BONIFACH FInetti præfatio tfones, cum majoris claritatis gratia, tum ut quisque, quæ ad singula præmonentur opéra, reperire pro libito possit. De Commentario in Acta apostolorum edito a Sifano. IÍ. Operum omnium, quæ hoc volumine continentur, agmen ducit Commentarius in Acta apostolorum, Latine versus editusque a Laurentio Sifano Prunsfeldio, J. U. doctore, Colo niæ apud bæredes Arnoldi Birckmanni anno 1557. Quæ ill occasio hujus edendi operis fuerit, quodve consilium, qua in eo Latine vertendo usus sit diligentia, quid denium ad jus perfectionem præstiterit, ipse declarat cum in nuncupatoria Epistola ad Fuggeros fra tres; tum in altera ad Joannem Sambucum; quas idcirco hac in editione prætermittendas non duxi. Versio satis accuratà ac nitida est. At dolendum, quod, cum Græcum, quo usus est; textum corruptum mutilumve identidem detexisset, aut saltem dubitasset, id soluar ad marginem adnotare contentus, fontem, unde illa manavit Expositio, nempe Magni Chry sostomi in Acta apostolorum Homilias, consulere et expendere vel neglexerit, vel ei im mentem non venerit; haud enim dubito, quin hac ratione plerique textus sui loca sarcire ac emendare potuisset. Hoc sane feliciter a me præstitum esse, ex Commentario, qui seò quitur, lector clare perspiciet Quin, cum periculum fecerim de aliquibus locis, quæ cor ṛupta vel mutilata merito suspicatus est ipse Sifanus, facile comperi, eorumdem defectum hujuscemodi collatione reparari commode potuisse. Sed cur, inquies, ego ipse non præ stiti, quod a Sifano fieri debuisse putabam? Quia scilicet in allenum opus manum immit lere nolui. Unicum vero locum, quem edito in textu Græco non codicis, ut ego puto, de fectu, neque Sifani culpa, sed mera typographi incuria, linea integra mutilatum deprehendi, ex Chrysostomi fonte sarcivi: ut videre potes prg. 11. Commentarium igitur istum, ut & laudato Sifano editus est, ipse recudendum curavi: nisi quod ex usu lectorum esse cen ŝui, versiculorum capitumque numerós, quorum alteri nullo modo, alteri rarius, et ad füarginem tantum aduotati erant, accurate suis in locis ascribere. Pauca etiam ex margine expunxi, ne quid esset, quod vel teneriores quorumdam animos offendere utcunque posset. III. An Commentarius vero iste genuinus Theophylacti nostri sit fuetus, neque Sifanus, heque quisquam alius, quem viderim, in dubium hactenus revocavit. Omnes scilicet in dubiam illius, unde exscriptus est, codicis epigraphe, qua Theophylacto ascribitur, fidem præstitere. Attamen mibi, ut primum oculos in ipsum conjeci, dubium hac de re aliquod sabortum est, quod a Theophylacti genio ejusque commentandi ratione paulo longius abesse videretur. Cum enim in aliis, quos edidit, Commentariis, nempe in Evangelia, et in Epistolas divi Pauli, magistrum suum Chrysostomum compendio colligat, et si quid b aliis decerpat Patribus, id, eorum suppressis nominibus, brevi oratione subnectat; auctor hujus Comentarii ita plerumque prolixus est, ut Chrysostomum ipsum, moralibus iius subductis parænesibus, superet, tametsi in epigraphe brevitas et concisio ipsius jacle tur (a) ac præterea ad marginem, plurium Patrum scriptorumve nomina, ut in eo Com imentariorum genere, qui Catena vulgo appellantur, fieri solet, ascribat. Quamvis tamen ista mihi aliquem injicerent scrupulum, tamen a communi opinione minime abducebant, quod probe ǹossem, auctores non semper eodem scribendi genere uti, etiam in rebus non dissimilibus; et majorem vel minorem prolixitatem in majorem vel minorem materiæ, quæ parata sit, copiam refundi posse: nomina vero Patrum, cum fere solum in margine appareant, ab alio fortasse adjungi potuisse, eaque non satis esse, ut Catena potius dicatur quam Commentarius; præsertim cum verba Patrum ita invicem connexa sint, ut continen tein expositionem conficiant solum idcirco ex his inferri posse Theophylacti lucubra tioni aliqua ab aliis addita esse. Id vero non mirum in hujus rationis opere, quod, cum totum ferme ex alienis dictis contextum sit, eruditus quisque arbitrari poterat, ca sibí omnia adjungere licere, quæ ex usu esse putaret. His ipse mihi obortum scrupulum, (a) Nempe in ea habetur, xati outopisy suhlsysisal (supplendum, ut puto. ¿ño) quod Sifanas vertit, concise ac breviter collectà.

sin ommino sustuli, saltem uteunque sopivi. Quid sum excitaverit denuo, ex mox dicendis perspicuum fiet. De Commentario in Acta apostolorum recens eruto ex bibliotheca Vaticana. IV. Præcedentis Commentarii impressio ad umbilicum ferme pervenerat, cum Roma Hata sunt tria folia alterius Commentarii in eadem apostolorum Acta, qui in codice bi bliothecæ Vaticanæ Theophylactum præfert auctorem. Facta collatione deprehendimus, Romɔnum a Sifaniano cum in aliis, tum præsertim brevitate discrepare. Hoc vero nedum priorem dubitationem cirea genuinum illius Commentarii auctorem denuo excitavit, sed ctiam animum eo inclinavit, ut crederem, hunc potius recens detectum, quam illum Theophylacto auctori ascribendum esse: præsertim quod brevior multo sit, adeoque ad Theophylacteam commentandi rationem propius accedere videatur. Nonnulla alia subinde Roma accepta folia non solum hanc mihi suspicionem firmarunt, sed etiam editionis hujus curatoribus consilium injecerunt, hunc quoque Commentarium in lucem emittendi; ut quem æqualis, unius nempe codicis, auctoritas velut Theophylacti fœtum commendaret, is etiam æquali publicae lucis honore frueretur. Consilio huic, quanquam ipse auctor esse noluerim, repugnandum tamen mihi esse non censui, quippe qui perspectum haberem, eruditos homines nedum certa, sed et dubia opera codem volumine edere consuevisse. Hæc quidem opera ad calcem voluminis plerumque rejiciuntur: at quod hoc istum locum teneret, in causa fuit jam absoluta Commentarii præcedentis impressio. Censuerunt enim editores, Commentarios, qui circa eamdem versarentur materiem, eodemque ferme dubio laborarent, loco sejungendos non esse. Hinc, ceteris interim prætermissis, quæ præ mani bus habebam, hujus Latine vertendi laborem aggressus sum. Quod dum exsequor, et Commentarium ipsum propius attentiusque perspicio, in prioribus quidem sex capitibus el septimi dimidia ferme parte perpanca esse deprehendo, quæ in Commentario Sifaniano hon inessent, ac ferme solum in eo discrepare, quod ille multo prolixior sit, seu multo plura contineat. Insuper fere omnia quæ utrique communia sunt, adeo cum verbis Chry sostomi congruere, ut definiri vix aut omnino non queat, utrum quæ Vaticanus Commen tarius in prædictis capitibus habet, ex Sifaniano, vel simili aliquo exemplari, an imme diate ex ipso Chrysostomo desumpta fuerint. Illud certum videtur, ea in parte adeo purum putum exhiberi Chrysostomum, ut hic illi titulus merito aptari posset: Scholia in Acta apostolorum ex Chrysostomo. Alia perpauca, quæ ei insunt ex alio penu deprompta, Com mentario jam confecto superaddi aliena manu potuere. V. Sed illud hoc loco animadvertendum est, quod, cum Chrysostomus in qualibet ex 1.lis homiliis propositum Lucæ textum bis percurrat; seu post primam, eamque brevem verborum explanationem, aliam æque brevem et quandoque breviorem, his aut similibus verbis præmissis, subnectat: 'AX' lowµsv ävwĐev tå slpŋpéva, sed superius dicta repetamus, auctor istius, quisquis demum ille fuerit, Commentarii modo ex prima, modo ex altera Explanatione verba depromit; et quidem plerumque ut in textu Chrysostomi jacent solum mutatis, additis, vel demptis, majoris claritatis vel brevitatis gratia, quibusdam quandoque verbis, ut qui non tam de verbis, quam de sensu Chrysostomi laboraret. Qua lamen in re, si, quod mihi videor comperisse, candide fateri liceat, non semper satis feli citer suo ille defunctus est munere: interdum enim aut supprimit verba, quæ perficiendo sensui necessaria erant: aut superflua, que sensum interturbent potius quam clariorem reddant, adjungit; vel in scholiorum delectu præterit meliora. Quam ob rem Commenta rius iste Theophylacto, viro doctrina et judicii maturitate præstanti, abjudicandus videri jure posset, nisi hæc omnia in subsequentium librariorum oscitantiam, vel imperitiam, ac sæpius temeritatem refundere præstaret. Illud mihi exploratum, exemplar, quod Latine verlendum accepi, mendis aliisque defectibus esse respersum: cujus rei culpa non ei qui ipsum exaravit, qui satis diligentiæ præ se fert, sed Vaticano codici tribuenda videtur. Quidquid vero hac de re sit, eo certe major mihi in Latina concinnanda versione impen dendus fuit labor, quo frequentius necesse habui cum Chrysostomi fonte illud conferre;

de Kollar, laudata bibliothecæ custos meritissimus. Idem vero ei describenti, quod mihi interpretanti, incidit dubium. Sed ille, quod mihi summopere cupienti facere non licebat, exsecutioni mandavit. Consuluit scilicet codicem 222, in quo pariter Theophylacti in Epistolas Catholicas Commentarium contineri Lambecius et Nesselius affirmant, ut hac utriusque codicis contentione detegeret, an idem vel diversus in utroque Commentarius esset. Reperit autem non sine admiratione diversum; et præterea talem, qui tanto magis Theophylacti genium, indolem, ordinem, stylum, suo judicio, præ se ferret, quanto alter ab his omnibus videbatur sibi magis alienus. Neque vero hic substitit vir publici boni amantissimus: sed tria posterioris hujus Commentarii folia, quæ speciminis loco essent, exscribendi laborem ultro suscepit; eisdemque foliis cum aliis duobus ex priore Commen tario ad editores transmissis, de sua dubitatione certiores eos fecit, operamque suam in rem publicam humanissime obtulit. Illi, re diligenter perpensa, priorem Commentarium ab hac editione rejiciendum esse, confestim decreverunt: præsertim cum interea dete ctum a me esset, eum nihil aliud esse, quam meram Græcorum quorumdam Patrum in eas Epistolas Catenam, plane similem illi quæ exstat Oxonii in bibliotheca Collegii Novi co dice 58, ex qua nonnulla selegit et protulit Christianus Wolfius tom. III Anecdotorum Græcorum a pag. 92, et tom. IV, a pag. 1. Facta namque collatione, ea omnia in prædicto apographo verbotenus exstare compereram, eo solo discrimine, quod in Oxoniensi codice nomina Patrum, quorum verba referuntur, accurate essent adnotata; in Vindobonensi vero, uno tantum, vel altero excepto, sint penitus prætermissa: quæ res interpretantem me valde torquebat; quia sublatis nominibus illis, neque ullo inter ca que dicerentur nexu apparente, non Commentarius aliquis, sed scope dissutæ, et arena sine calce, ut dici solet, riderentur. Verum, si ita est, inquies, quomodo cl. Lambecius Commentarium ejusmodi Theophylacto indubitanter ascripsit? Eadem nempe ratione, respondeo, qua et duos in casdem Epistolas Commentarios, tametsi diversos, uni eidemque tribuit auctori. Scilicet cos Commentarios ipse non legit, neque de eorum statuendis auctoribus adlaboravit; sed notis in fronte codicum repertis, fidem sine ullo examine præstitit. Cum igitur illi Commen tario manu Tegnagnelii, sui in custodia Cæsareæ bibliothecæ præcessoris, prænotatum legisset: Commentarius Theophylacti, ut et ipse cum ea in urbe versarer, vidi, hoc satis esse duxit, ut eum inter Theophylacti Opera percenseret. Et tamen liquido constat, Te gnagnelium non alia ratione, ea sane infirmissima, Commentarium hujusmodi Theophy lacto adjudicasse, quam quod eodem in codice certis quibusdam Theophylacti Commen lariis esset adjunctus, eademque manu exaratus videretur. X. Prædicto itaque Commentario a germanis Theophylacti Operibus omnino rejecto, cu ratores hujus editionis opportunum esse duxerunt, alium, qui, cl. Kollario judice, Theo phylacti genium ac stylum præ se fert, in illius locum subrogare; in eumque finem mihi La tine reddendum tradidere. Antequam vero ipse hujusmodi versioni manum admoveren, pauca illa foria, quæ speciminis gratia huc Vindobona transmissa dixi, cum OEcumen.i Commentario conferre mihi placuit, præsertim, cum primum perlegens folium, simile quidpiam jam in alio auctore, qui tum in mentem non incidebat, legisse mihi viderer. Col latis itaque iis foliis, comperi alterum Commentarium ita cum altero convenire, ut Vindo bonensem et OEcumenianum unum eumdemque esse perspicerem: non quidem, quod plane et undequaque congruerent; sed quia qualiscunque inesset diversitas, ea facile posset in cod.cum varietatem refundi. Hoc cum rescissent editionis curatores, omnia primo cc nanda sibi constituerunt, ut germanum aliquem et ab OEcumeniano diversum in Epistolas. Catholicas Commentarium detegerent; sin vero id minus ex voto succederet, inquiren dum, num satis valida argumenta præsto essent, quibus OEcumenianus ipse Commenta rius in hanc editionem æquo jure ascisceretur, ac Theophylacti nomine inscriptus ede retur in lucem. Spe prima paulo post dejecti ex inexspectatissima morte Ignatii Inici Ca accioli, pontificii ad Hispaniarum regem legati, cujus ope duntaxat se consequi posse spe abant apographum illius Commentarii Theophylacto inscripti in Epistolas Catholicas, qui in celeberrima Escorialensi bibliotheca asservari dicitur, quique unus supererat con sulendus, ad alteram animum operamque suam converterunt: cujus compotes evasisse

in quibus cum OEcumeniano Commentarius iste consentit (consentit autem ut plurimum), mihi retinendam existimabam. Sed facto rei periculo, cum ob frequentem rerum ordi nisque varietatem, atque etiam ob ea quæ in alterutro vel prætermissa essent, vel addita, pluritoum mihi laboris ac tædii subeundum viderem, ac præterea versio ipsa Henteniana nou mihi ubique probaretur, mutato consilio, novam integramque hujus Commentarii versionem adornare constitui, ut saltem esset illa ubique sibi consentiens, ae non pro varietate partium varia et quasi versicolor appareret. Versionem aggressus statim animadverti, mihi cum codice mendoso ac frequenter mutilo luctandum esse: quod tamen novum minime accidit, quippe qui jam scirem, eumdem codicem esse, ex quo Sifanus suum in Acta apostolorum Commentarium deprompsit; utrumque proinde eisdem subesse defectibus oportere. Illias corruptionem, menda, defectus agnovit, adnotavitque in mar gine ipse Sifanus. Sed illud mihi præ Sifano commodius, magisque opportunum obtigit, quod Commentarius iste sub alius, nempe OEcumenii, nomine, maxima saltem ex parte editus esset ex codice magis integro et emendato; ex quo proinde quamplura sarcire et corrigere mihi licuit, ingenti tamen et apprime molesto labore: nam eam ob causam fre quentissime ac ferme perpetuo alterum cum altero conferre necesse fuit. Quanquam vero multa in OEcumeniano sint, quæ in Vindobonensi Commentario desiderantur, ego tamen nonnisi ea quæ perficiendo mei apographi sensui visa sunt necessaria, verba plerumque desumpsi: eaque, ut in Commentario præcedente, signis, queis distinguerentur, inclusi. Correctiones majoris momenti, ac variantes lectiones æque in hoc, atque in illo ad nar ginem adnotavi. Ubi vero præpositum videris hoc compendium to., seu lows, fortasse, scias velim, ea ne ex sola conjectura apposuisse. Menda notiora et magis obvia sustuli, nulla addita admonitione. Notas aliquas, de quibus sub finem hujus Præfationis pauca dicam, ad calcem paginarum adjunxi. Codex Cæsareo-Vindobonensis, qui hunc continet Commentarium, chartaceus est in fulio minore, et eleganti quidem, sed minutiore cha 1actere exaratus. Lambecio vetustissimus ac præstantissimus dicitur: sed mihi in eum attente intuenti nec pervetustus, neque adeo præstans esse videtur ob defectus superius indicatos. Et sane, tametsi, nota temporis deficiente, certo definire non liceat qua ælate fuerit exaratus, nihilominus ante sæculum xiv vix crediderim eum fuisse conscriptum. Id tamen satis mihi videtur ad conciliandam testimonio istius oodicis auctoritatem in eo quod Theophylactus istiusmodi Commentarii auctor dicatur. Sed jam de ipso Commen Jario nonnulla addere præstat. XII. Is, mea quidem sententia, satis præclarus est. Litteralem plerumque sensum optime explicat, et occasione data, si qua occurrit dubitatio, opportune discutit breviterque resolvit. Nonnulla tamen veluti extranea, aut non omnino consona veritati, quæque eruditum commentatorem dedecent, reperiuntur. Sed hæc scioli alicujus adjecta manu fuisse, vix dubito. Commentario sub OEcumenii nomine edito brevior plerumque est, quo ad Theophylacti indolem propius accedit, quippe qui nonnulla prorsus omittit; alia vero magis contrahit atque restringit. Quam vero ob causam verba sensui necessaria sæpenumero omittantur, ignoro. Hlud certum videtur, non primi auctoris, sed cujuspiam librarii culpa id accidisse: quemadmodum longiora quædam ac genio Theophylacti minus consentanea, ab aliquo videntur intrusa. Nomina auctorum, si Chrysostomum et Cyrillum excipias, nulla afferuntur: attamen dictis veterum Patrum plerumque in compendium redactis sin omnia, plurima saltem in eo contexi, argumentum est, quod mihi sæpe eadem prorsus occurrerint, quæ in Catena Vindobonensi, de qua supra, perlegeram; adeoque ejus ope Commentarii hujus textum emendare nonnunquam potui: quare non omnino inutilis ea Catena nobis fuit. Hic vero, antequam de hoc Commentario præfari desino, animad vertere præstat, primo textum sacræ Scripturæ in hoc codico non semper ita divisum digestumque esse, ut Scripturæ verba immediate excipial expositio Theophylacti; sed hæc aliquando præcedit, aliquando simul præcedit subsequiturque. Quamobrem qui cujuspiam textus explanationem exquirit, nedum subsequentia, sed et proxime antecedentia legat, necesse est. Quia vero-in apographo meo quandoque reperi expositionem ab ipso textu ita distantem, ut vix dignosci posset quibusnam verbis responderet, ideo ad difficultatem de

medio tollen lam alterum ex his præstiti vel aliqua Scripturæ verba, Græco textu prorsus intacto, in versione iterato posui; vel, si id confusioni tollendæ minus sufficeret, ipsum Scripturæ textum alio transtuli, et Commentarii sedem paulo inverti. Confusamı banc et minus aptam sacri textus collocationem non in hoc solum, sed etiam in aliis aliorum scriptorum, imo et Theophylacti Commentariis identidem animadverti. Quæ præpostera dispositio ex eo orta videtur, quod non suo quæque textui subjecta principio fuerit expositio; sed in margine laterali ab auctoribus vel collectoribus posita interdum e regione, interdum etiam inferius, cujus rei multa supersunt exempla; deinde vero a librariis textui sacro. ad libitum vel ex imperitia dissecto supposita fuerit. Certum saltem videtur, eam, quæ in diversis codicibus inest, varietatem, vel in uno eodemque codice confusionem, potuisse ex hoc capite oriri; ut mirari proinde nemo debeat, si aliter hic atque in OEcumeniano Commentario dispositus Scripturæ textus divisusque cernatur quamvis etiam Hentenius aliquam ibi mutationem invexerit, ut ipsemet, allata mutationis ratione, fatetur. Alterum, de quo Lectorem præmonitum velim,.est, in codice Vindobonensi singulis quidem Epistolis uniuscujusque argumentum præmitti; sed Epistolas ipsas et Commentarios illarum non interrupto filo absque versiculorum aut capitum distinctione esse digesta. Hæc addenda censui majoris commodi gratia juxta consuetam Latinorum Græcorumque numerandi rationem. Argumenta vero Epistolarum eodem modo reliqui quo in codice sunt, ne me aliquis arguat infidelitatis, unaque lector agnoscat, quot in capita auctor Commentarii, vel alius quicunque fuerit, Epistolas singulas secari voluerit: nam plura in unaquaque enumerat capita, quam enumerari communiter soleant. Ea capitum enumeratio, quæ in editione OEcumeniana, exhibetur etiam in Commentariis. Insuper ad calcem cujuslibet commentarii notatur numerus versiculorum, quos Epistola in eo exposita commentario complectitur: qui numerus multo major est, præsertim in posterioribus, numero consueto. Menda, quæ in ejusmodi numeros fortasse irrepserunt, corrigere nolui, ratus fieri potuisse, ut auctor, sicuti plura capita, ita et plures enumerarit versiculos, lice rei hujusce causam prorsus ignorem. Sed de hoc opere satis. De oratione in Adorationem S. crucis, XIII. Exegeticorum Theophylacti operum in Novi Testamenti Scripturam, quoad mihi constat, numerum claudit Commentarius in Epistolas Catholicas. In sequenti volumine quarto alios ejusdem Commentarios in Vetus Testamentum invenies. In hoc vero varia Theophylacti opuscula subjiciuntur, queis magna ex parte tomus iste conflatur. Primum est Oratio in adorationem S. crucis; quæ quidem oratio Græce Latineque edita fuit jam pridem a doctissimo Societatis Jesu theologo Jacobo Gretsero, tomo secundo De S. cruce Nos tamen textum Græcum non ex eodem Greisero, sed ex codice Cæsareo-Vindobonensi descriptum exhibemus. Suum ille deprompsit ex codice Bavarico-Monachiensi. Sed quoad colligere licuit ex accurata utriusque textus collatione, deprehendi vel alterum ex altero vel utrumque ex uno eodemque codice fuisse descriptum. Ita enim conveniunt inter sese, ut ne variantes quidem lectiones, si unam, vel alteram excipias, suppeditarit ista collatio. Quodque majus est, lacunulas duas, quarum alteram ex conjectura ipse supplevi, eodem in loco eodemque modo habet uterque. Versionem Latinam, quam Gretserus Græcæ linguæ peritissimus adornavit, subjicio. Pauculas in fine orationis notas adjecit ille; ex quibus duas, quæ alicujus momenti visæ sunt, selegimus, suoque in loco collocavimus, nempe pagina 458. Nos unam, vel alteram, cui aliqua codicum varietas ansam præbuil, addidimus. Cæterum egregia est isthæc oratio, et Theophylacto maxime digna, ejusque genium ac stylum, meo quidem judicio, præ se fert: quamobrem nulla esse debet de illips auctore suspicio. Medio Jejuniorum tempore, ut ex ejus titulo constat, habita est, die scilicet aliquo hebdomadæ quartæ Quadragesimæ, quæ a Græcis pesovýotipos, medii jejunii vocatur, quia nempe ex septem hebdomadis, quas jejunium Quadragesimale apud Græcos complectitur integras, quarta finedium sibi vindicat locum. Tota hac hebdomada crux populo adoranda a sacerdote solemniter exhibetur. Quocirca Dominica tertia, qua insequens

inchoatur hebdomada, Kupiaxh otavpopoσxuñoεws, Dominica adorationis crucis a Græcis dicitur. Præter hanc Theophylacti homiliam exstant aliæ plures ab antiquioribus Græciæ Patribus habitæ in hac ipsa solemnitate, quas prælaudatus Gretserus accuratissime collegit ediditque in prædicto opere De cruce. Ex quibus illud saltem efficitur, Græcam cum Latina Ecclesiam in hoc dogmate de crucis adoratione seu veneratione planissime consentire; et hoc potissimum est, quod exinde petitur, emolumentum. De oratione in Præsentationem B. Mariæ Virginis in templo. XIV. Orationem hanc Latine reddidit ediditque Franciscus Combefisius ordinis Prædicatorum, quam inseruit Bibliothecæ suæ concionatoria tom. VIII. Cum Græcus ejus dem textus ex codice bibliothecæ Regiæ Parisiensis exscriptus in manus meas incidisset, cum Latina Combefisii versione contuli: quæ licet satis accurata, mihi paulo visa est obscurior; adeoque clariorem aliam ac nitidiorem efficere conatus sum. Quod utrum sim assecutus, illorum judicium esto, qui conferre utramque voluerint. Interim cum cl. Præviæ Dissertationis auctor orationem hanc cum nova ipsius versione enuntiaverit prodituram, eam, qualis demum cunque sit, in lucem emitto. Si quis alteram malit, prædictam adeat Bibliothecam. Versione hac a me jamdiu absoluta, aliud ejusdem orationis exemplar ex codice 15 Seldeniano celeberrimæ bibliothecæ Bodleianæ descriptumi, mihi allatum Oxonio est. Utramque conferens sua in utroque menda detexi, atque alterum alteri pro locorum diversitate præstare. Quamvis vero Oxoniensi Parisiense nonnihil concedere videretur, nihi lominus ad Parisiense exemplar hanc editionem exigere malui, tum quod primo illud Latine translatum a Combefisio editum esset, tum quod ex ipso pariter meam ego versionem elicuissem. Verumtamen variantes codicis Barocciani lectiones (quarum aliquæ dicenda potius sunt correctiones) ad inferiorem marginem diligentissime adnotavi; quæ loco ipsius codicis haberi merito possunt. Quoad ipsam attinet orationem, adeo præstans visa est Combefisio, ut asserere non dubitarit, Theophylactum et in hac oratione sapientissimum ostendi: nec immerito quidem, cum multiplex eloquentiæ, eruditionis et vividioris inge nii in ea lumen effulgeat. Severiores tamen critici fortasse non probabunt in eo, quod Mariæ Virginis deductionem in templum, aliaque his affinia minutim adeo describat, ac si suismet oculis lustrasset omnia. Sed facile scriptori Græco danda venia est, utpote qui, traditionem suis in regionibus jam receptam secutus, ea sibi omnia nedum referenda, sed etiam oratorio stylo exornanda putavit. Illud certe in Theophylacto suscipiendum. quod cum probe cognosceret, quid potissimum adversaretur suæmet narrationi (estque illud idem, quod aliquos recentium criticorum in contrariam sententiam impulit), strenue allaboravit in eo de medio tollendo, reique universæ concilianda probabilitate: ne de moralibus documentis, quæ exinde sapienter elicit, verba faciam. De martyrio quindecim martyrum Tiberiopoli, imperante Juliano Apostata. XV. Hæc Theophylacti Oratio (sic enim ipse lucubrationem istam appellat) non modo typis excusa hucusque nunquam fuit, sed ita etiam fugit eruditorum notitiam, ut ex. omnibus iis qui vel data opera de Theophylacto ejusque operibus scripsere, hujus men tionem fecerit omnino nullus. Ea Oxonii in celeberrima bibliotheca Bodleiana inter mss. Baroccianos latebat in codice qui varia alia auctorum opuscula complectitur. Neque vero illius forte notitia ad nos pervenisset unquam, nisi vehemens desiderium hujus editionis curatorum nihil omnino prætermittendi quod Theophylactum haberet auctorem, nobis sti mulos addidisset, ut inter alios etiam Catalogum librorum mss. Angliæ et Hiberniæ, Oxonii, editum an. 1697 in hunc finem evolveremus. In hoc itaque incumbentes incidimus pag. 28, tom. I, num. 197, in hujusmodi titulum: Martyrium XV martyrum sub Juliano impe ratore, auctore Theophylacto. Hac de re certior factus hujus editionis fautor summus (de quo nonnulla habes in Prævia Dissertat., num. 104) pro eximio suo in sacras litteras

studio, nihil cunctandum est ratus, quin per Venetum ablegatum ad regem Angliæ illad exscribendum curaret. Transmissum Oxonio apographum mihi traditum est Latine ver tendum; quod quidem pluribus de causis gratum fuit: quia scilicet et præstantissin:o senatori rem gratam me esse facturum intelligerem; et benemeritis editionis hujus cura toribus officium hoc exhiberem; ac denique qualemcumque laborem operamque meam stu diosis sacrarum litterarum accommodarem. Ut vero primum oculos in apographum conjeci, fuit equidem quod majori me afficeret voluptate, nimirum hujus opusculi utilitas atque præstantia; sed ſuit etiam, quod mihi plurimum displiceret, nempe summa apographi ać pene incredibilis vitiositas. Sed de hac posteriore alias; nunc [de priore. Orationis hujus præstantiam utilitatemque nemo, ut arbitror, inficiabitur, qui perspectum exploratumque habeat illius argumentum et rem in ipso contentam. Nempe continet historiam satis igno tam martyrii quindecim martyrum, qui sub Juliano imperatore apostata Tiberiopoli san guinem fuderunt pro Christo: tum illorum corporum translationem jussu Michaelis, priai Bulgarorum regis Christiani, peractam; deinde varia ac prorsus insignia cum ante, tum post translationem illam a Deo patrata eorumdem martyrum intercessione, miracula. Huic vero narrationi præmittuntur aliqua de Christianæ fidei triumpho sub Constantino M. et filiis illius tribus: sed multo plura narrantur de iis quæ Juliano Apostata imperante per pessi sunt Christi fideles. Quæ quidem omnia ex historiæ ecclesiastica penu deprompta haud inconcinne, cujusdam procmii loco, hic exhibentur, et quemadmodum ipse loquitur Theophylactus, ut hæc Oratio caput haberet, et esset membris omnibus perfecta. Præterea texitur longa narratio de Cinamonis cujusdam Adrianopolitani a Bulgaris in captivitatem abducti invicta in fide constantia; deque Enrabota, Bulgarici regis fratre, opera ejusdem Cinamonis ad fidem converso, obitoque pro eadem fide martyrio. In hac igitur oratione continentur pauca quidem, sed plurimi facienda ecclesiasticæ historiæ monumenta, ad quam maxime pertinet, acta SS. martyrum, aliaque cum iis connexa, posterorum memoriæ coumendare. Quid vero, si profanæ etiam historiæ quidpiam illa afferat emolumenti? Atqui nonnulla reperies in ea de Bulgariæ regibus, quæ alibi frustra perquiras. Alia vero, queis confirmari emendarive possunt (ut ex subjectis notis constabit) quæ ab aliis dicta fuere: proinde jure ac merito dictum a principio sit, hujusmodi opusculum satis utile ac præstans esse, dignumque ut tandem aliquando emittatur in lucem. XVI. Verumenimvero haud mediocriter illius decresceret pretium, si vel de genuino ejusdem auctore, vel de historiæ quam continet veritate jure ambigi posset. At neutrum, ut mihi quidem videtur, in dubium quis revocaverit. Non primum; quia codex, quera supra laudavimus, Theophylacto, Bulgariæ archiepiscopo, diserte illud ascribit: neque hæc epigraphe aliis codicibus redarguitur; imo nullus omnino est (quod nobis innotuit) qui eamdem orationem exhibeat. Neque vero quod in unico exstare codice deprehendatur, prudens de illius auctore dubium ingerere cuiquam debet; cum plane constet, plurium auctorum opera uno codice fuisse servata; quin tamen in dubium revocent eruditi an au ctoris illius sit quem codex ipse præ se fert. Et ne abipsius Theophylacti operibus recedamus. unicum quod sciam, in bibliotheca Bavarico-Monachiensi exstat exemplar Encomii in Alexium Comnenum imperatorem: unicumque fortasse in bibliotheca Cæsareo-Vindobo mensi (nam quod aliud in Scorialensi Hispaniarum regis bibliotheca servetur exemplar, ut aliqui ferunt, nobis incertum) ejusdem in Epistolas Catholicas Commentarii. Ex alia vero parte nihil hoc in sermone legitur, quod auctori Theophylacto non congruat. Quidquid in eo narratur, præcessit sane ætatem ipsius. Stylum pariter a Theophylacti genio nequa quam abludere, nemo, ut arbitror, inficias iverit, quí in legendis auctoris hujus operibus tantisper versatus sit. Duplex enim (quoad comperisse mihi videor) in eo styli genus occurrit alterum, quo usus est in Scripturarum Commentariis conscribendis; alterum, quo epistolas, et peculiaria quædam opuscula, sive sermones oratio nesque digessit. In iis prioribus perficiendis pellucido planissimoque usus est stylo; seu quod in eo scribendi genere hunc cæteris anteferendum existimaret; seu quod aliorum, quorum Commentarios in compendium redigeret, ac præsertim Chrysostomi, plerumque verba usurparit. Quocirca ex istiusmodi Commentariis

proprium Theophylacti stylum deprehendi non posse, reor. At in aliis operibus, ubi ex suo veluti penu et sensa et verba depromit, altiori difficiliorique et minus pervio utitur stylo; qui stylus perquam simillimus illi est quo plerique scriptores Græci illius ævi a majorum simplicitate et puritate dicendi recedentes, uti solebant. In his itaque Theophy. lactus sæpe sæpius metaphoris, allegoriis aliisque vividioribus tropis sive figuris, et proli xiore periodo, ac demum solutiore, seu magis implicata utitur phrasi. Passim etiam inter serit Scripturæ verba non ea tantum de causa, ut illius auctoritate sua sensa confirmet; sed etiam ut ea verbis exprimat Scripturarum. Hoc dicendi genere constat præsens oratio sed quia plerumque versatur in rebus historicis, ideo paulo etiam clarior planiorque vide tur esse hic quam alibi. Cæterum nonnullæ dicendi phrases Theophylacto (ut alias obser vavimus) familiares identidem hic quoque recurrunt. Præter styli rationem nonnullæ etiam Theophylacto favent sententiæ, seu dicta, quæ auctorem in Bulgaria scribentem præsefe runt ut cum quindecim martyres Bulgaria thaumaturgos appellat ȧylous tous xa0' hµå;, sancios nostros, vel qui apud nos sunt. Bulgarum quoque, seu Bulgariæ incolam, ni fallor, se esse subindicat, dum singulari quadam incredibilique lætitia ob Bulgarorum ad fidem catholicam conversionem exsultat, eosdemque jam fidelibus aggregatos summis laudibus effert; atque etiam dum peculiares Bulgarorum consuetudines sibi perspectas esse patefacit; ut cum ex. g. refert, Bulgaros facere consuesse tantæ magnitudinis panes, ut eorum quilibet decem saturandis hominibus satis esset. Quanquam enim hæc alii cui que in Bulgaria seribenti non convenire non possint; quia tamen nemo alius istius auctor opusculi effertur, ideo Theophylactum illius esse parentem, haud leviter, meo quidemju. dicio, confirmant. XVII. Jam vero si Theophylactus hujus sermonis auctor habeatur, ut habendum esse censeo, prudens sane dubium nemini subesse poterit, quin historica illius narratio cum veritate plane consentiat: neque enim simile vero est, gravem illum eruditumque virum putidam adoptasse fabellam, eamque venditare aliis voluisse. Sed quidquid in hac sua oratione narrat, illud facile poterat vel ex aliquo monumento in Bulgariæ tabulariis exsi stente, vel ex certa perennique incolarum traditione perspectum habere. Et sane, tametsi horum martyrum passio multo ante contigerit, hoc est quarto declinante Ecclesiæ sæculo, Juliano Apostata imperante, translatio tamen illorum corporum non adeo remota fuerat a Theophylacti ætate, ut certa ei suppetere monumenta non possent: solum quippe præcessit duobus circiter sæculis (ut ex dicendis infra constabit) illius in Bulgaria episco patum. Ex quo nemo non videt, quam facile hoc temporis intervallo servari possit, ac soleat rei alicujus, quæ magni momenti sit, recordatio, tametsi nullum visibile monumen tum supersit. Quod vero ad prædictos attinet martyres, adhuc Theophylacti tempore stabat (ut ex sermone ipso colligi posse videtur) templum in eorumdem martyrum honorem ex structum; exstabant et arcæ quibus occlusi eineres erant, ac demum marmoreæ tabulæ quæ illorum urnas principio contexerant. Ex his vero, utpote quibus singulorum martyrum nomina inscripta erant, et vitæ genus, et dignitas, et officium, ut Theophylactus ipse testa tur, haurire facile potuit, quæ multo ante, nimirum sub Juliano contigerant, eaque memo riæ hominum sempiternæ sermone boc commendare. Quocirca non video cur huic histo riæ (tametsi ab alio quopiam minoris Theophylacto auctoritatis conscripta esset) fidesintegra habenda non sit; nisi forte videatur obesse altum de re hac cæterorum scriptorum silen. tium; ac quod neque in Græcorum Menæis, neque in Ruthenorum aut Moschorum Meno logiis prædicti martyres commemorentur.Verum quoad primum, quis certo asserere queat, hune, de quo agimus, duntaxat auctorem consignasse litteris horum XV martyrum com passionis, tum eorum translationis historiam. cum notum exploratumque sit, permulta veterum scriptorum opera penitus intercidisse? Deinde quot habentur ut certa tum in ec clesiastica, tum etiam in profana historia, quæ unius tantum scriptoris auctoritate ac testimonio nituntur? Præsertim vitæ ac gesta sanctorum aliquando unius etiam anonymi narratione innotescunt. At peculiaris in casa nostro potuit subesse ratio, cur non ab aliis memoriæ proditum sit eorumdem martyrium. Si enim et loci, et temporis, quo id accidit, ratio habeatur, quisque statim intelliget, rem hanc facillime illius ævi scriptores fugere

potuisse. Etenim eo tempore martyrii palmam sunt adepti, quo Julianus Apostata labentein idololatriæ cultum erigere atque in pristinum honorem restituere adnitebatur; adeoque res Christianorum iniquissimo loco erant: et plerique illorum vel miseram in exsilio vitam degebant, vel per solitudines montesque sponte sua errabant. Locus vero ubi martyres occubuere, magis impervius abditusque esse vix poterat, nimirum urbs perexigua, sive eppidulum quoddam in altissimo montis Hæmi cacumine positum talis enim eo tempore Tiberiopolis erat, ut infra ostendemus. Quid itaque mirum, si intra illius limites diu per stitit præstantissimi hujus triumphi notitia? Quod si res ita se habuit, no illud quidem mirum videbitur, quod in Græcorum Menæis eorumdem mentio desideretur, atque adeo in Menologiis Ruthenorum atque Moschorum, utpote quæ ex Græcis desumpta translata que sunt. Quod si in his posterioribus quorumdam fiat commemoratio sanctorum, de quibus nulla apud Græcos est mentio, ex iis illi sunt quorum memoria celebratur in uni versa Ruthenorum Ecclesia, non ex eorum numero, quorum festivitas alicujus loci vel regionis зit propria; cujusmodi videtur esse horum XV martyrum, de quibus in præsentia est sermo. Hujus enim generis sanctorum memoria non in communibus Menæis, sed in peculiaribus loci, ubi cultus eorum viget, tabulis consignata esse solet: qualem memoriam ne hisce quidemi martyribus deesse, inferius ostendemus. Verum etsi nulla omnino alibi mentio de eisdem occurreret, nihil inde auctoritatis et pretii huic orationi detractum essetimo præstantius vel ex hoc ipso judicandum videretur, nobisque impensius gratu landum, quod tandem aliquando prodeat in lucem; et plurium martyrum thaumaturgo rumque memoria ab omnimoda oblivione et tenebris vindicetur. XVIII. Talis ac tanta orationis hujus utilitas atque præstantia levem mihi imo et jucun dum interpretandi reddidisset laborem, nisi apographi summa, ut initio dixi, vitiosilas haud exiguam, imo valde magnam mihi molestiam creasset. Erat quippe talis ac tanta, ut mendosius quidquam scribi potuisse vix putem. Nam passim et litterarum variatio, et plurium copulatio dictionum, et e contrario unius ejusdemque divisio in eo identidem occurrebat. Præsertim vero in vocalibus peccatum maxime est: nam vocales atque di phthongi, quæ eodem nunc sono pronuntiantur a Græcis, nempe n, t, u, 86, 06, E, at, o, w, indiscriminatim positæ sunt. Ex quo facile colligas, amanuensem, qui codicem unde desumptum apographum est, exaravit (in scriptorem nostri apographi hanc culpam non cadere aliunde scio), ignorasse penitus Græcæ grammaticæ leges; prætereaque non ex ipso exemplari oculis supposito (sic enim litteras, quæ erant transcribendæ, perspiciens rarius aberrasset), sed dictante aliquo, et juxta hodiernum Græcorum morem litteras pro nuntiante, senum auribus perceptum Græcis utcunque litteris consignasse. Ex quo factum est, ut in dictione dissyllaba, vel trissyllaba quatuor vel quinque menda (præsertim si (t spirituum et accentuum habeatur ratio) non infrequenter occurrerent. Quantam vero hæc vitia pariant perturbationem, quantamque interpretanti molestiam, cum omnes intelligere possint, tum ii præsertim qui Græci idiomatis non sunt ignari. Prius igitur quam Lati nam versionem aggrederer, et menda de medio tollere, et textum suæ veræ lectioni restituere opus fuit. Ratio autem, quam in hoc munere obeundo institui, hæc est: errata quæ certo et absque ulla dubitatione detexi, in ipso textu emendavi, nulla ad marginem adnotatione posita; alioquin totum fere marginem iis oppleri fuisset opus. At ubi incertus eram, an aliqua vox in mendo cubaret; vel etiamsi id certo deprehenderem, nihilominus vocem, quæ substituenda esset, certa aliqua conjectura assequi non poteram; eam cujus modi in apographo erat, in textu reliqui, vocemque quæ conjectanti mihi legenda vide batur, in inferiori margine apposui, præmisso lo. seu lows, fortasse; ut felicioribus aliorum Bonjecturis locum ansamque præberem. Nonnulla tamen eisdem adjeci, de quorum vera germanaque correctione levissimum vel plane nullum mihi inerat dubium, ut ex iis speci minis loco peritus lector colligat ingentia errata quibus ipsum exemplar in qualibet fere parte scatebat. Cum vero adeo indiligenter exscriptus codex ille sit, ut diximus, illud etiam uspicari licet, integras quandoque dictiones præ oscitantia prætermissas fuisse: quæ qui dem suspicio interpretanti mihi haud semel oborta est. Loca, ubi apographum nedum mendosum, sed et mutilum visum mihi est, in notis aliqua indicabo; alia per sese fector

rici sitam, sed potius Varnam ad Pontum Euxinum, eo loci diserte affirmatur. Sed hæc, quamvis vera, movere tamen neminem debent. Neque enim omnia omnino loca vel cognita a veteribus geographis sunt, vel memoriæ tradita posterorum; sed vel aliqua ignorata, vel præ sua exiguitate prætermissa. Scriptores vero reliqui nonnisi opportunitate data, mentionem facere consueverunt civitatum aliorumque locorum. Quamobrem Cellarius, tametsi diligentissimus, locos aliquos prætermisit; præsertim vero (quod facit in rem nostram) nullam ad Pontum Euxinum Tiberiopolim memorat, quam tamen exstitisse dubi tari vix potest. In Græcis quoque Notitiis quæ adhuc supersunt, episcopatus fuere aliquot præstermissi, ut eruditi jampridem adnotavere. Cæterum ex eo etiam oriri potuit silentium episcopatus Tiberiopolitani, quod hæc civitas, quandiu nomen istud retinuit, unum for tasse, vel alterum habuerit episcopum; cum haud multo post martyrium Theodori, primi ejusdem civitatis episcopi, vastata fuerit primo quidem ab Ombris, deinde a Bulgaris, ut satis indicat vel istius auctor opusculi. Quod vero neque alio sub nomine, nimirum Strumitzæ, annumerata sedibus episcopalibus inveniatur, illud videtur in causa fuisse quod archi episcopo avtoxɛály, sui juris, seu nullius sub patriarchæ ditione constituto, subesset (ram in prædictis Notitiis solummodo recensentur sedes episcopales quæ quinque suberant patriarchis): nisi dicere malis, urbem hanc non Strumitzæ nomine (quippe quod Bulga ricum est) sed Græco alio vocabulo in eisdem Notitiis designari: aut demum ideo Strumi tzam non recenseri, quia sedis episcopalis honorem aut nimis sero sit adepta, aut cito nimis amiserit, aut solum certis temporum intervallis ea dignitate fuerit insignita (quem admodum et aliis contigit parvulis civitatibus), adeoque tum potuit hac prærogativa ca rere, cum episcopalium sedium catalogi qui ad nos usque pervenerunt conscriberentur. Cæterum illud saltem videtur in dubium revocari non posse, episcopum fuisse Strumitzæ, dum in vivis ageret Theophylactus: quippe qui epistola 32 juxta Meursii editionem testa tur, se Pelagonio (seu Pelagonia) xal mpd; tov poµbins, el Strombitza, et Malesoba epi scopis scripsisse. Strombitzam enim idem ac Strumitzam esse, ipsa nominis similitudo affinitasque dubitare non sinit: præsertim cum supra demonstraverimus, Strumitzam (de qua hic sermo) parum a Pelagonia distasse; atque etiam, ut ipse arbitror, a Malesoba Theophylactus vero ad episcopos illos tres, utpote finitimos, suas misisse epistolas videa tur. Neque vero Theophylactus duntaxat ipsum Strumitzæ nomen paululum immutavit; sed et Cedrenus eam ExpoúµÇav et Exponitav, Strumpitzan et Strupitzan (nisi in alter utrum locum irrepserit mendum typographicum) vocat. Et quidem eo loci Cedrenum de Strumitza, de qua nos loquimur, sermonem habere, compertum ex eo est quod Basilii imperatoris iter Serris Scopia sive Scupos describens, eumdem referat Strumpitzæ appro pinquasse quo illum Strumpitzæ situm designat, quem nos Strumitzæ constituimus Nice phori Gregoræ verbis innixi. Alii minore adhuc diversitate camdem Strumnitzam nuncu pant, ut Ananias ejusdem episcopus, qui anno 1565 synodo Constantinopoli celebrate (qua synodo dejectus ob simoniæ crimen e throno patriarchico est Joasaphus illius urbis archiepiscopus) subscripsit his verbis: Ego humilis episcopus Strumnitzæ Ananias volens meo consilio subscripsi, ut ecclesiastica seu patriarchica refert historia Emmanuelis Malaxi, Peloponnesii; quam Martinus Crusius, Academiæ Tubingensis professor, Latine reddidit, ediditque lib. 11 Turco-Græciæ. Ex quo consequitur, Strumitzam nedum sæculo, quo vivebat Thophylactus, undecimo, sed etiam decimo sexto episcopali sede ornatam fuisse. Sedem hanc etiam.nunc temporis superesse; imo et metropolitica dignitate fuisse auctam, testatus mihi est Jacobus Nicolai, hieromonachus Olympiota, seu ex monasterio montis Olympi, quem paucis ante diebus, quam hæc typis mandarentur, ad hanc urbem appul sum, ut deinde in Transylvaniam pergeret, sacerdotis munere apud suæ gentis homines ibidem functurus, semel et iterum allocutus sum. Hic me in primis certiorem fecit, fere integrum mensem se Strumitzæ moratum esse. Tum mihi de quindecim hisce martyribus sciscitanti respondit, non modo illorum memoriam ea in urbe vigere; sed etiam a sacer dotibus eo loci celebrantibus commemorationem quotidie fieri: quotannis vero solemnem celebrari eorumdem martyrum festivitatem: quin et peculiare officium et lectiones de ipsorum martyrio haberi eaque omnia contineri peculiari quodam libello impresso Bo

scopoli, vel, ut communiter pronuntiant Græci, Voscopoli, in Macedonia, in qua urbe paucis abhinc annis instituta esttypographia. Notitia hæc, quam mihi diu multumque inquirentiex hoc uno sacro monacho haurire licuit, egregie confirmat historiæ, quæ in hac Theophylacti oratione describitur, veritatem: præsertim cum omnia, quæ ipse referrem ex prædicta oratione, ille se legisse affirmarit in memorato libello. Solum hoc non satis memoria ille tencbat, an martyres illi sub Juliano Apostata martyrium subiisse eo.in libello dicantur. Et hæc de loco, ubi passi sunt martyres, ejusque occasione sint dicta XXI. Tempus vero quo id contigit definiri facile potest. Nam ex epigraphe ipsaque oratione innotescit, eos imperante Juliano Apostata sanguinem pro Christo fudisse. Cum autem perbrevi tempore moderatus ille imperium sit (nimirum a mense Novembri anni 361 ad diem usque 26 Junii anni 363), perspicuum est, nos in definiendo martyrii tem pore vix posse anno integro a vero aberrare. Ex historia siquidem ecclesiastica constat, eum aliquanto post initum imperium persecutionem inchoasse contra Christianos; atque in hoc ipso opusculo legimus, martyres, de quibus hic sermo, post fugam primum qui dem ex urbe Nicæa, deinde ex Thessalonica, aliquandiu commoratos esse Tiberiopoli, ejnsque cives, et finitimorum locorum incolas qua prædicatione, qua miraculis ad Christi fidem perduxisse: in quo temporis spatium aliquod illudque non adeo exiguum insum ptum esse oportet. Hinc vero magna probabilitate deducitur, paucis ante Juliani obitum mensibus, adeoque circa anni 363 initium, aut certe sub finem anni 362, eos martyrium subiisse. Neque hac de re plura: tantummodo animadvertendum martyrii diem in hoc ipso opusculo poni sub die 28 Novembris. XXII. Diligentius inquirendum videtur tempus et locus quo horum martyrum corpora solemni pompa translata fuere. At nemo tamen hic annum hujus translationis proprium a nobis postulet designari: id enim fieri nullatenus potest, cum nullibi adnotatus occurrat. Quare tempora proximiora utcunque indicare sufficiet. Id vero pendet a tempore quo Bul garica gens amplexa est Christi Domini fidem: nam sub primo Bulgarorum rege Chri stiano translationem illam fuisse peractam, diserte asseritur in hoc sermone. Qua de re nonnulla diximus in Notis, quas in inferiore hujus orationis margine, ac præsertim pag. 501 apposuimus. Neque opus esse arbitror, eam rem fusius hic persequi aut accuratius investigare; cum scriptores omnes qui hanc historiæ ecclesiasticæ partem attigere, con versionem Bulgarorum nono sæculo accidisse consentiant; solumque viginti annorum spatio citius alii, alii serius autumant evenisse. Nam scriptores Græci eam fere ad annum octingentesimum quadragesimum sextum revocare videntur. Anastasius vero Bibliotheca rius in Vita Nicolai I ea tradit, ex quibus colligere pronum est, nationem Bulgaricam Christianæ religioni nomen non dedisse ante annum ejusdem sæculi sexagésimum sextum. In eo etiam omnes fere consentiunt, quod rex Bulgarorum primus Christianæ religioni addictus ante baptismum Bogoris (Theophylactus in hac oratione Borisim scribit, voce paululum immutata), postmodum vero Michael fuerit appellatus. Sed rursum ii valde discrepant in assignanda causa, qua inductus ille fuerit ad Christianam fidem amplecten. Jam. Alii enim sororis suæ adhortationibus, quæ dum Constantinopoli moraretur, Chri stianis erat imbuta mysteriis, permotum fuisse tradunt; alii bellorum famisque calamita-, tibus impulsum alii vivida futurorum cruciatuum imagine, quam hauserat ex insigni pictura, perculsum divinitus infusæ luci oculos aperuisse, narrant. Sed hæc enucleare nostra non interest. Satis mihi est, Bogorim, sive Borisim quamcunque demum ob cau sam, et sive una, sive multiplex fuerit, nonnisi circa dimidium sæculi noni religionis Christianæ mysteriis fuisse initiatum: inde enim compertum efficitur exploratumque SS. martyrum, de quibus nunc sermo est, translationem eodem inclinante jam sæculo conti gisse; adeoque Theophylacti ætatem duobus circiter sæculis præcessisse, ut superius innuimus. XXIII. Verum quo clarius innotescit tempus saltem proximum istiusmodi translationis, eo nobis obscurior est locus ad quem delata sacra pignora sunt. Auctor quidem orationis hunc sæpenumero vocat Bpayahnvitav, Bragalinitzan (vel si 3 pronuntietur recentium more Græcorum, Vragalinitzan) eamque et liv, urbem, et inapplay, provinciam, seu me

tropolim nuncupat. Sed quænam et quo loco posita sit, vel olim fuerit civitas hæc, nondum wihi inquirenti satis detegere licuit, cum neque in geographicis mappis adnotatam, neque ab alio aliquo auctore memoratam repererim. Cum vero ex indole linguæ Slavonicæ, haud mihi prorsus ignotæ, atque ex similibus quæ passim occurrunt, etiam apud Theophylactum, exemplis compertum haberem, hoc vocabulum Bulgarica, quæ lingua Slavicæ seu Slavo nicæ dialectus est, terminatione desinere, illud statim perquirere cœpi, utrum, detracta saltem terminatione itza, vel nitza, hujus similisve nominis urbs in Bulgaria esset, vel in alia regione, cujus incolæ lingua uterentur Bulgarica, cujusmodi fuit Bragalinitza, ut ex ipsa oratione constat. Verum non aliam urbem offendi, quæ aliqua ratione cum illa con gruere videretur, quam Bargala pertinens ad Macedoniam secundam orientalis Illyrici partem nam Bargalæ nomen, quod dempta terminatione Bulgarica, remanet, cum illa fere consensit; neque a Tiberiopoli multum abesse videtur. Quocirca credibile est, intra Bulgarici fines imperii eam tum exstitisse, adeoque et Bulgaricæ linguæ in ea usum tune temporis viguisse. XXIV. Huc usque scripseram, cum supra laudatus monachus Olympiota certiorem me fecit, exstare etiamnum in secunda Macedonia urbem Bragalinitzam, seu, ut ipse effe rebat, Bragarinitzam; sed e magna urbe ad pagi conditionem redactam, habitarique a Turcis, paucis immistis Christianis: distare vero a Strumitza quinque circiter horarum itinere: ac in ea non solum de peracta ad ipsam sanctorum martyrum translatione memo riam vigere; sed etiam se, cum illac transiret, propriis vidisse oculis fundamenta templi quod in eorum honorem olim exstructum dicebatur. Plura de hisce sanctis mihi dicenda non suppetunt. Cæterum clarissimi et de Christiana republica optime meriti Bollandi continuatores suo tempore totam hanc historiam accuratissime, summaque, ut assolent, eruditionis vi discutient, illustrabunt, expedient. Interim haud infima laus hujus editio nis erit, ansam præbuisse præclarissimis viris negotium hoc perficiendi ut reipsa præ bitura videtur; quandoquidem ex illis unus, vir omnigena eruditione clarus, Joannes Stiltingius, quem hac de re per litteras ipse consului, solita humanitate respondit, se horum martyrum acta non vidisse. De Allocutione ad Familiarem circa ea quorum incusantur Latini. XXV. Allocutio hæc, quam alii Epistolam ad Nicolaum diaconum et canstrisium vocant (a) tunc etiam celebris erat, cum adhuc in quibusdam insignioribus bibliothecis inedita latitaret. Non modo enim de ea mentionem fecerant ii omnes qui de Theophylacti operibus. disseruere; sed aliqua etiam ejusdem fragmenta tum in Jure Græco-Romano, quod Leun clavius vulgavit, inserta, tum in Græcia Orthodoxa ab Allatio edita, obvia omnibus persta bant. Hæc vero ita acuerant eruditorum animos, ut summopere exoptarent, ex ipso fonte detegere, quænam auctori satis vetusto, doctissimoque et celebri archiepiscopo mens insedisset quoad ea quæ Græcam a Latina Ecclesiam infando schismate diremptam jam dudum tenent. Primus (quem equidem noverim) qui justissimis his litteratorum hominum votis explendis serio adjecerit animum, fuit editionis hujus fautor amplissimus, de quo jam diximus supra, quique jam ab anno 1753 dedit operam, ut ex codice Cæsareo-Vindo bonensi exscriberetur, ut huic tertio volumini Operum Theophylacti, velut non mediocre ipsius ornamentum, insereretur. Insequenti anno eam ipse Latinitate donavi: ex qua cl. præviæ Dissertationis auctor particulas aliquas in rem suam excerpsit. Quod ea in hac editione publici juris facienda esset, admoniti sunt eruditi cum in Dissertatione prædicta, tum etiam in Declaratione Græco-Latina, quæ simul cum tomo primo emissa in lucem est anno 1754. Sed cum voluminis hujus impressio ob eam, quam memoravimus, causam longius produceretur, vir doctissimus Joannes Aloysius Mingarellius, canonicus regularis S. Augustini congregationis Rhenanæ, fortasse ut aliquanto maturius eruditorum exple (a) Vide Dissertationem tomo 1 præfixam, num. LIV.

ret vota, suo Anecdotorum Fasciculo, quem edidit an. 1756, inserendam existimavit. Quod quidem tametsi editionis hujus fautoribus paulo injucundius acciderit, eo quoi exinde præreptum ei aliquid laudis suspicarentur, mihi tamen percommodum cessit sic enim collationem, quam cum Bononiensi textu facere meditabar, eo jam edito, multo facilius exsequi potui. Cæterum Mingarellius Græco textui Latinam versionem adjunxit sane accuratam et nitidam: quam propterea, ut in hanc editionem asciscerem, animo diu multumque propendi. Sed tandem nil esse ratus, cur versionem meam eo jure privarem, quod ratione temporis acquisierat, et postquam haud mediocri nisu eluctata ex exemplari esset pluribus de causis perarduo, eam innoxiam tenebris damnarem perpetuis, ipsam hic apponendam censui. Cæterum cum Bononiensis codex codice Cæsareo-Vindobonensi, qui haud ita magnam redolet antiquitatem, mibi aliquando nitidior visus sit, emendatior que, illius ope nonnulla mei exemplaris corrigere menda (prius quidem sola conjectura plara sustuleram), indeque et versionem meam aliquantulum perficere mihi licuit: ut pro inde non omnino suo exciderit voto præstantissimus Mingarellius, qui ea præ cæteris að evulgandam Allocutionem hanc ratione se inductum fuisse monet, ut Theophylacti Ope rum editio magis magisque perfici possit. At et codicem Bononiensem, tametsi plerumque Vindobonensi nitidiorem, vicissim posse, imo et debere in aliquibus corrigi et ipse co dice Vindobonensi, perspiciet facile lector ex variantibus lectionibus, quas ad paginarum ealcem adtexui. Et sane lectionem Vindobonensem in quibusdam anteferendam esse Bono niensi, nemo, ut puto, inficiabitur, qui pauculas, quas adjecimus, notas expendere velit. Variantes quoque lectiones, quæ in Chomateni excerptis occurrunt, addidimus, non qui dem omnes, sed eas tantum quæ alicujus esse momenti visæ sunt. Sed jam de ipsamet Allocutione nonnulla dicamus. XXVI. Erunt fortasse qui hanc Theophylacti opellam nonnisi Photii sectatoribus in suo schismate obfirmandis usui esse posse arbitrantes, eam a nobis in publicam efferri lucem, ægre ferant, aut saltem demirentur. Sed nos ab eorum qui ita sentiunt opinione adeo procul absumus, ut non modo nullum in ea edenda periculum subesse suspicemur, sed fructum etiam multiplicem exinde nobis obventurum confidamus: 1 scilicet, ut integerrima in evulgandis Theophylacti Operibus fides nostra omnibus explorata fiat deinde ut Latini nominis hostes perspiciant, ita nos æquitati causæ nostræ confidere, ut quæ contra afferuntur argumenta in medium producere non vereamur: denique ut Photiani (ita eos appellare lubet, qui ex Græcis schismati adhærent, ut ab inclyta eorum natione, quam magnopere diligo, et, ut decet, colo, secernam) aliquando discant æquius de Latina Ecclesia sentire, animosque capiant moderatiores. Quod ita quidem eventurum confido, si sedato passionum æstu, ac præjudiciis paulisper sepositis, ad Theophylacti placita (quem alias magni, nec immerito, faciunt) animum mentemque suam exigere velint. Hoc si præstiterint, fatebuntur sane, neque (a) multos esse Latinorum errores, neque tales, qui ad discindendas Ecclesias sint idonei, eorumque nullum ad fidei caput pertinere. Fatebuntur ejusmodi, ut ipsi putant, errores ultra rationem omnem et nodum a fervidioribus quibusdam (b) orthodoxia zelatoribus amplificari; aliquosque nullius, alios vero mediocris smendationis indigere, ita ut non magni intersit Ecclesiæ, si ea perficiatur. Fatebuntur omnem ferme dissensionis Græcos inter ac Latinos causam revocandam esse ad particulam Filioque Symbolo adjectam (c), adeoque nec propter azyma, neque propter jejunia (d', multo vero minus propter reliqua, pacem esse cum. Latina Ecclesia turbandam. Fatebuntur multa, quæ ipsis errores sunt, meras consuetudines (e) esse, quasdam quidem ex pietate, alias ex provida dispositione introductas. Fatebuntur denique, ex solo charitatis defectu, ambitione ac superbia (f), ex zelo non secundum scientiam, ex cæco sui amore (g) lot congeri (a) Verba Theophylacti Alloc. num. 1, pag. 513. (b) Num. 11. (c) lb. et num. III. (d) Num. XV. (e) Ibid. Huc spectant verba quæ habet num. I: Non enim fraterne suscipimus, etc.; tum quæ habet num. XVI, ubi graphice describit quorumdam ex suis popularibus údɛpixòv byxov, hydropicum tumɔ rem. (g) Num. XI in fine.

verebatur ille eventurum sibi, nempe quod nonnulli ex fervidioribus Photianis, legentes quam acriter in sua hac opella perstringat eorumdem immoderantiam zeli, charitatis defectum, ambitionem atque hydropicum tumorem, æstimatione in contemptum versa, euri condemnent inscitiæ crassiorisque in rebus sacris judicii, vel incuria, imo et orientalium dogmatum proditionis. Alii tamen, sperare juvat, gravissimi hujus viri auctoritate permoli sibi facile persuadebunt, nec multos esse Latinorum errores, neque tales qui ad discindenda³ Ecclesias sint idonei; nec ullum qui ad fidei caput pertineat. At ii ipsi fortasse ejusdem auctoritate freti contendent, se jure a Latinorum communione abborrere, quippe qui illud Symbolo addiderint, quo Spiritum sanctum et a Filio procedere enuntiatur. Hos igitur amice et fraterne, utque verbis utar Theophylacti, simpliciter et candide, atque ut pisca torum discipulum omnino decet, nunc paucis alloqui lubet. XXVII. Ac primo quidem eos, quoad præsens attinet, præmonitos velim, potius animi dispositionem quam verba esse in Theophylacto spectanda; deinde quæcunque ejus mens fuerit, non magni esse faciendam illius hac in re auctoritatem. Quoad primum attinet, pro certo habeo, ita eum fuisse animo comparatum, ut si quo tempore vixit, per aliquod concilium ex Græcis Latinisque coactum ad examen vocata ac definita fuisset processio Spiritus sancti etiam a Filio, procul dubio concilii judicio ac sententiæ stetisset quemadmodum plurimi sanctitate ac doctrina præstantissimi Patres stetere synodo, Florentina, eique perpetuo et constantissime adhæserunt. Hac fuisse Theophylactum aniui dispositione affectum, ipse colligo ex eximio ejus pacis unionisque amore, qui cum in aliis operibus, tum potissimum in hac ipsa Allocutione luculenter se prodit. Verum cum ante floruerit quam controversia hæc definita esset in aliqua cecumenica synodo (primo enim definita est in concilio generali Lugdunensi 11, an. 1274), cumque per id tempus dissidii et schismatis æstus primum excitatus a Photio, tum a Michaele Cerulario non ita pridem renovatus, ferveret quam vehementissime, baud valde mirandum si et Theophylactus se quoque abripi passus utcunque sit. At quia tamen ob eam, quam supra memoravimus, causam ignotum nobis est, an illius fervor ad hæreticam usque pertinaciam excreverit, ideo neque illum hæreseos, neque formalis, ut aiunt, schismatis condem namus (a) quin nec sancti viri appellationem, qua vulgo ab Orientalibus insignitur, nos ullatenus ipsi invidemus. XXVIII. Verum hoc ipsum quod Theophylacto ab his criminibus purgando, sive excusando deservit, ad minuendam quoque hac in parte illius auctoritatem quam maxime facit Cum enim controversia hæc in concilio ex Græcis Latinisque coacto nondum data opera communique consensu subjecta esset examini, quod primo factum est in prædicta generali synodo, ignorare is facile potuit quibus niteretur fundamentis Latinorum sententia, vel quo in sensu assererent hi, Spiritum sanctum etiam a Filio procedere, et quam legitima ratio seu causa eis fuerit, ut particulam Filioque in suæmet usum Ecclesiæ Symbolo fidei adjiciendam putarint. Hæc reipsa ab Theophylacto ignorata fuisse, dubitari vix potest, si argumenta queis suam ipse cansam propugnat, paulo attentius expendantur. Anne enim usus unquam verbis illis evangelicis fuisset Ostende nobis Patrem (qui nempe doceat Spiritum sanctum a Filio procedere), et sufficit nobis (b), si cognovisset, tot esse Patres, et probatissimos quidem, et non modo Latinos, qui floruere ante dissensionis initium (quibus proinde probatorum Patrum et nomen et gradum nemo sane, qui recte sentiat, abjudicarit), sed etiam Græcos, qui nostram tradidere sententiam? Hic vero, antequam ultra progredior, cobibere me non possum, quin vehementer querar expostulemique de apertissima injuria quam Græci nostræ hujus ætatis non Latinæ tantum, sed et universæ Ecclesiæ inferre haud reformidant, dum controversiam hanc fidei ad Græcos tantum exigendamı esse Patres, ex eorumque placitis definiendam esse contendunt. Quid enim? An catholica (a) llac ratione eum excusarunt auctores edi tionum ann. 1531, 1542 et 1554, quas videre mihi licuit. Enarrationum ipsius in quatuor Evangelia. Verba illorum ad valcem Joannis hæc'sunt: Propter ca reprehendendus non est Theophylactus (quod ita locutus fuerit de Spiritus sancti processione), quia minime tunc ab Ecclesia universali definitum eral, eum ab utroque procedere. (b) Num. Ítt.

Ecclesia intra solius Græciæ vel Orientis fines etiam primis Ecclesia sæculis conclusa erat? Aut divina traditio, cujus propria dos est, semper et ubique vigere, ex Orientali tantum Ecclesia haurienda pensandaque est? Ecquis hac prærogativa Orientales donavit? An Christus, qui Evangelium in universo mundo prædicandum edixit? An apostoli, qui illud annuntiarunt ubique terrarum; eorumque coryphæus Petrus Romam cum doctrinæ suæ, tum etiam potestatis sedem constituit? ubi etiam Paulus doctoris munere functus biennio est ut de cæteris sileam apostolis, quorum aliqui per seipsos, alii per discipulos ab se institutos in varias Occidentis provincias ac regna doctrinam evangelicam dissemi narunt. Quamvis igitur nullum ex Græcis Patribus afferri posset pro Latino dogmate testimonium, nonne satis esset unanimis Latinorum Patrum sententia, ut nedum ab omnis suspicione erroris absolveretur, sed etiam ut apostolis ipsis referretur acceptum? Et sane si Theophylactum non latuit isthæc Latinorum consensio Patrum, qua ratione ausus est affirmare, a nullo ex probatis Patribus id edoceri, provocareque nos evangelicis verbis: Ostende nobis Patrem? An non probati Patres Cyprianus et Ambrosius, quorum utitur testimoniis tertia synodus oecumenica, sive Ephesina? Nonne probatissimus Pater Leo Magnus, cujus scripta quarta synodus σraŋv ¿płodoɛlas, columnam orthodoxiæ appel lavit. Nonne probatus Pater Augustinus, quem sexta synodus summis prosecuta est laudibus æque ac ipsum Ambrosium atque Leonem? Si vero hoc ille ignoravit, consequens est, multo breviorem ecclesiastica eruditionis supellectilem illi fuisse, quam decuisset tanti nominis archiepiscopum: adeoque illius auctoritatem, ad hoc quod attinet, non esse magnopere faciendam. Quod vero magis displicet, est illud quod subdit: Si enim probalus est, non dixit; et si dixit, probatus non est. Quæ verba hæreticum spiritum redolere videntur hæretici enim ex opinione propria Patrum auctoritatem metiri solent, de eaque judicium ferre: dumque ab eisdem dissentiunt, eos flocci ac nihili faciunt. Sed mitius sentire præstat de Theophylacto, atque ea verba benigne interpretari, velut non eo spiritu sensuque prolata; sed quia sibi nimium blandiretur, atque confideret, ex Græcis illustrioribus Patrem reperiri neminem posse, nam de Latinis nihil sollicitus fuisse videtur, qui Spiritum sanctum etiam a Filio procedere docuisset. Pretium igitur operæ est, accuratius investigare, quibus ille et quam validis fundamentis innixus tantopere sibi ipsi præfideret. Sed paulo post videtur et ipse sibi non satis tutus, cum subdat Deinde etsi hoc daremus, non utique quod rarius est, in argumentum trahendum. Quid vero, si non pauci rarique sint, nedum Latini, sed Græci etiam Patres, qui dogma nostrum tradiderint vel disertis vel æquivalentibus verbis? XXIX. Sed antequam id demonstro, jure omni abs Theophylacto et Photiani schismatis propugnatoribus postulo, ut ex eorum probatis Patribus vel unum nobis ostendant, qui ante Photiana tempora inficiatus fuerit, Spiritum sanctum a Filio procedere. Sed quamvis diu multumque faligentur, indicare ne unicum quidem possunt (Damascenum enim, quem solum specie aliqua veri opponere valent, a nobis minime dissidere postea demonstra bimus). Alias vero dogmati nostro censendi minjme sunt adversari, qui vel hac de re peni tus silent, vel solum aiunt, Spiritum a Putre procedere. Quis enim ignorat, rem esse plane diversam non asserere, Spiritum sanctum procedere a Filio, atque id negare? aliud pariter affirmare, eum a Patre procedere, aliud a solo Patre? Quare nullatenus intelligere valeo, quomodo Theophylactus omnesque Photiani nos veluti Christo Patribusque adver santes traducant, eo quod simpliciter ii asserant, Spiritum sanctum a Patre procedere, atque a nobis fieri xaivotoμíav, seu innovationem in fide contendant, dum eumdem asserimus etiam a Filio procedere; ea solum ratione quod Christus tantummodo dixit, a Patre. Verum si quid addere est innovare, cur et ipsi quidpiam addunt dicentes, a solo Patre? Ubinam Christus, ubi Patres id (saltem ante Photii tempora) asseruere? Quid enim? An nobis exprimere vetitum, quod Christus Dominus non expressit; illis limitare liceat, quod a Christo limitatum non est? Si ille non dixit, Spiritum sanctum a Filio, hoc est a seipso precedere, neque id etiam negavit. Cur itaque Photiani negant? Et si quidem tantummodo non assererent, ferendum eorum silentium esset; verum et negant, et eos qui asserunt condemnant dirisque omnibus devovent; tritum illud (in quod etiam Theophylactus ab

videretur ipsemet Ludovicus, et qualis tunc esset quoad corporis animique dotes, et qualis etiam futurus progressu temporis esset aut esse deberet. Etsi vero epistola nuncupatoria scripta sit Romæ anno, ut diximus, 1650, editio tamen nonnisi anno insequente 1651, ea que non Romæ, sed Parisiis secuta est typis regiis, volumine, ut aiunt, in-quarto. Inserta postmodum est corpori Byzantinæ historia, tomo, juxta Venetam editionem, XX; inde vero in hoc translata volumen est. Tempus, quo hanc Theophylactus opellam verosimilius elu cubravit, videsis in præviæ Dissertationis n. VIII. Græco textui versionem addidit elegantis simam ab se elaboratam idem Possinus; quam tamen propterea nonnulli reprehendendam censent, quia nitidiori puriorique stylo intentus a Theophylacti verbis paulo liberius quan doque vagatur. Sed ego sin omnino probandum, saltem excusandum censeo Possinum, dum eloquentiæ suæ, qua maxime præstabat, flumine raptus, intra rigidioris versionis li mites sese cohibere non potuit; maluitque sensa reddere auctoris ut orator, quam ut in terpres: quod idem in versione Demosthenis præstitisse se aliquando Tullius ipse testa tur. Mihi potius admirationem ingerit, quod in epigraphe istius operis Theophylactum tos èv ȧyioi; Пatpò; †μwv, S. Patris nostri titulo condecorarit. Valde enim dubito, utrum in eo, quo usus est, codice elogium hujusmodi revera exstet: quandoquidem in codicibus, quos mihi inspicere licuit, nulli ipsius operi id præfixum reperiatur. Alias vero Possinus in Theophylacti laudes paulo liberalior videtur, utpote qui etiam in Epistola nuncupatoria eumdem non sapientissimum modo ac renerabilem archiepiscopum, verum etiam Ecclesiæ doctorem appellat; quod quidem absolute et sine aliqua limitatione de eo recte dici posse non puto. De Encomio in imperatorem Alexium Comnenum. XL. Theophylacti operum nunquam hactenus editorum unum est etiam, quod sequitur, elegantissimum Encomium in imperatorem Alexium Comnenum. Dominus de OEfeld (quem honoris causa nomino), celeberrimæ serenissimi ducis atque electoris Bavaria biblio thecæ præfectus meritissimus, illud propria manu descriptum ex vetusto codice biblio thecæ prædictæ editionis hujus fautoribus humanissime suppeditavit; quo sane beneficio sese obstrictos fatebuntur ii omnes qui eximii bujus opusculi perjucunda lectione fruen tur. Quo illud tempore Theophylactus scripserit ac recitarit, in Dissertatione prævia num. J.VI solerter et erudite expeditum jam habes. Sed hic forte percontaberis, quo potissimum fundamento Encomium istud Theophylacto, cujus opera in hoc eduntur volumine, tribua tur. Responsio in promptu est, illud Theophylacto ascriptum in vetusto codice reperiri, quin ullus sit codex qui repugnet. Per id vero temporis alium aliquem Theophylactum, præterquam Bulgariæ archiepiscopum, floruisse non constat. Stylus a stylo Theophylacti nostri minime abhorret, tametsi pro ratione encomiasticæ orationis paulo floridior sit, ma jorique profana eruditione refertus. Demum bibliographi quique magna consensione illud adjudicant Theophylacto, Bulgarorum antistiti. XLI. Attamen, ut candide fatear quod sentio, hæc mihi argumenta haud satis esse vi dentur ad dubitationem omnem hac de re amovendam. Prædictæ siquidem orationi insunt nonnulla quæ Theophylacto nostro minus videntur congruere. Et primo quidem mirum est, quod cum cætera Theophylacti opera (quoad mihi videre licuit) illius nomini adjun etam ejus dignitatem præferant, Encomii hujus epigraphe solum putumque Theophylacti nomen exhibeat. Ecquis autem asserere certo possit, non alium eo tempore in regia urbe Theophylactum fuisse, qui Encomio huic concinnando esset idoneus? Deinde si istius in timam veluti formam structuramque paulo accuratius quis expendere velit, gravitatem il Jam et zelum, qui provectæ jam ætatis archiepiscopum deceat, vix, ac ne vix quidem in illo deprehendet. Et sane archiepiscopumne et non potius sophistamillud præ se ferre vide tur, quod in tanta imperatoris lætitia non ecclesiasticum quidpiam, seu Ecclesiæ utilita tem respiciens, sed sophisticen tantum, hoc est, oratoriam ac philologiam semel iterumque ‹ommendet? Sophista igitur, seu professor rhetorices, qui tum floruerit Constantinopoli, Lujus auctor Encomii esse videtur. Equidem si a Theophylacto nostro adhuc juvene ha

commentariis annumeratur, nullatenus ipsi esse adjudicandum. Verum hoc argumentum vim pene omnem amittere visum est, postquam ex Calena Oxoniensi (de qua superius) intellexi, expositionem illam Theodori Heracleensis esse, utpote qui diserte citatur pa gina 58 ejus codicis, cujus exemplar, ut rei hujus certior fierem, postulavi et obtinui. Hinc enim suborta mihi suspicio est, oscitantia veteris aut recentioris amanuensis scri ptum in codice Florentino, vel nostro exemplari fuisse op., Theoph., pro 0208., Theod. Sed quomodocunque res ista se habeat, ut certum puto, Montefalconium non alio niti fun damento potuisse ad Commentarium hunc Theophylacto asserendum, quam quod, dum raptim illum evolveret, in aliqua inciderit loca continentia illud idem quod ante in Sifa niano Commentario perlegisset. Mihi saltem non aliud animo fundamentum occurrit. Id vero quam sit imbecillum in Commentariis, qui vel puram Catenæ rationem habent, vel ad illam proxime accedunt, quisquis facile intelligit. XLVI. Verum si res ita se habet, cur igitur hic a nobis in lucem emittitur? Cur etiam Græce duntaxat? In lucem hic emitti respondeo, primum, quod viro sane doctissimo visus fuerit esse Theophylacti; neque certo aliquo perspicuoque argumento refelli possit ist hæc opinio. 2. Quia æquum non censui, apographum istud omnino interire; quippe quod esse fortasse poterit alicui posteris usui, quemadmodum mihi non inutile fuit, ut Com mentarii Vaticani (de quo dictum est supra) exemplar emendarem atque supplerem. Et quidem quoad ejus attinet usum, breviter patefaciam, quod mihi eum percurrenti venit in mentem nimirum ex tribus hisce in Acta apostolica Commentariis, quos volumen istud complectitur (præsertim si Chrysostomi fontis omnium præcipui adnotationes addantur) perfectum confici posse, absolutumque in eadem Acta Commentarium; cum singuli cæte roquin haud parum procul sint a debita perfectione. Poterit igitur quispiam ex singulis ea quæ ad rem maxime faciunt, seligendi curam laboremque suscipere: quem forte egomet suscepissem, nisi aliæ, quibus distrahor, cure et valetudinis imbecillitas inhibuissent. En igitur ratio, cur illum ediderim. Græce autem tantum edidi, quia ex una parte levissimum cst fundamentum Commentarii hujus Theophylacto adjudicandi: ex altera vero exposi tiones ejus pleræque in alterutro ex iis, qui voluminis hujus initio impressi sunt, Sifa niano scilicet, et Vaticano, non modo quoad sensum, sed etiam quoad verba sæpenumero insunt. Hinc pretium operæ minime esse censui, novum hunc subire laborem, et aliquo rum accessione foliorum nulla propemodum utilitate volumen hoc onerare. XLVII. Quamvis autem Commentarium hunc Latine non verterim, non ideo tamen ab omni in eo edendo labore me absolvi. Lacunas enim, quibus apographum frequenter bia bat (præsertim sub ejus initium) explere pro viribus studui. Et initio quidem, ubi spis siores lacunæ erant, mihi in hanc rem incumbenti percommodum fuit Catena Oxoniensis in eadem Acta primum, quod habebam præ manibus, folium: cum ipsa quippe Catena apographum meum sic inibi convenire deprehendi, ut idem esse opus videretur, nisi ex postrema illius parte, atque ex duobus aliis, quæ mihi cernere licuit, ejus foliis omnino cognovissem, Catenam Oxoniensem multa complecti, quæ in Florentino Commentario de siderantur. Posterior iste fortasse excerptus est ex illa priore. Ad sarciendas vero, qua Occurrerent in progressu, lacunas alterutro ex Commentariis prædictis, Sifaniano scilicet, et Vaticano, sed omnium frequentissime magno Chrysostomo usus sum; et ea quidem fe licitate, ut ex plurimis, quæ inerant antea, lacunis una tantum, vel altera inexpleta mihi remanserit. Verba a nobis addita ex signis, quibus uti in similibus solemus, Lector agnoscet. Ad calcem Commentarii, ne integra pagina omnino vacua remaneret, ab eo Isco pag. 629, col. 2, 'Early oūv 6 māc xpóvos, rogatu typographi adjeci verba, quibus Catena Oxo niensis absolvitur. Neque id Lectori injucundum fore contido: sic enim prædictæ Catena, quam præstantissimam appellat Fabricius in Bibl. Græca, initium tenebit et finem. De Epistolis a Meursio editis, et a Lamio. XLVIII. Forte mirabitur Lector, quod istæ epistolæ ab aliis viginti sejunctæ huic editioni fuerint insertæ, cum nemo non videat, naturalem ordinem postulasse ut con junctim ederentur omnes. Consilii itaque nostri hanc rationem habeto. Principio fuerat

Theophylactus in eis conscribendis clariore stylo usus non est, quia ad familiares et domesticos scribens, clarius sese explicare aut neglexit aut noluit. In variis tomi hujus operibus a me Latine redditis diversitatem aliquam in ipsa versione fortasse Lector offendet, ita ut modo magis, modo minus elaborata ei videatur atque expolita; quandoque etiam magis, quandoque minus Theophylacti verbis astricta. Cujus diversitatis eam causam esse sciat, quod ego non continenter, sed per varia temporis intervalla, adeoque et varia utens corporis valetudine, variisque curis plus minusve distentus, versiones hujusmodi elucubrarim: unde aliquam styli atque interpretationis diversitatem oriri necesse fuit. Quoad notas attinet, noverit Lector, me minime id muneris mihi sumpsisse, ut notis de more subjectis Theophylacti opera illustrarem: neque enim necesse id erat, neque per occupationes meas et corporis valetudinem præstare id mihi licuisset. Solum igitur notas aliquas operibus a me translatis hac illacque aspersi, ubi vel major aliqua urgere necessitas videbatur, vel promptum omnino erat, quod adnotarem. Iflud postremo loco monendum superest, sacræ Scripturæ textus juxta versionem Vulgatam attulisse me, ut Catholicorum qui ei assueti sunt, commodo præsertim inservirem; atque non Novi duntaxat, sed etiam Veteris Testamenti verba afferendo: licet Theophylactus, utpote Græcus auctor, quoad secundum, utatur versione Twv LXX. Cum vero Vulgatæ verba adeo differrent a verbis per Theophylactum allatis, ut ejus fini minime consentanea vide rentur, tunc pressius ea vertere necessarium omnino visum est. L. Jam vero, lector optime, habes omnium, quæ tomus iste complectitur, operum laborisque a me in eo insumpti rationem. Quoad duplicem enim Indicem, Græcum unum, alterumque Latinum, quos postremo loco adjeci, nihil habeo, quod dicam, nisi me in eo spectasse delectum potius quam copiam. Nihil etiam de impressionis accurata correctione dicam; quippe quæ ad me non spectat, sed ad eum qui specimina correxit. Solum igitur nunc superest, ut te etiam atque etiam rogem, meum hunc qualemcunque laborem ut si probare omnino non possis, conatum saltem meum æquo gratoque animo excipere velis. Nobilibus, generosis atque magnificis viris D. Marco et Joanni FUGGERIS fratribus, Antonii filiis, Kirchpergæ et Weissenhorni baronibus, etc., dominis suis charissimis et amicis summis, Laurentius SIFANUS, Prunsfeldius, J. U. Doctor, S. P. D. Cum abhinc triennium, viri generosi, Arnoldus Bircomannus, Agrippinensis bibliopola, hoc opus scholiorum in Acta apostolica divi Lucæ, ex Austria a clarissimo viro D. Joanne Sambuco ad se mis sum, mihi exhibuisset: quod erat exemplar obsoletum, et compendio litterarum adeo intricatum atque obscuratum, ut ab admodum paucis Coloniæ legi posset, mecum agere cœpit, ut susciperem ejus descri bendi laborem. Haud evim ignorabat me olim Lutetiæ ejusmodi describendis vetustis codicibus Græcis exercitatum, haud multum in lectione esse laboraturum. Ego vero cum intelligerem eum opus illud Græce simul et Latine divulgare in animo habere, cupiebam quidem et illi pro amicitia morem gerere et publicæ utilitati consulere; sed deterrebat me cum scripturæ exilitas oculis inimica, tum exemplum minus emendatum, præsertim cum deesset aliud apographuin unde corrigi hujus atque emendari vitia ¡ ossent. Itaque, quanquam ægre, concessi tamen petenti, et rem suscepi: et cum vitandæ pestiferæ contagionis causa me in patriam ex urbe recepissem, apud Jacobum Panhusium abbatem cœnobiî Stein veldii, virum et litteris, et pietate, et prudentia ornatissimum, hoc opus haud sine maximo labore ac læsione oculorum descripsi; quod ubi transcriptum Dircomanno tradidi. Ille porro mecum agere cœpit, ut quod descripseram, etiam converterem in sermonem Latinum. Ego vero (quod haud ignorabam quan topere mihi æstuandum atque sudandum esset in opere, cujus unum duntaxat exstaret exemplum, idque multis in locis mutilum atque depravatum), aliquantisper cunctatus, tandem Ecclesiæ, in tam utili præ sertim ac pio opere, juvandæ studio, atque etiam tolerabili a Bircomanno proposita conditione, rem aggressus sum: ac vix tandem absolvi. Nam sæpenumero, dum in loca mutila atque corrupta incide bam, tædio laboris frequenter irriti, ac propemodum desperatione rei feliciter absolvendæ (cum nec semper otium esset), ab opere cessavi, quod plerumque etiam facere solco, ubi mihi ipse non satisfacio; nec enim mihi persuadere possum, ab aliis probatum iri, quod mihimetipsi displiceat. Itaque eum perpe