνεται όνομα τῶν γονέων αὐτοῦ· οὕτω καὶ ὁ Χριστὸς ἀπάτωρ ἐστὶ κατὰ τὴν κάτω γέννησιν· ἐκ μόνης γὰρ τῆς Παρθένου Μαρίας ἐγεννήθη τὸ κατὰ σάρκα ὁμήτωρ δὲ κατὰ τὴν ἄνω γέννησιν· ἐκ μόνου γὰρ τοῦ Πατρὸς πρὸ πάντων τῶν αἰώνων ἀῤῥήτως καὶ ἀνεπινοήτως γεγέννηται. ᾿Αλλὰ καὶ ἀγενεαλόγητος. Τὴν γὰρ γενεὰν αὐτοῦ τις διηγήσεται; Ἐπεὶ καὶ ὁ ἄνω γεννήσας Πατήρ, ἀνερμήνευτος, καὶ αὐτὸς ὁ τρόπος τῆς γεννήσεως. Καὶ ἡ κάτω δὲ γεννήσασα μήτηρ, λόγῳ οὐχ ὑποπίπτει, κατά γε τὸν τρόπον τῆς γεννήσεως, οἷον, πῶς ἐγέννησε παρθένος, πῶς ἄνευ ὠδίνων, καὶ τὰ τοιαῦτα. Ὁ μὲν οὖν Χριστὸς ἀλη- [ῶς καὶ ἀμήτωρ καὶ ἀπάτωρ ἐστίν. Ο δὲ Μελχισεδέκ ἀπάτωρ καὶ ἀμήτωρ, οὐκ ἀληθῶς· ἀνένδεκτον γὰρ τοῦτο· ἀλλὰ τῷ μὴ ἐμφέρεσθαι τῇ Γραφῇ τοὺς αὐτοῦ γονεῖς, ὥστε τὸ, ἀγενεαλόγητος, ὥσπερ ἐφερμηνευτικόν ἐστι τοῦ, ἀπάτωρ καὶ ἀμήτωρ· οἱονεὶ λέγοντος τοῦ ᾿Αποστόλου· Οὕτως εἶπον τὸν Μελχισεδέκ ἀπάτερα καὶ ἀμήτορα, ὡς ἀγενεαλόγητον, καὶ ὡς μὴ μνημονευθείσης τῆς γενεᾶς αὐτοῦ παρὰ τῇ Γραφῇ. sine matre, perinde quasi Apostolus diceret: Hanc ad quod genealogia ejus in Scriptura non exprimatur, nec mentio generis ejus in Scriptura fiat. Μήτε ἀρχὴν ἡμερῶν, μήτε ζωῆς τέλος ἔχων· ἀφωμοιωμένος δὲ τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ, μένει ἱερεὺς εἰς τὸ διηνεκές. Καὶ τοῦτο οὕτω νοήσεις ὡς καὶ τὰ προειρημένα. Ὡς μὲν γὰρ ἄνθρωπος, εἶχεν ὁ Μελχισεδέκ πάντως καὶ ἀρχὴν ἡμερῶν, καὶ τέλος ζωῆς· πλὴν καθὰ ἡμεῖς οὐκ ἴσμεν οὔτε πότε ἐγεν νήθη, οὔτε πότε ἐτελεύτησεν, ὡς πρὸς τὴν ἡμετέραν γνῶσιν, οὔτε ἀρχὴν ἔχει, οὔτε τέλος. Ο μέντοι Χρισ στὸς ἀληθῶς, ἅτε Θεὸς, οὔτε ἄρχην ἡμερῶν ἔχει· ἄναρχος γὰρ κατὰ τὴν ἀπὸ χρόνου ἀρχὴν, εἰ καὶ τὸν Πατέρα ἔχει ἀρχὴν ὡς αἴτιον· οὔτε τέλος· ἀτελεύ τητος γάρ· τὸ δὲ σύμπαν εἰπεῖν, ἀΐδιος. Ποῦ τοίνυν οἱ ᾿Αρειανοί; Ακουέτωσαν ὅτι ὁ Υἱὸς ' ἀρχὴν οὐκ ἔχει. Οὕτως οὖν δίδωσιν ἡμῖν ὁ Παῦλος λύειν 3- καὶ ὅπερ ἂν ἀπορήσειέ τις, πῶς ὁ Χριστὸς ἱερεὺ; εἰς τὸν αἰῶνα κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέκ, ὅπου γε ὁ Μελχισεδὲκ ἐτεθνήκει, καὶ οὐκ ἐγένετο εἰς τὸν αἰῶνα ἱερεύς. Λύσομεν γὰρ ἐντεῦθεν, τοῦτο λέγοντες, ὅτι ὁ μὲν Χριστὸς αἰώνιος ὢν καὶ ἀτελεύτητος, ἀεἰ ἐστιν ἱερεὺς τῇ ἀληθείᾳ. Καὶ νῦν μὲν γὰρ est sacerdos in sempiternum. 693 Dilnemus igitur ἑκάστοτε ἑαυτὸν ὑπὲρ ἡμῶν προσφέρειν πιστεύεται διὰ τῶν λειτουργῶν αὐτοῦ, ἄλλως τε καὶ ὡς ἐντυγχάνων τῷ Πατρὶ ὑπὲρ ἡμῶν· καὶ τότε δὲ τὰ τελεώτερα ἱερουργήσει ἡμῖν καὶ μυστικώτερα, ἑαυτὸν ἡμῖν εἰς βρῶσιν καὶ πόσιν προτιθείς καινῶς καὶ ὑπὲρ πᾶσαν νόησιν. Ὁ δὲ Μελχισεδὲν ἀτελεύτητον λέγεται ἔχειν τὴν ἱερωσύνην, οὐχ ότ, ζῇ ἀεί· ἐτεθνή κει γάρ· ἀλλὰ καθὸ οὐκ ἐμφέρεται τῇ Γραφῇ τὸ τέλος αὐτοῦ, ἵν' ἐντεῦθεν ἔχοιμεν γινώσκειν, πότε ἡ κρωσύνὴ αὐτοῦ ἐπαύσατο. "Ωσπερ οὖν καὶ ἐν τοῖς Χριστός ο. ο λέγειν ο. Neque initium dierum, neque vitæ finem habens; assimilatus autem Filio Dei, manet sacerdos in perpetuum. lloc etiam perinde intelliges, ut praemorata. Quatenus enim homo erat, labebat prorsus Melchisedec cum principium dierum, tum finem vitæ: verum quatenus nos nescimus quando natus sit aut mortuus, quod attinet ad nostram cognitionem, ueque principium neque dinem habet. Chris stus tamen revera, ut Deus, neque initium dierum habet principio enim caret, juxta principium quod a tempore dicitur, etiamsi Patrem habeat principium tanquam causam: neque finem: immortalis enim est, atque ut summatim dicam, sempiternus. Ubi sunt igitur Ariani? Audiant Filium principium non babere. Hanc ad rationen: Paulus nos instituit, quomodo istud sit diluendum: atque etiam sicubi aliquis dubitaverit, quomodo Christus sacerdos sit in æternum secundum ordinem Melchisedec, quandoquidem Melchisedec mortuus est, nec factus linc, dicentes, Christum, cum æternus sit et immortalis, revera semper esse sacerdotem. Nam et nunc quidem semper et ubique seipsum pro nobis offerre creditur per ministros suos, præsertim cum apud Patrem pro nobis intercedit: tum vero perfectiora et magis mystica sacra pro nobis perficiel, seipsum nobis in cibum et potum proponeris, novo quodam miedo omnem ingenii captum exsuperante. Melchisedec autem æternum habere sacerdotium dicitur, non quod vivat semper, mortuus enim est Varia lectiones.

τὸ, Μελχισεδέκ, καὶ τὸ, βασιλεύς Σαλήμ, ἐπὶ δὲ Χριστοῦ πραγμάτων ἀλήθεια· οὕτω καὶ τὸ, μήτε ἀρχὴν ἔχειν μήτε τέλος, ἐπ' ἐκείνου μὲν, διὰ τὸ μὴ γεγράφθαι, τύπος γὰρ ἦν· ἐπὶ δὲ Χριστοῦ κατ' ἀλή θεια». Εἰ γὰρ πανταχοῦ ἔμελλεν εἶναι ἡ ὁμοιότης, οὐκέτι τύπος ἂν ἦν καὶ ἀλήθεια, ἀλλ' ἡ ἀμφότερα τύπος, ἢ ἀμφότερα ἀλήθεια. Η οὐχὶ καὶ ἐπὶ τῶν ἐκείνου εἰκόνων τοῦτο θεωροῦμε»; Καὶ γὰρ κἀνταῦθα ἡ σκιαγραφία πρὸς τὴν ἀποτελεσθεῖσαν ἤδη εἰκόνα ἔχει καὶ ὅμοιόν τι, καθὸ ἀποτυποὶ διὰ τῶν γραμμών ἀμυδρῶς τὸν χαρακτῆρα· ἔχει καὶ ἀνόμοιον, καθ' ἡ εἰκὼν διὰ τῶν χρωμάτων, ἐναργέστερον καὶ ἐκφανέστερον τὸν χαρακτῆρα ἐδέξατο. verum quia non traditur in Scriptura fuis ejus, ὀνόμασιν, ἐπ' ἐκείνου μὲν προσηγορίαι μόναι ἦσαν ut inde possimus cognoscere quando sacerdotium ejus cessaverit. Quemadmodum igitur nomina in illo sane solæ appellationes fuerunt, Melchisedec et rex Salem, in Christo autem rerum veritas; sic et quod neque principium neque finem habuerit, in illo quidem, quia sacris Litteris non esset insertum, typus erat: in Christo autem, secundum veritatem. Si enim undique futura erat similitudo, non jam figura essent ac veritas, verum aut utraque typus, aut utraque veritas. Nonne autem et hoc in imaginibus cernimus? Etenim hic umbratilis pictura ad perfectam jam imaginem similitudinem quamdam habet, quatenus characterem ejus per lineas obscure denotat: habet et dissimilitudinem, necnon evidentiorem formam suscepit. quatenus imago per colores magis perspicuam Θεωρεῖτε δὲ πηλίκος οὗτος, ᾧ καὶ δεκάτην Αβραάμ ἔδωκεν ἐκ τῶν ἀκροθινίων ὁ πατριάρχης. Ἐπειδὴ τὸν τύπον τῇ ἀληθείᾳ ἐφήρμοσεν, ήγουν τὰ τοῦ Μελχισεδέκ τῷ Χριστῷ, θαῤῥεῖ λοιπὸν, καὶ ἀπο δείκνυσιν ὅτι ὁ τύπος, τουτέστιν, ὁ Μελχισεδέκ, αυτ τῶν τῶν παρ' Ἰουδαίοις ἀληθῶν ἱερέων λαμπρότε ρος· καὶ οὐκ αὐτῶν μόνον, ἀλλὰ καὶ τοῦ πατριάρ χου αὐτοῦ. Εἰ δὲ ὁ τύπος, πολλῷ μᾶλλον ὁ ἀληθινὸς ᾿Αρχιερεὺς Χριστὸς ὑπερέξει τούτων. Ιδετε οὖν, φησί, πηλίκο; ἐστὶν οὗτος, καὶ πίσον ὑπερέχει, ᾧ δώρα προσέφερεν οὐχ ὁ τυχών ἄνθρωπος, ἀλλ᾽ ὁ ᾿Αβραάμ, ὁ τοσοῦτος ὁ πατριάρχης· οὐκ ἀλόγως γάρ τὸν πατριάρχης, προσέθηκεν, ἀλλ᾽ ἵνα ἐξάρῃ τὸ πρόσωπον· καὶ, ἐκ τῶν ἀκροθινίων, τουτέστιν, ἐκ τῶν λαφύρων τῶν κρειττόνων και τιμιωτέρων. VERS. 4. Intuemini autem quantus sit iste, cui et decimas dedit de spoliis Abraham patriarcha. Posteaquam figuram veritati adaptaverat, vel quæ sunt Melchisedec, Christo, confidenter jam deinceps demonstrat, typum ipsum, hoc est Melchiseder, ipsis apud Judæos veris sacerdotibus splendidiorem esse: nec ipsis solis, verum etiam ipso patriarcha. Si autem typus, multo potius verus Pont. fex Christus istis erit praestantior. Videte igiiur, inquit, quaulus sit iste, et quantum excellat, cui dona offerebat, non vulgaris certe homo, sed Abraham talis tantusque patriarcha: non enim citra rationem, Patriarcha, apposuit, verum ut efferret personam: et, De spoliis, hoc est, exuviis præstantiorum et honoratiorum. Nec dici potest, quod veluti ei qui una bellum gesserit cum eo, ac Καὶ οὐκ ἔστιν εἰπεῖν, ὅτι ὡς συστρατευσαμένῳ καὶ auxilia'us sit ei, diviserit compensationem laboris, sed domi residenti. Eam enim ob rem et supra prædixit, quod occurrerit Abrahamo revertenti a cæde regum. Si autem ipso patriarcha major est, quod ipsa decimarum datio sane indicat, multo magis sacerdotibus legis. Vers. 5, 6. Et quidem de filtis Levi sacerdotium accipientes, mandatum habent decimas sumere a populo secundum legem, hoc 694, est, a fratribus suis, quanquam et ipsi exierint de lumbis Abraha. Cujus autem generatio non annumeratur in eis, de - cimas sumpsit ab Abraham. Probat jam quomodo Melchisedec sit Abrabamo major, inquiens: Qui ex Levitica tribu sacerdotio fungebantur, decimas sumebant: populo, utpote qui praestantiores atque honoratiores essent propter sacerdotii dignitatem. Nam propter quid aliud populus ipse, qui laboribus et ærumnis aflligitur, sacerdotibus non laborantibus neque agrum colentibus omnis generis decimas offerunt, nisi quia diviniores sunt, majorique operi vacant? Tanta est sacerdotii dignitas, adeoque qui co funguntur sublimiores sunt propriis iratribus, atque iis qui ex iisdem lumbis sint egressi. Quandoquidem igitur Melchisedec Abrahamum decimavit, cum tamen ex eo non denumeraretur ei genealogia, id est, cum non esset ex ejus genere, alicuigena enim erat, potior ipso est et sublimior, συμπονήσαντι ἀπεμέρισέ τινα ἀμοιβὴν τοῦ καμάτου, ἀλλ᾽ οἶκοι καθημένῳ. Διὰ τοῦτο γὰρ προείπεν ἀνωτέρω, ὅτι συνήντησε τῷ ᾿Αβραὰμ υποστρέφοντι ἀπὸ τῆς κοπῆς τῶν βασιλέων. Εἰ δὲ τοῦ πατριάρχου μείζων, καὶ τοῦτο δηλοῖ ἡ τῆς δεκάτης δόσις, πολλῷ μᾶλλον τῶν νομικῶν ἱερέων. Καὶ οἱ μὲν ἐκ τῶν υἱῶν Λευὶ τὴν ἱερωσύνη» λαμβάνοντες, ἐντολὴν ἔχουσιν ἀποδεκατοῦν τὸν λαὸν κατὰ τὸν νόμον, τουτέστι, τοὺς ἀδελφοὺς αὐτῶν, καίπερ ἐξεληλυθότας ἐκ τῆς ὀσφύος Αβραάμ. Ο δὲ μὴ γενεαλογούμενος ἐξ αὐτῶν. δεδεκάτωκε τὸν Ἀβραάμ. Νῦν κατασκευάζει πως μείζων ἐστὶν ὁ Μελχισεδέκ τοῦ ᾿Αβραάμ· καί φησιν, ὅτι ὁ ἐκ τῆς Λευϊτικῆς φυλῆς ἱερατεύοντες ἐδεκάτουν τὸν λαὸν, πρόδηλον ὡς κρείττους και τιμιώτεροι ὄντες διὰ τὸ τῆς ἱερωσύνης ἀξίωμα. Τίνος γὰρ ἄλλου ἕνεκεν οἱ τοῦ λαοῦ κοπτόμενοι αὐτοὶ καὶ ταλαιπω ρούμενοι, τοῖς ἱερεῦσιν οὐ κοπιῶσιν, οὐδὲ γεωργοῦσι προσφέρουσι τὰς ἐκ παντὸς γένους δεκάτας, ἢ πάνε τως ὡς θειοτέροις, καὶ μείζονι ἔργῳ προσασχολου μένοις; Τοσοῦτόν ἐστι τὸ τῆς ἱερωσύνης ἀξίωμα, καὶ οὕτως οἱ τοῦτο ἔχοντες ὑψηλότεροι εἰσι τῶν οἰκείων ἀδελφῶν, καὶ ἐκ τῆς αὐτῆς ὀσφύος ἐξεληλυ θέτων. Καὶ ὁ Μελχισεδὲν τοίνυν ἐπειδὴ δεδεκάτων: τὸν ᾿Αβραάμ, καὶ ταῦτα μὴ γενεαλογούμενος ἐξ αὐτοῦ, τουτέστι, μὴ τοῦ αὐτοῦ ὢν γένους, ἀλλόφυλος γὰρ ἦν, κρείττων αὐτοῦ ἐστι καὶ ὑψηλότερος. Πώς

EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBR.EOS. CAP. VII. γὰρ ἂν ἔδωκεν ἀλλοφύλῳ δεκάτας ὁ ᾿Αβραάμ, εἰ μὴ Quomodo enim alienigena dedisset decimnas Abraπολλὴ ἦν ἡ τιμή; Εἰ δὲ ὁ Μελχισεδέκ, ο τύπος, ὑπερέχει, καὶ ταῦτα τοῦ ᾿Αβραάμ, πολλῷ μᾶλλον ὁ ἀληθινὸς Ἀρχιερεὺς ὑπερέχει τῶν νομικῶν ἱερέων. Καὶ τὴν ἔχοντα τὰς ἐπαγγελίας ευλόγηκεν. Ἐπειδὴ ἄνω καὶ κάτω τοῦτο ἦν τὸ μεγαλύνον τὸν Αβραάμ, τὸ τὰς ἐπαγγελίας λαβεῖν παρὰ Θεοῦ, προστίθησι τοῦτο νῦν, ὅτι τὸν τοσοῦτον καὶ τηλικούτοι τῆς ὁμιλία; θείας ἀξιωθέντα, καὶ ἔχοντα ὀφειλέ την τὸν Θεόν, τοῦτον εὐλόγησεν ὁ τύπος τοῦ Χριστοῦ. Χωρὶς δὲ πάσης ἀντιλογίας, τὸ ἔλαττον ὑπὸ τοῦ κρείττονος εὐλογεῖται. Εἶπεν ὅτι εὐλόγησεν ὁ Μελχισεδέκ τὸν τηλικοῦτον Αβραάμ. Πάντες δὲ κοινῶς καὶ ἀναντιῤῥήτως οἴδαμεν, ὅτι ὁ εὐλογῶν κρείτα των ἐστὶ τοῦ εὐλογουμένου· κρείττων ἄρα καὶ ὁ Μελχισεδέκ, ὁ τὸν Χριστὸν προτυπῶν, τοῦ πα τριάρχου. Καὶ ὧδε μὲν δεκάτας ἀποθνήσκοντες ἄνθρωποι λαμβάνουσιν· ἐκεῖ δὲ μαρτυρούμενος ὅτι ζῇ. Καὶ ἕτερος λογισμός, ἀποδεικνύων μείζονα τῶν τοῦ νόσ μου ἱερέων τὸν Μελχισεδέκ. Οἱ μὲν γὰρ ὧδε, τουτο ἐστιν, ἐν τῷ νόμῳ λαμβάνοντες δεκάτας, ἀποθνήσκου σιν· ἐκεῖ δὲ, τουτέστιν, ἐν τῷ κατὰ τὸν Μελχισεδέκ πράγματι, έλαβε δεκάτας ὁ μαρτυρούμενος παρά τῆς Γραφῆς, ὅτι ζῇ. Σὺ γάρ, φησίν, ἱερεὺς εἰς τὸν αἰῶνα κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέκ. Τὸ δὲ ζῇν ἀεὶ τὴν Μελχισεδέκ, οὕτω δέξαι, ὡς καὶ ἀνωτέρω εἴρη ται· τουτέστιν ὡς μὴ μνημονευομένης τῆς τελευτῆς αὐτοῦ παρὰ τῇ Γραφῇ. Τινὲς δὲ τὸ ἀποθνήσκειν μὲν τοὺς Λευΐτας, ζῆν δὲ τὸν Μελχισεδέκ, οὕτω νοοῦσιν· ὅτι ὁ μὲν τρόπος τῆς τῶν Λευϊτῶν ἱερωσύνης θνητὸς ἦν· κατήργηται γάρ· ὁ δὲ τῆς τοῦ Μελχισεδέκ, ἤτοι τῆς κατὰ Χριστὸν [ζωῆς], ζῇ καὶ μένει, καὶ ἔσται ἀε!. Καὶ, ὡς ἔπος εἰπεῖν, δι' Ἀβραὰμ καὶ Λευὶ ὁ δεκάτας λαμβάνων δεδεκάτωται. ἵνα μὴ ἔχωσι λέγειν οἱ νομικοὶ ἱερεῖ; Καὶ τί πρὸς ἡμᾶς, εἰ ὁ Αβραὰμ δεδεκάτωται; φησὶν ὅτι διὰ μέσου του Αβραάμ καὶ Λευΐ δεδεκάτωται, ὁ ἀρχηγὸς τῆς καθ' ἡμᾶς ἱερωσύνης, ὁ δεκάτας λαμβάνων. Αρα οὖν οὐκ ἔστι καὶ τοῦ Λευῒ κρείττων ὁ Μελχισεδέκ, ὡς καὶ παρ' αὐτοῦ δεκάτας λαβεῖν ἐοικώς, διὰ μέσου • τοῦ ᾿Αβραάμ; Τὸ δὲ, ὡς ἔπος εἰπεῖν, ἢ τοῦτο ση μαίνει, ὅτι καὶ ἐν συντόμῳ εἰπεῖν, ἢ ἀντὶ τοῦ, ἵνα οὕτως εἴπω. Ἐπειδὴ γὰρ τόλμημα ἐδόκει τὸ εἰπεῖν, ὅτι ὁ Λευΐ, μήπω εἰς γένεσιν παραχθεὶς, ἐδεκατώθη παρὰ τοῦ Μελχισεδὲκ, ἐκόλασε τοῦτο. Ὅτι γὰρ ἐν τῇ ἐσουι τοῦ πατρὸς ἦν, ὅτε συνήντησεν αὐτῷ ὁ Μελχισεδέκ. Κατασκευάζει πῶς ὁ Λευὶ ἐδεκατώθη, καί φησιν ὅτι τοῦ προπάτο μας δεκατωθέντος, καὶ αὐτὸς δυνάμει δεδεκάτωται, ἐκ δὴ ἐν τῇ ἐσοῦς τοῦ Ἀβραὰμ ῶν, καὶ ἐκ τοῦ hamus, ni nullo honore ac dignitate floruisset? Quod si Melchisedec, qui typus erat, sublimior est, et quidem ipso Abrahamo, multo magis verus Pontifex excellet sacerdotes legis. Et hunc, qui habebat repromissiones, benedixit. Quia istud ubique et passim Abrahamum magnum et splendidum reddebat, nempe quod promissiones a Deo accepisset: apponit hoc nunc, quod tan: 0 ac tali, qui divino colloquio dignus fuisset habitus, quique haberet debitorem Deum, huic inquam, fgura Christi benedixit. VERS. 7. Sine ulla autem contradictione, quod minus est, a meliori benedicitur. Dixit tantum ac talem Abrahamum ab ipso Mslchisedec benedictum fuisse. Omnes autem palain et sine contradictione scimus, quod benedicens est præstantior eo cui benedicitur. Ergo Melchisedec, qui Christum præfigurabat, ipso patriarcha major erat. VERS. 8. Et hic quidem decimas morientes homines accipiunt, illic autem testimonium habens quod vivat. Aliud est argumentum, quo demonstrat majorem sacerdotibus legis Melchisedecum. Hic enim, hoc est in lege, decimas accipientes moriuntur: illic autem, hoc est in causa secundum Melchisedecum, decimas accepit is cui testimonium Scriplura dicit quod vivat. Tu enim, inquit, sacerdos in æternum secundum ordinem Melchisedec. Vivere autem semper Melchisedecum sic intellige perinde ac supra memoratum est, hoc est, quod Scriptura non faciat mentionem obitus ejus. Nonnulli vero mori Levitas, et vivere Melchisedecum etiam sic intelligunt, quod modus quidem sacerdotii Levitarum 695 mortalis erat; alolitus est enim: ratio autem Melchisedeci, sive secundum Christum, vivit et manet, semperque durabit. Vens. 9. Atque, ut ita dicam, per Abrahamum et Levi qui decimas accipit, decimatus est. Ne dicere queant legales sacerdotes, Ecquid ad nos si Abrahamus decimatus est? ait, quod per Abrahamum,· ut medium, Levi etiam qui sacerdotii nostri princeps erat, decimasque accipiebat, decimas dedit. Nonne igitur Levi Melchisedecus est melior, tanquam qui ab ipso etiam decimas accipere visus sit, intermediante Abrahamo? Quod autem ait, wę ἔπος εἰπεῖν, vel hoc significat, ut breviter dicam, vel, ut sic dicam. Quia enim audacius dictum videbatur, firmare quod Levi priusquam in mundum productus esset per nativitatem, decimas dederit Melchisedeco, correxit loc. : VERS. 10. Adhuo enim in lumbis patris erat, quando obviavit ei Melchisedec. Astruit, quanam ratione Levi decimatus sit, aitque quod cum progenitor ejus decimatus esset, ipse potentia pariter decimatus est, quippe qui tum in lumbis Abrahami Variæ lectiones. Η μεσίτου Ο.

erat, ac ex semine ejus nasciturus, etsi nondum σπέρματος αὐτοῦ μέλλων γενέσθαι, εἰ καὶ μηδέπω natus esset. Nec dixit, Levitæ, sed, Leri, ut excellentiam ostendat. Pape! quantum ausus est! foras ejecit Judaica, eamque ob rem in superioribus prædixit, Segnes facti estis: quia talia dicturus erat, ne resilirent. Præparatis igitur ipsis atque praemunitis, uti volebat, sic jam dicit quae vult. Non enim quemadmodum terra recepto semine auget, ac crescere illud facit, sie anima verbum continet et fovet. Illic enim natura est quæ stabilitatem habet: hic autem voluntas, res varia et facile mutabilis. Quare præceptor multa præstruere debet. ἐτέχθη. Καὶ οὐκ εἶπεν, οἱ Λευῖται, ἀλλ' ὁ Λευΐ, ἵνα δείξῃ τὴν ὑπεροχήν. Βαβαι, τί ἐτόλμησεν; Εῤῥίψεν ἔξω τὰ Ἰουδαϊκά. Διὰ τοῦτο προέλεγεν, ὅτι Νωθροί γεγόνατε, ἐπειδὴ τοιαῦτα ἔμελλεν εἰπεῖν, ἵνα μὴ ἀποσκιρτήσωσι. Προκατασκευάσας οὖν, καὶ προκαταρτίσας αὐτοὺς ὡς ἠβούλετο, οὕτως ήδη λέγει & βούλεται. Οὐ γὰρ ὥσπερ ἡ γῆ παραλαβοῦσα τὸ σπέρμα, αύξει αὐτό, οὕτω καὶ ἡ ψυχὴ τὸν λόγον κατέχει και τρέφει. Ἐκεῖ μὲν γὰρ φύσις ἐστὶν, ἥτις τὸ στάσιμον ἔχει· ἐνταῦθα δὲ προαίρεσις, πολυτρο πώτατον χρῆμα καὶ εὐμετάπτωτον. Διὸ χρὴ τὸν δι δάσκαλον πολλὰ προοικονομεῖν. Εἰ μὲν οὖν τελείωσις διὰ τῆς Λευϊτικῆς ἱερω σύνης ἦν, ὁ λαὸς γὰρ ἐπ' αὐτῇ νενομοθέτητο, τίς ἔτι χρεία, κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέκ ἕτερον ἀνίστασθαι ἱερέα, καὶ μὴ κατὰ τὴν τάξιν Ααρών λέγεσθαι; "Εδειξεν, ὅτι ὁ Μελχισεδέκ πολύ βελτίων ἦν καὶ τοῦ ᾿Αβραὰμ καὶ τοῦ Λευί, ἐν τάξει ἱερέων αὐτὸς γενόμενος. Νῦν αὖθις ἕτερον επιχείρημα εἰσ άγει, δεικνὺς ὅτι ἡ κατὰ Χριστὸν ἱερωσύνη πολλῷ ὑπερέχει τῆς τῶν Λευϊτῶν· καὶ ὅτι ἡ μὲν τοῦ Χρισ τοῦ τελεία, ἡ δὲ ἐκείνων ἀτελής. Καὶ γὰρ εἰ ἦν τε λεία ἡ νομικὴ ἱερωσύνη, κατὰ τὴν τάξιν 'Ααρὼν ἔδει ἀναστῆναι ἱερέα· ὁ γὰρ Ααρών τῆς Λευϊτικῆς ἦν φυλῆς. ᾿Αλλὰ μὴν οὐ κατὰ τὴν τάξιν Ααρών, ἀλλὰ κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέκ λέγεται ἀνίστασθαι ἱερεύς. Λοιπὸν οὖν, ὡς ἀτελοῦς οὔσης ἐκείνης, ἄλλη ἀντεισάγεται. Καὶ τὸ ἔτι, δὲ πολλὴν τὴν ἔμφασιν ἔχει - ὡσανεὶ γὰρ τοῦτο λέγει ὅτι, Εἰ μὲν ἦν ὁ Χριστὸς κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέκ πρότερον, εἶτα ὁ νόμος ἐδόθη, εἰκότως ἄν τις εἶπεν, ὅτι ὡς ἀτελοῦς οὔσης τῆς κατὰ τὸν Μελχισεδέκ, ἐδόθη ἡ κατὰ τὸν νόμον Ιερωσύνη, τουτέστιν ἡ τοῦ ᾿Ααρών. Νῦν δὲ ὕστερός ἐστιν ὁ Χριστὸς, καὶ ἕτερον λαμβάνων τύπον ἱερω σύνης. Πρόδηλον οὖν, ὅτι ὡς ἀτελεστέρας οὔσης τῆς τοῦ 'Ααρών, ἀντεισάγεται ἑτέρα. Τί δέ ἐστι τὸ, Ἐπ' αὐτῇ νενομοθέτητο; Τοῦτ' ἔστιν, οὐκ ἔχει τις εἰπεῖν, ὅτι τελεία μέν ἐστιν ἡ κατὰ ᾿Ααρών ἱερωσύνη • ἄλλοις δὲ ἐδόθη, καὶ οὐ τοῖς Εβραίοις, ἀλλὰ πάντως τῷ λαῷ ἐδόθη, καὶ ἐπ' αὐτῇ ἐνομοθετήθη ὁ λαός τουτέστιν, ὡρίσθη, ὥστε κεχρῆσθαι αὐτῇ, καὶ ταύτῃ στοιχεῖν, καὶ δι' αὐτῆς ἅπαντα πράττειν. Δια τέ τοίνυν ἐξεβλήθη, ἢ δηλονότι ὡς ἀνίσχυρος; Vans. 11. Si ergo consummatio per sacerdotium Leviticum erat (populus enim sub ipso legem accepit), quid adhuc necessarium fuit, secundum ordinem Melchisedec alium surgere sacerdotem, et non secundum ordinem Aaronis dici? Jam ante Melcbisedecum in sacerdotum ordine, tum Abrahamo, tum Levi longe præstantiorem fuisse ostendit. Nunc rursus aliud argumentum adducit, ostendens quod sacerdotium sccundum Christum longe sit excellentius Levitarum sacerdotio, et quod Christi sacer - dotium sit perfectum, illorum autem imperfectum. Nam si perfectum erat sacerdotium legis, secundum ordinem Aaronis oportebat exsurgere sacerdote nam Aaron ex tribu Levitica erat. Atqui non secundum ordinem Aaronis, verum secundum ordinem Melchisedec dicitur exsurgere sacerdos. Reliquum est igitur, ut veluti imperfecto illo, aliud quoddam 696 introducatur. Porro haec particula, έτι, magnam habet emphasin, propemodum enim hoc dicit: Si Christus secundum ordinem Melchisedeci fuisset antea, aç deinde lex esset data, non immerito quis diceret, quod veluti imperfectum esset Melchisedeci sacerdotium, datum sit sacerdolium secundum legem, Aaronis nimirum. Nunc autem posterior est Christus, et aliam sacerdotii formam accepit. Perspicuum est igitur quod, veluti imperfectiore exsistente sacerdotio Aaronis, aliud introducitur. Quid autem est, Sub ipso legem accepit? Hoc est, non potest quispiam dicere quod perfectum quidem sit sacerdotium secundum Aarowem: aliis vero datum est, non ipsis Hebræis: sed enim omnino populo datum est, atque sub ipso sacerdotio populus legem accepit: hoc est, præfi nitam erat ut isto uteretur, sicque incederet, atque per ipsum omnia ageret. Cur igitur ejectum est, misi quod invalidum erat? VERS. 12. Translato enim sacerdotio, necesse est ut legis translatio fiat. Ostendit jam legem abolitam esse ex consequenti, ac aliud testamentum surrogatum. Si enim sacerdotium translatum est, necesse est legem etiam aliam esse: sacerdos namque absque testamento et legibus et præceptis non est. Translatum est autem sacerdotium non solum ritu, hoc est, ut non sit porro secundum ordinem Aaronis, sed secundum ordinem Melchisedeci, verum etiam secundum tribum. Etenim a tribu sacerdotali Aaronis ad regiam tribum Judæ est transpositum. Μετατιθεμένης γὰρ τῆς ἱερωσύνης, ἐξ ἀνάγκης καὶ νόμου μετάθεσις γίνεται. Νῦν δείκνυσι καὶ τὸν νόμον καταργούμενον ἀκολούθως, καὶ ἑτέραν διαθή κην ἀντεισαγομένην. Εἰ γὰρ ἡ ἱερωσύνη μετετέθη, ἀνάγκη καὶ νόμον ἕτερον εἶναι, ἱερεὺς γὰρ χωρίς διαθήκης καὶ νόμων καὶ προσταγμάτων οὐκ ἔστι. Μετετέθη δὲ ἡ ἱερωσύνη οὐ μόνον τῷ τρόπῳ, τους ἐστι, τῷ μὴ κατὰ τὴν τάξιν Ααρών είναι, κατὰ δὲ τὴν τοῦ Μελχισεδέκ, ἀλλὰ καὶ τῇ φυλῇ. Καὶ γὰρ ἀπὸ φυλῆς ἱερατικῆς τῆς ᾿Ααρών εἰς βασιλικὴν τὴν τοῦ Ἰούδα μετετέθη. Καὶ ἴδε τὸ μυστήριον. Πρῶτον ἦν

CAP. VII. βασιλική, καὶ τότε γέγονεν ἱερατική· ὡς καὶ ὁ Considera hic mysterium. Primum erat regia, Χριστός βασιλεὺς μὲν ἀεὶ, ἐπ' ἐσχάτων δὲ ἀρχο deinde facta est sacerdotalis: perinde ac Christus ιερεύς, ὅτε τὴν σάρκα ἔλαβεν, ὅτε τὴν θυσίαν προσ semper quidem rex, postremo autem Pontifex faήνεγκεν. ctus est, quando carnem accepit, quando victimam obtulit. Ἐφ' δν γὰρ λέγεται ταῦτα, φυλῆς ἑτέρας μετέσχηκεν. Δείκνυσι πῶς μετετέθη ἡ ἱερωσύνη κατὰ τὴν φυλὴν, καί φησιν, ὅτι, Ὁ Χριστὸς, ἐφ' ὅν, ἀντὶ τοῦ, περὶ οὗ λέγεται ταῦτα, καὶ εἰς ὃν ἐξέβη, Ντέρας φυλῆς ἐστι, τῆς τοῦ Ἰούδα. Αφ' ἧς οὐδεὶς προσέσχηκε τῷ θυσιαστηρίῳ. Αφ᾿ ἧς τῆς τοῦ Ἰούδα φυλῆς, οὐδεὶς προσέσχηκε, τουτέστι, προσέστη τῷ θυσιαστηρίῳ, καὶ ἐπεμελήθη τῶν ἱερατικῶν ἔργων. Πρόδηλον γὰρ, ὅτι ἐξ Ιούδα ἀνατέταλκεν ὁ Κύριος ἡμῶν. Σεμνὴ ἡ λέξις τὸν ᾿Ανατέταλκε, καὶ ἐκ τῆς τοῦ Βαλαάμ προφητείας ληφθεῖσα, Ανατελεί ἄστρον ἐξ Ἰακώβ, λέγοντος, καὶ ἐκ τοῦ Μαλαχίου δὲ, Ηλιον δικαιοσύνης ἀποκαλοῦντος αὐτόν. Δι' ὧν δηλοῦται τὸ εἰς φωτισμὸν τοῦ κόσμου τὴν παρουσίαν τοῦ Κυρίου γενέσθαι. Εἰς ἣν φυλὴν οὐδὲν περὶ ἱερωσύνης Μωσῆς ἐλάλησε. Πάντα γὰρ τὰ τῆς ἱερωσύνης εἰς τὴν Λευϊτικὴν ἀνέθηκε φυλήν· εἰς δὲ τὴν Ἰούδα, τὰ τῆς ἐν πολέμοις ἡγεμονίας. Καὶ περισσότερον ἔτι κατάδηλόν ἐστιν, εἰ κατὰ τὴν ὁμοιότητα Μελχισεδὲκ ἀνίσταται is. ρεὺς ἕτερος. Τί ἐστι κατάδηλον; Τὸ μέσον ἑκατέρας ἱερωσύνης, ἢ ὅτι τὸ ἐναλλαγήσεσθαι καὶ τὴν ἱερω. σύνην καὶ τὴν διαθήκην, οὐ μόνον ἐκ τούτου δηλούται, ἐκ τοῦ ἐξ ἑτέρας φυλῆς εἶναι τὸν ἀνιστάμενον ἱερέα, καὶ μηκέτι ἐκ τῆς Λευϊτικῆς, ἀλλὰ καὶ ἐκ τούτου οὗ ἐροῦμεν, περισσότερον καταφαίνεται· εἴγε κατὰ τὴν ὁμοιότητα Μελχισεδέκ, καὶ τὰ ἑξῆς, τουτο ἐστιν, ἐπειδὴ κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδὲν ἀνίσταται Ιερεύς. ὃς οὐ κατὰ νόμον ἐντολῆς σαρκικῆς γέγονεν, ἀλλὰ κατὰ δύναμιν ζωῆς ἀκαταλύτου. "Ος, Μελχισεδέκ, οὐχ ὡς οἱ νομικοὶ ἱερεῖς ἐγένετο· ἐκεῖνοι γὰρ ἐλάμβανον τὴν ἱερωσύνην ἀπὸ νόμου σαρκικὰς VERS. 13. In quem enim dicuntur hac, de alia tribu est. Quomodo sacerdotium quoad tribum translatum sit, monstrat; Christus, inquiens, in quem, hoc est de quo dicuntur hæc, et in quem evenerunt, alterius est tribus, nempe Juda. De qua nullus altari præsto ſuit. De qua tribu Judæ nullus præsto fuit, hoc est astitit altari, curamque gessit sacerdotalium operum. VERS. 14. Manifestum est enim quod ex Juda ortus est Dominus noster. Iusignis est dictio, exortus est, et ex Balaami prophetia desumpta dicentis: Orietur stella ex Jacob ε1: et ex Malachia, Solem justitiæ appellante ipsum. Per quæ ostenditur ad illustrationem mundi adventum Domini factum esse. Ad quam tribum nihil de sacerdotio Moses locutus est. Omnia enim quæ 697 ad sacerdotium pertinebant, ad Leviticam tribum retulit: ad tribum vero Judæ, quæ ad rei bellicæ imperium spectabant. VERS. 15. Et amplius adhuc manifestum est, si secundum similitudinem Melchisedec exsurgat alius sacerdos. Quid est manifestum? Discrimen utriusque sacerdotii: vel quod inunutabitur sacerdotium et testamentum, non solum ex hoc iudicatur, quod ex alia tribu sit qui exsurgat sacerdos, et non ex Levitica, verum etiam ex hoc quod dicenus, amplius demonstratur: siquidem juxta simi litudinem Melchisedec, et quæ sequuntur, hoc est, quandoquidem secundum ordinem Melchisedec exsurgit sacerdos, [ VERS. 16. Qui non secundum legem mandati carnalis factus est, sed secundum virtutem vitæ indissolubilis. Qui Melchisedec non legalium sacerdotum iustar factus est: illi enim accipiebant sacerdoἐντολὰς ἔχοντος. Περίτεμε γὰρ τὴν σάρκα, καὶ λοῦ- tium a lege carnalia mandata habente. Circumcide σον τὴν σάρκα, καὶ ἄργησον τῇ σαρκὶ, καὶ τεύξῃ enim carnem, inquit, et ablue carnem, et oliare ἀγαθῶν σαρκικῶν. Ὁ δὲ Μελχισεδέκ οὐχ οὕτως, carni, et consequeris bona carnalia. Melchisedecus ἀλλὰ δυνάμει θείᾳ, ὥστε ζῆν ἀεὶ, καὶ ἀκατάλυτον autem non sic, sed divina virtute factus est sacerεἶναι τὴν ἱερωσύνην αὐτῷ. Τὸ δὲ ζῆν οὕτω δέξαι, dos, ut vivat semper, ac indissolubile sit ei sacerὡς καὶ ἀνωτέρω, διὰ τὸ ἀγνοεῖσθαι δηλαδὴ τὴν τε dotium. Vivere autem, ut supra intellige; nimirum λευτὴν αὐτοῦ. "Η τὸ, ὅς, περὶ τοῦ ἱερέως δέξαι, quod non sit cognita ejus mors. Vel, qui, de saὡσεὶ ἔλεγεν· Οστις ἱερεὺς ἕτερος, τουτέστιν, δ cerdote accipe, perinde quasi dicat: Qui sacerdos Χριστός, οὐ κατὰ νομικὴν ἐντολὴν σαρκικὴν ἔλαβε alius, hoc est, Christus, non juxta legale mandatum τὴν ἱερωσύνην, ἀλλὰ διὰ τῆς δυνάμεως τοῦ Πατρός, carnale accepit sacerdotium, sed per potentiam Paἤτοι τῆς οἰκείας αὐτοῦ, καὶ ἀκατάλυτον ἔχει τὴν tris, vel propriam suam, ac indissolubile sacerdoιερωσύνην. 'Ακόλουθον δὲ ἦν πρὸς τὸν σαρκικῆς, tium retinet. Consectaneum autem erat, in oppo πνευματικῆς ἐπαγαγεῖν· πῶς οὖν ἐπήγαγε, κατὰ sitione ad carnale, spirituale intulisse: Quomodo Οι Num. πειν, 17.

igitur intulit, Secundum virtutem vitæ indissolubi- δύναμιν ζωῆς ἀκαταλύτου; Διότι τὸ πρόσκαιρον lis? Propterea quod per carnale, temporarium illud esse significavit. Et congrue in oppositione ad temporarium intulit, vitæ indissolubilis, hoc est, propria virtute ac potentia vivit Christus. YERS. 17. Contesta'ur enim, Tu es sacerdos in olernum secundum ordinem Melchisedec. Confirmat qui dixerit, indissolutilis vitæ: nempe, quoniam Scriptura dicit, in s.mpiternum eum esse sacerdoLem. Quidam vero non hoc eum probare putarunt, cæterum qui non sit factus secundum legem mandați carnalis. Nam si secundum legem factus esset, oportebat eum secundum ordinem Aaronis dici sawerdotem. Nunc vero, postquam secundum ordinem Melchisedec scriptum est, planum est quod non secundum legem, sed aliam diviniorein quamdam rationem factus sit. VERS. 18, 19. Reprobatio quidem fit præcedentis mandati, propter infirmitatem ejus et inutilitatem: nihil enim ad perfectum adducit lex. Legis translationem fieri dixit quo demonstrato, inquirit deinceps 698 causam. Nos enim homines tum tandem quiescinus, cum causam didicerimus. Ac dicit, propter hoc factam esse rejectionem, hoc est immutationem et ejectionem præcedentis mandati, Iroc est prioris Testamenti, co quod inventum sit infirmum et inutile. Quid igitur? Nemini profuit lex? Profuit quidem: verum ut perfectos faceret, non profuit. Infert enim: Nullum enim ad perfeetum adduxit. Quomodo autem erat infrma? Quod € solis denuntiaret litteris, Hoc fac, istud prætermitte: nihil autem virium subministrabat, quibus mandata perficerentur, quod nunc contigit nobis per Spiritum. At vero insultant hic legem calumniantes hæretici: Ecce, inquiunt, etiam Paulus legem reprehendit. Atenim non dixit eam pravam, o insipienes, verum inutilem et infirmau, ad consummandum videlicet. Quemadmodum enim lac utile est infantibus pro temporum ratione, adultis antem et perfectis inutile: haud secus lex imperfectis Judais erat utilis, abducens eos ab idolis, et Heo adducens, convenientiaque mandata eis tradens. Perfectiorum autem indigentibus non ita. Carnales enim præcipiebat cum victimas, tum purificationes, quibus spirituales non indigent. Propterea nunc reprobata est. Reprobatio autem est regnantium reprobatio. Lex itaque regnabat elim, cum tempus ei superesset. Introductio autem melioris sper, per quam proximamus ad Deum. Reprobatum est, inquit, præceptum legale: superinducta vero est spes, non qualis erat Judaica: sperabant enim et illi, si Deo piacerent, se terra polituros, hostibus item superiores se futuros, adeoque omnino corporalia bona sperabant. Nostra vero spes non est ejusmodi, sed multo potior: cœlum enim speramus, ac ut vicini sinus Deo, atque assistamus ac ministremus ei una cum angelis. In superioribus sane dixit: Ingre dicntem in interiora velaminis: nunc autem: Ρίτ ἐδήλωσε διὰ τοῦ σαρκικοῦ. Καὶ εἰκότως πρὸς τὸ πρόσκαιρον ἐπήγαγε τὸ, ζωῆς ἀκαταλύτου τους ἐστι, τῇ οἰκείᾳ δυνάμει ζῇ ὁ Χριστός. Μαρτυρεῖται γάρ Σὺ ἱερεὺς εἰς τὸν αἰῶνα κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέκ. Κατασκευάζει πῶς εἶπε τὸ ἀκαταλύτου ζωῆς, καί φησιν, ὅτι ἡ Γραφή λέγει αὐτὸν εἰς τὸν αἰῶνα εἶναι ἱερέα. Τινὲς δὲ οὐ τοῦτο κατασκευάζειν αὐτὸν ἐνόησαν, ἀλλὰ τὸ πῶς οὐ κατὰ νόμον ἐντολῆς σαρκικῆς γέγονεν. Εἰ γὰρ κατὰ τὸν νόμον, φησίν, ἐγένετο, ἔδει αὐτὸν κατὰ τὴν τάξιν Ααρών λέγεσθαι· νῦν δὲ ἐπειδὴ κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέκ γέγραπται, δῆλον ὡς οὐ κατά τὸν νόμον, ἀλλὰ τινὰ ἕτερον τρόπον θειότερον. Αθέτησις μὲν γὰρ γίνεται προαγούσης ἐντολῆς, διὰ τὸ αὐτῆς ἀσθενὲς καὶ ἀνωφελές. Οὐδὲν γὰρ ἐτελείωσεν ὁ νόμος. Εἶπεν ὅτι νόμου μετάθεσις γίνεται καὶ ἔδειξε τοῦτο· ζητεῖ λοιπὸν καὶ τὴν αἰ τίαν. Οἱ γὰρ ἄνθρωποι τότε ἀναπαυόμεθα, ὅταν τὴν αἰτίαν μάθωμεν. Καί φησιν, ὅτι διὰ τοῦτο ἀθέτησις ἐγένετο, τουτέστιν ἐναλλαγὴ, καὶ ἐκβολὴ τῆς προ αγούσης ἐντολῆς, τουτέστι, τῆς προλαβούσης Δια θήκης, διότι εὑρέθη ἀνωφελὴς καὶ ἀσθενής. Τί οὖν; Οὐδένα ὠφέλησεν ὁ νόμος; ὠφέλησε μέν· ἀλλὰ πρὸς τὸ ποιῆσαι τελείους οὐκ ὠφέλησεν. Επιφέρει γάρ Οἰδέναι γὰρ ἐτελείωσε. Πῶς δὲ ἦν ἀσθενής; Διότι γράμματα ἦν μόνα διαγορεύοντα, Τόδε πράττε, και τόδε, μή· δύναμιν δὲ οὐδεμίαν ἐνετίθει πρὸς τὸ τὰς ἐντολὰς κατεργάζεσθαι, ὅ νῦν γίνεται ἡμῖν διὰ τοῦ Πνεύματος. Αλλ' ἐπιπηδῶσιν οἱ τὸν νόμον διαβάλ λοντες αἱρετικοί· Ιδού, λέγοντες, διαβάλλει καὶ Παῦλος τὸν νόμον. Αλλ' οὐκ εἶπεν, ἀνόητοι, αὐτὸν πονηρὸν, ἀλλ' ἀνωφελῆ καὶ ἀσθενῆ, ὡς πρὸς τὸ τε λειῶσαι δηλαδή. Ωσπερ γὰρ τὸ γάλα τοῖς μὲν βρέ φεσιν ὠφέλιμον κατὰ τοὺς ἐνδεχομένους καιρούς, τοῖς δὲ τελείοις ἀνωφελές· οὕτω καὶ ὁ νόμος τοῖς μὲν ἀτελέσιν Ιουδαίοις ὠφέλιμος, ἐξάγων αὐτοὺς ἀπὸ τῶν εἰδώλων, καὶ τῷ Θεῷ προσάγων, καὶ ἐντονὰς συμμέτρους παραδιδούς, τοῖς δὲ τελειοτέρων δεομένοις, οὐκέτι. Σαρκικὰς γὰρ ἐνετέλλετο καὶ θυσίας καὶ καθάρσεις, ὧν οἱ πνευματικοὶ οὐ δέονται. Διὰ τοῦτο ἠθετήθη νῦν. Ἡ δὲ ἀθέτησις τῶν κρα τούντων ἐστὶν ἀθέτησις. Ὥστε ἐκράτει ποτὲ ὁ νόμος, ὅτι ἦν καιρὸς αὐτοῦ. Επεισαγωγὴ δὲ κρείττονος ἐλπίδες, δι' ἧς ἐγγίζομεν τῷ Θεῷ. Ἠθετήθη μὲν, φησίν, ἡ νομική ἐντολὴ, ἐπεισήχθη δὲ ἐλπὶς, οὐχ οἷα ἡ Ἰουδαϊκή εἶχον γὰρ κἀκεῖναι ἐλπίδα, εὐαρεστούντες θεῷ, κρατῆσαι τῆς γῆς, ὑπέρεξιν τῶν ἐχθρῶν, καὶ ὅλως σω ματικὰ ἀγαθὰ ἤλπιζον. Ἀλλ᾿ ἡ ἡμετέρα ἐλπὶς οι τοιαύτη, ἀλλὰ κρείττων· οὐρανὸν γὰρ ἐλπίζομεν, καὶ τὸ ἐγγὺς εἶναι Θεοῦ, καὶ παρεστάναι, καὶ λει τουργεῖν αὐτῷ μετ᾿ ἀγγέλων. Ἀνωτέρω μὲν οὖν εἶπεν· Εισερχομένην εἰς τὸ ἐσώτερον τοῦ κατα πετάσματα νῦν δὲ. Δι' ἧς ἐγγίζομεν, φησί, βεῷ.

EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBR.EOS. CAP. VII. Η γὰρ ἐλπὶς παρ' αὐτὸν ἡμᾶς ἄγει τὸν θεῖον θρό- quam appropinquamus Deo. Spes eim cos ducit κα, καὶ μετὰ τῶν Χερουβὶμ ἐστι. ad ipsum divinum thronum, atque cum Cherubim collocat. Καὶ καθόσον οὐ χωρὶς ορκωμοσίας. Ἰδοὺ καὶ ἄλλη διαφορὰ τοῦ τε νέου ἱερέως πρὸς τοὺς παλαιούς, καὶ τῆς Διαθήκης πρὸς τὴν Διαθήκην. Οὐ γὰρ ἁπλῶς ἐπήγγελτο ἡ τοῦ Χριστοῦ ἱερωσύνη, ἀλλὰ μετὰ ἔρχου, ἵνα ἐκ περιουσίας πιστωθῇ ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ· ὅπερ καὶ ἀνωτέρω ἔλεγεν, ὅτι Ωμοσεν ὁ Θεὸς τῷ ᾽Αβραὰμ, ὑπὲρ πλείονος πληροφορίας. Οἱ μὲν γὰρ χωρὶς ορκωμοσίας ἱερεῖς γεγονότες ὁ δὲ μετὰ ὀρκωμοσίας, διὰ τοῦ λέγοντος πρὸς αὐτόν· Ωμοσε Κύριος, καὶ οὐ μεταμελεθήσεται· Σὺ ἱερεὺς εἰς τὸν αἰῶνα κατὰ τὴν τάξιν Μελχι σεδέκ. Οἱ μὲν γὰρ νομικοί, φησίν, ἱερεῖς, χωρίς ἐρκωμοσίας καθίστανται· ἐπ᾽ οὐδενὸς γὰρ εἴρηται b ὁμόσας ὁ Θεὸς, ὅτι Σὺ ἔσῃ ἱερεὺς κατὰ τὸν νόμον· ὁ δὲ Χριστὸς μετὰ ορκωμοσίας τῆς γενομένης διὰ Θεοῦ τοῦ λέγοντος πρὸς αὐτόν· Σὺ ἱερεύς, καινώ τιν. τρόπῳ. Οὐ γὰρ κατὰ τὸν ᾿Ααρών, ἀλλὰ κατὰ τὸν Μελχισεδέκ. Κατὰ τοσοῦτον κρείττονος Διαθήκης γέγονεν έγγυος Ἰησοῦς. Τουτέστι, καθόσον ὤμοσεν ἀεὶ αὐτὸν ἔσεσθαι ἱερέα· οὐκ ἂν γὰρ ὤμοσεν, εἰ μὴ μείζων ἦν. Ὥστε καὶ ἡ Νέα Διαθήκη τῆς Παλαιᾶς μείζων. Τί δέ ἐστι τὸ, ἔγγυος; Εγγυητής, μεσί της Καὶ οἱ μὲν πλείονες εἰσι γεγονότες ἱερεῖς, διὰ τὸ θανάτῳ κωλύεσθαι παραμένειν· ὁ δὲ, διὰ τὸ μένειν εἰς τὸν αἰῶνα, απαράβατον ἔχει τὴν ἱερωσύνην. Τὴν ὑπεροχήν καὶ ἐνταῦθα δείκνυσιν, ἣν ἔχει ὁ Χριστὸς πρὸς τοὺς νομικοὺς ἀρχιερεῖς· καί φησιν, ὅτι ἐκεῖ μὲν πολλοί εἰσι, διὰ τὸ θνητοὶ εἶναι· ἐνταῦθα δὲ εἶς, διὰ τὸ ἀθάνατος εἶναι. ᾿Απαράβατον οὖν ἔχει τὴν ἱερωσύνην, τουτέστιν ἀδιάκοπον, ἀδιάδοχον. ὑμᾶς πίσῳ μείζων ἐστίν; ὅσον τὸ ἀθάνατον τοῦ θνητού. Οθεν καὶ σώζειν εἰς τὸ παντελὲς δύναται τοὺς προσερχομένους δι' αὐτοῦ τῷ Θεῷ. Επειδή, φησίν, ἀθάνατός ἐστι, δύναται πάντων προΐστασθαι καὶ σώζειν εἰς τὸ παντελές· τουτέστιν, οὐ πρόκαιρον σωτηρίαν διδόναι, ἀλλὰ παντελῆ, καὶ ἐνταῦθα δη λαδή, καὶ ἐν τῇ μελλούσῃ ζωή. Ἐπὶ μὲν γὰρ τῆς Παλαιᾶς, ὁ ἀρχιερεὺς, εἰ καὶ θαυμαστὸς ἦν, μέχρι τοῦ καιροῦ ἐκείνου προσέφερε τῷ Θεῷ, ἐν ᾧ ἦν, οἷον ὁ Σαμουὴλ καὶ οἱ τοιοῦτοι· μετὰ δὲ ταῦτα οὐκ ἐτι· τεθνήκασι γάρ. Ἐνταῦθα δὲ αἰώνιος καὶ ἀείζωος ὁ ᾿Αρχιερεύς. Οὐκοῦν καὶ παντελῶς δύναται σώζειν, τουτέστιν ἀϊδίως, τοὺς προσερχομένους δι' αὐτοῦ, τουτέστι διὰ τῆς εἰς αὐτὸν πίστεως. Ο γὰρ εἰς τὸν Υἱὸν πιστεύων, τῷ Πατρὶ προσέρχεται πάν τως· αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ πρὸς τὸν Πατέρα ὁδὸς, καὶ ὁ ταύτης δραξάμενος ἐκεῖ καταλύει. Πάντοτε ζῶν εἰς τὸ ἐντυγχάνειν ὑπὲρ αὐτῶν. Διὰ τὴν σάρκα οὕτω τὸ πεινῶς τοῦτο εἴρηται. Κατά γὰρ τὴν σάρκα ἀρχιερεύς ἐστι δήπου· καθὸ δὲ ἀρχ προύς, κατ' αὐτὸ ἐντυγχάνειν λέγεται. Ἐπεὶ ὁ ἐγείρων τοὺς νεκροὺς, καὶ ζωοποιῶν ὡς ὁ Πατήρ, Vers. 20. Et quantum est non sine jurejurando. Et aliud discrimen novi sacerdotis et veterum, et utriusque Testamenti. Non enim simpliciter promissum est Christi sacerdotium, sed cum jureju. rando; ut abunde satis verbum Dei ratum et fir. mum redderetur; quod et supra dixit, Juravit Deus Abrahamo, ob majorem certitudinem. VERS. 21. Alii enim sine jurejurando sunt facti sacerdotes, hic vero cum jurejurando, per eum qui dixit ad illum: Juravit Dominus, et non pœnitebit eum: Tu es sacerdos iu aternum secundum ordinem 699 Melchisedec. Sacerdotes, inquit, legis absque jurejurando constituuntur. De nullo enim inventus est jurasse Deus, Tu eris sacerdos secundum legem: Christus autem cum jurejurando facto per Deum dicentem ad eum: Tu es sacerdos, novo quodam modo. Non enim secundum Aaronem, seul secundum Melchisedec. VERS. 22. In tantum melioris Testamenti sponsor factus est Jesus. Hoc est, quatenus juravit semper ipsum fore sacerdotem. Non enim jurasset, nisi major esset. Proinde Novum quoque Testamentum Veteri est præstantius. Quid autem est έγγυος? Fidejussor, mediator. VERS. 25, 24. Εt alii quidem plures facti sunt sacerdotes, propterea quod morte prohiberentur permanere hic autem eo quod maneat in æternum sempiternum habet sacerdotium. Excellentiam hic etiam indicat, quam Christus habet supra legis pontifices; Illic, inquiens, multi sunt, eo quod mortales sunt; hic vero unus est, eo quod sit immortalis. label igitur sacerdotium απαράβατον, huc est, quod non præcidatur, nec successionem recipiat. Animadvertis quanto major est? Nempe quanto immortale mortali præstat. Vans. 25. Unde et salvare in perpetuum potest accedentes per ipsum ad Deum. Quia, inquit, immortalis est, potest omnibus præosse ac servare in perpetuum, hoc est, non temporariam salutem imper. tiri, sed perpetuam, tam hic quam in futura vita. Siquidem in Veteri Testamento pontifex, etiamsi præclarus et admirationi esset, illo tamen solum – modo tempore offerebat, in quo vixerat, velut Smuel, et qui illiusmodi; posthac autem non item, Nam mortui sunt. llic autem sempiternus, ac - quam non vivens est Pontifex. Perpetuo itaque, id est semper, servare potest eos qui per ipsum accedunt, hoc est per fidem in ipsum. Nam qui in Filium credit, omnino ad Patrem accedit: nam ipse est via ad Patrem: quam qui apprehenderit, illic hospitatur. Semper vivens ad interpellandum pro ipsis. Propter carnem adeo humiliter hoc dictum est: secundum carnem enim pontifex est sane; quatenus aittem pontifex est, eatenus intercedere dicitur. Nam qui mortuos excitat et vivificat instar Patris, quo-

} EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBRÆOS. CAP. IV. τάπαυσιν, λοιπὸν προτρέπεται αὐτοὺς εἰσελθεῖν εἰς requiem, deinceps hortatur eos, ut in illam inαὐτήν. Καλῶς δὲ εἶπε τὸ, σπουδάσωμεν. Οὐ γὰρ ἡ πίστις αὐτὴ καθ᾽ αὐτὴν ἀρκεῖ εἰσαγαγεῖν εἰς ἐκεί νην, εἰ μὴ καὶ πολιτεία χρηστή συμπαρῇ. Ἵνα μὴ ἐν τῷ αὐτῷ τις ὑποδείγματι πέσῃ τῆς ἀπειθείας. Ἐν τῷ αὐτῷ τοῖς Ἰσραηλίταις. Ωσπερ γὰρ οὗτοι τὸ πλέον τῆς ὁδοῦ ἀνύσαντες και κακοπαθήσαντες, ὅμως διὰ τὴν ἀπιστίαν ἐξέπεσον· οὕτω καὶ ὑμεῖς ὅρατε μήπως μετὰ τοσούτους οὓς ὑπο έστητε ἀγῶνας, πέσητε, ὡς μέχρι τέλους μὴ ἀνδριτάμενοι· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ ὄντως πεσεῖν. Ζών γὰρ ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ καὶ ἐνεργὴς, καὶ τομώτερος ὑπὲρ πᾶσαν μάχαιραν δίστομον. Ὥσπερ τότε, φησίν, οὐ πόλεμος, οὐ μάχαιρα ἐκείνους ἀπὸ ώλεσεν, ἀλλ' ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος· αυτόματοι γὰρ κατ ἐπιπτον· οὕτω καὶ ἐφ' ἡμῖν ἔσται. Ο γὰρ αὐτὸς λόγος καὶ ἐκείνους ἐκόλασε καὶ ἡμᾶς κολάσει. Ζ γὰρ ἀεὶ, καὶ οὐκ ἔσβεσται. Καὶ ἄλλως δὲ εἶπε τὸ, ζῶν· ἵνα μὴ λόγον ἀκούσας, ῥῆμα ἀνυπόστατον νο μέσῃς, Ζῶν ἐστί, φησί, τουτέστιν, ὑφεστὼς καὶ ἐνω εργῆς, καὶ εἰς ἣν ἂν ἐμπέσῃ ψυχὴν, πληγὰς ἐργάζε ται χαλεπάς. Ορα δὲ συγκατάβασιν, πῶς μαχαίρας καὶ τομῆς ἐμνήσθη, τῶν συνήθων καὶ ἡμῖν ἐγνωσμένων, ἵνα δείξῃ ἀπὸ τούτων τὸ ὑπερέχον τῆς δυνάμεω;. Καὶ διικνούμενος ἄχρι μερισμοῦ ψυχῆς καὶ πνεύματος. Φοβερόν τι λέγει, ἢ ὅτι τὸ πνεῦμα διαι ρεῖ ἀπὸ τῆς ψυχῆς, καὶ ἐγκαταλιμπάνει αὐτὴν ἔρημου τῆς ἐκ τούτου αγιωσύνης, ἣν ὁ Κύριος ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ διχοτομίαν ὠνόμασεν. Ὥσπερ γὰρ βασιλεὺς ἄρχοντος ἁμαρτόντος τὴν ζώνην ἀφαιρεῖται, καὶ τὸ ἀξίωμα πρότερον, καὶ τότε κολάζει· οὕτω κἐνταῦθα τοῦ πνευματικοῦ ἀξιώματος στερεῖται ὁ ἄνθρωπος, εἶτα κολάζεται. Η ὅτι καὶ τῶν ἀσωμάτων αὐτῶν καθικνεῖται. Τινὲς δὲ οὕτως ἐξεδέξαντο τὸν λόγον, ἐμοὶ δοκεῖν, οὐκ ἀκολούθως τῷ ἀποστολικῷ σκοπῷ· ὅτι ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος εἰσελθὼν εἰς τὴν ψυχήν, διαιρεῖ καὶ μερίζει τὰ ταύτης μέρη, δεκτικὴν αὐτὴν ποιῶν καὶ χωρητικὴν τοῦ μυστηρίου. Ωσπερ γὰρ τὸ βέλος διαιροῦν τὴν σάρκα, οὕτως εἰς αὐτὴν εἰσ δύεται· οὕτω καὶ ὁ λόγος, ἐὰν μὴ τὰ συμπεφραγμένα τῆς ψυχῆς μέρη διέλῃ, οὐκ ἂν εἰς αὐτὴν εἰσέλθοι. · Αρμῶν τε καὶ μυελῶν. ἵνα μὴ τὰ τῆς ψυχῆς ἀκούσαντες ῥαθυμήσωσιν, ὡς ἀδήλου οὔσης τῆς και λάσεως, προτίθησι καὶ τὰ τοῦ σώματος. Τὰ γὰρ ἐμφανέστερα, μᾶλλον καταπλήττει. Καὶ κριτικὸς ἐνθυμήσεων καὶ ἐννοιῶν τῆς καρ δίας. Την θεότητα ἐνταῦθα δηλοί τοῦ Λόγου. Θεοῦ γὰρ τὸ ἀνακρίνειν, τουτέστιν, ἐτάζειν το καὶ εἰδέναι τὰς ἐνθυμήσεις. Ετάζων γάρ, φησί, καρδίας καὶ νεφρούς ὁ Θεός. • Psal. vi, 40. τι ἐξετάζειν m. troeant. Pulchre autem dixit, festinemus. Fides enim ipsa per se in illam introducere non sufficit, nisi et proba conversatio simul adfuerit, Ne in idem quis incidat incredulitatis cxemplum. In idem cum Israelitis. Quemadmodum enim illi plurimum itineris emensi, et multa sane adversa perpessi, propter incredulitatem tamen exciderunt: sic et vos videte ne quo modo post tot perpessa certamina, cadatis, quippe quod ad finem usque non vos viros fortes gesseritis. Hoc enim est revera cadere. VERS. 12. Virus est enim sermo Dei et efficax, et penetrabilior omni gladio ancipiti. Quemadmodum tum, inquit, non bellum, non ensis eos perdidit, sed Dei verbum: per se enim, sine vi extrinsecus illata decidebant: sic nobiscum etiam eveniet. Idem namque verbum quod eos punivit, et nos afficiet supplicio: vivit enim semper, et nunquam exstinguitur. Dixit etiam aliam ob rationem, vivus: ne cum verbum audis, verbum quod subsistentia caret existimes, Vivum est, inquit, hoc est, subsi - slit et elicas est, et in quam inciderit animam, in ca gravia vulnera efficit. Animadverte autem quomotio se captui nostro attemperet. Nam ensis et sectionis meminit, quæ nolis sunt consuela 673 et cognita, ut ex bisce excellentem ejus potentiam demonstret. Et pertingens usque ad divisionem animæ et spiritus. Horrendum quiddam dicit, vel quod spiritum ab anima dividit, illamque istius sanctifcatione or batam derelinquit, quam Dominus in Evangelio divisionem nominavit. Perinde namque ut rex principi cuipiam peccanti cingulum adimit, ac priorem dignitatem, tumque punit: hunc ad modum hic spirituali primum dignitate privatur homo, deinde supplicio aficitur; vel etiam quod incorporea ipsa ferit. Nonnulli autem sic acceperunt hunc sermonem, sententia certe, meo judicio, ab apostolico scopo haud aberrante: verbum Dei simul atque animam ingressum fuerit, partes ejus dividit, ut ipsa susceptrix et capax fiat mysteri. Sicut enim sagitta carnem dividens, sic in eam ingreditur: ita et verbum, nisi communitas animæ partes dissecuerit, haud certe in ipsam ingredietur Compagum quoque ac medullarum. Ne audientes animæ hic mentionem fieri, torpeant, ceu pœnain incertam esse cogitantes, proponit etiam quæ sunt corporis. Quæ enim manifestiora sunt, magis feriunt. Et discretor cogitationum et intentionum cordis. Divinitatem Verbi hic innuit. Dei enim est judicare, hoc est, explorare ac novisse cogitationes. Scr - tans enim, inquit, corda et renes Deus. Varia lectiones. PATROL. GR. CXXV.

EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBR.EOS. - CAP. VIII. καθαρίσαι * δι' αὐτῆς τὸν κόσμον. "Αρα καὶ ἐν τούτῳ penitus per ipsum universum mundum purgarit. ὑπερέχει ἐκείνων. Quare et in hoc excellit illos Christus. Τοῦτο γὰρ ἐποίησεν ἐφάπαξ, ἑαυτὸν ἀνενέγ κας. Ποῖον τοῦτο; Τὸ προσενεγκεῖν ὑπὲρ τῶν τοῦ λαοῦ ἁμαρτιῶν, οὐχ ὑπὲρ ἑαυτοῦ. ῎Απαξ, φησίν, Ιερεύσατο· μετὰ ταῦτα δὲ κάθηται ὡς Δεσπότης. Ἵνα γὰρ μὴ ἀκούων ἱερέα, νομίσῃς αὐτὸν ἀεὶ ἑστάναι, καὶ λειτουργὸν εἶναι, δείκνυσιν ὅτι κατ' οίκονομίαν ἱερεὺς γέγονε. Τῆς δὲ οἰκονομίας τελεσθείσης, αὖθις τοῦ οἰκείου ὕψους ἐπελάβετο. ῾Ο νόμος γὰρ ἀνθρώπους καθίστησιν ἀρχιε ρεῖς, ἔχοντας ἀσθένειαν. Ἵνα μὴ νομίσῃς, ὅτι ἅπαξ μὲν προσήνεγκε, πλὴν καὶ ὑπὲρ ἑαυτοῦ· κατασκευάζει νῦν ὅτι οὐχ ὑπὲρ οἰκείων ἁμαρτιῶν προσ ἤνεγκεν. Ο μὲν γὰρ νόμος ψιλοὺς ἀνθρώπους καθ. ἱπησιν ἀρχιερεῖς, ἔχοντας ἀσθένειαν, τουτέστι, μὴ δυναμένους ἀντιστῆναι σε τῇ ἁμαρτίᾳ, ἀλλὰ καὶ αὐτοὺς ὡς ἀσθενεῖς ὑποπίπτοντας πταίσμασιν. Ο δὲ οὕτως ἐν δυνατὸς ὡς Υἱός, πῶς ἂν ἔχοι ἁμαρτίαν; μὴ ἔχων δὲ, τίνος ένεκεν προσέφερεν ἂν περὶ ἑαυτοῦ; 'Αλλ' οὐδὲ ὑπὲρ τῶν ἄλλων πολλάκις, ἀλλ᾽ ἅπαξ. Δυνατός γὰρ ὢν, ἤρχει καὶ διὰ τοῦ ἅπαξ προσαγα γεῖν τὸ πᾶν ἀνύσαι. Νοήσεις δὲ ἀσθένειαν καὶ αὐτὴν τὴν ἁμαρτίαν, ὡς πολλαχοῦ φησιν αὐτὸς οὗτος ὁ Παῦλος, ἢ καὶ τὸν θάνατον. Θνητοὶ γὰρ ὄντες οἱ νομικοί ἀρχιερεῖς, καὶ ἀσθενεῖς, οὔτε αὐτοὶ ἀναμάρ τητοι ἦσαν, οὔτε ἄλλους ἡδύναντο καθαρίσαι· ὁ δὲ ἀθάνατος καὶ ἰσχυρός. Ακουε δὲ καὶ τῶν ἑξῆς. Ο λόγος δὲ τῆς ορκωμοσίας τῆς μετὰ τὸν νόμον, Υιόν εἰς τὸν αἰῶνα τετελειωμένον. Ορα τὰς ἀντιδιαστολάς· ἐκεῖ νόμος, ἐνταῦθα λόγος Ορκωμοσίας, τουτέστι, βεβαιότατος, ἀληθέστατος· ἐκεῖ ἄνθρωποι δοῦλοι πάντως, ἐνταῦθα Υἱὸς, δεσπό της δηλαδή· ἐκεῖ ἀσθενεῖς, τουτέστι, προσπταίοντες, ἁμαρτίαν ἔχοντες, θανάτῳ ὑποκείμενοι· ἐνταῦθα εἰς τὸν αἰῶνα τετελειωμένος, τουτέστιν άΐδιος, δυνατός, οὐ νῦν μόνον ἀναμάρτητος, ἀλλ' ἀεί. Εἰ τοίνυν τέ λειός ἐστιν, εἰ μηδέποτε ἁμαρτάνει, εἰ ἀεὶ ζῇ, τίνος ἕνεκεν προσήνεγκεν ἂν ὑπὲρ ἑαυτοῦ, ἡ ὅλως ὑπὲρ ἄλλων πολλάς '; Hoc enim fecit semel, se offerendo. Quale hoc? Ut offerret pro populi peccatis, non pro semetipso. Semel, inquit, 701 sacrum fecit, postea vero ut Dominus sedet. Ne enim cum audis eum esse sacerdotem, existimes eum perpetuo stare ac ministrum esse, ostendit quod per dispensationem factus est sacerdos: dispensatione autem transacta, proprium rursus decus et fastigium recepit. VERS. 28. Lex enim homines constituit pontifices infirmitatem habentes. Ne intelligas, quod semel quidem obtulerit, verum et pro semetipso, astruit nunc quod non pro propriis peccatis victimam obtulerit. Lex enim nudos homines pontifices facit, indirmitati obnoxios, hoc est, qui non possint obsistere peccato, sed qui ceu infirmi impingant, et in errores et peccata ruant. At vero qui adeo potens est ut Filius, quomodo peccatum habeat? Peccato autem non infectus, cur offerret pro seipso? Sed neque pro aliis quidem spe, sed semel tantum. Cum enim potens esset, sufficiebat per oblationem quæ semel fieret, totum perficere. Per infirmitatem autem ipsum pariter peccatum intelliges, perinde ac sæpenumero ipse Paulus dicit, vel ipsam adeo mortem. Nam cum mortales essent legales pontifces et infirmi, neque ipsi peccatis caruerunt, neque alios ab iis mundare poluerunt. Iste vero immortalis est et fortis. Audi vero quæ sequuntur. Κεφάλαιον δὲ ἐπὶ τοῖς λεγομένοις, τοιοῦτον ἔχομεν ἀρχιερέα, ὃς ἐκάθισεν ἐν δεξιᾷ τοῦ θρό νου τῆς μεγαλωσύνης ἐν τοῖς οὐρανοῖς. Κεφά λαιον ἀεὶ τὸ μέγιστον λέγεται· ὅταν τις ἐν ὀλίγῳ τὰ κυριώτερα παραλαβεῖν μέλλῃ, ἐν κεφαλαίῳ φησὶ ποιεῖσθαι τὸν λόγον· ὥσπερ καὶ ἡ κεφαλὴ μικρά οὖσα τὸ κυριώτερόν ἐστι τοῦ σώματος. Φησὶν οὖν καὶ νῦν ὁ ᾿Απόστολος • Κεφάλαιον δὲ ἐπὶ τοῖς λε γομένοις, τουτέστιν, ἵνα εἴπω τὸ μέγιστον καὶ συνεκτικώτερον, Θεὸν ἔχομεν ᾿Αρχιερέα. Τὸ γὰρ καθῆς σθαι, οὐδενὸς ἄλλου, ἢ Θεοῦ. Ορα δὲ πῶς ταπεινὰ πολλὰ εἰπὼν, τὸν ἀρχιερεὺς, τό, ἐντυγχάνει, καὶ καθάρα: 0. Sermo autem jurisjurandi quod post legem est, Filium in æternum perfectum. Observa contraria. Ihic lex, hic vero sermo jurisjurandi, loc est, certissimus, verissimus: illic homines servi omnino, bic vero Filius, Dominus videlicet: illic infirmi, hoc est impingentes, peccatis infecti, norti obnoxii, hic vero in sempiternam perfectus, hot est sempiternis, potens, non nunc solummodo impeccabilis, sed semper. Si igitur perfectus est, si nunquam peccat, si semper vivit, quomodo pro seipso obtulit, aut omnino pro aliis frequenter? CAPUT VIII. VERS. 1. Capitulum aulem super ea quæ dicuntur, Talem habemus Pontificem, qui consedit in dextera sedis majestatis in cœlis. Capitulum semper quod ma ximum est, dicitur, si quando quispiam quod precipuum est, se pancis comprehensurum dicit, in summa sese verba facturum dicit: quemadmodum caput, licet parvum sit, præcipua samen corporis pars est. Ait igitur etiam nunc Apostolus: Caput autem eorum quæ dicuntur, hoc est, ut dicam`quod maximum est et præcipuum, Deum habemus Pontificem. Considere enim nullius est alterius, quan› Dei. Observa 702 autem quod cum multa humilia Varia lectiones. σ' αντιβηναι ο. ' πολλάκις Ο.

dixisset, qualia sunt, pontifex, intercedere apud ὅσα τῆς ἀνθρωπότητος, ἐπὶ τὸ ὑψηλὸν ἀνέβη, καὶ ὁ Patrem, et quæcunque ad humanitatem spectabant, in altum ascendit, fet ad id quod deitatis est, nempe sedere. Facit autem hoc semper, sicut et præceptor ejes in Evangelio, ut per humilia quidem manu dueat auditorem ut verbum percipiat: alioqui enim non assequitur auditor, nisi paulatim ascendat: per sublimia vero doceat, quod illa se demittendo dixerit. Thromium autem majestatis, patrium dicit, vel quod Pater etiam majestas dicatur: vel quod simpliciter thronus majestatis sit throuus maximus. In VERS. 2. Sanctorum minister. Quemadmodum terreni pontifices ingredientes in Saneta sanctorum ministrabant: hune ad modum et iste revera sanctorum et verorum arcanorum, supercœlestium nimirum, est minister. Videtur autem sibi ipse hic adversari Paulus. in principio enim dixit: Add quem angelorum dixit, Sede? el: Noune omnes administratorii spiritus sunt? quasi videlicet administer sedere non deberet. Hic vero posteaquam asseruisset eum sedere in dextera throni, rursus inducit eum ministrum. Qui igitur istud dicit, nisi ut omnino indulgeat auditoribus, atque humilia summis permisceat? Nonnulli autem intellexerunt, minister sanctorum, pro hominum ab ipso sanctificatorum. Noster enim, inquit, Pontifex eal. Ac tabernaculi veri,quod fixit Deus, et non homo. Hic excitat cos qui ex Judais crediderant. Quia Ϛ enim verisimile erat eos dubitando dicere: Tabernaculum hujusmodi non habemus: En majus, in quit, tabernaculum bic et verum, coelum ipsum. Vetus namque tabernaculum figura erat hujos; et illud quidem homo fixit, vel Beselecl, vel Moses, hoc autem Deus. Hinc autem observa secundum divum Joannem Chrysostomum, quod cœlum neque moveatur, neque rotundum sit: utraque enim tollit quod ait, firit. VERS. 3. Omnis enim pontifex ad offerendum munera et hostias constituitur: unde necesse est et hunc habere aliquid quod offerat. Quia dixerat eum sedere, ne imposturam arbitreris quod sacerdos dicitur; etiamsi, inquit, sedeat, propterea tamen non desiit esse pontifex. Omnia namque quae sunt pontificum, habet, ac quemadmodum illi ollerunt, sic et ipse qbtulit semetipsum. Sedere enim dignitatis est ipsius pontificatu autem fungi, multæ magnæque est clementiæ. Præterea, quandoquidem nonnulli inquirerent, cur mortem subiisset, si Filius Dei ac sempiternus erat, diluit loc inquiens: Quandoqui.lem sacerdos erat, sacerdos autem sine hostia non est, necessarium erat habere quiddam et hunc 703 quod offerat. Hoc autem nihil erat præter ipsius corpus. Necessario Itaque mortuus est. Inter autem donum et victi- ° τῆς θεότητός ἐστι. Ποιεῖ δὲ τοῦτο ἀεὶ, ὥσπερ καὶ ὁ διδάσκαλος αὐτοῦ ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ· ἵνα διὰ μὲν τῶν ταπεινῶν χειραγωγήσῃ τὸν ἀκροατὴν ὥστε παραδέ ξασθαι τὸν λόγον· ἄλλως γὰρ οὐ παρακολουθεί δ ἀκούων, εἰ μὴ κατὰ μικρὸν ἀναβαίνει· διὰ δὲ τῶν ὑψηλῶν διδάξῃ, ὅτι συγκατάβασις ἦν ἐκεῖνα. Θρία νον δὲ μεγαλωσύνης τὸν πατρικόν φησιν, ἢ ὅτι καὶ ὁ Πατήρ λεχθείη ἂν αὐτῷ μεγαλωσύνη ἢ ὅτι ἁπλῶς οὕτω θρόνος μεγαλωσύνης ὁ μέγιστος θρός νος. Τῶν ἁγίων λειτουργός. "Ωσπερ οἱ κάτω ἀρχιε ρεῖς εἰσερχόμενοι εἰς τὰ ῾Αγια τῶν ἁγίων ἐλειτούρ γουν· οὕτω καὶ οὗτος τῶν ὄντως ἁγίων, τῶν ἀληθε νῶν ἀδύτων, τῶν ἐπουρανίων ἐστὶ λειτουργός. Φαίνεται δὲ ἐνταῦθα ἐναντιολογεῖν Παῦλος. Ἐν μὲν γὰρ προοιμίοις είρηκε· Πρὸς τίνα τῶν ἀγγέλων εἶπε· Κάθου; Οὐχὶ πάντες εἰσὶ λειτουργικό πνεύματα; ὡς δηλαδὴ τοῦ λειτουργοῦ μὴ ὀφείλον τος καθῆσθαι· νῦν δὲ εἰπὼν, ὅτι ἐκάθισεν ἐν δεξιά τοῦ θρόνου, πάλιν εἰσάγει αὐτὸν λειτουργόν. Πῶς οὖν τοῦτό φησιν, ἢ πάντως συγκαταβαίνων, καὶ αναμιγνὺς τοῖς ὑψηλοῖς τὰ ταπεινά; Τινὲς δὲ τὸ, λειτουργὸς τῶν ἁγίων, οὕτως ἐνόησαν, ἀντὶ τοῦ τῶν ἡγιασμένων ὑπ' αὐτοῦ ἀνθρώπων· ἡμῶν γάρ ἐστι, φησίν, ἀρχιερεύς. Καὶ τῆς σκηνῆς τῆς ἀληθινῆς, ἦν ἔπηξεν ε Κύριος, καὶ οὐκ ἄνθρωπος. Ἐνταῦθα διανίστησι τοὺς ἐξ Ἰουδαίων πεπιστευκότας. Ἐπειδὴ γὰρ εἰκὸς ἦν αὐτοὺς ἀπορεῖσθαι, ὅτι σκηνὴν οὐκ ἔχομεν τοιαύτην· Ἰδού, φησί, μείζων σκηνὴ καὶ ἀληθινή, δ οὐρανός. Η γὰρ παλαιὰ τύπος ἦν ταύτης· κἀκεί. νην μὲν ἄνθρωπος ἔπηξεν, ἢ ὁ Βεζελεήλ, ἢ ὁ Μωϋ σῆς, ταύτην δὲ Θεός. Εντεῦθεν δὲ σημείωσαι κατά τὸν μακάριον Ἰωάννην, ὅτι οὔτε κινεῖται ὁ οὐρανός, οὔτε σφαιροειδής ἐστιν· τὸ γὰρ, έπηξεν, ἀμφότερα ἀναιρεῖ. Πᾶς γὰρ ἀρχιερεὺς εἰς τὸ προσφέρειν δωρα τε καὶ θυσίας καθίσταται· ὅθεν ἀναγκαῖον ἔχειν τι καὶ τοῦτον ὅ προσενέγκη. Ἐπειδὴ εἶπεν ὅτι κάθε ηται, ἵνα μὴ ἀπάτην νομίσῃς τὸ ἱερέα αὐτὸν εἰρήσθαι, φησίν, ὅτι εἰ καὶ κάθηται, ἀλλ᾽ οὖν οὐκ ἀπώ Ο λεσε τὸ ἀρχιερεὺς εἶναι· πάντα γὰρ τὰ τῶν ἀρχον ρέων ἔχει, καὶ ὥσπερ ἐκεῖνοι προσφέρουσιν, οὕτω καὶ αὐτὸς προσήνεγκεν ἑαυτόν. Τὸ μὲν γὰρ καθῆσθαι, τῆς ἀξίας αὐτοῦ· τὸ δὲ ἀρχιερατεῦσαι, τῆς φιλανθρωπίας τῆς πολλῆς. Καὶ ἄλλως δὲ, ἐπειδὴ ἐζήτουν τινὲς, τίνος ἕνεκεν ἀπέθανεν, είγε γιὸς ἦν, καὶ αἰώνιος· λύει τοῦτο, καί φησιν, ὅτι, Ἐπειδὴ ἱερεὺς τ ἱερεὺς δὲ χωρίς θυσίας οὐκ ἔστιν, ἀναγκαῖον ἦν ἔχειν τι καὶ τοῦτον, ὃ προσενέγκῃ· τοῦτο δὲ οὐδὲν ἦν, ἀλλ᾽ ἢ τὸ ἑαυτοῦ σῶμα, Αναγκαίως ἄρα ἀπέθανε. Δώρου δὲ καὶ θυσίας τῷ μὲν ἀκριβεῖ λόγῳ ἐστι δια φορά. Θυσία: μὲν γὰρ εἰσιν αἱ δι' αἵματος και κρεών Varim lectiones. * Βεσελεήλ. 10.

EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBR.EOS. - CAP. VILE. προσαγωγαί· ἢ τόγε ἀκριβέστερον, πάντα τὰ διὰ mas, si exactam species ralinem, aliquid est κυρός θυμιώμενα· θυσία γὰρ κυρίως παρὰ τὸ discriminis. Victimæ enim sunt oblationes per θύεσθαι, ὅ ἐστι, θυμιᾶσθαι, Δώρα δὲ, οἷον καρποί, sanguinem et carnem facta: vel quod exactius καὶ ὅσα ἄλλα ἀναίμακτα καὶ ἄπυρα. Πλὴν καὶ ἀδια est, omnia, quæ per ignem sacrificantur. Θυ φόρως εὑρίσκονται παρὰ τῇ Γραφῇ κείμενα, ὡς τό σία enim, id est viclima, proprie est a verbo Ἐπεῖδεν ὁ Θεὸς ἐπὶ ᾿Αβελ, καὶ ἐπὶ τοῖς δώροις θύεσθαι, quod est θυμιᾶσθαι, hoc est, suffitum edere. αὐτοῦ, καίτοιγε ἀπὸ τῶν πρωτογεννημάτων τῶν Dona autem sunt fructus, et quæcunque alia sanπροβάτων ἦσαν. Ἐπὶ δὲ Κάιν καὶ ἐπὶ ταῖς θυ- guine et igne carentia. Verumtamen et indiscriσίαις αὐτοῦ οὐ προσέσχε, καίτοιγε ἀπὸ τῶν καρ- minatim in Scriptura usurpata inveniuntur, ut: τῶν τῆς γῆς ἦσαν. Εἰ δέ τις εξομαλίζειν τοῦτο Resperit Deus ad Abel, et ad dona ejus”, 18 licet fueπειρα το ψυχραῖς λύσεσιν, ὃς οὐδὲ αὐτοὶ ἀγνοοῦμεν, rant ex ovium primogenitis. Ad Cain autem et Αλλά γε ἑαυτὸν οὐκ οἶδα πῶς ἀπολύσει τοῦ ἐπὶ τῇ victimas ejus non attendit, licet a fructibus terræ ἐκμελεί το αναγνώσει τῶν Γραφῶν ἐγκλήματος. erant. Sin quisquam hoc frigidis dilutionibus exΠολλαχοῦ γὰρ ἀλλαχοῦ ἀδιαφόρως ταῦτα κεῖνται, planare conetur, quas ne ipsi quidem ignoramus, καὶ παρεθέμην ἂν μυρία ἐπὶ μυρίοις, εἰ μὴ ἀπειρος seipsum tamen nescio quomodo absolvet, ne indiliκαλίας ἐδόκει τὸ πρᾶγμα. Πλὴν ἀρκέσει ἡμῖν ὁ αὐτὸς gentis Scripturarum lectionis insimuletur. Supe οὗτος ἀπόστολος, ἁπλῶς δῶρα πάντα τὰ προσφερό namque alibi indiscriminatim hac sunt posita, μενα ὀνομάσα; ἐν τοῖς ἑξῆς. Καὶ ἄχους. atque innumeros locos innumeris conferre potui, nisi ineptum hoc videretur negotium. Attamen sufficiat nobis hic ipse Apostolus, qui simpliciter quæcunque offeruntur, munera appellare consuevit in sequentibus. Audi enim. Εἰ μὲν γὰρ ἦν ἐπὶ γῆς, οὐδ' ἂν ἦν ἱερεὺς, Ιντων τῶν ἱερέων προσφερόντων κατὰ τὸν ν μον τὰ δῶρα. Ετι ἐκεῖνο κατασκευάζει, ὅτι, εἰ καὶ μὴ κάτω ἔχει σκηνήν, ἀλλ᾽ ἄνω ἐστὶν, ὅμως οὐ κωλύεται ἐκ τούτου πρὸς τὸ εἶναι ἱερεύς. Καὶ ὅρα σοφίαν. Ἐξ οὗ μᾶλλον κατασκευάσειεν ἄν τις, ὅτι οὐκ ἔστιν ἱερεύς, φημὶ δὴ ἐκ τοῦ μὴ σχεῖν τόπον ἐπὶ γῆς ἐν ᾧ ἱερώσατο, ἐκ τούτου μᾶλλον αὐτὸς κατασκευάζει ὅτι ἱερεύς ἐστι· καί φησιν, ὅτι δι' αὐτὸ τοῦτο ἱερεὺς ἐστι, διότι ἐπὶ γῆς τόπον οὐκ ἔσχεν· Εἰ μὲν γὰρ ἦν ἐπὶ γῆς, οὐκ ἂν ἦν ἱερεύς. Ησαν γὰρ ἕτεροι, καὶ ἐπανάστασι; ἂν ἐδόκει τὸ ς πράγμα. Νῦν δὲ τὸν οὐρανὸν ἔχων τόπον, καὶ ἐκεῖ ἀναγαγὼν τὸ οἰκεῖον σῶμα, ἐκεῖ ἐντυγχάνει ὑπὲρ ἡμῶν τῷ Πατρί. Ὥστε ἐπειδὴ ἄνω ἐστὶ, διὰ τοῦτο μᾶλλον ἱερεύς ἐστι. Οἵτινες ὑποδείγματι καὶ σκιᾷ λατρεύουσι τῶν ἐπουρανίων. Ενταῦθα τὴν ὑπεροχήν δείκνυσι τῆς κατὰ Χριστὸν ἱερωσύνης, τὴν μὲν παλαιὰν ὑπό δειγμα καὶ σκιὰν καλῶν· τὰ δὲ ἡμέτερα ἐπουράνια. Οταν γὰρ μηδὲν ἐπίγειον, ἀλλὰ πάντα πνευματικά ἐν τοῖς μυστηρίοις τελούμενα, ἔνθα ὕμνοι ἀγγελικοί, ἔνθα κλεῖδες τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν, καὶ ἄφεσι; ἁμαρτιῶν, καὶ αὖ πάλιν δεσμά, ὅταν ἡμῶν τὸ πολίτευμα ἐν οὐρανοῖς ὑπάρχει, πῶς οὐκ ἐπουράνια τὰ καθ' ἡμᾶς; Τούτων οὖν τύποι ἦσαν καὶ ὑποδεί γματα, τουτέστιν, ἀμυδρὰ δείγματα, καὶ οἷον σκιαγραφήματα, τὰ ἐν τῇ Παλαιᾷ ὑποδειχθέντα τῷ Μωσεί. Καθὼς κεχρημάτισται Μωϋσῆς, μέλλων ἐπιτελεῖν τὴν σκηνήν. "Ορα γάρ, φησί, ποιήσεις πάντα κατὰ τὸν τύπον τὸν δειχθέντα σοι ἐν τῷ ὄρει. Ἐπειδὴ τὰ δι᾿ ὀφθαλμῶν ἡμῖν δρώμενα μαλ 33 Gen. 1V, θυύμενα οι 10 ἐμμελεῖ, ὅτι ὁ μελεῖ οι VER. 4. Nam si super terram esset, non esset sacerdos, cum sint sacerdotes qui offerant secundum legem munera. Adhuc illud confirmat, quod, licet tabernaculum infra non habeat, sed supra, attamen hunc non prohibetur quo minus sit sacerdos. Animadverte autem ejus sapientiam. Ex quo enim aliquis magis probaret eum noir esse sacerdotem, nimirum quod non habeat locum super terram, in quo pontificatus munere fungatur, ex hoc ipse potius confirmat quod sit sacerdos. Propter hoc ipsum, inquit, sacerdos est, quod in terris locuin num sit nactus. Si enim super terram esset, sacerdos yon esset. Erant enim alii in terris sacerdotes, et ad factionem res ista pertinere videretur. Jaan vero cum ipsum cœlum habeat locum, et illue corpus suum transtulerit, illic interpellat pro nobis apud Patrem. Itaque quia in superuis est, propterea magis est sacerdos. VERS. 5. Qui exemplari et umbra deserviunt calestium. Hic excellentiam sacerdotii Christi ostendit, Vetus quidem, exemplar et umbram noninaus; nostra vero, coelestia. Quando enim nihil terrestre, sed omnia sint spiritualia quæ in mysteriis transiguntur, ubi hymni angelici, ubi clam ves regni cœlorum, peccaturumque remissio, et rursus ligatio; quando nostra conversatio in colis est; quomodo nostra non sint calestia? Horum igitur figuræ fuerunt et exemplaria, hoc est obscura representationes, 704 ac veluti umbratiles delineationes, quæ in Veteri Testamento submonstrata sunt Mosi. Sicut responsum est Moysi, cum consummaturus esset tabernaculum. Vide enim, inquit, omnia facies secundum exemplar quod tibi ostensum est in monte. Quoniam ea quæ oculis nostris cernuntur, magis Varia lectiones.

comprehendimus,quam quæ per auditum discimus, λον καταλαμβάνομεν, ἢ & δι᾿ ἀκοῆς μανθάνομεν, propterea Deus Mosi monstravit omnia, non solum constitutionem tabernaculi, verum etiam quæ ad sacrificia et alium cultum pertinerent. VERS. 6. Nunc autem excellentius assecutus est ministerium. Ab illa sententia hæc dependent, nimirum: Si enim super terram esset, non esset sacerdos. Jam vero cum super terram non sit, sed coelum habeat sacerdotio suo locum, excellentius assecutus est ministerium: hoc est, non est ei ministerium tale, quale est pontificum super terram, sed caeleste, tanquam locum habens proprii sacerdotii cœlum. Quanto et melioris Testamenti est mediator. Cum extulisset Christi sacerdotium, a loco, a sacerdote, et victima, deinde Testamenti excellentiam ponit. Atqui dixit quidem prius imbecille esse et inutile Vetus Testamentum, propter iufantiam et imbecillitatem auditorum, sed subito reconciliatus erat. Nunc autem hac de re disserendo diutius immoratur, commonstratque Novum Testamentum esse præstantius Veteri: hoc est Evangelium, cujus et mediator ac dator est Christus. Ipse namque nobis Evangelii minister factus est, servi forma accepta, quemadmodum legis mediator erat Moyses. Quod in melioribus repromissionibus sancitum est. Quod potissimum eos qui ex Judæis crediderant refocillabat, hoc ponit, nempe quod Testamenti nostri promissiones meliores sunt. Non enim ter-C ræ bona prolisque felicitas et liberorum abundantia, sed cœlorum regnum Evangelium servantibus promissum est. Ne igitur sitis pusilla - Dimes: excellentiores sunt Evangelii prounissiones; stultum est autem potiora habentes defatigari. διὰ τοῦτο Θεὸς τῷ Μωσεῖ ὑπέδειξε πάντα, οὐ μόνον τὴν κατασκευὴν τῆς σκηνῆς, ἀλλὰ καὶ τὰ περὶ θυσιῶν καὶ τῆς ἄλλης λατρείας. Νυνὶ δὲ διαφορωτέρας τέτυχε λειτουργίας. Ἐκείνου τοῦ νοήματος ήρτηται ταῦτα, τοῦ· Εἰ μὲν γὰρ ἦν ἐπὶ γῆς, οὐκ ἂν ἦν ἱερεύς. Νυνὶ δὲ μὴ ὤν, φησίν, ἐπὶ γῆς, ἀλλὰ τὸν οὐρανόν ἔχων ἱερα τεῖον, διαφορωτέρας ἐπέτυχε λειτουργίας· τουτο ἐστιν, οὐκ ἔστιν αὐτοῦ ἡ λειτουργία τοιαύτη, οξα ἡ τῶν ἐπὶ γῆς ἀρχιερέων, ἀλλ' οὐράνιος, ἅτε τόπον έχουσα τῆς οἰκείας τελετῆς τὸν οὐρανόν. Οσῳ καὶ κρείττονός ἐστι Διαθήκης μεσίτης. Επάρας τὴν κατὰ Χριστὸν ἱερωσύνην, ἀπὸ τοῦ τόπου, καὶ τοῦ ἱερέως, καὶ τῆς θυσίας, οὕτω καὶ τῆς Διαθήκης τὸ μέσον τίθησι. Καί τοι εἶπε μὲν καὶ πρότερον, ὅτι ἀσθενὴς ἦν ἡ Παλαιὰ καὶ ἀνωφελής, διὰ τὸ νηπιῶδες τῶν ἀκουόντων· ἀλλὰ ταχέως ἀπηλλάγη. Νῦν δὲ ἐνδιατρίβει τῷ περὶ ταύτης λόγῳ, καὶ δείκνυσιν, ὅτι ἡ Νέα Διαθήκη ἐκείνης κρείττων· τουτέστι, τὸ Εὐαγγέλιον, οὗ μεσίτης καὶ δότης ἐστὶν ὁ Χριστός· αὐτὸς γὰρ ἡμῖν διάκονος τοῦ Εὐαγγελίου γέγονε, δούλου μορφήν λαβών, ὥσπερ τοῦ νόμου μεσίτης ὁ Μωϋσῆς. Ητις ἐπὶ κρείττοσιν ἐπαγγελίαις νενομοθέτηται. "Ο μάλιστα τοὺς ἐξ Ἰουδαίων πιστοὺς ἀνέψυχε, τοῦτο τίθησιν, ὅτι ἐπὶ κρείττοσιν ἐπαγγελίαις ἐστὶν ἡ ἡμετέρα Διαθήκη. Οὐ γὰρ γῆς ἀγαθὰ, καὶ εὐτε κνία καὶ πολυτεκνία, ἀλλὰ βασιλεία οὐρανῶν ἐπήγε γείται τοῖς τὸ Εὐαγγέλιον τηροῦσι. Μη τοίνυν μικροψυχείτε· κρείττους εἰσὶν αἱ τοῦ Εὐαγγελίου επαγγελίαι· ἀνόητον δὲ τὸ τὰ κρείττονα ἔχοντας ἀποκάμνειν. Εἰ γὰρ ἡ πρώτη ἐκείνη ἦν άμεμπτος, οὐκ ἂν δευτέρας ἐζητεῖτο τόπος. Ορα τάξιν. Εἶπεν ὅτι κρείττων ἐστὶν ἡ κατὰ Χριστὸν Διαθήκη τῆς Παλαιᾶς. Καὶ πόθεν δῆλον; Διότι, φησὶν, ἐπὶ κρείτα τοσιν ἐπαγγελίαις νενομοθέτηται. Εἰ γὰρ κρείτο τους αἱ ἐπαγγελίαι καὶ αἱ ἀντιμισθίαι, εὔδηλον ὅτι καὶ ἡ Διαθήκη κρείττων, καὶ τὰ ἐπιτάγματα " θειότερα. Πόθεν δῆλον, ὅτι κρείττους αἱ ἐπαγγε λίαι; Ἐξ ὧν, φησίν, ἐκείνη μὲν ἐξεβλήθη, αὕτη δὲ ἀντεισήχθη. Διὰ γὰρ τοῦτο ἡ Νέα κρατεῖ, ὅτι βελτίων καὶ τελειοτέρα. Εἰ γὰρ ἐκείνη ἦν ἄμεμπτος, τουτέστιν, εἰ ἀμέμπτους ἐποίει, οὐκ ἂν δεν τέρα εἰσήγητο. Ωσπερ δὲ ἰδιωτικώτερον ειώθαμεν λέγειν, Οὐκ ἔστιν άμεμπτος ἡ οἰκία, ἀντὶ τοῦ, Ελάτ τωμα ἔχει, σάθρωμα· οὕτω καὶ τὴν Παλαιὰν ἔφη μὴ εἶναι ἄμεμπτον, οὐχ ὡς πονηράν, ἀλλ' ὡς μη δυναμένην βελτιώσαι, οἷα νηπίοις δοθεῖσαν. VERS. 7. Si enim primum illud erat irreprehensibile, non utique secundi locus inquireretur. Considera ordinem. Dixit Christi Testamentum melius esse Veteri. Unde hoc planum fit? Quoniam, inquit, in melioribus promissionibus sancitum est. Nam si potiores sunt promissiones et retributiones, perspicuum est quod melius sit etiam Testamentum, ac præcepta diviniora. Unde autem liquet quod præstantiores sint promissiones? Quia illud quidem rejectum est, inquit, hoc vero surrogatum. Propterea enim Novum Testamentum primatum obtinet, quia melius et perfectius. Etenim si illud 705 esset irreprehensibile, hoc est, si irreprehensibiles faceret, nequaquam alterum introduceretur. Quemadmodum autem proprie dicere solemus: Non est irreprehensibilis domus, pro, Defectum habet, vel putredinem: sic et Vetus Testamentum dicit non esseirreprehensibile, non quod pravum sit, verum quod meliores reddere non possit, utpote parvulis traditum. VERS. 8. Incusans enim eos dicit. Non dixit, inΜεμφόμενος γὰρ αὐτοῖς λέγει. Οὐκ εἶπε, με Variæ lectiones, $1 κι ἐπαγγέλματα 0.

EXPOSITIO IN EPIST. AD 11EBRÆEOS. CAP. V111. φόμενος αὐτῇ, ἀλλὰ, μεμφόμενος αὐτοῖς, τουτ- cuisans ipsum, sed: iucusans ces, lor cst Judios, ἐστι, τοῖς Ἰουδαίοις, τοῖς μὴ δυναμένοις τελειωθῆναι qui non potuerunt consummari per legis pracepta. διὰ τῶν νομικών προσταγμάτων. Ιδού, ἡμέραι έρχονται, λέγει Κύριος, καὶ συντελέσω ἐπὶ τὸν οἶκον Ισραήλ, καὶ ἐπὶ τὸν εἶκον Ἰούδα διαθήκην καινήν. Τρανώτερον ένα ταῦθα δείκνυσιν, ὅτι ἐκβέβληται ἡ Παλαιά. Τὸν γὰρ θεὸν διὰ τοῦ Ἱερεμίου παράγει λέγοντα, ὅτι ἐτέ (αν διαθήσομαι διαθήκην καινήν, τουτέστι, πάντη νέαν· οὐχ ὥσπερ νοοῦσιν οἱ Εβραίοι, ὅτι ὁ Εσδρας ἀνεκαίνισε την Γραφήν. Οὐ γὰρ καινή γέγονεν ἡ Γραφή, ἀλλὰ παλαιὰ ἔμεινεν, εἰ καὶ ὑπ' ἐκείνου ἀπομνημονεύθη. Οὐ κατὰ τὴν διαθήκην ήν διεθέμην τοῖς πατράσιν αὐτῶν, ἐν ἡμέρᾳ ἐπιλαβομένου μου τῆς χειρὸς αὐτῶν, ἐξαγαγεῖν αὐτοὺς ἐκ γῆς Αἰγύπτου. Ἵνα μήτις υπολάβῃ ἐκείνης τῆς διαθήκης ἐκβολὴν γίνεσθαι τῆς πρὸς τὸν ᾿Αβραὰμ γενομένης, προσέθηκεν, Ἐν ἡμέρᾳ ἐπιλαβομένου μου τῆς χειρὸς αὐτῶν. Τὴν γὰρ ἐν τῇ Ἐξίδῳ διαθήκην, φησὶν, ἐκβαλεῖν μέλλω 18, τὴν ἐν τῷ ὄρει τῷ Σινά δοθεῖσαν πρὸς τοὺς μοσχοποιήσαντας πατέρας ὑμῶν, ὡς ἦγε πρὸς τὸν ᾿Αβραὰμ διαθήκη ἐν Χριστῷ τὸ πέρας ἔλαβες. Ἐν γὰρ τῷ σπέρματί σου, φησίν, εὐλογηθήσονται πάντα τὰ ἔθνη· ὅς ἐστι Χριστός. Οτι αὐτοὶ οὐκ ἐνέμειναν ἐν τῇ διαθήκῃ μου, κἀγὼ ημέλησα αὐτῶν, λέγει Κύριος. Ορᾷ; πρῶτ τον παρ' ἡμῶν ἀρχόμενα τὰ κακά; Αὐτοί, φησίν, οὐκ ἐνέμειναν, καὶ διὰ τοῦτο ἡμέλησα αὐτῶν. Τὰ μέντοι ἀγαθὰ, καὶ αἱ εὐεργεσίαι, παρ' αὐτοῦ ἄρχονται. Ωσανεὶ δὲ ἀπολογούμενος τὴν αἰτίαν τίθησι, δι᾿ ἣν ἐγκαταλιμπάνει αὐτούς· ὅτι διὰ τὴν αὐτῶν ἀκαταστασίαν. Οτι αὕτη ἡ διαθήκη ἣν διαθήσομαι τῷ οἴκῳ Ἰσραὴλ μετὰ τὰς ἡμέρας ἐκείνας, λέγει Κύριος. Μετὰ τὰς ἡμέρας ἐκείνας· ποίας; Οἱ μὲν λέγουσι, τὰς τῆς ἐξόδου, ἐν αἶ; ἐδόθη ὁ Μωσαϊκὸς νόμο;. Ἐμοὶ δὲ δοκεῖ περὶ ἐκείνων τῶν ἡμερῶν λέγειν, περὶ ὧν ἀνωτέρω εἶπεν· Ιδου, ἡμέραι ἔρχονται. Μεθ᾽ ὅ οὖν διέλθωσιν αἱ ἡμέραι ἐκεῖναι, τοιαύτην διαθήκην διαθήσομαι, οἷον ἑξῆς ἀκούσῃ. Διδούς νόμους μου εἰς τὴν διάνοιαν αὐτῶν, καὶ ἐπὶ καρδίας αὐτῶν ἐπιγράψω αὐτούς. Δειξάτω τοῦτο ὁ Ἰουδαῖος, πότε ἄγραφον παρέλαβε νόμον. Καὶ γὰρ μετὰ τὴν ἐκ Βαβυλῶνος ἐπάνοδον, ἐν γράμμασιν ἐγένετο ὑπὸ τοῦ Εσδρα· ἀλλ᾿ οἱ ἀπόστολοι παρέλαβον γραπτόν, ἀλλ' ἐν ταῖς καρδίαις ἐδέξαντο τὸν νόμον τοῦ Πνεύματος. Διὸ καὶ ὁ Χριστὸς ἔλεγεν, ὅτι ῾Ο Παράκλητος ἐλθὼν, ἀναμνήσει ὑμᾶς πάντα, καὶ διδάξει ὑμᾶς πάντα. Καὶ ἔσομαι αὐτοῖς εἰς Θεὸν, καὶ αὐτοὶ ἔσον ταί μοι εἰς λαόν. Τοῦτο κατώρθωτο διὰ τοῦ Εὐαγ γελίου. Οἱ γὰρ πρότερον εἰδωλολατροῦντες, νῦν τὸν ἀληθῆ Θεὸν ἐπιγνόντες, λαὸς αὐτοῦ γεγό νασι. * Gen. xx11, 18. Ecce dies venient, dicit Dominus, et consummabo super domum Israel, et super domum Juda Tesiamentam Novum. Apertius h.c demonstrat Vetus Testamentum esse antiquatum. Deum enim per Jeremiam inducit loquentem: Aliud novum fœdus disponam, hoc est omnino novum: non quemadmodum intelligunt Hebræi, quod Esdras renovarit Scripturam. Non enim nova facta est Scriptura, sed rursus vetus mansit, etiamsi ab illo recoliecta sit. VERS. 9. Non secundum testamentum quod feci patribus corum, in diebus quibus apprehendi manum eorum, ut educerem illos de terra Agypii. Ne quis suspicetur foedus illud ejectum esse, quod pepigerit Dominus cum Abrahamo, adjecit: In die qua apprehendi manum corum. Fadus enim, inquit, quod est in Exodo, ejicere volo, quod datum est in monte Sina patribus vestris qui vitulum fecerant: adeo ut fœdus cum Abrahamo factum, in Ghris'o consummatumn est. Ait enim: In semine tuo benedicen tur omnes gentes: id est in Christo *. Quoniam ipsi non permanserunt in testamento meo, et ego neglexi evs, dicit Dominus. Viden' primum a nobis mala initium ducere? Ipsi, inquit, non permanserunt, propterea neglexi eos. Bona vero et beneficia ab ipso ordiuntur et originem ducunt. Porro, quasi se defenderent, causam ob quam derelinquit eos ponit: Propter ipsorum, inquit, inconstantiam. VERS. 10. Quia hoc est testamentum quod disponam domui Israel post dies illos, dicit Dominus. Post dies illos: quales? Nonnulli dicunt dies exitus, in quibus data est lex Mosaica. Mihi autem videtur de illis diebus loqui, de quibus paulo ante dixit: Ecce dies renient. Cum ergo præterierint dies illi, hujnsmodi testamentum disponam, quale deinceps audies. Dans leges meas in mentem ipsorum, et in corda eorum inscribam illas. Ostendat hoc, quæso, Judæus, quando legem sine scriptis acceperit. Etenim 706 post reditum e captivitate Babylonica litteris mandata est ab Esdra. Apostoli vero nihil scriptum acceperunt, sed in cordibus suis acceperunt legem Spiritus. Hinc Christus dixit: Paracletus ubi v8nerit, suggeret vobis omnia, ac docebit vos omnia 38 Et ero eis in Deum, et ipsi erunt mihi in populum. Hoc effectum est per Evangelium. Qui enim antea idola colebant, núnc verum Deum agnoscentes populus ejus facti sunt. 18 Joan. πιν, 20. Varia lectiones. 18 θέλω 0.

EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBRÆOS.-- CAP. II. τοῦ ὀνόματος, ἀλλ' οὐ φροντίζει λέξεων ὁ ᾿Από- lal, etsi vocabulum μισθαποδοσία in bonan: parte: στολος. Πῶς ἡμεῖς ἐκφευξώμεθα, τηλικαύτης ἀμελή σαντες σωτηρίας; Ἐκεῖ λόγος, ἐνταῦθα σωτηρία. Εἰ δὲ ἐκεῖ σωτηρία, ἀλλ' οὐ μεγάλη· ἐκ πολεμίων γὰρ διεσώζοντο, καὶ τὰ ἀγαθὰ τῆς γῆς ἐδέχοντο • ἐνταῦθα δὲ σφόδρα μεγάλη. Διὰ τοῦτο εἶπε, τηλι καύτης. Θανάτου γὰρ κατάλυσις, καὶ δαιμόνων ἀπώλεια, καὶ οὐρανῶν βασιλεία, ἅπαντα διὰ τῶν ὑπὸ τοῦ Υἱοῦ οι λαληθέντων ὑμῖν περιγίνεται. Ητις ἀρχὴν λαβοῦσα λαλεῖσθαι διὰ τοῦ Κυρίου, ὑπὸ τῶν ἀκουσάντων εἰς ἡμᾶς ἐβεβαιώθη. Τὸ ἀξιόπιστον ἐπάγων φησίν, ὅτι Η σωτηρία αὕτη οὐ διὰ προφητῶν ἢ ἀγγέλων ἐλαλήθη, ἀλλ' ὑπ' αὐτοῦ τοῦ Δεσπότου πάντων, ἀπ' αὐτῆς τῆς πηγῆς ἔσχε την ἀρχὴν· εἶτα διαπορθμεύθη καὶ εἰς ἡμᾶς βεβαίως καὶ πιστῶς δι' αὐτῶν τῶν αὐτοπτῶν τοῦ Λόγου καὶ ὑπη ρετῶν. Ο καὶ ὁ Λουκᾶς φησιν. Αὐτοὶ γὰρ βεβαίως ἡμᾶς ἐπληροφόρησαν. Πῶς οὖν ἀλλαχοῦ οὐκ ἀπ' ἀνθρώπων φησὶν ἀκοῦσαι; Διότι ἐκεῖ μὲν μέγα καὶ ἀναγκαῖον ἦν τὸ κατεπείγον αὐτὸν συστῆσαι, ὅτι οὐκ ἀνθρώπων ἐστὶ μαθητής. Διεβάλλετο γὰρ ὡς μὴ τοῦ Κυρίου ἀκούσας· καὶ διὰ τοῦτο ἐκινδύνευε τὸ αὐτοῦ κήρυγμα παρὰ τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ ἀπιστηθῆναι. Νῦν δὲ οὐ τοσαύτη χρεία τούτου. Οὔτε γὰρ Εβραίοις ἐκήρυξεν, οὔτε διεβάλλετο πρὸς τούτους, ὡς ἀνθρώπων μαθητὴς, καὶ οὐχὶ Χριστοῦ. Η ὅτι καὶ ἐνταῦθα ἐπάγων· Συνεπιμαρτυροῦντος τοῦ Θεοῦ σημείοις καὶ τέρασι, δείκνυσιν ὅτι οὐκ ἀπ' ἀνθρώπων, ἀλλ' ἐκ Θεοῦ παρέλαβε ταῦτα. Συνεπιμαρτυροῦντος τοῦ Θεοῦ σημείοις καὶ τέρασι. Εἰπὼν ὅτι ἐβεβαιώθη, δείκνυσι τῶς. Ίνα γὰρ μήτις εἴπῃ, ὅτι Οἱ ἀκούσαντες ἔπλασαν· Ὁ Θεός, φησί, συνεπιμαρτυρεῖ· οὐκ ἂν δὲ ἐπεμαρτύρει, εἰ πλάσματα ἦσαν. Μαρτυροῦσι, φησίν, αὐτοί, συνεπιμαρτυρεῖ δὲ καὶ ὁ Θεὸς, οὐ φωνὴν ἀφιεὶς, ἀλλὰ διὰ σημείων καὶ τεράτων βεβαιῶν & λέγουσιν. Ωστε θεῷ πιστεύομεν, οὐκ ἀνθρώποις. accipiatur: 'at non perinde vocum curam gerit Apostolus. Καὶ ποικίλαις δυνάμεσι. Τὴν ἀφθονίαν τῶν χα· D. ρισμάτων δηλῶν, εἶπε τὸ, ποικίλαις. Οὐδέποτε γὰρ τοσαῦτα σημεία καὶ οὕτω διάφορα γεγένηνται. Ἐπειδὴ καὶ οἱ γόητες ποιοῦσι πολλά, είπε τό, δυ νάμεσιν. Ἐκεῖνα γὰρ οὐ δυνάμεις, ἀλλ' ἀσθένεια, καὶ φαντασία, καὶ διάκενα πράγματα. Καὶ Πνεύματος ἁγίου μερισμοῖς, κατὰ τὴν αὐτ του θέλησιν. Καὶ τοῦτο διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν ἐπήγαγε. Τὰ γὰρ τῶν γοητῶν οὐ Πνεύματος ἁγίου εἰσὶν, ἀλλ᾽ ἀκαθάρτων δαιμόνων ἀπάται. Αἰνίττεται δέ τι καὶ ἕτερον. Εἰκὸς γὰρ μὴ εἶναι πολλοὺς ἐκεῖ χαρίσματα έχοντας, ἐκλελοιπέναι δὲ ταῦτα διὰ τὴν VERS. 3. Quomodo nos effuglemus, si tantam neglexerimus salutem? Illie sermo est, hic vero salus. Quod si illic salus fuerit, non tamen magn erat; siquidem ab adversariis liberabantur, bonaque terræ accipiebant: hic vero magna prorsus est; propierea dixit, tantam. Mortis enim destructio, damonum interitus, ac calorum regnum, omnia hæc per ca quæ Filius locutus est, nobis eveniunt. Qua cum initium accepisset enarrari per 658 Dominum, ab eis qui audierunt, in nos confirmata est. Fidem verbis suis concilians: Salus, inquit, haec non per prophetas aut angelos est promulgata, verum ab ipso omnium Domino, al ipsoque fonte principium sumpsit: deinde transiit ad nos firmiter atque fideliter per eos qui ipsi fuere Verbi spectatores et ministri, id quod et Lucas ait. Nam ipsi nos certos reddiderunt. Quomodo igitur alio in loco sese non ab hominibus audivisse dicit? Quia illic arduum erat et necessarium, quo urgebatur, nempe, confirmare se non esse hominum discipulum. Calumniabantur enim eum, ceu Dominum non audivisset. Quare periculum erat ne prædicationi ejus apud discipulos suos non adhiberetur fides. Nunc autem non est tanta confirmationis necessitas. Neque enim Hebræis prædicavit, neque apad istos male audiebat, tanquam hominum discipulus esset, et non Christi. Vel quia hic infert: Contestante Deo signis et portentis, innuit quod non ab hominibus hæc, sed a Deo acceperit. VERS. 4. Contestante Deo signis et porrentis. Cum dixisset Confirmata est, indicat jam quañam istud ratione factum sit. Ne enim dicat aliquis, Qui audiverunt, finxerunt: Deus, inquit, testimonium simul reddit. Non enim testimonium daret, si figmenta fuissent. Testantur, inquit, ipsi, Deus vero simul testimonium illis exhibet, non vocem aliquam edens, sed per signa et prodigia confirmans atque stabiliens quæ dicunt. Deo itaque credimus, non hominibus. Εt variis virtutibus. Charismatum copiam indis cans, dixit, variis. Nunquam enim tanta et tam varia signa facta sunt. Quoniam autem et præsti - giatores multa edunt, adjecit virtutibus. Illa enim non sunt virtutes, sed imbecillitas, et imaginatio, et res inanes. Et Spiritus sancti distributionibus, secundum suam voluntatem. Atque hoc propter eamdem causam intulit. Quæ enim præstigiatorum sunt, non Spiritus sancti sunt, verum immundorum dæmorem imposture. Porro, aliud quidam innuit. Verisimile enim erat multos esse apud Hebræos, Varia lectiones. Σε θεού 0.

ἐν EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBRÆOS. CAP. IX. αὐτῷ Ναζαραίοι, οἱ προσήλυτοι, οι Ελληνες. Ἐπεὶ οὖν καὶ Ἕλλησιν ἐπιβατὸν ἦν, κοσμικὸν αὐτὸ καλεῖ. οἴκῳ ἔνθα τ' οἱ Ἰουδαῖοι, οἱ spicuus in ea domo, ubi Judai, Nazarai, proselyti, Græci. Quia igitur et Græci in illud ascendere poterant, sæculare appellat. Σκηνὴ γὰρ κατεσκευάσθη ἡ πρώτη, ἐν ᾗ ἡ τε λυχνία καὶ ἡ τράπεζα, καὶ ἡ πρόθεσις τῶν ἄρ των, ἥτις λέγεται "Αγια. Πρώτην λέγει ταύτην, ὡς πρὸς τὰ Ἅγια τῶν ἁγίων, ἐπείτοιγε μέση αὕτη ἦν. Πρὸ δὲ αὐτῆς ἦν τὸ χαλκοῦν θυσιαστήριον, τὸ τῶν ὁλοκαυτωμάτων, ἐν ὑπαίθρῳ ἱστάμενον· εἶτα κατα πετάσματος τεταμένου, μᾶλλον δὲ ἐπισπάστρου, ἦν αὕτη ἡ μέση, ἐν ᾗ ή τε λυχνία, καὶ ἡ τράπεζα, καὶ ἡ πρόθεσις τῶν ἄρτων. δ Μετὰ δὲ τὸ δεύτερον καταπέτασμα, σκηνή ή λεγομένη Αγια ἁγίων. Ορᾷς ὅτι ἦν μὲν πρῶτον καταπέτασμα, ὁ ἐπίσπαστρον καλεῖ ἡ Γραφή, ὡς ἐπισπώμενον καὶ ἐφελκόμενον, ὃ διεῖλε τὴν αὐλὴν εἰς ἦν εἰσήρχοντο πάντες κοινῶς, ἐν ᾗ καὶ ἔθυον κατὰ τοῦ χαλκοῦ θυσιαστηρίου ἀπὸ τῆς σκηνῆς ἑκάσ στοτε δεχυμένης τοὺς ἱερεῖς τὰς λατρείας ἐπιτελοῦντας. Μεθ' 8 δὲ ταύτην διῆλθες, ἦν αὖθις ἕτε μου καταπέτασμα, καὶ ἔσωθεν τούτου σκηνή, ἡ λεγομένη Αγια ἁγίων, εἰς ἣν οὐδεὶς ἕτερος εἰσῄει εἰ μὴ μόνος ὁ ἀρχιερεὺς, καὶ οὗτος ἅπαξ τοῦ ἐνιαυτοῦ. Σκηνὴν δὲ πανταχοῦ καλεῖ, διὰ τὸ σκηνοῦν ἐκεῖ τὸν Θεόν. Χρυσοῦν ἔχουσα θυμιατήριον, καὶ τὴν κιβω τὸν τῆς Διαθήκης περικεκαλυμμένην πάντοθεν χρυσίῳ. Κιβωτόν Διαθήκης ταύτην καλεῖ, ὡς τὰς πλάκας ἔχουσαν, αἵτινες τὸν νόμον περιείχον. " Ἐν ᾗ στάμνος χρυσῆ ἔχουσα τὸ Μάννα, καὶ ἡ ῥάβδος Ααρών ή βλαστήσασα, καὶ αἱ πλάκες τῆς Διαθήκης. Ταῦτα πάντα τῆς Ἰουδαϊκῆς ἁγνωμοσύνης ἦν ὑπομνήματα. Η μὲν στάμνος ἔχουσα τὸ Μάννα, διότι ἐγόγγυσαν τούτῳ τρεφόμενοι καινοτρόπων, ἵνα καὶ εἰς τοὺς ἐκγόνους παραπεμφθῇ ἡ μνήμη καὶ τῆς τοῦ Θεοῦ χρηστότητος καὶ τῆς αὐτῶν πικρίας. Η ράβδος δὲ 'Ααρών, διὰ τὴν ἀντιλογίαν τὴν γενομένην ἐπ' αὐτῷ. Αἱ πλάκες δὲ τῆς Διαθήκης, διότι κατέαξαν τὰς πρώτας διὰ τῆς εἰδωλολατρείας. Ζητήσεις δὲ Πῶς ἐν μὲν ταῖς Βασιλείαις γέν γραπται, ὅτι οὐκ ἦν ἄλλο τι ἐν τῇ κιβωτῷ, εἰ μὴ αἱ πλάκες, νῦν δὲ καὶ τὴν στάμνον φησὶν ὁ ᾿Απόστολος, καὶ τὴν ράβδον Ααρὼν ἐν ταύτῃ ἀποτεθεῖσθαι; Ἴσως οὖν ἅτε ἄριστα παιδευθεὶς τὰ Ἑβραϊκὰ ὑπὸ τοῦ Γαμαλιήλ, ἐκ παραδόσεως ἂν εἶχε τοῦτο· ἐπεὶ καὶ νῦν οἱ Φαρισαιάζοντες τῶν Εβραίων συντίθενται τοῦτο οὕτως ἔχειν. Πλὴν οὐκ ἐξ ἀρχῆς, ἀλλ᾽ ὅτε ἔμελλε κρυβῆναι ἡ Κιβωτός ἐπὶ Ἱερεμίου, ίσως ἀπετέθησαν ἄν, φασὶ, καὶ ταῦτα ἐν αὐτῇ. Υπεράνω δὲ αὐτῆς. Τουτέστι, τῆς κιβωτού. Χερουβίμ δόξης. Η τὰ ἔνδοξα, ἢ τὰ λειτουργικά τοῦ Θεοῦ, καὶ πρὸς δόξαν αὐτοῦ ὄντα. Ταῦτα δὲ ἐπίσ τηδες επαίρει, ἵνα δείξῃ μείζονα ὄντα τὰ καθ᾿ ἡμᾶς. Κατασκιάζοντα τὸ ἱλαστήριον. Πλαστήριον ἐλέ VERS. 2. Tabernaculum enim factum est primum, in quo erant candelabra, et mensa, et propositio panum quæ dicitur Sancta. Primum appellat hoc, respectu ejus loci qui dicitur Sancta sanctorum, nam medium erat hoc. Ante ipsum autem erat æreum altare holocaustorum, sub dio constitutum: deinde, velamine extenso, imo vero attractorio pou tius, medium hoc erat tabernaculum, in quo erant candelabra, et mensa, et panum propositio. VERS. 3. Post secundum autem velamen, tabernaculum quod dicitur Sancta sanctorum. Animadvertis hic primum fuisse velamen quod attractorium Scriplura appellat, veluti quod convolvatur, et attraliatur, quod dirimebat atrium, in quod ingrediebantur omnes communiter, et in quo sacrificabant super æreo altari, a tabernaculo quotidie capiente sacerdotes sacra ministeria perficientes. Hoc ubi transisses, erat rursus alterum volamen, et intra hoc tabernaculum quod dicitur Sanctum sanctorum, in quod nemo alius introibat præter solum pontificem, atque iste nisi semel in anno. Tabernaculum autem ubique vocat, quod illic Deus habitat. VERS. 4. Aureum habens thuribulum, et arcam testamenti circumcontectam ex omni parle auro. Arcam testamenti appellat, ut quæ tabulas haberet quæ legem complectebantur. In qua urna aurea habens Manna, et virga Aarɔn quæ fronduerat, et tabulæ Testamenti. Hæc omnia Judaicæ ingratitudinis erant monumenta. Urna quidem quæ Manna continebat, eo quod, cum isto cibo mirum in modum alerentur, obmurmurarunt, et ut in posteros 708 memoria Dei benignitatis, et illorum armarulentiæ transmitteretur. Virga autem Aaronis, propter contradictionem adversus illum excitatam. Tabula vero testamenti, quia primas confregerant per idololatriam. Quæras autem: Qui ergo in libris Regum scriptum sit, quod non erat aliud quiddam in arca præter tabulas; nunc vero et urnam. Apostolus, et virgam Aaronis hic repositam asserit? Fortassis, utpote qui opline institutus erat in rebus Judaicis a Gamaliele, ex traditione hoc habebat: quandoquidem nunc etiam Hebræi, qui Pharisæos sectantur, istud ita se habere assentiuntur. Verumtainen non ab initio; sed quando arca temporibus Jeremiæ occultanda eral, forsan, inquiunt, et hac tum ibi reposita erant. VERS. 5. Supra ipsam autem. Videlicet, arcam. Cherubim gloriæ. Vel quod celebria essent, vel quod ministrarent Deo, et ad gloriam ejus pertimerent. Hæc autem consulto extollit quo nostra ostendat esse majora. Obumbrantia propitiatorium. Propitiatorium diceVariæ lectiones. 1* ἔνθα οἱ ἱερεῖς ἑστήκεισαν ο. 18 δεύτερον 0. PATROL. GR. CXXV.

batur operculum arce, ut ex ipsa Scriptura exa- γετο τὸ πῶμα τῆς κιβωτοῦ, ὡς ἐκ τῆς Γραφῆς αὐτ ctius disces, et ne quorundam sermonibus deceptus, aliud quiddam esse putes. Significabat autem Christum, qui propitiatio factus est pro percalis nostris. Obsignavit autem omnia quæ erant in Veteri Testamento, atque communivit. De quibus non est modo dicendum per singula. Indicat hic non fuisse sola hæc quæ cernerentur, sed nigmata quædam fuisse, quorum consideratio et explicatio longiori temporis spatio indigent. VERS. 6. His vero ita compositis, in primum quidem tabernaculum semper ingrediuntur sacerdotes sacrificorum officia consummantes. Hæc (quidem ita erant, inquit: at vero Judæi iştis non fruebantur, quippe quod velamen eos dispescuit. Nobis enim ista servabantur, quibus prædicebantur. VERS. 7. In secundum autem semel in que solus pontifex. Observas figuras jam præcessisse? Ne enim dicant, Semel tantum per Christum oblata est hostia, et quomodo omnes sanctificavit? commonstrat hoc anter fuisse, quandoquidem sanctior crat magisque tremenda, quæ in Veteri Testamento semel a pontifice oblata erat. ε τῆς μαθήσῃ ἀκριβέστερον, καὶ μὴ ἀπατηθεὶς τοῖς τίνων λόγοις, άλλο τι νοήσῃς τοῦτο εἶναι. Ἐδήλου μέντοι Χριστὸν, ὃς ἱλασμὸς μὲν ἐγένετο τῶν ἡμετέ ρων ἁμαρτιῶν. Ἐπεσφράγισε δὲ πάντα τὰ ἐν τῇ Παλαιᾷ, καὶ ἐπισφαλίσατο. Περὶ ὧν οὐκ ἔστι νῦν λέγειν κατὰ μέρος. Έμ φαίνει ἐνταῦθα, ὅτι οὐ ταῦτα ἦν μόνα τὰ ἐρώμενα, ἀλλ᾽ αἰνίγματά τινα ἦν, ἃ τὰ θεωρεῖν καὶ ἐξηγεῖσθαι μακροτέρου δεῖται χρόνου. Τούτων δὲ οὕτω κατεσκευασμένων, εἰς μὲν τὴν πρώτην σκηνήν διαπαντὸς εἰσίασιν οἱ ἱερεῖς τὰς λατρείας ἐπιτελοῦντες. Ην μεν, φησί, ταῦτα· οὐκ ἀπήλαυον δὲ τούτων οἱ Ἰουδαῖοι, ἅτε τοῦ καταπετάσματος διείργοντος αὐτούς. Ἡμῖν γὰρ ἐτηρεῖτο ταῦτα, οἷς προεφητεύετο. Εἰς δὲ τὴν δευτέραν ἅπαξ τοῦ ἐνιαυτοῦ μόνος ὁ ἀρχιερεύς. Ορᾷς ἤδη τους τύπους προκαταβε βλημένους; Ἵνα γὰρ μὴ λέγωσιν, "Απαξ ἐγένετο ή κατὰ Χριστὸν θυσία, καὶ πῶς πάντας ἡγίασε; δεί κνυσιν αὐτὸ ἄνωθεν ὂν, είγε ἁγιωτέρα ἦν καὶ φρικτό, ἡ ἅπαξ προσφερομένη καὶ ἐν τῇ Παλαιᾷ ὑπὸ τοῦ ἀρχιερέως. Οὐ χωρὶς αἵματος. Ἐπειδὴ θυσίαν ἐκάλεσε τὸν σταυρὸν, οὔτε πῦρ ἔχοντα, οὔτε ξύλα, οὔτε πολλάκις προσφερόμενον, δείκνυσιν ὅτι καὶ ἡ παλαιὰ θυσία τοιαύτη ἦν· ἅπαξ γάρ προσεφέρετο ἐν αἷματι. Εζήτησαν δέ τινες, πῶς ἐν μὲν τῇ Ἐξέδῳ γέγρα πται· Οτι θυμιάσει ἐπὶ τοῦ χρυσού θυσιαστη είου 17, ὃ δηλαδὴ ἐν τοῖς ῾Αγίοις τῶν ἁγίων ἦν, Ααρών θυμίαμα συνθέσεως λεπτῆς τὸ προ πρωί ὅταν ἐπισκευάζῃ τοὺς λύχνους, θυμιάσει ἐπ' αὐτοῦ· καὶ ὅταν ἅπτῃ ὁ Ἀαρὼν τοὺς λύο χνους τὸ ὀψὲ, θυμιάσει θυμίαμα ἐνδελεχισμοῦ· ὥστε ἑκάστην ἡμέραν δὶς εἰσχει, φησίν, ὁ ἀρχιερεύς εἰς τὰ Ἅγια τῶν ἁγίων θυμιάσων, ἔνθα ἦν τὸ χρυσ σουν θυσιαστήριον. Πῶς οὖν ἐνταῦθα φησὶν ὁ Ἀπόστολος, ἅπαξ τοῦ ἐνιαυτοῦ τοῦτον εἰσιέναι; Καὶ ἐπιλύονται, ὅτι μετά αἵματος ἅπαξ τοῦ ἐνιαυτοῦ εἰσῄει, μετὰ δὲ θυμιάματος δὲς τῆς ἡμέρας. Πλην ἴσθι ὅτι κακῶς ὑπόρησαν, καὶ ἀνεπιστημόνως· οἱ γὰρ ἐπὶ τοῦ χριστοῦ θυμιατηρίου ἐθυμία ὁ ᾿Ααρών δὲς τῆς ἡμέρας, ἀλλ᾽ ἐπὶ τοῦ χρυσού θυσιαστηρίου τοῦτο δὲ οὐκ ἐν τοῖς ῾Αγίοις τῶν ἁγίων ἦν, ἀλλ' ἐν Non sine sanguine. Quia hoștiam appellașit crucem, neque ignem habenten, neque ligna, neque sapius oblatam, ostendit sacrificium antiquum hujusmodi fuisse: semel enim in sanguine offere. hatur. Quæsiverunt autem nonnulli, quomodo in Exodo scriptum sit: Faciet suffitum super aureum allare, quod 709 videlicet in Sanctis sanctorum eral, Aaron, ex incenso confectionis subtilis mane mane quando apparaverit lucernas, faciet suffi um super ipso; et quando accenderit Aaron lucernas ad vesperam, uret thymiama sempiternum”. Proinde quolibet die bis ingrediebatur, inquiunt, pontifex in Sancta sanctorum, ut faceret suffitum ubi erat aureum altare. Quomodo igitur Apostolus hic dicit semel in anno ingressum? Diluunt autem hor, nempe quod cum sanguine quotannis semel ingrederetur; cum thymiamate vero, bis in die. Noveris tamen quod perperam dubitarunt et inscienter: non enim aureo thuribulo bis in die suffitum faciebal Aarou, sed super aureo altari: hoc vero pou erat in Sanctis sanctorum, verum in medio tahernaculo, in quo erant candelabra et mensa: quan- μέσῃ τῇ σκηνῇ, ἐν ᾗ ἥ τε λυχνία καὶ ἡ τράπεζα. doquidem cum aureo thuribulo semel ingrediebatur n'anno in Sancta sanctorum aliud enim thuribulum, aliud altare erat. Apposui autem dubitationem, ne ille qui ista legerit, hanc ab aliis audiens, in errorem inducatur, existimans eam esse sanam. Quem offert pro seipso, el populi ignorantiis. Rursus, pro seipso, inquit, pontifex enim legalis pro seipso offerebat, Christus autem non pro seiFe: quomodo enim, qui segregatius erat a pecca27 Exod. xxx, 7, «ἐπέλατο, 0. 17 θυμιατηρίου ο. Επεί μετά γε τοῦ χρυσοῦ θυμιατηρίου ἅπαξ εἰσῄει τοῦ ἐνιαυτοῦ εἰς τὰ Ἅγια τῶν ἁγίων. "Αλλο γάρ θυμιατήριον, καὶ ἄλλο θυσιαστήριον. Παρεθέμην δι καὶ τὴν ἀπορίαν, ἵνα μὴ παρ' ἄλλων ἀκούσας ταύτ την, ὁ ἀναγινώσκων ταῦτα πλανηθῇ, δόξας αὐτὴν ὑγιῶς ἔχειν. Ο προσφέρει ὑπὲρ ἑαυτοῦ καὶ τῶν τοῦ λαοῦ ἀγνοημάτων. Καὶ πάλιν τὸ, Ὑπὲρ ἑαυτοῦ. ῾Ο μὲν γὰρ νομικός, φησίν, ἀρχιερεύς, ὑπὲρ ἑαυτοῦ προσ ἔφερεν· ὁ Χριστὸς δὲ, οὐχ ὑπὲρ ἑαυτοῦ. Πώς γάρ, Varia lectiones.

EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBREOS. — CAP. IX. et illum. Ignorantiis autem dixit, non peccatis, in majorem metum conjiciens et veteres Judæos, et omnes, ac comprimens superbiam. Etsi enim voluntarie non peccasti, ignorans tamen peccasti, a quo nemo est purus. Quidam autem dixerunt quod, hine discrimen ostendens sacrificii Christi et legis oblationum, sic dixerit. Legis enim oblationes, delicta ex ignorantia admissa remittebant: Christi autem oblatio, peccata etiam scienter commissa condonat. ὅστις κεχώρισται τῶν ἁμαρτωλῶν; Ὥστε πάμπολυ toribus? Itaque magnum est discrimen inter hume τὴ διάφορον τούτου πρὸς ἐκεῖνον. Τῶν ἀγνοημάτων δὲ εἶπεν, οὐχὶ ἁμαρτημάτων, εἰς πλείω φόβον ἐμβάλλων καὶ τοὺς πάλαι Ἰουδαίους, καὶ πάντας, καὶ καταστέλλων τὸ φρόνημα. Εἰ γὰρ καὶ μὴ ἔχων ἥμαρτες, ἀλλ᾿ ἄκων καὶ ἀγνοήσας, καὶ τού του οὐδείς έστι καθαρός. Τινὲς δὲ ἔφησαν ὅτι καντεῦθεν τὸ διάφορον δεικνύς τῆς κατὰ Χριστὸν θυσίας καὶ τῶν νομικών, οὕτως εἶπεν. Αἱ μὲν γὰρ νομικαὶ τὰ ἐν ἀγνοίᾳ συνεχώρουν πλημμελήματα· ἡ δὲ τοῦ Χριστοῦ, καὶ τὰ ἐν εἰδήσει ἁμαρτήματα ἀφίησι. Τοῦτο δηλοῦντος τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου, μήπω πεφανερώσθαι τὴν τῶν ἁγίων ὁδὸν, ἔτι τῆς πρώτης σκηνῆς ἐχούσης στάσιν. Ἄρχεται λοιπόν ἀναγωγικώτερον θεωρεῖν τὰ περὶ τῶν σκηνῶν, καί φησιν, ὅτι Ἐπειδὴ τὰ μὲν ῞Αγια τῶν ἁγίων ἄβατα ἦν τοῖς ἄλλοις ἱερεῦσιν, & τύπος εἰσὶ τοῦ οὐρανοῦ· ἡ μέντο: πρώτη σκηνή, τουτέστιν, ἡ μετὰ τὸ ἔξωθεν θυσιαστήριον τὸ χαλκοῦν πρώτη εὐθὺς οὖσα, βάσι μας ἦν αὐτοῖς διαπαντός, σύμβολον οὖσα τῆς κατά νόμον λατρείας, ἐδηλοῦτο συμβολικῶς, ὅτι ἕως οὗ ἵσταται ἡ σκηνή αὕτη, τουτέστιν, ἕως οὗ κρατεῖ ὁ νόμος, καὶ αἱ κατ' αὐτὸν λατρείαι τελοῦνται, οὐκ ἔστι βάσιμος ἡ τῶν ἁγίων ἐδὸς, τουτέστιν, ἡ εἰς τὸν οὐρανὸν εἴσοδος, τοῖς τάς τοιαύτας λατρείας ἐπιτελοῦσιν· ἀλλὰ τούτοις μὲν ἀφανής ἐστι, καὶ ἀποκέ - κλεισται, μόνῳ δὲ τῷ ἑνὶ ᾿Αρχιερεῖ Χριστῷ ἀφωρίσθη ἡ ὁδὸς αὕτη. Ητις παραβολὴ εἰς τὸν καιρὸν τὸν ἐνεστη κότα, καθ' ἓν δῶρά τε καὶ θυσίαι προςφέρον. ται, μὴ δυνάμεναι κατὰ συνείδησιν τελειώσαι τὸν λατρεύοντα. Ὅπερ προείπον, ἐκεῖνο νῦν φησιν ὁ Ἀπόστολος, ὅτι ἡ σκηνὴ ἐκείνη, ἐν ᾗ διαπαν τὰς εἰσήρχοντο οἱ ἱερεῖς, παραβολή ἦν, τουτέστι, τύπος και σκιαγραφία τοῦ κατὰ τὸν νόμον ἐνεστης κότος καιροῦ, τοῦ πρὸ τῆς Χριστοῦ παρουσίας· καθ᾿ ἐν καιρὸν τοιαῦται θυσίαι προσφέρονται, καὶ οὕτως ἀσθενεῖς, ὥστε μή δύνασθαι κατά συνείδησιν, τουτο ἐστι, κατὰ τὸν ἔσω ἄνθρωπον, τελειῶσαι τοὺς ταύτας προσφέροντας. Σωμάτων γὰρ ρύπους, οὐ ψυχῶν ἁμαρτίας εκάθαιμον. Οὐ γὰρ μοιχείαν, ἢ φόνον, ἢ Ιεροσυλία, ἀφιέναι ἠδύναντο. VERS. 8. Hoc significante Spiritu sancto, nondum propalatam esse sanctorum viam, primo labernaculo adhuc habente statum. Orditur deinceps magis mystice contemplari ea quæ de tabernaculis dicuntur, aitque: Quandoquidem Sancta sanctorum inacces sibilia erant reliquis sacerdotibus, quæ figura sunt cœli at vero primum tabernaculum, hoc est, quod post exteriorem æream aram primo statim occurrebat, perpetuo ipsis quidem patcbat, utpote symbolum cultus legalis, typice significabat, quod quamdiu consisteret tabernaculum hoc, loc est, tantis - per dum lex floreret, perficerenturque secundum eam culture et sacra, in Sancta sanctorum non pateret aditus, hoc est, in caelum ingressus, talia sacra perficientibus: verum non conspicuus esset hisee, sed occlusus, soli autem uni Pontifici Christo segregata fuit hæc via. 710 VERS. 9. Quæ est parabola temporis instantis, in quo munera et hostiæ offeruntur, quæ non possun: juxta conscientiam perfectum facere servientem. Quod ante dixi, illud nunc Apostolus ait: nempe, tabernaculum illud, in quod semper ingrediebantur sacerdotes, erat parabola, id est, figura et adumbratio temporis secundum legem instantis ante adventur Christi: quo tempore ejusmodi sacrificia offeruntur, atque adeo imbeciliia, ut non possint secumdum conscientiam, hoc est, interiorem hominemn, consummare eos qui illa offerebant. Corporum enim sordes, non animarum peccata purgabant. Non enim adulteriumi, homicidium, aut sacrilegium remittere potuerunt. VERS. 10. Tantummodo in cibis et potibus, et in Μόνον ἐπὶ βρώμασι καὶ πόμασι, καὶ διαφόροις βαπτισμοῖς, καὶ δικαιώμασι σαρκὸς, μέχρι καιροῦ η variis baptismatis et justificationibus carnis, ad διορθώσεως ἐπικείμενα. Μόνον, φησίν, ἐπικείμενα τοῖς τότε ἀνθρώποις καὶ διαταττόμενα περὶ βρωμάτων καὶ πομάτων. Τόδε γάρ, φησί, φάγε, καὶ τόδε μὴ φάγῃς. Πῶς δὲ εἶπε, πόμασι, καίτοι περὶ που μάτων διαφορᾶς οὐ διελάμβανεν ὁ νόμος. Η τοίνυν ταυτό φησι περὶ τοῦ τὸν ἱερέα μὴ πίνειν οἶνον, ὅταν ἔμελλεν εἰσελθεῖν εἰς τὸ ῞Αγιον ἢ καὶ περὶ τῶν εὐχές, τουτέστιν υποσχέσεις περὶ ἀποχῆς οίνου ποιουμένων, ὥσπερ καὶ οἱ Ναζαραῖοι· ἢ ἁπλῶς ἐξε ευτελίζων τὰ τοιαῦτα διατάγματα καὶ διασύρων, τοῦτο εἶπε. Διάφοροι δὲ βαπτισμοὶ ἦσαν. Καὶ γὰρ καν νεκροῦ ἥψατο, και λεπροῦ, κἂν γονοῤῥυής ἐγέ νετό τις, ἐβαπτίζετο, καὶ οὕτως ἐδόκει καθαρίζει σθαι. Ταῦτα δὲ δικαιώματα ἦταν σαρκός, τουτέστιν tempus usque correctionis imposita. Tantummodo, inquit, imposita hominibus qui tum vivebant, et injuncta de cibis et potu. Hoc enim, inquit, vescere, hoc vero ne vescaris. Quomodo autem dixit, in potibus? atqui de potuum differentia nihil tradidit lex. Vel igitur hoc dicit, quod sacerdos non debuevit bibere vinum quando ingressurus esset in Saneta: vel de his dicit, qui vota, hoc est, promissiones faciebant a vino abstinendi, sicut et Nazaræi: vel simpliciter, ut vilescere faciat hujusmodi ordinationes el ritus, atque ut eos perstringat, hoc dixit. Varii autem baptismi apud eos erant. Nam si mortuum attigisset quispiam vel leprosum, et si seminis fluxum pateretur aliquis, abluebatur, ca-

BULGA que ratione vi lebatur mundus reddi. fie autem ju- έντολαὶ σάρκινα:, σάρκας καθαίρουσαι, καὶ σαρκικῶ; δικαιοῦσαι τοὺς κατὰ σάρκα δοκοῦντας ἀκαρθάρτους. stificationes fuerant carnis, hoc est, mandata carnalia, carnem purgantia, adeoque carnaliter justificantia eos qui secundum carnem impuri censebantur. Non tamen ad finem usque imponenda erant, cæterum ad tempus correctonis, hoc est, ad Christi usque adventum, qui hæc emendaturus erat, ac verum et spiritualem Dei cultum introducturus. Quia vero lex gravejugum erat, merito dixit, Imposita, perinde ac in Actis memorize proditum est: Quid tentatis imponere jugum super cervices discipulorum, quod neque patres nostri bajulare po - tuerunt sty Οι μέντοι ἄχρι τέλους ἔμελλον ἐπικεῖσθαι, ἀλλ᾽ ἄχρι καιροῦ διορθώσεως, τουτέστιν, ἄχρι τῆς τοῦ Χριστοῦ παρουσίας τοῦ μέλλοντος διορθώσασθαι ταῦτα, καὶ τὴν ἀληθινὴν καὶ πνευματικὴν λατρείαν έπειταγαγεῖν. Ἐπεὶ δὲ ζυγὸς ἦν ὁ νόμος βαρύς, εἰκότως εἶπε τὸ ἐπικείμενα. Ὡς καὶ ἐν ταῖς Πράξεσι γέγραπται· Τί πειράζετε ἐπιθεῖναι ζυγὸν ἐπὶ τὸν τράχηλον τῶν μαθητῶν, ὃν οὔτε οἱ πατέρες ἡμῶν ἑξάστασαν; VERS. 11. Christus aulem accedens Pontifex futu- Χριστὸς δὲ παραγενόμενος Αρχιερεὺς τῶν rorum bonorum. Veteris, inquit, Testamenti cultus μελλόντων ἀγαθῶν. Ἡ μὲν Παλαιά, φησί, λατρεία in coelum non introduxit. Christus autem accedens, οὐκ εἰσῆγεν 10 εἰς τὸν οὐρανόν· ὁ δὲ Χριστὸς παν semel ingressus est in Sancta: ibi enim est red- ραγενόμενος εἰσῆλθεν ἐφάπαξ εἰς τὰ ῞Αγια· ἐκεῖσε ditio sensus. Non dixit autem, factus Pontifex, scd, γὰρ ἀποδέδοται ἡ ἔννοια. Οὐκ εἶπε δὲ, γενόμενος accedens Pontifex, hoc est, in hoc ipsum veniens. ἀρχιερεὺς, ἀλλὰ παραγενόμενος Αρχιερεύς, τους Non prius accessit, et deinde casu ita eveniente, ἐστιν εἰς αὐτὸ τοῦτο ἐλθών. Οὐ πρότερον παρεγέ factus est Pontifex: sed scopus cur in terram ve- νετο, εἶτα συμβάἂν οὕτως ἐγένετο Αρχιερεύς· ἀλλ' ὁ niret, pontificatus erat. Non dixit autem, eorum σκοπὸς τοῦ παραγεγονέναι αὐτὸν εἰς τὴν γῆν, ἡ que mactantur 711 Pontifex; sed, futurorum άρχιερωσύνη ἦν 18. Οὐκ εἶπε δὲ, Αρχιερεὺς τῶν bonorum: tanquam sermone universum exacte exθυομένων, ἀλλὰ τῶν μελλόντων ἀγαθῶν, ὡς οὐκ primere non valente, simpliciter et indefinite bona ἰσχύοντος τοῦ λόγου παραστῆσαι τὸ πᾶν ἀκριβῶς, vocavit quæ nobis conferuntur. Futura vero hæc ἁπλῶς καὶ ἀδιορίστως ἀγαθὰ ἐκάλεσε, τὰ εἰς ἡμᾶς dixit, respectu temporis legis. Ut enim illud instans γενόμενα. Μέλλοντα δὲ ταῦτα εἶπεν, ὡς πρὸς τὴν vocavit, sic quæ Christi sunt, futura appellat, ad τοῦ νόμου καιρόν. Ωσπερ γὰρ ἐκεῖνον ἐνεστηκότα comparationem illius, vel revelandorum nobis in ἐκάλεσεν, οὕτω μέλλοντα τὰ κατὰ Χριστὸν ὀνομά futuro sæculo mysteriorum. ζει, ὡς πρὸς σύγκρισιν ἐκείνου, ἢ καὶ τῶν ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι ἀνακαλυφθησομένων ἡμῖν μυστη ρίων. P'er amplius et perfectius tabernaculum. Carnem hic dicit, quæ majus quidem erat, quatenus et Deus Verbum, et omnis Spiritus operatio demoratur in ipsa. Non enim ei ex mensura impertiit Deus Spiritum. Perfectius autem, tanquam perfectiora transigens. Non manufactum, id est, non hujus creazionis. Hic insultant hæretici, dicentes cœleste esse corpus et æthereum. Atqui si cœleste putasset Apostolus et thereum, quomodo dixisset, non hujus Διὰ τῆς μείζονος καὶ τελειοτέρας σκηνής. Την σάρκα ἐνταῦθα λέγει, μείζονα μὲν οὖσαν, καθὴ καὶ ὁ Θεὸς Λόγος, καὶ πᾶσα ἡ τοῦ Πνεύματος ενέργεια οἰκεῖ ἐν αὐτῇ. Οὐ γὰρ ἐκ μέτρου δέδωκεν ὁ Θεός τὸ Πνεῦμα. Τελειοτέρας δὲ οὔσης, ὡς τελειότερα κατορθούσης. Οὐ χειροποιήτου, τουτέστιν, οὐ ταύτης τῆς κτίσεως. Ενταῦθα ἐπιπηδῶσιν οἱ αἱρετικοί, λέ γοντες οὐράνιον εἶναι τὸ σῶμα καὶ αἰθέριον. Καὶ μὴν καὶ εἰ οὐράνιον αὐτὸ ἐδόξαζεν ὁ ᾿Απόστολος καὶ αἰθέριον, πῶς εἶπεν οὐ ταύτης τῆς κτίσεως εἶναι; Οὐ γὰρ ἔξω τῶν κτισμάτων ὁ οὐρανός. Τί ούν esse creationis? non enim extra creaturas cœlum est. Quid igitur est quod dicit? Quod vetus tabernaculum manus Beseleclis artificum fecerunt, Dei ἐστιν ὁ λέγει; "Οτι τὴν μὲν παλαιὰν σκηνὴν χεῖρες autem Verbi tabernaculum Spiritus constituit. Propterea dixit ipsum non esse hujus creationis, id est, non harum creaturarum, cæterum spirituale et divinum. Creatura enim nulla habet in se Deum Verbum secundum substantiam: tabernaculum autem illud huic hypostatice unitum erat. Secundum materiam igitur corpus Domini nostro erat simile, et ejusdem nobiscum essentiæ, nempe ex immaculato sanguine sancte Virginis compactum: sccundum modum vero constitutionis supra nos fuit, et quia Deo Verbo hypostatice unitum erat. Vel quia Act. XV, 10 εισήλθεν ο. τῶν περὶ Βεζελεήλ τεχνιτῶν ἐποίησαν· τὴν δὲ τοῦ Θεοῦ Λόγου σκηνὴν, τὸ Πνεῦμα συνεστήσατο. Διὸ εἶπεν αὐτὴν μὴ εἶναι ταύτης τῆς κτίσεως, τουτέστιν οὐ τούτων τῶν κτισμάτων, ἀλλὰ πνευμα τικὴν καὶ θείαν. Τῶν μὲν γὰρ κτισμάτων οὐδὲν ἔχει ἐν ἑαυτῷ τὸν Θεὸν λόγον καθ᾽ ὑπόστασιν· ἐκείνη δὲ καθ᾽ ὑπόστασιν ἤνωτο τούτῳ. Κατὰ μὲν οὖν τὴν ὕλην, τὸ σῶμα τοῦ Κυρίου καθ᾿ ἡμᾶς ἦν, καὶ ὁμοού σιον ἡμῖν, ὡς ἐκ τῶν ἀχράντων αἱμάτων τῆς ἁγίας Παρθένου συμπαγένη κατὰ δὲ τὸν τρόπον τῆς συστά σεως, ὑπὲρ ἡμᾶς, καὶ ὅτι καθ' ὑπόστασιν ἤνωτο τῷ Varia lectiones. το ἔχουν τὸ θύσαι; τὸ ἴδιον σῶμα ὑπὲρ τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν ο. '

EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBR.EOS. CAP. IX. Θεῷ λόγῳ. Η ἐπειδὴ ἡ ὕλη τῆς παλαιᾶς σκηνής ξύλα materia veteris tabernaculi ligna et pelles fuerunt, καὶ δέρματα ἦσαν, και χρυσός, καὶ ἄργυρος, καὶ el aurum, et argentum, et ses, et texturæ quædam χαλκός, καὶ ὑφάσματά τινα, πρὸς ἐκεῖνα ὁρῶν ὁ ad hæc respiciens Apostolus dixit, quod non sit Απόστολος εἶπεν, ὅτι οὐ ταύτης τῆς κτίσεως, ἧς lujus creationis, qua indiguerit tabernaculum ve ἐδεήθη ἡ παλαιὰ σκηνή. Τὸ γὰρ ὅλον συγκριτικῶς tus. Omnino enim per comparationem profert oraἐκφέρει τὸν λόγον, καὶ δείκνυσι τὴν κατὰ Χριστὸν tionem, et Christi excellentiam ostendit. Vocat auυπεροχήν. Καλεῖ δὲ τὸ σῶμα τοῦ Κυρίου καὶ σκηνήν, tem corpus Domini tabernaculum, quemadmodum ὡς ἐνταῦθα, διὰ τὸ τὸν Μονογενῆ σκηνῶσαι ἐν αὐτῇ in hoc loco, eo quod commeretur in eo unigenitus καὶ καταπέτασμα, ὡς ἀποκρύπτουσαν την θεότητα. Dei Filius: et velamentum, eo quol contegal diviΚαλεῖ καὶ τὸν οὐρανὸν τοῖς αὐτοῖς τούτοις ονόμασι· nitatem. Vocal et cœlum iisdem his nominibus: σκηνὴν, ὡς ἐκεῖ ὄντος τοῦ ἀρχιερέως" καταπέτασμα, tabernaculum scilicet, eo quod illic sit pontifex; ὡς ἀποτειχιζομένων τῶν ἁγίων δι' αὐτοῦ. velamen autem, eo quod sancti per ipsum commumiuntur. Οὐδὲ δι' αἵματος τράγων καὶ μόσχων, διὰ δὲ τοῦ ἰδίου αἵματος. Ἰδοὺ πάντα ἐξηλλαγμένα καὶ ὑπεροχή, ὅση αἷματος θείου πρὸς τὰ τῶν ζώων, μεθ' ὧν ὁ νομικὸς ἀρχιερεὺς εἰσήρχετο. Εἰσῆλθεν ἐφάπαξ εἰς τὰ ῾Αγια. Τουτέστιν εἰς τὸν οὐρανόν. Αἰωνίαν λύτρωσιν εὑρόμενος. Οὐ πρόσκαιρον καθαρμὸν 10, ὡς ἐκεῖνοι, ἀλλ᾽ αἰωνίαν ἐλευθερίαν ψυχικῶν ἁμαρτιῶν. "Η ὅτι ἅπαξ εἰσελθών, διὰ μιᾶς εἰσίδων αΐδιον εὐεργεσίαν ἡμῖν κατέθετο. "Ορα δὲ καὶ τὰ εὑρόμενος, ὡς παρὰ προσδοκίαν γενομένου τοῦ πράγματος, οὕτω ταύτῃ τῇ λέξει ἐχρήσατο. Απορον γὰρ ἦν τὸ τῆς ἐλευθερίας ἡμῖν· ἀλλ' αὐτὸς εὗρε τοῦτο. Εἰ γὰρ τὸ αἷμα ταύρων καὶ τράγων, καὶ σποδός δαμάλεως. ραντίζουσα τοὺς κεκοινωμένους, ἁγιά- G ζει πρὸς τὴν τῆς σαρκὸς καθαρότητα. Επειδή ἀπίθανον ἂν ἴσως ἔδοξε πολλοῖς, τὸ διὰ μιᾶς θυσίας καὶ αἷματος ἑνὸς, λύτρωσιν αἰωνίαν παρασχεῖν, κατασκευάζει τοῦτο, καὶ δείκνυσιν πιθανὸν τοῦτο ἐκ τῆς παρὰ τοῖς Ἰουδαίοις δόξης. Εἰ γὰρ ὑμεῖς, φησὶν, ἐπιστεύετε καθαίρεσθαι ῥαντιζόμενοι τῷ αἴματι τῆς δαμάλεως, καὶ αὖ τῇ σποδῷ ὕδατι φυρο μένη (ἐτηρεῖτο γὰρ ἡ σποδός εἰς κάθαρσιν τῶν κεκοινωμένων, τουτέστι, τῶν μεμιασμένων), πῶς τὸ τοῦ Χριστοῦ αἷμα οὐ καθαριεί τας ψυχάς; Ορα δὲ σύνεσιν. Οὐκ εἶπεν, ὅτι ἐκαθάρισε τὸ αἷμα τῶν τράγων, ἀλλ᾽ ἡγίαζεν· οὐχ ὡς δοξάζων τὰ νομικά, ἀλλ᾽ ἵνα κατορθώσῃ ὁ βούλεται. Εἰ γὰρ αἷμα τράγου ἁγιασμὸν παρείχεν, ὡς πιστεύετε, πολλῷ μᾶλλον πεισθήσεσθε (παρέχειν ἁγιασμὸν τὸ τοῦ Χριστοῦ αἷμα. Οτι γὰρ οὐχ ἵνα ἐπάρῃ τὰ Ἰουδαϊκὰ τοῦτο εἶπεν, ὅρα πῶς προσέθηκε· Πρὸς τὴν τῆς σαρκὸς καθαρότητα. "Αγιον γάρ, φησίν, ἦν οὐ πρὸς τὸ τὰς ψυχά, καθαίρειν, ἀλλὰ τὴν πάρκα. Πόσῳ μᾶλλον τὸ αἷμα τοῦ Χριστοῦ, ὃς διὰ Πνεύματος αἰωνίου ἑαυτὸν προσήνεγκεν ἄμωμον τῷ Θεῷ. Οὐκ ἀρχιερεύς τις προσήνεγκεν τὸν Χρισ στὸν, ἀλλ' αὐτὸς ἑαυτόν· καὶ οὐ διὰ πυρὸς, ὡς αἱ δαμάλεις, ἀλλὰ διὰ Πνεύματος αἰωνίου, ὥστε καὶ τὴν χάριν καὶ τὴν ἀπολύτρωσιν διαιωνίζειν. Καὶ ἄμωμον, τουτέστιν, ἀναμάρτητον. Καὶ γὰρ καὶ ἐν τῇ Παλαιᾷ ἡ δάμαλις ἄμωμος ἀπητεῖτο εἶναι. 10 καθαρισμόν. VERS. 12. Neque per sanguinem hircorum aul vitulorum, sed per proprium sanguinem. En omnia sunt diversa, atque istis tanto excellentiora, quanto sanguis divinus sanguine animalium, cum quibus pontifex sub lege ingrediebatur. Introiit semel in Sancta. Hoc est, in cœlum. 712 Eterna redemptione inventa. Non temporaria purgatione, ut erat illorum, sed æterna libertato animarum a peccatis. Vel quia semel ingressus, per unum introitum æternum nobis beneficium contulit. Vide autem quod ait, inventa, ceu præter exspectationemres facta esset, sic hac dictione usus est. Libertas enim nobis dubia erat, verum ipse hanc invenit. VERS. 13. Si enim sauguis taurorum et hircorum, et cinis vitulæ aspersus, inquinatos sanctificat ad emundationem carnis. Quia fortasse plerisque improbabile videbatur, per oblationem unam et sanguinem unius, redemptionem æternam exhibere: confirmat boc, indicans hoc verisimile esse ex ipsorum Judzorum opinione. Si enim vos, inquit, sanguine vitulæ conspersi mundari credebatis, ac rursus cinere aquæ admísto, servabatur enim cinis in purificationem profanatorum, hoc est, pollutorum, quomodo Christi sanguis non purgabit animas? Animadverte autein ejus prudentiam. Non dixit, quod sanguis hircorum purgavit, sed sanctidcavit: non ut legalia glorificet, sed ut efficiat quæ velit. Si enim sanguis hirci præstitit sanctificationem, uti vos creditis; multo potius credere debetis Christi sanguinem sanctificationem præstare. Quod enim hæc non dixerit ut Judaica efferat, vide quomodlo apposuerit, Ad emundationem carnis. Sanclum euim erat, inquit, non ut animas purgaret, sed carnem. VERS. 14.Quanto magis sanguis Christi, qui per Spirilum æternum seipsum obtulit immaculatum Deo. Non pontifex quispiam obtulit Christum, sed ipse seipsum: et non per ignem, ut ipsæ vitulae, sed per Spiritum æternum, ut jam et gratia et redemptio sint æterna. Et immaculatum, hoc est, peccati expertem. Nam in Veteri Testamento vitula exigebatur, quae omni macula careret. Variæ lectiones.

Emundabit conscientiam nostram ab operibus mortuis. Illic quidem dixit, sanctificat; sed tamen addidit, ad emundationem caruis: hic vero cum dixisset, Emundabil, protinus excellentiam demonstravit. Addit enim quod conscientiam mundabit, hoc est, interiorem hominem, quod sane ille non crat. Et illic quidem qui attigisset mortuum, mundabatur hic vero puritas datur a mortuis operibus, quæ vere coinquinare possunt, et a Deo abducere. Ad serviendum Deo viventi et vero? Proinde qui mortua opera attingit, non servit Deo viventi et ´ vero, sed opera quæ eligit pro Deo habet. Sic is qui ventri deditus est, ventrem Deum facit: 713 sic avarus idolorum cultor est. Hujusmodi igitur opera mortua sunt, non solum quod a sempiterna vila aliena sint, verum etiam quod, dum peragunlur, exsecrabilia sint, atque adeo vana et mendacia, ut quæ nos inescant et suavia videntur, cum miwine sint. VERS. 15. Ει ideo Novi Testamenti mediator est. Quod non paucos imbecilliorum turbabat, nors videlicet Christi: Si enim mortuus est, inquiunt, quomodo dabit quæ promisit? huie jam Paulus medicinam adlribens, ostendit propter hoc ipsum ratum et firmum esse testamentum, quia mortuus est viventium enim testamentum non dicitur. Bam ob rem, inquit, mortuus est, ut nos mundaret, ac in testamento reliquit nobis condonationem, et paternorum bonorum fruitionem, mediator factus α Καθαριεῖ τὴν συνείδησιν ἡμῶν ἀπὸ νεκρῶν ἔρ γων. Ἐκεῖ μὲν εἶπε τὸ, 'Αγιάζει· ἀλλὰ προσέθηκε καὶ τὸ πρὸς τὴν τῆς σαρκὸς καθαρότητα· ἐν· ταῦθα δὲ, Καθαριεί, εἰπὼν, ἔδειξεν εὐθὺς τὴν ὑπεροχήν. Ἐπάγει γάρ, ὅτι τὴν συνείδησιν καθαριεί, τουτέστι, τὸν ἐντὸς ἄνθρωπον, ὅπερ ἐκεῖ οὐκ ἦν. Κακεῖ μὲν ὁ ἁψάμενος νεκροῦ, ἐκαθαρίζετο· ἐνταῦθα δὲ ἡ κάθαρσις ἀπὸ νεκρῶν ἔργων τῶν ἀληθῶς μια!. νειν δυναμένων, καὶ ἀπάγειν Θεού. Εἰς τὸ λατρεύειν Θεῷ ζῶντι καὶ ἀληθινῷ; Ωςτε ὁ νεκρῶν ἔργων ἀπτόμενος, οὐ λατρεύει Θεῷ ζῶντι καὶ ἀληθινῷ, ἀλλὰ τὰ ἔργα & προαιρεῖται ἐκεῖνα θεοποιεῖ. Οὕτως ὁ γαστρίμαργος θεοποιεῖ τὴν κα λίαν· οὕτως ὁ πλεονέκτης εἰδωλολατρεῖ. Νεκρὰ οὖν εἰσι τὰ τοιαῦτα, οὐ μόνον ὡς τῆς αἰωνίου ζωῆς ἀλλ' τρια, ἀλλ' ὅτι καὶ ἐν αὐτῷ τῷ πράττεσθαι βδελυκτά εἰσι, καὶ ψευδῆ δὲ, ὡς δελεάζοντα ἡμᾶς, καὶ δ κοῦντα μὲν ἡδέα, μὴ ὄντα δέ. Καὶ διὰ τοῦτο Διαθήκης Καινῆς μεσίτης ἐστίν. Ὅπερ ετάραττε πολλοὺς τῶν ἀσθενεστέρων, ὁ θά νατος δηλαδὴ τοῦ Χριστοῦ. Εἰ γὰρ ἀπέθανε, φας, πῶς δώσει ὁ ἐπήγγελται; τοῦτο νῦν ὁ Παῦλος θερα πεύων, δείκνυσιν ὅτι δι' αὐτὸ μὲν οὖν τοῦτο βεβαία ἐστὶν ἡ διαθήκη αὐτοῦ, διότι ἀπέθανεν ἐπὶ γὰρ ζώντων διαθήκη οὐ λέγεται. Διὰ τοῦτο, φησί, διὰ τὸ καθαρίσαι ἡμᾶς, ἀπέθανε, καὶ ἐν διαθήκῃ κατέλει ψεν ἡμῖν τὴν ἄφεσιν, καὶ τὴν ἀπόλαυσιν τῶν πιο τρώων ἀγαθῶν, μεσίτης γενόμενος τοῦ Πατρὸς καὶ ἡμῶν. Ὁ γὰρ Πατὴρ οὐκ ἤθελεν ἀφεῖναι ἡμῖν κλη ρονομίαν, ἀλλ᾽ ὠργίζετο ὡς υἱοῖς ἀθετήσασι καὶ ἀπηλλοτριωμένοις. Ὁ οὖν Χριστὸς μεσίτης ἐγένετο, καὶ κατήλλαξεν αὐτόν. Καὶ πῶς; Ὅπερ ἔδει ἡμᾶς παθεῖν, ἀποθανεῖν γὰρ ὠφείλομεν, τοῦτο αὐτὸς ὑπὲρ ἡμῶν ὑπέστη, καὶ ἐποίησεν ἡμᾶς ἀξίους τῆς διαθήν κης, καὶ λοιπὸν ἡ διαθήκη βεβαία ἐγένετο διὰ τοῦ θανάτου τοῦ Υἱοῦ, ὡς οὐκ εἰς ἀναξίους την κληρονο μίαν παραπέμψασα. Καὶ γὰρ ἡ διαθήκη τοὺς μὲν κληρονόμους ἔχει· ἄκουε γοῦν τῆς κατὰ Χριστὸν διαθήκης· Θέλωἵνα ὅπου ἐγώ εἰμι, καὶ οὗτοι ὦσι inter Patrem et nos. Pater enim noluit dimittere nobis hæreditatem, sed irascebatur ut filiis contumacibus et abalienatis. Christus itaque mediator factus erat, atque ipsum nobis reconciliavit. Quomodo? Quod nos oportebat. pati, urori enim debuissemus, hoc ipse pro nobis sustinuit, nosque dignos testamento reddidit, atque deinceps testamentum · stabile redditum est per mortem Filii, eo quod non ad indignos hæreditatem transmiserat. Etenim testamentum quosdam heredes habet:-audi itaque testamentum Christi: Vole ut ubi ego sum, et illi sint 28. ;- alios autem exhæredes: Non pro omnibus vero rogo, inquit, sed pro iis qui per verbum ipsorum «redunt in me w. Testamentum porro testes habet: Testatur autem de me qui misit me”; ac: Paracletus testimonium mihi dicet; et: Vos testes mei estis. Ut morte intercedente in redemptione eorum præraricationum quæ erant sub priori testamento. Animadvertis Christi mortem ob nostram redemptionem factam esse? Quomodo igitur eam imbecillitatis esse putas, cum adeo potens fuerit, ut quæ in lege erant praevaricationes sanarit? Quomodo igitur ad legem confugis, quæ adeo est infirma, ut neque prævaricationes quæ in ipsa fiunt corrigere potuerit? Non quia prava erat, sed quia indira. Promissionem accipiant, qui vocati sunt, æternæ *8* Joan. xvi1, 24. 1 Joan. viti, 20. 30 ibid. 18. τοὺς δὲ ἀποκλήρους· Οὐ περὶ πάντων δὲ ἐρωτῶ, ἀλλὰ περὶ τῶν πιστευόντων διὰ τοῦ λόγου αὐτῶν εἰς ἐμέ. Ἡ διαθήκη μάρτυρας ἔχει· Μαρτυρεῖ περὶ ἐμοῦ ὁ πέμψας με. και, Ὁ Παράκλητος μαρτυρήσει περὶ ἐμοῦ· καὶ, Ὑμεῖς δὲ μαρτυρεῖτε. "Οπως θανάτου γενομένου εἰς ἀπολύτρωσιν τῶν ἐπὶ τῇ πρώτη διαθήκη παραβάσεων. Ορις ὅτι ὁ θάνατος τοῦ Χριστοῦ ὑπὲρ τῆς ἡμετέρας ἀπο λυτρώσεως ἐγένετο; Πῶς οὖν τοῦτον ἀσθενείας εἶναι νομίζεις τὸν οὕτως ἰσχύσαντα, ὥστε καὶ τὰς ἐν τῷ νόμῳ παραβάσεις ιάσασθαι; Πῶς οὖν προστρέχεις τῷ νόμῳ τῷ οὕτως ἀδυνάτῳ, ὥστε μηδὲ τὰς ἐπ' αὐτῷ παραβάσεις δύνασθαι διορθώσασθαι; Οὐχ ὅτι πονηρὸς ἦν, ἀλλ' ὅτι ἀσθενής. Την έπανελαν λάβωσιν οἱ κεκλημένοι της

EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBRÆOS. CAP. IX. a peccatis, quibus Patrem hostem nobis fecimus, quomodo accepissemus cœlestem hæreditatem? Vocati autem, hoc significat, quod primum quidem erga nos, ut pater erga filios, Deus ad ctus erat, vocatique eramus ad haereditatem: postea vero, ipsi nosipsos per peccata ista indignos fecimus. αἰωνίου ζωῆς καὶ η τηονομίας. Εἰ γὰρ μὴ ὁ βά- hereditatis. Nisi enim mors Christi liberasset nos νατος τοῦ Χριστοῦ ἀπήλλαξεν ἡμᾶς τῶν ἁμαρτιῶν, δι᾽ ἂς ἐξεπολεμώσαμεν ἑαυτοῖς τὸν Πατέρα πῶς ἂν ἐλάβομεν τὴν οὐράνιον κληρονομίαν; Τὸ δὲ, κεκλημένοι, τοῦτο δηλοῖ, ὅτι παρὰ μὲν τὴν ἀρχὴν πρὸς ἡμᾶς, ὡς πατὴρ πρὸς υἱοὺς, διέκειτο ὁ Θεὸς, καὶ κεκλημένοι ἦμεν εἰς τὴν κληρονομίαν· ὕστερον δὲ, αὐτοὶ ἑαυτοὺς διὰ τῶν ἁμαρτιῶν ἀναξίους ἐποιήσα μεν ταύτης. Ὅπου γὰρ διαθήκη, θάνατον ἀνάγκη φέρεσθαι τοῦ διαθεμένου. Διαθήκη γὰρ ἐπὶ νεκροῖς βεβαία, Μὴ τοίνυν ταρασσέτω ὑμᾶς ὁ θάνατος τοῦ Χριστοῦ εἰ μὴ γὰρ ἀπέθανεν, οὔτε διαθήκην ἂν ἐποίησεν, ὥστε κληρονομήσαι ἡμᾶς. Αναμφίβολον γὰρ ὅτι ἡ διαθήκη μετά θάνατον κρατεῖ· οὔτε ὅλως ἄξιοι ἂν ή εν κληρονομίας, ὡς τῆς ἔχθρας μὴ λυθείσης. Ἐπεὶ μήποτε ισχύει, ὅτε ζῇ ὁ διαθέμενος; Ερωτηματικῶς τοῦτο καὶ ἀνάγνωθι καὶ νόησον. Οθεν οὐδ᾽ ἡ πρώτη χωρὶς αἵματος ἐγκεκαίνι σται. Οὐ μόνον ἀπὸ τῆς κοινῆς συνηθείας ἐπιστώ βατο 8 ἔλεγεν, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τῶν ἐν τῇ Παλαιᾷ συμβάντων, 8 μᾶλλον τους Εβραίους υπήγετο. "Οθεν, φησί, τουτέστι, διότι ἀναγκαῖόν ἐστι τὸ θάνα τον προηγείσθαι τῆς διαθήκης, διὰ τοῦτο καὶ ἡ πρώτη διαθήκη οὐ χωρὶς αἵματος ενεκαινίσθη. Αἷμα δὲ θανάτου σύμβολον. Αλλ' ἐκεῖ μὲν ἀμνοῦ αἷμα· τύπος γὰρ ἦν· ἐνταῦθα δὲ τῆς ἀληθείας λαμ φάτης ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ σαρκὶ ἀπέθανεν ὑπὲρ ἡμῶν. Τί δέ ἐστι τὸ, εγκεκαίνισται; Τοῦτ᾽ ἔστι, τὴν ἀρ χὴν τῆς συστάσεως καὶ τῆς βεβαιώσεως ἔλαβεν. Ούκ ἄλλως γὰρ ἔλαβεν ἀρχὴν τοῦ ἐνεργεῖν, εἰ μὴ αἱματεκχυσία προέβη. λαληθείσης γὰρ πάσης ἐντολῆς κατὰ τὸν ν μον ὑπὸ Μωϋσέως παντὶ τῷ λαῷ. Κατὰ τὸν νόμον, τουτέστι καθὼς ὁ Θεὸς ἐνομοθέτησεν, ἵνα λαληθώ σιν εἰς τὰ ὦτα παντὸς τοῦ λαοῦ· ἡ πάτης ἐντολῆς τῆς κατὰ τὸν νόμον, τουτέστι τῆς νομοθετηθείσης. VERS. 16, 17. Ubi enim testamentum, mors necesse est intercedat testatoris. Testamentum 714 enim in mortuis firmum est. Ne igitur turbet vos mors Christi: nisi enim mortuus esset, neque testamen tum quidem condidisset, ut nos hæredes essemus, est enim extra omnemí controversiam, testainen - tum post mortem esse řatúm, neque òmnino diġni essenius laereditate, utpote inimicitia honium sofuta. Λαβὼν τὸ αἷμα τῶν μόσχων καὶ τράγων μετὰ ὕδατος καὶ ἐρίου κοκκίνου καὶ ὑσσώπου, αυτό τε τὸ βιβλίον καὶ πάντα τὸν λαὸν ἐῤῥάντισε. Ο Γίνος ένεκα τὸ βιβλίον ἐῤῥαντίζετο καὶ ὁ λαός; Η τοῦ τιμίου αἷματος ἄνωθεν σχηματιζομένου, δι' οὗ ἐῤῥαντίσθημεν ἡμεῖς καὶ αἱ καρδίαι ἡμῶν· αὗται γάρ εἰσι βιβλία, ὡς καὶ ἀνωτέρω εἶπε Διδούς νό μους ἐπὶ καρδίᾳ αὐτῶν. Καὶ τὸ ὕδωρ δὲ σύμβολον τοῦ βαπτίσματος. Ἐνταῦθα δὲ παραλαμβάνονται τὸ αἷμα καὶ τὸ ὕδωρ, τάχα μὲν καὶ διὰ τὸ ἐκ τῆς πλευ ρᾶς τοῦ Κυρίου ἀποῤῥυὲν 3 αἷμα καὶ ὕδωρ· τάχα δὲ καὶ ὅτι τὸ βάπτισμα οὗ τὸ ὕδωρ σύμβολον, τὸν θά νατον τοῦ Κυρίου καταγγέλλει, οὗ τὸ αἷμα ἐνδεικτι κιν. Τὸ δὲ ὕσσωπον παραλαμβάνετο ὡς συγκρατη21 οι ἀποροῦσαν 1. Alioqui nunquid valet dum vivit qui testatus est? Per interrogationem hoc legé et intellige. VERS. 18. Unde nec primum quidem siñé sanguine dedicatum est. Non solum á cómínuni consuetudine. driavit quod disit, verum etiam ab iis quæ in Veteri Testamento contigerunt, id quod flebræos magis suadebat. Unde, inquit, Iroc est, quia necessarium est mortem præcedere testamentum, propterea prinum testamentum non citra sanguinem dedicatum est. Sanguis autem mortis est indicium. Sed illic quidem agni sanguis; typus enim erat: hic vero, veritate refulgente; Filius Dei mortuus est sccundum carnem pro nobis. Quid autem est, dedicatum est? hoc est, principium constitutionis et confirmationis accepit. Non enim alias principium operandi accepisset, nisi sanguinis effusio praecessisset. sum Tens. 19. Cum enim pronuntiatum esset univer mandatum secundam legem à Moyse omni pepulo. Secandum legem, id est, perinde ac Doinihus lege sanxerat, ut mirandal: ejus pro nuntiarentur að aures universi populi: vel universum mándatum secundum legein, hoc est, quod lege cautung. farcrat. Accepto sanguine – vitatorum eum aqua et lana coccinea, et hyssopo, ipsum quoque librum et omnem popatum aspersit. Quam ob rem liber aspergebaur et populus? Vel ut pretiosus sanguis antea præ-figuraretur, quid nos coikspersi sumus, et corda nostra: ipsa enim sunt libri, perinde ac supr dixit, Dans leges meas in corda ipsorum. Aqua autem kapismatis symbolum frit. Hie autem assunitintur sanguis et aqua, fortasse quidem eo quod ex latere Christi profluxerit sanguis et aqua: vel fortasse quod baptista, cujus aqua symbolum est, mortem Donriti annuntiav, cujus sanguis est iudicium. Hyssopam autem assumebatur ob vim relinendi propter densitatem, ac lana similiter. Vek Varia lectiones.

quia ovis esset Christus: ac propterea coccinea τικὸν τυγχάνον διὰ τὴν πυκνότητα· καὶ τὸ ἔριον erat, ut ipso colore sanguinis præ se formam fer- ὡσαύτως· ἡ διότι πρόβατον ὁ Χριστός, διὰ τοῦτο καὶ κόκκινον, ἵνα καὶ τῇ χροιά τύπον φέρῃ τοῦ αἵματος. ral. VERS. 20. Dicens: llic est sanguis testamenti, quod mandavit ad vos Deus. Christus vero ait: Ilic est sanguis Novi Testamenti in remissionem peccaturum: illic autem neque novum est, neque renissio peccatorum. Observas igitur quomodo 715 sanguinem testamentum nominaverit? ut adeo necessario mors intelligatur, ubi testamentum dicitur. VERS. 21. Etiam tabernaculum, et omnia vasa ministerii, sanguine similiter aspersit. Et hæc sane figura fuerunt. Nos enim sumus tabernaculum, juxta illud: Inhabitabo in ipsis, et inambulabo ". Et vasa magnæ domus Dei, alia quidem aurea, alia vero argentea. Conspersi itaque sumus vero sanguine Christi, sanctificatique sumus in mortem ipsius per baptismum. VERS. 22. Et omnia pene in sanguine secundum legem mundantur, et sine sanguinis effusione non fit remissio. Cur Pene apposuit? Quia illa non erant perfecta mundatio, neque perfecta remissio. Quomodo euim, cum pęccata non remitterentur? VERS. 23. Necesse est igitur exemplaria quidem cœlestium his mundari. Caelestia nostra dicit, adeoque illa quæ ad Ecclesiam pertinent. Dietum autem est in superioribus, quomodo cœlum sit Ecclesia. llorum igitur exemplaria et figuræ fuerunt res Judaicæ propterea purgabantur sanguine vitulorum, ac cinere juvencæ, aliisque usque adeo vilibus. Ipsa autem cælestia. Hoc est, quæ sunt Ecclesiæ, que nostra sunt. Λέγων Τοῦτο τὸ αἷμα τῆς διαθήκης ἧς ἐνετείλατο πρὸς ὑμᾶς ὁ Θεός. Ο δὲ Χριστός Τοῦτο τὸ αἷμα τῆς Διαθήκης Καινῆς. Τὸ εἰς ἄφεσιν ἁμαρτ τιῶν. Ἐκεῖ δὲ, οὔτε καινή, οὔτε ἄφεσις ἁμαρτιῶν, Ορᾶς οὖν πῶς τὸ αἷμα διαθήκην ὠνόμασεν; Ὥστε ἀνάγκη θάνατον νοεῖσθαι, ὅπου διαθήκη λέγεται.. Καὶ τὴν σκηνὴν δὲ, καὶ πάντα τὰ σκεύη τῆς λειτουργίας, τῷ αἵματι ὁμοίως ἐῤῥάντισε. Καὶ ταῦτα τύπος ἦσαν· ἡμεῖς γὰρ ἐσμεν ἡ σκηνή, κατά τό Ἐνοικήσω ἐν αὐτοῖς, καὶ ἐμπεριπατήσω. Καὶ σκεύη τῆς μεγάλης οικίας τοῦ Θεοῦ, τὰ μὲν χρυσᾶ, τὰ δὲ ἀργυρᾶ. Ἐῤῥαντίσθημεν οὖν τῷ ἁληθινῷ αἵματι τοῦ Χριστοῦ, καὶ ἡγιάσθημεν εἰς τὸν θάνατον αὐτοῦ βαπτισθέντες. Καὶ σχεδὸν ἐν αἵματι πάντα καθαρίζεται κατὰ τὸν νόμον, καὶ χωρὶς αἱματεκχυσίας οὐ γίνεται ἄφεσις. Διὰ τί τὸ, Σχεδόν, προσέθηκε; Διότι ἐκεῖνα οὐκ ἦν καθαρισμός τέλειος, οὐδὲ ἄφεσις τελεία. Πώς γὰρ, ἁμαρτιῶν μὴ ἀγιεμένων; Ανάγκη οὖν τὰ μὲν ὑποδείγματα τῶν ἐν τοῖς οὐρανοῖς, τούτοις καθαρίζεσθαι. Οὐράνια τὰ καθ' ἡμᾶς λέγει, τὰ τῆς Ἐκκλησίας. Εἴρηται δὲ ἀνωτέ ρω, πῶς οὐρανὸς ἡ Ἐκκλησία. Τούτων οὖν ὑπο δείγματα ἦσαν καὶ τύποι τὰ Ἰουδαϊκά· διὰ τοῦτο καὶ ἐκαθαρίζοντο αἵματι μόσχων, καὶ σποδῷ δαμά λεως, καὶ τοῖς ἄλλοις τοῖς οὕτως εὐτελέσιν. Αὐτὰ δὲ τὰ ἐπουράνια. Τουτέστι, τὰ τῆς Ἐκ κλησίας, τὰ ἡμέτερα. Κρείττοσι θυσίαις παρὰ ταῦτα. Ἐπειδὴ καὶ κρείττονά εἰσι τῶν Ἰουδαϊκῶν, καὶ τοσοῦτον ὅσον γῆς οὐρανὸς, εἶχε ἐκείνοις μὲν τὰ ἀγαθὰ γήινα, ἡμῖν δὲ κλῆρος οὐρανὸς, εἰκότως καὶ μείζονος 11 καὶ μετ γαλοπρεπεστέρας θυσίας ἠξίωνται, τοῦ αἵματος τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, τοῦ καθαρίσαντος ἡμᾶς τελεώτερον. *Αρα οὖν ὁ θάνατος τοῦ Χριστοῦ, οὐ μόνον διὰ τὸ βε βα:ῶσαι τὴν διαθήκην ἐγένετο, ἀλλὰ καὶ διὰ τὸ τὸν ἀληθινὸν καθαρισμὸν ἀπεργάσασθαι, τὸν τῆς ψυχῆς. Melioribus hostiis quam istis. Quandoquidem enim nostra Judaicis tanto meliora sunt, quanto calum terra, siquidem illi bona terrestria expectabant, nostra vero hæreditas cœlum est, non immerito et præstantiori et magnificentiori sacrificio dignata fuerint, sanguine nimirum Filii Dei, qui mundavit nos perfectius. Mors igitur Christi non solum fuit ut stabiliret testamentum, verumetiam ut veram purificationem efficeret, animæ videlicet. Hanc auten ob causam mortis benefciorum memi- Διὰ τοῦτο δὲ τῶν τοῦ θανάτου εὐεργεσιῶν μνημο mil, eo quod multis ignominiosissima videbatur, maxime vero mors in cruce tolerata. Vess. 24. Non enim in manufacta sancta introiit Christus, exemplaria verorum, sed in ipsum cœlum, ut nunc appareat vultui Dei pro nobis. Admodum superbiebant Templi nomine Judæi, neque enim hujusmodi delubrum in aliis terris erat, quod vel pulchritudinis nomine, vel sumptuum magnitudine cum hoc conferri posset. Quia enim rebus corporalibus alliciebantur Judæi, præcepit Deus magni1 1 Cor. vi, 16. 19 κρείττονος 0. νεύει, διότι τοῖς πολλοῖς ἀτιμότατος ἐδόκει, καὶ μάθ λιστα ὁ διὰ σταυρού. Οὐ γὰρ εἰς χειροποίητα ἅγια εἰσῆλθεν ὁ Χριστ τὸς, ἀντίτυπα τῶν ἀληθινῶν, ἀλλ᾽ εἰς αὐτὸν τὸν οὐρανὸν, νῦν ἐμφανισθῆναι τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ ὑπὲρ ἡμῶν. Μέγα ἐφρόνουν ἐπὶ τῷ ναῷ Ἰου δαῖοι· οὔτε γὰρ ἦν ἀλλαχοῦ γῆς τοιοῦτος ναός, οὐ κάλλους ἕνεκεν, οὐ πολυτελείας. Ἐπειδὴ γὰρ τοῖς σωματικοῖς ἐφείλκοντο οἱ Ἰουδαῖοι, προσέταξεν ὁ Θεὸς φιλοτιμότατα αὐτὸν κατασκευασθῆναι. Διὰ καὶ Varia lectiones.

CAP. IX. ἀπὸ τῶν περάτων τῆς γῆς πρὸς αὐτὸν ἤρχοντο. Τί ficentissime illud apparari. Unde et a finibus orbis οὖν ὁ Παῦλος; ὥσπερ ἐπὶ τῶν θυσιῶν ἐποίησε καὶ καθεῖλεν αὐτὰς, ἀντιστήσας τὸν θάνατον τοῦ Χρισ τοῦ· οὕτω καὶ ἐνταῦθα, τῷ ναῷ ἀντιστήσας τὸν οὐρανόν, δείκνυσι τὸ διάφορον. Οἱ μὲν γὰρ ἄλλοι ἀρο χωρεῖς εἰς τὰ χειροποίητα ἅγια εἰσήρχοντο, ἅτινα ἦταν ἀντίτυπα τῶν ἀληθινῶν, τουτέστι, τοῦ οὐρανοῦ ἦσαν τύπος. Οὗτος γὰρ τὰ ἀληθινὰ ἅγια. Ὁ δὲ Χριστὸς εἰς αὐτὸν τὸν οὐρανὸν εἰσῆλθε, καίτοι τὰ πάντα πληροῖ, καὶ πάρεστι πανταχοῦ· ἀλλὰ διὰ τὸ ἀνθρώπινον ταῦτά φησιν. Οὐ μόνον δὲ διὰ τούτου δείκνυσι τὴν διαφορὰν, ἀλλὰ καὶ διὰ τοῦ δεῖξαι τὸν ἡμέτερον ἀρχιερέα ἐγγύτερον γενόμενον τοῦ Θεοῦ. Οἱ μὲν γὰρ παλαιοὶ ἀρχιερεῖς διὰ συμβόλων ἑώρων τὸν Θεὸν, ὁ δὲ Χριστὸς αὐτὸν τὸν Θεὸν ὁρᾷ τῷ προστ ώπῳ αὐτοῦ ἐμφανισθείς. Καὶ τοῦτο δὲ συγκαταβατικῶς διὰ τὸ ἀνθρώπινον εἴρηται. Τί ἐστι τὸ ὑπὲρ ἡμῶν; Μετὰ θυσίας, φησὶν, εἰςῆλθε δυναμένης ἐξιλεώσασθαι τὸν Πατέρα, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἀγγέλοις ἀπο· καταλλάξαι ἡμᾶς. Καὶ γὰρ κἀκεῖνοι ἀπηχθάνοντο ἡμῖν ὡς ἐχθροῖς τοῦ αὐτῶν Δεσπότου. Νῦν οὖν ὑπὲρ ἡμῶν ἐμφανίζεται, τοῦτο γὰρ τὸ, νῦν, ὅτι εἰσῆλθεν ὡς ᾿Αρχιερεύς· διὰ γὰρ τὴν ἡμετέραν καταλλαγὴν εἰσῆλθεν. Οὐδ᾽ ἵνα πολλάκις προσφέρῃ ἑαυτόν, Οὐδὲ εἰ;- ἦλθε νῦν εἰς τὸν οὐρανὸν, ἵνα καὶ ἄλλοτε εἰσέλθῃ προσφέρων ἑαυτόν. Ὥσπερ ὁ ἀρχιερεὺς εἰσέρχεται εἰς τὰ "Αγια κατ' ἐνιαυτόν. Ορα τὴν ὑπεροχήν. Ἐκεῖνος κατ' ἐνιαυτὸν, ὁ Χριστὸς ἅπαξ. Ἐν αἵματι ἀλλοτρίῳ. Καὶ τοῦτο τῆς ὑπεροχής. Ο μὲν γὰρ ἐν αἵματι ἀλλοτρίῳ, ταύρων καὶ τρά γων· Χριστὸς δὲ ἐν ἰδίῳ. Ἐπεὶ ἔδει αὐτὸν πολλάκις παθεῖν ἀπὸ καταβολῆς κόσμου. Ἐπεὶ, εἰ ἔμελλε, φησί, πολλάκις προενεγκεῖν, ἔδει αὐτὸν καὶ πολλάκις ἀποθανεῖν, διὰ τὸ ίδιον αἷμα ὀφείλειν προσάγειν. Νῖν δὲ ἅπαξ ἐπὶ συντελείᾳ τῶν αἰώνων, εἰς ἀθέτησιν ἁμαρτίας, διὰ τῆς θυσίας αὐτοῦ περ φανέρωται. Ενταῦθά τι καὶ ἀποκαλύπτει μυστή ριον, διὰ τί ἐπὶ συντελείᾳ τῶν αἰώνων μετὰ πολλὰ ἁμαρτήματα ". Εἰ μὲν γὰρ παρὰ τὴν ἀρχὴν ὁ θά νατος αὐτοῦ ἐγένετο, ὅτε οὐκ ἐχύθη οὕτως ἡ ἁμαρτία, εἶτα οὐδεὶς ἐπίστευσεν, οὐκ ἔδει δὲ δεύτερον ἀποθανεῖν, ἀνόνητα ἂν ἦν ἅπαντα. Νῦν δὲ ἐπειδὴ ὕστ τερον πολλὰ ἦν τὰ ἁμαρτήματα, εἰκότως πεφανέρωται ὁ Θεὸς εἰ ἐπὶ συντελείᾳ τῶν αἰώνων, ἵνα ἀθε τήσῃ, τουτέστι, καταβάλῃ, καὶ ἀπαῤῥησίαστον ποι ήσῃ τὴν ἁμαρτίαν διὰ τῆς θυσίας αὐτοῦ, τουτέτσι, τοῦ θανάτου τῆς σαρκὸς αὐτοῦ. Τοιοῦτον καὶ ἀλλαχοῦ εἶπεν· Οπου ἐπλεόνασεν ἡ ἁμαρτία, ὑπερεπερίσσευσεν ἡ χάρις. Πῶς δὲ ἀπαρρησίασ τος ἐγένετο ἡ ἁμαρτία; Καθ οἱ ταύτην ἐνεργοῦν13 Rom. v, πεφανέρωτα: ο. τῷ Θεῷ ο. terrarum ad illud veniebant. Quid igitur Paulus? Itidem ut in oblationibus fecit, auferens eas, subrogata in eorum loco morte Christi: sic hoc loci, Templi vice cœlum statuens, discrimen ob oculos ponit. Alii quidem pontifices in manufacta 716 sancta ingrediebantur, quæ fuerunt exem plaria verorum, hoc est, cali figura fuerunt: illud enim vera sancta; Christus autem in ipsum cœlum introiit, etsi omnia implet, et ubique adest: sed propter humanam naturam hæc dicit. Non autem solum per hoc differentiam demonstrat, verum etiam per hoc quod ostenderit Pontificem nostrum Deo viciniorem redditum. Veteres enim pontifices per symbola quædam cernebant Deum: Christus autem ipsum Deum videt, ipsius vultui apparens. Atque hoc cum demissione propter humanam naturam dicitur. Quid autem est, Pro nobis? Cum oblatione, inquit, ingressus est, quæ posset placare quidem Patrem, imo et angelis nos reconciliare; siquidem et ipsi infensi nobis erant ceu Domini sui hostibus. Nunc igitur pro nobis apparet, hoc enim indicat nunc, quod ingressus est veluti Pontifex: propter nostram enim reconciliationem est ingressus. VERS. 25. Neque ut sape offerat semetipsum. Neque introiit nunc iu coelum, ut alias posthac ingrediatur, seque ipsum offerat. Quemadmodum pontifex intrat in Sancta per singulos annos. Vide Christi excellentiam. Pontifex quotannis ingreditur, Christus vero semel. In sanguine alieno. Et hoc ad excellentiam per. tinet. Ille enim in sanguine alieno, taurorum et hircorum; Christus autem in proprio. VERS. 26. Alioqui oportebat eum frequentius pat a constitutione mundi. Alioquin, inquit, si sæpe oblaturus erat seipsum, oportebat eum et sæpius. mori, quandoquidem per proprium sanguinem oblationem facere debuisset. Nunc autem semel in consummatione sæculorum, ad destitutionem peccati, per hostiam suam appa-- ruit. llic arcani quiddam revelat, cur in consunmatione sæculorum post multa peccata apparuerit. Si enim in principio mortem subiisset, quando peccatum non perinde difunderetur, ac tum nemo credidisset, non autem secundo mori oportebat, inutilia fuissent omnia. Jam vero postquam extremis temporibus ingens peccatorum copia erat, merito apparuit Deus in consummatione sæculorum, ut destituat, hoc est, dejicial peccatum, eique fiduciam et potestatem adimat per hostiam suam, hoc est, per mortem carnis suæ. Tale quiddam alio in loco dixit: Ubi exuberavit delictum, superexuberavit gratia “. Quomodo autem fiducia et potestate orbatum est peccatum? Eo quod qui Varia lectiones.

illud commiserant, impunes sint dimissi. Peccati τες ἀτιμώρητοι ἀφείθησαν, Αμαρτίας γὰρ παρέν enim fiducia et libertas est supplicium adducere. Quaesivit etiam Gregorius 717 Nyssenus in Sermone Catechetico, et de Natalitio Christi, de boc ipso, quare in consummatione sæculorum incarnatus sit Filius; ac in hunc modum diluit: Quemadmodum optimi medici, intus adhuc febri corpus inflammante et per causas morbi effectrices incendente, nul'um adhibent ægroto ex cibis auxilium, exspectantes tantisper dum malum ad summum increverit: sic et nobiscum actum est. Exspectavit animarum Medicus, donec universa malitiæ ægritudo panderetur, ut nihil jam abditorum incuratum maneret, medico solummodo quod patet visui curante. Fusius autem disces quæ dicit divinus vir, si tibi placuerit ipsas ejus Conciones legere. VERS. 27. Et quemadmodum statutum est hominibus semel mori, postea autem judicium. Causam jam nunc exprimit quare Christus semel sit morLaus: nempe quod unius mortis factus sit pretium. Statutum enim erat hominibus semel mori. Semel itaque mortuus est pro universis. Quid igitur? nunc ergo non morimur? Næ, sed morte non ita detinemur, ut antelac, sed per spem resurrectionis, cujus dux factus est qui pro nobis mortem sabiit Christus, ne mors quidem est mors ista, verum somaus. Quia igitur mors omnes detentura erat, propterea mortuus est, ut nos liberaret. Vel non hoc nunc voluit indicare Apostolus, quod mortent quæ debebatur nobis in supplicium ipse perSolverit, verum quia vere homo erat Christus plater hoc quod Deus esset, sicut homines semel moriuntur, deinde judicium, sic et ipse semel est mortuus. Andi autem quæ sequuntur. VERS. 28. Sic et Christus semel oblatus. quo? Ipse a seipso. Etiamsi enim pontifex est, est tamen el sacrificium, et victima. σία, τὸ τιμωρίαν ἐπάγειν. Ηπόρησε δὲ καὶ ὁ Νύσ σης ἔν τε τῷ Κατηχητικῷ, καὶ τῷ εἰς τὰ τοῦ Χρι στοῦ γενέθλια λόγῳ περὶ αὐτοῦ τούτου, Διὰ τί ἐπὶ συντελείᾳ τῶν αἰώνων ἐσαρκώθη ὁ Υἱός; Καὶ ἐπιλύεται, ὅτι, ὥσπερ οἱ ἄριστοι ἰατροὶ, ἔνδοθεν ἔτι τοῦ πυρετοῦ τὸ σῶμα ὑποσμύχοντος, καὶ διὰ τῶν νοσοποιῶν αἰτίων ἐξαπτομένου, οὐδεμίαν επάγουσι τῷ ἀσθενοῦντι ἐκ τῶν σιτίων βοήθειαν, ἀναμένοντες εἰς ἀκμὴν προσελθεῖν τὸ πάθος· οὕτω καὶ ἐφ' ἡμῶν. Ανέμεινεν ὁ τῶν ψυχῶν Ἰατρὸς τὴν τῆς κακίας νό σον πᾶσαν ἐκκαλυφθῆναι, ὡς ἂν μηδὲν τῶν κεκρυμ μένων ἀθεράπευτον μείνῃ, τοῦ ἰατροῦ μόνον τὸ φα νὲν θεραπεύοντος. Πλατύτερον δὲ μαθήσῃ, ἅ φησιν ὁ θεῖος ἀνὴρ, εἴγε σοι βουλομένῳ ἐστὶν ἐντυχεῖν αὐτ τοῖς τοῖς ἐκείνου λόγοις. Καὶ καθ' ὅσον ἀπόκειται τοῖς ἀνθρώποις ἅπαξ ἀποθανεῖν, μετὰ δὲ τοῦτο κρίσις. Νῦν καὶ τὴν αἰτίαν λέγε: διὰ 3 τί ἅπαξ ἀπέθανεν ὁ Χριστός διότι, φησὶν, ἑνὸς θανάτου ἀντίλυτρον ἐγένετο. Απέκειτο γὰρ τοῖς ἀνθρώποις ἅπαξ ἀποθανεῖν. Τοῦτο οὖν τὸ ἅπαξ ἀπέθανεν ὑπὲρ πάντων. Τί οὖν; Νῦν οὐκ ἀποθνήσκομεν; Ναί· ἀλλ' οὐκ ἐγκρατούμενα τῷ θανάτῳ, ὥσπερ πρώην, ἀλλὰ διὰ τὴν ἐλπίδα τῆς ἀναστάσεως, ἧς ἀρχηγὸς ἐγένετο ὁ ὑπὲρ ἡμῶν ἀπ θανών Χριστός, οὐδὲ θάνατός ἐστιν ὁ θάνατος οὗτος, ἀλλ᾽ ὕπνος. Ἐπεὶ οὖν ἔμελλε πάντας κατέχειν ὁ θάνατος, διὰ τοῦτο ἀπέθανεν, ἵνα ἡμᾶς ἀπαλλάξῃ. Η οὐ τοῦτο βούλεται νῦν δηλοῦν ὁ ᾿Απόστολος, ὅτι τὸν ὀφειλόμενον ἡμῖν εἰς τιμωρίαν θάνατον αὐτή; ἀπέτισεν, ἀλλ᾽ ὅτι ἐπειδὴ ἄνθρωπος ἦν ἀληθῶς ὁ Χριστὸς μετὰ τοῦ καὶ Θεὸς εἶναι, ὥσπερ οἱ ἄνθρω· ποι ἅπαξ ἀποθνήσκουσιν, εἶτα ἡ κρίσις, οὕτω καὶ αὐτὸς ἅπαξ ἀπέθανεν. Ακουε οὖν καὶ τῶν ἑξῆς. Οὕτω καὶ ὁ Χριστὸς ἅπαξ προσενεχθείς. Υπὸ τίνος; Αὐτὸς ὑφ' ἑαυτοῦ. Εἰ γὰρ καὶ ἀρχιερεύς ἐστιν, ἀλλὰ καὶ θύμα, καὶ ἱερεῖον. Εἰς τὸ πολλῶν ἀνενεγκεῖν ἁμαρτίας. Ὥσπερ ἐπὶ τῆς ἁγίας λειτουργίας ἀναφέρομεν τὰ ἁμαρ τήματα, καὶ λέγομεν, εἴτε άκοντες, εἴτε ἐχόντες ἡμάρτομεν, συγχώρησαν· τουτέστι, μεμνήμεθα αὐτῶν πρῶτον, καὶ τότε τὴν συγχώρησεν αὐτοῦμεν οὕτω καὶ αὐτὸς εἶπε τῷ Πατρί Ὑπὲρ αὐτῶν ἐγὼ ἁγιάζω ἐμαυτόν. "Η ανήνεγκε τὰ ἁμαρτήματα, Ut multorum offerret peccata. Quemadmodum in sacra Liturgia offerimus peccata, dicentes, Sive inviti sive voluntarii peccavimus, condona: hoc est, meminimus eorum primum, ac deinde condonationem petimus: haud seeus et ipse locutus est ad Patrem: Pro ipsis ego sanctifico meipsum ³. Vel obtirlit peccata, hoc est, abstulit ea ab hominibus, et obtulit Patri, ut ipsa dimittat. Quare η τουτέστιν, ἦρεν αὐτὰ ἀπὸ τῶν ἀνθρώπων, καὶ προς autem dixit Multorum et non, Omnium? Quoniam non omnes crediderant. Mors enim ejus fuit æquivaleurs omnium interitui, ac, quantum in ipso est, pro omnibus mortuus est. Non omnium autem peccata obtulit, eo quod noluerint ipsi. Proinde inutilem sibi Filii Dei mortem ipsi fecerunt, quæ res est sane horrenda. Hæe divi Joannis Chrysos omi est sententia. Reperi autem 718 apud eum in hunc Evangelii locum, Ut animam suam in re- · acmptionem daret pro multis ", annotationem quo33 Joan. xvi, εκ δι' ήν θ. * Matth. xxvΙ, 28. ήνεγκε τῷ Πατρὶ, ἵνα αὐτὰ ἀφη. Τίνος δὲ ἕνεκεν εἶπε, Πολλῶν, καὶ οὐ, Πάντων; Επειδή μή πάντες ἐπίστευσαν. Ὁ μὲν γὰρ θάνατος αὐτοῦ ἀντίρροπο ἦν τῆς πάντων ἀπωλείας, καὶ ὅσον τὸ ἐπ' αὐτῷ, ὑπὲρ πάντων ἀπέθανεν· οὐ πάντων δὲ τὰς ἁμαρτίας ἀνήνεγκε, διὰ τὸ μὴ θελῆσαι αὐτούς. Ὥστε ἄχρη στον ἑαυτοῖς τὸν θάνατον τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ ἐποίησ σαν, ὃ καὶ φρίκης ἄξιον. Οὕτω μὲν ὁ μακάριος Ἰωάννης. Εὗρον δὲ ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ εἰς τὸν καὶ δοῦναι τὴν ψυχὴν αὐτοῦ λύτρον ἀντὶ πολλῶν, Varia lectiones.

CAP. ΙΧ. παραγραφὴν ἐκδεχομένην τὸ, πολλῶν, ἀντὶ τοῦ, rundam, qui intelligerent multis, pro omnibus: πάντων πολλοὶ γὰρ καὶ οἱ πάντες. Ἐκ δευτέρου χωρὶς ἁμαρτίας ὀφθήσεται τοῖς αὐτὸν ἀπεκδεχομένοις εἰς σωτηρίαν. Απέθανε μὲν, φησί, βαστάζων τὰ ἁμαρτήματα ἡμῶν, καὶ προσφέρων τῷ Πατρὶ, ἵνα αὐτοὺς ἐξαλείψῃ ὑπὲρ ὧν καὶ ἀπέθανε. Τὸν γὰρ μὴ γνόντα ἁμαρτίαν, φησὶν, ἁμαρτίαν ἐποίησεν ὁ Πατήρ, ὡς τὰ ἡμῶν αἱ κειούμενον. Οφθήσεται δὲ ἐκ δευτέρου οὐκέτι ἁμαρ τίας ἐπιφερόμενος, οὐδὲ θανάτου δευτέρου δι' αὐτὰς δεόμενος, ἀλλ' ὡς κριτής εἰς σωτηρίαν τοῖς αὐτὸν ἀπεκδεχομένοις, τουτέστι, τοῖς πιστεύουσιν εἰς αὐτ τὸν, καὶ ἐλπίζουσι τὴν αὐτοῦ παρουσίαν· πρόδηλον δὲ ὅτι καὶ ἀξίως αὐτῆς ζῶσι. Καίτοιγε οὐ μόνον εἰς σωτηρίαν ἥξει, ἀλλὰ καὶ εἰς τιμωρίαν τῶν ἀπίστων καὶ τῶν ἁμαρτωλῶν· ἀλλ' ὅμως τὸ φαιδρὸν εἶπε. Σκιὰν γὰρ ἔχων ὁ νόμος τῶν μελλόντων αγα Οῶν. Τουτέστι τύπος ὧν τῶν κατὰ τὴν Νέαν Διαθήκην μελλόντων δίδοσθαι παρὰ Χριστοῦ ἀγαθῶν τοῖς ταύτην παραδεξαμένοις. Οὐκ αὐτὴν τὴν εἰκόνα τῶν πραγμάτων. Τουτο ἐστιν, οὐκ αὐτὴν τὴν ἀλήθειαν. Πραγμάτων δὲ ποίων; Τῆς θυσίας, τῆς ἀφέσεως. Σκιαγραφία γὰρ ἐῴκεισαν τὰ παλαιά, ἀμυδρὰ ὄντα· τὰ δὲ νέα, εἰκόνι, τουτέστιν ἀληθείᾳ, ὡς λαμπρῶς ὑφεστῶτα καὶ τε λεσιουργηθέντα. Οὕτω μὲν οὖν ὁ ἐν ἁγίοις Ἰωάννης. Οὐκ ἄχρηστον δὲ παραλαβεῖν καὶ ἃ ὁ Θεολόγος Γρη γόριος ὑποβάλλει νοεῖν ἐν τῷ τόπῳ. Ἐκεῖνος γὰρ λέγει καὶ ἐν ἄλλοις μὲν, πλὴν ἀριδηλότερον ἐν τῷ εἰς τὸ Πάσχα λόγῳ ὅτι τὸ νομικόν Πάσχα, τολμῶ καὶ λέγω, τύπου τύπος ἦν ἀμυδρότερος. Ωστε δίδωσ: γεῖν, σκιὰν μὲν τὸν νόμον λέγεσθαι παρὰ τοῦ Αποστ λου· εἰκόνα δὲ, τὰ νῦν ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ τελούμε. να, ὡς ἄλλων τελειοτέρων ὄντα ἐμφάσεις, τῶν ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι μεταληφθησομένων τοῖς ἀξίοις· & καὶ πράγματα καλεῖ νῦν ὁ ᾿Απόστολος. Ωσπερ οὖν ἡ εἰκὼν ἀπέχει τι τοῦ πρωτοτύπου πράγματος, οὕτω καὶ τὰ νῦν μυστήρια τῶν ἐν τῷ μέλλοντι πραγμάτ των τῶν τελειοτέρων· καὶ ὥσπερ τῆς εἰκόνος ἡ σκιαγραφία λείπεται, οὕτω καὶ ὁ νόμος τῆς νέας ἀπολείπετα:. Κατ' ἐνιαυτὸν ταῖς αὐταῖς θυσίαις, ἂς προσφέρουσιν εἰς τὸ διηνεκές, οὐδέποτε δύνανται τοὺς προσερχομένους τελειώσαι. Η διάνοια του χωρίου τοιαύτη ἐστίν· Εἴπερ ἰσχὺν εἶχον αἱ νομικα! θυσίαι, οὐκ ἂν διηνεκώς προσεφέροντο· ἅπαξ γὰρ προσενεχθεῖ σαι, καὶ ὠφελήσασαι, ἐπαύσαντο ἄν. Νῦν δὲ ἐπειδὴ κατ' ἐνιαυτὸν προσεφέροντο εἰς τὸ διηνεκές, πρόδηλον ὅτι ἠσθένουν τελειῶσαι. Καὶ διὰ τοῦτο μετὰ τὴν πρώτην θυσίαν, δευτέραν, καὶ ἄλλην μετ' αὐτὴν προσέφερον. "Ωσπερ καὶ τῶν φαρμάκων ἰσχυρὰ μὲν, στα ἅπαξ ἐπιτεθέντα θεραπεύει· τὰ δὲ πολλάκις ἐπιτιθέμενα, αὐτόθι δηλοῦνται ἀνίσχυρα. Ζητεῖται δὲ, Τί οὖν; Οὐχὶ καὶ ἡμεῖς ἀεὶ θυσίας αναιμάκτους προσφέρομεν; Ναί· ἀλλ' ἀνάμνησιν ποιούμεθα του G omnes enim multi sunt. Secundo sine peccato apparebit expectantibus ipsum in salutem. Obiit, inquit, bajulans peccata nostra, et offerens Patri, ut ea oblitteraret, pro qui- - bus et mortuus est. Eum enim qui non norat peccatum, inquit, peccatum fecit Pater, quia nostra sibi vindicabat. Apparebit autem secundo haud porro peccatis subjiciendus, neque secundæ mortis. propterea indigus, verum ut judex ad salutemi expectantibus ipsum, hoc est, credentibus in ipsum, et sperantibus ejus adventum: perspicuum autem est, quod et digne ipso viventibus. Atqui non tantum ad salutem veniet, verum etiam ad supplicium infidelium et peccatorum aderit: attamen quod grauiosum erat, dixit. CAPUT X. Vers, 1.Umbram enim habens lex futurorum bonorum. floe est, cum sit typus bonorum Novi Testamenti, quæ Christus jis qui istud acciperent com· municaturus erat. Non ipsam imaginem rerum. Hoc est, non ipsam veritatem. Rerum autem qualium? sacrificii remissionis. Umbratiti namque picturæ similia erant velera, utpote obscura: nova vero, imagini, hoc est, veritati, m quæ care subsistant et perfecta sint. Inne ad modum divus Joannes Chrysostomus intelligit. Huud abs re autem fuerit in medium proferre quæ Gregorius Theologus in hunc locum tradit, Ille enim aliis quidem in locis, mag's tainen in concione de Paschate memoriæ prodidit, nimirum, quod Pascha legale, audacter dico, typo typus fuerit obscurior. Dat itaque intelligere, umbram quidem legem dici apud Apostolum: ita - ginem vero, quæ nunc in Ecclesia perficiuntur, ceu quæ aliorum perfectiorum bonorum significationes sunt, quæ in futuro sæculo dignis sunt impertienda; quæ Aune Apostolus res vocal. Perinde igitur ut imago distat nonnibil a primo exemplari, consimilem ad modumn præsentia mysteria distant a perfectioribus futuri sæculi rebus. Quemadmodum porro prima delineatio est inferior imagine ipsa, hunc ad modum Lex Novo Testamento est inferior. Per singulos armos eisdem ipsis hostiis quas offerunt indesinenter, munquam possunt accedentes perfectos facere. Hujus loci scursus est hujusmodi: Si robur habuissent 719 victime legales, non perpetuo of ferrentur: semel enim oblata, fructu prolato, cessassent. Jam vero quia quotannis perpetuo offerebantur, planum est quod inârniores erant, quam ut possent quemquain perfectum reddere. Atque banc ob causam post primam oblationem, secundam ac tertiam offerebant. Quemadmodum inter pharmaca ca valida habentur, qua vel semel imposita curant: que autem sapius imponuntur, hoc ipso ostenduntur esse minus fortia. Suboritur autem hic quæstio: Quid igitur? Nonne et nos ho-

CAP. ΙΧ. παραγραφὴν ἐκδεχομένην τὸ, πολλῶν, ἀντὶ τοῦ, rundam, qui intelligerent multis, pro omnibus: πάντων πολλοὶ γὰρ καὶ οἱ πάντες. Ἐκ δευτέρου χωρὶς ἁμαρτίας ὀφθήσεται τοῖς αὐτὸν ἀπεκδεχομένοις εἰς σωτηρίαν. Απέθανε μὲν, φησί, βαστάζων τὰ ἁμαρτήματα ἡμῶν, καὶ προσφέρων τῷ Πατρὶ, ἵνα αὐτοὺς ἐξαλείψῃ ὑπὲρ ὧν καὶ ἀπέθανε. Τὸν γὰρ μὴ γνόντα ἁμαρτίαν, φησὶν, ἁμαρτίαν ἐποίησεν ὁ Πατήρ, ὡς τὰ ἡμῶν αἱ κειούμενον. Οφθήσεται δὲ ἐκ δευτέρου οὐκέτι ἁμαρ τίας ἐπιφερόμενος, οὐδὲ θανάτου δευτέρου δι' αὐτὰς δεόμενος, ἀλλ' ὡς κριτής εἰς σωτηρίαν τοῖς αὐτὸν ἀπεκδεχομένοις, τουτέστι, τοῖς πιστεύουσιν εἰς αὐτ τὸν, καὶ ἐλπίζουσι τὴν αὐτοῦ παρουσίαν· πρόδηλον δὲ ὅτι καὶ ἀξίως αὐτῆς ζῶσι. Καίτοιγε οὐ μόνον εἰς σωτηρίαν ἥξει, ἀλλὰ καὶ εἰς τιμωρίαν τῶν ἀπίστων καὶ τῶν ἁμαρτωλῶν· ἀλλ' ὅμως τὸ φαιδρὸν εἶπε. Σκιὰν γὰρ ἔχων ὁ νόμος τῶν μελλόντων αγα Οῶν. Τουτέστι τύπος ὧν τῶν κατὰ τὴν Νέαν Διαθήκην μελλόντων δίδοσθαι παρὰ Χριστοῦ ἀγαθῶν τοῖς ταύτην παραδεξαμένοις. Οὐκ αὐτὴν τὴν εἰκόνα τῶν πραγμάτων. Τουτο ἐστιν, οὐκ αὐτὴν τὴν ἀλήθειαν. Πραγμάτων δὲ ποίων; Τῆς θυσίας, τῆς ἀφέσεως. Σκιαγραφία γὰρ ἐῴκεισαν τὰ παλαιά, ἀμυδρὰ ὄντα· τὰ δὲ νέα, εἰκόνι, τουτέστιν ἀληθείᾳ, ὡς λαμπρῶς ὑφεστῶτα καὶ τε λεσιουργηθέντα. Οὕτω μὲν οὖν ὁ ἐν ἁγίοις Ἰωάννης. Οὐκ ἄχρηστον δὲ παραλαβεῖν καὶ ἃ ὁ Θεολόγος Γρη γόριος ὑποβάλλει νοεῖν ἐν τῷ τόπῳ. Ἐκεῖνος γὰρ λέγει καὶ ἐν ἄλλοις μὲν, πλὴν ἀριδηλότερον ἐν τῷ εἰς τὸ Πάσχα λόγῳ ὅτι τὸ νομικόν Πάσχα, τολμῶ καὶ λέγω, τύπου τύπος ἦν ἀμυδρότερος. Ωστε δίδωσ: γεῖν, σκιὰν μὲν τὸν νόμον λέγεσθαι παρὰ τοῦ Αποστ λου· εἰκόνα δὲ, τὰ νῦν ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ τελούμε. να, ὡς ἄλλων τελειοτέρων ὄντα ἐμφάσεις, τῶν ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι μεταληφθησομένων τοῖς ἀξίοις· & καὶ πράγματα καλεῖ νῦν ὁ ᾿Απόστολος. Ωσπερ οὖν ἡ εἰκὼν ἀπέχει τι τοῦ πρωτοτύπου πράγματος, οὕτω καὶ τὰ νῦν μυστήρια τῶν ἐν τῷ μέλλοντι πραγμάτ των τῶν τελειοτέρων· καὶ ὥσπερ τῆς εἰκόνος ἡ σκιαγραφία λείπεται, οὕτω καὶ ὁ νόμος τῆς νέας ἀπολείπετα:. Κατ' ἐνιαυτὸν ταῖς αὐταῖς θυσίαις, ἂς προσφέρουσιν εἰς τὸ διηνεκές, οὐδέποτε δύνανται τοὺς προσερχομένους τελειώσαι. Η διάνοια του χωρίου τοιαύτη ἐστίν· Εἴπερ ἰσχὺν εἶχον αἱ νομικα! θυσίαι, οὐκ ἂν διηνεκώς προσεφέροντο· ἅπαξ γὰρ προσενεχθεῖ σαι, καὶ ὠφελήσασαι, ἐπαύσαντο ἄν. Νῦν δὲ ἐπειδὴ κατ' ἐνιαυτὸν προσεφέροντο εἰς τὸ διηνεκές, πρόδηλον ὅτι ἠσθένουν τελειῶσαι. Καὶ διὰ τοῦτο μετὰ τὴν πρώτην θυσίαν, δευτέραν, καὶ ἄλλην μετ' αὐτὴν προσέφερον. "Ωσπερ καὶ τῶν φαρμάκων ἰσχυρὰ μὲν, στα ἅπαξ ἐπιτεθέντα θεραπεύει· τὰ δὲ πολλάκις ἐπιτιθέμενα, αὐτόθι δηλοῦνται ἀνίσχυρα. Ζητεῖται δὲ, Τί οὖν; Οὐχὶ καὶ ἡμεῖς ἀεὶ θυσίας αναιμάκτους προσφέρομεν; Ναί· ἀλλ' ἀνάμνησιν ποιούμεθα του G omnes enim multi sunt. Secundo sine peccato apparebit expectantibus ipsum in salutem. Obiit, inquit, bajulans peccata nostra, et offerens Patri, ut ea oblitteraret, pro qui- - bus et mortuus est. Eum enim qui non norat peccatum, inquit, peccatum fecit Pater, quia nostra sibi vindicabat. Apparebit autem secundo haud porro peccatis subjiciendus, neque secundæ mortis. propterea indigus, verum ut judex ad salutemi expectantibus ipsum, hoc est, credentibus in ipsum, et sperantibus ejus adventum: perspicuum autem est, quod et digne ipso viventibus. Atqui non tantum ad salutem veniet, verum etiam ad supplicium infidelium et peccatorum aderit: attamen quod grauiosum erat, dixit. CAPUT X. Vers, 1.Umbram enim habens lex futurorum bonorum. floe est, cum sit typus bonorum Novi Testamenti, quæ Christus jis qui istud acciperent com· municaturus erat. Non ipsam imaginem rerum. Hoc est, non ipsam veritatem. Rerum autem qualium? sacrificii remissionis. Umbratiti namque picturæ similia erant velera, utpote obscura: nova vero, imagini, hoc est, veritati, m quæ care subsistant et perfecta sint. Inne ad modum divus Joannes Chrysostomus intelligit. Huud abs re autem fuerit in medium proferre quæ Gregorius Theologus in hunc locum tradit, Ille enim aliis quidem in locis, mag's tainen in concione de Paschate memoriæ prodidit, nimirum, quod Pascha legale, audacter dico, typo typus fuerit obscurior. Dat itaque intelligere, umbram quidem legem dici apud Apostolum: ita - ginem vero, quæ nunc in Ecclesia perficiuntur, ceu quæ aliorum perfectiorum bonorum significationes sunt, quæ in futuro sæculo dignis sunt impertienda; quæ Aune Apostolus res vocal. Perinde igitur ut imago distat nonnibil a primo exemplari, consimilem ad modumn præsentia mysteria distant a perfectioribus futuri sæculi rebus. Quemadmodum porro prima delineatio est inferior imagine ipsa, hunc ad modum Lex Novo Testamento est inferior. Per singulos armos eisdem ipsis hostiis quas offerunt indesinenter, munquam possunt accedentes perfectos facere. Hujus loci scursus est hujusmodi: Si robur habuissent 719 victime legales, non perpetuo of ferrentur: semel enim oblata, fructu prolato, cessassent. Jam vero quia quotannis perpetuo offerebantur, planum est quod inârniores erant, quam ut possent quemquain perfectum reddere. Atque banc ob causam post primam oblationem, secundam ac tertiam offerebant. Quemadmodum inter pharmaca ca valida habentur, qua vel semel imposita curant: que autem sapius imponuntur, hoc ipso ostenduntur esse minus fortia. Suboritur autem hic quæstio: Quid igitur? Nonne et nos ho-

CAP. X. προσήγετο. Οὐδέ που δὲ αἱ ἐπιγεγονυῖαι ἁμαρτίαι αἱ pulo offerebatur. Ergo quasi caden peccata essem, αὐταὶ ἦσαν ταῖς προγεγονυίαις. Ἀλλὰ πρόδηλον ὅτι ἄλυτοι αἱ πρότεραι ἐκεῖναι ἔμενον, καὶ διὰ τοῦτο ἀεὶ ἡ αὐτὴ θυσία· ὥσπερ καὶ φάρμακον προσαγόμενιν ἀεὶ τὸ αὐτὸ, δηλοῖ τὴν αὐτὴν νόσον ἀεὶ ἐνοχλεῖν τῷ κάμνοντι. Αδύνατον γὰρ αἷμα ταύρων και τράγων ἀφαιρεῖν ἁμαρτίας. Βεβαιότερον ποιεῖ τὸν λόγον ἀπὸ τῆς εὐτελείας τῶν προσαγομένων, καὶ τοῦ μεγέθους τοῦ νοσήματος. Ωσπερ ἂν εἴ τις ἔμπειρος Ιατρικῆς, ὁρῶν ἐλεφαντιῶντι προσαγομένην την λινίζωστιν καλουμένην βοτάνην, εἴποι, Αδύνατον ἐλέφαντος ἀπαλλάξει λινό ωστιν. Διὸ εἰσερχομενος εἰς τὸν κόσμον λέγει. Ο Χρι στὸς εἰς τὸν κόσμον εἰσερχόμενος ἐν σώματι, λέγει διὰ τοῦ Δαβίδ. Ὁ δὲ σκοπὸς τῷ ᾿Αποστόλῳ ἐνταῦθα τοιοῦτος· Ἐπειδὴ ἔδειξεν ἀσθενεῖς καὶ ἀνωφελεῖς τάς ουσίας, ἵνα μή τις εἴποι αὐτῷ· Πῶς οὖν ἔτι ἐπιτελοῦσι ταύτας οἱ Ἰουδαῖοι; ἔτι γὰρ τότε ἴστατο ὁ ναὸς αὐτοῖς, καὶ πάντα ἐτελεῖτο τὰ νόμιμα. πῶς δὲ οὐκ ἐπαύσαντο; τοῦτο νῦν δεικνύει, καί φησιν, ὅτι Επαύσαντο μὲν κατὰ τὸ τοῦ Θεοῦ θέλημα· οἱ δὲ Ἰουδαῖοι φιλόνεικοι ὄντες, καὶ ἀεὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι ἀντιπίπτοντες, ἔτι περιέχονται τούτων. Δείκνυσι δὲ καὶ ὅτι πρὸ τῆς ἐνανθρωπήσεως τοῦ Κυρίου ἀπεβλήθησαν παρὰ τῷ Θεῷ. Καὶ ὅρα ὅτι τοῦτο βούλεται ὁ ᾿Απόστολος. Οὐ γὰρ εἶπεν, εἰσελθὼν, ἀλλ᾽ εἰσερχόμενος εἰς τὸν κόσμον, ἵνα δείξῃ ὅτι καὶ πρὶν εἰσέλθῃ ἐμεμίσητο. θυσίαν καὶ προσφορὰν οὐκ ἠθέλησας, Τάς διὰ του νόμου διατεταγμένας δηλονότι. Προσφορὰ δὲ παρὰ τὴν θυσίαν ἄλλο τι δηλοῖ ἐνταῦθα, καὶ οἶμαι τὰ ἄνευ αἵματος δηλοῦσθαι διὰ τοῦ ὀνόματος. Σῶμα δὲ κατηρτίσω μοι. Τουτέστι τὸ σῶμά μου κατηρτισμένην καὶ τελείαν θυσίαν ἀφώρισα; γενέσθαι. Ολοκαυτώματα καὶ περὶ ἁμαρτίας οὐκ εἰδόκησας. Ούτε ὁλοκαυτώματα εὐδόκησας, τουτέστιν ἠθέλησας, δεκτὰ ἡγήσω, οὔτε τὰ περὶ ἁμαρτίας προσαγόμενα. Διάφορα δὲ ἦσαν ὀνόματα θυσιῶν, κατά διαφόρους δηλαδὴ αἰτίας. Τὰ μὲν περὶ ἁμαρτίας, τὰ δὲ πλημμελείας, τὰ δὲ σωτηρίου, τὰ δὲ ἱλασμοῦ, τὰ δὲ εὐχῶν, τὰ δὲ καθαρισμού. Πάντα οὖν ἀνηρέθησαν, ἐπειδὴ θυσίαν καὶ προσφορὰν οὐκ ἠθέλησας. Τότε εἶπον· Ἰδοὺ ἥκω, ἐν κεφαλίδι βιβλίου γέγραπται περὶ ἐμοῦ, τοῦ ποιῆσαι, ὁ Θεὸς, τὸ θέλημά σου. Ορᾷς ὅτι αἱ θυσίαι ἐξ:βέβληντο 38 καὶ πρὸ τῆς ἐνανθρωπήσεως; Μετὰ γὰρ τὸ ἀπώσασθαί σε τὰς θυσίας, τότε εἶπον ἐγὼ ὁ Χριστός - Ιδού ήκω ἕνεκεν τοῦ ποιῆσαι τὸ θέλημά σου. Θέλημα δὲ τοῦ Θεοῦ Πατρός, τὸ τὸν Υἱὸν ὑπὲρ τοῦ το μεμίσητο 0. idem sacrum offerebatur. Nequaquam autem sequentia peccata cadem erant cum præcedentibus. Itaque perspicuum est quod præterit: scelera non dimissa permanebant, eamque ob causam idem semper sacrificium: quemadmodum pharmacum quod semper idem admovetur, significat eamdem assiduo ægritudinem perturbare laborantem. VERS. 4. Impossibile est enim sanguine hircorum vel taurorum auferri peccata. Firmiorem facit rationem suam a vilitate rerum quæ offerebantur, et a magnitudine morbi. Quemadmodum si quis artis medicae peritus, ei qui elephantiasi laborat, herbam Mercurialem dictam adhiberi videns, diceret, linpossibile est, ut herba Mercurialis ab elephantiasi liberet. VERS. 5. Ideo ingrediens mundum, dicit. Christus in mundum ingressurus in corpore, dicit per Davidem. Scopus autem Apostolo hic est ejusmodi; Quia demonstravit infirmas et inutiles esse victimas, ne quis ipsi dicat: Quomodo ergo eas Judæi adhuc perficiunt? tum enim templum eis adbuc stabat, omniaque legalia perficiebantur; quomodo vero non cessarunt? hoc jam indicat, inquiens: Cessarunt quidem quantum ad Dei voluntaten); Judæi vero utpote contentiosi, et nunquam non Spiritui sancto repugnantes, adhuc in istis occupantur. Ostendit præterea quod ante etiam Domini incarnationem rejectæ fuerint a Deo. Considera autem id Apostolum hic velle. Non enim dixit, ingressus; sed, ingrediens in mundum, ut ostendat quod priusquam ingrederetur in terrarum orbem, ea olerit. Hostiam et oblationem noluisti. Per legem videlicet institutas. Oblatio autem ab hostia diversum quiddam hic significat: 721 opinor autem per id vocis significari exanguia sacra. Corpus autem aptasti mihi. Hoc est, corpus meum consummatum et perfectum sacrificium fieri decrevisti. VERS. 6. Holocaulomala et pro peccato non placuerunt tibi. Neque holocautomata placuerunt tibi, hoc est, voluisti, accepta putasti, neque ea qua pro peccatis offeruntur. Varia autem fuerunt nomina sacrificiorum, juxta varias nimirum causas: alia enim pro peccato, alia pro errore, alia salutis, alia propitiationis, alia votorum, alia purificationis. Omnia igitur sublata sunt, postquam sacrificium et oblationem nolueris. VERS. 7. Tunc dixi: Ecce venio, in capite libri scriplum est de me, ut faciam, Deus, voluntatem tuam. Animadvertis hic legis sacrificia etiam ante incarnationem esse rejecta? Cum enim repulisses sacrificia, tum dixi ego Christus: Ecce venio, ut faciam voluntatem tuam. Voluntas autem Dei Patris est, quod Filius pro mundo immoletur, et ut homines Varia lectiones.

just.fcentur, non in sacrificis legis, sed in morte κόσμου τυθῆναι, καὶ δικαιωθῆναι τοὺς ἀνθρώπους, Filii sui. Anuntiavi enim, inquit, justitiam tuam in ecclesia magna. Deinde interponitur: In capite libri scriptum est de me. Sic enim syntaxis est ordinanda. Caput autem libri, legis volumen dicit, seu Veteris Testamenti librum. In ista igitur Scriptura proditum est memoriæ de meo adventu, et quomodo sim pro mundo sacrificandus. Vel caput libri, principium Veteris Testan enti librorum dicit. Etenim in primo Mosis volumine, in Genesi, cum dicit: Faciamus hominem ad imaginem nostram cognitionem divinitatis Christi statim prædicit ac revelat. οὐκ ἐν θυσίαις, ἀλλ' ἐν τῷ θανάτῳ τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ. Εὐηγγελισάμην γάρ, φησί, δικαιοσύνην ἐν Επε κλησίᾳ μεγάλη. Εἶτα διὰ μέσου· Ἐν κεφαλίδι βιβλίου γέγραπται περὶ ἐμοῦ· οὕτω γὰρ δεῖ συνο τάξαι. Κεφαλίδι δὲ βιβλίου, τὸ εἰλιτάριον 10 του νόμου, ἤτοι τὰ τῆς παλαιᾶς λέγει βιβλίον. Ἐν οὖν τῇ Γραφῇ ταύτῃ 30 γέγραπται περὶ τῆς ἐμῆς ελεύσεως, καὶ τοῦ μέλλειν με τυθῆναι ὑπὲρ τοῦ κόσμου. “Η κεφαλίδι βιβλίου, τὴν ἀρχὴν τῶν τῆς παλαιᾶς βιβλίων λέγει 8. Καὶ γὰρ ἐν τῷ πρώτῳ τοῦ Μωϋσέως βιβλίῳ τῷ τῆς Γενέσεως, ὅταν λέγῃ· Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν, την γνῶσιν τῆς θεότητος τοῦ Χριστοῦ τε προανοίγει. VERS. 8, 9. Superius dicens: Hostiam et oblationem et holocuutomata el pro peccato noluisti, nec placitæ sunt tibi quæ secundum legem offeruntur, tum dixit: Ecce venio ut faciam, Deus, voluntatem tuam. Ipse Paulus interpretatur Davidicum dictum. Ambigere autem hic possis: Quid igitur? sacrificia secundum legem, nonne fuerunt voluntas Dei? Voluntas quidem fuerunt; cæterum duplex est voluntatis significatio. Vult enim quis aliquid primario, ut Paulus, Volo omnes homines esse u! meipsum s, hoc est, calibes. Vult etiam quispiam quiddam permissu; ut cum Paulus inquit, Volo juriores viduas nubere, hac est voluntas permissoria et indulgens: ne enim libidinentur adversus Christum, propterea obsecundat eis. Hunc ad modum Deus primo et præcipuo scopo non vo!uit nidores et sanguinem; quia vero videbat Hebræos dæmonibus sacrum offerre, atque eorum sacrificiis supra modum occupari, obsecundando permisit eis, ut 722 in suum quidem honorem sacrificia offerrent. Quam vero ob causam divus Paulus hoc testimonium protulit, cum haberet innumerata alia? Propter impudentiam Judaeorum. Quandoquidem enim illi veterem rempublicam dicerent esse abolitam, non propter imperfectionem ejus, sed propter peccata eorum qui offerrent sacrificia: ac proferrent in medium, quod et Isaias peccala ipsorum reprehendat, dicens: Manus vestre sanguine plene sunt s7; tum et David ipse, cum dixissel: Non accipiam ex domo tua vitulos 38, ac reliqua quae illic sequuntur, infert: Peccatori dixit μαρτυρίαν ὁ Παῦλος, ἐν ᾗ αὐτὴ καθ᾿ αὐτὴν ἡ παλαιὰ Deus; cum igitur hæc loquerentur contentiosiores Hebræi, producit testimonium Paulus, in quo ipsa per sese vetus politia, rejectitia apud Deum repu. tatur propter imperfectionem ejus, non propter peccata populi. Nusquam enim in trigesimo nono psalmo, ex quo testimonium istud depromptum est, peccatorum populi mentionem fecit Propheta. Quod audi ipsum: Ανωτέρω λέγων, ὅτι θυσίαν καὶ προσφοράν οὐκ ἠθέλησας, καὶ ὁλοκαυτώματα καὶ περὶ ἁμαρ τίας οὐκ ἠθέλησα, οὐδὲ εὐδόκησας, αἵτινες κατὰ τὸν νόμον προσφέρονται· τότε εἴρηκεν Ἰδοὺ ἥκω τοῦ ποιῆσαι, ὁ Θεὸς, τὸ θέλημά σου. Αὐτὸς ὁ Παῦλος ἑρμηνεύει τὸ Δαυϊτικὸν ῥητόν. Ζη τήσεις δὲ, Τί οὖν; Αἱ κατὰ νόμον θυσία: οὐκ ἦσαν θέλημα τοῦ Θεοῦ; Θέλημα μέν· ἀλλ' ἡ τοῦ θελήμα της σημασία διττή. Θέλει γάρ τις τόδε τι προηγου μένως, ὡς ὁ Παῦλος· Θέλω πάντας ἀνθρώπους εἶναι ὡς ἐμαυτὸν, τουτέστιν, ἀγάμους. Θέλει τις και συγκαταβατικῶς, ὡς ὁ αὐτὸς Παῦλος. Βούλομα. νεωτέρας χήρας γαμεῖν· τοῦτο συγκαταβατικών θέλημα. "Ινα γὰρ μὴ καταστρηνιάσωσι τοῦ Χριστού, διὰ τοῦτο συγκατέβη. Οὕτω καὶ ὁ Θεὸς προηγουμέν Ο νως μὲν οὐκ ἤθελε κνίσσας καὶ αἷματα. Ἐπειδὴ δὲ ἑώρα, ὡς οἱ Ἑβραῖοι θύοντες δαίμοσι, σφόδρα αυτ τῶν δὴ τῶν θυσιῶν περιέχονται, συγκατέβη αὐτοῖς, Για εἰς τιμὴν αὐτῷ τὴν θυσίαν προσάγωσι. Τίνος δὲ ἕνεκεν ὁ Παῦλος ταύτην τὴν μαρτυρίαν προηγαγε, μυρίας ἔχων ἑτέρας; Διὰ τὴν ἀναισχυντίαν τῶν Ἰουδαίων. Ἐπειδὴ γὰρ ἐκεῖνοι ἔλεγον, ὅτι ἡ παλαιά καταλέλυται πολιτεία, οὐ διὰ τὸ ἀτελὲς αὐτῆς, ἀλλὰ διὰ τὰς ἁμαρτίας τῶν προσφερόντων τάς θυσία, καὶ προέφερον ὅτι καὶ Ἡσαΐας τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν αἰτιᾶται λέγων· Αἱ χεῖρες ὑμῶν αἵματος πλήρεις καὶ ὁ Δαβὶδ δὲ αὐτὸς, μετὰ τὰ εἰπεῖν, οὐ δέξομαι ἐκ τοῦ οἴκου σου μόσχους, καὶ τὰ ἑξῆς, ἐπάγει· Τῷ δὲ ἁμαρτωλῷ εἶπεν ὁ Θεός. Ἐπεὶ οὖν ταύτα ἔλεγον οἱ φιλονεικότεροι τῶν Εβραίων, παράγει Aufert primum, ut secundum statuat. Quale est primum hoc? sacrificia. Quale secundum? Voluntas πολιτεία ἀπόβλητος λογίζεται τῷ Θεῷ διὰ τὸ αὐτῆς ἀτελὲς, οὐ διὰ τὰς ἁμαρτίας τοῦ λαοῦ. Οὐδαμοῦ γὰρ ἐν τῷ τριακοστῷ καὶ ἐννάτῳ ψαλμῷ, ἐξ οὗ ἡ μαρτυ ρία αὕτη, ἁμαρτιῶν λαοῦ μέμνηται ὁ Προφήτης. Ο:: γὰρ διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν ἐχρήσατο τῇ ἐηθείσῃ μερ τυρία, ἄκουε αὐτοῦ· enim ea de causa meniorato testimonio sit usus, Αναιρεῖ τὸ πρῶτον, ἵνα τὸ δεύτερον στήσῃ. Ποῖόν ἐστι τὸ πρῶτον; Αἱ θυσίαι. Ποῖον τὸ δεύτερον, 3. Gen. 1, 20. 35 | Cor. VII, 7. 85 | Timoth. v. 14. 87 Isa. li, 18. 38 Psal. XLIX, 6. Variæ lectiones. 20 πάσῃ ο. οι ήτοι γένεσιν, ἐν ᾗ ἀναγέγραπται τὰ κατὰ τὸν Ἰσαάκ, 35 εἰλκτάριον ο. εἰλητήριον m. ὃς τύπος ἦν τοῦ Χριστοῦ κ. 28 αὐτοῦ ο

EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBRÆEOS.· CAP. X. ficium. Ejiciantur itaque illa, ut statuatur et confirmetur per Christi cædem oblatio quam vo!uit Pater. Quocirca non ob peccata offerentium rejecta sunt sacrificia, sed propter suam ipsorum imperfectionem. Τι θέλημα τοῦ Πατρὸς, τουτέστιν ἡ διὰ σταυροῦ Patris, hoc est, per crucem corporis Christi sacri - τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ θυσία. Εκβάλλονται οὖν ἐκεῖναι ἵνα σταθῇ εἰ καὶ βεβαιωθῇ ἡ διὰ τῆς τοῦ Χριστοῦ σφαγῆς προσφορά ἣν ἐθέλησεν ὁ Πατήρ. Ὥστε οὐ διὰ τὰς ἁμαρτίας των προσφερόντων ἐκβέβληνται αἱ θυσίαι, ἀλλὰ διὰ τὸ αὐτῶν ἀτελές. Ἐν ᾧ θελήματι ἡγιασμένοι εσμέν, οἱ διὰ τῆς προσφορᾶς τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ ἐξάπαξ, Ἐν ᾧ θελήματι, φησί, τοῦ Πατρὸς ἠγιάσθημεν, οἱ διὰ τῆς προσφορᾶς τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ τῆς ἐφάπαξ γενομένης, ἁγιασθέντες· τοῦτο γὰρ ἔξωθεν προσυπακουστέον. Οἱ γὰρ πιστεύσαντες ἁγιασθῆναι διὰ τῆς προσφορᾶς τοῦ Μονογενούς, ἐν τῷ θελήματι τοῦ Πατρὸς ἡγιάσθημεν. Ὥστε οὐ τὰ νομικά θελή ματα τοῦ Θεοῦ, ἀλλ᾽ ἡ κατὰ Χριστὸν προσφορά, καὶ ὁ διά ταύτης ἁγιασμός. Καὶ πᾶς μὲν ἱερεὺς ἕστηκε καθ' ἡμέραν λει του γῶν, καὶ τὰς αὐτὰς πολλάκις προσφέρων Ουσίας, αίτινες οὐδέποτε δύνανται περιελεῖν ἁμαρτίας. 'Αρα τὰ ἑστάναι, τοῦ λειτουργεῖν σημείόν ἐστι· τὸ δὲ καθίσαι, ὥσπερ καὶ ὁ Χριστὸς τοῦ λει τουργεῖσθαι. Αὐτὸς δὲ μίαν ὑπὲρ ἁμαρτιῶν προσενέγκας θυσίαν εἰς τὸ διηνεκές. Αὐτὸς δὲ ὁ Χριστὸς μίαν, φησί, προσήνεγκε θυσίαν τὸ ἑαυτοῦ σῶμα, ὑπὲρ τῶν ἡμετέρων ἁμαρτιῶν, εἰς τὸ διηνεκὲς ἀρκοῦσι ἡμῖν, ὥστε μὴ δευτέρας δεηθῆναι. Ἐκάθισεν ἐν δεξιᾷ τοῦ Πατρός 3. Τὸ λοιπὸν ἐκδεχόμενος, ἕως τεθῶσιν οἱ ἐχθροὶ αὐτοῦ ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ. Ὥστε οὐκ ἔστι μόνον Αρχιε φεύς, ἀλλὰ καὶ Θεός. Μετά γοῦν τὸ πληρῶσαι τὸ ἔργον, δι' ὃ καὶ ᾿Αρχιερεὺς ᾠκονόμησε χρηματίσαι, ἐκάθισε λοιπὸν ὡς Θεός, καὶ ἐκδέχεται ἵνα τεθῶσιν οἱ ἐχθροὶ αὐτοῦ ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ. Ἐχθροὶ δὲ τούτου, καὶ πάντες μὲν οἱ ἄπιστοι καὶ οἱ δαίμονες, εἰ καὶ αὐτοὶ ὑποταγήσονται· τουτέστιν ἀνενέργητος , ἡ κακία αὐτῶν μένει τῷ ἀσβέστῳ πυρὶ παραδεδι μένων. Τέως δὲ νῦν ὁ Παῦλος ἐξαιρέτως ἐχθροὺς λέγει τοὺς ἀπίστους Εβραίους, παραμυθούμενος τοὺς ἐξ Ἰουδαίων πιστούς, μυρία δεινά παθόντας παρ' αὐτῶν. Μὴ γὰρ μικροψυχείτε, φησὶν, ὑποταγήσονται, μᾶλλον δὲ τὸ μεῖζον, καταπατηθήσονται. οἱ νῦν ὑμῶν κατεπανιστάμενοι. Καὶ τοῦτο δῆλον ἀπὸ τοῦ καθίσει τὸν Χριστὸν ἐκ δεξιῶν τοῦ Πατρός, Ἐπεὶ γὰρ τοῦτο γέγονε, κἀκεῖνο γενήσεται, κατά τὸ ἐν Ψαλμοῖς εἰρημένον. Πῶς οὖν οὐκ ἐτέθησαν εὐθέως ὑπὸ τοὺς πόδας, τουτέστιν, οὐκ ἐκ μέσου ἐγένοντο; Διὰ τοὺς μέλλοντας ἐξ αὐτῶν τίκτεσθαι πιστούς. Μια γὰρ προσφορᾷ τετελείωκεν εἰς τὸ διηνεκὲς τοὺς ἁγιαζομένους. Τελείως, φησίν, ἁμαρτιῶν ἀπήλλαξε τοὺς ἁγιαζομένους και χρισμένους τῷ αἵματι αὐτοῦ, διὰ τοῦ βαπτισθῆναι εἰς τὸν θάνατον. Πάντας γὰρ οἱ βαπτιζόμενοι, σύμφυτοι γενόμενοι τῷ ἱμοιώματι τοῦ θανάτου αὐτοῦ, δῆλον ὡς τῷ αἵματι αὐτοῦ ἁγιάζονται. VERS. 10. In qua voluntate sanctifcali sumus, qui per oblationem corporis (.kristi semel. In qua voluntate Patris sanctificati sumus, qui per oblationem corporis Christi semel factam sanctificati sumus; hoc enim subaudiendum est. Nos enim qui credidimus nos esse sanctificatos per oblationem Unigeniti, in voluntate Patris sanctificati sumus. Proinde legalia non sunt voluntas Dei, sed oblatio Christi, et quæ per hanc est sanctificatio. Vers. 11. Et omnis quidem sacerdos stat quotidie ministrans, el easdem sæpe offerens hostias, quæ nunquam possunt auferre peccata. Stare igitur signum servitutis est: sedere autem, perinde ut Christus, signum dominatus cui ministerium exhibetur. VERS. 12. Ipse autem una pro peccatis oblata hostia in perpetuum. Ipse autem Christus unam, inquit, obrulit hostiani, nempe corpus suium, pro peccalis nostris, in perpetuum nobis sufficientem, at secunda non indigeamus. VERS, 13. Scdel in dextera Paris. De calero exspecians donec ponantur inimici ejus scabellum pedum ejus. Iuque non est 723 tantum Pontifex, sed Deus etiam. Completo namque opere, propter quod et Pontifex divina quædam providentia est appellatus, sedet deinceps ut Deus, ot exspecial ut ponantur hostes ejus subter pedes ejus. Mastes autem hujus sunt et omnes infideles, et dæmones, qui et ipsi subjicientur: hoc est, inefficax eorum malitia manebit, quippe qui inexstinguibili igni - tradentur. Interim autem Paulus præcipue hostes dicit infideles llebræos, consolationem præbens iis qui ex Judæis Christo nomen dederant, atque in-- numerata mala ab illis paterentur. Ne sitis pusillanimes, inquit. Subjicientur, imo quod majus est. pedibus preterentur, qui nunc insurgunt adversuu vos. Atque hoc inde liquet, quod Christus a dex, Iris Patris sedeat. Pasiquam enim hoc factum est, et illud continget, juxta illud quod in Psalmis dictum est. Quomodo igitur non statim positi sunt sub pedes, hoc est, sublati ex medio?Propter fideles qui ex ipsis procreandi erant. VERS. 14. Una enim oblatione consummavit in sempiternum sanctificatus. Perfecte, inquit, a peccalis liberavit sanctificatos, et a sanguine ipsius perunctos, eo quod baptizati sint in mortem ejus. O…unes enim qui baptizantur, cum simul fiant insiti similitudiui mortis ejus, perspicuum est quod in sanguine ipsius sanctificantur. Variæ lectiones. 83 σταθμηθῇ ο. 3. Θεοῦ ο.

THEOPHIY LACTI BULGARIE ARCHIEP. VERS. 15. Contestatur autem nos et Spiritus sanclus. Quid contestatur? quod perfecte nos liberaverit a peccatis per unam oblationem, ut non opus habeamus secunda. VERS. 16, 17. Postquam enim dixil: loc est Testamentum quod testabor ad illos post dies illos, dicit Dominus, dans leges meas in corda ipsoru:1, el in mentes eorum inscribam eas: El peccatorum eorum et iniquitatum eorum non recordabor amplius. Observas testari Deum, quod peccatorum remissionem dederit? Tunc autem dedit, quando Novum Testamentum dabat. Novum autem Testamentum per mortem Filii sui tum dedit, tum stabilivit, sient antea demonstratum est. VERS. 18. Ubi autem horum remissio, jam non est oblatio pro peccato. Si enim peccatorum remissio data est per unam hostiam, quid posthac opus est altera hostia? Demonstratum est itaque quod per unam oblationem Christi consummati simus, peccatorum remissione accepta, neque porro indigeamus alia hostia. Judaicæ itaque oblationes supervacaneæ sunt, et per contentionem peraguntur, utpote quæ ab iis a quibus peraguntur, olim inutiles fuisse coarguerentur. VERS. 19. Habentes igitur, fratres, fiduciam. Pontificis nostri qua veteres exsuperat, 724 ac Tesla menti ad Testamentum, oblationis ad oblationem excellentia demonstrata, atque etiam oblationis Christi ad legales hostias, quodque per ipsam a peccatis liberati simus, desistit jam a dogmatica – hujusmodi oratione, auditorem respirare permittens. Ad moralem autem transit admodum opportune. Cum enim proxime mentionem fecisset remissionis peccatorum, adhortatur deinceps ne in eadem relabamur, inquiens: Ilabentes igitur fiduciam ex hoc quod nobis dimissa sint peccata. Ut enim scelus admissuin, pudorem incutit ac facit. Ad introitum sanctorum. Etenim dimissis nobis sceleribus, fiduciam habemus ut introeamus in Sancia, hoc est, in coelum. In sanguine Jesu. lloc est, per sanguinem. Per crucem enim et sanguinem Christi nosa condonatione donati, fiduciam accepimus. VERS. 20. Quam initiavit nobis viam recentem et virentem. Ad quem introitumn sanctorum ipse nobis viam initiavit, hoc est, novam viam fecit, ut qui hanc primus ersus sit, adeoque primus iverit. Recentem porro pro nova dixit, et quæ nostris temporibus apparuerit. llac autem nobis est gloriatio, quod quibus Abraham non est dignatus, nos iis dignati sumus, muncque nobis cœlum est apertum. Viventem autem, quod prima via mortifera erat, ad sancta videlicet legis ducens. Illa enim amplius 30 ενεοποίησαν α. Μαρτυρεῖ δὲ ἡμῖν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Τί μαρτυρεῖ; ὅτι τελείως ἡμᾶς ἁμαρτιῶν ἀπήλλαξε διὰ τῆς μιᾶς προσφοράς, ὥστε μη δεηθῆναι δευ τέρας. Μετὰ γὰρ τὸ εἰρηκέναι· Αὕτη ἡ διαθήκη ἣν διαθήσομαι πρὸς αὐτοὺς μετὰ τὰς ἡμέρας ἐκεί νας, λέγει Κύριος, διδοὺς νόμους μου ἐπὶ καρδίας αὐτῶν, καὶ ἐπὶ τῶν διανοιῶν αὐτῶν ἐπι γράψω αὐτούς. Καὶ τῶν ἁμαρτιῶν αὐτῶν καὶ τῶν ἀνομιῶν αὐτῶν οὐ μὴ μνησθῶ ἔτι. Ορᾷς ὅτι μαρ τυρεῖ ὁ Θεὸς, ὡς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν ἔδωκεν; Τότε δὲ δέδωκεν, ὅτε τὴν Νέαν Διαθήκην ἐδίδου. Τὴν δὲ Νέαν Διαθήκην διὰ τοῦ θανάτου τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ καὶ δέδωκε καὶ ἐβεβαίωσεν, ὡς προαποδέδεικται. Όπου δὲ ἄφεσις τούτων, οὐκέτι προσφορὰ περὶ ἁμαρτίας. Εἰ γὰρ ἐδόθη ἄφεσις ἁμαρτιῶν διὰ τῆς μιᾶς θυσίας, εἰσέτι λοιπὸν τίς χρεία θυσίας δευτέρας; Ὥστε ἀποδέδεικται, ὅτι διὰ τῆς μιᾶς προςφορᾶς τοῦ Χριστοῦ ἐτελειώθημεν, ἄφεσιν ἁμαρτιῶν λαβόντες, καὶ οὐκέτι δεόμεθα ἑτέρας θυσίας. Περιτ ταὶ ἄρα αἱ Ἰουδαϊκαὶ, καὶ κατὰ φιλονεικίαν τελο:- μεναι, νῦν παρ' ὧν τελοῦνται πάλαι ἀχρηστίαν κατα γνωσθεῖσαι. Έχοντες οὖν, ἀδελφοὶ, παρρησίαν. Επειδή ἔδειξε τὴν ὑπεροχήν τοῦ ᾿Αρχιερέως ἡμῶν πρὸ; τὴν Διαθήκην, καὶ τῆς τοῦ Χριστοῦ προσφορᾶς πρὸς τὰς νομικὰς θυσίας, καὶ ὅτι δι' αὐτῆς ἀπηλλάγημεν τῶν ἁμαρτιῶν, ἀναπαύει μὲν τὸν δογματικὸν λόγον, διδοὺς ἀναπνεῦσαι τῷ ἀκροατῇ· εἰς τὸν ἠθικὸν δὲ μεταβαίνει εύκαιρότατα. Προσεχώς γὰρ μνησθείς τῆς ἀφέσεως τῶν ἁμαρτιῶν, λοιπὸν παραινεῖ, ὥστε μηκέτι τοῖς αὐτοῖς περιπετεῖν· Ἔχοντες οὖν, φησί, παῤῥησίαν ἐκ τοῦ ἀφεθῆναι ἡμῖν τὰ ἁμαρτήμα:.. Ὥσπερ γὰρ ἡ ἁμαρτία αἰσχύνην ἐμποιεῖ, καὶ τὸ ἀπαῤῥησίαστον· οὕτως ἡ ἄφεσις θαῤῥεῖν δίδωσιν. fiduciam aufert: sic dimissio noxa confidere Εἰς τὴν εἴσοδον τῶν ἁγίων. Καὶ γὰρ ἐπειδή ἀφείθησαν ἡμῖν τὰ ἁμαρτήματα, παρρησίαν ἔχομεν πρὸς τὸ εἰσέρχεσθαι εἰς τὰ ῾Αγια, τουτέστιν εἰς τὸν οὐρανόν. Ἐν τῷ αἵματι Ἰησοῦ. Τουτέστι διὰ τοῦ αἵματος. Διά γάρ τοῦ σταυροῦ καὶ τοῦ αἵματος τοῦ Χριστοῦ τῆς ἀφέσεως ἀξιωθέντες, τὴν παρρησίαν ἐλά βημεν. Ἡν ενεκαίνισεν ἡμῖν ὁδὲν πρόσφατον καὶ ζῶσαν. Ηντινα εἴσοδον τῶν ἁγίων αὐτὸς ἡμῖν ἐδὸν ἐνεκαίνισε, τουτέστι νέαν ὁδὸν ἐποίησεν εν, αὐτὸς ταύτης ἀρξάμενος, καὶ αὐτὸς ταύτην βαδίσας πρώτ τος. Πρόσφατον δὲ, ἀντὶ τοῦ, νέαν, καὶ ἐπὶ τῶν ἡμετέρων χρόνων φανεῖσαν. Καύχημα δὲ ἡμῖν τοῦτο, ὅτι ὧν ᾽Αβραὰμ οὐκ ἠξιώθη, τούτων ἡμεῖς ἠξιώθημεν, καὶ νῦν ἡνοίχθη ἡμῖν ὁ οὐρανός. Ζῶσαν δὲ, διότι ἡ πρώτη ὁδὸς θανατηφόρος ἦν, ἡ εἰς τὰ νομικά δηλαδή "Αγια. Οὐκέτι γὰρ χώραν ἔχει ἐκείνη, αλλά Variæ lectiones.

EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBRÆOS. CΑΡ. Χ. τοῖς αὐτὴν παραδεχομένοις θανάτου αιτία καθίστατο. locum non habet, sed suscipientibus ipsam norti Αὕτη δὲ τοσοῦτον εἰς ζωὴν φέρει, ὅτι καὶ αὐτὴ ζῇ καὶ διαιωνίζει. Η τό, ζῶσαν, ὁμοίως νόησον τῷ, πρόσω φατον, ἀντὶ τοῦ, νέαν καὶ θάλλουσαν, ὡς πρὸς ἀντιδιαστολὴν τῆς εἰς τὰ παλαιὰ ἅγια εἰσόδου· ἐκείνη γὰρ νενέκρωται. Διὰ τοῦ καταπετάσματος, τουτέστι τῆς σαρ κὸς αὐτοῦ. Ἐνεκαίνισον ἡμῖν τὴν ὁδὸν ταύτην τὴν εἰς οὐρανὸν, διὰ τῆς σαρκὸς αὐτοῦ· ὅτε γὰρ ἤρθη ἐν τῷ σταυρῷ αὕτη, καὶ ἀνελήφθη, τότε ἀπεκάλυψεν ἡμῖν τὰ οὐράνια. Διὸ καὶ εὐκαίρως καταπέτασμα αὐτὴν ἐκάλεσε. Τοῦτο γὰρ ἴδιον τοῦ καταπετάσματος, τό, ὅταν ἀρθῇ, ἀνακαλύπτειν τὰ ἔνδον. Καὶ ἱερέα μέγαν, ἐπὶ τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ. Έχοντες δηλαδὴ ἱερέα μὲν τὸν Χριστὸν, οἶκον δὲ, ἡμᾶς τοὺς πιστοὺς, κατὰ τό· Ἐνοικήσω ἐν αὐτοῖς καὶ ἐμπεριπατήσω. "Η ὅπερ οἶμαι μᾶλλον, τὸν οὐ ρανόν· ἐκεῖνον γὰρ καὶ ᾿Αγια καλεῖ, καὶ ἐν ἐκείνῳ λειτουργεῖν τὸν ᾿Αρχιερέα λέγει, ὑπὲρ ἡμῶν ἐντυγχάνοντα. Προσερχώμεθα. Τίνι; τῇ πίστει, καὶ τῇ πνευμα τικῇ λατρεία - ἢ τῷ οὐρανῷ, ἔνθα ὁ Ἀρχιερεὺς ἡμῶν. Μετὰ ἀληθινῆς καρδίας. Τουτέστιν ἀδόλου, ἀνυποκρίτου πρὸς τοὺς ἀδελφούς, ἢ ἀδιστάκτου, μηδὲν ἀμφιβαλλούσης, μηδὲν ἐνδοιαζούσης περὶ τῶν μελλόντων, καὶ διὰ τοῦτο μικροψυχούσης. Επάγει Ἐν πληροφορίᾳ πίστεως. Διδάσκει ἡμᾶς πῶς οὐ μικροψυχήσομεν, ἐὰν πληροφορίαν ἔχωμεν πιο στεως, τουτέστι, πίστιν ἀπηρτισμένην καὶ τελειοτάτην. Εστι γὰρ πιστεύειν μὲν οὐκ ἐν πληροφορία δέ. Ὥσπερ τινὲς λέγουσιν, ὅτι ἐνίων μὲν ἔσται ἀνάστασις, τινῶν δὲ οὐκ ἔσται· τοῦτο οὐκ ἔστι πλήρης πίστις, ἀλλ' ἀτελής. Ἐν πληροφορίᾳ οὖν πίστεως προσερχώμεθα. Ἐπειδὴ γὰρ οὐδέν ἐστιν ὁρατόν, οὔτε ὁ ναὸς ὁ οὐρανὸς, οὔτε ὁ ἀρχιερεὺς ὁ Χριστός, ἀλλὰ κέκρυπται, ὥσπερ καὶ τὸ παλαιὸν ὁ ἀρχιερεὺς ἀπεκρύπτετο εἰσελθὼν, διὰ τοῦτο δεῖ πίστεως πε πληρωμένης καὶ ἀδιστάκτου. Εῤῥαντισμένοι τὰς καρδίας ἀπὸ συνειδήσεως πονηρᾶς. Εἰπὼν περὶ πίστεως, δείκνυσι νῦν, ὅτι οὐ πίστις μόνη, ἀλλὰ καὶ βίος ἐνάρετος ζητείται. Ἰουδαῖοι μὲν οὖν τὸ σῶμα ἐῤῥαντίζοντο, ἡμεῖς δὲ τὰς καρδίας, ὥστε μηδὲν ἑαυτοῖς συνειδέναι πονηγ. Ραντισθησόμεθα δὲ αὐτῇ τῇ ἀρετῇ, ἢ καὶ τῇ χάριτι τοῦ Πνεύματος, τοῦ ἀφιέντος ἡμῖν ἐν τῷ λουτρῷ τὰς ἁμαρτίας, καὶ ἐνισχύσαντος, ὥστε ἐὰν σπουδάσωμεν, μηκέτι τοῖς αὐτοῖς περιπίπτειν. Καὶ λελονμένοι τὸ σῶμα ὕδατι καθας ῷ. Τῷ τοῦ βαπτίσματος· καθαρῷ δὲ, ἢ τῷ καθαρούς ποιοῦντι, ἢ τῷ μὴ ἔχοντι αἷμα με μιγνυμένον, ὡς τὸ παλαιὸν τὸ τῆς σποδοῦ. Εἰ τάχα γὰρ ἡ ἐν τῷ λουτρῷ χάρις τοῦ Πνεύματος καὶ ψυχὰς καθαίρει, ὅμως τὸ ἐξατὸν τῷ ὁρατῷ σὺ ἐνταῦθα Παῦλος συνέταξεν. Η ἀκράτῳ π. PATROL. GR. CXXV. causa exstitit. Hæc autem adeo ad vitam ducit, ut et ipsa vivat et aeterna sit. Vel, viventem, perindc intellige atque recentem, pro viva et florente, ad discrimen introitus ad vetera sancta: mortuus enim ille est. Per velamen, hoc est carnem suam. Initiavit nobis viam hanc ad cœlos ducentem, per carnem suam. Quando enim in crucem caro sublata erat, et in caelum recepta, tum revelavit nobis caelestia. Propterea et opportune velamen eam appellavit. Istud enim proprium est velamenti, ut cum remotum fuerit, revelet quæ sint intus. VERS. 21. Et sacerdotem magnum super domum Dei. Habentes videlicet sacerdotem quidem Christum; domum vero, nos fideles, juxta illud: Inhabitabo in ipsis, et inambu!abo in eis. Vel, quod reor esse potius, cœlum: illud enim et sancta ap pellat, et in eo Pontificem ministrare dicit, pro nobis videlicet intercedendo. Vers. 22. Accedamus. Ad quid? Ad fidem et spiritualem cultum: vel ad calum, ubi noster cal Pontifex. 725 Cum vero corde. Hoc est, experte doli, non fucato erga fratres, vel nihil hesitante, nibil ambigente, nihil dubitante de futuris, ac proplerea in pusillanimitatem recidente. Infert ig tur: In plenitudine fidei. Docet nos quo pacto non simus desponsuri animum, nempe, si fidei plenitudinem habuerimus, hoc est, fidem consummatam et perfectissimam. Nam fieri potest ut quisquam credat, non tamen in plenitudine: quemadmodum nonnulli dicunt quorumdam futuram resurrectionem, quorumdam vero non futuram. Hæc sane non est plena fides, sed imperfecta. In plenitudine igitur fdei accedamus. Quandoquidem enim nihil oculis nostris subjectum est, neque templum ipsum cœlum, neque pontifex Christus, sed abdita sunt, uti olim pontifex ingressus in sancta occultabatur; propterea opus est fide perfecta et indubilala. Aspersi corda a conscientia mala. Cum de fide locutus esset, nunc ostendit non solam fidem, verum etiam vitam virtutibus ornatam requiri. Judei quidem corpore conspergebantur, nos vero corde, ut nihil mali nobis conscii simus. Conspergem:ur autem et ipsa virtute, vel gratia Spiritus, qui remisit nobis in baptismate peccata, et confortavit nos, ut si auimum adverterimus, non porro in ea recidamnus. VERS. 23. Et abluti corpus aqua pura. Baptismatis scilicet: pura vero, vel quod puros facit, vel quod non habeat admixtum sanguinem, ut olim cinerea illa. Etsi enim gratia Spiritus in baptismate animas purget, visibile tamen hic visibili Paulus conjunxit. Siquidem in ipso usu baptisVaria lectiones.

matis, corporis causa aqua assumitur. Cum Ἐπεὶ καὶ ἐν αὐτῇ τῇ χρείᾳ τοῦ βαπτίσματος, τοῦ enim nos gemini simus, gemina ctiam purificatio est. Teneamus spei confessionem immotam. Hoc est, quam professi sumus spem, eam retineamus slalilem. Speravimus enim in principio fidei, quod et ipsì cœlum ingressuri simus: et professi sumus, quando fœdus fidei feriebamus, resurrectionem mortuorum nos credere, et vitam æternam. flanc igitur confessionem retineamus. Fidelis enim est qui promisit. Vires nobis largitur uti spem firmam teneamus; nempe, si dignitatem ejus qui promisit, animo perpendamus. Fidelis enim est, hoc est verus, ipse Christus qui dixit: Ubi ego sum, et minister meus erit. VERS. 24. Ει consideremus nos mutuo ad provocationem charitatis et bonorum operum. Charitatis perfectionem addit. Consideremus enim, inquit, nos mutuo, hoc est, 726 inspiciamus, si quis virtute insignis, ut hunc imitemur: non ut invideamus ei, sed potius ut incitemur, ut eadem cum ipso opera perficiamus. Provocatio autem hæc charitatis est, non invidiæ. Ut enim ferrum ferro exacuitur sic anima cum anima commercium habens, ad eadem ipsam incitat, verumtamen in charitate. Vel conversemini mutuo, quo accendamini ut mutuo diligatis et diligamini. VERS. 25. Non deserentes collectionem nostram, Compertum habet, conventum mutuum dilectionera generare ideo monet eos ne omittant inter sese congregari, neque separationes et conciliabula prava moliantur. Ubi enim sunt duo vel tres congregati, illic sum in medio eorum ". Quin etiam Ecclesiæ oratio Petrum a vinculis solvit, et a carcere liberavit. Sicut consuetudinis est quibusdam. Hic accusat eos qui ab Ecclesia separantur. Sed consolantes vos ipsos. Hoc est, ut mutuo alter alteri sitis solatio, admonentes vos vicissim, ac docentes, et consolantes, ac levamen malorum impertientes. Fraler enim a fratre adjulus, quasi civitas firma **. σώματος ἕνεκα παραλαμβάνεται τὸ ὕδωρ. Διττῶν γὰρ ὄντων ἡμῶν, διττὴ καὶ ἡ κάθαρσις. Κατέχωμεν τὴν ὁμολογίαν τῆς ἐλπίδος ἀκλινῆ, Τουτέστι, τὴν ὁμολογηθεῖσαν ἡμῖν ἐλπίδα, κατέχωμεν αὐτὴν βεβαίαν. Ἠλπίσαμεν γὰρ ἐν ἀρχῇ τῆς πίστεως, ὅτι καὶ αὐτοὶ εἰς τὸν οὐρανὸν εἰσελευσό μεθα· καὶ ὡμολογήσαμεν ὅτε τὰς συνθήκας τῆς πίστεως ἐποιούμεθα, εἰς ἀνάστασιν νεκρῶν πιο στεύειν, καὶ εἰς ζωὴν αἰώνιον. Ταύτην τοίνυν τὴν ὁμολογίαν κατέχωμεν. Πιστὸς γὰρ ὁ ἐπαγγειλάμενος. Δίδωσιν ἰσχὺν πῶς καθέξομεν τὴν ἐλπίδα βεβαίαν· ἐὰν ἐννοήσω. μεν τὸ ἀξιόπιστον τοῦ ἐπαγγειλαμένου. Πιστὸς γάρ, τουτέστιν ἀληθῆς, ὁ Χριστὸς ὁ εἰπών· “Οτι ὅπου εἰμὶ ἐγώ, καὶ ὁ διάκονος ὁ ἐμὸς ἔσται. Ac tanto magis, quanto videtis appropinquantem diem. Consummationis nimirum. Propediem enim separabimur a mundo hoc, quare ergo nos ipsos alter ab altero dissociamus? Id vero cousolationi cis erat, tentationibus nempe defatigatis, perinde ac alio in loco dicit: Dominus prope est, nihil sitis solliciti. VERS. 26. Voluntarie enim peccantibus nobis. Adhortatus est ab his quæ utiliora erant, nenipe quod fiduciam habemus, quod peccatorum condonatione donati sumus: nunc a tristioribus terrorem incutit. Observa autein quam propensus est ad ve40 Prov. xvIII, 19. se Matth. xvii, 20. 37 Ισ. τέλος 0. 88 ἀφθόνου 0. Καὶ κατανοῶμεν ἀλλήλους εἰς παροξυσμέν ἀγάπης καὶ καλῶν ἔργων. Τὸ τέλειον σε προστίθησι τῆς ἀγάπης. Κατανοῶμεν γάρ, φησίν, ἀλλήλους· τουτέστιν, ἐπισκοπῶμεν εἴ τις ἐνάρετος, ἵνα τοῦτον μιμώμεθα· οὐχ ἵνα φθονῶμεν, ἀλλ᾽ ἵνα παροξυνών μεθα μᾶλλον εἰς τὸ τὰ αὐτὰ ἐκείνῳ καλὰ ἔργα ποιεῖν. Ο δὲ παροξυσμὸς οὗτος ἀγάπης ἐστὶν, οὐχὶ φθόν νου 18. "Ωσπερ γὰρ σίδηρος σίδηρον ὀξύνει, οὕτω καὶ ψυχὴ πρὸς ψυχὴν ὁμιλοῦσα, παροξύνει αὐτὴν εἰς τὰ αὐτὰ, πλὴν ἐν ἀγάπῃ. Η καὶ ὅτι σύνεσθε ἀλλήλοις, ὥστε ἐκθερμαίνεσθαι εἰς τὸ ἀγαπᾶν καὶ ἀγαπᾶσθαι. Μὴ ἐγκαταλείποντες τὴν ἐπισυναγωγὴν ἑαυ τῶν. Οἶδεν ὅτι τὸ συνέρχεσθαι ἀλλήλοις τὴν ἀγάπην γεννᾷ, διὰ παραινεῖ μὴ ἐγκαταλείπειν τὸ ἐπισυνἀγεσθαι, μηδὲ χωρισμούς καὶ παρασυναγωγὰς ἐπισ τηδεύειν. "Οπου γάρ εἰσι δύο ἢ τρεῖς συνηγμέ νοι, ἐκεῖ εἰμι ἐν μέσῳ αὐτῶν. Καὶ τῆς Ἐκκλησίας ἡ προσευχὴ καὶ Πέτρον ἔλυσε τῶν δεσμῶν, καὶ τῆς φυλακῆς ἀπέλυσε. Καθὼς ἔθος τισίν. Ἐνταῦθα μέμφεται τοῖς χω ριζομένοις. ᾿Αλλὰ παρακαλοῦντες ἑαυτούς. Τουτέστιν, ἀλ λήλοις ὄντες εἰς παραμυθίαν, καὶ εἰς τὸν ἕνα νου θετοῦντες, καὶ διδάσκοντες, καὶ παρηγοροῦντες. Ἀδελφὸς γὰρ ὑπὸ ἀδελφοῦ βοηθούμενος, ὡς πόλ λις οχυρά. Καὶ τοσούτῳ μᾶλλον, ὅσῳ βλέπετε ἐγγίζουσαν τὴν ἡμέραν. Τὴν τῆς συντελείας. Ὅσον γὰρ οὔπω, φησί, χωριζόμεθα τοῦ κόσμου τούτου, τί ἑαυτοὺς ἀλλήλων χωρίζομεν; Τοῦτο δὲ παραμυθία ἦν αὐτοῖς, ἀπειρηκόσιν ὑπὸ τῶν πειρασμῶν, ὡς καὶ ἀλλαχοῦ φησιν· 'Ο Κύριος ἐγγὺς, μηδὲν μεριμνάτε. Εκουσίως γὰρ ἁμαρτανόντων ἡμῶν. Προετρέ ψατο ἀπὸ τῶν χρηστοτέρων, ὅτι παῤῥησίαν ἔχομεν, ὅτι ἀφέσεως ἠξιώθημεν· νῦν καὶ ἀπὸ τῶν σκυθρω ποτέρων φοβεῖ. "Ορα δὲ πῶς ἐστι συγγνωμικός. Εκουσίως γὰρ ἁμαρτανόντων, φησίν· ὡς ἐάν Variæ lectiones.

CAP. X. ἀκουσίω, ἐστί τις μετρία συγγνώμη. Ορα δὲ πῶς miam dandam. Ait enim, voluntarie peccantibus; οὐκ εἶπεν, ἁμαρτόντων, ἀλλ', ἁμαρτανόντων, τουτ adeo ut invito peccantibus facilis parata est venia. ἐστιν, ἐμενόντων τῇ ἁμαρτίᾳ ἀμετανοήτως. Ὡς ἐάν Considera autem, quod non dixit, lis qui pecca - γε μὴ ἐπιμμένωμεν, ἀλλὰ μετάνοιαν ἐνδειξώμεθα, runt, sed, peccantibus, hoc est, in peccato sine reἔσται συγγνώμη. Ποῦ οὖν οἱ τὴν μετάνοιαν ἀναιρεῖ- sipiscentia permanentibus. Nam si non permaneaσθαι ἐνταῦθα λέγοντες; mus, sed poenitentiæ specimen exhibuerimus, veniæ certe locus erit. Ubi sunt igitur qui hic pœnitentiam tolli clamant? Μετὰ τὸ λαβεῖν τὴν ἐπίγνωσιν τῆς ἀλη θείας. "Η τοῦ Χριστοῦ, ἢ πάντων τῶν δογμάτ των. Οὐκέτι περὶ ἁμαρτιῶν ἀπολείπεται θυσία. Οὐ τὴν μετάνοιαν ἀναιρῶν λέγει ταῦτα, ὥς τινες παρ ενόησαν 39, ἀλλὰ δείκνυσιν, ὅτι οὐκ ἔστι δεύτερον βάπτισμα· διὸ οὐδὲ δεύτερος θάνατος τοῦ Χριστοῦ. θυσίαν γὰρ τοῦτον καλεῖ, ὡς καὶ ἐν τοῖς κατόπιν, Μια γὰρ θυσίᾳ τετελείωκεν εἰς τὸ διηνεκές· τὸ γὰρ βάπτισμα ἡμῶν τὸν θάνατον εἰκονίζει τοῦ Χριστοῦ. Ὥσπερ οὖν ἐκεῖνος εἷς, οὕτω καὶ τοῦτο ἔν. Τί τοίνυν ἁμαρτάνεις οὕτως ἀδεῶς, μὴ οὔσης ἐλπίδος ὅτι διὰ τοῦ βαπτίσματος ἀταλαιπώρως ἀπαλείψῃς τὰ ἁμαρτήματα; Καλῶν οὖν ἔργων ἀντιποιοῦ. Φοβερὰ δέ τις ἐκδοχὴ κρίσεως, καὶ πυρὸς ζῆλες, ἐσθίειν μέλλοντος τοὺς ὑπεναντίους. "Ορα πως οἷον ἐψύχωσε τὸ πῦρ. Καθάπερ γὰρ θηρίον παροξυνόμενον οὐ παύεται ἕως οὗ λάβῃ τινὰ, καὶ καταφαγὸν κορέσῃ τὸν θυμόν· οὕτω κἀκεῖνο τὸ πῦρ, ζηλοῦν ὑπὲρ τῶν τοῦ Θεοῦ ἐντολῶν τῶν παραβι θεισῶν, καὶ ἀγριαῖνον ὑπὲρ ἐκείνων, ὃν ἂν συλλάβῃ, τοιοῦτον διαβιβρώσκει ἀεί. Οὐ γὰρ εἶπε, φαγεῖν μέλλον, ἀλλ', ἐσθίειν, ἀϊδίως δηλαδή. Υπεναντίους δ, οὐ μόνον τοὺς ἀπίστους, ἀλλὰ καὶ τοὺς πιστοὺς μὲν, τὰ ἐναντία δὲ τῶν ἐντολῶν τοῦ Θεοῦ ἐργαζομέ νους. Αθετήσας τις νόμον Μωσέως. Ἀπὸ τοῦ ἐλάτ τονο; δείκνυσι δικαίως γενησομένην τὴν τιμωρίαν, ἵνα καὶ μᾶλλον πιστότερος ὁ λόγος ᾖ. Νόμον δὲ Μωϋσέως λέγει, διότι πολλὰ αὐτὸς διετάξατο. Χωρὶς οἰκτιρμῶν, ἐπὶ δυσὶν ἢ τρισὶ μάρτυσιν ἀποθνήσκει. Η σύνταξις οὕτως· Ἀθετήσας τις νόμον Μωσέως, ἐπὶ δυσὶν ἢ τρισὶ μάρτυσι χωρίς οἰκτιρμῶν ἀποθνήσκει· τουτέστιν, ἐὰν ὁμολογηθῇ ὑπὸ δύο ἢ τριῶν μαρτύρων, ὅτι παρέβη τον νόμου. Πόσω δοκεῖτε χείρονος ἀξιοῦσθαι τιμωρίας, δ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ καταπατήσας, καὶ τὸ αἷμα τῆς Διαθήκης κοινὸν ἡγησάμενος; Τὴν κρίσιν αὐτοῖς ἐπιτρέπει· ὅπερ ειώθαμεν ποιεῖν ἐπὶ τῶν σφόδρα ὁμολογουμένων, τοὺς ἀκροατὲς δικαστὰς ποιοῦντες. Τί δέ ἐστι τὸ, καταπατήσας; τοῦτ' ἔστι, καταφρονήσας. Ὥσπερ γὰρ τῶν καταπατουμένων οὐδένα λόγον ἔχομεν, οὕτω καὶ τοῦ Χριστοῦ μηδένα λόγον ἔχοντες, οὕτως ἐπὶ τὸ ἁμαρτάνειν ἐρω χύμεθα. Καὶ τὸ αἷμα τῆς Διαθήκης κοινὸν ἡγησάPost acceptam notitiam veritatis. Vel Christi, vel omnium dogmatum. Jam non relinquitur pro peccatis hostia. Non ut poenitentiam auferat, hæc dicit, ut quidam perpėram intellexerunt: sed ostendit non esse locum secundo baptismati, ideoque nec secundæ morti Christi. Hostiam enim eam appellat, ut posthac videbimus. Una enim hostia consummavit in perpetuum. Nostrum enim baptisma mortem Christi repræsen¬ tat. Ut igitur mors Christi una, sic et baptisma unum. Quid igitur adeo intrepide 727 peccas, cum non sit spes amplius te per baptisma denuo sine labore peccata delere posse? Bona igitur opera tibi vendica. VERS. 27. Sed terribilis quadam expectatio judicii et ignis amulatio, quæ consumptura est adversarios. Animadverte quomodo ignem, quasi animatus esset, inducit. Perinde enim ut bellua exacerbata non desistit tantisper dum apprehenderit quempiam, quo devorato exsaturet cupiditatem suam: sic et ille ignis pro transgressione mandatorum sæviens, ac propter illa efferatus, quemcunque apprehenderit, devorat semper. Non enim dixit, Manducatura, sed, Devoratura, in sempiternum videlicet. Adversarios autem, non solos infideles, verum ipsos etiam fideles quidem, indigna tamen mandatis Dei patrantes. VERS. 28. Irritam quis faciens legen Mosis. minori ostendit merito futurum supplicium, ut plus fidei orationi suæ conciliet. Legem autem Mosis dicit, quandoquidem multa eis ipse injunxerit. Sine ulla miseratione, duobus aut tribus testibus moritur. Constructio est hujusmodi: Si quis legen Mosaicam rejecisset, sub duobus aut tribus testibus sine ulla miseratione moritur: hoc est, si confessum fuerit a duobus tribusve testibus quod prævaricatus sit legem. VERS. 29. Quanto magis putatis deteriora mereri supplicia, qui Filium Dei conculcaverit, et sangui nem Testamenti pollutum duxerit? Ipsis judicium permittit: quod in valde apertis facere solemus, cum auditores arbitros faciamus. Quid autem est, Qui conculcaverit? hoc est, qui contempserit. Ut enim conculcatorum nullam rationem habemus, ita Christi nulla ratione habita ad peccandum venimus. Et sanguinem Testamenti pollutum duxerit, hoc est, nihil ab alio cruore differre putarit. Tes Variæ lectiones. 20 υπενόησαν 0.

stamenti autem, quod testamentum, quod bonorum μενος· τουτέστι, μηδὲν πλέον ἔχων τῶν λοιπῶν. nobis hæreditatem impertit, ut supra memoravimus, per ipsum stabilitum est. Hæc autem de sacramento canæ Dominicæ dicta sunt. Quando enim assumentes impollutum corpus et sanguinen Christi, in coeno ac luto corporalis impuritatis carnem nostram quæ illud assumpsit, volutamus, nonne Filium Dei conculcamus? Lutum enim terræ non adeo indignum est corpore divino, quam impuritas. Uteris autem hoc loco adversus Nestorianos. Nam illi merum hominem existimantes Christum, sanguinem ejus communem censuerunt, -neque quidquam a reliquis differre. In quo sanctificatus est. Stupiditatem et ingratitudinem hic ostendit. Οportebat enim, inquit, sanctificationem revereri, qua in sanguine donatus est. 'Et Spiritui gratiæ contumelium fecerit? 728 Qui enim beneficium collatum non recte administrarit, injuria afficit eum qui contulit. Fecit te filium Dei, tu vero servus efficeris affectuum? Venit ut in ve habitaret, tu vero superinducis tibi diabolum? Nonne ista est contumelia Spiritus? VERS. 30. Scimus enim eum qui dixit: Mili vindicta, ego retribuam, dicit Dominus. Et iterum: Dominus judicabit populum suum. Horrendum est incidere in manus Dei viventis. Hæc dixit ex con- · sequenti, ut ostendat Dominum ultionem sumpturum de peccatoribus. Nam id iper Prophetam dixit. Cousolatur autem eos, qui ob Judæorum tentationes quibus exercebantur, animo jam concidebant. Propemodum enim hæc dicit: Ne despondeatis animum, habetis qui vos sit vindicaturus, ac compensaturus vestros labores, eum qui semper vivit, quem illi qui vos aligunt, nulla ratione efugicnt. Vos quidem in illorum manus incidistis, qui sunt homines, et morti obnoxii: isti vero in manus Dei semper viventis, quem propterea effugere non poterunt. Διαθήκης δὲ, ὅτι δι' αὐτῆς ἐβεβαιώθη ἡ πρὸς ἡμᾶς διαθήκη, ἡ τὴν κληρονομίαν ἡμῖν διδοῦσα τῶν ἀγα θῶν, ὡς ἀνωτέρω είπομεν. Ταῦτα δὲ περὶ τῶν μυστηρίων εἴρηται. Οταν γὰρ μεταλαμβάνοντες τοῦ ἀχράντου σώματος καὶ αἵματος, τῷ βορβόρῳ τῆς σωματικῆς ἀκαθαρσίας τὴν μεταλαβοῦσαν σάρκα ἐγκυλίωμεν, ἆρα οὐ καταπατοῦμεν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ; Ο πηλὸς γὰρ τῆς γῆς οὐ τοσοῦτον ἀνάξιος τοῦ θείου σώματος, ὡς ἡ ἀκαθαρσία. Χρήσῃ δὲ τῷ ῥητῷ 40 καὶ κατὰ Νεστοριανῶν. Οὗτοι γὰρ ψιλέν ἄνθρωπον οἰόμενοι τὸν Χριστὸν, καὶ τὸ αἷμα αὐτοῦ κοινὸν οίονται 41, καὶ οὐδὲν τῶν λοιπῶν διαφέρον. Ἐν ᾧ ἡγιάσθη. Τὸ ἀναίσθητον καὶ ἀγνῶμον ἐνταῦθα δείκνυσιν· ἔδει γάρ, φησί, τὸν ἁγιασμέν δυσωπηθῆναι, οὗ ἠξιώθη ἐν τῷ αἷματι. Καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς χάριτος ἐνυβρίσας; Ο γὰρ τὴν δεδομένην εὐεργεσίαν μὴ ἀξίως οἰκονομήσας, ὕβρισε τὸν παρασχόντα. Εποίησε σε Υἱὸν Θεοῦ, σὺ δὲ δοῦλος γίνῃ παθῶν; "Ηλθεν ἐνοικῆσαί σοι, σὺ δὲ επεισάγεις σαυτῷ τὸν διάβολον; 'Αρα ταῦτα οὐχ ὕβρις τοῦ Πνεύματος; Οἴδαμεν γὰρ τὸν εἰπόντα· Ἐμοὶ ἐκδίκησις, ἐγὼ ἀνταποδώσω, λέγει Κύριος. Καὶ πάλιν· Κύριος κρινεῖ τὸν λαὸν αὐτοῦ. Φοβερὸν τὸ ἐμπεσεῖν εἰς χεῖρας Θεοῦ ζῶντος. Ταῦτα εἴρηκε μὲν καὶ κατὰ τὸ ἀκόλουθον, πρὸς τὸ ἀποδείξαι, ὅτι ἐκδίκησιν μέλλει ποιήσασθαι ἐπὶ τοῖς ἁμαρτανομένοις ὁ Κύ ριος. Εἶπε γὰρ τοῦτο διὰ τοῦ προφήτου. Παραμυ θεῖται δὲ καὶ αὐτοὺς μικροψυχοῦντας διὰ τοὺς ἐκ τῶν θλιβόντων αὐτοὺς Ἰουδαίων πειρασμούς· ώσανεί γὰρ τοιαῦτά φησι· Μὴ καταπίπτετε, ἔχετε τὸν ἐκδικοῦντα καὶ ἀνταποδιδόντα, ὅστις ἀεὶ ζῇ, καὶ εὐκ ἐκφεύξονται αὐτὸν πάντως οἱ ἐπηρεάζοντες ὑμᾶς. Ὑμεῖς μὲν εἰς τὰς ἐκείνων χεῖρας ἐνεπέσατε θντο τῶν ἀνθρώπων· ἐκεῖνοι δὲ, εἰς τὰς τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀεὶ ζῶντος, καὶ διὰ τοῦτο ἀναποδράστου. Αναμιμνήσκεσθε δὲ τὰς πρότερον ἡμέρας. Οὐκ ἄρα μάτην ἐλέγομεν ὡς ὅτι τό. Ἐμοὶ ἐκδίκησις, πρὸς παραμυθίαν αὐτῶν εἰσάγει λεληθότως. Ἰδοὺ γὰρ ἐκδηλότερον αὐτοῖς διαλέγεται, προτρεπόμενος μὴ ἐκστῆναι τῆς ὑπομονῆς. Φησὶν οὖν, ὅτι μὴ ἄλ λους τινὰς μιμήσασθε, ἀλλ᾽ αὐτοὶ ἑαυτούς. Ἐν ἀρχῇ VERS. 32. Rememoranini autem pristinos dies. Non ergo frustra diximus, quod istud, Mihi vindicta, ad consolationem eorum clam inducit. Ecce enim clarius nunc cum illis disserit, adhortans eos ne deficiant a patientia. Proinde ne alios, inquit, imitemini, sed ipsi vosmetipsos. Principio enim fidei vestræ certastis: hoc certamen semper γὰρ τῆς πίστεως ὑμῶν ἡγωνίσασθε· τοῦτον τὸν vobiscum expendite ea quæ primum recte certando assecuti estis, per socordiam ne amittatis. Comtemplare autem hic spiritualem sapientiam. Cum antea concussisset illorum mentes per gehennæ commemorationem, nunc per encomia lenit, non adulans eis, sed per hæc ipsa eos exhortans. Facilius enim persuadet, qui cuipiam consulit ut seipsum imitetur, in iis operibus quæ antea perfecit. In quibus illuminati, magnum certamen sustinuistis afflictionum. Vel de baptismate dicit, illumiἀγῶνα ἀεὶ ἀναλογίζεσθε· μὴ διὰ ῥαθυμίαν ἀπολέ σητε τὰ προηγωνισμένα. "Ορα δὲ πνευματικὴν σου φίαν πρότερον κατασείσας αὐτῶν τὰς ψυχὰς, διὰ τοῦ τῆς γεέννης ἀναμνῆσαι, νῦν μαλάττει δι' ἐγχω μίων, οὐ κολακεύων, ἀλλὰ δι' αὐτῶν τούτων προτρεπόμενος. Αξιοπιστότερος γὰρ ὁ συμβουλεύων τιν ἑαυτὸν μιμήσασθαι, καὶ ἃ προειργάσατο ἔργα. Εν αἷς φωτισθέντες, πολλὴν ἄθλησιν ύπο εμείνατε παθημάτων. Η περὶ τοῦ βαπτίσματός Varim lectiones. το τὸ ῥητόν ο. οι ήγηνται ο. " 49 8 λέγομεν ο.

EXPOSITIO IN EPIST. AÐ HEBRÆOS. CAP. V. ἡμέτερα, οἷον οἱ πολλοὶ τῶν ἀρχιερέων, οἳ οὐκ ἴσα- sunt pontifices, qui non noverunt quidnam sit afσιν οὐδὲ ὅ τι ποτέ ἐστι θλίψις· διὸ οὐδὲ πρόθυμοι εἰσι βοηθεῖν τοῖς θλιβομένοις· ἀλλὰ πάντα ὑπέστη ὁ ἡμέτερος ᾿Αρχιερεὺς, καὶ μετὰ τὸ ὑποστῆναι τότε ἀνέβη, ἵνα δύνηται συμπαθεῖν. Πεπειρασμένον δὲ κατὰ πάντα καθ' ομοιότητα χωρὶς ἁμαρτίας. Τουτέστιν, διώχθη, ἐνεπτύσθη, ἐσυκοφαντήθη, ἀπηλάθη, τέλος ἐσταυρώθη. Πάντα ταῦτα ὑπέμεινε καθ' ὁμοιότητα τὴν ἡμετέραν, τουτέστι, παραπλησίως ἡμῖν, χωρὶς μέντοι ἁμαρτίας· οὔτε γὰρ ἁπλῶς ἁμαρτίαν εἰργάσατο, οὔτε ὅτε ταῦτα ἔπασχεν ἁμαρτητικόν τι ἢ εἶπεν ἢ ἔδρασεν. Ὥστε δύνασθε και ὑμεῖς ἐν ταῖς θλίψεσι χωρὶς ἁμαρτίας διαγενέσθαι. Πῶς οὖν ἐκλέλυσθε καὶ παρειμένοι ἐστέ; Τινὲς δὲ τὸ, χωρὶς ἁμαρτίας, οὕτως ἐνόησαν, ὅτι οὐχ άμαρτιῶν, φασί, τιννύων δίκας ταῦτα έπασχε. Προσερχώμεθα οὖν μετὰ παῤῥησίας τῷ θρόνῳ τῆς χάριτος. Επειδή, φησὶν, ἀναμάρτητον ἔχομεν Αρχιερέα καταγωνισάμενον τὸν κόσμον· θαῤῥεῖτε γάρ, φησὶν, ἐγὼ νενίκηκα τὸν κόσμον ὀφείλομεν μετά παρρησίας προσέρχεσθαι, τουτέστι, μὴ συνει δὸς ἔχοντες πονηρὸν, ἢ μὴ διστάζοντες, ἀλλὰ πεποιθότες ἐπὶ τῷ ᾿Αρχιερεῖ. Εἰ γὰρ καὶ ἡμεῖς ἁμαρ τίας ἔχομεν, ἀλλὰ αὐτὸς ἀναμάρτητός ἐστιν. ᾿Αλλὰ καὶ θρόνος χάριτος, οὐ κρίσεως· ὥστε δεῖ μετὰ παρρησίας προσιέναι, θαῤῥούντες, ὅτι χαρίσεται ἡμῖν ἁ βουλόμεθα. Δύο γάρ θρόνοι εἰσὶν, ὁ μὲν νῦν χάριτος, ᾧ οἱ προσερχόμενοι λαμβάνουσι θείᾳ χάριτι τὴν ἀπολύτρωσιν τῶν ἁμαρτιῶν· ὁ δὲ τῆς δευτέ ρας παρουσίας θρόνος, οὐ χάριτος, οὐδεὶς γὰρ τότε λαμβάνει ἄφεσιν, ἀλλὰ κρίσεως. Θρόνου δὲ ἐμνήσθη, ἵνα μὴ ἀκούσας Αρχιερέα, νομίσῃς ὅτι ἔσταται. Εἰ γὰρ ὡς ἄνθρωπος λέγεται Αρχιερεὺς διὰ τὴν πρὸς ἡμᾶς χάριν καὶ συγκατάβασιν, ἀλλ᾽ οὖν καὶ ἐπὶ τοῦ θεϊκού θρόνου κάθηται. Ἵνα λάβωμεν ἔλεον, καὶ χάριν εὕρωμεν εις εὔκαιρον βοήθειαν. Νῦν γὰρ ἐὰν προσέλθωμεν, ἔλεον εὑρήσομεν καὶ χάριν· εὐκαίρως γὰρ προσερχόμεθα· ἂν δὲ τότε, οὐκέτι· οὐ γάρ ἐστι τότε θρόνος χάριτος. Νῦν κάθηται χαριζόμενος ο βασιλεύς· τότε εγείρεται εἰς κρίσιν. Ανάστα γάρ, φησίν, ὁ Θεὸς, κρίνον τὴν γῆν. flictio: quare neque proni sunt ad succurrendum afflictis: verum Pontifex noster omnia sustinuit: et postquam tolerasset, tunc ascendit, ut posset nobis compati. Tentatum vero per omnia pro similitudine absque peccato. lioc est, persecutionem passus est, consputus est, calumniam sustinuit, actus est, et pulsus, ac tandem crucifixus. Omnia hæc sustinuit pro similitudine nostra, lioc est, simili nobiscum ratione, citra tainen peccatum. Neque enim omnino peccatum fecit, neque cum hæc pateretur, quidquam fecit vel dixit quod peccatum redoleret. Itaque potestis et vos in afflictionibus sine peccato perseverare. Quare igitur soluti ac remissi estis? Noumulli autem, sine peccato, sic intellexerunt, nempe quod hæc passus sit, non luens peccatorum poenas. VERS. 16. Adeamus ergo cum fiducia ad thronum 675 gratia. Quia, inquit, Pontificem habemus peccati expertem, qui ipse mundum debellarit atque devicerit: Confidite enim, inquit, ego vici mundum, debemus cum fiducia accedere, hoc est, non pravam habere conscientiam, nec hæsitare, sed in Pontificem confidere. Etsi enim nos peccatum babemus, ipse tamen absque peccato est. Insuper thronus est gratiæ, non judicii; proinde oportet nos cum fiducia accedere, confidentes eum daturum nobis quæ cupiamus. Duo enim throni sunt, præsens quidem est gratiæ, ad quem accedentes accipiunt per divinam gratiam a peccatis suis liberationein; alter autem secundi adventus thronus,· non est gratiæ, nemo enim tum accipiet remissio - nem, sed judicii. Tironi autem meminit, ne audiens Pontificem, existimes eum stare. Nam etiamsi quatenus homo dicatur Pontifex ob gratiam erga nos et submissionent, super divino tamen throno selet. Ut misericoram consequamur, et gratiam inveniamus in auxilio opportuno. Nunc enim si accesserimus, misericordiam invenieinus et gratiamn: opportune enim accedimus. Si vero tumn, non ita: tunc enim gratiæ thronus non est. Nunc sedet ut rex clemens, et gratiam impertiens: tum vero excitatur ad judicium. Ait enim: Surge, Deus, judica terram 10. Πᾶς γὰρ ἀρχιερεὺς ἐξ ἀνθρώπων λαμβανόμε νος, ὑπὲρ ἀνθρώπων καθίσταται τὰ πρὸς τὸν θεόν. Θέλει λοιπὸν δεῖξαι ὅτι πολλῷ βελτίων ἡ Νέα Διαθήκη τῆς Παλαιᾶς· καὶ ἄρχεται πρῶτον συγκρίνειν τὰς ἱερωσύνας, τήν τε τῶν παλαιῶν ἱερέων, καὶ τὴν τοῦ Χριστοῦ· καὶ δείκνυσι πολλὴν τὴν ὑπεροχήν τῆς τοῦ Χριστοῦ. Τέως δ' οὖν ἐπειδὴ ἀντέπιπτεν - αὐτῷ, ὅτι πολλὰ τῶν τοῖς ἱερεῦσι προσεῖναι ὀφειλόντων οὐ πρόσεστι τῷ Χριστῷ, οὔτε γὰρ φυλῆς ἦν ἱερατικῆς, οὔτε ἐπὶ τῆς γῆς ἱερεὺς, οὔτε ὑπὸ ἀνθρώ 10 Psal. vit. 5. ' Joan. xvi, 33. CAPUT V. VERS. 1. Omnis enim pontifex ex hominous assumplus, pro hominibus constituitur in iis quæ sunt ad Deum. Vult deinceps ostendere Novum Testamentum esse longe præstantius Veteri. Ac primum orditur comparare sacerdotia veterum sacerdotum et Christi, et ostendit Christi sacerdotium esse longe præstantius. Interim vero, quin ipsi adversabatur, quo ntulta quæ sacerdotibus adesse debent, Christo non competerent (neque enim ex tribu sacerdotali erat, neque super hanc terram sacerdos, neque ab homini.

tione et munitione. Fiduciam autem dixit, eo quod ἀσφαλισμοῦ. Παῤῥησίαν δὲ εἶπε, διότι οἱ τὰ τοιαῦτα qui talia propter Deum patienter tulerint, magnam μεθ᾽ ὑπομονῆς ἐνεγκόντες διὰ Θεὸν, μεγάλην ἔχουσι habent confidentiam. παρρησίαν. Quæ magnam habet remunerationem. Vos enim estis testes, qui agnovistis præstantiora vos bona babere in coelis. VERS. 36. Patientia enim vobis necessaria est. 730 Nulla re porro indigetis alia, præterquam sola patientia: cætera habetis omnia, neque opus est quidquam addere. Ut voluntatem Dei facientes, reportetis promissivnem. Voluntas Dei est, ut ad finem usque sustineamus. Qui enim, inquit, perseveraverit adusque finem, hic salvus erit. Ista autem adhortatur Apo. stolus, perinde ac si quis cernens athletam, qui omnes adversarios debellaverit, ac certando vicerit, deinde moræ impatientem, cum videat eos qui victoriæ coronas largiuntur, tempus protrahere, meditari ſugam, eo quod diutius sitim ac æstum ferre nolit, eum his verbis alloquatur: Omnia gnaviter transegisti, expecta paulisper, ac referes coronas. Certa etiain adversus ipsam coronaruin dilationem, hanc quoque patientia vince. VERS. 37. Adhuc enim modicum aliquantulumque, et qui venturus est veniet, et non tardabit. Producit prophetam Habacuc dicentem quod prope sit judex, qui redditurus est mercedem. Quod si Habacuc tunc dicebat: Modicum aliquantulum, et qui venturus est veniet manifestum est quod nunc est vicinior. Quod vero ait ὅσον ὅσον, valde parum significat. VERS. 38. Justus autem ex fide viret. Quod si subtraxerit sese, non oblectatur anima mea in ipso. Oportet igitur nos credere, si justi futuri simus. Sin autem subtraxerit se justus, id est, ambigui tatem quamdam patiatur vel hæsitationem; vel subtraxerit, id est tentationibus succubuerit, non habet oblectationem in eo anima mea. Cujus autem anima nea? Dei, juxta molum loquendi Scripturæ usitatum: ut in eo, Ferias vestras odit anima mea. Vel Christi. Nos autem non sumus subtractionis in perditionem, sed fidei in acquisitionem animæ. Quia perterrefecerat eos cum diceret: Anima mea non habet oblectationem in ipso: asserit jam nos non esse ex "Ητις ἔχει μισθαποδοσίαν μεγάλην. Ὑμεῖς γὰρ μάρτυρες, οἱ ἐπέγνωτε κρείττονα ἔχειν ὕπαρξιν ἐν οὐρανοῖς. Ὑπομονῆς γὰρ ἔχετε χρείαν. Αλλου τινὸς οὐ δεῖ ὑμῖν, ἀλλ' ὑπομονῆς μόνης· πάντα τάλλα έχετε, οὐδὲν δεῖ προσθεῖναι. ἵνα τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ ποιήσαντες, κομίσησθε τὴν ἐπαγγελίαν. Θέλημα Θεοῦ, τὸ ἄχρι τέλους ὑπομεῖναι. Ο ὑπομείνας γάρ, φησίν, εἰς τέλος, οὗτος σωθήσεται. Παραινεῖ δὲ ταῦτα τούτοις δ Απόστολος, ὥσπερ ἂν εἴ τις ὁρῶν ἀθλητὴν πάντας μὲν καταγωνισάμενον τοὺς ἀνταγωνιστὰς, εἶτα μὴ μένοντα τοὺς στεφανώσαντας βραδύνοντας, ἀλλὰ βουλόμενον ἀποδράναι διὰ τὸ μηκέτι φέρειν τὸ δίψος καὶ τὸν φλογμόν, λέγει πρὸς αὐτόν· Πάντα κατώρ θωσας, μικρὸν ἀνάμεινον καὶ κομίση τους στεφά νους. 'Ανταγώνισαι καὶ πρὸς τὴν ἀναβολὴν τῶν στε φάνων, νίκησον καὶ ταύτην τῇ ὑπομονη. Ετι γὰρ μικρὸν ὅσον ὅσον ὁ ἐρχόμενος ἥξει, καὶ οὐ χρονιεῖ. Παράγει τὸν προφήτην 'Αβακούμ λέγοντα, ὅτι ἐγγὺς ὁ κριτὴς ὁ μέλλων ἀποδοῦναι. Εἰ δὲ καὶ ὁ ᾿Αβακούμ τότε έλεγε, μικρὸν ὅσον ὅσον ὁ ἐρχόμενος ἥξει, δῆλον ὅτι νῦν ἐγγύτερός ἐστι. Το δὲ ὅσον ὅτον, τὸ πάνυ μικρόν δηλοί. 'Ο δὲ δίκαιος ἐκ πίστεως ζήσεται· καὶ ἐὰν ὑποστείληται, οὐκ εὐδοκεῖ ἡ ψυχή μου ἐν αὐτῷ. Δεῖ οὖν πιστεύειν, είγε μέλλοιμεν δίκαιοι εἶναι. Ἐὰν δὲ ὑποστείληται ὁ δίκαιος, τουτέστιν, ἀμφιβολίαν τινὰ πάθῃ καὶ δισταγμόν· ἢ τὸν ὑποστείληται, ἀντὶ τοῦ, ὑποταπεινωθῇ τοῖς πειρασμοῖς, οὐκ εὐδοκεῖ, τουτέστιν, οὐκ εὐαρεστεῖ ἡ ψυχή μου ἐν αὐτῷ. Τίνος δὲ ψυχή; τοῦ Θεοῦ, κατὰ τὸ ἰδίωμα τῆς Γραφῆς· ὡς τὸ, Τὰς ἑορτὰς ὑμῶν μισεῖ ἡ ψυχή μου. "Η τοῦ Χριστοῦ. Ἡμεῖς “δὲ οὐκ ἐσμένα ὑποστολῆς εἰς ἀπώ λειαν, ἀλλὰ πίστεως εἰς περιποίησιν ψυχῆς. Ἐπειδὴ ἐφόβησεν ἐν τῷ εἰπεῖν· “Οτι οὐκ εὐδικεῖ ἡ ψυχή μου· φησὶν ὅτι ἡμεῖς οὐκ ἐσμὲν τῶν ἀπολ eorum numero qui pereant propter subtractionem λυμένων διὰ τὸ ὑποστέλλεσθαι καὶ ἀποῤῥᾳθυμεῖν ἢ aut propter acediam vel hæsitationem, sed eorum qui in fide stabiles persistunt, ut acquirant suas ipsorum animas, hoc est possideant, custodiant, et servent. Acquisitio enim est possessio, peculium. CAPUT XI. Est autem fides sperandarum substantia rerum. Describit nobis posthac fidem, inquiens: Fides est essentia eorum quæ modum sunt, substantia corum quæ non subsistunt: exempli gratia, resurrectio nondum subsistit, sed fides statuit eam, atque ob oculos nobis ponit. **Matth. x, 22. διστάζειν, ἀλλὰ τῶν ἐν τῇ πίστει βεβαίων, ὥστε περιποιῆσαι τὰς ἑαυτῶν ψυχάς, τουτέστι κτήσασθαι, φυλάξαι, καὶ σῶσαι. Περιποίησις γὰρ ἡ πρόσκτησις, ὁ προσπορισμός. *Εστι δὲ πίστις ἐλπιζομένων ὑπόστασις. Λοι πὸν ὑπογράφεται ἡμῖν τὴν πίστιν, καί φησιν ὅτι οὐσίωσίς ἐστι τῶν μήπω ὄντων καὶ ὑπόστασις τῶν μὴ ὑφεστώτων· οἷον ἡ ἀνάστασις οὔπω ὑφέστηκεν, ἀλλ' ἡ πίστις ὑφιστᾷ αὐτὴν, καὶ πρὸ ὀφθαλμών ἡμῖν τίθησι. Varia lectiones. +3 43 'Υμεῖ; ο. «έστέ ο.

CAP. XI. Argumentum non apparentium. Argumentum, 731 hoc est, demonstratio et manifestatio rerum quæ non sunt conspicuæ. Facit enim ut ista mente - nostra cernamus, haud secus ac si præsentia essent. Si igitur talia potest fides, quid vos ca actualiter videre velitis, ut excidatis a fide? Quod sane nihil est aliud quam excidere a justitia. Justus enim ex fide vivet. Πραγμάτων ἔλεγχος οὐ βλεπομένων. Ἔλεγχος, τουτέστι, δεῖξις, φανέρωσις ἀδήλων πραγμάτων. Ποιεῖ γὰρ ταῦτα βλέπεσθαι τῷ νῷ ἡμῶν ὡς παρόντα. Εἰ τοίνυν τοιαῦτα δύναται ἡ πίστις, τί ὑμεῖς βούλεσθε αὐτὰ πρακτικῶς ἐ ἰδεῖν, ἵνα ἐκπέσητε τῆς πίστεως; Τοῦτο δὲ οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν, ἢ ἐκπεσεῖν ἀπὸ τοῦ δίκαιοι εἶναι. Ο γὰρ δίκαιος ἐκ πίστεως ζήσεται. Ἐν αὐτῇ γὰρ ἐμαρτυρήθησαν οι πρεσβύτεροι. Τουτέστιν, ἐν αὐτῇ τῇ πίστει ἐμαρτυρήθησαν παρά τοῦ Θεοῦ οἱ παλαιοὶ πάντες· [ώμολογήθησαν ὅτι ἐθεράπευσαν αὐτόν. Vers. 2. In ipsa ením testimonium consecuti sunt seniores. Hoc est, in ipsa fide testimonium assecuti sunt omnes veteres a Deo, ac confessi sunt quod. eum coluerint. VERS. 3. Fide intelligimus aptata esse sæcula verbo Dei, ut ex invisibilibus visibilia fierent. Quia fides reprehenditur ac iis qui potentiam ejus non intel Πίστει νοοῦμεν κατηρτίσθαι τοὺς αἰῶνας ῥή ματι Θεοῦ, εἰς τὸ μὴ ἐκ φαινομένων τὰ βλεπό μενα γεγονέναι. Ἐπειδὴ ἡ πίστις διαβάλλεται παρὰ τοῖς μὴ νοοῦσι τὴν δύναμιν αὐτῆς, πράγμα αναπό- ligunt, qui asseverant eam esse rem indemonstraδειχτον αὐτὴν λέγουσι, καὶ ἀπάτην πρόδηλον, δείκνυσιν, ὅτι τὰ μέγιστα διὰ πίστεως, καὶ οὐ διὰ λογισμῶν κατορθοῦται. Καὶ γὰρ ὅτι ὁ Θεὸς λόγῳ τὰ ὄντα ἐκ μὴ ὄντων ἐποίησε, ποία ἀπόδειξις ἡμῖν παρέστησεν; οὐδεμία, ἀλλὰ πίστις μόνη. Πίστει οὖν νοοῦμεν κατηρτίσθαι τοὺς αἰῶνας, τουτέστι, γενέσθαι ῥήματι Θεοῦ. Διὰ τί πίστει; διότι ἐκ μὴ φαι νομένων τὰ βλεπόμενα γέγονεν· 8 πίστεως δεῖται. Η καὶ οὕτω· Ρήματι Θεοῦ γενομένῳ διὰ τὸ προαχθῆναι τὰ ὄντα ἐκ μὴ ὄντων. Αἰῶνας δὲ ἀκούων, καὶ τὰ ἐμπεριεχόμενα τούτοις αἰώνια 4 νόει, να μὴν καὶ χρόνους καὶ πάντα τὰ ἔγχρονα, καταχρηστικώτερον τῶν αἰώνων καὶ τοὺς χρόνους δηλούν των· ἐπεὶ ὁ κυρίως αἰων, ἄλλο τι παρὰ τὸν χρόνον, καὶ εἷς, οὐ πολλοί, bilem adeoque manifestam imposturam; ostendit quod maximna quæque per fdem transigaulur, et non per ratiocinationes. Nam quod Deus verbo, ea quæ sunt, ex iis quæ non sunt, creavit, que demonstratio nobis exhibuit? Nulla sane, sed sola files. Fide igitur intelligimus aplata esse sacula, hoc est, facta esse verbo Dei. Cur fide? quippe quod ex invisibilibus, et ex iis quæ non videntur, facta sinųquæ videntur: quod fide opus habet. Vel sic: Verbo Dei, quo factum est ut producerentyr ex iis quæ non sunt, ea quæ sunt. Cum autem audis, sæcula, ea simul intellige æterna quæ istis continentur, imo vero tempora, adeoque cuncta temporaria, inusitatiore loquendi modo sæculis etiam tempora significantibus. Nam proprie sæculum aliud quidquam quam tempus est, et unum, non multa. VERS. 4. Fide copiosiorem hostiam Abel quam Cain obtulit Deo. Quia res magna est fides, et generosa anima indiget, Hebræi autem fideles infirmi erant, ac primum quidem fidem demonstrarunt, deinceps vero ob aflictionum frequentiam pusillanimes reddebantur, adhortatus est eos a rebus per eos preclare gestis, et a Scriptura, dicens, quodl justus ex fide sit victurus: et a ratiocinationibus, inquiens: Fides est eorum quæ sperantur subsistentia: nunc vero a magnis et priscis viris etiam argumenta profert. Cum enim homo invenerit participes adversitatum, recreatur ac respirat. Producit igitur Abelum, inquiens: Fide obtulit victimam unajorem, hoc est pretiosiorem, quam frater. Quem enim videbat alium ante se? patremne aut matrem? at illi impegerant adversus Deum. At fratrem? verum et is Deum non coluerat. Fide ergo sola perductus est ut offerret Deo ex melioribus quæ habebat, credens se mercedem accepturum. Πίστει πλείονα θυσίαν "Αβελ παρὰ Κάιν προσ ήνεγκε τῷ Θεῷ. Ἐπειδὴ μέγα ἡ πίστις, καὶ γενναίας δεῖται ψυχῆς, οἱ δὲ Ἑβραῖοι πιστοὶ ἐξησθέ νησαν, καὶ κατ' ἀρχὴν μὲν πίστιν ἐνεδείξαντο, ὕστε ρον δὲ ἀπὸ τῆς συνεχείας τῶν θλίψεων ώλιγοψυχουν, παρεκάλεσε μὲν αὐτοὺς ἀπὸ τῶν κατορθωθέντων αὐτοῖς, καὶ ἀπὸ τῆς Γραφῆς, εἰπών· Ὅτι ὁ δίκαιος ἐκ πίστεως ζήσεται· καὶ ἀπὸ λογισμῶν, εἰσ πών· Εστι δὲ πίστις ἐλπιζομένων ὑπόστασις· νῦν δὲ ἀπὸ τῶν μεγάλων καὶ παλαιῶν ἀνδρῶν. Ὅταν γὰρ εὕρῃ ὁ ἄνθρωπος κοινωνούς παθῶν, ἀναπαύεται καὶ ἀναπνεί. Παράγει οὖν τὸν ᾿Αβελ, καί φησιν ὅτι πίστει προσήνεγκε θυσίαν πλείονα, τουτέστι, τιμιωτέραν " παρὰ τὴν τοῦ ἀδελφοῦ. Τίνα γὰρ εἶδεν ἄλλον πρὸ αὐτοῦ; τὸν πατέρα, ἢ τὴν μητέρα, καὶ μὴν προσο έκρουσαν τῷ Θεῷ· ἀλλὰ τὸν ἀδελφόν; καὶ οὗτος ἡτίμασε. Πίστει οὖν μόνῃ ὁδηγήθη εἰς τὸ προσενεγκεῖν ὧν εἶχε τὰ κρείττονα, πιστεύσας, ὅτι τὸν μισθὸν λήψεται. Δι' ἧς ἐμαρτυρήθη εἶναι δίκαιος, μαρτυροῦντος ἐπὶ τοῖς δώροις αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ. Ὁ γὰρ πρὸς τὸν Κάϊν εἰρηκὼς Θεός, Οὐκ ἂν ὀρθῶς μὲν προσ ενέγκης, ὀρθῶς δὲ μὴ διέλῃς· ἐμαρτύρησε τῷ ᾿Αβελ, Per quam testimonium consecutus est, quod esset justus, testimonium perhibente Deo super donis ejus. Cum enim ad 732 Cainum dixisset Deus: Non recte offers, nec recte dividis: testimonium perhiVaris lectiones. Ο πραγματικώς ο. » πάντα 0.

luit Abclo, quod et recte obtulerit, quatenus da· ὅτι καὶ ὀρθῶς προσήνεγκε, καθὰ τῷ δίνει προτήγα tori Deo obtulit quæ ab illo accepit: ac recte divisit, quaienus meliora ceu Domino suo separavit. Fertur etiam quod ignis e coelis descendens absumpserit sacrificium, atque inde agnovit Cain sibi antelatum esse Abelum. Unde enim alias habuisset compertum? llinc aliquis corum qui Hebræa in Græcam linguam transtulerunt, sic vertit: Intuitus est in victimas Abeli Dominus, et incendit. Et per illam defunctus adhuc loquitur. Hoc est, per ipsam fidem adhuc loquitur, id est, fides fecit eum hodie vivere, ac doctorem omnibus constitui, loquentem propemodum: Imitamini me, mortales, ac justi facti placete Creatori. Loquitur igitur, hoc est, cum glorificatur, cum prædicatur, cum memoria ejus instauratur, loquitur: perinde ac cœlum loquitur, cum a nobis solummodo cernitur. Non enim tantum sermo perficit, quantum illius afflictio. Hoc autem dixit, ut ostendat infirmis quod justus quadantenus etiam hic fruatur honore: itaque et vos fruemini. Nonnulla vero exemplaria λαλεῖται habent, non recte, ut opinor. γεν, ἃ ἐξ ἐκείνου εἶχε, καὶ ὀρθῶς διεῖλε, καθὰ τὰ κρείττω, ὡς δεσπότῃ. Λέγεται δὲ ὅτι καὶ πῦρ κατεὶθὸν ἀπὸ τοῦ οὐρανοῦ ἀνήλωσε τὴν θυσίαν, καὶ ἐκ τούτου καὶ ὁ Κάϊν ἐπέγνω ὅτι προετιμήθη ὁ ᾿Αβελ. Πῶς γὰρ ἂν ἄλλως; Διὸ καίτις τῶν μεταθεμένων τὴν Εβραΐδα εἰς τὴν Ἑλλάδα γλῶτταν, οὕτως ἔθηκεν· Επέβλεπεν ἐπὶ τὰς θυσίας "Αβελ ὁ Κύριος, καὶ ἐνέπρησε. Καὶ δι' αὐτῆς ἀποθανὼν ἔτι λαλεῖ. Τουτέστι, καὶ δι' αὐτῆς τῆς πίστεως ἔτι λαλεῖ, τουτέστιν, ἡ πίστις αὐτὸν ἐποίησεν ἔτι ζῇν, καὶ διδάσκαλον καθίστασθαι πᾶσι λαλοῦντα μονονουχί· Μιμήσασθέ με, ἄνθρωποι, καὶ εὐαρεστείτε, τῷ πλάσαντι, δίκαιοι γενόμενοι. Λαλεῖ οὖν, τουτέστι, δοξαζόμενος, φημιζόμεν νος, μνημονευόμενος λαλεῖ· ὡς καὶ ὁ οὐρανὸς λαλεῖ δρώμενος μόνον. Οὐ τοσοῦτον γὰρ λόγος ἀνύει, ὅσον τὸ ἐκείνου πάθος. Τοῦτο δὲ εἶπεν, ἵνα δείξῃ τοῖς ὀλιγοψύχοις, ὅτι ἐν μέρει ἀπολαύει τιμῆς καὶ ἐνταῦθα ὁ δίκαιος. Ὥστε καὶ ὑμεῖς ἀπολαύσεσθε. Τινὰ δὲ τῶν ἀντιγράφων, λαλεῖται, ἔχουσιν, οὐ καλῶς οἱμπι. Πίστει Ενώχ μετετέθη τοῦ μὴ ἰδεῖν θάνατον, καὶ οὐκ εὑρίσκετο, διότι μετέθηκεν αὐτὸν ὁ Θεός· πρὸ γὰρ τῆς μεταθέσεως αὐτοῦ, μεμαρτύρηται εὐαρεστηκέναι τῷ Θεῷ. Οὗτος μείζω πίστιν τοῦ Αβελ ἐπεδείξατο. Τὰ γὰρ εἰς τὸν ᾿Αβελ γενόμενα, ἱκανὰ ἦν αὐτὸν σκανδαλίσαι, ὅτι δίκαιος ὢν συνεχωρήθη σφαγῆναι ὑπὸ τοῦ ἀδελφοῦ. Τί γὰρ εἰ ἐτιμω ρήθη ὁ σφαγεύς; τίς ὠφέλεια ἐκείνῳ ἐκποδῶν ἤδη γεγονότι 48; Μεγάλην οὖν πίστιν ἐπεδείξατο, πιστεύο σας ὅτι ἐστὶ μισθαποδότης ὁ Θεὸς ἐν τῷ μέλλοντι, εἰ καὶ μὴ νῦν…· καὶ δι' αὐτῆς εὐηρέστησε τῷ Θεῷ, καὶ εὐαρεστήσας μετετέθη. Πίστει οὖν μετετέθη, τουτ ἐστιν, ἡ πίστις αὐτὸν μετέθηκε, δι' ἧς εὐηρέστησεν. Ορα δὲ πῶς διὰ μὲν τοῦ ᾿Αβελ ἔδειξεν ὁ Θεὸς τὴν ἀπόφασιν τὴν περὶ τοῦ θανάτου, ἀληθῆ· διὰ δὲ τοῦ Ενώχ πάλιν ἔδειξεν, ὅτι πρόσκαιρος ἡ ἀπόφασις, καὶ ἀναιρεθήσεται. Ὅτι μὲν οὖν ζῶν μετετέθη, καὶ ὅτι ἔτι ζῇ, ἴσμεν· ποῦ δὲ, ἢ πῶς; "Αδηλον, τῆς Γραφῆς μὴ εἰπούσης. VERS. 5. Fide Enoch translatus est, ne videret mortem, et non inveniebatur, quia transtulerit eum Deus: ante translationem enim ejus testimonium habuit quod placuerit Deo. Iste majorem fidem quam Abel demonstravit. Nam quæ Abelo contigerunt, potuerunt ipsi esse scandalo, quod Abel justus cum esset, permissus sit occidi a fratre. Quid enim prodest punitum esse occisorem? Quid inde σε commodi retulit Abel, cum jam antea e medio esset sublatus? Magnam itaque fidem demonstravit Enoch, credens Deum retributorem fore in futuro sæculo, licet non in præsenti, perque eam fidem placuit Deo, ac beneplacens translatus est. Fide igitur transłatus est: hoc est, fides in causa fuil cur in coelum transferretur, per quam placuerat Deo. Animadverte autem quomodo Deus per Abelum mortis sententiam veram esse demonstravit: rursus per Enoch sententiam illam temporariam esse ostendit, atque abolendam. Proinde quod vivens translatus sit, et quod vivat, scimus: ubi autem, faciente. VERS. 6. Sine fide autem impossibile est placere. Nisi enim crediderit quispiam compensationem esse bonorum et malorum, non beneplacebit Deo. Quomodo enim laboriosum virtutis iter ingrediatur, non persuasus in futuro sæculo multiplices ac slabiles esse retributiones? Audi porro sequentia. Credere enim oportet accedentem ad Deum, 733 quod sit, et quod inquirentibus se remunerator sit. Quod Deus est, et quod remunerator est, per fidem tenemus: quidam enim a casu esse omnes res censent: quid vero sit Deus secundum substantiam, incomprehensibile prorsus apud moderatiores habebatur. Quid vero est, inquirentibus ipsum? hoc σ' ένα ρεστεῖν υ. 48 γενομένῳ 0. aut quomodo, incertum est, Scriptura non pate Χωρὶς δὲ πίστεως ἀδύνατον εὐαρεστῆσαι. Εἰ γὰρ μὴ πιστεύσῃ τις ἀντίδοσιν εἶναι καλῶν καὶ και κῶν, οὐκ ἂν εὐαρεστήσῃ. Πῶς γὰρ ἂν τὴν ἐπίπονον τῆς ἀρετῆς ὁδὸν βαδίσῃ, μὴ πεισθεὶς εἶναι ἐν τῷ μέλλοντι πολλαπλασίας καὶ μονιμωτέρας τὰς ἀμοι βάς; "Ακουε δὲ καὶ τῶν ἑξῆς. Πιστεῦσαι γὰρ δεῖ τὸν προσερχόμενον τῷ Θεῷ, ὅτι ἔστι, καὶ τοῖς ἐκζητοῦσιν αὐτὸν μισθαποδό της γίνεται. Τὸ μὲν, ὅτι ἔστι Θεὸς, καὶ μισθαποδό της γίνεται, διὰ πίστεως ἔχομεν· τινὲς γὰρ αὐτόματά φασιν εἶναι τὰ ὄντα, τὸ δὲ, τί ἐστι κατ' οὐσίαν, ἀνεπιχείρητον ὅλως τοῖς γε σωφρονοῦσι. Τί δέ ἐστι, τοῖς ἐκζητοῦσιν αὐτόν; τουτέστι, τοῖς διὰ βίου εύ Varia lectiones. 45 αἰῶν, ἡμῖν ο.

EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBR.EOS. - CAP. ΧΙ. αρεστεῖν αὐτῷ σπεύδουσιν, οὐχὶ τοῖς περιεργαζομέ- est, in vita placere studentibus, non externa saνοις διὰ τῆς ἔξω σοφίας. Ορα δὲ σοφίαν Παύλου, πῶς ὑποσπείρει πανταχοῦ τὸ, μισθαποδότης, διὰ τοὺς ὅλιγοψυχοῦντας Εβραίους πιστούς. Πίστει χρηματισθεὶς Νῶς περὶ τῶν μηδέπω βλεπομένων, εὐλαβηθεὶς κατεσκεύασε κιβωτὸν εἰς σωτηρίαν τοῦ οἴκου αὑτοῦ. Ὁ Νώε, φησίν, ἐχρηματίσθη παρὰ τοῦ Θεοῦ, τουτέστιν, ἐδιδάχθη περὶ ἀδήλων πραγμάτων, καὶ οὐκ ἠπίστησεν. ᾿Αλλὰ καίτοι αἰθρίας οὔσης, καὶ πάντων τρυφώντων, καὶ μηδὲν δεινὸν προσδοκώντων· οὐδὲ γὰρ ὡρᾶτο οὐδὲν τοιοῦτον· ὅμως αὐτὸς πιστεύσας τῷ Θεῷ, ηὐλαβήθη τὸν κατακλυσμόν, καὶ κατεσκεύασε κιβωτόν, δι' ἧς σέσωκεν ἐκ τοῦ κατακλυσμοῦ πάντας τοὺς τοῦ οἴκου αὐτοῦ. Σημείωσαι δὲ, ὅτι χρηματίζει Θεός, χρημα τίζει καὶ τὸ Πνεῦμα· κατὰ τὸ γεγραμμένον περὶ τοῦ Σιμεών· Ην αὐτῷ κεχρησματισμένον ὑπὸ τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου. Θεὸς ἄρα τὸ Πνεῦμα. Δι' ἧς κατέκρινε τὸν κόσμον. Τουτέστιν, ἔδειξεν αὐτοὺς ἀξίους κολάσεως, οἶγε οὐδὲ κατασκευαζομέν τὴν ἐν τοσούτῳ χρόνῳ τὴν κιβωτὸν ὁρῶντες εἰς συναίσθησιν ἦλθον, ἢ ἐπίστευσαν ὅτι ἔσται κατακλυσμός. Καὶ τῆς κατὰ πίστιν δικαιοσυνης εγένετο κλη ρονόμος. Τουτέστιν, εκέρδησε τὸ, δίκαιος φανῆναι παρὰ Θεῷ, ὅπερ τὸ τῆς δικαιοσύνης, φησίν, ὄνομα αὐτῷ ἡ πίστις ἐχαρίσατο 10. Πίστει καλούμενος ᾿Αβραάμ, ὑπήκουσεν ἐξελθεῖν εἰς τὸν τόπον δν ἔμελλε λαμβάνειν εἰς κληρονομίαν. Ἐπειδὴ πρὸς τοῦτον καὶ τοὺς λοιποὺς πατριάρχας ἀπέβλεπον οἱ ἐξ Ἑβραίων πιστοὶ, ὡς μυρίων ἀπολαύσαντας ἀγαθῶν, μέλλει δεῖξαι ὅτι οὐδεὶς οὐδέπω οὐδὲν ἐκομίσατο. Φησὶν οὖν ὅτι πίστει ὑπήκουσεν Αβραάμ, κελευόμενος ἀφεῖναι τὴν πα τρίδα. Τίνα γὰρ εἶδεν, ἵνα ζηλώσῃ; Ο Πατήρ αὐτῷ εἰδωλολάτρης ἦν, προφητῶν οὐκ ἤκουσεν. Ὥστε πίστεως ἦν τὸ ὑπακοῦσαι ὡς ἀληθεύοντι τῷ Θεῷ περὶ ὧν ὑπισχνεῖτο, καὶ ἀφεἶναι τὰ ἐν χερσί. Καὶ ἐξῆλθε μὴ ἐπιστάμενος ποῦ ἔρχεται. Και τοιγε καὶ εἰ ᾔδει, τίς ἠνάγκαζεν αὐτὸν καταλείψαντα τὰ ἕτοιμα διώκειν τὰ ἀνέτοιμα; Ὁ δὲ οὐδὲ ᾔδει, τις ἐστιν ἡ γῆ ὅλως ἐκείνη εἰς ἣν καλεῖται. Πίστει παρώκησεν εἰς τὴν γῆν τῆς ἐπαγγε Δίας, ὡς ἀλλοτρίαν. Τὴν γῆν, φησίν, ἐκείνην ἣν ἐπηγγείλατο ὁ Θεὸς δοῦναι αὐτῷ καὶ τῷ σπέρματι αὐτοῦ, ταύτην κατῴκει ὡς ἀλλοτρίαν. Πῶς ἀλλο τρίαν; Καὶ γὰρ καὶ τὸν τάφον τῆς Σάββας ἐξωνής σατο, καὶ ὅμως οὐ διεκρίθη, οὐδὲ εἶπεν· Ἐψεύσατο ὁ Θεός· ἀλλ᾽ ἐπίστευσεν, ὅτι ἀναμφιβόλως δώσει ταύτην ὁ εἰπών. Εν σκηναῖς κατοικήσας. Τοσοῦτον ὡς ἀλλοτρίαν αὐτὴν κατῴκει, ὥστε οὐδὲ οἰκίαν εἶχεν, ἀλλ᾽ ἐν σκηναῖς κατώκει, ὅπερ τῶν ξένων ἐστὶ, τῶν ἄλλοτε εἰς ἄλλο μέρος μεταβαινόντων, διὰ τὸ μὴ ἔχειν τι ίδιον. 63 Luc. 11, 20. 20 ἡ χάρις καὶ ἡ ἀλήθεια 11. pentia curiosis. Considera Pauli sapientiam, quomodo subterserat undique Deum esse retributorem, ob vacillantes fideles Hebræos. VERS. 7. Fide Noe, responso accepto, de iis qua nondum videbantur, metuens aptavit arcam in salutem domus suæ. Noe, inquit, a Deo responsum accepit, hoc est, edoctus est de rebus obscuris, et non fuit incredulus. Sed etsi aer serenus erat, et omnes voluptatibus ac deliciis indulgerent, neque quidquam periculi exspectarent, neque enim ullum tale cernebatur, attamen ille credens Deo, metuit diluvium, construxitque arcam, qua conservavit omnes qui ex sua domo erant. Observa autem, quod oraculum edit Deus, et oraculum edit Spiritus sanctus; perinde ac scriptum est de Simeone: Responsum acceperat a Spiritu sancto “. Deus igitur est ipse Spiritus. Per quam damnarit mundum. Hoc est, commonstravit eos supplicio dignos, utpote qui arcam tanto temporis spatio fabricatam videntes, neque sie tamen ad consentiendum adducebantur, aut diluvium futurum credebant. Ac justitiæ, quæ est per fidem, hæres est institntus. Hoc est, lucratus est, ut justus videretur apu Deum: quod justitiae nomen, inquit, fides ei largila est. VERS. 8. Fide vocatus Abraham, obedivit in locum exire quem accepturus erat in hæreditatem. Quia ad hunc et ad reliquos patriarchas defigerent oculos Hebræi fideles, tanquam qui innumera bona a Deo accepissent, ostensurus est quod nullus unquam quidquam mercedis retulerit. Ait ergo: Fide Abraham obsecutus est, jussus relinquere patriam. Quem autem ille conspexerat, ut imitaretur? Paterei idololatra erat, prophetas non audiverat. Proinde fidei erat, obedire Deo ceu vera loquenti de iis quæ pollicebatur, ac relinquere ea que in manibus erant. Ft exii nesciens quo iret. Atqui etiamsi scivisset, quisnam cogebat eum, ut iis omissis quae in promptu erant, ea persequeretur quæ non essent in promptu? At vero ille, quænam omnino erat illa terra ad quam vocatur, nescivit. VERS. 9. Fide demoratus est in terra promissionis, tanquam in aliena. Terram, inquit, illam quam promiserat Deus sese daturum illi et semini cjus, incoluit tanquam alienam. Quomodo alienam? Nam 734 et Sarrhæ sepulcrum emit, neque tamen dubitavit, neque dixit: Mentitus est Deus; sed credidit quod haud dubie daturus èsset hanc is qui promiserat. In casulis habitando. Adeo tanquam in aliena terra illic habitabat, ut ne propriam quidem domum haberet, sed in tentoriis habitaret, quod peregrinorum est alias ad alios fines transeuntium, propterea quod nihil proprii possident. Varia lectiones.

THEOPHYLACTI BULGARI.E ARCHIEP. Cum Isaac et Jacob cohæredibus promissionis ejusdem. Isaac, inquit, et Jacob perinde incoluerunt eam, ut alienam. Philistæi Isaaco invidebant, et Abimelech puteos ejus auferebat et conjugem ipsam, et subinde ad alium atque alium transibat locum. Jacob autem non solum a fratre Esan persecutionem patiens sibi metuebat, verum etiam ex Mesopotamia reversus, emit locum, in quo fixit tabernaculum. Et jam quidem in Bethel, jam vero in Ephrata migrabat, nullo loco certus manens, instar advenæ. Interim tamen et ipsi promissionis haredes fuerunt, ut pater. Tibi enim dabo, inquit, et semini tuo. Attamen increduli non fuerunt. VERS. 10. Exspectabat enim fundamenta hcbentem civitatem. Ean ob rem, inquit, erant advenæ, et commorabantur in tabernaculis fundamentum non habentibus, quod exspectabant caelestem urbem, quæ vera fundamenta labeat, quæ semper consistant, neque unquam marcida reddantur. Proptereɔ et Dens animadvertens eos aspernari terrenas promissiones, distulit eas, majores ipsis præparans utpote qui illis digni erant, quæ scilicet de rebus terrestribus non erant. Deinde illi promissionem terrestrium accipientes, eam contemnebant, ac colum expetebant. Vos autem, o fideles, cœlesti promissione accepta, terram expetitis: ecqui non ejus vos pudet? Μετὰ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακὼν τῶν συγκληρονόμων τῆς ἐπαγγελίας τῆς αὐτῆς. Καὶ ὁ Ἰσαάκ, φησί, καὶ ὁ Ἰακὼβ οὕτω ταύτην κατώκησαν ὡς ἀλλοτρίαν. Ο μὲν Ἰσαὰκ φθονούμενος ὑπὸ τῶν Φιλισταίων, καὶ ἀφαιρούμενος τὰ φρέατα ὑπὸ τῶν περὶ ᾿Αβιμέλεχ, καὶ τὴν γυναῖκα αὐτὴν, καὶ ἄλλοτε εἰς ἄλλον τόπον μεταβαίνων. Ο δὲ Ἰακώβ, οὐ μόνον ὡς ἐλαυνόμενος ὑπὸ τοῦ φόβου τοῦ Ἠσαῦ, ἀλλ' ὅτι καὶ ἀπὸ τῆς Μεσοποταμίας ἀνελθὼν, ἐξωνήσατο τὸν τόπον, ἔνθα ἔστησε τὴν σκηνήν· καὶ νῦν μὲν εἰς Βαιθήλ, νῦν δὲ εἰς Εφραθα μετέβαινεν, άστατῶν ὡς πάροικος. Καίτοιγε καὶ αὐτοὶ κληρονόμοι ἦσαν τῆς ἐπαγγε λίας, ὡς καὶ ὁ πατήρ. Σοὶ γὰρ δώσω αὐτὴν, καὶ τῷ σπέρματί σου. 'Αλλ' ὅμως οὐκ ἠπίστησαν. Εξεδέχετο γὰρ τὴν τοὺς θεμελίους έχουσαν πόλιν. Διὰ τοῦτο, φησί, τὴν γῆν παρῴκουν ἐν σκηναῖς, αἳ θεμέλιον οὐκ ἔχουσι δι, διότι ἐξεδέχοντο τὴν οὐράνιον πόλιν, ἥτις ἀληθινοὺς ἔχει θεμελίους, ἀπ ἑστῶτας, καὶ μηδέποτε σαθρουμένους. Διὸ καὶ ὁ Θεὸς ὁρῶν αὐτοὺς καταφρονοῦντας τῶν γηίνων ἐπαγγελιῶν, ἀνεβάλετο ταύτας, τὰς μείζους αὐτοῖς κα ἑτοιμάζων, ὡς ἐκείνων ἀξίοις, οὐ τῶν τῆς γῆς. Εἶτα ἐκεῖνοι γῆς ἐπαγγελίαν λαμβάνοντες, κατα εφρόνουν, καὶ τοῦ οὐρανοῦ ἐφίεντο. Ὑμεῖς δὲ, ω πιστοί, οὐράνιον ἐπαγγελίαν λαβόντες, γῆς ἐπιθυ μεῖτε, καὶ πῶς οὐκ αἰσχύνεσθε; Cujus artifex et conditor Deus. Papæ, quantum Ης τεχνίτης καὶ δημιουργὸς ὁ Θεός. Βαβαί, est urbis istius encomium, architectum habere οἷον τὸ τῆς πόλεως ἐκείνης ἐγκώμιον, τὸ ἀρχιτέ Deum! VERS. 11. Fide et ipsa Sarrha, sterilis cum esset. Pudefacere valet, quod ait, Εt ipsa Sarrha, perinde ac si dicat: Femmina credidit, et vos non erubescitis, si muliere in animi magnitudine inferiores deprehendamini? Qui vero credidit quæ risit? Profecto credidit, etiamsi riserit: postea enim reprehensa perterrefacta est: quod fidei erat indicium. Planum enim est quod magnum quemdam arbitraretur, adeoque supra boninis esse naturam eum, qui secum loqueretur. Virtutem ad conceptionem seminis accepit. Hoc est, confortata est ut reciperet ac contineret dejectum in ipsam semen Abrahami. Vel quia istarum rerum studiosi indagatores asserunt, mulierem 735 etiam vcluti senen quoddam a sese conferre, forsan sic accipiendumn est, ad conceptionem seminis, pro eo quod est, ut et ipsa subministraret seinen. Ac præter ætatis tempus peperit. Paulo ante eam sterilem dixit: nunc ait quod et præter tempus ætatis peperit. Itaque duplicem habebat defectum, unum naturae, quod sterilis erat: alterum senectuLis. Quia fidelem credidit eum qui promiserat. Fideθεμ. οὐκ ἐχούσαις ο. κτονα σχεῖν τὸν Θεόν; Πίστει καὶ αὐτὴ Σάρρα στείρα οντα. Ένα τρεπτικόν ἐστι, Καὶ αὐτὴ Σάρρα, ώσανεί ἔλεγεν Η γυνὴ ἐπίστευσε, καὶ ὑμεῖς οὐκ αἰσχύνεσθε, εξ γυναικός μικροψυχότεροι ευρίσκεσθε; Πῶς δὲ ἐπίσ στευσεν ἡ γελάσασα; Ναὶ ἐπίστευσεν, εἰ καὶ ἐγέ λασεν· καὶ γὰρ ὕστερον ἐλεγχθεῖσα ἐφοβήθη· ὅπερ πίστεως ἦν. Δῆλον γὰρ ὅτι μέγαν τινὰ καὶ ὑπὲρ ἄνθρωπον ἐπίστευσεν εἶναι τὸν προσδιαλεγόμενον. Δύναμιν εἰς καταβολὴν σπέρματος ἔλαβε. Τουτέστιν, ἐνεδυναμώθη εἰς τὸ ὑποδέξασθαι καὶ κρατῆσαι τὸ καταβληθὲν εἰς αὐτὴν σπέρμα τοῦ ᾿Αβραάμ. Η ἐπειδή φασιν οἱ ταῦτα ἀκριβωσάμενοι, καὶ τὴν γυναῖκα οἷόν τι σπέρμα ἀφ' ἑαυτῆς συνεισ ἄγειν, μήποτε οὕτως ἐκληπτέον τὸ, εἰς καταβολὴν σπέρματος, ἀντὶ τοῦ, εἰς τὸ καταβαλεῖν καὶ αὐτὴ σπέρμα. Καὶ παρὰ καιρὸν ἡλικίας ἔτεκεν. Εἶπεν ἄνω, ὅτι στεῖρα ἦν· νῦν λέγει, ὅτι καὶ παρὰ καιρὸν ἡλικίας ἔτεκεν. Ὥστε διπλὴν εἶχε πήρωσιν 68, τήν τε ἀπὸ φύσεως, ὅτι στεῖρα ἦν, καὶ τὴν ἀπὸ τοῦ γήρως. Ἐπεὶ πιστὸν ἡγήσατο τὸν ἐπαγγειλάμε Variæ lectiones. 84 ἐκείνοις 0. σε στείρωσιν 0.

CAP. XI. vor. Πιστόν, τουτέστιν ἀληθῆ, ἐπηγγείλατο γάρ lem, id est verum; promiserat enim: Circa illud Κατὰ τὸν καιρὸν τοῦτον ἐλεύσομαι, καὶ ἔσται τῇ Σάῤῥᾳ υἱός. tempus veniam, et erit Sarrhæ filius. VERS. 12. Propter quod et ab uno orti sunt, eoque emortuo, tanquam sidera cœli in multitudinem, et sicut arena quæ est ad oram maris innumerabilis. Non hoc tantum effecit fides ut pariat, verum etiam ut tot quot ne fecundæ quidem mulieres. Itaque duo bic sunt miracula. Quomodo autem fuerunt innumerabiles? Nam haud raro numerabantur. Aut Διὸ καὶ ἀφ' δὲ ἑνὸς ἐγεννήθησαν, καὶ ταῦτα νενεκρωμένου, καθὼς τὰ ἄστρα τοῦ οὐρανοῦ τῷ πλήθει, καὶ ὡς ἡ ἄμμος ἡ παρὰ τὸ χεῖλος τῆς θαλάσσης, ἡ ἀναρίθμητος. Οὐ τοῦτο μόνον ἐποίη σεν ἡ πίστις, τὸ γεννῆσαι, ἀλλ' ὅτι καὶ τοσούτους, ἴσους οὐδὲ αἱ εὐφοροι γυναίκες. Ὥστε δύο θαύματα. Πῶς δὲ ἦσαν ἀναρίθμητοι; Ἠριθμήθησαν γὰρ πολλάκις. Ητει γοῦν ὑπερβολικῶς τοῦτο εἶρη- igitur hoc hyperbolice dictum est, juxta Scripturæ ται κατὰ τὴν συνήθειαν τῆς Γραφῆς, ὡς τό Είδομεν πόλεις ἄχρι τοῦ οὐρανοῦ· ἢ διὰ τοὺς ἀεὶ ἐπιγινομένους εἶπε τὸ ἀναρίθμητον. Κατὰ πίστιν ἀπέθανον οὗτοι πάντες, μὴ κοι μισάμενοι " τὰς ἐπαγγελίας. Δύο ἐνταῦθα ζητεῖται· πῶς εἰπὼν περὶ τοῦ Ενώχ, ὅτι, Μετετέθη τοῦ μὴ ἰδεῖν θάνατον· νῦν λέγει, Απέθανον οὗτοι πάντες; Καὶ πάλιν, πῶς εἶπε νῦν, ὅτι οὐκ ἔλαβον τὰς ἐπαγγελίας, καίτοιγε τὸν ᾿Αβελ ἔτι λαλεῖν εἶπε, διὰ τοῦ παρὰ πᾶσι δοξάζεσθαι; Καὶ τὸν Ἐνωχ μετατεθῆναι, τὸν Νῶς μισθὸν λαβεῖν, τὸ σωθῆναι μετὰ τοῦ οἴκου αὐτοῦ, καὶ τὸ δίκαιον κληθῆναι· καὶ τὸν ᾿Αβραὰμ παιδοποιῆσαι ἐκ τῆς Σάββας. Τὸ μὲν οὖν· Ἀπέθανον οὗτοι πάντες, δέξαι ἀντὶ τοῦ· Οἱ τεθνηκότες, ὑπεξηρημένου δηλαδὴ τοῦ μὴ ἰδόντος θάνατον. Τὸ δὲ μὴ λαβεῖν τὰς ἐπαγγελίας, ἀληθὲς περὶ πάντων λεγόμενον. Οὐ γὰρ ἐπὶ τούτοις μόνοις ἡ μεγαλόδωρος Θεὸς διέλυσε τοὺς μισθοὺς τῶν μετ γάλων καμάτων τῆς πίστεως, τῷ μὲν ᾿Αβελ ἐπὶ τῇ c παρ' ἀνθρώποις δόξῃ, τῷ δὲ Ἐνὼχ ἐπὶ τῇ μεταθέσει, τῷ δὲ Νῶς ἐπὶ τῇ ἐκ τοῦ κατακλυσμοῦ σωτηρίᾳ, καὶ τῷ Ἀβραὰμ ἐπὶ τῇ παιδοποιίᾳ· ἀλλὰ δῆλον, ὡς ταῦτα μὲν γεύματα καὶ ἀῤῥαβῶνές εἰσι τῶν ἀληθι νῶν ἐπαγγελιῶν, διὰ τοὺς μικροψύχους ἡμᾶς τοῖς ἁγίοις προδιδόμενα, ἵνα ἀπὸ τούτων καὶ περὶ ἐκεί— νων πιστεύωμεν. "Αλλα δέ τινα μεγάλα, καὶ ἃ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη, ἡτοίμασται αὐτοῖς, a οὔπω ἔλαβον, ὥσπερ καὶ ὁ Κύριός φησιν ἐν τῷ Εὐα αγγελίῳ, ἐν τῷ νῦν αἰῶνι ἑκατονταπλασίονα λήψε σθαι τὸν ἀποταξάμενον, καὶ ἐν τῷ μέλλοντι ζωὴν αἰώνιον. 'Αλλὰ πόρρωθεν αὐτὰς ἰδόντες καὶ ἀσπασάμενοι. Ενταῦθα αἰνίττεται αὐτοὺς τὰ περὶ τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν, καὶ τῆς ἀναστάσεως, καὶ τῶν ἀῤῥήτων ἀγαθῶν μυστήρια καὶ ἰδόντας καὶ ἀσπασαμένους, τουτέστιν ᾐσθέντας, ἀπὸ μεταφορᾶς τῶν πλεόντων, καὶ πόρρωθεν δρώντων πόλεις ποθουμένας, ἂς πρὶν ἢ εἰσελθεῖν εἰς αὐτὰς, προφθάνοντες οἰκειοῦνται τῇ προσρήσει. Η καὶ τοὺς περὶ ᾿Αβραάμ φησιν, ὅτι αὐτοὶ μὲν οὐκ ἔλαβον τὰς ἐπαγγελίας τὰς περὶ τῆς γῆς, πόρρωθεν δὲ προεῖδον αὐτὰς, τουτο ἐστι, πρὸ τεσσάρων γενεῶν· ὅτι οἱ ἔκγονοι αὐτῶν ἐξ Αἰγύπτου ανιόντες κληρονομήσουσι ταύτας. Αὕτη δὲ * Num. xuit, 29. 47 Matth. xix, 29. Η έξ ο. σε λαβόντες ο. consuetudinem, ut illud: Vidimus urbes ad cœlum usque eductus: aut quod semper nascantur alii, ideo innumerabile dixit. VERS. 13. Juxta fidem defuncti sunt omnes isti, non acceplis repromissionibus. Duo hic queruntur: Quomodo cum de Enoch dixisset: Translatus est ne videret mortem, nunc dicat, Mortui sunt isti omnes? Ac rursus, qui dixerit nunc, eos non accepisse promissiones, cum Abelum tamen adhuc loqui afo Grmarit, quandoquidem apud cunctos celebretur? Deinde ipsum Enoch translatum esse, ac Noe mercedem accepisse, ut conservaretur ipse cum domo sua, et ut justus vocaretur: Abrahamum etiam liberos procreasse ex Sarrha. Proinde istud; Mortui sunt isti omnes, accipe pro: Mortui quidem sunt, excepto co qui mortem non vidit. At vero quod non acceperint promissiones, vere de omnibus dictum est. Non enim per hæc tantum munificentisssimus Deus persolvit magnorum fidei laborum mercedes, Abelo quidem per gloriam apud homines, Enoch vero per translationem, tum Noe ipsi per conservationem ex diluvio, deinde Abrahæ per filii procreationem: verum perspicuum est hæc esse veluti gustus quosdam et arrhabones verarum promissionum, propter pusillanimitatem nostram sanctis prius tradita, ut ab his docti, de illis etiam in fide firmemur. Alia porro quædam ingentia, et quæ in cor hominis non con scenderunt, parata sunt eis, quæ nondum acceperunt, sicut et Dominus dixit in Evangelio, fore ut is qui omnibus renuntiasset, centuplum in hoc sæculo reciperet et vitam æternam in futuro. Sed a longe eas aspicientes et salutantes. 736 Hic innuit eos de regno coelorum, et resurrec tione, et ineffabilibus bonis mysteria tum vidisse tum salulasse, hoc est sensisse, sumpta metaplora a navigantibus et procul cernentibus urbes desideratas, quas, priusquam ingrediantur in eas, prævenientes familiariter salutant. Vel Abrahamum cum sua sobole sua intelligit, quoniam ipsi non acceperunt promissiones de terra, a longe aule tern præviderunt eas, hoc est, ante quatuor gene rationes quod posteri eorum ex Ægypto ascendentes, læreditatem earum adirent. Hæc autem Varia lectiones.

enarratio non sequitur ea 'que diximus ad istud, ἡ ἐξήγησις οὐκ ἀκολουθεῖ τοῖς εἰρημένοις εἰς τόν Isti omnes, ut quæ soli Abrahamo ejusque nepoti- Οὗτοι πάντες, ὡς ἁρμόζουσα μόνοις τοῖς περὶ bus conveniat. Αβραάμ. Et confessi quod peregrini sint et hospites super terram. Non solum in terra promissa, verum etiam in toto terrarum orbe. Propterea haud æquum consebant istam accipere; non enim ipsa digni fuerunt patres illi, sed cœlo. Posteri autem eorum acceperunt eam: illi terra fuerunt digui. Peregrinum autem et advenam se esse Abrahamus apud Chetaeus disertis verbis professus est. Quinetiam omnes tales fuerunt, ut David testatur, Advena ego sum 48, dicens, sicut et omnes patres mei. terrestremne VERS. 14, 15, 16. Qui enim hæc dicunt, significant se patriam inquirere. Et si quidem ipsius meminissent, de qua exierunt, habebant utique tempus revertendi. Nunc autem meliorem appetunt, cœlestem. Confitentes, inquit, seipsos hospites, significant, hoc est, indicant se patriam inquirere. Videamus igitur qualem patriam inquirant: quam reliquerant, ut Abrahamn Mesopotamiam? Alqui licebat ei reverti ad eam. Quoniam vero reversus non est, manifestum est quod neque hujus meminerit, neque hæc fuerit patria ejus; caeferun aliam expetebat meliorem, nempe calestem, in quam nondum opportunum erat ei dere. consrealIdeo non confunditur Deus, vocari Deus eorum. Ob hujuscemodi, inquit, eorum virtutem Deus adeo Καὶ ὁμολογήσαντες ὅτι ξένοι καὶ παρεπίδημοι εἰσιν ἐπὶ τῆς γῆς. Οὐ μόνον τῆς ἐπηγγελμένης, ἀλλὰ πάσης τῆς οἰκουμένης 5. Διὰ τοῦτο οὐδὲ ἠξίουν ταύτην λαβεῖν. Οὐ γὰρ ἦσαν αὐτῆς ἄξιοι, ἀλλὰ τοῦ οὐρανοῦ. Οἱ δὲ ἔκγονοι αὐτῶν ἔλαβον ταύτην· ἐκεῖνοι γὰρ ἦταν τῆς γῆς ἄξιοι. Ξένος δὲ εἶναι καὶ πάροικος ὡμολόγησεν ὁ ᾿Αβραὰμ πρὸς τοὺς Χετταίους αὐταῖς λέξεσι. Πλὴν καὶ πάντες τοιοῦτοι ἦσαν, καὶ μαρτυρεῖ Δαβίδ, Πάροικος ἐγώ εἰμι, λέγων, καθὼς πάντ τες οἱ πατέρες μου. Οἱ γὰρ τοιαῦτα λέγοντες, ἐμφανίζουσιν ὅτι πατρίδα ἐπιζητοῦσι. Καὶ εἰ μὲν ἐκείνης ἐμνημό νευον ἀφ' ἧς, ἐξῆλθον, εἶχον ἂν καιρὸν ἀνακάμ ψαι. Νυνὶ δὲ κρείττονος ὀρέγονται, τουτέστιν ἐπουρανίου. Λέγοντες, φησίν, ἑαυτοὺς ξένους, ἐμφανίζουσιν, ἀντὶ τοῦ, δεικνύουσιν, ὅτι πατρίδα ἐπιζητοῦσιν. Ιδωμεν οὖν ποταπὴν πατρίδα ἐπιζητοῦσι· τὴν γήϊνον ἢν κατέλειψαν, ὡς Ἀβραὰμ την Μεσοποταμίαν; Καὶ μὴν ἐξῆν αὐτῷ ὑποστρέψαι εἰς ἐκεί νην. Ἐπεὶ δὲ οὐχ ὑπέστρεψε, πρόδηλον ὡς οὔτε ταύτης ἐμνημόνευσεν, οὔτε αὕτη ἦν αὐτῷ πατρὶς, ἀλλ᾽ ἄλλης ἐπεθύμει κρείττονος, τουτέστιν ἐπουρα νίου, εἰς ἣν οὔπω εἶχε καιρὸν ἀναθῆναι. Διὸ οὐκ ἐπαισχύνεται αὐτοὺς ὁ Θεὸς, θεὶς ἐπικαλεῖσθαι αὐτῶν. Διὰ τὴν τοιαύτην αὐτῶν ἀρε ὥστε τοῦ κόσμου παντὸς ὢν Θεός, τοῦ τε ἀοράτου καὶ τοῦ ὁρωμένου, οὐκ ἐπαισχύνεται ἰδίως καλεῖσθαι αὐτῶν Θεὸς, ὡς ἰσοτίμων ὄντων πάσης τῆς κτίσεως" μᾶλλον δὲ τοῦ μὲν ὁρατοῦ κόσμου Θεὸς λέγεται ὁ Θεὸς, ὡς ποιητὴς καὶ Κύριος· κατὰ τοῦτο δὲ καὶ Ελλήνων Θεός· τούτων δὲ, ὡς φίλος, δ μεῖζον. cos magni facit, ut cum sit totius mundi Deus, tum τήν ὁ Θεός, φησίν, οὕτως ἔχει αὐτοὺς μεγάλους, invisibilis, tum ejus qui sub visum nostrum cadit, non erubescit peculiariter vocari eorum Deus, perinde quasi ipsi omnibus creaturis sint æquiparandi. Vel potius, Deus mundi quidem visibilis Deus dicitur, tanquam Conditor et Dominus; qua ratione ethnicorum etiam est Deus: horum autem veluti amicus, quod majus est. Pararit enim illis civitatem. Adeo eum illorum non pudet, sed familiares eos habet, ut et urbem quan illi desiderabant, nempe coelestem, paraverit eis. VERS. 17. Fide obtulit Abraham Isaacum, 737 quum tentaretur. Major omnibus in fide Abrabamus. Hic enim non solum natura pugnabat, sed et verbum Dei cum mandato divino. Is enim qui dixerat, Tibi et semini tuo dabo terram “, is imperat, Macta filium tuum. Propterea dicitur tentari Abrahamus, non quod Deus opus haberet experiri ejus virtutem, verum ut nos experientia ipsa et operibus discamus virtutem ejus. Observa autem quod tentationes adeo utiles sunt, ut nedum ab aliis Deus permittat eas superinduci fidelibus, verum ipse etiam tentet, ut probatiorcs ostendat. VERS. 17, 18, 19. Et unigenitum offerebat, qui 48 Psal. xxxviii, 13. Gen. xv, XVII. 'Ετοίμασε γὰρ αὐτοῖς πόλιν. Τοσοῦτον οὐκ ἐπε αισχύνεται αὐτοὺς, ἀλλ᾽ οἰκείους ἔχει, ὥστε καὶ τὴν πόλιν, ἣν ἐπεθύμουν τὴν ἐν τοῖς οὐρανοῖς, ἡτοί μασεν αὐτοῖς. Πίστει προσενήνοχεν 'Αβραὰμ τὸν Ἰσαὰκ πειραζόμενος. Μείζων πάντων τῇ πίστει ὁ ᾿Αβραάμ. Ἐνταῦθα γὰρ οὐ μόνον φύσις ἐμάχετο, ἀλλὰ καὶ λόγος Θεοῦ θείῳ προστάγματι. Ο γὰρ εἰπών· Σοὶ καὶ τῷ σπέρματί σου δώσω τὴν γῆν, οὗτος προστάσσει, Σφάξον τὸ τέκνον " σου. Διό λέγεται πειράζεσθαι ᾿Αβραάμ, οὐχ ὡς τοῦ Θεοῦ δεομένου μαθεῖν τὴν αὐτοῦ ἀρετὴν, ἀλλ᾽ ἵνα ἡμεῖς τῇ πείρα αὐτῇ καὶ τοῖς ἔργοις μάθωμεν τὴν ἀρετὴν αὐτοῦ. Σημείωσαι δὲ, ὅτι τοσοῦτον ὠφέλιμοι οἱ πειρασμοί, ὥστε οὐ μόνον παρ' ἄλλων συγχωρεῖ Θεὸς ἐπάγεσθαι τούτους τοῖς πιστοῖς, ἀλλὰ καὶ αὐτὸς πειράζει, ἵνα δοκιμωτέρους δείξῃ. Καὶ τὸν μονογενῆ προσέφερεν ὁ τὰς ἐπαγγε Varia lectiones. σε * γῆς ο. 17 σπέρμα οι

CAP. XI. 35% λιας δεξάμενος 10, πρὸς ὃν ἐλαλήθη· "Οτι ἐν promissiones acceperat, ad quem dictum erat; In Ἰσαὰκ κληθήσεταί σοι σπέρμα· Λογισάμενος Isaac vocabitur tibi semen. Arbitrans quod et a morὅτι καὶ ἐκ νεκρῶν ἐγείρειν δυνατός ὁ Θεός. Τοῦτο luis suscitare potens sit Deus. Hoc sane valde est τὸ θαυμαστὸν, ὅτι ἕτερον μὴ ἔχων παῖδα, δι' οὗ προσ- admirandum, quod cum alium non haberet filium, εδόκα τὴν ἐπαγγελίαν ἐκβήσεσθαι, ἀλλὰ τοῦτον μέσ per quem promissionem evenire speraret, præter νον, ὅμως προσήνεγκεν αὐτόν. Πόθεν γοῦν; ἀπὸ πολ- hunc solum, eum tamen obtulerit. Unde scilicet? λῆς πίστεω;. Ἐπίστευσε γὰρ ὅτι δύναται ὁ Θεὸς καὶ ex multa et ingenti fide. Credidit enim quod possit μετὰ τὸ σφαγῆναι, ἐκ νεκρῶν ἐγείρας αὐτὸν, τὴν Deus post cædem, a mortuis ipso suscitato, comἐπαγγελίαν πληρῶσαι, καὶ δι' αὐτοῦ ἀναβεβιωκότος plere promissionem, ac per ipsum redivivum mulπληθύναι τὸ σπέρμα. Πῶς δὲ μονογενής ἦν Ισαάκ, tiplicare semen. Quomodo autem unigenitus erat ὅπουγε καὶ τὸν Ἰσραὴλ εἶχε; Αλλ᾽ ὅσον κατὰ τὸν Isaac, cum et Ismaclem haberet? Al quatenus ad ἐπαγγελίας λόγον μονογενής· οὗτος γὰρ καὶ κυρίως promissionem pertinet, unigenitus erat: ille namque σπέρμα. Ἐν Ἰσαὰκ γὰρ κληθήσεταί σοι σπέρμα. proprie semen erat. In Isaac enim vocabitur tibi Οθεν αὐτὸν καὶ ἐν παραβολῇ ἐκομίσατο. Τι ἐστι τὸ, ἐν παραβολῇ; ἀντὶ τοῦ, ἐν τύπῳ, εἰ; ἔν δειξιν μυστηρίου τοῦ κατὰ Χριστόν. Ωσπερ γὰρ τότε ὁ μὲν Ἰσαὰκ ἀφείθη, ὁ δὲ κριός ἐσφάγη· οὕτως ὁ εἷς Χριστός, Θεὸς ὢν καὶ ἄνθρωπος ὁ αὐτὸς, κατὰ μὲν τὸ ἀνθρώπινον ὑπὲρ ἡμῶν ἐτύθη, ἡ δὲ θεότης ἀπαθῆς διέμεινε. Καὶ ἄλλως δὲ, ὁ ᾿Αβραὰμ τύπος ἦν τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, ὁ Ἰσαὰκ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ· ἐπειδὴ ἔμελλεν ὁ Θεὸς τὸ μέγα τοῦτο καὶ ὑπὲρ νοῦν μυστήριον οἰκονομῆσαι, καὶ δοῦναι τὸν Υἱὸν αὐτοῦ ὑπὲρ ἡμῶν, σφόδρα φιλάνθρωπος ὧν· οὐδὲ τοῦτο ἠβουλήθη ὡς χάριν αὐτοῦ ἰδίαν δοῦναι, ἀλλ' ὡς ὀφει λὴν ἀποδοῦναι. Ὡσανεὶ τοιαῦτα λέγων· Οὐδὲν και νὸν δίδωμι τῇ ἀνθρωπίνῃ φύσει ὑπὲρ αὐτῆς τὸν Υἱόν μου θύων. Ο γὰρ Ἀβραὰμ τὸν Υἱὸν αὐτοῦ ἀνήνεγκεν ὑπὲρ ἐμοῦ σφαγιάσαι. Ὥστε τὴν ὀφειλὴν ἀποδίδωμι, οὐ χάριν δίδωμι. "Η τὸν ἐν παραβολῇ, ἀντὶ τοῦ, ἐν τῷ κριῷ ἐκομίσατο αὐτὸν ὁ ᾿Αβραάμ, τουτέστιν, ἐν τῇ ἀντιδόσει τοῦ κριοῦ· ός κριός τύπος ἦν τοῦ Ἰσαάκ, τουτέστιν, ἀντίτυπος τοῦ Ἰσαὰκ ἐσφάγη. Πίστει περὶ μελλόντων εὐλόγησεν Ἰσαὰκ τιν Ἰακὼβ καὶ τὸν Ἡσαῦ. Πόθεν γὰρ ἐπηγγέλετο ταῖς υἱοῖς αὐτοῦ τοσαῦτα ἀγαθὰ αὐτὸς ἐν ξένῳ σε καθήμένος, εἰ μὴ ἐπίστευσεν, ὅτι ὁ Θεὸς δώσει τὰ ἐπηγγελμένα; Τί δέ ἐστι, περὶ μελλόντων; "Η ὅτι τῶν ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι, τὴν γὰρ ἀνάστασιν ᾔδεσαν, καὶ νιηταὶ ἦσαν αἱ εὐλογίαι, ἢ περὶ τῶν ἐν τῇ γῇ ἀγαθῶν, ὧν ἔμελλον αὐτοὶ λαμβάνειν, ἢ οἱ ἐξ αὐτῶν τεχθησόμενοι. Προτάττει δὲ τὸν Ἰακὼβ τοῦ Ἡσαῦ, ὡς ἐνάρετον, καὶ ὡς τὰ πρωτοτόκια ειληφότα, καὶ ἐν πᾶσιν ἄξιον προτάττεσθαι. Πίστει Ἰακὼβ ἀποθνήσκων ἕκαστον τῶν Υἱῶν Ἰωσὴφ εὐλόγησε, καὶ προσεκύνησεν ἐπὶ τὸ ἄκρον τῆς ῥάβδου αὐτοῦ. Υἱοὶ Ἰωσήφ, ὁ Μανασ σῆς καὶ ὁ Ἐφραὶμ καὶ ὁ μὲν Μανασσῆς πρῶτος 60 ο ὁ δὲ Ἐφραίμ, ὕστερος· ὅμως Ἰακὼβ εὐλόγησε τὸν Ἐφραίμ μείζοσιν εὐλογίαις, καὶ τῇ τῆς δεξιᾶς χει ρὸς ἐναλλάγδην ἐπιθέσει, καὶ τοσοῦτον ἐπίστευσεν ὅτι ἐκβήσονται αἱ εὐλογίαι, καὶ βασιλεύσει ἡ τοῦ Ἐφραὶμ φυλή, ὥστε καὶ τοῖς ἔργοις αὐτοῖς ἔδειξε. Προσεκύνησε γὰρ τῷ Ἰωσήφ, τὴν παντὸς τοῦ λαοῦ semeit. Unde et ipsum in parabola accepit. Quid est quod ait, In parabola? id est, in figura, ad demonstrationem mysterii quod in Christo erat. Ut enim tum Isaac dimissus est, aries autem cæsus: sic unus Christus, qui et Deus est et homo, secundum humanam naturam, pro nobis immolatus est, Deitas vero expers passionis permanebat. Quin etiam Abraham fuit typus Dei Patris, Isaac vero Filii Dei: quandoquidem Deus ceu supra modum clemens et benignus, magnum hoc et humani ingenii captum exsuperans mysterium dispensaturus esset, ac Filium suum pro nobis daturus; neque hoc voluit ceu donum suum proprium ex gratia dare, sed veluti debitum reddere. Perinde quasi dicat: Nihil novi humanæ naturæ impertio, Filium meum pro ipsa immolans. Abraham enim pro me et in mei gratiam filium suum immolare sustinuit. Itaque debitum reddo, non gratiam do. Vel, in similitudine hoc est, in ariete obtulit ipsum Abraham, hoc est in permutatione arietis: qui aries typus erat Isaaci, hoc est, figura Isaaci cæsa erat. VERS. 20. Fide de futuris benedixit Isaac Jacob et Esau. Unde enim promisisset filiis suis tanta Luna, ipse in peregrina terra considens, nisi Deum promissa daturum 738 credidisset? Quid vero est quod ait, de futuris? Vel de iis quæ contingent in futuro sæculo, resurrectionem enim norant, et spirituales fuerunt promissiones, vel de terra bonis quæ ipsi accepturi erant, vel ex ipsis oriundi. Præfert autem Jacob ipsi Esau, ceu cum qui virtute claruerit, et qui jus primogenitura acceperit, ac in omnibus dignus erat qui præferretur.) VERS. 21. Fide Jacob moriens singulos filiorum Joseph benedixit, et adoravit ad fastigium virgæ ejus. Filii Joseph, Mamasses et Ephraim: Manasses quidem prior erat, Ephraim vero posterior: attamen Ephraim Jacob majoribus benedictionibus benedixit, dextræque manus per transversum impositione, ac in tantum credidit eventuras benedictiones, et quod tribus Ephraim regnatura erat; ut et operibus ipsis commonstraverit. Adoravit enim Josephum, totius populi adorationem denuntians. Quomodo Variæ lectiones. τὰ ἀναδεξ. ο. σε ἐν ξένῃ πι. το πρότερος 11.

autem adoravit? ad summitatem virgæ ejus, hoc προσκύνησιν δηλῶν. Πῶς δὲ προσεκύνησεν; ἐπὶ τὸ est, innixus virgæ ob senectutem. Nonnulli vero inquiunt, ad summitatem virge Joseph adoravit, regni sceptrum per virgam adorandum significans. VERS. 22. Fide Joseph moriens de exitu filiorum Israel memoratus est, ac de ossibus suis mandarit. Adeo, inquit, credidit Israelitas ex Agypto liberandos, ut et adjurarit ipsos ut ossa sua secum asportarent. Hoc autem fecit, non quod sepulcri cura duceretur, qui enim adeo sapiens ignorasset Domini esse terram? verum ut perfectam certitu - dinem populo daret, quod promissio Dei omnino eveniet, atque egredientur et quod tantopere Deo placeat, quod in Ægypto ipsi non permaneant propter loci impietatem, ut ne ipsi quidemn placuerit ut vel ossa ejus in Ægypto reconderentur. VERS. 23. Fide Moses natus, occultatus est mensibus tribus a parentibus suis, eo quod vidissent elegantem infantem, et non timuerunt regis edictum. Enumeratis magnis viris qui fide transegerint ea quæ fecerint, de parentibus etiam Mosis obscuris quibusdam loquitur, ruborem eliciens infirmis illis, et pusillo animo imbutis, quandoquidem hujusmodi viris inferiores sint. In progressu scortorum etiam mentionem facit, ut pudorem majorem inducat. Ait igitur: Quam ob causam abdiderunt eum ad trimestre spatium, cum mandatum ἄκρον τῆς ῥάβδου αὐτοῦ, τουτέστιν, ἐπερεισθεὶς τῇ ῥάβδῳ διὰ τὸ γῆρας. Τινὲς δὲ, ἐπὶ τὸ ἄκρον τῆς ῥάβδου τοῦ Ἰωσὴρ, φασί, προσεκύνησε, σημαίνων τὸ τῆς βασιλείας σκήπτρον διὰ τῆς ῥάβδου προσκυ νηθήσεσθαι μέλλον. Πίστει Ἰωσὴφ τελευτῶν περὶ τῆς ἐξόδου τῶν υἱῶν Ἰσραὴλ ἐμνημόνευσε, καὶ περὶ τῶν ὀστέων αὐτοῦ ἐνετείλατο. Τοσοῦτον, φησίν, ἐπίστευσεν ὅτι ἐλευθερωθήσονται οἱ Ἰσραηλῖται τῆς Αἰγύπτου, ὥστε καὶ ὤρκωσεν αὐτοὺς, ἵνα τὰ ὀστᾶ αὐτοῦ συναντ ενέγκωσι. Τοῦτο δὲ ἐποίησεν, οὐχ ὅτι μνημείων ἐφρόντιζε· πῶς γὰρ ὁ οὕτω σοφὸς οὐκ ᾔδει ὅτι τοῦ Κυρίου ἡ γῆ, ἀλλ᾽ ἵνα τελείαν πληροφορίαν τῷ λαῷ δῷ, ὅτι πάντως ἡ ἐπαγγελία τοῦ Θεοῦ ἐκβήσεται, καὶ ἐξε ελεύσονται. Καὶ ὅτι τοσοῦτόν ἐστι θεάρεστον τὸ μὴ ἐναπομεῖναι αὐτοὺς τῇ Αἰγύπτῳ διὰ τὴν ἐκεῖ ἀπέβειαν, ὥστε οὐδὲ αὐτῷ ἀρεστὴ ἡ ἐν Αἰγύπτῳ τῶν ὀστῶν κατάθεσις. Πίστει Μωσῆς γεννηθεὶς ἐκρύβη τρίμηνον ὑπὸ τῶν πατέρων αὐτοῦ, διότι εἶδον ἀστεῖον τὸ και δίον, καὶ οὐκ ἐφοβήθησαν τὸ διάταγμα τοῦ βασι λέως. Καταλέξας άνδρας μεγάλους, πίστει έργασα - μένους ἃ ἐποίησαν, λέγει καὶ περὶ τῶν γονέων τοῦ Μωϋσέως, ἀσήμων τινῶν, ἐντρέπων τοὺς ὀλιγοψυχοῦντας ἐκείνους, εἶχε τοιούτων ἀνδρῶν τὰ δεύτερα φέρονται. Προϊὼν δὲ, καὶ πόρνας εἰς μέσον παρά γει ", ἵνα πλέον ἐντρέψῃ. Φησὶν οὖν, τίνος ἕνεκεν έκρυψαν τρίμηνον, καὶ ταῦτα, προστάγματος ὄντος τὰ ἄῤῥενα φονεύεσθαι; Πῶς οὐκ ἐφοβήθησαν; "Η δήλον, regis publicatum esset, masculos Hebræos e medio G ὡς ἐπίστευσαν ὅτι σωθήσεται. Πόθεν δὲ ἐπίστευσαν ὅτι σωθήσεται; ὅτι εἶδον τὸ παιδίον ἀστεῖον, τους ἐστιν ὡραῖον, τῇ ὄψει χαρίεν, καὶ ἐπίστευσαν ὅτι ὁ Θεὸς ἐχαρίτωσεν αὐτὸ εὐθὺς ἐν σπαργάνοις. Φασί γάρ τοι, ὅτι καὶ ἔμελλον ρίψαι αὐτό, ἀλλὰ προσμειδιάσαν μετὰ χάριτος ἀφῆκαν· οὕτως ἦσαν αὐτῷ θεῖα πάντα. tollendos? Quare non metuerunt? Planum sane est credidisse eos a Domino puerum conservandum. Unde vero crediderunt quod servəndus erat? Quoniam conspexerunt puerum elegantem, hoc 739 est pulchrum, aspectu gratiosum, credideruntque eum ista amabilitate ab ipsis statim incunabilis a Deo donatum. Nam, ut aiunt, abjecturi eum erant; cæterum cum blande arrisisset, dimiserunt adeo omnia ipsi divina erant. Πίστει Μωσῆς μέγας γενόμενος, ηρνήσατο λέγεσθαι Υἱὸς θυγατρὸς Φαραώ, μᾶλλον ἑλόμε νος συγκακουχεῖσθαι τῷ λαῷ τοῦ Θεοῦ, ἡ πρόσο καιρον ἔχειν ἁμαρτίας απόλαυσιν. Ἦλθεν ἐπὶ τὸ μάλιστα οἰκειότατον αὐτοῖς ὑπόδειγμα τὸν Μωσήν, διὸ καὶ ἐπιμένει πλατύνων τὰ τούτου. Ἡ δὲ σύνταξις VERS. 25. Fide Moses grandis factus, negavit se esse flium flia Pharaonis, magis eligens potius affligi cum populo Dei, quam temporariam peccati habere jucunditatem. Pervenit ad exemplum ipsis familiarissimum, Mosen videlicet: propterea immoratur, fusius illud tractans. Constructio autem est hujusmodi: Fide Moses renuit dici filius filiæ οὕτω Πίστει Μωση; ηρνήσατο λέγεσθαι Υιός θυγαPharaonis. Quando? magnus factus, hoc est, cum in virum jam crevisset. Perspicuum enim est eum majora expectasse accepturum sese. Verbum autem, negavit, intensum odium significat, ac propensam ejus a regia Pharaonis abalienationem. Animadverte vero, quomodo peccatum nominarit, non affligi una cum fratribus. Hoc per prophetas objicit Deus Nihil patiebantur super contritione Josephis, et rursus: Non est egressu ad plangendum - Amos vi, 6. οι τοῦ Ἰωσήφ ο. σε παράξει ο. τρὸς Φαραώ. Πότε; Μέγας γενόμενος, τουτέστιν ἀνδρωθείς ήδη. Πρόδηλον γὰρ ὅτι μείζονα τινα προσ εδόκα ἀντιλαβεῖν. Τὸ δὲ, ἡρνήσατο, τὸ ἐπιτεταμένον μῖσος δηλοῖ, καὶ τὴν ἐνδιάθετον πρὸς τὰ βασίλεια ἀλλοτρίωσιν. "Ορα δὲ πῶς ἁμαρτίαν ὀνομάζει τὸ μὴ συγκακουχεῖσθαι τοῖς ἀδελφοῖς. Τοῦτο καὶ διὰ τῶν προφητῶν ὀνειδίζει ὁ Θεός· Οὐκ ἔπασχον ούτ δὲν ἐπὶ τῇ συντριβῇ τοῦ Ἰωσήφ. Καὶ πάλιν· Οὐκ ἐξῆλθεν ἀνακόψασθαι οἶκον ἐχόμενον αὐτῆς. Καὶ Variæ lectiones.

CAP. XI. ἐπὶ μὲν τοὺς καταστενάζοντας ἐν τῷ Ἰεζεκιήλ δίδο- vicinam domum. Ac super ingemiscentes in Ezeται τὸ σημεῖον· τοὺς δὲ μηδὲν τοιοῦτον πάσχοντας κόπτειν κελεύονται οἱ ἄγγελοι. Εἰ δὲ οἱ μὴ συγκακουχούμενοι εκόντες τοῖς κακοπαθοῦσιν, ἁμαρτάνουσι, τί λογιστέον περὶ τῶν κακουχούντων καὶ κακοποιούντων; Πρόσκαιρον οὖν ἁμαρτίας από λαυσιν τὴν τῆς βασιλείας τρυφῆς μετουσίαν δηλοῖ 8 Με ζυνα πλοῦτον ἡγησάμενος τῶν Αἰγύπτου θησαυρῶν τὴν ὀνειδισμὸν τοῦ Χριστοῦ. Οὐκ εἶπε, τὰ ἐν οὐρανοῖς ἀποκείμενα ἀγαθὰ, ἀλλὰ καὶ τὴν ἀρε τὴν ἐκείνου δειχνύς, καὶ αὐτοὺς ἀνακτώμενος, τὸν ὀνειδισμὸν τοῦ Χριστοῦ εἶπεν. "Ωσπερ γὰρ ὕστερον τὸν Χριστὸν ὠνείδιζον οἱ παρ' αὐτοῦ εὐεργετού - μενοι, καὶ τελευταῖον ἐσταύρωσαν· οὕτω καὶ πρότερον Μωσήν οἱ παρ' αὐτοῦ εὐεργετούμενοι. Ο γὰρ ἐκ τοῦ Αἰγυπτίου ῥυσθεὶς ὑπὸ Μωσέως Εβραίος, αὐτὸς ἐκεῖνος αὔριον εἶπεν αὐτῷ· Τίς σε κατέστησεν ἄρα χοντα καὶ δικαστὴν ἐφ' ἡμᾶς; μὴ ἀνελεῖν με σύ θέλεις, δν τρόπον ἀνεῖλες τὸν Αἰγύπτιον; Καθε δίου γὰρ τὸ παρὰ τῶν οἰκείων καὶ εὐεργετουμένων ὀνειδίζεσθαι ἡ κακουχεῖσθαι, ὀνειδισμός ἐστι τοῦ Χριστοῦ. Καὶ πᾶς ὁ διὰ τὸ καλὸν κατὰ τοῦ πράττον τις αὐτὸ γινόμενος ὀνειδισμός, καὶ ἁπλῶς ἡ μάτην ἐπίθεσις, ὀνειδισμός ἐστι τοῦ Χριστοῦ. Οὕτω γὰρ καὶ ὁ Κύριος ἐδυσφημεῖτο, φίλος τελώνων ἀκούων, διὰ τὸ συνεσθίειν ἐκείνοις ἐπὶ σωτηρίᾳ αὐτῶν. Ωσπερ οὖν ἡ ἄνεσις, τῆς ἁμαρτίας ἐστὶν, οὕτως ὁ ὀνειδι σμὸς τοῦ Χριστοῦ. Μὴ τοίνυν ἀγανακτεῖτε ὑμεῖς παρὰ τῶν συμφυλετῶν θλιβόμενοι, πρὸς τὸν Μωσήν τὸν οὕτως ἔνδοξον ἀποβλέποντες, καὶ τὸ μεῖζον, τὸν Χριστόν. Ονειδισμὸς τοῦ Χριστοῦ καὶ ὁ ἐπὶ τῇ πέτ τρα κατὰ Μωσέως γογγυσμός. Χριστὸς γὰρ ἦν ἡ πέτρα. Απέβλεπε γὰρ εἰς τὴν μισθαποδοσίαν. Τοῖς τῆς πίστεως δηλαδὴ ὀφθαλμοῖς. Πίστει κατέλιπεν Αἴγυπτον, μὴ φοβηθεὶς τὸν θυμὸν τοῦ βασιλέως. Τί λέγεις; καὶ μὴν ἐν τῇ Ἐξίδῳ γέγραπται· Ἐφοβήθη δὲ Μωσῆς, ὅτι ἐμφατὲς ἐγένετο τὸ ῥῆμα. ᾿Αλλὰ τὸ, μὴ φοβηθείς, ἐνα ταῦθα δέξαι, ὡς πρὸς τὸ πάλιν ἐπιστῆναι τῇ Αἰγύπτῳ, καὶ ἀναδέξασθαι τὴν ἡγεμονίαν τῶν Ἑβραίων. φοβουμένου μὲν γὰρ ἦν τὸ μηδόλως ὑποστρέψαι, μηδὲ ἐγχειρίσαι οἷς καὶ πρώην. Ἐπεὶ δὲ πάλιν ὑπο έστρεψεν, ἔδειξεν ότι πιστεύει τῷ Θεῷ. Πῶς οὖν οὐκ ἔμεινεν ἐν Αἰγύπτῳ, ἀλλὰ κατέλιπε τὴν Αἴγυπτον, είγε οὐκ ἐφοβεῖτο; Οτι τὸ εἰς πρόοπτον κίνδυνον ἐπι ρίπτειν ἑαυτὸν, καὶ λέγειν, εἰ ἄρα σώσει με δ Θεός, ἐκπειράζοντός ἐστι τὸν Θεὸν, καὶ διαβολικόν· Ὥσπερ καὶ ὁ διάβολος τῷ Κυρίῳ ἔλεγε· Βάλε σεαυτὸν κάτω. Η τὸ, Οὐ φοβηθεὶς τὸν θυμὸν τοῦ βασιλέως, οὕτω νόησον, ὅτι ἔφυγε πιστεύσας, ὅτι διαδράσει, καὶ οὐκ ἐπιδιώξεται αὐτὸν ὁ βασιλεὺς, ὡς θυμούμενος κατ' αὐτοῦ, οὐδὲ εἰ καὶ ἐπιδιώξει, καταοι Exod. 11, 14. σε Matth. IV, 6. σε λέγει ο. 6$ ô≤ 0. chiele datum est signum: eos vero qui nihil hujusmodi paterentur, angeli jubentur exscindere. Quod si ii qui voluntarie una cum allicis non amiguntur, peccant; quid, quaso, de iis cogitandum est, qui male tractant alios, et ipsi male faciunt? Ergo per temporariam peccati jucunditatem regiarum deliciarum participationem significat. VERS. 26. Μajores divitias existimans Ægypti thesauris improperium Christi. Non dixit, quæ in coelis reposita sunt bona, verum virtutem ejus demonstrans, et illos refovens atque erigens, improperium Christi, dixit. Quemadmodum enim pos tea Christum contumelia afficiebant, qui ab eo beneficia acceperant, ac tandem cruci afxerunt: sic et antea Mosen ignominia notabant ji in quos beneficia contulerat. Qui enim ab Ægyptio per Mosen liberatus erat Hebræus, ille ipse postero die dixit ei:' Quis te constituit principem et judicem super nos? numquid me occidere vis, perinde ac interfecisti Ægyptium 119 Omnino enim a domesticis *? et beneficio affectis contumelia affici vel affligi, Christi est opprobrium. Quinetiam omnis contumelia adversus eum qui bonum facit, ac simpliciter molitio frustra suscepta, Christi est opprobrium. Sic enim et Dominus diffamabatur, dicebaturque publicanorum amicus, quod cum illis cibum caperet propter eorum salutem. Ut igitur deliciæ sunt peccati, sic improperium est Christi. Ne igitur ægre feratis vos, si a contribulibus affligamini, ad Mosen virum tam celebrem ét inclytum respicientes, et quod majus est, in ipsum 740 Christum. Sic contumelia erat Christi murmur apud petram contra Mosen factum. Nam petra erat Chrislus. Aspiciebat enim ad remunerationem. Fidei nimirum oculis. VERS. 27. Fide reliquit Ægyptum, non veritus indignationem regis. Ecquid ais? In Exodo tamen scriptum est: Perterrefactus est autem Moses, quia res isthæc palefacta erat. Cæterum, non veritus, hic accipe, quasi dixisset, Ægypto rursus præesse, atque Hebræorum præfecturam suscipere. Nam non omnino reverti neque ea quæ prius aggredi, metuentis erat. Quia vero reversus est, indicavit se fidem adhibere Deo. Quare igitur non mansit in Ægypto, sed reliquit eam si non metuebat? Quoniam in manifestum periculum seipsum conjicere, ac dicere, Fortasse me servabit Deus, tentantis est Deum, ac plane diabolicum: sicut et Satanas Domino dicebat: Mille te deorsum s. Vel, non veritus indignationem regis, hunc ad modum intellige, nempe quod fugerit credens quod sit evasurus, neque persecuturum regen, tanquam succensentem ipsi, nec etiamsi persequeretur, apVaria lectiones.

THEOPHYLACTI BULGARI.E ARCHIEP. 36) prehensurun. Hujus autem rei signum est, quod λήψεται. Τούτου δὲ σημεῖον, ὅτι καὶ ἐκ γειτόνων δια in vicinia morari selegerit, atque ibi latuerit. τρίβειν είλετο καὶ ἔλαθεν. Ὥστε τῆς πίστεως τοῦτο. Proinde fidci et hoc est. Invisibilem enim tanquam videns, sustinuit. Perinde enim quasi videret Deum secum conversantem, sic omnia constanter tolerabat. Plurimum enim ad patientiam confert, habere semper in mente Deum, perinde ac David inquit: Providebam Dominum in conspectu meo", el quæ sequuntur. VERS. 28. Fide celebravit Pascha et effusionem sanguinis, ne qui vastabat primogenita, tangerel eos. Paulus ubique obiter mysterium interponit,quenadmodum hoc in loco inter consolandum Paschatis sacramenti meminit. Effusio enim sanguinis illius, hoc est, inunctio postium, Dominici sanguinis effusionem significabat, quo peruncti, fugimus in nocte vitæ hujus exterminantem non perunclorum primogenita. Moses igitur cum tum credidisset sanguinis inunctionem conservaturam primogenita, demandabat populo hoc facere. Atqui ille agni sanguis erat. Attamen quatenus sanguinis Christi figura erat, tantam vim et virtutem dethons rabat. Vos autem vero sanguine peruncti, non confiditis isto communiri? Imo certe. Porro, Pascha celebravit, hoc est, esum agni, et azyniorum, et lactucarum agrestium, et credidit populum ex Ægypto egressam conservatum iri. Erat autem ratio cœnæ illius egressui ipsorum accommoda. VERS. 29. Fide transierunt mare Rubrum, tanquam 741 per aridam. Ne dicant, Ut quid profers in medium viros inimitabiles? protulit et populum in exemplum. Imitamini enim, inquit, istos saltem e vulgo, qui crediderunt sese haud submergendos aqua, sicque ausi fuerunt, confidentes Deo quod veluti peraridam sint pertransituri: adeo quæ sunt impossibilia, fides possibilia efficit. Quare itaque vos diffiditis? Quod experti Egyptii, devorati sunt. Ac nemo, inquit, dicere potest, quod imaginarium erat, aqua non erat. Nam quod mare erat, Ægyptii sunt indicio, utpote qui ingredi quidem tentabant, absorpti vero sunt ab eo, toto simul contra eos permoto, quod in transitu Hebræorum instar muri erectum constiterat perinde ac postea flamma adversum tres pueros parata, commonstravit quod flamma eral, cum Babylonios devorarit: itidem Danielis Icones, qui delatores ejus dilaniarunt. VERS. 30. Fide muri Jericho corruerunt, circumdati ad septem dies. Fide: Deo enim istud mandante, neque Josue neque populus hæsitabant, nec dixerunt, Ecquid hoc est? Num tubarum sonitus naturam habet dejiciendi lapides et munitiones? Sed enim crediderunt sic fore, et sic factum est. 63 sal. XV, Τὸν γὰρ ἀόρατον ὡς ὁρῶν ἐκαρτέρησεν. Οταν εἰ γὰρ ὁρῶν τὸν Θεὸν συνόντα αὐτῷ, οὕτως ἐκαρτέ ρει πάντα. Μεγάλης γὰρ ὑπομονῆς ποιητικὸν τὸ ἔχειν ἀεὶ ἐν νῷ τὸν Θεόν· ὡς καὶ ὁ Δαβίδ φησι. Προωρώμην τὸν Κύριον ἐνώπιν μου· καὶ τὰ ἑξῆς. Πίστει πεποίηκε τὸ Πάσχα, καὶ τὴν πρόσχισιν τοῦ αἵματος, ἵνα μὴ ὁ ὀλοθρεύων τὰ πρωτότοκα, θίγῃ αὐτῶν. Πανταχοῦ ὁ Παῦλος ἐν παρόδω παρεμβάλλει μυστήριον, ὥσπερ οὖν καὶ ἐνταῦθα ἐν τάξει παρακλήσεως τὸ τοῦ Πάσχα μυστήριον καταλέ. γει. Ἡ γὰρ πρόσχυσις αἵματος ἐκείνου, τουτέστιν ἡ χρίσις τῶν φλιῶν, τὸν τοῦ δεσποτικοῦ αἵματος ἐδήλου, δι' οὗ χριόμενοι, φεύγομεν τὴν ἐν τῇ νυκτὶ τοῦ βίου τούτου ολοθρεύοντα τὰ πρωτότοκα τῶν μὴ κεχρισμένων. Ο Μωσῆς τοίνυν τότε πιστεύσας, ὅτι τοῦ αίματος ή χρίσις φυλάξει τα πρωτότοκα, παρήγγειλε τῷ λαῷ τοῦτο ποιῆσαι. Καίτοι ἐκεῖνο ἀμνοῦ αἷμα ἦν· ἀλλ' ὅμως, καθὸ ἐτύπου τὸ τοῦ Χριστοῦ αἷμα, τοσαύτην ἰσχὺν ἔδειξεν. Ὑμεῖς δὲ τῷ ἀληθινῷ αἰ. ματι χρισθέντες, οὐ θαῤῥεῖτε τούτῳ τειχίζεσθαι; Ναὶ μήν. Καὶ τὸ Πάσχα ἐτέλεσε, τουτέστι τὴν βρῶσιν τοῦ ἀμνοῦ, καὶ τῶν ἀζύμων, καὶ τῶν πικρίδων, καὶ ἐπίστευσεν ὅτι ὁ λαὸς ἐξελθὼν τῆς Αἰγύπτου διασωθήσεται. Εξόδιος γὰρ ἦν ὁ τρόπος τοῦ δείπνου ἐκείνου. Πίστει διέβησαν τὴν Ἐρυθρὰν θάλασσαν, ὡς διὰ σε ξηράς. Ἵνα μὴ λέγωσι, τί φέρεις εἰς μέσον άμιμήτους ἄνδρα;; ἤνεγκε καὶ λαὸν εἰς ὑπόδειγμα. Μιμήσασθε γὰρ, φησί, τούτους γοῦν τοὺς τοῦ πλή θους, οἱ ἐπίστευσαν ὡς οὐκ ἐπικλύσει αὐτοὺς τὸ ὕδωρ, καὶ οὕτω κατετόλμησαν, θαρρήσαντες τῷ Θεῷ, ὅτι ὡς διὰ ξηρᾶς ἐλεύσονται· οὕτω τὰ ἀδύνατα δυνατὰ ποιεῖ ἡ πίστις· καὶ πῶς ὑμεῖς ἀπιστεῖτε; Ης πεῖραν λαβόντες Αιγύπτιοι, κατεπόθησαν. Καὶ οὐκ ἔχει τις εἰπεῖν, φησίν, ὅτι κατὰ φαντασίαν ἦν; ὕδωρ οὐκ ἦν· ὅτι γὰρ θάλασσα ἦν, ἔδειξαν οἱ Αἰγύπτιοι, πειράσαντες μὲν εἰσελθεῖν, καταποθέντες δὲ ὑπ' αὐτῆς, ἀθρόας κινηθείσης κατ' αὐτῶν, τῆς ἐν τῇ διαβάσει τῶν Ἑβραίων ὡς τεῖχος ἱσταμένης· ὥσπερ καὶ ὕστερον ἡ κατὰ τοὺς τρεῖς παῖδας φλόξ, ἔδειξε φλόξ οὖσα, ὅτε τους Βαβυλωνίους διεβοσκήθη καὶ οἱ κατὰ τὸν Δανιὴλ λέοντες τους κατηγόρου; αὐτοῦ λαφύξαντες. Πίστει τὰ τείχη Ιεριχώ ἔπεσε, κυκλωθέντα ἐπὶ ἑπτὰ ἡμέρας. Πίστει· τοῦ γὰρ Θεοῦ προστάξαν τος, οὐ διεκρίθησαν ὅ τε Ἰησοῦς καὶ ὁ λαὸς, καὶ εἶπον, Τί τοῦτο; Σαλπίγγων ἦχος φύσιν έχει κατα βάλλειν λίθους καὶ ἐπάλξεις; ἀλλ' ἐπίστευσαν ὅτι ἔσται, καὶ ἐγένετο. Varia lectiones. πολλαχοῦ καὶ ὁ ο. 66 ἐπὶ ο.

Πιστει Ραάβ ἡ πόρνη οὐ συναπώλετο τοῖς ἐπειθήσασι, δεξαμένη τους κατασκόπους μετ' εἰρήνης στ. Ιδού, ὅπερ καὶ ἀνωτέρω εἶπον, ἀτιμότα τον πρόσωπον παράγει, ἵνα ἐντρέψῃ καὶ διὰ τού του είχε τοιαύτης γυναικὸς ἥττους φαίνοιντο, καὶ ἅμα δείξῃ καὶ τὴν δύναμιν τῆς πίστεως μεγάλην οὖσαν, εἴγε καὶ ἐν τοῖς κατεγνωσμένοις τοιαῦτα κατορθοί. Πίστιν οὖν ἐνεδείξατο καὶ αὕτη, κρύψασα τοὺς ἄνδρας ζητουμένους ὡς κατασκόπους. Οὐκ ἂν δὲ ἔκρυψεν, εἰ μὴ ἐπίστευσεν ὅτι ἁλώσεται ἡ πόλις. Οὕτω γὰρ ἔφη· Ἐπίσταμαι ὅτι λήψεσθε τὴν χώραν ταύτην· ἠκούσαμεν γὰρ τὰ ἔργα ὑμῶν. Καὶ αὐτὴ μὲν τοῖς ἀκουσθεῖσιν ἐπίστευσεν· οἱ δὲ μὴ πιστεύσαντες τοῖς τοῦ Θεοῦ θαυμασίοις, ἀπώλοντο. Καὶ τί ἔτι λέγω; Καταλύσας τὸν λόγον εἰς τὴν πόρνην, καὶ ἱκανῶς δυσωπήσας αὐτοὺς ἀπὸ τῆς τοῦ β προσώπου ποιότητος, λοιπὸν συντομίας χάριν κατὰ μέρος μὲν πᾶσιν οὐκ ἐπεξέρχεται, ἵνα μὴ ἀπειρόκανος δόξῃ· πλὴν οὔτε πάντη ἀποσιωπᾷ, ἀλλὰ δοκῶν παραλείπειν, οὐ παραλείπει· καὶ οὕτως οὔτε τὸν ἀκροατὴν ἀποκναίει, καὶ οὐδὲν ἧττον κατασκευάζει διὰ πλειόνων 8 βούλεται. Επιλείψει γάρ με διηγούμενον ὁ χρόνος. Ποῖος; ἢ ὁ πᾶς· εἴρηται δὲ τούτο, ὡς σύνηθες ἡμῖν λέγειν, ὑπερβολικῶς· ἢ ὁ τῇ Ἐπιστολῇ σύμμετρος. Περὶ Γεδεών, Βαράκ τε, καὶ Σαμψών, καὶ Ιεφθάε, Δαβίδ τε, καὶ Σαμουὴλ, καὶ τῶν προφη τῶν. Ζητοῦσί τινες, τίνος ένεκεν Ιεφθάε καὶ Σαμψὼν καὶ Βαρὰν τίθησιν ἐνταῦθα. Τί λέγεις; Τὴν πόρνην θείς, τούτους οὐ θήσει; Μὴ γάρ μοι τον ἄλλον αὐτῶν εἴποις βίον, ἀλλ' εἰ μὴ ἔλαμψαν ἐν τῇ πίστει, τοῦτο σκόπει. Οὐ γὰρ βίων ἐξέτασιν ποιεῖται, ἀλλὰ πίστεως ἔνδειξιν. Οἱ διὰ πίστεως κατηγωνίσαντο βασιλείας. Οι περὶ τὸν Γεδεών. Ειργάσαντο δικαιοσύνην. Τίνες; αὐτοὶ οὗτοι καὶ ὁ Σαμψών. Καὶ γὰρ τοὺς ἐχθροὺς τῶν συγγενῶν καὶ ὁμοφύλων ἠμύναντο, τοῖς μὲν οἰκείοις φιλάν θρωποι φανέντες, τοῖς δὲ ἀδικοῦσιν ἐχθροῖς ἐπεξελ θόντες. Τοῦτο δὲ δικαιοσύνης, τὸ ἑκάστῳ ἀπονέμειν τὸ κατ' ἀξία». Ἐπέτυχον ἐπαγγελιών. Οἷον ὁ Δαβίδ. Ἄμοσε γάρ, φησί, Κύριος τῷ Δαβίδ· Ἐκ καρποῦ τῆς κοιλίας σου θήσομαι ἐπὶ τοῦ θρόνου σου. "Οπερ αἰσθητῶς μὲν εἰς Σολομῶντα ἀπέβη, νοητῶς δὲ, εἰς τὸν Κύριον Ἰησοῦν τὸν ὄντως Σολομῶντα, τὴν εἰρηνικὸν, τὸν εἰρήνην αὐτόχρημα. Τοῦτο γὰρ ἑρμηνεύεκαι Σολομῶν, εἰρηνικός. Έφραξαν στόματα λεόντων. Ο Δανιὴλ καὶ ὁ Σαμψών. Εσβεσαν δύναμιν πυρός. Οἱ τρεῖς παῖδες. Οὐκ εἶπε δὲ, Εσβεσαν πῦρ, ἀλλὰ, Δύναμιν πυρὸς, ὅ καὶ μείζον· ἐξαπτόμενον γὰρ, ὅλως δύναμιν τοῦ καίειν οὐκ εἶχε κατ᾿ αὐτῶν. ** Psal. cxxxı, 11. G CAP. XI. VERS. 31. Fide Rahab meretrix non periit cum inobedientibus, excipiens exploratores in pace. Ecce, quod et supra dixi, contumeliosissimam personami producit, ut pudefacial eos, cum tali muliercula inferiores esse videantur, ac simul ut fidei potentiam magnam esse ostendat, cum vel in reprobis talia efficiat. Fidem igitur ipsa submonstravit, cum abderet viros qui quærebantur ceu exploratores. Non occuluisset autem, nisi credidisset urbem esse intercipiendam. Sic enim dixit: Compertum habeo quod capielis hunc locum: audivimus enim opera vestra. Et ipsa quidem auditis credidit: qui vero Dei mirandis rebus gestis non adhibuerunt fidem, perierunt. VERS. 32. Ecquid adhuc dicam? Postquam sermonem in meretricem finiisset, ac abunde satis eis a personæ qualitate pudorem induxisset, deinceps compendii gratia sigillatim onues alios non explicat, ne ineptus esse videatur: verum nec omnino tamen reticet, sed visus prætermittere, non prætermittit. Sic neque auditorem taedio aficit, ac nibilominus quæ vult pluribus conficit. Deficiet enim me tempus renarrantem. Quale tempus? Vel universum: dictum autem est istud ut solemus nos loqui, hyperbolice: vel tempus quod Epistolæ convenit. De Gedeon, Barac, Sampson et Jephile, David, Samuel, et prophetis. 742 Quærunt nonnulli, qua de causa Jepthe et Sampson et Barac hic ponat. Quid ais? Qui scortum posuit, hos prætermitteret? Nec enim est quod reliquam eorum vitam mihi recenseas; sed num in fide resplenduerint, hoc tecum reputa. Non enim vitarum explorationem facit, sed fidei indicationem. VERS. 33. Qui per fdem vicerunt regna. Hi scilicet qui cum Gedeone militarunt. Operati sunt justitiam. Quinam? Illi ipsi, et Sampson. Etenim hostes congenerum et contribulium suorum ulti sunt, domesticis et amicis suis clementes visi: adversus autem vim inferentes hostes, insurgentes. Justitiæ porro istud munus est, unicuique pro merito tribuere. Adepti sunt promissiones. Ut David. Juravit enim, inquit, Dominus Davidi: De fructu ventris tui ponam super sedem tuam s. Quod sensibiliter quidem in Salomone evenit, spiritualiter autem in Domino Jesu qui vere Salomon, pacificus, ac reipsa pax est. id enim Salomon valet, si interpreteris, pacificus videlicet. Obturaverunt ora leonum. Daniel et Sampson. VERS. 34. Exstinxerunt impetum ignis. Tres pueri. Non dixit autem, Exstinxerunt ignem, sed, Vim ignis, quod majus est. Etiamsi enim aceenderetur, virtutem tamen urendi adversum ipsos non habebat. Varia lectiones. σ' ἐν εἰρήνῃ 0. PATROL. GR. CXXV.

Efugerunt aciem gladii. lli quoque tres pueri, vel ut magis proprie dicamus, Elias gladium Jezabelis, et ipse David·Sauli. Confortati sunt ab infirmitate. Ex captivitate Babylonis reversi: nibil enim ab ossibus mortuorum diferebant, ut apud Ezechielem dictum est. Quiretiam Ezechias ægrotans, vitæ appendicem accepit. Fortes facti sunt in bello, castra verterunt exterorum. Ilæc et illis ipsis a Babylone reversis quadrant. Nam finitimas gentes semper invidentes eis, ac insurgentes tum magis quam antea, Dei tamen virtuti confidentes, per fidem debellarunt. Conveniunt etiam Sampsoni potissimum. VBRS. 55. Acceperunt mulieres ex resurrectione mortuos suos. Sareptana per Eliam et Sunamitis per Elisæum. Alii autem distenti sunt. Hoc est, decollati sunt, ut Joannes, ut Jacobus, filius Zebedæi. Quidam autem distendi, pro fustibus verberari, accepe - runt. Non suscipientes redemptionen. Hoc est, potuisscut non reprehendere quos 743 reprehendebant, ac liberari ab eo quod ipsis inferebatur supplicio, verum noluerunt hoc. Ut meliorem resurrectionem assequerentur. Meliorea, nos talem, qualem pueri mulierum: vel meliorem respectu aliorum mortalium. Sancti enim ad occursum Domini splendidi in nubes attollentur, Εξυγον στόματα μαχαίρας. Καὶ οἱ τρεῖς παι δες, ἢ ὁ Ἠλίας, οἰκειότερον εἰπεῖν, τῆς Ἰεζάβελ, καὶ Δαβὶδ δὲ αὐτὸς τῆς τοῦ Σαούλ. Ενεδυναμώθησαν ἀπὸ ἀσθενείας. Καὶ οἱ ἀπὸ Βαβυλῶνος ἐπανελθόντες· νεκρῶν γὰρ ἐστέων οὐδὲν διέφερον, ὡς παρὰ τῷ Ἰεζεκιήλ εἴρηται. Ἀλλὰ μὲν καὶ Εζεκίας ἀσθενήσας, προσθήκην ζωής ἔλαβεν. Εγενήθησαν ἰσχυροὶ ἐν πολέμῳ παρεμβολὰς ἔκλιναν αλλοτρίων. Ταῦτα καὶ αὐτοῖς μὲν τούτοις τοῖς ἀπὸ Βαβυλῶνος ἐπανελθόσιν ἁρμόττει. Καὶ γὰρ τὰ πρόσωικα ἔθνη ἀεὶ διαφθονοῦντα αὐτοῖς, καὶ ἐπιτι θέμενα μᾶλλον τότε, θαῤῥοῦντες ὅμως τῇ τοῦ Θεοῦ δυνάμει, διὰ πίστεως κατεπολέμησαν 8. Αρμόττει δὲ καὶ τῷ Σαμψών μάλιστα. Ελαβον γυναῖκες ἐξ ἀναστάσεως τοὺς νεκροὺς αὐτῶν. Ἡ Σαραφθία διὰ τοῦ Ἠλιού, καὶ ἡ Σουναμῖτις διὰ τοῦ Ελισαίου. Ἄλλοι δὲ ἐτυμπανίσθησαν. Τουτέστιν ἀπετμήθησαν, ὡς Ιωάννης, ὡς Ἰάκωβος, ὁ Ζεβεδαίου. Τινὲς δὲ τὸ, τυμπανισθῆναι, ροπάλοις τυφθῆναι εἶπον. Οὐ προσδεξάμενοι τὴν ἀπολύτρωσιν. Τουτέστιν, ηδύναντο μὴ ἐλέγχειν οὓς ἔλεγχον, καὶ λυτρωθῆναι τῆς ἐπαγομένης αὐτοῖς τιμωρίας, ἀλλ' οὐκ ἠθέλησαν τοῦτο. Ινα κρείττονος ἀναστάσεως τύχωσι. Κρείττο νος, οὐ τοιαύτης, οἷας τὰ παιδία τῶν γυναικῶν· ἡ κρείττονος παρὰ τὴν τῶν λοιπῶν ἀνθρώπων. Οἱ μὲν γὰρ ἅγιοι εἰς ἀπάντησιν τοῦ Κυρίου λαμπροί ἐν quod alio in loco ἐξανάστασιν vocat. Praeterea et in νεφέλαις ἀρθήσονται, ὅπερ ἀλλαχοῦ ἐξανάστασιν vitam æternam. Reliqui autem infra manebunt, et ad supplicium æternum ipsis erit resurrectio. VERS. 36. Alii vero ludibria. Quemadmodum Elisæus illusus a pueris, vel Sampson ab alienigewis, postquam effodissent ei oculus. Et verbera experti. Et multi prophetarum, et Petrus postea, et Joannes. Insuper vincula et carcerem. Ut Jeremias, Michæas, et apostoli postea. VERS. 37. Lapidati sunt. Ut Nabuthe, ac Stephanus postea. Secti sunt. Isaias a Manasse, quem et lignea serra aiunt sectum esse, ut eo tristius et acerbius esset supplicium, cum ita supra modum cruciaretur. In occisione gladii mortui sunt. Ut Michæas, et Zacharias, et Joannes, et Jacobus. Animadverte autem quomodo alii quidem per fidem ora gladii evaserint, alii vero in occisione gladii morten obierint. Hujusmodi enim res fides est, quæ et magna perfcit, et magna patitur, et nihil tamen pati se zestimat. Qui igitur vos nihil adhuc tale passi, moretis ac tristes estis? Circumierunt in melotis, in pellibus caprinis. Ut ὀνομάζει. Καὶ ἄλλως, ὅτι εἰς ζωὴν αἰώνιον. Οἱ δὲ λοιποὶ κάτω τε μενοῦσι, καὶ εἰς κόλασιν αἰώνιον ἡ ἀνάστασις αὐτοῖς. Ετεροι δὲ ἐμπαιγμῶν. Ὡς ὁ Ἑλισσαίος παιζό. μενος ὑπὸ τῶν παιδαρίων, ἢ ὁ Σαμψὼν ὑπὸ τῶν ἀλλοφύλων, μετὰ τὸ ἐκκοπῆναι, τοὺς ὀφθαλμούς. Καὶ μαστίγων πεῖραν ἔλαβον. Καὶ πολλοὶ τῶν προφητῶν, καὶ Πέτρος ὕστερον, καὶ Ἰωάννης. *Ετι δὲ δεσμῶν καὶ φυλακῆς. Ώ; Ἱερεμίας καὶ Μιχαίας, καὶ οἱ ἀπόστολοι ὕστερον. Ελιθάσθησαν. Ως ὁ Ναβουθαι, καὶ ὁ Στέφανος δὲ ὕστερον. Ἐπρίσθησαν. ἂν ὁ Ἡσαΐας ὑπὸ Μανασσή, ἐν καὶ ξυλίνῳ πρίονί φασι πρισθῆναι, ἵνα ἀλγεινοτέρα αὐτῷ εἴη ἡ τιμωρία ἐπὶ πλεῖον κολαζομένῳ. Εν φόνῳ μαχαίρας ἀπέθανον. Ὡς Μιχαίας, καὶ Ζαχαρίας, καὶ Ἰωάννης, καὶ Ἰάκωβος. Ορα δὲ πῶς οἱ μὲν ἀπὸ πίστεως στόματα μαχαίρας ἔφυγον, οἱ δὲ ἐν φόνῳ μαχαίρας ἀπέθανον. Τοιοῦτον γὰρ ἡ πίστις καὶ ἀνύει μεγάλα, καὶ πάσχει μεγάλα, καὶ οὐδὲν οἴεται πάσχειν. Πῶς οὖν ὑμεῖς μήπω μηδὲν τοιούτον παθόντες, ἀδημονείτε; Περιῆλθον ἐν μηλωταῖς, ἐν αἰγείοις δέρμασιν. Variæ lectiones. σε κατετόλμησαν Ο.

EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBR.EOS. - CAP. ΧΙ. ὡς οἱ περὶ Ἠλίαν, οὕτως ἦσαν ἀκτήμονες. Επειδή Elias, et qui cum eo erant; adeo rerum possessione γὰρ οὔπω τοσαύτην εἶχον ὑπόληψιν περὶ τῶν ἀποστόλων, μετὰ τὸ ἐκείνων μνησθῆναι, ἐπὶ τὸν προφήτης τὸν ἔνδοξον καὶ ἀναληφθέντα ἥκει. Τὸ δὲ, Περιῆλθον, τὸ διώκεσθαι αὐτοὺς δηλοῖ καὶ ἀστατεῖν. Μηλωτὴ δὲ, τὸ τοῦ μήλου, ἤτοι τοῦ προβάτου δέρμα. Υστερούμενοι. Ὡς αὐτὸς οὗτος Ἑλίας καὶ Ἑλισο σαίος. Γυναίκες γὰρ αὐτοὺς ἔτρεφον. Θλιβόμενοι, κακουχούμενοι. Οὐ μικρὰ γὰρ Ηλίαν Ιεζάβελ έθλιβε διώκουσα. ῶν οὐκ ἦν ἄξιος ὁ κόσμος. Οὐκ ἔχετε, φησίν, εἰπεῖν ὅτι ἁμαρτωλοὶ ὄντες, τοιαῦτα ἐν ἔπασχον, ἀλλὰ τοιοῦτοι, οἷοι καὶ τοῦ κόσμου αὐτοῦ τιμιώτεμοι εἶναι. Κόσμον δὲ, καὶ τὸ πλῆθος καὶ τὴν κτίσιν αὐτήν φησιν ἡ Γραφή. Κανταῦθα οὖν ἀμφότερα. Ἐὰν πᾶσαν οὖν, φησί, τὴν κτίσιν μετὰ τῶν ἐν αὐτῇ ἀνθρώπων ἀντιστήσῃς ταύτοις, οὐδὲν ἀντάξιον εὑρή σεις τούτων. Ενταῦθα δὲ διανίστησιν αὐτῶν τὰς καρδίας, ὥστε μηδὲν ζητεῖν τῶν ἐν τῷ κόσμῳ, εἴγε ὁ κόσμος οὐκ ἔστιν ἄξιος τῶν ἁγίων. Μέρις γάρ σου ἐστὶν, ἐὰν ἐνταῦθα λάβῃς τὸν μισθόν· ἔδειξας γὰρ σαυτὸν οὐδαμινῶν ὄντα ἄξιον. Εἰ πᾶς ὁ κόσμος οὐκ ἔστιν ἄξιος ἑνὸς ἁγίου, τί μέρος ζητεῖ;; Ἐν ἐρημίαις πλανώμενοι, καὶ ὄρεσι, καὶ σπη λαίοις, καὶ ταῖς ἐπαῖς τῆς γῆς. Ως Ηλίας, καὶ οἱ προφῆται δὲ οἱ ὑπὸ ᾿Αβδίου τρεφόμενοι κρύβδην ο ἐν τῷ σπηλαίῳ. Οὐδὲ τὴν ἐρημίαν, φησί, μετὰ ἀδείας οἰκεῖν συνεχωροῦντο, ἀλλὰ κἀκεῖθεν ἡλαύνοντο τῷ φόβῳ, καὶ ἄλλοτε ἀλλαχοῦ ἐπλανῶντο. 'Αλλ' ὅμως ἐπίστευον παράκλησιν αἰώνιον λήψεσθαι παρὰ Θεοῦ, καὶ ὑπέμενον ταῦτα. Καὶ οὗτοι πάντες μαρτυρηθέντες διὰ τῆς πίστεως οὐκ ἐκομίσαντο τὴν ἐπαγγελίαν. Τί, φησί, μικροψυχείτε, ὅτι ἐν τῷ ἀγῶνι ὄντες οὔπω τὰς ἀμοιβὰς ἐδέξασθε; Οἱ εἰρημένοι πάντες ἅγιοι, καίτοι ἤδη μαρτυρηθέντες διὰ τῆς πίστεως εύηρεστη κέναι, οὔπω τετυχήκασι τῶν ἐν οὐρανοῖς ἐπαγγελιῶν. Τῶν γὰρ κάτω τινὲς ἐπέτυχον ἐπαγγελιών, ὡς ὁ Δαβίδ. Ἀλλ᾿ οὐ τοῦτο τὸ ζητούμενον· τὰ δὲ ἐν οὐρανοῖς, ταῦτά εἰσιν ὄντως ἐπαγγελίαι. Τοῦ Θεοῦ περὶ ἡμῶν κρεῖττόν τι προβλεψαμέ του, ἵνα μὴ χωρὶς ἡμῶν τελειωθῶσιν. Κρείττόν τι, τουτέστι, πρὸς τιμὴν ἡμῶν. "Ινα γὰρ μὴ δοκῶσι πλεονεκτεῖν ἡμῶν τῷ πρώτους στεφανοῦσθαι, ένα πᾶσι καιρὸν ὥρισε τῶν στεφάνων. Καὶ οὐκ εἶπεν, να μὴ στεφανωθῶσιν, ἀλλ᾿ ἵνα μὴ τελειωθῶσιν. Ὥστε καὶ τέλειοι τότε φαίνονται. Αλλως τε νῦν ἀῤῥαβῶνας ἔχουσι τῆς τιμῆς. Πόθεν γὰρ αὐτοῖς ἡ εἰς τὸ βοηθεῖν τοῖς ἐπικαλουμένοις αὐτοὺς δύναμις; πύθεν τὸ παῤῥησίαν ἔχειν εἰς τὸ πρεσβεύειν; τὸ δὲ carebant. Quia enim nondum tantam de apostolis opinionem conceperunt, postquam illorum mentionem fecisset, ad inclytum prophetam qui in cœlum sublatus, venit. Quod autem ait: Circumierunt, eos persecutionem esse passos indicat, et in uno loco non potuisse morari: Melote autem, ovis vel pecudis est pellis. Egentes. Ut ille ipse Elias et Elisæus. Mulieres enim cos afebant. Angustiati, afflicti. Haud parum enim Eliam Jezalel persecutione sua aflixit. VERS. 58. Quibus dignus non erat mundus. Non potestis dicere, inquit, quod peccatores cum essent, hac sint passi: verum tales fuerunt, ut et ipso mundo honoratiores essent. Mundum autem et hominum multitudinem, et mundi structuram Scriptura appellat. Utraque autem hic accipiuntur. Si itaque universam, inquit, mundi structuram cum hominibus qui in eo sunt cum istis conferas, nihil invenies quod illis dignitate respondeat. Ilic autem excitat eorum 744 corda, ut nihilʼmundanum quærant: siquidem mundus est indignus sanctis. Injuria enim tua est, si hic acceperis mercedem, Monstrasti enim teipsum nullius esse pretii. Si universus mundus non est dignus uno sancto, quid partem quæritas? In solitudinibus errantes, et montibus, et speluncis el cavernis terræ. Ut Elias, et prophetæ, qui clanculum ab Abdia in spelunca alebantur. Neque solitudinem, inquit, sine timore incolere permittebantur, verum inde etiam metu abigebantur, et nunc hic, nunc illic oberrabant. Attamen credebant sese consolationem æternam accepturos a Deo, ideoque hæc patiebantur. VERS. 39. Et hi omnes, testimonio fidei probati, non acceperunt repromissionem. Quid, inquit, pusillanimes estis, quod cum in certamine silis, nondum acceperitis prænium? Predicti omnes sancti, etiamsi testimonium haberent quod Deo per filem placelrant, nondum tamen assecuti sunt coelestium bonorum promissiones. Inferas quidem adeoque terrestres promissiones nonnulli adepti sunt, ut David. Cæterum id non erat quod quærebatur: sed quæ in cœlis sunt, ista revera sunt promissiones. Ut VERS. 40. Deo de nobis melius aliquid providcnte, ut non sine nobis consummarentur. Melius aliquid, hoc est, ad honorem nostrum. Ne videantur enim nobis esse potiores si primi coronarentur, omnibus coronarum tempus statuit. Nec dixit, non coronarentur, sed, Ut non consummarentur. Proinde tunc perfecti videbuntur. Præterea, jam nunc arrhabonem et pignus honoris habent. Unde enim eis potestas auxiliandi invocantibus se? Unde ipsis fiducia intercedendi? Perfectionem auVaria lectiones. οι ταῦτα 0.

Θεὸς ἐκείνους, εἴ ε προέλαβον μὲν ἐν τοῖς καμάτοις. ἐν δὲ τοῖς στεφάνοις ἡμᾶς περιμένουσιν; ἀλλὰ κα κείνοις τοῦτο ἄσπαστον, τὸ μετὰ τῶν ἀδελφῶν τε λειωθῆναι. Σῶμα ἓν οἱ πάντε; ἐσμέν· μείζων τῷ σώματι ἡδονὴ ὅταν κοινῇ στεφανώται. Πατὴρ φιλό στοργος ὁ Θεὸς, διαφόρους ἔχων υἱού;· οἱ μὲν ἐπαν ἦλθον ἐκ τῶν ἀγρῶν τάχιον, τὰ ἔργα ἀνύσαντες, οἱ δὲ ἔτι μένουσιν ἐκεῖ ἐργαζόμενοι. Δέδωκε τοῖς πρι καμοῦσι πρόγευμά τι, εἰπὼν περιμένειν εἰς τὴν τελείαν εὐωχίαν τοὺς ἀδελφούς· οἱ δὲ φιλάνθρωπο: ὄντες χαίροντες ἀναμένουσιν, ἵνα καὶ κοινῇ εὐφραν θῶσι. tem et consummationem tum accipient. Nonne igi- τέλειον τότε ἀπολήψονται. 'Αρα οὖν οὐκ ἀδικεῖ ὁ tur injustus est illis Deus, si nos anteverterint laboribus, in coronis autem nos exspectent? Minime: nam et illis hoc gratum est, ut cum fratribus consummentur. Corpus unum oinnes sumus. Majorem igitur corpori voluptatem præbet, si communiter secundum omnia membra sua coronetur. Deus est Pater liberorum amantissimus, qui varios habet filios; alii quidem, perfectis operibus suis, ex agris celerius redeunt, alii vero laborantes adhuc ibi persistunt. Dedit iis qui primum laborarunt, prægustationem quamdam, dicens ac mandans eis, ut ad perfectum usque convivium fratres exspetent: qui, humani cum sint, læli exspectant, ut in commune exhilarentur. CAPUT XII. 745 Vers. 1, Ideoque et nos tantam habentes circumpositam nubem testium. Non dixit, elevatam super nos, sed, circumpositam, hoc est, undique nos ambientem. Testes autem non eos tantum vocat quisunt in Novo Testamento, sed qui in Veteri etiam. Nam et ipsi testimonium præbuerunt Dei magnificentiæ, uti tres pueri, Daniel et omnes prophetæ. Non dixit autem, Multitudinem, sed Nubem, proprio maxime usus vocabulo ad præsens argumentum. Quoniam enim ipsi afflictionum æstu premebantur, Testium, inquit, memoria instar nubeculæ cujusdam undique ambientis vos refocillabit. Deponentes omne pondus. Hoc est, terrestrium negotiorum sarcinam, et curas illis admistas. Nibil enim aliud sunt quam vana sarcina. Quid igitur ægre fertis ab istis liberari? Et facile circumstans peccatum. Vel quod facile mos circumstet, vel quod facile devictionem pati possit facile enim est, si modo velimus, vincere peccatum. Vel propter quod facile quisquam in pericula incidit: nihil enim adeo periculosum ut peccatum. Τοιγαροῦν καὶ ἡμεῖς τοσοῦτον ἔχοντες περιο κείμενον νέφος μαρτύρων. Οὐκ εἶπεν, ὑπεραι ρούμενον ήμων, ἀλλὰ, περικείμενον, τουτέστι, πάντοθεν ἡμᾶς περιέχον. Μάρτυρας δὲ, οὐ τοὺς ἐν τῇ Καινῇ καλεῖ μόνον, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἐν τῇ Παλαιά. Καὶ γὰρ καὶ αὐτοὶ ἐμαρτύρησαν τῇ τοῦ Θεοῦ μεγα λειότητι, ὡς οἱ τρεῖς παῖδες, καὶ Δανιήλ, καὶ πάντες οἱ προφῆται. Οὐκ εἶπε δὲ, πλῆθος, ἀλλὰ, νέφος, οἰκειότατα πρὸς τὴν παροῦσαν ὑπόθεσιν. Ἐπεὶ γὰρ καύτωνα εἶχον αὐτοὶ τῶν θλίψεων, ὥσπερ τις νεο φέλη, φησίν, ἡ μνήμη τῶν μαρτύρων αναψύξει ὑμᾶς πάντοθεν περιέχουσα. Ογκον ἀποθέμενοι πάντα. Τουτέστι, τὸ βάρος τῶν γηΐνων πραγμάτων καὶ τῶν ἐπ' αὐτοῖς φροντί δων. Οὐδὲν γάρ, φησίν, ἄλλο εἰσὶν ἢ ὄγκος μάτ ταιος. Τί οὖν ἐπὶ τῇ ἀπαλλαγῇ τούτων δυσχε ραίνετε; Καὶ τὴν εὐπερίστατον ἁμαρτίαν. Η τὴν εὐκό λως περιισταμένην ἡμᾶς, ἢ τὴν εὐκόλως περίστασιν παθεῖν δυναμένην. Ρᾴδιον γὰρ, ἐὰν θέλωμεν, περι γενέσθαι τῆς ἁμαρτίας. "Η δι᾿ ἣν εὐκόλως τις εἰς περιστάσεις ἐμπίπτει, οὐδὲν γὰρ οὕτω κινδυνώδες ὡς ἁμαρτία. Δι' ὑπομονῆς τρέχωμεν τὸν προσκείμενον ἡμῖν ἀγῶνα. Οὐκ εἶπε, Πυκτεύωμεν, οὐδὲ παλα! ωμεν, ἀλλ᾽ 8 πάντων κουφότερον ἦν τὸ τοῦ δρόμου, τοῦτο εἰς μέσον τέθεικεν. Οὐδὲ εἶπε, Προσθῶμεν τῷ δρόμῳ, ἀλλ', Ἐν αὐτῷ τούτῳ ὑπομείνωμεν. Αλλοι Per patientiam curramus propositum nobis certa. men. Non dixit, Pugilatum exerceamus aut luctemur, sed quod omnium facillimum erat, quod ad cursum spectat, istud in medium profert. Neque dixit: Addamus cursui; verum, In illo ipso permaneamus. Alii enim per continentiam, alii per elee- μὲν γὰρ δι᾽ ἐγκρατείας, ἄλλοι δι' ἐλεημοσύνης, mosynam, alii per aliam virtutem currere debent; vos vero per patientiam vobis enim isthac opus est, uti supra dictum est. VERS. 2. Aspicientes in auctorem fidei et consummatorem Jesum. Hoc est, si velimus discere quomodo per patientiam sit currendum, ad Christum respiciamus, quemadmodum qui artes discunt, præceptores suos intuentur, quod et ipse dixit: Dissile a men; et rursus: Quod si patremfamilias Beelzebub appellarunt, quanto potius vos domesticos se Matib. x1, 29. το φιλάδελφοι. τι φέρειν m. ἄλλοι δι' ἄλλης ἀρετῆς ὀφείλουσι τρέχειν· ὑμεῖς δὲ δι᾽ ὑπομονῆς. Ταύτης γὰρ ὑμῖν χρεία, ὡς καὶ ἀνωτέρω προείρηται. Ἀφορῶντες εἰς τὸν τῆς πίστεως ἀρχηγὸν καὶ τελειωτὴν Ἰησοῦν. Τουτέστιν, ἐὰν θέλωμεν μαθεῖν τὸ τρέχειν το δι' ὑπομονῆς, πρὸς τὸν Χριστὸν ἀφορῶμεν, ὥσπερ οἱ τέχνας μανθάνοντες πρὸς τοὺς διδασκάλους· ὅπερ οὖν καὶ αὐτὸς ἔλεγε· Μάθετε ἀπ' ἐμοῦ· καὶ πάλιν· Εἰ τὸν οἰκοδεσπότην Βεελζε βούλ ἐκάλεσαν, πόσῳ μᾶλλον τοὺς οἰκιακούς Variæ lectiones.

CAP. XII. αὐτοῦ; καὶ, Οὐκ ἔστι μαθητὴς ὑπὲρ τὸν διδά- ipsius w? et: Non est discipulus supra magistrum s. σκαλον. Τί δέ ἐστιν, ἀρχηγὸν καὶ τελειωτήν; Quid autem est quod ait, auctorem et consummaτουτέστιν Αὐτὸς καὶ τὴν πίστιν ἡμῖν ἐξ ἀρχῆς ἐν- torem? Hoc est, Ipse Gdem nobis ab initio impo. έθηκεν· Οὐ γὰρ ὑμεῖς με, φησὶν, ἐξελέξασθε, ἀλλ' suit, Non enim vos me, inquit, elegistis, sed ego vos ἐγὼ ἐξελεξάμην ὑμᾶς·· καὶ τὸ τέλος αὐτὸς ἐπι· elegi ", ac finem etiam et consummationem ipse θήσει, ὡς τελειοτάτην αὐτὴν ἔχειν ὑμᾶς. appouet, ut vos eam perfectissimam habeatis. *Ος ἀντὶ τῆς προκειμένης αὐτῷ χαρᾶς, ὑπο έμεινε σταυρόν, αἰσχύνης καταφρονήσας. Ἐξῆν γὰρ αὐτῷ μὴ παθεῖν, μὴ ἀποθανεῖν· ἀναμάρτητος γὰρ ὤν, θανάτῳ οὐχ ὑπέκειτο· 8 καὶ αὐτὸς λέγει· Ερχεται ὁ τοῦ κόσμου ἄρχων, καὶ ἐν ἐμοὶ οὐκ ἔχει οὐδέν. Εἰ οὖν οὐκ ἤθελεν, οὐκ ἂν ἐσταυρώθη· ὁ καὶ αὐτὸς ἔλεγεν· Ἐξουσίαν ἔχω θεῖναι τὴν ψυχήν μου. 'Αλλ' ὅμως σταυρὸν ὑπέμεινε, τουτέστιν, οὐχ ἁπλῶς θάνατον, ἀλλὰ τὸν ἐπονείδιστον, καὶ καταφρόνησε τῆς ἐπὶ τοιούτου θανάτου αἰσχύνης. Η Οὐκ εἶπε δὲ, Λύπης καταφρονήσας· οὐδὲ γὰρ μετὰ λύπης ταῦτα ἔφερεν. Ἐν δεξιᾷ τε τοῦ θρόνου τοῦ Θεοῦ κεκάθικεν. Ορᾶς τὸ τέλος τῆς ὑπομονῆς τοῦ ἀναβιβάζει; δ καὶ ἀλλαχοῦ φησι· Διὸ καὶ ὁ Θεὸς αὐτὸν ὑπερύψωσε, τὸ κατὰ σάρκα λέγων. Ὥστε δύναται καὶ ὑμᾶς ἀμείψασθαι ὑπὲρ τῶν δι' αὐτὸν θλίψεων. Ἡ γὰρ ἐν δεξιᾷ καθέδρα, τὸ πρὸς τὸν Πατέρα Ισότιμον δηλοῖ. Αναλογίσασθε γὰρ τὸν τοιαύτην ὑπομεμενη κότα ὑπὲρ τῶν ἁμαρτωλῶν εἰς αὐτὸν ἀντιλογίαν. Καίτοι εἰ καὶ ὁμοδούλων πάθη ἀναλογίζεταί τις, ἱκανῶς παραμυθεῖται, πόσῳ μᾶλλον τὰ τοῦ Δεσπό του τοῦ τοιαύτην ἀντιλογίαν ὑπομείναντος; ὅ ἐστι, γέλωτας, χλευασίας, ονείδη, κατὰ πρόσωπον πλη γάς, ὅσα ἀντέλεγον ταῖς διδασκαλίαις αὐτοῦ, τάς ἐπὶ Πιλάτου κραυγὰς, τελευταῖον σταυρόν. Εμφαν τικὸν γὰρ τὸ, τοσαύτην, τουτέστιν, ἄχρι θανάτου φέρουσαν, καὶ ταῦτα, τοῦ μετὰ λῃστῶν, καὶ ταῦτα ὑπὸ ἁμαρτωλῶν, τῶν ἐθνικῶν δηλαδή, ἢ καὶ αὐτῶν τῶν Ἰουδαίων. Ἵνα μὴ κάμητε ταῖς ψυχαῖς ὑμῶν ἐκλυόμενοι, Τὸ γὰρ ἀναλογίσασθαι τὸν Χριστὸν, τονώσει ὑμῶν τὰς ψυχὰς καὶ νευρώσει, καὶ οὐκ ἐάσει ἐκλελύσθαι καὶ ἀπαγορεῦσαι πρὸς τὰς θλίψεις. Qui pro proposito sibi gaudio sustinuit crucem, ignominia contempla. Licebat enim ipsi non pati, non mori. Cum enim peccati omnis expers esset, morti non subjiciebatur: quod et ipse ait: 746 Venit mundi princeps, et in me non habet quidquam *s. Si igitur noluisset, non esset crucifixus: quod et ipse dixit: Polesialem habeo ponendi animam meam 59. Altamen crucem sustinuit, hoc est, non simpliciter mortem, sed contumeliosam, aspernatusque est ignominiam inde provenientem. Non autem dixit, Tristitia contempta: neque enim cutu tristitia ista ferebat. to Alque in dextera sedis Dei sedet. Vides finem patientiæ, quo perducit? id quod alibi dixit: Propter· ea Deus etiam superexaltavit eum: de carne loquens. Potest itaque vobis mercedem rependere pro afflictionibus suo nomine toleratis. Cathedra enim et sessio ad dextram, æqualitatem cum Patre significat. VERS. 3. Recogitate enim eum qui talem sustinuit a peccatoribus adversum se contradictionem. Quod si quis conservorum suorum afflictiones reputaus, abunde se consolatur, quanto magis si Domini sui, qui tantam contradictionem pertulit, aflictiones secum expeudat? hoc est, risus, subsannationes, convicia, in faciem verbera, quæcunque contra doctrinam ejus dicebant, clamores apud Pilatum, postremo trucem ipsam. Emphatica enim est ista dictio, Talem, hoc est, ad mortem usque perducentem, idque una cum latronibus, idque a peccatoribus, ethnicis videlicet, sive ipsis Judais. Ne defatigemini animabus vestris deficientes. Christum enim in animo versare, animabus vestris el vires ac nervos addet, nec sinet deficere, nec in afflictionibus desperare. VERS. 4. Nondum ad sanguinem usque restitistis. Duæ sunt adhortationis et consolationis species inter se contrariæ: altera quidem, cum quis alicui Οὔπω μέχρις αἵματος ἀντικατέστητε. Δύο εἴδη παρακλήσεως ἀλλήλοις εἰσὶν ἐναντία· ἓν μὲν, όταν πρός τινα λέγῃ τις, ὅτι Μεγάλα πέπονθας. ἀναμνήσθητι ἐκείνων· ἕτερον δὲ, ὅταν λέγῃ· Οὐ- dicat: Magna quidem passus es, memento illorum; δὲν μέγα οὔπω πέπονθας. Τὸ μὲν γὰρ κάμνουσα, ἀνακτᾶται τὴν ψυχὴν, ἔχουσαν πολλοὺς συνίστορας τῶν παθημάτων αὐτῆς· τὸ δὲ φυσᾶσθαι μέλλουσαν κατασπᾷ, καὶ ῥαθυμοῦσαν διεγείρει. Τούτοις τοῖς δυσὶ χρῆται Παύλος νῦν πρὸς Ἑβραίους. Εἰπὼν γὰρ ἀνωτέρω, ὅτι Πολλὴν ἄθλησιν ὑπεμείνατε παθημά των, καὶ προτρεψάμενος μιμήσασθαι ἑαυτοὺς, νῦν τὸ ἐναντίον, δείκνυσιν αὐτοὺς μήπω μηδὲν ἀξιόλογον ὑποστάντας, ὡς ἂν μὴ ἐπαρθῶσι. Καὶ ὄρα σοφίαν. Μεθ' 8 ἐμνήσθη τῶν ἀρχαίων ἁγίων τῶν μεγάλα ὑποστάντων, καὶ αὐτοῦ τοῦ Κυρίου, τότε δείκνυσι τὰ αὐτῶν οὐδὲν ὄντα. Οὔπω γάρ, φησίν, ἄχρι θανάτου sy Joan. xv, 86 ibid. 24. ss Matth. x. 25. **• flebr. x, 32. 60° altera vero, cum dicat: Nibildum ardui passus es. Hud enim animam fatiscentem refocillat, dum multos afflictionum suarum testes habet. Istud vero intumescentem deducit, et languentem excitat. Hisce duabus nunc utitur Paulus ad Hebræos. Cuin enim supra dixisset: Magnum certamen sustinuistis passionum ***, adbortatusque esset ut seipsos imitarentur, nunc e contra ostendit eos nondum quidquam æstimatione dignum sustinuisse, ne efferantur. Ac vide ejus sapientiam. Posteaquam priscorum sanctorum, qui magna sustinuerant, atque adeo Domini ipsius meminisset, tunc ostendit eo39 Joan. x, σε Joan. σιν, 50. 18. το Philipp. 11, 2.

37! δὲ Χριστὸς ἄχρι θανάτου ἦλθεν. Αντικατέστη δεν εἰπὼν, δείκνυσι καὶ τὴν ἁμαρτίαν σφοδρόν τι πνέ ουσαν, καὶ ἀντικειμένην, καὶ αὐτοὺς δὲ ἑστῶτας καὶ ἀγωνιζομένους, οὔπω μέντοι ἐν τοῖς καίριωτέ ροις, ἀλλὰ τοῖς κουφοτέροις. rum afflictiones nullas esse. Nondum enim ad mor εφθάσατε, ἀλλὰ ἄχρι διωγμῶν, ἄχρις ἁρπαγῆς ὁ tem usque, inquit, pervenistis, sed ad persecutiones usque, et usque ad rapinas: Christus autem usque ad mortem venit. Porro cum ait, restitistis, ostendit peccatum vehemens quiddam spirare, esseque eis oppositum, ipsos autem stantes et contranitentes, 747 nondum tamen in lethalibus, verum in levioribus. Adversus peccatum repugnantes. Contra diabolum, qui est peccatum ipsum, utpote primus inventor ejus et preceptor. Vel contra ipsum peccatum, ejusque ignominiosos affectus, nobis inimicos et perniciosos. VERS. F. Εt oblili estis adhortationis. Adeo, inquit, remissi estis et in segnitiem resoluti, ut adbortantium vos ad fortitudinem sermonum sitis obliti, etsi nondum magni quidquam passi estis. Ingentes enim ac dignæ ratione aliqua afflictiones, oblivionem sæpenumero incutiunt rerum necessariarum. Quæ vobis tanquam filiis loquitur: Fili mi, noli negligere disciplinam Domini ". Non enim propriis filiis loquebatur Salomon, sed omnibus qui audire polerant, et vobis omnino: propterea, tanquam, apponitur. Neque defaligeris dum ab eo argueris. Deo igitur tentationes adducuntur: quod si a Deo, ad commoditatem omnino nobis cedent. Aut enim ipsi imprimis placet ut nos tentemur, quo a peccatis liberemur: aut nos tentari permittit, ad probationem, utque plures consequamur coronas. VERS. 6. Quem enim diligit Dominus, castigat: flagellat autem omnem filium quem recipit. Fieri non potest ut quispiam inveniatur dilectus Deo citra affictiones. Nonne igitur latrones et fures flagris cœduntur? Gliine et illi sunt? Minime gentium. Non enim dixit, Quisquis flagellatur, est filius, sed, Omnis filius Dagellatur. Latrones igitur non filiorum instar flagellantur, verum ut scelerati puniuntur. Hic autem cum prius dixisset, Castigat, intulit postea, Flagellat: ut non veluti sceleris ultionem, sed veluti eruditionem intelligas flagellationem filii. Quem recipit, hoc est, quem admittit, quem præ cæteris assumit, et familiarem amicum sibi conciliat. VERS. 7. Si castigationem sustinetis, tanquam filiis offert se vobis Deus. Quis enim est filius quem non castigat paler? Quod si extra disciplinam estis, cujus participes facti sunt omnes, ergo adulterini, et non filii estis. Ex quibus illi putabant sese a Deo derelictos, ex iis ostendit eis quod Deo curæ fuerint. Si enim, inquit, amictionibus caruisselis, nothi fuissetis, illegitimique filii, et non genuini, Cui enim parentum nothorum institutio curæ est? Quia vero affligimini, exhinc autem obvenit vobis, ut ornate atque moderate vivatis, perinde ac omnes præmemorati, videlicet justi, qui et filii Dei vocati «ι Ρτον. 111, 11 Πρὸς ἁμαρτίαν ἀνταγωνιζόμενοι. Πρὸς τὸν διάβολον τὸν αὐτόχρημα ἁμαρτίαν, ὡς εὑρετήν αὐτῆς καὶ διδάσκαλον· ἢ πρὸς αὐτὴν τὴν ἁμαρτίαν και τὰ αὐτῆς ἄτιμα πάθη, τὰ πολέμια ἡμῖν καὶ ἐλέ Ορια. Καὶ ἐκλέλησθε τῆς παρακλήσεως. Τοσούτου παρείθητε καὶ ἐξελύθητε, ὥστε καὶ τῶν παρακα λούντων εἰ; ἀνδρείαν λόγων ἐπελάθεσθε, καίτοι μήπω παθόντες τι μέγα. Τὰ γὰρ μεγάλα καὶ ἀξιόλογα πάθη λήθην ἐμποιοῦσι πολλάκις τῶν ἀναγκαίων. Ητις ὑμῖν ὡς υἱοῖς διαλέγεται· Υιέ μου, μὴ ολιγώρει παιδείας Κυρίου. Οὐ γὰρ ἰδίοις υἱοῖς ὁ Σολομῶν ἐλάλει, ἀλλὰ πᾶσι τοῖς ἀκούειν δυναμένοι;, καὶ ὑμῖν δὲ πάντως· διὰ τοῦτο τὸ, ὡς, κεῖται. Μὴ ἐκλύου ὑπ' αὐτοῦ ἐλεγχόμενος. Αρα οὖν παρὰ Θεοῦ οἱ πειρασμοὶ ἐπάγονται· εἰ δὲ παρὰ Θεοῦ, πρὸς ὠφέλειαν ἡμῶν πάντως. Αὐτὸς γὰρ ἡ προηγουμένως εὐδοκεῖ ἡμᾶς πειράζεσθαι προς ἀπόθεσιν ἁμαρτιῶν, ἡ παραχωρεῖ πρὸς δοκιμασίαν καὶ στεφάνους πλείους. “Ον γὰρ ἀγαπᾷ Κύριος, παιδεύει, μαστιγοῖ δὲ πάντα υἱὸν δν παραδέχεται. Αδύνατον γὰρ εὐρεῖν τινα τῶν ἀγαπωμένων τῷ Κυρίῳ χωρίς θλίψεων. Αρα οὖν οὐ μαστιγοῦνται καὶ λῃσταὶ καὶ κλέπται; Υἱοὶ οὖν καὶ οὗτοι; Οὐχί. Οὐ γὰρ εἶπεν, ὅτι πᾶς ὁ μαστιγούμενος, υἱὸς, ἀλλὰ πᾶς υἱὸς μαστιγούται. Λῃσταὶ μὲν οὖν οὐχ ὡς υἱοὶ μαστιγοῦνται, ἀλλ' ὡς κακοὶ κολάζονται. Ἐνταῦθα δὲ προειπών, ὅτι παιδεύει, τότε ἐπήγαγε τὸ, μαστιγοί, ἵνα μὴ ὡς και κίας ἔκτισιν, ἀλλ' ὡς παίδευσιν νοήσῃς τὴν μαστί γωσιν τοῦ υἱοῦ. “Ον δὲ παραδέχεται, τουτέστιν, ὃν ἀποδέχεται, ὃν προσλαμβάνεται πλέον τῶν ἄλλων, ὃν οἰκειοῦται. Εἰ παιδείαν ὑπομένετε, ὡς υἱοῖς ὑμῖν προστέ ρεται ὁ Θεός. Τίς γάρ ἐστιν υἱὸς ὅν οὐ παιδεύει πατήρ; Εἰ δὲ χωρίς ἐστε παιδείας, ἧς μέτοχοι γεγόνασι πάντες, ἄρα νόθοι ἐστὲ, καὶ οὐχ υἱοί. Αφ᾽ ὧν ἐνόμιζον αὐτοὶ ἐγκαταλελείφθαι ὑπὸ Θεοῦ, ἀπὸ τούτων δείκνυσιν αὐτοὺς μεμελημένους τῷ Θεῷ. Εἰ μὲν γὰρ ἐκτὸς θλίψεων ἦτε, ἐφαίνεσθε ἂν ὅτι νόθοι ἐστὲ καὶ οὐχ υἱοί. Τίς γὰρ πατὴρ φροντίζει παιδεύσεως νόθων υἱῶν, καὶ κοσμιότητος; Ἐπεὶ δὲ θλίβεσθε, ἐκ δὲ τούτου περιγίνεται ὑμῖν τὸ κοσμίως καὶ κατεσταλμένως ζήν, ὥσπερ καὶ πάντες οἱ προῤῥηθέντες, δηλαδὴ δίκαιοι, οἳ καὶ υἱοὶ Θεοῦ

EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBR/EOS. CAP. XII. ἐχρημάτισαν· πρόδηλον καὶ ἀναντίῤῥητον, ὅτι ὡς sunt: planum est et irrefragabile quod vobis ut fiυἱοῖς ὑμῖν προσφέρεται ὁ Θεὸς, καὶ διὰ φροντίδος liis sese offerat Deus, auque vestri curam gerat, ὑμᾶς ἔχει, ἵνα μὴ ἀπαίδευτοι ἀποβῆτε, καὶ ἐκ τού· 748 ne disciplinæ expertes evadatis, atque hinc του ἀποκλήρους ὑμᾶς ἐξωθήσῃ. vos hæreditate abdicet. Εἶτα τοὺς μὲν τῆς σαρκὸς ἡμῶν πατέρας εἶχομεν παιδευτάς, καὶ ἐνετρεπόμεθα. Οὐ πολλῷ μᾶλλον ὑποταγησόμεθα τῷ πατρὶ τῶν πνευμάτων, καὶ ζήσομεν. Ἐκ τῶν κατ' αὐτοὺς πάλιν ἀποδείκνυσιν ὅτι δεῖ ὑπομένειν. Εἰ γὰρ ὅταν οἱ σαρκικοί πατέρες ἐπαίδευον ἡμᾶς, οὐκ ἐτολμώμεν ἀποπηδῆσαι, ἀλλ᾽ ἐνατρεπόμεθα καὶ ὑπεμένομεν, ὅσα ἂν ἐπέφερον· πόσῳ μᾶλλον νῦν τοῦ Θεοῦ παι δεύοντος; "Ορα δέ, οὐκ εἶπε Πόσῳ μᾶλλον ὑπομε νοῦμεν, ἀλλ᾽, ὑποταγησόμεθα· δεικνὺς ὅτι ἀντιστάτου ἔστι καὶ ἀντιθέου, τὸ μὴ ὑπομένειν θλίψιν. Πατέρα δὲ πνευμάτων, ἢ τῶν χαρισμάτων, ἢ τῶν ἀσωμάτων δυνάμεων, ἢ, ὅπερ καὶ οἰκειότερον, τῶν ψυχῶν. Πρὸς γὰρ ἀντιδιαστολὴν τῶν σαρκικῶν πατέρων, εἶπε τὸ πνευματικόν. Καὶ ζήσομεν δὲ προσέθηκεν, ἵνα δείξῃ, ὅτι ὁ ἀνυπότακτος οὐδὲ ζῇ. Έξω γάρ ἐστι τοῦ Θεοῦ, ὅς ἐστι ζωή. Οἱ μὲν γὰρ πρὸς ὀλίγας ημέρας. Οὔτε γὰρ ισχύουσι δι᾿ ὅλου παιδεύειν ἡμᾶς, ἵνα τελείους ἐργάζωνται. "Η γὰρ θάνατος τοῦ πατρὸς, ἢ αὔξησις. ἢ σκληρότης τοῦ παιδὸς, ἵστησι τὴν παιδείαν· ὁ δὲ θεὸς ἀεὶ παιδεύων, δύναται τελείους ποιεῖν. Κατὰ τὸ δοκοῦν αὐτοῖς, ἐπαίδευον. Οὐ πάντως δὲ τὸ δοκοῦν τῷ πατρὶ λυσιτελεῖ τῷ υἱῷ· πολλοί γὰρ καὶ αἰσχρὰς διδάσκουσι τέχνας. TS ῾Ο δὲ ἐπὶ τὸ συμφέρον, πρὸς τὸ μεταλαμβά γειν τῆς ἁγιότητος αὐτοῦ. Ὁ δὲ Θεὸς πρὸς τὸ συμφέρον ἡμῖν ἐπάγει τὴν παιδείαν· οὐχ ἵνα λάβῃ τι παρ' ἡμῶν, ἀλλ᾽ ἵνα μεταδῷ μᾶλλον τῆς ἁγιότη τος, τουτέστι, τῆς καθαρότητος αὐτοῦ· ὥστε, φησί, γενέσθαι ἡμᾶς δεκτικοὺς τῶν αὐτοῦ ἀγαθῶν. "Αρα οὖν ἡ παιδεία μετάληψις ἁγιότητός ἐστι· καὶ εἰκό τως· συστρέφει γὰρ τὴν ψυχὴν πρὸς τὸν ἅγιον Θεόν, μὴ ἐῶσα αὐτὴν πρὸς ἀνθρώπινόν τι ξέμβε σθαι. VERS. 9. Deinde patres quidem carnis nostræ habuimus eruditores, et reverebamur eos: non multo magis obtemperabimus patri spirituum, et vivemus? Ex rebus eorum demonstrat rursus quod oporteat eos patientes esse. Si enim cum carnales patres nos castigabant, non audebamus resilire, sed pudore suffundebamur, et patienter sustinebamus quæcunque nobis inferebant, quanto potius nunc Deo nos castigante? Animadverte autem: non dixit, Quanto magis sufferemus, sed, obtemperabimus, ostendens quod sit contranitentis et adversantis Deo, non sustinere aflictionem. Patrem autem spirituum, vel donorum, vel incorporearum virtutum dixit, vel, quod magis proprium est, animarum. Ad discrimen enim carnalium parentum, spirituale posuit. Porro addidit, et vivemus, ut submonstret inobedientem non vivere: alienus enim est a Deo, qui est vita. Πᾶσα δὲ παιδεία πρὸς μὲν τὸ παρὸν οὐ δοκεῖ χαρᾶς εἶναι, ἀλλὰ λύπης. Πάλιν ἀπὸ τῆς κοινῆς ἐννοίας τὰς ἀφορμὰς ἔλαβε τῆς παραινέσεως, και φης: Πᾶσα δὲ παιδεία, καὶ θεία καὶ ἀνθρωπίνη, οὐ δοκεῖ χαρᾶς εἶναι, ἀλλὰ λύπης. Καλῶς τὸ, Δοκεῖ· οὐ γὰρ ἀληθῶς ἐστι λύπης. Πῶς γὰρ ἂν εἴη κυρίως λύπης, εὐφροσύνης οὖσα μήτηρ; Αλλ' ὡς πρὸς ἡμᾶς τοὺς δυσχεραίνοντας πρὸς τὰς παιδείας τὸ, Δοκεῖ, εἴρηται. Ὕστερον δὲ καρπόν εἰρηνικὸν τοῖς δι' αὐτ τῆς γεγυμνασμένοις ἀποδίδωσι δικαιοσύνης. Τι ἐστιν, εἰρηνικόν; τοῦτ' ἔστιν, ἀτάραχον, λεῖον, ἡδύν. Ο μὲν γὰρ λυπούμενος ταράττεται· ὁ δὲ χαίρων λειότητά τινα ἔχει καὶ γαλήνην. Ὁ δὲ καρτὸς οὗτος δικαιοσύνης ἐστὶ, διότι δίκαιος ὢν το δ μεταλαβείν ο. 13 ἐστιν υ. VERS. 10. Et illi quidem tempore paucorum dicrum. Neque enim possunt omnino nos erudire, ita ut perfectos reddant. Aut enim obitus patris, vel ætas provectior, vel durities filii institutionem ɛistit: at vero Deus, utpote qui semper erudit, per fectos efficere potest. Secundum voluntatem suam erudiebant nos. Non autem omnino quod patri visum est, utile est etiam filio plerique enim turpes etiam docent artes. Hic vero ad id quod utile est in recipiendo sanctificationem ejus. Deus autem ad commoditatem nostram castigationem inducit, non ut quidquam a nobis accipiat, verum ut impertiat nobis potius sanctitatem, hoc est, puritatem suam, ut simus. inquit, nos capaces bonorum ejus. Disciplina igitur est participatio sanctitatis: nec inperito: couvertit enim animam ad Deum sanctum, non sinens eam ad humanum quiddam devolvi. VERS. 11. Omnis autem disciplina in præsenti quidem non videtur esse gaudii, sed maroris. Ru:- sus a vulgari opinione, adhortationis occasionem accepit, et ait: Omnis disciplina, tam divina quam humana, non videtur esse gaudii, sed mæroris. Pulchre autem dicit: Videtur: non enim vere est moeroris quomodo enim proprie fuerit moeroris, cum sit laetitia mater? Sed nostri respectu, qui aegre ferimus disciplinam, Videtur, dictum est. turba Postea vero fructum pacatum exercitatis per eam reddit justitiæ. Quid est, paculum? Hoc est, vacantem, lævem, suavem. Qui enim contristatur, conturbatur: qui vero lætatur, lævorem quemdam habet, ac tranquillitatem. 749 Fructus autem ille justitia est, nempe quod Deus, cum sit justus, in Varia lectiones.

hoc sæcul turbatos illie refocillat. Observa autem, Θεός, τοὺς ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ λυπηθέντας " ἐκεῖ quod exercitationem vocet disciplinam, quippe quæ confortet fideles, ac velut quosdam athletas et robustiores faciat. Quid igitur eam aversamiui quæ animas vestras confirmat? VERS. 12. Propterea remissas manus ac dissoluta genua erigite. Veluti ad pugiles quosdam et certatores disserit. Ex Isaia autem hunc sibi desumpsit locum, indicans per metaphoram præcipuarum partium, quod toti sint soluti animo. Manus enim operationis, pedes vero motionis sunt symbolum. Moerentis igitur, inprimis animæ, instrumenta, deinde et corporis ex consequenti sunt remissa. VERS. 13. Et gressus rectos facite pedibus vestris, ut ne quod claudum est aberret, magis autem sanetur. Ilic veluti ad cursores disserit, perinde ac in superioribus dictum est: Per patientiam curramus. Ait ergo, Gressus rectos facile. Τροχιά vero, est vel vestigium rotæ currus, quod terra imprimitur, vel locus currentium pedibus subjectus. Sint igitur, inquit, orbitæ, vel viæ vestræ læves, planæ et aquales, hoc est, nihil asperum, vel triste, ver inæquale sit in animabus vestris: verum æqualiter et plane et citra moerorem currite, ut non claudicantes, hoc est, natura pusillanines, Judeorum in morem: hujus oli enim gens est Hebræa, vel etiam claudicantes circa fidem futurorum, adhuc offendatis, aberrentque pedes vestri, hoc est, omnino perversi fiant. Qui enim naturali, ac quæ principio ci accidit, pusillanimitate impellitur, non cohibens seipsum, sed dedens polius, clam in de sperationis præcipitium oninino incidit, adeo ut inde vix revocari possit. Date autem potius operamı, ut quod in vobis claudum est, curetur: hoc est, etiamsi hactenus incredulitatis nonnihil babuistis, corrigite potius: ubinam enim esset in patiente incredulitas? Animadverte autem quomodo manifeste inducat pœnitentiam, atque istud observa propter Novatianos. VERS. 14. Pacem persequinini cum omnibus. Quod supra dixit: Non deserentes collationem nostram, id nunc etiam agit, ad dilectionem congregans: nec solum erga amicos ac familiares, verum etiam erga hostes pacem habere ac sectari admonet. Cam omnibus enim, inquit, et Græcis, et Judais, et hostibus. Quantum enim, inquit, in vobis est, cum omnibus hominibus pacem habete ". Si hujus modi propositum habueritis, non eritis pusillanimes in aflictione. Reputa etiam quod 750 dixit: Persequimini, hoc est, pacem, etiam quæ procul est, studete comprehendere, eam ad vos ipsos attrahentes. Et sanctimoniam. Hoc est, puritatem: si quidem innuptus quispiam est, virginitatem; si autem ἀναπαύει. Ορα δὲ ὅτι γυμνασίαν καλεῖ τὴν παι δείαν, ῥωννύουσαν τοὺς πιστοὺς, καὶ οἷόν τινας ἀθλητὰς, καὶ εὐτονωτέρους ποιοῦσαν. Τί οὖν ἀποφεύγετε τὴν ἐνισχύουσαν τὰς ψυχὰς ὑμῶν; Διὸ τὰς παρειμένας χεῖρας καὶ τὰ παραλελυ μένα γόνατα ἀνορθώσατε. Ως πρὸς πύκτας τινὰς καὶ ἀγωνιστὰς διαλέγεται. Από τῆς Γραφῆς δὲ τοῦ Ησαίου τοῦτο ἔλαβε, δεικνύων ἀπὸ μεταφορᾶς τῶν κυριωτέρων μερῶν, ὅτι ὅλοι παρειμένοι εἰσὶ τῇ ψυχῇ. Αἱ μὲν γὰρ χεῖρες, ἐνεργείας· οἱ δὲ πόδες, κινήσεως σύμβολον. Τοῦ οὖν ἀθυμοῦντος, καὶ τὰ ψυχικὰ μὲν ὄργανα προηγουμένως, καὶ τὰ σωμα τικὰ ἀκολούθως παρεῖναι. Καὶ τροχιὰς ὀρθὰς ποιήσατε τοῖς ποσὶν ὑμῶν, ἴνα μὴ τὸ χωλὸν ἐκτραπῇ, ἰαθῇ δὲ μᾶλλον. Ένα ταῦθα ὡς πρὸς δρομεῖς διαλέγεται, καθὼς καὶ ἀνι τέρω εἴρηκε· Δι' ὑπομονῆς τρέχωμεν. Φησὶν οὖν, Ποιήσατε τροχιάς ὀρθάς. Τροχιά δέ ἐστιν ἢ τὸ ίχνος τοῦ ἁρματείου τροχού, δ κατὰ τῆς γῆς χαράτ τεται, ἢ ἡ ὑποκειμένη χώρα τοῖς τῶν τρεχόντων ποσίν. Ἔστωσαν οὖν, φησίν, αἱ τροχιαὶ ὑμῶν, ήγουν οἱ ὁδοὶ ὑμῶν λεῖαι καὶ ὁμαλα, τουτέστι, μηδὲν τραχὺ καὶ λυπηρὸν καὶ ἀνώμαλον ἐν ταῖς ὑμετέραις ψυχαῖς ἥτω, ἀλλ' ὁμαλῶς καὶ ἀλύπως καὶ λείως τρέχετε, ἵνα μὴ χωλοὶ ὄντες, τουτέστι φύσει μικροψυχότερον διακείμενοι, ἅτε Ἰουδαῖοι· τοιοῦτον γὰρ τὸ ἔθνος· ἢ καὶ χωλεύοντες περὶ τὸ πιστεύειν τοῖς μέλλουσιν, ἔτι προσπλαγῆτε ", καὶ ἐκτραπῶσιν οἱ πόδες ὑμῶν, τουτέστι παντελώς στρεβλοὶ γένωνται. Ο γὰρ τῇ φυσικῇ, ἢ τῇ ἐξ ἀρ χῆς προσπεσούτῃ μικροψυχία συνεπαγόμενος, καὶ μὴ ἀνέχων ἑαυτὸν, ἀλλ᾽ ἐνδιδοὺς, λανθάνει παντάπασιν ἐκπίπτων εἰς τὸν τῆς ἀπογνώσεως χρημνὸν 75 καὶ δυσανάκλιτος ἐκεῖθεν ὤν. ᾿Αλλὰ μᾶλλον σπουδάσατε, ἵνα ἰαθῇ τὸ ἐν ὑμῖν χωλεύον, τουτέστι κἄν τινα ἀπιστίαν ἔχητε μέχρι τοῦ νῦν, διορθώθητε μᾶλλον. Ποῦ γὰρ ἐν τῷ ὑπομένοντι ἀπιστία; "Ορα δὲ τῶς εἰσάγει φανερῶς τὴν μετάνοιαν, καὶ σημείω σαι τοῦτο διὰ τοὺς Ναυατιανούς. Εἰρήνην διώκετε μετὰ πάντων. "Οπερ ἀνωτέρω εἶπε· Μὴ ἐγκαταλείποντες τὴν ἐπισυναγωγὴν ἑαυτῶν, τοῦτο καὶ νῦν ποιεῖ, εἰς ἀγάπην συνάγων. Καὶ οὐ μόνον πρὸς τοὺς οἰκείους, ἀλλὰ καὶ πρὸς τοὺς ἐχθροὺς εἰρηνεύειν παραινεί. Μετά πάντων γὰρ, φησί, καὶ Ἑλλήνων, καὶ Ἰουδαίων, καὶ τῶν ἐχθρῶν. "Οσον γὰρ, φησί, ἐφ' ὑμῖν, μετὰ πάντων άνθρώπων εἰρηνεύετε. Ἐὰν δὲ τοιαύτην πρόθεσιν ἔχητε, οὐδὲν μικροψυχήσετε ἐπηρεαζόμενοι. "Ορα δὲ καὶ τὸ, Διώκετε, τουτέστι καὶ πόῤῥω οὖσαν τὴν εἰρήνην σπουδάζετε καταλαβεῖν, πρὸς ἑαυτοὺς ἐφέλκοντες. Καὶ τὸν ἁγιασμόν. Τουτέστι, την καθαρότητα εἰ μὲν ἄγαμός ἐστί τις, φυλάττων τὴν παρθενίαν· σε Rom. xit, 8. Variæ lectiones. * ἀναθέντας ἐκεῖ ἀναπαύων ο. 18 1. 10 προσπληγήτε. το βυθόν ο.

EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBRÆOS. - CAP. XII. εἰ δὲ ἐν γάμῳ, τὴν σωφροσύνην· οὐχ ὅτι ἁγιασμός matrimonio junctus est, sobrietatem custodiens: ἐστιν ὁ γάμος, ἀλλ᾽ ὅτι τηρεῖ τὸν ἀπὸ τοῦ βαπτί σματος ἁγιασμὸν ἀναπόβλητον διὰ τῆς νομίμου μία ξεως. Τίμιος μὲν γὰρ ὁ γάμος, οὐχ ἅγιος δὲ, ἀλλὰ τοῦ ἁγιασμοῦ φύλαξ. Οὗ χωρὶς οὐδεὶς ὄψεται τὸν Κύριον. Οὔτε γὰρ πόρνοι, οὔτε μοιχοί, ούτε μαλακοί, οὔτε ἀρσενοκοίβασιλείαν Θεού κληρονομήσουσι. Καὶ ὁ Κύριος δὲ ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ· Μακάριοι οἱ καθαροὶ τῇ καρ δίᾳ, ὅτι αὐτοὶ ὄψονται τὸν Θεόν. ται. Επισκοποῦντες μή τις ὑστερῶν ἀπὸ τῆς χάρι τος τοῦ Θεοῦ. Καθάπερ ὁδόν τινα μακρὰν ὁδευόν των αὐτῶν ἐν συνοδία πολλῇ, φησί· Βλέπετε μή τις ἀπέμεινεν. Οὐ γὰρ τοῦτο ζητῶ μόνον, ἵνα ὑμεῖς παραγένησθε, ἀλλ᾽ ἵνα καὶ τοὺς ἄλλους ἐπισκοπῆτε, τουτέστι ἐπισκέπτηςθς, καταλαμβάνητε, καταμανθάνητε, ὅπερ ἐστὶν ἐπὶ τῶν ἀσθενῶν· κἂν εἴς ᾖ ὁ ὑστερῶν, μηδὲ τούτου καταμελήσητε. Χάριν δὲ Θεοῦ τὴν πίστιν φησί, καὶ τὴν ἀρίστην πολιτείαν, καὶ τὰ μέλλοντα ἀγαθά. Πάντα γὰρ ταῦτα, τῆς τοῦ Θεοῦ ἐστι χάριτος. Μή τις ρίζα πικρίας ἄνω φύουσα ἐνοχλῇ. Τοῦτο ἐν τῷ Δευτερονομίῳ κεῖται. Ελαβε δὲ αὐτὸ ἀπὸ μεταφορᾶς τῶν φυτῶν. Ο δὲ ἀλλαχοῦ γράφει, Μικρά ζύμη όλον το φύραμα ζυμοί, τοῦτο καὶ ἐνταῦθά φησι, Μή τις πονηρὸς εἰς λύμην πλειόνων εἶναι συγχωρείσθω· ἔκκοπτε τὴν τῆς πικρίας ῥίζαν, τουτέστι, τῆς ἁμαρτίας, ἵνα μὴ βλαστοὺς ἐνέγκῃ, τουτέστι μὴ ἄλλους τοιούτους ποιήσῃ. Οτι δὲ πικρὰ ἡ ἁμαρτία, μᾶλλον δὲ οὐδὲν πικρότερον αὐτῆς, ἴσασιν οἱ μετὰ τὸ πρᾶξαι ὑπὸ τοῦ συνειδότος τηκάμενοι. Ορα δέ, οὐκ εἶπεν ὅτι πικρὰ ῥίζα, ἀλλὰ πικρίας ῥίζα· τὴν μὲν γὰρ πικρὰν ῥίζαν ἔστι καρ ποὺς γλυκεῖς 17 προσενεγκεῖν· τὴν δὲ πικρίας ῥίζαν, τουτέστι τὴν πηγὴν καὶ ὑπόθεσιν, οὐκ ἔνι ποτέ γλυκὺν ἐνεγκεῖν καρπόν. Καὶ διὰ ταύτης μιανθῶσι πολλοί. Τοὺς γὰρ ἀσε δεῖς ὁρῶντες, εἰς ζῆλον αὐτῶν ἔρχονται οἱ ῥᾴθυκαι μιαίνονται τὰς ψυχάς. Ἐκκοπτέσθωσαν οὖν αἱ τοιαῦται ρίζαι. μοι Μή τις πόρνος, ἢ βέβηλος, ὡς Ἡσαν, ὃς ἀντὶ βρώσεως μιᾶς ἀπέδοτο τὰ πρωτοτόκια αὐτοῦ. Οὐ τοῦτό φησιν, ὅτι πόρνος ἦν Ησαῦ, ἀλλ᾽ ἄχρις αὐτοῦ στῆσον, Μή τις πόρνος ἐν ὑμῖν ἥτω. Αἰ νίττεται γάρ τινας παρ' αὐτοῖς τοιούτους, οὐ μέν τα βούλεται ἐλέγχειν αὐτοὺς, ἀλλὰ προσποιεῖται ἄγνοιαν, ὡς ἂν διορθώσωνται. Εἶτα ἀπ᾿ ἄλλης ἀρχῆς εἰπε, Μηδὲ βέβηλος ὡς Ησαύ, τουτέστι γαστρίμαργος, κοσμικός, τὰ πνευματικά βεβηλών καὶ καταπατῶν. Τὴν γὰρ παρὰ Θεοῦ δοθεῖσαν τιμὴν τῶν πρωτοτοκίων ἀπέδοτο, καὶ ταῦτα βρώσεως μιας. Τοῦτο δέ ἐστι βεβήλωσις, ή καταφρόνησις τῶν θείων. Ἐνταῦθα δείκνυσιν αὐτοῖς πόσον κακὸν ἡ ῥᾳθυμία, *** 1 Cor. iv, 9, 10. Η καλούς οι cs datth. v, Το ῥαθυμώτεροι 0. non quod nuptiæ sint sanctificatio, sed quia sanctificationen a baptismale partam, per legitimum coitum, inviolatam servant. Honorabile quippe connubium, non autem sanctum, sed sanctificationis custos. Sine qua nemo ridebit Dominum. Neque enim fornicatores, neque machi, neque molles, neque nasculorum concubitores regnum Dei hæreditabunt 6. Ac Dominus in Evangelio: Beati, inquit, mundi corde, quoniam ipsi Deum videbunt ". es Gal. v, 9. VERS. 15. Considerantes ne quis desit gratiæ Dei. Perin le quasi longum iter cum multo comitatu emensi sint, dicit: Videte ne quis remanseril. Non enim hoc quæro solum, ut vos accedatis: sed ut alios etiam consideretis, luc est, visitetis, cognoscatis, perdiscatis; quod est de infirmis: et si vel unus tantummodo posterior fuerit, ne hunc quidem neglexeritis. Gratiam autem Dei, fidem dicit, et optimam vitæ rationem, adeoque futura bona. Hæc enim omnia sunt Dei gratiæ. Ne qua radix amaritudinis sursum germinans inturbet. Hoc in Deuteronomio habetur. Est autem metaphora a plantis sumpta. Quod vero alio ia loco scribit: Modicum fermenti totam massam fermentat: istud et hic dicit, Ne quis pravus ad plurimum perniciem permittatur, exscinde amaritu dinis radicem, hoc est peccati, ne germina proferat, hoc est, ne alios tales faciat. Quod autem amarum sit peccatum, imo vero nihil ipso amaru - lentius, ii noverunt qui post commissum flagitium conscientia macerantur. Observa autem quod non dixerit radicem esse amaram, sed amaritudinis radicem potest enim amara radix fructus dulces proferre. Amarulentiæ autem radicem, hoc est, fontein, et causam, non est possibile dulcem proferre fructum. El per illam inquinentur multi. Segniores enim, cum impios vident, ad corum æmulationem deveniunt, ipsorumque animi inquinantur. Itaque hujusmodi radices exscindantur. VERS. 16. Ne quis fornicator, aut profanus ut Esau, qui propter unam escam vendidit primitiva sua. Nou hoc dicit, quod Esau fornicator fuerit, sed hic siste ad, Ne quis fornicator in vobis sit. Innuit enim tales apud eos quosdam fuisse, non Lumen eos vult palam arguere, sed 751 ignorantiam simulat, ut emendentur. Deinde ab alio principio dic: Neque profanus ut Esau, lioc est, gastrimargus, heiluo, vorax, mundanus, spiritualia profanans et conculcans. Datum enim a Deo honorem primogenituræ vendidit, idque pro una esca. Ilæc vero est profanatio, coutemptus nimirum divinarum rerum. Hic ipsis ostendit Varia lectiones.

CAP. XII. αὐτοῦ; καὶ, Οὐκ ἔστι μαθητὴς ὑπὲρ τὸν διδά- ipsius w? et: Non est discipulus supra magistrum s. σκαλον. Τί δέ ἐστιν, ἀρχηγὸν καὶ τελειωτήν; Quid autem est quod ait, auctorem et consummaτουτέστιν Αὐτὸς καὶ τὴν πίστιν ἡμῖν ἐξ ἀρχῆς ἐν- torem? Hoc est, Ipse Gdem nobis ab initio impo. έθηκεν· Οὐ γὰρ ὑμεῖς με, φησὶν, ἐξελέξασθε, ἀλλ' suit, Non enim vos me, inquit, elegistis, sed ego vos ἐγὼ ἐξελεξάμην ὑμᾶς·· καὶ τὸ τέλος αὐτὸς ἐπι· elegi ", ac finem etiam et consummationem ipse θήσει, ὡς τελειοτάτην αὐτὴν ἔχειν ὑμᾶς. appouet, ut vos eam perfectissimam habeatis. *Ος ἀντὶ τῆς προκειμένης αὐτῷ χαρᾶς, ὑπο έμεινε σταυρόν, αἰσχύνης καταφρονήσας. Ἐξῆν γὰρ αὐτῷ μὴ παθεῖν, μὴ ἀποθανεῖν· ἀναμάρτητος γὰρ ὤν, θανάτῳ οὐχ ὑπέκειτο· 8 καὶ αὐτὸς λέγει· Ερχεται ὁ τοῦ κόσμου ἄρχων, καὶ ἐν ἐμοὶ οὐκ ἔχει οὐδέν. Εἰ οὖν οὐκ ἤθελεν, οὐκ ἂν ἐσταυρώθη· ὁ καὶ αὐτὸς ἔλεγεν· Ἐξουσίαν ἔχω θεῖναι τὴν ψυχήν μου. 'Αλλ' ὅμως σταυρὸν ὑπέμεινε, τουτέστιν, οὐχ ἁπλῶς θάνατον, ἀλλὰ τὸν ἐπονείδιστον, καὶ καταφρόνησε τῆς ἐπὶ τοιούτου θανάτου αἰσχύνης. Η Οὐκ εἶπε δὲ, Λύπης καταφρονήσας· οὐδὲ γὰρ μετὰ λύπης ταῦτα ἔφερεν. Ἐν δεξιᾷ τε τοῦ θρόνου τοῦ Θεοῦ κεκάθικεν. Ορᾶς τὸ τέλος τῆς ὑπομονῆς τοῦ ἀναβιβάζει; δ καὶ ἀλλαχοῦ φησι· Διὸ καὶ ὁ Θεὸς αὐτὸν ὑπερύψωσε, τὸ κατὰ σάρκα λέγων. Ὥστε δύναται καὶ ὑμᾶς ἀμείψασθαι ὑπὲρ τῶν δι' αὐτὸν θλίψεων. Ἡ γὰρ ἐν δεξιᾷ καθέδρα, τὸ πρὸς τὸν Πατέρα Ισότιμον δηλοῖ. Αναλογίσασθε γὰρ τὸν τοιαύτην ὑπομεμενη κότα ὑπὲρ τῶν ἁμαρτωλῶν εἰς αὐτὸν ἀντιλογίαν. Καίτοι εἰ καὶ ὁμοδούλων πάθη ἀναλογίζεταί τις, ἱκανῶς παραμυθεῖται, πόσῳ μᾶλλον τὰ τοῦ Δεσπό του τοῦ τοιαύτην ἀντιλογίαν ὑπομείναντος; ὅ ἐστι, γέλωτας, χλευασίας, ονείδη, κατὰ πρόσωπον πλη γάς, ὅσα ἀντέλεγον ταῖς διδασκαλίαις αὐτοῦ, τάς ἐπὶ Πιλάτου κραυγὰς, τελευταῖον σταυρόν. Εμφαν τικὸν γὰρ τὸ, τοσαύτην, τουτέστιν, ἄχρι θανάτου φέρουσαν, καὶ ταῦτα, τοῦ μετὰ λῃστῶν, καὶ ταῦτα ὑπὸ ἁμαρτωλῶν, τῶν ἐθνικῶν δηλαδή, ἢ καὶ αὐτῶν τῶν Ἰουδαίων. Ἵνα μὴ κάμητε ταῖς ψυχαῖς ὑμῶν ἐκλυόμενοι, Τὸ γὰρ ἀναλογίσασθαι τὸν Χριστὸν, τονώσει ὑμῶν τὰς ψυχὰς καὶ νευρώσει, καὶ οὐκ ἐάσει ἐκλελύσθαι καὶ ἀπαγορεῦσαι πρὸς τὰς θλίψεις. Qui pro proposito sibi gaudio sustinuit crucem, ignominia contempla. Licebat enim ipsi non pati, non mori. Cum enim peccati omnis expers esset, morti non subjiciebatur: quod et ipse ait: 746 Venit mundi princeps, et in me non habet quidquam *s. Si igitur noluisset, non esset crucifixus: quod et ipse dixit: Polesialem habeo ponendi animam meam 59. Altamen crucem sustinuit, hoc est, non simpliciter mortem, sed contumeliosam, aspernatusque est ignominiam inde provenientem. Non autem dixit, Tristitia contempta: neque enim cutu tristitia ista ferebat. to Alque in dextera sedis Dei sedet. Vides finem patientiæ, quo perducit? id quod alibi dixit: Propter· ea Deus etiam superexaltavit eum: de carne loquens. Potest itaque vobis mercedem rependere pro afflictionibus suo nomine toleratis. Cathedra enim et sessio ad dextram, æqualitatem cum Patre significat. VERS. 3. Recogitate enim eum qui talem sustinuit a peccatoribus adversum se contradictionem. Quod si quis conservorum suorum afflictiones reputaus, abunde se consolatur, quanto magis si Domini sui, qui tantam contradictionem pertulit, aflictiones secum expeudat? hoc est, risus, subsannationes, convicia, in faciem verbera, quæcunque contra doctrinam ejus dicebant, clamores apud Pilatum, postremo trucem ipsam. Emphatica enim est ista dictio, Talem, hoc est, ad mortem usque perducentem, idque una cum latronibus, idque a peccatoribus, ethnicis videlicet, sive ipsis Judais. Ne defatigemini animabus vestris deficientes. Christum enim in animo versare, animabus vestris el vires ac nervos addet, nec sinet deficere, nec in afflictionibus desperare. VERS. 4. Nondum ad sanguinem usque restitistis. Duæ sunt adhortationis et consolationis species inter se contrariæ: altera quidem, cum quis alicui Οὔπω μέχρις αἵματος ἀντικατέστητε. Δύο εἴδη παρακλήσεως ἀλλήλοις εἰσὶν ἐναντία· ἓν μὲν, όταν πρός τινα λέγῃ τις, ὅτι Μεγάλα πέπονθας. ἀναμνήσθητι ἐκείνων· ἕτερον δὲ, ὅταν λέγῃ· Οὐ- dicat: Magna quidem passus es, memento illorum; δὲν μέγα οὔπω πέπονθας. Τὸ μὲν γὰρ κάμνουσα, ἀνακτᾶται τὴν ψυχὴν, ἔχουσαν πολλοὺς συνίστορας τῶν παθημάτων αὐτῆς· τὸ δὲ φυσᾶσθαι μέλλουσαν κατασπᾷ, καὶ ῥαθυμοῦσαν διεγείρει. Τούτοις τοῖς δυσὶ χρῆται Παύλος νῦν πρὸς Ἑβραίους. Εἰπὼν γὰρ ἀνωτέρω, ὅτι Πολλὴν ἄθλησιν ὑπεμείνατε παθημά των, καὶ προτρεψάμενος μιμήσασθαι ἑαυτοὺς, νῦν τὸ ἐναντίον, δείκνυσιν αὐτοὺς μήπω μηδὲν ἀξιόλογον ὑποστάντας, ὡς ἂν μὴ ἐπαρθῶσι. Καὶ ὄρα σοφίαν. Μεθ' 8 ἐμνήσθη τῶν ἀρχαίων ἁγίων τῶν μεγάλα ὑποστάντων, καὶ αὐτοῦ τοῦ Κυρίου, τότε δείκνυσι τὰ αὐτῶν οὐδὲν ὄντα. Οὔπω γάρ, φησίν, ἄχρι θανάτου sy Joan. xv, 86 ibid. 24. ss Matth. x. 25. **• flebr. x, 32. 60° altera vero, cum dicat: Nibildum ardui passus es. Hud enim animam fatiscentem refocillat, dum multos afflictionum suarum testes habet. Istud vero intumescentem deducit, et languentem excitat. Hisce duabus nunc utitur Paulus ad Hebræos. Cuin enim supra dixisset: Magnum certamen sustinuistis passionum ***, adbortatusque esset ut seipsos imitarentur, nunc e contra ostendit eos nondum quidquam æstimatione dignum sustinuisse, ne efferantur. Ac vide ejus sapientiam. Posteaquam priscorum sanctorum, qui magna sustinuerant, atque adeo Domini ipsius meminisset, tunc ostendit eo39 Joan. x, σε Joan. σιν, 50. 18. το Philipp. 11, 2.

CAP. XII. στῶσι τῷ ἐπαγγειλαμένῳ, ἢ οἱ ἐν τῇ Παλαιᾷ. Καὶ rint, sed difillant ei qui promisit, quam qui Veteris ὄρα πῶς ποιεῖται τὴν σύγκρισιν. Μεθ᾽ ὁ ἔδειξε την ὑπεροχὴν τῆς Νέας πρὸς τὴν Παλαιὰν διὰ πλειόνων, ὡς ἔγνωσται, τίθησι νῦν καὶ τὰ μεγάλα παρὰ τοῖς πάλαι καὶ θαυμαστὰ, τὰ ἐν τῷ Σινῷ ὄρει γενόμενα, καὶ ἀποφαίνει ταῦτα μικρὰ ὄντα, καὶ οὐκ ἀξιόλογα πρὸς τὰ τῆς Νέας. Ἐκεῖ μὲν γὰρ, φησί, φαντασία πολλὴ πρὸς ἔκπληξιν τοῦ νηπιώδους ἐκείνου λαοῦ. Καὶ γὰρ τὸ πῦρ, ἵνα δηλωθῇ τὸ κολαστικὴν τοῦ νομοθέτου, προσετέθη, καὶ φοβερὸς εὐθὺς φανῇ. Ο γνόμος καὶ ὁ σκότος, ἐδήλουν τὸ συνεσκιασμένον τῆς Παλαίας. Εἰ γὰρ ἐκείνη τύπος ἦν, δῆλον ὅτι ἕως οὗ ἦλθεν ἡ ἀλήθεια, ἀσαφεῖς ἦσαν οἱ τύποι, μὴ γινε σκόμενοι τί δηλοῦσι. Καὶ τὸ ἀόρατον δὲ τοῦ Θεοῦ ἐδηλοῦτο διὰ τούτων. Γνόφος γάρ, φησίν, ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ. Ἡ δὲ θύελλα ραθύμους ὄντας τοὺς Εβραίους διήγειρεν, ὥστε προσέχειν. Αἱ δὲ σάλπιγ γες, ὡς παρόντος βασιλέως. Τοῦτο γὰρ καὶ ἐν τῇ δευτέρα παρουσίᾳ ἔσται. Testamenti tempore vixerint. Expende vero qua ratione comparationem faciat. Posienquam ostendit excellentiam Novi Testamenti supra Vetus multis nominibus, uti notum est, nunc res magnas et admirandas a priscis illis gestas proponit, nem pe quæ in monte Sina contigerunt, atque ostendit ea esse exigua, nec habere rationem vel pondus quo Novo adæquari queant. Illic enim multæ erant · rerum imagines in terrorem puerilis istius populi. Ignis enim additus est, ut significaretur punitio quam illaturus erat legislator, et ut tremendus protinus videretur. Turbo et caligo significabant adumbrationem Veteris Instrumenti. Si enim figura esset Vetus illud, perspicuum est quod donec advenisset veritas, obscuri sane typi exstiterunt, cum non cognosceretur quidnam significarent. Invisibile autem Dei indicabatur per hæc. Cal go enim, inquit, sub pedibus ejus. Procella autem Hebræos, utpote socordes, ad altentionem excitavit. Tube autem, veluti præsente rege. id enim et in secundo Christi adventu aderit. Καὶ φωνῇ ῥημάτων, ἧς οἱ ἀκούσαντες παρητήσαντο μὴ προστεθῆναι αὐτοῖς λόγον. Ο γὰρ Θεὸς ἡκούετο λαλῶν, ἵνα ἀξιόπιστος η νομοθεσία γένηται, καὶ μὴ δόξωσι Μωσέως εἶναι τὰ βήματα. Πάντως δὲ ἡ μὲν τοῦ Θεοῦ φωνὴ φοβερά, ἡ δὲ τοῦ Μωσέως ἰσχνή. Διὸ παρητήσαντο ἐκεῖνοι τὸν Θεὸν, εἰπόντες Μωσεί· Λάλει πρὸς ἡμᾶς σύ, καὶ μὴ λα λείτω ἡμῖν ὁ Θεός. Οὐκ ἔτερον γὰρ τὸ διαστελλόμενον. Τουτέστι τὸ διαλαλούμενον σε παρὰ τοῦ Θεοῦ οὐκ ἠδύναντο τοῖς ὠσὶ στέγειν, ὧν φοβερόν. Αρα αὐτοὶ γεγόνασιν αἴτιοι τοῦ διὰ σαρκὸς φανῆναι τὸν Θεὸν, ὡς ἂν χωρητὸς αὐτοῖς γένηται. Κἂν θηρίον θίγῃ τοῦ ὄρους, λιθοβοληθήσεται. Καὶ οὕτω φοβερὸν ἦν τὸ φανταζόμενον. Δείκνυσι καὶ ἐν τούτῳ τὴν ὑπεροχὴν τῆς Νέας. Ἡ μὲν γὰρ Παλαιὰ καίτοι μηδὲν ἔχουσα μέγα, καὶ οἷον ἡ Καινὴ, φοβερά τις ἦν, καὶ οὔτε θηρίον τοῦ ὄρους ἅπτεσθαι ἐξῆν· τουτέστι κτῆνός τι ἐξ ὧν ὁ λαὸς εἶχεν. Ἡ δὲ Νέα, πάντα τέλεια ἔχουσα, οὐδὲν ἐνδείκνυται φοβε· ρόν, ἀλλὰ πάντα ήπια. Μωσῆς εἶπεν· Εμφοβός εἰμι καὶ ἔντρομος. Εἰ δὲ Μωσῆς οὕτως ὁ εἰσελθὼν εἰς τὸν γνόφον ὁ μέγας, ὁ λαὸς πόσον; Ἀλλὰ προσεληλύθατε. Ἐκεῖνοι οὐ προσῆλθον, ἀλλὰ πόρρωθεν εἱστήκεισαν· ὑμεῖς δὲ προσεληλύ θατε. Ορᾶς τὴν ὑπεροχήν; Σιὼν ὄρει καὶ πόλει Θεοῦ ζῶντος Ιερουσαλήμ ἐπουρανίῳ. 'Αντὶ τοῦ Σινᾶ, ἔχομεν Σιών ὄρος νοη τὸν, καὶ πόλιν νοητὴν Ἱερουσαλήμ· τουτέστιν αὐτ τὸν τὸν οὐρανὸν, οὐκ ἔρημον, ὡς ἐκεῖνοι. Καὶ μυριάσιν ἀγγέλων πανηγύρει. Αντί τοῦ • Exod. xx, 18. σε τὸ ἐντελλούμενον καὶ διαλαλούμενον m. G VERS. 19. Ει vocem verborum, quam qui audie runt excusaverunt se ne iis fieret verbum. Deus enim audiebatur loqui, ut auctoritas legislationi concilietur, neque existiment Mosis esse verba. Omnino autem Dei vox terribilis erat, Mosis vero exilis. Unde recusabant illi Deum, dicentes Mosi: Loquere tu ad nos, et ne loquatur nobis Deus “. VERS. 20. Non enim portabant quod dicebatur. Hoc est, quod a Deo dicebatur, non potuerunt auribus suis ferre, adeo terribile erat. Proinde ipsi fuerunt in causa cur Deus per carnem apparuerit, ut possent eum capere. VERS. 21. Et si bestia tetigerit montem, lapidabitur. Et ita terribile erat quod videbatur. Per hoc quoque Novi Testamenti excellentiam indicat. Vetus enim, etsi nihil adeo magnum haberet ac Novum, terribile erat, neque belluam montem attingere licebat, hoc est, jumentum aliquod eorum quæ populus habebat. Novum autem omnia perfecta habens, nihil terrificum præ se fert, sed omnia blanda. VERS. 22. Moses dixit: Exterritus sum et tremebundus. Si Moses autem qui caliginem erat ingressus, adeo magnus et mirificus, metu ita perculsus est, quanto magis populus? Sed accessistis. Illi non accesserunt, sed procul steterunt: vos vero accessistis. Viden' excellentiam? 753 Ad montem Sion, et civitatem Dei virenlis, Jerusalem cœlestem. Pro Sina habemus Sion montem spiritualem, et urbem spiritualem Jerusalem, hoc est, ipsum cœlum, non solitudinem, illorum instar. Et ad innumerum angelorum conventum. Pro Varia lectiones.

populo, inquit, habemus nos augelorum myriadas, λαοῦ ἔχομεν ἡμεῖς ἀγγέλων μυριάδας, ἀντὶ τοῦ φέadeoque pro pavore gaudium: hoc enim per, Contentum, significatur. Ubi enim panegyris, ibi est laetitia. Panegyris igitur ista in nyriadibus angelorum consistit. VERS. 23. Εt ad Ecclesiam primogenitorum qui conscripti sunt in cælis. Primogenitos appellat fideles, consecratos Deo ac sanctificatos, quorum nomina sunt in libro vitæ, perinde ac Dominus e'iam discipulis dicebat: Vestra autem nomina scripta sunt in cœlis 07. Quoniam vero Deus est commiumis omnium Pater, omnes quidem homines sunt ſi¡¡¡ ejus communiter: hornm vero primogeniti sunt fi leles, adeoque digni adoptione filiorum, quæ est secundum propositum. Vel simpliciter omnes quidem credentes, filii sunt; primogenii autem, qui Deo bene placent, et in verbo vitæque conversa- © tione legationibus apud Deum dignati sunt. Et judicem Deum omnium. Ilic quoque perterrefacit eos. Omnium enim, non Judaeorum tantum, cæterum et fidelium judex est, Illum ergo timete. Ostendit autem quomodo illi veteribus excellentiores sunt, siquidem ¡III ne nuda quidem verba sustinebant, neque monti quidem appropinquare audebant: vos autem ipsum judicem adiistis, id est, Christum. Pater enim non judicat quemquam, sed judicium omne dedit Filio “. Et ad spiritus justorum perfectorum. Hoc est, ad animas eorum qui clari et perfecti visi, sunt apud Deum, per fidem videlicet, uti demonstravit: qui- c bus etiam adjungendi estis, si modo illos fueritis imitati. VERS. 26. Ac Testamenti Novi mediatorem Jesum. Non servum Mosen adiistis, sed Jesum Dominum nostrum. Et sanguinem aspersionis. Hoc est, purificationis. Sanguis enim Christi conspersus super nos, purgavil nos et sanctificavit. Melius loquentem, quam Abel. Sanguis igitur Abelis locutus est? Omnino. Vox enim, inquit, sanguinis fratris sui clamat ad me ". Vel quod supra dictum est, loquitur nunc, cum celebratur et decantatur apud omnes mortales. At Christi sanguis splendidiorem vocem edit et significantiorem, et clariorem, per res ipsas clamans, quod omnes sanctificavit. Quin et alias loquitur: ubi invenerit mentem sinceram, excitat eam, et facit 754 loqui. Spiritus enim loquitur gemitibus inenarrabilibus ⁹º. Divus autein Cyrillus sic intellexit, quod sanguis Abelis clamaverit adversus occisorem: Christi autem sanguis pro nobis loquitur ad Patrem suum. VERS. 25. Videte ne recusetis loquentem. Eo quod non creditis ejus promissionibus, sed despeσου χαράν, τοῦτο γὰρ δηλοῦται διὰ τοῦ, Πανηγύρει. Ενθα γὰρ πανήγυρις, ἐκεῖ χαρά. Η πανήγυρις οὖν αὕτη ἐν μυριάσιν ἀγγέλων συνίσταται. Καὶ Ἐκκλησίᾳ πρωτοτόκων ἀπογεγραμμένων ἐν οὐρανοῖς. Πρωτοτόκους καλεῖ τοὺς πιστοὺς, τοὺς ἀφιερωμένους Θεῷ, τοὺς ἡγιασμένους, ὧν τὰ ὀνό ματα ἐν βίβλω ζωῆς, καθὰ καὶ ὁ Κύριος τοῖς μαθη ταῖς ἔλεγεν· Ὑμῶν δὲ τὰ ὀνόματα ἐγράψη ἐν τοῖς οὐρανοῖς. Ἐπειδὴ δὲ κοινός ἐστι Πατήρ πάντων δ Θεός, πάντες μὲν ἄνθρωποι υἱο! εἰσιν αὐτοῦ και νῶς· πρωτότοκοι δὲ τούτων, οἱ πιστεύσαντες, καὶ ἄξιοι τῆς κατὰ πρόθεσιν 1 υἱοθεσίας. Η καὶ πάν τες μὲν ἁπλῶς οἱ πιστεύοντες, υἱοί· πρωτότοκοι δὲ οἱ εὐάρεστοι, καὶ τῶν πρεσβειῶν ἐν λόγῳ καὶ πολιτείᾳ ἠξιωμένοι παρὰ Θεῷ. Καὶ κριτῇ Θεῷ πάντων. Ενταῦθα καὶ φοβεῖ αὐτ τούς. Πάντων γάρ, οὐχὶ Ἰουδαίων μόνον, ἀλλὰ καὶ πιστῶν ἐστι κριτής. Φοβήθητε οὖν τοῦτον. Δείκνυσι δὲ ἅμα καὶ τὴν ὑπεροχὴν αὐτῶν, τὴν πρὸς τοὺς πάλαι, είγε ἐκεῖνοι μὲν οὐδὲ ῥημάτων ψιλῶν ἠνείχοντο, οὐδὲ ἐτόλμων ἐγγίσαι οὐδὲ τῷ ὄρει· ὑμεῖς δὲ καὶ αὐ τῷ τῷ κριτῇ προσεληλύθατε, τουτέστι Χριστῷ. Οὐ γὰρ Πατὴρ κρίνει οὐδένα, ἀλλὰ τὴν κρίσιν πά σαν δέδωκε τῷ Υἱῷ. Καὶ πνεύμασι δικαίων τετελειωμένων. Τουτέστι, ταῖς ψυχαῖς τῶν εὐδοκιμησάντων καὶ τελείων φανέν των παρὰ Θεῷ, διὰ τῆς πίστεως δηλαδή, ὡς ἀπο ἔδειξεν· οἷς μέλλετε συνταγῆναι, ἐὰν ζηλώσητε τούτους. Καὶ Διαθήκης Νέας μεσίτη Ἰησοῦ. Οὐχὶ Μα σῇ τῷ δούλῳ, ἀλλὰ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν. Καὶ αἵματι ῥαντισμού. Τουτέστι καθαρισμού. Τὸ γὰρ αἷμα τοῦ Χριστοῦ ῥαντισθὲν ἐφ' ἡμᾶς, ἐκάθαρε καὶ ἡγίασε. Κρείττον λαλοῦντι παρὰ τὸ ᾿Αβελ. Τὸ γὰρ τοῦ "Αβελ ἐλάλησε; Ναί. Φωνή γάρ, φησιν, αίματος τοῦ ἀδελφοῦ σου βοᾷ πρός με. “Π ὅπερ καὶ ἀνω τέρω εἴρηται, ὅτι λαλεῖ καὶ νῦν φημιζόμενον καὶ ᾀδόμενον παρὰ πᾶσιν. ᾿Αλλὰ τὸ τοῦ Χριστοῦ λαμπροτέραν φωνὴν ἀφίησι καὶ εὐσημοτέραν, διὰ τῶν πραγμάτων βοῶν, ὅτι πάντας ἡγίασε. Καὶ ἄλλως δὲ λαλεῖ· ἔνθα εὕρῃ διάνοιαν εἰλικρινή, διανίστησιν αὐτὴν, καὶ ποιεῖ λαλεῖν. Τὸ γὰρ Πνεῦμα λαλεῖ ἐν στεναγμοῖς ἀλαλήτοις. Καὶ ὁ ἅγιος δὲ Κύριλλος οὕτω πως ἐδέξατο, ὅτι τὸ μὲν αἷμα τοῦ ᾿Αβελ, κατέκραγε τοῦ φονευτοῦ τὸ δὲ τοῦ Χριστοῦ, ὑπὲρ ἡμῶν λαλεῖ πρὸς τὸν αὐτοῦ Πατέρα. Βλέπετε μὴ παραιτήσησθε τὸν λαλοῦντα. Διὰ τοῦ ἀπιστῆσαι ταῖς αὐτοῦ ἐπαγγελίαις, καὶ ἀπο 67 Joan. v, 22. 68 Luc. x, 22. "Gen. iv, 10. το Rom. viii, 26. Varia lectiones. Οι προαίρεσιν ο. Ως ἀδελφοῦ ο.

EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBRÆOS. - CAP. XII. γνῶναι. Τίς δὲ ὁ λαλῶν, ἢ ὁ Χριστός; Εἰ γὰρ τὸ αἶ. ratis. Quis autem est qui loquitur, nisi Christus? μα αὐτοῦ λαλεῖ, πολλῷ μᾶλλον αὐτὸς ζῇ. Εἰ γὰρ ἐκεῖνοι οὐκ ἔφυγον, τὸν ἐπὶ γῆς παρ αιτησάμενοι χρηματίζονται. Τί οὐκ ἔφυγον; Τὴν τι μωρίαν, τὴν ἀπώλειαν. Ἐπὶ γῆς δὲ χρηματίζοντα, τὸν Μωσήν λέγει, ἢ καὶ τὸν Θεὸν, τὸν ἀπ᾿ οὐρανοῦ μὲν καταβάντα, ἐπὶ γῆς δὲ ὅμως χρηματίζοντα διά Μωσέως. Ἐν γὰρ τῷ ὄρει τῷ Σινα ἐχρημάτισε, τουτέστιν ὡμίλησε, διελέχθη, διετάξατο. Πολλῷ μᾶλλον ἡμεῖς, οἱ τὸν ἀπ' οὐρανῶν αποστρεφόμενοι. Τουτέστι τὸν Χριστὸν τὸν ἀπ᾿ οὐρα νῶν χρηματίζοντα· τουτέστι τὸν μετὰ τὸ ἀναλη φθῆναι τὸν νόμον ἡμῖν δόντα διὰ τοῦ Πνεύματος. Οὐχ ὡς ἄλλου δὲ ὄντος τότε καὶ ἄλλου νῦν, τοῦτο εἶπεν, ἀλλ' ὁ τρόπος τῆς νομοθεσίας διαφέρει. Τότε μὲν γὰρ ἐπὶ τῆς γῆς χρηματίζων, ἔδωκε τὸν νόμον· νῦν δὲ ἀναληφθείς, ὡς εἴρηται. Ὥστε φοβερώτερος ἂν εἴη. Ὅτι γὰρ οὐκ ἄλλος ἦν τότε, καὶ ἄλλος νῦν, ἄκουε αὐτοῦ 63 τούτου ἐφεξῆς. Οὗ ἡ φωνὴ τὴν γῆν ἐσάλευσε τότε. Ορᾷς ὅτι καὶ τότε ὁ λαλῶν αὐτὸς ἦν, ὁ νῦν ἀπ᾿ οὐρανοῦ χρηματίζων ἡμῖν. Η γάρ φωνὴ αὐτοῦ τότε ἐν τῷ της νομοδοσίας καιρῷ, τὴν γῆν ἔσεισε. β Νῦν δὲ ἐπήγγελται λέγων· Ετι δε ἐγὼ σείω, οὐ μόνον τὴν γῆν, ἀλλὰ καὶ τὸν οὐρανόν. Δύο σεισμούς ἔχομεν ἀπὸ τῆς Γραφῆς τεμένους " πρότερον μὲν τὸν ἐπὶ τῆς οι Σινᾶ νομοθεσίας· Γῆ γάρ, φησὶν ὁ Δαβίδ, ἐσείσθη· δεύτερον δὲ τὸν ἐπὶ G τῆς ἐν σαρκὶ ἐπιδημίας. Ἐσείσθη γάρ, φησί, πᾶ τα Ιερουσαλήμ· καὶ, Σεισθήσεται τὰ χειροποίητα τῆς Αἰγύπτου. Εσείσθησαν γὰρ, τουτέστι τῆς τοῦ πλανᾶν τοὺς ταῦτα σεβομένους στάσεως ἀπεκινήθησαν, καὶ κατεβλήθη ἡ ἰσχὺς αὐτῶν. Τὸ οὖν, Ετι ἅπαξ, τρίτον σεισμὸν δηλοί, τὸν μετὰ τὸν δεύτερον συμβησόμενον, ήγουν τὴν ἐπὶ τῇ συντε λείᾳ τοῦ κόσμου καινοτομίαν, ὅτε μεταστήσονται τὰ πάντα, ἀπὸ τῆς φθορᾶς εἰς ἀφθαρσίαν ἐναλλαττό μενα. ᾿Αγγαίου τε δὲ τὸ ῥητόν. Τὸ δὲ, Ετι ἅπαξ, δηλοῖ τῶν σαλευομένων τὴν μετάθεσιν, ὡς πεποιημένων. Τουτέστι, τῆς φθαρτῆς κτίσεως τὴν μετάθεσιν, τῆς ἐχούσης φύσιν σαλεύεσθαι, ἅτε δὴ πεποιημένης, τουτέστιν, ἀρχὴν λα. Γούσης τοῦ εἶναι, καὶ ἀναγκαίω; δηλαδὴ καὶ τέλος ἐχούσης. Πᾶν γὰρ τὸ ποιηθέν, ἤρξατο, καὶ διὰ τοῦ το, ὅσον γε τῇ οἰκεία φύσει καὶ τελευτὴν ἔχει. Καὶ γὰρ καὶ οἱ ἄγγελοι κατὰ φύσιν μὲν οὐκ ἀτελεύτητοι, ἐπειδὴ οὐδὲ ἄναρχοι· χάριτ: δὲ θείᾳ τὰ ἀτελεύτητον Έλαβον. Ινα μένῃ τὰ μὴ σαλευόμενα. Τουτέστι τὰ Quod si sanguis ejus loquitur, multo potius ipse vivit. Si enim illi non effugerunt, recusantes eum qui su - per terram loquebatur. Quid non effugerunt? Supplicium, perniciem. Per eum autem qui super terram oraculum reddebat, Mosen intelligit, vel Deum, qui e cœlis quidem descendebat, super terram tamen oraculum edebat per Mosen. In monte namque Sina ἐχρημάτισε, hoc est, locutus est, disseruit, ordinavit. Multo potius nos, qui de cœlis loquentem nobis avertimus. lluc est, Christum e colis loquentem, id est, qui post assumptionem suam, legem nobis dedit per Spiritum. Non autemi veluti alius șit nunc, alius vero tunc, hoc dixit, sed modus legislationis differt. Tum enim super terram agens, el res ordinans, legem sancivit: nunc vero in cœlum assumptus, uti dictum est. Proinde terribilior esset. Quod enim baud alius fuerit tunc, alius vero nunc, audi hunc ipsum in sequentibus. VERS. 26. Cujus vox terram tunc movit. Animadvertis eum tum quoque fuisse qui loqueretur, qui hodie e cœlis nobis responsa edit. Vox enim ejus tum legislationis tempore terram concussit. Nunc autem promisit dicens: Adhuc semel ego conculio non solum terram, sed et cælum. Duos motus fuisse ex Scriptura tenemus. Prior erat, culu in monte Sina lex sanciretur. Terra enim, inquit David, mola est ". Alter, cum in carnem Christus venisset. Mola est enim, inquit, universa Jerusalem: et, Concutientur idola manufacta Ægypti ". Concussa sunt enim, hoc est, a statione sua sublata sunt, ne suos fallant cultores, ac dejectum est robur ipsorum. Quod ergo ait, Adhuc semel, tertiam concussionem significat, quæ post secundam est eventura vel eam, quæ in mundi consummatione futura est, innovationem, quando cuncta immutabuntur, a corruptibilitate ad incorruptionem alteranda. Aggæi autem prophetæ hoc dictum est. VERS. 27. Quod autem, Adhuc semel, dicit, declaral mobilium translationem, tanquam factorum. Hoc est, corruptibilis creaturæ transmutationem, cui natura est ut moveatur, ut quæ facta sit, id est, principium acceperit essentiæ, ac necessario etiam finem habeat. Omme enim 755 quod factum est, exordium habuit: unde quatenus ad naturam ejus attinet, finem etiam habiturum est. Nam angeli secundum naturam quidem non carent fine, quandoqu'dem ne principio quidem carent: gratia autem divina, quod fine careant, sintque immortales, acceperunt. Ut maneant ea quæ sunt immobilia. Hoc est, fu71 Pεal. LXXV, 9. 72 Matth. 11, 3. 74 Isa. XIX, 1. Varia lectiones. 83 τῶν ἐφεξ. ο. " γῆς ἐν Σ. v. 0. 85 αὐτοὶ ο.

tura bona. Cum enim mulata fuerint hæc corru- μέλλοντα ἀγαθά. Ἐπειδὴν γὰρ ἀλλαγῇ ταῦτα τὰ ptibilia, omnia tum justis eventura incorruptibilia erunt et inconcussa, nulli seu translationi seu permutationi obnoxia. VERS. 28. Itaque regnum immobile suscipientes, habeamus gratiam. Quandoquidem, inquit, talibus ornaudi simus bonis, immutabilibus scilicet et inconcussis, ac tale tantumque reguum accipiemus, hine jam arrham ejus sumentes, spiritualia charismata, habeamus gratiam: hoc est, non doleamus, neque decidamus animo, sed gratias agamus ei qui talia cum dedit, tum daturus est. Per quam servimus, placentes Deo. Per quam, gratiarum actionem scilicet. Si enim grati fuerimus, tum Deo ita inservimus, ut bene ei placcamus, ac veluti scientes qualem Dominum habeamus. Nisi enim et pro tranquillitate et pro aſſictionibus grati sumus, neque eum ita colimus, ut ei gratum sit. Quis enim servus, qui murmuret adversus dominum (murmurat enim, qui ei prout decet, non servit) gratum hero exhibet ministerimm? Propterea et hic ipse alio in loco dicit, Nolite murmurare; et iterum Omnia facite sine rant, ut murmuratores. Cum reverentia et religione. Hoc est, nihil inpu dens loquamur, nihil inverecundum, sed vel habitus externus verecundiam habeat erga homines, et religionem erga Deum. φθαρτά, πάντα τὰ τότε τοῖς δικαίοις ἐσόμενα ἔσται ἄφθαρτα καὶ ἀσάλευτα, μηδεμίαν μετάθεσιν ἢ ἐναλ λαγὴν ὑφιστάμενα. Διὸ βασιλείαν ἀσάλευτον παραλαμβάνοντες, ἔχωμεν χάριν 86. Επειδή, φησί, τοιούτων μέλλομεν ἀξιοῦσθαι ἀγαθῶν, ἀμεταθέτων καὶ ἀσαλεύτων, καὶ τοιαύτην βασιλείαν παραλαμβάνομεν, ἐντεῦθεν ἤδη ἀρραβῶνας αὐτῆς δεχόμενοι τὰ πνευματικά χαρίσματα, ἔχωμεν χάριν· τουτέστι, μὴ ἀλγῶμεν, μηδὲ ἀποδυσπετῶμεν, ἀλλ᾽ εὐχαριστῶμεν τῷ τοιαῦτα καὶ ἤδη δόντι, καὶ μέλλοντι δώσειν, Δι' ἧς λατρεύομεν εὐαρέστως τῷ Θεῷ. Δι' ἧς, εὐχα ριστίας. Ἐὰν γὰρ ὦμεν εὐχάριστοι, τότε καὶ λατρεία μεν εὐαρέστως, καὶ ὡς εἰδότες ποῖον Δεσπότην ἔχομεν. Ἐὰν γὰρ μὴ εὐχαριστοῦμεν καὶ ὑπὲρ ἀνέσεων καὶ ὑπὲρ θλίψεως, οὐδὲ λατρεύομεν εὐαρέστως. Τίς γὰρ δοῦλος γογγύζων κατὰ τοῦ δεσπότου γογγύζει γὰρ ὁ μὴ ὡς δεῖ τούτῳ ἐουλεύων), δουλεύει εὐαρέστως; Διὸ καὶ αὐτὸς οὗτος ἀλλαχοῦ φησι, Μὴ γογγύζετε καὶ αὖθις, Πάντα ποιεῖτε χωρίς γογγυσμών. Κα! Ἰσραηλῖται δὲ ἔπεσον ἐν τῇ ἐρήμῳ, ὡς γογγυσταί, murmurationibus 75. Israelitæ vero in deserto cecide VERS. 29. Etenim Deus noster ignis consumens est. Quoniam Veteris Testamenti res terribiles fuisse ostendit, Novi vero nihil hujusmodi habere; me illarum mansuetudinem despicatui habeant, ait: Cum reverentia et religione gratias agamus Deo. Anima enim quæ in aflictionibus desperat, pudorem abjicit. Vel quia servitus nostra cum reverentia et religione fieri solet. Nam Deus noster ignis est, ac oportet religiosos essc nos, ne veluti contemptores ac negligentes consumamur. Reverentes enim, inquit, facile filios Israel. Porro istud consolationem eis præbet, siquidem ejusmodi habeamus Deum, qui possit adversarios nostros consumere. 756 CAPUT XIII. VERS. 1, 2. Charitas fraternitatis maneat. Hotpitalitatis ne obliviscamini. Non dixit, Comparate fratrum charitatem et hospitalitatem: habebant enim has, ut videtur: verum, quia ob frequentes afflictiones periculum erat ne circa bas virtutes flaccescerent, Charitas, inquit, fraterna maneat, stabilis consistat, me sinalis eam effugere vos. Ac hospitalitatis, inquit, ne obliviscamini. Tanquam enim spoliati essent facultatibus suis, forlasse parcius se gerebant. Vel in futurum cos mulnit. 74 1 Cor. x, 10. 95 Philipp. ", 14. Μετὰ αἰδοῦς Β' καὶ εὐλαβείας. Τουτέστι μηδὲν ἶταμὸν φθεγγώμεθα, μηδὲν ἀναίσχυντον, ἀλλὰ καὶ τὸ ἔξω σχῆμα αἰδῶ ἐχέτω πρὸς ἀνθρώπους, καὶ εὐλάβειαν πρὸς Θεόν. Καὶ γὰρ ὁ Θεὸς ἡμῶν πῦρ καταναλίσκον. Επει δὴ τὰ μὲν τῆς Παλαιᾶς φοβερὰ ἔδειξε, τὰ δὲ τῆς Καινῆς οὐδὲν ἔχοντα τοιοῦτον· ἵνα μὴ καταφρονή σωσι τῆς πραότητος, φησι· Μετὰ αἰδοῦς καὶ εὐλα βείας εὐχαριστῶμεν τῷ Θεῷ. Ψυχὴ γὰρ ἐν ταῖς θλίψεσιν ἀπαναισχυντεῖ ἀπογινώσκουσα. Η ὅτι ἡ λατρεία ἡμῶν μετὰ αἰδοῦς καὶ εὐλαβείας πέφυκε γίνεσθαι. Καὶ γὰρ ὁ Θεὸς ἡμῶν πῦρ ἐστι, καὶ δεῖ εὐλαβεῖς εἶναι ἡμᾶ;, ἵνα μὴ καταναλωθῶμεν ὡς καταφρονηταὶ καὶ ἀδιάφοροι. Εὐλαβεῖς γὰρ, φησί, ποιήσατε τοὺς υἱοὺς Ισραήλ. Τοῦτο δὲ καὶ πα ράκλησιν αὐτοῖς φέρει, είγε τοιοῦτον ἔχομεν Θεὸν, δυνάμενον τοὺς ὑπεναντίους ἡμῶν καταναλῶσαι. Η φιλαδελφία μενέτω. Τῆς φιλοξενίας μὴ ἐπι· λανθάνεσθε. Οὐκ εἶπεν, ὅτι Κτήσασθε φιλαδελ φίαν καὶ φιλοξενίαν· εἶχον γὰρ ταύτας, ὡς ἔοικεν· ἀλλ' ἐπειδὴ ἐκ τῶν συνεχῶν θλίψεων ἐκινδύνευον περὶ ταύτας τὰς ἀρετὰς ἀποῤῥαθυμῆσαι, φησίν, ὅτι Μενέτω ἡ φιλαδελφία, εδραία ἔστω, μὴ ἐάσητε αὐτὴν ἀποφυγεῖν ὑμᾶς. Καὶ τῆς φιλοξενίας, φησί, μὴ ἐπιλανθάνεσθε. Ὡς γὰρ διηρπασμένοι τὰ ὄντα, ἴσως φειδομένως ἂν διέκειντο. "Η καὶ εἰς τὸ μέλλον ἀσφαλίζεται. Varia lectiones. το χάριν· ἡ γὰρ βασιλεία, τοῦτ' ἔστιν ἡ τῶν δικαίων ἀπόλαυσις αἰώνας καὶ ἀπέραντος m. Gratiam: Regnum cnim, hoc est justorum felicitas, @lernum est ac infuitum. 67 δέους ο. · θάνεσθαι σπουδάζετε 0.

Διὰ ταύτης γὰρ ἔλαθόν τινες ξενίσαντες ἀγγέλους. Οὕτω μέγα ή φιλοξενία, καὶ τὸ πάντας ἁπλῶς ὑποδέχεσθαι, καὶ μὴ φυλοκρινεῖν, ὥστε καὶ τῷ ᾿Αβραὰμ καὶ τῷ Λὼτ πρόφασις ἐγένετο αὕτη πρὸς τὸ ὑποδέξασθαι ἀγγέλους. Τὸ δὲ, Ελαθον, ἀντὶ τοῦ, ἡγνόησαν ὅτι ἄγγελοι ἦσαν οἱ ξενιζόμενοι, καὶ ὅμως φιλοτίμως αὐτοὺς ἐξένισαν· ὁ καὶ μεγάλους αὐτοὺς ποιεῖ, ὡς εἴγε ᾔδεισαν, οὐδὲν μέγα ἐποίουν. Μιμνήσκεσθε τῶν δεσμίων, ὡς συνδεδεμένοι. Ο γὰρ συνδεδεμένος τινὶ, κἂν θέλῃ ἐπιλαθέσθαι, οὐ δύναται. Των κακουχουμένων, ὡς καὶ αὐτοὶ ὄντες ἐν σώματι. Τῶν κακουχουμένων ἢ ἐν φυλακαῖς, ἢ ἐν λιμῷ, ἢ ἄλλῃ θλίψει. Ο γὰρ λογιζόμενος, ὅτι καὶ αὐτὸς ὁμοιοπαθὲς περίκειται σῶμα, ἀντιποιήσεται τούτων, διά τε τὴν συμπάθειαν, καὶ διὰ τὸ φοβηθῆκαι, μὴ καὶ αὐτὸς τοῖς ὁμοίοις περιπεσεῖν συγχω ρηθῇ διὰ τὸ ἀφιλάνθρωπον. CAP. XIII. Per hanc en'm latuerunt quidam angelis hospitið receptis. Adeo præclara res est hospitalitas, ac quosvis simpliciter suscipere, nec curiose de qua quispiam familia sit explorare, ut et Abrahamo et Lot ea fuit occasio ut angelos exceperint hospitio. Latuerunt autem, est pro, Nesciverunt eos angelos esse, quos hospitio receperunt, altamen amanler et honorifice eos tractarunt. Quæ res magnos cos facit. Nam si scivissent, nihil magni fccissent. VERS. 3. Mementole vinctorum, tanquam sinuul vincti. Qui enim alicui alligatus est, etiamsi oblivisci velit, haud potest. Afflictorum, tanquam et ipsi in corpore morantes. Aflictorum, vel carcere, vel fame, vel alia quapiam calamitate. Qui enim secum reputat, se vestitum esse corpore iisdem afflictionibus obnoxio, illos defendet, tum quod condolescat, tum quod metuat, ne et ipse in similia mala incidere permittatur pro· pter inhumanitatem suam. VERS. 4. Honorabile connubium in omnibus, thorus immaculatus. Expende quanta sit ei ratio temperantiæ et continentis. Nam supra sanctimoniæ mentionem faciens, de bac dicebat, ac rursus post hæc de fornicatoribus et mochis dicet. In omnibus igitur; non in solis provectioris ætatis hominibus, in juvenibus autem non item, verum in omnibus. Vel omnibus modis ac omni tempore: non in afflictione quidem, in tranquillitate autem Τίμιος ὁ γάμος ἐν πᾶσι, καὶ ἡ κοίτη αμίαντος. Ορα πόσος περὶ σωφροσύνης αὐτῷ λόγος. Καὶ γὰρ καὶ ἀνωτέρω ἁγιασμοῦ μνημονεύων, περὶ ταύτης ἔλεγε, καὶ πάλιν μετὰ ταῦτα ἐρεῖ περὶ πόρνων καὶ μοιχῶν. Ἐν πᾶσιν οὖν, μὴ ἐν τοῖς προβεβηκόσι μὲν, ἐν δὲ τοῖς νέοις οὔ· ἀλλ' ἐν πᾶσιν. Η καὶ ἐν πᾶσι τρόποις, καὶ ἐν πᾶσι καιροῖς. Μὴ ἐν θλίψει μὲν, ἐν ἀνέσει δὲ οὔ· μὴ ἐν τούτῳ μὲν τῷ μέρει τίμιος, ἐν ἄλλῳ δὲ οὔ· ἀλλ᾽ ὅλος δι᾿ ὅλου τίμιος ἔστω. Ενταῦθα δὲ ἐντρέπονται οἱ τὸν γάμον δια- c non item: non in hac quidem parte pretiosum ct βάλλοντε; αἱρετικοί. Ἰδοὺ γὰρ τίμιος ὀνομάζεται, ὅτι ἐν σωφροσύνῃ τηρεί. honoratum, in illa vero secus; sed totum per omnia pretiosum sit. Hic pudefiunt hæretici, qui matrimonium calumniantur. Ecce enim honorabile dicitur, eo quod in temperantia hominem conserved. Πόρνους δὲ καὶ μοιχούς κρινεῖ ὁ Θεός. Καὶ ἐνταῦθα μετὰ ἐπιτιμίων ἡ ἀπαγόρευσις τῆς πορνείας. Κρινεῖ γὰρ ὁ Θεός, ἀντὶ τοῦ, κατακρινεῖ. Καὶ εἰκότως. Εἰ γὰρ ὁ γάμος συγκεχώρηται, δι καίως ὁ πόρνος καὶ ὁ μοιχὸς κολάζονται. Αφιλάργυρος ὁ τρόπος. Οὐκ εἶπε, Μηδὲν κέ πτησθε 3, ἀλλὰ, Κἂν ἔχητε, μὴ ἦτε δεδουλωμένοι, ἀλλ' ἐλευθερίως ταῦτα ἔχετε, ὥστε κἄν ποτε ἐκπέσητε τούτων, μὴ δυσχεραίνειν· ὅπερ καὶ ἀνωτέρω η εἶπεν, ὅτι τὴν ἁρπαγὴν τῶν ὑπαρχόντων ὑμῶν μετά χαρᾶς προσεδέξασθε. Καὶ ἄλλως δὲ, ἐπειδὴ πολλοὶ μετὰ τὸ κενῶσαι τὰ ὑπάρχοντα, σπουδάζουσιν ἀνακτᾶσθαι πάλιν, προφάσει τοῦ δεῖν ἐλεεῖν, φησίν· 'Αφιλάργυρος ὁ τρόπος. Διὸ καὶ ἐπάγει· Αρκούμενοι τοῖς παροῦσιν. Δείκνυσι πῶς ἂν ἀφιλάργυροι εἴημεν. Ἐὰν ἀρχούμεθα τοῖς παροῦσιν, ἐὰν μηδὲν πλέον ζητῶμεν τῆς χρείας καὶ τῶν ἀναγ καίων. Ὁ γὰρ πλέον ὧν ἔχει, ζητῶν, πρόδηλον ὡς φιλάργυρος. Αὐτὸς γὰρ εἴρηκεν· Οὐ μή σε ἀνῶ, οὐδὲ οὐ " φιλοκρινείν υ. 90 Έχοντες ο. Fornicatores autem et mæckos judicabit Deus. Hic etiam cum adjuncta multa, fornicationis est prohibitio. Judicabit enim Deus, hoc est, condennabit. Nec immerito: si enim matrimonium 757 est permissum, fornicator et mœchus merito puniuntur. VERS. 5. Sint mores sine avaritia. Non dixit, Nihil possideatis; sed, Si habueritis facultates, ne redigamini in carum servitutem, sed libere eas habete, ut si quando contingat vos eas amittere, non ægro animo feratis: quod et supra dixit: Rapinam possessionum vestrarum cum latitia excepistis. Deinde quia haud pauci postquam res suas amiserint, eas recuperare moliuntur, prætextu eleemosynæ in alios conferendæ, dicit: Sint mores sine avaritia. Propterea etiam infert: Contenti præsentibus. Ostendit quemadmodum ab avaritia alieni esse possimus, nempe, si contenti simus præsentibus, si nihil præter usum et necessitatem inquiramus. Qui euim plura quam babet quærit, planum est eum avarum esse. Ipse enim dixit: Non te deseram, neque te dercVaria lectiones.

linquam re. Quia verisimile erat nonnullos dictu- μή σε έγκαταλίπω. Ἐπειδὴ εἰκὸς ἦν τινας εἰπεῖν· ros: At quid faciemus, si necessaria nobis non suppetant? lloc, inquit, nullo modo fieri potest. Deus enim per Isaiam dicit: Non te deseram, neque quidquam mentitur. Sed et illos ipsos Judzos verisimile erat dicere: Et quibus prasentibus contenti erimus? Nos facultatibus nostris spoliati sumus, et nihil nobis superest. Dicit igitur, Potestis iis quæ supersunt, quantumvis pauca fuerint, contenti esse: Deus enim dixit: Non te deseram, hoc est, non te omittam. Ac etiamsi Apostolus fortasse de rebus necessariis acceperit, tu vero de omni negotio accipies hoc Dei dicLum. Τί οὖν ἂν οὐδὲ τὰ ἀναγκαῖα ἔχωμεν; φησίν· Οὐκ ἔστι τοῦτο, οὐκ ἔστιν. Ο γὰρ Θεὸς διὰ τοῦ Ἡσαΐου λέγει, ὅτι οὐ μὴ σε ἀνῶ· καὶ οὐ ψεύδεται πάντως. Ἀλλὰ καὶ αὐτοὺς δὲ τούτους τοὺς ἐξ Ιουδαίων εἰκὸς ἦν εἰπεῖν, ὅτι Ποίοις παροῦσιν ἀρκεσθησόμεθα; Ημείς διηρπάγημεν, οὐδὲν ἔχομεν λοιπόν. Φησὶν οὖν ὅτι Δύνασθε τοῖς ὑπολειφθεῖσι, κἂν βραχέα εἶεν, ἀρχεῖσθαι. Ο γὰρ Θεός εἴρηκεν· Οὐ μή σε ἀνῶ, τούτο ἐστιν Οὐ μή σε ἑάσω. Εἰ τάχα δὲ καὶ ὁ ᾿Απόστο λος περὶ τῶν χρειωδῶν ἐξεδέξατο τοῦτο, ἀλλὰ σύ γε καὶ ἐπὶ παντὸς πράγματος δέξαι τοῦτο ῥηθὲν ὑπὸ Θεοῦ. VERS. 6. Ut confidentes dicamus: Dominus mihi Ωστε θαῤῥοῦντας ἡμᾶς λέγειν· Κύριός μοι adjutor, non timebo quid faciat mihi homo. Quan- 5 βοηθὸς, καὶ οὐ φοβηθήσομαι τι ποιήσει μοι ἄν. doquidem hæc Deus dixit, certa omnino sunt. Deinceps igitur confidenter dicamus, quod diripientes bona nostra, nos in angustias non protrudent. VERS. 7. Mementote præpositorum vestrorum, qui locuti sunt vobis verbum Dei. Ad hoc Thessalonicenses quoque adhortabatur, ut eos abundantius honore afficerent. Ac quemadmodum illi verbum impertiunt, sic illi, si fieri possit, succurrant eis in externis corporis necessitatibus. Hoc enim innuit per, Mementote. Vel ad imitationem eorum istos excitat. Quorum intuentes exitum conversationis, imitamini fdem. Hoc est, exactius considerantes. Ac quemadmodum discipuli pictoris ad primum exemplar, sic et vos nunquam non deſigentes oculos ad exitum, hoc est, ad finem ipsorum conversationis, id est, morum et vitæ, quod bonum finem nacta sit, imitamini ipsorum fidem. Ex fide enim vita pura nascitur. Si enim futuris fidem 758 non adhiberent, sed dubitarent, conversationem irreprehensibilem non ostendissent. Rursus autem pusillanimitatem eorum curat; vel fidem dogmatum dicit. Infert igitur: θρωπος. Ἐπεὶ ταῦτα εἶπεν ὁ Θεὸς, πιστὰ πάντως εἰσί. Λοιπὸν οὖν θαῤῥοῦντες λέγωμεν, ὅτι οἱ διαρπά ζοντες τὰ ὑπάρχοντα ἡμῶν, οὐ στενώσουσιν ἡμᾶς. Μνημονεύετε τῶν ἡγουμένων ὑμῶν, οἵτινες ἐλάλησαν ὑμῖν τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ. Τοῦτο καὶ Θεσσαλονικεῦσι παρήνει, ὥστε ἔχειν αὐτοὺς ἐν τιμή ὑπερεκπερισσοῦ. Καὶ ὥσπερ ἐκεῖνοι τοῦ λόγου μετ ταδιδόασιν, οὕτως, εἰ ἔνεστι βοηθεῖν αὐτοῖς ἐν ταῖς σωματικαῖς χρείαις. Τοῦτο γὰρ αινίττεται διὰ τοῦ, Μνημονεύετε. "Η καὶ πρὸς μίμησιν αὐτῶν ἐπαλεί φει τούτους. ἂν ἀναθεωροῦντες τὴν ἔκβασιν τῆς ἀναστροφῆς, μιμεῖσθε τὴν πίστιν. Τουτέστιν, ἀκριβέστε ρον ἀνασκοποῦντες. Καὶ ὥσπερ μαθηταὶ ζωγράφου πρὸς τὸ ἀρχέτυπον, οὕτως ὑμεῖς ἀεὶ βλέποντες οι πρὸς τὴν ἔκβασιν, τουτέστι τὸ τέλος τῆς αὐτῶν ἀναστροφῆς, ὅ ἐστι πολιτείας, ὅτι χρηστὸν τέλος ἔσχε, μιμεῖσθε αὐτῶν τὴν πίστιν. Ἀπὸ γὰρ τῆς πίστεως ὁ βίος ὁ καθαρός. Εἰ μὴ γὰρ ἐπίστευον τοῖς μέλλουσιν, ἀλλὰ ἀδίσταζον, οὐκ ἂν ἐπεδείξαντο που λιτείαν ἄμεμπτον. Πάλιν δὲ τὸ μικρόψυχον αὐτῶν θεραπεύει· ἡ πίστιν τὴν τῶν δογμάτων λέγει. Επά γει οὖν· VERS. S. Jesus Christus heri et hodie idem, et in Ἰησοῦς Χριστὸς χθὲς καὶ σήμερον ὁ αὐτὸς, sæcula. Nonnulli enim uti videtur, exstiterunt καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας. Ὡς ἔοικε γὰρ, ἦσαν τινες fidem adulterantes, et dicentes: Alius veniet, παραχαράττοντες τὴν πίστιν, καὶ λέγοντες, ὅτι quem hodie usque exspectant Judai. Ait igitur: Ετερος ἥξει, ἂν καὶ μέχρι τοῦ νῦν προσδοκῶσιν Idem est Christus heri, id est, omni præterito Ἑβραῖοι. Φησὶν οὖν ὅτι Αὐτός ἐστι Χριστὸς χθές, tempore, et hodie, hoc est, prasenti tempore, et in. τουτέστι, τὸν παρελθόντα πάντα χρόνον, καὶ σήμε sucula, futura scilicet, adeoque infinita, nec veniet alius. Ne erretis igitur. Vel: Quemadmodum præpositos vestros non deseruit, sed in omnibus adjuvit eos, hunc ad modum et vobis auxiliabitur. Idem enim est. VERS. 9. Doctrinis variis et peregrinis ne circumferamini. Variis, id est, nunc his, nunc illis, et aliquando ab istis, aliquando ab illis. Praeterea, 76 Jos. 1, 5. κι ἀποβλέποντες 0. ρον, τουτέστι, κατὰ τὸν ἐνεστῶτα, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας, τοὺς μέλλοντας καὶ ἀπεράντους, καὶ οὐχ ἥξει ἕτερος. Μὴ τοίνυν πλανάσθε. "Η ὅτι ὥσπερ τοὺς ἡγουμένους ὑμῶν οὐ κατέλιπεν, ἀλλ' ἐν πᾶσιν ἀντελαμβάνετο αὐτῶν, οὕτω καὶ ὑμῶν ἀντιλήψεται, Ὁ αὐτὸς γάρ ἐστι. Διδαχαῖς ποικίλαις καὶ ξέναις μὴ περιφέρεσθε. Ποικίλαις, ταῖς ἄλλοτε ἄλλαις, καὶ παρ᾽ ἄλλων καὶ ἄλλων, ἀλλὰ καὶ ξέναις τοῦ ὀρθοῦ δόγματος. "Εστι Varia lectiones.

EXPOSITIO IN EPIST. AD ΗEBR.EOS. CAP. XIII. γὰρ ποικίλην μὲν εἶναι διδασκαλίαν, μὴ ξένην δέ· Λ peregrinis, a recta doctrina nimirum. Potest epin καὶ διὰ τοῦτο οὐκ ἀδόκιμον. Οταν δὲ καὶ ποικίλα:, τουτέστι, παρὰ τοῦδε τόδε, καὶ τοῦδε τόδε· καὶ ξέ ναι, τουτέστιν, ἀλλότρια: τῆς ἀληθείας, τότε δεῖ φυλάττεσθαι. Η γὰρ ἀλήθεια μονοειδής, καὶ πρὸς ἐν ἀφορῶσα. Ορα δὲ τὸν Περιφέρεσθε, ὡς ἐπὶ τι νῶν κούφων, καὶ ἐνταῦθα κἀκεῖ ῥᾳδίως περιαγο μένων. Καλὸν γὰρ χάριτι βεβαιοῦσθαι τὴν καρδίαν, αὐ βρώμασιν, ἐν οἷς οὐκ ὠφελήθησαν οι περιπατήσαντες. Αὗται αἱ ξέναι διδασκαλίαι. Αινίττεται γὰρ τοὺς τὴν Ἰουδαϊκὴν παρατήρησιν τῶν βρωμάτων εἰσάγοντας. Φησὶν οὖν, ὅτι τῇ χάριτι, τουτέστι, τῇ πίστει βεβαιοῦσθαι δεῖ ἡμᾶς, καὶ πληροφορείσθαι, ὅτι οὐδὲν ἀκάθαρτον, ἀλλὰ πάντα τῷ πιστεύοντι και θαρά. Πίστεως οὖν δεῖ, οὐ βρωμάτων παρατηρή σεως. Οἱ γὰρ ἐν τοῖς βρώμασι περιπατήσαντες, τουτἐστι, τῇ τῶν βρωμάτων παρατηρήσει στοιχήσαντες διαπαντός, οὐδὲν εἰς ψυχὴν ὠφελήθησαν, ὡς τῆς πίστεως ἔξω ὄντες, καὶ τῷ νόμῳ τῷ ἀνωφελεῖ του λεύοντες. Καὶ ἄλλως δὲ, τί ὠφελοῦντο ἀπὸ τῆς παρατηρήσεως, φησίν, ὅπουγε οὕτως 3 ἦσαν μια εί, ὥστε μὴ δύνασθαι μετέχειν τῶν θυσιῶν; *Εχομεν θυσιαστήρων ἐξ οὗ φαγεῖν οὐκ ἔχου σιν ἐξουσίαν οἱ τῇ σκηνῇ λατρεύοντες. Ἐπειδὴ εἶπεν ὅτι οὐ δεῖ παρατηρεῖσθαι βρώματα, ἵνα μὴ &ξῃ εὐκαταφρόνητα εἶναι τὰ ἡμέτερα διὰ τὸ ἀπα ρατήρητον 4, φησὶν ὅτι, Καὶ ἡμεῖς ἔχομεν παρατήρησιν, ἀλλ' οὐκ ἐπὶ βρώμασι τοιούτοις, ἀλλ' ἐπὶ τῷ θυσιαστηρίῳ, ἤτοι τῇ ἀναιμάκτῳ θυσίᾳ τοῦ ζωοποιοῦ σώματος. Ταύτης γὰρ οὐδὲ τοῖς νομικοῖς ἀρχιερεῦσι μεταλαβεῖν ἔξεστιν, ἕως ἂν λατρεύωσι τῇ σκηνῇ, τουτέστι, τοῖς νομικοῖς τύποις, τοῖς παροδικαῖς, τοῖς καταλυομένοις, τοιοῦτον γὰρ ἡ σκηνή, ἢ τῷ κόσμῳ τούτῳ, ὥσπερ τῶν νομικῶν θυσιῶν οὐ μετεῖχον οἱ λαοὶ ", ὡς ἀνάξιοι. ἂν γὰρ εἰσφέρεται ζώων τὸ αἷμα περὶ ἁμαρ της εἰς τὰ ᾿Αγια διὰ τοῦ ἀρχιερέως, τούτων τὰ σώματα κατακαίεται ἔξω τῆς παρεμβολῆς. Διὸ καὶ Ἰησοῦς. ἵνα ἁγιάσῃ διὰ τοῦ ἰδίου αἵματος τὸν λαὸν, ἔξω τῆς πύλης ἔπαθε. Δείκνυσι τὰ παρ' Ἰουδαίοις σεμνὰ τύπους ὄντα τῶν ἡμετέρων, καί φησιν, ὅτι, Οὐδὲν ἦσαν ἐκεῖναι αἱ θυσίαι, ὧν ἐκωλύοντο μετέχειν οἱ τοῦ λαοῦ τῆς δὲ ἡμετέρας θυ σίας οὐδὲ οἱ τοῦ νόμου ἀρχιερεῖς μετέχουσι. Ταύτην γὰρ ἐκεῖναι ἐτύπουν. Ωσπερ γὰρ τῶν ζώων τῶν ὑπὲρ ἁμαρτίας τοῦ λαοῦ προσφερομένων, τὸ μὲν αίμα εἰς τὰ "Αγια εἰσῆγεν ὁ ἀρχιερεὺς, τὰ δὲ σώματα ἔξω τοῦ στρατοπέδου κατεκαίετο· οὕτω καὶ ὁ Χριστὸς, ὑπὲρ τῶν ἁμαρτιῶν τοῦ κόσμου παθὼν, τὸ μὲν αἷμα αὐτοῦ εἰς τὰ "Αγια εἰσεκόμισε τῷ Πατρὶ ὡς Ἀρχιερεὺς, τὰ δὲ σῶμα ἀνεσκολοπίσθη ἔξω τῆς παρεμβολής. Ανάμνησιν οὖν τῆς θυσίας ἐκείνης τε 3) τοιοῦτοι Ο. 30 ἀπαραίτητων Ο. PATROL. GR. CXXY. yaria esse doctrina, quæ tamen non sit peregrina, ac propterea ne rejicienda quidem. Quando autem et variæ fuerint, hoc est, ut ab hoc illud docea - tur, & ab illo aliud: ct peregrinæ, hoc est, alienæ a veritate, tum necessum est ut præcayeamus nobis. Veritas enim simplex est, et ad unum respicit. Observa autem, Circumferamini, ceu de .quibusdam levibus, qui facile huc illuc circumſe.. Funtur Bonum est enim gratia stabiliri cor, non escis, qua non profuerunt ambulantibus in eis. Hæ sunt peregrinæ doctrinæ. Latenter enim carpit eos qui Judaicam observationem ciborum introducebant. Ait igitur, Gṛația, hoc est fide, stabiliri pos oportet, ac certos redli, quod nihil sit immundom, sed omnia credenti sunt munda. Fide igitur, non ciborum observatione opus est. In cibis enim obambulantes, hoc est, in eiborum observatione versanles semper, animæ suæ nihil commodarunt, quippe quia extra fidem, ipsique legi inutili inservientes. Adhac, quid emolumenti labebant, inquit, ex ciborum observatione, quandoquidem adeo polluti fuerint, ut ne participes quidem esse potuerint sacrificiorum? VERS. 10. Habemus altare, de quo non habent edendi potestatem, qui tabernaculo serviunt. Postquam dixerat non esse observandos cibos, ne videantur nostra despicatui habenda, quod oßservatione careaul: Nos, inquit, observationca habemus, verum haud eam quæ sit in bujusmod cibis, sed super altari, sive incruenta hostia viyifici corporis. Hujus enim ut sint participes, no pontificibus quidem legalibus permittitur, tantiper dum tabernaculo inserviunt, lioc 759 est, legalibus umbris et figuris quæ transeunt ac dissolvuntur, tale quiddam enim tabernaculum erat, vel mundo huic, perinde ac legalium sacrificiorum vulgus, utpote indignum, haud erat particeps. VERS. 11-12. Quorum enim animalium sanguis infertur pro peccato in Sancia peṛ pontificem, horum corpora cremantur extra casiṛa. Propter quod ef Jesus, ut sanctificurel per suum sanguinem populum, extra portam passus est. Demonstrat, ca quæ præclara apud Judæos fuerunt, rerum ņostraṛym figuras exstitisse: nullius asserens pretij fuisse ca sacra, quorum non potuerit esse consors populus. At nostri sacrificii ne legis quidem pontifices con· sortes esse possunt: siquidem nostri sacri ilke oblationes typus erant. Ut enim eorum animalium quæ pro populi peccatis offerebantur sanguineia quidem intulit in Sancta funtiles, corpora vero extra castra ciemabantur; hune ad modum Chṛistus pro mundi peccatis passus, sanguinem quidem suum in Saneta intulit Patri tanquam Pontifex, corpus autem palo aflixum est extra castra. MemoVaria lectiones. οι οὐ τῶν ἐν Ο. οι λαϊκοί 11. <.

EXPOSITIO IN EPIST. AD ΗEBR.EOS. CAP. XIII. γὰρ ποικίλην μὲν εἶναι διδασκαλίαν, μὴ ξένην δέ· Λ peregrinis, a recta doctrina nimirum. Potest epin καὶ διὰ τοῦτο οὐκ ἀδόκιμον. Οταν δὲ καὶ ποικίλα:, τουτέστι, παρὰ τοῦδε τόδε, καὶ τοῦδε τόδε· καὶ ξέ ναι, τουτέστιν, ἀλλότρια: τῆς ἀληθείας, τότε δεῖ φυλάττεσθαι. Η γὰρ ἀλήθεια μονοειδής, καὶ πρὸς ἐν ἀφορῶσα. Ορα δὲ τὸν Περιφέρεσθε, ὡς ἐπὶ τι νῶν κούφων, καὶ ἐνταῦθα κἀκεῖ ῥᾳδίως περιαγο μένων. Καλὸν γὰρ χάριτι βεβαιοῦσθαι τὴν καρδίαν, αὐ βρώμασιν, ἐν οἷς οὐκ ὠφελήθησαν οι περιπατήσαντες. Αὗται αἱ ξέναι διδασκαλίαι. Αινίττεται γὰρ τοὺς τὴν Ἰουδαϊκὴν παρατήρησιν τῶν βρωμάτων εἰσάγοντας. Φησὶν οὖν, ὅτι τῇ χάριτι, τουτέστι, τῇ πίστει βεβαιοῦσθαι δεῖ ἡμᾶς, καὶ πληροφορείσθαι, ὅτι οὐδὲν ἀκάθαρτον, ἀλλὰ πάντα τῷ πιστεύοντι και θαρά. Πίστεως οὖν δεῖ, οὐ βρωμάτων παρατηρή σεως. Οἱ γὰρ ἐν τοῖς βρώμασι περιπατήσαντες, τουτἐστι, τῇ τῶν βρωμάτων παρατηρήσει στοιχήσαντες διαπαντός, οὐδὲν εἰς ψυχὴν ὠφελήθησαν, ὡς τῆς πίστεως ἔξω ὄντες, καὶ τῷ νόμῳ τῷ ἀνωφελεῖ του λεύοντες. Καὶ ἄλλως δὲ, τί ὠφελοῦντο ἀπὸ τῆς παρατηρήσεως, φησίν, ὅπουγε οὕτως 3 ἦσαν μια εί, ὥστε μὴ δύνασθαι μετέχειν τῶν θυσιῶν; *Εχομεν θυσιαστήρων ἐξ οὗ φαγεῖν οὐκ ἔχου σιν ἐξουσίαν οἱ τῇ σκηνῇ λατρεύοντες. Ἐπειδὴ εἶπεν ὅτι οὐ δεῖ παρατηρεῖσθαι βρώματα, ἵνα μὴ &ξῃ εὐκαταφρόνητα εἶναι τὰ ἡμέτερα διὰ τὸ ἀπα ρατήρητον 4, φησὶν ὅτι, Καὶ ἡμεῖς ἔχομεν παρατήρησιν, ἀλλ' οὐκ ἐπὶ βρώμασι τοιούτοις, ἀλλ' ἐπὶ τῷ θυσιαστηρίῳ, ἤτοι τῇ ἀναιμάκτῳ θυσίᾳ τοῦ ζωοποιοῦ σώματος. Ταύτης γὰρ οὐδὲ τοῖς νομικοῖς ἀρχιερεῦσι μεταλαβεῖν ἔξεστιν, ἕως ἂν λατρεύωσι τῇ σκηνῇ, τουτέστι, τοῖς νομικοῖς τύποις, τοῖς παροδικαῖς, τοῖς καταλυομένοις, τοιοῦτον γὰρ ἡ σκηνή, ἢ τῷ κόσμῳ τούτῳ, ὥσπερ τῶν νομικῶν θυσιῶν οὐ μετεῖχον οἱ λαοὶ ", ὡς ἀνάξιοι. ἂν γὰρ εἰσφέρεται ζώων τὸ αἷμα περὶ ἁμαρ της εἰς τὰ ᾿Αγια διὰ τοῦ ἀρχιερέως, τούτων τὰ σώματα κατακαίεται ἔξω τῆς παρεμβολῆς. Διὸ καὶ Ἰησοῦς. ἵνα ἁγιάσῃ διὰ τοῦ ἰδίου αἵματος τὸν λαὸν, ἔξω τῆς πύλης ἔπαθε. Δείκνυσι τὰ παρ' Ἰουδαίοις σεμνὰ τύπους ὄντα τῶν ἡμετέρων, καί φησιν, ὅτι, Οὐδὲν ἦσαν ἐκεῖναι αἱ θυσίαι, ὧν ἐκωλύοντο μετέχειν οἱ τοῦ λαοῦ τῆς δὲ ἡμετέρας θυ σίας οὐδὲ οἱ τοῦ νόμου ἀρχιερεῖς μετέχουσι. Ταύτην γὰρ ἐκεῖναι ἐτύπουν. Ωσπερ γὰρ τῶν ζώων τῶν ὑπὲρ ἁμαρτίας τοῦ λαοῦ προσφερομένων, τὸ μὲν αίμα εἰς τὰ "Αγια εἰσῆγεν ὁ ἀρχιερεὺς, τὰ δὲ σώματα ἔξω τοῦ στρατοπέδου κατεκαίετο· οὕτω καὶ ὁ Χριστὸς, ὑπὲρ τῶν ἁμαρτιῶν τοῦ κόσμου παθὼν, τὸ μὲν αἷμα αὐτοῦ εἰς τὰ "Αγια εἰσεκόμισε τῷ Πατρὶ ὡς Ἀρχιερεὺς, τὰ δὲ σῶμα ἀνεσκολοπίσθη ἔξω τῆς παρεμβολής. Ανάμνησιν οὖν τῆς θυσίας ἐκείνης τε 3) τοιοῦτοι Ο. 30 ἀπαραίτητων Ο. PATROL. GR. CXXY. yaria esse doctrina, quæ tamen non sit peregrina, ac propterea ne rejicienda quidem. Quando autem et variæ fuerint, hoc est, ut ab hoc illud docea - tur, & ab illo aliud: ct peregrinæ, hoc est, alienæ a veritate, tum necessum est ut præcayeamus nobis. Veritas enim simplex est, et ad unum respicit. Observa autem, Circumferamini, ceu de .quibusdam levibus, qui facile huc illuc circumſe.. Funtur Bonum est enim gratia stabiliri cor, non escis, qua non profuerunt ambulantibus in eis. Hæ sunt peregrinæ doctrinæ. Latenter enim carpit eos qui Judaicam observationem ciborum introducebant. Ait igitur, Gṛația, hoc est fide, stabiliri pos oportet, ac certos redli, quod nihil sit immundom, sed omnia credenti sunt munda. Fide igitur, non ciborum observatione opus est. In cibis enim obambulantes, hoc est, in eiborum observatione versanles semper, animæ suæ nihil commodarunt, quippe quia extra fidem, ipsique legi inutili inservientes. Adhac, quid emolumenti labebant, inquit, ex ciborum observatione, quandoquidem adeo polluti fuerint, ut ne participes quidem esse potuerint sacrificiorum? VERS. 10. Habemus altare, de quo non habent edendi potestatem, qui tabernaculo serviunt. Postquam dixerat non esse observandos cibos, ne videantur nostra despicatui habenda, quod oßservatione careaul: Nos, inquit, observationca habemus, verum haud eam quæ sit in bujusmod cibis, sed super altari, sive incruenta hostia viyifici corporis. Hujus enim ut sint participes, no pontificibus quidem legalibus permittitur, tantiper dum tabernaculo inserviunt, lioc 759 est, legalibus umbris et figuris quæ transeunt ac dissolvuntur, tale quiddam enim tabernaculum erat, vel mundo huic, perinde ac legalium sacrificiorum vulgus, utpote indignum, haud erat particeps. VERS. 11-12. Quorum enim animalium sanguis infertur pro peccato in Sancia peṛ pontificem, horum corpora cremantur extra casiṛa. Propter quod ef Jesus, ut sanctificurel per suum sanguinem populum, extra portam passus est. Demonstrat, ca quæ præclara apud Judæos fuerunt, rerum ņostraṛym figuras exstitisse: nullius asserens pretij fuisse ca sacra, quorum non potuerit esse consors populus. At nostri sacrificii ne legis quidem pontifices con· sortes esse possunt: siquidem nostri sacri ilke oblationes typus erant. Ut enim eorum animalium quæ pro populi peccatis offerebantur sanguineia quidem intulit in Sancta funtiles, corpora vero extra castra ciemabantur; hune ad modum Chṛistus pro mundi peccatis passus, sanguinem quidem suum in Saneta intulit Patri tanquam Pontifex, corpus autem palo aflixum est extra castra. MemoVaria lectiones. οι οὐ τῶν ἐν Ο. οι λαϊκοί 11. <.

EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBREOS. - CAP. XIII. οὖν; Παντὶ ἄρχοντι πείθεσθαι δεῖ, κἂν κακὸς ᾗ; los ponerent, tunc infert: Ohedile. Quid ergo?numΠῶς λέγεις τό, κακός; Ἐὰν μὲν περὶ τὴν πίστιν, φεῦγε αὐτὸν, κἂν ἄγγελος ἐκ τοῦ οὐρανοῦ ᾖ. Ἐὰν δὲ περὶ τὸν βίον ᾗ κακός, πείθου αὐτῷ. Πάντα γὰρ ὅσα ον λέγωσιν ὑμῖν ποιεῖν, ποιεῖτε· κατὰ δὲ τὰ ἔργα αὐτῶν μὴ ποεῖτε. Περὶ δὲ τῶν κατὰ πίστιν διεφθαρμένων λέγει· Διδαχαῖς ποικίλαις καὶ ξέναις μὴ περιφέρεσθε. Τί δήποτε; Ὅτι ὁ μὲν κακῶς ποιῶν 82, οὐκ ἂν κακῶς βιοῦν συμβουλεύσῃ τοῖς ἄλ λοις· καὶ γὰρ καὶ αὐτὸς ταῦτα πράττων αἰσχύνεται· καὶ δῆλον ἐκ τοῦ μηχανᾶσθαι πάντα τρόπον κρύ πτειν ἃ πράττει· ὁ δὲ περὶ τὴν πίστιν κακὸς, καὶ τῷ λαῷ ἂν κηρύξει τὸ αὐτοῦ φρόνημα. Καὶ ὑπείκετε. Τὴν ἐπιτεταμένην πειθώ διὰ τοῦ, ὑπείκετε, δηλοῖ, ὥστε καὶ δι' ἔργων αὐτοῖς δουλεύειν, εἰ δεήσει. Αὐτοὶ γὰρ ἀγρυπνοῦσιν ὑπὲρ τῶν ψυχῶν ὑμῶν, τός λόγον ἀποδώσοντες. Ακουέτωσαν οἱ ἡγούμε νοι, ὅτι ὥσπερ τὸν λαὸν πειθήνιον εἶναι χρὴ, οὕτω καὶ τὸν ἱερέα ἄγρυπνον ὑπὲρ τοῦ λαοῦ, ὡς μέλλοντα δοῦναι λόγον ὑπὲρ ὧν αὐτοὶ ἁμαρτάνουσιν. Ινα μετὰ χαρᾶς τοῦτο ποιῶσι, καὶ μὴ στενάζωντες· ἀλυσιτελὲς γὰρ ὑμῖν τοῦτο. Ἐὰν μὲν ὑπείκης, φησὶ, καὶ θεραπεύῃς τὸν ἡγούμενόν σου, τὸ βάρος τῆς ὑπὲρ σοῦ φροντίδος κούφον ποιεῖς αὐτῷ, ἅτε χαίροντι ἐπὶ τῷ ὑποτάσσεσθαί σε. Ἐὰν δὲ ἀπὸ αναισχυντῇς, αὐτὸς μὲν καὶ οὕτως ἀγρυπνήσει ὑπὲρ τῆς σῆς ψυχῆς· πλὴν, ἐὰν μὴ διορθώσῃ τὸ ἀνυπότακτον, στενάξει κατὰ σοῦ πρὸς τὸν Θεόν· ὅπερ αλυσιτελές σοι. Ορᾳ δὲ, οὐκ ἐπιτρέπει τῷ ἡγου μένῳ ἄλλως ἀμύνασθαι, εἰ μὴ διὰ στεναγμοῦ. Τοῦτο δὲ αὐτῷ μὲν πραϋπάθειαν ἐγκαθιστῇ· τῷ μέντοι ἀδιορθώτῳ ἐκείνῳ, μείζονα τὴν πυρὰν τῆς κολάσεως ὑπανάπτει, αὐστηρότερον κολαστὴν παρακινοῦντι τὸν Θεόν. Ωστε μὴ ἐπειδὴ στεναγμός ἐστι, καταφρονήσης, ὁ τῷ ἡγουμένῳ ἀπειθῶν, ἀλλὰ πλέον φοβήθητε, δ ὅτι τῷ θεῷ σε παραδίδωσι. Προσεύχεσθε περὶ ἡμῶν· πεποίθαμεν γὰρ ὅτι καλήν συνείδησιν ἔχομεν ἐν πᾶσιν. Επειδή τινες διέβαλλον τὸν Ἀπόστολον, ὡς ἀποστασίαν ἐκ τοῦ νόμου διδάσκοντα, διὰ τοῦτο ἀπεχθῶς εἶχον πολλοί τῶν Εβραίων * πρὸς αὐτόν. Διὸ οὔτε τὸ ὄνομα αὐτ τοῦ ἐν ἀρχῇ τῆς Ἐπιστολῆς τέθεικεν, ὡς μὴ ἀνεχομένων αὐτῶν μηδὲ τοῦτο ἀκοῦσαι, Απολογούμενος οὖν νῦν πρὸς αὐτοὺς, πρῶτον μὲν ἀξιοῖ αὐτοὺς εὐ χεσθαι ὑπὲρ αὐτοῦ, ὅ παρὰ τῶν φιλούντων εἰώθαμεν αἰτεῖσθαι· ἔπειτα καὶ δείκνυσιν αὑτὸν ἀθῶον. Ἐν πᾶσι γάρ, οὐ μόνον τοῖς ἐθνικοῖς, ἀλλὰ καὶ ὑμῖν, οὐ δὲν μετὰ ὑποκρίσεως πεποιήκαμεν, ἀλλὰ τὸ συνει δὸς ἡμῶν καθαρόν ἐστι, καὶ οὐ συνοίδαμεν ἑαυτοῖς * Matth. Still, 3. βιών 0. * τῶν πιστῶν Ἑβραίων in. quid omni magistratui obtemperandum est, licet analus fuerit? Quomodo dicis, malus? Si circa fidem, fuge eum, etiamsi angelus de coelo fuerit. Si autem in moribus malus sit, obtempera ei. Omnia enim quæcunque dixerint vobis ut facia:is, facite: secundum autem opera eorum nolite facere". De iis autem qui circa fidem sunt corrupti, ait: Doctrinis variis et peregrinis nolite circumagi. Quid ia? Nam male agens, haud aliis consulet ut male vivant. Nam et ipse talia perpetrans, rubore suffunditur; quod vel inde liquet, quia conatur omni ratione occultare quod perpetrat. Qui vero in. fide perversus fuerit, populo etiam suam opinionem promulgare cupit. Et subjacete eis. Intensam hic obedientiam per verbum, ὑπείκετε, imlical, adeo ut etiam in ope ribus serviamus iis, si res exigit. Ipsi enim vigilant pro animabus vestris, Lanquam rationem reddituri. Audiant hic præpositi, quod perinde ut populum morigerum esse convenit, sic sacerdotem esse excubitarem pro populo, ut qui rationem sit pro peccatis eorum redditurus. Ut cum gaudio hac faciant, et non gemenies: 761 hoc enim non expedit vobis. Si cesseris, inquit, et morem gesseris præposito tuo, onus quod ex cura tui ille gerit, ei leve reddis ac facile, ut qui gaudeat propter obedientiam tuam. Sin impudens sis et inobediens, ipse quidem etiam sic vigilabit pro anima tua: nisi tamen correxeris inobedientiam tuam, ingemiscet adversus te ad Deum: quod same tibi inutile futrum est. Espende autem, quod præposito non aliter vindictam permillat, quam per gemitum. Islud autem mansuetudinem in ipso operatur: ille vero qui vitæ suæ mores in melius non mutat, majorem supplicii pyram accendit, utpote qui Deumn severiorem vindicem excitat. Quocirca tu qui præposito immorigerus es, poli eum contemnere quia gemitus tantum edit: quin polius metue, quia Deo te tradit. VERS. 18. Orale pro nobis: confidimus enim quod bonam conscientiam habemus in omnibus. Cum nonnulli Apostolum calumniabantur, ceu defectionem a lege doceret, eam ob rem plerique ex febræis erga illum infenso erant animo. Hanc ob rem ne nomen quidem suum in Epistolæ hujus principio posuit, quandoquidem illud aures ipsoruna non ferrent. Nunc ergo sese excusans apud eos, primum quidem rogat, ut ipsi pro se ad Deum preces fundant: id quod ab amicis nostris solemus eſſagitare deinde se innocentem monstrat. In omnibus enim, non solum apud gentes, scd ne apud vos quidem quidquam per simulationem aut fucuu Varim lectiones.

egimus, sed conscientia nostra pura est: nec su- ὅτι ἐπεβουλεύσαμεν ὑμῖν, ἢ πονηρόν τι καθ' ὑμῶν mus conscii nobis quod insidias vobis struximus, εἰργασάμεθα, ἢ διαβάλλομεν ὑμᾶς. aut mali quidquam adversum vos perpetravimus, aut vos calumniati sumus. Bene volentes conversari. Hoc est, cupientes citra offendiculum vitam ducere, citraque scandalum. Etenim hoc ipsum quod dico, legem abrogatam esse, non est inimici neque hostis. Namque legis completionem potius induco, adeoque adumbrationem illam censummationem jam tandem accepisse ostendo. Quomodo igitur defectionem hanc dicetis? ecqui non potius ego benefactor vester judicar, ad perfectionem vos totos ducens, ae omnino trans· ferens vos ab umbra, et infantili affectu? VERS. 19. Amplius auten deprecor vos hoc facere, que celerius restituar vobis. lluc valde amantis est ipsorum, quod ita ardenter et ex animo pro sese illos precari cupiat, ut celerius restituatur ipsis. Simul autem ostendit sese conscientiæ suæ fidere, ac eam ob rem ad eos accurrere: quod sane haud fecisset, 762 si sibi alicujus mali fuisset con- : cius. VERS. 20. Deus autem pacis. Cum primum ab ipsis petiisset orationes, cosque hac in re honore affecisset, pro ipsis etiam deineeps hoc modo preces ad Deum ipse fundit. Quandoquidem, inquit, Deus paris est, non oportet vos dissidere a me, idque propter rumorem solum. Qui reduxit ex mortuis pastorem ovium illum magnum. Sermonem de Resurrectione apud ipsos confirm.al, ex Isaiæ vaticinio locum adducens. Tanquain vero et ali pastores quidem sint, sed parvi, magnum, dixit. Multi namque Prophetæ doctores sunt; sed unus præceptor omnium Christus. In sanguine Testamenti æterni, Dominum nostrum Jesum. Hoc est, excitavit ipsum ex mortuis qui mortuus fuerat, et sanguinem suum effuderat, nt daret nobis Testamentum, non, ut legale illud, dissolvendum, verum quod in sempiternum duret. Vel hunc ad modum intelligas: Excitavit ipsum ex mortuis cum sanguine testamenti æterni. Excitato enim ipso, sanguis cjus nobis donatus est in testamentum. Nisi enim excitatus esset, sanguis ejus in testamentum nobis haud obtigisset. VERS. 21. Perficial vos in omni opere bono. Innuit quod opera quidem bona sint exorsi, opus autem habebant in ipsis consummari: id quod oplat ipsis evenire. Hic expende primum oportere nos ordiri, deinde consummationem ipsam a Deo petere. It faciatis voluntatem ejus. Nam qui. omni opere bono consummates est, ille facit voluntatem Dei, non qui ex dimidia parte koni particeps est. Faciens in vobis quod placeat coram se, per Jesum Christum. Cui gloria in sa’cula sæculorum. Amen. Καλῶς θέλοντες ἀναστρέφεσθαι. Τουτέστιν, ἀπροσκόπως “διάγειν σπουδάζοντες καὶ ἀσκανδαλίστως. Καὶ γὰρ τοῦτὴ αὐτὸ ὁ λέγω, ὅτι κατήργηται ὁ νόμος, οὐχ ἐχθροῦ οὐδὲ πολεμίου ἐστί. Πλήρωσιν γὰρ μᾶλλον εἰπάγω τοῦ νόμου, καὶ τὴν σκιαγραφίαν δείκνυμι τὸ τέλειον λαβοῦσαν. Πῶς οὖν ἀποστασία τοῦτο; Πως δὲ οὐκ εὐεργέτης ὑμῶν ἐγώ, ἐπὶ τὸ τέτ λειον ὅλους ἄγων, καὶ πάντη ἀφιστῶν τῆς σκιάς, καὶ τῆς νηπιώδους διαθέσεως. Περισσοτέρως δὲ παρακαλῶ τοῦτο ποιῆσαι, ίνα τάχιον ἀποκατασταθῶ ὑμῖν. Τούτο σφόδρα φιλοῦντος ἦν αὐτοὺς, τὸ θέλειν οὕτως εὔξασθαι αὐτ τοὺς θερμῶς καὶ μετὰ τάσης σπουδῆς, ὥστε τάχιον ἀποκατασταθῆναι αὐτοῖς. Αμα δὲ καὶ δείκνυσιν ὅτι θα ῥεῖ τῷ συνειδότι, καὶ διὰ τοῦτο προστρέχει αυτ τοῖς· ὅπερ οὐκ ἂν ἐποίησεν, εἴπερ συνήδει ἑαυτῷ πονηρόν τι. ῾Ο δὲ Θεὸς τῆς εἰρήνης. Πρῶτον παρ' αὐτῶν αἰτήσας τὰς εὐχὰς, καὶ τιμήσας κἂν τούτῳ, οὕτως ἤδη καὶ αὐτὸς ἐπεύχεται αὐτοῖς. Ἐπειδή, φησί, Θεὸς εἰρήνης ἐστὶν, οὐ δεῖ ὑμᾶς διαστασιάζειν πρός ἐμὲ, καὶ ταῦτα ἀπὸ ἀκοῆς ψιλῆς. ῾Ο ἀναγαγὼν ἐκ νεκρῶν τὸν ποιμένα των προ βάτων τὸν μέγαν. Τὸν περὶ ἀναστάσεως αὐτοῖς βεβαιοί λόγον, ἐκ τῆς Ἡσαΐου προφητείας τὴν χρή σιν λαβών. Ὡς ὄντων δὲ καὶ ἄλλων ποιμένων μέν, μικρῶν δὲ, εἶπε τὸ, μέγαν. Πολλοὶ γὰρ προφῆται διδάσκαλοι, ἀλλ' εἷς καθηγητὴς ὁ Χριστός. Ἐν αἵματι Διαθήκης αἰωνίου, τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν. Τουτέστιν, ἤγειρεν αὐτὸν ἐκ νεκρῶν ἀπο θανόντα καὶ ἐκχέαντα τὸ αἷμα αὐτοῦ, ὥστε δοῦναι ἡμῖν Διαθήκην 8, οὐ καταλυομένην, ὡς ἡ νομική, ἀλλὰ διαιωνίζουσαν. [ καὶ οὕτως· Ηγειρεν αὐτὸν ἐκ νεκρῶν σὺν αἵματι Διαθήκης αἰωνίου. Εγερθέντος γάρ, τὸ αἷμα αὐτοῦ ἐχαρίσθη ἡμῖν εἰς διαθήκην. Εἰ μὴ γὰρ ἐγήγερτο, οὐκ ἂν ἦν ἡμῖν τὸ αἷμα αὐτοῦ εἰς διαθήκην. Καταρτίσαι ὑμᾶς ἐν παντὶ ἔργῳ ἀγαθῷ. Δείχνυ· σιν ὅτι ήρξαντο τῶν ἀγαθῶν ἔργων, ἐδέοντο δὲ τοῦ τελειωθῆναι ἐν αὐτοῖς· ὃ καὶ ἐπεύχεται αὐτοῖς· "Ορα δὲ ὅτι δεῖ ἡμᾶς πρότερον ἄρχεσθαι, καὶ τότε αἰτεῖσθαι ε' τὸ τέλος παρὰ τοῦ Θεοῦ. Εἰς τὸ ποιῆσαι τὸ θέλημα αὐτοῦ. Ὁ γὰρ ἐν παντὶ ἔργῳ ἀγαθῷ τελειωθείς, ἐκεῖνος ποιεῖ τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ, οὐχ ὁ ἐξ ἡμισείας τὸ καλόν με τιών. Ποιῶν ἐν ὑμῖν τὸ εὐάρεστον ἐνώπιον αὐτοῦ, διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ. 'Ω ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας Variæ lectiones. 28 εὐδοκίμως m. 25 κληρονομίαν m. 87 τελεῖσθαι αἰτεῖν. Ο.

EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBR.EOS. CAP. XIFI. τῶν αἰώνων. Αμήν. Ωστε ὅταν ποιῶμεν ἡμεῖς το ltaque quando fecerimus quod bonum est, Deus lite καλόν, ὁ Θεὸς ποιεῖ τοῦτο ἐν ἡμῖν διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ, τουτέστι, μεσίτῃ καὶ ἐνεργῷ ἐκείνῳ χρώμε νος. Ο γὰρ τὴν σωτηρίαν ἡμῖν ἐξ ἀρχῆς ἐνεργή σας, τί θαυμαστὸν εἰ καὶ ἐν τῇ ἐργασίᾳ τῶν ἀρετῶν μεσίτης γίνεται, καὶ τὸ Πατρικὸν θέλημα ἐν ἡμῖν πληροί αὐτὸς ἐνισχύων ἡμᾶς καὶ ἐνδυναμῶν πρὸς τὰς ἀγαθὰς πράξεις; Εἰπὼν δὲ τὸν εὐάρεστον, προστ ἔθηκε τὸ ἐνώπιον αὐτοῦ. Τότε γὰρ ὄντως εὐαρεστοῦμεν, ὅταν ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ καλοὶ φαινώμεθα, οὐχ ὅταν ἐνώπιον τῶν ἀνθρώπων. Ο καὶ ὁ Δαβίδ λέγει· Κατὰ τὴν καθαριότητα τῶν χειρῶν μου ἐνώπιον τῶν ὀφθαλμῶν αὐτοῦ. Καὶ ὁ Ἠσαΐας Απέλεσθε τὰς πονηρίας απέναντι τῶν ὀφθαλμῶν μεν. Παρακαλῶ δὲ ὑμᾶς, ἀδελφοὶ, ἀνέχεσθε τοῦ λόγου τῆς παρακλήσεως. Ορᾷς; 3 μηδενὶ ἐπέσταλ κε, τοῦτο τούτοις ἐπιστέλλει. Οὐ λέγει δὲ, τῆς παρο αινέσεως, ἀλλὰ, τῆς παρακλήσεως, τουτέστι, τῆς παραμυθίας, τῆς εἰς τὸ ὑπομένειν προτροπής, διὰ τὸ πρὸς τοὺς θλιβομένους εἶναι αὐτῷ τὸν λόγον. Καὶ γὰρ διὰ βραχέων ἐπέστειλα ὑμῖν. Τοσαῦτα εἰπὼν, ὅμως βραχία ταύτά φησιν, ὅτον πρὸ; & Επεθύμει λέγειν. Ὡσανεὶ δὲ τοῦτο λέγει αὐτοῖς Εἰ καὶ ὀλιγοψυχεῖτε, ἀνέχεσθέ μου, οὐ γὰρ ἔχει τις πρὸς μῆκος τῶν λεχθέντων ἀπαγορεῦσαι· ὃ καὶ ἐν τοῖς ὀλιγοψύχοις ὁρῶμεν γινόμενον. Τῶν γὰρ τοιούτων ἐστὶ τὸ μὴ ἀνέχεσθαι λόγου μακρού. Γινώσκετε τὸν ἀδελφὴν Τιμόθεον ἀπολελυμέν νον. Μᾶλλον πρὸς τὸν Τιμόθεον οὐκ εἶχον ἀπεχθῶς, c διὸ καὶ αὐτὸν προεστήσατο. Απολελυμένον δὲ πόθεν; Η ἐν φυλακῇ ἦν, καὶ ἀπελύθη· ἢ ἐξ ᾿Αθηνῶν ἀπὸ εἰ ἔλυτι· ἐκεῖ γὰρ ἦν. Μεθ' οὗ, ἐὰν τάχιον ἔρχηται, ὄψομαι ὑμᾶς. Καὶ τοῦτο ἱκανὸν αὐτοὺς πεῖσαι καθυφεἶναι τῆς πρὸς αὐτὸν ἀπεχθείας, εἶχε ἕτοιμός ἐστιν ἐλθεῖν μετὰ τοῦ μαθητοῦ. Ἴσως δὲ εἰκὸς τοῦτο ἐκβῆναι, καὶ ἀπελθεῖν εἰς τὴν Ἰουδαίαν ἀπὸ Ρώμης. Απελύθη γὰρ τὴν πρώτην ὑπὸ Νέρωνος, καθὰ καὶ ἐν προοι μίοις τῆς Ἐπιστολῆς εἴπομεν. Ασπάσασθε πάντας τοὺς ἡγουμένους ὑμῶν, καὶ πάντας τοὺς ἁγίους. "Ορα πῶς αὐτοὺς τιμά, εἴγε δι' αὐτῶν τοὺς ἡγουμένους προσαγορεύει· μᾶλλον γὰρ ἔδει τοῖς ἡγουμένοις ἐπιστείλαι, καὶ δι ἐκείνων τοὺς ἀρχομένους προσαγορεύσαι· ὁ δὲ σορώτατα τοὺς ἀσθενεστέρους έκθεραπεύει. Ασπάζονται ὑμᾶς οἱ ἀπὸ τῆς Ἰταλίας. Οὕτως ὑμῶν περιέχομαι, ὥστε μή μόνος ἐγὼ ἀσπάζεσθαι ὑμᾶς, ἀλλὰ καὶ ἄλλοις ἐγκαταστῆσαι τὸν πρὸς ὑμᾶς πόθον τοσοῦτον, ὥστε καὶ ἀπὸ τοσούτου διαστήματος ἐρᾶν ἐκείνους ὑμῶν, καὶ διὰ τοῦτο ἀσπάζεσθαι. Η χάρις μετὰ πάντων ὑμῶν. Αμήν. Ἐπειδὴ κοινόν τι ἐστὶν ἡ χάρις, κοινῇ ταύτην πᾶσι καὶ ἡγου μένοις καὶ ἀρχομένοις ἐπεύχεται. Τίς δέ ἐστιν ἡ χάρις; "Η ἄρεσις τῶν ἁμαρτιῶν, ἡ κάθαρσις, ἡ τοῦ Πνεύματος μετάληψις. Πῶς δ᾽ ἂν εἴη μεθ' ὑμῶν; Ἐὰν μὴ ὑβρίζητε ταύτην, ἐὰν μὴ ἀναξίως αὐτῆς 18 Psal. xvii, 23. 18 15 1, 10. cit hoc in nobis per Jesum Christum, hoc est, illo mediatore atque operatore usus. Qui enim in principio nobis salutem est cperatus, quid mirum si iu operatione etiam virtutum mcdiator sit, ac Paters nam in nobis voluntatem impleat ipse nos conførtans, et robur inspirans ad bonorum operum transactiones? Porro, cum dixisset, quod placeat, adjecit, coram se. Tum enim revera ei placenus, cuin coram Deo boni apparemus, non quando coraia hominibus. Quod et Propheta David inquit: Sccundum puritatem manuum mearum coram oculis ejus”ε: et Isaias: Auferte malum e conspectu oculorum meorum 79. 763 VERS. 22. logo autem vos, fratres, sustinete verbum consolationis. Viden'? quod nemini scripsit, hoc istis scribit. Non dicit autem, admonitionis, sed παρακλήσεως, hoc est consolationis, and tolerantiam adhortationis, eo quod ad afflictos loquebatur. Etenins paucis scripsi vobis. Cum tot dixisset, brevia tamen dicit, respectu eorum quæ dicere cupivit. Propemodum autem hoc eis dicit: Etsi pusillanimes cstis, sustinete me: non enim quisquam de prolixitate dictorum conqueri potest, quod in despondentibus animum fieri cernimus. Tales enim prolixum sermonem non ferunt. i VERS. 23. Cognoscite fratrem Timotheum absolu- (um. Erga Timotheum non adeo erant infenso animo, propterea ipsum primum produxit. Dimissum autem, unde? Vel in carcere erat, ac dimissus est: vel Athenis dimissus est: illic enim erat. Cam quo, si celerius venerit, videbo vos. Iloc satis est ut persuadeat eis quo desistant ab hostili adversus ipsum animo, siquidem paratus est venire cum discipulo. Forsan autem verisimile est hoc ita con tigisse, illumque a Roma in Judæam profectum esse. Absolutus est enim primo sub Nerone, perinde ac in hujus Epistolæ præfatione diximus. VERS. 24. Salutate omnes praposilos vestros et sanctos. Expende bic quanto eos honore aficiat, siquidem per ipsos, praepositos salutat: magis enim eonvenicbat, ut præpositis scriberet, et per illos eorum subditos salutaret: ipse vero prudentissime imbecilliores curat ac fovet. Salutant vos qui sunt ab Italia. Adeo, inquit, amore vestri ego teneor, ut non solus ego salutem vobis impertiam, verum et aliis inseram tantum vestri desiderium, ut tanto a vobis dissiti intervallo, vos illi ament, et propterea salvere vos jubeant. VERS. 25. Gratia cum omnibus vobis. Amen. Quia commune quiddam est gratia, communiter have ipsam et præpositis et subditis exoptat. Que alltem est illa gratia? Remissio peccatorum, purificatio, Spiritus participatio. Quomodo autem fuerit vobiscum? Si cam injuria non affeceritis, si non

THEOPHYLACTI EXPOSITIO IN EPIST. AD HEBR.. Indigne ea viralis. Perseverat enim apud nos, πολιτεύσησθε. Παραμένει μὲν γὰρ, ὅταν ἔργα χρη quando opera bona habemus: avolat autem a nobis, quando secundum mandata ejus qui hanc nobis impertiit, non vivimus. Faxit autem Christus, ut gratiam illam et quanta per illam acceperimus, hos agnoscentes, non cum injuria ejus qui tanta nobis bona largitus est, vivamus sed per bona opera glorificantes illum, adeoque 764 commonstrantes quod non in ingratos ac beneficii immemores gratiam istam reposuerit, teneamus haudquaquam diminutam in animabus nostris, in ipso Christo benefactore animarum nostrarum. Cum quo Patri sit gloria, una cum sancto Spiritu, nune ct semper, et in sæcula sæculorum. Amen. στὰ ἔχωμεν· ἀφίσταται δὲ, ὅταν μὴ κατὰ τὴν ἐντο λὴν 16 τοῦ ταύτην διδόντος ἡμῖν ζῶμεν. Ἀλλὰ γέ να τη ἐπιγινώσκοντας ἡμᾶς ταύτην, καὶ ὅσα δι' αὐτ τῆς ἐλάβομεν, μὴ ἐπὶ ὕβρει τοῦ τοσαῦτα ἀγαθὰ χαρισαμένου ἡμῖν πολιτεύεσθαι· ἀλλὰ διὰ τῶν ἀγα θῶν ἔργων δοξάζοντας ἐκεῖνον, καὶ δεικνύντας ὡς οὐκ εἰς ἀχαρίστους καὶ ἀγνώμονας τὴν χάριν ταύτην κατέθετο, ἔχειν ταύτην ἀνελάττωτον ἐν ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν, ἐν αὐτῷ τῷ Χριστῷ τῷ εὐεργέτῃ τῶν ἡμετέ ρων ψυχῶν. Μεθ᾽ οὗ τῷ Πατρὶ δόξα, ἅμα τῷ ἁγίῳ Πνεύματι, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. Varia lectiones. 38 τὰς ἐντολάς 1.