ΕΚ ΤΩΝ ΕΞΗΓΗΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΚΑΙ ΤΙΝΩΝ ΕΚ ΤΩΝ ΠΑΤΕΡΩΝ ΕΞΗΓΗΣΕΙΣ ΕΙΣ ΤΑΣ ΠΡΑΞΕΙΣ ΚΑΤΑ ΣΥΝΤΟΜΙΑΝ ΣΥΛΛΕΓΕΙΣΑΙ ΠΑΡΑ ΤΟΥ ΜΑΚΑΡΙΩΤΑΤΟΥ ΘΕΟΦΥΛΑΚΤΟΥ EX S. JOANNIS CHRYSOSTOMI EXEGETICIS ET NONNULLORUM PATRUM EXPOSITIONES IN ACTA APOSTOLORUM CONCISE AC BREVITER COLLECTE BEATISSIMO THEOPHYLACTO BULGARIE ARCHIEPISCOPO. Sancti Patris nostri Joannis Chrysostomi Com- Τοῦ ἐν ἁγίοις Πατρὸς ἡμῶν Ἰωάννου τοῦ Χρυ mentarius in Acta sanctorum apostolorum. σοστόμου ὑπόμνημα εἰς τὰς Πράξεις τῶν ἁγίων ἀποστόλων. Πολλοῖς τουτὶ τὸ βιβλίον, οὐδ' ὅτι ἐνὶ γνώριμόν ἐστιν, οὔτε αὐτὸ, οὔτε ὁ γράψας αὐτὸ καὶ συνθείς. Διὸ καὶ ἀναγκαίως εἰς ταύτην ἐμαυτὸν ἔκρινα καθεἶναι τὴν πραγματείαν· ὥστε καὶ τοὺς ἀγνοοῦντας διδάξη, καὶ μὴ ἀφεῖναι τοσοῦτον λανθάνειν καὶ ἀποκρύ πτεσθαι θησαυρόν. Οὐ δὲ γὰρ ἔλαττον αὐτῶν τῶν Εὐαγγελίων ἡμᾶς δὲ ὠφελῆσαι δυνήσεται τοσαύτης εμπεπλῆσθαι φιλοσοφίας καὶ δογμάτων ὀρθότητος, καὶ μάλιστα τῶν παρὰ τοῦ Πνεύματος εἰργασμένων. Μὴ δὴ παρατρέχωμεν αὐτό, ἀλλὰ μετὰ ἀκριβείας πάση; ἐξετάσωμεν· καὶ γὰρ τὰς προῤῥήσεις, ἂς ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις ὁ Χριστὸς προαναφωνεῖ, ταύτας Η Multis hic liber, non uni soli, nec ipse, nec qui scripsit atque composuit eum, notus est. Quamobrem etiam necessario statui me demittere in hanc commentationem; ut et ignorantes docean, nec sinam tantum latere et occultum esse thesaurum. Nec enim minus, quam ipsa Evangelia, proalesse nobis poterit, si tanta philosophia rectisque sententiis, ac maxime scientia earum rerum quac a Spiritu repræsentatæ sunt, fuerimus repleti. Ne igitur prætereamus eum sed cum omni cura ac 2 diligentia scrutemur. Etenim prædictiones, quas Christus in Evangeliis præsignificaverat, has reipsa evenisse ac praestitas esse, et in ipsis εἰς ἔργον ἐξελθούσας ἐνταῦθα ἔστιν ἰδεῖν, καὶ ἐπ' negotiis veritatem resplendentem, hic possumus videre. Adhæc magna discipulorum in melius commutatio, que a Spiritu eis ingenerabatur videri, præterea certæ stabilesque hic inveniri sententiæ possunt: quæ, nisi hic liber exstaret, nemini ita plane notæ essent: sed caput et suinma nostræ salutis abscondita jaceret, et nonnulla, quæ et ad vitam et ad certas stabilesque de fide sententias pertinent, incognita et incerta essent. αὐτῶν τῶν πραγμάτων διαλάμπουσαν τὴν ἀλήθειαν, καὶ πολλὴν τῶν μαθητῶν τὴν ἐπὶ τὸ βέλτιον μετα βολὴν, τὴν ἀπὸ τοῦ Πνεύματος αὐτοῖς ἐγγινομένην ἔστιν ἰδεῖν, ἔτι τε καὶ δόγματα ἐνταῦθα εὑρεῖν, ἅπερ, εἰ μὴ τοῦτο ἦν τὸ βιβλίον, οὐδενὶ σαφῶς οὕτω γνώριμα ἦν· ἀλλὰ τὸ κεφάλαιον τῆς σωτηρίας ἡμῶν ἀπεκρύπτετο καὶ ἄδηλα οι ἦν καὶ βίου καὶ διγμάτ των ένια Varia lectiones et nota. 38 ἡμῶν, erat correctum et substitutum pro vetustate obsoleto. 3. Hic littera evanucrant, atque is qui emendare ac restituere eas conatus est, magis rem obscuravil quam correxit. Ego sicuti posui existimo legerdum. οι ἔναα, erut.

Τὸ δὲ πλέον τῶν ἐνταῦθα ἐγκειμένων, Παύλου πράξεις εἰσὶ, τοῦ περισσότερον πάντων κοπιάσαν τος. Τὸ δὲ αἴτιον, αὐτοῦ φοιτητής ἦν ὁ τὸ βιβλίον τοῦτο συνθεὶς, Λουκᾶς ὁ μακάριος· οὗ τὴν ἀρετὴν πολλαχόθεν μὲν καὶ ἀλλαχόθεν ἔστιν ἰδεῖν· μάλιστα μὲν 88 ἐκ τοῦ πρὸς τὸν διδάσκαλον ἀδιασπάστως ἔχειν, καὶ διὰ παντὸς αὐτῷ παρακολουθεῖν. "Ο τε γοῦν Δημᾶς καὶ Ἑρμογένης αὐτὸν ἐγκατέλιπον· ὁ μὲν εἰς Γαλατίαν, ὁ δὲ εἰς Δαλματίαν ἀπελθών. Ακουσον, τί φησι περὶ τούτου· Λουκᾶς ἐστι μόνος μετ' ἐμοῦ. Καὶ Κορινθίοις δὲ ἐπιστέλλων, περὶ αὐ τοῦ φησιν· Οὗ ἔπαινος ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ διὰ πασῶν τῶν Ἐκκλησιῶν. Καὶ ὅταν λέγῃ, ὅτι ἀφθη Κηφᾷ, εἶτα τοῖς δώδεκα· καὶ κατὰ τὸ Εὐαγγέλιον 8 παρελάβετε, τὸ τούτου λέγει. Ωστε οὐκ ἄν τις ἁμάρτοι τὴν πραγματείαν ταύτην αὐτῷ ἀναθείς· ὅταν δὲ εἴπῳ τούτῳ, τῷ Χριστῷ λέγω. Εἰ δέ τις λέγει· Καὶ τί δήποτε οὐχὶ πάντα αν έγραψε μέχρι τέλους ὢν μετ᾿ αὐτοῦ; Ἐκεῖνο ἂν εἴποιμεν, ὅτι καὶ ταῦτα ἀρκοῦντα ἦν τοῖς βουλομέν νοις προσέχειν· καὶ ὅτι πρὸς τὰ κατεπείγοντα ἀεὶ ἵστατο· καὶ ὅτι οὐκ ἐν τῷ λογογραφεῖν ἦν αὐτοῖς ἡ σπουδή πολλὰ γὰρ καὶ ἀγράφῳ παραδόσει παρέδω καν. Πάντα μὲν οὖν ἄξια θαύματος, τὰ ἐν τῷ βιβλίω τούτῳ κείμενα· μάλιστα δὲ τῶν ἀποστόλων ἡ συγκ κατάβασις, ἣν καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτοῖς ὑπέβαλε, παρ ρασκευάζων αὐτοὺς τῷ τῆς οἰκονομίας ἐνδιατρίβειν λόγῳ διὰ δὴ τοῦτο, τοσαῦτα περὶ αὐτοῦ διαλεχθέν τες, ὀλίγα περὶ τῆς θεότητος αὐτοῦ εἰρήκασι. Τὰ @ δὲ πλέονα περὶ τῆς ἐνανθρωπότητος διελέγοντο, καὶ τοῦ πάθους, καὶ τῆς ἀναστάσεως, καὶ τῆς ἀναβάσεως. Τὸ γὰρ ζητούμενον τέως, τοῦτο ἦν, τὸ πιστευθῆναι ὅτι ἀνέστη, καὶ ἀνέβη εἰς τοὺς οὐρα νούς. Ωσπερ οὖν αὐτὸς ὁ Χριστὸς μάλιστα πάντων ἐσπούδαζε δεῖξαι, ὅτι παρὰ τοῦ Πατρὸς ἥκει, οὕτω καὶ οὗτος, ὅτι ἀνέστη, καὶ ἀνελήφθη, καὶ πρὸς αὐτὸν ἀπῆλθε, καὶ παρ' αὐτοῦ ἀφίκετο. Εἰ γὰρ μὴ τοῦτο ἐπιστεύθη πρότερον, πολλῷ μᾶλλον, τῆς προσθήκης γενομένης, τῆς κατὰ τὴν ἀνάστασιν καὶ τὴν ἀνάληψιν, ἄπιστον ἅπαν τὸ δόγμα τοῖς Ἰουδαίοις ἔδοξεν εἶναι. Διὸ ἠρέμα καὶ κατὰ μικρὸν αὐτοὺς ἐπὶ τὰ ὑψηλότερα ἀνάγει· ἐν δὲ ᾿Αθήναις καὶ ἄνθρωπον αὐτὸν ἁπλῶς ὁ Παῦλος καλεῖ, οὐδὲν πλέον εἰπὼν, εἰκότως. Εἰ γὰρ αὐτὸν τὸν Χριστὸν, διαλεγόμενον περὶ τῆς εἰς τὸν Πατέρα ισότητος, λιθάσαι πολλάκις ἐπεχείρησαν, καὶ βλάσφημον διὰ τοῦτο ἐκάλουν. Σχολῇ γοῦν παρὰ τῶν ἁλιέων τοῦτον τὸν λόγον ἐδέξαντο, καὶ ταῦτα τοῦ σταυροῦ προχωρήσαντος. Porro major pars earum, quæ hic continentur, Pauli sunt acta, qui amplius quam omnes laboravit. Ejus autem rei causa est, quod discipulus illius erat is, qui hunc librum composuit, nempe beatus Lucas: cujus virtus cum ex multis quidem rebus aliis, tum vero maxime ex eo, quod a magistre non potuit divelli, sed continenter eum assectatus est, videri potest. Nam Demas et fermogenes cum deseruerunt, hicquidem in Gallogræciam, ille in Dalmatiam profectus. Audi quid dicat de hoc: Lucas mecum est solus. Atque etiam Corinthiis scribens de eo dicit: Cujus laus est in Evangelio per omnes Ecclesias: et cum dicit: Visus est Cephæ, deinde illis duodecim: et secundum Evangelium quod accepistis, hujus dicit Evangelium. Itaque nemo erraverit, hunc commentarium huic acceptum ferens: cum autem, huic, dico, Christo dico. Quod si quis dicat: Et cur tandem non omnia litteris mandavit, cum usque ad finein esset una cum illo? huic responderim, quod etiam hæc abunde satis mulla sint iis, qui attendere velint: et quod ad ea, quæ urgebant, semper consisterent: quod non¸in libris scribendis studium suum collocarent, nam multa etiam viva voce, quæ scripta non exstant, tradebant. Atque cum omnia quidem, quæ in hoc libro continentur, admiratione digna sunt: tum vero maxime apostolorum συγκατάβασις, id est, ca virtus, qua se accommodabant ad tempora atque personas, et quasi una cum illis condescendebant ac sese demittebant: quam virtutem Spiritus eis suggerebat, aptos et idoneos eos efficiens ad hoc, ut incumberent in rationem dispositionis et administrationis. Idcirco nimirum tam multa de Christo locuti, pauca de divinitate ejus dixerunt: majorem autem partem de humanæ naturæ assunptione, de passione, de resurrectione et ascen sione loquebantur. Nam hoc erat, quod tunc initio requirebatur, ut crederetur resurrexisse et in cœlos ascendisse. Quemadmodum igitur ipse Christus omnium maxime studebat ostendere, se a Patre venire: sic etiam hic demonstrare 3 conatur eum resurrexisse et assumptum esse, et ad illum abiisse, et ab illo venisse. Nisi enim illud prius creditum fuisset, multo magis adjectione facta earum rerum, quæ circa resurrectionem et assumptionem acciderunt, incredibilis esse fidei universa doctrina Judæis visa fuisset: quamobrem sensim ac paulatim eos ad altiora subducit, atque Athenis illum Paulus etiam simpliciter hominem vocat, nulla re amplius adjecta, ac merito. Nam si Christum ipsum verba facientem de sua cum Patre æqualitate parique conditione, lapidibus obruere sæpcnumero tentaverunt, et blasphemum, id est, læsæ majestatis divinæ reum, idcirco vocabant: profecto vix eam orationem piscatoribus proferentibus probassent, præsertim cum crux præcessisset. Καὶ τί δεῖ λέγειν τοὺς Ἰουδαίους, ὅπου καὶ αὐτοὶ πολλάκις οἱ μαθηταὶ τῶν ὑψηλοτέρων ἀκούοντες δογ μάτων, ἐθορυβοῦντο καὶ ἐσκανδαλίζοντο; Διὰ τοῦτο Et quid attinet dicere de Judæis? quandoquidem etiam ipsi sæpenumero discipuli de altioribus sententiis loquentem Christum audientes, turbabanVariæ lectiones et notæ. "" μέντοι ἴσ.

tur et offendebantur; propterea etiam dicebat: Multa καὶ ἔλεγε· Πολλὰ ἔχω λέγειν ὑμῖν, ἀλλ' οὐ δύνασθε habeo, quæ dicam vobis, sed non potestis portare nunc. Quod si illi non poterant, qui tanto tempore una cum eo vixerant, qui tot arcanarum rerum participes fuerant, qui tot miracula viderant: qui potuissent illi, qui ab altaribus et simulacris et victimis, et felibus et crocodilis: talia enim erant ea, quæ pro numinibus a Græcis et paganis colebantur: et aliis malis tunc primum avulsi erant, de sublimibus sententiis verba repente unoque momento probassent? Qui item Judæi quoque, qui quotidie discunt, quorumque aures his vocibus legis undique circumsonant: Audi Israel: Dominus Deus tuus, unus est, ac præter eum non est alius: qui item in cruce clavis affixum illum conspexerant: maxime vero qui etiam illum cruciixerant et sepcliverant ac ne resurrexisse quidem eum viderant, andientes hunc ipsum Deum esse ac Patri æqualem, non omnium maxime resiluissent, et abrupti essent? Quamobrem paulatim ac sensim illos ad hoc adducunt, ac multa quidem condescensionis et accommodationis ratione et administratione utuntur, largiore autem Spiritus gratia potiuntur: ac majora quam ipse Christus fecerat, illius nomine gerunt: ut utroque modo illos humi jacentes excitarent, ac fidem facerent orationi de resurrectione. Etenim id potissimum est hic liber, nempe demonstratio documentumque resurrectionis: hujus namque rei fde facta, reliqua quoque prospere succedebant. Et argumentum qui36 βαστάζειν ἄρτι. Εἰ δὲ ἐκεῖνοι οὐκ ἠδύναντο, οἱ συγκ γενόμενοι χρόνον τοσοῦτον αὐτῷ, καὶ τοσούτων και νωνήσαντες ἀποῤῥήτων, καὶ τοσαῦτα θεασάμενο: θαύματα, πῶς ἂν οἱ ἀπὸ βωμῶν καὶ εἰδώλων καὶ θυσιῶν καὶ αλλούρων καὶ κροκοδείλων· τοιαῦτα γὰρ ἦν τῶν Ἑλλήνων τὰ σεβάσματα· καὶ τῶν ἄλλων κακῶν τότε πρῶτον 30 ἀποσπασθέντες, ἁθρόον τους ύψηλοὺς τῶν δογμάτων ἐδέξαντο λόγους; Πῶς δ᾽ ἂν καὶ Ἰουδαῖοι, οἱ καθ᾿ ἑκάστην ἡμέραν μανθάνοντες καὶ ἐνηχούμενοι ὑπὸ τοῦ νόμου το, Ακους, Ἰσραήλο Κύριος ὁ Θεός σου εἷς ἐστι, καὶ πλὴν αὐτοῦ οὐκ ἔστιν ἄλλος· καὶ ἐν τῷ σταυρῷ ἰδόντες αὐτὸν προςηλωμένον, μάλιστα δὲ καὶ σταυρώσαντες καὶ θάψαν τες καὶ οὐδὲ ἀναστάντα ἰδόντες, ἀκούοντες ὅτι Θεός ἐστιν αὐτὸς οὗτος καὶ τῷ Πατρὶ ἴσος, οὐκ ἂν μάλιστα πάντων ἀπεπήδησάν τε καὶ ἀπεῤῥάγησαν; Διὰ τοῦτο ἡρέμα καὶ κατὰ μικρὸν αὐτοὺς προβιβάζουσι, καὶ πολλῇ μὲν κέχρηνται τῇ τῆς συγκαταβάσεως οικονομία, δαψιλεστέρας τε ε' ἀπολαύουσι τῆς τοῦ Πνεύματος χάριτος· καὶ μείζονα ὧν αὐτὸς πεποίηκεν ἐργάζονται τῷ αὐτοῦ ὀνόματι· ἵνα ἑκα τέρωθεν αὐτοὺς χαμαὶ κειμένους ἀναστήσωσι, καὶ τὴν περὶ τῆς ἀναστάσεως πιστώσωνται λόγον· καὶ γὰρ τοῦτο μάλιστα ἐστι τουτὶ τὸ βιβλίον ἀναστάσεως ἀπόδειξις· τούτου γὰρ πιστευθέντος, ὁδῷ καὶ τὰ ἄλλα προββαινεν. Ἡ μὲν οὖν ὑπόθεσις καὶ ὁ τοῦ βιβλίου σκοπὸς ἅπας, ὡς ἄν τις παχυμερώς συλλα 6ὼν εἶποι, οὗτος 30 μάλιστα ἐστιν· ἀκούσωμεν δὲ λοιπὸν αὐτῶν τῶν προοιμίων. dem atque propositum libri universum, ut aliquis re crassius comprehensa dixerit, hoc potissimum est audiamus autem deinceps ipsa principia. CAPUT 1. VERS. 1. Primum quidem librum confeci, ο Theophite, de omnibus. Commonefacit Theophilum Evangelii, ut exquisitam et accuratam suam diligentiam ostendat. Etenim in initio illius operis: Visum est, inquit, etiam mihi, qui omnia a capite diligenter investigavi, deinceps tibi scribere; non simpliciter autem, sed quemadmodum tradiderunt nobis qui ab initio spectatores et ministri Verbi fuerunt. Mentionem igitur facit illius commentarii, diligentiam, qua usus est illic, et redigens in memoriam. Diligentiæ autem illum commonefacit, ut illam ipsain, et eam, qua usus est in hoc libro mente atque inemoria tenens, ad ea que scribuntur, maxime animum altendat. Quamobrem ne opus quidem hic habuit alia cominendatione. Nam qui idoneus ac gravis scriptor habitus sit, ac fidem fecerit earum rerum, quæ audivit, huic ea, quæ non ab aliis accepit, sed ipse vidit, componenti longe major fides haberi debebit. Idcirco non dicit: Primum quidem Evangelium, quod conscripsi: sed, Primum quidem librum seu commentarium: non enim erat vanus, et inanis Τὸν μὲν πρῶτον λόγον ἐποιησάμην περὶ πάν των, ὦ Θεόφιλε. Αναμιμνήσκει τὸν Θεόφιλον τοῦ Εὐαγγελίου, ὥστε τὴν οἰκείαν ἀκρίβειαν ἐνδείξασθαι· καὶ γὰρ ἀρχόμενος " ἐκείνης της πραγματείας, φησίν· Ἔδιξε κἀμοὶ παρακολουθηκότι άνωθεν πᾶσιν ἀκριβῶς καθεξής σοι γράψαι, οὐχ ἁπλῶς δὲ, ἀλλὰ καθώς παρέδοσαν ἐν ἡμῖν οἱ ἀπαρχῆς αὐτόπται καὶ ὑπηρέται γενόμενοι τοῦ Λόγου. Μέμνηται οὖν τῆς πραγ ματείας ἐκείνης, τῆς ἐκεῖσε ἀναμιμνήσκων ἀκριβείας τῆς ἀκριβείας δὲ ἀναμιμνήσκει, ἵνα τὴν αὐτὴν ταύτην καὶ τὴν τοῦ παρόντος βιβλίου κατέχων ταῖς διανοίαις, προσέχῃ μάλιστα τοῖς γραφομένοις· Διὸ οὐδὲ ἐδεήθην ἐς ἐνταῦθα ἑτέρας συστάσεως. Ο 48 γὰρ ἅπερ ἤκουσεν, ἀξιόπιστος γενόμενος γράψαι καὶ πιστευθείς, πολλῷ μᾶλλον, ἃ μὴ παρ' ἑτέρων ἤκου σεν, ἀλλ' αὐτὸς εἶδε, ταῦτα συντιθεὶς, δίκαιος ἂν εἴη πιστεύεσθαι. Διὰ τοῦτο οὐ λέγει, Τὸ μὲν πρῶτον Εὐαγγέλιον, ὅ εὐηγγελισάμην, ἀλλὰ Τὸν μὲν πρώτ τον λόγον, διὰ τὸ ἄτυφον αὐτὸν εἶναι καὶ μετριό φρονα, καὶ μείζονα ἑαυτοῦ νομίζειν εἶναι τοῦ Εὐαγγελίου τὴν προσηγορίαν· καίτοι γε ὁ ἀπόστολος Varia lectiones et nola. 30 πρώτοις erat. 3 pro, τέ, lego δέ. 38 οὕτως. erat. 39 ἀρχόμενον, erat. 4ο ἴσ. ἐδεήθη. 3 a, erat in apographo; existimo scribendum, δ. εται. παρέδωσαν, erat. προσέχει,

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. - CAP. I. αὐτὸν ἐντεῦθεν κοσμεί, Οὗ ὁ ἔπαινος, λέγων, ἐν τῷ gloriæ cupidus: sed moderate de se sentiebat, ac Εὐαγγελίῳ. majorem esse putabat Evangelii appellationen, quam quod ab se sumi deberet, quanquam Apostolus eum hine ornat, Cujus laus est, inquiens, in Evangelio. Porro quod, de omnibus dixit, hoc verbo videtur Joanni evangelistæ adversari: siquidem ille dicit, non potuisse omnia scribi, hic vero, sese de omnibus scripsisse a principio usque ad as - sumptionem. Quid igitur dicimus? nempe hunc, quod dicit, de omnibus, significare se ex iis, quibus res nitebatur, quæve in primis requirebantur, ex quibus divinitas prædicationis et veritas deprehenditur, nihil prætermisisse. Nam illa, per quæ divinitas et veritas prædicationis cognosci potest, cum Lucas, tum evangelistarum quisΤῷ δὲ, Περὶ πάντων, εἰπεῖν, δοκεῖ ἐναντιοῦσθαι τῷ εὐαγγελιστῇ Ἰωάννῃ· εἴ γε ὁ μὲν φησίν· Οὐκ ἦν πάντα γράψαι· ὁ δὲ Περὶ πάντων τὸν λόγον πε. ποιῆσθαι σὲ ἀπ' ἀρχῆς μέχρι τῆς ἀναλήψεως. Τι οὖν φαμεν; "Οτι, Περὶ πάντων, οὗτός φησί, τῶν συνεχόντων καὶ κατεπειγόντων μηδὲν παραλιπεῖν, ἐξ ὧν ἡ τοῦ κηρύγματος θειότης καὶ ἀλήθεια κατα λαμβάνεται· ταῦτα γὰρ ἃ δι' ὧν ἔστι καταμαθεῖν τὴν τοῦ κηρύγματος θειότητα καὶ ἀλήθειαν, καὶ ὁ Λουκᾶς καὶ ἕκαστος τῶν εὐαγγελιστῶν τῷ ἰδίῳ λόγω κεφαλαιωδῶς, καὶ ὡς ἐν ὑποτυπώσει ἀκριβῶς ἐγκατέταξαν· καὶ αὐτὸς δὲ ὁμοίως ὁ θεολόγος Ιωάν- que in suum librum summatim, ac quasi per deliνης περὶ πάντων τούτων διέλαβεν. Οὐ γὰρ ἐνέλιπόν τι, δι' ὧν ἤ τε κατὰ σάρκα τοῦ Λόγου οἰκονομία πιστεύεται τε καὶ ἐπιγινώσκεται, καὶ ἡ κατὰ τὴν θεότητα αὐτοῦ μεγαλειότης διπλάμπει τε καὶ ἐμφανίζεται. Μὴ χωρῆσαι μέν τοι τὰ γραφόμενα βιβλία τὸν κόσμον ὁ Ἰωάννης φησίν, εἰ κατὰ μέρος καὶ ἐπὶ λεπτῷ πάντα γράφοιτο, ἃ ὁ Δεσπότης είπέ τε καὶ ἐποίησε· μάλιστα δὲ εἰ καὶ. τοὺς λόγους τῶν πραγμάτων καὶ εἰρημένων ἐπιζη τῶν τις συντάττειν βούλοιτο τῇ Γραφῇ. Οἱ γὰρ τού των λόγοι καὶ τὰ αἴτια, καθ' & ενήργει καὶ ἔλεγεν, οὔτε λογισμοῖς ἀνθρωπίνοις ληπτοί, οὔτε γνωστοί, πλὴν ὅτι ὡς ὁ Θεὸς ἔπραττεν, ἃ ἔπραττε, καὶ τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν πιστούμενος· οὔτε λόγῳ ῥηθῆναι δυνατοί, ἀλλ᾽ οὐδὲ γραφῇ παραδοῦναι χωρητοί ἄλλως τε δὲ καὶ τὸ, οἶμαι, προστεθὲν, τὴν ὑπερβο Τὴν κολάζει τοῦ λόγου, καὶ οὐκ ἐξάπαντος δείκνυσι διατεινόμενον μὴ χωρῆσαι neationem industrie diligenterque retulerunt, atque ipse similiter Joannes ille Theologus ac Deitatis præco de his omnibus commentatus est atque tractavit. Non enim aliquid earum rerum praetermiserunt, per quas tum ea, quae in carlie contigit, administratio Verbi creditur atque cognascitur, tum ea quæ in deitate ejus est, majestas elucet atque declaratur. At Joannes mundum ait non capturum ea, quæ exararentur volunina, si particulatim ac minutatim omnia scriberentur, qua Dominus et dixit et fecit: maxime vero si quis etiamı rationes factorum atque dictorum requirens 5 scriptura persequi atque complecti velit. Illorum enim rationes et causæ propter quas aliquod vel dicebat vel faciebat cogitationibus humanis neque percipi, neque cognosci, neque oratione explicari possunt, præter quid quod tanquam Deus agebat, quod agebat, etiam humanam interim naturam præ se ferens atque adeo ne scripturæ quidem mandari atque comprehendi possunt, et alioquin etiam verbum, opinor, apposituin exsuperationem et superlationem corrigit orationis et ostendit eum DON contendentem et asseverantem, mundum prorsus ac penitus capturum non fuisse. Potest autem hoc quoque dici, hunc evangelistam, quia magis quam cæteri speculationi insistit, merito universa illius opera ac facta intelligere, non ea modo quæ cum carne prastitit, verum etiam ea quæ a sæculo effecit incorporea corporeaque: quorum naturæ finem et productionis ot differentiæ et substantiæ cæterorumque si quis singulatim scribere aggrediatur, ne, si quis etiam Ἔστι δὲ καὶ τοῦτο εἰπεῖν, ὅτι οὗτος ὁ εὐαγγε λιστής, ἐπεὶ μᾶλλον τῶν ἄλλων τῇ θεωρίᾳ ἐνδιατρί βει, εἰκότως ἅπαντα αὐτοῦ τὰ ἔργα καὶ ποιήματα γινώσκει, οὐ μόνον & μετὰ σαρκὸς ἐπεδείξατο, ἀλλὰ καὶ ἅπερ ἐξ αἰῶνος ἐδημιούργησεν ἀσώματά τε καὶ μετὰ σώματος· ὧν τῆς οὐσίας πέρας καὶ τῆς προςαγωγῆς καὶ τῆς διαφορᾶς καὶ τῆς ὑπάρξεως, καὶ τῶν ἄλλων, εἴ τις γράφειν καθ᾿ ἕκαστον ἐπιχειροίη, οὔτ᾽ ἄν, εἴ τις καὶ δοίη τοῦτο κατά συγχώρησιν, hoc det per concessionem, fieri quidem posset, ut δυνατὸν εἴη τὸν κόσμον τὰ γραφόμενα βιβλία χωρη σαι. Εἰ δέ τις καὶ κόσμον ἐνταῦθα οὐ τὸν κόσμον ἁπλῶς, ἀλλὰ τὸν ἐπὶ πονηρῷ κείμενον ἄνθρωπον καὶ τὰ τοῦ κόσμου καὶ τὰ τῆς σαρκὸς ἐκλάβοι φρονοῦνται πολλαχοῦ γὰρ καὶ οὕτως είληπται τῆς Γραφῆς· εἰκότως λέγει ὁ Ἰωάννης, ὅτι Εἰ πάντα τὰ θαυματουργηθέντα παρὰ τοῦ Χριστοῦ θελήσει τις ἀναγράφειν, οὐκ ἂν χωρήσαιεν οἱ τοιοῦτοι, τῷ πλήθει τῶν ἔργων καὶ τῇ μεγαλειότητι εἰς ἀπιστίαν μᾶλλον, ἢ εἰς πίστιν φιλοῦντες ὑπάγεσθαι. Καὶ γὰρ διὰ Η πεποιεῖσθαι, erat. * πάντες, erat. mundus caperet volumina, quæ scriberentur. Quod si quis etiam mundum hic, non mundum simpliciter, sed eum, qui improbitate obsitus ac præditus est, hominem, ac mundana atque carnalia animo agitantem accipiat: in multis enim locis Scripturæ etiam sic accipitur: recte dicit Joannes, Quod si quis omnia, quæ a Christo mirabiliter facta sunt, litteris mandare velit, capere non posse eos, qui tales sunt, multitudine ac magnificentia operum ad incredulitatem soliti adduci. Etenim Variæ lectiones et notæ.

idcirco multis in locis evangelista, ac srpenumero τοῦτο πολλαχοῦ οἱ εὐαγγελισταὶ καὶ πολλάκις δῆμον to!as catervas eorum, qui sanati fuerunt, silentio prætermittunt, ac multa miracula transeunt: tantummodo significantes, multos a variis morbis liberatos, et multa facta esse miracula, et hujusmodi, narrationem autem non exponunt. Plurium enim particularis narratio crassioribus et errore præoccupatis, incredulitatem potius atque detrectationem et aversationem auscultationis, quam fidem et alacritatem ad auscultandum solet ingenerare. Quæ Jesus cœpit tam facere, quam docere. Miracula atque doctrinam dicit: non solum autem hoc, verum ctiam, quod faciendo doceret. Non enim verbis quidem hominibus mandabat, ut facerent, ipse vero non faciebat, sed per ea, quæ ipse faciebat, etiam homines admonebat, ut ad sui imitationem et studium virtutis sese transferrent. Sciendum est autem Theophilum unum fuisse de numero piorum, qui ab ipso Luca ad pietatem erant instituti. Ac ne mireris, si unius hominis gratia adeo sollicitus fuit, eumque tanti 6 fecit, ut integros libros atque tractatus scriberet. Servabat enim Dominican voccm, qua dicit: Non est voluntas Patris mei, ut pereat unus de parvis his. Sed cur uni cum scriberet Theophilo, non unum librum fecit, sed in duas partes divisit argumenta? Propter perspicuitatem, et ut reficeret auditorem, atque etiam argumento divisi tractatus erant, itaque recte ipse quoque hæc opera in duas partes divisit. VERS. 2. Usque ad eum diem, quo posteaquam `mandata dedit apostolis per Spiritum sanctum, quos elegerat, assumptus et subvectus est. ὅλον ἰαθέντων παρατρέχουσι, καὶ πολλὰ τῶν θαυμα τουργημάτων ὑπερβαίνουσι, μόνον ἐπισημαινόμενοι, ὅτι πολλοὶ ἐκ ποικίλων παθῶν ἀπηλλάγησαν· καὶ πολλὰ ἐγένοντο θαύματα, καὶ τοιαῦτα· τὴν δὲ ἐξήγη σιν οὐ ποιοῦνται. Τῶν γὰρ πλειόνων ἡ κατὰ μέρος διήγησις τοῖς παχυτέροις καὶ τῇ πλάνη προκατεσχημένοις, ἀπιστίαν μᾶλλον καὶ ἔκνον τῆς ἀκροάσεως, ἢ πίστιν καὶ προθυμίαν εἰς τὴν ἀκρόασιν ἐμποιεῖν εἴωθεν. ἂν ἤρξατο ὁ Ἰησοῦς ποιεῖν τε καὶ διδάσκειν. Τὰ θαύματα καὶ τὰς διδασκαλίας φησίν· οὐ τοῦτο δὲ μόνον, ἀλλ' ὅτι καὶ ἐν τῷ ποιεῖν ἐδίδασκεν· οὐ γὰρ λόγῳ μὲν ἐπέτρεπε τοῖς ἄλλοις τε πράττειν, αὐτὸς δὲ οὐκ ἔπραττεν, ἀλλὰ δι' ὧν αὐτὸς ἔπραττε, διὰ τούτων παρήνει καὶ τοὺς ἀνθρώπους εἰς μίμησιν ἑαυτοῦ καὶ ἀρετῆς ἐπιμέλειαν μετατίθεσθαι. Ιστέον δὲ ὅτι ὁ Θεόφιλος εἷς ἦν τῶν εὐσεβῶν, τῶν κατηχηθέντων ὑπ' αὐτοῦ τὴν εὐσέβειαν. Καὶ μὴ θαυμάσης εἰ ἔνεκεν ἀνδρὸς ἑνὸς τοσαύτην φροντίδα κατεβάλετο, ὡς δύο αὐτῷ γράψει πραγματείας ὁλοκλήρους· καὶ γὰρ φύλαξ ἦν τῆς Δεσποτικῆς φωνῆς, τῆς λεγούσης - Οὐκ ἔστι θέλημα τοῦ Πατρός μου, ἵνα ἀπόληται εἰς τῶν μικρῶν τούτων. Τίνος δὲ ἕνεκεν ἐνὶ γράφων τῷ Θεοφίλῳ, οὐχ ἓν βιβλίον εποίησεν, ἀλλ᾽ εἰς δύο διεῖλε τὰς ὑποθέσεις; Σαφηνείας ἕνεκεν, καὶ τοῦ διαναπαῦσαι τὸν ἀκροατήν· ἔτι καὶ ὑποθέσει διῃρημέ ναι ἦσαν αἱ πραγματείαι· καὶ εἰκότως καὶ αὐτὸς εἰς c δύο διεῖλε ταύτας τὰς πραγματείας. Αχρι ἧς ἡμέρας ἐντειλάμενος τοῖς ἀποστό λοις διὰ Πνεύματος ἁγίου, οὓς ἐξελέξατο, ἀνλήφθη. Διὰ Πνεύματος εντειλάμενος, τουτέστι, πνευματικά πρὸς αὐτοὺς εἰπὼν ῥήματα· οὐδὲν ἀνθρώπινον τ τοῦτο, ὅτι ἐν Πνεύματι αὐτοῖς ἐν ἐνετείλατο, καθώς καὶ αὐτὸς ὁ Δεσπότης ταπεινότερον καὶ οἰκονομικώ τερον φάσκων ἔλεγεν· Εἰ δὲ ἐν Πνεύματι Θεοῦ ἐγὼ ἐκβάλλω 48 τὰ δαιμόνια· *, Διὰ Πνεύματος, φησίν, ἐντειλάμενος, οὐχ ὅτι ὁ Υἱὸς ἐδεήθη τοῦ Πνεύματος, ἀλλ' ὅτι ἔνθα ἂν ὁ Υἱὸς διαπράττηται, ἐκεῖ καὶ τὸ Πνεῦμα, ὡς ὁμοφυὲς, καὶ ἐνεργεῖ καὶ συμπάρεστι. Τί δὲ ἐνετείλατο; Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Παν τρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, δια δάσκοντες αὐτοὺς τηρεῖν πάντα, ὅσα ἐνετειλάμην ὑμῖν. Ἐντειλάμενος, φησὶν, ἀνελήφθη· οὐκ εἶπεν, 'Ανέβη· ἀλλ᾽ ἔτι ὡς περὶ ἀνθρώπου διαλέγεται. Εν τεῦθεν δὲ μανθάνομεν ὅτι καὶ μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἐδίδασκε τοὺς μαθητάς, ἀλλὰ τὸν χρόνον τοῦτον οὐδεὶς εἶπε μετὰ ἀκριβείας· ἀλλ᾽ ἐγχρονίζει μὲν αὐτῷ ὁ Ἰωάννης τῶν ἄλλων πάντων 49 πάντα δὲ δαφῶς οὐδεὶς ἀπήγγειλε πρὸς γὰρ ἕτερον ἠπείγοντα. Posteaquam per Spiritum sanctum mandata dedit id est, posteaquam locutus est ad eos spiritualia verba. Nihil hoc sit humanum, quod per Spiritum eis mandavit; quemadmodum etiam ipse Dominus humilius et ad dispositionem et administrationem accommodatius loquens dicebat: Sin autem per Spiritum Dei ego dæmonia ejicio. Aut: Per Spiritum ubi mandata dedit, dicit, non quod Filius Spiritu indiguerit: sed quod ubi (quid) Filius conficit et exsequitur, illic etiam Spiritus, utpote ejusdem cum eo naturæ atque conditionis, et in opere versatur, et una adest. Sed quid mandavit? Ite, docete omnes nationes, eosque baptizate in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti ac docete eos servare quæcunque mandavi vobis. Posteaquam mandala dedit, inquit, in sublinie exceptus et subvectus est. Non dixit, Ascendit; sed adhuc tanquam de bomine loquitur. Hinc autem intelligimus, quod etiam post resurrectionem, docebat discipulos. Sed tempus hoc nemo plene et exacte descripsit; sed Joannes quidem magis quam cæteri omnes immoratur in co: omnia autem nemo plane exposuit: ad aliud enim festinabant. Variæ lectiones et notæ. το ἴσ. ἀνθρώποις. σ' αὐτούς, crat. 49 ἐκβάλω, erat. 4 ἴσ. πλέον.

Οἷς καὶ παρέστησεν ἑαυτὸν ζῶντα μετὰ τὸ παθεῖν αὐτὸν ἐν πολλοῖς τεκμηρίοις δι' ἡμερῶν τεσσαράκοντα. - CAP. I. VERS. 5. Quibus eliam, posteaquam supplicio fuisset affectus, multis argumentis et signis viventem sese per dies quadraginta præbuit. Postquam dixit de assumptione prius. dicit etiain de resurrectione. Quandoquidem audivisti, assumptus est, ne putes eum ab aliis assumplum esse, subjunxit: Quibus etiam exhibuit sese viventem. Nam si in majori sese exhibuit, multo magis in minori. Per dies, sive intra dies quadraginta, et non in diebus quadraginta. Non enim, sicut ante resurrectionem continenter una cum eis erat, ita etiam tunc: sed accedebat et rursus discedebat, sursum erigens eorum mentes, et non amplius concedens, ut similiter atque superiore tempore adversus sese affecti essent, sed Εἰπὼν περὶ τῆς ἀναλήψεως πρότερον, λέγει καὶ περὶ τῆς ἀναστάσεως. Ἐπειδὴ ἤκουσας ὅτι ἀνελή - φθη, ἵνα μὴ νομίσῃς ὑφ' ἑτέρων αὐτὸν ἀνειλήφθαι, ἐπήγαγεν· Οἷς καὶ παρέστησεν ἑαυτὸν ζῶντα. Εἰ γὰρ ἐν τῷ μείζονι ἑαυτὸν παρέστησε, πολλῷ μᾶλλον ἐν τῷ ἐλάττονι, δι' ἡμερῶν τεσσαράκοντα, ἀλλ' οὐκ ἐν ἡμέραις τεσσαράκοντα. Οὐ γὰρ ὥσπερ πρὸ τῆς ἀναστάσεως συνεχῶς αὐτοῖς συνῆν, οὕτω καὶ τότε, ἀλλ' ἐφίστατο καὶ ἀφίστατο πάλιν, ἀνάγων αὐτῶν τὰς διανοίας, καὶ οὐκέτι συγχωρῶν ὁμοίως πρὸς αὐτὸν διακεῖσθαι, ὥσπερ καὶ ἔμπροσθεν· ἀλλ᾽ ἑκάτερα μετὰ πολλῆς σοφίας καὶ ἀκριβείας κατεσκεύαζε, καὶ τὸ πιστευθῆναι τὴν ἀνάστασιν, καὶ τὸ μείζονα utraque cum magna sapientia atque cautione ageαὐτὸν νομισθῆναι λοιπόν, ἢ κατὰ ἄνθρωπον, καίτοι γε ταῦτα ἐναντία ἦν. Ὑπὲρ γὰρ τοῦ πιστευθῆναι τὴν ἀνάστασιν, πολλὰ ἂν ἀνθρώπινα ἔδει γενέσθαι, ὑπὲρ δὲ θατέρου, τουναντίον. 'Αλλ' ὅμως ἀμφότερα γέγονε μετὰ τοῦ προσήκοντος καιροῦ· δι' ἡμερῶν γὰρ τεσσαράκοντα τῶν ἀπὸ τῆς ἀναστάσεως μέχρι τῆς εἰς οὐρανοὺς ἀνόδου, ἐν αἷς καὶ συνέφαγε καὶ συνέπιεν αὐτοῖς, δεικνὺς ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ σταυρω θεὶς καὶ ταφεὶς καὶ ἀναστὰς ἐκ νεκρῶν. Τίνος δὲ ἔνεκεν οὐ πᾶσιν, ἀλλὰ τοῖς ἀποστόλοις δ ἐφάνη; "Οτι φάντασμα ἂν ἔδοξε τοῖς πολλοῖς, οὐκ εἰδόσι τὸ ἀπόρ ῥητον τοῦ μυστηρίου. Εἰ γὰρ καὶ αὐτοὶ οἱ μαθηταὶ ἠπίστουν τὴν ἀρχὴν καὶ ἐθορυβοῦντο, καὶ ἀφῆς ἐδεήθησαν, τῆς διά χειρὸς καὶ τραπέζης, τί τοὺς πολλοὺς εἰκὸς ἦν παθεῖν; Διά τοι τοῦτο ἐκ τῶν σημείων ὧν ἔλαβον χάριν ποιεῖν οἱ ἀπόστολοι, ἀναμφίβολον ποιεῖ τῆς ἀναστάσεως τὴν ἀπόδειξ:ν καὶ κοινήν· ὥστε μὴ τοῖς τότε μόνον, ὅπερ ἐκ τῆς ὄψεως ἔμελλε γίνεσθαι, ἀλλὰ καὶ πᾶσι τοῖς μετὰ ταῦτα φανεράν γενέσθαι τὴν ἀνάστασιν. ¿tque communem, ut non iis duntaxat, qui tunc omnibus, qui postea fuerunt, manifesta resurrectio Οπτανόμενος αὐτοῖς, καὶ λέγων τὰ περὶ τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ. Καὶ συναλιζόμενος παρήγγειλεν αὐτοῖς ἀπὸ λε ροσολύμων μὴ χωρίζεσθαι, ἀλλὰ περιμένειν τὴν ἐπαγγελίαν τοῦ Πατρὸς, ἣν ἠκούσατέ μου. Βασιλείαν αὐτὸς ὁ Κύριος ἐκάλεσε τοῦ Πατρὸς καθ' όν οι ἐπηγγείλατο τοῖς μαθηταῖς τὸ καινὸν συμπίνειν ποτήριον· καινὴν πόσιν καλῶν, ἣν μετά τὴν ἀνάστασιν ἑαυτοῦ συνέπιεν αὐτοῖς. Καὶ καινὴν βρώσιν συνέφαγεν, οὐ κατὰ τὴν προτέραν τάξιν, ην συνήσθιεν αὐτοῖς καὶ συνέπινε πρὸ τῆς ἀναστάσεως. Τότε γὰρ κατὰ πάντα, χωρὶς ἁμαρτίας, όμοιωθεὶς ἡμῖν, ἤσθιε καὶ ἔπινε καθάπερ ἡμεῖς, ἐκὼν ἐνδιδοὺς τῇ σαρκὶ τὴν τῆς τροφῆς χρείαν ἐπιζητεῖν· διὸ καὶ τὸ τῆς πείνης βουλόμενος προσήκατο πάθος· μετὰ δέ γε τὴν ἀνάστασιν οὐκέτι κατὰ χρείαν ἔφαγέ τε καὶ ἔπιεν, ἀλλὰ μόνον πιστούμενος ἅπασι τὴν ἀληθῆ bat, ut et resurrectio crederetur, et ipse major postbac, quam pro homine 7 haberetur, quanquam hæc sane contraria erant. Nam pro hoc, ut resurrectio crederetur, multa humana fieri oportebat: pro altero vero, contrarium. Verumtamen utraque convenienti tempore facta sunt: videlicet intra dies quadraginta, qui intercesserunt a resurrectione usque ad ascensionem et reditum in cœlum, in quibus etiam una cum iis comedit ac bibit, ostendens interim, quod ipse esset is, qui crucifixus, qui sepultus esset, qui a mortuis resurrexisset. Sed quare non omnibus, sed solis apostolis apparuit? Quia vulgo hominum, qui arcanuin mysterium non noverant, spectrum esse visum fuisset. Nam si etiam ipsi discipuli initio fidem non habebant, sed turbabantur, et tactu manus et mensa opus habebant: qualem verisimile est vulgi affectum futurum fuisse? Idcirco per signa, quæ faciendi causa acceperunt apostoli, non ambiguain, sed certam efficit resurrectionis demonstrationem erant: quod ex aspectu fieri debebat: verum etiam facta sit. VERS. 3. Dum conspicitur ab eis, ac loquitur eu quæ pertinent ad regnum Dei. Vers. 4. Et una cum eis rescens, præcepit illis, ne discederent Hierosolymis, sed exspectarent promissum Patris, quain, inquit, audivistis ex me. Regnum Patris Dominus ipse vocavit, in quo novum una cum eis poculum discipulis promiserat bibiturum: novum potum vocans, quem una cum illis bibit post resurrectionem: atque etiam novum una cum illis cibum comedit, non quemadmodum prius ¡nstituerat, cum una cum eis comedebat et bibebat antequam resurrexisset. Tunc enim, excepto peccato, omnino nobis assimilatus, comedebat et bibebat quemadmodum nos, ultro carni indulgens, u requireret necessarium usum cibi. Quamobrim. famis quoque affectum volens admisit: sed post resurrectionem sane non amplius necessario coVariæ lectiones et notæ. * desiderari videtur, μόνοις. οι ἴσ. καθ' ήν.

medit et bibit, sed solummodo ut.universis fidem φύσιν τοῦ σώματος ὅτι καὶ πέπονθεν ἑκὼν, καὶ ἀνέστη faceret vero corporis natura, quod et supplicio volens affectus esset et divinitus resurrexisset. Hunc igitur novuni cibum et potum vocavit, quibus una cum discipulis post resurrectionem, non quemadmodum prius consueverat, usus est. Etenim in quadraginta diebus, inquit, συν ηλίζετο, id est, una cum eis vescebatur, videlicet communi utens sale et mensa. Sed quomodo, nostrum non est dicere. Ηac enim non solito more, sed magis admirabili modo acciderunt: non quod natura deinceps cibis indigeret, sed quod conde. scensio atque accommodatio fieret ad demonstrandam resurrectionem. Et patefaciens 8 regni mysteria, præcepit, etc. Cur tandem hoc eis ut facerent, mandavit? Nam primum quidem eos metu perculθεοπρεπῶς. Ταύτην οὖν καινὴν βρῶσιν καὶ πόσιν ἐκάλετε, τὴν μετὰ τὴν ἀνάστασιν γεγενημένην αὐτῷ μετὰ τῶν μαθητῶν, οὐ κατὰ τὴν προτέραν συνήθειαν καὶ γαρ, φησὶν, ἐν τεσσαράκοντα ἡμέραις αὐτοῖς συνηλίζει το 68, τουτέστι, κοινωνῶν ἁλῶν, καὶ κοινωνῶν τραπέ ζης. Τὸ δὲ πῶς, οὐχ ἡμέτερον εἰπεῖν. Τρόπῳ γάρ τινι παραδοξοτέρῳ ταῦτα ἐγένετο· οὐχ ὡς τῆς φύσεως δεομένης βρωμάτων λοιπόν, ἀλλὰ συγκαταβάσεως γενομένης πρὸς ἀπόδειξιν τῆς ἀναστάσεως. Καὶ τὰ περὶ τῆς βασιλείας ἀποκαλύπτων μυστήρια 85. Τ δήποτε παρήγγειλεν αὐτοῖς τοῦτο ποιεῖν; Πρῶτον μὲν οὖν αὐτοὺς δεδοικότας καὶ τρέμοντας εἰς τὴν Γαλιλαίαν ἐξήγαγεν, ἵνα μετὰ ἀδείας ἀκούσωσι τῶν λεγομένων· ἔτοιμοι γὰρ ἦσαν εἰς τὸ λειποτακτῆσαι· εἶτα ἐπειδὴ ἤκουσαν καὶ τεσσαράκοντα διέτριψαν ἡμέρας, παρήγγειλεν ἀπὸ Ἱεροσολύμων μή χωρίζεσθαι. Τί δήποτε; "Οτι καθάπερ τινὰς στρατιώτας μέλλοντας εἰς πλῆθος ἐμπίπτειν, οὐδεὶς ἀφίησιν ἐξελθεῖν ἕως ἂν ὁπλίσωνται, οὐδὲ ἵππους προπηδάν τῆς βαλβίδος, ἕως ἂν τὸν ἡνίοχον λάβωσιν· οὕτω δὴ καὶ αὐτοὺς πρὸ τῆς τοῦ Πνεύματος καθόδου φα νῆναι ἐπὶ τῆς παρατάξεως οὐκ ἀφίει, ὥστε μὴ γε νέσθαι εὐχειρώτους καὶ ἁλωσίμους τοῖς πολλοῖς· οὐ διὰ τοῦτο δὲ μόνον, ἀλλ' ὅτι καὶ πολλοὶ ἦσαν οἱ μέλ. λοντες πιστεύειν αὐτόθι· καὶ τρίτον, ἵνα μή τινες λέγωσιν, ὅτι τοὺς γνωρίμους ἀφέντες, παρὰ τοῖς ξένοις τε ἦλθον κομπᾶσαι, τούτου χάριν παρ' αὐτοῖ; τοῖς πεφονευκόσι παρέχουσι τὰ τεκμήρια· παρ' αύτ τοῖς τοῖς ἐσταυρωκόσι, τοῖς θάψασιν, ἐν αὐτῇ τῇ πόλει, ἐν ᾗ τὸ παράνομον ἐτολμήθη. Πότε δὲ ἤκουσαν τὴν Επαγγελίαν; Ὅτε ἔλεγε· Συμφέρει ὑμῖν, ἵνα ἐγὼ ἀπέλθω· ἐὰν γὰρ ἐγὼ μὴ ἀπέλθω, ὁ Παράκλητος οὐκ ἐλεύσεται πρὸς ὑμᾶς· καὶ πάλιν, Ερωτήσω τὸν Πατέρα, καὶ ἄλλον Παράκλητον πέμψει σε ὑμῖν. Τίνος δὲ ἕνεκεν οὐχὶ παρόντος αὐτοῦ, οὐδὲ ἀπελθόντος εύ θέως παρεγένετο, ἀλλὰ μετὰ ὀκτὼ ἢ ἐννέα ἡμέρας, ἤτοι ἐν τῷ συμπληρούσθαι τὴν ἡμέραν τῆς Πεντη κοστῆς; Ἔτι δὲ πῶς, εἰ μηδέπω τὸ Πνεῦμα παρεγεγόνει, ἔλεγε, Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον; Εστιν οὖν εἰπεῖν, ὅτι τοῦτο μὲν ἔλεγε, δεκτικούς αὐτοὺς καὶ ἐπιτηδειοτάτους παρασκευάζων καὶ ἀρκοῦντας εἰς τὴν ὑποδοχὴν τοῦ Πνεύματος· ἔλαβον δὲ, ὅτε κατῆλθεν ἐπ' αὐτούς· ἦ, ὅτι τὸ μέλλον ἔσεσθαι, ὡς ἤδη παρὸν Bos atque trementes in Galilæam eduxit, or securi ca, quæ diceret, audirent: parati enim erant ad locum et munus suum deserendum; deinde postcaquam audiverant, ac quadraginta dies una conversati erant, mandavit ne ab Hierosolymis discederent. Cur tandem? Quia quemadmodium mi lites, siqui multitudini objiciendi sunt, nemo antequam sese armaverint, exire sinit: neque ex carceribus equos prosilire antequam aurigam acceperint: ita nimirum etiam illos, antequam Spiritus, descendisset, ne a multitudine facile capi ac subigi possent, in acie conspici non sinebat; non solum autem idcirco, sed quod multi etiam illic credituri erant. Atque etiam tertia causa est, ne qui dicerent, eos, notis relictis, ad peregrinos ostentatum et jactatum sese venisse, idcirco apud illos ipsos, qui cadem fecerant, qui crucifixerant, qui sepeliverant, in ipsa urbe, in qua nefarium facinus committere ausi erant, argumenta ac signa proſerunt, quæ non poterant refelli. Sed quando audiverunt illum promittentem? Quando dicebat: Expedit vobis ut ego abcam.Nisi enim ego abiero, Paracletus ille non veniet ad vos. Et rursus, Rogabo Patrem, et alium Paracletuin mittet vobis. Sed cur non illo præsente, neque digresso statim advenit, sed post octo aut novem dies, sive cum complerentur dies Pentecostes sive quinquagesimæ? ac præterea, - quomodo, si nondum Spiritus adveneral, dicebat: Accipite Spiritum sanctum? Potest καὶ ἐνεστηκός, εἴρηκεν, ὡς ὅταν λέγῃ· Πατεῖτε igitur dici hoc idcirco ab illo dictum esse, quod vellet eos capaces maximeque idoneos efficere atque sufficientes ad Spiritun recipiendum: acceperunt autem illum, cum ad eos descendit: aut, quod de futuro, tanquam de re jam præsente et instante locutus sit: ut cum dicit: Calcate super serpentes et scorpiones et super omnes copias inimici. ἐπάνω ὄψεων καὶ σκορπίων, καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ. Ἔστι δὲ καὶ ἄλλως εἰπεῖν, ὅτι τοῦ Πνεύματος ή δόσις ποικίλη τίς ἐστι καὶ πολιμερής· ἡ μὲν γὰρ καθαρτικὴ, ἡ δὲ τελειωτική· καὶ ἡ μὲν ἁγιάζουσα, ἡ δὲ ἁγιαστικούς δημιουργοῦσα ἡ μὲν γλωσσῶν ποριστική, ἡ δὲ προφητείας· ἡ μὲν τερατουργημάτων, ἡ δὲ ἑρμηνείας παρεκτική· καὶ Variæ lectiones et notæ. 82 Erponit dictionem, συναλιζόμενος, quam Erasmuus vertit, e congregans. Sane dicto simplex αλίζω alias significat, & congrego el • accumulo; «unde άλις, abunde, cumulate: s alias • in pulvere volutor, pulvere inquinor, in pulvere luctor; s unde ἡ ἅλως, ct ἡ ἁλών, «area,» in qua spra conservantur et volutantur. Significat item, o sale conspergo,» et ' condio. b llinc compositum συναλίζο pat, e simul utør sale, eadem uti mensa,› quod vetus interpres convesci dixit: quem, utpote propius accedentem ad interpretationem Theophylacti, ego quoque sequor. *s Addendum forte παρήγγειλεν, quod interpres supplevit, & ἴσ, τους ξένους. πέμψη crai.

- CAP. I. μυρία ἄλλα. Οὐδὲν οὖν κωλύει κατὰ τὴν ποικίλην καὶ Potest autem aliter quoque dici, donationem viπολυμερῆ τοῦ Πνεύματος διανομήν, διαφόρως αὐτοὺς καὶ τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος χάριν δέξασθαι· ἡ μέντοι τελεία καὶ τελειοποιός, ὥστε καὶ ἑτέρους τελειοποιεῖν τοῦ Πνεύματος τοῖς ἀποστόλοις ἐπιφοί. τησις, κατὰ τὸν καιρὸν τῆς Πεντηκοστῆς γέγονεν ὅτε καὶ ἐν εἴδει γλωσσῶν αὐτοῖς πυρίνων ἐπιφανές, ὅλης αὐτοῦ τῆς ἐνεργείας ενέπλησε. Διὰ τοῦτο δὲ αὐτὸς ἀπέστη, καὶ ἐκεῖνο τότε ἦλθε· καὶ τότε, οὐδὲ εὐθέως· ἵνα ἐν ἐπιθυμίᾳ γενόμενοι, οὕτω λάβωσι τὴν χάριν. Εἰ δὲ παρόντος ἐκείνου τὸ Πνεῦμα ἐπέ στη· καὶ ὁ μὲν ἀπῆλθε, τὸ δὲ ἔμεινεν, οὐκ ἦν τοσ οὗτον τῆς παραμυθίας. Καὶ γὰρ σφόδρα αὐτοῦ δυσαποσπάστως εἶχον· διὸ ἄνεισι καὶ οὐδὲ εὐθέως ἐπιφοιτᾷ τὸ Πνεῦμα: ἵνα καὶ μικρὸν ἀθυμήσαντες, καὶ ἐν ἐπιθυμίᾳ καὶ χρείᾳ τῆς ἐπαγγελίας καταστάντες, καθαρὰν καὶ ἀπηρτισμένην δέξωνται τὴν ἐπὶ τῇ παρουσίᾳ ἡδονήν. "Αλλως δὲ, ἔδει ἐν οὐρανῷ φανῆναι τὴν ἡμετέραν φύσιν καὶ τὰς καταλλαγάς γενέσθαι απηρτισμένας, καὶ τότε ἐλθεῖν τὸ Πνεῦμα. Σκόπει δὲ, ἡλίκην αὐτοῖς ἀνάγκην ἐπέθηκεν ἐν Ίεροσολύμοις μένειν διὰ τοῦ ὑποσχέσθαι· ἵνα γὰρ πάλιν μετὰ τὴν ἀνάληψιν μὴ φύγωσι, τῇ προσδοκίᾳ ταύτη, καθάπερ τινὶ δεσμῷ, κατέχει πάντας αὐτοὺς ἐκεῖσε, διὰ τῶν χρηστοτέρων ἐλπίδων κεχηνέναι ποιῶν αὐτοὺς τῷ ἀδήλῳ τῶν ἐπηρτημένων ἐλπίδων. Οὐκ ἂν δέ τις ἁμάρτοι, καὶ τότε εἰληφέναι αὐτοὺς λέγων ἐξουσίαν τινὰ καὶ χάριν πνευματικὴν· οὐχ ὥστε νεκροὺς ἐγείρειν, ἀλλ᾿ ὥστε ἀφιέναι ἁμαρτή ματα. Διὸ καὶ ἐπήγαγεν· ων ἀφῆτε τὰς ἁμαρτίας, G ἀφίενται αὐτοῖς, καὶ τὰ ἑξῆς, δεικνὺς ὁποῖον εἶδος ἐνεργείας δίδωσι. Νῦν μὲν γὰρ ταύτῃ περιβάλλει τῇ δυνάμει· μετὰ δὲ τεσσαράκοντα ἡμέρας τὴν τῶν σημείων ἐνέργειαν παρέχει. Διό φησι· Λήψεσθε δύο ναμιν, καὶ τὰ ἑξῆς. delicet Spiritus variam quamdam multasque in partes esse distributam. Nam alia quidem vim babet expiandi, alia vero facultatem consummandi: atque alia quidem consecrat, alia vero consecrandi vi praeditos efficit: alia quidem linguas suppedital, alia vero prophetiam: alia quidem miraculorum efficientiam, alia vero interpretationem præbet: atque alia sexcenta. Nihil igitur vetat, prout varia est ac in multas partes divisa largitio Spiritus, etiam diversis modis illos gratiam sancti Spiritus accepisse. Perfectus tamen ille, ac perfectorum effector, qui etiam alios perfectos reddere poterat, ad apostolus Spiritus saneti appulsus et accessus accidit in tempore Pentecostes: quando etiam in 9 specie linguarum ignearum cum eis apparuisset, tota sua illos efficientia replevit. Idcirco autem discessit, et ille tunc venit: et tunc, non autem statim, ut cupidi effeci, ila tandem gratiam acciperent. Quod si præsente illo Spiritus supervenisset, et ille quidem abiisset, hic vero mausisset, non tanta consolatio fuisset. Etenim admodum ab illo inviti divellebantur, idcirco ascendit, ac nec protinus advenit Spiritus, ut et parumper contristati, et cupidi facti atque promissionis egentes, puro atque perfecto propter præsentiam Spiritus gaudio fruerentur. Atque alioquin etiam in cœlo nostram naturam apparere, reconciliationesque perfectas fieri, ać tunc venire Spiritum oportebat. Vide quauitam, es flierosolymis manendi per promissionem imposuerit necessitatem. Nam ne rursus fugerent post assumptionem, hac exspectatione, quasi vinculo quodam omnes eos detinet illic per spem rerum commodiorum, incertæ spei rerum suspensarum eos faciens inhiare. Cæterum non peccaverit, si quis dicat, etiam tunc illos accepisse quamdam potestatem ac gratiam spiritualem: non ut mortuos resuscitarent, sed ut peccata remitterent. Quamobrem etiam subjunxit: Quorum remiseritis peccata, remittuntur eis, etc., nempe ostendens, quam speciem efficientiæ daret. Nam tunc quidem eos illa potestate præditos efficit, sed post quadraginta dies signorum efficien· tiam præbet. Quamobrem dicit: Accipietis viṛtutem, etc. *Οτι Ιωάννης μὲν ἐβάπτισεν ὕδατ.· ὑμεῖς δὲ βαπτισθήσεσθε ἐν Πνεύματι ἁγίῳ, οὐ μετὰ πολ λὰς ταύτας ἡμέρας. Εἰπὼν περιμένειν τὴν ἐπαγγελίαν τοῦ Πατρός, Ην ἠκούσατέ μου, ἐπήγαγεν, ὅτι Ιωάννης μὲν ἐβάπτισεν ὕδατι, καὶ τὰ ἑξῆς· καὶ δείκνυσι λοιπὸν τὸ μέσον αὐτοῦ τε καὶ τοῦ Ἰωάννου φανερῶς, καὶ οὐκέτι, ὡς πρὸ τούτου συνεσκιασμένως, ὡς ὅτε ἔλςγεν· 'Ο δὲ μικρότερος ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν μείζων αὐτοῦ ἐστι· νῦν δὲ φανερῶς φησιν· Ἰωάν νης μὲν ἐβάπτισεν ὕδατι· ὑμεῖς δὲ βαπτισθήσεσθε ἐν Πνεύματι ἁγίῳ· καὶ δείκνυσιν αὐτοὺς ἤδη μεί ζους γεγενημένους Ἰωάννου, είγε καὶ αὐτοὶ ἔμελλον βαπτίζειν ἐν Πνεύματι ἁγίῳ. Οὐκ εἶπε δὲ, Βαπτίσω ἱμᾶς ἐν Πνεύματι ἁγίῳ· ἀλλά, Βαπτισθήσεσθε, πανταχοῦ τῆς ταπεινοφροσύνης μέτρα καὶ τύπους καταλιμπάνων ἡμῖν· τοῦτο γὰρ λοιπὸν ἀπὸ τῆς μαρτυρίας Ιωάννου δήλον ἦν, ὅτι αὐτὸς ἦν ὁ βαπτί VERS. 5. Quoniam Joannes quidem: aqua baptizavit. vos autem baptizabimini Spiritu sancto post hosce dies haud multos.. Cum dixisset, ut exspectarent promissum Patris, de quo ex ipso audissent, subjunxit: Nam Joannes quidem aqua baptizavit; etc. ac deinceps, quid inter ipsum et Joannem interesset, aperte demonstrat, et non amplius, ut antehac, tecte et quasi sub umbra quemadmodum cum diceret: Sed qui minor est in regno cœlorum, major est illo. Nunc autem aperte dicit: Joannes quidem aqua baptizavil: vos autem baptizabimini Spiritu sancto; et ostendit illos jam majores evasisse Joanne, si quidem ipsi quoque baptizaturi erant Spiritu sancto. Non dixit autem, Baptizabo vos Spiritu sancto; sed, Baptizabimini, ubique animi demissi modestiam et exemplum nobis relinquens. Nam id jam tunc deinceps ex Joannis testimonio con -

slabat et liquebat, ipsum videlicet esse, qui bap- ζων· αὐτὸς γὰρ ἡμᾶς βαπτίσει ἐν Πνεύματι ἁγίῳ tizaret Ipse enim nos baptizabit Spiritu sancto καὶ πυρί. Πῶς δὲ εἶπε, Βαπτισθήσεσθε, ὕδατος οὐκ et igne. Sed qui dixit, Baptizanini, seu perfun- ὄντος ἐν τῷ ὑπερῴῳ; Οτι κυριώτερον τὸ Πνεῦμά demini, cum aqua in cœnaculo non esset? Quia ἐστι· δι' οὗ καὶ τὸ ὕδωρ ἐνεργεῖ, ὥσπερ οὖν καὶ majore vi ac potestate Spiritus præditus est: αὐτὸς κεχρίσθαι λέγεται, οὐδαμοῦ χρισάμενος ἐλαίω, per quem etiam aqua operatur, quemadmodum ἀλλὰ Πνεῦμα δεξάμενος· ἄλλως δὲ καὶ ὕδατι βαπτι nimirum etiam ipse dicitur unctus esse, cum nusζομένους αὐτοὺς ἔστιν εὑρεῖν ἐν διαφόροις καιροίς " quam oleo unctus sit, sed Spiritum acceperit: atque ἐφ' ἡμῖν γὰρ ἄμφω ὑφ' ἓν γένηται, τότε δὲ καὶ alioquin 10 etiam aqua baptizari illos in diversis διεσπαρμένως· παρὰ γὰρ τὴν ἀρχὴν οἱ ἀπίστολοι temporibus reperiri potest: nam in nobis utraque ὑπὸ Ἰωάννου ὕδατι ἐβαπτίσθησαν, μετὰ ταῦτα δὲ sub unum temporis articulum cadere possint; καὶ ἁγίῳ Πνεύματι. Διὰ τί δὲ οὐκ ἐδήλωσεν ὁ Δεtunc vero diversis etiam temporibus ac separatim; σπότης, πότε ἐπελεύσεται καὶ τὸ Πνεῦμα, ἀλλὰ nam initio apostoli aqua baptizati sunt ab Joanne, μόνον φησίν, Οὐ μετὰ πολλὰς ταύτας ἡμέρας; τὸ sed postea etiam Spiritu sancto. Sed cur Dominus μὲν οὖν, Οὐ μετὰ πολλὰς, φησίν, ἵνα μὴ εἰς ἀθυμίαν non etiam declaravit, quando Spiritus superventu- η έμπέσωσιν· ὡρισμένως δὲ πότε δ, οὐκ εἶπεν, ἵνα rus esset sed solummodo ait, Fost dies hosce non ἀεὶ ἐγρηγορῶσιν ἐκδεχόμενοι. Τί τοίνυν θαυμάζεις, multos? Ac Post haud multos quidem ait idcirco εἰ τὴν εἰρήνην τῆς συντελείας μὴ λέγει αὐτοῖ;; ne inciderent in desperationem: sed tempore sta- ὅπου γε καὶ ταύτην τὴν οὕτως ἐγγὺς οὖσαν προθε tuto, quando, non dixit, ut semper vigilarent ex- σμίαν οὐκ ἠθέλησε, δι᾿ ἣν εἴπομεν αἰτίαν, ποιῆσαι spectantes. Quid igitur admiraris, si pacem con- κατάδηλον. Η Βαπτισθῆναι λέξις τὴν δαψίλειαν, summationis sæculi non præsignificat eis? quando- καὶ οἱονεὶ τὸν πλοῦτον τῆς μετουσίας τοῦ ἁγίου quidem etiam hoc præstitutum tempus, quod adeo Πνεύματος σημαίνει· ὡς καὶ ἐπὶ τοῦ αἰσθητοῦ ἔχει · propinquum erat, propter cam, quam diximus τι ὁ βαπτιζόμενος ἐν ὕδατι, ὅλον τὸ σῶμα βρέχων, causam, noluit facere manifestum. Dictio baptizari, τοῦ λαμβάνοντος ἁπλῶς ὕδωρ, οὐ πάντως ὑγραινο id est, immergi, tingi, perfundi, et prolui, abun- μένου ἐξ ὅλων τῶν τόπων οὐκ ἔστιν οὖν ἀπεναν dantiam et quasi divitias communicationis et par- τίας ἔχοντα τοῖς θείοις Εὐαγγελίοις τὰ νῦν εἰρημένα. ticipationis sancti Spiritus significat: quemadmo- Δηλοῦται γὰρ ὡς εἰ καὶ εἴρητο πρὸς τοὺς ἀποστόλους dum etiam in eo, quod sensu percipitur, se habet μετὰ τὴν ἐκ νεκρῶν ἀνάστασιν τοῦ Χριστοῦ τὸ, aliquo modo is, qui baptizatur, id est, perfunditur Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον· καὶ ἔλαβον· ἀλλ' ἐκεῖ μὲν aqua, dum toto corpore madeât, cum is, qui sumit ειληφέναι Πνεῦμα ἅγιον εἴρηται, ἐνταῦθα δὲ, Βαaquam simpliciter, non penitus ex omnibus locis πτισθήσεσθε· ὅπερ τὴν ἐπίχυσιν καὶ τὸν πλοῦτον humectetur. Non sunt igitur contraria divinis τῆς χορηγίας σημαίνει· ἧς δέδωκεν αὐτοῖς ἀνελθὼν Evangeliis ea, qua nunc dicta sunt. Significatur πρὸς τὸν Πατέρα. Ωσπερ γὰρ ἔχοντες πίστιν προσenim quod si etiam dictum erat ad apostolos, ἦλθον λέγοντες, Πρόσθες ἡμῖν πίστιν· οὕτω δὴ καὶ posteaquam Christus a mortuis resurrexerat: Ac- ἐνταῦθα, πρὸς ἢν ἤδη εἶχον κοινωνίαν τοῦ Πνεύμα cipite Spiritum sanctum, etiam illos accepisse: τος, προσθήκην ἐπιτεταμένης μετουσίας ἐλάδα- ´sed illic quidem eos accepisse Spiritum sanctum νον ἐπελθούσης ο' αὐτοῖς τοῦ ἁγίου Πνεύματος. dictum est: hic vero, Baj tizabimini, sive perfundemini ac proluemini: quod verl:um effusionem ac divitias muneris significat, quod dedit illis posteaquam ad Patrem ascendit. Ut enim cum fidem haberext, accedentes dixerunt: Adde nobis fidem: ita nimirum etiam hic præter eam, quam jam babebant, Spiritus communicationem, additamentum adauctæ participationis Spiritus sancti, qui eis supervenit, accipiebant. VERS. 6. Atque illi quidem cum convenissent sciscitantes ab éo dicebant: Domine, an in hoc tempore restituis regnum Israeli? VERS. 7. At ille ad eos, Non est vestrum, inquit, nosse tempora, aut articulos temporum quos Paler in sua potestate posuit: VERS. 8. Sed accipietis virtutem supervenien:is in vos Spiritus sancti. Cum sciscitaturi essent, simul accedunt, ut multitudine moverent eum et exorarent. Sciebant enim, id quod ante dictum est, summoventis et non ignorantis, sed rejicientis illam fuisse responsionem, videlicet: Nemo novit diem: iulcirco rursus interrogant. Quandoquidem enim audiverant, se Spiσε δέ ποτε, erat. οι ἴσ., ἐπελθόντος. Οἱ μὲν οὖν συνελθόντες ἐπηρώτων αὐτὸν λέγοντες· Κύριε, εἰ ἐν τῷ χρόνῳ τούτῳ ἀποκαθιστάνεις τὴν βασιλείαν τῷ Ισραήλ; Εἶπε δὲ πρὸς αὐτούς· Οὐχ ὑμῶν ἐστι γνῶναι χρόνους ἢ καιρούς οὓς ὁ Πατὴρ ἔθετο ἐν τῇ ἰδίᾳ ἐξουσίᾳ· Ἀλλὰ λήψεσθε δύναμιν ἐπελθόντος τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐφ' ὑμᾶς. Οταν μέλλωσιν ἐρωτᾷν, ὁμοῦ προσέρχονται, ἵνα τῷ πλήθει δυσωπήσωσιν· ᾔδεισαν γὰρ ὅτι τὸ πρώην εἰρημένον, διακρουομένου καὶ οὐκ ἀγνοοῦντος, ἀλλ ἀναβαλλομένου τὴν ἀπόκρισιν· οἷον, Οὐδεὶς οἶδε την ἡμέραν· διὰ τοῦτο πάλιν ἐρωτῶσιν. Ἐπειδὴ γὰρ ἤκουσαν, ὅτι τὸ Πνεῦμα μέλλουσι λαμβάνειν, ὡς Variæ lectiones et notæ.

CAP. I. ἄξιοι λοιπὸν ήθελον μαθεῖν καὶ ἀπαλλαγῆναι τῶν ritum esse accepturos,tanquam digni deinceps scire δυσχερῶν ἐπεθύμουν· οὐ γὰρ ἐβούλοντο πάλιν εἰς τοὺς ἐσχάτους ἑαυτοὺς καθεῖναι κινδύνους. Οὐκ πρώτων δὲ, Πότε; ἀλλ', Εἰ ἐν τῷ χρόνῳ τούτῳ ἀποκαθιστάνεις τὴν βασιλείαν τῷ Ἰσραήλ; Εἰ νῦν, φησίν σε οὕτως ἐπεθύμουν τὴν ἡμέραν. Ἐμοὶ volebant, 11 et ab ærumnis et molestiis liberari atque defungi cupiebant. Non enim rursus volebant sese extremis periculis offerre. Non sciscitabantur autem, Quando? sed, An in hoc tempore restituis regrum Isr.eli? An nunc, inquiunt: adeo diem scire cupiebant. Mihi autem videtur, ne tunc quidem adhuc planum factum illis fuisse, quodnam regnum tandem esset: nondum enim erat Spiritus, qui doceret illos. Non dixerunt auten, Quando erit sed, An restituis ipse. Adeo majora deinceps de illo imaginabantur et animo concipiebant. Idcirco etiam ipse placide et leniter cum illis sermocinatur. Non enim jam amplius dicit: Ne Filius quidem diem novit: sed quid? Non est δὲ δοκεῖ, οὐδὲ τετρανῶσθαι τε πῶς σε αὐτοῖς, τις ποτε ἦν ἡ βασιλεία· οὔπω γὰρ ἦν τὸ Πνεῦμα διδάξαν αὐτούς. Οὐκ εἶπον δὲ, Πότε ἐστὶν, ἀλλ', Εἰ ἀποκαθιστάνει; αὐτός· οὕτω λοιπόν μείζονα περὶ αὐτοῦ ἐφαντάζοντο. Διὰ τοῦτο καὶ αὐτὸς ἀνειμένως οι αὐτοῖς διαλέγεται· οὐκέτι γὰρ λέγει, ὅτι οὐδὲ ὁ Υις οἶδε τὴν ἡμέραν· ἀλλὰ τί; Οὐχ ὑμῶν ἐστι γνῶναι χρόνους ἢ καιρούς. Οὐ γὰρ ἀγνοῶν αὐτὸς τῶν χρόνων τὸ συμπέρασμα, τῷ Πατρὶ τὴν εἴδησιν παρέπεμψεν· ἀλλ᾽ ἐπειδὴ περιττή τις ὑπῆρχεν ή vestrum scire tempora et momenta temporum. Non ἐρώτησις, συμφερόντως παρεσιώπησε. Σκοπός γὰρ ἦν αὐτῷ τὴν εἰς τοῦτο πολυπραγμοσύνην ἀνακύψαι τῶν μαθητῶν. Κηρύττειν γὰρ αὐτοὺς ἀπέστειλε τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, οὐ τὴν ποσότητα τῶν χρόνων κατασημαίνειν. Οὐ λέγει δὲ αὐτοῖς τὸν και ρόν, τὰ πολλῷ μείζω διδάξας· ἵνα, ὡς πολλάκι; ἔφαμεν, ἐγρηγορότε; ὦσι· καὶ ὅτι οὐδὲν ἐβλάπτοντο μὴ εἰδότες· ἐπεὶ πολλῷ μείζονα τούτου ἐδίδαξεν· ὅτι Υιός ἐστι τοῦ Θεοῦ, καὶ ὅτι ὁμότιμος τῷ Πατρί· ὅτι ἀνέστη, ὅτι ἀνάστασις ἔσται, ὅτι κρίσις, ὅτι ἐκάθισεν ἐν δεξιᾷ τοῦ Πατρός. Τί γάρ, είπέ μοι, μείζον; τὸ μαθεῖν ὅτι βασιλεύσει, ἢ τὸ πότε; Έμαθε Παῦλος & οὐκ ἐξὸν ἀνθρώπῳ λαλεῖν· καὶ Μωϋσῆς ἔμαθε τὴν ἀρχὴν τοῦ κόσμου· καὶ πότε· καὶ πρὸ πόσων χρόνων· καὶ ἀριθμεῖ τὰ ἔτη· και τὰ ἡ ἀρχὴ τοῦ τέλους εἰς γνῶσιν, ὡς ἐπίπαν, δυσκολώτερον· ἄλλως δὲ, ἐκεῖνοι οὐδὲ περὶ τῆς και θόλου αὐτὸν ἠρώτων συντελείας· ἀλλ᾽, Εἰ τῷ χρόνῳ τούτῳ ἀποκαθιστάνεις τὴν βασιλείαν τῷ Ἰσραήλ; Ὁ δὲ οὐδὲ τοῦτο αὐτοῖς ἐξεκάλυψεν· ἀλλ᾿ ὥσπερ ἐκεῖ ἀπεκρίνατο ἀπάγων αὐτοὺς τοῦ νομίζειν τὴν ἀπαλλαγὴν τῶν δυσχερῶν εἶναι πλησίον· ἀλλ' ὅτι καὶ πολλοῖς περιπεσούνται κινδύνοις, οὕτω καὶ ἐνα ταῦθα, πλὴν ἡμερώτερον· ἀλλὰ, Λήψεσθε δύναμιν. Εἶτα, ἵνα μὴ πάλιν αὐτὸν ἐρωτῶσιν, εὐθέως ἀνελή φθη. Εἶτα, [ἵνα μὴ εἴπωσι, Διατί ἐπαίρεις τὸ πρᾶγμε; φη]σὶν ὁ Υἱός· Οὓς ὁ Πατὴρ ἔθετο ἐν τῇ ἰδίᾳ ἐξουσίᾳ· ἡ δὲ τοῦ Πατρὸς ἐξουσία, δηλονότι καὶ τοῦ Υἱοῦ· ὥσπερ γὰρ ὁ Πατὴρ ἐγείρει τοὺς νεκροὺς καὶ quam quod mitius: Sed accipietis virtutem. ζωοποιεῖ, οὕτω καὶ ὁ Υἱὸς, οὓς θέλει, ζωοποιεῖ. Εἰ δὲ ἔνθα ἐργάσασθαι δεῖ τὰ φρικώδη καὶ ἀπόῤῥητα μετὰ τῆς ἐξουσίας δ ε ὁ Πατήρ ος εργάζεται, πολλῷ μᾶλλον, ἔνθα δεῖ εἰδέναι. Πολλῷ γὰρ μεῖζον τὸ νεκροὺς ἐγείρειν μετὰ τῆς ἴσης καὶ τῆς αὐτῆς Εξουσίας τῷ Πατρὶ, ἢ τὴν ἡμέραν εἰδέναι. Διὰ τί enim, quia ipse ignoraret temporun consummationem ad Patrem scientiam rejicit: sed quonlamı supervacua quidam erat interrogatio, utiliter reticuit. Nam id agebat, ut ejus rei curiosam discipulorum scrutationem reprimeret atque inhiberet. Mittebat enim eos, ut prædicarent regnum cœ'orumi, non ut rationem temporum notarent. Non edit autem illis articulum temporis, cum multo majora docuisset, ut, quemadmodum sape dixit, vigilantes essent et quod nihil eis illa ignorantia noceret, quoniam longe majora, quam hæc res erat, docuerat, quod Filius Dei esset, qued Patri æqualis, quod resurrexisset: quod resurrectio, quod judicium futura sint: quod sedebat ad dexteram Patris. Quid enim, dic mihi, majus? scire quod regnaturus sit, an, quando? Didicerat Paulus, quæ homini loqui non licebat, et Moyses didicerat initium mundi: et, quando: et, ante quam multa tempora: et numerat annos: atqui principium in universum cognitu difficilius est quam finis. Atque aliter: Illi nec de universali quidem consummatione eum interrogabant: sed, An in hoc tempore restituis regnum Israeli? At ille ne hoc quidem eis patefecit: sed quemadmodum illic ita respondit, ut abduceret eos ab illa opinione, ne putarent finem molestiarum et ærumnarum appropinquare, sed futurum esse, ut in multa deinceps etiam pericula inciderent: ita etiam hic, præterDeinde ne rursus eum interrogarent statim assumplus est. Præterea, ne rursus dicerent: Cur rem differs et suspendis? Filius, Quos Pater, inquit, posuit in sua potestate. Patris autem potestas videlicet etiam Filii potestas est. Quemadmodum enim Pater, ita etiam Filius, quos vult resuscitat Variæ lectiones et notæ. τρανώσθαί πως, erat. 60 ίσ. πω. οι ἀνιγμένως, erat: in margine correctum depreErat enim ejusmoai nota, quoniam non poteram assequi nisi conjectura. 6 σ. ὁ Υἱὸς καὶ ὁ Πατήρ, ἢ, ὡς ὁ Πατήρ. δ σε τόν erat. 8 [σ., φασιν. hendi, ut posui. Verba hæc uncinulis conclusa desunt in edıtione Siphani. Ea procul dubio typographi incuria exciderunt. Nos, quibus codicem, unde ea manavit elitio. inspicere non licet, ca ex Chrysostomo restituimus: nam ex Latina interpretatione, el ex iis quæ sequuntur, patet, Theophylactum, hoc loco, sicut in plerisque aliis, ipsa Chrysostomi verba usurpasse. Editor Venetus.

Χριστός, ἀλλ᾽ ἔφη, ὅτι, Λήψεσθε δύναμιν; Απεκρίθη εἰπών· Οὐχ ὑμῶν ἐστι γνῶναι· καὶ τότε ἐπήγαγεν, ἀλλὰ, Λήψεσθε δύναμιν. Καὶ αὕτη γὰρ ἡ λέξις ἐπέλευσίν τινα, καὶ ἵν' οὕτως εἴπω. ἐπίῤῥοιαν τοῦ Πνεύματος δηλοί. Λεκτέον οὖν τῶν Φρυγῶν τὴν αἵρεσιν οἱομένων που μετά διακόσια έτη τῆς ἀναλήψεως τοῦ Χριστοῦ πεπέμφθαι τὸν Παράκλητον ἐν ταῖς γυναιξίν, &; οἴονται προφήτιδας είναι, Πρι σκίλλῃ καὶ Μαξιμίλλῃ, καὶ ἐν τῷ συμμανέντι αὐταῖς Μοντανῷ· τότε γὰρ λέγουσι πεπληρῶσθαι τὴν, Πέμψω ἡμῖν τὸν Παράκλητον, ἐπαγγελίαν. Διὰ τί δὲ, ὃ οὐκ ἠρώτησαν, διδάσκει, ὅτι, Λήψεσθε δύναμιν; ὅτι διδάσκαλός ἐστιν, ὁ μὴ, & βούλεται ὁ μαθητής, ἀλλὰ συμφέρει μαθεῖν, διδάσκων. mortuos et vivifcat. Quod si, ubi eficere cum po- δὲ μὴ πρὸς ἃ ἠρώτησαν οἱ μαθηταὶ, ἀπεκρίθη ὁ testate oportet horrenda atque arcana, sicut Pater operatur: multo magis, ubi oportet scire. Longe enim majus est, mortuos excitare cum 12 pari et eadem cum Patre potestate, quam diem scire. Sed cur ad ea, quae discipuli interrogabant, Christus non respondit, sed dixit: Accipietis virtutem? Respondens diserat: Non est vestrum scire, et tunc subjunxit: sed accipietis virtutem. Etenim bæc dictio accessum quemdam, et, ut ita dicam, afluentiam Spiritus significat. Dicendum igitur de secta Phrygun, qui putant post ducentos fere annos ab assumptione Christi Paracletum missum esse in mulieres, quas putant esse prophetissas, Priscillam et Maximillam, et in eum, qui codem cum illis furore correptus ſuit, Montanum. Tunc enim aiunt præstitum esse illud promissum: Mittam vobis Paracletum. Sed cur id, quod sciscitati non erant, docet, videlicet: Accipietis virtutem. Quia magister est, qui nom, quæ vult discipulus, sed, quæ expedit scire, docet. Et eritis mihi testes et in Hierusalem, et in tota Judæo Samariaque, et usque ad extremos fines terræ. Quoniam antea dixerat d: In viam gentium ne abieritis, et in civitatem Samaritanorum ne ingrediamini, quia primum Judais verbum prædicari volebat, sed nunc in universum orbem terrarum prædicationem diffundi oportebat: idcirco recte sane adjicit, et ait, Et in Judea et Samaria; deinde, El usque ad extremos fines terra. Porro quod dicit: Eritis mili testes, simul et adhortatio est, et firma certaque prophetia: nam Usque ad extremos fines terræ prædicationem testatam reliquerunt, VERS. 9. Atque hac lucutus, inspectantibus illis, sublevatus est, et nubes illum oculis eorum subduxit: VERS. 10. Et ut abeunte illo intentis oculis cœlum contuebantur. Inspectantibus illis non surrexit, sed Inspectantibus illis sublevatus est, quoniam ne hic quidem quidquid res postulabat inspectio poterat præstare. Elenin resurrectionis finem quidem viderunt, principium autem non viderunt: et assumptionis principium quidem viderunt, finem vero non viderunt Quare? Quia illic, cum ipse, qui resurrexerat, coram præsens adesset, atque adeo loqueretur, et monumentum declararet eum non ibi esse, supervacaneum erat, principium videre: hic vero opus erat etiam scire finem. Non enim oculi assequi atque præstare poterant, ut ostenderent altitudinem alque docerent, utrum in ipsum cœlum ascendisset, an etiam aliquatenus subvectus restitisset. Idcirco angeli assistentes docent ea, quæ per inspectionem non poterant comprehendi. Nubes autem excepit eum quia hæc signum est Dominicum, atque divinæ potestatis: nusquam enim aliqua alia potestas in nube apparet. Quamobrem etiam David de Patre dicit: 13 Qui ponit nubes ambulationem et a Matth. x, 65 ἴσ. άλλοθι. Καὶ ἔσεσθέ μοι μάρτυρες ἔν τε Ιερουσαλὴμ καὶ ἐν πάσῃ τῇ Ἰουδαίᾳ καὶ Σαμαρείᾳ, καὶ ἕως ἐσχάτου τῆς γῆς. Ἐπειδὴ ἔμπροσθεν ἔλεγεν· Εἰς ἰδὲν ἐθνῶν μὴ ἀπέλθητε, καὶ εἰς πόλιν Σαμαρειτῶν μὴ εἰσέλθητε, βουλόμενος πρῶτον τοῖς Ἰουδαίοις τὸν λόγον κηρυ χθῆναι, νῦν δὲ λοιπὸν εἰς τὴν οἰκουμένην ἔδει τὸ κήρυγμα χύθῆναι, εὐλόγως οὖν προστίθησι και φησι· Εν τε Ἰουδαίᾳ καὶ Σαμαρείᾳ· εἶτα, Καὶ ἕως ἐσχάτου τῆς γῆς. Τὸ δὲ, Εσεσθέ μοι μάρτυρες, ἅμα καὶ προτροπή ἐστι καὶ ἀδιάπτωτος προφητεία· Εως γὰρ ἐσχάτου τῆς γῆς τὸ κήρυγμα διεμαρτύ βαντο. Καὶ ταῦτα εἰπών, βλεπόντων αὐτῶν ἐπήρθη· καὶ νεφέλη ὑπέλαβεν αὐτὸν ἀπὸ τῶν ὀφθαλμῶν αὐτῶν. Καὶ ὡς ἀτενίζοντες ἦσαν, εἰς τὸν οὐρανὸν πορευομένου αὐτοῦ. Βλεπόντων αὐτῶν οὐκ ἀνέστη· Βλεπόντων δὲ αὐτῶν ἐπήρθη ἐπεὶ οὐδὲ ἐνταῦθα ἡ ὄψις τὸ πᾶν ίσχυσε· καὶ γὰρ τῆς ἀναστάσεως τὸ μὲν τέλος εἶδον, τὴν δὲ ἀρχὴν οὐκ εἶδον· καὶ τῆς ἀναλήψεως την μὲν ἀρχὴν εἶδον, τὸ δὲ τέλος οὐκ εἶδον, διὰ τί; Ότι ἐκεῖ παρέλκον ἦν τὴν ἀρχὴν ἰδεῖν, αὐτοῦ τοῦ ἀναστάντος παρόντος, καὶ ταῦτα φθεγγομένου καὶ τοῦ μνήματος δηλοῦντος, ὅτι οὐκ ἔστιν ἐκεῖ. Ενταῦθα δὲ χρεία μαθεῖν καὶ τὸ τέλος· οὐ γὰρ ἐξήρχουν οἱ ὀφθαλμοὶ δεῖξαι τὸ ὕψος, οὐδὲ διδάξαι πότερον εἰς αὐτὸν ἀνῆλθε τὸν οὐρανὸν, ἢ καὶ μέχρι τινὸς ἔστη. Διὰ τοῦτο ἄγγελοι ἐπιστάντες διδάσκουσιν, ἃ κατα λαβεῖν οὐκ ἐνῆν διὰ τῆς ὄψεως. Νεφέλη δὲ αὐτὸν ὑπέλαβεν, ὅτι σύμβολόν ἐστιν αύτη Δεσποτικόν, καὶ θείας δυνάμεως· οὐδαμοῦ γὰρ ἄλλη τις δύναμις ἐπὶ νεφέλης φαίνεται. Διὸ καὶ ὁ Δαβὶδ περὶ τοῦ Πατρὸς λέγει· ῾Ο τιθεὶς νέφη τὴν ἐπίβασιν αὐτοῦ· καὶ ἄλλως 65 - 'Επὶ νεφέλης κούρης ὁ Θεὸς κάθηται· καὶ μυρία ἄλλα. Αλλως οὐδὲ τοῦτο εἰκῇ καὶ ἁπλῶς πεποίηκεν. Εἰδὼς γὰρ ὁ Κύριος ὅτι ἐὰν ἀοράτω, Variæ lectiones et notæ.

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM.— CAP. I. αὐτοῖς ἀναβῇ, ὡς καὶ κατέβη, μᾶλλον δὲ, ὡς συγ- ascensionem suam, atque alibi: Super nubem levem κατέβη, οὔτε φαινομένου τοῦ Πνεύματος πιστεύεται, ὡς αὐτὸ ἐκεῖνό ἐστιν, ὃ πρὸ ὀλίγων τούτων τῶν ἡμερῶν ἐπηγγείλατο αὐτοῖς πέμψειν· καὶ ἑαυτὸν οὐκ ἀπὸ τῶν οὐρανῶν ἐληλυθότα παρασκευάζειν ὑπονοεῖσθαι, καὶ ὅτι οὔτ᾽ ἂν μετὰ ταῦτα ἄνωθεν καλέσῃ Παῦλον· οὔτ᾽ ἂν ἐκεῖθεν ἀποστείλῃ τὴν ἀχειρότευκτον Πέτρῳ σινδόνα, πιστεύοιτο, ὅτι αὐτὸς ταῦτα μετὰ τὴν ἀποφοίτησιν ποιεῖ τὴν σωματικὴν, ἀνέβη, Βλεπόντων αὐτῶν· ἀπὸ νεφέλης δὲ τῆς Παρο θένου εἰς νεφέλην ἦλθε καὶ διὰ νεφέλης ἀνῆλθεν, ὅπου ἦν τὸ πρότερον. Τὸ δὲ, ὅπου ἦν, μὴ τυπικῶς ἐκδέχου, μήτε τὴν σάρκα ἀποθέμενον, ἄσαρκον ἔχειν, ὡς τὸ πρὶν, τὴν ἑαυτοῦ σαρκωθεῖσαν θεότητα, ἀλλὰ τὸ, ὅπου ἦν, νόει μοι, εἰς τὸ ὕψος τῆς ἀσωματώσεως ἐν τῇ σωματώσει, εἰς τὴν μεγαλοπρέπειαν τῆς ἀσαρκώσεως ἐν τῇ σαρκώσει· εἰς τὴν αὐτοῦ πο αρκτον τῆς ἀναλλοιώσεως σεσαρκωμένης αὐτοῦ ἀξίαν, τῆς ἑκουσίου αὐτοῦ ταπεινώσεως· εἰς τὸ μηκέτι ἀνθρώποις συναναστρέφεσθαι ὀφθαλμοφανῶς, ἡ συναυλίζεσθαι. ac tenuem sedet Deus, ac sexcenta alia. Alioqui ne hoc quidem temere ac simpliciter fecit. Nam cum sciret Dominus, quod si non inspectantibus illis ascendisset, quemadmodum etiam descendit, imo vero condescendit, fore, ut neque apparente Spiritu crederetur illum ipsum esse Spiritum, quem ante paucos illos dies eis promisisset se esse missurum et occasionem suspicandi præbitu:n iri se non de cœlis descendisse: futurum item, ut neque si postea superne Paulum vocasset, neque si illinc Petro sindonem non manu factam misisset, crederetur ipsum hæc post corporalem habitationem facere: ascendit, Inspectantibus illis. nube autem Virginis in nubem venit, ac per nubem ascendit, ubi erat prius. Verbum auten, ubi erat, ne de loco accipias: neque, ut intelligas, illum deposita carne, carne carentem, ut prius, habere suam incarnatam deitatem: sed verbum, ubi erat, intellige mihi: In sublimitatem incorporalitatis in corporalitate: in eam, quæ per se et ab se initium et subsistentiam habet alterationis carentiam, incarnata illius dignitate, voluntaria ejus atque spontanea humiliatione atque demissione: in eam conditionem et statum, ut non amplius (quod oculis apparere et judicari possit) cum omnibus conversetur, aut eodem domicilio cum iis auque contubernio utatur. Καὶ ἰδοὺ ἄνδρες δύο παρειστήκεισαν αὐτοῖς ἐν ἐσθῆτι λευκή, Et ecce viri duo iis astiterunt in vestibus albis. VERS. 11. Qui etiam dixerunt: Viri Galilei, Οἱ καὶ εἶπον· "Ανδρες Γαλιλαῖοι, τί ἑστήκατε βλέποντες εἰς τὸν οὐρανόν; οὗτος ὁ Ἰησοῦς, quid stulis cœlum contuentes? Hic Jesus, qui rece ὁ ἀναληφθεὶς ἀφ' ἡμῶν εἰς τὸν οὐρανὸν, οὕτως c ελεύσεται ἓν τρόπον ἐθεάσασθε αὐτὸν πορευόμενον εἰς τὸν οὐρανόν. Δεικτικῶς ἐχρήσαντο τῇ λέξει εἰπόντες· Οὗτος ὁ Ἰησοῦς, ὁ ἀναληφθεὶς ἀφ᾽ ὑμῶν εἰς τὸν οὐρανὸν, οὕτως ἐλεύσεται, ὃν τρόπον ἐθεάσασθε αὐτὸν που ρευόμενον εἰς τὸν οὐρανόν. Οὐκ εἶπε σ' δὲ, Αναλαμ βανόμενον, οὐδὲ βασταζόμενον, ἀλλά, Πορευόμενον εἰ γὰρ πρὸ τοῦ σταυροῦ ἐπὶ τῶν ὑδάτων ἐφέρετο, παθητικὴν ἔτι καὶ βαρὺ περικείμενος σῶμα· μηδεὶς ἀπορείτω, εἰ μετὰ τὸ ἄφθαρτον αὐτὸ λαβεῖν, τὸν ἀέρα ἔτεμεν. Ἐλεύσεται δὲ, φησὶν, ού, Πεμφθήσεται. Οὕτως ἐλεύσεται· τουτέστι μετὰ σώματος· ὃ ἐπόθουν ἀκοῦσαι καὶ ὅτι πάλιν οὗτος 68 ἥξει ἐν τῇ κρίσει ἐπὶ νεφέλης. ῎Ανδρας δὲ αὐτοὺς καλεῖ, τὸ ἐναργὲς τῆς ὄψεως δηλῶν· καὶ γὰρ καὶ εἰς ἄνδρας ἑαυτοὺς οἱ ἄγγελοι ἀκριβῶς ἐναπετύπωσαν, ὥστε μὴ πτοῆσαι. Δύο δὲ παρέστησαν ἄνδρες, ὅτι ἐπὶ δύο ἢ τριῶν μαρτύρων στόματος πᾶν ῥῆμα σταθήσεται. Εἰπόντες δὲ, Τί ἑστήκατε βλέποντες εἰς τὸν οὐρανὸν, οὐκέτι εἴασαν αὐτοὺς προσκαρτερεῖν τῷ τόπῳ, καὶ προσδοκῶν αὐτὸν ὄψεσθαι πάλιν· ἀλλ' ἐπέστρεψαν αὐτοὺς ἀπὸ τῆς θέας ἐκείνης ἐπὶ τὴν Ἱερουσαλήμ, ἐπὶ τὸν τοῦ κηρύγματος λοιπὸν σκοπὸν καὶ λόγον. Πανταχοῦ δὲ ἄγγελοι ὡς Δεσπότῃ ὑπηρετοῦσι, καὶ ἐν τῇ γεννήσει, καὶ ἐν τῇ ἀναστάσει, καὶ ἐν τῇ ἀναλήψει· καὶ πρό γε τούτων, ὅτε ἐπιδημεῖν ἔμελλε plus est a vobis in cœlum, ita veniet, quemadmodum spectastis eum abeuntem in cœlum. Demonstrative usi sunt dictione, cum dicerent: Hic Jesus, qui receptus est a vobis in coelum, ita veniet, quemadmodum spectavistis illum abeuntem in cœlum. Non dixerunt autem, eum, qui recipitur, aut eum, qui portatur et vebitur: sed Abeuntem. Nam si ante crucem ferebatur super aquas, patibili etiam nunc et gravi obsitus corpore: nemo dubitet, an, posteaquam incorruptibile illud (corpus) accepit, aerem secuerit. Veniet autem, dixit: non, mittetur. Ita veniet: id est, cum corpore, quod audire desiderabant: et quod rursus sic venturus sit in judicio super nube. Viros autem illos vocal, claram et evidenten significaus inspectionem. Ειenim figuras virorum angeli quoque absolutas sibi sumpserant et induerant, ne perterrefacerent. Cæterum duo viri astiterunt: quoniam in ore duorum aut trium testium omne verbum consisteret. Porro cum dicerent, Quid statis cœlum intuentes, non amplius 14 sinebant eos in illo loco permanere, et sperare se rursus illum esse visuros: sed ab illo spectaculo llierosolymam ad prædicationis deinceps institutum ac rationem illos converterunt. Ubique autem angeli tanquam Domino ministrant, et in nativitate, et in resurrectione, et in assumVariæ lectiones et notæ. se Codices vulgati habent, ἐμβλέποντες. 67 1 τω. εἶπον. 68 ἴσ. οὕτως.

ὡς δυνατὸν ἦν τοὺς ἀνθρώπους ἰδεῖν. Τὸ δὲ, Ἐν ἐσθῆτι λευκῇ, ἢ τὸ καθαρὸν τῶν ἀγγέλων σημαίνει, ἢ τὸν μέλλοντα δοθήσεσθαι ἐν τοῖς ἁγίοις ἀποστόλοις φωτισμόν· καὶ ἄλλως εἰς τὸ, Βλεπόντων. Εἰδὼς ὁ Κύριος ὅτι ἐνστήσονται ἄνθρωποι πεφθαρμένοι τὸν νοῦν, λέγοντες μήτε ἀπ᾿ οὐρανοῦ εἶναι ἢ ἐληλυθέ και το αὐτὸν, μήτε ἀναληφθέντα, εἰς οὐρανὸν ἀναληφθῆναι, ἀλλ' ει ἀπεκτοπίσθη εἰς τινα ἔξω τῆς οἰκουμένης τόπον, ὧν εἰσι καὶ οἱ τῆς Βιταλίου από ρέσεως· κατ' ὀφθαλμοὺς αὐτῶν ἀτενιζόντων αὐτῶν εἰς τὸν οὐρανὸν ἀνελήλυθε. Cone: et quidem antea, cum in mundum per car- τῷ κόσμῳ διὰ σαρκός. Οὕτω δὲ ἐφαίνοντο οἱ ἄγγελοι, nem proditurus et versaturus esset. Ita autem angeli apparebant, quemadmodum fieri poterat, nt illi ab hominibus viderentur. Porro, In vestibus albis, quod dicit, aut puritatem angelorum, signifie cat: aut eam, quam sancti aposteii accepturi erant, illuminationem. Atque aliter ad dictionem, Inspectantibus. Quoniam sciebat Dominus corrupta mente præditos homines fore, qui se opponerent, ac dicerent, neque de cœlo illum esse vel venisse, neque assumptum, in cœlum esse receptum, sed procul in aliquem locum situm extra orbem terrarum translatum: quorum de numero sunt qui lum oculis intentis contuentibus ipsis, ascendit. VERS. 12. Tunc reversi sunt Hierosolymian α monte, qui vocatur Oliveli: qui prope ab llierusalem abest, iter (videlicet) Sabbati. . Tunc, quando? Cum audissent. Non enim sustinuissent, nisi in alium illos adventum rejecissent. Videntur autem mihi hæc etiam in Sabbato accidisse: non enim ita spatium, quod intercedebat, edidisset: a monte, qui vocatur Oliveli, qui prope ab Hierusalem abest iter Sabbati. Etenim definita erat longitudo itineris, quod in die Sabbati Judais facere licebat. Nam Josephus quoque in vicesimo libro rerum antiquarum tradit ab Ilierosolymis abesse stadia septem, atque etiam Origenes in quinto volumine, Iter Sabbati, inquit ", trium cubitorum erat. Imo vero tabernaculum sanctum et arca tantum intervallum præoccupabat ac præcedebat ante castra, et ab tanto spatio collocabatur: quod spatium adorantibus tabernaculum sanctum; pedibus conficere in Sabbato licebat, quod est milliare unum. VERS. 13. Ει cum ingressi essent, ascenderunt in cœnaculum, ubi manere solebant Petrus et Jacobus, et Joannes et Andreas, Philippus et Thomas, .Bartholomaus et Matthæus, Jacobus Alphæi ct Simon zeloles, et Judas Jacobi. VERS. 14. Hi omnes unanimiter perseverabant in precatione et oratione μια cum mulieribus et Maria Matre Jesu, et una cum fratribus illius. Vitalis sectæ adbærent: in conspectu illorum, ca Τότε ὑπέστρεψαν εἰς Ἱερουσαλὴμ ἀπὸ ὄρους τοῦ καλουμένου Ελαιῶνος· ὃ ἔστιν ἐγγὺς Ἱερου σαλὴμ Σαββάτου ἔχον οδόν. Τότε, πότε; Οτε ἤκουσαν. Οὐ γὰρ ἂν ἠνέσχοντο, εἰ μὴ εἰς ἑτέραν αὐτοὺς παρουσίαν ὑπερέθεντο. Δοκεῖ δέ μοι καὶ ἐν Σαββάτῳ γεγονέναι ταῦτα· ο γὰρ ἂν οὕτω τὸ διάστημα εἶπεν· Ἀπὸ ὄρους, τοῦ καλουμένου Ἐλαιῶνος· ὅ ἐστιν ἐγγὺς Ἱερουσαλήμ Σαββάτου ἔχον ὁδόν. Καὶ γὰρ ὡρισμένον τὸ μῆκος τῆς ὁδοιπορίας ἦν, ὃ ἐξῆν βαδίζειν τοῖς Ἰουδαίος ἐν τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Σαββάτου. Ιστορεῖ δὲ καὶ Ἰώσηπο πος ἐν τῷ εἰκοστῷ λόγῳ τῆς ἀρχαιολογίας, ἀπέχειν ἀπὸ Ἱεροσολύμων στάδια ἑπτά. Καὶ Ὠριγένης δέ φησιν ἐν τῷ πέμπτῳ στρώματι· ἡ τοῦ Σαββάτου ὁδὸς τριῶν πηχῶν ὑπῆρχε. Καὶ μᾶλλον ἡ ἁγία Σκηνὴ καὶ ἡ Κιβωτός τοσοῦτον διάστημα προελάμ βανε τὴν παρεμβολὴν καὶ ἀπὸ τοσούτου διαστήματος ἐσκήνου· 8 διάστημα ἐξῆν τοῖς προσκυνοῦσι τὴν ἁγίαν σκηνὴν βαδίζειν ἐν Σαββάτῳ· 8 ἔστι μία λιον ἔν. Καὶ ὅτε εἰσῆλθον, ἀνέβησαν εἰς τὸ ὑπερῷον, οὗ ἦσαν καταμένοντες ὁ Πέτρος τε καὶ Ἰάκωβος, καὶ Ἰωάννης καὶ ᾿Ανδρέας, Φίλιππος καὶ Θωμᾶς, Βαρθολομαῖος καὶ Ματθαῖος, Ἰάκωβος Αλφαίου καὶ Σίμων ὁ ζηλωτής, καὶ Ἰούδας Ιακώβου. Οὗτοι πάντες ἦσαν προσκαρτεροῦντες ὁμοθυμαδὸν τῇ εὐχῇ " καὶ τῇ δεήσει, σὺν γυναιξὶ καὶ Μαρίᾳ τῇ Μητρὶ τοῦ Ἰησοῦ, καὶ σὺν τοῖς ἀδελ φοῖς αὐτοῦ. Recte mentionem fecit discipulorum: quoniam Καλῶς ἐμνημόνευσε τῶν μαθητῶν· ἐπειδὴ ὁ μὲν alius quidem prodiderat: alius 15 auten abne- προὔδωκεν· ὁ δὲ ἠρνήσατο· ὁ δὲ ἠπίστησε. Δείκνυσι gaverat: alius item non crediderat. Sed ostendit, δὲ ὅτι, πλὴν τοῦ προδότου, πάντες ἦσαν σῶοι. Πώς quod, præterquam proditor, omnes erant salvi. Qui ergo dixit, Una cum Matre Jesu? atqui dixit Joannes: Et ex illo tempore recepit eam discipulus in domum suam? Nequaquam contrarium est. Nain si ipse quoque discipulus una erat, nihil erat quid vetaret etiam illam una adesse. Qui ergo Josephi mentionem hic non facit? Quia mortuus erat. Nam si fratres crediderant, et aderant, qui ante sæpenumero non crediderant, multo magis ille, οὖν λέγει, Σὺν τῇ Μητρὶ τοῦ Ἰησοῦ; καίτοι εἶπε· καὶ ἀπὸ τότε ἔλαβεν αὐτὴν ὁ μαθητὴς εἰς τὰ ἴδια; οὐδαμῶς ἐστιν ἐναντίον· εἰ γὰρ καὶ αὐτὸς ὁ μαθητής συνήν, οὐδὲν ἦν τὸ κωλύον καὶ αὐτὴν συμπαρεῖναι. Πῶς οὖν τοῦ Ἰωσὴφ ἐνταῦθα οὐ μνημονεύει; Ότι τετελευτηκὼς ἦν. Εἰ γὰρ οἱ ἀδελφοὶ ἐπίστευσαν καὶ παρῆσαν, οἱ πολλάκις διαπιστήσαντες πρότερον, πολλῷ μᾶλλον ἐκεῖνος, εἰ ἔτι ἦν ἐν βίῳ, καὶ ἐπεπιστεύκει, καὶ τοῖς τοιαύτης εὐκ ἀπελιμπάνετο Varia lectiones et notæ. το δοθήσεται, erat. το Αληλυθέναι,εται. " Videtur desiderari dictio, οὖν. 7 In Vulgata e ὅ τε Πέτρος, rs In vulgatis est, τῇ προσευχῇ. • Locus procul dubio corruptus.

χηρείας το δειάσας. EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. - CAP. I. ὁ μηδέποτε μηδαμοῦ φανεὶς ἐν si adhuc in vita fuisset, et credidisset, et a tali cœtu non abfuisset, qui nunquam uspiam visus est dubitasse.· Καὶ ἐν ταῖς ἡμέραις ταύταις ἀναστὰς Πέτρος ἐν μέσῳ τῶν μαθητῶν, εἶπεν· ἦν το ὄχλος όνομάτων ἐπὶ τὸ αὐτὸ, ὡς ἑκατὸν εἴκοσι Ανδρες ἀδελφοί, ἔδει πληρωθῆναι τὴν Γραφὴν ταύτην, ἣν προείπε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, διὰ στόματος Δαβὶδ περὶ Ἰούδα, τοῦ γενομένου ὁδηγοῦ τοῖς συλλαβοῦσι τὸν Ἰησοῦν. "Οτι κατηριθμημένος ἦν σὺν ἡμῖν, καὶ ἔλαχε τὸν κλῆρον τῆς διακονίας ταύτης. Ἐν ταῖς ἡμέραις ταύταις, ταῖς πρὸ τῆς Πεν τηκοστῆς δηλονότι, ἀναστὰς Πέτρος, ὡς θερμός, καὶ ὡς ἐμπιστευθείς παρὰ τοῦ Χριστοῦ τὴν ποί μνην, καὶ ὡς κορυφαῖος. Ορα δὲ αὐτὸν ἅπαντα μετὰ κοινῆς ποιοῦντα γνώμης, οὐδὲν αὐθεντι χῶς, οὐδ᾽ ἀπ' ἐξουσίας· παραμυθεῖται δὲ αὐτοὺς καὶ ἀπὸ τῆς προββήσεως, καὶ οὐ λέγει, "Ην Δαβιδ εἶπεν· ἀλλὰ, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον διὰ στόματος Δαβίδ· εἶτα περὶ Ἰούδα τοῦ γενομένου ὁδηγοῦ τοῖς συλλαβοῦσι τὸν Ἰησοῦν. Ορα καὶ ἐνταῦθα τὴ φιλόσομον τοῦ ἀνδρὸς, πῶς διηγούμενος οὐχ ὑβρίζει, οὐδὲ λέγει, τοῦ μικροῦ καὶ παμμιάρου· ἀλλ᾽ ἁπλῶς τὸ γενόμενον δηλοί. Καὶ οὐ λέγει, ὅτι Ἰουδαῖοι κα τήσαντο, ἀλλ', αὐτὸς ἐκτήσατο· εἰκότως. Ο γὰρ τίμημα καταβαλών, εἰ καὶ ἕτεροι οἱ ἡγορακότες. εἴησαν, αὐτὸς ἂν εἴη δίκαιος λογίζεσθαι κύριος· αὐτοῦ γὰρ ἦν τὸ τίμημα· ἄκους γάρ. Οὗτος μὲν οὖν ἐκτήσατο χωρίον ἐκ μισθοῦ τῆς ἀδικίας· καὶ πρηνής γενόμενος, ἐλάκισε με σως 11· καὶ ἐξεχύθη " τὰ σπλάγχνα αὐτοῦ. Καὶ γνωστὸν ἐγένετο πᾶσι τοῖς κατοικοῦσιν Ἱερουσαλήμ. Περὶ τῆς παρούσης δίκης, ἣν ἔδωκεν Ἰούδας, ἀλλ᾽ οὐ περὶ τῆς μελλούσης διαλέγεται· τῶν γὰρ ἀσθενεστέρων αἱ ψυχαὶ οὐχ οὕτω πρὸς τὰ μέλλοντα δώρων, ὡς πρὸς τὰ παρόντα. "Ορα δὲ ὅτι οὐκ ἐν τῷ ἁμαρτήματι, ἀλλ' ἐν τῇ τιμωρίᾳ τὸν λόγον επήρεν οὐ γὰρ ἐναπέθανε τῇ ἀγχόνῃ ὁ Ἰούδας, ἀλλ' ἐπεδίω καθαιρεθείς πρὰ τοῦ ἀποπνιγῆναι. Καὶ τοῦτο σαφές στερον ἱστορεί Παπίας ὁ Ἰωάννου μαθητὴς ἐν τῷ τετάρτῳ τῆς Εξηγήσεως τῶν Κυριακών λόγων, λέγων οὕτω· Μέγα δὲ ἀσεβείας ὑπόδειγμα ἐν τούτῳ τῷ κόσμῳ περιεπάτησεν ὁ Ἰούδας, πρησθεὶς ἐπὶ τοσ αῦτον τὴν σάρκα, ὥστε μηδὲ ὁπόθεν άμαξα βαδίως διέρχεται, ἐκεῖνον δύνασθαι διελθεῖν· ἀλλὰ μηδέ VERS. 15. Et in diebus illis cum surrexisset Petrus. in medio discipulorum: et erat simul numerus capitum fere centum viginti: Vers. 16. Viri fratres, inquit, oportet impleri Scripturam hanc, quam prædixit Spiritus sanctus per os Davidis de Juda, qui fuit dux itineris tis, qui comprehenderunt Jesum: VERS. 17. Quia in numerum nostrum cooplatus, et adeplus erat sortem hujus ministerii. In diebus illis, videlicet, qui fuerunt ante Pent tecostem, cum surrexisset Petrus: utpote ardens el animosus: ut qui a Christo gregum &del suæ Β. commissum haberet, et tanquam 'princeps. Vide autem illum cuncta de communi sententia facientem, nihil eum auctoritate atque potestate. Conselatur autem illos etiam a prædictione: ac non di cit, quam David locutus est, sed, Spiritus sanctus per as Davidis: deinde de Juda, qui fu itineris dux iis, qui comprehenderunt Jesum. Vide etiam hic humanitatem et moderationem viri: ut rem narrans contumeliosis verbis non insultắt, neque dicit, illo impuro, et omnibus modis impu· ro: sed simpliciter id, quod acciderat, exponit. Ac non dicit: Judæi possederunt, sed: ipse possedit, et reele. Nam qui pretium depromit, etiamist alii mercati sint, quum fuerit, ut is dominus reputetur: ejus enim erat pretium. Audi enim: VERS. 18. Atque hic quidem possedit fundum nefασία οι justa mercede comparatum, et suspensus, rupit medius, et effusa sunt viscera ejus. VERS. 19. Et notum factum est omnibus incolentibus Jerosolymam. De poena, quam in præsenti sæculo Judas sustinuk, non de futura loquitur. Animi enim infiruiorum non perinde futura atque præsentia spectabant. Considera autem illum non a peccato, sed a pena occasione sumpta, orationem tollere et amplificare. Non enim in laqueo 16 Judas mortuus est, sed supervixit demptus antequam suffocaretur. Atque id apertius tradit Papias discipulus Joannis in quarto libro Expositionis Dominicorum verborum, ubi ita dicit: Magnum exemplum impietatis in hoc mundo Judas versatus est, cujus caro infammata adeo intumuit, ut ne qua plaustrum quider facile traducitur, ille potuerit transire: at ne Variæ lectiones et notæ. το Locus corruptus. Lilleva adeo est obscurata vetustate, ut mihi constare non possit, utrum χηρείας, ui posui, αν χορεία;, quod magis mihi placet, scriptum sit. Nam εἰ χηρείας velis tegere, στο της τοιαύτης, τῆς ταύτης legere convenientus fuerit. τό είην, erat; ἴσ., εἶεν. 16 Ita habet el vulgata, et aliorum versio quos auctores, qui et sua interpretationis ex Matthao sumpserunt occasionem (ubi de Juda scriptum exstal, καὶ ἀπελθὼν ἀπήγξατο, hoc est, et ut recessit, laqueo se suspendit), ego quoque sequor, etsi haud ignoro dictionem πρηνής γενόμενος id apκd bonos scriptores Gracos non solere significare; nam πρηνής γενόμενος, polius «pracipitalus significat quam suspensus. Utcunque sit etiam hujus scholii auctor significat, illum laqueo euLPPERsum fuisse. " In vulgatis est,, thánŋos, ab axew, quod interpretes seculi i crepuit verierunt. Examplum, quo ego sum usus, admodum vetustum, ἐλάκισεν, habet, ab λακίζω: quam lectionem atque scriptaTam ego sequor. * In vulgatis adjectum est, πάντα. PATROL, GR. CXXV.

ipsa quidem capitis illius moles sola. Nam palpebrae αὐτὸν μόνον τὸν τῆς κεφαλῆς ὄγκον αὐτοῦ. Τὰ μὲν oculorum îllius in tantum intumnisse ferunt, ut ipse quidem lucem prorsus non videret, oculi vero ejns ne per medici quidem dioptram ceri possent: tanta altitudine ab externa superficie introrsus abscesserant: pudenda vero illius quavis re deformi fcediora atque injucundiora ac majora apparerent, per quæ vermes sanie commisti ex toto corpore confluentes per ipsas solas, nimiruın, necessarias partes corporis elaberentur. Post multas autem pœnas el cruciatus in suo prædio aiunt illum mortuum esse: atque ab iis, qui juxta illam viam ba- .bitant atque versantur, fundum illum usque ad hoc tempus desertum, et ab incolis vacuum esse: ad me hodiernum quidem usque diem quemquisin per illum locum posse transire, nisi nares manibus obturel. Tantus per carnem illius etiam in terrame fluxus delatus est. floc solatium apostolis afferebat. Quemadmodum autem Judæ, ita Arii quoque bœretiei intestina diffusa sunt. Adeo ni appellatus sit fundus ille tingua eorum vernacula, Aceldama, hoc est, prædium sanguinis. VERS. 20. Scriptum est enim in libro psalmorums Fiat villa illius deserta, et non sit, qui habitet in pa, el præfecturam ejus accipiat alter. γὰρ βλέφαρα τῶν ὀφθαλμῶν αὐτοῦ φασι τοσοῦτον ἐξοιδῆσαι, ὡς αὐτὸν μὲν καθόλου τὸ φῶς μὴ βλέπειν τοὺς ὀφθαλμοὺς δὲ αὐτοῦ μηδὲ ὑπὸ ἰατροῦ διόπερας ει ὀρθῆναι δύνασθαι· τοσοῦτον βάθος εἶχον ἀπὸ τῆς ἔξωθεν ἐπιφανείας· τὸ δὲ αἰδοῖον αὐτοῦ πάσης μὲν ἀσχημοσύνης ἀηδέστερον καὶ μείζον φαίνεσθαι· φέ ρεσθαι δὲ δι' αὐτοῦ τοὺς ἐξ ἅπαντος τοῦ σώματο; συρρέοντας ἰχωράς τε καὶ σκώληκας εἰς ὑδριν δε αὐτῶν μόνον τῶν ἀναγκαίων. Μετὰ πολλὰς δὲ βασά - του; καὶ τιμωρίας, ἐν ἰδίῳ φασι χωρίῳ τελευτή. σαντα, καὶ τοῖς ἐπὶ τῆς δὲ ὁδοῦ, ἔρημον καὶ ἀοίκητον τὸ χωρίον μέχρι τῆς νῦν γενέσθαι· ἀλλ᾽ οὐδὲ μέχρι τῆς σήμερον δύνασθαί τινὰ ἐκεῖνον τὸν τόπον παρ ελθεῖν, ἐὰν μὴ τὰς ῥῖνας ταῖς χερσὶν ἐπιφράξῃ· τοσαύτη διὰ τῆς σαρκὸς αὐτοῦ καὶ ἐπὶ γῆς ἐκρυσι; ἐχώρησε. Τοῦτο παραμυθίαν τοῖς ἀποστόλοις ἔφερεν. Ωσπερ δὲ διεχύθη τὰ ἔγκατὰ τοῦ Ἰούδα, οὕτω καὶ Αρείου τοῦ αἱρετικού. Πάτε κληθῆναι τὸ χωρίον ἐκεῖνο τῇ ἰδίᾳ δια λέκτῳ αὐτῶν ᾿Ακελδαμα, τουτέστι χωρίον αι. ματος. Γέγραπται γὰρ ἐν βίβλῳ οι Ψαλμών. Γενηθήτω ἡ ἔπαυλις αὐτοῦ ἔρημος καὶ μὴ ἔστω ὁ κατοικών ἐν αὐτῇ· καὶ τὴν ἐπισκοπὴν αὐτοῦ λάθη και ἕτερος. * Atque Judæi quidem hac appellatione ac nomine Οἱ μὲν οὖν Ιουδαίοι ταύτῃ τῇ προσηγορία vocaverunt illum fundum, non propter hoc, sed ἐκάλεσαν αὐτὸ, οὐ διὰ τοῦτο, ἀλλὰ διὰ τὸν Ἰούδαν propter Judam. Hic auten. ad hoc traduxit eum, οὗτος δὲ εἰς τοῦτο αὐτὸ μετήγαγε, μάρτυρας φέρων inimicos per nomen quod posuerunt, testes produ- τοὺς ἐχθροὺς δι' ὧν ὠνόμασαν. Τὸ δὲ, Γενηθήτω ἡ Έπαυλις αὐτοῦ ἔρημος, περὶ τοῦ χωρίου τούτου καὶ τῆς οἰκίας αὐτοῦ εἴρηται. Τὸ δὲ, Τὴν ἐπισκοπὴν αὐτοῦ λάβῃ ἕτερος, τοῦτο ἔστι, τὴν ἀρχὴν τῆς ἱε ρωσύνης. Γενηθήτω ἡ ἔπαυλις αὐτοῦ ἔρημος. Τί δι' ἂν εἴη ἐρημότερον τάφον, καὶ τάφου κοινοῦ; δ τὸ χωρίον ἐκεῖνο γέγονε. cens. Porro illud membrum orationis: Fiat víka ejus deserta, de fundo hoc, et casa illius dictum est. Illud vero: Episcopatum, seu praefecturam illius accipiat alter, hoc est, principatum sacerdotii, Fiat villa illius deserta. Ecquid fuerit magis de sertum, quam sepulcrum, et sepulcrum commune? quod fundus ille evasit. Vans. 21. Oportet igitur unum corum virorum, qui nobiscum versati sunt omni tempore, quo Dominus Jesus ingressus et egressus est inter nos, VERS. 22. Exorsus a baptismate Joannis ad eum usque diem, quo receptus est a nobis, una nobiscum testem fieri resurrectionis illius. Communicat (rem) cum illis, ne in 17 contro versiam deduceretur, et inciderent in contentionem. Idcirco etiam in exordio concionis dicebat: Viri fratres, oportet eligere ex vobis; his verbis multitudini judicium permittens, simulque eos, qui eligerentur, venerabiles efficiens, et ipse evitans aliorum offensionem. Ac quod quidem Geri oporteret, quod proponebat, cum ipse dicit, tum proplistam Westein producit. Ex quibus autem oportet? ex iis, Δεῖ οὖν τῶν συνελθόντων ἡμῖν ἀνδρῶν ἐν παντὶ χρόνῳ, ἐν ᾧ εἰσῆλθε καὶ ἐξῆλθεν ἐφ' ἡμᾶς ὁ Κύριος Ἰησοῦς, Αρξάμενος ἀπὸ τοῦ βαπτίσματος Ιωάννου, ἕως τῆς ἡμέρας, ἧς ἀνελήφθη ἀφ' ἡμῶν, μάρτυ, ο τῆς ἀναστάσεως αὐτοῦ γενέσθαι σὺν ἡμῖν ἔνα τούτων. Ανακοινοῦται αὐτοῖς, ἵνα μὴ τὸ πράγμα περιμάχητον γένηται, καὶ εἰς φιλονεικίαν ἐμπέσωσι. Διὰ τοῦτο καὶ ἀρχόμενος τῆς δημηγορίας έλεγεν, "Ανδρες αδελφοί, δεῖ ἐκλέξασθαι ἐξ ὑμῶν, τῷ πλήθει τὴν κρίσιν ἐπιτρέπων· ἅμα τε τοὺς ἐκλεγομένους αἰδεσίμους ποιῶν, καὶ αὐτὸς ἀπαλλασσόμενος τῆς πρὸς ἄλλους ἀπεχθείας. Καὶ ὅτι μὲν ἔδει γενέσθαι, αὐτός τε λέγει, καὶ τὸν προφήτην εἰσάγει μάρτυρα. Ἐκ τίνων δὲ δεῖ; Ἐκ τῶν συνελθόντων ἡμῖν ἐν Varia lectiones et not. το δι' όπτρας, scriptum erat. το εξάπαντα, erat. οι τοῖς, εται. οι In vulgatis est, ἀκελδαμά. s in vul gatis est βιβλίῳ. et In vulgatis, λάβοι. f Videtur locus esse mutilus.

CAP. I. παντὶ χρόνῳ· τοῦτο γὰρ ἀναγκαίως καὶ ὤφειλεν qui nobiscum in omni tempore conversaţi sunt. εἶναι. Καὶ οὐκ εἶπεν, ἐκ τῶν ἐπιεικῶν τῶν σὺν ἡμῖν· τοὺς ἄλλους γὰρ ἂν οὕτως ἐδόκει ὑβρίζειν· νῦν δὲ τῷ χρόνῳ εἰ τὸ πρᾶγμα ἐπέτρεψε. Μάρτυρα τῆς ἀναστάσεως αὐτοῦ γενέσθαι σὺν ἡμῖν· ἵνα μή. ἀκροτηριασμένος ᾖ ὁ τῶν μαθητῶν χορός. Τῆς ἀναστάσεώς φησι γενέσθαι, οὐ τῶν ἄλλων μάρτυρα. Καὶ γὰρ ὁ ταῦτα ἀξιόπιστος φανείς μαρτυρεῖν, ὅτι ἐκεῖνος, ὁ φαγὼν καὶ πιών μεθ' ἡμῶν, καὶ σταυρωθεὶς, αὐτὸς ἀνέστη, εὐπαράδεκτος ἂν εἴη, σε πολλῷ καὶ περὶ τῶν ἄλλων μαρτυρεῖν. Τὸ γὰρ ζητούμενον, ἡ ἀνάστασις ἦν· λάθρα γάρ αύτη γέγονε τὰ δ' άλλα δῆλα ἦν. Nam hoc fieri etiam necessario debebat. Ac non dixit: Ex viris bonis ac probis, qui una nobiscum. sunt. Nam ita visus esset alios afficere contumelia: nunc vero tempori rem permisit. Una nobiscum testem fori resurrectionis illius. Ne qua parte careret, et quasi musilatus esset discipulorum chorus. Resurrectionis, nom aliarum rerum gestarum fieri testem dicit oportere. Etenim si fides iHius in dubium non venerit, qui hæc pro testimonio dicat, ille ipse qui nobiscum bibit et comedit, atque adeo cruci£xus est, surrexit; multo magis etiam de aliis testimonium dicens admitti atque probari debet. Nam id quod quærebatur【et in dubium veniebat, resurrectio erat. Clam enim aeciderat: reliqua vero aperta et clara erant. Καὶ ἔστησαν δύο, Ἰωσήφ, τον καλούμενον Βαρσαβᾶν, ὃς ἐπεκλήθη Ἰοῦστος, καὶ Ματθίαν 4. Καὶ προσευξάμενοι, εἶπον· Σύ, Κύριε, καρ διογνώσται πάντων, ἀνάδειξον ἂν ἐξελέξω ἐκ τούτων τῶν δύο. Ενα λαβεῖν τὸν κλῆρον τῆς διακονίας ταύ της καὶ ἀποστολῆς, ἐξ ἧς παρέβη Ἰούδας, που ρευθῆναι εἰς τὸν τόπον τὸν ἴδιον. Καὶ ἔδωκαν κλήρους αὐτῶν· καὶ ἔπεσεν ὁ κλῆρος ἐπὶ Ματθίαν· καὶ συγκατεψηφίσθη μετά τῶν ένδεκα ἀποστόλων. VERS. 23. Et statuerunt duos, Josephum, qui vo· cabatur Barsabas, qui cognominatus est Justus, et Mathiam. VERS. 24. Et in hunc modum precati sunt: Tα, Domine, qui corda omnium cognita habes, designa, utrum elegeris ex his duobus. VERS. 25. Ut alteruter accipiat sortem et conditionem ministerä hujus et apostolatus: ex quo prætergressus excidit Judas, ut abiret in locum suNİN, VERS. 26. Ει dederunt sortes eorum: et recidit sors super Matthiam, el additus est ad numerum undecim apostolorum. · Et statuerunt duos. Cur non multos? Ne major animorum consternatio exsisteret, neu ad multos res redigeretur. Opportune autem nunc precantes Καὶ ἔστησαν δύο. Διὰ τί μὴ πολλούς; ἵνα μὴ μείζων τε ἡ ἀθυμία γένηται, μηδὲ εἰς πολλούς περιστῇ. Ευκαίρως δὲ νῦν εὐχόμενοι Καρδιογνώστην καλοῦσιν. Εἶτα οὐ λέγουσιν, Εκλεξαι· ἀλλ', 'Ανάδει- Cardiognosten, id est cognitorem et censoren eor ξον τὸν ἐκλεγέντα, εἰδότες ὅτι πάντα παρὰ τῷ Θεῷ καὶ πρὸ τῆς τῶν ἀνθρώπων ἐνθυμήσεως ώρισται. Κλῆρον δὲ αὐτὸν πανταχοῦ καλεῖ· δειχνὺς τῆς τοῦ Θεού φιλανθρωπίας τὸ πᾶν ἄν 10 καὶ τῆς ἐκλογῆς κ. καὶ ἀναμιμνήσκων αὐτοὺς τῶν παλαιῶν; ὅτι κα θάπερ τοὺς Λευίτας, οὕτω καὶ αὐτοὺς ἑαυτῷ ἐκληρώτατο κ. Τίνες δὲ ἦσαν οἱ ἄνδρες; Ἴσως τῶν μετά τῶν δώδεκα οἱ ἑβδομήκοντα, καὶ τῶν ἄλλων τῶν πιστευσάντων οι θερμότεροι καὶ ἐπιεικέστεροι· οἷος ἦν ἐξ αὐτῶν καὶ ὁ Ἰωσὴφ καὶ ὁ Ματθίας. Καλεί δὲ τὴν Ἰωσὴφ καὶ Βαρσαβᾶν καὶ Ἰοῦστον, ἴσως μὲν καὶ διὰ τὰς ἐν αὐτοῖς ὁμωνυμίας· ἄλλως δὲ καὶ μεταβολῆς βίου· ἴσως δὲ καὶ προαιρέσεως ή όνο μασία ἦν. Τίνος δὲ ἕνεκεν Ἰάκωβος τὴν ἐν Ἱεροσο λύμοις ἐπισκοπὴν λαβών, οὐκ ἀπάρχεται τοῦ λόγου, ἀλλὰ Πέτρῳ παραχωρεί την δημηγορίαν; Ὅτι ἐπι εικὴς ἦν· ὅτι οὐδὲν ἀνθρώπινον ἐφρύνουν, ἀλλὰ τὸ κοινῇ λυσιτελοῦν ἐσκόπουν· καὶ γὰρ κἀκεῖνος διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν παραχωρούσιν αὐτῷ τοῦ θρήνου κ καὶ οὐ φιλονεικοῦσιν οὐδὲ ἐρίζουσι πρὸς αὐτόν. Πορευθῆναι εἰς τὸν τόπον τὸν ἴδιον. ίδιον τόπον καλεῖ, ἐν ἔμελλεν ἀξίως ὁ Ματθίας κατέχειν. Ωσπερ γὰρ τοῦ Ἰούδα ἀλλότριος γέγονε καὶ πρὶν ἢ ἐπεῖθεν ἐκπέσῃ, ἀφ' οὗ τὰ τῆς φιλαργυρίας καὶ προδοσίας dis (Deum) vocant. Deinde non dicunt, Blige: sed, Designa electum, quia neverant omnia apud Deum eliam ante cogitationem hominum destinata esse. Sortem autein eam ubique vocal, ostendens lolum negotium pendere ab humanitate Dei, el eumdem auciorem esse electionis: simul commonefaciens eos rerum antiquarum, quod quemadmodum Levitas, ita hos quoque sibi sortitus sit. Quinam autem erant illi viri? Fortasse ex illis, qui.cum duodecim fuerunt septuaginta, et ex aliis, qui crediderant, cæteris ardentiores ac probipres, qualis erat ex illis etiam Joseph et Matthias. 18 Vocat autem Josephum etiam et Barsaban et Justum. Fortasse quidem etiam propter ea, quæ inter illos erant communia nomina: atque aliter étiam causa vitse mutationis: fertassis autem etiam instituti erat illa nomenclatio. Sed cur Jacobus, quod episcopasum Hierosolymitanum acceperat, orationem non exorditur, sed Petro concionem permittit? Quia vir probus et modestus erat. Quia nihil humanum cogitabant et curabant, sed communein utilitatem proposium habebant. Etenim etiam illi propter eamdem causam ei solium concedebaut, et non coutoudebant, neque decertabant adversus illum. Variæ lectiones et notæ. το ἴσ., τῷ κλήρῳ, sorti. " Desiderari videtur dictio, μάλλον, aut aliud quid. et In vulgatis, Μαθίαν. μείζον, έται. * lσ, hv. ** Locus mutilus videtur, quem conjectura ductus verio. " οι ἐκληρώσαντο, erat.

Ut abiret in locum suum. Suum seu proprium lo- ενόσησεν, οὕτως ο ίδιος γέγονε τοῦ Ματθίου, καὶ πρὶν ἢ τοῦτον κατασχεῖν, ἀφ' οὗ ἄξιον αὐτὸν τῆς τηλικαύτης δωρεάς παρεσκεύασε. Τίνος ένεκεν κλή ρους μᾶλλον τὴν ἐκλογὴν ποιοῦνται; Ὅτι οὔπω αξίους ἡγοῦντο ἑαυτοὺς εἶναι τοῦ διά τινος σημείου μαθεῖν· οὐ μὴν οὐδὲ τὸ Πνεῦμα ἦν ἐπελθὸν αὐτοῖς οὔπω. Θὰ δεῖ νὰ δὲ, ὅτι τοσοῦτον ίσχυσε κλήρος. Ει γὰρ ἔνθα οὔτε εὐχὴ, οὔτε ἀξιόλογοι άνδρες, κλῆρος τοσοῦτον ἴσχυσε διὰ τὸ ἐξ ὀρθῆς γενέσθαι γνώμης ἐπὶ τοῦ Ἰωνᾶ, πολλῷ μᾶλλον ἐνταῦθα. Καὶ ἄλλως. Τὸν τόπον τὸν ἴδιον· ἕκαστος ἀφ᾽ ὧν πράττει ἢ καλὸν ἑαυτῷ, ἢ κακὸν προξενεῖ τόπον. Τοῦτο οὖν φησιν ὅτι ἐπορεύθη Ἰούδας εἰς ἐκεῖνον τὸν τόπο, τὸν πονηρόν· ἐν τῇ προδοσίᾳ τοῦ Ἰησοῦ ἑαυτῷ ᾤχο δόμησεν. Οὐ γὰρ κατὰ φύσιν ἡμῖν οἱ τόποι ἢ καλοὶ ἢ κακοί· ἀλλ᾽ ἀφ᾽ ὧν ποιοῦμεν, τόπον ἑαυτοῖς ἐγεί ρομεν. Οὕτω καὶ αἱ μαίαι τῶν Ἑβραίων φοβηθεῖσαι τὸν Θεὸν, ᾠκοδόμησαν ἑαυταῖς οἰκίας· οὕτω καὶ οἱ ἀσεβεῖς ἀκούουσι· Πορεύεσθε τῷ φωτὶ τοῦ πυρὸς ὑμῶν, καὶ τῇ φλογί ᾗ ἐξεκαύσατε. [ΔΙΔΥΜΟΥ.] Η τόπος φωνὴ πολλὰ σημαίνει. Δηλοῖ πρὸς ἑτέροις καὶ τάξιν τινά· οὕτω γὰρ λέγομεν τόπον ἐπισκόπου, ἀλλὰ καὶ πρεσβυτέρου· καὶ ἐπὶ τὸ ἐναντίον τὸ αὐτὸ ἔστι σκοπεῖν, ἑκάστου δι' ὧν πράττει τόπον ίδιον ἑαυτοῦ ποιοῦντος. Οὕτω γοῦν τόπον τις ψευδοδιδα σκάλου καὶ ψευδαποστόλου σχήσει, ἀλλὰ καὶ το ράννου καὶ τῶν ἄλλων φαύλων. Ἐπεὶ νῦν καὶ Ἰούδας πόθῳ τῷ πρὸς ἀργύρια προαιρετικῷ συναρπαγείς, τὴν προδότου τάξιν εἴλετο, εἰκότως εἰς τὸν ἴδιον τόπον πορεύεσθαι είρηται. Απολέσας τε γὰρ δι' ὧν ἔπραξε τὸ εἶναι μετὰ τῶν ἀποστόλων, συνέταξεν ἑαυτῷ ἴδιον τόπον. cum vocat, quem Matthias ita, ut dignum et æquum erat, obtenturus erat. Quemadmodum enim Judas alienus fuit, etiam prius, quam illinc excidisset, ex quo morbo, nimirum, avaritia atque proditionis laborare cepit: ita proprius fuit Matthiæ etiam prius quam illum obtinuisset, ex quo dignum sese præstitit tanto munere. Car sortito potius celebrant electionem? Quia nondum sese dignos extstimabant, qui per aliquod signum certiores filerent. Quin etiam Spiritus nondum supervenerat in illos, neque opus erat, quia tantumdem valuit sors. Nam si, ubi neqne precatio praecesserat, neque alicujus pretii homines erant, tantum valuit sors, propterea quod ex recto animo accidisset in Jona: longe potius hic. Atque aliter: Locum proprium. Unusquisque factis suis aut bonum sibi, aut malum conciliat ac parat locum. Hoc igitur dicit, quod Judas abierit in illum locum malum, quein prodito Jesu sibi ædificaverat. Non enim natura nobis loci aut boni aut mali sunt, sed factis nostris locum nobis exstruimus. Ita obstetrices quoque Hebræorum Deuin timentes, sibi domicilia difcaverunt. Ita etiam impil audient: Ite in lumen ignis vestri, et flammam quam excitastis. Vocabulum locus multa significat, atque inter cætera etiam ordinem quemdam significat. Ita enim dicímus locum episcopi, atque etiam præsbyteri scu senioris, atque etiam in contrario idem potest speclari, unoquoque actis suis locum sibi proprium ct suum faciente. Sic igitur aliquis locum falsi doetoris et falai apostoli adipiscetur, quinetiam ¡yranni, et aliarum rerum malarum. Quoniam nunc etiam Judas sponie sua desiderio pecuniæ atque avaritia correptus, proditoris ordinem ac partęs suscepit, recte in locum suum abire dictus est, Cum enim factis suis amisisset locum, ut esset una cum apostolis, construxit sibi proprium locum. 19 CAPUT II. VERS. 1. Et cum compleretur dies Pentecostes, crant omnes simul in eodem loco. VERS. 2. Et factus est repente de cœlo somus tanquam ruentis flatus vehementis: el replevit tolam Comum ubi considebant. VERS. 5. Et visæ sunt illis tinguæ quasi igneæ, Quæ dispertiebantur, conseditque super unumquemque'eorum. Vers. 4. Et repleti sunt omnes Spiritu sancto, el cœperunt loqui diversis linguis, prout Spiritus dabat illis, ut eloquerentur. Quare, cum compleretur dies Pentecostes? Quia, quando falcem in messem immittere oportebat, quando fruges colligere conveniebat, tunc falcem sermonis quoque adhibere oportebat: quemadmodum etiam loco falcis Spiritus sanctus acutos advolabat. Et Christus ait: Messis quidem multa est: operarii autem pauci sunt, et alibi, Videle, inquit, agros: quia jam alti sunt ad messem. Καὶ ἐν τῷ συμπληρούσθαι τὴν ἡμέραν τῆς Πεντηκοστῆς, ἦσαν ἅπαντες ομοθυμαδὸν ἐπὶ τὸ αὐτό. Καὶ ἐγένετο άφνω ἐκ τοῦ οὐρανοῦ ἦχος, ώσπερ φερομένης πνοῆς βιαίως· καὶ ἐπλήρωσαν ὅλον τὸν οἶκον, οὗ ἦσαν καθήμενοι. Καὶ ὤφθησαν αὐτοῖς διαμεριζόμεναι γλώσσα, ὡσεὶ πυρὸς, ἐκάθισέ τε ἐφ᾽ ἕνα ἕκαστον αὐτῶν. Καὶ ἐπλήσθησαν ἅπαντες Πνεύματος ἁγίου· καὶ ἤρξαντο λαλείν ετέραις γλώσσεις, καθώς τὸ Πνεῦμα ἐδίδου αὐτοῖς ἀποφθέγγεσθαι. Διὰ τί ἐν τῷ συμπληρούσθαι τὴν ἡμέραν τῆς Πεντηκοστής; "Οτι, ὅτε τὸ δρέπανον ἐπιβάλλειν ἔδει τῷ ἀμητῷ, ὅτε τοὺς καρποὺς συνάγειν ἐχρῆν, τότε καὶ τὸ δρέπανον ἐπιβάλλειν ἔδει τοῦ λόγου. Καθάπερ γὰρ ἀντὶ δρεπάνου τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ήκονημένον ἐφίπτατο. Καί φησιν ὁ Χριστός· Ὁ μὲν θερισμός πολύς, οἱ δὲ ἐργάται ολίγοι καὶ ἀλλαχοῦ· Θεάσασθε τὰς χώρας, ὅτι λευκαί εἰσι πρὸς θερισμὲν ἤδη. Τὴν δὲ Varia lectiones at note. ως οὗτος, erαι. 88 8σ. κληρωτήν. “Ισ. οὐδ᾽ ἔδει.» οίκίαις, erat. οι απωλέσας, εται. οι τσ. και

CAP. 11: ἀπαρχήν λαβών, αὐτὸς ἀνήγαγε πρότερος· αὐτὸς Porro primitias acceptas ipse obtulit primus: ipse ἐπέβαλε τὸ δρέπανον πρότερος. Διὰ τί δὲ ἐν τῷ συμβο πληροῦσθαι; Οτι ἑορτῆς πάλιν οὔσης, ἔδει ταῦτα γε νέσθαι· ἵνα οἱ παρόντες τῷ σταυρῷ τοῦ Χριστοῦ, οὗτος καὶ ταῦτα ἴδωπι. [ΣΕΥΗΡΟΥ.] Διαμεριζόμεναι γλώσσαι ὡσεὶ πυρός. Παθών γὰρ ὁ Θεὸς σαρκὶ τὸ ἑκούσιον πάθος, καὶ ἀναστὰς ἐκ νεκρῶν, συνανέστησεν ἑαυτῷ τοὺς τῇ ἁμαρτία νενεκρωμένους ἡμᾶς, καὶ τὸ τοῦ διασέλου κράτος κατέλυσε. Διὰ τοῦτο μέχρι τῆς Πεντηκοστῆς, εἰς γῆν οὐ κλινόμεθα προσευχόμενοι, κατά τῶν ἐχθρῶν ἡμῶν ψάλλοντες· Αὐτοὶ συνεποδίσθησαν τα καὶ ἔπεσον· ἡμεῖς δὲ ἀνέστημεν καὶ ἀνωρθώθημεν. Ἐν δὲ πυρίναις γλώσσαις τοῦ Πνεύματος ἐπιφανένα τος ἡμῖν, γόνυ κάμπτομεν, την θέαν οὐ φέροντες - καὶ δηλοῦντες ὅτι διὰ τοῦ Πνεύματος τὴν ἐν Τριάδι τελείαν προσκύνησιν μεμαθήκαμεν. Πνεῦμα γὰρ ὁ Θεός· καὶ τοὺς προσκυνοῦντας αὐτὸν ἐν πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ δεῖ προσκυνεῖν. [ΣΕΥΗΡΙΑΝΟΥ.] Έν τῇ ἡμέρᾳ τῆς Πεντηκοστῆς ἡ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐπιφοίτησις γέγονε διὰ τήνδε τὴν αἰτίαν, Ἐν τῇ ἡμέρα τῆς Πεντηκοστῆς, κατὰ τὴν Παλαιὰν Διαθήκην, ἐδόθη νόμος. Εχρήν οὖν καθ᾽ ἣν ἡμέραν ἐδόθη νόμος διὰ πλακών, κατ' αὐτὴν δοθῆναι τὴν νομοθεσίαν τοῦ ἁγίου Πνεύματος, οὐκ ἐν πλαξὶν, ἀλλ' ἐν καρδίαις γραφομένην. Τῇ ἡμέρᾳ τῆς Πεντηκοστῆς ὁ λαὸς ἐδέξατο νόμον ἐν τῇ ἐρήμῳ Σινα· τῇ ιδ' γὰρ ἡμέρᾳ τοῦ πρώτου μηνός, τοῦ κατὰ σελήνην ἀριθμουμένου, ἐξῆλθον οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ ἐξ Αἰγύπτου, ὅτε τὸ 'Αζυμον ἐπετέλησαν καὶ τὸ τοῦ Πάσχα μυστήριον. ᾿Απὸ τῆς ιδ' ψήφισον τὸ τοῦ μηνὸς ἀναπλήρωμα, τουτέστιν ἡμέρας ιζ' τοῦ δευτέρου μηνός τοῦ τρίτου· ἡ Πεν· τηκοστή οι τῇ ἑορτῇ τῶν ᾿Αζύμων τοῦ Πάσχα. Ἀπὸ οὖν τῆς ιδ' ἕως τῆς γ' τοῦ τρίτου μηνός για νονται ἡμέραι ν'. Διὰ τοῦτο λέγει· Καὶ ἐγίνετο ἐν τῷ τρίτῳ μηνὶ, ἐξελθόντων αὐτῶν ἐκ τῆς Αἰγύπτου, εἶπε Κύριος πρὸς Μωσῆν· Κατάβηθι, ἁγίασον τὸν λαόν σήμερον καὶ αὔριον· τῇ νεομηνίᾳ αὐτῶν λαλεῖ· καὶ τῇ γ', φησί, φανήσεται Κύριος ἐπὶ τὸ ὄρος Σινά. Ἔδει οὖν καθ᾽ ἂν ἡμέραν ἐδόθη ὁ παλαιός νόμος, κατ᾿ αὐτὴν δοθῆναι καὶ τὴν τοῦ Πνεύματος χάριν. Ὥσπερ γὰρ ὁ Σωτὴρ μέλλων ἐπιτελεῖν τὸ ἅγιον πάθος καὶ οὐκ ἠνέσχετο ἄλλῳ καιρῷ ἑαυτὸν ἐκδοῦναι τῷ πάθει, ἀλλὰ καθ᾽ ἦν καιρὸν ἐθύετο τὸ πρόβατον ἵνα αὐτῷ τῷ τύπῳ συνάψῃ τὴν ἀλήθειαν· οὕτω καὶ falcem immisit primus. Quare, cum compleretur dies Pentecostes? Quia, cum rursus esset dies festus, haec feri oportebat: ut, qui adfuerant cruci Christi, illi etiam hac viderent. Lingue quasi igneæ, quæ dividerentur. Nam cum Christus carne passus esset voluntarium supplicium, et a mortuis resurrexisset, una secum nos, qui peccato quasi morüficali et morti destinati eramus, excitavit, et imperium diaboli evertit. Idcirco usque ad Pentecosten, precantes humi non procumbimus alversus inimicos nostros psallentes: Ili irretiti sunt et occubuerunt; nos autem excitati sumus et erecti. Sed posteaquam igneis linguis Spiritus nobis apparuit, genuflectimus, spectaculum non ferentes, atque significantes per Spiritum perfectam et absolutam nos didicisse Trinitatis adorationem. Spiritus enim Deus est: et adorantes illum in Spiritu et veritate oportet adorare. In die Pentecostes accessis sancti Spiritus accidit ob hanc causam. In die Pentecostes, ut habetur in Veteri Testamento, lex data est. Conveniebat igitur, quo die data est lex in tabulis lapideis, eodem die sancti Spiritus legem promulgari', quæ non in tabulis lapideis, sed in cordibus scribitur. In die Pentecostes populus accepit legem in deserto Sina.. Nam decimo quarto die primi mensis, cujus numerus juxta eursum lunæ inibatur, egressi sunt filii Israel ex Ægypto, cum infermentato pane usi essent, et mysterium Pascha celebrassent. 20 Al decimo quarto die numera mensis completionem, id est, dies decem et septem: secundi mensis dies triginta: deinde treis mensis tertii. Pentecoste die festo azymorum Paschæ. Igitur a decimo quarto usque ad tertium tertii mensis, exsistant dies quinquaginta. Idcirco dicit: Et accidit in meuse tertio, egressis illis ex Ægypto, dixit Dominus ad Mosen Descende, sanctifica populum hodie et cras: de novilunio illorum dicit: et die tertio, inquit, apparebit Dominus in monte Siua. Oporte bat igitur quo die data est vetus lex, eo dari Spiritus quoque gratiam. Quemadmodum enim etiam Servator sanctum supplicium subiturus, non alio tempore sustinuit sese dedere ad supplicium, quam ἡ τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου ἐπιφοίτησις οὐκ ἠνέσχετο p quo tempore anni Agnus immolabatur, ut ipsi ἄλλῳ καιρῷ δοθῆναι, ἢ καθ᾽ ἂν καιρὸν ἐδόθη νόμος ἵνα δειχθῇ ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ τότε ἐνομος θέτησε, καὶ νῦν νομοθετεῖ. Ἐδόθη μὲν οὖν νόμος ἐν τῇ Παλαιᾷ κατὰ τὴν ἡμέραν τὴν ν', μετὰ δὲ τὸ ἐλθεῖν αὐτοὺς εἰς τὴν γῆν τῆς ἐπαγγελίας, τοῦτο ἦν αὐτοῖς τῆς ἑορτῆς σύμβολον ἀπαρχῆς τῶν νέων καρπῶν καὶ δραγμάτων νέων σταχύων προσεφέρετο τῷ Θεῷ. Ην δὲ ἐκεῖνο σύμβολον ταύτης τῆς ἑορτῆς. Ἐπεὶ γὰρ ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῆς Πεντηκοστῆς τῶν νέων καρπῶν δράγμα 1 συνήγετο, καὶ ὑπὸ μίαν διψιν συνήρχοντο διηρημένοι, ἔμελλε δὲ κατὰ τὴν ἡμέραν ταύτην ἀπὸ figuræ conjungerat veritatem: ita Spiritus quoque sancti accessus non alia tempestate dari voluit, quani qua tempestate data est lex, ut ostendatur, Spiritum sanctum et tunc legem tulisse, et nune legena ferre. Atque in Veteri quidem Testamento lex data est die quinquagesimo: sed postquam venerunt in terram promissam, hoc erat eis feria-: rum signum. De primitiis novorum fructuum, et de manipulis novarum spicarum Deo fiebat oblatio. Erat autem illud signum hujus diei festi. Nam quoniam in die Pentecostes novorum fructuum Varia lectiones et notæ. 88 συνεποδίστησαν eral. • Lotus corruptus videtur et mutilus. εἴσ., δράγματα.

manipuli cogebantur, et sub unam aspectum con- παντὸς ἔθνους τῶν ' ὑπὸ τὸν οὐρανὸν ἐκ διαφόρων ἐθνῶν εἰς ἐν δράγμα εὐσεβείας συνέρχεσθαι· καὶ διὰ τοῦ ἀποστολικοῦ λόγου τῷ Θεῷ προσαγαγέσθαι, προετύπωσε τὸ δράγμα τῶν ἀσταχύων • ἵνα προερμηνεύσῃ τὰ δράγματα τῶν ψυχῶν, τῶν ἐκ διαφόρων μὲν χωρῶν ἐκλαμβανομένων, εἰς μίαν δὲ ἀπαρχὴν σταχύων τῷ Θεῷ προσαγομένων. Διὰ τί μὴ χωρίς συμβόλων αἰσθητῶν ἡ τοῦ Πνεύματος γέγονεν ἐπιφοίτησις; Οτι, εἰ· καὶ τούτου γενομένου ἔλεγον, ὅτι Γλεύκους μεμεστωμένοι εἰσιν· εἰ μὴ τοῦτο ἐγένετο, τί οὐκ ἂν εἶπον; Οὐχ ἁπλῶς δὲ ἦχος γέγο νεν, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ τὸ αἰφνίδιον δὲ, εἰς το μάλλον διαναστῆναι αὐτοὺς, ὥσπερ φερομένης πνοῆς βιαίας. Πολλὴν καὶ σφοδρὰν τὴν βύμην λέγει τοῦ Πνεύματος· καὶ πάντας ἐκεῖσε συνδραμεῖν καὶ veniebant divisi atque diversi, futuramque erat, ut hoc die ex onmi natione diversarum gentium, quæ sub eulo sunt, in anum manipulum pietatis conventus fieret, qui per apostolicam orationem Dee offerretur: pro futuri Agora instituit manipalum spicarum, ut præsignificaret manipulos animarum, quæ ex diversis quidem regionibus sumerentur, una autem in primitias Deo offerrentur. Quare non sine signis, quæ sensu percipiuntur, Spiritus accidit accessus? quia, si hoc etiam facto dicebant, Vino repleti sunt: si hoc factum non esset, quid non dixissent? Non simpliciter autem sonitus factus est, sed de cœlo, atque etiam repentinus, quo magis excitarentur, tanquam ruentis et ingruentis fatus violenti. Magnum et συνελθεῖν ἐποίησε. Καὶ ἐπλήρωσεν ὅλον τὸν οἶκον. vehementem impetum Spiritus dicit: qui efficit, σε ones illo concurrerent et convenirent. Et replevit, etc. Totam domum replebat, ut ostenderetur donum non quibusdam particulariter ac specialiter, sed toti corpori Ecclesia datum esse. Domus enim mundi signum erat, quemadmodum etiam piscina fuit aqua, hoc autem alluentiæ et vehe mentiæ signum. Non ignis autem domum replevit. Metu namque perculsos fugasset. Sed, quod mirabilius est, ipsæ linguæ dividuæ, quæ super unumquemque consederunt. Pulchre autem dicit, dispertita, 21 ut scias, eandem esse efcientiam, quæ a Paracleto missa est. Pulchre sane- dicit, quasi ignem, et, tanquam falus, ne quid, quod sensu percipi possit, de Spiritu cogites et imagineris. Non igitur simpliciter ventus erat, aut ignis, sed Spiritus sanctus, qui illic apparebat. Vide autem, quod quando Joanni quidem oporte bat Spiritum notum fieri, conveniebat tanquam ignem. Conseditque super unumquemque eorum. lil est, mansit apud illos, et requievit super ilos. Sedere enimn stabilitatis et manendi significationom habet. Super quos autem Spiritus sedit? Super duodecim apostolos duntaxat, an super illos centum viginti? videlicet super omnes. Non enim simpliciter ac temere Petrus prophetam produxit, cum diceret: Et erit in extremis diebus, effundam de Spiritu meo super omnem carnem. Et non simpliciter acceperunt, sed repleti sumt. El, omnes, inquit, mon apostoli soli. Observa autem: cum incumberent orationi ac precationi: cum dilectione præditi essent: tune Spiritus accedit. Sed cur in specie ignis apparuit? Ut ostenderet se ejusdem esse naturæ cum ille, qui super rubum visus est in specie ignis. Ac sedit quidem super caput, verum totus homo repletus est. Videbatur enim super caput illorum ignis, non comburens, sed sanctiff την, erat. Τὸν οἶκον ὅλον ἐπλήρου, ἵν᾿ ἡ δωρεά δεδομένη δειχθή μὴ μερικῶς τίς ἐστιν *, ἀλλ' ὅλῳ τῷ τῆς Ἐκκλη σίας πληρώματι. Ἡ οἰκία γὰρ τοῦ κόσμου σύμβολον ἦν, καθάπερ γὰρ ο κολυμβήθρα γέγονεν ὕδατος· τῆς δαψιλείας δὲ τοῦτο τεκμήριον καὶ τῆς σφοδρότητος. Οὐ τὸ πῦρ δὲ τὸν οἶκον ἐπλήρωσεν· ἐξέστησε γὰρ ἄν ἀλλ᾽, ὅ τι θαυμασιώτερον, τὸ διαμερισθῆναι καὶ ἐφ' ἕνα ἕκαστον αὐτῶν ἐπικαθίσαι. Καλῶς δέ φησι, δια μεμερισμέναι· ίνα μάθης, ὅτι ἐνέργειά ἐστιν ἡ αὐτὴ ἀπὸ τοῦ Παρακλήτου πεμφθεῖσα. Καλῶς οὖν φησι, ὡσεὶ πυρός· καὶ καθάπερ πνοῆς· ἵνα μὴ αἰσθητόν τι περὶ τοῦ Πνεύματος νοήσῃς. Οὐκ ἄρα ἁπλῶς ἄνεμος ἦν, οὐδὲ πῦρ, ἀλλὰ τὸ ἅγιον Πνεῦμα ἐνταῦθα ἐπιφαινόμενον. Σκόπει δὲ ὅτι ὅτε μὲν Ιωάννη ἔδει * τὸ Πνεῦμα γνωρισθῆναι, ἐχρῆν, ὡσεὶ πῦρ '. Ἐκάθισέ τε ἐφ᾽ ἕνα ἕκαστον αὐτῶν. Τουτέστι· παρ έμεινεν, ἐπανεπαύσατο. Τὸ γὰρ καθίσαι τοῦ ἑδραίου σημαντικὸν καὶ τοῦ μεῖναι. Ἐπὶ τίνας δὲ ἐκάθισε τὸ Πνεῦμα, ἐπὶ τοὺς ιβ' μόνον, ἢ ἐπὶ τοὺς ρα'; Δηλονότι ἐπὶ πάντας. Οὐ γὰρ ἂν ἁπλῶς παρήγαγε τὸν προφήτην ὁ Πέτρος λέγων· Καὶ ἔσται ἐν ταῖς ἐσχάταις ἡμέραις, ἐκχεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου ἐπὶ πᾶσαν σάρκα. Καὶ οὐχ ἁπλῶς ἔλαβον, ἀλλ᾽ ἐπλήσθησαν· καὶ ἅπαντες, φησίν· οὐχ οἱ ἀπόστολος μόνον. Σκόπει δὲ, ὅταν προσκαρτερώσι τῇ προσευχή καὶ τῇ δεήσει, ὅταν ἀγάπην ἔχωσι, τότε τὸ Πνεῦμα παραγίνεται. Διά τί δὲ ἐν εἴδει πυρὸς ὤφθη; Ἵνα δείξῃ, ὅτι τῆς αὐτῆς ἐστιν οὐσίας τοῦ ὀφθέντος * ἐπὶ τῆς βάτου ἐν εἴδει πυρός. Καὶ ἐκάθισε μὲν ἐπὶ τὴν κεφαλὴν, ἀπὸ δὲ τῆς κεφαλῆς ἐπληρώθη ὁ ἄνθρωπος ὅλος ἦν γὰρ ἰδεῖν ὑπὲρ τῆς κεφαλῆς αὐτῶν πῦρ, οὐ καῖον, ἀλλ᾽ ἁγιάζον καὶ καταλάμπον. Διὰ τί δὲ τὰς γλώσσας οὐκ ἐπὶ τοῦ στόματος, ἀλλ' ἐπὶ τῆς κεφα λῆς ἐδέξαντο; Οὐκ εἰς τὴν γλῶσσαν, τουτέστιν εἰς τὸ τῆς φύσεως ὄργανον ἐδόθη τὸ Πνεῦμα· ἵνα μὴ νο μισθῶσιν ἐκ τῶν ἰδίων λαγόνων καὶ ἐκ τοῦ ἰδίου στόματος προφέρειν ἃ μὴ εἶχον· ἀλλ' ὥσπερ εἰς Variæ lectiones et notæ. Locus valde corruptus et Ο προσαγαγέσθαι erat, Ισ., τισίν. " ισ., καί. * [σ. εἶδε. mutilus. Hoc enim velle dicere videtur: «Quando Joannes quidcm vidit Spiritunt, vidit tanquam columbam: apostolis autem illum apparere oportebat in specie ignis;» atque ita multa defuerint. ο Ισ. τῷ ὀφθένει ακί, τῇ τοῦ ὀφθέντες. 8 Locus corruptus valde et malilus. ↳ Locus item corrupius.

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. - CAP. II. οὐρανὸν τὰ ὕδατα λαμβανόμενα, τὰς κορυφὰς τῶν cans et iluminans. Cur item linguas non in ore, ὁρέων καταλαμβάνουσι, καὶ ἀπὸ τῶν ὑψωμάτων ἐπὶ sed in capite acceperunt? Non in linguam, hoc est, τὰς φάραγγας καταφέρονται· οὕτω την κορυφήν, in illud instrumentum naturæ datus est Spiritus: ὡς ὄρος καταλαμβάνουσα ἡ τοῦ Πνεύματος χάρις, ne existimarentur ex suis lateribus et ex suo ore ἐπιχορήγησε λοιπὸν ἀπὸ τῆς κορυφῆς τῷ ἐγκεφάλῳ, proferre, quæ non habebant, sed quemadmodum in εἶτα τῷ στόματι καὶ τῇ καρδίᾳ, καὶ ὅλον δι᾿ ὅλοι cœlum, cum aquæ suscipiuntur mentium vertices τὸν ἄνθρωπον ἐπλήρωσεν ἀπὸ τῆς κεφαλῆς. Διὰ τί occupant, et a summitatibus deferuntur in conδὲ πάλιν ἐπὶ τὴν κεφαλήν; Ἐπειδὴ οἱ ἀπόστολοι valles eodem medo gratia Spiritus verticem, ut ἐχειροτονοῦντο τῆς οἰκουμένης διδάσκαλοι. Χειρο montem occupans, de vertice deinceps cerebro τονία δὲ ἁπλῶς οὐ γίνεται, εἰ μὴ ἐν τῇ κεφαλῇ. suppeditavit, deinde ori et cordi, et totum penitus. Τὸ οὖν τὰς γλώσσας ἐπὶ τῶν κεφαλών εἶναι δείκνυσι hominem: a capite replevit. Sed cur, inquam, super χειροτονίας σχήμα. Ὑπὲρ τῆς κεφαλῆς γὰρ τίθεται caput?' Quia apostoli orbis terrarum doctores desiἡ χειροτονία καθὼς καὶ ἕως νῦν ἐκράτησε τὸ gnabantur et ordinabantur. Designatio autem, seu πράγμα. Ἐπειδὴ γὰρ ἀόρατός ἐστιν ἡ τοῦ ἁγίου ordinatio simpliciter non fit, nisi in capite. Igitur Πνεύματος ἐπιφοίτησις, ἐπιτίθεται τῇ κεφαλῇ τοῦ per hoc, quod linguæ erant super capita, ostendi μέλλοντος χειροτονεῖσθαι ἀρχιερέως τὸ Εὐαγγέλιον, tur fgura ordinationis. Super caput enim manu καὶ ὅταν ἐπιτεθῇ, οὐδὲν ἄλλο ἔστιν ἰδεῖν, ἢ γλώσ extensa posita ordinativ fit. Quemadmodum etiam σαν πυρός, ἐπικειμένην τῇ κεφαλῇ γλώσσαν, διὰ τὸ ad hoc usque tempus res obtinuit. Quandoquideni κήρυγμα πυρός, διὰ τὸν λέγοντα· Πῦρ ἦλθον βαλεῖν enim invisibilis est sancti Spiritus accessus, imἐπὶ τὴν γῆν. Οὐκ εἶπε δὲ, ἡδράσθη, ἢ κατήντησεν, ponitur capiti ordinandi pontifcis Evangelium: ἀλλ', ἐκάθισεν, οὐδὲ, ἐπεπόλασεν, ἀλλ᾽, ἐκάθισεν ἐπ- quod cum fuerit impositum, nihil aliud videtur, άνω· ἵνα δείξῃ ὅτι πᾶς ἀνὴρ δεχόμενος λειτουργίαν, quam liugua ignea insidens capiti: lingua, propter θρόνος ἐστὶ Θεοῦ. Καὶ ἤρξαντο λαλεῖν ἑτέραις γλώσ- prædicationem: ignea propter eum, qui dicebat: σαις. Ἡ τοῦ Θεοῦ χάρις ᾠκονόμησεν ἀπ' ἀρχῆς τοῖς ‹ Ignem veni ut mittam infterram. › Non dixit auteni, ἀποστόλοις ἔμπρακτον εἶναι τὸν λόγον. Τίς γὰρ χρεία Fundalus seu collocatus est: aut, Descendit et perἦν κηρύκων, τῶν ἀκουόντων οὐκ ὄντων; Ἐπεὶ οὖν venit: sed, Consedit, neque in superfcie exstitit, ἐχρῆν τὴν ἀπαρχὴν τῶν ἐθνῶν ἐξ αὐτῶν τῶν προοι et quasi emicuit, sed sedit supra: 22 ut ostendeμίων τάξιν λαβεῖν, ἐπάγει ὁ συγγραφεύς, Καὶ ἤρξαντο ret, quemvis hominem, qui alicujus muneris et λαλεῖν ἑτέραις γλώσσαις. Τίνος δὲ ἕνεκεν, πρὸ τῶν operis administrationetu atque sanctionem susciἄλλων χαρισμάτων, τὸ τῶν γλωσσῶν ἔλαβον οἱ ἀπό pit, esse sollum Bei. Et ceperunt loqui diversis στολοι; Επειδή πανταχοῦ διέρχεσθαι ἔμελλον, καὶ linguis. Divina gratia ab initio disposuit et ordinaὥσπερ ἐν τῷ καιρῷ τῆς πυργοποιίας ἡ μία γλῶττα vit, ut apostolorum sermo efficax esset. Quis enim εἰς πολλὰς διετέμνετο, οὕτω τότε αἱ πολλαὶ γλῶσσαι usus esset praeconum, si desint qui audiant? Quoεἰς ἕνα ἄνθρωπον ᾔεσαν, καὶ ὁ αὐτὸς καὶ τῇ Περ- niam igitur oportebat primitias gentium ab ipsis σῶν, καὶ τῇ Ῥωμαίων, καὶ τῇ Ἰνδῶν, καὶ ἑτέραις principiis ordinem et locum accipere, subjungit πολλαῖς διελέγετο γλώσσαις, τοῦ Πνεύματος ἀνηχοῦν- scriptor: El coeperunt loqui diversis linguis. Sed τος αὐτῷ. Καὶ τὸ χάρισμα ἐκαλεῖτο χάρισμα γλυτο cujus rei gratia ante catera dona donum linguaτῶν, ἐπειδὴ πολλαῖς ἀθρόον ἠδύναντο λαλεῖν φω rum Apostoli acceperunt?quía omnes partes peraναῖς, καθὼς τὸ Πνεῦμα ἐδίδου αὐτοῖς ἀποφθέγγεσθαι. graruri erant: ac quemadmodum quo tempore Οὐ γὰρ ἀφ' ἑαυτῶν ἐφθέγγοντο, ἀλλ' ἀπὸ τοῦ ἁγίου turris exstruebatur, una lingua in multas dissecaΠνεύματος ἀπεφθέγγοντο προφητεύοντες, ήγουν, batur, ita uae multa lingua in unum hominem συνιέντες καὶ λέγοντες τὰ διὰ τῶν ἁγίων προφητῶν coibant: et ille idem et Persarum, et Romanorun, ἐπὶ Χριστῷ μαρτύρια, et Indorum, et aliis diversis multis lingnis loqueoatur, Spiritu nimirum illi insonante et insusurrante. Ac donum, vocabatur donum linguarum. Quandoquidem multis repente et in uno temporis momento poterant loqui linguis: quemadmodum Spiritus dabat illis, ut eloquerentur. Non enim ab semetipsis loquebantur, sed a sancto Spiritu eloquebantur, prophetantes, sive intelligentes et dicentes ea, quae per sanctos prophetas prodita sunt testimonia de Christo. ή Ησαν δὲ ἐν Ἱερουσαλὴμ κατοικοῦντες τουδαῖοι, ἄνδρες εὐλαβεῖς ἀπὸ παντὸς ἔθνους τῶν ὑπὸ τὸν οὐρανόν. Γενομένης δὲ τῆς φωνῆς ταύτης, συνῆλθε το πλῆθος καὶ συνεχύθη ὅτι ἤκουον εἷς ἔκαστος τῇ ἰδίᾳ διαλέκτῳ λαλούντων αὐτῶν. Ανδρες εὐλαβεῖς. Καὶ αὐτὸ τὸ κατοικεῖν ἐκεῖ και ταλιπόντας πατρίδας, εὐλαβείας ἦν σημείον, μάλιστά γε ἐκ διαφόρων ἐθνῶν ἀπάραντας, καὶ ἀφέντας οἰκίας" · ἴσ. οἰκείους. VERS. 5. Erant autem Hierosolymis inquilini Judæi homines religiosi ex omni natione eorum, qui sub coelo sunt. VERS. 6. Igitur hac re divulgala, convenit multitudo, et confusa est, quod audirent unusquisque sua propria lingua illos utentes. Viri religiosi. Atque id ipsum, quod relicta patría illic habitabant, signum erat religionis', maxime certe, quod ex diversis nationibus profecti, domo, Varia lectiones et nota.

$35 THEOPHYLACLI BULGARIB ARCHIEP. propinquis, familiaribus, necessariis atquecognatis & καὶ συγγενεῖς, ἐν Ἱερουσαλήμ κατοικεῖν. Τὸ δὲ, ἀπὸ παντὸς ἔθνους, ἀντὶ τοῦ, ἀπὸ πολλῶν ἐθνῶν. Τὸ γὰρ, παντὸς, ἐπὶ πολλῶν ἐκλαμβάνει ἡ Γραφὴ ὑπερβολικῶς χρωμένη. Ούτως εἴρηται καὶ τόν Ἐκχεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύ ματός μου ἐπὶ πᾶσαν σάρκα· καὶ τό· Οἱ πάντες τὰ ἑαυτῶν ζητοῦσιν, οὐ τὰ τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ· καὶ τό· Οὐκ ἔστι δίκαιος οὐδὲ εἰς· ἀπὸ τοῦ καθή λου τοὺς πολλοὺς σημαίνουσα. Εἶτα γενομένης τῆς φωνῆς, συνῆλθε τὸ πλῆθος καὶ συνεχύθη, ήγουν ἐταράχθη, ἐθαύμασεν· ἐπειδὴ γὰρ ἐν οἰκίᾳ ἐγένετο τὸ γενόμενον, εἰκότως ἔξωθεν συνέδραμε, ότι ἤκουον ἕκαστος τῇ ἰδίᾳ διαλέκτῳ. Ηδεισαν γὰρ ὅτι Γαλιλαίοι ὄντες, καὶ μάλιστα οἱ ἀπόστολοι πρός γὰρ ἐκείνους μάλλον εώρων τὰς μυρίας ἐκείνας ἐλάλουν γλώσσας. Συνεχύθη δὲ τὸ πλῆθος, εἰκότως· ἐνόμιζον γὰρ αὐτοῖς παρέχειν πράγματα διὰ τὴν γενομένην τόλμαν κατὰ τοῦ Χριστοῦ· καὶ τὸ συνειδὸς κατέσειεν αὐτῶν τὰς ψυχὰς, ἐν χερσὶν οὔσης ἔτι τῆς σφαγῆς· καὶ πάντα αὐτοὺς ἑπτόει. Τοῦτο δὲ τοὺς ἀποστόλους ἐνεύρου, ὅτι καὶ παρὰ τῶν ἀκροςτῶν ἐμάνθανον τοῦ θαύματος τὴν χάριν· ὅτι γὰρ ἦν τυχὸν Παρθιστί, αὐτοὶ οὐκ ᾔδεισαν, ἀλλὰ παρ' ἐκεί νων ἐμάνθανον. Ἐθνῶν δὲ μέμνηται πολεμίων απ τοῖς, Κρητῶν, Αράβων καὶ τῶν ἄλλων· καὶ τοῦτο σύμβολον ἦν ὅτι πάντων κρατήσουσιν. Ἐκεῖ δὲ ἐν αἰχμαλωσία ἦσαν πολλοί. Πάντοθεν τοίνυν ή μαρτ τυρία παρά πολιτῶν, παρὰ ξένων, παρά προσ ηλύτων. relictis, in Jerusalem Irabitabant. Ex omni autems natione dixit pro, ex multis nationibus. Dictionem. enim, omni, pro, multis, ὑπερβολικῶς, id est incredibiliter tollendo, Scriptura sumit et usurpal. Ita etiam, δερβολικώς mimirum, dictum est illud: Effundam de Spiritu meo super omnem carnem; et illud: Omnes ea, quæ sua, non quæ Jesu Christi sunt, quærunt: et illud: Non est justus, ne uuus quidem. Per universale enim ac generale multos significat. Deinde hac re divulgata, confluxit multitudo, et confusa est, id est, turbata cst, mirata est. Quando quidem enim in ædibus factum erat, quod accidit, foris nimirum, multitudo concurrebat. Quod audirent quisque propria sua lingua. Sciebaut enim, quod cum Galilei essent, et maxime apostoli (illos enim magis, quam cateros spectabant), 23 sexcentis illis linguis utebantur. Confusa est autem multitudo haud immerito. Existimabant enim illos sibi molestiam exhibituros esse propter temerarium adversus Christum facinus commissum: et conscientia animos eorum concutiebat, cum manibus cædes etiamnunc teneretur: et omnia illos terrebant. Sed id apostolos-corroborabat, quod ab auditoribus etiam donum mirificum esse discebant. Nam quod Parthice, verbi gratia, dicebatur ipsi nesciebant, sed ab illis discebant. Meminit autem nationum, quæ illis erant hostiles et inimicæ: Cretensium, Arabum et aliorum: atque hoc signum erat, quod omnium victores erant futuri. Illic autem multi erant in captivitate. Ex omnibus igitur partibus, testimonium perhibetur a civibus, ab peregrinis, a proselytis, id est advenis Judaispum professis. VERS. 7. Perculsi autem et attoniti stabant omnes, et admirantes aliud ad alium dicebant: Annon ecce omnes isti, qui loquuntur, Galilæi sunt? Vers. 8. Et qui fit nos audiamus eos propria quisque liugua sua, in qua nati sumus, utentes? VERS. 9. Parthi et Medi, et Elamitæ, et qui incolimus Mesopotamiam, Judaam et Cappadociam, PouLum et Asian, VERS. 10. Phrygium et Pamphyliam, Ægyptum el parles Libye, quæ pertinet ad Cyrenas, et advenæ Romani, Juda'i atque proselyti, VERS. 11. Cretenses et Arabes audimus eos nostris linguis loquentes magnifica opera Dei. VERS. 12. Itaque alloniti atque perculsi slabant omnes et ambigentes, causamque alius ex alio quæ - rentes dicebant: Quid hoc sibi vult? VERS. 14. Alii cavillantes dicebant: Musto repleti sunt. Ubique virtuti nequitia adjuncta est. Hi quidem mirabantur, illi vero cavillabantur et irridebant. Revera illi religiosi erant. Etenim idcirco habita- Εξίσταντο δὲ πάντες καὶ ἐθαύμαζον, λέγοντες πρὸς ἀλλήλους· Οὐκ ἰδοὺ πάντες οὗτοί εἰσιν οἱ λαλοῦντες Γαλιλαῖοι; Καὶ πῶς ἡμεῖς ἀκούομεν ἕκαστος τῇ ἰδίᾳ δια λέκτῳ ἡμῶν, ἐν ᾗ ἐγεννήθημεν; Πάρθοι καὶ Μῆδοι, καὶ Ἑλαμῖναι, καὶ οἱ κατοικοῦντες τὴν Μεσοποταμίαν κοῦντες τὴν Μεσοποταμίαν 10 τε καὶ Καππαδο κίαν, Πόντον καὶ τὴν Ἀσίαν, Φρυγίαν τε καὶ Παμφυλίαν, Αἴγυπτον καὶ τὰ μέρη τῆς Λιβύης, τῆς κατὰ Κυρήνην, καὶ οἱ ἐπι· δημοῦντες Ῥωμαῖοι, Ἰουδαῖοί τε καὶ προσ ήλυτοι. Κρῆτες καὶ "Αραβες τι ἀκούομεν λαλούντων αὐτῶν ταῖς ἡμετέραις γλώσσαις τὰ μεγαλεῖα τοῦ Θεοῦ. Εξίσταντο δὲ πάντες καὶ διηπόρουν, πρὸς ἀλ λήλους " λέγοντες· Τί ἂν θέλοι τοῦτο εἶναι; Ετεροι δὲ χλευάζοντες ἔλεγον, ὅτι Γλεύκους μεμεστωμένοι εἰσί. Πανταχοῦ μετὰ τῆς ἀρετῆς ἡ μοχθηρία. Οι μέν ἐθαύμαζον, οἱ δὲ ἐχλεύαζον· ὄντες 18 εὐλαβεῖς ἐκεῖνοι ἦσαν· καὶ γὰρ διὰ τοῦτο ᾤχουν ἐκεῖ, ἵνα Variæ lectiones et notæ. t In vulgatis hic unterpositum est, Ιουδαία». ἄλλον. 18 τσ., ὄντως. 11 In vulgatis "Αραβες. 11 In vulgatis eor, ἄλλος πρὸς

CAP. II. ἐξῆ αὐτοῖς κατὰ τὸν νόμον τρὶς τοῦ ἐνιαυτοῦ φαίνε- bant illic, ut liceret sibi juxta legis præscriptum σθαι ἐν τῷ ναῷ. Ορα δὲ τῶν ἄλλων τὴν ἀπόνοιαν. Γλεύκους, φησί, με μεστωμένοι εἰσί· καίτοι οὐδὲ και μὸς ἦν τοιοῦτος, Πεντηκοστὴ γὰρ ἦν, καὶ ὥρᾳ τρίτῃ· ἀλλ᾽ οὐδὲν ὀκνεῖ ἡ οἰκία 1. Τὸ δὲ δεινότερον, ὅτι ἐκείνων θαυμαζόντων καὶ ὁμολογούντων Ἰουδαίων όντων, Ρωμαίων ὄντων, προσηλύτων ὄντων, τῶν σταυρωσάντων ίσως, ἐξ ἐθνῶν σχεδὸν ἁπάντων, τούτων κηρυττόντων ὅτι ταῖς γλώσσαις αὐτῶν λα λοῦσιν, εὑρέθησαν ὅμως τινὲς χλευάζοντες. Πότερον δὲ οἱ χλευάζοντες συνίεσαν λαλούντων γλώσσαις τῶν ἀποστόλων, ἢ οὐχί; Εἰ μὲν γὰρ οὐ συνίεσαν, πῶς πάσαις γλώσσαις ἐλάλουν οἱ ἀπόστολοι; Εἰ δὲ συνίεσαν, πῶς ἐθάρρησαν μέθην αἰτιάσασθαι, παρὰ πόδας ἔχοντες τοὺς ἐλέγχους, αὐτοὺς τοὺς ἀκούοντας καὶ συνιέντας ὅτι γλώσσαις λαλοῦσι καὶ οὐ μεθύου σιν; Οὕτω μὲν ἄν τις διαπορήσειεν. Ἐγὼ δὲ τούναν τον φημί, ὡς εἰ μή συνίεσαν, οὐδ' ἂν εἰς μέθην τὸ θαῦμα διέβαλλον· τί γὰρ ἄν τις καὶ διαβάλλειν ἐπιχειροίη, ὅπερ οὐδὲν αὐτὸν παραλυπεῖ; Διὸ καὶ ὁ Λουκάς, χλευάζοντες, φησίν, οἷον διασύροντες, ἐνδιαβάλλοντες. Διέβαλλον οὖν ὡς συνιέντες μὲν, μὴ ἀρεσκόμενοι δὲ τοῖς λεγομένοις· τὰ γὰρ μεγαλεία ἔλεγον ἐκεῖνοι τοῦ Θεοῦ. Πῶς οὖν συνιέντες εἰς μέθην ἀνέφερον τὰ λεγόμενα; Ἀπὸ πολλῆς ἀπονίας, ἐξ ὑπερβαλλούσης ὠμότητος. Εθος γάρ ἐστι τοῖς πολλοῖς, ἂν μὴ ἀρέσκωνται 18 τοῖς λεγομένοις, δαιμονᾷν ἢ παραπαίειν ἡγεῖσθαι τὸν λέγοντα, ἢ μέθην αἰτιᾶσθαι καὶ μὴ συνιέναι ἃ λέγει· καίτοι κἀκείνου ἀσφαλῶς φθεγγομένου, καὶ τοῦ ς χλευάζοντος αἰτιωμένου ὅμως ἀκούοντος καὶ συνιέντος. Ἐκεῖνοι δὲ καὶ μᾶλλον ἐθάῤῥουν ἐγκαλεῖν μέθην, ὅτι καὶ τῇ ἰδίᾳ γλώσσῃ ἀκούοντες, καὶ τοὺς ἄλλους μὴ συνιέναι νομίζοντες, ἅτε δὴ ἑτερογλώσσους ὄντας. Αὐτοὶ μὲν γὰρ συνίεσαν τὰ λεγόμενα· τοὺς δὲ λοιποὺς, δι' οὓς καὶ μέθην ἐχλεύαζον, τὸ θαῦμα οὐκ ἐνόμιζον συνιέναι. Ωσπερ γὰρ ὅτε ἐξέβαλεν ὁ Δεσπότης τὰ δαιμόνια, συνίεσαν μὲν καὶ ἔβλεπον τὰ περατουργήματα, δέον δὲ ὑμνεῖν, εἰς Βεελζεβούλ ἐνδιέσυρον, καὶ νήσους πάσας καὶ πάθη ὁρῶντες θεραπευόμενα, τὰς θαυματουργίας φθόνου καὶ συχοφαντίας και φόνου ὕλην ἐποιοῦντο. Οὕτω καὶ νῦν, ἀρνήσασθαι μὴ ἔχοντες τὸ παράδοξον καὶ ὑπερφυές τῶν γλωσσῶν, ὅμως εἰς μέθην τὸ θαῦμα διασύρειν. ἀπετόλμησαν. Ορα δὲ καὶ κακουργίαν. Επειδή ἐπίθανον ἦν τὸ μεθύειν ἐν ὥρᾳ τοιαύτῃ, καὶ μάλιστα ἀνθρώπους ἐν κινδύνοις καὶ φόβοις ἐξεταζομένους, τῇ ποιότητι τὸ πᾶν ἐπιγράφουσι, Γλεύκους, λέγοντες, με μεστωμένοι εἰσίν. Ενθα γὰρ ιταμότης, ἓν ζητεῖ μόνον εἰπεῖν, ὅτι δήποτε, οὐχ ὅπως τι λόγου ἐχόμε ναν εἶποι· διὰ τοῦτο καὶ ὅ δοκοῦσι περιεσκιασμένως εἰπεῖν, πολλῆς ἀνοίας γέμει καὶ μανίας. Ορα δὲ τὴν κακίαν καὶ ἀπὸ τοῦ χρόνου καὶ τῆς ὥρας ἐλεγχομένην. Ἐν τῇ Πεντηκοστῇ πόθεν γλεύκος; Γλεύκαὶ γὰρ λέγεται ὁ νέος οἶνος. Εἶτα μέθη διαφόρους γλώσσας δίδωσιν, ἢ καὶ τὴν οὖσαν ἀφανίζει; "Ορα 14 Ισ. ἡ κακία. ** αρέσκεσθαι, erat. ter quotannis comparere in templo. Vide antem aliorum dementiam. Musto inquiunt, repleti sunt; atqui ne tempus quidem anni tale erat. Pentecoste enim erat, et hora tertia. Sed nihil non audet nequitia. Et quod gravius erat, illis mirantibus et confitentibus, qui Judæi erant, qui Romani erant, qui proselyti erant, qui fortasse crucifixerant, qui ex omnibus fere nationibus erant: illis prædicantibus, quod eorum lingua loquerentur, exstiterunt tamen nonnulli, qui cavillarentur et irriðerent.. Utrum autem illi, qui cavillabantur, 24 intelligebant linguis loquentes apostolos, annon? Nam siquidem non intelligebant, qui linguis omnibus utebantur apostoli? Sin autem intelligebant, qua confidentia audebant in ebrietatem causam conferre, cum ad pedes haberent eos a quibus refularentur et convincerentur, nempe illos, qui audiebant et intelligebant, quod linguis loquerentur et non ebrii essent? Atque ita quidem aliquis disceptando quasiverit. Ego vero contrarium dico. Nam siquidem non intelligebant, nec ebrietatem quidem objicientes miraculo detrahebant. Nam cur etiam aliquis calumnietur, a quo nulla molestia afficiatur? Quanobrem etiam Lucas, cavillantes, inquit, quusi obtrectantes, criminantes. Calumniabantur igitur quasi intelligentes quidem, sed ea, quæ dicebantur, non probantes. magnifica namque opera Dei illi exponebant. Qui ergo cum intelligerent, in ebrietatem conferebant ea, quæ dicebantur? Permagna amentia: propter ingentem crudelitatem. Mos est enim multitudini, ut, si non probet ea, quae dicuntur, demonio correptum esse et insanire atque delirare putet dicentem, aut in obrietatem causam conferat, et se non intelligere simulet, quæ dicantur: tametsi et ille recte et integre, loquatur, et cavillator etiamsi criminetur, tamen audiat et intelligat. Illi vero magis etiam audebant ebrietatem objicere, quod et sua lingua audiebant, et alios, ut homines ninirum diverse linguæ, non intelligere putabant. Nam ipsi quidem intelligebant ea quic dicebantur: reliquos autem, propter quos etiam ebrietatem cavillantes (apostolis) objiciebant, miraculum intelligere non putabant. Quemadmodum enim, cum Dominus ejiceret damonia, intelligebant quidem et videbant prodigia, quæ debant, sed cum laudare deberent, Beelzebul illi objiciebant, morbos item omnes et affectiones cum curari viderent, ex mirificis operibus invidiæ et calumnia et cædis materiam sumebant. Ita etiam nunc, etsi non poterant negare inopinatum illud, quodque naturam superabat donum linguarum, tamen ebrietatem objicientes miraculo obtrectare audebant. Animadverte autem etiam malitiam. Quoniam enim dictu absurdum et non probabile erat in tali hora ebrius esse, praesertim homines, quos in peVaria lectiones et notæ. 1º qúokav, eral.

riculo ac metu versari constaret, qualitati rem δὲ τί κατασκευάζει Θεός· εἰ μὴ ὑπενοήθη ἡχλεύη, παρητοῦντο οἱ Ἰουδαῖοι εἰσελθεῖν καὶ ἀκοῦσαι, Συνεχώρησεν ὁ Θεὸς, ἵνα ἡ χλεύη πολλούς συναγάγῃ. omnem ascribunt: Musto, inquiunt, repleti sunt. Ubicunque enim petulantia est, unum duntaxat quærit quod dicat, quodcunque tandem fuerit: non ut aliquid dicat, quod ratione nitatur: propterea etiam id quod videntur obumbrate ac tecte dixisse, multæ amentiæ atque adeo furoris plenum est. Vide autem malitiam, quæ et a tempore anni, et ab hora convincitur 25 et refutatur. In die Pentecostes unde mustum? Mustum enim dicitur novum, vi. num. Deinde ebrietas utrum diversas linguas largitur, an etiam eam, quæ suppetit, corrumpit q labefactat? Vide autem quid moliatur Deus, Nisi cavillatio suspecta fuisset, Judæi recusassent in. trare et audire. Permisit Deus, ut cavillatio multos congregaret. VERS. 14. Stans autem Petrus una cum illis undecim, alla voce dixi ad eos: Viri Judai, et universi habitatores Hierosolymorum, hoc vobis notum sit, et auribus percipite verba mea. Vers. 15. Nam isti non, ut vos suspicamini, ebrii sunt: est enim hora diei tertia. Σταθεὶς δὲ Πέτρος σὺν τοῖς ἔνδεκα, ἐπῆρε τὴν φωνὴν αὐτοῦ, καὶ ἀπεφθέγξατο αὐτοῖς· "Ανδρες Ἰουδαῖοι καὶ οἱ κατοικοῦντες ῾Ιερουσαλὴμ ἅπαν τες, τοῦτο ὑμῖν γνωστὸν ἔστω, καὶ ἐνωτίσασθε τὰ ῥήματά μου. Vidisti illic providentiam et sollicitudinem: vide item fortitudinem hic. Nam si omnes auditores admirantes habuisset, annon etiam sic miranda res fuisset, si homo litterarum imperitus et idiota in tanta multitudine vocem rupisset? Sed cum etiam irridentes et ad cædem propensos haberet auditores, qui potuit res non esse super humanam conditionem? Sed vide, ut statim simul ac vocem edidit, calumniam refutet, et ostendens illos non ebrios esse, ac ne alienata quidem esse mente, quemadmodum furiosi. Quid est autem, una cum illis undecim? Communein proposuit sententiam et vocem: et omnium ipse orator erat. Assistebant autem reliqui undecim, ea quæ dicebantur, testiinonio suo comprobantes. Quod autem dicit, alta voce, id est, cum multa fiducia: ut statim in initio scirent gratiam Spiritus. Qui enim non sustinuerat interrogationem vilis puellæ, hic in medio multitudinum ad cædem inclinatarum cum lanta fducia verba facit. Antequam accepisset donum linguarum, Petrus cum ab una puella interrogaretur, territus est, ac dixit: Non novi hominem. Illic una puella atque timiditas multa; hic infiniva multitudo, et vox intrepida atque fiduciæ plena. Non dixit autem, ut vus cavillamini, isti ebrii non sunt: sed, ut suspi camini: milius enim loquebatur, et nolebat ostendere, dedita opera atque maligne illos hoc dicere: sed initio ignorantiam illis attribuit, non improbitatis arguit, viam præmuniens illis ad conversionem. Et quid hoc est, non solent homines ebrii esse hora tertia? Sed in hoc non immoratur. Neque Cavillantes ita dicebant. VERS. 16. Sed hoc est, quod dictum est per prophetam Joelem: VERS. 17. Ει accidet in extremis diebus, dicit Dom minus, effundam de Spiritu meo super omnem carnem: et prophetabunt filii vestri, et filiæ vestræ, et juvenes 17 φωνῶντας, erat. ἔστη. Οὐ γὰρ, ὡς ὑμεῖς ὑπολαμβάνετε, οὗτοι μεθύου σιν· ἔστι γὰρ ὥρα τρίτη τῆς ἡμέρας. Είδες έχει κηδεμονίαν· ὅρα δὲ τὴν ἀνδρείαν ἐνταῦθα. Εἰ γὰρ θαυμάζοντας εἶχε τοὺς ἀκροατὰς πάντας, οὐχὶ καὶ οὕτω θαυμαστὸν ἦν μεταξύ του ούτων ῥῆξαι φωνὴν ἄνθρωπον ἀγράμματον καὶ ἰδιώτην; ὅτε δὲ καὶ γελώντας· καὶ φανῶντας '', πῶς οὐχὶ ὑπὲρ ἄνθρωπον;. Αλλ' δρα, εὐθέως ἀπὸ τῆς φωνῆς ἐλέγχει τὴν συκοφαντίαν, ὅτι οὐ μεθύουσιν. Αλλ' οὐδὲ ὅτι ἐξεστήκασι, καθάπερ οι μανέντες. Τί δέ ἐστι, σὺν τοῖς ἔνδεκα; Κοινὴν προεβάλετο γνώμην καὶ φωνήν· καὶ πάντων αὐτὸς ἦν τὸ στόμα. Παρειστήκεισαν δὲ οἱ ἔνδεκα, τοῖς λεγομένοις μαρτυ ροῦντες. Τὸ δὲ, ἐπῆρε τὴν φωνὴν αὐτοῦ, τουτέστι, μετά πολλῆς παῤῥησίας· ἵνα εὐθέως ἀρχομένου, μάθωσι τοῦ Πνεύματος τὴν χάριν. Ο γὰρ μὴ ἐνεγκὼν ἐρώτησιν κορασίου εὐτελοῦ;, οὗτος ἐν μέσῳ δήμων φονώντων μετὰ τοσαύτης διαλέγεται παῤῥησίας. [ΣΕΥΗΡΙΑΝΟΥ.] Πρὸ τοῦ δέξασθαι τὰς γλώσ σας, ὁ Πέτρος ὑπὸ μιᾶς παιδίσκης. Ερωτώμενος 10 ἐφοβήθη, καὶ λέγει· Οὐκ οἶδα τὸν ἄνθρωπον. Ἐκεῖ μία παιδίσκη καὶ δειλία πολλή ὧδε πλῆθος ἄπειρον, καὶ φωνὴ εὐπαρρησίαστος. Οὐκ εἶπε δὲ ", Ως ὑμεῖς χλευάζετε, οὗτοι μεθύουσιν· ἀλλ', ὡς ὑπολαμβάνετε, ἐπιεικέστερον φθεγγόμενος, καὶ οὐκ ἐπίτηδες ἀπὸ κακουργίας βουλόμενος το αὐτοὺς δεῖξαι τοῦτο λέγοντας· ἀλλὰ τέως περιτίθησιν αὐτοῖς ἄγνοιαν, οὐ πονηρίας Έγκλημα, προοδοποιῶν αὐτοῖ; τὴν ἐπιστροφήν. Καὶ τί τοῦτο, Οὐκ ἔνι ώρα τρίτη μεθύειν; Αλλ᾽ οὐκ ἔσται οι πρὸς τοῦτο· οὐδὲ γὰρ ἐκεῖνοι οὕτως εἶχον περὶ αὐτῶν· ἀλλὰ διασύροντες καὶ χλευάζοντες οὕτως ἔλεγον. enim illi ita sentiebant de iis: sed obtrectantes el ᾿Αλλὰ τοῦτό ἐστι τὸ εἰρημένον διὰ τοῦ προ μήτου Ἰωήλ· Καὶ ἔσται ἐν ταῖς ἐσχάταις ἡμέραις, λέγει ὁ Θεός, ἐκχεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου ἐπὶ πᾶσαν σάρκα, καὶ προφητεύσουσιν οἱ υἱοὶ ὑμῶν καὶ οἱ Variæ lectiones et notæ. 10 ερωτωμένως, erat, • Videtur desiderari, ούχ. βαλόμενος, eral. "110.

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. - CAP. II. θυγατέρες ὑμῶν, καὶ οἱ νεανίσκοι ὑμῶν δράσεις vestri 26 visiones videbunt, et seniores vestri somὄψονται, καὶ οι πρεσβύτεροι ὑμῶν ἐνύπνια niis occupabuntur i. ἐνυπνιασθήσονται. Καί γε 18-13 ἐπὶ τοὺς δούλους μου καὶ ἐπὶ τὰς τούλας μου ἐν ταῖς ἡμέραις ἐκείναις ἐκχεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου, καὶ προφητεύσουσιν. Οὐδαμοῦ τέως ὄνομα τοῦ Χριστοῦ, οὐδὲ ἐπαγγελία αὐτοῦ, ἀλλὰ τοῦ Πατρὸς ἡ ἐπαγγελία. Ορα δὲ σύνο εσιν. Οὐ παρῆλθε καὶ εἶπεν εὐθέως τὰ κατὰ Χριστὸν, ὅτι Ἐκεῖνος ἡμῖν μετὰ τὸ σταυρωθῆναι ταῦτα ἐπηγγείλατο. "Η γὰρ ἂν οὕτως εἰπὼν, πάντα ἀνέ τρεψε· καίπερ ἱκανὰ ἦν δεῖξαι αὐτοῦ τὴν θεότητα, ἀλλὰ ἀπιστούμενα. Τὸ δὲ ζητούμενον, πιστευθῆναι ἦν· μὴ πιστευόμενα δὲ, καταλευσθῆναι ἂν αὐτοὺς ἐποίησε. Τὰς ἀπορίας ἄλλο οὐ λύει, η μαρτυρία προφητική. Όταν οὖν ἀνακύπτῃ τι τῶν ἀπόρων ζητημάτων, μὴ καταφεύγῃς ἐπὶ τοὺς λογισμούς. Ενθυμήσεις γὰρ λογισμῶν καὶ ἀνατρέπονται καὶ συνίστανται, Θεοῦ δὲ φωνὴν τίς λύει; Λογισμός λύεται· Γραφὴ οὐ λύεται. Οὐκ εἶπεν, Εκχεῶ τὸ Πνεῦμά μου, ἀλλ' ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου. Οὐ τὸ Πνεῦμα ἐκχεῖται, ἀλλ' ἡ δωρεὰ τοῦ Πνεύματος, ἐπὶ πᾶσαν σάρκα, δηλαδή την πιστεύσασαν, τουτέστιν, ἐπὶ τὰ ἔθνη· ἀλλ' οὐδέπω τέως ἀποκαλύπτει αὐτοῖς τοῦτο. Τὸ δὲ, ἐπὶ πᾶσαν σάρκα, δίδωσι καὶ αὐτοῖς ἐλπίδας χρηστάς. Καὶ οὐκ ἀφίησιν ἴδιον αὐτῶν μόνον εἶναι τὸ πλεονέκτημα, ταύτῃ καὶ τὸν φθόνον ὑποτεμνόμενος. Ὅρα δὲ πῶς διάφορος ἡ τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος ἀποκάλυψις. Ὁ μὲν προφητεύει, ἔχων τοῦ Πνεύματος τὴν χάριν· ἄλλος ἀτονῶν πρὸς τὸ ὑπηρετήσασθαι τοιούτῳ πράγματι, λαμβάνει τὸ τῶν ὁράσεων· ὡς εἶδεν ἔκτῇ ὥρᾳ τὴν εἰκόνα ο Πέτρος· ὡς ὁ Κορνήλιος ἐννάτῃ ὥρᾳ εἶδε τὸν ἄγγελον. Τὸ ἐν τῇ καρδίᾳ οὐ λέγεται ὅραμα, ἀλλ' ὅρασις. "Αλλως, βλέπει τις δρασιν, ὥς φησιν ὁ ὁρῶν. Βάδιζε, ἄλλως δὲ, οὐ τῇ ὄψει θεωρῶν τὸ θεώρημα, άλλως, ὅταν ἐνύ πνιον τῇ φαντασίᾳ παιδεύηται. VERS. 18. Et quidem super servos meos el super ancillas meas in diebus illis effundam de Spiritu meo, et prophetabunt. Nusquam interim nomen Christi, neque promissum illius, sed Patris promissum. Vide autem prudentiam. Non prodiit ac statim dixit ea, quæ ad Christum pertinebant, nempe: Ille nobis ex quo crucifixus est, hæc promisit. Nam profecto, si ita dixisset, omnia evertisset, quamquan sumfcientia erant ad demonstrandum illius Deitatem, sed non credebantur. Porro, quod desiderabatur, hoc erat nimirum, ut fides haberetur, et crederentur esse vera, quæ dicebantur. Quod si vera esse non crederentur, fieri potuisset, ut lapidibus obruerentur. Ambigituales nihil aliud solvit, quam testimonium propheticum. Cum igitur exsistit aliqua quæstio inexplicabilis, ne confugias ad rationes. Rationes enim excogitatæ tam evertuntur, quam approbantur, sed Dei vocem quis solvit? Ratio solvitur: Scriptura non solvitur. Non dixit: Efundam Spiritum meum, sed, de Spiritu meo. Spiritus non effunditur, sed donum Spiritus. Super omnem carnem, videlicet quæ crediderit, hoc est, super gentes: sed interim nondum detegit illis hoc. Hoc autem, quod dicit, Super omnem carnem, etiam ipsis bonam spem facit, et non sinit ipsorum duntaxat proprium esse commodum, hoc modo etiam invidiam precidens. Vide autem quan diversa ac veria sit sancti Spiritus revelatio. Hic quidem adeptus gratiam Spiritus, prophetat: alius, cui vires non suppetunt, ut tali ministerio fungatur, accipit donum visionum: ut vidit hora sexta Petrus imaginem lintel: ut Cornelius hora nona vidit angelum. Quod est in corde, non dicitur δραμα, id est visum, sive aspectus, sel ὅρασις, id est visio. Aliter, videt quis visionem: ut inquit, qui videbat: Vade; aliter autem, non visu speculans et contemplans speculamentum, seu rem contemplandam: aliter, cum quis in summo per imaginationem eruditur atque docetur. Καὶ δώσω τέρατα ἐν τῷ οὐρανῷ ἄνω, καὶ σημεῖα ἐπὶ τῆς γῆς κάτω, αἷμα, καὶ πῦρ, καὶ ἀτμίδα καπνού. Ο ήλιος μεταστραφήσεται εἰς σκότος, καὶ ἡ σελήνη εἰς αἷμα, πρὶν ἢ ἐλθεῖν τὴν ἡμέραν Κυ ρίου, τὴν μεγάλην καὶ ἐπιφανῆ. น Καὶ ἔσται, πᾶς ὃς ἂν ἐπικαλέσηται τὸ ὄνομα Κυρίου, σωθήσεται. Ταῦτα καὶ περὶ τῆς μελλούσης κρίσεως, καὶ περὶ τῶν Ἱεροσολύμων καὶ τῆς τότε αἰχμαλωσίας, καὶ τὰ ἐπὶ τῷ σταυρῷ τοῦ Χριστοῦ γενησόμενα, προδιδάσκει σαφῶς, καὶ τὰ δι' αὐτὸν τοῖς Ἰουδαίοις συμθαίνοντα διὰ τοῦ Ῥωμαίων πολέμου· αἵματος μὲν ὑπὸ τούτων πλείστου ἐκχεομένου κατὰ τὴν Ιουδαίαν, καπνοῦ δὲ ἐγγινομένου, τῶν πόλεων καὶ τῶν κωμῶν Vers. 19. Εt eadem prodigia in calo supra, et signa in terra subter sanguinem et ignem et vaporem fumi. VERS. 20. Sol convertitur in tenebras, et luna in sanguinem, antequam veniat dies Domini ille magnus et illustris. VERS. 21. Εt futurum est, ut omnis quicunque invocaverit nomen Domini, servetur. Hæc et de futuro judicio, et de Illerosolymis, eaque, quæ tunc Judais accidit, captivitate, et ea, quæ propter 27 crucem Christi futura erant, ante docent aperte et ea, quæ propter illum Judæis per bellum Romanorum acciderunt, cum sanguis quidem ab illis plurimus per Judæam effunderetur, fumus item ingeneraretur, oppidis et vicis incen Variæ lectiones et notæ. 12.03 καίτοι in vulgatis. * In vulgatis est, ἐάν. 1 Vulg. somnia somniatunt.

CAP. I. ἄξιοι λοιπὸν ήθελον μαθεῖν καὶ ἀπαλλαγῆναι τῶν ritum esse accepturos,tanquam digni deinceps scire δυσχερῶν ἐπεθύμουν· οὐ γὰρ ἐβούλοντο πάλιν εἰς τοὺς ἐσχάτους ἑαυτοὺς καθεῖναι κινδύνους. Οὐκ πρώτων δὲ, Πότε; ἀλλ', Εἰ ἐν τῷ χρόνῳ τούτῳ ἀποκαθιστάνεις τὴν βασιλείαν τῷ Ἰσραήλ; Εἰ νῦν, φησίν σε οὕτως ἐπεθύμουν τὴν ἡμέραν. Ἐμοὶ volebant, 11 et ab ærumnis et molestiis liberari atque defungi cupiebant. Non enim rursus volebant sese extremis periculis offerre. Non sciscitabantur autem, Quando? sed, An in hoc tempore restituis regrum Isr.eli? An nunc, inquiunt: adeo diem scire cupiebant. Mihi autem videtur, ne tunc quidem adhuc planum factum illis fuisse, quodnam regnum tandem esset: nondum enim erat Spiritus, qui doceret illos. Non dixerunt auten, Quando erit sed, An restituis ipse. Adeo majora deinceps de illo imaginabantur et animo concipiebant. Idcirco etiam ipse placide et leniter cum illis sermocinatur. Non enim jam amplius dicit: Ne Filius quidem diem novit: sed quid? Non est δὲ δοκεῖ, οὐδὲ τετρανῶσθαι τε πῶς σε αὐτοῖς, τις ποτε ἦν ἡ βασιλεία· οὔπω γὰρ ἦν τὸ Πνεῦμα διδάξαν αὐτούς. Οὐκ εἶπον δὲ, Πότε ἐστὶν, ἀλλ', Εἰ ἀποκαθιστάνει; αὐτός· οὕτω λοιπόν μείζονα περὶ αὐτοῦ ἐφαντάζοντο. Διὰ τοῦτο καὶ αὐτὸς ἀνειμένως οι αὐτοῖς διαλέγεται· οὐκέτι γὰρ λέγει, ὅτι οὐδὲ ὁ Υις οἶδε τὴν ἡμέραν· ἀλλὰ τί; Οὐχ ὑμῶν ἐστι γνῶναι χρόνους ἢ καιρούς. Οὐ γὰρ ἀγνοῶν αὐτὸς τῶν χρόνων τὸ συμπέρασμα, τῷ Πατρὶ τὴν εἴδησιν παρέπεμψεν· ἀλλ᾽ ἐπειδὴ περιττή τις ὑπῆρχεν ή vestrum scire tempora et momenta temporum. Non ἐρώτησις, συμφερόντως παρεσιώπησε. Σκοπός γὰρ ἦν αὐτῷ τὴν εἰς τοῦτο πολυπραγμοσύνην ἀνακύψαι τῶν μαθητῶν. Κηρύττειν γὰρ αὐτοὺς ἀπέστειλε τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, οὐ τὴν ποσότητα τῶν χρόνων κατασημαίνειν. Οὐ λέγει δὲ αὐτοῖς τὸν και ρόν, τὰ πολλῷ μείζω διδάξας· ἵνα, ὡς πολλάκι; ἔφαμεν, ἐγρηγορότε; ὦσι· καὶ ὅτι οὐδὲν ἐβλάπτοντο μὴ εἰδότες· ἐπεὶ πολλῷ μείζονα τούτου ἐδίδαξεν· ὅτι Υιός ἐστι τοῦ Θεοῦ, καὶ ὅτι ὁμότιμος τῷ Πατρί· ὅτι ἀνέστη, ὅτι ἀνάστασις ἔσται, ὅτι κρίσις, ὅτι ἐκάθισεν ἐν δεξιᾷ τοῦ Πατρός. Τί γάρ, είπέ μοι, μείζον; τὸ μαθεῖν ὅτι βασιλεύσει, ἢ τὸ πότε; Έμαθε Παῦλος & οὐκ ἐξὸν ἀνθρώπῳ λαλεῖν· καὶ Μωϋσῆς ἔμαθε τὴν ἀρχὴν τοῦ κόσμου· καὶ πότε· καὶ πρὸ πόσων χρόνων· καὶ ἀριθμεῖ τὰ ἔτη· και τὰ ἡ ἀρχὴ τοῦ τέλους εἰς γνῶσιν, ὡς ἐπίπαν, δυσκολώτερον· ἄλλως δὲ, ἐκεῖνοι οὐδὲ περὶ τῆς και θόλου αὐτὸν ἠρώτων συντελείας· ἀλλ᾽, Εἰ τῷ χρόνῳ τούτῳ ἀποκαθιστάνεις τὴν βασιλείαν τῷ Ἰσραήλ; Ὁ δὲ οὐδὲ τοῦτο αὐτοῖς ἐξεκάλυψεν· ἀλλ᾿ ὥσπερ ἐκεῖ ἀπεκρίνατο ἀπάγων αὐτοὺς τοῦ νομίζειν τὴν ἀπαλλαγὴν τῶν δυσχερῶν εἶναι πλησίον· ἀλλ' ὅτι καὶ πολλοῖς περιπεσούνται κινδύνοις, οὕτω καὶ ἐνα ταῦθα, πλὴν ἡμερώτερον· ἀλλὰ, Λήψεσθε δύναμιν. Εἶτα, ἵνα μὴ πάλιν αὐτὸν ἐρωτῶσιν, εὐθέως ἀνελή φθη. Εἶτα, [ἵνα μὴ εἴπωσι, Διατί ἐπαίρεις τὸ πρᾶγμε; φη]σὶν ὁ Υἱός· Οὓς ὁ Πατὴρ ἔθετο ἐν τῇ ἰδίᾳ ἐξουσίᾳ· ἡ δὲ τοῦ Πατρὸς ἐξουσία, δηλονότι καὶ τοῦ Υἱοῦ· ὥσπερ γὰρ ὁ Πατὴρ ἐγείρει τοὺς νεκροὺς καὶ quam quod mitius: Sed accipietis virtutem. ζωοποιεῖ, οὕτω καὶ ὁ Υἱὸς, οὓς θέλει, ζωοποιεῖ. Εἰ δὲ ἔνθα ἐργάσασθαι δεῖ τὰ φρικώδη καὶ ἀπόῤῥητα μετὰ τῆς ἐξουσίας δ ε ὁ Πατήρ ος εργάζεται, πολλῷ μᾶλλον, ἔνθα δεῖ εἰδέναι. Πολλῷ γὰρ μεῖζον τὸ νεκροὺς ἐγείρειν μετὰ τῆς ἴσης καὶ τῆς αὐτῆς Εξουσίας τῷ Πατρὶ, ἢ τὴν ἡμέραν εἰδέναι. Διὰ τί enim, quia ipse ignoraret temporun consummationem ad Patrem scientiam rejicit: sed quonlamı supervacua quidam erat interrogatio, utiliter reticuit. Nam id agebat, ut ejus rei curiosam discipulorum scrutationem reprimeret atque inhiberet. Mittebat enim eos, ut prædicarent regnum cœ'orumi, non ut rationem temporum notarent. Non edit autem illis articulum temporis, cum multo majora docuisset, ut, quemadmodum sape dixit, vigilantes essent et quod nihil eis illa ignorantia noceret, quoniam longe majora, quam hæc res erat, docuerat, quod Filius Dei esset, qued Patri æqualis, quod resurrexisset: quod resurrectio, quod judicium futura sint: quod sedebat ad dexteram Patris. Quid enim, dic mihi, majus? scire quod regnaturus sit, an, quando? Didicerat Paulus, quæ homini loqui non licebat, et Moyses didicerat initium mundi: et, quando: et, ante quam multa tempora: et numerat annos: atqui principium in universum cognitu difficilius est quam finis. Atque aliter: Illi nec de universali quidem consummatione eum interrogabant: sed, An in hoc tempore restituis regnum Israeli? At ille ne hoc quidem eis patefecit: sed quemadmodum illic ita respondit, ut abduceret eos ab illa opinione, ne putarent finem molestiarum et ærumnarum appropinquare, sed futurum esse, ut in multa deinceps etiam pericula inciderent: ita etiam hic, præterDeinde ne rursus eum interrogarent statim assumplus est. Præterea, ne rursus dicerent: Cur rem differs et suspendis? Filius, Quos Pater, inquit, posuit in sua potestate. Patris autem potestas videlicet etiam Filii potestas est. Quemadmodum enim Pater, ita etiam Filius, quos vult resuscitat Variæ lectiones et notæ. τρανώσθαί πως, erat. 60 ίσ. πω. οι ἀνιγμένως, erat: in margine correctum depreErat enim ejusmoai nota, quoniam non poteram assequi nisi conjectura. 6 σ. ὁ Υἱὸς καὶ ὁ Πατήρ, ἢ, ὡς ὁ Πατήρ. δ σε τόν erat. 8 [σ., φασιν. hendi, ut posui. Verba hæc uncinulis conclusa desunt in edıtione Siphani. Ea procul dubio typographi incuria exciderunt. Nos, quibus codicem, unde ea manavit elitio. inspicere non licet, ca ex Chrysostomo restituimus: nam ex Latina interpretatione, el ex iis quæ sequuntur, patet, Theophylactum, hoc loco, sicut in plerisque aliis, ipsa Chrysostomi verba usurpasse. Editor Venetus.

Χριστός, ἀλλ᾽ ἔφη, ὅτι, Λήψεσθε δύναμιν; Απεκρίθη εἰπών· Οὐχ ὑμῶν ἐστι γνῶναι· καὶ τότε ἐπήγαγεν, ἀλλὰ, Λήψεσθε δύναμιν. Καὶ αὕτη γὰρ ἡ λέξις ἐπέλευσίν τινα, καὶ ἵν' οὕτως εἴπω. ἐπίῤῥοιαν τοῦ Πνεύματος δηλοί. Λεκτέον οὖν τῶν Φρυγῶν τὴν αἵρεσιν οἱομένων που μετά διακόσια έτη τῆς ἀναλήψεως τοῦ Χριστοῦ πεπέμφθαι τὸν Παράκλητον ἐν ταῖς γυναιξίν, &; οἴονται προφήτιδας είναι, Πρι σκίλλῃ καὶ Μαξιμίλλῃ, καὶ ἐν τῷ συμμανέντι αὐταῖς Μοντανῷ· τότε γὰρ λέγουσι πεπληρῶσθαι τὴν, Πέμψω ἡμῖν τὸν Παράκλητον, ἐπαγγελίαν. Διὰ τί δὲ, ὃ οὐκ ἠρώτησαν, διδάσκει, ὅτι, Λήψεσθε δύναμιν; ὅτι διδάσκαλός ἐστιν, ὁ μὴ, & βούλεται ὁ μαθητής, ἀλλὰ συμφέρει μαθεῖν, διδάσκων. mortuos et vivifcat. Quod si, ubi eficere cum po- δὲ μὴ πρὸς ἃ ἠρώτησαν οἱ μαθηταὶ, ἀπεκρίθη ὁ testate oportet horrenda atque arcana, sicut Pater operatur: multo magis, ubi oportet scire. Longe enim majus est, mortuos excitare cum 12 pari et eadem cum Patre potestate, quam diem scire. Sed cur ad ea, quae discipuli interrogabant, Christus non respondit, sed dixit: Accipietis virtutem? Respondens diserat: Non est vestrum scire, et tunc subjunxit: sed accipietis virtutem. Etenim bæc dictio accessum quemdam, et, ut ita dicam, afluentiam Spiritus significat. Dicendum igitur de secta Phrygun, qui putant post ducentos fere annos ab assumptione Christi Paracletum missum esse in mulieres, quas putant esse prophetissas, Priscillam et Maximillam, et in eum, qui codem cum illis furore correptus ſuit, Montanum. Tunc enim aiunt præstitum esse illud promissum: Mittam vobis Paracletum. Sed cur id, quod sciscitati non erant, docet, videlicet: Accipietis virtutem. Quia magister est, qui nom, quæ vult discipulus, sed, quæ expedit scire, docet. Et eritis mihi testes et in Hierusalem, et in tota Judæo Samariaque, et usque ad extremos fines terræ. Quoniam antea dixerat d: In viam gentium ne abieritis, et in civitatem Samaritanorum ne ingrediamini, quia primum Judais verbum prædicari volebat, sed nunc in universum orbem terrarum prædicationem diffundi oportebat: idcirco recte sane adjicit, et ait, Et in Judea et Samaria; deinde, El usque ad extremos fines terra. Porro quod dicit: Eritis mili testes, simul et adhortatio est, et firma certaque prophetia: nam Usque ad extremos fines terræ prædicationem testatam reliquerunt, VERS. 9. Atque hac lucutus, inspectantibus illis, sublevatus est, et nubes illum oculis eorum subduxit: VERS. 10. Et ut abeunte illo intentis oculis cœlum contuebantur. Inspectantibus illis non surrexit, sed Inspectantibus illis sublevatus est, quoniam ne hic quidem quidquid res postulabat inspectio poterat præstare. Elenin resurrectionis finem quidem viderunt, principium autem non viderunt: et assumptionis principium quidem viderunt, finem vero non viderunt Quare? Quia illic, cum ipse, qui resurrexerat, coram præsens adesset, atque adeo loqueretur, et monumentum declararet eum non ibi esse, supervacaneum erat, principium videre: hic vero opus erat etiam scire finem. Non enim oculi assequi atque præstare poterant, ut ostenderent altitudinem alque docerent, utrum in ipsum cœlum ascendisset, an etiam aliquatenus subvectus restitisset. Idcirco angeli assistentes docent ea, quæ per inspectionem non poterant comprehendi. Nubes autem excepit eum quia hæc signum est Dominicum, atque divinæ potestatis: nusquam enim aliqua alia potestas in nube apparet. Quamobrem etiam David de Patre dicit: 13 Qui ponit nubes ambulationem et a Matth. x, 65 ἴσ. άλλοθι. Καὶ ἔσεσθέ μοι μάρτυρες ἔν τε Ιερουσαλὴμ καὶ ἐν πάσῃ τῇ Ἰουδαίᾳ καὶ Σαμαρείᾳ, καὶ ἕως ἐσχάτου τῆς γῆς. Ἐπειδὴ ἔμπροσθεν ἔλεγεν· Εἰς ἰδὲν ἐθνῶν μὴ ἀπέλθητε, καὶ εἰς πόλιν Σαμαρειτῶν μὴ εἰσέλθητε, βουλόμενος πρῶτον τοῖς Ἰουδαίοις τὸν λόγον κηρυ χθῆναι, νῦν δὲ λοιπὸν εἰς τὴν οἰκουμένην ἔδει τὸ κήρυγμα χύθῆναι, εὐλόγως οὖν προστίθησι και φησι· Εν τε Ἰουδαίᾳ καὶ Σαμαρείᾳ· εἶτα, Καὶ ἕως ἐσχάτου τῆς γῆς. Τὸ δὲ, Εσεσθέ μοι μάρτυρες, ἅμα καὶ προτροπή ἐστι καὶ ἀδιάπτωτος προφητεία· Εως γὰρ ἐσχάτου τῆς γῆς τὸ κήρυγμα διεμαρτύ βαντο. Καὶ ταῦτα εἰπών, βλεπόντων αὐτῶν ἐπήρθη· καὶ νεφέλη ὑπέλαβεν αὐτὸν ἀπὸ τῶν ὀφθαλμῶν αὐτῶν. Καὶ ὡς ἀτενίζοντες ἦσαν, εἰς τὸν οὐρανὸν πορευομένου αὐτοῦ. Βλεπόντων αὐτῶν οὐκ ἀνέστη· Βλεπόντων δὲ αὐτῶν ἐπήρθη ἐπεὶ οὐδὲ ἐνταῦθα ἡ ὄψις τὸ πᾶν ίσχυσε· καὶ γὰρ τῆς ἀναστάσεως τὸ μὲν τέλος εἶδον, τὴν δὲ ἀρχὴν οὐκ εἶδον· καὶ τῆς ἀναλήψεως την μὲν ἀρχὴν εἶδον, τὸ δὲ τέλος οὐκ εἶδον, διὰ τί; Ότι ἐκεῖ παρέλκον ἦν τὴν ἀρχὴν ἰδεῖν, αὐτοῦ τοῦ ἀναστάντος παρόντος, καὶ ταῦτα φθεγγομένου καὶ τοῦ μνήματος δηλοῦντος, ὅτι οὐκ ἔστιν ἐκεῖ. Ενταῦθα δὲ χρεία μαθεῖν καὶ τὸ τέλος· οὐ γὰρ ἐξήρχουν οἱ ὀφθαλμοὶ δεῖξαι τὸ ὕψος, οὐδὲ διδάξαι πότερον εἰς αὐτὸν ἀνῆλθε τὸν οὐρανὸν, ἢ καὶ μέχρι τινὸς ἔστη. Διὰ τοῦτο ἄγγελοι ἐπιστάντες διδάσκουσιν, ἃ κατα λαβεῖν οὐκ ἐνῆν διὰ τῆς ὄψεως. Νεφέλη δὲ αὐτὸν ὑπέλαβεν, ὅτι σύμβολόν ἐστιν αύτη Δεσποτικόν, καὶ θείας δυνάμεως· οὐδαμοῦ γὰρ ἄλλη τις δύναμις ἐπὶ νεφέλης φαίνεται. Διὸ καὶ ὁ Δαβὶδ περὶ τοῦ Πατρὸς λέγει· ῾Ο τιθεὶς νέφη τὴν ἐπίβασιν αὐτοῦ· καὶ ἄλλως 65 - 'Επὶ νεφέλης κούρης ὁ Θεὸς κάθηται· καὶ μυρία ἄλλα. Αλλως οὐδὲ τοῦτο εἰκῇ καὶ ἁπλῶς πεποίηκεν. Εἰδὼς γὰρ ὁ Κύριος ὅτι ἐὰν ἀοράτω, Variæ lectiones et notæ.

mortis parturientis Vetus Testamentum periculum ὠδίνουσαν γαστέρα τοῦ θανάτου ὥσπερ ἐκ καιλίας τινὸς ὠδινούσης, φημὶ δὴ τῶν τοῦ θανάτου δεσμῶν καὶ τῶν τοῦ ᾅδου μυχῶν, ἀναδύντος του Σωτήρος Χριστοῦ, καὶ προελθόντος ὡς ἐκ τοκετοῦ ξένου τῆς ἀναστάσεως. Ταύτῃ τοῦ καὶ ὠνόμασται πρωτότοκος éx vexçiv. et calamitatem appellat. Qui parturit, non detinet id, quod detinetur, neque agit, sed patitur, et ejicere festinat. Recte autem solutionem mortis parturientis dolorun resurrectionem appellavit, ut dicat: Rupit et erupit ex gravido et tumido atque parturiente ventre mortis, tanquam ex utero quodam parturiente. Intelligendum puto nimirum, ex vinculis mortis et Orci recessibus ac penetralibus Servatore Christo emergente ac prodeunte, tanquam ex partu peregrino resurrectionis. Idcirco nimirum etiam vocatus est primogenitus ez mortuis. Propterea quod fieri non poterat, ut teneretur ab itta. VERS. 25. David enim dicit de co: Prospiciebam Dominum ante me semper: quoniam a dextris est mihi, ne conculiar. VERS. 96. Idcirco latatum est cor meum, et exsultavit lingua mea. Præterea vero caro quoque mea acquiescet in spe. Vers. 27. Quia non derelinques animam meam in inferno, nec committos, ut saucius tuus videat corruptionem. VERS. 28. Notas fecisti mihi vias vitæ: replebis me lætitia cum facie tua. Καθότι οὐκ ἦν δυνατόν προτεῖσθαι αὐτὸν ὑπ αὐτοῦ. Δαυίδ γάρ λέγει εἰς αὐτόν· Προωρώμην τὸν Κύριον ἐνώπιόν μου διαπαντός· δεν ἐκ δεξιών μού έστιν 30, ἵνα μὴ σαλευθώ. Propterea quod fieri non poterat. Athlete si ungantur, ab adversariis prehendi et capi non possunt: et incantatores uncti, ita muniti et tuli evadunt, ut a dentibus serpentis nec appetantur aec attingantur; suidem cum ad Christum, qui suo 8piritu unctus cum morte conflixit ac pestem illam subegit, adversarius accessisset, fractus est. G Porro, quod dicit, propterea quod fieri non poterat, etc. intelligendum nimirum est, quatenus inventus est Deus ex Deo natus, et is, qui nullius capax esset mutationis, sive in deterius traductionis: et quod ita surrexit, ut qui amplius posthac moriturus non sit, Deinde producit Davidem, qui tollit omnein rationem humanam. Talis enim res est prophetia, et ait: David enim dicit de illo, non «le seipso. Λε rursus 30 ab humilioribus exorditur. Nam etiamsi nunc, inquit, factum est, attamen .antiquum est, et ab initio Deus hæc volebat, et ita dispositum et constitutum erat. Prospiciebam Dominum ante me semper. Dominum suum Patrem Διὰ τοῦτο εὐφράνθη ή καρδία μου, καὶ ἠγαλ λιάσατο ἡ γλῶσσά μου· ἔτι δὲ καὶ ἡ σάρξ μου κατασκηνώσει ἐπ' ἐλπίδι. Οτι οὐκ ἐγκαταλείψεις τὴν ψυχήν μου εἰς είδην και οὐδὲ δώσεις τὸν ὅσιόν σου ἰδεῖν δια φθοράν. Εγνώρισάς μοι ὁδοὺς ζωῆς πληρώσεις με εὐφροσύνης μετὰ τοῦ προσώπου σου. Καθότι οὐκ ἦν δυνατόν. Οἱ ἀθληταί ἀλειφό μενοι, ἄληπτοί εἰσι τοῖς ἀντιπάλοις· καὶ οἱ ἐπα οιδοὶ ἠλειμμένος, άθικτοι γίνονται καὶ ἀπροσ πέλαστοι τοῖς ὁδοῦσι τοῦ ὄφεις· τῷ δὲ Χριστῷ Αλειμμένῳ μυστικῶς τῷ ἑαυτοῦ Πνεύματι συμ πλακέντι τῷ θανάτῳ καὶ ὑποτάξαντι τὸν ἀλά στορα, προσελθὼν ὁ ἀντίπαλος κατεάγη. Τὸ δὲ, και θότι, κατὰ τὸ εὐρεθῆναι αὐτὸν Θεὸν ἐκ Θεοῦ γε γενημένον “, καὶ ἀνεπίδεκτον “πάσης τροπῆς ἢ ἀλλοιώσεως· καὶ ὅτι οὕτως ἀνέστη, ὡς μηκέτι ἀπο θανεῖν μέλλων. Εἶτα παράγει τὸν Δαυΐδ, πάντα λου γισμὸν ἀνθρώπινον ἀναιροῦντα· τοιοῦτον γὰρ ἡ προφητεία, και φησι· Δαυΐδ γὰρ λέγει εἰς αὐτόν, οὐκ εἰς ἑαυτόν. Καὶ πάλιν ἄρχεται ως ἀπὸ ταπεινοτέρων. Εἰ γὰρ καὶ νῦν, φησί, γέγονεν, ἀλλὰ παλαιόν ἐστι. Καὶ ἄνωθεν ταῦτα ὁ Θεὸς ἐβούλετο καὶ οὕτω διετετύπωτο ως. Προωρώμην τὸν Κύριον ἐνώπιόν μου διαπαντός. Κύριον αὐτοῦ τὸν Πατέρα καλεῖ, διὰ τὸ λαβεῖν αὐτὸν δούλου μορφήν. Τὸ δὲ ἐκ δεξιῶν ἐστί και τον Πατέρα λέγεσθαι τοῦ Υἱοῦ νῦν, ποτὲ δὲ πάλιν ἐκ δεξιῶν τοῦ Πατρὸς καθέζεσθαι τὸν Υἱόν, τὴν ἰσότητα σημαίνει. Ἔτι δὲ καὶ ἡ σάρξ μου κατα σκηνώσει ἐπ' ἐλπίδι. Επεὶ Ἰησοῦς, καθὸ ἐνεδέξατο θάνατον, ἀπέθετο ἣν κατ' οίκονομίαν έλαβε σάρκα ἐπὶ τὸ πάλιν ἀναστῆσαι αὐτὴν ἀπὸ τοῦ θανάτου" εἰκότω; τὴν σάρκα ταύτην οὖσαν ἑαυτοῦ ἐπ' ἐλπίδ κατασκηνωκέναι διὰ τὴν προσδοκίαν τῆς ἀναστάς σεω;· Τὸ δὲ, Οὐκ ἐγκαταλείψεις τὴν ψυχήν μου εἰς ᾅδου, εἰ καί τινες ἐκ προσώπου τοῦ Δαυὶο εἰρῆσθαι αὐτὸ ἐκλαμβάνουσι, εἰ καὶ μὴ οἷοί τέ εἰσι παριστάν 8 φρονοῦσιν, ἀλλ᾽ οὖν εὐσεβῶς διάκεινται, φάσκοντες τὴν σάρκα ἀνίστασθαι ἐπὶ τὸ εἶναι ἄφθαρτον καὶ Varise lectiones et notæ. vocat, propterea quod ipse sumpsit formam servi. Porro quod dicitur Pater stare nunc a dextris Filii, atque alias rursus a dextris Patris Pilius sedere, æqualitatem ac parem significat conditionem. Præierea vero caro quoque mea acquiescet in spe. Quam Jesus, tunc cum mortem sustinuit, carnem, quam juxta dispositionem sumpserat, deposuit, ut rursus eam a morte excitaret: reete hanc carnein suam ait in spe acquievisse, propter exspectationem resurrectionis. Hlad autem: Non derelinques animam meam apud Oreum. Etsi nonnulli ex p:rsona Davidis dictum esse id accipiunt, etsi demons Scholiastes videtur hic legere, pro, ἐστὶν, ἔστη, id est, stetit, vel stabat. Vide infra in scholio, προωρών μὴν τὸν Κύριον ἐνώπιόν μου διαπαντός: so In vulgatis est, εἰς ᾅδου. οι τσ. γεγεννημένον. οἱ ἀνεπισ δέητον, erat. έρχεται, erat. το διατύπωτο, erat; Ισ. διετυπώσατο. $3

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. - CAP. II. πνευματικὴν σῶμα. Η γὰρ ἐγειρομένη σάρξ μετὰ strare non possunt id, quod sentiunt, altamen τὴν ἔγερσιν πνευματικὸν καὶ ἄφθαρτον σῶμά ἐστιν. Οδοὺς δὲ ζωῆς φησιν, ὡς αἱ ψυχαί τῶν δικαίων μετὰ τοῦ Σωτῆρος ἐκ τῶν κάτω χωρίων έτριψαν ἀναβαίνουσαι, Τὸ δὲ, Πληρώσεις με εὐφροσύνης 40 μετὰ τοῦ προσώπου σου, πρόσωπον Κυρίου νοητέον, τὴν θεοπρεπεστάτην Θεοφάνειαν, καὶ τὴν ἡμετέραν ἐπισκοπὴν, ἣν ἡμᾶς τὸ τελειότερον ἐπισκέψηται. animo pio præditi sunt, cum dicunt carnem resurgere, ut sit corpus incorruptibile atque spirituale. Nam caro, quæ resurgit, post resurrectionem spirituale et incorruptibile corpus exsistit. Vias autem vitæ dicit, quas animæ justorum una cům Servatore ex inferis locis ascendentes triverunt. Cæterum quod dicit: Replebis me lætitia cum facie tua, per faciem Domini intelligenda est, divinam majestatem maxime decens apparitio Dei. nostrique inspectio, qua nos perfectius et absolutlus visitaturus et inspecturus est. ᾿Ανδρες ἀδελφοὶ, ἐξὸν εἰπεῖν μετὰ παρρησίας πρὸς ὑμᾶς περὶ τοῦ πατριάρχου Δαυίδ, ότι καὶ ἐτελεύτησε καὶ ἐτάφη· καὶ τὸ μνῆμα αὐτοῦ ἐστιν ἐν ἡμῖν, ἄχρι τῆς ἡμέρας ταύτης. Προφήτης οὖν ὑπάρχων, καὶ εἰδὼς ὅτι ὅρκῳ ὤμοσεν αὐτῷ ὁ Θεὸς, ἐκ καρποῦ τῆς ὀσφύος " αὐτοῦ, τὸ κατὰ σάρκα, ἀναστήσειν τὸν Χριστὸν, καθίσαι ἐπὶ θρόνου " αὐτοῦ, Προϊδών ελάλησε περὶ τῆς ἀναστάσεως τοῦ Χριστοῦ, ὅτι οὐκ ἐγκατελείφθη ἡ ψυχὴ αὐτοῦ εἰς ᾅδου, οὐδὲ ἡ σὰρξ αὐτοῦ εἶδε διαφθοράν. VERS. 29. Viri fratres, licitum sit libere apnd ves loqui de patriarcha Davide. Nam et mortuus et sepullus est, et monumentum illius apud nos est neque ad hunc diem. VERS. 30. Cum igitur propheta esset, ac sciret, quod Deus sibi jurejurando afirmasset, fore ut de fruci tamborum ejus, quod attinet ad carnem, excitaret Christum, qui sederet in solio illius, VERS. 31. Re pravisa locutus est de resurrectione Christi, quod anima ejus non derelicta sit in inferno, neque caro illius viderit corruptionem. Edito atque exposito testimonio Davidis, subjungit: Viri fratres. Magnum aliquid dicturus hoc utitur principio, excitans illes et concilians. Nam ubi nihil nocebat, magna usus est animi modera tione. Nam si dixisset ita simpliciter: Hæc a Ðavide dicta sunt, aspor esse, et ad iram concitare πagis, quam obaeqnentes illos reddere velle visus essel. Magno autem, quo beatum Davidem prosequitur, honore, eficit, ut facile admittatur atque probetur, de Christo dictam 31 esse flam pro phetiam. Ac tota hæc illius oratio disposita est hac ratione. Nam cum dixisset, Et mortuus est, et sepultus est: non dixit: Et resurrexit: sed, Monamentum illius est apud nos. Quod perinde est, ac si dixisset: Non resurrexit. Deinde ne sic quidem venit ad Christum: sed rursus David lead tur, ac per laudes, quibus illum celebrat, progreditur quo oratio spectabat. Etenim idcirco hæc dicit, ut propter illius honorem et genus probent orationem de resurrectione: quasi et prophetia ledatur, nisi hoc esset, et illorum honor labefaeletur. Jurejurando confrmasset et Deus. Non di sit, promisisset, cod, jurasset, promissure signif. eams, in quo fallere ac frustrari faz non esset. Qui sederet in solio illius. in multis locis divinæ Scripturæ, pro regno solium accipitur: ut etiam in boc loco, et in illo: Solium tuuin, Deus, in saculum sæculi; illud autem, quod ad carnem attinet, excitaret Christum: Quod ad carnem attinet, inquit. Nam quod attinet ad deitatem, una cum Patre est a sempiternis saculis sedens. Patri autem omnia attribuit, ut admittant ac probent inteΠληρώσας τὴν τοῦ Δαυΐδ μαρτυρίαν, ἐπάγει· Ανδρος ἀδελφοί. Όταν μέλλῃ σε τι λέγειν μέγα, τούτῳ πέχρηται την προοιμίῳ, διεγείρων αὐτοὺς καὶ οἰκειούμενος· ἔνθα δὲ οὐδὲν ἔβλαπτε, πολλῇ κέχρη. και τῇ μετριοφροσύνῃ. Εἰ γὰρ εἶπεν οὕτως ἁπλῶς ὅτι Ταῦτα εἴρηται παρὰ τὸ τοῦ Δαυΐδ, τραχὺς ἂν ἔδοξε καὶ εἰς ὀργὴν αὐτοὺς ἀνακινῶν, ἡ πειθηνίους ποιῶν. Τῇ δὲ πολλῇ περὶ τὸν μακάριον Δαυίδ τιμή. εὐπαράδεκτον περὶ τοῦ Χριστοῦ εἰρῆσθαι τὴν προφητείαν κατασκευάζει· καὶ ὅλος ὁ λόγος αὐτοῦ οὗ τος ᾠκονόμηται οὕτως. Εἰπὼν γὰρ, ὅτι καὶ ἐτελει τησε καὶ ἐτάφη, οὐκ εἶπε, Καὶ ἀνέστη· ἀλλὰ, Καὶ τὰ μνῆμα αὐτοῦ ἐν ἡμῖν ἐστιν· ὅπερ ἴσον ἐστὶ τῷ Οὐκ ἀνέστη. Εἶτα οὐδὲ οὕτως ἦλθεν εἰς τὸν Χριστόν ἀλλὰ πάλιν ἐγκωμιάζεται κι ὁ Δαυίδ, καὶ διὰ τῶν εἰς ἐκεῖνον ἐγκωμίων πρόεισιν ὁ σκοπός· καὶ γὰρ διὰ τοῦτο ταῦτα λέγει, ἵνα διὰ τὴν εἰς ἐκεῖνον τιμὴν καὶ τὸ γένος δέξωνται τὸν περὶ τῆς ἀναστάσεως λόγον· ὡς καὶ τῆς προφητείας βλαπτομένης, εἰ μὴ τοῦτο εἴη, καὶ τῆς εἰς αὐτοὺς τιμής διαφθειρομένης. Ορκῳ ὤμοσεν αὐτῷ ὁ Θεός. Οὐκ εἶπεν, ἐπηγγείλατο, ἀλλ᾽ ὤμοσε, τὸ ἀπαράδοτον τῆς ὑποσχέσεως παριστῶν. Καθίσαι ἐπὶ θρόνου αὐτοῦ. Ἐν πολλοῖς, τόποις τῆς θείας Γραφῆς, ἀντὶ βασιλείας, ο θρόνος ὀνομάζεται· ὡς καὶ ἐνταῦθα· καὶ ἐν τῷ, Ο θρόνος σου, ὁ Θεός, εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος. Τὰ δὲ κατὰ σάρκα ἀναστήσειν τὸν Χριστόν, Τὸ κατὰ σάρκα, φησίν· τὸ γὰρ κατὰ τὴν θεότητα, σύνεστιν ἀἰδίως συνεδριάζων τῷ Πατρί. Πάντα δὲ ἀνατίθησι τῷ Πα τρί, ἵνα παραδέξωνται τέως τὰ λεγόμενα. Ἀλλὰ πῶς ἐκάθισεν ἐπὶ θρόνου Δαβίδ; Ότι βασιλεύει καὶ τουδαίων καὶ πολλῷ μᾶλλον τῶν σταυρωσάντων. rim quæ dicebantur. Sed quomodo sedit in solio Davidis? Quia rex est Judæorum, et multo magis eorum qui crucifzorunt, Varia lectiones et notæ. μὴ εὐφροσύνης, εται. 66 ὤμωσεν, erat. * 1n vulgatis, ἐπὶ τοῦ θρόνου. “μέλλειν, era. 40 περί erat. τὸ, εται. οι ἐγκωμιάζηται, erαι.

VERS. 32. Hunc Jesum resuscitavit Deus, cujus ▲ Omnes nos sumus lesles, VERS. 35. Dextera igitur Dei exaltatus, ac promissum Spiritum sanctum a Patre consecuus, eft dis hoc, quod i vos nunc videlis et auditis. VERS. 34. Non enim David ascendit in ceases: sed ipse ait, Dixit Dominus Domino meo, Sede a dextris meis, VERS. 35. Quoad effecero ¼ inimiços tuos acabellum pedum tuorum. Vers. 36. Certo scial ergo tola domus Israelis et Dominum et Christum a Deo factum esse hunc ipsum Jesum, quem vos cruci affixtstis. extremis Τοῦτον τὸν Ἰησοῦν ἀνέστησεν ὁ Θεὸς οὗ πάντες ἡμεῖς ἐσμεν μάρτυρες. Τῇ δεξιᾷ οὖν τοῦ Θεοῦ ὑψωθεὶς, τήν τε ἐπαγ γελίαν τοῦ ἁγίου Πνεύματος λαβὼν παρὰ τοῦ Πατρός, ἐξέχεε τοῦτο, ὁ νῦν ὑμεῖς βλέπετε καὶ ἀκούετε. Οὐ γὰρ Δαυίδ ἀνέβη εἰς τοὺς οὐρανούς, λέγει δὲ αὐτός· Εἶπεν ὁ Κύριος τῷ Κυρίῳ μου· Κάθου ἐκ δεξιών μου, Εως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον των ποδῶν σου. Ασφαλῶς οὖν γινωσκέτω πᾶς οἶκος Ισραήλ, ὅτι καὶ Κύριον και Χριστὸν αὐτὸν ὁ Θεὸς ἐποίησε τοῦτον τὸν Ἰησοῦν, ὃν ὑμεῖς ἐσταυρώ σατε. Rursus ad Patrem confugit, quanquam satis erat Πάλιν ἐπὶ τὸν Πατέρα καταφεύγει, καίτοι γε dixisse prius: sed noverat, quantam hoc auditoribus ἤρχει εἰπεῖν τὸ πρότερον· ἀλλ᾽ οἶδεν ὅσον τοῖς afferret utilitatem ad susceptionem et approba• ἀκροαταῖς εἰ; τὴν παραδοχὴν τῶν κατεπειγόντων tionem earum rerum, quæ urgebant et in primis τοῦτο χρησιμεύει. Τὸ δὲ, ὑψωθεὶς, καὶ περὶ τῆς requirebantur atque necessariæ erant. Porro ἀναλήψεως ᾐνίξατο ", καὶ ὅτι ἐν τοῖς οὐρανοῖς ἐστιν per dictionem, ὑψωθεὶ;, id est exaltatus, teole ἀλλ' οὐδὲ τοῦτο τέως φανερώς. Ορα δε, πῶς ἀρχόν significat, illum et in sublime evectum esse, et μενος τοῦ λόγου, οὐχὶ τὸν Χριστὸν ἔλεγε καταπεin cœlis versari, sed ne hoc quidem tunc in ini- πομφέναι τὸ Πνεῦμα, ἀλλὰ τὸν Πατέρα· ὅτε καὶ τὸν tio aperte. Vide autem, ut in initio orationis προφήτην Ἰωήλ παρῆγεν εἰς μαρτυρίαν. Ἐπειδὴ δὲ non dixerit Christum demisisse Spiritum, sød Pa- ἐμνήσθη καὶ τῶν σημείων αὐτοῦ, καὶ τῶν εἰς αὐτὸν trem, quando etiam Joelem prophetam testen pro γεγενημένων, καὶ περὶ τῆς ἀναστάσεως διελέχθη ducebat. Posteaquam autem mentionem fecit et θαρτῶν, λοιπόν φησιν αὐτὸν ἐκχέαι τὸ Πνεῦμα· ὥστε signarum ejus, et illarum rerum, que in 32 ipsum περὶ αὐτοῦ ὁ προφήτης έλεγε· Καὶ ἔσται ἐν ταῖς facta sunt, ac de resurrectione locutus est, cond- ἐσχάταις ἡμέραις. Επαγγελίαν δέ φησιν, ἢ Αν denter deinceps ait illum effudisse Spiritum. haque ἡμῖν τοῖς ἀποστόλοις ἐπηγγείλατο, ἢ ἣν ἐπηγγείλατο de illo propheta dicebat: Et accidet in επιτομές G αὐτῷ ὁ Πατὴρ πρὸ τοῦ σταυροῦ καὶ πρὸ τοῦ παθεῖν, diebus. Promissum autem dicit, vel id nimirum, Ἐπεὶ γὰρ μέγα καὶ ὑψηλὸν ἔμελλεν εἰπεῖν τὸ ἐχε quod nobis apostolis promiserat, vel quod promise» rat illi Pater antequam crucifigeretur et supplicio afficeretur. Cum enim magnum quiddam atque sublime dicturus erat, nempe Christum effudisse Spiritum, velat ac tegit id dicendo, Patrem illi huno promisisse. Quod enim aliquis dixerit, nisi utilem exitum ac finem habuerit, temere ac frustra dicil. Ostendit autem, quod crux et humiliorem non modo reddiderit, verum etiam splendidiorem effecerit: så tunc quidem promisit, prout Jeannes dicit: Ipse vos baptizabit Spiritu sancto et igne: munc autemi post crucem dedit. Sed ipse ait: Dixit Dominus Domino maọ. Hic non amplius cum reformidatione ac repressione loquitur, sumpta nimirum fiducia ab iis, quæ dicta erant. Sed quid dixit Dominus Domine nio? Quod si David Dominum illum vocat, muko pragis illi non despicient et indignum reputabunt. Per id sutem, quod dicit: Danec efecero inimicas tmas, metuin illis incussit, foro videlicet, ut vidcantur et subjugentur. Ne autem sibi fides derogetur, Patri dictum tribuit et ascribit. Quoniam autem magna quoque locutus erat, rursus ad humilia deducit orationem. Sede a dextris meis. Per hoc, quod χαι τὸν Χριστὸν τὸ Πνεῦμα, συσκιάζει αὐτὸ τῷ εἰσ πεῖν, ὅτι ὁ Πατὴρ αὐτῷ ἐπηγγείλατο τοῦτο.. Ο γὰρ ἂν εἴπῃ τις, εἰ μὴ εἰς τὸ συμφέρον τελευτήσει, εἰκῇ καὶ μάτην λέγει. Καὶ δείκνυσιν; ὅτι ὁ σταυρὸς οὐ μόνον αὐτὸν οὐκ ἠλάττωσεν, ἀλλὰ καὶ λαμπρότερον εἰργάσατο, είγε τότε μὲν ἐπηγγείλατο κατὰ τὴν τοῦ Ιωάννου φωνήν· Αὐτὸς ὑμᾶς βαπτίσει ἐν Πνεύ ματι ἁγίῳ καὶ πυρί· νῦν δὲ μετὰ τὸν σταυρὸν ἔδωκε. Λέγει δὲ αὐτός· Εἶπεν ὁ Κύριος τῷ Κυρίῳ μου. Ενταῦθα οὐκ ἔτι μεθ' ὑποστολῆς λέγει, ἔχων τὸ ἀπὸ τῶν εἰρημένων, θάρσος, ἀλλὰ τί εἶπεν ὁ Κύριος τῷ Κυρίῳ μου; Εἰδὲ Δαυίδ Κύριον αὐτὸν καλεῖ, πολλῷ μᾶλλον αὐτοὶ οὐκ ἀπαξιώσουσι. Διὰ δὲ τοῦ Ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς που, φόβον ἐπέσεισεν αὐτοῖς, τὴν αὐτῶν ἐπικράτησιν. Ἵνα δὲ μὴ ἀπιστή ται ", τῷ Πατρὶ ἀνατίθησιν. Ἐπεὶ δὲ καὶ μεγάλα ἐφθέγξατο, πάλιν ἐπὶ τὰ ταπεινὰ 5 κατάγει τὸν λόγον. Κάθου ἐκ δεξιών μου. Διὰ τοῦ, Κάθου ἐκ δε· ξιών μου, τὸ ισότιμον Υἱοῦ καὶ Πατρὸς νοούμενο Ἐπὶ μὲν γὰρ τῆς ἀσωμάτου ουσίας, οὐ δυνατόν νοεῖσθαι] δεξιὸν ἢ ἀριστερών. Τίνες δε δὲ εεν οἱ έχθροὶ, ὁ ᾿Απόστολος δηλοῖ βοῶν; Οταν καταργήσει πᾶσαν ἐξουσίαν, ἔσχατος ἐχθρὸς καταργείται ὁ θα Varia lectiones et note. Ανοίξατο, εναι. σε ἀπιστῆτε, erat. τους ταπεινούς, cral. 31 erat. • V. hunc, quem. k V. Donec ponam. 15 τινές, erat.

CAP. II. νατος· ὅτι καὶ Κύριον αὐτὸν καὶ Χριστὸν ὁ Θεὸς dicit, Sede a dextris meis, qualitatem intelligimus, ἐποίησε. Τό, ἐποίησεν, ἀντὶ τοῦ, κατέστησεν. Οὐ γάρ ἐστιν, οὐκ ἔστι περὶ οὐσιώσεως καὶ ὑποστάσεώς τις λόγο;. Εἶτα οὔπω τῶν ταπεινῶν ἀφίσταται. Δέον γὰρ ἐπαγαγεῖν· ἀσφαλῶς γινωσκέτω πᾶς οἶκος Ισραήλ, ὅτι ἐκ δεξιῶν κάθηται· τοῦτο γὰρ ἐκ τῶν εἰρημένων συνεπεραίνετο οὐ τοῦτό φησιν· ἀλλὰ τὸ πολὺ ταπει νότερον· ὅτι καὶ Κύριον καὶ Χριστὸν αὐτὸν ὁ Θεὸς κατέστησε· τοῦτο γὰρ δηλοῖ τό ἐποίησεν. Οὕτω χρὴ πανταχοῦ σκοπεῖν, δι' ὧν τοῖς ἀκροαταῖς ὠφέλεια γίνεται. et parem Filii et Patris conditionem. Nam in incorporea natura non potest intelligi dextrum aut sinistrum. Quinam autem sint inimici, Apostolus significat ubi clamat: Cum aboleverit omnem principatum et omnem potestatem, ultimus inimicus aboletur mors. Et Dominum, et Christum a Deo factumn, esse hunc ipsum. Factum esse, pro eo, quod est constitutum esse. Nullus enim prorsus est serino de usiosi, id est de substantiatione seu essentiatione et hypostasi, id est, subsistentia. Deinde nondum humilibus supersedet atque desistit. Nam cum oporteret subjungere: Certo sciat tota domus Israelis, illum a dextris sedere: hoc enim ex antedictis colligebatur: non hoc ait, sed quod multo humilius et abjectius est, nempe Dominum illum et Christum a Deo constitutum esse: hce enim significat verbum, factum esse. Ita oportet ubique dispicere atque considerare, qua ratione auditores capiant utilitatem. Ακούσαντες δὲ κατενύγησαν τῇ καρδίᾳ, εἶπεν τε πρὸς τὸν Πέτρον καὶ τοὺς λοιπούς ἀποστόλους· Τί ποιήσομεν, ἄνδρες ἀδελφοί; Πέτρος δὲ τ' ἔφη πρὸς αὐτούς· Μετανοήσατε, καὶ βαπτισθήτω ἕκαστος ὑμῶν ἐπὶ τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ, εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν· καὶ λήψεσθε τὴν δωρεὰν τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Ὑμῖν γὰρ ἐστιν ἡ ἐπαγγελία, καὶ τοῖς τέκνοις ὑμῶν, καὶ πᾶσι τοῖς εἰς μακράν, ὅσους ἂν προσκαλέσηται Κύριος ὁ Θεὸς ἡμῶν. 'Ετέροις τε λόγοις πλείοσι διεμαρτύρατο 88, καὶ παρεκάλει λέγων· Σώθητε 59 ἀπὸ τῆς γενεᾶς τῆς σκελιᾶς ταύτης. Ορᾷς ὅσον ἐστὶν ἐπιείκεια· ὡς αὐτὴ μᾶλλον τῆς σφοδρότητος τὰς καρδίας τῶν ἀνθρώπων κατακεντᾷ καὶ μαλάττει· καὶ γὰρ ἐνταῦθα ὁ μακάριος Πέτρος ἀνέμνησε μὲν αὐτοὺς τῶν οἰκείων τολμημάτων, ἀλλὰ πράως, καὶ οὐδὲν τιμωρίας προσέθηκεν. Ηδέσθησαν οὖν τοῦ Πέτρου τὴν ἐπιείκειαν, ὅτι τοῖς τὸν Δεσπότην αὐτοῦ θανάτῳ παραδεδωκόσι· καὶ ἔτι κατ᾿ αὐτῶν ἐκείνων φονῶσι καὶ ἀνελεῖν ἐπιθυμοῦσιν, αὐτὸς ὅμως ἐν τάξει πατρὸς καὶ διδασκάλου κηδεμονικῶς αὐτοῖς διελέγετο. Κατενύγησαν γάρ, φησίν· Οὐχ ἁπλῶς ἐπείσθησαν, ἀλλὰ καταγνόντες ἑαυτῶν. Καὶ γάρ φησι, Τί ποιήσομεν, ἀδελφοί; ὡς ἀποροῦντε;, ὡς ἐναγώνιοι ὄντες ὑπὲρ ὧν τετολμήκασιν. Οὓς δὲ πλάνους ἐκάλουν, ἀδελφοὺς καλοῦσι, καὶ τοῦτο οὐχὶ τὸ παῤῥησιαζόμενοι αὐτοῖς διὰ τῆς τοιαύτης κλήσεως, ἀλλὰ τὴν φιλοστοργίαν, καὶ ὅσον πρὸς αὐτοὺς ᾠκειώθησαν ενδεικνύμενοι. Διότι καὶ αὐτοὶ οἱ ἀπόστολοι οὕτως αὐτοὺς ἐκάλεσαν, ἀρχομένου τῆς δημηγορίας Πέσ τρου. Πάντων δὲ ἐρωτηθέντων, πάλιν ὁ Πέτρος ἀπο κρίνεται. Αὐτοῦ οι γὰρ αὐτοὶ προσβάλλοντο στόμα, καί φησι· Μετανοήσατε, καὶ βαπτισθήτω ἕκαστος ὑμῶν ἐπὶ τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ. Οὐ μάχεται δὲ τοῦτο τῷ, Βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος - VERS. 57. His autem illi audilis, corde compuncti sunt, dixeruntque ad Petrum et ad reliquos apostolos: Quid agemus, viri fratres? 33 VERS. 58. At Petrus ad illos: Delictorum vos, inquit, paniteat, et baptizetur unusquisque vestrum in nomine Jesu Christi in remissionem peccatorum: et accipietis donum Spiritus sancti. VERS. 39. Ad vos enim et ad liberos vestros pertinet promissio, et ad omnes longinquos quoscunque advocaverit Dominus Deus noster. VERS. 40. His ille aliisque verbis compluribus eos quasi protestans admonebat et cohortabatur. Servamini et evadite, inquiens, ex isto hominum genere pravo. Vides quanta res sit humanitas et animo moderato magis, quam asperitas et acerbitas, ut hæc corda hominum compungat et molliat. Etenim in hoc loco Leatus Petrus redegit quidem illis ipsorum facinora in memoriam, sed hoc leniter fecit, ac nullam pans mentionem adjecit. Reveriti sunt igitur humanitatem et lenitatem Petri, qui cum iis, qui Dominum ad mortem tradiderant, atque etiam illorum adeo ipsorum cædem appetebant, ac de medio tollere eos cupiebant, tanquam pater ac magister, et illorum studiosus et curam gerens, sermocinaretur. Compuncti sunt enim, inquit: non simpliciter orationem dicentis probarunt, sed tum demum, cum seipsos damnassent. Etenim, Quid, inquiunt, agemus, fratres? quasi hæsitantes et animo fluctuantes atque perplexi, tanquam solliciti et laborantes pro suis facinoribus. Quos autem antea impostores vocaverant, nunc fratres vocant, et id faciunt non aperte ac libere ad eos tali appellatione utentes, sed amorem benevolentiamqu", ac quantopere conciliati ac bene affecti essent erga illos, ostendentes. Nam etiam ipsi apostoli, Pelio concionem exordiente, ita illos vocaverant. Porro cum omnes interrogarentur, Petrus rursus responVariæ lectiones et nole. Β' κατηνύγησαν, erat. s In vulgatis non est δέ. se In vulgatis est, διεμαρτύρετο. dè. σε σύνθητε, ενül. εύχ, εναι. οι αὐτὸν, erat. PATROL. GR. CXXV.

ὡς διὰ τὴν ἕνωσιν τὴν ὁμοούσιον ἐν τρισὶν ὑποστά σεσι, τὸν βαπτιζόμενον εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ, εἰς Τριάδα βαπτίζεσθαι, οὐκ ἀπομεριζομένου τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Εἰ γὰρ μὴ ἦν τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, Θεό;· καὶ τοῦ Υἱοῦ, Θεὸς, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, Θεὸς, ἐχρῆν εἰπεῖν, Εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ· ἢ καὶ, εἰς τὸν Υἱὸν μόνον. Αλλ', εἰς τὸ ὄνομα Ἰησοῦ Χριστοῦ, φησὶν, εἰδὼς ὅτι τὸ ὄνομα Ἰησοῦ, ὁ Θεός ἐστιν· ὥσπερ καὶ τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Πνεύματος. Καὶ λήψεσθε την δωρεὰν τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Ορα πῶς μιαν δωρεὰν ἀνέδειξε τοῦ Χριστοῦ καὶ τοῦ Πνεύματ τος, ὡς μιᾶς οὔσης τῆς ἀξίας· ἦν εἶπεν ἐπαγγελίαν ἄνω διαλεγόμενο;. Εἶτα καὶ τοῖς τέκνοις ὑμῶν. Μείζων γὰρ ἡ δωρεὰ, ὅταν καὶ κληρονόμους ἔχω:ι τῶν ἀγαθῶν. Καὶ πᾶσι τοῖς εἰς μακράν. Εἰ δὲ τοῖς εἰς μακράν, πολλῷ μᾶλλον ὑμῖν τοῖς ἐγγύς. Ορα δὲ πότε τὴν κλήσιν τῶν ἐθνῶν αὐτὴν σε ηνίξατο διὰ τοῦ εἰπεῖν, τοῖς εἰς μακράν. Πότε; Οτε εὗρεν αὐτοὺς κατανενυγμένους καὶ κατεγνωκότας ἑαυτῶν. Ψυχή γὰρ ὅταν ἑαυτὴν καταδικάσῃ, οὐκέτι φθονεῖν δύνατ det; ejus enim ore illi se tueri volebant; el ait: ἀδιαίρετον γὰρ ἡ Ἐκκλησία νοεῖ τὴν ἁγία Τριάδα, Delictorum vos poniteat, et ad sanitatem redite, baptizetur unusquisque vestrum in nomine Jesu Christi. Non pugnat autem hoc cum illo: Baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. Individuam enim intelligit Ecclesia sanctam Trinitatem, adeo ut, propter unitionem consubstantialem, sive unitatem ejusdem essentiæ atque naturæ in tribus hypostasibus sive personis, is, qui baptizatur in nomine Christi, in Trinitatem baptizetur, quippe cum uon separentur alius ab alio, nec dividantur inter sese Pater et Filius et Spiritus sanctus. Nisi enim nomen Patris esset Deus: et nomen Filii, Deus; et nomen Spiritus sancti, Deus; oporteret dicere in nomen Dei Jesu: aut etiam, in Filium duntaxat. Verum, in nomine Jesu Christi, ait, quia non ignorabat nomen Jesu Deum esse, quemadmodum 34 etiam Patris et Spirius sancti nomen, Deus est. Et consequemini donum sancti Spiritus. Vide, ut unum esse donum ostendat Christi et sancui Spiritus, quippe cum una sit dignitas: quod supra verba faciens, dixerat promissum. Deinde, etiam liberis vestris. Majus enim donum est, cum habeant etiam hæredes bonorum. Et omnibus longinquis. Quod si longinquis, multo magis vobis, propinquis. Vide autem, quando vocationem gentium illis recte significet per id, quod dicit, lon giuquis. Quando? quando comperiebat eos compunctos esse ac semetipsos damnasse. Cum enim animus seipsum condemnaverit, non etiam nunc amplius invidere potest. VERS. 41. Atque illi haud cunctanter, probata ejus oratione, baptizati sunt, et adjunctæ sunt in die illo anima circiter ter mille. VERS. 42. Vacabant autem et assiduam operam dabant doctrina apostolorum l, communioni, fractio1, ni panis ac precationibus. VERS. 43. Atque omnium hominum animos timor invasit: mullaque prodigia et signa per apostolos edebantur. VERS. 44. Omnes autem qui credebant una erant, omniaque communia habebant. VERS. 45. Ει pradia facultatesque suas vendebant ac distribuebant omnibus ea, prout cuique opus erat. n VERS. 46. Ac quotidie assidue in templo m unaniemiler versantes, " ac in ade panem frangentes, sunebant cibum, cum exsultatione et animi integritate atque candore laudantes Deum, VERS. 47. Ει apud omnem plebem gratia pollentes. Dominus autem quotidie Ecclesia: qui servarentur,`adjiciebat. Hic impletur prophetia, quæ dicit: Quis audivit tale? ecquis vidit tale sic? an parturivit terra in uno die? an etiam nata est gens semel? quia parturivit et peperit Sion parvos liberos suos. Atque omnium hominum animos timor invasit. Non enim ται. Οἱ μὲν οὖν ἀσμένως ὑποδεξάμενοι * τὸν λόγον αὐτοῦ ἐβαπτίσθησαν, καὶ προσετέθησαν τῇ ἡμέρᾳ " ἐκείνῃ ψυχαὶ ὡσεὶ τρισχίλιαι. Ησαν δὲ προσκαρτεροῦντες τῇ διδαχῇ τῶν ἀποστόλων, καὶ τῇ κοινωνίᾳ, καὶ τῇ κλάσει τοῦ ἄρτου, καὶ ταῖς προσευχαῖς. Εγένετο δὲ πάσῃ ψυχῇ φόβος πολλά τε τέτ ρατα καὶ σημεῖα διὰ τῶν ἀποστόλων ἐγίνετο. Πάντες δὲ οἱ πιστεύοντες ἦσαν ἐπὶ τὸ αὐτὸ, καὶ εἶχον ἅπαντα κοινά. Καὶ τὰ κτήματα καὶ τὰς ὑπάρξεις ἐπίπρασκον, καὶ διεμέριζον αὐτὰ πᾶσι, καθ' ὅ τι ἂν τις χρείαν εἶχε. Καθ' ἡμέραν τε προσκαρτερούντες ομοθυμαδὶν ἐν τῷ ἱερῷ, κλωντές τε κατ' οἶκον ἄρτον, με το ελάμβανον τρυφῆς, ἐν ἀγαλλιάσει καὶ ἀφελότητι καρδίας, Αἰνοῦντες τὸν Θεὸν, καὶ ἔχοντες χάριν πρὸς ὅλον τὸν λαόν· ὁ δὲ Κύριος προσετίθει τοὺς σως ζομένους καθ' ἡμέραν τῇ Ἐκκλησίᾳ. Ἐνταῦθα πληροῦται ἡ προφητεία, ἡ λέγοντα Τις ἤκουσε τοιοῦτον, καὶ τίς ἑώρακε τοιοῦτον ο τως; Εἰ ἔδινε γῆ ἐν μιᾷ ἡμέρᾳ; Εἰ καὶ ἐτέχθη Εθν. εἰς ἅπαξ; Οτι ἔδινε καὶ ἔτεκε Σιὼν τὰ παιδία αυτ τῆς. Ἐγένετο δὲ πάση ψυχῇ φόβος. Οὐ γὰρ ὡς τον Variæ lectiones et notæ. 63 pro αὐτὴν lego αὐτοῖς. 68 In vulgatis est, ἀποδεξάμενοι. rulgatis est, ἐγένετο. • In vulgatis est, ἐν τῇ ἡμέρᾳ. 1 V. Erant autem perseverantes in doctrina apostolorum. ■ V. Perdurantes unanimiter in templo. Hoc loco sequor interpretationem quæ subjicitur proximo scholio.

CAP. III. χόντων κατεφρόνουν. Ἐπειδὴ γὰρ ἄνωθεν ἦν πολὺς tanquam viles despiciebant. Quoniam enim superne ῥέων ὁ Πέτρος, καὶ ἐδείκνυ τὰς ἐπαγγελίας καὶ τὰ μέλλοντα, εἰκότως ἐξέστησαν τῷ φόβῳ· ἐμαρτύρε γὰρ τοῖς λεγομένοις καὶ τὰ τελούμενα τέρατα και σημεία. Καθάπερ γὰρ ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ, πρότερον σημεία, εἶτα διδασκαλία, εἶτα θαύματα· οὕτω και νῦν. Πάντες δὲ οἱ πιστεύοντες ἦσαν ἐπὶ τὸ αὐτό· οὐ τόπῳ, ἀλλὰ διαθέσει καὶ γνώμῃ, καὶ τῇ πρὸς ἀλλή λους ἀδιαστάτῳ ὁμονοίᾳ καὶ στοργῇ. Τὸ δὲ, καθ' 8 ἄν τις χρείαν εἶχεν, οὐχ ἁπλῶς φησιν, ἀλλ᾽ οἰκονομικῶς· τοῦτο γὰρ, καθ᾽ ὁ ἄν τις χρείας εἶχεν. Οὐ καθάπερ δὲ οἱ παρ' Έλλησι σοφο!· οἱ μὲν ἀνῆκαν τὴν γῆν, οἱ δὲ εἰς θάλασσαν ἔῤῥιψαν πολὺ χρυσίον. Τοῦτο δὲ ἦν οὐχ ὑπεροψία χρημάτων, ἀλλὰ μωρία καὶ ἄνοια. Εσπούδασε γὰρ ὁ διάβολος τοῦ Θεοῦ τὰ κτίσματα διαβάλλειν, οὐ κενὸν σε καλῶς χρήσασθαι χρήμασι. Καθ' ἡμέραν τε προσκαρτεροῦντες· οὐ μίαν ἡμέραν, ἢ δύο, ἢ τρεῖς, ἀλλὰ καθ᾿ ἡμέραν· καὶ ὁμοθυμαδόν, ὡς ἐν μιᾷ ψυχῇ. Σκόπει δὲ πῶς οὐδὲν ἕτερον ἐποίουν οἱ Ἰουδαῖοι οἱ πιστεύοντες, ἀλλὰ τῷ ἱερῷ προσήδρευον· ἅτε δὴ σπουδαιότεροι γεγενημένοι, καὶ περὶ τὸν τόπον εὐλάβειαν πλείονα εἶχον. Καὶ οἱ ἀπόστολοι οὐκ ἀπέσπων 67 αὐτοὺς τέως ἐκεῖ· θεν ὥστε μὴ βλάψαι. Κλωντες κατ᾽ οἶκον ἄρτον· οἶκον τὸ ἱερὸν καὶ νῦν λέγει. Ἐν αὐτῷ γὰρ ἤσθιον. Τὸ δὲ, κλῶντες ἄρτον, τὴν πολλὴν αὐτῶν ἐγκράτειαν καὶ λιτότητα δηλοί τῆς τροφῆς. Μετελάμβανον γὰρ, φησί, τροφῆς, ἀλλ᾽ οὐκ ἐτρύφων. Οὕτω καὶ τὸν βίον ἀπὸ τῆς πίστεως ἐπὶ τὸ κρεῖττον μετερυθμίζοντο 68, Πῶς δὲ εἶχον χάριν πρὸς ὅλον τὸν λαόν; Λέγει γάρ' c Καὶ ἔχοντες χάριν πρὸς ὅλον τὸν λαόν. Πῶς; Δι᾿ ὧν ἔπραττον· Διὰ τῆς ἐλεημοσύνης· διὰ τῆς καθαρᾶς ἀναστροφῆς. Εἰ γὰρ καὶ ἱερεῖς ἀπὸ φθόνου καὶ βασκανίας ἐπέστησαν αὐτοῖς, ἀλλὰ πρὸς τὸν λαὸν χάριν εἶχον. magna gratia Petrus abundabat, et ostendebat promissiones et res futuras, haud immerito metu perculsi sunt. Nam et signa atque prodigia, quæ edebantur, dicta comprobabant. Quemadmodum enim tempore Christi, prius signa edebantur, deinde doctrina, postea miracula consecuta sunt; ita etiam aunc. Omnes autem, qui credebant, una erant: non loco, sed affectu et animo continuaque inter ipsos concordia atque amore ac benevolentia. Illud autem, prout cuique opus erat, non simpliciter dicit, sed adhibita ratione administrandi ac dispensandi: hoc enim est, prout quisque opus habebat: 35 non autem quemadmodum sapientes Græcorum, alii quidem terram reliquerunt et agros colere destiterunt, alii vero magnam vim auri in mare projecerunt. Hoc vero non erat conteniplus pe31niarum, sed stultitia atque amentia. Conatus est enim diabolus creaturas Dei calumniari et invisas reddere. Non enim est res vana bene pecuniis uti. Ac quotidie assidue versantes, non unum diem, aut duos, aut tres, sed quotidie, et unanimiter, quasi uno animo. Considera autem, ut nihil aliud faciebant Judaei, quia credebant, nisi ut assidui versarentur in templo, ut qui nimirum studiosiores evasissent, etiam erga locum illum majori religione tenebantur. Atque apostoli illos in initio illinc non avellebant et avocabant, ne illis nocerent et incommodarent. In æde panem frangentes. Adem templum nunc quoque dicit. In illo enim comede- ' bant. Illud autem, Panem frangentes, magnam illorum temperantiam significat et victus tenuitatem. Sumebant enim, inquit,.cibum, non autem delicate vivebant, ac genio indulgebant. Adeo etiam vitam a suscepta fide in melius emendabant et corrigebant. Sed qui gratia valebant apud omnem plebem? dicit enim: Et gratia pollentes apud omnem plebem: quo pacto? Propter ea, quæ agebant: propter eleemnosynam, propter puram conversationen. Nau etiamsi sacerdotes, invidia atque æmulatione moti, illos oppresserunt et invaserunt, attamen apud plebem gratia pollebant. Ἐπὶ τὸ αὐτὸ δὲ Πέτρος καὶ ᾿Ιωάννης ἀνέβαι τον εἰς τὸ ἱερὸν ἐπὶ τὴν ὥραν τῆς προσευχῆς τὴν ἐννάτην. Καί τις ἀνὴρ χωλὸς ἐκ κοιλίας μητρὸς αὐτοῦ ὑπάρχων ἐβαστάζετο· δν ἐτίθουν καθ' ἡμέραν πρὸς τὴν θύραν τοῦ ἱεροῦ, τὴν λεγομένην Ωραίαν, τοῦ αἰτεῖν ἐλεημοσύνην παρὰ τῶν εἰσπορευομέ ναν εἰς τὸ ἱερόν. *Ος ἰδὼν Πέτρον καὶ Ἰωάννην μέλλοντας εἰσ ιέναι εἰς τὸ ἱερὸν, ἠρώτα ἐλεημοσύνην το Ατενίσας δὲ Πέτρος εἰς αὐτὸν σὺν τῷ Ἰωάννῃ, εἶπον τι. Βλέψον εἰς ἡμᾶς. Ο δὲ ἐπεῖχεν αὐτοῖς, προσδοκῶν τι παρ' αὐτῶν λαβεῖν. Εἶπε δὲ Πέτρος· Ἀργύριον καὶ χρυσίον οὐχ σε γὰρ desiderari videtur. rulgulis additur, λαβεῖν. CAPUT 111. VERS. 1. Una autem Petrus et Joannes ascendebant in templum ad horam precationis nonam: VERS. 2. El vir quidam, qui ex quo editus erat ex ulero matris suæ, claudus manserat, portari ac collocari quotidie solebat ad portam templi, quæ dicitur Speciosa, ut peteret eleemosynam ab iis qui introirent in templum: VERS. 3. Qui conspicatus Petrum et Joannem ingressuros in templum, rogabat eleemosynam. VERS. 4. Intuitus autem Petrus in eum una cum Joanne dixit: Aspice ad nos. VERS. 5. At ille intendebat oculos in eos, sperans se aliquid accepturum ab eis. VERS. 6. Petrus autem dixit: Argentum et aurumt Variæ lectiones et notæ. 67 ἀπέσπον, erat. 68 μετερυθμίζετο, erat. 69 ἐννάτην est in vulgatis. to in είπε, est un vulgatis.

w:ihi non suppetit: sed quod habeo, hoc tibi do. In υπάρχει μοι· ὁ δὲ ἔχω, τοῦτό σοι δίδωμι· ἐν τῷ nomine Jesu Christi Nazareni surge et ambula. ἀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ Ναζωραίου έγειραι καὶ περιπάτει, Vers. 7. Et apprehensa ejus dextra, illum erexil. Καὶ πιάσας αὐτὸν τῆς δεξιᾶς χειρὸς ἤγειρε. Ubique valde isti videntur inter sese esse concodes: huic inuuit Petrus, una ad sepulcrum venerunt, de lioc ait 36 Ghristo: Ilic autem quid "? Atque alia quidem signa auctor libri singulatim exponere prætermittit: sed illud signum, quo omnes moti sunt, non prætermittendum duxit. Ascendebant autem in templum, cur? nunquid adhuc more Judaico vivebant? absit. Nam utiliter, et ad hominem se captum accommodantes, ac quasi condescendentes hoc facicbant. Vide autem, assidue precibus vacabant: et hora nona simul illic precabantur. Meminit antem accurate ctiam loci et temporis, demonstrans ea, quæ scribit. Qui fit igitur, ut non edat nomen claudi? quia nec ipsi quidem apostoli noverant illud. Prorsus enim ille homo ipsis erat ignotus, atque hoc fortasse, me gratificari et ex affectione sanare viderent: neu quis suspicionem aliquam simulationis, vel ab impudentissimis exciperet, nonnullos videlicet ex is qui apstolis noti essent, in gratiam eorum sanationes in sese factas esse fingere atque simulare. Qui fit igitur, ut post sanationem nomen non sciscitati sint? Quia non erat illis otium, ut in rebus nikil utilitatis et commodi allaturis occuparentur. Mihi vero ne vulgus quidem nomen viri scivi£se videtur, sed a vitio claudum illum duntaxat vocabant. Adeo nam:que notum et insigne vitium universis erat, ut simulatque aliquis claudum nominari audivisset: etsi fortasse etiam alii claudi erant: statim hunc acciperet. Unde ergo sciebant, illam, ex quo de utero matris editus erat, claudum mansisse? Ab communi omnium voce ac fama: ab omnium testimonio communi: omnibus enimu polus erat, ex eo quod templo assidere consueverat: quin etiam ab illo ipso, qui sanatus erat, id resciscere poterant. Qui ergo illum ad Christum non adduxerant, ut sanaretur? Forsitan increduli quidam erant, qui templo assidere solebant: quandoquidem nec ad apostolos quidem illum adduxerunt, cum viderent illos introeuntes, et miracula talia ἀπολογεῖται. Τί οὖν; Παρορᾶς τὸν ἱκέτην το ἀργύ tecisse illos haud ignorarent. Argentum et aurum nihi non est. Non dixit: Non luabeo bic: qualia nos dicere solemus: sed, prorsus non habeo. Vide autem, ut Joannes ubique taceat: Petrus vero etiam pro illo loquatur. Quid ergo? Negligis atque aversaris supplicem, quod non habeas pecuniam? Non: sed quod habco, inquit, hoc do. Ita Christus quoque faciebat, sæpenumero verbo solo curans, sæpe etiam tangens, sicubi forte fide Πανταχοῦ φαίνονται οὗτοι πολλὴν τὴν ὁμόνοιαν ἔχοντες. Τούτῳ νεύει ὁ Πέτρος· ὁμοῦ εἰς τὸν τάφον ἦλθον· περὶ αὐτοῦ φησὶ τῷ Χριστῷ· Οὗτος δὲ τί; Τὰ μὲν οὖν ἄλλα σημεία παρατρέχει κατ' ἔπος εἰ πεῖν ὅτι τὸ βιβλίον τ8 γράφων· ἐκεῖνο δὲ λέγει τὸ σημεῖον, ἀφ' οὗ πάντες ἐκινήθησαν. Ανῄεσαν δὲ εἰς τὸ ἱερόν· Διὰ τί; ἄρα ἔτι Ἰουδαϊκῶς ἔζων; Μὴ γένοιτο. ᾿Αλλὰ χρησίμως καὶ συγκαταβατικῶς τοῦτο ἐποίουν. Ορα δὲ πῶς ταῖς προσευχαῖς προσεκαρτέ ρουν, καὶ τὴν ἐννάτην ὥραν ὁμοῦ ἐκεῖ ηύχοντο, Μέμνηται δὲ καὶ τοῦ τόπου καὶ χρόνου ἀκριβῶς, ἔλεγχον διδοὺς ὧν γράφει. Πῶς οὖν οὗ φησι τὸ ὄνομα τοῦ χωλοῦ; Ὅτι οὐδὲ ἀπόστολοι ᾔδεισαν αὐτό· παντελῶς γὰρ ὁ ἄνθρωπος άγνωστος ἦν αὐτοῖς· καὶ τοῦτο ἴσως μήτε το χαριζόμενοι φαίνωνται 10 καὶ κατὰ προσπάθειαν ποιούμενοι τὰς ἰάσεις, μήτε τη ὑπόνοιαν ὑποκρίσεως μηδὲ παρὰ τῶν αἰσχυντοτά TWV ὑπολαμβάνηται· ὅτι πρὸς χάριν τινὲς τῶν ἀποστόλων ἐκ τῶν αὐτοῖς γνωρίμων τὰς περὶ αὐτ τοὺς ἰάσεις ὑπεκρίνοντο. Πῶς οὖν οὐκ ἔμαθον μετά τὴν ἴασιν τὸ ὄνομα; Οτι οὐκ ἦν αὐτοῖς σχολὴ περὶ τὰ μηδὲν λυσιτελοῦντα κατασχολεῖσθαι. Ἐμοὶ δὲ δοκεῖ, μηδὲ τοὺς πολλοὺς εἰδέναι τὸ ὄνομα τοῦ ἀνδρό;· ἀλλὰ χωλὸν μόνον αὐτὸν ἐκάλουν, ἀπὸ τοῦ πάθους. Οὕτω γὰρ ἦν ἐπίσημον καὶ ἐγνωσμένον τὸ νόσημα ἅπασιν, ὥστε ἐπειδάν τις χωλὸν ἤκουσε, καίτοι και ἄλλων ἴσως ὄντων, εὐθέως ἐκεῖνο” ἐνενόει. Πόθεν οὖν ᾔδεισαν, ὅτι ἐκ κοιλίας μητρὸς χωλὸς ἦν; Ἀπὸ τῆς πάντων φωνῆς· ἀπὸ τῆς πάντων μαρτυρίας. Πάντες γὰρ αὐτὸν ἐγίνωσκον ἀπὸ τῆς ἐν τῷ ἱερῷ προσεδρείας, ἀλλὰ καὶ ἀπ᾿ αὐτοῦ ἐκείνου τοῦ ἰαθέν το;. Πῶς οὖν αὐτὸν οὐ προσήγαγον καθῆναι τῷ Χρισ στῷ; Ἴσως τινὸς ἦσαν ἄπιστοι οἱ προσεδρεύοντες τῷ ἱερῷ· ὅπουγε οὐδὲ τοῖς ἀποστόλοις αὐτὸν προς ήγαγον, ἰδόντες αὐτοὺς εἰπιόντας, καὶ θαύματα περ ποιηκότας τοιαῦτα. Αργύριον καὶ χρυσίον οὐχ ὑπάρο χει μοι. Οὐκ εἶπεν· Οὐκ ἔχω ἐνταῦθα· οἷα ἡμεῖς λέγομεν· ἀλλὰ ὅλως οὐκ ἔχω. Ορα δὲ πῶς ὁ Ἰωάννης πανταχοῦ σιγῇ· ὁ δὲ Πέτρος καὶ ὑπὲρ αὐτοῦ ριον μὴ ἔχων; Οὐχί· ἀλλ' ὁ ἔχω, τοῦτο δίδωμι, φησί. Οὕτω καὶ ὁ Χριστὸς ἐποίει, πολλάκις λόγῳ μόνῳ θεραπεύων· πολλάκις καὶ ἀπτόμενος, ἔνθα κατὰ τὴν πίστιν ἀσθενέστεροι ἐτύγχανον· ἵνα μὴ δόξῃ ἀπὸ ταυτομάτου γίνεσθαι τὰ γενόμενα. Καὶ πιάσας τι αὐτὸν, φησί, τοῦτον ἤγειρε. Τοῦτο ἐποίησε δήλην τὴν ἀνάστασιν. Αναστάσεως γὰρ εἰκὼν ἦν τὸ γινόμενον. imbecilliores essent, ne fortuito fieri viderentur, quæ fiebant. Et Variæ lectiones et notæ. 18 In vulgatis cst, κρατήσας. το τσ. ὁ τὸ βιβλίον, ἢ, ὁ τοῦτο τὸ βιβλίον, το ἵνα μήτε, ἴσ. μήπως, σ. φαίνοντα, erat. 16 to. ἀναισχυντοτάτων ** Loan x111, 24. 77° [σ. ἐκεῖνον οἰκέτην, erat. πιστεύσας, εται. ☐

CAP. III. apprehensa manu ejus dextra, inquit: Excitavit illum. Hoc manifestam fecit resurrectionem. Nam id quod per Petram Rebat, resurrectionis erat imago. Παραχρῆμα δὲ αὐτοῦ ἐστερεώθησαν αι βάσεις 37 Ac protinus confrmati sunt pedes ejus ef καὶ τὰ σφυρά. Καὶ ἐξαλλόμενος ἔστη καὶ περιεπάτει· καὶ εἰσῆλθε σὺν αὐτοῖς εἰς τὸ ἱερὸν περιπατῶν καὶ ἀλλόμενος, καὶ αἰνῶν τὸν Θεόν. Καὶ εἶδεν αὐτὸν πᾶς ὁ λαὸς περιπατοῦντα καὶ - αἰνοῦντα τὸν Θεόν. Επεγίνωσκόν τε αὐτὸν, ὅτι οὗτος ἦν ὁ πρὸς τὴν ἐλεημοσύνην καθήμενος ἐπὶ τῇ Ωραίᾳ πύλη τοῦ ἱεροῦ· καὶ ἐπλήσθησαν θάμβους καὶ ἐκστά σεως ἐπὶ τῷ συμβεβηκότι αὐτῷ 18 Περιπατῶν καὶ ἀλλόμενος, πειράζων ἑαυτὸν καὶ πλείονα τὴν βάσανον ποιούμενος, εἰ ἄρα ἀληθῶς ἀνωρθώθη· καὶ γὰρ διὰ τὸ παράδοξον καὶ ἀνέλπιστον εἰκὸς ἦν καὶ αὐτὸν ἀμφιβάλλειν περὶ ἑαυτοῦ. Τινές δέ φησιν, ὅτι καὶ ἡγνόει περιπατεῖν· διὰ τοῦτο καὶ ὥσπερ ἀλλόμενος ἐποιεῖτο τὴν διὰ τῶν που δῶν κίνησιν. "Ορα δὲ πῶς οὐκ ἠρέμει· τοῦτο μὲν ἀπὸ τῆς ἡδονῆς· τοῦτο δὲ ἐπιστομίζων αὐτοὺς, ἵνα μὴ νομισθῇ ὑπόκρισις. Διὰ τοῦτο ἤλλετο· ὡς καὶ ἀγνοουμένου λοιπών σχεδὸν ἀπὸ τοῦ πράγμα το; 6. Ταύτῃ γὰρ τῇ λέξει κεχρήμεθα ἐπὶ τῶν μό24; γνωριζομένων. Ἀπὸ δὲ τῆς εὐνοίας τῆς εἰς αὐτοὺς καὶ τῆς στοργής οὐκ ἐχωρίζετο αὐτῶν· ἴσως εὐχαριστῶν αὐτοῖς· καὶ δι᾿ εὐθυμίας ἔγων αὐτούς. Ἐν τῷ ἱερῷ δὲ τὸ θαῦμα γίνεται· εἰς πλειόνων σω τηρίαν καὶ ὠφέλειαν. Κρατοῦντος δὲ τοῦ λαθέντος χωλοῦ τὸν Πέτρον καὶ Ἰωάννην, συνέδραμε πρὸς αὐτοὺς πᾶς ὁ λαὸς ἐπὶ τῇ στοᾷ, τῇ καλουμένῃ Σολομώντος" έκθαμβοι. Ἰδὼν δὲ Πέτρος ἀπεκρίνατο πρὸς τὸν λαόν "Ανδρες Ισραηλῖται· τί θαυμάζετε ἐπὶ τούτῳ; ἢ ἡμῖν τί ἀτενίζετε, ὡς ἰδίᾳ δυνάμει ἢ εὐσεβεία πεποιηκόσι τοῦ περιπατεῖν αὐτόν; Ο Θεός Αβραάμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακώβ, δ Θεὸς τῶν πατέρων ἡμῶν ἐδόξασε τὸν Παιδα αὐτοῦ Ἰησοῦν· ὃν ὑμεῖς μὲν 83 παρεδώκατε καὶ δε ήσθητε αὐτὸν κατὰ πρόσωπον Πιλάτου, κρίναντος ἐκείνου ἀπολύειν. 'Υμεῖς δὲ τὸν ἅγιον καὶ δίκαιον ηρνήσασθε, καὶ ᾐτήσασθε ἀνδρα φονέα χαρισθῆναι ὑμῖν. Τὸν δὲ ἀρχηγὸν τῆς ζωῆς ἀπεκτείνατε· ὃν ὁ Θεὸς ἤγειρεν ἐκ νεκρῶν· οὗ ἡμεῖς μάρτυρές ἐσμεν. Καὶ ἐπὶ τῇ πίστει τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ τοῦτον, ὃν θεωρεῖτε καὶ οἴδατε, εστερέωσε τὸ ὄνομα αὐτοῦ καὶ ἡ πίστις ἡ δι' αὐτοῦ ἔδωκεν αὐτῷ τὴν ὁλοκληρίαν ταύτην ἀπέναντι πάντων ὑμῶν. tali. VERS. 8. Et exsitiens stabat et incedebat, ingredie baturque cum illis in templum, ambulans et saliens Deumque laudans. VERS. 9. Εt vidit illum cunctus populus incedentem, Deumque laudantem; VERS. 10. Et agnovit illum esse eum, qui eleemosynæ petendæ causa sedere solitus erat ad Speciosam porlam templi: et repleti sunt stupore et extasi, id est mentis alienatione, propter id, quod accideral il!i. Ambulans et saliens: tentaus seipsum, majusque periculum faciens, an vere videlicet sanalus et restitutus esset. Etenim propter rei, quæ præter spem acciderat, novitatem, credibile est, etiam illum ipsum de sese dubitasse. Nonnulli autem dicunt illum etiam nescivisse incedere, atque idcirco tanquam salientem pedum motum fecisse. Vide autem, ut non quiescat, partim quidem præ gaudio atque lætitia, partim autem illis os obturans, ne si mulatio esse putaretur. Idcirco saliebat, quasi qui deinceps etiam propemodum ignotus esset propter rem gestai. Hac enim dictione utimur de illis, qui vix agnoscuntur. Propter benevolentiam autem, qua illos prosequebatur et amorem, non discedebat ab illis, gratias eis forsitan agens, et exhilarans ipsos. In templo autem miraculum Gt: add complurium videlicet salutem et utilitatem. VERS. 11. Cum teneret autem Petrum et Joannem is, qui claudus sanatus eral, concurrit ad eos in portica, quæ vocatur Salomonis, cuncta plebs, alloniti et admiratione obstupefacti. VERS. 12. Quod conspicatus Petrus, ad plebem ila locutus est: Viri Israelitæ, cur hæc res vobis est admirationi? aut nos cur intuemini, quasi nostra virtute aut pictate effecerimus, ut hic incedat? VBR3. 13. Deus Abrahami et Isaaci et Jacobi, Deus patrum majorumque nostrorum illustravit ° Filium suum Jesum: quem vos quidem prodidistis et abnegastis coram Pilato, cum ille judicasset eum esse absolvendum; VERS. 14. Sed vos sanctum et justum repudiastis P, et ut virum komicidam vobis condonaret, petiistis. VERS, 15. Auctorem autem vitæ interfecistis: quem Deus suscitavit es mortuis, cujus rei nos teles suHKS: VERS. 16. Et propter fidem nominis ejus, hunc, quem videtis et nostis consolidavis 9, ac restituit, inquam, nomen illius, et fides, quæ per eum prædi - cata est, dedit ei integram istam coram omnibus vobis sanitatem. Variæ lectiones et notæ. * fac perperam infra posila in exemplari, ante δρα δὲ πῶς, huc transposui in suum, ut existino locum. το ίσ., φασιν. so Viletur hic aliquid desiderari. 8: In vulgatis est, Σολομῶνος. 83 μέν, non est in vulgatis. et ηρνήσασθε, est in vulgatis, et melius. • V. glorificavit. p V. negatis. 1 V. confirmavit.

idcirco multis in locis evangelista, ac srpenumero τοῦτο πολλαχοῦ οἱ εὐαγγελισταὶ καὶ πολλάκις δῆμον to!as catervas eorum, qui sanati fuerunt, silentio prætermittunt, ac multa miracula transeunt: tantummodo significantes, multos a variis morbis liberatos, et multa facta esse miracula, et hujusmodi, narrationem autem non exponunt. Plurium enim particularis narratio crassioribus et errore præoccupatis, incredulitatem potius atque detrectationem et aversationem auscultationis, quam fidem et alacritatem ad auscultandum solet ingenerare. Quæ Jesus cœpit tam facere, quam docere. Miracula atque doctrinam dicit: non solum autem hoc, verum ctiam, quod faciendo doceret. Non enim verbis quidem hominibus mandabat, ut facerent, ipse vero non faciebat, sed per ea, quæ ipse faciebat, etiam homines admonebat, ut ad sui imitationem et studium virtutis sese transferrent. Sciendum est autem Theophilum unum fuisse de numero piorum, qui ab ipso Luca ad pietatem erant instituti. Ac ne mireris, si unius hominis gratia adeo sollicitus fuit, eumque tanti 6 fecit, ut integros libros atque tractatus scriberet. Servabat enim Dominican voccm, qua dicit: Non est voluntas Patris mei, ut pereat unus de parvis his. Sed cur uni cum scriberet Theophilo, non unum librum fecit, sed in duas partes divisit argumenta? Propter perspicuitatem, et ut reficeret auditorem, atque etiam argumento divisi tractatus erant, itaque recte ipse quoque hæc opera in duas partes divisit. VERS. 2. Usque ad eum diem, quo posteaquam `mandata dedit apostolis per Spiritum sanctum, quos elegerat, assumptus et subvectus est. ὅλον ἰαθέντων παρατρέχουσι, καὶ πολλὰ τῶν θαυμα τουργημάτων ὑπερβαίνουσι, μόνον ἐπισημαινόμενοι, ὅτι πολλοὶ ἐκ ποικίλων παθῶν ἀπηλλάγησαν· καὶ πολλὰ ἐγένοντο θαύματα, καὶ τοιαῦτα· τὴν δὲ ἐξήγη σιν οὐ ποιοῦνται. Τῶν γὰρ πλειόνων ἡ κατὰ μέρος διήγησις τοῖς παχυτέροις καὶ τῇ πλάνη προκατεσχημένοις, ἀπιστίαν μᾶλλον καὶ ἔκνον τῆς ἀκροάσεως, ἢ πίστιν καὶ προθυμίαν εἰς τὴν ἀκρόασιν ἐμποιεῖν εἴωθεν. ἂν ἤρξατο ὁ Ἰησοῦς ποιεῖν τε καὶ διδάσκειν. Τὰ θαύματα καὶ τὰς διδασκαλίας φησίν· οὐ τοῦτο δὲ μόνον, ἀλλ' ὅτι καὶ ἐν τῷ ποιεῖν ἐδίδασκεν· οὐ γὰρ λόγῳ μὲν ἐπέτρεπε τοῖς ἄλλοις τε πράττειν, αὐτὸς δὲ οὐκ ἔπραττεν, ἀλλὰ δι' ὧν αὐτὸς ἔπραττε, διὰ τούτων παρήνει καὶ τοὺς ἀνθρώπους εἰς μίμησιν ἑαυτοῦ καὶ ἀρετῆς ἐπιμέλειαν μετατίθεσθαι. Ιστέον δὲ ὅτι ὁ Θεόφιλος εἷς ἦν τῶν εὐσεβῶν, τῶν κατηχηθέντων ὑπ' αὐτοῦ τὴν εὐσέβειαν. Καὶ μὴ θαυμάσης εἰ ἔνεκεν ἀνδρὸς ἑνὸς τοσαύτην φροντίδα κατεβάλετο, ὡς δύο αὐτῷ γράψει πραγματείας ὁλοκλήρους· καὶ γὰρ φύλαξ ἦν τῆς Δεσποτικῆς φωνῆς, τῆς λεγούσης - Οὐκ ἔστι θέλημα τοῦ Πατρός μου, ἵνα ἀπόληται εἰς τῶν μικρῶν τούτων. Τίνος δὲ ἕνεκεν ἐνὶ γράφων τῷ Θεοφίλῳ, οὐχ ἓν βιβλίον εποίησεν, ἀλλ᾽ εἰς δύο διεῖλε τὰς ὑποθέσεις; Σαφηνείας ἕνεκεν, καὶ τοῦ διαναπαῦσαι τὸν ἀκροατήν· ἔτι καὶ ὑποθέσει διῃρημέ ναι ἦσαν αἱ πραγματείαι· καὶ εἰκότως καὶ αὐτὸς εἰς c δύο διεῖλε ταύτας τὰς πραγματείας. Αχρι ἧς ἡμέρας ἐντειλάμενος τοῖς ἀποστό λοις διὰ Πνεύματος ἁγίου, οὓς ἐξελέξατο, ἀνλήφθη. Διὰ Πνεύματος εντειλάμενος, τουτέστι, πνευματικά πρὸς αὐτοὺς εἰπὼν ῥήματα· οὐδὲν ἀνθρώπινον τ τοῦτο, ὅτι ἐν Πνεύματι αὐτοῖς ἐν ἐνετείλατο, καθώς καὶ αὐτὸς ὁ Δεσπότης ταπεινότερον καὶ οἰκονομικώ τερον φάσκων ἔλεγεν· Εἰ δὲ ἐν Πνεύματι Θεοῦ ἐγὼ ἐκβάλλω 48 τὰ δαιμόνια· *, Διὰ Πνεύματος, φησίν, ἐντειλάμενος, οὐχ ὅτι ὁ Υἱὸς ἐδεήθη τοῦ Πνεύματος, ἀλλ' ὅτι ἔνθα ἂν ὁ Υἱὸς διαπράττηται, ἐκεῖ καὶ τὸ Πνεῦμα, ὡς ὁμοφυὲς, καὶ ἐνεργεῖ καὶ συμπάρεστι. Τί δὲ ἐνετείλατο; Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Παν τρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, δια δάσκοντες αὐτοὺς τηρεῖν πάντα, ὅσα ἐνετειλάμην ὑμῖν. Ἐντειλάμενος, φησὶν, ἀνελήφθη· οὐκ εἶπεν, 'Ανέβη· ἀλλ᾽ ἔτι ὡς περὶ ἀνθρώπου διαλέγεται. Εν τεῦθεν δὲ μανθάνομεν ὅτι καὶ μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἐδίδασκε τοὺς μαθητάς, ἀλλὰ τὸν χρόνον τοῦτον οὐδεὶς εἶπε μετὰ ἀκριβείας· ἀλλ᾽ ἐγχρονίζει μὲν αὐτῷ ὁ Ἰωάννης τῶν ἄλλων πάντων 49 πάντα δὲ δαφῶς οὐδεὶς ἀπήγγειλε πρὸς γὰρ ἕτερον ἠπείγοντα. Posteaquam per Spiritum sanctum mandata dedit id est, posteaquam locutus est ad eos spiritualia verba. Nihil hoc sit humanum, quod per Spiritum eis mandavit; quemadmodum etiam ipse Dominus humilius et ad dispositionem et administrationem accommodatius loquens dicebat: Sin autem per Spiritum Dei ego dæmonia ejicio. Aut: Per Spiritum ubi mandata dedit, dicit, non quod Filius Spiritu indiguerit: sed quod ubi (quid) Filius conficit et exsequitur, illic etiam Spiritus, utpote ejusdem cum eo naturæ atque conditionis, et in opere versatur, et una adest. Sed quid mandavit? Ite, docete omnes nationes, eosque baptizate in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti ac docete eos servare quæcunque mandavi vobis. Posteaquam mandala dedit, inquit, in sublinie exceptus et subvectus est. Non dixit, Ascendit; sed adhuc tanquam de bomine loquitur. Hinc autem intelligimus, quod etiam post resurrectionem, docebat discipulos. Sed tempus hoc nemo plene et exacte descripsit; sed Joannes quidem magis quam cæteri omnes immoratur in co: omnia autem nemo plane exposuit: ad aliud enim festinabant. Variæ lectiones et notæ. το ἴσ. ἀνθρώποις. σ' αὐτούς, crat. 49 ἐκβάλω, erat. 4 ἴσ. πλέον.

$35 THEOPHYLACLI BULGARIB ARCHIEP. propinquis, familiaribus, necessariis atquecognatis & καὶ συγγενεῖς, ἐν Ἱερουσαλήμ κατοικεῖν. Τὸ δὲ, ἀπὸ παντὸς ἔθνους, ἀντὶ τοῦ, ἀπὸ πολλῶν ἐθνῶν. Τὸ γὰρ, παντὸς, ἐπὶ πολλῶν ἐκλαμβάνει ἡ Γραφὴ ὑπερβολικῶς χρωμένη. Ούτως εἴρηται καὶ τόν Ἐκχεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύ ματός μου ἐπὶ πᾶσαν σάρκα· καὶ τό· Οἱ πάντες τὰ ἑαυτῶν ζητοῦσιν, οὐ τὰ τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ· καὶ τό· Οὐκ ἔστι δίκαιος οὐδὲ εἰς· ἀπὸ τοῦ καθή λου τοὺς πολλοὺς σημαίνουσα. Εἶτα γενομένης τῆς φωνῆς, συνῆλθε τὸ πλῆθος καὶ συνεχύθη, ήγουν ἐταράχθη, ἐθαύμασεν· ἐπειδὴ γὰρ ἐν οἰκίᾳ ἐγένετο τὸ γενόμενον, εἰκότως ἔξωθεν συνέδραμε, ότι ἤκουον ἕκαστος τῇ ἰδίᾳ διαλέκτῳ. Ηδεισαν γὰρ ὅτι Γαλιλαίοι ὄντες, καὶ μάλιστα οἱ ἀπόστολοι πρός γὰρ ἐκείνους μάλλον εώρων τὰς μυρίας ἐκείνας ἐλάλουν γλώσσας. Συνεχύθη δὲ τὸ πλῆθος, εἰκότως· ἐνόμιζον γὰρ αὐτοῖς παρέχειν πράγματα διὰ τὴν γενομένην τόλμαν κατὰ τοῦ Χριστοῦ· καὶ τὸ συνειδὸς κατέσειεν αὐτῶν τὰς ψυχὰς, ἐν χερσὶν οὔσης ἔτι τῆς σφαγῆς· καὶ πάντα αὐτοὺς ἑπτόει. Τοῦτο δὲ τοὺς ἀποστόλους ἐνεύρου, ὅτι καὶ παρὰ τῶν ἀκροςτῶν ἐμάνθανον τοῦ θαύματος τὴν χάριν· ὅτι γὰρ ἦν τυχὸν Παρθιστί, αὐτοὶ οὐκ ᾔδεισαν, ἀλλὰ παρ' ἐκεί νων ἐμάνθανον. Ἐθνῶν δὲ μέμνηται πολεμίων απ τοῖς, Κρητῶν, Αράβων καὶ τῶν ἄλλων· καὶ τοῦτο σύμβολον ἦν ὅτι πάντων κρατήσουσιν. Ἐκεῖ δὲ ἐν αἰχμαλωσία ἦσαν πολλοί. Πάντοθεν τοίνυν ή μαρτ τυρία παρά πολιτῶν, παρὰ ξένων, παρά προσ ηλύτων. relictis, in Jerusalem Irabitabant. Ex omni autems natione dixit pro, ex multis nationibus. Dictionem. enim, omni, pro, multis, ὑπερβολικῶς, id est incredibiliter tollendo, Scriptura sumit et usurpal. Ita etiam, δερβολικώς mimirum, dictum est illud: Effundam de Spiritu meo super omnem carnem; et illud: Omnes ea, quæ sua, non quæ Jesu Christi sunt, quærunt: et illud: Non est justus, ne uuus quidem. Per universale enim ac generale multos significat. Deinde hac re divulgata, confluxit multitudo, et confusa est, id est, turbata cst, mirata est. Quando quidem enim in ædibus factum erat, quod accidit, foris nimirum, multitudo concurrebat. Quod audirent quisque propria sua lingua. Sciebaut enim, quod cum Galilei essent, et maxime apostoli (illos enim magis, quam cateros spectabant), 23 sexcentis illis linguis utebantur. Confusa est autem multitudo haud immerito. Existimabant enim illos sibi molestiam exhibituros esse propter temerarium adversus Christum facinus commissum: et conscientia animos eorum concutiebat, cum manibus cædes etiamnunc teneretur: et omnia illos terrebant. Sed id apostolos-corroborabat, quod ab auditoribus etiam donum mirificum esse discebant. Nam quod Parthice, verbi gratia, dicebatur ipsi nesciebant, sed ab illis discebant. Meminit autem nationum, quæ illis erant hostiles et inimicæ: Cretensium, Arabum et aliorum: atque hoc signum erat, quod omnium victores erant futuri. Illic autem multi erant in captivitate. Ex omnibus igitur partibus, testimonium perhibetur a civibus, ab peregrinis, a proselytis, id est advenis Judaispum professis. VERS. 7. Perculsi autem et attoniti stabant omnes, et admirantes aliud ad alium dicebant: Annon ecce omnes isti, qui loquuntur, Galilæi sunt? Vers. 8. Et qui fit nos audiamus eos propria quisque liugua sua, in qua nati sumus, utentes? VERS. 9. Parthi et Medi, et Elamitæ, et qui incolimus Mesopotamiam, Judaam et Cappadociam, PouLum et Asian, VERS. 10. Phrygium et Pamphyliam, Ægyptum el parles Libye, quæ pertinet ad Cyrenas, et advenæ Romani, Juda'i atque proselyti, VERS. 11. Cretenses et Arabes audimus eos nostris linguis loquentes magnifica opera Dei. VERS. 12. Itaque alloniti atque perculsi slabant omnes et ambigentes, causamque alius ex alio quæ - rentes dicebant: Quid hoc sibi vult? VERS. 14. Alii cavillantes dicebant: Musto repleti sunt. Ubique virtuti nequitia adjuncta est. Hi quidem mirabantur, illi vero cavillabantur et irridebant. Revera illi religiosi erant. Etenim idcirco habita- Εξίσταντο δὲ πάντες καὶ ἐθαύμαζον, λέγοντες πρὸς ἀλλήλους· Οὐκ ἰδοὺ πάντες οὗτοί εἰσιν οἱ λαλοῦντες Γαλιλαῖοι; Καὶ πῶς ἡμεῖς ἀκούομεν ἕκαστος τῇ ἰδίᾳ δια λέκτῳ ἡμῶν, ἐν ᾗ ἐγεννήθημεν; Πάρθοι καὶ Μῆδοι, καὶ Ἑλαμῖναι, καὶ οἱ κατοικοῦντες τὴν Μεσοποταμίαν κοῦντες τὴν Μεσοποταμίαν 10 τε καὶ Καππαδο κίαν, Πόντον καὶ τὴν Ἀσίαν, Φρυγίαν τε καὶ Παμφυλίαν, Αἴγυπτον καὶ τὰ μέρη τῆς Λιβύης, τῆς κατὰ Κυρήνην, καὶ οἱ ἐπι· δημοῦντες Ῥωμαῖοι, Ἰουδαῖοί τε καὶ προσ ήλυτοι. Κρῆτες καὶ "Αραβες τι ἀκούομεν λαλούντων αὐτῶν ταῖς ἡμετέραις γλώσσαις τὰ μεγαλεῖα τοῦ Θεοῦ. Εξίσταντο δὲ πάντες καὶ διηπόρουν, πρὸς ἀλ λήλους " λέγοντες· Τί ἂν θέλοι τοῦτο εἶναι; Ετεροι δὲ χλευάζοντες ἔλεγον, ὅτι Γλεύκους μεμεστωμένοι εἰσί. Πανταχοῦ μετὰ τῆς ἀρετῆς ἡ μοχθηρία. Οι μέν ἐθαύμαζον, οἱ δὲ ἐχλεύαζον· ὄντες 18 εὐλαβεῖς ἐκεῖνοι ἦσαν· καὶ γὰρ διὰ τοῦτο ᾤχουν ἐκεῖ, ἵνα Variæ lectiones et notæ. t In vulgatis hic unterpositum est, Ιουδαία». ἄλλον. 18 τσ., ὄντως. 11 In vulgatis "Αραβες. 11 In vulgatis eor, ἄλλος πρὸς

prophetarum præsignificaverat. Non ponit autem ἡ αὐτοῦ. Οὐ τίθησι δὲ οὕτω ψιλήν τήν μαρτυρίαν· ita nudum testimonium: quia unumquodque illocum multis criminibus ac pœnis adversus illos statutis prolatum est: sicut et hoc: Εt dabo improbos pro sepultura ejus, et divites pro morte ejus. Consolans autem eos: Non vestrum, inquit, jacinus est: sed Deus ita voluit: ac simul etiam verbis illis occurrens, quæ etiam exprobrantes in cruce pendenti dicebant: Si vali eum, servet eum, et: Si Filius Dei est, descendat de cruce, et similia tantum non dicens: Nuge ista erant, o stulti. Nau si ita fieri oportebat, atque ommes id suo testimonio prophetæ comprobant: perspicuum est eum non propter infirmitatem condescendisse, sed pɔtius propter ineffabilem potentiam atque excellentem potestatem et innumerabilem humanitatem. VERS. 19. Resipiscile igitur, et redile ad sanitatem, quo peccata vestra deleantur, ut si venerint tempora recreationis a conspectu Domini; VERS. 20. Ει miserit eum, qui vobis repræsentalus est Christum Jesum: VERS. 21. Quem oportet calum quidem capere, asque ad tempora restitutionis et consummationis omnium, quæ locutus est Deus per os omnium sanciorum suorum a saculo prophetarum. Quo peccata vestra, etc. Non de eo loquitur peccato, quod in cruce Domini committere ausi erant, mam supra dixerat: Et nunc scio vos imprudentes et inscientes hoc commisisse, sicut et principes vestri. Quid autem erat, quod dixit illic: Et nunc sein? Nunc scio, inquit. Ita dicere expedit, ut lucifaciam vestram salutem. Aut: Nunc scio, vos imprudentcs fecisse, quia multos ex vobis video ad sanitatem redire atque servari. Nam, ut verisimile est, ad eos, qui jam ex illis ad sanitatem reverterant atque crediderant, hoc ait. Sed qui hoc imprudentes commiserant? Nam quod latronem sibi condonari postulaverunt; quod eum qui judicio Pilati absolvi debebat, accipere noluerunt: quod illum 41 ipsum insuper interficere voluerunt: jusnam ignorantiæ est? Verum ita dicebat ut aperiret eis januain resipiscentiæ et ad sanitatem reversionis. llcirco non dicit: Resipiscite, ac peuiteal vos eorum, quæ in cruce committere ausi estis: sed ut aboleantur interim alia vestra peccata. Resipiscite igitur, inquit, ut veniant tempora recreatiouis atque refocillationis. Ostendit autem hic æruminis ac miseriis multis cos esse conflictaturos; ùam hic sermo cum eo, qui in fletu ac luctu futu - ras sit, et consolationis nonnibil desideret, récle haberi possit. Vide autem, ut via quadam certa ὅτι ἑκάστη αὐτῶν μετὰ πολλῶν ἐγκλημάτων καὶ τῆς κολάσεως τῆς κατ' αὐτῶν εἴρηται· ὥσπερ καὶ αὕτη· Καὶ δώσω τους πονηροὺς ἀντὶ τῆς ταφῆς αὐτοῦ, καὶ τοὺς πλουσίους ἀντὶ τοῦ θα νάτου αὐτοῦ, Παραμυθούμενος δὲ αὐτούς, φησίν, ὅτι οὐχ ὑμῶν γέγονε τὸ τόλμημα· ἀλλ' ήβου λήθη ὁ Θεὸς οὕτω· ἅμα δὲ καὶ πρὸς τὰ ῥή ματα ἀπαντῶν. "Α καὶ ὀνειδίζοντες ἐπὶ του σταυροῦ ἔλεγον· Εἰ θέλει αὐτὸν, σωσάτω αὐτόν· καὶ, Εἰ Υιός ἐστι τοῦ Θεοῦ, καταβάτω ἀπὸ τοῦ σταυροῦ, καὶ τὰ ὅμοια· μονονουχί λέγων· ὅτι Λῆρος ἦν, ὦ ἀνόητοι, ταῦτα· εἰ γὰρ οὕτω γενέσθαι ἔδει· καὶ πάντες οἱ προφῆται τοῦτο μαρτυροῦσ φανερὸν ὅτι οὐ παρὰ ἀσθένειαν συγκατέβη, ἀλλὰ μᾶλλον παρὰ δύναμιν ἄφατον καὶ ἐξουσίαν ύπερβάλλουσαν καὶ φιλανθρωπίαν ἀναρίθμητον. Μετανοήσατε οὖν καὶ ἐπιστρέψατε εἰς τὸ ἐξαλειφθῆναι ὑμῶν τὰς ἁμαρτίας· ὅπως ἂν Ελθωσι καιροί ἀναψύξεως, ἀπὸ προσώπου του Κυρίου· Καὶ ἀποστείλῃ τὸν προκεχειρισμένοι ὑμῖν Χριστὸν Ἰησοῦν· Ον δεῖ οὐρανὸν μὲν δέξασθαι ἄχρι χρόνων αποκαταστάσεως πάντων, ὧν ἐλάλησεν ὁ Θεὸς διὰ στόματος πάντων τῶν ἁγίων αὐτοῦ προφητών ἀπ' αἰῶνος. Οὐ λέγει τὴν ἐν τῷ σταυρῷ τετολμημένην ἐπειδὴ προεἶπεν ἄνω· Καὶ νῦν οἶδα ὅτι κατὰ ἄ νοιαν ἐπράξατε, ὥσπερ καὶ οἱ ἄρχοντες ὑμῶν. Τί δὲ ἦν 8 εἶπεν ἐκεῖ· Καὶ νῦν οἶδα· Νῦν οἶδα, φησίν· οὕτω συμφέρον εἰπεῖν, ἵνα κερδήσω τὴν σω τηρίαν ὑμῶν· ἢ ὅτι Νῦν οἶδα, ὅτι κατὰ ἄγνοιαν ἐπράξατε· ἐξ ὧν ὁρῶ πολλοὺς ὑμῶν ἐπιστρέφοντας και σωζομένους. Εἰκὸς γὰρ πρὸς τοὺς ἐπιστρέψαν τας ἤδη ἐξ αὐτῶν καὶ πιστεύσαντας τούτό φησι. Πῶς δὲ κατὰ ἄγνοιαν ἔπραξαν; Τὸ γὰρ ληστὴν αἰτῆσαι, τὸ μὴ λαβεῖν τὸν κριθέντα απο λυθῆναι, τὸ καὶ θελῆσαι ἀνελεῖν, ποίας ἀγνοίας; Αλλ' οὕτως ἔφη, θύραν αὐτοῖς ἀνοίγων ἐπι στροφῆς· διὰ τοῦτο οὐ λέγει· Μετανοήσατε περί τῶν ἐν τῷ σταυρῷ τετολμημένων ὑμῖν· ἀλλ', εἰς τὸ ἐξαλειφθῆναι τέως τὰς ἑτέρας ὑμῶν ἁμαρτίας. Μετανοήσατε ουν, φησιν, ὅπως ἂν ἔλθωσι καιροί αναψύξεως. Δείκνυσι δὲ ἐνταῦθα ταλαιπωρίαις πολ λαῖς μέλλοντας αὐτοὺς περιπίπτειν· πρὸς γὰρ τὸν μέλλοντα κλαίειν καὶ παραμυθίας τινὸς ἐπιθυμοῦντα ὁ λόγος ἂν οὗτος ἀρμόσειεν. Ορα δὲ πῶς ὁδῷ προ βαίνει. Ἐν μὲν τῇ πρώτη δημηγορία τὴν ἀνάπαυσιν α καὶ τὴν εἰς οὐρανοὺς ηνίξατο κάθισιν· ἐνταῦθα δὲ καὶ τὴν ἐμφανῆ παρουσίαν. Ην καιρὸν, φησὶν, ἀναψύξεως· τίνες γὰρ εἶεν οἱ καιροὶ τῆς ἀναψύξεως ἢ οἱ τῆς ἀναστάσεως; Οὓς καὶ Παῦλος ἐπιζητεῖ λέγων· Varia lectiones et notæ. cu-.. • In vulgatis plerisque est, προκεκηρυγμένον. Deesse aliquid videtur orationi supplendum: nempe, ‹ possitis intrepidi et cum fiducia bene vobis conscii stare ante tribunal Christi, aut simile quid. Erasmus: • Ut cum venerint», etc. Ego malim, & ut veniant,» ut etiam in scholio transtuli. ι ἴσ. τὰ τετολμημένα, ἢ τὴν τετολμημένην, δηλονότι, ἀδικίαν. τσ., ἀνάστασιν. 9³

- CAP. III. ctionem et in cœlis sessionem latenter indicavit: hic etiam illustrem adventum, quem tempus recreationis esse dicit. Nam quænam fuerint tempora recreationis alia atque resurrectionis? quæ Paulus etiam requirit, ubi dicit: Et nos, qui versamur in hoc tabernaculo, ingemiscimus, dum gravamur. Quod si quis etiam dicat ea tempora esse recreationis quæ expugnationem Jerosolymorum consecuta sunt, nihil vetat. Etenim tempora afflictionis el captivitatis eorum propter electos Deus contraxit et abbreviavit: ut illi qui crediderint, adipiscantur recreationem, ac serventur ab illa vebementi necessitate. Et mittat eum, qui vobis repræsentatus est, Christum Jesum. Pro eo, quod est: Καὶ ἡμεῖς οἱ ἐν τῷ σκήνει τούτῳ στενάζομεν βαρού progrediatur. In prima quidem concione resurreμενοι. Εἰ δέ τις καὶ μετὰ τὴν ἅλωσιν λέγει καιρούς ἀναψύξεως, οὐδὲν κωλύει. Καὶ γὰρ τοὺς τῆς κακώ σεως αὐτῶν καὶ αἰχμαλωσίας διὰ τοὺς ἐκλεκτούς ἐκολόβωσεν ὁ Θεός· ἵνα οι πιστεύσαντες εύρωσιν ἀνάψυξιν, καὶ διασωθῶσιν ἀπὸ τῆς σφοδρᾶς ἐκείνης ἀνάγκης. Καὶ ἀποστείλῃ τὸν προκεχειρισμένον ὑμῖν Χριστὸν Ἰησοῦν. Ἀντὶ τοῦ, Ἀνάγκη ἐστὶ δέξασθαι αὐτὸν, ἅτε δὴ Θεὸν ὑπάρχοντα, καὶ συνεδριάζειν ἀεὶ ὀφείλοντα τῷ Πατρί. "Ον δεῖ οὐρανὸν μὲν δέξα σθαι ἄχρι χρόνων. Τὴν αἰτίαν δηλοί, διὰ τί νῦν οὐκ ἔρχεται. Αποκαταστῆναι δεῖ, φησὶ, καὶ εἰς πέρας ἐλθεῖν ἅπαντα, καὶ τότε ἐλεύσεται. Ἀλλὰ πῶς φησιν ἄνω· Ον δεῖ οὐρανὸν μὲν δέξασθαι. "Αρα ούπω ἦν αὐτὸν δεξάμενος; Καὶ πάνυ. Πῶς οὖν οὐκ εἶπεν, ὃν οὐρανὸς ἐδέξατο· τοῦτο, ὡς περὶ τῶν ἄνω χρόνων Necesse est, ut capiat cum, quippe nimirum qui διαλεγόμενος, φησί. Τὸ δὲ ἄχρι, καὶ τὸ, ἕως, παρὰ τῇ θείᾳ Γραφῇ, οὐ χρόνου ἐστὶ συμβατικόν. Ἐπεὶ οι γὰρ νοητέον τὸ εἰρημένον πρὸς τὸν Θεὸν, ἕως τοῦ αἰῶνος σὺ εἶ; Ἔστιν οὖν ὁ νοῦς τοῦ προκειμένου· Πολλά, φησί, εἶπον οἱ προφῆται γίνεσθαι, & οὔπω Πάντα πεπλήρωται· ἀλλ' ἔτι γίνονται καὶ γενήσον και ἕως τῆς συντελείας. Αναληφθεὶς γὰρ ὁ Χριστὸς εἰς οὐρανούς, μένει ἐκεῖ ἕως τῆς τοῦ κόσμου συντε λείας, ἐλευσόμενος τότε μετὰ δυνάμεως, ἀποκατα στάντων πάντων λοιπὸν ὧν προεθέσπισαν οἱ προφῆ ται· ἤτοι ὅταν τὸ τέλος ἐνστῇ, καὶ παύσηται τὰ αἰσθητά, τότε ὁ Χριστὸς ἔσται τῶν οὐρανῶν ὑψηλές τερος. Deus sit, et una cum Patre semper debeat sedere. Quem oportet cælum quidem capere usque ad tempora. Causam declarat, cur nunc non veniat: Restitui, inquit, oportet, et ad finem perduci universa, et tunc veniet. Sed quo modo, supra dicit: Quen oportet cœlum quidem capere. An nondum receperat eum? Maxime. Qui fi igitur, ut non dicat: quens coelum recepit? Hoc, tanquam de superioribus temporibus verba faciens, dicit. At dictiones ἄχρι, id est usque ad, έως, id est donec, in divina Scriptura certi temporis significativeæ non sunt. Nam qui intelligendum fuerit illud dictum að Deum: Usque in sæculum tu es? Est igitur sententia propositi loci: Mulia, inquit, prophetæ dixerunt esse futura: quæ nondum omnia evenerunt et impleta sunt: sed etiam nunc fiunt, et fient usque ad rerum consummationem. Sursum enim in cœlos Christus exceptus, manet illic usque ad mundi consummationem; tunc venturus cum copiis validis, restitutis postea omnibus, quæ prædixerunt prophetæ: videlicet cumi fuis exstiterit, ct linem habuerint ea, quæ sensibus percipiuntur, tunc Christus erit sublimior cœlis. Μωσής ο μὲν γὰρ πρὸς τοὺς πατέρας εἶπεν, G ὅτι Προφήτην ἡμῖν οἱ ἀναστήσει Κύριος ὁ Θεὸς ἡμῶν ἐκ τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν, ὡς ἐμέ· αὐτοῦ ἀκούεσθε κατὰ πάντα, ὅσα ἂν λαλήσῃ πρὸς ὑμᾶς. Εσται δὲ, πᾶσα ψυχὴ, ἥτις ἐὰν μὴ ἀκούσῃ τοῦ προφήτου ἐκείνου, ἐξολοθρευθήσεται ἐκ τοῦ λαοῦ. Καὶ πάντες καὶ οἱ προφῆται ἀπὸ Σαμουὴλ, καὶ τῶν καθεξῆς, ὅσοι ἐλάλησαν, καὶ κατήγγειλαν τὰς ἡμέρας ταύτας. Ὑμεῖς ἐστε υἱοὶ τῶν προφητῶν, καὶ τῆς διαθήκης, ἧς διέθετο ὁ Θεὸς πρὸς τοὺς πατέρας ὑμῶν, λέγων πρὸς Ἀβραάμ Καὶ ἐν τῷ σπέρματ τί σου ἐνευλογηθήσονται " πᾶσαι αἱ πατρια τῆς γῆς. Ὑμῖν πρῶτον ὁ Θεὸς ἀναστήσας τὸν παῖδα αὐτοῦ Ἰησοῦν, ἀπέστειλεν' εὐλογοῦντα ὑμᾶς, ἐν τῷ ἀποστρέφειν ἕκαστον ἀπὸ τῶν πονηρῶν ὑμῶν 3. VERS. 22. Nam Moyses quidem ad patres dixit: Prophetam nobis excitabit Dominus Deus noster de fratribus nostris, ut me. 42 Ei dicto audientes estote in omnibus, quæcunque dixerit ad vos. VERS. 23. Futurum est enim, ut omnis anima quæcunque non obediverit illi prophetæ de populo tollaturs. VERS. 24. Et omnes item prophetæ a Samuele ac deinceps quotquot vaticinati sunt, etiam hos dies annuntiaverunt. VERS. 25. Vos estis filii prophetarum et testamenti, quod ordinavit Deus cum patribus nostri♥ dum dixit ad Abrahamum: Et per semen tuum benedicentur omnes familiæ terræ. VERS. 26. Vobis primum Deus resuscitatum Filium suum Jesum misit, qui benediceret vobis, ita ut convertal se unusquisque vestrum ab improbitate Variæ lectiones et notæ. ' sua * In vulgatis est, κι ίσ., πῶς. ss In vulgatis est, Μωϋσῆς. 96 ὑμῖν, est in vulgatis, et mox ὑμῶν. ἀκούσεσθε. ss ἂν, est in vulgatis. * ευλογηθήσονται, est in vulgatis. 1 αὐτὸν hic insertum est in vulgatis. ἡμῶν, erat. • V. ex¡erminetur. ¹ V. nequitia.

[ΚΥΡΙΛΛΟΥ.] Ειπών, Προφήτην ὡς ἐμέ· τὸ δὲ ὡς ἐμέ, οὐκ ἐπὶ τῆς φύσεως, ἀλλ᾽ ἐπὶ τῆς πράξεως ἐκληπτέον. Οὐ τῆς οὐσίας οὖν, ἀλλὰ τοῖς πράγμασιν· εἰ γὰρ, τῇ οὐσίᾳ, ἔφη, ὡς ἐμὲ, οὐχ εἷς ἀνέστη, ἀλλὰ πολλοί. Προφήτην ὑμῖν ἀναστήσει Κύριος. Προφήτης ὠνόμασται διὰ τὸ ἀνθρώπινον ὁ Ἐμμανουήλ, ὁ ὡς ἐν τάξει Μωϋσέως 8 μεσίτης Θεοῦ καὶ ἀνθρώ πων· φαίην γὰρ ἂν αὐτὸν καὶ Μωσέα· Μωϋσῆν ἐν παραβολῇ συγκρινόμενον, τῇ σκιᾷ ἡ ἀλήθεια. Γεν νᾶται γὰρ ἐν Βηθλεὲμ ὁ Χριστὸς, ὡς ὁ Μωσῆς ἐν Αἰγύπτῳ· Ισραηλίτης ἐκεῖνος, οὗτος τὸ κατὰ σάρ κα, ἐκ γένους δὲ ἱερατικοῦ, οὗτος ἐκ Δαβίδ διὰ τὴν Παρθένον. Φαραὼ ἐπ' ἐκείνον, Ἡρώδης ἐπὶ τούτου· βρέφη φονεύει ἐκεῖνος, βρέφη οὗτος ἀναιρεῖ· ἀῤῥε νικὰ ἐκεῖνος, ἀῤῥενικὰ καὶ οὗτος· διὰ μητρὸς σώζε ται ἐκεῖνος, διὰ μητρὸς ἐσώθη καὶ μετὰ μητρὸς οὗτος. Εξολοθρευθήσεται ἐκ τοῦ λαοῦ. [ΔΙΔΥΜΟΥ.] Αθάνατος οὖσα τοῦ ἀνθρώπου ἡ ψυχή, οὐ καθάπαξ ἐξολοθρεύεται, ἀλλ' ἔκ τινος τάγματος ἀγαθοῦ, ὅπου ἦν τεταγμένη πρότερον. Οὕτω καὶ Ἰούδας ἐξωλοθρεύθη ἐκ τοῦ χοροῦ τῶν ἀποστόλων. Ἐπεὶ οὖν ἀθάνατός ἐστιν ἡ ψυχὴ, ἐξολόθρευσιν αὐτῆς νοοῦμεν τὸ ἔξω γενέσθαι τῶν ἀγαθῶν, ὧν ἔμελλεν ἀπολαύειν, εἴγε θεοπρεπῶς ἐπολιτεύσατο. Ὑμεῖς ἐστε υἱοὶ τῶν προφητών. Προφητῶν λέγει, ἀντὶ τοῦ, μὴ πτοεῖσθε μηδὲ νομίζετε * δεῖ ἀλλοτριῶσθαι ἑαυτοὺς τῶν ἐπαγε γελιῶν. Ὑμεῖς ἐστε υἱοὶ τῶν προφητῶν· ὥστε ὑμῖν ἔλεγον, καὶ δι' ὑμᾶς ταῦτα γέγονε. Τί ἐστιν, υἱοὶ τῆς διαθήκης; Αντὶ τοῦ, κληρονόμοι κληρονόμοι δὲ, οὐ προσφάτως εγγραφέντες, ἀλλ' ὡς υἱοί, ἄλλως τε δὲ ἵνα δείξῃ ὅτι ὅσον ἀπὸ τῆς υἱοθεσίας. Εἰ ἄρα καὶ αὐτοὶ βούλεσθε, κληρονόμοι ἐστέ. Διὰ τοῦτό φησιν, Ὑμεῖς ἐστε υἱοὶ τῶν προφητῶν καὶ τῆς διαθήκης. Ἰησοῦν ὃν ἀπέστειλεν εὐλογοῦντα ὑμᾶς. Απέστειλε μὲν γὰρ ἑτέροις, ἀλλ' ὑμῖν πρότερον τοῖς σταυρώ σασι καὶ ἀποκτείνασι. Καὶ πότε; ᾿Απὸ τοῦ σταυροῦ μόνον; ἀλλὰ καὶ μετὰ ταῦτα καὶ μετὰ τὴν ἀνάστα σιν. Καὶ γὰρ, φησὶν, ὑμῖν πρῶτον ἀναστήσας ἀπέστειλε, τί ποιῆσαι; Εὐλογῆσαι ὑμᾶς καὶ σῶσαι, ἂν ἄρα καὶ αὐτοὶ ἔλοισθε ἀποστρέψαι ἀπὸ τῶν ἁμαρτιῶν ὑμῶν. Dixit, etc. Prophetam at me. Cæterum quod dicit, ut ne, non de natura, sed de actione accipiendum et intelligendum est. Non igitur natura, seul rebus gestis. Nam si essentia atque natura, dixisset, ut me: non unus surrexisset, seul multi. Prophetam excitabit vobis Dominus, etc. Propheta nominatus est Emmanuel propter humanam naturam. qui tanquam loco Moysis Dei et hominum mediator et intercessor est. Dixerin enim cum etiam Moysen cum Moyse u per similitudinem comparatum: cum umbra videlicet veritatem. Nascitur enim Christus in Bethleem, sicuti Moyses in Ægypto; Israelita ille ſuit, etiam hic quod attinet ad carnem; de genere autem ille sacerdotali, hic de Davide oriundus propter Virginem; Pharao regnavit illius ælate, hujes Herodes; infantes ille tollit, hic infantes interficit; masculos ille, masculos et hic; per matremn ille servatur; per matrem et una cum matre servatus est etiam bic. Tolletur de populo. Cum immortalis sit anima hominis, non prorsus ac plane tollitur ac disperit, sed ex bono quodam ordine ac 1ɔco, ubi [prius] erat collocata, [ejicitur]. Sic etiam Judas ejectus et motus est ordine et cœtu apos!0lorum. Quoniam igitur immortalis est anima, per exterminationem et ejectionem ejus intelligimus, eam excidere atque privari bonis, quibus futurum erat, ut frueretur, si modo, ut Deus præscripsit, vitam transegisset. Vos estis filii prophetarum. Prophetarum dicit, pro eo quod est: Non animo consternari r, neque existimare oportet vos alienus factos esse promissionum. Vos estis filii prophietarum. Itaque vobis dicebant, ac propter vos hæc facta sunt. Quid est, fiiii testamenti? pro eo, quod est hæredes, hæredes autem, non recens ac modo scripti: sel tanquam filii, atque alioquin, ut ostendat, quatenus jure adoptionis. Quasi diceret: Si izitur et vos ipsi vultis, hæredes estis. Idcirco vos estis, 43 inquit, filii prophetarum et testamenti. Jesum misit, qui benediceret vobis. Misit quidem eliam aliis, sed prius vobis, qui crucifixistis et interfecistis. Ecquando? an ex cruce duntaxat? quin etiam postea, postque resurrectionem. Etenim vobis primum, inquit, resuscitatum faceret? ut benediceret vobis, ut servaret vos, si utique etiam ipsi volueritis desistere a peccatis vestris. CAPUT IV. VERS. 1. Facientes autem illos ad populum hæc verba, subito interventu suo oppresserunt et interpellaverunt sacerdotes cum prasidio templi, et Sudducæi, VERS. 2. Offensi propterea quod illi populum docerent *, et annuntiarent per Jesum resurrectionem mortuorum: VERS. 3. Qui injecerunt illis manus, et tradide- · εἶπεν, ἴσ. • Locus corruplus. Ο misit: quid ut Λαλούντων δὲ αὐτῶν πρὸς τὸν λαὸν ' τὰ ῥή ματα ταῦτα ἐπέστησαν αὐτοῖς οἱ ἱερεῖς καὶ ὁ στρατὸς τοῦ ἱεροῦ καὶ οἱ Σαδδουκαίοι, Διαπονούμενοι διὰ τὸ διδάσκειν αὐτοὺς τὸν λαὸν, καὶ καταγγέλλειν ἐν τῷ Ἰησοῦ τὴν ἀνά στασιν τῶν νεκρῶν. Καὶ ἐπέβαλον αὐτοῖς τὰς χειρας, καὶ ἔθεντο Variæ lectiones et notæ. * Μωϋσέος, erat. * Ισ. πτοεῖσθαι μηδὲ νομίζεσθαι δεῖν ἢ, νομίζητε; δ᾽ ἢ, δεῖν ἀλλοτριοῦσθαι, ἀναγνωστέον. * Isla desiderantur in vulgatis. " 'Ο στρατηγός, est in vulgatis. In vulgatis est, τὴν ἐκ νεκρῶν. • Locus corruptus. * Locus corruptus. × V. dolentes, quod docerent.

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLOI:UM. CAP. IV. 5% εἰς τήρησιν εἰς τὴν αὔριον ἦν γὰρ ἑσπέρα runt asservandos vinctos y usque in crastinum. Erat ήδη. enim jam vesper. Ούπων τῶν προτέρων ἀναπνεύσαντες πειρασμῶν, εἰς ἑτέρους ἀνέβαινον. Καὶ ὅρα πῶς οἰκονομεῖται τα πράγματα. Πρῶτον ἐχλευάσθησαν πάντες ὁμοῦ· δεύτερον εἰς κινδύνους ἐμβαίνουσιν· ἀλλ' οὐκ ἐφεξῆς. Ἀλλὰ πρότερον εὐδοκιμήσαντες ἐν ταῖς δημηγο ρίαις· καὶ θαῦμα ἐργασάμενοι μετὰ ταῦτα μέγα, οὕτω δὴ λοιπὸν μετὰ τὸ θαῤῥῆσαι Θεοῦ, συγχωρήσαντος, τῶν ἀγώνων ἅπτονται. Σὺ δέ μοι τὴν ἐπὶ πονηρία καὶ ιταμότητι προκοπὴν τῶν Ἰουδαίων θέα· ὅτι ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ τὸν παραδώσοντα ζητοῦντες, ἐνταῦθα λοιπὸν αὐτοὶ τὰς χεῖρας ἐπιβάλλουσι· θρα σύτεροι γεγονότες καὶ ἀναισχυντότεροι μετὰ τὸν σταυρόν. Σὺν αὐτοῖς δὲ, φησί, καὶ ὁ στρατηγὸς τοῦ ἱεροῦ· ἵνα πάλιν δημόσιον ἔγκλημα περιθῶσι τοῖς γεγενημένοις, καὶ μὴ ὡς ἰδιωτικὸν ἐκδικῶσιν· ὅπερ πανταχού, φησί, σπουδάζουσι ποιεῖν. Καὶ ἔθεντο εἰς τήρησιν εἰς τὴν αὔριον. Ἐκεῖνοι μὲν οὖν βουλόμενοι μαλάξαι αὐτοὺς, τοῦτο ἐποίουν καὶ ἐφύλαττον· τοὺς δὲ ἀποστόλους ἡ ἀναβολὴ τοῦ χρόνου θαρσαλεωτέρους εἰργάζετο. Πολλοὶ δὲ τῶν ἀκουσάντων τὸν λόγον ἐπίστευσαν· καὶ ἐγενήθη ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀνδρῶν ὡσεὶ χιλιάδες πέντε. Τί τοῦτο; Μὴ γὰρ εὐδοκιμήσαντας 10 εἶδον τοὺς ἀποστόλους, ἀλλ᾽ οὐχὶ δεθέντας; Πῶς οὖν ἐπίστευ σαν; Ορᾷς ἐνέργειαν θείαν φανεράν; Καὶ μὴν ἔδει καὶ τοὺς ἤδη πιστεύσαντας ἀσθενεστέρους γενέσθαι· ἀλλ' ἡ Πέτρου δημηγορία θείῳ πνεύματι συγκροτουμένη εἰς τὸ βάθος τῆς διανοίας τὰ σπέρματα κατ ἔβαλε, καὶ αὐτῆς τῆς ψυχῆς αὐτῶν ἥψατο. Ενώπιον δὲ ἐκεῖνοι τοῦ πλήθους τοὺς ἀποστόλους ἐδέσμευσαν, ἵνα καὶ αὐτοὺς ὁρῶντας δειλοτέρους ἐργάσωνται. Τὸ δὲ ἐναντίον ἐγένετο, καὶ κατ' ἰδίαν δὲ αὐτοὺς ἐξετά ζουσιν· ἵνα μὴ ἀπὸ τῆς παῤῥησίας αὐτῶν οἱ ἀκού οντες κερδήσωσιν. Εγένετο δὲ ἐπὶ τὴν αὔριον συναχθῆναι αὐτῶν τοὺς ἄρχοντας καὶ πρεσβυτέρους καὶ Γραμματείς εἰς Ἱερουσαλήμ. Καὶ ᾿Ανναν τὸν ἀρχιερέα, καὶ Κατάραν, καὶ Ἰωάννην, καὶ ᾿Αλέξανδρον, καὶ ὅσοι ἦσαν ἐκ γένους ἀρχιερατικοῦ. Καὶ στήσαντες αὐτοὺς ἐν " μέσῳ, ἐπυνθάνον το, ἐν ποίᾳ δυνάμει, ἢ ἐν ποῳ ὀνόματι ἐποιήσατε τοῦτο ὑμεῖς; Τότε “ο Πέτρος πλησθεὶς Πνεύματος ἁγίου, εἶπε πρὸς αὐτούς· "Αρχοντες τοῦ λαοῦ καὶ πρεσβύτεροι του Ισραήλ. Εἰ ἡμεῖς σήμερον ανακρινόμεθα ἐπὶ εὐεργεσία ἀνθρώπου ἀσθενοῦς, ἐν τίνι οὗτος σέσωσται; Cum nondum a prioribus tentationibus respirassent, aliis occurrunt. Ac vide ut res disponantur. Primum irrisi sunt simul omnes: deinde in pericula incidunt; sed non continenter atque conjuncte. Nam cum prins in concionibus prosperos successus habuissent, ac rem bene gessissent, miraculumque magnum postea effecissent, ita demum fiduciam cum deinceps sumpsissent, promissu Dei certamina capessunt. At tu mihi Judæorum in improbitate alque audaci impudentia progressum et profectum specta. Nam qui in Christo, qui eum traderet, re· quirebant, nunc deinceps ipsi manus injiciunt, post crucem audaciores et impudentiores effecti. Cum eis autem ait etiam fuisse templi præsidii prafeclum, ut rursus publicum crimen actis circumdarent, ac non tanquam privatum vindicarent; quod ubique, ut inquit, facere student. Εt tradiderunt Et asservandos vinctos in crastinum. Atque illi quidem hoc faciebant ut vinctos eos asservarent, quia volebant animos eorum mollire. Sed apostolos mora temporis interjecta confidentiores effecit. VERS. 4. Porro multi eorum, qui concioni interfuerant, crediderunt: ac redactus est numerus virorum ferme millia quinque. Quid hoc est? Nunquid prospero successu rei commendatos atque probatos, et non vinctos viderant apostolos? Qui igitur crediderunt? Videsne efficientiam et operationem Dei manifestam? Atqui oportebat etiam eos, qui jain crediderant, feri infirmiores, sed Petri concio divino Spiritu composita in altitudinem mentis semina dejecerat, et in ipsam animam eorum penetraverat. In conspectu autem multitudinis illi apostolos vinxerunt: 44 ut et eos, qui viderent, timidiores efficerent, sed contrarium evenit. Privatim item remotisque arbitris eos examinant, ne quid lucri ex illorum libertate sermonis caperent qui audirent. VERS. 5. Accidit autem postridie, ut cogerentur principes eorum et seniores et Scriba Jerosolymam. VERS. 6. Ει Annas pontifex et Caiphas et Joannes et Alexander, et quotquot erant de genere pontificali: VERS. 7. Eosque in medium adductos interrogabant, qua facultate ac vi s, cujusve nomine fecistis hoc vos? VERS. 8. Tunc Petrus repletus Spiritu sancto, dixit ad eos: Principes populi et seniores Israelis: VERS. 9. Si nos hodie interrogamur a propter beneficium collatum in hominem debilem, qua ratione iste sanatus sit b, Varia lectiones et nota. 10 Εὐδοκιμήσαντες, erat. 11 In vulgatis additur, τῷ. 1 In vulgatis deest, δ. y V. et posuerunt eos in custodiam, ² E. qua virtute. a E. examinamur. V. dijudicamur. φαίνus factus.

VERS. 10. Notum omnibus vobis et toti plebi Israelitica esto, per nomen Jesu Christi Nazareni, quem vos cruci affixistis, quem Deus excitavit a mortuis, per illum, inquam, hunc coram vobis sanum astare. Præter alia mala atque incommoda, ne legis quidem ab illis instituta servabantur. Vide enim multitudinem pontificum, cum unus duntaxat quoad viveret, esse deberet. Formam autem judicii etiam hic rei, quæ agebatur, circumdant, ut injusti judicii rei et obnoxii fierent. Seiscitabantur qua vi ac facultate, quove nomine. Atqui sciebant. Dolentes enim illos per Jesum annuntiare resurrectionem, detinebant eos. Cur ergo interrogant? Quia sperabant eos metu judicii ac multitudinis inficiaturos, atque ita putabant torum negotium recte ab sese compositum iri. Vide enim quam vafre et astute interrogent. Quo nomine, inquit, fecistis? Malebant enim apostolos suum opus illud esse confiteri, quam Christi potestatis atque virtutis. Vide autem ut reprimebantur, quia ne nominare quidem volebant claudi sanationem. Nam cur non dicunt, quale id esset: sed ita, fecistis, inquiunt, hoc? Principes populi, et seniores Israelis. Vide philosophiam: considera item, ut, ubi usus postulat, etiam vehementer eos reprehendat. Nominavit quidem eos honorifice: sed posteaquam ad rem pervenit, non praetermittit convenientem reprehensio. nem *, latenter eis in memoriam redigens, quod propter talia semper et in judicio disceptarent et offenderentur. Porro quod dicit, ejusmodi est: Maxime quidem decebat nos coronari ob has res, et tanquam benefactores proclamari: sed quoniam in judicium vocamur et causam dicimus, notum sit omnibus vobis et toti plebi Israeliticæ, quod maxime eos male habebat: id autem est, 45 quod et Christus eis dicebat: Quod in aurem auliristis, prædicate in tectis. Per nomen J. su Christi Nazareni. Ne putetis, inquit, nos patriam celare. Quin etiam hanc edimus: atque adeo cum supplicium confitemur, tum prædicauius resurrectionem. Quem vos crucifixistis. Redegit eis in memoriam verbum, quod satis ens poterat terrere. Qualia enim illos putas his verbis accepisse vulnera? VERS. 11. Hic est ille lapis, qui & rejectus est a vobis adificantibus, qui redactus est ad caput anguli. Vens. 12. Nec est in alio quoque salus: nec enim nomen est aliud, quod datum sit, inter homines, per quod nos oporteat ® servari '. Hic est lapis, id est, vehementer probatus atque spectatus: qui factus est caput coagmenta - torum per eum in unum ædificium Ecclesiæ duorum illorum populorum: nempe Judaici, qui » *s Γνωστὸν ἔστω πᾶσιν ὑμῖν καὶ παντὶ τῷ ' Ισραήλ, ὅτι ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ, τοῦ Ναζωραίου, ὃν ὑμεῖς ἐσταυρώσατε, ἐν ὁ Θεὸς ἤγειρεν ἐκ νεκρῶν, ἐν τούτῳ οὗτος παρέστηκεν ἐνώπιον ὑμῶν ὑγιής. Μετὰ τῶν ἄλλων αὐτοῖς κακῶν, οὐδὲ τὰ τοῦ νόμου ἐφυλάττετο. Ορα γὰρ καὶ πλῆθος ἀρχιερέων· ἑνὸς διὰ βίου ὀφείλοντος είναι. Σχήμα δὲ δικαστηρίῳ κάνω ταῦθα τῷ πράγματι περιτιθέασιν· ἵνα ὑπεύθυνοι τη ἀδίκῳ κρίσει γένωνται. Ἐπυνθάνοντο ἐν ποίᾳ δυο νάμει ἢ ἐν ποίῳ ὀνόματι. Καὶ μὴν ᾔδεισαν. Διαπο νούμενοι γὰρ ἐν τῷ καταγγέλλειν ἐν τῷ Ἰησοῦ τὴν ἀνάστασιν, κατεῖχον ' αὐτούς. Τίνος οὖν ἔνεκεν ἐρωτῶσι; Προσδοκῶντες αὐτοὺς τὸ δικαστήριον κε τὸ πλῆθος φοβηθέντας, ἐξάρνους γενέσθαι· καὶ τὸ πᾶν διὰ τοῦτο νομίζοντες κατορθωκέναι. Ορα γάρ πῶς κακούργως ἐρωτῶσιν. Εν ποίῳ ὀνόματι, φησίν, ἐποιήσατε; Μᾶλλον γὰρ ἐβούλοντο τοὺς ἀποστόλους ἑαυτῶν εἶναι τὸ ἔργον ὁμολογεῖν, ἢ τῆς δυνάμεις τοῦ Χριστοῦ. Ορα δὲ πῶς ἀπεπνίγοντο· ὅτι οὐδὲ ὀνομάσαι ήθελον τὴν θεραπείαν τοῦ χωλοῦ. Διά τί γὰρ μὴ λέγουσι ποῖον; Αλλ' οὕτω, φασίν, ἐποίησατε τοῦτο. Αρχοντες τοῦ λαοῦ καὶ πρεσβύτεροι τοῦ Ἰσραήλ. "Ορα φιλοσοφίαν· σκόπει δὲ ἔνθα ἡ χρεία καλεῖ, πῶς καὶ σφόδρα αὐτῶν καθάπτεται. Ονόμασε γὰρ αὐτοὺς μετὰ τιμῆς· ἐπειδὴ δὲ εἰς τὸ πρᾶγμα ἀνέβη, ούκ ἀφίσταται τοῦ πρέποντος ελέγχου, λεληθότως ἀναμιμνήσκων, ὅτι ἐπὶ τοῖς τοιούτοις αὐτοὶ καὶ ἔκριναν καὶ ἐδυσχέραινον ἀεί. Ο δὲ λέγει, τοιοῦτόν ἐστιν ὅτι μάλιστα μὲν ἐχρῆν στεφανοῦσθαι ἡμᾶς ἐπὶ τοῦ τοῖς, καὶ ὡς εὐεργέτας ἀνακηρύττεσθαι· ἐπειδὴ δὲ κρινόμεθα, γνωστὸν ἔστω πᾶσιν ὑμῖν καὶ παντὶ τῷ λαῷ Ἰσραήλ, δ μάλιστα αὐτοὺς ἐλύπει· τοῦτο δέ ἐπι καὶ ὁ ἔλεγεν αὐτοῖς ὁ Χριστός· Ο ἠκούσατε εἰ; τὸ οὖς, κηρύξατε ἐπὶ τῶν δωμάτων Ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησ σοῦ Χριστοῦ, τοῦ Ναζωραίου. Μη νομίσητε, φησίν, ὅτι κρύπτομεν τὴν πατρίδα· ἀλλὰ καὶ ταύτην λέγομεν· καὶ δὴ καὶ τὸ πάθος ὁμολογοῦμεν, καὶ κηρύτ τομεν τὴν ἀνάστασιν. Ον ὑμεῖς ἐσταυρώσατε. 'Ανέμνησεν αὐτοὺς καὶ ῥήματος, ἱκανοῦ φοβῆσαι· ποίας γὰρ οἴει λαμβάνειν αὐτοὺς τούτοις τοῖς λόγοις πλη γάς; Οὗτος 18 ὁ λίθος ὁ ἐξουθενηθεὶς ὑφ᾽ ὑμῶν τῶν οἰκοδομούντων, ὁ γενόμενος εἰς κεφαλὴν τω· νίας. Καὶ οὐκ ἔστιν ἐν ἄλλῳ οὐδενὶ ἡ σωτηρία· οὔτε γὰρ ὄνομά ἐστιν ἕτερον τὸ δεδομένον ἐν ἀνθρώποις, ἐν ᾧ δεῖ σωθῆναι ἡμᾶς. Οὗτος ὁ λίθος, τουτέστιν ὁ σφόδρα δόκιμος, δ; ἐγένετο κεφαλὴ τῶν συναρμοσθέντων δι' αὐτοῦ εἰς μίαν οἰκοδομήν Εκκλησίας τῶν δύο λαῶν· τουτέστι τοῦ Ἰουδαϊκοῦ τοῦ πεπιστευκότος, καὶ παντὸς τοῦ 15 In vulgatis adjectum es!, ἐστίν. Variæ lectiones et notæ. 1. In vulgatis adjectum est, λαῷ. Κατέχον, erat. • Non supersedet convenienti reprehensione. d V. reprobatus. e per quod servandi simus, f V. salvos feri.

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. - CAP. IV. ἐξ ἐθνῶν, καὶ οὐκ ἔστιν ἐν ἄλλῳ οὐδενὶ ἡ σωτηρία. crediderit, ct cujuslibet ex gentibus. Nec est in Ἐνταῦθα καὶ ὑψηλὰ φθέγγεται. Οτι 10 μὲν γὰρ διδάξαι ἐχρῆν, καὶ προφητείας παράγουσιν· ὅτι δὲ παῤῥησιάσασθαι, μόνον ἀποφαίνονται. Οταν γὰρ μὴ ᾖ τι "' κατορθῶσαι, ἀλλὰ παῤῥησίᾳ ἐνδείξασθαι, οὐ φείδεται. Οὐ γὰρ ἐδεδοίκει νῦν μὴ πλῆξαι ὡς ἐν ἄλλοις ποιεῖ· πρὸς τὴν τῶν ἀκουόντων σωτηρίαν τους λόγους οἰκονομούμενος. Πᾶσι δῆλον, φησί, ὅτι οὐχ ἡμῖν μόνοις ἐδόθη τὸ ὄνομα, ἀλλὰ καὶ πᾶσιν, ὅτι, φησί, καὶ οἱ Ἰουδαῖοι ἐνόμιζον ἀνάστασιν· ἀλλὰ ψυχρὰν καὶ μειρακιώδη. alio quoquam salus. Hic etiam sublimia loquitur. Nam ubi docere quidem oportebat, etiam prophetias producunt: ubi vero libere loqui, solummodo sententiam suam exponunt. Cum enim nulla esset occasio rei bene gerendæ et lucri faciendi, sed libere indiendi, non parcebat. Nan nune non metuebat, ne perterrefaceret et vulneraret, sicut in aliis facit ad auditorum salutem verba adaptans atque disponens. Omnibus perspicuum est, inquit, non nobis solis datum esse nomen, verum etiam omnibus, quia etiam Judæi 8, inquit, resurrectionem esse putabant, sed frigidam ac puerilem. θεωροῦντες δὲ τὴν τοῦ Πέτρου παρρησίαν καὶ Ἰωάννου, καὶ καταλαβόμενοι ὅτι ἄνθρωποι ἀγράμματοι εἰσι καὶ ἰδιῶται, ἐθαύμαζον· ἐπεγίνωσκόν τε αὐτοῖς, ὅτι σὺν τῷ Ἰησοῦ ἦσαν. Τὸν δὲ ἄνθρωπον βλέποντες σὺν αὐτοῖς ἑστῶ τα τὸν τεθεραπευμένον, οὐδὲν εἶχον ἀντειπεῖν. Ἔστι γὰρ καὶ ἀγράμματον εἶναι, καὶ μὴ ἰδιώτην καὶ ἰδιώτην, καὶ μὴ ἀγράμματον, ἐνταῦθα δὲ τὰ δύο συνέδραμον· διὸ καὶ ἐθαύμαζον, λεγόντων καὶ κατ ταῤῥητορευόντων αὐτῶν. Πόθεν δὲ κατελάβοντο; Ἐξ αὐτῶν ἐκείνων ἐξ ὧν ἔλεγον· Οὐχ ἁπλῶς δὲ τοῦτο φησι τὸν Ἐπιγίνωσκόν τε αὐτούς· ἀλλὰ σὺν τῷ Ἰησοῦ ἦσαν ἐν τῷ πάθει· οὗτοι γὰρ τότε μόνοι ἦσαν σὺν αὐτῷ· καὶ ἑώρων αὐτοὺς ταπεινοὺς καὶ συνεσταλ μένους τότε, καὶ τοῦτο αὐτοὺς ἐξένιζε μάλιστα ἡ Αθρόα μεταβολή. Ο γάρ τότε μηδὲ παιδίσκης διερωτώσης ἀντισχὼν, νῦν εἰς αὐτοὺς μέσους τοὺς ἀρχιερεῖς περιελθὼν καὶ τὸ συνέδριον, μετά παρῥησίας φθέγγεται. Κελεύσαντες δὲ αὐτοὺς ἔξω τοῦ συνεδρίου ἀπελθεῖν, συνέβαλλον 18 πρὸς ἀλλήλους, Λέγοντες· Τί ποιήσωμεν 1 τοῖς ἀνθρώποις τούτοις; "Οτι μὲν γὰρ γνωστὸν σημεῖον γέγονε δι' αὐτῶν, πᾶσι τοῖς κατοικοῦσιν ῾Ιερουσαλὴμ φανερόν· καὶ οὐ δυνάμεθα ἀρνήσασθαι. Αλλ᾽ ἵνα μὴ ἐπὶ πλεῖον διανεμηθῇ εἰς τὸν λαόν, ἀπειλῇ ἀπειλησώμεθα 30 αὐτοῖς μηκέτι λαλεῖν ἐπὶ τῷ ὀνόματι τούτῳ μηδενὶ ἀνθρώπῳ ", – Καὶ καλέσαντες αὐτοὺς, παρηγγειλαν αυτοίς, τὸ καθόλου 33 μὴ φθέγγεσθαι, μηδὲ διδάσκειν ἐπὶ τῷ ὀνόματι τοῦ ᾿Ιησοῦ. 'Ο δὲ Πέτρος καὶ Ἰωάννης ἀποκριθέντες πρὸς αὐτοὺς εἶπον· Εἰ δίκαιόν ἐστιν ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ, ὑμῶν ἀκούειν μᾶλλον ἢ τοῦ Θεοῦ, κρί. κατε. VERS. 15. Videntes autem liberam in dicendo contumaciam Petri et Joannis, et homines illitteratos et idiotas eos esse compertum habentes admirabantur, el recognoscentes eus Jesu comites fuisse; VERS. 14. Hominemque, qui sanatus fuerat, und cum eir stantem videntes, nihil poterant contradicere. Potest enim quis esse illitteratus, et non idiota: et idiota, et non illitteratus. Sed hic utraque concurrebant. Quamobrem etiam mirabantur, se ab talibus eloquentia vique dicendi confutari atque convinci. Sed unde compertum habuerunt (cos esse tales)? Ex iis, quæ dicebant. Non simpliciter autem hoc dicit, Et recognoverunt eos; sed quod cum Jesu essent tempore passionis atque supplicii. Nam hi tunc soli erant cum illo, ac viderant eos tunc esse animo demisso atque contracto: atque repentina illa mutatio maxima admiratione eos alliciebat. Nam qui tunc ne ancillulam quiler interrogantem sustinuerat, nunc in medium ipsorum pontificum atque concilii progressus, 46 loquitur confidenter atque constanter. VERS. 15. Jussis igitur illis egredi extra concilium, communicabant i inter sese, VERS. 16. Dicentes: Quid faciemus hominibus his? Nam signum quidem illustre i per eos editum esse, omnibus incolentibus Hierosolymam manifestum est, et non possumus negare: VERS. 17. Sed ne talius spargatur ac divulgetur in populum, minaciter interdicamus eis k, ne posthac amplius homini cuiquam toquantur in nomine hoc. VERS. 18. Ει vocatis eis præceperunt, ne prorsus loquerentur, neu docerent in nomine Jesu. VERS. 19. At Petrus et Joannes respondentes dixerunt ad eos: An justum` sit coram Deo, vobis potius obedire quam Deo, judicate. Variæ lectiones et notæ. 10 'σ, ὅτε, hic et mox. 17 ή τι, erat. 18 In vulgatis est, συνέβαλον. * In vulgaris est, ἀπειλησόμεθα. οι ἀνθρώπων, est in vulgatis. * Τ8, * Videtur locus esse mutilus. b V. constantiam. cinemur eis. 19 In vulgatis est, ποιήσομεν. καθόλου, in vulgatis deest. iv. conferebant. i V. conspicuum. k V. com-

Vers. 20. Non enim possumus nos, quæ vidimus e: audivimus non loqui. VERS. 21. Illi autem vehementius interminati dimiserunt eos, nihil invenientes cur animadverterent in illos, etiam per populum id sibi facere non licere videntes; quia omnes propter id, quod acciderat, Deum glorificabant. VERS. 22. Nam is homo, erga quem 1 editum fueral signum illud sanationis, annos natus erat amplius quam quadraginta. Cur eos non ducunt ad Pilatum, sed ipsi per se judicant? quia erubescebant et pudebat eus eorum, quæ prius commiserant, ac verebantur, ne illorum quoque nomine reprehenderentur et incusarentur. VERS. 23. Dimissi autem apostoli venerunt ad suos, ac nuntiaverunt quæcunque dixerant ad eos pontifices et seniores. VERS. 24. Quibus illi auditis, unanimiter ad Deum vocem extulerunt ac dixerunt: Domine, tu es Deus, qui fecisti cœlum: et terram, et mare, et omnia, qua in eis sunt. VERS. 25. Qui per os Davidis pueri tui dixisti: Quare fremuerunt gentes, et populi meditati sunt inania. VERS. 26. Astiterunt reges terræ, et principes convenerunt in unum adversus Dominum, et adversus Christum ejus. VERS. 97. Coierunt m enim revera adversus sanctum Filium tuum Jesum, quem unxisti, et Herodes et Pontius Pilatus cum gentibus, et populus Israel, VERS. 28. Ut facerent quæ manus tua el consilium tuum ut fierent prædestinaverat. 47 Et renuntiaverunt. Non ambitionis causa narrant, sed ut ostenderent gratiæ Christi certa argumenta. Τu es Deus, qui fecisti. Vide autem ut exquisitæ, acutæ et absolutæ sint preces eorum. Nam cum sibi designari orarent eum, qui idoneus taplus esset ad apostolatum: Tu, Domine, qui omnium corda nosti, precantes dicunt; sed posteaquam hic adversariorum ora obturari oportebat: Domine, implorantes dicunt, tu es Deus, qui fecisti cœlum et terram. Multi autem hæreticorum divi580 Οὐ δυνάμεθα γὰρ ἡμεῖς ἢ εἴδομεν καὶ ἠκού σαμεν, μὴ λαλεῖν. Οἱ δὲ προσαπειλησάμενοι, ἀπέλυσαν αὐτοὺς, μηδὲν εὑρίσκοντες τὸ πῶς 13 κυλάσονται αὐτοὺς διὰ τὴν λαόν· ὅτι πάντες ἐδόξαζον τὸν Θεὸν ἐπὶ τῷ γεγονότι. Ετῶν γὰρ ἦν πλειόνων τεσσαράκοντα ὁ ἄγ θρωπος, ἐξ' ὃν ἐγεγόνει τὸ σημεῖον τοῦτο τῆς Ιάσεως. Διὰ τί οὐκ ἄγουσιν αὐτοὺς πρὸς Πιλάτον, ἀλλ' αὐτοὶ δι᾿ ἑαυτοὺς κρίνουσιν; Αἰσχυνόμενοι καὶ ἐρν θριῶντες τὰ πρότερα· μὴ καὶ ὑπὲρ ἐκείνων ἐγκλη θῶσιν. ᾿Απολυθέντες δὲ οἱ ἀπόστολοι ἦλθον πρὸς τοὺς ἰδίους, καὶ ἀνήγγειλαν ὅσα πρὸς αὐτοὺς οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ πρεσβύτεροι εἶπον. Οἱ δὲ ἀκούσαντες, ομοθυμαδὸν ἦραν φωνὴν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ εἶπον· Δέσποτα, σὺ εἶ ὁ Θεός, ὁ ποιήσας τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν τὴν καὶ τὴν θάλασσαν, καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτοῖς, ϋ διὰ στόματος Δαβίδ, παιδός σου εἰπών· Ινα τί εφρύαξαν ἔθνη, καὶ λαοὶ ἐμελέτησαν κενά; Παρέστησαν οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς καὶ οἱ ἄρ χοντες συνήχθησαν ἐπὶ τὸ αὐτὸ κατὰ τοῦ Κυρίου καὶ κατὰ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ. Συνήχθησαν γὰρ ἐπ' ἀληθείας ἐπὶ τὸν ἅγιον παιδά σου Ἰησοῦν, ὃν ἔχρισας, Ηρώδης τε καὶ Πόντιος Πιλάτος σὺν ἔθνεσι καὶ λαὸς Ισραήλ, Ποιῆσαι ὅσα ἡ χείρ σου καὶ ἡ βουλή σου προώρισε γενέσθαι. Οὐχὶ φιλοτιμίας ἕνεκεν διηγοῦνται, ἀλλὰ τῆς τοῦ Χριστοῦ χάριτος τὰ τεκμήρια ἐπιδεικνύντες. Ορα δὲ πῶς εἰσιν ἡκριβωμέναι αὐτῶν αἱ εὐχα!. Οτε μὲν γὰρ τὸν ' ἄξιον εἰς ἀποστολὴν ἠξίουν αὐτοῖς ἀναδειχθῆναι· Σύ, Κύριε, καρδιογνῶστα πάντων, εὖχονται· προγνώσεως γὰρ ἦν ἐκεῖ χρεία· ἐπειδὴ δὲ ἐνταῦθα τοὺς ἐναντίους Επιστομισθῆναι ἐχρῆν, Δέσποτα, ἐπιβοῶνται, σὺ εἶ ὁ Θεὸς, ὁ ποιήσας τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν. Πολλοὶ * δὲ τῶν ἀπὸ αἱρέσεων διαιρούσι την Θεότητα· λέγοντες ἄλλον εἶναι Θεὸν τὸν κοσμοποιὸν, καὶ ἄλλον τὸν Πατέρα Χριστοῦ. "Οθεν καὶ τὴν Γραφὴν διαιρήσαντες, τὴν μὲν Παλαιὰν Διαθήκην τοῦ κοσμοποιοῦ, τὴν δὲ Και νὴν τοῦ Πατρὸς Χριστοῦ λέγουσιν εἶναι. Επόμενον δὲ τῇ δυσσεβεῖ γνώμῃ αὐτῶν, ἀπεναντίως ἔχειν λέγουσι πρὸς ἑαυτούς, τοὺς Θεοὺς τούτους· καὶ τὰς Γραφὰς αὐτῶν, ὡς τοὺς προσφεύγοντας τῷ Κυρίῳ, ἐχθροὺς εἶναι τοῦ κοσμοποιοῦ καὶ βελτίονας αὐτοῦ τυγχάνειν· ὥσπερ οὖν οἱ τοῦ κοσμοποιοῦ ἄνθρωπο: διαβεβλημένοι εἰσὶ πρὸς τὸν Χριστὸν καὶ τὴν διδαVariæ lectiones et notæ. dunt Deitatem, dicentes alium esse Deum mundi factorem; et alium, Patrem Christi. Unde etiam Scripturam dividentes, vetus quidem fœdus et testamentum, mundi factoris: novum vero, Patris Christi esse dicunt: ac, quod ipsorum impiæ epinioni conveniens et consentaneum est: contrarios iuter sese los Deos esse dicunt et Scripturas eorum: ut qui confugiunt ad Dominum, mundi factoris inimici sint, et meliores quam ille; quemadmodum nimirum etiam homines mundi 43 εὑρίσκοντες, τό, πῶς, est in vulgatis. " Non sunt hæc in vulgatis. ' απήγγειλαν, est in vulgatis. In apographo erat, ἀνήγγειλον. 28 ɛl desideratur in vulgatis. 16 λαοῖς est in vulgatis. Lai, erul. 37 τό, erat. 29 πουλα IV. in quo. m. V. convenerunt.

ACTA CAP. IV. σκαλίαν αὐτοῦ· τούτου χάριν οἱ ἅγιοι ἀπόστολοι την factoris apud Christum atque ejus doctrinam εἴρεσιν ταύτην ἐκκόπτοντες, διὰ τῆς εὐχῆς παριστῶσιν, ὡς αὐτός ἐστι Θεὸς κοσμοποιὸς καὶ Πατὴρ τοῦ Σωτῆρος ὑπάρχων· καθ᾽ ὅτι παρ' αὐτοῦ δέδονται ἀμφότεραι αἱ διαθήκαι. Ο διὰ στόματος Δαβὶδ τοῦ παιδός σου εἰπών· ἵνα τί ἐφρύαξαν ἔθνη; Καθάπερ συνθήκας ἀπαιτοῦντες τὸν Θεὸν, τὴν προφητείαν εἰς μέσον ἄγουσιν· ἅμα καὶ ἑαυτοὺς παραμυθούμενοι, ὅτι εἰκῇ ταῦτα μελετῶσιν οἱ ἐχθροί. Καὶ τὰ νῦν, Κύριε, ἔπιδε ἐπὶ τὰς ἀπειλὲς αὐτ τῶν· καὶ δὸς τοῖς δούλοις σου μετὰ παῤῥησίας πάσης λαλεῖν τὸν λόγον σου. Ἐν τῷ τὴν χεῖρά σου ἐκτείνειν σε εἰς ἴασιν καὶ σημεῖα καὶ τέρατα γενέσθαι 3 διὰ τοῦ ὀνό ματος τοῦ ἁγίου παιδός σου Ἰησοῦ. Καὶ δεηθέντων αὐτῶν, ἐσαλεύθη ὁ τύπος, ἐν ᾧ ἦσαν συνηγμένοι· καὶ ἐπλήσθησαν ἅπαντες Πνεύματος ἁγίου· καὶ ἐλάλουν τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ μετὰ παῤῥησίας. male audiunt, et obtrectationi sunt apud Christum ejusque doctrinam. Idcirco sancti apostoli bane hæresim et sectam exscindentes intelligendum præbent, eumdem esse Deum, qui et mundi factor et Pater Servatoris sit, quoniam ab illo datum est utrumque testamentum. Qui per os Davidis pueri tui dixisti: Quare fremuerunt gentes? Tanquam foedus et pacta a Deo postulantes, prophetiam in medium adducunt: simul etiam seipsos consolantes, quod hæc frustra meditarentur inimici. VERS. 29. Ει nunc, Domine, aspice ad minas eorum: et da servis tuis, ut cum omni fiducia loquantur sermonem txum, VERS. 30. Μanum tuam extendendo ad sanationes et signa atque prodigia facienda per nomen sancli Filii tui Jesu. VERS. 51. Et finitis precibus eorum, molus et concussus est locus, ubi erant congregati: et repleti sunt omnes Spiritu sancto, et libere □ sermonem Dei eloquebantur. Ut facerent quæcunque manus tua et consilium tuum præstituerat ac prædestinaverat. Hoc est: Non ipsi potuerunt: sed tu es is, qui quidquid accidit, fieri permisisti, et ad finem perduxisti: qui facile rem quamque expedire et explicare scis, qui sapiens et solers es, qui inimicorum tuoruin, in iis quæ decreveras, opera usus es. Coierunt enim illi, ut inimici: faciebant autem, quæ tu volebas. Quid autem est id, quod dicit, Quæcunque manus tua. Ilic mihi rem eamdem dicere videtur per potentiam et voluntatem, quia sufficit te duntaxat voluisse. Nemo enim viribus atque potentia 48 præstituit atque prædestinat. Id est quæcunque constituisti atque decrevisti. Et nunc aspice. Animadverte, non dixit, disrumpe cos, et feri atque prosterne cos, sed quid? Aspice minas eorum, et da servis tuis libere eloqui verbum tuum. Et finitis precibus eorum, motus est locus, in quo erant congregati. Hoc significabatur eos exauditos et a Deo visitatos esse. Nam id alias quidem ira, nonnunquam etiamn visitationis est signum. Orabant autem apostoli, non recusantes ac deprecantes, ne quid ipsis accideret incomΠοιῆσαι ὅσα ἡ χείρ σου καὶ ἡ βουλή σου προς ώρισε. Τουτέστιν, Οὐκ αὐτοὶ ἴσχυσαν· ἀλλὰ σὺ εἶ ὁ τὸ πᾶν ἐπιτρέψας, καὶ εἰς πέρας ἀγαγών· ὁ εὐ μήχανος καὶ σοφός· ὁ τοῖς ἐχθροῖς εἰς τὸ βούλημά του χρησάμενος. Συνῆλθον μὲν γὰρ ἐκεῖνοι ὡς ἐχθροὶ, ἐποίουν δὲ & σὺ ἐβούλου. Τί δέ ἐστιν, ἡ χείρ σου; Ἐνταῦθα τοῦτό μοι 30 δοκεῖ λέγειν δύναμιν καὶ βουλήν· ὅτι ἀρκεῖ βουληθῆναι σε μόνον. Οὐδεὶς γὰρ δυνάμει προορίζει· τουτέστιν, ὅσα διέταξας. Ορα, οὐκ εἶπον, ῥώξον οι αὐτοὺς καὶ βάλε αὐτούς· ἀλλὰ τί, Επιδε ἐπὶ τὰς ἀπειλὰς αὐτῶν· καὶ δὸς τοῖς δούλοις σου μετὰ παρρησίας λαλεῖν τὸν λόγον σου. Καὶ δεηθέντων αὐτῶν, ἐσαλεύθη ὁ τόπος αὐτῶν, ἐν ᾧ ἦταν συνηγμένοι. Τοῦ ἀκουσθῆναι αὐτοὺς, καὶ τῆς ἐπισκέψεως τοῦτο τεκμήριον γέγονε. Ποτὲ μὲν γὰρ ὀργῆς ἐστι τοῦτο· ποτὲ δὲ ἐπισκέψεως. Η ὔχοντο δὲ οἱ ἀπόστολοι· οὐχὶ αὐτοὶ παραιτούμενοι δυσχερές τι παθεῖν· ἀλλὰ περὶ τοῦ κηρύγματος. Διὰ τί δὲ ἔσεισεν ὁ Θεὸς τὸν οἶκον; φοβῶν μὲν τοὺς ἀπει λοῦντας· εἰς θάρσος δὲ ἀνάγων 3 τοὺς ἀποστόλου;" ἐπειδὴ ἀρχὴ ἦν, καὶ, αἰσθητοῦ ἐδέοντο σημείου. Ἐσαλεύθη οὖν ὁ τόπος καὶ μᾶλλον ἐστερέωσεν αὐτ τούς. Καὶ ἐπλήσθησαν ἅπαντες Πνεύματος ἁγίου τουτέστιν, ἀνεζωπυρήθησαν, καὶ ἀνεκαίοντο ἐν modi: sed laborabant de prædicatione. Sed cur αὐτοῖς τὸ χάρισμα. xal Deus concussit domum? ut terreret quidem minireduceret apostolos, quoniam principium erat, et Concussus est ergo locus, et magis eos confirmatabundos: ad animi vero præsentiam atque fiduciam signo, quod sensu perciperetur, opus habebant. vit. Et repleti sunt omnes Spiritu sancto, hoc est, excitati ac recreati sunt: et intra sese gratia accendebantur. Τοῦ δὲ πλήθους τῶν πιστευσάντων ἦν ἡ καρδία καὶ ἡ ψυχὴ μία· καὶ οὐδὲ εἰς τι τῶν ὑπαρχέντων αὐτοῖς 38 ἔλεγεν ἴδιον εἶναι· ἀλλ᾽ ἦν αὐτοῖς ἅπαντα κοινά. VERS. 32. Porro multitudinis eorum qui crediderant eral cor unum et anima una: nec quisquam suorum bonorum quicquam suum esse dicebat: sed erant eis omnia communia. Variæ lectiones et notæ. 30 Γίνεσθαι, est in vulgatis. 30 Ισ. ταὐτό μοι. οι Ῥήξον, ἴσ. 88 'Ανάγειν, εται. ss In vulgatis est, αὐτῷ. In apographo erat scriptura adeo obsoleta, ut discernere non possem, αὐτοῖς, esset, an αὐτῶν. □ V. cum fiducia.

VERS. 35. Ac magna virtute alque constantia ▲ apostoli testimonium reddebant resurrectionis Domini Jesu: magnaque gratia præditi erant omnes. VERS. 5. Neque enim ullus egenus erat inter illos. Quotquot enim erant domini fundorum ° aut ædium, eas vendebant, et allata pretia rerum venditarum VERS. 35. Ponebant juxta pedes apostolorum. Distribuebatur autem singulis, prout quisque opus habebat. Καὶ μεγάλη δυνάμει απεδίδουν οἱ ἀπόστολοι τὸ μαρτύριον τῆς ἀναστάσεως τοῦ Κυρίου Ιησου", χάρις τε μεγάλη ἦν ἐπὶ πάντας αὐτούς. Οὐδὲ γὰρ ἐνδεής τις ὑπῆρχεν ἐν αὐτοῖς· ὅσοι γὰρ κτήτορες χωρίων ἢ οικιῶν ὑπῆρχον, πως λοῦντες ἔφερον τὰς τιμὰς τῶν πιπρασκομένων, Καὶ ἐτίθουν παρὰ τοὺς πόδας τῶν ἀποστόλων. Διεδίδοτο δὲ ἑκάστῳ, καθ᾽ ὅτι ἂν τις χρείαν εἶχεν. Καρδία καὶ ψυχή, τὸ αὐτὸ δηλοῖ ἐνταῦθα. Καὶ μεγάλη δυνάμει ἀπεδίδουν τὸ μαρτύριον τῆς ἀναστάσεως· καθάπερ ἐγχειρισθέντας αὐτούς τι 10 δεί κνυσι· καὶ ὡς περὶ ὀφλήματος λέγει· τοῦτο ἔστι τὸ, Cor unum, etc. Cor et anima idem significant hic. Ac magna virtute reddebant testimonium resurrectionis. Tanquam concreditum ac fideicommissum aliquid habentes eos ostendit: ac quasi de debito dicit, hoc est, quod dicit: Testimonium Μαρτύριον ἀπεδίδουν. Οὐδὲ γὰρ ἐνδεής τις ὑπῆρχε. reddebant. Neque enim egens ullus erat. Idcirco Διὰ τοῦτο ἡ χάρις, ὅτι οὐδεὶς ἦν ἐνδεής· τοῦτ' ἔστιν, gratia: quia nullus erat egens, hoc est, propter ἀπὸ τῆς πολλῆς προθυμίας τῶν ἐπιδιδόντων οὐδεὶς magnam alacritatem et animi promptitudinem ἦν ἐνδεής. Οὐ γὰρ μέρη μὲν ἐδίδοσαν, μέρη δὲ corum, qui contribuebant ac largiebantur, nullus ἐταμιεύοντο· οὐδὲ πάντα μὲν, ὡς ἴδια δέ· ἀλλ' erat egenus. Non enim partim quidem dabant, ἦσαν οἱ πιστεύοντες ἅπαντες ὡς ἀπὸ μιᾶς οἰκίας partim vero reservabant: nec omnia quidem da- τρεφόμενοι. Πωλοῦντες ἔφερον τὰς τιμάς. Τοῦτο bant: sed tanquam sua. Verum cuncti qui cre- τὴν πολλὴν τιμὴν καὶ εὐλάβεια, τῶν προσαγόντων debant quasi de una domo alebantur. Et allata δηλοῖ· ὅτι οὐδὲ εἰς τὰς χεῖρας ἐτόλμων δοῦναι· ἀλλὰ pretia rerum venditarum ponebant, etc. Hoc ma- παρὰ τοὺς πόδας ἐτίθουν· αὐτοὺς κυρίους καὶ οἶκοgnum honorem et reverentiam religionemque νόμους ποιοῦντες, ἵνα ὡς ἐκ κοινῶν ἀναλίσκωνται ", apportantium significat: quod ne in manus qui- μὴ ὡς ἐξ ἰδίων· τοῦτο δὲ καὶ τοὺς διδόντας κενοδο dem tradere audebant: sed juxta pedes ponebant, ξίας ἀπήλλαττε, καὶ τοῖς λαμβάνουσι αν διπλήν ilos dominos ac dispensatores efficientes, ut tan- παρείχε τὴν εὐφροσύνην, τήν τε ἀπορίαν παραμυ quam de communibus expenderentur, non tanquam θούμενον, καὶ αἰσχύνης ἐλευθέρους ποιούμενον. de propriis atque.privatis: hoc autem etiam illos, qui dabant, a vana gloria 49 liberabat, et accipientibus duplex gaudium præbebat, cum et inopiam levaret, et a pudore liberos præstaret. VERS. 36. Joses P autem, qui cognominatus est Barnabas ab apostolis, quod est, si interpreteris, filius consolationis, Levita, Cyprius natione, VERS. 57. Cum haberet fundum, vendidit, et attulit pecuniam 9, et posuit ad pedes apostolorum. CAPUT V. VERS. 1. Sed vir quidam nomine Ananias cum Sapphira uxore sua, vendito prædio, vendilopradio, VERS. 2. Γ'artem pretii anotam sibi reserva - veral, conscia etiam uxore sua, el allatam parlem reliquam posuit juxta pedes apostolo - rum. VERS. 3. Dixit autem Pelius ad eum: Anania, cur implevit Satanas cor tuum, ut mentiendo ludi. ficareris Spiritum sanctum, et amoveres de pretio fundi? VERS. 4. Nonne cum non alienatus maneret, libi manebat? et cum esset venundatus, nonne in tra Ἰωσῆς δὲ ὁ ἐπικληθεὶς Βαρνάβας ἀπὸ 30 τῶν ἀποστόλων, ὃ ἔστι [μεθερμηνευόμενον "), υἱὸς παρακλήσεως, Λευίτης, Κύπριος τῷ γένει. Ὑπάρχοντος αὐτῷ ἀγροῦ, πωλήσας ἤνεγκε τὸ χρῆμα, καὶ ἔθηκε πρὸς τοὺς πόδας τῶν ἀποστόλων. Ανήρ δέ τις Ανανίας ονόματι σὺν Σαπφείρη τῇ γυναικὶ αὐτοῦ ἐπώλησε κτῆμα. Καὶ ἐνοσφίσατο ἀπὸ τῆς τιμῆς, συνειδυίας καὶ τῆς γυναικὸς αὐτοῦ, καὶ ἐνέγκας μέρες τις παρὰ τοὺς πόδας τῶν ἀποστολων έθηκεν. Εἶπε δὲ Πέτρος [πρὸς αὐτόν σε], 'Ανανία, διὰ τί επλήρωσεν ὁ Σατανᾶς τὴν καρδίαν σου, ψεύσασθαί σε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ νοσφίσασθαί σε ἀπὸ τῆς τιμῆς τοῦ χωρίου; Οὐχὶ μένος, σοὶ ἔμεινε “, καὶ πραθὲν, ἐπὶ τῇ σῇ ἐξουσίᾳ ὑπῆρχε; τί ὅτε ἔθου ἐν τῇ καρδία Variæ lectiones et notæ. st In vulgato, ἀπεδίδουν τὸ μαρτύριον οἱ ἀπόστολοι τῆς ἀναστάσεως τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ. 80 ἀναλίκονται, erat. οι τοὺς λαμβάνοντας, erat. 88 Ιωσή, εται. ἂν ὑπὸ, est in vulgato. tur in vulgato. “ι παρὰ, est in vulgato. ** Desiderantur item istæ duæ dictiones in vulgato. est in vulgato. * 'Ev tỹ oñ est in vulgato. • V. possessores agrorum. p V. Joseph. 9 V. pretium. 33 Ti eral. Desidera63 "Εμενε,

CAP. V. σου τὸ πρᾶγμα τοῦτο; Οὐκ ἐψεύσω ἀνθρώποις, * erat polestate? Quare hoc facere in animum ἀλλὰ τῷ Θεῷ. tuum induxisti? Non es mentitus hominibus, sed Deo. Ακούων δὲ ὁ “'Ανανίας τοὺς λόγους τούτους. πεσὼν ἐξέψυξε· καὶ ἐγένετο φόβος μέγας ἐπὶ πάντας τοὺς ἀκούοντας ταῦτα. ᾿Αναστάντες δὲ οἱ νεώτεροι, συνέστειλαν αὐτ τὸν, καὶ ἐξενέγκαντες ἔθαψαν. Οὐ δοκεῖ μοι οὗτος ἐκεῖνος εἶναι, ὁ μετά Ματθίου. Ἐκεῖνος γὰρ καὶ Ἰοῦστος ἐλέγετο· οὗτος δὲ Βαρνάδας, δ ἔστιν υἱὸς παρακλήσεως. Δοκεί δέ μοι καὶ ἀπὸ τῆς ἀρετῆς τὸ ὄνομα ειληφέναι. Πῶς δὲ καὶ Λευίτης ἦν καὶ Κύπριος; Ὅτι ὁ νόμος ἤδη ἀπαραφυλάκτως ελύετο· καὶ λοιπὸν καὶ μετῴκουν καὶ ἐχρημάτιζον Λευῖται. Μέλλων δὲ διηγεῖσθαι τὸ κατὰ Ανανίαν καὶ Σάπειραν, καὶ θέλων δεῖξαι αὐτοὺς ἡμαρτηκότας, πρώτον μέμνηται τοῦ κατορθωκότος· ὅτι τοσούτου πλήθους ὄντος τοῦ ταῦτα ποιοῦντος, τοσούτων σημείων, τοσαύτης χάριτος, ὑπ᾽ οὐδενὸς τούτων παιδευθεὶς τὸν ὄλεθρον ἑαυτῷ ἐπήγαγε. Το δὲ δεινὸν, ὅτι μετὰ τῆς συγκαταθέσεως ἡ ἁμαρτία, καὶ οὐδεὶς ἕτερος εἶδε τὸ γενόμενον· ὅθεν ἐπῆλθε τῷ ἀθλίῳ τοῦτο ἐργάσασθαι. Φασί τινες ὅτι εἰ ὁ Σατανᾶς ἐπλήρωσε τὴν καρδίαν τοῦ ᾿Ανανίου, τί τὴν τιμωρίαν υπεσχεν ἐκεῖνος; "Οτι αὐτὸς ἐγένετο αἴτιος, ὁ εὐτρεπίσας ἑαυτὸν εἰς τὸ δέξασθαι τὴν ἐνέργειαν αὐτοῦ καὶ πληρωθῆναι. Οὐχὶ μένον, σοὶ ἔμεινε; Μή γὰρ ἀνάγκης ἦν βία; Μὴ γὰρ ἄκοντας ὑμᾶς ἔλκο μεν; Τί ὅτι ἔθου ἐν τῇ καρδίᾳ σου τὸ πρᾶγμα τοῦτο; Τρία ἐν τῷ αὐτῷ σημεῖα· τὸ τὰ λάθρα γεγο νότα εἰδέναι· τὸ τὰ ἐν τῇ διανοία μελετηθέντα μὴ ἀγνοῆσαι· καὶ τρίτον, τὸ καὶ προστάγματι ἀνελεῖν. Πολλοὶ τῶν ἀμελῶν 46 τὰ περὶ ᾿Ανανίαν καὶ Σάπφειραν προβαλλόμενοι, φόνου γράφονται τὸν Κορυ φαῖον τῶν ἀποστόλων. Η δὲ κατηγορία οὐ τοῦ Πέτρου, μᾶλλον δὲ τοῦ Πνεύματος ἅπτεται τοῦ ἁγίου, τοῦ τὴν ψῆφον κατ᾿ αὐτῶν ἐξοίσαντος δικαίως. ῾Ο γὰρ Πέτρος ἤλεγξε μόνον τὸ ψεῦδος· τὸ δὲ Πνεῦμα ἐξουσίαν ἔχον τῆς ζωῆς καὶ τοῦ θανάτου τους εἰς αὐτὸ ἁμαρτήσαντας ἀνεῖλε. Τὸ δ' αὐτὸ καὶ περὶ Σαπφείρας ἔστιν εἰπεῖν· ὅτι οὐχ ὁ Πέτρος ἀνεῖλεν αὐτήν· ἀλλ' ἐπεὶ τῶν δύο γέγονε τὸ παράπτωμα, ὁ κριτὴς ἀμφοτέρους ἐπίσης κατεδίκασε. Διὸ καὶ τοῦτο μὴ ἀγνοήσας ὁ Πέτρος, ὁ διὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος πανταχοῦ φθεγγόμενος, ταύτην παρ' αὐτοῦ δεξάμενος ἐφθέγξατο την φωνήν. VERS. 5. Quibus verbis Ananias auditis, colapsus es! et exspiravit. Magnusque metus invasit omnes,qui hæc audiebant. VERS. 6. Porro cunt surrexissent juniores, correptum· constrinxerunt eum, et elatum sepeliverunt. Joseph autem. Non videtur mihi hic esse ille, qui cum Matthia fuit comparatus. Nam ille etiam Justus dicebatur: hic vero, Barnabas, quod est filius consolationis. Videtur autem mihi etiam propter virtutem nomen nactus esse. Sed qui et Levita erat et Cyprius? Quia lex jam non servala solvebatur. Itaque etiam ad exteros migrabant, et inter eos habitantes negotiabantur Levitæ. Porro cum narraturus esset id, quod acciderat Ananiæ et Sappeira, et ostendere vellet illos peccasse, prius mentionem facit ejus, qui recte fecera!. Nau cum tanta multitudo esset, qui hæc faceret: cum tot signa ederentur: cum tanta gratia esset: a nulla harum rerum emendatus et ad sanitatem reversus perniciem et exitium sibi ascivit. Mirum autem, quod cum consensu peccatum commissum erat, et nullus alius viderat id, quod factum erat. Unde accidit, ut miser hoc facere in animum induceret. Cur implevit Satanas. Aiunt nonnulli. Quod si Satanas impleverat cor Ananiæ, cur poenam ille sustinuit? Quia ille fuit in causa, qui sese paraverat ad recipiendum efficaciam et vim illius occultam, qua impleretur. Nonne cum nondum alienatus 50 maneret, tibi manebat? Nunquid enim necessitatis vis erat? Nunquid invitos vos trahimus? Quare hoc agere in animum tuum induxisti? Tria exsistebant in eadem re signa: quod ea, qui clam facta erant, noverat: quod ea, quæ in animo habita atque meditata erant, haud ignorabat: et tertium, quod mandato et edicto interficiebat, Multi homines inculti ea quæ circa Ananiam et Sappheiram acta sunt præferentes, cædis accusani principem apostolorum. Verum accusatio non ad Petrum, sed potius pertinet ad Spiritum sanctum. qui juste adversus illos sententiam tulerat. Nam Petrus mendacium duntaxat arguit: at Spiritus, qui vitæ necisque potestatem habet, eos qui in sese peccaverant interficit. Atque idem etiam de Sappheira dici potest: nempe, Petrum non interfecisse illam sed quoniam amborum fuerat delictum, judex utrumque æqualiter condemnavit. Idcirco etiam Petrus, cum hoc non ignorasset, ut qui per Spiritum sanctum ubique loquebatur, hanc vocem ab illo acceptam elocutus est. Εγένετο δὲ ὡς ὡρῶν τριῶν διάστημα, καὶ ἡ γυνὴ αὐτοῦ μὴ εἰδυῖα τὸ γεγονός, εἰσῆλθεν. Απεκρίθη δὲ αὐτῇ ὁ Πέτρος· Εἰπέ μοι· εἰ τεσ VERS. 7. Intercesseral autem spatium ferme trium horarum, cum uxor ejus ignorans quod viro ejus acciderat, ingressa est. VERS. 8. Ad quam Petrus, Dic mihi, inquit: Varia lectiones et notæ. " As o, desideratur in vulgato. * ἀμελῶν, ἴσ. • Verbum pro verbo redditum sonat: ‹ Quid est, quod hoc factum posuisti in corde tuo? › деги сит. PATROL. GR. CXXV. . V. απο-

un tanti fuulum vendidistis? Illa respondit: 1ια, ούτου τὸ χωρίον ἀπέδοσθε; 'Η δὲ εἶπε· Ναί, τοσ tanti. VERS. 9. Petrus autem dixit ad illam: Cur inter vos convenit, ut tentaretis Spiritum Domini? Ecce pedes corum, qui sepelierunt virum tuum, sunt pra foribus, et efferent te. Vens. 10. Ac statim collapsa est juxta pedes ejus, et exspiravit. Ingressi autem juvenes, invenerunt eam mortuam, quam elatam sepelierunt juxta virum suum. VERS. 11. Εt magnus terror invasit totam Ecclesiam,et omnes, qui audiebant hæc. ούτου. Ὁ δὲ Πέτρος εἶπε πρὸς αὐτὴν, τί ὅτι συνεχω νήθη ὑμῖν πειρᾶσαι τὸ Πνεῦμα Κυρίου; Ἰδοὺ οἱ πόδες τῶν θαψάντων τὸν ἄνδρα σου ἐπὶ τῇ θύρᾳ, καὶ ἐξοίσουσί σε. Επεσε δὲ παραχρῆμα παρὰ τοὺς πόδας αὐτοῦ καὶ ἐξέψυξεν. Εἰσελθόντες δὲ οἱ νεανίσκοι, δύ ρον αὐτὴν νεκράν· καὶ ἐξενέγκαντες ἔθαψαν πρὸς τὸν ἄνδρα αὐτῆς. Καὶ ἐγένετο φόβος μέγας ἐφ' ὅλην τὴν Ἐκκλη σίαν, καὶ ἐπὶ πάντας τοὺς ἀκούσαντας ταῦτα. Trium horarum spatium præterierat: necdum Τριῶν ὡρῶν διῆλθε διάστημα· καὶ οὐκ ἔμαθεν ἡ usor resciverat, neque quisquam ex iis, qui inter- γυνή, οὐδὲ ἐξεῖπε τις τῶν παρόντων· ἐφοβοῦντο fuerant, rem protulerat: metuebant enim. Hoc igi- γάρ. Τοῦτο γοῦν θαυμάζων ὁ συγγραφεύς, ἄμφων her scriptor admirans, utrumque posuit, et hora- τέθεικε· καὶ τὸ ὡς ὡρῶν τριῶν διάστημα, καὶ ὅτι F:m ferme trium spatium intercessisse, et ignaranı μὴ εἰδυῖα τὸ γεγονός, εἰσῆλθεν. Ορα δὲ ὅτι οὐ καλεῖ rei, quæ acciderat, mulierem introiisse. Porro anim- αὐτὴν ὁ Πέτρος· ἀλλ᾽ ἀναμένει μᾶλλον, ὥστε ἐκείνην adverte, Petrus non vocateam, sed exspectat potius, ὅτε βούλοιτο σε εἰσελθεῖν· διδοὺς εἴπερ ἤθελε μετα ut illa, quando vellet, intraret: spatium ei dans, μεληθῆναι. Οὐκ ἐτόλμησε δέ τις αὐτῇ τὸ γεγονὸς ul, si vellet, eam paniteret ac resipisceret. Non ἐξειπεῖν. Τοῦτο φόβος διδασκάλου, τοῦτο ὑπακοή, ausus est autem quisquam ei rem gestam enun- Εἰπέ μοι, εἰ τοσούτου τὸ χωρίον ἀπέδοσθε; Ταύτην diare; hoc fiebat partim quod metuerint magistrum, ἐβούλετο σῶσαι· ἐκεῖνος γὰρ ἦν ὁ ἀρχηγὸς τῆς partim quod ei obtemperarent et obedirent. Dic ἁμαρτίας. Διὰ τοῦτο αὐτῇ δίδωσι προθεσμίαν ἀπο mihi, an tanti fundum vendidistis? hanc volebat λογίας και μεταμέλειαν, λέγων, εἰπέ μοι, εἰ τοσού servare: ille cnim auctor fuerat peccati: idcireo του; Ἴσως δὲ εἶποι τις, ὅτι πικρῶς αὐτοῖς ἐχρή buic dat certum spatium sui defendendi ac pœni- σατο. Αλλά ποια πικρία; Εἰ ξύλα τις συλλέξας tendi, Dic naili, inquiens, an tanti? Forsitan auπαρὰ τὸν νόμον καταλεύεται· πολλῷ μᾶλλον διε tem quispiam dixerit, a Petro illos aspere atque ρόσυλος· ταῦτα γὰρ ἱερὰ τὰ χρήματα ἦν. Πως παρά acerbe tractatos fuisse. Sed qualis asperitas 51 τοὺς πόδας αὐτοῦ ἔπεσεν; Ὅτι πλησίον αὐτοῦ εἰστη ea fuit? Si quis contra legem ligna collegit, κει. Πλησίον δὲ αὐτοῦ ἔστηκε, 48, ἵνα εἰ βούλοιτο pidatur: multo potius sacrilegus: nam ille pecuniæ μετανοῆσαι καὶ ὁμολογήσαι, μὴ αἰσχύνοιτο τους sacrae erant. Collapsa est juxta pedes ejus. Qui cul- ἄλλους ὡς ἀκούοντας. Εὗρον δὲ αὐτὴν νεκράν· καὶ Japsa est juxta pedes ejus? quia prope eum stete- ἐξενέγκαντες έθαψαν. Σκόπει ὅτι οὐκέτι λοιπὸν rat. Prope se autem eam statuerat, ut si vellet ἀκαθάρτων ἅπτεσθαι κατὰ τὴν νόμον ἐφυλάττοντο resipiscere et confiteri, non vereretur alios, tan- ἀλλ᾽ ἁπλῶς καὶ χωρὶς τῆς οἰασούν παρατηρήσεως quam audituros. Ingressi autem juvenes, inve:e- έπτοντο νεκρῶν. Ὅρα δὲ καὶ τοῦτο, ὅτι ἐν μὲν τοῖς runt eam mortuam: et elatam sepeliverunt. Aniu - οἰκείοις εἰσὶ σφοδροί· ἐν δὲ τοῖς ἀλλοτρίοις οὐ κέν adverte illos posthac non amplius juxta legis præ- χρηνται τιμωρίᾳ· ἑκάτερον οἰκείως· τὸ μὲν, ἵνα μὴ scriptum cavere, ne immunda contingant: sed δόξωσι καὶ μὴ θέλοντας τοὺς ἀνθρώπους φέσῳ τι simpliciter et absque qualicunque observatione. μωρίας ἐκβιάζεσθαι αὐτοὺς προσέρχεσθαι τῇ πίστει mortuos attingebant. Nota porro etiam hoc, nempe τὸ δὲ, ὅτι τοὺς ἅπαξ προσελθόντας καὶ ἀξιωθέντας in domesticis quidem illos esse vehementes et διδασκαλίας καὶ χάριτος πνευματικῆς, οὐκ ἀλ acres in alienis vero pœna atque supplicio non ῆκαν σε καταφρονητὰς καὶ ἱεροσύλους· καὶ μάλιστα aiuntur, utrumque recte atque convenienter: hoc ἐν τῇ ἀρχῇ. Τοῦτο γὰρ εἰς διαβολὴν ἐγεγόνει ἂν τοῦ quidem, ne viderentur etiam homines invitos metu κηρύγματος. Καὶ ἐγένετο φόβος μέγας ἐφ' ὅλην τὴν poenæ vi cogere ut accederent ad fidem; illud auἘκκλησίαν. Ἐκεῖ οι ἐτιμωρήθησαν, καὶ ἄλλοι lem idcirco, quod eos, qui semel accessissent, έκέρδησαν. Καίτοι πρότερον καὶ σημεῖα ἐγένοντο et digni habiti essent, qui doctrinam ac gratiam ἀλλ' οὐκ ἦν φόβος τοιοῦτος. Αληθὲς οὖν ἐστιν ὅτι spiritualem consequerentur, contemptores atque Γινώσκεται Κύριος κρίματα ποιῶν. sacrilegos esse non sinebant: idque maxime in principio. Hoc enim calumniandi prædicationem præbere potuisset occasionem. Et magnus terror invasit totam Ecclesiam. Hi pœnas dederunt: et alii lucrum fecerunt. Atqui prius etiam signa edita erant, sed non erat tantus terror. Verum est igitur, quod dicitur: Cognoscitur Dominus dum judicia facit. VERS. 12. Per manus autem apostolorum edita sunt Διὰ δὲ τῶν χειρῶν τῶν ἀποστόλων ἐγένετο " Variæ lectiones et notæ. δε βούλοιτο, erat. * έστηκεν, erat. • ἀφῆκε, erat, 3 ἐγίνετο, est in vulgato.

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. — CAP. V. σημεῖα καὶ τέραια ἐν τῷ λαῷ πολλά. Καὶ ἦσαν in populo signa et prodigia multa. Et erant cuncu ὁμοθυμαδὸν ἅπαντες ἐν τῇ στοᾷ Σολομῶν. unanimiter in porticu Salomonis. τις 11. Τῶν δὲ λοιπῶν οὐδεὶς ἐτόλμα κολλᾶσθαι αὐτ τοῖς· ἀλλ' ἐμεγάλυνεν αὐτοὺς ὁ λαός. Μᾶλλον δὲ προσετίθεντο πιστεύοντες τῷ Κυρίῳ πλήθη ἀνδρῶν τε καὶ γυναικών. Ὥστε κατὰ τὰς πλατείας ἐκφέρειν τοὺς ἀσθε νεῖς, καὶ τιθέναι ἐπὶ κλινῶν καὶ κραββάτων, ἐρχομένου Πέτρου κἂν ἡ σκιὰ ἐπισκιάσῃ τινὶ αὐτῶν. Συνήρχετο δὲ καὶ τὸ πλῆθος τῶν πέριξ πόλεων εἰς Ἱερουσαλήμ, φέροντες ἀσθενεῖς καὶ ὄχλουμένους ὑπὸ πνευμάτων ἀκαθάρτων, οἵτινες ἐθεραπεύοντο ἅπαντες. Μετὰ τὸ γενέσθαι τὴν φόβον αὐτῶν, πλείονα ση μεῖα ἐποίει αὐτὸς καὶ οἱ λοιποί. Ησαν δὲ ἐν τῇ στοῦ Σολομῶντος. Οὐκέτι ἐν οἰκίᾳ, ἀλλ' ἐν τῷ ἱερῷ διέτριβον. Επειδὴ εἶπεν, ἐν τῇ στοᾷ Σολομῶντος, ἵνα μὴ θαυμάσῃς πῶς συνεχώρουν οἱ ὄχλοι, φησίν, Ὅτι οὐδεὶς αὐτοῖς προσεγγίσαι ἐτόλμα· ἀλλ' ἐμεγάλυνε τοὺς ἀποστόλους ὁ Ἰουδαϊκός λαός. Ὥστε κατά τὰς πλατείας ἐκφέρειν τοὺς ἀσθενεῖς. Τοῦτο ἐπὶ Χριστοῦ οὐ γέγονεν, ἵνα διὰ τῶν πλατειῶν καὶ τῆς σκιᾶς ἔλκωσι τὰς ἰάσεις οἱ νοσοῦντες· καὶ μηδένα τολμην προσεγγίζειν. Πῶς οὖν ἐνταῦθα γίνεται; Πτι αὐτοῦ ἦν ἔργον, τοῦ εἰπόντος· ῾Ο πιστεύων εἰς ἐμὲ, τὰ ἔργα, ὁ ποιῶ ἐγώ, κἀκεῖνος ποιήσει· καὶ μείζονα τούτων ποιήσει. Πανταχόθεν δὲ αὐτοῖς ηύξανε τὸ θαῦμα· ἀπὸ τῶν πιστευσάντων· ἀπὸ τῶν θεραπευθέντων· ἀπὸ τῶν κολασθέντων· ἀπὸ τῆς πρὸς τὸ κήρυγμα παρρησίας. Καὶ ἀπὸ τῆς ἄλλης ἀρετῆς καὶ ἐπιμελείας τῆς κατὰ τὸν βίον. Οὐ γὰρ δὴ τῶν σημείων μόνον ἦν τὸ γενόμενον· ἀλλὰ καὶ ὁ βίος καὶ ἡ ἀρετὴ τῶν ἀνδρῶν πολλὴ ἦν, καὶ ἀλη θῶς ἀποστολική. ᾿Αναστὰς δὲ ὁ ἀρχιερεὺς καὶ πάντες οἱ σὺν αὐτῷ, ἡ οὖσα αἵρεσις τῶν Σαδδουκαίων, ἐπλήσθησαν ζήλου. VERS. 13. Ac nemo cæterorum audebat se eis adjungere: sed populus eos magnificiebat. VERS. 14. Accedebat autem major in dics Domino credentium et virorum et feminarum multitudo. VERS. 15. Adeo ut per plateas exportarent agrolos et ponerent in lectis el grabbatis, ut transeuntis Petri vel umbra quempiam obumbraret coru.. VERS. 16. Confluebat i:em ex vicinis quoque oppidis Hierosolymam multitudo hominum portantium agrolos et eos, qui vexabantur a spiritibus immundis: qui sanabantur universi. Posteaquam coepissent homines eos nietuere, plura signa cum ipse Petrus tum reliqui apostoli faciebant. Et erant in porticu Solomonis. Non jam awplius posthac domi, sed in templo versabantur. Cum dixit in porticu Solomonis: ne mireris ut hoc turbæ permitterent: nullus, inquit, ad eos propius accedere audebat: sed populus Judaicus apostolos magnifaciebat. Adeo ut vicatim efferrent ægrotos. Hoc tempore Christi non accidit, ut per plateas ct 52 umbram traherent agroti sanationes, neu quisquam proprius accedere auderet. Qui igitur hic fit? Quia illius erat opus, qui dixerat: Qui credit in me, opera, quæ ego facio, eliam ille faciet: et majora quam hac faciet. Al omnibus autem partibus eis miraculum crescebat: ab iis, qui crediderant ab iis, qui curati erant: ab iis, qui puniti erant: ab eo, quod confidenter opus prædicationis capessebant: ab alia item virtute ac vitæ honestioris cura atque exercitatione. Non enim signorum solummodo nimirum erat id, quod factum est: sed et vita et virtus virorum magna erat et vere apostolica. VERS. 17. Itaque surgens pontifex cum omnibus suis quæ est secta ac factio Sadducæ'orum, invidiæ pleni, VERS. 18. Manus apostolis injecerunt, et eos in custodiam publicam tradiderunt. Καὶ ἐπέβαλον τὰς χεῖρας " ἐπὶ τοὺς ἀποστό λους· καὶ ἔθεντο αὐτοὺς ἐν τηρήσει δημοσίᾳ. Άγγελος δὲ Κυρίου διὰ τῆς νυκτὸς ἤνοιξε τὰς θύρας τῆς φυλακῆς, ἐξαγαγών τε αὐτοὺς. aperuit: eductisque illis, εἶπε· Πορεύεσθε, καὶ σταθέντες λαλεῖτε ἐν τῷ ἱερῷ τῷ λαῷ πάντα τὰ ῥήματα τῆς ζωῆς ταύτης. Ακούσαντες δὲ εἰσῆλθον ὑπὸ τὸν ὄρθρον εἰς τὸ ἱερὸν, καὶ ἐδίδασκον. Παραγενόμενος δὲ ὁ ἀρχιερεὺς καὶ οἱ σὺν αὐτῷ, συνεκάλεσαν τὸ συνέδριον, καὶ πᾶσαν τὴν γερουσίαν τῶν υἱῶν Ισραὴλ, καὶ ἀπέστειλαν εἰς τὸ δεσμωτήριον συν αχθῆναι σε αὐτούς. VERS. 19. Sed angelus Domini noctu fores carceris VERS. 20. Ite, inquit, et stantes in templo loquimini populo omnia verba vitæ hujus. VERS. 21. Quibus illi auditis sub diluculum in templum ingressi docebant. Cum venisset autem pontifex cum suis, convocarerunt concilium, et omnem seniorum ordinem Israelitarum, miseruntque in cascerem qui illos simul adducerent. Varia lectiones et notm. ΟΙ Σολομῶνος. est in vulgato. σε προσετίθεντο, erat. 53 In vulgato post, χεῖρας, adjectum est αὐτῶν. $$ ἀχθῆναι, est in vulgato.

VERS. 22. Quo cum ministri venissent, nec eos in carcere invenissent, reverterunt. VERS. 23. Ac carcerem quidem summa diligentia atque cautione clausum custodesque pro foribus stantes sese reperisse, sed apertis foribus neminem sese intus invenisse renuntiaverunt. VERS. 24. Ut autem hæc verba audiverunt, et summus pontifer et templi prasidii prafectus, caterique pontifices, solliciti ambigebant de illis, quidnam rei hoc esse potuisset. VERS. 25. Adveniens autem quidam ad eos, Ecce, inquit, viri, quos tradideratis in custodiam, stant in templo ac populum docent. Οἱ δὲ ὑπηρέται παραγενόμενοι, οὐχ εὗρεν αὐτοὺς ἐν τῇ φυλακῇ ἀναστρέψαντες δὲ ἀπήγ γειλαν, Λέγοντες, ὅτι τὸ μὲν δεσμωτήριον εὕρομεν και κλεισμένον ἐν πάσῃ ἀσφαλείᾳ, καὶ τοὺς φύλακας 38 ἑστῶτας πρὸ τῶν θυρῶν· ἀνοίξαντες δέ, ἔσω οὐδένα εἴρομεν. Ὡς δὲ ἤκουσαν τοὺς λόγους τούτους 8 τε ἀρχιερεὺς 50 καὶ ὁ στρατηγὸς τοῦ ἱεροῦ, καὶ εἰ ἀρχιερεῖς, διηποροῦντο περὶ αὐτῶν, τι ἂν γένοιτο τοῦτο. Παραγενόμενος δέ τις απήγγειλεν αὐτοῖς, ὅτι ἰδοὺ οἱ ἄνδρες, εἷς ἔθεσθε ἐν τῇ φυλακῇ, εἰ σὶν ἐν τῷ ἱερῷ ἑστῶτες καὶ διδάσκοντες τὸν λαόν. Τί ἐστιν, ἀναστάς; διεγερθείς, κινηθεὶς ἐπὶ τοῖς λεγομέναις. Νῦν δὲ σφοδρότερον αὐτοῖς ἐπιτίθενται, οὐκ εὐθέως δὲ αὐτοὺς κρίνουσι, νομίζοντες μᾶλλον τῇ δημοσίᾳ καταπλήξειν φρουρά. "Ορα δέ μοι πῶς ὁ τῶν ἀποστόλων ὑφαίνετο βίος. ᾿Αθυμία πρώτον γέγονε, διὰ τὴν ἀνάληψιν τοῦ Χριστοῦ· εἶτα εὐθυμία διὰ τὴν τοῦ Πνεύματος κάθοδον· πάλιν ἀθυμία διά τοὺς χλευάζοντας· εἶτα εὐθυμία διὰ τοὺς πιστοὺς καὶ τὸ σημ. τον· πάλιν ἀθυμία διὰ τὸ κατασχεθῆναι εἶτα εὐθυμία διὰ τῆς ἀπολογία;· πάλιν ἐνταῦθα, διὰ τῆς λαμπρότητος καὶ τῶν σημείων, εὐθυμία ἀπὸ δὲ τοῦ ἀρχιερέως καὶ τῶν συλλαβόντων, ἀθυμία. Οσοι γὰρ κατὰ Θεὸν ζῶσιν, οὕτως εὕροι τις ἂν αὐτοὺς ἔχοντας. Αγγελος δὲ Κυρίου διὰ τῆς νυκτός ήνοιξε τας θύρας τῆς φυλακής. ᾿Αγγελος ἐξάγει αὐτούς· καὶ εἰς αὐτῶν παραμυθίαν, καὶ εἰς ὠφέ λειαν τῶν Ἰουδαίων, Quid, est, quod dicit, surgens? excitatus, motus ob ea quæ dicebantur. Ac nunc vchementius et acrius eos aggrediuntur, sed non statim eos adducunt in judicium: quia putabant se magis eos perterrefacturos esse publica custodia. Animadverte autem mihi, ut apostolorum vita pertexeretur. Primum propter sublationem Christi animi consternatio atque mœror fuit: deinde propter Spiritus descensum animi tranquillitas atque lætitia: rursus tristitia propter eos, a quibus deridebantur: deinde hetitia 53 propter lideles et signum: rursus tristitia propterea, quod detinerentur in custodia: deinde lætitia propter defensionem: rurBus hic propter splendorem et signa, lætitia: sed ab summo pontifice et iis a quibus comprehensi sunt, mœrore affecti sunt. Nam eos, qui juxta Dei præcepta vivunt, ita tractari et exerceri reperire quis posset. Sed angelus Domini noctu fores carceris consolationem, et ad commodum Judæorum. VERS. 26. Tunc is, qui templi prasidio prafeclus erat, eo profectus cum ministris adduxit illos, nulla adhibita vi. Metuebant enim populum, ne lapidarentur (ab eo). VERS. 27. Adductosque eos statuerunt in concilio: · quɔs summus pontifex his verbis interrogavit: VERS. 28. Nonne elium atque etiam pracepimus obis et interdiximus, ne in nomine isto ducerelis? Et ecce replevistis Hierosolymam restra doctrina, et vullis inducere super nos sanguinem hominis ' astius. VERS. 29. Respondens autem Petrus et apostɔli dixerunt: Obtemperare oportet Deo magis quam hominibus. VERS. 50. Deus patrum nostrorum suscitavit Jesum quem vos interfecistis suspensum in ligno. VERS. 31. Hanc Deus principem et Servatorem dertera sua exaltavit ad dandam pœnitentiam Israeli et remissionem peccatorum. aperuit. Angelas illos educit, et ad ipsorum Τότε ἀπελθὼν ὁ στρατηγὸς σὺν τοῖς ὑπηρέ τοῖς ἤγαγεν αὐτοὺς, οὐ μετά βίας· ἐξο βοῦντο γὰρ τὸν λαόν· ἵνα μὴ λιθασθωσιν. Αγαγόντες δὲ αὐτοὺς ἔστησαν ἐν τῷ συνεἰρίῳ· καὶ ἐπηρώτησεν αὐτοὺς ὁ ἀρχιερεύς, Λέγων· οὐ παραγγελία παρηγγείλαμεν ὑμῖν, μὴ διδάσκειν ἐπὶ τῷ ὀνόματι τούτῳ; Καὶ ἰδοὺ πεπλης ώκατε τὴν Ἱερουσαλημ τῆς διδαχῆς ὑμῶν· καὶ βούλεσθε επαγαγεῖν ἐπ᾽ ἡμᾶς τὸ αἷμα τοῦ ἀνθρώπου τούτου. Αποκριθεὶς δὲ ὁ Πέτρος καὶ οἱ ἀπόστολοι εἶπον· Πειθαρχεῖν δεῖ Θεῷ μᾶλλον, ἢ ἀνθρώποις. Ο Θεὸς τῶν πατέρων ἡμῶν ἤγειρεν Ἰησοῦν, ὃν ὑμεῖς διεχειρίσασθε κρεμάσαντες οἱ ἐπὶ ξύλου. Τοῦτον ὁ Θεὸς ἀρχηγὸν καὶ Σωτῆρα ὕψωσε τῇ δεξιᾷ αὐτοῦ δοῦναι μετάνοιαν τῷ Ἰσραήλ, καὶ ἄφεσιν ἁμαρτιῶν. Variæ lectiones et notæ. οι Post, φύλακας, in vulgato adjectum est, ἔξω. *s In vulgato, ἱερεὺς, est. 8% κρεμμάσαντες, erat. : V. ut adducerentur.

CAP. V. Καὶ ἡμεῖς ἐσμεν αὐτοῦ μάρτυρες τῶν ῥημάτων VERS. 52. Et nos ei testes sumus horum verborum, τούτων, καὶ τὸ Πνεῦμα δὲ τὸ ἅγιον, ὃ ἔδωκεν ὁ itemque Spiritus sanctus, quem dedit Deus obiempeΘεὺς τοῖς πειθαρχοῦσιν αὐτῷ. νετι rantibus sibi. Δέον μετὰ τὸ 58 τὸν Θεὸν φοβηθῆναι, τὴν καθάπερ πτηνοὺς ἀεὶ τῶν χειρῶν ἐξαρπάζοντα τῶν ἐκείνων. Καίτοι ή ασφάλεια τῆς φυλακῆς ἁπλὴ ἦν· καὶ ἡ σφραγίς, καὶ οἱ ἄνθρωποι· καὶ ἅπαντα ἱκανὰ ἦν δυσωπῆσαι, θείαν ἐνέργειαν εἶναι τὰ γινόμενα· οἱ 5, οὐ παραγγελία, φησί, παρηγγείλαμεν; Τί δὲ, εἰ καὶ παρηγγείλατε; Εἰ μὲν οὖν καὶ αὐτοὶ ἐπείσθησαν τότε καὶ συνέθεντο ὑπακούειν, καλῶς νῦν εὐθύ εἰ δὲ εἶπον μὴ πεισθήσεσθαι, ποῖαι νῦν εὐ θῦναι; Καὶ βούλεσθε ἐπαγαγεῖν ἐφ᾽ ἡμᾶς τὸ αἷμα τοῦ ἀνθρώπου τούτου. Ετι αὐτοῖς ψιλός ἄνθρωπος εἶναι δοκεῖ. Τοῦτο δέ φασι θέλοντες δῆθεν δεῖξαι, ὅτι ἀναγκαία αὐτοῖς ἡ παρακέλευσις γέγονε, καὶ φειδοῖ τῆς οἰκείας σωτηρίας ταῦτα ἐπιτάττουσιν· ἵνα δὲ μᾶλλον τραχύνωσι κατ' αὐτῶν τὸ πλῆθος, ταῦτα ἔλεγον. Πειθαρχεῖν δεῖ Θεῷ μᾶλλον, ἢ ἀνα θρώποις. Οὐ θρασέως ἀποκρίνονται οἱ ἀπόστολοι. Διδάσκαλοι γὰρ ἦσαν· οὐδὲ γὰρ ὠργίζοντο, ἀλλ᾽ ἠλέουν αὐτοὺς, καὶ ἐσκόπουν ὅπως αὐτοὺς ἀπαλλά λωσι τῆς πλάνης καὶ τοῦ θυμοῦ. Καὶ ἡμεῖς ἐσμεν αὐτοῦ μάρτυρες τῶν ῥημάτων τούτων. Ποίων; ὅτι ἄφεσιν καὶ μετάνοιαν ἐπηγγείλατο. Η γάρ ἀνάστασις ἦν λοιπὸν ἤδη ὁμολογουμένη. "Οτι ἄρεσιν δίδωσι, καὶ ἡμεῖς μαρτυροῦμεν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ο οὐκ ἂν ἐπῆλθεν, εἰ μὴ πρότερον αἱ ἁμαρτίαι ἐλέλυντο. Καὶ ὅρα πῶς μνημονεύοντες τοῦ τολμήματος, ἐπάγουσι τὴν ἄφεσιν, δεικνῦντες ὅτι τὰ μὲν γεγενημένα ἄξια θανάτου, τὰ δὲ διδόν μενα, ὡς εὐεργέτου ἐδίδοντο. Εἶπε δ δὲ, Τοῦτον ὁ Θεὸς ἀρχηγὸν καὶ Σωτῆρα, ἀνατιθέντες τῷ Πατρὶ τὸ πᾶν, ἵνα μὴ δόξῃ ἀλλότριος εἶναι τοῦ Πα τρός. Διὰ τί δὲ εὐθέως οὐκ ἔμαθον, ὅτι ἐξῆλθον τῆς φυλακῆς; Ινα πρότερον ἐν ἀπορίᾳ γενόμενοι, εἰ θέλοιεν καταλήψωνται το καὶ παιδευθῶσι θείαν εἶναι τὴν δύναμιν. Καὶ τὸ Πνεῦμα δὲ τὸ ἅγιον, ὃ ἔδωκεν ὁ Θεὸς τοῖς πειθαρχοῦσιν αὐτῷ. Καὶ οὐκ εἶπεν ", δ ἔδωκεν ὁ Θεὸς ἡμῖν, ἀλλὰ τοῖς πειθομένοις· ἅμα μὲν καὶ μετριάζοντες, ἅμα δὲ καὶ μέγα δεικνῦντες· ἔτι δὲ καὶ δηλοῦντες ὅτι καὶ αὐτοὶ ἐδύναντο σε λα βεῖν. Καὶ γὰρ διὰ τοῦτο συνεχώρει ὁ Θεὸς ἄγεσθαι τοὺς ἀποστόλους εἰς δικαστήριον, ἵνα ἐκεῖνοι παιδεύωνται, καὶ εἰς παῤῥησίαν ἀλείφωνται, καὶ πάντες discerent potentiam ac viin esse divinam. Ilemque μανθάνωσιν. Spiritus sanctus, quem dedit Deus obtemperantiNonne etiam atque etiam interdiximus? Cum posthac Deum timere oporteret qui tanquam volucres semper raperet de manibus illorum. Atqui munitio custodia duplex erat: et sigillum, et homines. Quibus omnibus satis eis persuaderi potuisset latente vi quadam divina effectum esse id quod acciderat. At illi, Nonne, inquiunt, etiam atque etiam vobis interdiximus? Quid autem ad rem facit, etiamsi interdixistis? Nam si et illi tunc quidem paruissent et constituissent obedire, recte nunc quæstionem exercerctis, et actorum rationem reposceretis; sin autem dixerunt, se non obtemperaturos, quales nunc vestra quaestiones et postulationes? Et vultis inducere super nos sanguinem hominis istius. Etiam nunc nudus illis hono esse videtur. Hoc autem dicunt volentes videlicet ostendere, necessarium sibi fuisse interdictum: seque ea præcipere, ut saluti ac vitæ suæ parcant. Hæc autem dicebant magis adversus cos exacerbande multitudinis causa. O!temperare magis oportet Deo, quam hominibus. Non ferociter et 54 contumaciter apostoli respondent. Nam doctores erant: nec enim irascebantur, sed miserabantur illos, et consi'erabant qua ratione cos ab errore deducerent, et ab illa perturbatione liberarent. Et nos ei testes sumus horum verborum, Quorum? Quod remissionem ac pani entiam promişerit. Nam de resurrectione jam deinceps nulla erat in posterum controversia. Remissionem illum dare et nos testificamur et Spiritus sanctus, qui non supervenisset, nisi prius peccata fuissent remissa. Ac vide tu facinoris mentionem facientes subjungunt remissionem: ostendentes facinora quídem morte digna fuisse, sed ea, quæ donata sint, tanquam a benefactore condonata fuisse. Dixit autem: Hunc Deus principem et Servatorem: Patri videlicet totum tribuentes, ne videatur a Patre· esse alienus. Sed cur statim non resciverunt cos exisse de carcere? Ut prius eo redacti, ut quod dicerent quamve causam rei gestæ afferrent, nihil excogitare possent, si vellent, deprehenderent ac bus sibi. Ae non dixit: Quod Deus dedit nobis: sed, obedientibus, simul et modeste ac verecunde loquentes: simul et magnam esse rem ipsam ostendentes: propterea autem etiam significantes illos. quoque ipsos accipere potuisse. Etenim idcirco permittebat Deus apostolos in judicium duci, ut illi erudirentur: et ▾ hi ad libere et ingenue loquendum exercerentur: et omnes discerent. Οἱ δὲ ἀκούσαντες διεπρίοντο, καὶ ἐβουλεύοντο ἀνελεῖν αὐτούς. Αναστὰς δέ τις ἐν τῷ συνεδρίων Φαρισαῖος ὀνόματι Γαμαλιήλ, νομοδιδάσκαλος τίμιος παντὶ 84 ἴσ. τοῦτο, ἢ ταῦτα, ἢ λείπει τι τόν, εται. VERS. 53. His auditis disrumpebantur *, ac de iis· interficiendis consultabant. VERS. 34. Sed cum surrexisset in concilio quidam Pharisæus nomine Gamaliel legis doctor in honore: Variæ lectiones et notæ. 59 εἶπον, ἴσ. 60 καταλήψονται, erat. οι ἴσ. εἶπον. * sup. c. 1. ▾ Aliquid hoc loco desiderari videtur. × V. dissecabuntur.

$95 habitus ab omni populo, jussit ut apostoli foras τῷ λαῷ, ἐκέλευσεν ἔξω τοὺς ἀποστόλους βραχύ paululum summoverentur. VERS. 35. Ac dixit ad illos.: Viri Israelitæ, etiam atque etiam apud vos deliberate, quid hominibus istis facturi silis Y. VERS. 36. Nam ante hos dies exstitit Theudas, dicens se esse nescio quem: cum quo se conjunxit numerus hominum ferme quadringentorum: qui occisus est, et omnes, qui parebant: ei, dissipati et ad nihilum redacti sunt. Illi quidem alii audientes, animo compungebantur: hi vero disrumpebantur, et deliberabant de eis interficiendis. Porro Gamaliel hic Pauli magister erat ac mirari operæ pretium est, qui factum sit, ut cum et legisperitus esset, et animi judicio præditus, nondum crederet: quia necdum Paulus quidem crediderat. Etiam atque etiam ajud vos deliberate, quid hominibus istis, etc. 55 Animadverte prudentem orationem, ut eis statim terrorem incutiat: ac ne ipse suspectus esset, ut qui sentiret cum illis tanquam cum ejusdem secum sententiæ hominibus, sermocinatur, et non magna utitur vehementia, sed ita: Etiam atque etiam, inquit, vobiscum deliberate, quid sitis facluri. Nam aute hos dies. Duo ponit exempla, ac vetera non commemorat, sed nova exempla, quia hæc ad persuadendum plus roboris habent. Quanobrem etiam ille de his significare volens dicebat: ante hos paucos dies. Ac cum etiam alia proferre posset, his contentus fuit. In duobus enim testibus consistet omne verbum. Non dicit autem, a quibus illi sint occisi: sed eos hic dicit dissipatos fuisse. De Theuda mentionem facit etiam Josephus in decimo nono libro Antiquitatum, ut ait Eusebius in secundo libro Ecclesiasticæ historiæ his verbis: Cum Fadus esset Judææ procurator, vir quidam impostor, nomine Theudas, persuadet turbe, ut sublatis suis facultatibus, sequerentureum ad flumen Jordanem. Prophetam enim se esse dicebat, et jussu suo flumen se scissurum, atque'ita facilem transitum præbiturum: acmultos decepit. At Fadus eos non passus est sua amentia frui: sed adversus eos equitum turmam emisit, quæ multos interfecit et vivos cepit ex illis. Atque ipsius Theudæ caput amputatum Hierosolymam portant. VERS. 37. Post hunc exstitit Judas Galilæus in diebus professionis, ac satis multos homines ad se traduxit». Ille quoque periit: et omnes, qui ei parebant, dissipati sunt. VERS. 38. Et nunc dico vobis: abstinete ab hominibus istis, et missos facite illos. Nam si humanum fuerit hoc consilium aut hoc op'ss, labefactabitur. τι ποιῆσαι σ Εἶπέ τε πρὸς αὐτούς· Ανδρες Ισραηλῖται, προσέχετε ἑαυτοῖς ἐπὶ τοῖς ἀνθρώποις τούτοις τί μέλλετε πράσσειν. Πρὸ γὰρ τούτων τῶν ἡμερῶν ἀνέστη Θευδᾶς, λέγων εἶναι τινα ἑαυτόν· ᾧ προσεκολλήθη άριθμὸς ἀνδρῶν ὡσεὶ τετρακοσίων· ὃς ἀνηρέθη, καὶ πάντες· ὅσοι επείθοντο αὐτῷ, διελύθησαν καὶ ἐγένοντο εἰς οὐδέν. Οἱ μὲν ἄλλοι ἀκούοντες κατενύγησαν, οὗτοι δὲ διεπρίοντο καὶ ἐβουλεύοντο ἀνελεῖν αὐτούς. Ὁ δὲ Γαμαλιήλ οὗτος ὁ Παύλου διδάσκαλος ἦν· καὶ θαν μάσαι ἄξιον, πῶς καὶ νομομαθής ὤν, καὶ τὰς κατά νοῦν κρίσεις ἔχων, οὐδέπω ἐπίστευσεν· ἐπεὶ οὐδὲ Παῦλος. Προσέχετε ἑαυτοῖς ἐπὶ τοῖς ἀνθρώποις τούτοις τί μέλλετε πράσσειν. "Ορα τὴν σύνεσιν τῆς δημηγορίας, πῶς αὐτοὺς εὐθέως εἰς φόβον ἐνέβαλε, καὶ ὥστε μὴ ὑποπτευθῆναι αὐτὸν ὡς τὰ ἐκείνων φρονοῦντα, ὡς πρὸς ὁμογνώμονας διαλέγεται, καὶ οὐ πολλῇ τῇ σφοδρότητι κέχρηται· ἀλλ' οὕτω φησί, προσέχετε ἑαυτοῖς τί μέλλετε πράσσειν. Πρὸ γὰρ τούτων τῶν ἡμερῶν. Δύο τίθησι παραδείγματα, καὶ οὐ μνημονεύει παλαιῶν, ἀλλὰ νέων παραδειγμάτ των, ὅτι τὰ τοιαῦτά ἐστιν ἐν τῷ πείθειν δυνατώτερα. Διὸ καὶ ἐκεῖνος τούτων αινιττόμενος έλεγε, προ ὀλίγων τούτων τῶν ἡμερῶν. Ἔχων δὲ καὶ ἄλλα εἰπεῖν, ἡρκέσθη τούτοις. Ἐπὶ δύο γὰρ μαρτύρων πᾶν ῥῆμα σταθήσεται. Οὐκ εἶπε δὲ ὑπὸ τίνων ἐκεῖνοι ἀνηρέθησαν, ἀλλ' ὅτι ἐνταῦθα διελύθησαν. Περὶ Θευδή μέμνηται καὶ Ἰώσηπος ἐν τῷ ιθ' βιβλίῳ τῆς Αρχαιολογίας, ὥς φησιν Εὐσέβιος ἐν τῷ δευτέρω τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Ἱστορίας οὕτω· Φάδου δὲ τῆς Ἰουδαίας ἐπιτροπεύοντος, γόης τις ἀνὴρ Θευδάς ὀνόματι, πείθει τὸν ὄχλον, ἀναλαβόντας τὰς κτήσεις αὐτῶν, ἔπεσθαι πρὸς τὸν Ἰορδάνην ποταμόν. Προφήτης γὰρ ἔλεγεν εἶναι, καὶ προστάγματι τὸν που ταμὸν σχίσας δίοδον ἔφη παρέξειν αὐτοῖς ῥᾴδιον, καὶ πολλοὺς ἐπάτησεν· οὐ μὴν εἴασεν αὐτοὺς τῆς ἀφροσύνης δνασθαι Φάδος· ἀλλ' ἐξέπεμψεν Ιλην ἱππέων ἐπ' αὐτοὺς, ἥτις πολλοὺς ἀνεῖλε καὶ ἐζώ χρησεν ἐξ αὐτῶν, αὐτοῦ τε τοῦ Θευδῆ τὴν κεφαλὴν ἀποτέμνουσι καὶ κομίζουσιν εἰς Ἱεροσόλυμα. Μετὰ τοῦτον ἀνέστη Ιούδας ο Γαλιλαῖος ἐν ταῖς ἡμέραις τῆς ἀπογραφῆς, καὶ ἀπέστησε λαὸν ἱκανὸν ὀπίσω αὐτοῦ· κἀκεῖνος ἀπώλετο καὶ πάντες ὅσοι επείθοντο αὐτῷ, διεσκορπίσθησαν. Καὶ τὰ νῦν λέγω ὑμῖν, Απόστητε ἀπὸ τῶν ἀνθρώπων τούτων, καὶ ἐάσατε αὐτούς· ὅτι ἐὰν ᾗ ἐξ ἀνθρώπων ἡ βουλὴ αύτη " ἢ τὸ ἔργον τοῦτο, καταλυθήσεται. Variæ lectiones et notæ. 63 In vulgato est, έξω βραχύ τι τοὺς ἀποστόλους ποιῆσαι. οι αὕτη, desideratur in vulgato. . V. allendite vobis super hominibus istis, quid acturi sitis. • V. credebant. Sup. cap. iv. avertit post se. • V. et E.,

- CAP. V. Εἰ δὲ ἐκ Θεοῦ ἐστιν, οὐ δύνασθε καταλῦσαι VERS. 39. Sin autem divinum, non potestis id αυτό· μήποτε καὶ θεομάχοι εὑρεθῆτε. rescindere: ne forte etiam Deo repugnare videamiΕπείσθησαν δὲ αὐτῷ, καὶ προσκαλεσάμενοι τοὺς ἀποστόλους δείραντες παρήγγειλαν μή λαλεῖν ἐπὶ τῷ ὀνόματι τοῦ Ἰησοῦ, καὶ ἀπέλυσαν αὐτούς. Οἱ μὲν οὖν ἐπορεύοντο χαίροντες ἀπὸ προσώ που τοῦ συνεδρίου, ὅτι ὑπὲρ τοῦ ὀνόματος τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ οι κατηξιώθησαν ἀτιμασθῆναι. Πασάν τε ἡμέραν ἐν τῷ ἱερῷ, καὶ κατ' οἶκον οὐκ ἐπαύοντο διδάσκοντες, καὶ εὐαγγελιζόμενοι Ἰησοῦν τὸν Χριστόν. ni. VERS. 40. Paruerunt autem ei, et cum advocassent apostolos, causis eis præceperunt, ne loquerentur iu nomine Jesu, ac dimiserunt eos. VERS. 41. Et illi quidem ex conspectu concilii discedebant lætantes, quod digni habiti essent, qui pro nomine Domini Jesu contumelia afficerentur. VERS. 42. Ac quotidie in templo et in privatis a'dibus docere, et Jesum Christum annuntiare non iutermittebant. Ἐπίκασιν οἱ Γαλιλαῖοι κατὰ τοὺς χρόνους Πιλά- Videntur Galilæi Pilati temporibus sequentes του ἐστασιακέναι δόγμασιν ἑπόμενοι Ἰούδα τοῦ doctrinam atque traditionem Judæ Galilæi tumulΓαλιλαίου. "Ην δὲ τὸ δόγμα τοῦ Ἰούδα τοῦτο· tuati esse atque seditionem movisse. Erat autem Κύριον μηδὲ μέχρι στόματος ἔφασκε δεῖ τινα Juda doctrina hæc: 56 Dominum, aiebat, ne ore λέγειν, μηδὲ κατά τινα τιμὴν καὶ φιλοφροσύνην· quidem tenus quenquam dicere oportet, neque οὕτω δὲ μήτε τὸν βασιλεύοντα· καὶ πολλοὶ αὐτῶν honoris alicujus ac blandæ appellationis causa: παρὰ τοῦ σὲ μὴ εἰπεῖν Καίσαρα Κύριον, χαλεπωτά- atque ita ne regem quidem. Ac multi illorum, τας αἰκίας ὑπέμειναν, διδάσκοντες μὴ δεῖν παρὰ propterea quod Casarem dominum dicere noluiτὰς ἐν τῷ νόμῳ Μωσέως Ουσίας, ἑτέρας ἀναφέρει sent, gravissimis verberibus affecti sunt, decentes σθαι τῷ Θεῷ, καὶ ἐκώλυον τὰς ὑπὲρ τοῦ λαοῦ καὶ non oportere præter ea quæ in lege Mosis traβασιλέως καὶ τῶν Ρωμαίων ἔθνους ὑπὲρ σωτηρίας duntur, alia Deo sacrificia feri: ac velabant pro γινομένας· εἰκὺς οὖν ἐπὶ τούτοις ἀγανακτοῦντα populi et imperatoris et Romanz gentis saluto πρὸς Γαλιλαίους τὸν Πιλάτον, κελεῦσαι παρ' αὐταῖς, hostias et victimas offerri. Verisimile est igitur αἷς ἐδόκουν κατὰ τὸν νόμον προσφέρειν θυσίαις σ bisce de causis Galilæis iratum Pilatum jussisse, ἀναιρεθῆναι· ὡς τόγε στ* αναμιχθῆναι ταῖς προστε ut juxta ea, quæ ex legis præscripto videbantur ρομέναις θυσίαις τὸ αἷμα τῶν προσαγόντων, καθὰ sacrificia facere, interficerentur: adeo ut tunc καὶ ἐν τῷ κατὰ Λουκᾶν Εὐαγγελίῳ ἐμφέρεται. hostiis, quæ offerebantur, permisceretur sanguis Απόστητε ἀπὸ τῶν ἀνθρώπων τούτων. Εἰπὼν παρα- offerentium, quemadmodum etiam in Evangelio δείγματα τῶν διαλυθέντων, δίδωσιν αὐτοῖς καὶ περὶ Lucæ continetur. Abstinete ab hominibus his. Cum ἑαυτῶν ἐννοεῖν, ὅτι μήποτε ἄλλους μελετῶντες κατα- exposuisset exempla eorum, qui labefactati erant: λύειν, διαλυθήσεσθε· πρὸς γὰρ τὸ τῷ Θεῷ δοκοῦν ὁ suggerit eis, ut de se quoque cogitent: nempe: Ne μαχόμενος οὐκ ἐκεῖνον 65, ἀλλ᾽ ἑαυτὸν καταλύει. Εἰ forte alios labefactare cogitantes, ipsi labefactemini. μὲν γὰρ ἀνθρώπινόν ἐστι, φησί, τί δεῖ πραγμάτων Nam præterquam quod Deo videtur repugnare, ὑμῖν; ἀλλὰ θεῖόν ἐστιν· οὐ δὲ μετὰ πραγμάτων qui repugnat, non illum, sed ipsum labefactat. Naut. δυνήσεσθε αὐτὸ καταλύσειν. Οὐκ εἶπε δὲ ὅτι ἐκ si quidem res, inquit, est humana, quid vobis θεοῦ ἐστιν, ἀλλ᾽ οὐ δὲ ἀνθρώπινον. Εἰ μὲν γὰρ molestiis opus est? At negotium divinum est. Ne εἶπεν, ἐκ Θεοῦ, ἀντέλεγον ἐκεῖνοι ἄν· εἰ δὲ, ἐξ ἀν susceptis quidem molestiis poteritis illud labefaθρώπων, προχείρους αὐτοὺς κατὰ τῶν ἀποστόλων clare. Non dixit autem: Ex Deo est: at ne humaἐποίει. Διὰ τοῦτο σοφῶς τὸν λόγον οἰκονομήσας, num quidem esse dicebat. Nam si quidem dixisset περιμεῖναι τὸ τέλος κελεύει. Ορα δὲ, οὐκ εἶπεν· esse divinum, contradicere illi potuissent:. sin Ἐὰν μὴ καταλύσητε αὐτὸ, ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐστιν· Αλλ', autem,humanum, promptos eos et faciles adversus ἐὰν ἐκ τοῦ Θεοῦ ᾖ, οὐ καταλυθήσεται. Επείσθησαν apostolos effecisset. Idcirco prudenter disposita δὲ αὐτῷ. Διὰ τοῦτο ἐπείσθησαν, ὅτι μὴ παρόντων oratione eventum eos et finem jubet exspectare. Ac τῶν ἀποστόλων ἔλεγε ταῦτα, καὶ ὡς τὰ αὐτὰ κἀκεῖ- vide, non dixit, Nisi labefactaveritis et rescideritis νος αὐτοῖς φρονῶν. Πῶς οὖν ἔδειραν, εἰ ἐπείσθη. id, ex Deo est.: sed, si ex Deo est, non labefactabiσαν; Επείσθησαν μὲν ἀποστῆναι τῆς σφαγῆς αὐτ tur. Paruerunt autem ei. Idcirco parebant, quia τῶν· τοῦτο γὰρ ἡβούλοντο· καὶ τὴν μὲν βουλὴν non præsentibus apostolis hæc dicebat: et tanἀφῆκαν· ὅμως τὸν οἰκεῖον θυμὸν ἐπλήρουν μαστί quam eadem etiam ipse sentiens cum illis. Qui· ζοντες. ergo fiebat, ut verberarent apostolos, si paruerunt? Parebaut quidem in hoc, ut a cæde eorum abstinerent. Nam id facere in animo habebant: ac volugtatem quidem illam obimiserunt attamen iracundiam suam eos flagellantes explebant. Variæ lectiones et notæ. 65 In vulgato pro, του Κυρίου Ἰησοῦ, est, αὐτοῦ. 16 Ισ. τό. σε θυσίας erat. στο ἴσ. τότε. 68 ἐκείνων eral, supra correctum, ἐκεῖνον.

CAPUT VI. VERS. 1. In diebus illis crescente numero discipulorum, exstitit murmur Gracanicorum adversus Hebræos, quod eorum viduæ in ministerio quotidiano despicerentur ac præterirentur. Non illis ipsis diebus: sed in quibusdam post illos. Est autem mos Scripturæ ita loquendi. Porro Græcissatores, sive Græcanicos vocat eos, qui Græce loquebantur. In ministerio quotidiano. Quotidianum igitur viduis erat ministerium. Diaconian, id est, ministerium, vocat munus eleemosynæ distribuendæ. Non 57 fiebat autem malitia, ut viduæ præterirentur, sed negligentia vulgi. Quamobrem cura in medium collata, nihil erat amplius, quod illos male haberet. VERS. 2. Cum advocassent igitur duodecim illi multitudinem discipulorum, dixerunt: Non est consultum b ut nos, obmisso verbo Dei, ministremus mensis. VERS. 3. Considerate ergo, fratres, viros ex vobis bene audientes septem, Spiritus sancti sapientiaque plenos, quos huic negotio prafcianus. VERS. 4. Nos vero sedulam et assiduam operam dabimus orationi et ministerio verbi. VERS. 5. Placuit hæc oratio universæ multitudini. Et elegerunt Stephanum virum plenum fidei et Spiritus sancti, et Philippum, et Prochorum et Nicanorem et Timonem, et Parmenam et Nicolaum proselylum Antiochenum: Veks. 6. Quos statuerunt in conspectu apostolorum: el precati manus eis imposuerunt. VERS. 7. Εt verbum Dei crescebat, et valde auge. batur in Jerusalem numerus discipulorum: magnaque multitudo sacerdotum fidei obediebat. Ἐν δὲ ταῖς ἡμέραις ταύταις πληθυνόντων των μαθητῶν, ἐγένετο γογγυσμὸς τῶν ἑλληνιστῶν πρὸς τοὺς Εβραίους, ὅτι παρεθεωροῦντο ἐν τῇ διακονίᾳ τῇ καθημερινῇ αἱ χήραι αὐτῶν. Οὐκ ἐν ἐκείναις αὐταῖς ταῖς ἡμέραις· ἀλλ' ἐν τισι μετ' ἐκείνας. Εθος δὲ τῇ Γραφῇ οὕτω λέγειν. Ἑλληνιστὰς δὲ, οἶμαι, καλεῖ τοὺς ἑλληνιστί φθεγγο μένους. Τῇ διακονίᾳ τῇ καθημερινῇ· καθημερινή ἄρα διακονία ἦν ταῖς χέραις. Διακονίαν καλεῖ τὸ τῆς ἐλεημοσύνης ἔργον. Οὐκ ἦν δὲ κακίας, τὸ παρο ορᾶσθαι τὰς χήρας, ἀλλὰ ῥᾳθυμίας τῶν πολλῶν, Διὸ καὶ φροντίδας εἰς μέσον καταβληθείσης, ἐπαύσατο τὸ λυποῦν. Προσκαλεσάμενοι δὲ οἱ δώδεκα τὸ πλῆθος τῶν μαθητῶν, εἶπον· Οὐκ ἀρεστόν ἐστιν ἡμᾶς, κατα λείψαντας τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ, διακονεῖν τραπέζαις. Επισκέψασθε οὖν, ἀδελφοὶ, ἄνδρας ἐξ ὑμῶν μαρτυρουμένους ἑπτὰ, πλήρεις Πνεύματος ἁγίου καὶ σοφίας· οὓς καταστήσομεν ἐπὶ τῆς χρείας ταύτης. Ἡμεῖς δὲ τῇ προσευχῇ καὶ τῇ διακονίᾳ τοῦ λόγου προσκαρτερήσομεν. Καὶ ἤρεσεν ὁ λόγος ἐνώπιον παντὸς τοῦ πλή θους, καὶ ἐξελέξαντο Στέφανον, ἄνδρα πλήρη πίστεως καὶ Πνεύματος ἁγίου, καὶ Φίλιππον, καὶ Πρόχορον, καὶ Νικάνορα, καὶ Τίμωνα, καὶ ΠαρΟ μενᾶν, καὶ Νικόλαον προσήλυτον 'Αντιοχέα Non ipsi eligunt, sed multitudini electionem permittunt: qui etiam commodum erant ex illorum curatione et functione percepturi atque ipsi eligunt et producunt, et manibus impositis ordinant, creant atque declarant: Non est consultum, ut nos, ohmisso verbo Dei, ministremus mensis. Necessaria namque non necessariis potiora. Viros ex vobis bene audientes plenos spiritu. Non simpliciter dicit eos spirituales: sed plenos spiritu sapientiaque. Maxime enim opus erat philosophia, ferre querelas viduarum. Εt precati manus eis imposuerunt. Vide, ut non sit supervacuus. Non enin «licit, quomodo: sed solummodo illos per precationem ſuisse declaratos et ordinatos. Hoc enim est χειροτονία, id est, manuum extensio et impositio. Manus viro imponitur, totum vero negotium Deus efficit et operatur. Sed quam illi septem ordinationem acceperunt? numquid diaconorum? verum presbyterorum arbitror nomen fuisse ac dignitatem illorum: sed tunc ad hoc, (nempe) ad ministrandum fidelibus Et 6ο Ισ. ὤφειλον. 10 ὑμῖν. erat. V. Non est æquum. Οὓς ἔστησαν ἐνώπιον τῶν ᾿Αποστόλων, καὶ προσευξάμενοι ἐπέθηκαν αὐτοῖς τὰς χεῖρας. Καὶ ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ ηύξανε, καὶ ἐπληθύνετο ὁ ἀριθμὸς τῶν μαθητῶν ἐν Ἱερουσαλήμ σφόδρα πολύς τε όχλος τῶν ἱερέων ὑπήκουον τῇ πίστει. Οὐκ αὐτοὶ ἐκλέγονται· ἀλλὰ τῷ πλήθει τὴν ἐκλο γὴν ἐπιτρέπουσιν, οἳ καὶ ὄφελον σὲ ἀπολαύειν της προστασίας αὐτῶν. Αὐτοὶ δὲ ἐκλέγονται καὶ προχει ρίζονται καὶ χειροτονοῦσιν, οὐκ ἀρεστὸν ἡμᾶς 10 κατα λείψαντας τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ, διακονεῖν τραπέζαις. Τῶν γὰρ μὴ ἀναγκαίων τὰ ἀναγκαῖα προτιμότερα *Ανδρας ἐξ ὑμῶν μαρτυρουμένους, πλήρεις πνεύμα της. Οὐχ ἁπλῶς πνευματικούς αὐτούς φησιν· ἀλλὰ πλήρεις πνεύματος καὶ σοφίας. Μεγίστης γὰρ φιλο σοφίας ἦν, φέρειν κατηγορίας χηρῶν. Καὶ προσευ ξάμενοι, ἐπέθηκαν αὐτοῖς τὰς χεῖρας. Ορα πῶς οὐκ ἔστι περιττός· οὐ γὰρ λέγει πῶς, ἀλλ' ὅτι μόνον έχει ροτονήθησαν διὰ τῆς προσευχῆς. Τοῦτο γὰρ ἡ χειρο τονία ἐστὶν, ἡ χεὶρ ἐπίκειται τοῦ ἀνδρός· τὸ δὲ πᾶν ὁ Θεὸς ἐργάζεται. Ποίαν δὲ χειροτονίαν ἐδέξαντο οξτοι οἱ ἑπτά; "Αρα τῶν διακόνων; ᾿Αλλὰ τῶν Πρεσβυτέ ρων εἶμαι τὸ ὄνομα εἶναι καὶ τὸ ἀξίωμα αὐτῶν· ἀλλὰ τέως εἰς τοῦτο, εἰς τὸ διακονεῖν τοῖς πιστοῖς τὰ πρὸς τὴν χρείαν ἐχειροτονήθησαν. Καὶ ἐπληθύνετο ὁ ἀριθμὸς τῶν μαθητῶν σφόδρα ἐν Ἱερουσαλήμ. Ούχ Varia lectiones et notæ.

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. - CAP. VI. ἁπλῶς εἶπε τοῦτο, ἀλλ' ἔδειξεν, ὅση τῆς ἐλεημοσύ- res necessarias ordinati fuerunt. Εt valde augebaνης ἡ ἰσχὺς καὶ τῆς διατάξεως. Στέρανος δὲ, πλήρης πίστεως καὶ δυνάμεως, ἐποίει τέρατα καὶ σημεῖα μεγάλα τι ἐν τῷ λαῷ. Ανέστησαν δέ τινες τῶν ἐκ τῆς συναγωγῆς, τῆς λεγομένης Λιβερτίνων καὶ Κυρηναίων καὶ Αλεξανδρέων, καὶ τῶν ἀπὸ Κιλικίας καὶ 'Ασίας, συζητοῦντες τῷ Στεφάνῳ. Καὶ οὐκ ἴσχυον ἀντιστῆναι τῇ σοφίᾳ καὶ τῷ Πνεύματι, ᾧ ἐλάλει. Τότε ὑπέβαλον ἄνδρας λέγοντας, ὅτι ἀκηκόα μὲν αὐτοῦ λαλοῦντος ῥήματα βλάσφημα εἰς Μω σῆν καὶ τὸν Θεόν. Η Συγεκίνησαν τε τὸν λαὸν καὶ τοὺς Πρεσβυτέ ρους καὶ τοὺς Γραμματεῖς· καὶ ἐπιστάντες συν ήρπασαν αὐτὸν, καὶ ἤγαγον εἰς τὸ συνέδριον. Εστησάν τε μάρτυρας ψευδεῖς λέγοντας· ῾Ο άνθρωπος οὗτος οὐ παύεται ῥήματα βλάσφημα λαλῶν κατὰ τοῦ τόπου τοῦ ἁγίου τούτου καὶ τοῦ νόμου. Ακηκόαμεν γὰρ αὐτοῦ λέγοντος, ὅτι 15 Ἰησοῦς ὁ Ναζωραίος οὗτος καταλύσει τὸν τόπον τοῦτον, καὶ ἀλλάξει τὰ ἔθη, ἃ παρέδωκεν ἡμῖν Μωσής. Καὶ ἀτενίσαντες εἰς αὐτὸν πάντες οἱ καθεζό * ἐν τῷ συνεδρίῳ, εἶδον τὸ πρόσωπον αὐτ τοῦ, ὡσεὶ πρόσωπον ἀγγέλου. Herol tur Hierosolymæ numerus discipulorum. Non simpliciter hoc dixit, sed ostendit quanta sit vis eleemosynæ atque constitutionis. VERS. 8. Stephanus antem, plenus fidei atque virtutis c, faciebat prodigia et signa magna in populo. 58 VERS. 9. Concitali sunt autem quidam de Synagoga, quæ Libertinorum appellatur, et Cyrenensium et Alexandrinorum, et eorum, qui erant ex Cilicia et Asia, qui cum Stephano disputabant. VERS. 10. Qui cum non possent resistere sapientiæ alque Spiritui, qui loquebatur, VERS. 11. Allegaverunt et subornarunt homines, qui dicerent se audivisse illum proferentem verba, quibus et Moyses contumelia afficeretur, et diviña· majestas læderetur. Ορα πῶς καὶ ἐκ τῶν ἑπτὰ ἦν τις πρόκριτος. Ει γὰρ καὶ 7 χειροτονία κοινὴ ἦν, ἀλλ᾽ ὅμως οὗτος G ἐπεσπάσατο χάριν πλείονα. Καὶ ὅρα πῶς πρὸ τούτου τέρατα οὐκ ἐποίει, ἀλλ' ὅτε δῆλος γέγονεν, ἵνα δει χθῇ ὅτι οὐκ ἀρκεῖ ἡ χάρις μόνη, ἀλλὰ δεῖτο καὶ χει ροτονίας, ὥστε προσθήκη Πνεύματος ἐγένετο, ἐπεὶ καὶ ἐν τῇ ἐκλογῇ πρὸ τῆς χειροτονίας πλήρη Πνεύ ματος αὐτὸν μαρτυρεί, διάφορα δὲ τὰ χαρίσματα. Ανέστησαν δέ τινες τῶν ἐκ τῆς Συναγωγής. Ανάστασιν τὸν παροξυσμὸν αὐτῶν λέγει καὶ τὴν ὀργήν. Διάφοροι δὲ ἦσαν αἱ συναγωγαί. Συζητοῦντες τῷ Στεφάνῳ. Διὰ τοῦτο συνεζήτουν, ἵνα ἀναγκάσωσιν αὐτόν τι εἰπεῖν· ὁ δὲ γυμνότερον ἴσως διελέγετο, καὶ τὴν παύλαν ἔλεγε τοῦ νόμου· ἢ οὐκ ἔλεγε μὲν, ᾐνίτ τετο δέ· ἐπεὶ εἰ ἔλεγε φανερῶς, οὐκ ἂν τῶν ψευδομαρτύρων ἐδέοντο. Ορα δὲ αὐτὸν οὐκ ἐπιτρέποντα τῷ διδάσκειν, ἀλλ' ἀναγκαζόμενον ὑπὸ τῶν συζητούντων. Τότε ὑπέβαλον ἄνδρας λέγοντας. Οὐκ αὐτοὶ οἱ συζητοῦντες μαρτυροῦσιν· ἡλέγχθησαν γὰρ αὐ είχε φθόνῳ συκοφαντοῦντες· ἀλλ᾽ ἑτέρους μισθοῦν ται, ἵνα μὴ δόξῃ τὸ πρᾶγμα ἐπήρεια εἶναι. Τὸν μὲν γὰρ Θεὸν, ἐφ' οἷς ἐμιαιφόνουν, οὐκ ἐφοβοῦντο. Πρὸς δὲ τὴν τῶν ἀνθρώπων δόξαν ἀπέβλεπον. "Εστησάν τε μάρτυρας ψευδεῖς λέγοντας. Πανταχοῦ ἡ ψευδομαρ· τυρία. Οὐ γὰρ ἐβούλοντο ἁπλῶς ἀναιρεῖν, ἀλλὰ μετὰ ψήφου, ἵνα καὶ τὴν δόξαν, ὡς ἐνόμιζον, τῶν ἀναιρου VERs. 19. Itaque commoverunt plebem et seniores, et Scribas, eladorti eum, rapuerunt et adduxerunt in concilium. Vans. 45. Ae falsos testes produxerunt, qui μια dixerunt: Homo iste non desinit verba con:umeliosa adversus locum sanctum et legem proferre. VERS. 14. Audivimus enim eum dicentem: Jesus Nazarenus hic demolietur hunc locum, et mutabit rilus et instituta, quæ tradidit nobis Moses. VERS. 15. Cumque intuiti essent eum omnes, qui sedebant in concilio, vi:lerunt faciem ejus tanquam angeli. Vide ut etiam ex illis septem quidam erat eximius atque prælatus. Nam etiamsi ordinatio communis erat, attamen hic gratiam majorem adeptus est. Ac vide ut antehac prodigia non fecerit, sed posteaquam notus et clarus evasil: ut ostendatur solam gratiam non sufficere, sed ordinatione etiam opus esse, itaque incrementum Spiritus factum est nam etiam in electione ante ordinationem testatur eum Spiritu plenum fuisse; sed dona sunt varia atque diversa. Coneitati sunt autem quidam de Synagoga. Concitationem, exacerbationem corum vocat, et iramn. Erant auten diversa Synagoga. Qui disputabant cum Stephano. Idcirco disputabant ut cogerent illum aliquid dicere. Ille vero apertius fortasse disserebat, ac legem finem habere dicebat: aut, non dicebat quidem, sed innuebat ac tecte significabat. Nam si plane ac palam dixisset, falsis testibus opus non habuissent. Vide autem ipsum non committere, nec occasionem præbere docendo, sed a disputantibus cogi. Allegaverunt et subornaverunt viros, qui dicerent. Non ipsi disputantes testificantur: 'statim enim deprehensum et animadversum esset, illos invidia motos calumniari falsumque erimen intentare: sed alios conducunt: ne res videatur esse importuna, contumeliosa alque injuriosa. Nam Deum quidem ob impiam ac Variæ lectiones et notæ. * Desideratur in apographo, μεγάλα. 13 Desideratur item in apographo, τούτου.” In vulgato hic adjeztus est articulus, ó. το In vulgato est ἅπαντες οἱ καθιζόμενοι. το δή, erat. • V. fortitudine.

nefariam cadem, qua se cruentabant, non timebant, μένων βλάψωσιν. Οὐκ εἶπον δὲ, ὅτι λαλεῖ, ἀλλ', οὐ παύεται λαλῶν. 'Ακηκόαμεν γὰρ αὐτοῦ λέγοντος, ὅτι Ἰησοῦς ὁ Ναζωραίος. Ονειδιστικῶς, ὁ Ναζωραίος, φησί, καταλύσει τὸν τόπον τοῦτον. Τοῦτο καὶ περὶ τοῦ Χριστοῦ ἔλεγον· ὁ καταλύων τὸν ναὸν τοῦτον. Πολλὴ γὰρ ἦν αὐτοῖς εὐλάβεια περὶ τοῦ ναοῦ. Διπλή δὲ ἡ κατηγορία· εἰ ἀλλάξει τὰ ἔθη, καὶ ἕτερα ἀντεισάξει. Ατενίσαντες δὲ εἰς αὐτὸν πάντες οἱ ἐν τῷ συνεδρίῳ, εἶδον τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ὡσεὶ πρόσωπον ἀγγέλου. Επίχαριν ἐποίησεν αὐτὸν ὁ Θεός. Ἐπειδὴ γὰρ ἔμελλέ τινα ἐρεῖν, ἵνα εὐθέως τῇ προτάψει καταπλήξῃ αὐτούς, ἐδόξασεν αὐτοῦ τὸ πρόσωπον. Ἔστι γὰρ καὶ πρόσωπα χάριτος γέμοντα πνευματικής, επέραστα τοῖς ποθοῦσιν, αἰδέσιμα δὲ τοῖς ἐχθροῖς. sed existimationem hominum respiciebant. Ac falsos testes 59 perduxerunt, qui dicerent. Ubique falsum testimonium intentatur. Non enim simpliciter volebant interficere, sed lata sententia: ut etiam existimationem, ut rebantur, læderent eorum, qui interficerentur. Non dicebant autem profert: sed, non desinit perferre. Audivimus enim eum dicentem: Jesus Nazarenus. Contumeliose, Nazarenus, inquit, demolitur hunc locum. Hoc item de Christo dicebant: qui destruis templum hoc. Maxime enim templo metuebant. Est autem crimen ac disceptatio duplex: an mutaturus sit ritus et instituta, et alia pro iis instituturus et introducturus. Intuentes autem eum omnes, qui sedebant in concilio, viderunt faciem ejus tanquam faciem angeliVenustum et amabilem illum Deus effecerat. Quoniam enim nonnulla dicturus erat, ut statim ipso aspectu perterrefaceret eos, illustravit ejus faciem, Sunt enim etiam vultus spiritualis gratiæ pleni, amabiles diligentibus et reverendi inimicis. CAPUT VII. VERS. 1. Pontifex autem dixit: An utique hæc ita sunt? VERS. 2. At ille dixit: Viri fratres et patres, audite: Deus gloriosus apparuit patri nostro Abrahamo cum esset in Mesopotamia, antequam habitaret in Charran. VERS. 3. Ac dixit ad eum: Relinque patriam tuam, et cognatos iuos, ac veni in regionem, quam tibi ostendam. VERS. 4. Tunc egressus de regione Chaldæorum, habitavit in Charran. Atque illinc, ubi mortuus erat ejus pater, traduxit eum in hanc regionem, quam vos nunc incolitis. Vers. 5. Et non dedit ei in illa jure hæreditario possessionem, nec ubi pedis a quidem vestigium poneret, ac pollicitus est se illam ei posterisque ejus obtinendam post illum esse duturum, cum sobolem ® non haberet. VERS. 6. Locutus est autem ita Deus, fore, uɩ posteri ejus inquilini essent in regione aliena, et ab alienigenis in servitutem redigerentur ac tradendi essent, incommodisque et injuriis afficiendi annos quadringentos. Vers. 7. Ac in nationem [cui servierint, ego animadvertam ', dixit Deus. Illi facinora, quibus divina majestas lædebatur, admiuere non curabant: et huic verba prolulisse eum quibus divina majestas læderetur, crimini dabant. Ac Moses ubique & insidet animis corum; nam Dei negotia non eis ita cura erant, ut instituta Mosis. Sed hic in principio elevat illorum opinionem, et probat nec templum, nec iustituta esse 60 alicujus pretii, nec fore, ut superent predirationem Evangelii, ac Deum ex perdidiciliΚΕΦΑΛ. Ζ'. Εἶπε δὲ ὁ ἀρχιερεύς· Εἰ ἄρα ταῦτα οὕτως ἔχει; 'Ο δὲ ἔψη "Ανδρες ἀδελφοὶ καὶ πατέρες, ἀκού σατε· ὁ Θεὸς τῆς δόξης ὤφθη τῷ Πατρὶ ἡμῶν Αβραὰμ ὄντι ἐν τῇ Μεσοποταμία, πρὶν ἢ κατοι κῆσαι αὐτὸν ἐν Χαρράν. Καὶ εἶπε πρὸς αὐτόν· Εξελθε ἐκ τῆς γῆς σου, καὶ τῆς συγγενείας σου, καὶ δεῦρο εἰς τὴν ἦν ἄν σοι δείξω. Τότε ἐξελθὼν ἐκ γῆς Χαλδαίων, ζίκησεν εἰς Χαρράν, Κακεῖθεν,μετὰ τὸ ἀποθανεῖν τὸν πα τέρα αὐτοῦ, μετώκησεν εἰς τὴν γῆν ταύτην εἰς ἣν ὑμεῖς νῦν κατοικεῖτε. Καὶ οὐκ ἔδωκεν αὐτῷ κληρονομίαν ἐν αὐτῇ, οὐδὲ βῆμα ποδός· καὶ ἐπηγγείλατο δοῦναι αὐτῷ εἰς κατάσχεσιν αὐτὴν, καὶ τῷ σπέρματι αὐτοῦ " μετ' αὐτὸν, οὐκ ὄντος αὐτῷ τέκνου. Ελάλησε δὲ οὕτως ὁ Θεὸς, ὅτι ἔσται τὸ σπέρμα αὐτοῦ πάροικον ἐν γῇ ἀλλοτρίᾳ, καὶ δουλώσου σιν αὐτὸ, καὶ παραδώσουσιν αὐτὸ καὶ κακώ σουσιν ἔτη τετρακόσια. Καὶ τὸ ἔθνος ᾧ ἐὰν δουλεύσωσι, κρινῶ ἐγώ, εἶπεν ὁ Θεός. Ἐκεῖνοι πράγματα βλάσφημα ποιοῦντες οὐκ ἐφρόντιζον, καὶ τούτῳ βήματα βλασφημίας ἐνεκάλουν· καὶ προσέκειτο αὐτοῖς πανταχοῦ Μωσῆς· ἐπειδὴ τὰ τοῦ Θεοῦ, ὡς σφόδρα αὐτοῖς, ὡς τὰ Μωσέως ἔμελεν ἀλλ᾽ οὗτο; 86 ἐκ προοιμίων τὴν δόξαν αὐτῶν διαιρεί", καὶ κατασκευάζει ὅτι οὔτε ὁ ναός, οὔτε τὰ ἔθη ἔστι τι, καὶ ὅτι οὐ περιέσονται τοῦ κηρύγματος, καὶ ὅτι ἐξ ἀμηχάνων ὁ Θεὸς εὐμήχανα κατασκευάζει. Όρα γοῦν διὰ τούτων ὑφαινομένην δημηγορίαν αὐτῶν, ὅτι Variæ lectiones et notæ. το κατῴκησιν ἐν Χαῤῥᾶν, est in vulgato. " In vulgato, μετώκισεν αὐτὸν εἰς τὴν γῆν ταύτην. το μη apographo est, καὶ τὸ σπέρμα αὐτοῦ, et ita reperitur in scholio sequenti. 1 Istæ tres dictiones non sunt in vulgato το έμελλεν, εται, εἰ ἀλλ' οὕτως. οι τσ. διαίρει. d V. Et non dedit ilti hæreditatem in ea, nec passum pedis. ego statuam. 6 Locus corrupius et nutilus. • V. filium. ↑ ac de gente, cui servierint,

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. - CAP. VII. πολλῆς ἀπολαύσαντες ἀεὶ φιλανθρωπίας, τοῖς ἐναν. bus et arduis admodum facilia atque expedita efi cere. Nota enim per hæc ipsa concionem pertexi: nempe, quod magna semper humanitate usi contrariis benefactorem compensarint: et quod ea, quae fieri non possint, aggrediantur. Ostendit autem promissionem quoque factam esse antequam locus ille, antequam circumcisio, antequam sacrificium, antequam templum esset: et hos non quod nieruissent, accepisse neque circumcisionem, neque legem sed obedientiæ dumtaxat mercedem fuisse terram: ac ne circumcisione quidam data promis - sionem impletam ac præstitam fuisse, sed illas res futurorum et eorum quæ postea acciderunt fuisse figuras. Pulchre autem in principio Deum gloriæ vocat, quoniam ignominiosos claros fecit. Dicit τοις τὸν εὐεργέτην ημείψαντο, καὶ ὅτι ἀδυνάτοις ἐπι χειροῦσι. Δείκνυσι δὲ καὶ τὴν ἐπαγγελίαν πρὸ τοῦ τύπου γεγενημένην, πρὸ τῆς περιτομῆς, πρὸ τῆς θυ τίας, πρὸ τοῦ ναοῦ· καὶ ὅτι οὐ κατ' ἀξίαν 88 οὗτοι ἔλαβον, οὐδὲ περιτομήν, οὐδὲ νόμον· ἀλλὰ τῆς ὑπο τῆς μόνον ὁ μισθὸς ἦν ἡ γῆ καὶ οὐδὲ περιτομῆς δοθείσης, ἡ ἐπαγγελία πληροῦται· καὶ ὅτι τύποι ἦσαν. Καλῶς δὲ ἀρχόμενος, Θεὸν τῆς δόξης καλεῖ· Ἐπειδὴ τοὺς ἀτίμους ἐνδόξους πεποίηκε. Λέγει δὲ ὅτι καὶ ναὸς οὐκ ἦν, καὶ θείας όψεως ἠξίωτο δ Αβραάμ, καὶ προγόνους οι Πέρσας εἶχε, καὶ ἐν ἀλλο τρία γῇ ἦν. Ορα δὲ πῶς ἀπάγει αὐτοὺς τῶν σωμα τικῶν, καὶ τέως ἀπὸ τοῦ τόπου· ἐπειδὴ καὶ περὶ τοῦ τόπου ὁ λόγος ἦν. Εἰ δὲ δόξης ἐστὶ Θεὸς ὁ Θεὸς, οὐ δεῖται τῆς παρ' ὑμῶν δόξης τῆς διὰ τοῦ ναοῦ. Αὐτὸς antem: et templum non fuisse, et Abrahamum γὰρ ἐστιν ἡ τῆς δόξης καὶ πάντων τῶν ἀγαθῶν πηγή. Εξελθε ἐκ τῆς γῆς του καὶ ἐκ τῆς συγγενείας σου, Πῶς ἡ Γραφή φησιν ὅτι ὁ πατὴρ τοῦ ᾽Αβραὰμ ἐθέ λησεν ἐξελθεῖν; Ενταῦθα δὲ λέγει, ὅτι τῷ ᾿Αβραὰμ ἐρέθη, Εξελθε ἐκ τῆς γῆς σου· ἐντεῦθεν μανθάνομεν, ὅτι ἀπὸ τῆς ὄψεως τοῦ κ τῆς γεγενημένης πρὸς ᾿Αβραάμ, ἀπ' ἐκείνης ἐκινήθη καὶ ἠθέλησεν ἐξελθεῖν ὁ Πατὴρ αὐτοῦ. Δείκνυσι δὲ διὰ τούτων, ὅτι οὗτοι οὐκ εἰσὶ τέκνα τοῦ ᾿Αβραάμ· ἐκεῖνος γὰρ εὐπειθὴς ἦν καταλιπών καὶ πατρίδα καὶ συγγενεῖς, οὗτοι δὲ ἀπειθεῖς. Καὶ οὐκ ἔδωκεν αὐτῷ κληρονομίαν οὐδὲ βῆμα ποιός. Ορα πῶς αὐτοὺς ἀνάγει ἀπὸ τῆς γῆς. Διὰ τί οὐκ ἔδωκεν; Οτι τύπος ἦν ἑτέρας γῆς, καὶ ἐπηγγεί λατη δοῦναι αὐτῷ. Ορᾷς ὅτι οὐχ ἁπλῶς πάλιν ἀνα λαμβάνει; Οὐκ, ἔδωκε, φησίν· ἀλλ', ἐπηγγείλατο. Εἰ Ο πάροικος καὶ παρεπίδημος καὶ μετ' ὀλίγον ἀναλύειν μέλλων, πῶς κατέχειν ἡδύνατο; Σώζεται ἄρα και κληρονομία τῷ ᾽Αβραὰμ διὰ τοῦ σπέρματος αὐτ τοῦ, ὁ ἔ:τι Χριστὸς, ὅτε καὶ συμβασιλεύσουσιν αὐτῷ οἱ ἅγιοι κατὰ τὸ γεγραμμένον· Όταν ἔλθῃ ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ πάντων τῶν ἐθνῶν βασιλεύων. Καὶ τὸ σπέρμα αὐτοῦ μετ' αὐτὸν, οὐκ ὄντος αὐτῷ τέκνου. Πάλιν τὸ δυνατὸν αἰνίττεται τοῦ Θεοῦ· τὸ ἐξ ἀμηχά νων ποιεῖν. Τὸν γὰρ ἐν Περσίδι καὶ τοσοῦτον ἀπὸ έχοντα Κύριον τῆς Παλαιστίνης ἔφησε ποιήσειν. Πολλὴ δὲ ἐνταῦθα δείκνυται, καὶ τοῦ Θεοῦ φιλανθρω τία, καὶ ἡ τοῦ ᾽Αβραὰμ πίστις. Τὸ γὰρ, Οὐκ ὄντος αὐτῷ τέκνου, δείκνυσι τὴν ὑπακοὴν καὶ τὴν πίστιν· καίτοι τὰ γινόμενα τοὐναντίον ἔπειθεν ύπολαμβάνειν· μετὰ γὰρ τὸ ἐλθεῖν οὐκ εἶχε βῆμα ποδός· ἀλλ' οὐδὲ πάλιν εἶχεν. Ελάλησε δὲ αὐτῷ. Θεὸς, ὅτι ἔσται τὸ σπέρμα αὐτοῦ πάροικον ἐν γῇ ἀλλοτρίᾳ. Ορα πρὸ πίσων ἐτῶν ἡ ἐπαγγελία καὶ ὁ τῆς ἐπαγγελίας τρόπο;, καὶ οὐδαμοῦ θυσία, καὶ οὐδαμοῦ περιτομή. Δεί κουτι δὲ διὰ τούτων, πῶς ὁ Θεὸς ὑφίει τους Ισραηλίτας πάσχειν κακῶς· καίτοι οὐδὲν ἔχων αὐτοῖς ἐγω καλεῖν. Καὶ δουλώσουσιν αὐτὸ καὶ παραδώσουσιν αὐτό, καὶ κακώσουσιν αὐτὸ ἔτη τετρακόσια. Οὐ μάχεται τοῖς ἐνταῦθα τὰ ἐν τῇ Ἐξέδῳ γεγραμμένα. Ἐκεῖ γὰρ εἴρηται, μετὰ υλ' ἔτη ἐξῆλθεν ἡ δύναμις dignum judicatum esse, qui Deum videret: et miajores ejus fuisse Persas, et ipsum in terra aliena fuisse versatum. Ac ville, ut eos a corporeis abducat, et in primis a foco, quandoquidem etiam de loco sermo erat. Quod si gloriæ Deus est Deus, non opus habet, ut a vobis gloriam per templum consequatur. Ipse est enim gloriæ et omnium bonorum fons.Relinque patriam tuam et cognatos tuos. Qui fit, ut Scriptura dicat, patrem Abrahami voluisse egredi extra patriam suam? Hic vero dicit, ad Abrahamum dictum esse, Egredere extra patriam tuam? Hine do - cemur, a visione illa Dei quæ contigit Abrahamo, mo - tum fuisse patrem ejus, ac voluisse exire. Per hæc autem ostendit hos non esse sobolem Abrahami. Nam ille dicto audiens erat, cum et patriam et cognatos relinqueret: hi vero inobedientes. Ac non dedit ei in ea jure hæreditario vel vestigium pedis. Vide, ut subducat eos a terra. Quare non dedit? quia fi - gura erat illa alterius terræ. Ac pollicitus est, se ei daturum esse. Videsne eum non simpliciter ac sine causa rursus repetere? Non dedit, inquit, sed pollicitus est. Idcirco non delit: quoniam se illain ei possidendam daturum esse pollicitus est. Quod si inquilinus et advena et paulo post remigraturus erat, quomodo obtinere ac possidere poterat? Servatur igitur etiam hæreditas Abrahamo per sobolem ejus, qui est Christus: quin etiam una cum illo regnaturi sunt sancti, prout scriptum est, cum venerit in gloria Patris sui omnium gentium Rex. Posterisque ejus post illum, cum sobolem non haberet. Rursus divinam innuit potentiam: nempe illum ex difficilibus facilia efficere posse. Nam eum qui erat in Perside, ac tanto locorum intervallo distabat, dominum Palæstinæ se facturum esse dixit. 61 Magna autem hic demonstra - fur et humanitas Dei, et fides Abrahami: nam illud: Cum sobolemn non haberet, obedientiam ostendit ac fidem, quanquam ea, quæ fiebant, ut contrarium existimaret, eum adducebant. Nam postea - quam venit, non habuit passum pedis. Ac ne rursus Varia lectio: es et nola. σε οὐκ ἀταξία, erat. 83 προς γένους erat. Η Λείπει ἴσ. Θεοῦ.

᾿Αλλὰ πιστεῦσαι 5 δεῖ, ὅτι οὐκ ἐῤῥέθη, ὡς πληρωθέντων τῶν υ' ἐτῶν ἐξῆλθον· ἀλλὰ μετὰ υ' ἔτη, ὅπερ ἐμφαίνει καὶ τὰ λ' ᾽Αβραὰμ ἀπὸ οε' ἔτους ἕως έκατὸν, ἔτη κεʹ, Ἰσαὰκ ἔτη ξʹ, Ἰακὼς ἔτη ἐννενήκοντα ἕν, Ἰωσὴφ ἔτη ρι', ἐν Αἰγύπτῳ ἔτη ρμδ', ὁμοῦ ἔτη υλ'. Φησὶ δὲ, καὶ κακώσουσιν αὐτὸ ἔτη τετρακόσια, καὶ μετὰ ταῦτα δὲ ἐλεύσονται καὶ λατρεύσουσί μου, τοῦ, μετὰ ταῦτα, ἐν τοῖς λ' ἔτεσι σημαινομένου καὶ τὸ ἔθνος, ᾧ ἐὰν δουλεύσωσι, κρινῶ ἐγώ, εἶπεν ὁ Θεός. Οὐδὲ οἱ κακοῦντες αὐτοὺς ἀτιμωρητί ταῦτα ἐποίουν. Καὶ γὰρ πικρὰν καὶ βαρεῖαν ὑπέμενον τὴν δουλείαν οὐ γὰρ ὡς δούλοις, ἀλλ' ὡς ἐχθροῖς καὶ πολεμίοις ἐχρῶντο. quidem habuit. Locutus est autem ita Deus, fore, Κυρίου ἐκ γῆς Αἰγύπτου· ἐνταῦθα δὲ, μετα υ', φησίν. ut posteri ejus inquilini essent in regione aliena. Vide ante quot annos facta promissio sit, et promissionis modus, ac nusquam sacrificium, et nusquam circumcisio. Ostendit autem per hac, quomodo Deus permitteret Israelitas amigi et Incommodis affici, quanquam nihil haberet, quod cis crimini daret. Et ab alicuigenis in servitutem redigerentur ac tradendi essent, incommodisque et injuriis afficiendi annos quadringentos. Non pugnant cum iis quæ hic dicuntur, illa quæ scripta sunt in Exodo. Illic enim dictum est: post aunos 450 exivit exercitus Domini de terra Ægypti, hic autem, post 400, ait, Sed credere oportet, non dictum fuisse, completis amnis 400, cxivisse: sed post annos 400, quod significat etiam illos 30 Abrabami ab 75 anno usque ad 100 anni 25, Isaaci anni 60, Jacobi anni 91, Josephi anni 110. In Ægypto ann 144, simul omnino anni 430. Ait autem, Incommodisque et injuriis afficient illos annos quadringentes: ac postea venient et colent me: ut, postea, significetur per illos triginta annos. Ac de gente qui servierint, ego statuam, dicit Deus. Ne illi quidem, qui eos incommodis et injuriis afficiebant, impune hæc faciebant. Etenim acerba ac gravi servitute premebantur. Non enim ut servos, sed ut inimiços et hostes eos tractabant. Atque postkæc egredientur, et colent me in lo. o hoc. VERS. 8. Et dedit ei testamentum circumcisionis, el sic genuit Isuarum, et circumcidit eum die octavo: et Isaacus Jacobum: et Jacobus duodecim patriarchas. VERS. 9. Et patriarchæ invidia stimulante Josephum vendiderunt in Ægyptum. Et aderat illi Deus. VERS. 10. Et eripuit eum ex omnibus afflictionibus ejus: ac dedit ei gratiam et sapientiam apud Pharaonem regem ¿Egypti adeo, ut præficeret eum Ægyplo tolique domui suæ. Vans. 11. Invasit autem fames tolam Ægyptiacam regionem et Chananæam, et afflictio magna: et non poterant nostri majores sibi cibaria nancisci. VERS. 12. Cum audisset autem Jacobus frumentum esse in Ægypto, eo majores nostros primum emisit. 62 VERS, 13. Et cum iterum illo missi essent, agnitus est Josephus a fratribus suis, et innotuit Josephi genus Pharaoni. VERS. 14. Misit itaque Josephus qui accerserent patrem suum Jacobum et omnem cognationem ad capita hominum ceptuaginta quinque. VERS. 15, Descendit autein Jacobus in Egyptum, et mortuus est ipse et majores nostri. Καὶ μετὰ ταῦτα ἐξελεύσονται καὶ λατρεύσουσι μοι ἐν τῷ τόπῳ τούτῳ. Καὶ ἔδωκεν αὐτῷ διαθήκην περιτομῆς, καὶ οὕτως 80 ἐγέννησε τὸν Ἰσαάκ, καὶ περιέτεμεν αὐτὸν τῇ ἡμέρᾳ τῇ ὀγδόῃ· καὶ Ἰσαὰκ τὴν Ἰακὼς, καὶ ὁ Ἰακὼβ τοὺς δώδεκα πατριάρχας. Καὶ οἱ πατριάρχαι ζηλώσαντες τὸν Ἰωσὴς ἀπέδεντο εἰς Αἴγυπτον καὶ ἦν ὁ Θεὸς μετ' αὐτ τοῦ. Καὶ ἐξείλετο αὐτὸν ἐκ πασῶν τῶν θλίψεων αὐτοῦ, καὶ ἔδωκεν αὐτῷ χάριν καὶ σοφίαν ἐναντίον Φαραώ βασιλέως Αἰγύπτου, καὶ κατ· έστησεν αὐτὸν ἡγούμενον ἐπ' Αἴγυπτον καὶ ὅλον τὸν οἶκον αὐτοῦ. *Ηλθε δὲ λιμὸς ἐφ' ὅλην τὴν γῆν Αἰγύπτου, καὶ Χαναάν, καὶ θλίψις μεγάλη, καὶ οὐχ εὕρισκον χορτάσματα οι πατέρες ἡμῶν. Vans. 16. Et transportati sunt in Sichem, positi que in monumento, quod emerat Abraham pretio argenti a filiis Emoris filii Sichemi. Posteris quæ promiserat, majoribus incommoda concedit. Porro lege idcirco cautum est, ut patres præputium circumciderent: quia Abraham deterra ᾿Ακούσας δὲ Ἰακὼβ ὄντα σῖτον· 61 ἐν Αἰγύπτῳ, ἐξαπέστειλε τοὺς πατέρας ἡμῶν πρῶτον. Καὶ ἐν τῷ δευτέρῳ ἀνεγνωρίσθη Ἰωσὴφ τοῖς ἀδελφοῖς αὐτοῦ, καὶ φανερὸν ἐγένετο τῷ Φαραὼ τὸ γένος τοῦ Ἰωσήφ. Αποστείλας δὲ Ἰωσὴφ μετεκαλέσατο τὸν πα· τέρα αὐτοῦ Ἰακώβ, καὶ πᾶσαν τὴν συγγένειαν ἐν ψυχαῖς ἑβδομήκοντα πέντε. Κατέβη δὲ Ἰακὼν εἰς Αἴγυπτον, καὶ ἐτελεύ τησεν αὐτὸς καὶ οἱ πατέρες ἡμῶν. * Καὶ μετετέθησαν εἰς Συχέμ· καὶ ἐτέθησαν ἐν τῷ μνήματι, ᾧ ὠνήσατο Ἀβραὰμ τιμῆς ἀργυρίου παρὰ τῶν υἱῶν Εμίρ * τοῦ Συχέμ. 89° Τοὺς 80· ὕστερον τὰ ἐπηγγελμένα, προτέροις τὰ κακὰ συγχωρεί. Περιτέμνεσθαι δὲ τὴν ἀκροβυστίαν διὰ τοῦτο τοῖς πατράσι νενομοθέτηται· ἐπειδὴ δ Variæ lectiones et notæ. 88 ἀλλ' ἀπιστῆσαι, erat. 66 In vulgato est, οὗτος. 87 In vulgato est, σίτα. 83 In vulgato hic praponitur, και. ts In nonnullis excusis exemplaribus scribitur, Εμμορ. In sequenti scholio scribitur Εμμερ. εν' ίσ. τοῖς.

· CAP. VII. Ἀβραὰμ ἐκ τῆς Χαλδαίων ἀπῆρε. Χαλδαίοις εξ Chaldæorum profectus est. Chaldis autem patriis ἐπετέτραπτο κατὰ τὰ πάτριά σφων ήθη, καθὰ δὴ καὶ Μήδοις καὶ Πέρσαις μητράσι καὶ ἀδελφαῖς ἐπιμίγνυσθαι, ταύτης ἕνεκα τῆς αἰτίας περιτέμνεται τὴν σάρκα τῆς ἀκροβυστίας, τῇ οἰκειότητι τῆς σαρχὰς ἀποταττόμενος, καὶ τοὺς τῆς συγγενείας αθεμίτους αρνούμενος γάμους. "Αλλοι δέ φασι διὰ τοῦτο προστετάχθαι τῷ ᾿Αβραὰμ καὶ τοῖς ἐξ αὐτοῦ τὴν περιτομήν, ἵνα δῆλον εἴη, ὡς ἐξ αὐτῶν ἔσται ὁ Χριστὸς τὸ κατὰ σάρκα. Γινώσκομεν γὰρ ὡς ἐν σαρκὶ περιτομή, τυπικῶς γινομένη τὸ παλαιὸν, εἰ - κάνα ἐπεῖχε τοῦ σωτηρίου βαπτίσματος, διὰ τῆς ἀποβολῆς τῆς ἀκροβυστίας, τὴν ἄρνησιν δηλοῦσα τῆς κατὰ σάρκα γενέσεως. Καὶ υἱοὺς ποιοῦσα τοὺς περιτεμνομένους Θεοῦ. Καὶ περιέτεμεν αὐτὸν τῇ ἡμέρᾳ τῇ ὀγδόῃ. Ἐν πρώτοις Ἰσαὰκ τῇ ὀγδόη περιτέμνεται ἡμέρᾳ· ὅθεν καὶ οἱ Ἰουδαῖοι· ὁ δὲ Ἰσραὴλ ιγ' ἐνιαυτῶν ὑπάρχων· διὰ τοῦτο καὶ οἱ ἐξ αὐτοῦ Ἰσραηλῖται οὕτω περιτέμνονται, ὡς Ιώσηπός φησι. Απέδοντο εἰς Αἴγυπτον. Οὐδὲν ἔχοντες ἐγκαλεῖν τῷ ἀδελφῷ, ἀλλ' ἐλθόντα ἐπὶ τροφὴν τὴν αὐτῶν, κακῶς διέθη κιν, καὶ οὐκ εἰδότες, οὗτοι συνέπραττον τῇ προφητεία, καὶ σωτηρίας αἴτιοι καὶ ἄκοντες, εἰ καὶ μετά πολλούς πειρασμούς, αὐτῷ γεγονότες εἰς ἐπυ τοὺς μέγα δέος, καὶ οὐ φορητὴν αἰσχύνην περιέτρεψαν· εἰ καὶ Ἰωσὴφ ἀμνησικάκως φέρων, οὐδὲν δεινὸν εἰς αὐτοὺς ἐξειργάσατο, ἀλλὰ καὶ λιμώττοντας έθρε με καὶ γνωρίμους τῷ Φαραώ κατέστησε. Καὶ ἐτελεύτησεν αὐτό, καὶ οἱ πατέρες ἡμῶν καὶ μετετέθησαν εἰς Συχέμ· εἰς Συχὲμ ἐτάφησαν οἱ περὶ τὸν Αβραὰμ καὶ οἱ πατριάρχαι, ἥτις ἐκαλεῖτο τάχα Σύχημα. Αὐτὸς γὰρ ὠνήσατο παρὰ Ἐμμὴρ ὁ Αβραάμ, ἵνα θάψῃ ἐκεῖ Σάῤῥαν. Καὶ ἐτέθησαν ἐν τῷ μνήματι. Τοῦτο εἰπὼν, δείκνυσι ὅτι οὐδὲ μέχρι ταφής γέγονε κύριος ὁ ᾿Αβραάμ. que in monimento. Hoc dicto ostendit, Abrahamum Καθὼς δὲ ἔγγιζει ὁ χρόνος τῆς ἐπαγγελίας ἧς ὤμοσεν ὁ Θεὸς τῷ ᾿Αβραάμ, ηύξησεν ὁ λαὸς καὶ ἐπληθύνθη ἐν Αἰγύπτῳ. Αχρι οι οὗ ἀνέστη βασιλεὺς ἕτερος, ὃς οὐκ ᾔδει τὸν Ἰωσής. Οὗτος κατασοφισάμενος τὸ γένος ἡμῶν, ἐκά κωσε τοὺς πατέρας ἡμῶν, τοῦ ποιεῖν ἔκθετα τὰ βρέφη αὐτῶν, εἰς τὸ μὴ ζωογονεῖσθαι. Ἐν ᾧ καιρῷ ἐγεννήθη Μωϋσῆς, καὶ ἦν ἀστεῖος τῷ θεῷ, ὃς ἀνετράφη μῆνας τρεῖς ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ Εκτεθέντα δὲ αὐτὸν ἀνείλετο " ή θυγάτης Φαραώ, καὶ ἀνεθρέψατο αὐτὸν ἑαυτῇ εἰς υἱόν. Καὶ ἐπαιδεύθη Μωϋσῆς πάσῃ " σοφίᾳ Αίγυ πτίων· ἦν δὲ δυνατὸς ἐν λόγοις καὶ ἔργοις. Ως δὲ ἐπληροῦτο αὐτῷ τεσσαρακονταετής χρόνος, ἀνέβη ἐπὶ τὴν καρδίαν αὐτοῦ ἐπισκέψα σθαι τοὺς ἀδελφοὺς αὐτοῦ τοὺς υἱοὺς Ἰσραήλ. corum moribus, quemadmodum nimirum etiam Medis ac Persis, permissum erat, ut cum matribus et sororibus connubio jungerentur: ob banc causam circumcidebat carnem præputii, quod propinquitati atque conjunctioni carnis renuntiaret, et illicitas cognatarum nuptias renueret ac recusaret. Alii antem dicunt, idcirco Abrahamo posterisque ejus injunctam et mandatam esse circumcisionem, ut planum fieret Christum ex illis, quod attinet adecarnem, esse nasciturum. Scimus enim eam, quæ antiquitus per figuram fieri solebat, in carne circumcisionem, imaginem in sese habuisse salutaris baptismatis, per abjectionem et amissionem præputii recusationem declarans carnalis originis et natura, et filios Dei eficiens eos, qui circumciduntur. Et circumcidit eum die oetavo. In primis Isaac circumciditur die octavo: unde etiam Judæi: Ismael autem cum natus esset annos tredecim, idcirco etiam qui ab illo orti sunt Ismaelitæ, ita circumciduntur, ut inquit Josephus. Vendiderunt in Ægyptum. Cum nihil haberent, quod crimini darent fratri sed, cum venisset ut eos cibo juvaret, male de eo statuerunt: ac nescientes isti prophetiam adjuvabant, ac salutis ei facti auctores e iam ‘inviti, etsi post multas tentationes, quæ iili acciderunt, in seipsos magnum metum et intolerandum pudorem converterunt; quanquam Joseplus injuriam dissimulans, non solum aullo incommodo eos affecit, verum etiam fame laborantes aluit, ac Pharaoni notos effecit. Et mortuus est ipse et majores nostri, et transportati sunt in Sichem. In Sichem sepultus est Abraham et patriarchæ: quæ forsitan Sycema vocabatur. Ipse enim Abraham emerat ab Emore, ut illic Sarram sepeliret. Posiline sepultura quidem tenus terræ dominum fuisse63 VERS. 17. Οι autem appropinquabat tempus promissionis, quam Deus jurejurando firmaveral Abrahamo, crevit populus ac multiplicatus est in Egypto. VERS. 18. Quoad alius exortus est rex, qui non noverut Josephum. VERS. 19. Is nostræ genti imponens ↳ et illudens usque adeo vexavit majores nostros et afflixit, ut cogerentur suarum mulierum partus exponere, ne vivi remanerent i. VERS. 20. Qua tempestate natus est Moyses, et eral Deo gratus et acceptus: qui nutritus est in domo patris sui mense» tres. VERS. 21. Expositum autem cum sustulit filia Pharaonis. VERS. 22. Et educavit eum sibi pro filio, et institutus est Moyses omni sapientia atque doctrina Ægyptiorum: ac potens erat dicis et faciis. VERS. 23. Ut autem complebatur ei tempus annorum quadraginta, venit ei in mentem invisere fratres suos filius Israelis. Variæ lectioues et notæ. * Τοις, εται. οι άχρις, est in vulgatis. οι αὐτοῦ, non est in vulgato. 93 In vulgato hoc loco repetitur, αὐτὸν, sed redundare videtur. * Hic in vulgato adjicitur articulus, τῇ. " In vulgato est, τεσσαρακονταέτης. V. circumveniens genus nostrum.. V. ne virificarentur.

Vers. 24. Et conspicatus quemdam injuria affici, defendit eum, ac percusso Ægyptio vindicavit eum, qui opprimebatur. VERS. 25. Putabat autem fratres suos intelligere, Deum eis per suam manum dare salutem. Sed illi non intellexerunt. VERS. 26. Postero die intervenit illis pugnantibus et pacem inter eos conciliare conabatur his verbis: Viri, fratres estis vos: cur alter alterum injuria afficitis? VERS. 27. At is, qui proximum injuste lædebat summovit eum dicens: Quis te pratorem et judicem constituit super nos? Καὶ ἰδών τινα ἀδικούμενον, ἡμύνατο, καὶ ἐποίησεν ἐκδίκησιν τῷ καταπονουμένῳ, πατάξας τὸν Αἰγύπτιον. Ενόμιζε δὲ συνιέναι τοὺς ἀδελφοὺς αὐτοῦ, ὅτι ὁ Θεὸς διὰ χειρὸς αὐτοῦ δίδωσιν αὐτοῖς σω τηρίαν· οἱ δὲ οὐ συνῆκαν. Τῇ τε ἐπιούσῃ ἡμέρᾳ ὤφθη αὐτοῖς μαχομένοις, καὶ συνήλασεν αὐτοὺς εἰς εἰρήνην. εἰπών· Άγιο δρες, ἀδελφοί ἐστε ὑμεῖς· ἵνα τί ἀδικεῖτε ἀλλή λους; Ὁ δὲ ἀδικῶν τὸν πλησίον, ἀπώσατο αὐτὸν εἰπών· Τίς σε κατέστησεν ἄρχοντα καὶ δικαστὴν ἐφ' ἡμῶν 3; VERS. 28. Numquid interfcere me vis, quemad- Β' Μὴ ἀνελεῖν με σὺ θέλεις, ὃν τρόπον ἀνεῖλες modum heri Egyptium interfecisti? χθὲς τὸν Αἰγύπτιον; Hoc quod dicit, appropinquabat tempus promissionis, indicat eos ne in quadringentis quidem illis annis crevisse: sed finem appropinquaturum esse. Nai jam in Ægypto præterierant anni plures quam quadringenti. Crescebat autem populus et multiplicabatur in Egypto. Si illud, quod Josepho contigit, est mirabile, ut nimirum a fratribus venderetur, et venditus illos servaret: hoc mirabilius est, quod rex alebat illum qui erat ejus imperium eversurus; qui tollendus erat ab illo, a quo capitis condemnatus erat, crudiebatur et educabatur ad evertendum eum, a quo educabatur. Cæterum quod dicit, ut cogeret illos exponere iufantes ne remanerent in vita, innuit illum palam infantes tollere noluisse. Ac vide, quibus rebus dia - bolus conabatur evertere Dei promissionem, per htc eam crevisse. Malis et incommodis 64 Is fael amiciebatur 1, sed crescebat et multiplicabatur. Nam idcirco Moyses etiam in domum regiam recipitur et educatur, et instituitur ac rursus in exsilium agitur: sed in exsilio dignus judicatur cui illa visio contingat, ac populi moderatio atque ducatus ei mandatur: sic etiam efficit ut venditus servus regnaret, ubi serviebat. Porro, quod dicit ἀστείος, id sonat, urbanus, ponitur pro, gratus seu acceplus scilicet Deo. Expositum autem eum sustulit Gilia Pharaonis. Genuerant parentes, animadverterant eum esse pulcbrum. Flos enim gratiæ præverterat platen k: conspicati autem illius pulchritudinem, ei parcebant, sed metu edicti absconderunt. Victi sunt, ac metu impellente abjicere in animum induxerunt. Atqui edictum misericordia moti eludunt, factaque arca ad imitationem illius quæ facta est ea tempestate qua vixit Noe, et invocato Deo Noc, una cum arca puerum projecerunt in flumen, ut et edicto parere viderentur, et " Τό, έγγιζεν ὁ χρόνος τῆς ἐπαγγελίας, τοῦτο ἐν δεικτικόν ἐστιν, ὅτι οὐδὲ ἐν τοῖς τετρακοσίοις έτεσιν, αὐτοὺς αὔξει· ἀλλ' ὅτι ἔμελλεν ἐγγίζειν τὸ τέλος. Καίτοι ήδη υ' ἔτη ἦν παρελθόντα ἐν Αἰγύπτῳ, καὶ πλείονα. Εύξησε δὲ ὁ λαὸς καὶ ἐπληθύνετο ἐν Αἰγύ πτῳ. Εἰ; οι ἐκεῖνο τὸ τοῦ Ἰωσὴφ θαυμαστόν, ὅτι ὑπ' ἀδελφῶν ἐπράθη καὶ ἔσωσεν ὁ πραθείς, τοῦτο θαυμασιώτερον, ὅτι βασιλεὺς ἔτρεφεν αὐτὸν τὸν μέλλοντα καθαιρήσειν αὐτοῦ τὴν ἀρχήν. Ο μέλλων ἀναιρεῖσθαι ὑπὸ τοῦ καταψηφισαμένου αὐτοῦ θάνα τον, ἐπαιδεύετο καὶ ἑτρέφετο ἐπὶ καθαιρέσει του τρέφοντος. Τὸ δὲ τὸ ποιεῖν ἐκείνου να ἔκθετα τα βρέφη εἰς τὸ μὴ ζωογονείσθαι, αινίττεται ὡς μὴ βουλόμενον φανερῶς τὴν ἀναίρεσιν ποιεῖσθαι τῶν βρεφῶν. Καὶ ὅρα ὅτι δι' ὧν ὁ διάβολος ἐπεχείρει καταλύειν τὴν ἐπαγγελίαν τοῦ Θεοῦ, διὰ τούτων ηύξετο. Ἐκακοῦτο γὰρ ὁ Ἰσραήλ· ἀλλ' ηύξετο καὶ ἐπληθύνετο. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ Μωσῆς ἐν οἴκῳ βασιλικῷ ἀναλαμβάνεται καὶ ἐκτρέφεται καὶ παιδεύε ται, καὶ πάλιν φυγαδεύεται· ἀλλ' ἐν τῇ φυγαδεία, τῆς ὄψεως ἐκείνης ἀξιοῦται, καὶ τὴν δημαγωγίαν έγχειρίζεται. Οὕτω καὶ τὸν πραθέντα δοῦλον ποιεί βασιλεύειν, ἔνθα ἦν ' δοῦλος, τὸ δὲ ἀστεῖος, ἀντὶ τοῦ εὐάρεστος τῷ Θεῷ. Ἐκτεθέντα δὲ αὐτὸν ἀνείλετο ἡ θυγάτηρ Φαραώ. Εγέννησαν οἱ γονεῖς, εἶδον ἔτι καλόν. Προήνθει γὰρ ἡ χάρις θεασάμενοι δὲ ὅτι καλὸν, ἐφείλοντο. Φοβούμενοι δὲ τὸ πρᾶγμα ", ἔκρυ φαν· ἐνικήθησαν καὶ ὥρμησαν είναι διὰ τὸν φόβον, σοφίζονται δὲ τὸ πρᾶγμα, διὰ τὰ σπλάγχνα, καὶ κιβωτὸν ποιησάμενοι προς μίμησιν τῆς γενομένης ἐπὶ Νῶς καὶ τὸν Θεὸν τοῦ Νῶς ἐπικαλεσάμενοί, ἔῤῥιψαν τὸν παῖδα ἐπὶ τοῦ ποταμοῦ μετὰ τῆς αιφωτοῦ, ἵνα καὶ δοκῶσι πείθεσθαι τῷ πράγματι, καὶ ἀσφαλίσωνται τὸν παῖδα. Καὶ οἱ μὲν είπτουσιν • ὁ δὲ Θεὸς παρακελεύεται ἀγνοούσῃ τῇ θυγατρὶ Φαραώ, ἐξελθεῖν ἐπὶ τὸν ποταμόν· ἐξῆλθεν ἀγνοοῦσα, Variæ lectiones et notæ. 97 Tσ. Ei, el su προ * In vulgato est, ἐφ' ἡμᾶς· in apographo, ἐφ' ἡμῶν, et uta repetitur in sequenti scholio. οὐ τοῦ ποεῖν ἐκείνους, ἴσ. να ἐπιχείρει, erat. ' ή, crat. εἰσ. πρόσταγμα, hic et infra. verto. στάγματι, Ισ. ¡ Vexabatur et affligebatur Israel. gratia.» Verbum pro verbo redditum sonat, præflorescebat enim

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. - CAP. VIL. καὶ εὗρεν 8 οὐκ ἐζήτει, καὶ ἐσώθη Μωϋσῆς διὰ puerum protegerent atque tuerentur. Atque illi συμβόλων τῆς κοινῆς σωτηρίας τῆς Ἐκκλησίας. Η γὰρ κιβωτὸς ἀπὸ ξύλου ἦν, καὶ ξύλον ἀπὸ ὕδατος, καὶ σωτηρία τῷ ἀπαγορευθέντι· καὶ ἡ ἀναλαβοῦσα, οὐκ Ἰουδαία, ἀλλ' ἐξ ἐθνῶν καὶ Αἰγυπτία. Καὶ ἐπαιδεύθη Μωϋσῆς πάσῃ σοφίᾳ Αἰγυπτίων. Ούτε Μωϋσῆς, οὔτε οἱ περὶ ᾿Ανανίαν καὶ Δανιήλ ἔμαθον ἂν τὴν ξένην παιδείαν, εἰ μὴ ἀνάγκῃ καὶ βία δε σποτῶν. Καὶ γὰρ ἐν οὐδενὶ αὐτῇ κέχρηνται· εἰ μήπου εἴποι τις ὅτι καλὸν ἦν μαθεῖν, πρὸς τὸ ἀνατρέψαι τὰς ἐκείνων ἀπάτας. Καὶ ἐποίησεν ἐκδίκησιν ὁ Μωϋσῆς τῷ καταπονουμένῳ, πατάξας τὸν Αἰγύπτιον. Οὐ θυμῷ είξας • οὐδὲ ὀργῇ νικηθείς, ἀνεῖλεν ὁ Μωϋσῆς, ζήλῳ δέ. Τὸ δὲ ζήλῳ Θεοῦ γενόμενον, κἂν φόνος ᾖ, οὐκ ἔστι φόνος. Ο γοῦν Φινεές δύο ἐν μια χειρὶ φονεύσας ἤκουσε, καὶ ἔστη Φινεὲς καὶ ἐξιλάσατο, καὶ ἐκόπασεν ἡ θραῦσις. δὲ ἐποίησε Μωϋσῆς αίνιγμα ἦν ἀγνοουμένων πραγμάτων. Το γὰρ γινόμενον τοῦτο σημεῖον ἦν ὅτι μέλλει ὁ Θεὸς διὰ Μωϋσέως " Αἰγυπτίους ἀποκτενεῖν, τοὺς δὲ Ἰσραηλίτας σώζειν. Ενόμιζε δὲ συνιέναι τοὺς ἀδελ φοὺς αὐτοῦ, ὅτι διὰ χειρὸς αὐτοῦ δίδωσιν αὐτοῖς σωτηρίαν. Καίτοι δι' αὐτῶν τῶν ἔργων ἐδείκνυτο ή προστασία· ποίας οὖν συνέσεως χρεία; 'Αλλ' ὅμως οὐδ' οὕτω συνίεσαν. Τῇ τε ἐπιούσῃ ὤφθη αὐτοῖς μα χομένοις, καὶ συνήλασεν αὐτοὺς εἰς εἰρήνην. Ο δεί ξας ἐπὶ τοῦ Αἰγυπτίου τὸν θυμόν, ὅρα πῶς μετ' ἐπιεικεία, διαλέγεται· ἄνδρες, ἀδελφοί ἐστε ὑμεῖς, ἵνα τί ἀδικεῖτε ἀλλήλους; "Ορα δέ τίς σε κατέστησεν ἄρχοντα καὶ δικαστὴν ἐφ' ἡμῶν; Τὰ αὐτὰ βήματα δ πρὸς τὸν Χριστὸν ἔλεγον. Οὕτως ἔθος Ἰουδαίοις, ἀδικεῖν εὐεργετουμένους. quidem abjiciunt: Deus autem imprudenti filiæ Pharaonis hortator et auctor est ad flumen exeundi. Exivit rei ignara, et invenit,'quæ non quærebat: ac servatus est Moyses per symbola ac signa communis Ecclesiæ salutis. Etenim arca erat de ligno, et lignum de aqua: atque ita salus contingit desperato ac quæ suscepit non erat Judæa, sed gentilis et Ægyptia. Et institutus est Moyses omni sapientia atque doctrina Ægyptiorum. Neque Moyses, neque Ananias et Daniel peregrina disciplina erudiri et institui sustinuissent, nisi necessi tate et vi dominorum cogente. Etenim nulla in re ea sunt usi: nisi forte dixerit quis, pulchrum fuisse discere ad evertendum illorum fraudes ct imposturas. Ac percusso Ægyptio, vindicavit eum, qui opprimebatur. Non cupiditate atque furore impulsus, neque ira victus, sed zelo ac studio Dei adductus Moyses Ægyptium sustulit. de medio. Porro quæ studio Dei fit, etiamsi cædes sit, cædes ` non est. Nam de Phineeso, qui una manu atque ictu duos occidit, dictum est: Εt stetit Plinces, et iram placuit, et cessavit infirmitas et plaga. Cæterum quæ fecit Moyses ænigma erat, et involuerum rerum incognitarum. Namn hoc, quod fiebat, signum rei futuræ erat, nempe Deum per Moysen Ægyptios interfecturum, Israelitas autem esse servaturum. Putabat autem intelligere fratres suos, Deum eis per suam manum dare salutem. Atqui per ipsa facta præsidium déclarabatur: quæ igitur intelligentia requirebatur? Verumtamen ne sic quidem intelligebant. Ac postridie intervenit illis pugnantibus et concordiam inter eos conciliare sermocinetur, qui adversus Ægyptium furorem injuste leditis? Sed vide: Quis te prætoreus conabatur. Vide qua humanitate atque benignitate Ostenderat: 65 Viri, fratres estis vos, cur alterum et judicem constituit super nos? Eadem verba, quæ ad Christum dicebant. Ita mcs est Judæis, ut beneficium accipientes injuria afficiant. Εφυγε δὲ Μωϋσῆς ἐν τῷ λόγῳ τούτῳ, καὶ ἐγένετο πάροικος ἐν γῇ Μαδιάν, οὗ ἐγέννησεν υιούς δύο. Καὶ πληρωθέντων ἐτῶν τεσσαράκοντα, ὤφθη αὐτῷ ἐν τῇ ἐρήμῳ τοῦ ὄρους Σινᾶ ἄγγελος Κυρίου ἐν φλογί πυρὸς βάτου Ὁ δὲ Μωϋσῆς ἰδὼν ἐθαύμαζε τὸ ὄραμα. Προσ ερχομένου δὲ αὐτοῦ κατανοῆσαι, ἐγένετο φωνὴ Κυρίου πρὸς αὐτόν· Ἐγὼ ὁ Θεὸς τῶν πατέρων σου, ὁ Θεὸς 'Αβραάμ, καὶ ὁ Θεός Ισαάκ, καὶ ὁ Θεὸς Ιακώβ. "Έντρομος δὲ γενόμενος Μωϋσῆς, οὐκ ἐτόλμα κατανοῆσαι. Εἶπε δὲ αὐτῷ ὁ Κύριος· λῦσον τὸ ὑπόδημα τῶν ποδῶν σου· ὁ γὰρ τόπος, ἐν ᾧ ἕστηκας ' γῆ ἁγία ἐστίν. Ἰδὼν εἶδον τὴν κάκωσιν τοῦ λαοῦ μου, τοῦ ἐν Αἰγύπτῳ, καὶ τοῦ στεναγμοῦ αὐτῶν ἤκουσα. * είξας. erat. * Μωυσέα erat. IV. advena. VERS. 29. Fugit autem Moyses ob hoc dictum et factus est peregrinus et inquilinus l in terra Mladian, ubi genuit filios duos. VERS. 30. Et expletis annis quadraginta apparuit ei in solitudine montis Sina angelus Domini in rubo ignis flamma conflagrante. VERS. 7. Quod spectrum Moyses conspicatus admiratus est. Cum autem visendi causa accederet, accidit ad eum Domini vox: VERS. 52. Ego sum Deus majorum tuorum: Deus Abrahami, Deus Isaaci, Deus Jacobi. Moyses autem tremefactus animadvertere et intueri non audebal. VERS. 53. Sed Dominus ad eum, Solve, inquit, calceos pedum tuorum: locus enim, in quo consistis, terra sancta est. VERS. 34. Vidi, vidi inquam, incommoda et miserias populi mci, qui est in Ægypto: ac gemitum Variæ lectiones et notæ. ἀποκτένειν, ἴσ. ἀποκτείνειν. ' ἔστηκας, erat, ut infra.

corum audivi. Itaque ad dum eos descendi, et nunc piunt. eripiendum et liberan- Καὶ κατέβην ἐξελέσθαι αὐτοὺς, καὶ νῦν δεύρο, veni, mittam te in Ægyἀποστελώ σε εἰς Αίγυπτον. 'Αλλ' οὐδὲ ἡ τούτου φυγὴ τὴν οἰκονομίαν ἔσβεσε τοῦ Θεοῦ. Πληρωθέντων γάρ, φησίν, ἐτῶν μ' ώφθη αὐτῷ ἄγγελος Κυρίου· ὅτε φυγάς ἦν· ὅτε οὐκέτι προσεδόκησεν, ὡς καὶ παῖδας ποιῆσαι δύο. Σημείω σαι δὲ, ὅτι νῦν ἄγγελον τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ καλεῖ καθάπερ καὶ ἄνθρωπον. Επιφαίνεται δὲ αὐτῷ οὐκ ἐν ναῷ, ἀλλ' ἐν τῇ ἐρήμῳ· καὶ οὐδ᾽ ἐν αὐτῇ τῇ ἐρήμῳ, ἀλλ' ἐν τῇ βάτῳ. Ἰδοὺ καὶ φωνῆς ἠξιώθη. Εγώ, φησίν, ὁ Θεὸς τῶν πατέρων σου, ο μεγάλης βουλης Αγγελος. Λῦσον τὸ ὑπόδημα τῶν ποδῶν του ὁ γὰρ τόπος ἐν ᾧ ἕστηκας, γῆ ἁγία ἐστίν. Ὁ τόπος ὁ ἅγιος τῇ ἐπιφανείᾳ τοῦ Χριστοῦ, καὶ πολλῷ θαν μασιώτερος τοῦ τόπου, τοῦ ἐν τοῖς ῾Αγίοις τῶν ἁγίων. Ἐκεῖ γὰρ οὐδαμοῦ οὕτως ἐφάνη. Εἶτα καὶ ἡ κηδε μονία πολλή. Ἰδὼν γὰρ εἶδον τὴν κάκωσιν τοῦ λαοῦ μου. Fugit autem Moyses. Ac ne hujus quidem fuga ceconomiam, id est, providentiam atque dispositionem Dei exstinxit. Expletis enim, inquit, annis quadraginta, visus est ab eo angelus Domini. Quando exsul erat: quando non amplius sperabat, adeo ut etiam filios duos procrearet. Nota autem eum nunc Filium Dei, angelum vocare, quemadmodum etiam hominem. Apparet autem ei non in templo, sed in solitudine ac loco deserto. Ac ne in ipsa quidem solitudine, sed in rubo. Ecce etiam dignus judicatus est, qui hanc vocem audiret: Ego, inquit, sum Deus patrum tuorum: ille magni consilii Angelus, id est nuntius. Solve calccos pedum Luorum. Locus enim, in quo consistis, terra saucla est. Locus sanctus erat propter apparitionem Christi, ac multo mirabilior co loco, qui erat in Sanctis sanctorum. Iltic enim nusquam sic apparuit. Deinde multa quoque cura atque sollicitudo alhibetur. Vidi enim, vidi inquam, vexationen populi mei. VERS. 35. Hunc Moysen, quem repudiarerunt, cum dicerent: Quis te prætorem et judicem constituit super nos? VERS. 36. Hunc, inquam, Deus principem ac redemptorem misit per manum angeli, qui ei apparuerat in rubo. Hic eduxit eos factis prodigiis ac signis în terra Ægypto, et in mari Rubro, et in solitudine an nos quadraginta. 66 VERS. 37. llic est ille Moyses, qui dixit fliis Israelis Prophetam excitabit vobis Dominus Deus vester cx fratribus vestris siculi me: eum audietis m VERS. 38. llic est, qui fuit in congregatione in solitudine cum angelo, qui loquebatur ei in monte Sina, et cum majoribus nostris: qui accepit oracula siva ª, quæ daret nobis. VERS. 39. Cui majores nostri obedire noluerunt: sed eum repulerunt, et animo suo ° versi sunt in Egyptum. VERS. 40. Cum dicerent ad Aaronem: Fac nobis deos qui pracedant nos. Nam Moysi huic, qui nos eduxit de terra Ægypti, nescimus quid acciderit. Vers. 41. Et vitulum fecerunt in diebus illis, et obtulerunt kosliam simulacro, ac suarum manuum operibus delectabantur. Hunc, inquit, Moysen, qui vitæ periculum adiit, qui ab illis fuerat contemptus, quem aversati erant, quem repudiaverant, cum excitasset Deus misit per manum angeli, qui apparuerat ei in rubo. Quem angelum dicit, palam ac manifesto Deum viderat ac nominat. Hic est ille Moyses, qui dixit filiis Israel, Prophetam excitabit Dominus Deus Τοῦτον τὸν Μωϋσῆν, ἐν ἡρνήσαντο εἰπόντες Τις σε κατέστησεν ἄρνοντα καὶ δικαστήν; Τοῦτον ὁ Θεὸς ἄρχοντα καὶ λυτρωτὴν ἀπέστει λεν ἐν χειρὶ ἀγγέλου, τοῦ ἐφθέντος αὐτῷ ἐν τῇ βάτῳ. Οὗτος ἐξήγαγεν αὐτοὺς, ποιήσας τέ γατα καὶ σημεῖα ἐν γῇ Αἰγύπτῳ, καὶ ἐν Ἐρυθρα θαλάσσῃ, καὶ ἐν τῇ ἐρήμῳ, ἔτη τεσσαράκοντα. Οὗτός ἐστιν ὁ Μωϋσῆς, ὁ εἰπὼν τοῖς υἱοῖς Ισραήλ: Προφήτην αναστήσει ὑμῖν Κύριος ὁ Θεὶς ἡμῶν· ἐκ τῶν ἀδελφῶν ὑμῶν ὡς ἐμέ 10. Οὗτός ἐστιν ὁ γενόμενος ἐν τῇ ᾿Εκκλησίᾳ ἐν τῇ ἐρήμῳ μετὰ τοῦ ἀγγέλου, του λαλοῦντος αὐτῷ ἐν τῷ ὄρει Σινᾶ, καὶ τῶν πατέρων ἡμῶν· ὃς ἐδέξατο λόγια τι ζῶντα δοῦναι ἡμῖν. 'ῷ οὐκ ἠθέλησαν ὑπήκοοι γενέσθαι οἱ πατέρες ἡμῶν· ἀλλ' ἀπώσαντο, καὶ ἐστράφησαν τῇ καρ δίᾳ αὐτῶν εἰς Αἴγυπτον. Εἰπόντες τῷ 'Ααρών, Ποίησαι ἡμῖν Θεούς, εἰ προπορεύσονται ἡμῶν· ὁ γὰρ Μωϋσῆς οὗτος, ὃς ἐξήγαγεν ἡμᾶς ἐκ γῆς Αἰγύπτου, οὐκ οἴδαμεν τί γέγονεν αὐτῷ. Καὶ ἐμοσχοποίησαν ἐν ταῖς ἡμέραις εκείναις, καὶ ἀνήγαγον θυσίαν τῷ εἰδώλῳ, καὶ εὐφραίνοντο ἐν τοῖς ἔργοις τῶν χειρῶν αὐτῶν. Τοῦτον, φησί, τὸν Μωσέα, τὸν κινδυνεύσαντα ἀπο λέσθαι, τὸν ὑπ' αὐτῶν ἐξουθενηθέντα, ἂν παρητής σαντο, ὁ Θεὸς ἐγείρας ἀπέστειλεν ἐν χειρὶ ἀγγέλο. τοῦ ὀφθέντος αὐτῷ ἐν τῇ βάτῳ. Ον ἄγγελον λέγει, ἐμφανῶς Θεὸν εἶδε καὶ ὀνομάζει. Οὗτός ἐστιν ὁ Μωϋσῆς, ὁ εἰπὼν τοῖς Υἱοῖς Ἰσραήλ• Προφήτην ἀναστήσει Κύριος ὁ Θεὸς ὑμῖν ἐκ τῶν ἀδελφῶν ὑμῶν Variæ lectiones et notæ, * In vulgato est, ἐν τῇ Αἰγύπτῳ. In vulgato est, προφήτην ὑμῖν ἀναστήσει Κύριος ὁ Θεὸς ὑμῶν to In vulgato hoc loco additur, αὐτοῦ ἀκούσεσθε.:: In vulgato est, λόγον. m Hac duo verba desi!erantur in exemplari vetusto manuscripto. V. vila. • corde suo.

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. - CAP. VII. €19 ὡς ἐμέ. Ὡς ἐμὲ ἐξουθενημένον, ὑφ' ὧν ἔδει τιμη - vobis ex fratribus vestris, sicul me. Siculi mc, Οῆναι μάλιστα. Μωσήν Φαραὼ ἀνελεῖν ἐβουλήθη, καὶ διέφυγε· καὶ τὸν Δεσπότην Ηρώδης, καὶ ἐν Αἰγύπτῳ διεσώθη· καὶ παιδίον ἑκάτερος ἐπιβου λεύετο· νόμον ἑκάτερο; ἔδωκε, καὶ οὐδετέρῳ 19 υπο έχουσαν. Οὗτός ἐστιν ὁ γενόμενος ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ, ἐν τῇ ἐρήμῳ, μετὰ ἀγγέλου τοῦ λαλοῦντος αὐτῇ. Η προκειμένη λέξις δηλοί, ὡς οὐ τοπικῶς εἶναι συμβαίνει χείρυσι καὶ κρείττοσι χωρίοις 18. Εξω γὰρ τῆς Αἰγύπτου κατά τόπον ὄντες οἱ περὶ ὧν ὁ λόγος, τῇ διαθέσει ἐν αὐτῇ ὑπῆρχον, οὐκ ἀποστήσαντες τὴν γνώμην αὐτῶν τῶν Αἰγυπτιακῶν ἐθῶν, ὥς φησι καὶ τὸ Εὐαγγέλιον • Όπου ὁ θησαυρός, ἐκεῖ καὶ ἡ καρδία. Πολλοὶ γοῦν ἔτι ἐπὶ τῆς γῆς ὄντες θησαυρίζοντες ἐν τῷ οὐρανῷ, ἐκεῖ τὴν καρδίαν ἔχουσιν. (Σ Οι παραβάντες ἄγγελοι ἐκεῖ ὄντες, τὴν διάθεσιν εἶχον ἐν τῇ γῇ, ᾧ ἡκολούθησε τὸ εἰς γῆν αὐτοὺς ἐρρίφθαι. 0; ἐδέξατο λόγια ζωντα. Τέχνης λόγια ζῶντα, ὧν τὸ τέλος διὰ λόγων ἐδείκνυτο, ἢ τὰς προφητείας λέγει. Φησὶ γὰρ ὁ προφήτης ο Δώσω ὑμῖν προστάγματα οὐ καλά· η πρὸς ἐκεῖνᾳ οὗτος εἶπε λόγια ζῶντα ταῦτα. Ποίησον ἡμῖν θεούς, Οὐκ εἶπε, Θεόν· ἀλλὰ θεούς· Καὶ ἐμοσχοποίησαν ἐν ταῖς ἡμέραις ἐκείναις. Τοῦτο καὶ Δαβίδ· Καὶ ἐποίησαν μόσχον ἐν Χωρήβ· οὐχ ἁπλῶς δὲ τὸ Χωρήβ· ἀλλ᾽ ἵνα δείξῃ τὴν ὑπερβολὴν τῆς μανίας αὐτῶν. Ενθα γάρ ὤφθη ὁ Θεὸς τῷ Μωϋσῃ, ἐνταῦθα οὗτοι εἰδωλοποίησαν καὶ θυσίας τῷ εἰδώλῳ ἀνήνεγκαν. qui nihili Gio, qui spernor, qui contcmnor, a quibus me potissimum honorari oportebat. Moysen Pharao de medio tollere voluit, et ex periculo evasit: Dominum item Herodes, et in Ægyptum portátus servatuș est: et infans uterque insidiis petebatur: legem uterque dedit, et neutri dicto audientes fuerunt. Hic est, qui fuit in congregatione, in solitudine cum angelo, qui loquebatur ei, etc. Et animis suis versi sunt in Ægyptum. Proposita oratio decla rat non ex natura loci accidere, ut homines pejores melioresve sint. Cum enim hi, de guibus sermo habetur, essent extra Ægyptum, quæ ad locum yttinet, quod mentem suam ab Ægyptiacis moribus non avocassent, affectione animi erant in illa, quemadmodum etiam Evangelium ait: Uli thesayrus, illic etiam cor. Nam multi dum adhuc in terra sunt, thesauros in cœlo reponentes, illic cor li bent. Porro transgressores illi violatoresque angeli, dum illic erant, animum habebant in terra, unde conșecutum est, ut de cœlo in terram præcipitarenquorum fuis per verba demonstrabatur, aut protur. Qui accepit oracula viva. Artis oracula viya, phetias dicit. Ait enim propheta: Dabo vobis precepta band pulchra. Respectu illorum hic dicit hec (csse) oracula viva. Fac nobis deus. Non dixi, Deum, sed, deos. El vitulum fecerunt in dicbus Et illis. Hoc etiam dicit Dayid: Εt vitulumn 67 - cerunt in Choreb. Ac non simpliciter ac sine causa dicit in Choreb, sed ut ostenderet insuperabilem et immensum illorum furorem. Ubi enim Moysi Deus apparuerat, ibi illi simulacrum fecerunt, et simulacro hostiam obtulerunt. Έστρεψε δὲ ὁ Θεὸς, καὶ παρέδωκεν αὐτοὺς λατρεύειν τῇ στρατιᾷ τοῦ οὐρανοῦ. Καθώς γέ γιαπται ἐν βίβλῳ τῶν προφητῶν· Μὴ σφάγια · αἱ θυσίας προσηνέγκατέ μοι ἔτη τεσσαράκοντα ἐν τῇ ἐρήμῳ, οἶκος Ισραήλ; Καὶ ἀνελάβετε τὴν σκηνὴν τοῦ Μολόχ, καὶ τὸ άντρον τοῦ θεοῦ ἡμῶν Ῥεμφάν, τοὺς τύπους οὓς ἐποιήσατε το προσκυνεῖν αὐτοῖς, καὶ μετοικιῶ ἡμᾶς ἐπέκεινα Βαβυλώνος. Ἡ σκηνὴ τοῦ μαρτυρίου ἦν τοῖς πατράσιν ἡμῶν ἐν τῇ ἐρήμῳ, καθώς διετάξατο ὁ λαλῶν τῷ Νωΐσῇ 15 ποιῆσαι αὐτὴν κατὰ τὸν τύπον, ὃν ἑώρακες 10. Ην καὶ εἰσήγαγον διαδεξάμενοι οἱ πατέρες ἡμῶν μετὰ Ἰησοῦ ἐν τῇ κατασχέσει τῶν ἐθνῶν, κ' ἐξῶσεν ὁ Θεὸς ἀπὸ προσώπου τῶν πατέρων ἡμῶν, ἕως τῶν ἡμερῶν Δαβίδ. Ος εὗρε χάριν ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ, καὶ ᾐτήσατο εὑμεῖν σκήνωμα τῷ Θεῷ Ἰακώβ. Σολομὼν δὲ ᾠκοδόμησεν ἑαυτῷ οἶκον. Αλλ' οὐχ ὁ Ὕψιστος ἐν χειροπει ὁ οις ναοῖς κατοικεῖ, καθὼς ὁ προφήτης λέγει· τι οὐδέτερον, εμεί. VERS. 42. Itaque aversus est Deus, ac permisit cos colere militiam cœli. Sicut scriptum est in libro prophetarum: Numquid hostias et victimas obtulistis mihi per annos quadraginta in solitudine, domus Israelis? VERS. 43. Ει suscepistis laternaculum Molochi el sidus dei vestri Remphanis simulacra, quæ fecistis, ut eu adorare is, ideoque transferam vos u'tra Babylonem. VERS. 44. Tabernaculum testimonii majores nostri habuerunt in solitudine, sicuti praceperat ille, qui loquebatur Moysi, ut faceret id ad exemplum aç formam, quam viderat. VERS. 45. Quod tubernaculum majores noştri per successionem acceplum una cum desu introduzerunt, cum occuparent agros earum gentiµm, quas expulit Deus a facie majorum nostrorum, usque ad dies Da vidis. VERS. 46. Qui adeptus est gratiam apud Deum ac petiit, ut inveniṛet domicilium ℗ Dęo Jacobi. VERS. 47. Sed Solomon difcavit ei domum. VERS. 48. At excelsissimus ille non habitat in tempļis maņufactis, quemadmodu̟m prepheta dicit: Variæ lectiones el notæ. * 13 Ισ. ἀνθρώποις. In cxemplari erat, καὶ ἀνέλαβε τήν τε σκηνήν τοῦ Μολόχ, καὶ τὰ ἄστρον τοῦ θεοῦ ὑμῶν Ῥεφάν· τους τύπους, οὓς ἐποίησε. Εἰ ita reperitur in scholio sequenti. it In vulgato est, Μωσῇ. 1 Εωράκει, est in vulgato. το 'Εωράκει, est in vulgato, ut In vulgato est,· ὑτῷ. FV. tabernaculum. PATROL. GR. CXXV.

VERS. 49. Catum mihi solium est: terra vero & Ο ουρανός μοι Ομόνος· ἡ δὲ γῆ ὑποπόδιον scabellum pedum meorum. Quam domum ædificabitis mihi? dicit Dominus: aut quis est locus requietis mea? VERS. 50. Nonne manus mea hæc omnia fecit? Quod dixit, παρέδωκε λατρατεύειν (id sonat, tradidit colere) pro, promisit ac sivit, positum est, quemadmodum etiam apud Apostolum: Tradidit eos Deus in reprobam ac pravam mentem pro, sivit cos tradi. Dicit igitur: Quandoquidem Judaei hac cupiditate tenebantur, ut neglecto Creatore, colerent τῶν ποδῶν μου· ποῖον οἶκον οἰκοδομήσετέ μοι, λέγει Κύριος; ἢ τίς τόπος τῆς καταπαύσεως μου; Οὐχὶ ἡ χείρ μου ἐποίησε ταῦτα πάντα; Τὸ εἰπεῖν, παρέδωκε λατρεύειν, ἀντὶ τοῦ, εἴασε, κεῖται, ὡς καὶ ἐν τῷ ᾿Αποστόλῳ· Παρέδωκεν αὐτοὺς ὁ Θεὸς εἰς ἀδόκιμον νοῦν· ἀντὶ τοῦ, εἴασε παραδοθή ναι. Λέγει οὖν· Ἐπειδὴ τοῦτον εἶχον Ἰουδαῖο: τὴν πόθον τοῦ λατρεύειν τῇ κτίσει παρὰ τὸν κτίσαντα, creaturas: cum sape tale propositum per prophe- κωλύσας πολλάκις διὰ τῶν προφητῶν τὴν τοιαύτην πρόθεσιν, εἶτα ἐμμενόντων ἐκείνων, εἴασεν ὡς εἴλοντο. Τὸ δὲ ἔστρεψεν, ἀντὶ τοῦ, στρέψας ἐξ ἄλλου θελήματος, Αλλο γὰρ δηλοί θέλημα τοῦ Θεοῦ, καὶ ἄλλο γενόμενον κατὰ συγχώρησιν. Ην μὲν γὰρ αὐτοῦ θέλημα το καὶ νενομοθέτηκε· Κύριον τὸν Θεόν σου προσκυνήσεις, καὶ αὐτῷ μόνῳ λατρεύσεις. Εμμένοντας δὲ τῇ ἀσεΘείᾳ, εἴασεν· οὐ γὰρ ἐξ ἀνάγκης θέλει αὐτῷ λατρεύειν, ἵνα μὴ ὑβρίσῃ τὸ αὐτεξούσιον. Τὸ δὲ, τῇ στρατιᾷ τοῦ οὐρανοῦ, τοῖς ἀγγέλοις οἴονταί τινες, Ὥσπερ εἰ ὁ δι' ἀγγέλων λαληθείς λόγος. Λέγει δε οὐ τοῖς ἀγγέλοις, ἀλλὰ τοῖς ἄστροις, οἷς καὶ τὸ σέβας προσέφερον· ὡς τῷ μόσχῳ, εἰς τόπον ὄντ 'Εωσφόρου· καὶ τῇ σελήνῃ, ὡς βασιλίσσῃ τοῦ οὐρα νοῦ. Ὡς ἐπίπαν γὰρ κατὰ τῶν φωστήρων καὶ ἀστέ ρων, ἡ λέξις κεῖτα. Μὴ σφάγια καὶ θυσίας προσ ηνέγκατέ μοι ἔτη μ' ἐν τῇ ἐρήμῳ, οἶκος Ισραήλ; Σκόπει ὅτι πρῶτον αὐτῷ 18 εἰσάγει θυσίας ἀνενεγ κόντας, καὶ τότε τοῖς εἰδώλοις· ἐπεὶ πρὸ τούτου οὐδαμοῦ θυσίας ὄνομα, ἀλλὰ προστάγματα, καὶ λόγια ζῶντα. Παράγει δὲ τὴν μαρτυρίαν οὐχ ἁπλῶς· ἀλλὰ καὶ τοῖς 10 μὴ εἶναι χρείαν τῶν θυσιῶν δειχνύς ἐν τῷ λέγειν· Μὴ σφάγια καὶ θυσίας προσηνέγκατά μοι; ἀντὶ τοῦ, οὐκ ἔχετε εἰπεῖν, ὅτι ἀπὸ τοῦ θύειν τῷ Θεῷ, κακείνοις ἐθύετε· ἀλλ' ἐκείνοις πρότερον ἐθύσατε, καὶ ταῦτα ἐν τῇ ἐρήμῳ, ἔνθα ὑμῶν προει στήκειν μάλιστα. "Οτι εἰ καὶ εἶπον, τόν τε ναὸν λύ θήσεσθαι, καὶ τὰ ἔθνη καὶ τὰς θυσίας ἀλλαγήσεσθαι, οὐδὲν καινὸν εἴρηκα. Μωσῆς γὰρ ἐφ᾽ ᾧ μέγα φρονεῖν δοκεῖτε, ἔτη μ' οὔτε θυσίας προσήνεγκεν, ούτε ναὸν ἀνέστησεν· ἀλλ᾽ οὐδὲ Δαβίδ· καίτοι κατακληροδο τουμένης ἡμῖν τὸ τῆς γῆς· ἀλλὰ καὶ οἱ προφῆται περὶ τούτων ἀποφαίνονται ὡς μὴ ἀναγκαίων ὄντων, οὕτω. Μωσῆν δὲ πῶς σχηματίζεσθε διεκδικεῖν, ἐν ἀπώσαντο καὶ οἱ πατέρες ὑμῶν καὶ ὑμεῖς; ἀνελάβετε τὴν σκηνὴν τοῦ Μολόχ καὶ τὸ ἄστρον τοῦ Θεοῦ ὑμῶν Ῥεφάν. [ΚΥΡΙΛΛΟΥ] Ὁ μὲν θεσπέσιο; Μωϋσῆς ἀναπεφοίτηκεν εἰς τὸ ὄρος τὸν νόμον ὑποδε· ξάμενος ει· οἶγε μὴν ἐξ αἵματος Ἰσραὴλ, ἀνέστησαν τῷ 'Ααρὼν λέγοντες· Ποίησον ἡμῖν θεούς. Με μοσχα ποιήκασιν οὖν κατὰ τὴν ἔρημον· καὶ τὸ μὲν ἐμφανές είδωλον ο μόσχος ἦν, πολλοὺς δὲ παρ' ἑκάστου και ἑτέρους διεπράττετο. Προσέκειντο δὲ μᾶλλον ταῖς τῶν ἄστρων λατρείαις· πρὸς γὰρ τῷ μέσχῳ καὶ τὴν σκηνὴν τοῦ Μολὸν ἀνέλαβον. Σκηνοποιησάμενοι tas prohibuisset, atque illi postea deinceps in co perseverarent, sivit eos, ut volebant. Porro, quod dicit, έστρεψεν (id sonat, vertit, convertit punitur pro, aversus ab alia voluntate. Aliud eniu significat voluntas Dei, et aliud id, quod factum est per concessionem ac promissionem. Erat enim illius voluntas ea, quam et lege sanxerat: Dominum Deum tuum adorato, et illum solum colito. Sed perseverantes in impietate sivit ac passus est. Non enim ex necessitate se coli vult, ne libero arbitrio ac suæ cujusque propriæ potestati injurian, vel vini faciat. Caterum 68 quod dicit: militia cali, angelis putant nonnulli. Sicut ea qui per angelos pronuntiata est oratio. Verum non, angelis, dicit, sed, sideribus, quibus eliam cultum et reverentiam offerebant: ut vitulo, quæ erat Luciferi loco: item lunæ, tanquam regina cali. Nam ea dictio ubique fere ponitur, ubi de luminaribus ac stellis sermo habetur. Numquid victimas et hostias obtulistis mihi per annos 40 in solitudine, domus Israel? Considera: primum sibi ipsi introducit eos obtulisse hostias, et tunc simulacris. Nam antehac nusquam nomen hostiæ auditum est, sed præcepta et oracula viva. Profert autem testimonium non simpliciter, non imperite, non absque causa: sed ut ostendat etiam illos sacrificiis opus non habere, dum dicit: Numquid hostias et victimas obtulistis mihi? perinde ac si diceret: Non potestis dicere, quod Deo sacrificium offerendo, etiam illis sacrificabatis: sed illis prius sacrifcastis, idque in solitudine, ubi vos maxime fovebam atque tuebar. Nempe etiamsi dixi et templum solutum iri, et instituta atque sacrificia mutatum iri: nihil novi dixi. Nam Moyses, propter quem manos spiritus sunipsisse, multumque vobis placere videmini per annos 40, neque hostias obtulit, neque templum exstruxit: ac ne David quidem; quanquam jam terram vobis sorte divisam hæreditario jure possideretis, quin etiam prophetæ de his, tanquam non necessariis pronuntiant sic. Mosen autem qua ratione simulatis vos defendere atque tueri, quem repudiaverunt et majores vestri et vos? Et suscepistis tabernaculum Molochi, et sidus dei vestri Remphanis. Divinus quidem Moyses montem repetivit, ut legem acci21. Variæ lectiones et notæ. 13 αὐτῷ, εναι. 19 ἔσ. αὐτοῖς. 30 ἔσ. ὑμῖν. 21 α. υποδεξόμενος. Kal

(21 EXPOSITIO IN ACTA APOSTOL.OKUM - CAP. VII. " γὰρ, ἔστησαν είδωλον καὶ κεκλήκασι Μολόχ. Εt. peret. Porro qui de sanguine Israclis pracreati δωλον δὲ τοῦτο Μοαβιτῶν· λίθον ἔχον διαφανὴ ἐπὶ erant, commoti et concitati sunt adversus Aaroμετώποις ἄκροις, εἰς Εωσφόρου τύπον· καὶ ἑρμης nem his verbis utentes: Fac nobis deos. Vitulum νεύεται μὲν τὸ Μολόχ, βασιλεὺς αὐτῶν. Ἐκδε igitur in solitudine fecerunt; ac simulacrum quiδώκασι γὰρ οὕτως ᾿Ακύλας καὶ Θεοδοτίων. Εωσφό. dem, in propaulo collocatum et olim conspectui ρου γε μὴν ἐκτύπωμα τετεχνουργημένον ἦν. Άνα expositum, vitulus erat: sel muitos ab unoquoque ελάβετε τοίνυν τὴν σκηνὴν τοῦ Μολόχ· τοῦτ᾽ ἔστι etiam alios obtinuit atque consecutus est. Porro τοῦ βασιλέως ὑμῶν· καὶ ποῖος ἦν οὗτος ὁ βασιλεὺς; cultui siderum magis erant addieti. Nam propter Τὸ ἄστρον τοῦ θεοῦ ὑμῶν Ῥεφάν· ὅπερ ἑρμηνεύεται vitulum etiam tabernaculum Holochi susceperunt. σκοτισμός, ἤτοι τύφλωσις. Προσεκύνουν τοίνυν τὸν Nau, excitato tentorio, statuerunt in eo simulacraαι, Εωσφόρον, ὡς προανίσχοντα τῆς ἡλίου μαρμαρυγῆς· quod Molochum vocaverunt. Est autem hoc simu̟- ἀλλὰ τοῖς προσκυνοῦσι γέγονε Ῥεφάν, ἤτοι τύφλω- lacrun Moabitarum, quod lapidem perlucidum faσι;, οὐχ ὡς ἐνηργηκότος τοῦ ἄστρου την τύφλωσιν bebat in summa fronte ad imitationem Luciferj. Ac ἀλλ' ὅτι σκοτισμοῦ παραίτιον αὐτοῖς τὸ εἰς τοῦτο si quidem aliquis interpretari velit, verbum pro γέγονε σέβας. ι Καὶ μετοικιῶ ὑμᾶς ἐπέκεινα Βαβυ- verbo redditum, Moloch, rex est eorum. Sic enim λῶνος.» Τοῦ προφήτου εἰρηκότος· Μετοικιῶ ὑμᾶς Aquila atque Theodotion reddiderunt et exposuc ἐπέκεινα Δαμασκοῦ, οὗτος ἐπέκεινα Βαβυλῶνος εἶπεν, runt. Porro Luciferi effigies et imitamentum artiſt, ἀκολουθήσας τῇ Εβραίων ἐκθέσει, ἢ ὅτι τέρμα τῆς cis manu concinnatum erat. Suscepistis igitur ta Δαμασκηνῶν χώρας ή Βαβυλών. Οἱ δὲ σ' ἐπέκεινα bernaculum Molochi, id est regis vestri. Εt quipat Δαμασκοῦ εἶπον. Η σκηνὴ τοῦ μαρτυρίου ἦν τοῖς erat hic rex? Sidus dei vestri Remphanis, quod πατράσιν ἡμῶν ἐν τῇ ἐρήμῳ. Διὰ τοῦτο ἦν αὕτη, si interpreteris, est obtenebratio sive 69 obccaἵνα μάρτυρα τὸν Θεὸν ἔχωσι· μαρτυρίου δὲ καλεί tio. Adorabant igitur Luciferum, ut qui oriatur aple αὐτὴν, τοῦτ' ἔστι τῶν θαυμάτων, τῶν προσταγμάτων. splendorem solis: sed adorantibus evasil Renr Καθώς διετάξατο ὁ λαλῶν τῷ Μωϋσῃ. Ωστε ἡ ὑπο- phan 4, sive excæcatio, non quod stella effecerit γραφὴ ἐν τῷ ὄρει γέγονε. Καὶ αὕτη δὲ ἐν τῇ ἐρήμῳ excreationem, sed quod tenebrarum ofusionis eis περιφορητή ἦν, καὶ οὐκ ἐν ἐνὶ τόπῳ. Εἰ καὶ ἄγγελος ex parte effector fuerit is cultus, quo illam stelἦν ὁ λαλῶν Μωϋτῇ ἐν τῷ ὄρει, ἀλλ᾽ οὖν εἰς Θεοῦ lam colebant. Εt transferam vos ultra babylonem. πρόσωπον ἐλάλει αὐτῷ. Πολλὰ δὲ τοιαῦτα ἐν τῇ θείᾳ Cum propheta dixerit: Transferam vos ultra Dam Γραφῇ εὑρίσκεται. Λέγει γὰρ ἐν τῇ Ἐξόδῳ ὡς ἄγγελος mascun, hic secutus expositionem llebræorum, Κυρίου είπε Μωϋσῃ· Μωσή, Μωσῆ, μὴ ἐγγίσῃς ultra Babylonem, dixit: aut quia Babylon terninus ὧδε· καὶ μεθ᾿ ἕτερα λέγει ἄγγελος· Ἐγὼ ὁ Θεὸς τῶν πα- -ac fuis est Damascenæ regionis: ac Septuaginta τέρων ὑμῶν, ὁ Θεὸς Ἀβραὰμ, ο καὶ ἕτερα τοιαῦτα. (interpretes) ultra Damascum dixerunt. Tabernaculum testimonii habebant majores nostri in solitudine. Idcirco hoe habebant, ut Deum testem baberent. Testimonii autem vocat id, hoc est miraculorum, præceptorum. Sicuți præceperat atque descripserat ille, qui loquebatur Moysi. Itaque descriptio atque designatio in monte contigit: alque hoc tabernaculum in solitudine circumferri solebat, et non erat in uno loco, Etiamsi angelus erat, qui cum Moyse loquebatur in monte: at certe in conspectu et ex persona Dei loquchatur cum illo. Ac muɖa talia in diviņa Scriptura reperiuntur, Dicit enim in Exodo angelum Domin! dixisse ad Moysen: Moses, Muses, ne propius huc accedas. Atque aliquanto post angelus dicit: Eg! sum Deus majorum tuorum, Deus Abraham. Et alia talia. Σκληροτράχηλοι καὶ ἀπερίτμητοι τῇ καρδίᾳ καὶ τοῖς ὡσίν· ὑμεῖς ἀεὶ τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ ἀντιπίπτετε, ὡς οἱ πατέρες ὑμῶν καὶ ὑμεῖς. Τίνα τῶν προφητῶν οὐκ ἐδίωξαν οι πατέρες ὑμῶν; καὶ ἀπέκτειναν τοὺς προκαταγγείλαντας VERS. 51. Dui cervicibus et incircumcisi cordi bus et auribus, pos semper resistitis Spiritui sancto, sicut majores vestri, ita etiam υρε. VERS. 52. Quem prophetarum non persecuti et insectati sunt majores vestri, et interfeccrunt eos, περὶ τῆς ἐλεύσεως τοῦ δικαίου, οὗ νῦν ὑμεῖς qui prænuntiabant ac præsignificabant de adventu προδόται καὶ φονεῖς γεγένησθε; Οἵτινες ἐλάβετε τὴν νόμον εἰς διαταγάς ἀγγέ λων, καὶ οὐκ ἐφυλάξατε. Τίνος ένεκεν μέχρι τούτου πράως δημηγορήσας, ἐνταῦθα τραχέως τῷ λόγῳ κέχρηται; Οτι εώρα αυ τοὺς μὴ προσέχοντας τοῖς λεγομένοις· ὑμεῖς ἀεὶ τῷ justi ilļius, cujus vos nuper proditores et occisores fuistis? Vers. 53. Per dispositionem et administrationem angelorum accepistis legem, et non servastis. Cur hactenus leniter ac. placide populum allocutus, hic aspero ac duro utitur sermone? Quia videbat cos non auscultare nec moveri iis, quæ Variæ lectiones et notæ. * τῷ, ante Πνεύματι, desideratur in vulgato. • Replan, est in Graco.. V. disposuit.

tlicebat. Vos semper resistitis Spiritui sancto. Non Πνεύματι τῷ ἁγίῳ ἀντιπίπτετε· οὐ νῦν μόνον. modo nunc sed semper. Hoc autem verbo osten- ' Δείκνυσι δὲ ἐκ τούτου, ὅτι καὶ αὐτὸς ἃ ἔλεγεν εκ dit etiam ea, quæ ipse diceret a Spiritu sancto Πνεύματος Ενἁγίου· ἄλλως τε δὲ μέλλων ἀποθνή proficisci: maxime vero quoniam moriturus erat. σκειν· οὐδὲ γὰρ τοῦτο εἰκὸς αὐτὸν ἀγνοεῖν· πνεύμα Neque enim verisimile est illum id ignora-se, qui τος ὄντα πλήρη. Πολλῇ κέχρηται καὶ ἀνυποστόλῳ τῇ Spiritu plenus erat. Magna usus est et intrepida atque παῤῥησίᾳ, καὶ αὐτὰ δὲ ἅπερ εἶπεν εἰς αὐτοὺς, οὐχὶ elfusa loquenti libertate, atque illa ipsa, quæ dixit αὐτοῦ, ἀλλὰ τῶν προφητῶν. 'Αεὶ, φησίν, ἀντιπίπτετε· in illos, non erant ipsius, sed prophetarum. Sem- ὅτι οὐκ ἐβούλετο θυσίας εἶναι, ἐθύετε· ὅτε πάλιν per, inquit, adversamini et contravenitis. Cum βούλεται, οὐ Ούετε· πάλιν ὅτε εἱστήκει ὁ ναός, εἶ. nollet esse sacrificia, sacrificabatis; rursus cum δωλα έθεραπεύετε· ὅτε βούλεται χωρίς το ναοῦ, τὸ vult, non sacrificatis. Rursus cum staret templum,· ἐναντίον ποιεῖτε. Οὐκ εἶπε δὲ, τῷ Θεῷ ἀντιπίπνετε, sumulacra colebatis; cum vult a templo vos se- ἀλλὰ, τῷ Πνεύματι· οὐδὲ μία γὰρ διαφορὰ τοῦ Πνεύ jungi, contrarium facilis. Non dixit autem, 70 ματος καὶ Θεοῦ. Ἀντιπίπτετε ὡς οἱ πατέρες ὑμῶν Deo resistitis, sed Spiritui. Nulla enim differentia καὶ ὑμεῖς. Μείζον τὸ κακὸν ἐν αὐτοῖς ὃν ἐπιδείκνυ est inter Spiritum sanctum ac Deum. Resistitis σιν, ὡς ἄνωθεν εἰς αὐτοὺς κατιέν· οὕτω καὶ ὁ Χρι sicut majores, ita vos quoque. Majus in ipsis ma- στὸς ἐποίει, ἐπειδὴ μεγάλα ἐπὶ τοῖς πατράσιν τών lum esse demonstrat, quippe quod ab antiqua origi- χουν. Τίνα τῶν προφητῶν οὐκ ἐδίωξαν οι πατέρες ὑμῶν; we ad cos permanasset. Ita Christus quoque facie- Εἰ ἐκείνους τους προκαταγγείλαντας οἱ πατέρες bat, quoniam multum semper majorum nomine se ὑμῶν ἀπέκτειναν, οὐδὲν θαυμαστὸν καὶ ἐμὲ κηρύτ jactabant ac gloriabantur. Quem prophetarum ma- τοντα τὸν προκαταγγελθέντα ὑφ' ὑμῶν ἀναιρεθῆναι, jores vestri non sunt insectati? Si illos, qui præ- τῶν ἐπὶ τοῖς πατράσι μέγα φρονούντων. Περὶ τῆς nuntiaverant ac præsignificaverant, majores vestri ἐλεύσεως τοῦ δικαίου. Τοῦ δικαίου, φησί, δεικνύς ὅτι interfecerunt: nitril mirum si ego quoque qui præ- ἀδίκως ἀνεῖλον. Εἰ γὰρ ἐκεῖνος δίκαιος, λίαν ἄδικοι dico, quem illi venturum pra nuntiaverant, a vobis, οἱ ἐκεῖνον ἀνῃρηκότες. Δίκαιον δὲ αὐτὸν καλεῖ, δ qui majorum nomine magnos vobis spiritus sumitis οὐδὲ ἐκεῖνοι ἀρνήσασθαι ήδύναντο. Οὐδαμοῦ γάρ το multumque gloriamini, interfectus sim. De adventu αὐτὸν ὡς ἄδικον ᾐτιάσαντο· πῶς γὰρ τὸν μηδι justi illius. Justi illius, ait: ut ostendat, injuste στέγην ἔχοντα; Δύο δὲ αὐτοῖς ἐγκαλεῖ, φόνον καὶ ab illis eum occisum esse. Nam si ille justus fuit; προδοσίαν. Προδόται γὰρ καὶ φονείς, φησί, γεγένησθε. valde injusti sunt, qui illum interfecerunt. Justum Οἵτινες ἐλάβετε τὸν νόμον εἰς διαταγὰς ἀγγέλων, autem eum vocat quod ne illi quidem ipsi poterant καὶ οὐκ ἐφυλάξατε, τοῦτ᾽ ἔστιν ὑπ' ἀγγέλων διατα ificiari. Nusquam enim cum tanquam injustum χθέντα, ἢ ἐγχειρισθέντα διὰ τοῦ ὀφθέντο; ἐν τῇ βάτῳ. criminati sunt: qui enim potuissent eum, qui ne Δείκνυσι δὲ ὡς καὶ Θεῷ καὶ ἀγγέλοις καὶ προφήται; tretum quidem habebat? Duo autem illis crimina καὶ τῷ Πνεύματι ἀπειθήσαντας καὶ ἀπειλοῦντας. objicit, cedeu et prod tionem proditores enim, inquit, et homicidæ fuistis. Qui dispositione et ad ministratione angelorum accepistis legem, et non servastis. Id est, ab angelis constitutam atqne sancitam, aut-traditam ab illo, qui apparuit in rubo. Ostendit autem eos esse tales, qui nec Dro, noc angelis, nec prophetis, nec Spiritui sancto dicto Vins. 56. Audientes autem hac, dissecabantur cordibus suis, e; stridebant dentibus suis in eum. VERS. 55. Cum autem plenus esset Spiritus sanEli, mutuimus in calum, vidit majestatem et gloriam Dei, et Jerum stuntem a dextris Dei. VERS. 56. Ac dicit: Ecce video calus aperlos et Filium hominis stantem a dextris Dei. audientes unquam nec fuerint, nec sint. Si interficere volebant, qui fiebat, ut non statim occiderent? Quia specie atque velamento rationi consentaneo facinus obvolvere volebant. Contumela namque qua ipsi afficiebantur, non erat satis justa causa interficiendi, atque alioqui non erat ejus contumelia, sed prophetæ adversus illos criminatio, simul autem propter ea, quæ in ipsos admisisset, cum interficere videri nolebant: quemadmodum ne Christum quidem: sed propter impictatem. Non enim cæde se cruentare contenti erant: 23 ἀλλὰ ἀξί, 23 25 βούληται, εται. quid fuisset scriptum; sed sententia eral. Ακούοντες δὲ ταῦτα διεπρίοντο ταῖς καρδίαις αὐτῶν, καὶ ἔξμυχον τοὺς ὀδόντας ἐπ' αὐτόν. Υπάρχων δὲ πλήρης Πνεύματος ἁγίου, στεν σας εἰς τὸν οὐρανὸν, εἶδε δόξαν Θεοῦ, καὶ 'Ιησοῦν ἑστῶτα ἐκ δεξιῶν τοῦ Θεοῦ. Καὶ εἶπεν· Ἰδοὺ θεωρῶ τοὺς οὐρανοὺς ἀνεψ γμένους, καὶ τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου ἐκ δεξ ων ἑστῶτα τοῦ Θεοῦ, Εἰ εβούλοντο ἀνελεῖν, πῶς οὐκ ἀνεῖλον εὐθέως; Οτι πρόφασιν εύλογον ήθελον περιθεῖναι τῷ τολμή ματι. Η γὰρ εἰς αὐτοὺς ὕβρι; οὐκ ἦν εύλογο; τιμ φασις εἰς ἀναίρεσιν· ἄλλως δὲ οὐκ ἦν ἡ ὕβρις αὐτοῦ, ἀλλὰ τοῦ προφήτου κατ' αὐτῶν κατηγορία· ἅμα δὲ οὐδὲ ἤθελον δοκεῖν διὰ τὰ εἰς αὐτοὺς αὐτὸν ἀνελεῖν ὥσπερ οὐδὲ τὸν Χριστὸν, ἀλλὰ δι' ἀσέβειαν· οὐ γὰρ ἀρκοῦντο εἰ; τὴν μιαιφονίαν, ἀλλ' ἔσπευδον καὶ ἐμελέτων καὶ τὴν δόξαν αὐτοῦ βλάψαι ". Εδεδίεσαν γὰρ μὴ ἀναιρούμενος διὰ τὴν εἰς αὐτοὺς ὕβριν, 2Variæ lectiones et notæ. 30 χωρίσαι, ίσ. *s sta dicto erasa, ut non facile possem agnoscere postulat talem, qualem posui, aut, γούν, aut similem. ST pity.

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. - CAP. VII. δεσιμώτερος γένηται. Καὶ Ἰησοῦν ἑστῶτα ἐκ δεξιῶν Asel cogitabant ae nitebantur etiam laedere ej s Γι τοῦ Θεοῦ. Τὸ βέβαιον καὶ ἀμετακίνητον διὰ τῆς mam et existimationem. Metuebant enim, ne si inστάσεως δηλοῖ· ἄλλως τε καὶ πρὸς ἐκείνους ἀποδε terficeretur propterea qued ipsos contumelia affeκτὸν ἦν· καὶ ἑστῶτα τέως παρεδέξαντο. cisset, majorem venerationem consequeretur. Et Jesum stautem a dextris Dei. Stabilitatem et immobilitatem 71 per stationem significat, atque alioquin id apud illos gratum et acceptum erat, ac stare eum tunc adimittebant et concedebaut, Κράξαντες δὲ φωνῇ μεγάλῃ συνέσχον τὰ ὦτα αὐτῶν, καὶ ὥρμησαν όμοθυμαδὸν ἐπ' αὐτόν. Καὶ ἐκβαλόντες ἔξω τῆς πόλεως, ἐλιθοβόλου, Καὶ οἱ μάρτυρες ἀπέθεντο τὰ ἱμάτια παρὰ τοὺς πόδας νεανίου, τοῦ 18 καλουμένου Σκύλου. Καὶ ἐ λιθοβόλουν τὸν Στέφανον ἐπικαλούμενον καὶ λέγοντα· Κύριε Ἰησοῦ, δέξαι τὸ πνεῦμά μου. θεὶς δὲ τὰ γόνατα, ἔκραξε φωνῇ μεγάλῃ· Κύγιε, μὴ στήσῃς αὐτοῖς τὴν ἁμαρτίαν ταύτην. Καὶ τοῦτο εἰπὼν, ἐκοιμήθη. Ὅπερ ἐπὶ Χριστοῦ ποιοῦσι, τοῦτο καὶ ἐνταῦθα καθάπερ ἐκεῖνος εἶπεν· ο Ὄψεσθε ἐκ δεξιῶν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ καθήμενον· καὶ βλασφημίαν τὸ πράγμα καλέσαντες ὥρμησαν ἐπ' αὐτόν· οὕτω δὴ καὶ ἐνταῦθα. 'Αλλ' ἐκεῖ μὲν διέρρηξαν τὰ ἱμάτια· ὧδε δὲ συνέσχον τὰ ὦτα. Καὶ ἐκβαλόντες ἔξω τῆς πόλεως, Ελιθοβόλουν· οὐδὲ ὅσον ἀπαρτίσαι τὸν λόγον ἀνασχό τες, ἐλιθοβόλουν αὐτόν. Καὶ μὴν εἰ ἐψεύδετο, ὡς μαινόμενον ἔδει ἀφεῖναι· εἰ δὲ πλήθους, θαυμάσαι Vers. 57. At illi magna voce exclamantes, continebant et obturabant aures suas, atque, unanimiter impetum in eum faciebant. VERS. 58. Ejectumque extra urbem lapidare cœ perunt. Ac testes deposuerunt vestimenta sua juxta s pedes a.lolescentis, qui vocabatur Saulus. VERS. 59. Et lapidabant Stephanum invocantem ac dicentem: Domine Jesu, suscipe spiritum meum. VERS. CO. Positis autem genibus, clamavit voce magna: Domine, ne imputes illis hoc peccatum *. Atque hoc elocutus, obdormivit. Quod tempore Christi fecerant, hoc etiam hic fecerunt. Quemadmodum ille dixerat: «Videbitis a dextris Filium Dei sedentem et eam rem illi blasphemiam, seu crimen læse majestatis divine vocantes, impetum in eum fecerunt: ita nimirum etiam hic. Sed illic quidem disciderunt vestimenta: hic vero continuerunt aures. Et ejectum extra urbem lapidare cœperunt. Ne tantisper quidem quieti, donec orationem absolveret, lapidare cum coeperunt. μᾶλλον· ἔξω δὲ τῆς πόλεως ἐκβαλόντες ἀναιρούσιν, Atqui, si mendiebatur, tanquam insanum et furio- ὥσπερ ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ. Καὶ οἱ μάρτυρες ἀπέεντο τὰ ἱμάτια παρὰ τοὺς πόδας νεανίου. Μάρτυρας λέγει, οὖς ὑπέβαλον καταψευδομαρτυρῆσαι αὐτοῦ. Δύο δὲ αἰνίττετα: διὰ τούτων· ὅτι καὶ αὐτοὶ οἱ δοκοῦντες μαρτυρεῖν, πλέον ἦσαν πρὸς τὸν φόνον παρεσκευασμέ ο· εἶχε καὶ τὰ ἱμάτια, ὥστε εἶναι κούφοι καὶ ἀπαραπόδιστοι εἰς τὸ λιθοβολεῖν, ἀπετίθεντα· καὶ ὅτι ὁ μέλλων ὕστερον κῆρυξ εἶναι τῆς οἰκουμένης, καὶ αὐτὸς τότε συνέπραττε τῷ φόνῳ· οὕτω θεία τις καὶ παράδοξος καὶ οὐ κατὰ ἄνθρωπον γέγονεν αὐτῷ ἡ μεταβολή. Τὸ δὲ, Κύριε Ἰησοῦ, δέξαι τὸ πνεῦμά μου, διδάσκοντος ἦν καὶ δεικνύοντος αὐτοὺς ὅτι οὐκ ἀπόλλυται. Καὶ ἐλιθοβόλουν τὸν Στέφανον. [ ΚΥΡΙΛΛΟΥ.] Ἐπειδὴ δὲ δικαίωμα διὰ τῆς εἰς Χριστὸν πίστεως, καὶ ἐν αὐτῷ τὸ ἁπλημμελὲς ἡ ἀνθρώπου φύσις ἐπλούτησε, κεκαινοτόμηκεν ὑμῖν τὸ μηκέτι μὲν εἰς ᾅδου τρέχειν τὰς ψυχὰς ἡμῶν καθὰ καὶ πρώην πέμπεσθαι δὲ εἰς χεῖρας Θεοῦ ζῶντος. Καὶ τοῦτο εἰδὼς ὁ ἅγιος Στέφανος, ἔφη • Κύριε Ἰησοῦ, δέξαι τὸ πνεῦμά μου· καὶ ὁ μακάριος δὲ Παῦλος γράφει·. Ωστε καὶ οἱ πάσχοντες κατὰ θέλημα Θεοῦ, πιστῷ κτίστῃ παρατιθέσθωσαν τὰς ἑαυτῶν ψυχάς.» θεὶς δὲ τὰ γόνατα ἔκραξε φωνῇ μεγάλη· Κύριε, μή στήσῃς αὐτοῖς τὴν ἁμαρτίαν ταύτην. Οὐχ ἁπλῶς, φησί, εὔχεται, ἀλλὰ μετὰ προσοχῆς· μέχρι γάρ τούτου συνεχώρησεν ὁ Θεὸς αὐτῷ τὴν ψυχὴν εἶναι. Ορα μ sum cum dimittere oportebat, sin autem vera diceLat, magis admirari. Extra urbem autem ejectum orcid unt: quemadmodum etiam tempore Christi in ipso fecerunt. Et testes deposuerunt vestimenta juxta pedes adoloscentis. Testes vocat, quos subornaverant, ut adversus illum falsum testimonium alicerent. Porro duas res innuit per hæc: nempe etiam illos, qui videbantur testes esse, magis ad cædem fuisse paratos, siquidem etiam vestimenta, ut leves et expediti ad lapidaudum essent, depenebant: præterea illum, qui postea orbis terrarum præco futurus erat, etiam ipsum tunc cædem adjuvisse adeo divinam quamdam, novam, inopimatam, non exspectatam, nec humanam consecu tus est mutationem. Cæterum quod dixit: Domine Jesu, suscipe spiritum meum: docentis erat et ostendentis eis, sese non perire. Et lapidabant S'' - phanum. Quandoquidem autem justificatio per fi dem in Christum contingit, ac per illum ipsum hoc boni consecuta est humana natura, ut non erret, nec offendat: hanc novam nobis rationem confecit, ut ad inferos quidem animæ nostræ jam non amplius, ut antea currant, sed mittantur in manus Dei viventis. Idque haud ignorans sanctus Stephanus, Domine Jesu, inquit, suscipe spiritum meum. Ac beatus item Paulus scribit: «Itaque etiam qui voluntate Dei patiuntur, fideli Creatori Varia lectiones et not. * Articulus, τοῦ, desideratur in vulgato. IV. ne statuas illis hoc peccatum. . V. secus.

62% aninas 72 suas committant atque commendent.» δὲ φωνὴν καὶ ἀνεξικακίας ὑπερβολήν. Εντεῦθεν δεί κνυσιν, ὅτι οὐδὲ τὰ πρότερα ἃ εἰς αὐτοὺς εἶπε, θυμοῦ τινος ἦσαν, ἀλλ' ὥστε στύψαι καὶ ἐλέγξαι καὶ ἐπιστάσασθαι. Positis autem genibus exclamavit voce magna: Domine, ne impules eis hoc peccatum. Non simpliciter, inquit, precatur, sed cum consideratione atque attentione: Nam tantisper animam ei adesse Deus concedebat. Vide autem vocem, et in malis patientiam immensar. llinc ostendit, ne illa quidem priora, quæ in illos dixerat, iraculis furoriste alicujus fuisse: sed ut exacerbaret, convinceret, attraheret, alliceret. CAPUT VIH. VERS. 1. Cæterum Saulus erat ex iis, quibus probabatur illum interfet. Orta est autem in illo die persecutio magna adversus Ecclesiam Hierosolymi tamam, atque omnes dilapsi sunt in fines Judææ alque Samaria, apostolis exceptis. VERS. 2. Curaverunt auten una fanus Stephant stři religiosi, magnumque plangorem ei fecerunt. TES. 3. Porro Saulus taslabat Ecclesiam, et in demos ingrediens, trahensque viros et mulieres, tra- „debat in custodiam. VERS. 4. Atque illi quidem, qui dispersi erant, quacunque iter faciebant, verbum Dei annuntia. bant. Ipsi, inquit, apostoli non dilapsi sunt, sed erant fierosolyniis. Ubi enim major belli moles erat, illic stare primarios bellatores, in acie collocari, cæterisque exemplum fortitudinis animique præsentiæ proponi “oportebat. Curaverunt autem una funus Stephani viri religiosi, magnumque plangorem ei fecerunt. Si religiosi erant, cur plangorem faciebant. Quia nondum erant perfecti: atque alioqui quis non planxisset, tali doctrina, tali praesidio, talibus signis carere coatlus, et illum manstetui lapidibus obrutum, mortuum jacentem videns? Saulus autem vastabat Ecclesiam. Ingens furor, quod et solus erat, et in ædes irruebat: animam enim suam dederat pro lege. VERS. 5. Caterum Philippus cum devenisset in irbem Samaria, prædicabat Christam. VERS. 6. Attendebant autem unanimiter turba quæ dicebantur a Philippo, quod et audirent et vitlerent signa, quæ faciebat. Vers. 7. Ex multis enim, qui ab iis opprimebantar, spiritus impuri magna voce clamantes exibant. Multi item paralytici et claudi curati sunt. VERS. 8. Fuit ergo gaudium magnum in illa utbe. Non apostolus Philippus, qui recensebatur inter filos duodenos, sed unus de septenuis illis, qui delecti erant ad dispensationem 73 viduarum bic est qui et Eunuchum baptizavit, et Simoni fidei tradidit rudimenta. Et audi ipsum Lucani dicentem Interfecto Stephano ingens adversus Ecclesiam persecutio orta est, et omnes dilapsi sunt in partes Judæcæ et Samariæ, præterquam apostoli. Unde perspicuum est apostolum Philippum una KE AA. II'. Σαῦλος δὲ ἦν συνευδοκῶν τῇ ἀναιρέσει αὐτοῦ. Εγένετο δὲ ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ διωγμὸς μέγας ἐπὶ τὴν Ἐκκλησίαν τὴν ἐν Ἱεροσολύμοις· πάνω τες δὲ 10 διεσπάρησαν κατὰ τὰς χώρας τῆς Ἰου δαίας καὶ Σαμαρείας, πλὴν τῶν ἀποστόλων. Συνεκόμισαν δὲ τὸν Στέφανον ἄνδρες εὐλα βεῖς· καὶ ἐποιήσαντο κοπετόν μέγαν ἐπ' αὐτῷ. Σαῦλος δὲ ἐλυμαίνετο τὴν Ἐκκλησίαν, κατὰ τοὺς οἴκους εισπορευόμενος, σύρων τε άνδρας καὶ γυναῖκας παρεδίδου εἰς φυλακήν. Οἱ μὲν οὖν διασπαρέντες, διῆ 10ον ευαγγελιζό μενοι τὸν λόγον. Αὐτοί, φησίν, οἱ ἀπόστολοι οὐ διεσπάρησαν, ἀλλ' ἦσαν ἐν Ἱεροσολύμοις. Ἔνθὰ γὰρ πλείων 20 ὁ πόλεΕνθα μᾶς, ἐκεῖ παρατάττεσθαι τοὺς πρωταγωνιστές έδει καὶ ἑτέροις προσκεῖσθαι ἀνδρείας οι υπόδειγμα καὶ θάρσους. Συνεκόμισαν δὲ τὸν Στέφανον ἄνδρες εὐω λαβεῖς. Εἰ εὐλαβεῖς ἦσαν, πῶς ἐποιοῦντο κοπετόν Οτι οὔπω ἦσαν τέλειοι· ἄλλως τε δὲ, τίς οὐκ ἂν κόψατο τοιαύτης διδασκαλίας καὶ προστασίας καὶ σημείων τοιούτων ἀποστερούμενος, καὶ ὁρῶν τὸν πρᾶον ἐκεῖνον νεκρὸν λιθόλευστον κείμενον; Σαύλο; δὲ ἐλυμαίνετο τὴν Ἐκκλησίαν. Πολλὴ ἡ μανία· καὶ τὸ μόνον εἶναι αὐτὸν, καὶ τὸ ἐπιπηδὲν τοῖς οἴκοις· τὴν γὰρ ψυχὴν αὑτοῦ ὑπὲρ τοῦ νόμου ἦν δεδωκώς. Φίλιππος δὲ κατελθὼν εἰς πόλιν τῆς Σαμα ρείας, εκήρυσσε τὸν Χριστόν 31. Προσεῖχόν τε οἱ ὄχλοι τοῖς λεγομένοις ὑπὸ τοῦ Φιλίππου όμοθυμαδὸν ἐν τῷ ἀκούειν αὐτοὺς καὶ βλέπειν τὰ σημεῖα, ἃ ἐποίει. Πολλῶν γὰρ τῶν ἐχόντων πνεύματα ἀκάθαρτα, βοῶντα φωνῇ μεγάλῃ ἐξήρχετο. Πολλοὶ δὲ παραλελύμενοι καὶ χωλοὶ ἐθεραπεύθησαν. Καὶ ἐγένετο χαρὰ μεγάλη ἐν τῇ πόλει ἐκείνῃ. Οὐχ ὁ ἀπόστολος Φίλιππος ὁ ἐν τοῖς δεκαδύο καταλεγόμενος ἦν, ἀλλ᾽ εἷς τῶν ἑπτὰ τῶν ἐκλεγέντων πρὸς τὴν τῶν χηρῶν οἰκονομίαν, οὗτός ἐστιν, ὁ καὶ τὸν Εὐνοῦχον βαπτίσας, καὶ τὸν Σίμωνα κατηχήσας. Καὶ ἄκους αὐτοῦ τοῦ Λουκᾶ λέγοντος, Αναιρεθέντος Στεφάνου διωγμὸς ἐγένετο μέγας ἐπὶ τὴν Ἐκκλησίαν, πάντες δὲ διεσπάρησαν κατὰ τὰς χώρας τῆς Ἰουδαίας καὶ τῆς Σαμαρείας, πλὴν τῶν ἀποστόλων. Ὡς δῆς λον εἶναι ὅτι ὁ ἀπόστολος Φίλιππος σὺν τοῖς ἄλλοις Variæ lectiones et notæ. * In vulgato est, τε. 10 πλεῖον, erat. 31 τσ. προκεῖσθα: ἀνδρίας. " In vulgato est: ἐκήρυσσεν αὐτοῖς τὸν Χριστόν. 6: 1η vulgato est, μεγάλη φωνῇ. * Pro, προσκεῖσθαι, lego, προκεῖσθαι. Ε. curaverunt autem una Stephanum. C. Stephano parcrtarunt.

CAP. VIII. ἀποστόλοις ἐν Ἱεροσολύμοις κατέμεινεν. Εστι δὲ cum cateris Hierosolymnis permansisse. Facit.nuκαὶ τοῦτο πρὸς ἀπόδειξιν, ὅτι Φίλιππος μὲν ἐδάπτισε τοὺς ἐν Σαμαρεία μαθητευθέντας· Πέτρος δὲ καὶ Ἰωάννης οἱ ἀπόστολοι καταβάντες ἀπὸ Ἱεροσο λύμων πρὸς αὐτούς, τὴν τοῦ Πνεύματος χάριν παρ ἔσχοντο. Εἰ δὲ εἰς τῶν ἀποστόλων οὗτος ἐτύγχανεν, εἶχεν ἂν τὴν αὐθεντείαν τῆς τοῦ Πνεύματος δόσεως· βαπτίζει δὲ μόνον ὡς μαθητής· τὴν δὲ χάριν τελειοῦ. σιν οἱ ἀπόστολοι, οἷς ἡ τῆς τοιαύτης δόσεως αυθεν τεία ἐδόθη. Αλλοι δὲ λέγουσιν ὅτι διὰ τοῦτο ὁ Φίλιππος οὐ κατήγαγεν ἐπὶ τοὺς βαπτισθέντας τὸ Πνεῦμα, ὅτι διάκονος ἦν μόνον παρὰ τῶν περὶ Στέφανον προβληθεὶς, οὐ μὴν καὶ πρεσβυτέρου ἀξίαν εἶχεν, ἢ ἐπισκόπου, ὡς οἱ μαθηταὶ τοῦ Κυρίου. Ότι δὲ διάκονος ἦν, μαρτυρεῖ ὁ Παῦλος ἐν τοῖς κανόσιν, οὐ μόνον περὶ αὐτοῦ, ἀλλὰ καὶ περὶ Ανανίου, ὅς ἐθάπτισεν αὐτὸν τὸν Παῦλον. Διάκονος δὲ ῶν, ἐβάπτισε πρῶτον μὲν διὰ τὸ σπάνιν εἶναι ἐν Σαμαρεία πρεσβυτέρων· ἔξεστι δὲ ἐν ἀνάγκῃ καὶ τῷ διακόνῳ βαπτίζειν, μὴ ὄντος πρεσβυτέρου, καθὼς αὐτὸ τὸ Πνεῦμα ἐδίδαξε, προτρεψάμενον αὐτῷ εἰ ἐπὶ τὸ πλησιάσαι τῷ Ευνούχῳ. Σημειωτέον δὲ ὅτι μετὰ τὸ βάπτισμα τῇ τῶν χειρῶν ἐπιθέσει ἐπιφοιτᾷ δι᾿ εὐχῆς ἐπὶ τοὺς βαπτιζομένους εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Κυ ρίου Ἰησοῦ, τὸ ἅγιον Πνεῦμα. Διὸ καὶ μέχρι νῦν ἡ τάξις οὕτω φυλάττεται. tem etiam hoc ad demonstrationem. Nam Philippus quidem baptizavit eos, qui in Samaria verbum Dei didicerant Petrus autem et Joannes apostoli Hierosolymis ad eos profecti, donum Spiritus sancti illis præstiterunt, Quod si hic unus fuisset apostolorum, habuisset utique auctoritatem dandi Spiritus sanctised baptizat duntaxat, tanquam discipulus: donum autem ac gratiam sancti Spiritus tanquam rei perfectionem addunt apostoli, quibus bujusmodi donationis faciendae auctoritas dala erat. Alii autem dicunt, idcirco Philippum non superinduxisse Spiritum sanctum super baptizatos, quod diaconus duntaxat esset, ab Stephano nominatus atque promotus, presbyteri autem vel episcopi, sicut discipuli Domini, auctoritatem non baberet. Porro diaconum illum fuisse testatur Paulus in regulis, non modo de hoc ipso loquens, veruṛn etiam de Anania, qui ipsum Paulum baptizavit. Cæterum diaconus cum esset, baptizavit primum quidem, quod penuria presbyterorum esset in Samaria: licet autem in necessitatectiamn diacono baplizare, ubi presbyter non est, quemadmodum docuit ipse Spiritus, hortatus ipsum Philippum, ut propius accederet ad Eunuchum. Notandum est autem, post baptisma impositis manibus per precationem super baptizatos in nomine Domini Jesu venire Spiritum sanctum. Quamobrem etiam usque adhuc talis ordo servatur. 'Ανὴρ δέ τις ὀνόματι Σίμων προϋπήρχεν ἐν τῇ πόλει μαγεύων, καὶ ἐξιστῶν τὸ ἔθνος τῆς Σα μαρείας λέγων εἶναι τινα ἑαυτὸν μέγαν. έ Ο προσεῖχον ἀπὸ μικροῦ ἕως μεγάλου, γοντες· Οὗτός ἐστιν ἡ δύναμις τοῦ Θεοῦ ἡ μεγάλη. Προσεῖχον δὲ αὐτῷ διὰ τὸ ἱκανῷ χρόνῳ ταῖς μαγείαις ἐξεστακέναι αὐτούς. Οτε δὲ ἐπίστευσαν τῷ Φιλίππῳ, ευαγγελιζο μένῳ τὰ περὶ τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ, καὶ τοῦ ὀνόματος 85 Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἐβαπτίζοντο ἄνδρες καὶ γυναῖκες. Ὁ δὲ Σίμων καὶ αὐτὸς ἐπίστευσε· καὶ βαπτι σθεὶς ἦν προσκαρτερῶν τῷ Φιλίππῳ· θεωρῶν τε δυνάμεις καὶ σημεῖα γινόμενα ἐξίστατο. Ακούσαντες δὲ οἱ ἐν ῾Ιεροσολύμοις ἀπόστολοι, ὅτι δέδεκται ἡ Σαμαρεία τον λόγον τοῦ Θεοῦ, ἐπέστειλαν πρὸς αὐτοὺς τὸν Πέτρον καὶ Ἰωάν. γην. Οίτινες καταβάντες, προσηύξαντο περὶ αὐτῶν, ὅπως λάβωσι Πνεῦμα ἅγιον. VERS. 9. Erat autem jam antea in illa urbe vir quidam nomine Simon artem magicam exercens, cl admiratione sui attonitæ et obstupefactæ genti Samariæ imponens, qui diceret se esse quemdam magnum. VERS. 10. Cui omnes tam summi quam infimi auscullabant, dicentes: Hic est potentia Dei illa magna. VERS. 11. Attendebant autem eum, propterea quod magicis præstigiis atque ludibriis satis multo jam tempore eis attonitis et obstupefactis imposuisset *, animosque eorum ac mentes cepisset. VERS. 12, Cum autem credidisset Philippo annuntianti atque docenti quæ pertinent ad regnum Dei, el nomen Jesu Christi, baptizabantur tum viri tum mulieres. VERS. 13. Itaque Simon et ipse credidit, et baplizatus frequens et assiduus erat cum Phi'ippo cumque videres virtutes et signa fieri, attonitus admirabatur. 74 VERS. 14. Porro cum audissent apostoli, qui erant Jerosolymis, ab Samaria verbum Dei esse re. ceptum, miserunt ad eos letrum et Joannem. VERS. 15. Qui cum descendissent ille, oraverunt pro eis, ut acciperent Spiritum sanctum. Varia lectiones et nom. " 3. τσ. αὐτόν. ** In vulgato hic addditur articulus του. × V. dementassel cos. y V. adhærebat Philippo.

VERs. 16. Nondum enim super quemquam illorum erál delapsns: sed baptizati duntaxat erant în nómille Christi Jest. Vers. 17. Tunc manus ei imponebant, οι «ccipiebant Spirittim sanctum. VERS. 18. Conspicatus autem Simon per impositionem mañuɑm apostolorăm dari Spiritum sanétuin, attulit els pecunias, VERS. 19. Ac dixit: Date mihi quoque istām; 0testarem, ut cuicunque imposuero mands, accipiti Spiritům sakėtúm. Vans. 20: At Petrus dixit ad eum: Abi S, inquit, cüm tuâ pecuñia in malam rem, qui donum Det precuniis comparandam existimasti. Vens. 21. Non es neque particeps neque consors hujus rationis atque doctrina. Cor enim tuum non est rectum coram Deo. Vide aliam tentationem, nempe eam, quæ accidit per Simonem. Ait autem, quod cum eliam magiam pótentiam esse putabant. Adeo spatio temporis et magicis præstigiis atque ludibriis erant decepti: donec Philippus adveniens errore eos liberavit. Dicebat enim Simon Judæis quidem: Ego sum Pater: Saniaritauis autein, Ego suin Christus. Itaque Simon et ipse credidit. Non fidei gratia, scd, οι οι ipse faceret signa. Qui igitur ille videbatur facère signa! Fingebat, atque prestigiis imponebat. Forsitan autem etiam eos, qui a dæmonibus premebantur atque vexabantur, coercebat, et ut suam, ita apostolorum quoque professionèm artis alicujus esse existimabat. Quamobrem etiam pectiflas dabat: ne autem rursus abigeretur, idcirco fre quens et assiduus erat cum Philippo. Vers. 93. Desiste igitur ab ista nequitia tua, et redi ad sanitatéma, Deumque ora, si forte tibi rcmittatur cogitatió cordis tui. VERs. 23. In felle ehim amaritudinis et obstřictio ac improbitatis video te vèrsari. VERS. 24. Respondens autem Simon dixii: Depretamimi vos Dominum pro me ne quitt mihi eveniat corum, qua dixistis. Vers. 25; Atque illi quidem testificati et locuti verò bum Dei, reversi sunt in Jerusalem, multosyne vicos Samaritanorum doctrina evangelica înstruxerunt. Supervakuum esset illud, Desiste, quod 75 St moni dicebatur, qui ex constitutione malus erat, Juxta fabulas hæreticorum. Aiunt enim hominem hattirá málum non esse capacèm ejus, quæ ex destinäta voluntate fit, mutationis. Sed non frustra dictum est: Desiste igitur, et ad sanitatem redi, sua potestatis igitur atque arbitrii erat etiam ipse. ο Οὕτω γὰρ ἦν ἐπ' οὐδενὶ αὐτῶν ἐπιπεπτωκός· μόνον δὲ βεβαπτισμένοι ὑπῆρχον εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ Ἰησοῦ. Τότε ἐπετίθουν τὰς χεῖρας ἐπ' 10 αὐτοὺς, καὶ ἐλάμβανον Πνεῦμα ἄγον. Θεασάμενος δὲ ἴ Σίμων ἔτι διὰ τῆς ἐπιθέ σεως τῶν χειρῶν τῶν ἀποστόλων δίδεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, προσήνεγκεν αὐτοῖς χρή γιατα. Λέγων· Δότε καμοὶ τὴν ἐξουσίαν ταύτην, ἵνα ᾧ ἐὰν ἐπιθῶ τὰς χεῖρας, λαμβάνη Πνεύμ ἅγιον. Πέτρος δὲ εἶπε πρὸς αὐτόν· Τ3 ἀργύριόν σου σὺν σοὶ εἰς ἀπώλειαν 88· ὅτι τὴν δωρεὰν τοῦ Θεοῦ ἐνόμισας διὰ χρημάτων κτᾶσθαι. Οὐκ ἔστι σοι μερὶς οὐδὲ κλῆρος ἐν τῷ λόγ τούτῳ· ἡ γὰρ καρδία σου οὐκ ἔστιν εὐθεῖα ἐν. ώπιον τοῦ Θεοῦ. Ορα καὶ ἕτερον πειρασμὸν τὸν τοῦ Σίμωνος. φησὶ δὲ ὅτι καὶ μεγάλην αὐτὸν δύναμιν ἐνόμιζον· οὕτως ἦσαν τῷ χρόνῳ καὶ ταῖς μαγείαις ἐξηπατη μένοι 80· μέχρις ἂν Φίλιππος ἐπιστᾶς, τῆς πλάνης αὐτοὺς ἀπήλλαξεν. Ἔλεγε γὰρ ὁ Σίμων τοῖς μὲν Ἰουδαίοις, Ἐγώ εἰμι ὁ Πατήρ τοῖ; δὲ Σαμαρείταις, Ἐγώ εἰμι ὁ Χριστός. Ο δὲ Σίμων καὶ αὐτὸς ἐπίσ στευσεν οὐ πίστεως ἕνεκεν, ἀλλ᾿ ὥστε καὶ αὐτὸν ποιεῖν σημεία. Πῶς οὖν ἐκεῖνος ἐδόκει ποιεῖν σημεία; Ἐφάνταζεν· ἴσως δὲ καὶ τοὺς δαιμονῶντας ἐδέσμει· καὶ ὥσπερ τὸ ἑαυτοῦ, οὕτως ἐνόμιζε καὶ τὸ τῶν ἀποστόλων εἶναι τέχνης τινός· διὸ καὶ χρήματα ἐδίδου· ἵνα δὲ μὴ ἀπελαύν, πάλιν διὰ τοῦτο προς εκαρτέρει τῷ Φιλίππω. Μετανόησον οὖν ἀπὸ τῆς κακίας σου ταύτης, καὶ δεήθητι τοῦ Θεοῦ· εἰ ἄρα ἀφεθήσεται σοι ἡ ἐπίνοια τῆς καρδίας σου. Εἰς γὰρ χολὴν πικρίας καὶ σύνδεσμον αδικίας ὁρῶ σε ὄντα. Αποκριθεὶς δὲ ὁ Σίμων εἶπε· Δεήθητε ὑμεῖς ὑπὲρ ἐμοῦ πρὸς τὸν Κύριον, ὅπως μηδὲν ἐπἔ100 ἐπ' ἐμὲ ὧν εἰρήκατε. Οἱ μὲν οὖν διαμαρτυρόμενοι νὰ καὶ λαλήσαντες τὸν λόγον τοῦ Κυρίου, ὑπέστρεψαν εἰς ἹερουσαΟ λήμ, πολλάς τε κώμας τῶν Σαμαρειτών επήγγε λίσαντο. Παρῆλκεν ἂν τὸ, Μετανόησον, τῷ Σίμωνι λεγό μενον, ἐκ κατασκευῆς ὄντι κακῷ, κατὰ τοὺς αἱρετι κῶν μύθους. Φασὶ γὰρ ὅτι κακὸς ὧν ὁ ἄνθρωπος φύσει, οὐκ ἔστι δεκτικὸς τῆς κατὰ βούλησιν μεταβολῆς. Ἀλλ' οὐ ματαίως εἴρηται τὸ, Μετανόησον οὖν αὐτεξούσιος ἄρα καὶ αὐτὸς, καὶ δεήθητι τοῦ Θεοῦ, εἰ ἄρὰ ἀφεθήσεται σοι ἢ ἐπίνοια τῆς καρδίας σου. Varia lectiones et nota. * In exemplari non erai, ἐπ' quod est in vulgato fortasse pro, αὐτοὺς; fuit, αὐτοῖς, et ita non requiritur prepositio ἐπί. 37 In vulgato hic adjectus est articulus d. 85 In vulgato est, σὺν σοὶ εἴη εἰς ἀπώλειαν. ἐν ἐξηπατημένη, erat. Το 10. διαμαρτυράμενοι. " In vulgato est, ευαγγελίσαντο. * verbum pro verbo reddiderunt: ● Pecunia tua tecum sit in perditionem. › ■ V..pœnitentiam itaque age nb hac tua nequitia.

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. - CAP. VIII. Τούτός τεν, ὡς οὐ συγχωρηθέντος ἂν αὐτῷ εἰ ἔ- Ded:uque ora, si forte tibi remittatur cogitatio corκλαυσε καὶ μετενόησεν. 'Αλλ' ἔθος καὶ τοῖς προφήταις τὸ τοιοῦτὴν εἶδὸς τοῦ λόγου· ἄλλως τε καὶ προήδει αὐτὸν ὁ Πέτρος μὴ πρὸς μετάνοιαν ἐπιστρέψαντα Διὰ τοῦτο δέ φησιν, Εἰ ἀφεθήσεταί σοι. Τὸ γὰρ Δεήθητε ὑμεῖς ὑπὲρ ἐμοῦ πρὸς τὸν Κύριον, οὐ μετακίας καὶ ἐπιστροφῆς, ἀλλὰ μόνον ἀφοσιώσεως ἕνεκα ἔφη· ἐπεὶ, ποῦ τὸ πένθος; ποῦ ἡ κατάγνω σις καὶ ἡ ἐξομολόγησις; Εἰς γὰρ χολήν πικρίας καὶ σύνδεσμον ἀδικίας ὁρῶ σε ὄντα. Πολλοῦ θυμοῦ τὰ δήματα. Οὐ κολάζει δὲ αὐτὸν, ἵνα μὴ λοιπὸν ἡ πίσ στις δόξῃ ἀνάγκης εἶναι καὶ φόβου, καὶ ὠμὸν τὸ πράγμα φανῇ. Οἱ μὲν οὖν διαμαρτυρόμενοι καὶ λαλήσαντες τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ, ὑπέστρεψαν εἰς Ἱε ρουσαλήμ. Ίσως διὰ τὸν Σίμωνα υποστρέφουσιν, ἵνα μὴ ἀπατῶνται, ἵνα λοιπὸν ἀσφαλεῖς ὦσιν. "Ορα δὲ ὅτι οὐ προηγουμένως έρχονται εἰς Σαμάρειαν, ἀλλὰ διωκόμενοι· ὅπερ καὶ ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ γέν γόνεν. tuti essent. Vide autem eos non præcipue deditaque expellerentur, quod et tempore Christi accidit. Αγγελος δὲ Κυρίου ἐλάλησε προς Φίλιππον λέγων· Ανάστηθι καὶ πορεύου κατὰ μεσημβρίαν ἐπὶ τὴν ὁδὸν τὴν καταβαίνουσαν ἀπὸ ἹερουσαΔημ εἰς Γάζαν· αὕτη ἐστὶν ἔρημος. Καὶ ἀναστὰς ἐπορεύθη· καὶ ἰδοὺ ἀνὴρ Αἰθίου, Εὐνοῦχος, δυνάστης Κανδάκης τῆς βασιλίσσης λιθιόπων, ὃς ἦν ἐπὶ πάσης τῆς γάζης αὐτῆς, ὃς ἐληλύθει προσκυνήσων εἰς Ἱερουσαλήμ. Εν τε υποστρέφων καὶ καθήμενος ἐπὶ τοῦ ἄματος αὐτοῦ, ἀνεγίνωσκε τὸν προφήτην Ucatar. Εἶπε δὲ τὸ Πνεῦμα τῷ Φιλίππῳ Πρόσελθε, και πολλήθητι τῷ ἁρματι τούτῳ. Προσδραμὼν δὲ ὁ Φίλιππος, ἤκουσεν αὐτοῦ ἀναγινώσκοντος τὸν προφήτην Ησαΐαν, καὶ εἶ πεν· Αράγε γινώσκεις ἡ ἀναγινώσκεις Η 'Ο δὲ εἶπεν· Πῶς γὰρ ἂν δυναίμην, ἐὰν μὴ τις οδηγήση με; παρεκάλεσέ τε τὸν Φίλιππον ἀναβάντα καὶ “καθίσαι σὺν αὐτῷ. Η δὲ περιοχή Γραφῆς, ἦν ἀνεγίνωσκεν ἦν αὕτη Ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἤχθη, καὶ ὡς ἀμνὸς ἐναντίον τοῦ κείροντος αὐτὸν ὁ ἄφω νος, οὕτως οὐκ ἀνοίγει “τὸ στόμα αὐτοῦ. dis tui: loc dixit, quasi ipsi concessum atque permissum non esset, si flevisset ac resipiscens destitisset. Verum consueta est ctiam prophetis talis forma loquendi, atque alioquin etiam persenserat atque perviderat eum Petrus non ad resipiscendum conversum iri, atque idcirco ait: Si remittatur tibi. Nam illud: Deprecamini vos Dominum pro nie, non pœnitentiæ et ad sanitatem reversionis, sed detestationis duntaxat et mali ominis avertendi causa dicebat. Nam ubi luctus? ubi sui damnatio atque confessio? In felle enim amaritudinis et obstrictione improbitatis video te versari. Ingentis iracundiæ sunt verba. Sed non punit eum, ne fides postea deinceps necessitatis esse videretur atque terroris, et res crudelis appareret. Atque illi testificati atque locuti verbum Dei, reversi sunt in Jerusalem. Forsitan propter Simonem revertuntur, ne deciperentur, ut postea securi að opera in Samariam venire, sed cum agitarentur et Ἐν τῇ ταπεινώσει αὐτοῦ ἡ κρίσις αὐτοῦ ρθη. Τὴν δὲ γενεὰν αὐτοῦ τις διηγήσεται; αίρεται ἀπὸ τῆς γῆς ἡ ζωὴ αὐτοῦ. Ἐμοὶ δοκεῖ, τῶν ἑπτὰ οὗτος ὁ Φίλιππος ἦν. Οὐ γὰρ ἀπὸ Ἱεροσολύμων πρὸς μεσημβρίαν ἀπῄει, ἀλλὰ πρὸς ἄρχτον· ἀπὸ δὲ Σαμαρείας, ἔνθα Φίλιπ πως ὁ τῶν ἑπτὰ διέτριβε καὶ ἐδίδασκε τότε, πρὸς μεσημβρίαν ἐστὶν ὁδός. Τὴν καταβαίνουσαν ἀπὸ Ιερουσαλὴμ εἰς Γάζαν· αὕτη ἐστὶν ἔρημος. Τοῦτο VERS. 26. Angelus autem Domini locutus est ad Philippum: Surge et vade meridiem versus ad viam, qua descenditur ab Jerusalem ad Gazam: huc est vacua. VeRs. 27. Et surgens iter ingressus est, et ecce vir Aithiops, Eunuchus prafectus, Candaces regine Aithiopum, qui praerat universa gaze ejus, qui venerat adoraturus in Jerusalem, VERS. 28. Revertebatur, et sedens in curru suo legebat Isaiae prophetam. VERS. 59. Dixit autem Spiritus Philipro: Accede. et adjunge te currui isti. Vers. 50. Cum itaque accurrisset Philippus, audivit cum legentem prophetam Isaiam, ac dixit: Nunquid intelligis, quae legis VERS. 31. Αt ille diait: Quinam possim, nisi aliquo me instruente? hortatusque est Philippum, ut ascenderet secumque sederet. VERS. 32. Porro quod Scriptura s, quæ legebatur ab illo continebat, erat hoc: Tanquam ovis ad maclationem ductus est, et tanquam agnus coram ton dente mutus, sic non aperit os suum. 76 VERS. 33. Per humilitatem ejus judicium ejus sublatum est. Genus autem ejus quis enarrabit? quia tollitur de terra vita ejus. Ut mihi videtur, hic Philippus erat de illis seplenis. Non enim ab Jerosolymis meridiem versus abiisset, sed versus septentriones: at à Samaria, ubi Philippus uuus de illis septenis morabatur ac docebat tunc, iter est versus meridiem. Qua descen ditur ab Jerusalem ad Gazam: haec est vacua. flee Variæ lectiones et notæ. κι ἐσ. ἐπιτρέψοντα. " In vulgato hic interseritur, καί. * In apographo et hic, et in sequenti scholio scriptum est. ἄραγε. ** Non est in vulgato, και. 16 aútòv, non est in apographo. ἄφωνος, εται, ε τός. ss In vulgato est, ἠνοίγει. • F. Locus Scriptura.

dixit, ne netueret incursum et invasionem Judeo- εἶπεν ὥστε μή φοβηθῆναι τὴν τῶν Ἰουδαίων ἐπι rum. Et surgens iter ingressus est. Vide obedienLiam. Non interrogavit ac dixit: Quare? sed simul atque permissum erat, cum surrexisset, profectus est. Qui venerat adoraturus in Jerusalem. Multis de causis admiratione digna est Eunuchi hujus phitosophia: quod cum habitaret in Æthiopia, cum magistratu fungeretur, cum praefectus esset regiis the sauris, tamen ascendit adoratum in Jerusalem. Porro mulieres imperium obtinere consueverant illius Ethiopiæ, quarum jure successionis una erat etiam Candace, cujus Eunuchus erat quæstor et thesauris præfectus. Considera autem quod etiamsi dies festus non erat, tamen ascenderat: qui a civitate superstitioni dæmonumque cultui obnoxiam vitam transigente, qui in itinere legebat, qui Isaiam prophetam cæteris sublimiorem, qui nescicus quæ legeret, ita lectione tenebatur. Nunquid intelligis quæ legis? Mirabiliter interrogat: neque enim adulabatur et laudabat, neque rursus insectatur ac deridet ignorantiam: sed ut majorem inji… ceret cupiditatem, simul ostendens ingentem inesse thesaurum. Atque ille non dissimulat nec celat: sed, Quinam, inquit, possim? deinde petit se doceri. Tanquam oris ad jugulationem ductus est, et tanquam agnus. etc. Valde perspicua propositorum verborum sententia est. Asportantur enim certo tempore anni oves ut tondeantur; ac cultellos tonsorios sive forfices admovent eis pastores: ac quanquam læduntur, iis tamen, qui hæc agunt, non insultant. Sic item Christus eum convitiis peteretur, non contra convitiabatur. Per humilitatem στασίαν. Καὶ ἀναστὰς ἐπορεύθη. Ορα ὑπακοήν. Οὐκ ἠρώτησε καὶ εἶπε· Διὰ τί; 'Αλλ' ὅμα τῇ ἐπιτροπῇ ἀναστὰς ἐπορεύθη. "Ος εληλύθει να προσε νήσων εἰς Ἱερουσαλήμ. Θαυμάσαι ἔστι τοῦ Εὐνούχου τούτου τὴν φιλοσοφίαν, διά πολλά· ὅτι ἐν Αίθιο. πία μένων καὶ ταμίας τῶν βασιλικῶν θησαυρών, ὅμως ἀνήρχετο προσκυνῆσαι ἐν Ἱερουσαλήμ. Γι ναῖκες δὲ ἦρχον ἐκείνης της Αιθιοπίας, ὧν καὶ * Κανδάκη κατά διαδοχήν μία, ἧς ὁ Εὐνοῦχος ὑπῆρχε ταμίας. Σκόπει δὲ ὅτι καὶ ἑορτῆς μή οὔσης. ὅμως ἀνήρχετο, καὶ ὅτι ἀπὸ πόλεως ἐν δεισιδαιμονία βιούσης, καὶ ὅτι κατὰ τὴν ὁδὸν ἀνεγίνωσκε, καὶ τό τε Ησαΐαν, τὸν τῶν προφητῶν ἐψηλότερον, καὶ τότε μὴ δὲ εἰδὼς ὁ ἀνεγίνωσκεν, οὕτω τῆς ἀναγνώσεως περιείχετο. "Αράγε γινώσκεις & ἀναγινώ σκεις; θαυμασίως ἐρωτᾷ· οὔτε γὰρ ἐκολάκευσε καὶ επήνεσεν, οὔτε πάλιν διασύρει τὴν ἄγνοιαν· ἀλλ' ὥστε πλείονα ἐνθεῖναι τὸν πόθον, ἅμα δεικνὺς καὶ πολὺν τὸν θησαυρὸν ἐγκείμενον. Ο δὲ οὐκ ἀποκρύ πτεται, ἀλλά φησι· Πῶς γὰρ ἂν δυναίμην; Είτα παρακαλεῖ μαθεῖν. Ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἔχθη· Λίαν ἐμφανὴς τῶν προκειμένων ὁ νοῦς. Αποφέρον ται γὰρ εἰς τὸ καρῆναι κατὰ καιροὺς τὰ πρόβατα καὶ τὰς κουρίδας αὐτοῖς μαχαίρας ἐπιφέρουσιν εἰ ποιμένες, καίτοι πάσχοντα τοῖς τοῦτο δρῶσιν οὐκ ἐπιπηδῇ· οὕτω καὶ ὁ Χριστὸς λοιδορούμενος, οὐκ ἀντελοιδόρει. Ἐν τῇ ταπεινώσει αὐτοῦ ἡ κρίσις αὐτοῦ ἤρθη. Τὴν παράνομον κρίσιν τὴν ἐπ' αὐτῷ γινομένην δηλοί τῆς ἀληθείας κρυβείσης. Τὴν δὲ γενεὰν αὐτοῦ τίς διηγήσεται; Τὴν μετὰ τὴν ἀνάστα σιν γενομένην δηλονότι, καὶ τὴν εὐγενῆ αὐτοῦ ἀξίαν, ἣν τ ἡ τῶν οἰκονομηθέντων ἔνδειξις πεῖρα. Τίς ἔσται ἱκανὸς λόγῳ φράσαι, ὅταν εἰς ἔννοιαν ἔλθῃ, τίς ὢν καὶ ποῖος καὶ ἐκ Θεοῦ γεγενημένος μονογενής Υιός, ταῦτα πάντα ὑπέστη; "Οτι αίρεται ἀπὸ τῆς γῆς ἡ ζωὴ αὐτοῦ· ἀντὶ τοῦ, ἐπαίρεται καὶ ὑψηλοτέρα τῶν ἐπὶ γῆς ἐστιν ἡ ζωὴ αὐτοῦ, τοῦ: ἔστιν ἡ πολιτεία ἢ ἡ ὕπαρξις τοῦ Μονογενούς· ὅταν ἔξω νοῆται σαρκὸς, καὶ οὔπω καθ᾿ ἡμᾶς γενόμενος. ejus judicium ejus sublatum est. Injustum judicium, quod de eo, veritate occultata, factum est, significal. Genus autem ejus quis enarrabit? Id quodl, post resurrectionem videlicet, ei contigit, et generosam ejus ac nobilem dignitatem cujus eorum, quæ gessit et administravit, demonstratio exstitit experimentum. Quis oratione satis poterit explicare, cum cogitare ac mente volutare cœperit, quis et qualis, et ex Deo natus unigenitus Filius hæc omnia toleraverit? Quia tollitur de terra vita ejus. Pro eo, quod est, extollitur, et sublimior rebus terrenis est vita ejus, hoc est conversatio 77 aut substantia sive exsistentia Unigeniti, cum extra carpem intelligitur, ac nondum nostri similis factus. VERS. 34. Atque Eunuchus repetito sermone, Plilippo dixit: Queso te, de quonam dicit hoc propheta, de seipso, an de alio quopiam VERS. 35. Aperiens autem Philippus os suum, et incipiens ab hac Scriptura, evangelizavit illi Jesunt. VERS. 36. Ut autem ire pergebant, obiter pervenerunt ad aquam quamdam: et Funuchus, Ecce, inquit. aqua: quid prohibet me baptizari? Quæ sequuntur, usque ad: Et jussit, non erant in exemplari antiquo manuscripto. σε εληλύθη, εται. 50 σ. ἧς. ‹ Locus corruplus. Αποκριθεὶς δὲ ὁ Εὐνοῦχος τῷ Φιλίππω, εἶπε· Δέομαί σου, περὶ τίνος ὁ προφήτης λέγει τοῦτο, περὶ ἑαυτοῦ, ἢ περὶ ἑτέρου τινός; Ανοίξας δὲ ὁ Φίλιππος τὸ στόμα αὐτοῦ, καὶ ἀρξάμενος ἀπὸ τῆς Γραφῆς ταύτης, εὐηγγελί σατο αὐτῷ τὸν Ἰησοῦν. ὡς δὲ ἐπορεύοντο κατὰ τὴν ὁδὸν, ἦλθον ἐπί τι ὕδωρ. Και φησιν ὁ Εὐνοῦχος· Ιδού ὕδωρ· τί πωλύει με βαπτισθῆναι; Variæ lectiones et notæ.

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. - CAP. IX. οι Εἶπε δὲ ὁ Φίλιππος· Εἰ πισεύεις ἐξ ὅλης τῆς καρδίας, ἔξεστιν. Αποκριθεὶς δὲ εἶπε· Πιστεύω τὸν Τῶν τοῦ Θεοῦ εἶναι τὸν Ἰησοῦν Χριστόν. Καὶ ἐκέλευσε στῆναι τὸ ἅρμα, καὶ κατέβησαν ἀμφότεροι εἰς τὸ ὕδωρ ὅτε Φίλιππος καὶ Εὐνοῦ χος, καὶ ἐβάπτισεν αὐτόν. "Οτε δὲ ἀνέβησαν ἐκ τοῦ ὕδατος, Πνεῦμα Κυ ρίου ήρπασε τὸν Φίλιππον. Καὶ οὐκ εἶδεν αὐτὸν οὐκ ἔτι " Εὐνοῦχος· ἐπορεύετο γὰρ τὴν ὁδὸν αὐτοῦ χαίρων. Φίλιππος δὲ εὑρέθη εἰς "Αζωτον· καὶ διερχόμε νος, εὐηγγελίζετο τὰς πόλεις πάσας, ἕως τοῦ ἐλθεῖν αὐτὸν εἰς Καισάρειαν. VERS. 57. Dixit autem Philippus: Si credis ex toto corde, licet. Respondens autem dixit: Credo Filium Dei esse Jesum Christum. Vens. 38. Εt jussit inhiberi & currum, et ambo descenderunt in aquam et Philippus et Eunuchus. Et baptizavit eum. Veus. 39. Cum autem ascendissent ex πηκα, Spiritus Domini rapuit Philippum. Et non vidit cum postea amplius Eunuchus: sed iter suum lætus prosequebatur. VERS. 40. Cæterum Philippus repertus est Azoti: qui peragrans eas partes, omnibus civitatibus Evangelium tradebat, donec veniret Cæsaream. Quæso te, de quonam dicit, etc. Quod noverat p.prophetas aliter etiam de aliis dicere, aut de Δέομαί σου, περὶ τίνος. Τὸ εἰδέναι αὐτὸν ὅτι οἱ προφῆται ἄλλως καὶ περὶ ἄλλο 58 λέγουσιν· ἢ ὅτι περὶ αὐτῶν ἐν ἑτέρῳ προσώπῳ· τοῦτο γὰρ δηλοί αὐτοῦ ἡ ἐρώτησις· σφόδρα ἐστὶν ἐπισκεμμένου σε Ἰδοὺ γὰρ ὕδωρ, τί κωλύει με βαπτισθῆναι; "Ορα πῶς οἰκονομεῖται. Πρότερον ἀναγινώσκει καὶ ἀγνοεῖ εἶτα ἀναγινώσκει αὐτὴν τὴν μαρτυρίαν, ἔνθα ἦν τὸ πάθος, καὶ ἡ ἀνάστασις καὶ ἡ δωρεά· εἶτα παρακα λεῖ. Ἑρμηνεύεται καθεξῆς, ἀπὸ τῆς προφητείας τὰς ἀφορμὰς λαβόντος τοῦ Φιλίππου· ὑπόπτερο; δὲ γενόμενος τῇ προθυμίᾳ, καθεξῆς ἐπείγεται πρὸς τὸ βάπτισμα. Οὐκ εἶπε δὲ, Βάπτισαν με· ἀλλὰ, Τί χωλύει; ἐν ἐρωτήσει τὴν πολλὴν αὐτοῦ δεικνὺς περὶ τὸ βάπτισμα ἐπιθυμίαν. Οτε δὲ ἀνέβησαν ἀπὸ τοῦ ὕδατος, Πνεῦμα Κυρίου ήρπασε τὸν Φίλιππον. Αίρει μὲν αὐτὸν τὸ Πνεῦμα, τὸ γινόμενον θαυμασιώτερον ποιοῦν ἐς· ἅμα καὶ εὐφραῖνον τὸν Φίλιππον ὅτι τοιοὕτων ἀξιοῦται οἴων οἱ προφῆται, ὡς ᾿Αββακούμ, Πνεῦμα δὲ αὐτὸν καὶ οὐκ ἄγγελος, ὡς πρόσθεν απ μει· ἐπειδὴ ἡ μὲν τοῦ ἀγγέλου ὄψις τότε τοῖς σωματικωτέροις, ἡ δὲ τοῦ Πνεύματος, τοῖς πνευματ τικωτέροις ἐγένετο· ἀπὸ τοῦ Εὐνούχου δὲ ἁρπάξει ται συμφερόντως· ἐπεὶ ἠξίωσεν ἂν καὶ συναπελθεῖν αὐτῷ ὁ Εὐνοῦχος, καὶ ἐλύπησεν ἐκεῖνον ἀνανεύσας, οὔπω τοῦ καιροῦ καλοῦντος. Οὕτω πάντα θείως ἐπράττετο. Εἰς Αζωτον δὲ αὐτὸν ἔστησε τὸ Πνεῦμα, ἐν θα λοιπὸν καὶ εὐαγγελίζεσθαι ἔδει. semetipsis in alia persona: hoc enim declarat ejus interrogatio: signum erat viri admodum considerati atque prudentis. Ecce aqua: quid prolibet me baptizari? Vide quomodo tractatur, regitur et instruitur. Prius legit et ignorat, deinde legit ipsum testimonium Scripturæ, ubi erat supplicium et resurrectio, et donum: postea rogat: interprelatio et explicatio deinceps consequitur, cum Philippus a prophetia sumpsisset occasionen. Porro cum studium, cupiditas atque desiderium quasi alas ei adhibuisset, deinceps festinat ad baptisma. Non dixit autem: Baptiza me: sed, Quid vetat? per interrogationem ingens suum ostendens baptismatis consequendi, studium atque cupiditatem. Cum autem ascendisset ab aqua, Spiritus Domini rapuit Philippum. Tollit quidem eum Spiritus rei quæ gerebatur, majorem concilians admirationem, simul etiam lætitia Philippum afficiens, quod dignus judicatus esset, qui talia consequeretur. qualia propheta, ut Abbacum. Spiritus autem eum et non angelus ut antea tollit, quoniam angeli quidem apparitio tunc contigit illis, qui magis corporei erant: Spiritus vero magis spiritualibus contigit. Cæterum utile 78 fuit eum ab Eunucho per raptum diduci: quoniam Eunuchus rogare ac postulare potuisset, ut ille secum abiret. Atque ille, si nondum opportunitate vocante, renuisset ac re. cusasset, tristem Eunuchum dimisset. Adeo omnia divinitus agebantur. Porro Spiritus eum statuit Azoti, ubi deinceps eum Evangelium quoque divulgare oportebat. 'Ο δὲ Σαῦλος ἔτι ἐμπνέων ἀπειλῆς καὶ φόνου εἰς τοὺς μαθητὰς τοῦ Κυρίου, προσελθὼν τῷ ἀρχιερεῖ, Πτήσατο παρ' αὐτοῦ ἐπιστολὰς εἰς Δαμασκόν πρὸς τὰς Συναγωγάς· ὅπως ἐάν τινας εὕρῃ τῆς ὁδοῦ ὄντας ἄνδρας τε καὶ γυναῖκας δεδεμένους ἀγάγῃ εἰς Ἱερουσαλήμ. Εξηγεῖται τὴν τοῦ Παύλου κατὰ τῶν πιστῶν καὶ τῆς Ἐκκλησίας μανίαν· δεικνὺς ὅτι ἐν μέσῳ CAPUT IX. VERS. 1. At Saulus etiam nunc minaces ac cædis avidos spiritus gerens adversus discipulos Domini, accessit ad summum sacerdotem, VERS. 2. Ac petiit ab eo epistolas, Damascum ad synagogas perferendas, ut si quos viros vel mulieres invenisset, qui essent illius vim, vinctos perduccret in Jerusalem, Exponit Pauli adversus fideles et Ecclesiain ſu - rorem, ostendens eum in medio zelo atque ardore Variæ lectiones et notæ. * Ista omnia desiderantur in apographo unde hæc descripsi. 53 In vulgato additur, δ. fus videtur, ac pro άλλο, ἄλλων, esse legendum. * ἴσ. ἐπεσκεμμένου. 65 Η μιών, erat. d V. stare. 53 Locus corap-

studii attractum fuisse. Eveniebat enim in illo quod τῷ ζήλῳ έλκεται. Επληροῦτο γὰρ εἰς αὐτὸν τὸ πιο Christus dixerat: «Qui occident vos, putabunt se ρὰ Χριστοῦ εἰρημένον, ὅτι «οἱ ἀποκτενοῦντες κ cultum praestare Deo.. Non enim, sicuti Judaei, ita ὑμᾶς δόξουσι λατρείαν προσφέρειν τῷ Θεῷ. Οὐ γὰρ etiam hic faciebat. Absit. Nam zelo, hoc est aro ὥσπερ οἱ Ἰουδαῖοι καὶ οὗτος ἐποίε:. Μὴ γένοιτο. denti studio Dei, illum fecisse, quod agebat, hinc *Οτι γὰρ ζήλῳ ἐποίει, δῆλον ἐκ τοῦ καὶ εἰς τὰς ἔξω liquet, quod etiam ad externas profectus est civi- πόλεις ἀπιέναι· ἐκεῖνοι δὲ οὐκ ἂν οὐδὲ τῶν ἐν Ἰ:- tates. In vero ue eos quidem qui Hierosolymnis ροσολύμοις ἐφρόντισαν. Ἑνὸς γὰρ ἦσαν μόνου, τοῦ erant, curabant. Id enim duntaxat unum agebant τιμὰς ἀπολαύειν. Εἰς Δαμασκὸν δὲ πορεύεται, ὅτι ut honore aficerentur. Ceterumn Damascun profi- μεγάλη καὶ βασιλικὴ ἦν, καὶ ἐφοβεῖτο μὴ αὐτὴ τῷ ciscitur, quia magna erat et regia urbs, ac me- κηρύγματι προκαταληφθῇ· οὐ προσέρχεται δὲ ἄρ tuebat, ne ea prædicatione præoccuparetur. Non χοντι καὶ αἰτεῖται, ἀλλὰ τῷ ἀρχιερεῖ, ὅτι πάντα νομι accedit autem ad prætorem ac petit, sed ad sum- κῶς πράττειν ἔμελεν αὐτῷ. Όπως ἐάν τινας εὕρῃ mum sacerdotem atque pontificem; quia omnia τῆς ὁδοῦ ἄνδρας τε καὶ γυναῖκας, δεδεμένους ἀγάγῃ legitime sibi agere destinabat •. Ut si quos inve- εἰς Ἱερουσαλήμ. Τί ἐστι, τῆς ὁδοῦ; Ἴσως οὕτως Bisset viæ illius, tam mulieres quam viros, vin- ἐκάλουν ἑαυτοὺς οἱ πιστεύσαντες, διὰ τὸ αὐτῶν εἶνα: clos periluceret in Hierusalem. Quid est, quod τὴν πίστιν μόνην, δι' ἧς εἰς τὸν οὐρανὸν φερόμεθα 'dicit, viæ illius? Forsitan ita se vocabant qui cre- ἢ ὁ Παῦλος τότε τῆς ὁδοῦ ἐκάλει αὐτούς, ἴσως ὡς diderant: propterea quod eorum sola esset Ades, εὐτελίζων καὶ διασύρων αὐτούς· καὶ γὰρ τὸν ἄτιμον per quam ferimur in cœlum. Aut Paulus tunc cos εἰώθασι καλεῖν ἄνθρωπον ἐξ ὁδοῦ. Οὐκ ἐζήτησεν ἐξου homines viæ vocabat, fortasse tanquam vilipendens σίαν ἐνεῖ τιμωρήσασθαι, ἀλλ᾽ εἰς Ἱεροσόλυμα ἄγει, illos et insectans. Etenim ignominiosum et despe- ὅτι μετὰ πλείονος τῆς ἐξουσίας ήθελε πράττειν. clum vocare solent hominem de via. Non quaerebat auten potestatem illic puniendi: sed Ificrc solyn Perduet, quia hæc cum majore potestate facere volebat. VERS. 3. Sed dum iter faciebat, accidit ut apprdpinquaret Damasco, ac repente lumine cale ti quasὶ fulgure circumfusus est. VER. 4. Collapsusque in terram, audivit vocem dicentem sibi: Saul, Saul, cur me persequeris? & VERS. 5. At ille: Quisnam es, inquit, Domine? Dominus autem dixit: Ego sum Jesus, quem tu persequeris. (llec quæ sequuntur, usque ad, sed surge, non sunt in exemplari Græco vetusto manuscripto) Durum est tibi contra stimulos calcitrare. 79 VERS. 6. Ille tremens atque exparefacius di xit: Domine, quid me vis facere? Et Dominus nd eum: Sed surge, et ingredere in urbem, ac divetur tibi, quid te oporteat facere. VERS. 7. Cæterum homines, qui una cum èo iter faciebant, stabant alloniti et obstupefacti, vocem quidem audientes, sed neminem videntes. VERS. & Surrexit autem Saulus de terra, apertisque oculis suis, neminem videbat. Itaque manu ducentes eum introduxerunt Damascum. VERS. 9. Ει carebat visu tres dies, ac ne comedit quidem nec bibit. In urbe visio non accidit: sed in itinere, iu solitudine et extra turbam, quia valgus non credidisset quin etiam irrisissent, quandoquidem etiam illic audientes vocem, dicebant tonitruum ☛ esse. llic auten gravis erat auctor, ac dignus, cui Yides potius haberetur, quippe renuntianti, quæ sibi accidissent. Non Hierosolymnis igitur, neque Damasci, sed in itinere circumfudit cum lumen: ut non Ἐν δὲ τῷ πορεύεσθαι, ἐγένετο αὐτὸν ἐγγίζειν τῇ Δαμασκῷ, καὶ ἐξαίφνης περιήστραψεν αὐτὸν φῶς ἀπὸ τοῦ οὐρανοῦ. Καὶ πεσὼν ἐπὶ τὴν γῆν, ἤκουσε φωνήν λέγου σαν αὐτῷ· Σαούλ, Σαούλ, τί με διώκεις Εἶπε δέ· Τίς εἶ, Κύριε; 'Ο δὲ Κύριος εἶπεν· Εγώ εἰμι Ἰησοῦς, ὃν σὺ διώκεις. (In vulgatis, άλλά, πα est. sed interponuntur ante, ἀνάστηθι, ea que se quuntur.) Σκληρόν σοι προς κέντρα λακτίζειν. Τρέμων τε καὶ θαμβῶν εἶπε, Κύριε, τι με θέλεις ποιῆσαι; Καὶ ὁ Κύριος πρὸς αὐτόν· Ανάστηθι καὶ εἴσελθε, καὶ τὰ ἑξῆς. Ἀλλὰ ἀνάστηθι, καὶ εἴσελθε εἰς τὴν πόλιν, καὶ λαληθήσεται σοι εἰ σε δεῖ ποιεῖν. Οἱ δὲ ἄνδρες οἱ συνοδεύοντες αὐτῷ εἱστήκεισαν ἐννεοὶ, ἀκούοντες μὲν τῆς φωνῆς, μηδένα δὲ θεῶροῦντες. Ηγέρθη δὲ ὁ Σαῦλος ἀπὸ τῆς γῆς, ἀνεωγμέν των τε τῶν ὀφθαλμῶν αὐτοῦ, οὐδένα ἔβλεπε. Χειραγωγούντες δὲ αὐτὸν, εἰσήγαγον εἰς Δαμα σκόν. Καὶ ἦν ἡμέρας τρεῖς μὴ βλέπων, καὶ οὐδὲ " ἔφαγεν, οὐδὲ ἔπιεν. Ἐν τῇ πόλει ἡ ὀπτασία οὐ γίνεται, ἀλλ' ἐν τῇ ὁδῷ, ἐφ' ἡσυχίας, ὅτι οὐκ ἂν ἐπίστευσαν οἱ πολλοί· ἀλλὰ καὶ ἐχλεύασαν ἂν, ὅπου καὶ ἐκεῖ ἀκούοντες τῆς φωνῆς, ἔλεγον ὅτι βροντή ἐστιν. Οὗτος δὲ ἀξιόπι στος ἦν ἀπαγγέλλων μᾶλλον τὰ αὐτοῦ. Οὐκ ἐν Ἱερο σολύμοις οὖν οὔτε ἐν Δαμασκῷ, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἐδὲν περιαστράπτει τὸ φῶς, ὡς μὴ ἐξεῖναι τὸ περὶ αὐτὴν γεγονὸς ἄλλους ἄλλως διηγεῖσθαι· ἀλλ' αὐτὸς ἀξι Variæ lectiones et notæ. οὐκ. δὲ ἀποκτένοντες, crat. 87 αὐτῷ, erat. * In vulgato est, Locus corruptus videtur Fortasse vult dicere. ‹ Omnia legitime facere in animo habebat, r ↑ Lumen cmicans de culo circum cum refulsit. 6 Apud Joannem capite duodecimo.

δει EXPOS EXP „SITIO IN ACTA APOSTOLORUM. — CAP. IX. 5 καὶ τὴν ὀπτασίαν εἰδώς, liceret alios aliter narrare, quod illi accidisset: sed ipsi, qui et visionem sciret et calamitatem accepisset, narranti fides abrogari non posset. Nam boc dicit etiam apud Agrippam causam prose dicens. Saul, Saul, cur me persequeris? Non dicit ei Christus, Crede: sed accusat, dum dicit: Cur me persequeris? modo non dicens: Qua vel parva vel magna a me lacessitus injuria, hæc facis? Ego sun Jesus, quem tu persequeris. Perinde ac si diceret: Ne putes tibi cum hominibus esse bellum, sed mecum, qui Dominus tuus sum. Sed cur hoc non accidit ab initio? Ut ostenderetur Christum revera surrexisse. Nam qui exagitabat et insectaba - tur illum, et non credebat eum resurrexisse, et cum tanta insania atque furore fideles persequeba - tur, qua ratione credidisset, nisi iugeus fuisset resurrectionis vis? Sed cur non statim post resurrectionem? Ut bellum adversus eam clarius ostenderetur, et magis divinitus conversio consequeretur. Porro viri, qui una iter faciebant, stabani alloniti, neminem videntes. Omnes quidem, etiam eos, qui una cum illo erant, lumen circumfundit, ut visionį testimonium perhiberet: sed non omnes excæcat, sed solum Paulum: ne communis ac quasi fortuita calamitas existimaretur, sed divinæ revera latentisque efficaciæ atque providentiæ opus. esse videretur. Sed cur non crediderunt comites illius? Ne fides eorum testificantium id, quod Paulo acciderat, dubia haberi posset. Nam si credidis. sent, ad gratiam visi essent testificari. Sed cujus vocem audiverunt comites Pauli? Ipsius Paulį respondentis. Caelestem vero solus ipse audivit. Quamobrem 80 hic quidem ait: Porro viri qui un iter faciebant, stabant attoniti, audientes vocem: Pauli videlicet: neminem autem videntes: nempe cui responderet; sed infra in progressu ipse Paulus ait: Qui una mecum erant, lumen quidem viderunt, ac perterrefacti sunt: sed vocem mecum lo❤ quentis non audiverunt. Apertisque oculis suis, neminem videbat. Læduntur oculi Pauli, propterea quod immodica luminis vis sauciare solet. Modum enim habent etiam oculi. Dicitur item nimia vocis 7:sto; ein, dnŋyɛioła:, καὶ τὸ πάθος ὑπο- στάν. Τοῦτο γοῦν λέγει καὶ πρὸς Αγρίππαν ἀπολογούμενος. Σαούλ, Σαούλ, τί με διύ - κεις; Οὐ λέγει αὐτῷ ὁ Χριστὸς, Πίστευσον· ἀλλ᾽ ἐγκαλεῖ λέγων, Τί με διώκεις; μονονουχί λέγων· Τί μικρὸν ἢ μέγα παθὼν παρ' ἐμοῦ ταῦτα ποιεῖ;; Εγώ εἰμι ὁ Ἰησοῦς, ὃν σὺ διώκεις, ἀντὶ τοῦ, Μὴ νομί τῇ; πρὸς ἀνθρώπους εἶναί σοι τον πόλεμον, ἀλλὰ πρὸς μὲ τὸν Κύριόν σου. Διὰ τί δὲ μὴ ἐξ ἀρχῆς τοῦτο γέγονεν; Ινα δειχθῇ ὅτι ὄντως ἀνέστη ὁ Χριστός. Ο γὰρ ἐλαύνων αὐτὸν καὶ ἀπιστῶν αὐτοῦ τῇ ἀναστά σει, καὶ οὕτως ἐμμανῶς διώκων τοὺς πιστοὺ;, πόθεν ἐπίστευσεν, εἰ μὴ πολλὴ ἦν τῆς ἀναστάσεως ἡ ἰσχύς; Διὰ τί δὲ μὴ εὐθέως μετὰ τὴν ἀνάστασιν; Ἵνα σαφέστερος αὐτῆς δειχθῇ ὁ πόλεμος, καὶ μᾶλλον θειοτέρα ἡ ἐπιστροφή. Οἱ δὲ ἄνδρες οἱ συνοδεύοντες αὐτῷ, εἱστήκεισαν ἐννεοί, μηδένα ἐρῶντες. Πάντα; μὲν περιαστράπτει καὶ τοὺς σὺν αὐτῷ τὸ φῶς, ἵνα μαρτυρῶσι τῇ ὀπτασία· οὐ πάντα, δὲ τυφλοί, εἰ μὴ Παῦλον μόνον, ἵνα μὴ κοινὸν οὐ καὶ ὡς ἀπὸ τύχης τὸ πάθος νομισθῇ, ἀλλὰ θείας ὄντως ἐνεργείας καὶ προνοίας ὀφθῇ. Διὰ τί δὲ μὴ ἐπίστευσαν οἱ σὺν αὐ τῷ; Ἵνα ὦσιν ἀξιόπιστοι μαρτυροῦντες τὸ περὶ Παῦ λον. Εἰ γὰρ ἐπίστευσαν, ἔδοξαν ἂν πρὸς χάριν μαρ τυρεῖν. Τίνος δὲ φωνῆς ἤκουσαν οἱ συνόντες Παύλῳ; Αὐτοῦ τοῦ Παύλου ἀποκρινομένου τῆς δὲ οὐρανίας μόνος αὐτὸς ἤκουσε. Διὸ ἐνταῦθα μέν φησιν· Οἱ δὲ ἄνδρες οἱ συνοδεύοντες, εἱστήκεισαν ἐννεοί, ἀκούον τες τῆς φωνῆς· τῆς τοῦ Παύλου δηλονότι· μηδένα δὲ θεωροῦντες, πρὸς ὃν ἀπεκρίνετο. Προϊὼν δὲ αὐτὸς ὁ Παῦλος φησίν· Οἱ σὺν ἐμοὶ ὄντες τὸ μὲν φῶς ἐθεάσαντο, καὶ ἔμφοβοι ἐγένοντο· τὴν δὲ φωνὴν εὐκ ἤκουσαν τοῦ λαλοῦντός μοι. ᾿Ανεωγμένων δὲ τῶν ὀφθαλμῶν αὐτοῦ, οὐδένα ἔβλεπε. Πάσχει τάς όψεις ὁ Παῦλος, διότι ἡ ὑπερβολὴ τοῦ φωτὸς πλήττειν εἴωθε. Μέτρα γὰρ ἔχουσι καὶ οἱ ὀφθαλμοί. Λέγεται δὲ καὶ φωνῆς ὑπερβολὴ κωφούς ποιεῖν καὶ ἀποπλή γας. Καὶ ἦν ἡμέρας τρεῖς μὴ βλέπων, καὶ οὐδὲ ἔφαγεν οὐδὲ ἔπιε. Διὰ τί τοῦτο ἐποίησεν; Οτι λίαν ἑαυτοῦ κατέγνω ἐπὶ τῷ τῆς Ἐκκλησίας διωγμῷ, καὶ περίλυπος ἦν, καὶ ηύχετο καὶ παρεκάλει τὸν Θεὸν, ἀρεθῆναι αὐτῷ. intentio surdos, stupidos atque attonitos efficere. Et carebat visu tres dies, ac ne comedit quidem, nec bibit. Cur hoc fecit? Quia valde sibi displicebat, quod Ecclesiam persecutus erat, et supra modum tristis ac mœstus erat ac precabatur et orabat Deum, ut sibi remitteretur. Ην δέ τις μαθητὴς ἐν Δαμασκῷ, ὀνόματι Αναγίας, καὶ εἶπε πρὸς αὐτὸν ὁ Κύριος ἐν δραμάτι· 'Ανανία. Ὁ δὲ εἶπεν· Ἰδοὺ ἐγώ, Κύριε. 'Ο δὲ Κύριος πρὸς αὐτόν· Ἀναστάς πορεύθητι ἐπὶ τὴν ῥύμην τὴν καλουμένην εὐθεῖαν· καὶ ζήτησον ἐν οἰκίᾳ Ιούδα Σαῦλον ὀνόματι Ταρσέα· ἰδοὺ γὰρ προσεύχεται. Καὶ εἶδεν ἐν δράματι ἄνδρα ὀνόματι Ανανίαν, εἰσελθόντα καὶ ἐπιθέντα * αὐτῷ χεῖρα ὅπως ἀναβλέψη. $9 και νύν, εται. so In vulgato cst, VERS. 10. Erat autem Damasci discipulus quidam nomine Ananias, ad quem Dominus per visum dixit: Anania. At ille: Ecce, inquit, ego, Domine. Vens. 11. Dominus rursus ad eum: Surge et vade in vicum, qui vocatur rectus: ac quare in domo Julæ quendam nomine Saulum Tarsensen. Ecce enim orat. YERS. 12. Et animadvertit per visum virum nomine Ananiam ingressum et imponentem sibi manum, ut visum recuperet. Variæ lectiones et notæ ἐπιτιθέντα.

VERS. 15. Respondit autem Ananias: Domine, au divi ex multis de viro hoc,quantis incommouis affecerit sancios tuos in Jerusalem. Vers. 14. Et hic habet potestatem ab summis sacerdotibus vinciendi omnes, qui invocant nomen Luum. Vens. 15. Dixit autem Dominus ad eum: Vade, quia vas electionis mihi est iste, ut portet nomen meum coram gentibus ac regibus et filiis Israelis. VERS. 16. Nam ego ostendam ei, quam pali oporteat eum vro nomine meo. Cur Anania, qui non erat memorabilis et illustris discipulus, Pauli qui tantus evasurus erat, prima institutio atque sanatio committitur? Quia non per homines sursum evchi atque sublimia doceri debebat, sed per ipsum Christum. Nam et Ananias baptizavit quidem eum atque sanavit, sed nihil docuit. Caeterum eum non valde insignem fuisse, patet ex timiditate ac metu: quæ res ex verbis ejus intelliguntur. Adeo enim persecutionem Pauli timebat ac perhorrescebat, ut nomine duntaxat illius a Domino audito, metu perculsus ct expaveractus sit: ac ne ea quidem, quæ postea deinceps dicebantur, attendebat: nen pe illum orare, visionem vidisse, cæcum esse, 81 seque isum benefaciendi ac servandi cansa ad illum mitti. Ac vidit per visum in somno virum nomine Ananiam. Non enim poterat videre aperte, quia ca- £us erat. Et hic habet potestatem ab summis sacerdotibus vinciendi omnes. Unde hoc compertum halebant? Verisimile est, in metu versantes sollicite ac curiose sciscitatos fuisse ac rescivisse, quæ adversus sese statuerentur. Vide autem quantus fuerit terror. Etenim ne nomen quidem, Paulus, prius quam audiret, quid rei esset, audire sustinuit. Metuo, inquit, ne tandem me Ilierosolya.am perducat. Vade, quia vas electionis mihi est iste. Non solum, inquit, Gialelis erit, verum etiam doctor: ac multa dicendi libertate uletur coram gentibus ac regibus, et adversus Judæos stabit, Animo coufirmat autem per hæc Ananiam, ac simul etiam injecto pudore movet: quasi diceret: An ille quidem, qui tanto furore atque caulis aviditate, quasi morbo correptus est, omnia pro me patietur, tu vero ne baptizare quidem ipsum vis? Idcirco autem ait: Yas electionis, et, Portabit nomen menm; quia Ananias ubi Paulum cæcum esse audiverat, gavisus est, ac modo non hoc dixit suis verbis: Bene se res habet: sinas cum esse cacum: cur Απεκρίθη δὲ Ανανίας Κύριε, ἀκήκοα ἀπὸ πολλῶν περὶ τοῦ ἀνδρὸς τούτου ὅσα κακὰ ἐποίη σε τοῖς ἁγίοις σου ἐν Ἱερουσαλήμ. Καὶ ὧδε ἔχει ἐξουσίαν παρὰ τῶν ἀρχιερέων, δῆσαι πάντας τοὺς ἐπικαλουμένους τὸ ἔνυμά σου. Εἶπε δὲ πρὸς αὐτὸν ὁ Κύριος· Πορεύου, ὅτι σκεῦος ἐκλογῆς μοι οὗτός ἐστι, τοῦ βαστάσαι τὸ ὄνομά μου ἐνώπιον ἐθνῶν καὶ βασιλέων, vier το Ισραήλ. Εγὼ γὰρ ὑποδείξω αὐτῷ ὅσα δεῖ αὐτὸν οἱ ὑπὲρ τοῦ ὀνόματός μου παθεῖν. Διὰ τί Ανανίας μὴ ἢν τῶν ἀξιολογωτέρων και ἐπιφανῶν μαθητῶν, τὴν τοῦ Παύλου τηλικούτου μέλ λοντος ἔσεσθαι κατήχησιν καὶ ἴασιν πιστεύεται; Οτι οὐκ ἔμελλε δι' ἀνθρώπων ἀνάγεσθαι, ἀλλὰ δι αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ· ἐπεὶ καὶ ὁ ᾿Ανανίας ἐξάπτιση μὲν καὶ ἰάσατο, ἐδίδαξε δὲ οὐδέν. "Οτι δὲ οὐ τῶν σφόδρα ἐπισήμων ἦν, δῆλον ἐκ τῆς δειλίας καὶ τοῦ φόβου 2 παραδηλοῦνται ἐκ τῶν ῥημάτων αὐτοῦ· αὕτω γὰρ ἦν τὸν Παύλου τρέμων διωγμὸν, ὅτι ἀκούσα; μόνον παρὰ τοῦ Κυρίου τὸ ὄνομα αὐτοῦ, κατεπλάγη καὶ ἔκθαμβος γέγονε· καὶ οὐδὲ τοῖ; ἐφεξῆς λεγομένοις προσείχεν, οἷον ὅτι εὔχεται, ὅτι εἶδεν ὅραμα, ὅτι τυφλός ἐστι, καὶ ὅτι εὐεργέτης καὶ σωτὴρ ἀποστέλο λεται πρὸς αὐτόν. Καὶ εἶδεν ἐν ὑράματι ἄνδρα ἐνόματι 'Αγανίαν. Οὐκ ηδύνατο γὰρ ἰδεῖν καθ' ύπαρ, ἐπειδὴ τυφλὸς ἦν. Καὶ ὧδε ἔχει ἐξουσίαν παρὰ τῶν ἀρχιερέων δῆσαι πάντας. Πόθεν δῆλον ἦν αὐτοῖς τοῦτο; Εἰκὸς ἦν ἐν φόβῳ ὄντας περιεργάζεσθαι καὶ μανθάνειν τὰ ὁριζόμενα κατ᾿ αὐτῶν. Ορα δὲ τὸν φόβον, ὅσος· καὶ γὰρ οὐδὲ τὸ ὄνομα πρὶν ἀκοῦ σαι Παῦλος ήνείχετο, Φοβοῦμαι, φησί, μή ποτέ με εἰς Ἱεροσόλυμα ἀναγάγῃ. Πορεύου, ὅτι σκεῦος ἐκλογῆς μοί ἐστιν οὗτος. Οὐ μόνον, φησί, πιστὸς ἔσται, ἀλλὰ καὶ διδάσκαλος, καὶ πολλῇ χρήσεται τῇ παῤῥησία· ἐνώπιον ἐθνῶν καὶ βασιλέων· καὶ κατὰ Ἰουδαίων στήσεται, Παραθαῤῥύνει δὲ διὰ τούτων τὸν ᾿Ανανίαν, ἅμα δὲ καὶ ἐντρέπει ὅτι Εἰ ἐκεῖνος μὲν πάντα πήγεται ὑπὲρ ἐμοῦ οὕτως μεμηνώς καὶ φονῶν, σὺ δὲ οὐδὲ βαπτίσαι αὐτὸν θέλεις; Διὰ τοῦτο δέ φησιν ὅτι Σκεύος ἐκλογῆς, καὶ ὅτι Βαστάσει τὸ ὄνομά μου· ἐπειδη ἀκούσας ὁ ᾿Ανανίας ὅτι τυφλός ἐστιν ὁ Παῦλος, ἐχάρη καὶ μονονουχί τοῦτο λέγει διὰ τῶν αὐτοῦ ῥημάτων Καλῶς ἔχει· ἄφες αὐτὸν πεπηρῶσθαι· τί μοι κελεύεἰς ἀνοῖξαι τοὺς ὀφθαλμούς; ἵνα πάλιν δήσῃ; ἢ ἵνα πάλιν κολάσῃ; Οὐ μόνον, φησίν, οὐδὲν ἐργάσεται δει· νόν· ἀλλὰ καὶ πήσεται πολλὰ ὑπὲρ ἐμοῦ. Καλῶς δὲ σκεῦος ἐκλογῆς δεικνύντος τοῦ λόγου, ὅτι οὐκ ἔστι φυσικὴ ἡ κακία· τὸ γὰρ δόκιμον ἐκλεγόμεθα. me jubes oculos cjus aperire? ut rursus vinciat? aut, ut rursus puniat? Non solum, inquit, nibil mali perpetrabit; verum etiam multa pro me patietur, Recte autem dixit Vas electionis: ostendente verbo hoc, non esse naturalem malitiam. Nam quod bonum, probum atque spectatum est, eligiμυς. Variæ lectiones et notæ. οι αὐτὸν, non est in apographo. 69 [σ. πείσεται, hic et infra.

CAP. IX. VERS. 17. Abiit itaque Ananias, et domum ingressus est, impositisque illi manibus: Saul frater, iu. quit, Dominus, qui apparuit tibi in itinere, quo veniebas, misit me, ut visum recuperes, et replearis Spiritu sancto. 'Απῆλθε δὲ 'Ανανίας καὶ εἰσελθὼν εἰς τὴν εἰκίαν, καὶ ἐπιθεὶς ἐπ' αὐτὸν τὰς χεῖρας, εἶπε· Σκούλ ἀδελφέ, ὁ Κύριος ἀπέσταλκέ με ὁ ὀρθείς σαι ἐν τῇ ὁδῷ, ᾗ ἤρχον, ὅπως ἀναβλέψῃς καὶ πλησθῇς Πνεύματος ἁγίου. Καὶ εὐθέως ἀπέπεσαν ἀπὸ τῶν ὀφθαλμῶν αὐτοῦ ὡσεὶ λεπίδες, ἀνέβλεψε τε παραχρῆμα, καὶ ἀναστὰς ἐβαπτίσθη. Καὶ λαβὼν τροφὴν ἐνίσχυσεν. Εγένετο δὲ ὁ Σαῦλος μετὰ τῶν εν Δαμασκῷ μαθητῶν ἡμέρας τινάς. Ορα τὴν ὑπακοὴν μετὰ τὸν φόβον μείζονα. Οὕτως οὐκ ἀπιστοῦντος τὰ ῥήματα ἦσαν Ανανίου, ἀλλὰ φοβουμένου καὶ τρέμοντος. Σαούλ ἀδελφὲ, ὁ Κύριος ἀπέσταλκέ με ὁ ὀφθείς σοι ἐν τῇ ὁδῷ ἡ ἤρχου. Εύθέως αὐτὸν οἰκειοῦται τῷ τοῦ Κυρίου ὀνόματι· καὶ μὴν οὐκ εἶπεν αὐτῷ ὁ Χριστὸς ὅτι Ὤφθην αὐτῷ· ἀλλ' ἀπὸ τοῦ Πνεύματος ἔμαθε, καὶ μὴν οὐκ ὤφθη· καὶ διὰ πραγμάτων καὶ τῆς ἐνεργείας ὤφθη. Ὁ ἐφθείς σοι, φησίν· οὐκ εἶπε Ο πηρώσας σε, καὶ ἐχε κλίνων τὸν ὀνειδισμόν. Απέσταλκέ με, φησίν· Οὐκ ἔστιν ἐμὴ ἡ πρᾶξις· ὑπηρέτης εἰμὶ τῆς χάριτος. Οὕτως ἔδεισαν μηδὲν οἰκεῖον λογίζεσθαι. Καὶ εὐ θέως ἀπέπεσαν ἀπὸ τῶν ὀφθαλμῶν αὐτοῦ ὡσεὶ λεπίδες. Λεπίδες ἐκπίπτουσι, καὶ τὸ σφοδρὸν δεικνύ και τῆς φλογώσεως καὶ τὸ ἀναμφίβολον τῆς ἰάσεως. Καὶ ἀναστὰς ἐβαπτίσθη, καὶ λαβὼν τροφὴν ἐνίσχυσεν. Ἐξησθενηκὼς γὰρ ἦν, ἀπό τε τῆς ὁδοιποιρίας, ἀπό τε τοῦ φόβου, ἀπό τε τοῦ λιμοῦ καὶ τῆς ἀθυ μία;". Ορα δὲ ὅτι οὐκ ἠνέσχετο πρότερον μετα- c σχεῖν τροφῆς, ἕως ὅτε 10 μεγάλων ἔτυχε τῶν δωρεῶν. Καὶ εὐθέως ἐν ταῖς συναγωγαῖς ἐκήρυσσε τὸν Χριστόν, ὅτι οὗτός ἐστιν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ. Εξίσταντο δὲ πάντες οἱ ἀκούοντες, καὶ ἔλε γον· Οὐχ οὗτός ἐστιν ὁ πορθήσας ἐν Ἱερουσαλὴμ τοὺς ἐπικαλουμένους τὸ ὄνομα τοῦτο; καὶ ὧδε εἰς τοῦτο ἐλήλυθεν, ἵνα δεδεμένους αὐτοὺς ἀγάγῃ ἐπὶ τοὺς ἀρχιερεῖς; Σαῦλος δὲ μᾶλλον ἐνεδυναμοῦτο καὶ συνέχυνε τοὺς Ἰουδαίους τοὺς κατοικοῦντας ἐν Δαμασκῷ, συμβιβάζων ὅτι οὗτός ἐστιν ὁ Χριστός. Οτι οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός. Οὐχ ὅτι ἀνέστη, οὐδ' ὅτι ζῇ· ἀλλὰ τί; Εὐθέως ἀκριβοῖ τὸ δόγμα, ὅτι οὗτός VERS. 18. Ac statim ab oculis ejus deciderunt tanet illico visum recepit, cumque quam squamæ, surrexisset, baptizatus est, VERS. 19. Ει sumpto cibo, vires recollegit. Fuil autem Saulus aliquot dies cum discipulis, qui erant Damasci. Vide obedientiam post metum majorem. Adeo non fidem habentis ac diffidentis et increduli verba erant Ananiæ: sed metuentis atque trementis. Saul frater, Dominus, qui apparuis tibi in via, qua veniebas, misit me. Statim illum sibi nomine Domini conciliat. Atqui Christus non dixerat ei, se apparuisse illi, sed a Spiritu didicerat: atqui non apparuit, utique rebus ipsis atque actu apparuit. Qui apparuit cibi, inquit: non dixit, Qui te excrca - vit, vitans etiam atque declinans exprobrationem. Misit 82 me, inquit: non est mea actio, minister gratiæ ac beneficii sum. Adeo nihil suum reputare solebant. Ac protinus ab oculis ejus deciderunt tanquam squanæ. Squamæ decidunt, quæ et vehementem ostenderent inflammationem, et certam aç minime dubiam sanationem. Cumque surrexisset, baptizatus est, et sumpto cibo vires recepit. Vires enim eum defecerant, tum ex itineris labore, tum metu, tum inedia, tum masrore. Vide autem non prius eum cibum sumnere sustinuisse, quam magna dona consecutus fuisset. VERS. 20. Εt statim in synagogis prædicabat Chri - stum, nempe hunc esse Filium Dei. VERS. 21. Stupebant autem omnes qui audiebant, ac dicebant: Annon hic est ille qui oppressit ac per didit in Jerusalem eos gui iuvocabant nomen hoc? et huc idcirco venit, ut vinctos eas perducal ad summos sacerdotes VERS. 22. Sed Saulus magis confirmabatur et confundebat atque confutabat Judeos, qui Damascum incolebant, confirmans kunc esse Christum. Hunc esse Filium Dei, Non surrexisse, neque vivere: sed quid? Statim absolutam tradit doctriἐστιν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ· εὐθέως διδάσκαλος ἦν. Οὐ nam: nempe, hunc esse Filium Dei, statim doctor γὰρ ἰσχύνετο τὴν μεταβολὴν ἐν οἷς ἦν λαμπρός. Σαῦλος δὲ μᾶλλον ἐνεδυναμοῦτο καὶ συνέχυνε τοὺς Ἰουδαίους. "Ατε γὰρ νομομαθής ὢν, ἀπεστόμιζεν αὐτούς. Ενόμιζον ἀπηλλάχθαι τῆς τοιαύτης διαλέξεως ἀπαλλαγέντες Στεφάνου· καὶ Στεφάνου αφοδρότερον εὗρον ἕτερον. Τὸ δὲ συμβιβάζων, δι δάσκων καὶ ἑρμηνεύων ἐξ ὧν αὐτοὶ Γραφῶν ᾔδει σαν. erat. Non enim pudebat eum mutationis earum rerum, quibus clarus erat. Saulus autem magis conGrmabatur, et confutabat Judzos. Nam ut qui legis peritus esset, ex iis, quæ illinetipsi proferebant, eos capiebat ac refellebat. Putabant se tali defunctos esse disputatione, cum Stephanus de medio sublatus, nihil jam amplius eis negotii facesseret: ct alium Stephano vehementiorem nacti sunt. Porro, quod dicit συμβιβάζων, id sonat, concilians et confirmans, hoc est docens, explicans et exponens, ex iis, quæ illimetipsi noverant, Scripturis. Variæ lectiones et notæ. 65 In vulgato est, ἀπέπεσον. • In vulgato desideratur τό, παραχρῆμα, τα εὐθυμίας, erat. 86 ίσ. του. σε συμβιβάζων, hoc est conciliando conferendoque prophetas et ostendendo eos concordare et convenire inter sese, atque consentientia scripsisse de Christo, posterisque prodidisse, docens atque confirmans, hunc ipsum Jejum Nazarenum, quem Judæi nuper crucifixerant, ipsissimum esse Christum.

Vens. 23. Cum autem jam satis multi dies præteriissent, consilium inierunt inter se Judæi, ut eum interficerent. VERS. 24. Sed Saulus insidias eorum resciit. Nam asservabant portas interdiu simul ac noctu, ut eum tollerent. VERS. 23. Quare discipuli ceperunt cum noctu, et impositum sportæ, laxata porta, illum ita per murum demiserunt. VERS. 26. Cæterum cum Saulus venisset in Jerusalem, conabatur se adjungere discipulis: et omnes timebant eum, quod non crederent eum discipulum esse. Rursus Judæi se conferunt ad violentiorem suam rationem, non jam amplius sycophantas, calumniatores et falsos testes quærentes, sed per se ipsi tendentes ad cædem. Posteaquam enim viderant rem ingravescere, ne judices quidem ferunt, nec in judicium negotium deducunt. 83 Quare discipuli ceperunt eum nocte, etc. Vide Paulum non gratia divina servari, sed prudentia humana: ut scias viri virtutem etiam absque signis elucere. Cæterum cum Saulus venisset Hierosolymam etc. Cum ex periculo evasisset, non solum non fugit, verum etiam abiit illuc, ubi magis eos accendebat. Ac vide eum jam etiam discipulos postulasse. Adeo totus ardebat et prædicationis studio repletus erat, ac quia tardius cæteris venerat, idcirco alacrior ac promptior erat. Cui enim, inquit, multum remittitur, vehementius diliget. Operæ pretium est autem quærere, qui tiat, ut in Epistola quidem ad Galatas dicat Non abii Ilierosolymam, sed in Arabiam: et rursus reverti Damascun: ac post annos tres ascendi Ilierosolymam, ut viderem Petrum: atque alium apostolum non vidi, præterquam Jacobum fratrem Domini. Hic vero ait illum Hierosolymam venisse, et a Barnaba ductum esse ad apostolos. Aut igitur hoc dicit illic: Non veni, ut referrem aliquid ad apostolos, et communicarem cum illis: aut, si hoc ira non est, conjectura capi et existimari potest, insidias, quæ illi facta sunt Damasci, non statim postquam crediderat, factas esse: sed postquam præteritis annis tribus ab Arabia reversus est: atque ita eum Hierosolymam ascendisse. Nam ipse non abiit ad apostolos, sed discipulis sese conabatur adjungere, ut qui doctor et discipulus esset; aut certe de hoc itinere non dicit, sed prætermiuit. Nam rerum gestarum scriptor multa incidit, multa tempora contrahit. Conabatur autem, inquit, se adjungere. Non audacter, sed diuide ad eos accedebat. Et omnes metuebant eum non credentes, etc. Discipuli quidem metuebant. Apostoli autem non credebant. Est enim revera rationi humanæ incredibile, cum, qui tam ardens et acer fuisset persecutor, ad prædicationem Evangelii conversum esse. €48 Ως δὲ ἐπληροῦντο ημέραι ικαναι, συνεβαι λεύσαντο οἱ Ἰουδαῖοι ἀνελεῖν αὐτόν. Εγνώσθη δὲ τῷ Σαύλῳ ἡ ἐπιβουλὴ αὐτῶν· παρετήρουν τε τὰς πύλας ἡμέρας τε καὶ νυκτός, ὅπως αὐτὸν ἀνέλωσι. Λαβόντες δὲ αὐτὸν οἱ μαθηταὶ νυκτός, καθῆ καν διὰ τοῦ τείχους χαλάσαντες ἐν σπυρίδι. Παραγενόμενος δὲ ὁ Παῦλος ἐν Ἱερουσαλήμ, ἐπειρᾶτο κολλάσθαι τοῖς μαθηταῖς· καὶ πάντες ἐφοβοῦντο αὐτὸν, μὴ πιστεύοντες ὅτι ἐστὶ μαθητής. Πάλιν οἱ Ἰουδαῖοι ἐπι τον ἰσχυρότερον αὑτῶν λογισμὸν ἔρχονται, οὐκέτι συκοφάντας καὶ ψευδομάρ τυρας ζητοῦντες, ἀλλὰ δι᾿ ἑαυτῶν ὁρῶντες πρ φόνον. Ἐπειδὴ γὰρ εἶδον ἐπ:τεινόμενον τὸ πρᾶγμα, οὐδὲ δικαστήριον καθίζουσιν. Λαβόντες δὲ αὐτὸν οἱ μαθηταὶ νυκτὸς καθῆκαν διὰ τείχους χαλάσαντες ἐν σπυρίδι. Ορα τὸν Παῦλον οὐ χάριτι σωζόμενον, ἀλλ' ἀνθρωπίνῃ σοφίᾳ· ἵνα μάθῃς τοῦ ἀνδρὸς τὴν κ ἀρετὴν καὶ χωρὶς σημείων λάμποντα. Παραγενές μενος δὲ ὁ Σαῦλος ἐν Ἱερουσαλήμ, ἐπειρᾶτο κολλά σθαι τοῖς μαθηταῖς. Τὸν κίνδυνον διαφυγών οὐ μόνον οὐ φεύγει, ἀλλ' ἀπῆλθεν ἔνθα μειζόνως αὐτοὺς ἐξῆψε. Καὶ σκόπει ἤδη ὅτι καὶ μαθητὰς ἦν ᾐτησάμενος το - οὕτως ὅλος εκαίετο καὶ ἐπεπλήρωτο τοῦ κηρύγματος καὶ τὸ βραδύτερον αὐτὸν τῶν ἄλλων ἐλθεῖν προθυ μότερον εποίει. "Ο γάρ, φησιν, ἀφίεται πολύ, μᾶλλον ἀγαπήσει. "Αξιον δὲ διαπορῆσαι, πῶς ἐν μὲν τῇ πρὸς Γαλάτας φησὶν, ὅτι οὐκ ἀπῆλθον εἰς Ἱεροσήλυμα, ἀλλ᾽ εἰς ᾿Αραβίαν· καὶ πάλιν ὑπέστρεψα εἰς Δαμασκόν· καὶ μετὰ τρία ἔτη ἀνῆλθον εἰς Ἱερο σόλυμα ἱστορῆσαι Πέτρον καὶ ἕτερον τῶν ἀποστή λων οὐκ εἶδον, εἰ μὴ Ἰάκωβον τὸν ἀδελφὸν Κυρίου. Ενταῦθα δέ φησιν ὅτι εἰς Ἱεροσόλυμα παρεγένετο, καὶ ὅτι Βαρνάβας ἤγαγεν αὐτὸν πρὸς τοὺς ἀποστόλους. "Η τοίνυν τούτό φησιν ἐκεῖ, ὅτι Οὐκ ἀπῆλθαν ὥστε ἀναθέσθαι· ἢ εἰ μὴ τοῦτο, στοχάσασθαι ἔστιν, ὅτι ἡ ἐπιβουλὴ ἐν Δαμασκῷ οὐκ εὐθέως μετὰ τὸ πιστεῦσαι γέγονεν, ἀλλὰ μετὰ τὸ ἀνελθεῖν αὐτὸν ἀπὸ ᾿Αραβίας μετὰ ἔτη τρία· καὶ οὕτω γέγονεν ἡ πρὸς τὰ Ἱεροσόλυμα ἄνοδος. Αὐτὸς γοῦν οὐκ ἀπῆλ πρὸς τοὺς ἀποστόλους, ἀλλὰ τοῖς μαθηταῖς ἐπειρᾶτο κολλᾶσθαι· ἅτε διδάσκαλος καὶ μαθητής ὤν. Η ταύ την τὴν ὁδὸν οὐ λέγει, ἀλλ' ἀφίησιν· ὁ γὰρ ἱστοριο γράφος πολλὰ ἐπιτέμνει καὶ πολλοὺς συνάγει και ρούς. Επειρᾶτο δέ, φησί, κολλάσθαι· οὐ θρασέως, ἀλλ᾽ εὐλαβῶς αὐτοῖς προσήρχετο. Καὶ πάντες ἐφοβοῦντο αὐτὸν, μὴ πιστεύοντες ὅτι ἐστὶ μαθητής. Οἱ μαθηταὶ μὲν ἐφοβοῦντο, οἱ δὲ ἀπόστολοι οὐχ ἐπίστευον· ἄπιστον γὰρ ἀληθῶς ἀθρωπίνῳ λογισμώ, τὸν οὕτω θερμὲν διώκτην εἰς κήρυγμα μεταβ βλῆσθαι. Varia lectiones et notæ. της, erat, ο τσο λάμπουσαν. το ἴσ. αίτησάμενος.

£49 - CAP. IX. VERS. 27. Sed Barnabas prehensum eum duxit ad apostolos, et narravit eis quemadmodum in itinere Dominum vidisset, et ut ei Dominns locutus esset, el quemadmodum Damasci libere nomen Jesu prædiEXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. Βαρνάβας δὲ ἐπιλαβόμενος αὐτὸν, ἤγαγε πρὸς τοὺς ἀποστόλους· καὶ διηγήσατο αὐτοῖς πῶς ἐν τῇ ὁδῷ εἶδε τὸν Κύριον· καὶ ὅτι ἐλάλη σεν αὐτῷ· καὶ πῶς ἐν Δαμασκῷ ἐπαρρησιάσατο ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Ἰησοῦ. Καὶ ἦν μετ' αὐτῶν εἰσπορευόμενος " εἰς 18ρουσαλήμ, καὶ παῤῥησιαζόμενος ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ 18. Ελάλει τε καὶ ἐζήτει 18 πρὸς τοὺς Ελληνιστάς. Οἱ δὲ ἐπεχείρουν αὐτὸν ἀνελεῖν. Ἐπιγνόντες δὲ οἱ ἀδελφοὶ, κατήγαγον αὐτὸν εἰς Καισάρειαν, καὶ ἐξαπέστειλαν αὐτὸν εἰς Ταρσόν. cassel. VERS. 28. Et erat in Jerusalem cum iis, ingrediens et egrediens, et libere prædicans nomen Domini Jesu. VERS. 29. Loquebaturque ac disputabat cum Græ canicis. At illi conabantur eum occidere.. VERS. 30. Quod ubi fratres resciverunt, deduxerunt eum Cæsaream, et dimiserunt Tarsum. Vers. 31. Et Ecclesiæ quidem per totam Judæam, Galilaam et Samariam pace fruebantur, 84 adifΑἱ μὲν οὖν Εκκλησίαι καθ' ὅλης τῆς Ἰουδαίας καὶ Γαλιλαίας καὶ Σαμαρείας εἶχον εἰρήνην οικοδομούμεναι καὶ πορευόμεναι τῷ φόβῳ τοῦ cabanturque et versabantur in timore Domini, et Κυρίου, καὶ τῇ παρακλήσει τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐπληθύνοντο. " Ο το Βαρνάβας ἄνθρωπος ἐπιεικής καὶ ἡμερος, καὶ ἐκ τούτου δείκνυται, καὶ ἐκ τῶν μετὰ ταῦτα πραχθέντων αὐτῷ. Ισως δὲ καὶ προεγίνωσκε Παϋλον, φίλος ών. Πρὸς ποίους δὲ ἀποστόλους ἤγαγεν; Ίσως πρὸς Πέτρον καὶ Ἰάκωβον, οὓς καὶ αὐτὸς ἐν τῇ πρὸς Γαλάτας λέγει ὅτι εἶδεν. Ορα δὲ τὸν Παῦλον ὅτι οὐ πρὸς τοὺς ἀποστόλους άπεισιν, ὡς μετριά ζων· ἀλλ' αὐτὸς μὲν πρὸς τοὺς μαθητάς, ἅτε μαθη τῆς ὤν Βαρνάβας δὲ αὐτὸν καὶ πρὸς τοὺς ἀποστόλου; ἄγει, καὶ διηγεῖται ὅτε ἐπαῤῥησιάσατο. Ελάλει τε καὶ συνεζήτει πρὸς τοὺς Ελληνιστάς, ἤτοι πρὸς τοὺς Ἑλληνιστὶ φθεγγομένους Ἰουδαίους. Ἐκεῖνοι γὰρ οἱ c ἄλλοι οἱ βαθεῖς Εβραίοι, οὐδὲ ἰδεῖν αὐτὸν ἠνείχοντο· μᾶλλον δὲ καὶ ἐπεχείρουν ἀνελεῖν αὐτόν. Ἐπιγνόντες δὲ οἱ ἀδελφοί, κατήγαγον αὐτὸν εἰς Καισάρειαν· φοβηθέντες τὸ ἐπὶ Στεφάνου, περισώζουσιν αὐτὸν εἰς Καισάρειαν· εἶθ' οὕτως εἰς Ταρσόν, ἅμα καὶ διδάξαι καὶ ἐν ἀσφαλείς εἶναι, ὡς ἐν ἰδίᾳ πατρίδι. Οὐ γὰρ οὕτω πρὸς τοὺς ἄλλους ἐμαίνοντο οἱ Ἰουδαῖοι ὡς περὶ τούτου. Τοὺς γὰρ ἄλλους τῶν ἀποστόλων καὶ ἠδοῦντο ἅτε καὶ τῷ χρόνῳ ὑποθραυσθέντες τὴν κατ' αὐτῶν μανίαν, καὶ ἅτε πολλάκις παραστάντας καὶ ὑπὸ τοῦ πλήθους θαυμασθέντας. Αἱ μὲν οὖν Ἐκκλησίαι καθ' ὅλης τῆς Ἰουδαίας καὶ Γαλιλαίας καὶ Σαμαρείας, εἶχον εἰρήνην. Μέλλει λέγειν ὅτι κάτεισιν ἐκεῖθεν Πέτρος· ἵνα οὖν μὴ φόβου τοῦτο νομίσῃς, προεἶπεν, ὅτι εἰρήνην εἶχον αἱ Ἐκκλησίαι· ὅτε μὲν γὰρ ἀκμὴ ἦν τοῦ πολέμου, ἐν Ἱεροσολύμοις διέτριβον οἱ ἀπόστολοι· εἰρήνης πρυτανευούσης καὶ τοὺς ἄλλους τόπους κηρύττοντες ἐπῄεσαν. confirmatione atque consolatione sancti Spiritus replebantur et augebantur. Barnabam hominem fuisse humanum, benignum, mansuetum et mitem, cum ex hoc loco ostenditur, tum ex iis, qui postea ab illo sunt acta. Forsitan autem etiam ante Paulum noverat, quod esset ejus amicus. Sed ad quos eum duxit apostolos? Forsitan ad Petrum et Jacobum, quos etiam ipse in Epistola ad Galatas se vidisse dicit. Vide autem Paulum non ad apostolos accedere, ut qui modestia atque pudore' suo prohiberetur: sed ipse quidem ad discipulos. abiit, ut qui discipulus esset: sed Barnabas eum etiam ad apostolos ducit, et narrat quæ vidisset quæque libere locutus esset. Colloquebaturque ac disputabat cum Græcanicis, sive cum his qui Græce loquebantur Judaeis. Nam illi alii, qui profundi erant Hebræi, ne videre quidem eum sustinebant; imo vero etiam interficere eum conabantur. Quod ubi discipuli resciverunt, deduxerunt eum Caesareamn. Quod, metuerent ne accideret, quod tempore Stephani evenerat, salvum Cæsarcain perducuntinde Tarsum profecturum, ut simul ct doceret, et ut in sua patria, in tuto esset. Non enim tanto adversus alios furore, quanto adversus hunc accensi erant Judæi. Nam cæteros apostolos, quod et suum adversus illos furorem spatio temporis infregissent, et illi se sæpius judicio stitissent et exhibuissent, atque apud multitudinem essent in admiratione, etiam reverebantur et honorabant. Et Ecclesiæ quidem per totam Judæam et Galilæam et Samariam pace fruebantur. Dicturus est Petrum illinc descendere. Ne igitur id metus causa fieri suspi eris, præfatur Ecclesias pace esse usas. Nam in medio quidem ardore belli Hierosolymis apostoli commorabantur: pace constituta etiam reliqua loca prædicantes peragrabant et obibant. Εγένετο δὲ Πέτρον διερχόμενον διά πάντων, κατελθεῖν καὶ πρὸς τοὺς ἁγίους τοὺς κατοικοῦντας Λύδδαν. · Εὗρε δὲ ἐκεῖ ἀνθρωπόν τινα Αιγέαν ὀνόματι ἐτῶν ὀκτὼ κατακείμενον ἐπὶ κραββάτῳ· ὃς ἦν παραλελυμένος. VERS. 52. Accidit autem, ut Petrus omnia peragrans, descenderet etiam ad sanctos, qui Lyddam incolebant. VERS. 33. Reperit autem illic hominem quemdam nomine Æneam, qui annos jam octo decumbebat in grabato, quod paralyticus esset. Varia lectiones et notæ. * In vulgato, hoc loco additur, καὶ ἐκπορευόμενος. 73 Et hic additur in vulgato, Χριστοῦ. " In vulστο est, συνεζήτει, et ita paulo post repetitur in scholio. * ἴσ. ὅτι. PATROL. GR. CXXV.

'651 VERS. 54. Ac dixit ei Petrus: Ænea, sanat te Jesus Christus: surge, et ipse tibi sterne, ac statim surrexit. Vers. 35. Et viderunt eum omnes incolæ Lyddæ et Assaronis, et ad Dominum sese converterunt. Καὶ εἶπεν αὐτῷ ὁ Πέτρος Αἰνέα, ἰᾶται σε Ἰησοῦς ὁ Χριστός· ἀνάστηθι καὶ στρώσον σεαυτῷ, καὶ εὐθέως ἀνέστη. Καὶ εἶδον αὐτὸν πάντες οἱ κατοικοῦντες Λύδα δαν, καὶ τὸν 'Ασσάρωνα, οἵτινες ἐπέστρεψαν ἐπὶ τὸν Κύριον. Διὰ τί μὴ ἀνέμεινε τ τὴν πίστιν τοῦ ἀνδρὸς μηCur non exspectavit, donec fidem vir haberet, neque quæsivit, an vellet curari? Maxime quidem δὲ ἠρώτησεν εἰ βούλοιτο θεραπευθῆναι; Μάλιστα et in primis etiam vulgi excitandi, invitandi, evo- μὲν καὶ πρὸς πολλῶν παράκλησιν ἐγίνετο τὸ θαῦμα· candique causa miraculum fiebat: etenim Viderunt, Καὶ εἶδον γάρ, φησί, πάντες οἱ κατοικοῦντες Λύδδα, inquit, eum omnes incolæ Lyddæ et Assaronis, et καὶ τὸν Ἀσσάρωνα, οἵτινες επέστρεψαν πρὸς Κύριον· ad Dominum sese converterunt: 35 sed alioqui, ἄλλως τε δὲ, οὔπω ἦταν τεκμήρια ἐνταῦθα τῆς οἱnondum etiam illic suæ virtutis signa præbuerant χείας παρασχόντες δυνάμεως. Ωστε οὐδὲ εἰκὸς ἦν πίστιν αὐτοὺς ἀπαιτεῖν atque documenta. Quamobrem ne consentaneum ἐπειδὴ οὐδὲ τὸν χωλὸν quidem atque conveniens erat, ut ab iis fidem po- ἀπῄτησαν· καθάπερ οὖν ὁ Χριστὸς ἀρχόμενος τῶν stularent: quandoquidem nec a claudo quidem illo σημείων οὐκ ἀπῄτει πίστιν, οὕτως οὐδὲ οὗτοι· ἐν fidem postulabant. Quemadmodum igitur Christus, Ἱεροσολύμοις μὲν γὰρ ἡ πίστις αὐτῶν, εἰκότως cum signa edere inciperet, fdem non postulabat, πρότερον ἐγίνετο· ἵνα ἐρχομένου, φησὶ, Πέτρου, sic ne hi quidem. Nam Hierosolymis quidem nihil κἂν ἡ σκιὰ ἐπισκιάσῃ τινὶ αὐτῶν· πολλὰ γὰρ ἐκεῖ mirum, si prius illis fides haberi capta est. Ut veσημεῖα ἐγένετο· ἐνταῦθα δὲ, τότε πρῶτον ἐπισ nientis, inquit, Petri vel umbra alicui eorum cirβαίνει. cumfunderetur; multa enim illic signa facta sunt: hic vero, tunc primum aggreditur et accedit. VERS. 58. Joppa autem erat quædam discipula, nomine Tabitha: quæ interpretata dicitur Dorcas, id est caprea. Hæc erat plena bonorum operum et eleemosynarum, quas faciebat. VERS. 37. Accidit autem illis diebus, ut morbo confecta moreretur, quam lotum posuerunt in cœnaculo. VERS. 38. Cum igitur Lydda Joppas finitima esset, àc discipuli audivissent Petrum illic esse, miserunt àd eum duos↳ viros rogatum, ne gravarelur transire usque ad se. VERS. 39. Surrexit igitur Petrus, et una cum illis profectus est, quem, cum venisset, duxerunt in cœnaculum: et astiterunt ei omnes viduæ circumfusæ, fl‹nles et ostentantes tunicas et vestimenta, quæ facere consueverat, cum esset cum eis, Dorcas. VERS. 40. Αι Petrus cum omnes foras ejecisset, positis genibus oravit, et conversus ad corpus dixit: Tabitha, surge. Atque illa aperuit oculos suos, conspicata Petrum resedit. VeRs. 41. Et ille ei manu porrecta, sublevavit eam, vocalisque sanctis et viduis, exhibuit eam viVenter. VERS. 42. Alque ea res innotuit ac divulgata est per totam Joppen, et multi crediderunt in Domi2130888. VERS. 43. Accidit autem, ut Petrus satis nullus dies Jøppæ maneret apud Simonem quemdam coriarium. Nomine Tabitha. Ponit nomen ejus, ostendens ο Ἐν Ιόππῃ δὲ τις ἦν μαθήτρια, ονόματι τα διθὰ, ἡ διερμηνευομένη λέγεται Δορκάς. Αὕτη ἦν πλήρης ἀγαθῶν ἔργων καὶ ἐλεημοσυνῶν ὧν ἐποίει. Εγένετο δὲ ἐν ταῖς ἡμέραις ἐκείναις, ἀσθενήσασαν αὐτὴν ἀποθανεῖν· λούσαντες δὲ αὐτὴν ἔθηκαν ἐν ὑπερῴῳ. Εγγὺς δὲ οὔσης Λύδδης τῇ Ἰόππῃ, οἱ μα θηταὶ ἀκούσαντες ότι Πέτρος ἐστὶν ἐν αὐτῇ, ἀπέστειλαν το πρὸς αὐτὸν παρακαλοῦντες μὴ ὀκνῆσαι διελθεῖν ἕως αὐτῶν. Αναστὰς δὲ Πέτρος συνῆλθεν αὐτοῖς, δν παραγενόμενον ἀπήγαγον " εἰς τὸ ὑπερῷον, καὶ παρέστησαν αὐτῷ πᾶσαι αἱ χῆραι κλαίουσαι καὶ ἐπιδεικνύμεναι χιτώνας καὶ ἱμάτια, όσα ἐποίει μετ' αὐτῶν οὖσα ἡ Δορκάς. Εκβαλὼν δὲ ἔξω πάντας ὁ Πέτρος, θεὶς τὰ γόνατα προσηύξατο, καὶ ἐπιστρέψας πρὸς τὸ σῶμα, εἶπε· Ταβιθά, ανάστηθι. 'Η δὲ ἤνοιξε τους ὀφθαλμοὺς αὐτῆς, καὶ ἰδοῦσα τὸν Πέτρον, ἐκάθισε 10. Δοὺς δὲ αὐτῇ χεῖρα ἀνέστησεν αυτήν του Φω νήσας δὲ τοὺς ἁγίους καὶ τὰς χήρας, παρέστη σεν αὐτὴν ζῶσαν. Γνωστὸν δὲ ἐγένετο καθ' ὅλης τῆς Ἰόππης, καὶ πολλοὶ ἐπίστευσαν ἐπὶ τὸν Κύριον. Εγένετο δὲ αὐτὸν ἡμέρας ἱκανὰς μεῖναι ἐν Ιόππη παρά τινι Σίμωνι " βυρσεί. 'Ονόματι Ταβιθά. Τίθησι δὲ τὸ ὄνομα αὐτῆς, Variæ lectiones et notæ. 48 ἐνέμεινε erat. ** In vulgatis nonnullis hic additur, δύο ἄνδρας. * In vulgato est, ἀνήγαγον. 18 In vulgato est, ἀνεκάθισε. το αὐτῇ erat. 80 περί τινος Σίμωνος εται. ʼn Hæ duæ dictiones de sunt in nonnullis vulgatis exemplaribus, et repetuntur in proximo scholio.

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. — CAP. X. δεικνύς ότι φερώνυμος ἦν, οὕτως ἐγρηγορυία καὶ cam verum nomen esse sortitam, eam nomini νήφουσα, ὥσπερ δορκάς. Πολλὰ γὰρ καὶ οἰκονομικῶς suo respondere, nomen ejus moribus convenire πολλάκις ονόματα τίθεται. Ασθενήσασαν αὐτὴν ita vigilantis ac sobriæ, ut caprea est. Multa ἀποθανεῖν, λούσαντες ἔθηκαν ἐν τῷ ὑπερῴῳ, τους enim nomina sæpe divina providentia imponuntur. ἐστιν, ἐπὶ νεκρῷ πάντα ἐποίησαν. Απέστειλαν δὲ Ut morbo confecta moreretur, lotam posuerunt οἱ ἐν τῇ Ἰόππῃ μαθηταὶ παρακαλοῦντες μὴ ὀκνῆσαι in cœnaculo, hoc est, cadaveri debitum omne διελθεῖν ἕως αὐτῶν. Ορα καὶ τὸ ἄπλαστον τῶν ἄλ officium præstiterant. Miserunt autem discipuli, λων, καὶ τὸ ἄτυφον τοῦ Πέτρου. Οὐκ αὐτοὶ ἔρχονται· qui erant Joppæ oratum, ne gravaretur, transire ἀλλὰ διὰ δύο προσκαλούνται οι ἐπὶ ἴασιν, κἀκεῖνος usque ad se. Vide et illorum simplicitatem, et ἔρχεται. Διὰ τί δὲ μὴ πρὸ τοῦ ἀποθανεῖν προσεκαλέ Petri animi demissionem atque humilitatem. Non σαντο; Ανάξιον ἡγοῦντο σκυλεῖν 83-88 τοὺς μαθητὰς ipsi veniunt, ut eum advocent: sed per duos adὑπὲρ τῶν τοιούτων καὶ περισπᾶν καὶ παρεμποδίζειν vocant ad sanationem, et ille venit. Sed cur non τὸ κήρυγμα· διὰ τοῦτο λέγει ὅτι Εγγύς ἦν. Καὶ παρ- 86 antequam mortua esset eum accersiverunt? έστησαν αὐτῷ πᾶσαι αἱ χῆραι, κλαίουσαι καὶ ἐπι- Operæ pretium non esse putabant molestiis disciδεικνύμεναι χιτῶνας καὶ ἱμάτια, ὅσα ἐποίει μετ' pulos pro talibus rebus alicere et distrahere, et αὐτῶν οὖσα ἡ Δορκάς. Τὸ μετ' αὐτῶν οὖσα, τὴν πολ- impedire prædicationem. Idcirco dicit, finitimam λὴν αὐτῆς ταπεινοφροσύνην δηλοῖ· ὅτι συνὴν αὐταῖς fuisse, Lyddam. Et astiterunt ei omnes viduæ καὶ συνδιαιτᾶτο καὶ ὡς μία πασῶν συνεστέφετο flentes, et ostentantes tunicas et vestimenta quæ οὐχ ὥσπερ νῦν ἡμεῖς. Ἐκβαλὼν δὲ ἔξω πάντας ὁ faciebat, cum esset cum ipsis Dorcas. Quod dicit, Πέτρος, θεὶς τὰ γόνατα προσηύξατο. Διὰ τί ἐκβάλλει Cum esset cum eis, magnam illius significat animi ἔξω πάντας; Ὥστε μὴ συγχυθῆναι τοῖς δάκρυσι, μη- humilitatem atque demissionem: quod una cum eis δὲ διαταραχθῆναι. Θεὶς τὰ γόνατα. Επιτεταμένην crat, et una vivebat, et ut una de multis simul ποιεῖται τὴν προσευχήν· εἶτα κρατεῖ· εἶτα κατὰ μέ- conversabatur, non quemadmodum nunc nos faciρος ἡ ζωὴ καὶ δύναμις εισάγεται. Φωνήσας δὲ τοὺς mus. At Petrus cum omnes foras ejecisset, positis ἁγίους καὶ τὰς χήρας, τοῖς μὲν, εἰς παράκλησιν genibus precatus est. Cur omnes ejicit foras? Ne παρέστησε ζῶσαν· ταῖς δὲ, εἰς προστασίαν. "Ορα δὲ confunderetur lacrymis, neu disturbaretur. Positis τὸ ἄτυφον Πέτρου· τηλικοῦτον ἐργασάμενος, οὔτε genibus. Intentam atque sollicitam habet precatioπαρ' αὐτῇ, οὔτε παρ' ἄλλῳ τινὶ ἐπισήμῳ, ἀλλὰ nem: deinde apprehendit: postea paulatim vita παρὰ βυρσεῖ Σίμωνι καταλύει, οὔτε τοὺς εὐτελεῖς ac vires introducuntur. Vocatisque sanctis ac viduis, αἰσχύνων, οὔτε τοὺς μεγάλους επαίρεσθαι ἀφιείς. illis quidem ad consolationem et confirmationem viventem exhibuit, his vero, ad præsidium atque patrocinium. Vide autem humilem atque demissum suimum Petri, qui tantum opus fecerat; neque apud illam, neque apud alium quempiam insignem; sed apud Simonem coriarium diversatur, neque viles ac tenues spernens atque contemnens, neque magnates efferri sinens. Ανήρ δέ τις ἦν ἐν Καισαρείᾳ ὀνόματι Κορνή λιος, ἑκατοντάρχης ἐκ σπείρης τῆς καλουμένης Ιταλικῆς, Εὐσεβὴς καὶ φοβούμενος τὸν Θεὸν σὺν παντὶ τῷ οἴκῳ αὐτοῦ, ποιῶν τε ἐλεημοσύνας πολλὰς τῷ λαῷ, καὶ δεόμενος τοῦ Θεοῦ διαπαντός. Εἶδεν ἐν δράματι φανερῶς ὡς εἰς ὥραν κι ἐγε τάτην τῆς ἡμέρας, ἄγγελον τοῦ Θεοῦ εἰσελθόντα πρὸς αὐτὸν καὶ εἰπόντα αὐτῷ· Κορνήλιο. Ὁ δὲ ἀτενίσας αὐτῷ καὶ ἔμφοβος γενόμενος εἶπε· Τί ἐστι, Κύριε; Εἶπε δὲ αὐτῷ· Αἱ προσευχαί σου καὶ αἱ ἐλεημοσύναι σου ἀνέβησαν εἰς μνημόσυνον ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ. Καὶ νῦν πέμψον εἰς Ἰόππην ἄνδρας, καὶ μετ τάπεμψαι Σίμωνα τὸν ἐπικαλούμενον Πέτρον. Οὗτος ξενίζεται παρά τινι Σίμωνι βυρσεῖ, ᾧ ἐστιν οἰκία παρὰ θάλασσαν 85. Ως δὲ ἀπῆλθεν ὁ ἄγγελος, ὁ λαλῶν τῷ Κορ CAPUT X. VERS. 1. Erat autem Cæsareæ vir quidam nomine Cornelius, centurio de cohorte quæ vocabatur Διαlica, VERS. 2. Pius ac religiosus, Deumque timens cum tota sua familia, ac multas plebi faciens eleemosynas, Deumque continenter orans. VERS. 3. 1s vidit per visum manifeste fere ad horam diei nonam, angelum Dei ingredientem ad se, ac dicentem sibi: Cornelie. VER3. 4. At ille contuitus eum ac perterrefactus dixit: Quid est, Domine? Ille dixit ei: Orationes tuæ et eleemosynæ tuæ ascenderunt in memoriam coram Deo. VERS. 5. Ac nunc mille in Joppen viros, et accerse Simonem, cognomento Petrum. VERs.6. Hic habet hospitium apud Simonem quemdam coriarium, qui habet domicilium juxta mare. VERS. 7. Ut autem abiit angelus, qui locutus eraι Variæ lectiones et notæ. • Προσκαλούμενοι erat. 83.93 Ισ. σκύλλειν. * In vulgato est, wre) wpzv. In vulgato hic adduntur hec verba: οὗτος λαλήσει σοι τί σε δεῖ ποιεῖν· ο Hic loquetur tibi quid te oporteat facere.» Sed non sunt in vetusto exemplari Græco manuscripto: atque etiam hic locus ita explicatur in sequenti scholio, quasi kæ voces septem non debeant esse adjectæ.

Cornelio, cum vocasset duos servos suos, et ex iis, νηλίῳ, φωνήσας δύο τῶν οἰκετῶν αὐτοῦ καὶ qui sibi parebant ac præsto continenter erant, mili- στρατιώτην εὐσεβῆ τῶν προσκαρτερούντων αὐτῷ· tem religiosum, VERS. 8. Et omnia eis exposuisset, misit eos Joppen. Hic non est Judzus, neque ex iis, qui 87 erant sub lege: sed jam antea præoccupaverat nostrum vitæ institutum: ac duo interim credunt ex iis. qui dignitate præditi erant, quæstor videlicet Ethiopisse, et hic. Pius ac timens Deum cum tota familia sua. Audiamus qui familiares ac domesticos nostros negligimus at bic etiam de militibus sollicitus erat. Centurio de cohorte quæ vocabatur Italica. De magua enim cohorte erat, inquit, quæ vocabatur Italica. Spira autem, id est cohors est, quem nunc vocamus Numerum. Nam idcirco virum notum ac manifestum facit, ne quis dicat falsa memoriæ prodi in historia Scripturarum. Sciendum est autem spiram sive cohortem ducentorum militum esse; custodiam vero, sexaginta. Vidit ver visum manifeste, ferme ad horam diei sextam, ungelum Dei ingredi ad se. Videt angelum, ut Petro plena fides. tieret; imo vero non illi, sed aliis infirmioribus. Nona autem bora, quando curis solutus, et in otio erat atque quiéte. Posteaquam autem viderat Oculus veritatis, et magnus ille Judes, magna esse opera, scd mortua, si fides desit, mittit angelum, qui præmiis opera compenset, ut eos qui recte certarent, fide coronaret. Ab obtutu autem terror injectus est; sed modicus, ut eum duntaxat in se converteret ac moveret deinde verba metum solverunt. Orationes tuæ et eleemosynæ tuæ ascenderunt in memoriam coram Deo. Vide quo progrediatur eleemosyna: ad cœli i usque atque ipsi solio regio assistit. Vide item angelum prius mentem ejus erigere, et ad sublimia traducere, ac tum deinde dicere quæ dicit. Et nunc mille viros in Joppen, et accerse Simonem cognomento Petrum. Hic habet hospitium apud quemdam Simonem coriarium. Ne ad alium venirent, non solum a cognomine, verum etiam a loco virum declarat. Cui est domicilium juxta mare. Remota loca urbium sectabantur apostoli, quod solitudinis essent atque otii amici. Quid enim si contigisset eliam alium esse? Ecce signum est,nempe quod justa nare habitaret. Non autem dicit quare, ne gaudio eum perfunderet. Cum vocasset duos servos suos, et militem religiosum. Vides, non frustra hæc dicit, cos, qui illi præsto erant assidue, tales fuisse. Ει exposuisset eis omnia, misit eos Joppen. Vide animum demissum, ac fastus expertem. Non enim dixit: Vocate mihi Petrum: sed ut persuaderetur illi, omnia enarravit. Non enim volebat pro auctoritate dignitatis suæ illum accersere. Idcirco narrat rem omnem. VERS. 9. Postero autem die illis iter facientibus, Εξηγησάμενος " αὐτοῖς ἅπαντα, ἀπέστειλεν αὐτοὺς εἰς τὴν Ἰόππην. Οὗτος οὐκ ἔστιν Ἰουδαῖος, οὐδὲ τῶν ὑπὸ τὸν να μον· ἀλλ' ήδη προειλήφει τὴν ἡμετέραν πολιτείαν· δύο δὲ πιστεύουσι τέως ἐν ἀξιώματι, ὅ τε ταμίας τῆς Αιθιοπίσσης καὶ οὗτος. Εὐσεβὴς καὶ φοβούμε νος τὸν Θεὸν σὺν παντὶ τῷ οἴκῳ αὐτοῦ. ᾿Ακού. σωμεν ὅσοι τῶν οἰκείων ἀμελοῦμεν· οὗτος δὲ καὶ στρατιωτῶν ἐπεμελεῖτο. Εκατοντάρχης ἐκ σπειρης τῆς καλουμένης Ιταλικῆς. Μεγάλης σπείρης γὰρ ἦν, φησί, καλουμένης Ἰταλικῆς. Σπεῖρα δέ ἐστιν, δ καλοῦμεν νῦν Νούμερον. Διὰ τοῦτο δὲ γοῦν ποιεῖ τὸν ἄνδρα γνώριμον καὶ δῆλον, ἵνα μή τις εἴπῃ ὅτι ψεύδεται τῶν Γραφῶν ἡ ἱστορία. Ιστ τέον δὲ ὅτι ἡ μὲν σπεῖρα, διακοσίων ἐστὶ στρα τιωτῶν· ἡ δὲ κουστωδία, ἑξήκοντα. Εἶδεν ἐν ἐράματι φανερῶς ὡς εἰς ὥραν ἐννάτην τῆς ἡμέρας, ἄγγελον τοῦ Θεοῦ εἰσελθόντα πρὸς αὐτόν. Βλέπει τὸν ἄγγελον εἰς πληροφορίαν Πέτρου· μᾶλλον δὲ, οὐκ ἐκείνου, ἀλλὰ τῶν ἄλλων τῶν ἀσθενεστέρων. Εννάτῃ δὲ ὥρᾳ, ὅτε φροντίδων ἡφίετο καὶ ἐν ήσυ χίᾳ ἦν καὶ κατανύξει. Ἐπειδὴ δὲ εἶδεν ὁ τῆς ἀλη θείας Οφθαλμός και μέγας Κριτής ότι μεγάλα τὰ ἔργα, νεκρὰ δὲ ἐστι πίστιν οὐκ ἔχοντα, ἀποστέλλει βραβεύοντα τοῖς ἔργοις ἄγγελον, ὥστε τοὺς καλῶ; ἀθλοῦντας, στεφανῶσαι τῇ πίστει. Ἀπὸ δὲ τῆς ὄψεως φόβος ἐγένετο, σύμμετρος δὲ, ὅσον ἐπιστρέ ψαι μόνον· εἶτα τὰ ῥήματα τὸν φόβον ἔλυσεν. Αἱ προσευχαί σου καὶ αἱ ἐλεημοσύναι σου ανέβη σαν εἰς μνημόσυνον ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ. Ορα που προβαίνει ἡ ἐλεημοσύνη, τὸν οὐρανὸν τοῦ οὐρανοῦ, καὶ αὐτῷ παρίσταται τῷ θρόνῳ τῷ βασιλικῷ. Ορα δὲ τὸν ἄγγελον πρότερον αίροντα αὐτοῦ τὴν διάνοιαν καὶ μετεωρίζοντα, καὶ τότε λέγοντα & λέγει. Καὶ νῦν πέμψον εἰς Ἰόππην ἄνδρας, καὶ μετάπεμψαι Σίμωνα τὸν ἐπικαλούμενον Πέτρον οὗτος ξενίζεται παρά τινι Σίμωνι βυρσεῖ. Ἵνα μὴ ἐπ' ἄλλον θ ἔλθωσιν, οὐκ ἀπὸ τοῦ ἐπωνύμου μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τοῦ τόπου δηλοῖ τὸν ἄνδρα. ῇ ἐστιν οἰκία παρὰ θάλασσαν. Τὰ ἀνακεχωρημένα τῶν πόλεων ἐδίωκον οἱ ἀπόστολοι, ἐρημίας ὄντες φίλοι καὶ ἡσυχίας. Τί γὰρ εἰ συνέβη καὶ ἄλλον εἶναι; Ιδού ἐστι σημεῖον, τὸ παρὰ θάλασσαν οἰκεῖν. Οὐκ εἶπε δὲ διὰ τί, ἵνα μὴ ἐκχύσῃ αὐτόν 80. Φωνήσας δύο τῶν οἰκετῶν αὐτ τοῦ, καὶ στρατιώτην εὐσεβῆ. Ορᾷς, οὐχ απλώς ταῦτά φησιν, ὅτι οἱ προσκαρτεροῦντες αὐτῷ τοιοῦτοι ἦσαν. Καὶ ἐξηγησάμενος αὐτοῖς πάντα, ἀπέστειλεν αὐτοὺς εἰς τὴν Ἰόππην. Ορα τὸ ἄτυφον. Οὐ γὰρ εἶπε· Καλέσατέ μοι Πέτρον· ἀλλ᾿ ὥστε καὶ πεῖσαι ἐξηγήσατο ἅπαντα. Οὐ γὰρ ἠξίου ἀπὸ τοῦ ἀξιώμα τος αὐτὸν μεταπέμψασθαι. Διὰ τοῦτο, ἐξηγήσατο. Τῇ δὲ ἐπαύριον ἐδοιποιρούντων ἐκείνων, κα Varia lectiones et nota • 1n vulgato est, καὶ ἐξηγησάμενος. δ' ἀπ᾿ ἄλλον erat in apographo. σε αὐτὴν erat. ! Videtur locus mutilus.

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. - CAP. X. Χ. τῇ πόλει ἐγγιζόντων, ἀνέβη Πέτρος ἐπὶ τὸ δῶμα et appropinquantibus urbi, ascendit Petrus in supeπροσεύξασθαι περὶ ὥραν ἕκτην Εγένετο δὲ πρόσπειπος, καὶ ἤθελε γεύσασθαι παρασκευαζόντων δὲ ἐκείνων, ἐπέπεσεν ἐπ' αὐ τὸν ἔκστασις, Καὶ θεωρεῖ τὸν οὐρανὸν ἀνεωγμένον, καὶ και ταβαῖνον ἐπ' αὐτὸν σκεῦός τι, ὡς ἐθόνην μεγά λην, τέσσαρσιν ἀρχαῖς δεδεμένον, καὶ καθιέμε τον ἐπὶ τῆς γῆς. Ἐν ᾧ ὑπῆρχε πάντα τὰ τετράποδα τῆς γῆς, καὶ τὰ θηρία, καὶ ἑρπετὰ, καὶ τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ. Καὶ ἐγένετο φωνὴ πρὸς αὐτόν· 'Αναστάς, Πέτρε, θύσον, καὶ φάγε. 'Ο δὲ Πέτρος εἶπε· Μηδαμώς, Κύριε· ὅτι οὐδέ ποτε ἔφαγον πᾶν κοινὸν ἢ ἀκάθαρτον. Καὶ φωνὴ πάλιν ἐκ δευτέρου πρὸς αὐτόν· ό θεὸς ἐκαθάρισε ", σὺ μὴ κοίνου. Τοῦτο δὲ ἐγένετο ἐπὶ τρὶς, καὶ πάλιν ἀνελήφθη τὸ σκεῦος εἰς τὸν οὐρανόν. riora ædium, ut precaretur circiter horam sextam. VERS. 10.88 Ac cœpit esurire, et volebat sumere cibum, qui cum parareturi* ab illis, irruit super eum ecstasis, VERS. 11. Et videt cælum apertum, ac descendere ad se quoddam vas, tanquam linteum magnumi", quatuor initiis alligatum, et demitti in terram, Vers. 12. In quo inerant omnes quadrupedes terræ, el feræ, et serpentes, et volucres cœlî. VERS. 13. Εt accidit vos ad eum: Surge, Petra, macta, et comede. VERS. 14. Petrus autem dixit: Nequaquam Dcmine, quia nunquam comedi quidquam commune aut impurum. Ορα πῶς τοὺς καιρούς συνάγει τὸ Πνεῦμα, καὶ οὔτε θάττον, οὔτε βραδύτερον ποιεῖ τοῦτο γενέσθαι. Ανέβη Πέτρος ἐπὶ τὸ δῶμα προσεύξασθαι, περί ὥραν ἔκτην· τουτέστι κατ' ιδίαν καὶ ἐν ἡσυχίᾳ, ὡς ἐν ὑπερῴῳ. Επέπεσεν ἐπ' αὐτὸν ἔκστασις, καὶ θεωρεῖ τὸν οὐρανὸν ἀνεωγμένον. Ἡ ἔκστασις δηλεῖ καὶ τὴν ἐπὶ θαυμασμῷ ἔκπληξιν, καὶ τὸ ἔξω τῶν αἰσθητῶν γενέσθαι ἐπὶ τὰ πνευματικά ποδηγούμε νον. Πνευματική γοῦν τις ὡσανεί θεωρία γέγονεν αὐτῷ. Καὶ καταβαῖνον ἐπ' αὐτὸν σκεῦός τι ὡς ὀθόνην. Ἐδεῖτο τῆς τῶν ἐθνῶν θείας ἀποκαλύψεως ὁ τῶν ἀποστόλων ἔξαρχος Πέτρος. Οὐ γὰρ ἐγίνωσκεν ὅτι περιτομῆς καὶ ἀκροβυστίας οὐκ ἔστι διαστολή κατὰ τὴν πίστιν· οὔτε μὴν ᾔδει σαφῶς, ὅτι διὰ τῆς κατὰ πίστιν φαινομένης λατρείας, μαθητευθῆναι τὰ ἔθνη ὁ Κύριος εἶπεν, ἕως οὗ τῆς ἀποῤῥήτου βουλῆς αὐτοῦ δι' ἀποκαλύψεως εφανέρωσε τὸ μυστήριον, διά τε τοῦ κατὰ τὴν σινδόνα παραδείγματος πείσας, διά τε τῆς κατὰ τὴν πίστιν δοθείσης καὶ τοῖς ἔθνεσι χάριτος τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ὡς οὐκ ἔστιν ἐν Χριστῷ διαστολὴ Ἰουδαίου τε καὶ Ἕλληνος. Τέσε σαρσιν ἀρχαῖς δεδεμένον, καὶ καθιέμενον ἐπὶ τῆς γῆς. Αἱ τέσσαρες ἀρχαί, τέσσαρα στοιχεία δηλοῦσι· καὶ τὸ φανὲν σκεῦος τὸν παχύτερον κόσμον σημαίνει, καὶ τὰ διάφορα ζώα, τῆς τῶν ἀνθρώπων εἰσὶ καταστάσεως σύμβολα. Σύμβολον τῆς οἰκουμένης ἀπάσης ὁ ἄνθρωπος ἀκρότατον … ἦν· οὐδὲν γὰρ κοινὸν εἶχε πρὸς Ἰουδαίους· ἔμελλον αὐτοῦ κατηγορεῖν ἅπαντες ὡς παραβάτου. Οἰκονομεῖται οὖν ὑπὸ τοῦ Πνεύμα τος, ἵν' ἔχῃ ἀπολογίαν πρὸς τοὺς ἐγκαλοῦντας ὅτι καὶ ἀντεῖπε· πάνυ γὰρ αὐτοὺς ἔδει τὸν νόμον φυλάττειν. Ἵνα οὖν μὴ αὐτοῦ κατηγορήσωσι, τοῦτο οἰκονομεῖ ται. Ἴσως δὲ ἐπὶ γόνατα κείμενος εἶδε τὴν ὀπτα VERS. 15. Et vox rursus accidit ad eum secundo; Qua Deus purgavit, tu communia ne pules. VERS. 16. Hoc autem factum est ter, et rursus vas subductum est in cœlum. Vide, ut Spiritus tempora conducat atque conjungat, et efficiat, ut neque celerius neque tardius hoc fiat. Ascendit Petrus in superiora ædium precatum circiter horam sextam. Hoc est, seorsim et in otio extra turbam, utpote in superiori contignatione. Et irruit super eum ecstasis, et videt cœlum apertum, Εκστασις, quasi dicas, excessus, emotio, significat et consternationem propter admirationem, et hominis, qui ad spiritualia deducitur, extra ea, quæ sensu percipiuntur cvasionem. Nam spiritualis quædam quasi speculatio contemplatioque accidit illi. Ac descendere ad se vas quoddam, tanquam linteum. Opus habebat divina gentium revelatione princeps apostolorum Petrus. Nesciebat enim circumcisionis ac præputii nullam esse distinctionem, quod attinet ad fidem: neque vero penitus sciebat Dominum dixisse per eum, qui per fidem apparet, eultum gentes doceri atque evangelicæ doctrinæ discipulos fieri, quoad arcani consilii per revelationem ei Dominus mysterium patefecit, tum per similitudinem et signum lintei veli, tum per gratiam sancti Spiritus, quæ etiam gentibus per fidem ďata est, ei persuadens, 'non esse, quod ad Christum attinet, discrimen atque distinctionem Judaei et Græci. Quatuor initiis religatum, ac demitti in terram. Quatuor initia quatuor elementa significant: et vas quòd apparuit crassiorem mundum designat et diversa animalia, hominum conditionis et constitutionis sunt signa. Universi orbis terræ habitatæ signum erat homo præputio obsitus: nihil enim commune babebat cum Judæis: accusaturi erant eum omnes tanquam transgressorem et violatorem legis. Res igitur ita a Spiritu administratur, Variæ lectiones et notæ. * ἐκαθάρησε eral. 90 ἀκρότατον, scriptura erat; deinde non inducta hae dictione, supra ultimam syllabram, nerope, τατον, litteris miniatis, positum est, βυστός, atque ita, ut sententia quoque postulat, legendum existimo, ἄνθρωπος ἀκροβυστος, δηλονότι, ὁ Κορνήλιος ἐκεῖνος. accidit, ut extra se raperetur. i telum.

ut habeat defensionem paratam adversus suus accu- σίαν. Καὶ θεῖον ἦν τὸ γινόμενον, τότε ἄνωθεν ἰδεῖν, " καὶ ἐν ἐκστάσει γενέσθαι, καὶ τὸ φωνὴν ἐκεῖθεν ἐν ηχηθῆναι, καὶ τὸ τρὶς ὁμολογῆσαι ὅτι ἀκάθαρτα ἦν ἐκεῖ, καὶ τὸ ἐκεῖθεν ἥκειν, καὶ τὸ ἐκεῖ ἀνασπασθής ναι, μέγα δείγμα καθαρότητος. Διὰ τοὺς μετὰ ταῦτα οὖν τοῦτο γίνεται οἷς μέλλει ἐξηγεῖσθαι· ἐπεὶ αὐτὸς ἤκουσεν ὅτι Εἰς ὁδὸν ἐθνῶν μὴ ἀπέλθητε. Εἰ γὰρ καὶ περιτομῆς ἐδεήθη καὶ θυσίας Παῦλος, πολλῷ μάλλον τότε ἐν ἀρχῇ τοῦ κηρύγματος ἀσθενεστέρων αὐτῶν οι ὄντων. Οὐ κατὰ πάντων δὲ ἀπεφήνατο το κοινὸν καὶ ἀκάθαρτον· ἀλλὰ περὶ ὧν ἔλεγεν ὁ νόμος κοινῶν καὶ ἀκαθάρτων. Ὁ δὲ Θεὸς τῆς ἁγίας Εκκλησίας τὸν χαρακτήρα παραδιδούς, ἔλεγεν αὐτῷ μηδὲν κοινὸν ἡγεῖσθαι. Πάντα γὰρ αὐτῷ ἐστι καθαρά, μετ' εὐχαριστίας καὶ εὐλογίας Θεοῦ λαμ βανόμενα. Αλλ' εἰ καὶ περὶ τῆς κλήσεως τῶν ἐθνῶν τὸ αίνιγμα, ἵνα μὴ ἡγήσηται τοὺς ἐν ἀκροβυστία κοινοὺς ἢ ἀκαθάρτους, ὅμως ὁ λόγος τοῦ Πέτρου, οὐ περὶ ἀνθρώπων εἶχε τὴν ἔμφασιν, ἀλλὰ περὶ τῶν ἐν νόμῳ ἀπηγορευμένων. Ότι τὰ εἴδη τῶν ζώων πρὸς τὰ τῶν ἀνθρώπων ἤθη μεταλαμβάνεται, έδιδάχθη μὲν ἀπὸ τῆς ὀπτασίας Πέτρου, ὅτι ἐν τῷ σκεύει τῷ καθιεμένῳ ἐκ τῶν οὐρανῶν, τῶν εἶδος ζώων οι ἦν, ἑρπετῶν καὶ πετεινῶν καὶ τετραπόδων. Ηνίσσετο γὰρ ὁ λόγος τοὺς ἀπὸ ποικίλων ἁμαρτη μάτων τῇ πίστει προσάγεσθαι μέλλοντας, τούτους εἶναι τοὺς ὁμοιωμένους ή τετραπόδοις διὰ τὸ κτηνώ δες, ἢ ἑρπετοῖς διὰ τὸ ἰοβόλον, ἢ πετεινοῖς διὰ τὸ κοῦφον καὶ ἄστατον. Καὶ οἱ ὄφεις οὖν ἐπὶ τοὺς Σαδ δουκαίους καὶ Φαρισαίους τροπολογοῦνται, καὶ ἀλώ πηξ, ἐπὶ τὸν Ἡρώδην, καὶ ἵπποι θηλυμανεῖν, ἐπὶ τοὺς φιληδόνους· τὰ πρόβατα, ἐπὶ τοὺς ἀκακωτές ρους τῶν ἀνθρώπων· τὰ ἐρέφια, ἐπὶ τοὺς ἀκοινωνήτους καὶ ἀμεταδότους· οἱ ἐχῖνοι, ἐπὶ τοὺς πλου σίους, οὓς ἀπὸ τῶν ἰδίων ἀκανθῶν, συμπνίγειν τὸν λόγον καὶ ἄκαρπον ποιεῖν, ὁ Κύριος εἴρηκε. Καὶ φωνὴ πάλιν ἐκ δευτέρου πρὸς αὐτόν· ὁ Θεὸς ἐκαθάρισε", σὺ μὴ κοίνου. Δοκεῖ μὲν πρὸς αὐτὸν λέγεσθαι ἡ φωνή· τὸ δὲ πᾶν πρὸς Ιουδαίους λέγε ται. Εἰ γὰρ ὁ διδάσκαλος ἐπιτιμᾶται, πολλῷ μέλο την οὗτοι. satores: nempe, 89 quod etiam contradixerit; admodum enim oportebat eos legem servare. Ne igitur illum criminarentur, hoc (ita) administratur. Forsitan autem genibus innixus visionem vidit. Ac divina res erat, quæ agebatur: quod et desuper vidit, et extra se raptus est, et vocem illine accepit: et ter professus est, illic esse animalia impura: quod (item) illinc veniebat, et illuc retrahebatur [vas illud, magnum signum puritatis erat. Quocirca propter eos, quibus posthac visionem expositurus est, hoc fit, quandoquidem ipse audiverat illud dictum Domini: In viam gentium ne abieritis **. Nam si Paulus circumcisione et sacrificio opus habuit, multo magis tunc in principio prædicationis, cum ipsi homines essent imbecilliores. Porro non de omnibus pronuntiavit, illam diclionem, commune et impurum: sed de iis, quæ lex dicebat, animalia esse communia atque impura. At Deus cum sancte Ecclesiæ charactera traderet atque figuram, dicebat ei, ut nihil esse commune putaret. Nam omnia quæ cum gratiarum actione sumuntur, ac benedictione Dei, bomini pura ac munda sunt. Cæterum, etsi ænigma illud et involucrum pertinebat ad vocationem gentium, ne putaret eos, qui essent in præputio nati communes esse et impuros: attamen oratio Petri non de hominibus continebat significationem, sed de illis, quæ lege velita erant. Formas animalium ad bominum mores transferri, didicimus ex visione Petri, quia in vase, quod de calis demittebatur, omnis forma animalia inerant, serpentium et volucrium et quadrupedum. Per ambages enim et involucra oratio innuebat, eos, qui a variis peccatis ad fidem adducendi erant, hos esse, qui assimilati essent aut quadrupedibus propter belluinam naturam, aut serpentibus propter ingenium veneficum, aut volucribus, propter levitatem et mobilitatem. Ac serpentes quidem ad Sadducæos ac Pharisæos tropice et allegorice referuntur, et vulpes ad Heroden, et equi insano equarum appetitu incensi ad libidinosos ac deditos voluptati, oves ad eos homines qui cæteris simpliciores sunt, hædi ad eos qui non communicare nec impertiri solent, herinacei ad divites, quos suis ipsorum spinis sermonem præfocare et infrugiferum efficere, Dominus) dixit. Et vox rursus secundo ad illum: Quæ Deus puryavil, tu communia ne putes. Videtur quidem ad illum vox dici: sed revera totum dicitur ad Judæos. Nam si doctor increpatur, multo magis illi. Vers. 17. Porro dum Petrus intra se hæsitat, quidnam portenderetur per visionem quam vidisset, ecce viri, qui missi erant a Cornelio perquisita domo Simonis, slabant ad vestibulum. VERS. 18. Ει 90 evocato quodam, sciscitabantur, an Simon, cui Petrus cognomen esset, illic haberet hospitium. VERS. 19. Petro autem cogitare perseverante de visione, Spiritus ei dixit: Ecce viri quærunt te. so Matth. x, 5. ο Ως δὲ ἐν ἑαυτῷ διηπόρει ο Πέτρος, τι ἂν εἴη τὸ δραμα, δ εἶδε· καὶ ἰδοὺ οἱ ἄνδρες οἱ ἀπεσταλ μένοι ἀπὸ τοῦ Κορνηλίου, διερωτήσαντες τὴν οἰκίαν Σίμωνος, ἐπέστησαν ἐπὶ τὸν πυλῶνα. Καὶ φωνήσαντες, ἐπυνθάνοντο, εἰ Σίμων ο ἐπικαλούμενος Πέτρος ἐνθάδε ξενίζεται. Τοῦ δὲ Πέτρου διενθυμουμένου περὶ τοῦ ὁράματος, εἶπεν αὐτῷ τὸ Πνεῦμα· Ἰδοὺ ἄνδρες ζ τοῦσί σε. Varia lectiones et notæ. οι [σ. ἀνθρώπων. Οι ἔσ. ἀνθρώπῳ οι ζῶον erat. κι ἐκαθάρησε erat.

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. - CAP. VI. ἁπλῶς εἶπε τοῦτο, ἀλλ' ἔδειξεν, ὅση τῆς ἐλεημοσύ- res necessarias ordinati fuerunt. Εt valde augebaνης ἡ ἰσχὺς καὶ τῆς διατάξεως. Στέρανος δὲ, πλήρης πίστεως καὶ δυνάμεως, ἐποίει τέρατα καὶ σημεῖα μεγάλα τι ἐν τῷ λαῷ. Ανέστησαν δέ τινες τῶν ἐκ τῆς συναγωγῆς, τῆς λεγομένης Λιβερτίνων καὶ Κυρηναίων καὶ Αλεξανδρέων, καὶ τῶν ἀπὸ Κιλικίας καὶ 'Ασίας, συζητοῦντες τῷ Στεφάνῳ. Καὶ οὐκ ἴσχυον ἀντιστῆναι τῇ σοφίᾳ καὶ τῷ Πνεύματι, ᾧ ἐλάλει. Τότε ὑπέβαλον ἄνδρας λέγοντας, ὅτι ἀκηκόα μὲν αὐτοῦ λαλοῦντος ῥήματα βλάσφημα εἰς Μω σῆν καὶ τὸν Θεόν. Η Συγεκίνησαν τε τὸν λαὸν καὶ τοὺς Πρεσβυτέ ρους καὶ τοὺς Γραμματεῖς· καὶ ἐπιστάντες συν ήρπασαν αὐτὸν, καὶ ἤγαγον εἰς τὸ συνέδριον. Εστησάν τε μάρτυρας ψευδεῖς λέγοντας· ῾Ο άνθρωπος οὗτος οὐ παύεται ῥήματα βλάσφημα λαλῶν κατὰ τοῦ τόπου τοῦ ἁγίου τούτου καὶ τοῦ νόμου. Ακηκόαμεν γὰρ αὐτοῦ λέγοντος, ὅτι 15 Ἰησοῦς ὁ Ναζωραίος οὗτος καταλύσει τὸν τόπον τοῦτον, καὶ ἀλλάξει τὰ ἔθη, ἃ παρέδωκεν ἡμῖν Μωσής. Καὶ ἀτενίσαντες εἰς αὐτὸν πάντες οἱ καθεζό * ἐν τῷ συνεδρίῳ, εἶδον τὸ πρόσωπον αὐτ τοῦ, ὡσεὶ πρόσωπον ἀγγέλου. Herol tur Hierosolymæ numerus discipulorum. Non simpliciter hoc dixit, sed ostendit quanta sit vis eleemosynæ atque constitutionis. VERS. 8. Stephanus antem, plenus fidei atque virtutis c, faciebat prodigia et signa magna in populo. 58 VERS. 9. Concitali sunt autem quidam de Synagoga, quæ Libertinorum appellatur, et Cyrenensium et Alexandrinorum, et eorum, qui erant ex Cilicia et Asia, qui cum Stephano disputabant. VERS. 10. Qui cum non possent resistere sapientiæ alque Spiritui, qui loquebatur, VERS. 11. Allegaverunt et subornarunt homines, qui dicerent se audivisse illum proferentem verba, quibus et Moyses contumelia afficeretur, et diviña· majestas læderetur. Ορα πῶς καὶ ἐκ τῶν ἑπτὰ ἦν τις πρόκριτος. Ει γὰρ καὶ 7 χειροτονία κοινὴ ἦν, ἀλλ᾽ ὅμως οὗτος G ἐπεσπάσατο χάριν πλείονα. Καὶ ὅρα πῶς πρὸ τούτου τέρατα οὐκ ἐποίει, ἀλλ' ὅτε δῆλος γέγονεν, ἵνα δει χθῇ ὅτι οὐκ ἀρκεῖ ἡ χάρις μόνη, ἀλλὰ δεῖτο καὶ χει ροτονίας, ὥστε προσθήκη Πνεύματος ἐγένετο, ἐπεὶ καὶ ἐν τῇ ἐκλογῇ πρὸ τῆς χειροτονίας πλήρη Πνεύ ματος αὐτὸν μαρτυρεί, διάφορα δὲ τὰ χαρίσματα. Ανέστησαν δέ τινες τῶν ἐκ τῆς Συναγωγής. Ανάστασιν τὸν παροξυσμὸν αὐτῶν λέγει καὶ τὴν ὀργήν. Διάφοροι δὲ ἦσαν αἱ συναγωγαί. Συζητοῦντες τῷ Στεφάνῳ. Διὰ τοῦτο συνεζήτουν, ἵνα ἀναγκάσωσιν αὐτόν τι εἰπεῖν· ὁ δὲ γυμνότερον ἴσως διελέγετο, καὶ τὴν παύλαν ἔλεγε τοῦ νόμου· ἢ οὐκ ἔλεγε μὲν, ᾐνίτ τετο δέ· ἐπεὶ εἰ ἔλεγε φανερῶς, οὐκ ἂν τῶν ψευδομαρτύρων ἐδέοντο. Ορα δὲ αὐτὸν οὐκ ἐπιτρέποντα τῷ διδάσκειν, ἀλλ' ἀναγκαζόμενον ὑπὸ τῶν συζητούντων. Τότε ὑπέβαλον ἄνδρας λέγοντας. Οὐκ αὐτοὶ οἱ συζητοῦντες μαρτυροῦσιν· ἡλέγχθησαν γὰρ αὐ είχε φθόνῳ συκοφαντοῦντες· ἀλλ᾽ ἑτέρους μισθοῦν ται, ἵνα μὴ δόξῃ τὸ πρᾶγμα ἐπήρεια εἶναι. Τὸν μὲν γὰρ Θεὸν, ἐφ' οἷς ἐμιαιφόνουν, οὐκ ἐφοβοῦντο. Πρὸς δὲ τὴν τῶν ἀνθρώπων δόξαν ἀπέβλεπον. "Εστησάν τε μάρτυρας ψευδεῖς λέγοντας. Πανταχοῦ ἡ ψευδομαρ· τυρία. Οὐ γὰρ ἐβούλοντο ἁπλῶς ἀναιρεῖν, ἀλλὰ μετὰ ψήφου, ἵνα καὶ τὴν δόξαν, ὡς ἐνόμιζον, τῶν ἀναιρου VERs. 19. Itaque commoverunt plebem et seniores, et Scribas, eladorti eum, rapuerunt et adduxerunt in concilium. Vans. 45. Ae falsos testes produxerunt, qui μια dixerunt: Homo iste non desinit verba con:umeliosa adversus locum sanctum et legem proferre. VERS. 14. Audivimus enim eum dicentem: Jesus Nazarenus hic demolietur hunc locum, et mutabit rilus et instituta, quæ tradidit nobis Moses. VERS. 15. Cumque intuiti essent eum omnes, qui sedebant in concilio, vi:lerunt faciem ejus tanquam angeli. Vide ut etiam ex illis septem quidam erat eximius atque prælatus. Nam etiamsi ordinatio communis erat, attamen hic gratiam majorem adeptus est. Ac vide ut antehac prodigia non fecerit, sed posteaquam notus et clarus evasil: ut ostendatur solam gratiam non sufficere, sed ordinatione etiam opus esse, itaque incrementum Spiritus factum est nam etiam in electione ante ordinationem testatur eum Spiritu plenum fuisse; sed dona sunt varia atque diversa. Coneitati sunt autem quidam de Synagoga. Concitationem, exacerbationem corum vocat, et iramn. Erant auten diversa Synagoga. Qui disputabant cum Stephano. Idcirco disputabant ut cogerent illum aliquid dicere. Ille vero apertius fortasse disserebat, ac legem finem habere dicebat: aut, non dicebat quidem, sed innuebat ac tecte significabat. Nam si plane ac palam dixisset, falsis testibus opus non habuissent. Vide autem ipsum non committere, nec occasionem præbere docendo, sed a disputantibus cogi. Allegaverunt et subornaverunt viros, qui dicerent. Non ipsi disputantes testificantur: 'statim enim deprehensum et animadversum esset, illos invidia motos calumniari falsumque erimen intentare: sed alios conducunt: ne res videatur esse importuna, contumeliosa alque injuriosa. Nam Deum quidem ob impiam ac Variæ lectiones et notæ. * Desideratur in apographo, μεγάλα. 13 Desideratur item in apographo, τούτου.” In vulgato hic adjeztus est articulus, ó. το In vulgato est ἅπαντες οἱ καθιζόμενοι. το δή, erat. • V. fortitudine.

si et hoc factum est, et nihilominus scandalizantur ἦν, τί οὐκ ἂν ἐγένετο; Τὸ δὲ, Μεταπέμψασθαί σε εἰς et offenduntur: si hoc non ita esset, quid non futurum fuisset? Cæterum quod dicit, Ut arcesseret te domum suam: non tanquam despiciens, inquit, misit, sed ita jussus est: ne igitur negligas atque contemnas. Recte igitur prius homines, ut qui itiperis labore fessi essent, benigne invitat et hospitio accipit, atque ita sibi conciliat ac demeretur. Porro τὸν οἶκον αὐτοῦ, οὐχ ὡς καταφρονῶν, φησίν, ἔπεμψεν, ἀλλ' ἐκελεύσθη οὕτω· μὴ οὖν καταφρονήσῃς. Καλώς οὖν πρότερον φιλοφρονεῖ τοὺς ἄνδρας, ἅτε ἀπὸ καμάτου όντας, καὶ οἰκειῶν ἑαυτῷ. Τὸ δὲ συνελθεῖν αὐτῷ τινας ἐξ Ἰόππης, οἰκονομικῶς ἦν, ὥστε εἶναι μάρτυρας μετὰ ταῦτα, ὅταν ἀπολογήσασθαι δέῃ Πέτρον. ut ex Joppe quidam una proficiscerentur, hoc accidit divina providentia, ut testes nimirum posthac essent, cum Petrus opus haberet purgatione atque defensione. At Cornelius, convocatis suis cognatis ac necessariis amicis, expectabat illos. VERS. 25. Ut autem Petrus ingressurus erat, occurrit ei Cornelius,ac procumbens ad pedes eum veneratus est. VERS. 26. Sed Petrus eum erexit ac sublevavit: Surge, inquiens, nam et egometipse homo sum. VERS. 27. Et colloquens cum eo ingressus est, ac reperit multos congregatos. Clarus ac splendidus erat vir Cornelius, et in celebri ac nobili urbe domicilium babebat. Convocatis cognatis et necessariis amicis. Revera autem hoc erat amici Deum colentis, talibus bonis oblatis, omnium socios, atque participes facere necessarios amicos. Necessarios autem amicos, ut quibus scmper confideret, recte convocaverat, cum de talibus rebus ei certamen esset i***. Atque amici et cognati mihi etiam apud eum epulati atque convivio accepti esse videntur. Ac vide ut omnino crederet Petrum venturum, quia non in somno viderat angelum, sed vigilans et interdiu. Sed Petrus eum sublevavit, Surge, inquiens, nam et egometipse homo sum. Hac voce et alios docebat, et Deo gratias agebat, et animi sui humilitatem ostendebat. Animadverte autem, ante omnia hoc eos docet, ne quid amplum de seipsis animo conciperent atque cogitarent. VERS. 28. Ac aixit ad eos: Vos scitis quam nefarium el non licitum sit homini Judæo seßadjungere el accedere ad alienigenam: sed mihi Deus ostendit neminem communem aut impurum hominem esse dicendum. 'Ο δὲ Κορνήλιος ἦν προσδοκῶν αὐτοὺς, συγ καλεσάμενος τους συγγενεῖς αὐτοῦ καὶ τοὺς ἀναγκαίους φίλους. Ως δὲ ἐγένετο τοῦ εἰσελθεῖν τὸν Πέτρον, συναντήσας αὐτῷ ὁ Κορνήλιος, πεσὼν ἐπὶ τοὺς πόδας, προσεκύνησεν. VERS. 29.Quamobrem etiam sine recusatione veni accersitus. Quæro igitur, qua de causa accersiveritis me? VERS. 30. Et Cornelius: Nudius quartus, inquit, usque ad hanc horam eram jejunus, 92 et hora nona precabar domi meæ: et ecce vir stetit coram me in veste splendida. VERS. 31. Εt ait: Corneli, exaudite sunt preces tuæ et eleemosynæ tuæ in memoria habitæ sunt coram Deo. Vers. 32. Mitte igitur Joppen nuntios, et accerse Simonem, qui cognominatur Petrus: hic habet hosὉ δὲ Πέτρος αὐτὸν ἤγειρε λέγων· Ανάστηθι, κἀγὼ αὐτὸς ἀνθρωπός είμι. Καὶ συνομιλῶν αὐτῷ, εἰσῆλθε, καὶ εὑρίσκει συνελθόντας 3 πολλούς. Επίσημος ἦν ὁ ἀνὴρ, καὶ ἐν ἐπισήμῳ πόλει τυγ χάνων. Συγκαλεσάμενος τους συγγενεῖς. Τῷ ὄντι δὲ τοῦτο, φίλου θεοσεβοῦς, ἐν τοῖς τοιούτοις ἀγαθοῖς πάντων ποιεῖσθαι κοινωνούς τοὺς ἀναγκαίους α λους. Αναγκαίους δὲ φίλους εἰκότως οἷς ἐθάρρει ἀεὶ, περὶ τῶν τοιούτων ὄντος αὐτῷ τοῦ ἀγῶνος. Καὶ φίλοι δὲ καὶ συγγενεῖς ἐμοὶ δοκοῦσι παρ' αὐτῷ εὐωχεία σθαι. Ορα δὲ πῶς ἐπίστευσεν ὅτι πάντως ἥξει 5 Πέτρος· ὅτι οὐκ ἐν ὕπνῳ ὤφθη αὐτῷ ὁ ἄγγελος, ἀλλ᾽ ἐγρηγορότι καὶ ἐν ἡμέρᾳ. ῾Ο δὲ Πέτρος αὐτὸν ἤγειρε λέγων· Ανάστηθι, κἀγὼ αὐτὸς ἄνθρω πός εἰμι· τούτῳ καὶ τοὺς ἄλλους παιδεύων, καὶ τῷ Θεῷ εὐχαριστῶν ", τὸ ταπεινὸν αὐτοῦ ἐπιδεικνύμε νος. Ορα δὲ, πρὸ τῶν ἄλλων τοῦτο αὐτοὺς παιδεύει, μηδὲν μέγα περὶ ἑαυτῶν φαντάζεσθαι. Ἔφη τε πρὸς αὐτούς· Ὑμεῖς ἐπίστασθε, ὡς ἀθέμιτόν ἐστιν ἀνδρὶ Ἰουδαίῳ καλλᾶσθαι προσέρχεσθαι ἀλλοφύλῳ· καὶ ἐμοὶ ὁ Θεὸς ἔδειξε μηδένα κοινὸν ἢ ἀκάθαρτον λέγειν ἄνθρωπον. Διὸ καὶ ἀναντιῤῥήτως ἦλθον μεταπεμφθείς. Πυνθάνομαι οὖν, τίνι λόγῳ μετεπέμψασθέ με; Καὶ ὁ Κορνήλιος ἔφη· ᾿Απὸ τετάρτης ημέρας μέχρι ταύτης τῆς ὥρας ἤμην νηστεύων, καὶ τὴν ἐννάτην ὥραν προσευχόμενος ἐν τῷ οἴκῳ μου;· καὶ ἰδοὺ ἀνὴρ ἔστη ἐνώπιόν μου ἐν ἐσθῆτι λαμπρᾷ, Καί φησι· Κορνήλιε, εισηκούσθη σου ἡ προσ ευχὴ, καὶ αἱ ἐλεημοσύναι σου εμνήσθησαν ἐκε ώπιον τοῦ Θεοῦ. Πέμψον οὖν εἰς Ἰόππην, καὶ μετακάλεσαι Σίμωνα, ὃς ἐπικαλεῖται Πέτρος· οὗτος ξενίζεται Variæ lectiones et notæ. • τοῦ, non est in vulgato. In vulgato est, συνεληλουθότας.: Locus mutilus ridetur. ****laboraret.

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. - CAP. X. Αν οἰκίᾳ Σίμωνος βυρσέως παρὰ θάλασσαν, ὃς pitium in domo Simonis coriarii juxta mare: qui ubi παραγενόμενος λαλήσει σοι. venerit, loquetur tibi. Ἐξ αὐτῆς οὖν ἔπεμψα πρὸς σέ·· σύτε καλῶς ἐποίησας παραγενόμενος. Νῦν οὖν πάντες ἡμεῖς ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ παρεστήκαμεν ἀκοῦσαι πάντα τὰ προστεταγμένα σοι ὑπὸ τοῦ Θεοῦ. Ὑμεῖς ἐπίστασθε, ὡς ἀθέμιτόν ἐστιν. Εὐθέως περὶ τῆς τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπίας διαλέγεται, καὶ δείκνυσιν ὅτι μεγάλα αὐτοῖς ἐχαρίσατο ὁ Θεός· ὁμοῦ δὲ καὶ μεγάλα φθέγγεται και μετριάζει. Οὐ γὰρ εἶ πεν, Ανθρωποι, μηδενὶ καταξιοῦντες κολλάσθαι, ἤλθομεν πρὸς ὑμᾶς· ἀλλὰ τί; Ὑμεῖς ἐπίστασθε ὡς ὁ Θεὸς τοῦτο ἐκέλευσε, παράνομον εἶναι κολλᾶσθαι ἢ προσέρχεσθαι ἀλλοφύλῳ· καὶ ἐμοὶ ὁ Θεὸς ἔδειξε μηδένα κοινόν, ἢ ἀκάθαρτον λέγειν ἄνθρωπον. Σημειωτέον ὅτι ὁ αὐτὸς Θεὸς ἐπέτρεψε τῷ Χριστιανῷ λαῷ μηδένα ἄνθρωπον κοινὸν ἢ ἀκάθαρτον λέγειν, ἀλλὰ συνεἶναι αὐτοῖς, ὅτε ἐλπίδας ἔχουσι τοῦ πιο στεύειν μάλιστα εἰς Χριστόν. Πυνθάνομαι οὖν, τίνι λόγω μετεπέμψασθέ με; Ηδη τὸ πᾶν ὁ Πέτρος ἤκουσε καὶ παρὰ τῶν στρατιωτῶν· ἀλλὰ βούλεται τ πρῶτον αὐτοὺς ὁμολογῆσαι καὶ ὑπευθύνους ποιῆσαι τῇ πίστει. Τὴν ἐννάτην ώραν, φησί, προσευχόμε νος. Τί ἐστι τοῦτο; Ἐμοὶ δοκεῖ καιροὺς οὗτος ώρικέναι ἑαυτῷ βίου ἀκριβεστάτου, καὶ ἔν τισιν ἡμέ ραις. Διὰ γὰρ τοῦτο εἶπεν· Ἀπὸ τετάρτης ἡμέρας. Ορα πόσον ἐστίν εὐχή! Οτε ἐπέδωκεν εἰς εὐλάβειαν, τότε φαίνεται αὐτῷ ὁ ἄγγελος. Αὕτη μία ἡμέρα καὶ ἦν ἀπῆλθον οἱ πεμφθέντες παρὰ Κορνηλίου, μία· καὶ ἦν ἦλθον, μία, καὶ τέταρτον ἐφάνη, ὡσεὶ τρίτην ώραν μεθ᾿ ἣν προσηύξατο. Καὶ ἰδοὺ ἀνὴρ ἔστη ἐνώπιόν μου. Οὐ λέγει, "Αγγελος, ἀλλ', Ανήρ οὕτως ἐστὶν ἄτυφος. Ιδετε δὲ διάνοιαν διεγηγερμέ νην· ἴδετε πῶς ἄξιος ἦν τούτων πάντων. Νῦν οὖν πάντες ἡμεῖς ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ παρεστήκαμεν. Οὐκ εἶπεν, Ενώπιον ἀνθρώπου, ἀλλὰ τοῦ Θεοῦ. Οὕτω δεῖ προσέχειν τοῖς τοῦ Θεοῦ δούλοις. ᾿Ανοίξας δὲ Πέτρος τὸ στόμα αὐτοῦ· εἶπεν· Επ' ἀληθείας καταλαμβάνομαι, ὅτι οὐκ ἔστι προσωπολήπτης ὁ Θεός· 'Αλλ' ἐν παντὶ ἔθνει ὁ φοβούμενος αὐτόν, καὶ ἐργαζόμενος δικαιοσύνην, δεκτὸς αὐτῷ ἐστι. Τὸν λόγον, ὃν ἀπέστειλε τοῖς υἱοῖς Ἰσραὴλ εὐαγγελιζόμενος εἰρήνην διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ, αὐτός ἐστι πάντων Κύριος. Ὑμεῖς οἴδατε τὸ γενόμενον ῥῆμα καθ' ὅλης τῆς Ἰουδαίας, ἀρξάμενον ἀπὸ τῆς Γαλιλαίας μετὰ τὸ βάπτισμα, ὁ ἐκήρυξεν Ιωάννης, Ἰησοῦν τὸν ἀπὸ Ναζαρέτ", ὡς ἔχρισεν αὐτὸν ὁ Θεὸς Πνεύματι ἁγίῳ, καὶ δυνάμει, ὃς διῆλθεν εὐεργετῶν καὶ ἰώμενος πάντας τοὺς καταδυναστευομένους ὑπὸ τοῦ διαβόλου, ὅτι ὁ Θεὸς ἦν μετ' αὐτοῦ. VERS. 53. Itaque extemplo misi ad tei: ac tu bene fecisti, qui adveneris. Nunc igitur nos omnes astamus in conspectu Dei, parati audire omnia, quæ tibi mandata sunt a Deo. Vos scitis quam non licitum sit, etc. Statim de Dei adversus homines studio atque humanitate loquitur, et ostendit Deum magna eis largitum esse. Simul autem et mägna loquitur, et modestiam adhibet sermonis. Non enim dixit, domines, qui nemini nos adjungere atque aggregare dignamur, venimus ad vos, sed quid? Vos scitis Deum id jussisse: lege vetitum esse conjungi et aggregari nos, aut accedere ad alienigenam. Sed mihi Deus ostendit, neminem profanum aut impurum hominem esse dicendum. Notandum eumdem Deum permississe populo Christiano, neminem hominem profanum aut impurum dicere, sed una vivere cum eis, ut qui spem habeant fore, ut maxime credant in Christum. Quæro igitur qua de causa accersivistis me? Jam omnem rem Petrus audiverat etiam a militibus: sed vult eos primum confiteri, et fidei reddere obnoxios. Nona, inquit, hora precabar. Quid hoc est? Mihi videtur hic sibi temporis articulos statuisse exactissimæ atque attentissimæ vitæ, idque certis diebus; nam idcirco dixit: Nudiusquarius. Vide quanta res sit precatio: quando religione profecerat, tunc angelus ei apparet. Hic unus est dies: et quo abierunt qui missi erant a Cornelio, unus: el quo venerunt, unus, et quarto apparet, circiter horam tertiam: postquam horam precatus erat. Et ecce vir stetit coram me. Non dicit, angelus: sed vir. Adeo non est gloriosus, nec jactator. Videte autem mentem excitatam et erectam: videte quemadmodum bis omnibus dignus erat. Nunc igitur nos omnes in conspectu Dei astamus. Non dixit, In conspectu hominis: sed Dei. Ita oportet attendere et auscultare servis Dei. Veks. 54. Aperiens autem Petrus os suum dixit. Re ipsa comperio, Deum non respicere solere personas: VERS. 35. Sed in qualibet natione qui timet, eum, et justitiam exercet, is illi accepius est. VERS. 36. Quem 93 sermonem misit filiis Israelis, annuntians pacem per Jesum Christum, hic est omnium Dominus. VERS. 37. Vos scilis verbum, quod divulgatum est in tota Judæa, cum initium sumpsisset a Galilæa post baptisma quod prædicavit Joannes, VERS. 38. Jesum a Nazareth, ut eum Deus Spiritu sancto, et potestate unxerit: qui peragravit illas ·partes benefaciens et sanans omnes qui opprimebantur a diabolo, quia Deus erat cum illo. Varia lectiones et nota. ts In vulgato_est, πρός σε. • In vulgato est, πάρεσμεν. * βούλετε εται. • aŭtoù non est in vulgato. • In vulgato est, Ναζαρέθ. 3 ac gratiam habeo tibi, qui adveneris.

VERS. 59. Et nos sumus testes omnium, quæ fecil ▲ ei in regione Judæorum, et in Jerusalem, quem etiam suspensum in ligno occiderunt: VERS. 40. Hunc Deus suscitavit tertio die, et exhibu³t eum, ut manifestus fieret VERS. 41. Non omni populo, sed testibus antea a Deo designatis nobis, qui et comedimus, et bibimus una cum eo postquam u mortuis resurrexeral. VERS. 42. Et præcepit nobis ut prædicaremus populo, et testificaremur ipsum esse a Deo constitutum judicem vivorum et mortuorum. Vers. 43. Huic omnes prophetæ testimonium per‐ hibent, remissionem peccatorum per nomen ejus accepturos esse omnes, qui crediderint in eum. Καὶ ἡμεῖς ἐσμεν μάρτυρες πάντων ὧν ἐποίησεν ἔν τε τῇ χώρᾳ τῶν Ἰουδαίων, καὶ ἐν Ἱερουσαλήμ· δν καὶ τ' ἀνεῖλον κρεμάσαντες 11.15 ἐπὶ ξύλου Τοῦτον ὁ Θεὸς ἤγειρε τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ, καὶ ἔδωκεν αὐτὸν ἐμφανῆ γενέσθαι, Οὐ παντὶ τῷ λαῷ, ἀλλὰ μάρτυσι τοῖς προκεχειροτονημένοις ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, ἡμῖν οἵτινες συν εφάγομεν καὶ συνεπίομεν αὐτῷ μετὰ τὸ ἀναστῆναι αὐτὸν ἐκ νεκρῶν. Καὶ παρήγγειλεν ἡμῖν κηρύξαι τῷ λαῷ καὶ διαμαρτύρασθαι, ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ ὡρισμένος ὑπὸ τοῦ Θεοῦ κριτὴς ζώντων καὶ νεκρῶν. Τούτῳ πάντες οἱ προφῆται μαρτυροῦσιν, άφεσιν ἁμαρτιῶν λαβεῖν διὰ τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ πάντα τὸν πιστεύοντα εἰς αὐτόν. Τό, Επ' ἀληθείας καταλαμβάνομαι, τουτέστιν, οὐ προσώπων ποιότητα, ἀλλὰ πραγμάτων ἐξετάζει διαφοράν· τρανῶς δὲ δι᾽ ὧν λέγει σημαίνει, ότι ὅνπερ ἐφοβεῖτο Θεὸν ὁ Κορνήλιος, ὃν διὰ τοῦ νόμου καὶ τῶν προφητῶν κατήχητο, δι᾿ ἂν καὶ τὰς ἐλεημο σύνας ἐποίει, οὗτος ἐπ' ἀληθείας ἐστὶ Θεός· ἔλειπε δὲ αὐτῷ ἡ τοῦ Υἱοῦ γνῶσις. Ορα δὲ πῶς αὐτοῦ καταστέλλει τὸ φρόνημα. Εν παντί, φησὶν, ἔθνει· ἵνα μὴ δόξῃ τὰ ἔθνη ἐν τάξει ἀπεῤῥιμμένων εἶναι. Εργαζόμενος δικαιοσύνην. Δικαιοσύνην δὲ, ἀντὶ τοῦ, πᾶσαν ἀρετήν. Οὐκ εἶπεν, Ἐν παντὶ ἔθνει ὁ ποιῶν δικαιοσύνην σώζεται, ἀλλά, Δεκτός έστι, τουτέστιν, ἄξιος δεχθῆναι. Τὸν λόγον, ὃν ἀπέστειλε τοῖς υἱοῖς Ισραήλ. Δίδωσι τοῖς υἱοῖς Ἰσραὴλ τὸ ἐξαίρετον. Ταῦτα δὲ λέγει καὶ διὰ τοὺς παρόντας, ἵνα ἐκείνους πείσῃ. Ως ἔχρισεν αὐτὸν ὁ Θεὸς Πνεύ ματι ἁγίῳ· κατὰ τὸ ἀνθρώπινον δηλονότι. Ἐπειδὴ γὰρ εκένωσεν ἑαυτὸν, καὶ παραπλησίως ἡμῖν μετέσχεν αἵματος καὶ σαρκός, ταῦτα ἅπερ ἔχει κατά φύσιν ὡς Θεός, λαμβάνειν λέγεται κατὰ τὸ ἀνθρώπινον. Δέχεται γὰρ οὐχ ἑαυτῷ, ἀλλ' ἡμῖν ὡς ἐν ἀπαρχῇ δι᾿ ἑαυτοῦ· μᾶλλον δὲ, καθὸ Θεὸς Λόγος ἐστὶν, ἴδια ἦν αὐτοῦ. Τὸ δὲ, Ιώμενος πάντας τοὺς καταδυναστενομένους ὑπὸ τοῦ διαβόλου, δείκνυσι πολλὰς πηρώσεις διαβολικὰς καὶ διαστροφάς σωμάτων ὑπ' ἐκείνου γεγενημένας. "Ον καὶ ἀνεῖλον κρεμάσαντες ἐπὶ ξύλου. Πάλιν δὲ τὰ ταπεινὰ λέγει· ὅτε έδειξεν, ὅτι ἀπὸ Θεοῦ ἀπέσταλται, τότε εἶπεν, ὅτι ἀνηρέθη. Quod dicit: Revera comperio, etc., hoc est, non personarum qualitatem respicit, sed rerum differentiam scrutatur. Aperte autem per ea quæ dicit, significat Deum, quem metuebat Cornelius, de quo per legem atque prophetas audiverat, propter quem etiam eleemosynas faciebat, hunc revera Deum esse, sed Filii cognitio in eo desiderabatur. Vide autem, ut animi sui cogitationem reprimat, et ad umnodestiam revocet. In omni, inquit, natione, ne exteræ gentes putent se esse loco abjectorum. Qui exercel justitian. Justitiam autem accipit pro omni virtute. Non dixit, In omni natione quicunque justitiam exercet, servatur: sed δεκτός ἐστιν, id sonat accepius est: hoc est, dignus est, qui accipiatur atque probetur. Quem sermonem misit fliis Israelis. Præcipuam partem tribuit filiis Israelis, atque hæc etiam dicit propter eos qui aderant, ut illis persuaderet. Ut eum Deus Spiritu sancto unxerit. Quod ad humanam videlicet attinet naturam: quoniam enim se ipse exinanivit, et similiter atque nos, sanguinis et carnis particeps fuit, ea, quæ natura habuit, ut Deus, accipere dicitur, quod ad humanam attinet naturam. Accipit enim non sibi, sed nobis, tanquam in primitiis, per sese. Imo vero, prout ipse est Deus Verbum, illius erant propria. 94. Porro, quod dicit, Sanans omnes qui opprimebantur a diabolo, hoc ostendit multa læsi ac mutilati corporis vitia esse diabolica, depravationesque corporum ab illo factas esse. Quem etiam suspensum Ινα μή τι ἄτοπον φαντασθῇς, ὁρᾷς αὐτοὺς οὐδαμοῦ in ligno occiderunt. Rursus autem humilia dicit: cum ostendisset eum a Deo missum esse, tunc dicit oecisum esse. Ne quid absurdi cogites, vides illos nusquam celare crucem, sed una cum aliis etiam modum ac genus mortis ponere. Quem etiam interfecerunt, inquit, suspensum in ligno. Sed testibus antea designatis. Atqui ille eos elegerat. Verum hoc quoque Deo tribuit, dicendo, antea designatis. Qui et comedimus et bibimus una cum illo. Vide unde resurrectionem confirmet. Quare postquam resurrexerat, nullum signum fecit, sed comedit ac bibit? κρύπτοντας τὸν σταυρὸν, ἀλλὰ μετὰ τῶν ἄλλων τι θέντας καὶ τὸν τρόπον· “Ον καὶ ἀνεῖλον, φησὶ κρε μάσαντες ἐπὶ ξύλου. Ἀλλὰ μάρτυσι τοῖς προκεχειροτονημένοις. Καίτοι γε αὐτὸς αὐτοὺς ἐξελέξατο. ᾿Αλλὰ καὶ τοῦτο ἀνατίθησι τῷ Θεῷ τὸ 18 εἰπεῖν, τοῖς προκεχειροτονημένοις, οἵτινες συνεφάγομεν καὶ συνεπίομεν αὐτῷ. Ορα πόθεν τὴν ἀνάστασιν βεβαιοῦται. Διὰ τί μὴ ἀναστὰς οὐκ ἐποίησε σημείον, ἀλλ' ἔφαγε καὶ ἔπιε; Οτι ἡ ἀνάστασις μέγα στο μεῖον ἦν· ταύτης δὲ οὐδὲν οὕτω, ὡς τὸ φαγεῖν καὶ πιεῖν. Καὶ διαμαρτύρασθαι. Διαμαρτύρασθαί φησι Variæ lectiones et nulæ. 10 καὶ, non est in vulgato. 11.13 κρεμμάσαντες erat. 18 Τῷ ίσ.

CAP. XI. φανερῶς, ἵνα μὴ ἔχωσιν εἰς ἄγνοιαν καταπεσεῖν. quia resurrectio magnum erat sign um: at hujus nullum majus, quam quod comedit ac bibit. Et testificari. Testificari, inquit, palam, ne possent decurrere ad ignorantiam. Huic omnes prophetæ lestimonium perhibent. Quicunque prophetæ, inquit, locuti sunt de peccatorum remissione, per Kunc Jesum dixerunt ea remitti. Sic etiam Isaias ejus personam introducens, ait: Ego sum qui deleo peccata tua ac scelera tua ". Non dixit autem, ipse est Filius Dei, sed, quod magis cos terrebat, opportuna confirmatio sumitur a prophetis. In magna enim illi gloria, atque existimatione erant. Postquam autem metum iis incussit, tunc subjungit condonaΤούτῳ πάντες οἱ προφῆται μαρτυροῦσιν. "Οσοι προφῆται, φησὶν, ἐλάλησαν περὶ ἁμαρτιῶν ἀφέσεως, ἐν τούτῳ τῷ Ἰησοῦ εἶπον αὐτὰς ἀφεῖσθαι. Οὕτω καὶ Ἡσαΐας τὸ αὐτοῦ εἰσφέρων πρόσωπον, λέγει· Εγώ εἰμι ὁ ἐξαλείφων τὰς ἁμαρτίας σου καὶ τὰς ἀνομίας σου. Οὐκ εἶπε δὲ ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ· ἀλλ' ὅ μᾶλλον αὐτοὺς ἐφόβει, ή καιρία κατασκευὴ ἀπὸ τῶν προφητῶν· μεγάλην γὰρ δόξαν εἶχον ἐκεῖνοι. Ὅτε δὲ τῷ φόβῳ κατέσεισε, τότε επάγει τὴν συγχώρησιν, οὐ παρ᾽ αὐτοῦ λεγομένην, ἀλλὰ παρὰ τῶν προφητῶν· καὶ τὸ μὲν φοβερόν, παρ' αὐτ τοῦ, τὸ δὲ ἡμερον, παρὰ τῶν προφητῶν. tionem, quæ non ab ipso proferebatur, sed a prophetis: ac terror quidem ab ipso proficiscebatur: quod autem terrorem mitigabat, a prophetis. "Ετι λαλοῦντος τοῦ Πέτρου τὰ ῥήματα ταῦτα, ἐπέπεσε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐπὶ πάντας τοὺς ἀκούοντας τὸν λόγον, Καὶ ἐξέστησαν οἱ ἐκ περιτομῆς πιστοί, ὅσοι συνῆλθον τῷ Πέτρῳ, ὅτι καὶ ἐπὶ τὰ ἔθνη ἡ δωρεά τοῦ ἁγίου Πνεύματος εκκέχυται. Ηκουον γὰρ αὐτῶν λαλούντων γλώσσαις, καὶ μεγαλυνόντων τὸν Θεόν. Τότε ἀπεκρίθη ὁ Πέτρος Μήτι τὸ ὕδωρ κωλῦσαι δύναταί τις τοῦ μὴ βαπτισθῆναι τούτους, οἵτινες τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἔλαβον, καθὼς καὶ ἡμεῖς; Προσέταξέ τε αὐτοὺς βαπτισθῆναι ἐν τῷ ὀνό ματι τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ 18. Τότε ἠρώτησαν αὐτὸν ἐπιμεῖναι ἡμέρας τινάς. Ἤκουσαν δὲ οἱ ἀπόστολοι καὶ οἱ ἀδελφοὶ οἱ ὄντες κατὰ τὴν Ιουδαίαν, ὅτι καὶ τὰ ἔθνη ἐδέξαντο τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ. Θέα τοῦ Θεοῦ τὴν οἰκονομίαν. Οὐκ ἀφῆκεν ἀπαρ τισθῆναι τὸν λόγον, οὐδὲ ἐκ προστάγματος τοῦ Πέτρου γενέσθαι τὸ βάπτισμα· ἀλλ᾽ ἐπειδὴ τὴν διάνοιαν αὐτῶν εἶδε θαυμαστὴν οὖσαν, καὶ τῆς διδασκαλίας ἀρχὴ γέγονε, καὶ ἐπίστευσαν ὅτι πάντως τὸ βάπτισμα ἀφεσίς ἐστιν ἁμαρτιῶν, τότε ἐπῆλθε τὸ Πνεῦμα. ᾿Αλλὰ καὶ γλώσσαις ἐλάλουν, ὅπερ ἐξέπληττε τοὺς συνελθόντας· προοικονομοῦντος ἐκ τούτου ἀπολογίαν μεγάλην τῷ Πέτρῳ τοῦ Θεοῦ. Μήτι τὸ ὕδωρ κωλύ σαι δύναται τοῦ μὴ βαπτισθῆναι τούτους; Καὶ τίς ἦν ἡ τοῦ ὕδατος χρεία, τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐπιπεσόντος αὐτοῖς; Ερῶ οὖν ταύτην ἐγώ, τὸ μυστήριον ἐκκαλύπτων ἡμῖν τὸ ἀποκεκρυμμένον. Θεία τελεῖται ἐν αὐτῷ σύμβολα, τάφος καὶ νέκρωσις, καὶ ἀνάστασις καὶ ζωή. Ωσπερ εὔκολον ἡμῖν βαπτίσα σθαι καὶ ἀνανεῦσαι, οὕτως εὔκολον τῷ Θεῷ, θάψαι τὸν παλαιὸν ἄνθρωπον, καὶ ἀναδεῖξαι τὸν νέον. Τρίτ τον δὲ τοῦτο γίνεται, ἵνα μάθῃς ὅτι δυνάμει Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος τὰ πάντα ἐκεῖ πληροῦνται· καὶ ὅτι οὐ στοχασμὸς τὸ λεγόμενον, ἄκουσον τοῦ Παύλου λέγοντος· Συνετάφημεν αὐτῷ διὰ τοῦ βαπτίσματος εἰς τὸν θάνατον· καὶ πάλιν, Ο 8 Isa. XLIII, 25. VERS. 44. Adhuc proferente Petro verba haec, irruit Spiritus sanctus in omnes, qui audiebant orationem, VERS. 45. Et præ admiratione animo consternați sunt, quicunque ex genere circumcisorum fideles venerant una cum Petro, quod et in externas nationes effusum esset donum Spiritus sancti. VERS. 46. Audiebant enim eos linguis loquentes, et Deum magnificantes. Tunc respondit Petrus: VERS. 47. Nunquid aqua quis prohibere nos patest, ne baptizentur hi, qui Spiritum sanctum acceperunt, sicut et nos? VERS. 48. Et jussit eos baptizari in nomine Domini Jesu. Tunc rogaverunt eum, ut maneret apud eos aliquot dies. CAPUT XI. VERS. 1. Audiverunt autem apostoli et fratres, qui erant in Judæu, etiam nationes exteras recepisse verbum Dei. 95 Vide divina prudentiæ dispensationem. Non permisit absolvi orationem, neque jussu Petri baptisma administrari: sed posteaquam animadverterent mentem eorum admirandam esse, ac doctrinæ initium factum erat, atque crediderant omnino baptisma esse remissionem peccatorum, tunc Spiritus supervenit. Quinetiam linguis loquebantur: quæ res animo consternatos reddebat eos, qui una cum Petro venerant. Atque hoc modo defensionem Petro magnam Deus parabat: Nunquid aqua quis prohibere nos potest, ne baptizentur hi? Et quisnam erat aquæ usus, cum Spiritus sanctus delapsus esset super illos? Hunc igitur usum ego dicam, ac mysterium arcanum vobis revelabo. Divina per eam perficiuntur signa: sepultura et mortificatio, itemque resurrectio et vita. Sicut nobis facile est baptizari et emergere: ita Deo facile est veterem hominem sepelire, et novum designare. Hoc autem fit tertium, ut intelligas potentia Patris et Filii et Spiritus sancti illic omnia perfici. Ac non esse conjecturam quod dico, audi Paulum dicentem: Una cum eo sepulti Varia lectiones et notæ. • Μή non est in apographo antiquo. 48 In vulgato non adjectum est Ίησοῦ.

' sumus per baptismum in mortem 3. Et rursus: παλαιὸς ἡμῶν ἄνθρωπος συνεσταυρώθη· καὶ πάε λιν, Σύμφυτοι γεγόναμεν τῷ ὁμοιώματι τοῦ θανά του αὐτοῦ. Vetus homo noster una crucifixus est”. Et rursus: Ins titii evasimus et coaluimus similitudine mortis ejus 40. VERS. 2. Εt ubi Petrus ascendit Hierosolymam, disceptabant adversus illum, qui erant ex circumcisis, VERS. 3. Dicentes: Ad homines præputio obsitos ingressus es, et una cum illis comedisti. VERS. 4. Petrus autem dicere exorsus, exponebat cis ordine omnia singulatim his verbis: VERS. 5. Ego eram in oppido Joppe orans, uc vidi in exstasi k visionem, nempe vas quoddam descendere, tanquam velum magnum, quod quatuor initiis de cœlo demittebatur, ac pervenit usque ad me: VERS. 6. In quod intuens, animadvertebam ac videbam quadrupedes terræ, ac ſeras, et serpentes, et volucres cali. VERS. 7. Audiri item vocem dicentem mihi: Surge, Petre, macta et comede. VERS. 8. Ac dixi: Minime, Domine; quia nihil et immundum unquam intravit in as commune meum. VERS. 9. Respondit autem mihi vox iterum de cœlo: Quæ Deus purgavit, tu communia ne putes. VERS. 10. Atque hoc factum est ler: ac rursus omnia subducta sunt in cœlum. Vidisti zelum studiumque vehemens, quo legem Καὶ ὅτε ἀνέβη Πέτρος εἰς Ἱεροσόλυμα, διεκρίνοντο πρὸς αὐτὸν οἱ ἐκ περιτομῆς, Λέγοντες, ὅτι Πρὸς ἄνδρας ἀκροβυστίαν ἔχον τας εἰσῆλθες, καὶ συνέφαγες αὐτοῖς. Αρξάμενος δὲ ὁ Πέτρος, ἐξετίθετο αὐτοῖς καθ εξῆς λέγων· Ἐγὼ ἤμην ἐν πόλει Ιόππῃ προσευχόμενος, καὶ εἶδον ἐν ἐκστάσει ὄραμα, καταβαῖνον σκευος τι, ὡς ἐθόνην μεγάλην τέσσαρσιν ἀρχαῖς καθιε μένην ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ ἦλθεν ἄχρις ἐμοῦ· Εἰς ἣν ἀτενίσας, κατενόουν καὶ εἶδον τὰ 18τράποδα τῆς γῆς, καὶ τὰ θηρία, καὶ τὰ ἑρπετὰ, καὶ τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ. "Ηκουσα δὲ φωτῆς λεγούσης μοι· 'Αναστάς, Πέτρε, θῦσον καὶ φάγε. Εἶπον δέ· Μηδαμῶς, Κύριε· ὅτι πᾶν κοινέν καὶ ἀκάθαρτον 18 οὐδέποτε εἰσῆλθεν εἰς τὸ στόμα μου Απεκρίθη δέ μοι φωνὴ ἐκ δευτέρου ἐκ τοῦ οὐρανοῦ· “Α ὁ Θεὸς ἐκάθαρε ", σὺ μὴ κοίνου. Τοῦτο δὲ ἐγένετο ἐπὶ τρίς· καὶ πάλιν ἀνεσπάσθὴ ἅπαντα εἰς τὸν οὐρανόν. Εἶδες τὸν ζῆλον, δν εἶχον ὑπὲρ τοῦ νόμου. Οὐ τὴ tuebantur. Non dignitatem 96 Petri reveriti sunt: G ἀξίωμα Πέτρου ᾐδέσθησαν, οὐ τὰ γενόμενα σημεῖα, οὐ τὸ κατόρθωμα ὅσον ἦν τὸ δέξασθαι τὸν λόγον· ἀλλ' ὑπὲρ τῶν μικρῶν ἐκείνων διεκρίνοντο. Οἱ ἐκ περιτομῆς διεκρίνοντο, οὐχ οἱ ἀπόστολοι· μὴ γένοιτο. Οὐ λέγουσι δὲ, Διὰ τί κατήγγειλας; ἀλλὰ, Διὰ τί συνέφαγες; Ὁ δὲ Πέτρος οὐ πρὸς τοῦτο ἵστατο τὸ ψυχρόν, ἀλλὰ πρὸς ἐκεῖνο τὸ μέγα, ὅτι Εἰ Πνεύ ματος μετέλαβον, φησί, πῶς τούτου μεταδοῦναι οὐκ ἦν; Δείκνυσι δὲ διὰ τῆς ἀπολογίας, ἑαυτὸν μὲν οὐσ δαμοῦ αἴτιον· πανταχοῦ δὲ τὸν Θεόν, ἐφ᾿ ὃν ἔριψε τὸ πᾶν. Τὸ σκεῦος γάρ, φησίν, αὐτὸς ἔδειξεν· ἐγὼ ἀντεῖπον. Καὶ πάλιν αὐτὸς εἶπε· καὶ οὐδὲ οὕτως ἤκουσα. Τὸ Πνεῦμα ἐκέλευσεν ἀπελθεῖν· ἀπελθὼν, οὐκ ἐπέδραμον, οὐδ᾽ εὐθέως ἐβάπτισα· ἀλλὰ πάλιν ὁ Θεὸς τὸ πᾶν εἰργάσατο. "Ηκουσα δὲ καὶ φωνῆς λε γεύσης μοι. ἱκανὸν μὲν ἦν καὶ τοῦτο πεῖσαι, τὸ θεάσασθαι τὴν σινδόνα, πλὴν ἀλλὰ καὶ φωνὴ προςετέθη· 'Αναστάς, Πέτρε, θῦσον καὶ φάγε. Εἶπον δέ· Μηδαμῶς, Κύριε. Ορᾷς ὅτι τὸ ἐμὲν ἐποίησα, φησί. Πρὸς τοῦτο δὲ ἡ ἀπολογία, ὁ ἔλεγον ἐκεῖνοι, ὅτι Εἰσῆλθες καὶ συνέφαγες αὐτοῖς. Απολογεῖται δὲ, καὶ οὐκ ἀξιοῖ τῷ τοῦ διδασκάλου ἀξιώματι κεχρήσθαι. Οσῳ γὰρ ἐπιεικέστερον φθέγγεται, τοσούτῳ μᾶλλον αὐτοὺς χειροῦται. non signa, quæ facta erant: non reputaverunt res quanta, quam bene gesta esset, nempe, ut ab exteris verbum Dei reciperetur: sed de parvis illis disceptabant. Qui erant de genere circumcisorum disceptabant, non apostoli. Absit. Non dicunt autem: Cur annuntiasti? sed, Cur una cibuni sumpsisti? At Petrus in hoc, quod frigidum erat, ron consistebat, nec immorabatur, sed in illo, quod magnum erat: nempe, Si Spiritum, inquit, sicut et nos, acceperunt, qui hoc illis impartiri non licebat? Ostendit autem per suam defensionem se quidem nusquam ubique vero causam et auctorem rei gestæ esse Deum, in quem rejicit negotium totumn. Vas enim, inquit, ipse ostendit: ego contradixi; ac rursus ipse dixit, ac ne sic quidem obedivi. Spiritus jussit abire: abiens non accurri, neque statim baptizavi: sed Deus rursus totum negotium peregit. Audivi autem etiam vocem dicentem mihi. Satis quidam erat etiam hoc ad persuadendum, nempe, quod videram linteum: verum tamen etiam vox adjecta est: Surge, Petre, macta et comede. Ac dixi, Minime, Domine. Vides, inquit, me meum fecisse officium. Porro defensio spectat ad id, quod illi dicebant, nempe: Ingressus es, et una comedisti cum illis. Causam autem suam J 38 Rom. vi, 4. ss ibid., 6. so ibid., 5. Variæ lectiones et notæ ** In vulgato est, ἢ καὶ ἀκάθαρτον. 17 In vulgato est, έκαθάρισε. 18 ἔρριψε, ἴσ. k V. In excessu mentis meæ.

dicit, et non vult uti dignitate magistri. Quanto enim mitius ac cos in suam potestatem atque sententiam adducit. Καὶ ἰδοὺ ἐξ αὐτῆς τρεῖς ἄνδρες ἐπέστησαν ἐπὶ τὴν οἰκίαν, ἐν ᾗ ἡμην, ἀπεσταλμένοι ἀπὸ Καισαρείας πρός με. Εἶπε δέ μοι τὸ Πνεῦμα, συνελθεῖν αὐτοῖς, μηδὲν διακρινόμενον· ἦλθον δὲ σὺν ἐμοὶ καὶ οἱ ἐξ ἀδελφοὶ οὗτοι, καὶ εἰσήλθομεν εἰς τὸν οἶκον τοῦ ἀνδρός· Απήγγειλέ τε ἡμῖν πῶς εἶδε τὸν ἄγγελον ἐν τῷ οἴκῳ αὐτοῦ σταθέντα καὶ εἰπόντα αὐτῷ· ᾿Απόστειλον εἰς Ιόππην ἄνδρας, καὶ μετάπεμψαι Σίμωνα τὸν ἐπικαλούμενον Πέτρον, *Ος λαλήσει ῥήματα πρὸς σέ, ἐν οἷς σωθήσῃ σὺ καὶ πᾶς ὁ οἰκός σου. Ἐν δὲ τῷ 10 ἄρξασθαί με λαλεῖν, ἐπέπεσε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐπ' αὐτοὺς, ὥσπερ καὶ ἐφ' ἡμᾶς ἐν ἀρχῇ. Εμνήσθην δὲ τοῦ ῥήματος 10 τοῦ Κυρίου, ὡς ἔλεγεν ότι Ἰωάννης μὲν ἐβάπτισεν ὕδατι, ὑμεῖς δὲ βαπτισθήσεσθε ἐν Πνεύματι ἁγίῳ. Εἰ οὖν τὴν ἴσην δωρεὰν ἔδωκεν αὐτοῖς ὁ Θεὸς, ὡς καὶ ἡμῖν πιστεύσασιν ἐπὶ τὸν Κύριον Ἰησοῦν Χριστόν· ἐγὼ δὲ τίς ἡμην δυνατός κωλῦσαι τὸν Θεόν; Ακούσαντες δὲ ταῦτα, ἡσύχασαν καὶ ἐδόξαζον τὸν Θεὸν, λέγοντες· Αρά γε 31 καὶ τοῖς ἔθνεσιν ὁ Θεὸς τὴν μετάνοιαν ἔδωκεν εἰς ζωήν. CAP. XI. benignius loquitur, tanto magis VERS. 11. Et ecce extemplo viri tres præsto ſuerunt in ædibus, in quibus eram, a Cæsarea missi. ad me. Ἦλθον δὲ σὺν ἐμοὶ καὶ οἱ ἐξ ἀδελφοὶ οὗτοι. Οὐδὲν ταπεινότερον, ὅταν τῶν ἀδελφῶν τὴν μαρτυρίαν ἐπάγηται· οὔτε τὰ παρὰ τοῦ ἀγγέλου ῥηθέντα, & εἶπε τῷ Κορνηλίῳ· Αἱ εὐχαί σου καὶ αἱ ἐλεη μοσύναι σου· οὔτε περὶ τῆς ἐπιεικείας διέξεισι τοῦ ἀνδρός· οὐδὲ λέγει, ὅτι τοῦ Πνεύματος τέμψαν της, τοῦ Θεοῦ κελεύσαντος διὰ τοῦ ἀγγέλου ἐκεῖθεν καλέσαντος· ἀλλ' ἀπὸ τοῦ ὑστέρου ἰσχυρίζεται ο 8 καὶ καθ᾽ αὑτὸ ἀναμφισβήτητον ἦν τεκμήριον. Οὐκ ἀρκεῖται δὲ τοῖς εἰρημένοις, ἀλλὰ καὶ ῥήματος ἀναμιμνήσκει τοῦ Κυρίου, τὸ ", Ὑμεῖς δὲ βαπτι σθήσεσθε ἐν Πνεύματι ἁγίῳ. Οὐδὲν, φησί, καινότερον γέγονεν· ἀλλ' ὅπερ προεῖπεν. Αλλ' οὐκ ἔδει βαπτίσαι· ἀλλ᾽ ἀπήρτιστη τὸ βάπτισμα. Καὶ οὐ λέγει, Εκέλευσα αὐτοὺς βαπτισθῆναι, ἀλλὰ δείκνυ σιν αὐτὸν οὐδὲν ποιήσαντα. Οπερ ἐσχήκαμεν, φησίν, ἡμεῖς, ἔλαβον ἐκεῖνοι. Εἰ οὖν τὴν ἴσην δω ρεάν ἔδωκεν αὐτοῖς ὁ Θεὸς, ὡς καὶ ἡμῖν, Iva ἐμφράξῃ αὐτῶν τὰ στόματα, προσέθηκε· Τὴν ἴσην δωρεάν. Οὐκ ἀφίησι, φησίν, αὐτοῖς 32 ἔλαττον σχεῖν, εἰ πιστεύσασι τὴν ἴσην δωρεὰν ἔδωκε. Καὶ οὐ λέγει, Ώ; καὶ ὑμῖν, ἀλλ', ὡς καὶ ἡμῖν. Τί ἀναξιοπαθεῖτε, ὅταν ἡμεῖς κοινωνούς αὐτοὺς λέγωμεν; Εγὼ δὲ τίς ἤμην δυνάμενος κωλῦσαι τὸν Θεόν; Ἐγκαλοῦσιν ἀπολογεῖται σφόδρα εντρεπτικῶς καὶ βαρέως· οὐκ 19 τὸ erat. VERS. 12. Ac dixit mihi Spiritus, ut irem cum illis nihil hæsitans. Venerunt autem mecum etiam. isti fratres sex, et ingressi sumus domum viri, VERS. 15. Qui exposuit nobis, quemadmodum domi suæ vidisset angelum stantem ac dicentem sibi: Mitte viros in Joppen, et accerse Simonem, cognomento Petrum, Vers. 14. Qui loquetur verba ad te, quibus servaberis lu et tota domus tua. Vers. 15. Cum autem cœpissem loqui, irruit Spiritus sanctus 1 in illos, quemadmodum etiam in initio in nos. cum VERS. 16. Tum recordatus sum verbi Domini, diceret: Joannes quidem aqua baptizavit: vos autem baptizabimini in Spiritu sancto. VERS. 17. Si igitur idem donum dedit eis Deus, quod et nobis, qui credideramus in Dominum Jesum Christum ego vero qui potuissem prohibere Deum? Vens. 18. Quibus illis auditis, conticuerunt, et glorifcaverunt Deum dicentes: Ergo exteris 97 quo. que nationibus Deus pœnitentiam dedit ad vi Lam. Venerunt autem mecum etiam isti fratres sex. Nihil potuit fieri humilius, quam cum fratrum testimonium producit. Neque exponit ea, quæ dixerat angelus ad Cornelium, nempe Preces tuæ et eleemosynæ tuæ: neque verba facit de probitate ac benignitate viri, neque dicit, se missu Spiritus, jussu Dei per angelum illinc evocantis profectum esse: sed a posteriore factum suum comprobat atque confirmat. Quod et per se certum erat et minime ambiguum argumentum. Sed his dictis non est contentus. Quinetiam verbi Dominici mentionem facit: nempe, Vos baptizabimini in Spiritu sancto. Nihil novum, inquit, accidit: sed, quod prædixit. At non oportebat baptizare: at baptisma erat absolutum. Ac non dicit, Jussi eos baptizari: sed ostendit se nihil fecisse. Quod nos, inquit, cousecuti sumus, illi acceperunt. Si igitur idem illis donum Deus dedit quod etiam nobis. Ut eis ora obturaret, adjecit, idem donum. Non sinit, inquit, illos minus habere, quam nos, si postquam crediderant, idem donum dedit, quod nobis. Ac nou dicit, quod etiam vobis: sed, quod etiam nobis. Quid indignamini, cum nos illos participes ac socios dicimus? Ego vero qui potuissem prohibere Deum? Expostulantibus secum graviter respondet, Varia lectiones et notæ. so In vulgato, ante Κυρίου non est urticulus τοῦ, nec ὅτι ante Ιωάννης. . ἄραγε, ἴσ. τοῦ. 18 αὐτοὺς, ἴσ. 1 V. cedidit super eos. st In vulgato

dixit, ne netueret incursum et invasionem Judeo- εἶπεν ὥστε μή φοβηθῆναι τὴν τῶν Ἰουδαίων ἐπι rum. Et surgens iter ingressus est. Vide obedienLiam. Non interrogavit ac dixit: Quare? sed simul atque permissum erat, cum surrexisset, profectus est. Qui venerat adoraturus in Jerusalem. Multis de causis admiratione digna est Eunuchi hujus phitosophia: quod cum habitaret in Æthiopia, cum magistratu fungeretur, cum praefectus esset regiis the sauris, tamen ascendit adoratum in Jerusalem. Porro mulieres imperium obtinere consueverant illius Ethiopiæ, quarum jure successionis una erat etiam Candace, cujus Eunuchus erat quæstor et thesauris præfectus. Considera autem quod etiamsi dies festus non erat, tamen ascenderat: qui a civitate superstitioni dæmonumque cultui obnoxiam vitam transigente, qui in itinere legebat, qui Isaiam prophetam cæteris sublimiorem, qui nescicus quæ legeret, ita lectione tenebatur. Nunquid intelligis quæ legis? Mirabiliter interrogat: neque enim adulabatur et laudabat, neque rursus insectatur ac deridet ignorantiam: sed ut majorem inji… ceret cupiditatem, simul ostendens ingentem inesse thesaurum. Atque ille non dissimulat nec celat: sed, Quinam, inquit, possim? deinde petit se doceri. Tanquam oris ad jugulationem ductus est, et tanquam agnus. etc. Valde perspicua propositorum verborum sententia est. Asportantur enim certo tempore anni oves ut tondeantur; ac cultellos tonsorios sive forfices admovent eis pastores: ac quanquam læduntur, iis tamen, qui hæc agunt, non insultant. Sic item Christus eum convitiis peteretur, non contra convitiabatur. Per humilitatem στασίαν. Καὶ ἀναστὰς ἐπορεύθη. Ορα ὑπακοήν. Οὐκ ἠρώτησε καὶ εἶπε· Διὰ τί; 'Αλλ' ὅμα τῇ ἐπιτροπῇ ἀναστὰς ἐπορεύθη. "Ος εληλύθει να προσε νήσων εἰς Ἱερουσαλήμ. Θαυμάσαι ἔστι τοῦ Εὐνούχου τούτου τὴν φιλοσοφίαν, διά πολλά· ὅτι ἐν Αίθιο. πία μένων καὶ ταμίας τῶν βασιλικῶν θησαυρών, ὅμως ἀνήρχετο προσκυνῆσαι ἐν Ἱερουσαλήμ. Γι ναῖκες δὲ ἦρχον ἐκείνης της Αιθιοπίας, ὧν καὶ * Κανδάκη κατά διαδοχήν μία, ἧς ὁ Εὐνοῦχος ὑπῆρχε ταμίας. Σκόπει δὲ ὅτι καὶ ἑορτῆς μή οὔσης. ὅμως ἀνήρχετο, καὶ ὅτι ἀπὸ πόλεως ἐν δεισιδαιμονία βιούσης, καὶ ὅτι κατὰ τὴν ὁδὸν ἀνεγίνωσκε, καὶ τό τε Ησαΐαν, τὸν τῶν προφητῶν ἐψηλότερον, καὶ τότε μὴ δὲ εἰδὼς ὁ ἀνεγίνωσκεν, οὕτω τῆς ἀναγνώσεως περιείχετο. "Αράγε γινώσκεις & ἀναγινώ σκεις; θαυμασίως ἐρωτᾷ· οὔτε γὰρ ἐκολάκευσε καὶ επήνεσεν, οὔτε πάλιν διασύρει τὴν ἄγνοιαν· ἀλλ' ὥστε πλείονα ἐνθεῖναι τὸν πόθον, ἅμα δεικνὺς καὶ πολὺν τὸν θησαυρὸν ἐγκείμενον. Ο δὲ οὐκ ἀποκρύ πτεται, ἀλλά φησι· Πῶς γὰρ ἂν δυναίμην; Είτα παρακαλεῖ μαθεῖν. Ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἔχθη· Λίαν ἐμφανὴς τῶν προκειμένων ὁ νοῦς. Αποφέρον ται γὰρ εἰς τὸ καρῆναι κατὰ καιροὺς τὰ πρόβατα καὶ τὰς κουρίδας αὐτοῖς μαχαίρας ἐπιφέρουσιν εἰ ποιμένες, καίτοι πάσχοντα τοῖς τοῦτο δρῶσιν οὐκ ἐπιπηδῇ· οὕτω καὶ ὁ Χριστὸς λοιδορούμενος, οὐκ ἀντελοιδόρει. Ἐν τῇ ταπεινώσει αὐτοῦ ἡ κρίσις αὐτοῦ ἤρθη. Τὴν παράνομον κρίσιν τὴν ἐπ' αὐτῷ γινομένην δηλοί τῆς ἀληθείας κρυβείσης. Τὴν δὲ γενεὰν αὐτοῦ τίς διηγήσεται; Τὴν μετὰ τὴν ἀνάστα σιν γενομένην δηλονότι, καὶ τὴν εὐγενῆ αὐτοῦ ἀξίαν, ἣν τ ἡ τῶν οἰκονομηθέντων ἔνδειξις πεῖρα. Τίς ἔσται ἱκανὸς λόγῳ φράσαι, ὅταν εἰς ἔννοιαν ἔλθῃ, τίς ὢν καὶ ποῖος καὶ ἐκ Θεοῦ γεγενημένος μονογενής Υιός, ταῦτα πάντα ὑπέστη; "Οτι αίρεται ἀπὸ τῆς γῆς ἡ ζωὴ αὐτοῦ· ἀντὶ τοῦ, ἐπαίρεται καὶ ὑψηλοτέρα τῶν ἐπὶ γῆς ἐστιν ἡ ζωὴ αὐτοῦ, τοῦ: ἔστιν ἡ πολιτεία ἢ ἡ ὕπαρξις τοῦ Μονογενούς· ὅταν ἔξω νοῆται σαρκὸς, καὶ οὔπω καθ᾿ ἡμᾶς γενόμενος. ejus judicium ejus sublatum est. Injustum judicium, quod de eo, veritate occultata, factum est, significal. Genus autem ejus quis enarrabit? Id quodl, post resurrectionem videlicet, ei contigit, et generosam ejus ac nobilem dignitatem cujus eorum, quæ gessit et administravit, demonstratio exstitit experimentum. Quis oratione satis poterit explicare, cum cogitare ac mente volutare cœperit, quis et qualis, et ex Deo natus unigenitus Filius hæc omnia toleraverit? Quia tollitur de terra vita ejus. Pro eo, quod est, extollitur, et sublimior rebus terrenis est vita ejus, hoc est conversatio 77 aut substantia sive exsistentia Unigeniti, cum extra carpem intelligitur, ac nondum nostri similis factus. VERS. 34. Atque Eunuchus repetito sermone, Plilippo dixit: Queso te, de quonam dicit hoc propheta, de seipso, an de alio quopiam VERS. 35. Aperiens autem Philippus os suum, et incipiens ab hac Scriptura, evangelizavit illi Jesunt. VERS. 36. Ut autem ire pergebant, obiter pervenerunt ad aquam quamdam: et Funuchus, Ecce, inquit. aqua: quid prohibet me baptizari? Quæ sequuntur, usque ad: Et jussit, non erant in exemplari antiquo manuscripto. σε εληλύθη, εται. 50 σ. ἧς. ‹ Locus corruplus. Αποκριθεὶς δὲ ὁ Εὐνοῦχος τῷ Φιλίππω, εἶπε· Δέομαί σου, περὶ τίνος ὁ προφήτης λέγει τοῦτο, περὶ ἑαυτοῦ, ἢ περὶ ἑτέρου τινός; Ανοίξας δὲ ὁ Φίλιππος τὸ στόμα αὐτοῦ, καὶ ἀρξάμενος ἀπὸ τῆς Γραφῆς ταύτης, εὐηγγελί σατο αὐτῷ τὸν Ἰησοῦν. ὡς δὲ ἐπορεύοντο κατὰ τὴν ὁδὸν, ἦλθον ἐπί τι ὕδωρ. Και φησιν ὁ Εὐνοῦχος· Ιδού ὕδωρ· τί πωλύει με βαπτισθῆναι; Variæ lectiones et notæ.

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM.· CAP. ΧΙ. ταυτόν ἐστι, Θεὸν μόνον ἀγαθὸν εἶναι, καὶ ἄνδρα eum litteris, ire jubent, sed Barnabam mittunt? ἀγαθὸν ὑπάρχειν. Ὁ μὲν γὰρ, κατ᾽ οὐσίαν ἀγαθὸς ὑπάρχει, ἀρχὴ καὶ πηγὴ ὢν τῶν ἀγαθῶν· ὁ δὲ ἀνὴρ, οὐ κατ' οὐσίαν, ἀλλ᾽ ἐν ἀναλήψει ἀρετῆς. Ἐξῆλθε δὲ εἰς Ταρσὸν ὁ Βαρνάβας, ἀναζητῆσαι Σαύλον. Πολὺ χρηστὸς ὁ ἀνὴρ, καὶ ἀφελὴς καὶ συγγνωμονικός. Ἐζήτησε, φησί, τὸν ἀθλητὴν, τὸν στρατηγόν. Εγένετο δὲ ἐνιαυτὸν ὅλον συναχθῆναι τῇ Εκκλησίᾳ, καὶ διδάξαι ὄχλον ἱκανόν. Οὐ μικρὸν τῆς πόλεως τὸ ἐγκώμιον, ὅτι τοῦ στόματος ἐκείνου του σοῦτον ἀπήλαυσε χρόνου πρώτη τῶν ἄλλων ἀπατῶν. Χρηματίσαι τε πρῶτον ἐν Ἀντιοχείς, τοὺς μαθητάς, Χριστιανούς. Παύλου καὶ τοῦτο “' κατόρο θωμα, εἰς τοσοῦτον ἐπᾶραι ύψος, ὥσπερ τι σημείον τὸ ὄνομα. Ενθα τρισχίλιοι, ἔνθα πεντακισχίλιοι ἐπίστευσαν, ἔνθα τοσοῦτον πλῆθος, οὐδὲν τοιοῦτον γέγονεν· ἀλλ᾽ οἱ τῆς ὁδοῦ ἤκουον· ἐνταῦθα δὲ πρῶ τον τοιούτου ὀνόματος ἠξιώθησαν. Σημειωτέον δὲ ὅτι μᾶλλον διὰ τοῦτο ἡ ᾿Αντιόχεια θρόνου ἠξιώθη ἀρχοντικοῦ, ἐπειδὴ ἐκεῖ πρῶτον ἐχρημάτισαν Χρι στιανοί. Nondum noverant viri virtutem. Erat enim vir bonus, et Spiritus sancti et fidei plenus. Non idem est, cum dicimus, Deum solum esse bonum, et virum bonum esse. Nam ille natura bonus est, quippe cum principium ac fons bonorum sit: at vir non natura, sed perceptione, cultu atque subsidio virtutis bonus est. Profectus est autem Barnabas Tarsum, ut requireret Saulum. Valde bonus el bumanus vir fuit, et candidus, et clemens, ac mitis. Quaerebat, inquit, athletam ac pugilem, quærebat ducem. Accidit autem, ut integrum annum versarentur in Ecclesia, ac magnam hominum turbam docerent. Haud parva laus civitatis est, quod illi cæterarum omnium primæ, tantum temporis spatium frui contigit illius ore. Et Antiochia primum díscipuli appellarentur Christiani. Pauli est etiam hoc factum memorabile atque præclarum, qui tanquam signum quoddam nomen Christi ir tantam extulit altitudinem. Ubi tria millia, ubi quinque millia crediderant, ubi tanta multitudo, nihil contigit tale: sed vocabantur de via: hic autem primum tale nomen consecuti dum est autem, idcirco magis Antiochiam consecutam esse sedem principalem, quia illic primum discipuli appellati sunt Christiani. Ἐν ταύταις δὲ ταῖς ἡμέραις κατῆλθον ἀπὸ Ἱεροσολύμων προφῆται εἰς Ἀντιόχειαν. Αναστὰς δὲ εἰς ἐξ αὐτῶν ὀνόματι Αγαβος ἐσήμανε διὰ " Πνεύματος λιμον μέγαν μέλλειν ἔσεσθαι ἐφ' ὅλην τὴν οἰκουμένην· ὅστις καὶ ἐγένετο ἐπὶ Κλαυδίου Καίσαρος. Τῶν δὲ μαθητῶν καθὼς εὐπορεῖτό τις, ώρισαν ἕκαστος 5, εἰς διακονίαν πέμψαι τοῖς κατοικοῦ σιν ἐν τῇ Ἰουδαίᾳ ἀδελφοῖς. sunt. Notan99 VERS. 27. In his autem diebus ab Hierosoly - mis Antiochiam descenderunt prophetæ. VERS. 28. Ac surgens unus ex illis nomine Agabus significabat per Spiritum famem magnam fore per totum orbem terrarum, quæ etiam fuit tempore Claudii Cæsaris. VERS. 29. Discipuli autem, pro suis quisque facultatibus, statuerunt in subsidium mittere fraırı - bus incolentibus Judæam. VERS. 30. Quod etiam fecerunt, ut millerent ad seniores per manum Barnubæ ac Sauli. Prophetc. Ει quomodo Christus ait: Lex ac prophetæ usque ad Joannem? De illis ait prophetis, qui suum adventum prædixerant. Significabat per Spiritum. Ne existimarent homines idcirco famem esse ortam, quod Christianismus introductus erat, rem futuram prædicit Spiritus sanctus. Eteniın Christus prædixerat. Non idcirco, quoniam ab initio hoc fieri oportebat: sed propter injurias et contumelias, quibus sancti apostoli erant affecti. Ο καὶ ἐποίησαν ἀποστείλαντες πρὸς τοὺς πρεσβυτέρους διὰ χειρὸς Βαρνάβα καὶ Σαύλου. Προφῆται. Καὶ πῶς φησιν ὁ Χριστὸς, ὅτι ῾Ο νό μος καὶ οἱ προφῆται ἕως Ιωάννου; Περὶ ἐκείνων φησὶ τῶν προφητῶν τῶν τὴν παρουσίαν αὐτοῦ προαναφωνησάντων. Εσήμανε διὰ τοῦ Πνεύματος. ἵνα μὴ νομίσωσιν ὅτι διὰ τοῦτο δ. λιμός γέγονεν, ὅτι Χριστιανισμὸς εἰσῆλθε, προλέγει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Καὶ γὰρ ὁ Χριστὸς προείπεν. Οὐ διὰ τοῦτο, ἐπειδὴ ἐξ ἀρχῆς τοῦτο ἔδει γενέσθαι, ἀλλὰ διὰ τὰ κακὰ τὰ εἰς τοὺς ἁγίους ἀποστόλους γενόμενα· ὡς δὲ ἐνέκειντο, λιμὸς μέγας γίνεται, μηνύων τοῖς Nam ut urgebant et molesti erant, fames oritur Ἰουδαίοις τὰ ἐσόμενα κακά. Τῶν δὲ μαθητῶν και θώς εὐπορεῖτό τις. Ορα αὐτοῖς καὶ τὸν λιμὸν αἴτιον σωτηρίας, ἐλεημοσύνης ἀφορμήν. "Ορα δὲ αὐτοὺς ἅμα πιστεύοντας ἅμα καρποφοροῦντας, οὐ τοῖς ἐγγὺς μόνον, ἀλλὰ καὶ τοῖς πόῤῥω. Αποστεί λαντες πρὸς τοὺς πρεσβυτέρους. Ἐκ τούτου δὲ φαίνεται, ὅτι καὶ πρεσβυτέρων εἶχον ἀξίαν οἱ ἀπόστολοι· ἀλλὰ καὶ διακόνων καὶ ἐπισκόπων εἶχον βαθμόν. magna future mala indicans Judæis. Discipuli autem pro suis quisque facultatibus. Vide etiam famem eis causam fuisse salutis, nempe, eleemosynæ faciendæ præbentem occasionem. Vide item. illos simul et credentes, simul et fructum ferentes, non propinquis modo, verum etiam longinquis. Ut mitterent ad presbyteros sive seniores. Ex hoc autem apparet, etiam presbyterorum sive seniorum digni - tate præditos fuisse apostolos; quinetiam diaconorum et episcoporum gradum obtinebant. Variæ lectiones et notæ. 21 τούτου, εται. * In vulgato adjectus est articulus τοῦ. * In vulgato additur αὐτῶν.

CAPUT XII. VERS. 1. Cæterum illa tempestate injecit llerodes rex manus, ut affligeret quosdam de Ecclesia. VERS. 2. Atque interfecit etiam Jacobum fratrem Joannis gladio. VERS. 5. Et cum animadvertisset id gratum esse Judæis, adjecit animum ad comprehendendum etiam Petrum (erant autem dies Azymorum). VERS. 4. Quem cum ctiam comprehendisset, conjecit in carcerem, ac tradidit eum quatuor quaternionibus militum custodiendum, volens eum post Pascha producere populo. VERS. 5. Ει Petrus quidem servabatur in carcere: supplicatio autem assidua ac sedula ab Ecclesia ad Deum pro illo fiebat. Κατ' ἐκεῖνον δὲ τὸν καιρὸν ἐπέβαλεν Ηρώδης ὁ βασιλεὺς τὰς χεῖρας, κακῶσαι τινας τῶν ἀπὸ τῆς Ἐκκλησίας. Ανεῖλε δὲ καὶ 30 Ιάκωβον τὸν ἀδελφὸν Ἰωάν. του μαχαίρα. Καὶ ἰδὼν ὅτι ἀρεστόν ἐστι τοῖς Ἰουδαίοις, προσέθετο συλλαβεῖν καὶ Πέτρον (ἦσαν δὲ αἱ ἡμέραι τῶν Αζύμων). ῦν καὶ πιάσας ἔθετο εἰς φυλακήν, παραδούς τέσσαρσι τετραδίοις στρατιωτών φυλάσσειν αυτ τὸν, βουλόμενος μετὰ τὸ Πάσχα ἀναγαγεῖν αὐ τὸν τῷ λαῷ. Ο μὲν οὖν Πέτρος ετηρεῖτο ἐν τῇ φυλακῇ· προσευχὴ δὲ ἦν ἐκτενὴς γινομένη ὑπὸ τῆς Ἐκ κλησίας πρὸς τὸν Θεὸν ὑπὲρ αὐτοῦ. Κατ' ἐκεῖνον δὲ τὸν καιρόν. Ποἶον καιρόν; Τίν ἐπὶ Κλαυδίου Καίσαρος. Γάϊος γὰρ αὐτοκράτωρ Ρωμαίων Αγρίππαν καθίστησι βασιλέα τῆς Ἰου δαίας, τὸν Ηρώδην ἐξορίσας ἐν Λουγδόνῳ τῆς Γαλιλαίας οι σὺν καὶ τῇ Ηρωδιάδι. Οὗτός ἐστιν, ὁ κατὰ τὸ πάθος τοῦ Ἰωάννου, ὡς ἱστορεῖ Ιώσηππος καὶ Εὐσέβιος. Ἡ οὖν διαφωνία τοῦ ὀνόματος ἐν ταῦθα τὸ λέγειν ἀντὶ Αγρίππα Ηρώδην, ἢ κατά σφάλμα γέγονε γραφικόν, ἢ κατὰ διωνυμίαν είρη ται. Σημειωτέον δὲ ὅτι πρῶτος Ιάκωβος ἐμαρτύρη σεν ἀπὸ τῶν ιβ' μαθητών. Κακῶσαί τινας ἀπὸ τῆς Ἐκκλησίας. Θέα ὅτι πιστοὶ ἄνδρες, καὶ τὸ ἐξ αὐτῶν σύστημα, Εκκλησία καλεῖται. Καὶ ἰδὼν ὅτι άρεστιν ἐστι τοῖς Ἰουδαίοις, προσέθετο συλλα βεῖν καὶ Πέτρον. Ἵνα μηδεὶς λέγῃ” ὅτι διὰ τοῦτο ἀκινδύνως καὶ ἀδεῶς κατατολμῶσι τοῦ θανάτου, ἅτε ἐξαρπάζοντος αὐτοὺς τοῦ Θεοῦ, διὰ τοῦτο συγκ χωρεῖ ἀναιρεθῆναι καὶ τοὺς κορυφαίους, Στέφανον καὶ Ἰάκωβον· πείθων αὐτοὺς τοὺς ἀναιροῦντας, ὅτι οὐδὲ ταῦτα ἀφίστησιν αὐτοὺς καὶ κωλύει. Αρεστὸν δὲ φόνος, καὶ φόνος ἄδικος ταῖς ἐπιθυμίαις αὐτ τῶν ταῖς ἀτόποις ὑπηρετεῖτο· δέον εκκόπτειν αὐτῶν τὴν ὁρμὴν, ὁ δὲ ἐπέτεινε καθάπερ τις δήμιος ὢν τῶν νοσούντων, ἀλλ' οὐκ ἰατρὸς, καίτοι μυρία παρα δείγματα ἔχων καὶ τοῦ πάππου καὶ τοῦ πατρὸς Ηρώδου. Ησαν δὲ αἱ ἡμέραι τῶν Ἀζύμων. Ον καὶ πιάσας, ἔθετο εἰς φυλακήν. Πάλιν ἡ περιττή Illa tempestate. Qua tempestate? nempe, tempore Claudii Caesaris. Caius 100 enim imperator Romanorum Agrippam constituit regem Judææ, cum Herodem atque etiam Ilerodiada in Galliæ urbem Lugdunum relegasset. Hic est ille Herodes, qui fuit eo tempore, quo Joannes morte affectus est, ut memoriæ prodidit Josephus et Eusebius. Discrepantia igitur nominis, quod pro Agrippa dicit Herodem, aut errore accidit scriptoris, aut propterea ita dictus est, quod binominis esset. Notandum ´est autem ex duodecim illis discipulis Domini primum Jacobum ob testimonium Christo præbitum supplicio fuisse affectum. Ut affligeret quosdam de Ecclesia. Animadverte, Gdeles viros, et ex iis G corpus constitutum, Ecclesiam vocari. Et cum animadvertisset id gratum esse Judais, adjecit animum ad comprehendendum etiam Petrum. Ne quis dicat, idcirco illos absque periculo intrepide atque audacter sese morti offerre, quod Deus eos eriperet: propterea permittit interfici etiam principes, Stephanum videlicet et Jacobum, ut persuaderet ipsis interfectoribus, ne his quidem illos suppliciis ad defectionem compelli et impediri. Res autem grata erat cædes, et cædes injusta absurdis illorum et importunis cupiditatibus inserviebat: cum oporteret exscindere, ac refrenare illorum impetum et appetitum, ille, ut qui carnifes, non medicus esset agrotantium, auxit illorum impetum, τῶν Ἰουδαίων ἀκριβολογία. ᾿Αναιρεῖν μὲν οὐκ ἐκώ et incitavit: tametsi sexcenta habebat exempla et avi et patris Herodis. Erant autem dies Azymorum: quem cum etiam comprehendisset, conjecit in carcerem. Rursus superfua ac supervacua Judzorum accurata ratio servandæ legis proponitur. Interficere quidem non vetabant, sed in ejusmodi temporis statu id agere prohibebant. Ac tradidit eum quatuor quaternionibus militum custodiendum, lloc ct iracundiæ et timoris erat. Quanto autem accuratior erat custodia, tanto mirabilius erat divinæ potentiæ documentum. Iloc autem fiebat pro Petro, qui * καὶ non est in vulgato." λυον, ἐν δὲ καιρῷ τοιούτῳ, τὰ τοιαῦτα 18 ἔπραττον. Παραδοὺς τέσσαρσι τετραδίοις στρατιωτών φυλάσσειν αὐτόν. Τοῦτο καὶ τοῦ θυμοῦ καὶ τοῦ δέους ἦν. Οσῳ δὲ ἀκριβεστέρα ή φρουρά, τοσούτῳ θαν μασιωτέρα ἡ ἐπίδειξις. Τοῦτο δὲ ἦν ὑπὲρ Πέτρου δοκιμοτέρου γινομένου. Προσευχὴ δὲ ἦν ἐκτενής γινομένη ὑπὸ τῆς Ἐκκλησίας πρὸς τὸν Θεὸν ὑπὲρ αὐτοῦ. Ἀκούσατε πῶς διέκειντο πρὸς τοὺς διδασκάλους· οὐκ ἐστασίασαν, οὐκ ἐθορυβήθησαν· ἀλλ᾽ ἐπὶ εὐχῇ ἐ ἐτράπησαν, τὴν ὄντως συμμαχίαν. melior ac probatior evadebat. Precatio autem sedula, Variæ lectionės et notæ. 8ἰ ἴσ. τῆς Γαλλίας, ᾖ, τῆς Γαλατίας. ss λέγει erat. 3s Locus core ruptus esse videtur, aut certe mutilus; nam aut ante έπραττον, οὐκ præponendum, aut pro έπραττον, πράττειν, legendum est, οι [σ. εὐχήν.

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. CAP. XII. et assidua fiebat ab Ecclesia ad Deum pro illo. Audite quomodo affecti erant adversus magistros: con seditionem movebant; non tumultuabantur, sed ad orationem, quod verum est auxilium, couversi sunt. Οτε δὲ ἔμελλεν αὐτὸν προάγειν ὁ Ηρώδης, τῇ νυκτὶ ἐκείνῃ ἦν ὁ Πέτρος κοιμώμενος μεταξύ δύο στρατιωτών, δεδεμένος ἁλύσεσι δυσὶ, φύλακές τε πρὸς τῆς θύρας ετήρουν την φυλακήν. Καὶ ἰδοὺ ἄγγελος Κυρίου ἐπέστῃ, καὶ φῶς ἔλαμψεν ἐν τῷ οἰκήματι· πατάξας δὲ τὴν πλευ ρὰν τοῦ Πέτρου, ἤγειρεν αὐτὸν, λέγων· Ανάστα ἐν τάχει. Καὶ ἐξέπεσον αὐτοῦ αἱ ἁλύσεις ἐκ τῶν χειρῶν. Εἶπε δὲ ἄγγελος 38 πρὸς αὐτόν· Περίζωσαι, καὶ ὑπόδησαι τὰ σανδάλιά σου. Εποίησε δὲ οὕτω. Καὶ λέγει αὐτῷ· Περιβαλοῦ τὸ ἱμάτιον σου, καὶ ἀκολούθει μοι. Καὶ ἐξελθὼν ἠκολούθει αὐτῷ, καὶ οὐκ ᾔδει ὅτι ἀληθές ἐστὶ τὸ γενόμενον 3 διὰ τοῦ ἀγγέλου ἀλλ' ἐδόκει δραμα βλέπειν. Διελθόντες δὲ πρώτην φυλακὴν καὶ δευτέραν, ἦλθον ἐπὶ τὴν πύλην την Σιδηρᾶν, τὴν φέρου σαν εἰς τὴν πόλιν, ἥτις αὐτομάτη ήνοίχθη αὐτ τοῖς. Καὶ ἐξελθόντες, προῆλθον μίαν ῥύμην, καὶ εὐθέως ἀπέστη ὁ ἄγγελος ἀπ' αὐτοῦ. 'Ην ὁ Πέτρος κοιμώμενος. Οὐκ ἦν ἐν ἀγωνίᾳ οὐδὲ ἐν φόβῳ ὁ Πέτρος· ἀλλ᾽ αὐτῇ τῇ νυκτὶ, ᾗ προἀγεσθαι ἔμελλεν, ἐκάθευδε, τὸ πᾶν ρίψας ἐπὶ τὸν Κύριον. Ορα δὲ καὶ πῶς ἀκριβὴς ἡ φυλακή- συγκαθεύδοντες ἦσαν οἱ φύλακες. Διὰ τί δὲ φῶς ἔλαμψεν; ὥστε καὶ ἰδεῖν καὶ ἀκοῦσαι τὸν Πέτρον, καὶ μὴ νομίσαι φαντασίαν εἶναι. Καὶ τὸν Ἐν τάχει, ὥστε μὴ ῥαθυμήσαι. ᾿Αλλὰ καὶ ἔπληξεν αὐτὸν, οὕτω βαθέως εκάθευδε. Τὸ δὲ, Πατάξας τὴν πλευρὰν αὐτοῦ, οὐχὶ θορυβοῦντός ἐστιν, ἀλλὰ πείθοντος τοῦ μὴ ἀναβάλλεσθαι. Περίζωσαι καὶ ὑπόδησαι τὰ σανδαλιά σου. Πῶς ἐποίει Πέτρος παρὰ τὸ πρόσο ταγμα τὸ λέγον· Μὴ κτήσασθε χρυσόν μηδὲ άργυρον, μηδὲ δύο χιτώνας, μηδὲ ὑποδήματα, μηδὲ ζώνην, μηδὲ ῥάβδον, αὐτὸς ζώνην ἔχων καὶ ἱμάτια καὶ ὑποδήματα; Καίτοι κατ' ἐκεῖνον τὸν καιρὸν ἐχρῆν ἀνυπόδητον εἶναι· ἡ γὰρ πολλὴ τούτων χρεία ἐν τῷ χειμῶν. ἐστιν. Ἀλλὰ καὶ Παύ λος Τιμοθέω γράφων πρὸ χειμῶνος ἐλθεῖν, παραγ γέλλει· Τὸν φελόνιον, ὃν ἀπέλιπον ἐν Τρωάδι παρὰ Κάρπῳ, ἐρχόμενος φέρε· οὐ γὰρ ἂν ἔχῃ τις εἰπεῖν, ὅτι καὶ ἕτερον οὐκ εἶχεν ὃν ἐφέρει. Οὐκ Αναντιώθησαν τῷ ἐπιτάγματι τοῦ Χριστοῦ. Μὴ γένοιτο· ἀλλὰ καὶ σφόδρα ἠκολούθησαν. Τὰ γὰρ ἐπιτάγματα ἐκεῖνα πρόσκαιρα ἦν, καὶ οὐ διαπαντός· καὶ τοῦτο Λουκᾶς φησιν εἰρηκέναι Χριστὸν τοῖς μαθηταῖς· Οτε ἀπέστειλα ὑμᾶς ἄτερ βαλαντίου καὶ πήρας, καὶ ὑποδημάτων, καὶ ζώνης, μή τι ὑστέρησεν ὑμῖν; Λέγουσιν· 05. Λέγει αὐτοῖς· Οὐκοῦν λοιπὸν κτήσασθε. Ὥστε τότε ἐκεῖνο ἐπέ· VERS. 6. Cum autem producturus esset eum Herodes, in illa nocte Petrus dormiebat inter duos milites, vinctus catenis duabus, et custodes ante ostium carcerem servabant. VERS. 7. Et ecce angelus Domini astitit, et lumen resplenduit in conclavi. Cum pulsasset autem latus Petri, excitavit eum, dicens: Surge celeriter, et exciderunt catena de manibus ejus. Vers. 8. Dixit item angelus ad eum: Præcinge 101 te, et subliga sandalia tua: ac fecit sic. Ει dicit ei: Circumda tibi palium tuum, et sequere me. VERS. 9. Et egressus, sequebatur eum, et nesciebat rem veram esse, quæ facta erat per angelum: sed putabat se spectrum videre. VERS. 10. Prætergressi autem primam custodiam el secundum, venerunt ad portam ferream, quæ pertinebat ad urbem, quæ sua sponte eis aperta est. Et egressi processerunt vicum unum, et statim discessit angelus ab eo. Petrus dormiebat. Non versabatur in angore ac metu Petrus sed in ipsa nocte, cum postridie producendus esset, dormiebat, toto negotio ad Dominum rejecto. Vide autem quam accurata, quam diligens ac sedula fuerit custodia: una cum illo dormiebant custodes. Sed cur lumen resplenduit? ut et videret, et audiret Petrus, et non putaret esse spectrum ac visum. Ac quod dicit, Celeriter, id fiebat, ne desideret atque cessaret. Quin etiam pulsavit eum, adeo allo somno premebatur. Quod autem dicit, Cum pulsasset latus ejus, non tumultuantis est, sed persuadentis, ne cunctaretur. Præcinge te, et subliga sandalia tua. Quomodo Fetrus faciebat adversus præceptum, quo dicitur: Ne habeatis aurum, neque argentum, neque tunicas binas, neque calceamenta, neque zonam, neque virgam “, cum ipse zonamn haberet, et pallia, et soleas? quanquam illo tempore anni soleis carere oportebat: nam multus earum usus est tempore hiberno. Quin etiam Paulus Timotheo scribens, ut ante hiemem veniret, mandat his verbis: Penulam, quam reliqui in Troade apud Carpum, cum veneris, porta ". Non enim quis dicere possit, illum non habuisse aliamı, quam gestaret. Non fecerunt adversus præceptum Christi: absit! Quin etiam vehementer exsecuti sunt illud. Nam illa præcepta temporaria erant, non perpetua, atque hoc Lucas ait Christum dixisse discipulis: Quando emisi vos absque crumena ac pera, et calceis, et zona, numquid defuit vobis? Dicunt: Non “. Dicit eis: Igitur post- "Matth. x, 10. 43 11 Cor. 1, 13. * Luc. xx11, 35. Variæ lectiones et notæ. 18 In vulgato est, εἶπέν τε ὁ ἄγγελος. 86 In vulgato est, γινόμενον. s In vulgato est, ἐδόκει δὲ ὅραμα. * In vulgato est, ἐξελθόντες. In manuscripto, ἐλθόντες· in utroque, προσῆλθον. Nonnulla correctiora, προήλθεν, 3* in vulgato est, ρύμην μίαν. PATROL. GR. EXXV. habent. το “Ισ. κτήσησθε.

lac deinceps comparate. Itaque tunc illud præce- ταξί, τὴν δύναμιν αὐτοῦ δεῖξαι βουλόμενος. Τί γάρ, εἰπέ μοι, ένα χιτῶνα ἔχειν; Τί οὖν; Εἰ πλύνασθαι τοῦτον ἔδει, γυμνὸν ἐχρῆν περιιέναι, ἢ οἴκοι οι καθ ῆσθαι; Τί δέ; Εἰ κρυμὸς ἐπετέθη σε σφοδρὸς ἢ ψύ χος κατέτεινε τὸ σῶμα, τήκεσθαι ἔδει, καὶ μὴ φθέγγεσθαι; Οὐδὲ γὰρ ἀδαμάντινα αὐτοῖς σώματα κατεσκεύαστο. Καὶ οὐκ ᾔδει ὅτι ἀληθές ἐστι τὸ γενόμενον διὰ τοῦ ἀγγέλου· ἀλλ' ἐδόκει δραμα βλέπειν. Εἰκότως, διὰ τὴν ὑπερβολὴν τῶν γινομέν νων· ὑπερβολὴ γὰρ σημείων, τὸν ὁρῶντα ἐκπλήττει. Ὁ δὲ Πέτρος ἐδόκει ὅραμα βλέπειν· καίτοι αὐτὸς ζωσάμενος καὶ ὑποδησάμενος, τί ἕτερον ἔπαθεν ἄν; pit, quod vellet suam potentiam ostendere. Quid enim, dic mihi, est unam labere duntaxat tunicam? Quid igitur? si lavare hane oportebat, an nudum oportebat circumire? aut domi desidere? Quid item? si vehemens algor intentus esset, aut frigus corpus invaderet, uri et tacere oportebat, et non loqui? neque enim illis ex adamante corpora confecta erant. Et nesciebat rem veram esse, quæ facta erat per angelum: sed pulabal se spectrum videre. Nec mirum propter incredibilem earum rerum, quæ Gebant, 102 excellentiam et exsuperantiam. Immensa enim et fidem superans magnitudo signorum videntem attonitum reddit. At Petrus putabat se spectrum videre. Quanquam ipse se cinxerat el calciaverat, quomodo aliter affici potuisset? VERS. 11. Ει Petrus ad se reversus, dixit: Nunc scio verè Dominum misisse angelum suum, et exemisse me de manu Herodis, ac de omni exspectatione plebis Judæorum. VERS. 12. Reque secum considerata Petrus atque perpensa, accedit ad ades Mariæ matris Joannis, cui cognomen crat Marcus: ubi erant multi congregati, qui precabantur. VERS. 13. Gum pulsasset autem Petrus fores vestibuli, accessit auscultandi et sciscitundi gratia puella, nomine Rhode. Vers. 14. Quæ ut agnovit vocem Petri, præ gaudio non aperuit vestibulum: sed intro sese proripiens, renuntiavit Petrum stare ante vestibulum. VERS. 15. Αt illi ad eam dixerunt: Insanis. Illa vero affirmabat ita se rem habere. At illi dicebant: Angelus ejus est. VERS. 16. Petrus autem pulsare pergebat. Cum autem aperuissent ostium, viderunt eum, et obstupuerunt. VERS. 17. Cum autem mola manu eos silere jus sisset, narravit eis quemadmodum Dominus eum de carcere eduxisset, ac dixit: Nuntiate Jacobo, et fratribus hæc, et egressus abiit in alium locum. VERS. 18. Porro ubi dies illuxit, haud exigua trepidatio ac perturbatio erat inter milites, quoniam Petrus evasisset. Nunc scio vere. Nunc, inquit, cognovi, non tune. Repentino, et quasi in unum temporis articulum collato gaudio angelus eum perfundi volebat: ac postquam evaserat, ac liberatus erat, tunc primum sensu percipere illum quid sibi contigisset. Reque secum considerata. Quid est, συνιδών? id est ubi consideravit, cognovit et intellexit. Quia non simpliciter abire oportet: sed compensare et remunerari benefactorem. Joannes autem non utique erat ille, qui semper cum illis vivere consueverat. Nam idcirco etiam ejus apposuit insigne. Dixit enim: Ejus qui cognominabatur Marcus. Forsitan hic est Marcus evangeΚαὶ ὁ Πέτρος γενόμενος ἐν ἑαυτῷ εἶπε· Νον οἶδα ἀληθῶς, ὅτι ἐξαπέστειλε Κύριος τὴν ἄγ λον αὐτοῦ, καὶ ἐξείλετο με ἐκ χειρὸς Ηρώδου καὶ πάσης τῆς προσδοκίας τοῦ λαοῦ τῶν Ἰου δαίων. Συνιδών τε " Πέτρος, ἦλθεν ἐπὶ τὴν οἰκίαν Μαρίας τῆς μητρὸς Ἰωάννου, τοῦ ἐπικαλουμέν του Μάρκου· οὗ ἦσαν ἱκανοὶ συνηθροισμένοι καὶ προσευχόμενοι. Κρούσαντος δὲ τοῦ Πέτρου τὴν θύραν τοῦ πα λῶνος, προσῆλθε παιδίσκη ὑπακοῦσαι, ὀνόματι Ρόδη Καὶ ἐπιγνοῦσα τὴν φωνὴν τοῦ Πέτρου, ἀπὸ τῆς χαρᾶς οὐκ ἤνοιξε τὸν πυλῶνα· εἰσδραμοῦσα δέ, ἀπήγγειλεν εστάναι τὴν Πέτρον πρὸ τοῦ πυλῶνος. Οἱ δὲ πρὸς αὐτὴν εἶπον· Μαίνῃ. 'Η δὲ διισχυ ρίζετο οὕτως ἔχειν. Οἱ δὲ ἔλεγον ο Άγγελος απ τοῦ ἐστιν. 'Ο δὲ Πέτρος επέμενε κρούων. Ανοίξαντες δὲ, εἶδον αὐτὸν, καὶ ἐξέστησαν. Κατασείσας δὲ αὐτοῖς τῇ χειρὶ σιγάν, διη· γήσατο αὐτοῖς, πῶς ὁ Κύριος αὐτὸν ἐξήγαγεν ἐκ τῆς φυλακῆς· εἶπε δέ· Απαγγείλατε Ιακώβῳ καὶ τοῖς ἀδελφοῖς ταῦτα. Καὶ ἐξελθὼν, ἐπορεύθη εἰς ἕτερον τόπον. Γενομένης δὲ ἡμέρας, ἦν τάραχος οὐκ ὀλίγος ἐν τοῖς στρατιώταις, τί ἄρα ὁ Πέτρος ἐγένετο. Νῦν οἶδα ἀληθῶς. Νῦν ἔγνων, φησὶν, οὐ τότε. ᾿Αθρόον ἠβούλετο τὴν ἡδονὴν αὐτῷ γενέσθαι ἄγγελος καὶ μετὰ τὸ ἀπαλλαγῆναι, τότε τὴν αἴσθησιν λαβεῖν. Συνιδών δέ. Τί ἐστι, Συνιδών; Οτι οὐχ ἁπλῶς ἀπελθεῖν δεῖ, ἀλλ᾽ ἀμείψασθαι τὸν εὐεργέτην. Ἰωάν. νης δὲ οὐκ ἐκεῖνος ἦν ἴσως, ὁ ἀεὶ αὐτοῖς συνών. Διὰ γὰρ τοῦτο καὶ τὸ παράσημον αὐτοῦ ἔθηκεν· εἶπε γάρ· Τοῦ ἐπικαλουμένου Μάρκου. Τάχα οὗτός ἐστι Μάρκος ὁ εὐαγγελιστής, δι' οὗ λέγουσιν ὅτι Πέτρος εὐηγγελίσατο. Τὸ γὰρ Μάρκου Εὐαγγέλιον Πέτρου λέγεται εἶναι. Πιθανὸς δὲ ὁ λόγος ἐξ ὧν καὶ πρὸς αὐτὸν κατέμενον ὅ τε Πέτρος καὶ οἱ λοιποί. 'Από Variæ lectiones et notæ. κι ἔσ. ἐπετάθη. • In vulgato poει συνιδών τε, non est, ὁ Πέτρος. σε αὐτὸς, erat. οι ἴσ. οἴκοι. ὁ ἄγγελος. ** In vulgato est,

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. - CAP. XII. τῆς χαρᾶς οὐκ ἤνοιξε. Ορα δὲ παιδίσκης εὐλά- lista: per quem aiunt Petrum Evangelium edidisse. βειαν. Ἀπὸ τῆς χαρᾶς, φησὶν, οὐκ ἤνοιξε. Καλῶς δὲ τοῦτο γέγονεν, ἵνα μὴ ἐκεῖνοι ἐκπλαγέντες εὐθέως ἰδόντες, ἀπιστήσωσιν· ὅπου καὶ τούτου γενομένου, ἀνένευσαν· ἵνα δὲ αὕτη τὰ εὐαγγέλια κομίσηται, ἔσπευσεν. Οἱ δὲ ἔλεγον· 4. Αγγελος αὐτοῦ ἐστι. Τοῦτο ἀληθὲς ὅτι ἕκαστος ἄγγελον ἔχει. Παντί γὰρ πεπιστευκότι εἰς τὸν Κύριον, ἄγγελος παρε δρεύει, ἐὰν μήποτε ἡμεῖς αὐτὸν ἐκ τῶν πονηρῶν Εργων ἀποδιώξωμεν. Ὡς γὰρ τὰς μελίσσας φυγα δεύει καπνὸς, καὶ τὰς περιστερὰς ἐξελαύνει δυσωδία, οὕτω καὶ τὸν τῆς ζωῆς ἡμῶν ἄγγελον ἡ πολύ δακρυς καὶ δυσώδης ἀφίστησιν ἁμαρτία. Ἐκεῖνοι δὲ τοῦτο ἀπὸ τοῦ καιροῦ προσεδόκησαν. Φησὶ γὰρ, ὅτι, Ὅπου εἰσὶ δύο ή τρεῖς συνηγμένοι εἰς τὸ ἐμὸν ὄνομα, ἐκεῖ εἰμι ἐν μέσῳ αὐτῶν. Ὅπου δὲ ὁ Χριστὸς, ἀνάγκη εἶναι καὶ ἀρχαγγέλους καὶ τὰς ἄλλας δυνάμεις. Εἶπε δέ· Απαγγείλατε Ιακώβῳ καὶ τοῖς ἀδελφοῖς ταῦτα. Πῶς οὐκ ἔστι κενόδοξος" · Οὐ γὰρ εἶπε, Τοῖς ἀπανταχοῦ δῆλα ταῦτα ποιήσατε, ἀλλὰ, Τοῖς ἀδελφοῖς. Καὶ ἐξελθὼν ἐπορεύθη εἰς ἕτερον τόπον. Οὐ γὰρ ἐπείραζε τὸν Θεὸν, οὐδὲ εἰς τειρασμοὺς ἀνέβαλεν ἑαυτόν. Τοῦτο δὲ οὐκ εἶπεν ὁ ἄγγελος· ἀλλὰ τὸ σιγῇ ἀποστῆσαι, καὶ νυκτὸς ἐξαγαγεῖν, ἔδωκεν ἐξουσίαν ἀναχωρῆσαι· ἐπεὶ κἀκεῖ ναι ὅτε ἐς ἐκελεύσθησαν ἐποίησαν. Εισελθόντες, φησί, λαλεῖτε ἐν τῷ ἱερῷ τῷ λαῷ. Nam Marci Evangelium dicitur esse Petri. Atque hæc opinio probatur, ac verisimilis fit etiam ex eo, quod et Petrus, et reliqui discipuli apud eum morabantur. Pre gaudio non aperuit. Vide autem pueЛæ reverentiam ac pietatem. Præ gaudio, inquit, non aperuit. Ac recte id ab illa factum est, ne 103 illi statim illo viso attoniti, fidem non haberent: quandoquidem etiam hoc facto se credere negabant. Hæc autem festinabat, ut ob lætum nuntium præmium ferret. At illi dicebant: Angelus ejus est. Hoc verum est. Nam angelum habet unusquisque: quicunque enim in Dominum crediderit, ei angelus assidue præsto est, nisi nos improbis facinoribus nostris eum a nobis abigamus ac fugemus.. Ut enim fumus apes fugat, et columbas malus odor expellit, ita etiam lacrymabile ac fœtidum peccatum angelum vitæ nostræ abalienat a nobis, ac pellit. Illi vero hoc ita esse sperabant ab illo temporis articulo et statu conjecturam facientes. Ait enim Christus: Ubi duo vel tres congregati sunt in nomine meo, illic sum in medio eorum". Ubi autem est Christus, necesse est etiam esse archangelos, et cæteras potestates. Dixit autem: Nuntiate Jacobo et fratribus hæc. Quam non est vanæ gloriæ afectator! Non enim dixit: Nota hac facite omnibus, qui ubique sunt, sed fratribus. Et egressus perrexit in alium locum. Non enim Deum tentabat, neque in tentationes semetipsum injiciebat. Hoc autem non dixerat angelus, sed quod silentio discedebat: quod noctu eduxerat: his rebus dedit ei potestatem ac facultatem recedenti. Nam et illi quod jussi erant, fecerunt. Ingressi, inquit, in templum, loquimini po pulo. Ηρώδης δὲ ἐπιζητήσας αὐτὸν, καὶ μὴ εὑρών, α ἀνακρίνας τοὺς φύλακας, ἐκέλευσεν ἀπαχθῆναι· καὶ κατελθὼν ἀπὸ τῆς Ἰουδαίας εἰς τὴν Καισά ρειαν διέτριβεν. *Ην δὲ Ηρώδης ο θυμομαχών Τυρίοις καὶ Σιν δωνίοις. Ομοθυμαδὸν δὲ παρῆσαν πρὸς αὐτὸν, καὶ πείσαντες Βλάστον 50 τὸν ἐπὶ τοῦ κοιτώνος τοῦ βασιλέως, ᾐτοῦντο εἰρήνην, διὰ τὸ τρέφε σθαι αὐτῶν τὴν χώραν ἀπὸ τῆς βασιλικῆς. Εκέλευσεν ἀπαχθῆναι. Δυνατὸν ἦν τῷ Θεῷ μετὰ τὸν Πέτρον κακείνους διεξελέσθαι· ἀλλ᾽ εἰ καὶ τοὺς στρατιώτας ἐξήγαγεν ὁ ἄγγελος μετὰ τοῦ Πέτρου, ἐνομίσθη ἂν φυγὴ εἶναι τὸ πρᾶγμα. Μάλλον δὲ αὐτὸν ἐλύπει τὸ ἐμπαιχθῆναι, ὥσπερ ὑπὸ τῶν Μάγων τὸν πάππον αὐτοῦ ἀπατηθέντα, μᾶλλον ἐποίει διαπρίεσθαι, καὶ καταγέλαστον εἶναι. "Ην δὲ Ηρώδης θυμομαχών Τυρίοις καὶ Σιδωνίοις. Οὐ μικρὸν τοῦτό ἐστι τὸ μνησθῆναι αὐτὸν ταύτης τῆς ἱστορίας, πῶς εὐθέως ἐπῆλθεν ἡ δίκη καὶ κατέλαβεν αὐτόν. Τακτῇ δὲ ἡμέρᾳ ὁ 'Ηρώδης ενδυσάμενος τ * Matth. xvi11, 20. * Marg. "Ορα Βασιλείου. w. In vulgato est, Βλαστόν. VERS. 19. At Herodes cum requisisset eum, et non invenisset, quæstione habita de custodibus, jussit eos abduci ad supplicium: el cum descendisset de Judea Cesaream, illic commoratus est. VERS. 20. Erat autem Herodes infensus Tyriis, et Sidoniis. At illi uno animo alque consensu venerunt ad eum, et per Blastum cubiculo regis præpositum, quem sibi conciliaverant, petebant pacem, propterea quod regio illorum aleretur fructibus agrorum regiæ ditionis ad se importari consuetis. Jussit eos abduci ad supplicium. Poterat Deus una cum Petro etiam illos eximere: verum si etiam milites angelus una cum Petro eduxisset, fuga fuisset illa res gesta existimata. Sed magis ille dolebat, quod sibi illusum esset, quemadmodum avum ejus magis quasi dissecabat atque torquebat, et ridiculum efficiebat, quod a Magis esset deceplus. Erat autem Herodes infensus Tyriis et Sidoniis. Non parva res hæc est, quod memin't hujus historiæ, ut statim pœna supervenerit, et illum invaserit. VERS. 21. Constituta autem die, Herodes veste reVariæ lectiones et notæ. «ἴσ. ἐνέβαλλεν. se In vulgato es', 48 ἴσ. ὅ τι. * In vulgato est, ο Ηρώδης, ει Σιλανίοις. ἐνδεδυμένος.

CS7 THEOPHYLACTI BULGARIS ARCHIEP. gali indutus, ac sedens pro tribunali, concionem ha- ἐσθῆτα βασιλικὴν, καὶ καθίσας ἐπὶ τοῦ βήματος bebat ad illos. ἐδημηγόρει πρὸς αὐτούς. VERS. 22. Αι populus acclamabal, Vor dei et non hominis. 104 VERS. 23. Extemplo autem percussit eum angelus Domini, propterea quod non tribuisset honorem el laudem Deo, et erosus a vermibus exspiravit. VERS. 24. Porro verbum Dei crescebat et multiplicabatur. Veste regali indutus. Josephus dicit Heroden indutum veste, quæ tota ex argento admirabili textura confecta fuisset, in theatrum prodiisse, incipiente et illucescente die: ubi primis solarium radiorum immissionibus argentum illustratum mirandum in modum refulgebat, terribilem quemdain et intuentibus horrendum emittens splendorem, ac statim adulatores illum deum appellabant, acclamantes: Propitius sis: etsi te hactenus ut hominem reveriti sumus, attamen deinceps te natura humana majorem esse confitemur. Vide quales illi crant adulatores, atque etiam vide apostolorum animi magnitudinem. Quem enim integra natio ita colebat, hunc illi contemnebant, et quasi conspuelant. Atqui si illi, dicat aliquis, clamabant, quid ad hunc? Quia probabat vocem, quia se dignum illa adulatione putabat. Per hunc autem maxime illi, qui ita temere adulabantur, docentur et emendantur: ac utrique quidem supplicio digni erant, sed quoniam judicii tempus non erat, ille qui culpæ maxime erat allinis, punitur. Quod si ille, quod audire sustinuisset, Vox Dei et non hominis, tametsi nihil dixerat, eas penas dedit: multo majori merito Christus, nisi ipse esset Deus, poenas dedisset qui semper dicebat: Verba hæc non sunt mea, el, Angeli mihi ministrant. VERS. 25. Barnabas autem et Saulus perfuncti ministerio, ab Hierosolymis Antiochiam reversi sunt, assumpto secum etiam Joanne, cui cognomen fuit Marcus. CAPUT XIII. VERS. 1. Erant autem quidam in Ecclesia, quæ eral Antiochia, propheta et doctores, Barnabas videlicel, et Simeon, qui vocabatur Niger, et Lucius Cyrenensis, præter hos Manahen, qui erat una cum Herode tetrarcha educatus, et Saulus. Adhuc Barnabæ primum mentionem facit. PauJus enim nondum erat clarus: nondum ullum fecerat signum. Notandum est autem et Paulum et Barnabam cum prophetis collocatos, et comparatos esse. Præter hos Manahen, qui erat cum Herode tetrarcha educatus. Ecce mores uniuscujusque; verum quam a pueritia acceperant educationem, non uterque retinuit. Vide enim, ut Herodes quidem pessimus fuerit: Manahen autem, qui una cum hoc educatus fuerat, tantum ab illo mutatus est, ut etiam munus prophetiæ consecutus sit. Ο δὲ δῆμος ἐπεφώνει· Φωνὴ θεοῦ, καὶ οὐκ ἀνθρώπου. Παραχρῆμα δὲ ἐπάταξεν αὐτὸν ἄγγελος Κυ ρίου, ἀνθ' ὧν οὐκ ἔδωκε δόξαν τῷ Θεῷ, καὶ γε νόμενος σκωληκόβροτος, ἐξέψυξεν. Ο δὲ λόγος τοῦ Θεοῦ ηὔξανε καὶ ἐπληθύνετο. Ἐνδυσάμενος ἐσθῆτα βασιλικήν. Ιώσηπος λέγει, ὡς ὁ Ἡρώδης στολὴν ἐνδυσάμενος ἐξ ἀργυ ρίου πεποιημένην πᾶσαν, ὡς θαυμάσιον ὑφὴν εἶναι, παρῆλθεν εἰς τὸ θέατρον ἀρχομένης ημέρας· ἔνθα ταῖς πρώταις τῶν ἡλιακῶν ἀκτίνων ἐπιβολαῖς ὁ ἄρ γυρος καταυγασθεὶς, θαυμασίως ἐπέστιλβε μαρμαρυγῶν τι φοβερὸν, καὶ τοῖς εἰς αὐτὸν ἀτενίζουσι φρικώδες· εὐθύς τε οἱ κύλακες, θεὸν προσηγόρευον· Εὐμενής τε εἴης, ἐπιλέγοντες· εἰ καὶ μέχρι νῦν ὡς ἄνθρωπον ἐφοβήθημεν· ἀλλὰ τοὐντεῦθεν, κρείττονά σε τῆς δε φύσεως ὁμολογοῦμεν. Ορα πῶς κόλακες ἦσαν ἐκεῖνοι· ὅρα δὲ καὶ τῶν ἀποστόλων τὸ φρόνημα. Ον γὰρ ἔθνος ὁλόκληρον οὕτως ἐθεράπευσε, τοῦτον οὗτοι διέπτυον. Καὶ μὴν, εἰ ἐκεῖνοι, φησίν, ἐβόησαν, τί πρὸς τοῦτον; Ὅτι κατεδέξατο την φωτ νὴν, ὅτι ἄξιον ἑαυτὸν ἐνόμισεν εἶναι τῆς κολακείας. Διὰ τούτου δὲ μάλιστα ἐκεῖνοι παιδεύονται οἱ κολακεύοντες εἰκῆ. Αμφότεροι μὲν οὖν ἦσαν ἄξιοι τιμω ρίας· ἀλλ᾽ ἐπεὶ κρίσεως οὐκ ἔστι καιρὸς, ὁ μάλιστα ὑπεύθυνος κολάζεται. Εἰ δὲ οὗτος ἀκούσας ὅτι Φωνή θεοῦ, καὶ οὐκ ἀνθρώπου, καίτοι μηδὲν εἰπὼν, τοιαῦτα ἔπαθε· πολλῷ μᾶλλον ὁ Χριστὸς, εἰ μὴ θεὸς ἦν αὐτὸς, ἀεὶ λέγων, ὅτι, Τὰ ῥήματα ταῦτα οὐκ ἔστιν ἐμά· καὶ, Αγγελοί μοι ὑπηρετοῦσιν. Βαρνάβας δὲ καὶ Σαῦλος ὑπέστρεψαν εἰς Ἱερουσαλήμ, πληρώσαντες τὴν διακονίαν, συμπαραλαβόντες καὶ τὴν Ἰωάννην τὴν ἐπικληθέντα Μάρκον. Ησαν δέ τινες ἐν Ἀντιοχείᾳ κατὰ τὴν οὖσαν Εκκλησίαν, προφῆται καὶ διδάσκαλοι, ὅ τε Βαρνάβας καὶ Συμεὼν ὁ καλούμενος ο Νίγερ, καὶ Λούκιος ὁ Κυρηναῖος, Μαναήν τε Ηρώδου του τετράρχου σύντροφος, καὶ Σαῦλος. Ετι Βαρνάβαν πρῶτον μνημονεύει· οὔπω γὰρ Παῦλος ἦν λαμπρός· οὔπω σημεῖον οὐδὲν εἰργάσατο. Σημειωτέον δὲ ὅτι καὶ Παῦλος καὶ Βαρνάβας μετά τῶν προφητῶν κατετάγησαν. Μαναήν τε Ηρώδου τοῦ τετράρχου σύντροφος. Ἰδοὺ ὁ τρόπος εκάστου, οὐχὶ ἡ ἐκ παιδὸς ἀνατροφὴ σώζει. Βλέπε γὰρ πῶς ὁ μὲν Ηρώδης κάκιστος ἦν· ὁ [δὲ] τούτου σύντροφος Μαναήν τοσοῦτον μετεβλήθη, ὅτι καὶ προφητεία; ἠξιώθη. Varia lectiones et notæ. » Viletur desiderari, ἀνθρωπίνης. 53 In excmplari Luletiæ edilo est, ἐξ Ἱερουσαλήμ εἰς 'Αντιόχειαν, quam lectionem sequor ac veram esse puto. 83 In vulgato est, Σίμων καλούμενος. οι Κυριναίο;, erat.

Λειτουργούντων δὲ αὐτῶν τῷ Κυρίῳ καὶ νηστευόντων, εἶπε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· 'Αφορί σατε δή μοι τὸν Βαρνάβαν καὶ τὸν Σαῦλον εἰς τὸ ἔργον ὁ προσκέκλημαι αὐτούς. Τότε νηστεύσαντες καὶ προσευξάμενοι καὶ ἐπιθέντες τὰς χεῖρας αὐτοῖς, ἀπέλυσαν. Οὗτοι μὲν οὖν ἐκπεμφθέντες ὑπὸ τοῦ Πνεύ ματος τοῦ ἁγίου, κατῆλθον εἰς τὴν Σελεύκειαν, κἀκεῖθεν δὲ ἀπέπλευσαν εἰς Κύπρον 10. Καὶ γενόμενοι ἐν Σαλαμῖνι, κατήγγελλον κ τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ ἐν ταῖς συναγωγαῖς τῶν Ἰουδαίων· εἶχον δὲ καὶ Ἰωάννην ὑπηρέτην. Διελθόντες δὲ τὴν νῆσον ἄγρι Πάφου, εὗρον ἄνδρα οι τινὰ μάγον ψευδοπροφήτην Ιουδαίων, ᾧ ὄνομα Βαριησούς 1, Ος ἦν σὺν τῷ ἀνθυπάτῳ Σεργίῳ Παύλῳ, ἀν τρὶ συνετῷ. Οὗτος προσκαλεσάμενος Βαρνάβαν καὶ Σαύλον, ἐπεζήτησεν ἀκοῦσαι τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ. Ἀνθίστατο δὲ αὐτοῖς Ελύμας ὁ μάγος (οὕτω γὰρ μεθερμηνεύεται τὸ ὄνομα αὐτοῦ), ζητῶν διαστρέψαι τὸν ἀνθύπατον ἀπὸ τῆς πίστεως. CAP. XIII. 105 VERS. 2. Ministrantibus autem illis Domino et jejunantibus, dixit Spiritus sanctus: Segregate mihi Barnabam et Saulum in opus, ad quod advocavi illos. VERS. 3. Tunc cum jejunassent, precati essent, et manus illis imposuissent, dimiserunt eos. VERS. 4. Et illi quidem, emissi a Spiritu sancto, descenderunt Seleuciam, atque inde navigaverunt in Cyprum. VERS. 5. Εt cum venissent Salaminem, annuntiabant verbum Dei in synagogis, et conventiculis Judæorum: habebant autem etiam Joannem ministrum. VERS. 6. Et cum peragrassent insulam usque ad Paphum, repererant virum quemdam magum pseudoprophetam Judæum, cui nomen erat Barjesus, Τί έστι, Λειτουργούντων; Τουτέστι, κηρυττόντων. Τὸ δὲ Ἀφορίσατέ μοι εἰς τὸ ἔργον, ἀντὶ τοῦ, εἰς τὴν ἀποστολήν. Ὑπὸ τίνων δὲ χειροτονεῖται; Ὑπὸ Λουκίου καὶ Μαναήν· μᾶλλον δὲ, ὑπὸ τοῦ Πνεύματος· χειροτονεῖται δὲ, ὥστε μετ' ἐξουσίας κηρύττειν. Πῶς οὖν αὐτό; φησιν· Οὐκ ἀπ' ἀνθρώπων, οὐδὲ δι' ἀνθρώπων; Οτι οὐκ ἄνθρωπος αὐτὸν ἐκάλεσεν, οὐδὲ προσηγάγετο. Οὐχ ὡς ἔτυχε δὲ ἐχειροτόνουν τοὺς διακόνους, ἀλλὰ προνηστεύοντες καὶ εὐχόμενοι. Επἔθηκαν δὲ τὰς χεῖρας αὐτοῖς, ὡς ἐκ τούτου στοχάζει σθαι, ὅτι τὸν τοῦ διακόνου βαθμὸν διὰ τῆς ἐπιγενομένης χειροθεσίας ὑπερέβησαν. Ἐν Σελευκίᾳ δὲ οὐ διατρίβουσιν, εἰδότες ὅτι ἀπὸ τῆς γείτονος πόλεως ἐκαρπώσαντο ἂν πολλὴν τὴν ὠφέλειαν· ἀλλὰ πρὸς τὰ κατεπείγοντα σπεύδουσιν. Οὗτος (ὁ ἀνθύπατος) προσκαλεσάμενος Βαρνάβαν καὶ Σαῦλον, ἐπεζήτησεν ἀκοῦσαι τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ. Τὸ θαῦμα στὸν τοῦ ἀνθυπάτου, ὅτι καὶ προκατειλημμένος κα γὰρ τὸ ἐκείνου τῇ μαγείς, ἤθελεν ἀκοῦσαι τῶν ἀποστόλων. Ορα δὲ καὶ τὸν μάγον, ὅτε μὲν τοῖς ἄλλοις ἐκήρυττον, οὐ σφόδρα ἀγανακτοῦντα· ἀλλ' ὅτε τῷ ἀνθυπάτῳ προσίεσαν. Vers. 7. Qui erat cum proconsule Sergio Paulo viro prudente. Hic, accersitis Barnaba et Saulo, desiderabat audire verbum Dei. VERS. 8. Resistebat autem illis Elymas magus (sic enim interpretatur nomen ejus), quærens avertere proconsulem a fide. ut cum Quid est, quod dicit λειτουργούντων? ld sonat ministrantibus, operam dantibus, operantibus, munus suum obeuntibus, hoc est, κηρυττόντων, id est prædicantibus. Quod autem dicit, Segregate mihi ad opus: ad opus, posuit, pro, ad apostolatum. Sed a quibus ordinatur? ab Lucio et Manahene: imo vero a Spiritu sancto. Ordinatur autem, auctoritate et potestate prædicaret. Qui igitur ipse Paulus ait, non ab hominibus, neque per homines? quia homo illum non vocavit neque ascivit. Non autem simpliciter et ut fors obtulerat ordinabant diaconos, id est ministros, sed ante jejunantes et precantes. Imposuerunt autem eis manus, ut ex hoc conjiceretur illos per eam, quæ post jejunium et preces adininistrari solebat, manus impositionem, diaconi gradum supergressos esse. Porro Seleucia non morantur, sciebant enim illos a finitima civitate magnam percipere posse utilitatem: sed að urgentia festinant. Hic proconsul, accersitis Barnaba et Saulo, desiderabat audire verbum Dei. Hoc mirabile fuit in proconsule, quod etiam præoccupatus ab illo magicis præstigiis, apostolos audire volebat. Vide autem etiam magum, quando aliis prædicabant, non vehementer indignantem: sed quando ad proconsulem accedebant. Σαῦλος δὲ, ὁ καὶ Παῦλος, πλησθεὶς Πνεύματος ἁγίου, καὶ ἀτενίσας εἰς αὐτὸν, Εἶπεν· 'Ο πλήρης παντὸς δόλου καὶ πάσης ῥᾳδιουργίας, υἱὲ διαβόλου, ἐχθρὲ πάσης δικαιοσύνης, οὐ παύση " διαστρέφων τὰς ὁδοὺς Κυρίου τὰς εὐθείας; Καὶ νῦν ἰδου χεὶρ Κυρίου ἐπὶ σὲ ε, καὶ ἔσῃ τυφλός, μὴ βλέπων τὸν ἥλιον ἄχρι καιροῦ. ΠαραVERS. 9. Saulus autem, qui etiam Paulus vocatus est, repletus Spiritu sancto, et intuitus in illum, VERS. 10. Dixit: O plene omni dolo, et omni 106 fallacia, fili diaboli, inimice omnis justitiæ, annon desines reclas Domini vias pervertere? VERS. 11. Εt nunc ecce manus Domini super te, et eris cæcus non videns solem usque ad certum Variæ lectiones et notæ. is In * In vulgato est, κἀκεῖθεν δὲ ἐπέπλευσαν εἰς τὴν Κύπρον. * In vulgato est, κατήγγελον. 57 In vulgato desideratur, ἄνδρα. 58 In manuscriplo est, Βαριησουν. ο Προκατελειμμένος, erat. vulgato est, παύῃ. 6 In vulgato est, ἡ χεὶρ τοῦ Κυρίου ἐπί σε. 60 Ισ. υπ'.

Tempus. Alque e vestigio caligo et tenebra ceciderunt χρῆμα δὲ ἔπεσεν “ἐπ' αὐτὸν ἀχλὺς καὶ σκότος, super eum, et circumiens quærebat qui se manu ducerent. καὶ περιάγων ἐζήτει χειραγωγούς. Τότε ἰδὼν ὁ ἀνθύπατος τὸ γεγονὸς, ἐπίστευ σεν, εκπληττόμενος τῇ διδαχῇ τοῦ Κυρίου. Σαῦλος δὲ, ὁ καὶ Παῦλος. Ἐνταῦθα τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἀμείβεται μετὰ τῆς χειροτονίας. Μετωνόμασε δὲ αὐτὸν, ἵνα μηδὲ ταύτῃ τῶν ἀποστόλων ἔλαττον ἔχῃ· ἀλλ' ὅπερ ἔσχεν ὁ κορυφαῖος ἐξαίρετον τῶν μαθητῶν, τοῦτο καὶ αὐτὸς κτήσεται ως καὶ πλείους οἰκειώσεως ὑπόθεσιν λάβῃ. Ο πλήρης παντὸς δόλου. Οὐδενὶ ἐλλείπων, φησί. Καλῶς δὲ εἶπε· Παν. τὸς δόλου· ὑπεκρίνετο γάρ. Υἱὸν δέ φησιν αὐτὸν διαβόλου· τὸ γὰρ ἔργον ἐκείνου ἔπραττεν. Οὐχ ἡμῖν πολεμεῖς, φησίν, οὐδὲ μάχῃ, ἀλλὰ τὰς ὁδοὺς Κυρίου διαστρέφεις τὰς εὐθείας. Καὶ ἔσῃ τυφλός, μὴ βλέπων τὸν ἥλιον ἄχρι καιροῦ. ῾Ο αὐτὸς προσήχθη σημείῳ, τούτῳ καὶ αὐτὸν ἠβουλήθη προσαγαγεῖν. Οὐκ ἄρα τιμωρία ἦν, ἀλλ᾽ ἴασις. Μονονουχὶ γὰρ ἔλεγεν· Οὐκ ἐγὼ ποιῶ, ἀλλ' ἡ τοῦ Θεοῦ χείρ. Τὸ δὲ, Αχρι καιροῦ, οὐ κολάζοντος ἦν τὸ ῥῆμα, ἀλλ' ἐπισ στρέφοντος. Εἰ γὰρ κολάζοντος ἦν, διαπαντὸς ἂν αὐτ τὸν ἐποίησε τυφλόν· νῦν δὲ οὐ τοῦτο, ἀλλὰ πρὸς και ρόν. Ἵνα τὸν ἀνθύπατον κερδάνῃ, "Αχρι, φησί, και ροῦ· ὅριον τῇ γνώμῃ διδοὺς ἐν ἑαυτῇ ἔχειν τοῦ φω τὸς τὴν ἀπόληψιν, τὸν τρόπον μεταβάλλουσαν πρὸς τὸ βέλτιον. Καὶ περιάγων εζήτει χειραγωγούς. Τεκμήριον τῆς τυφλότητος, τὸ χειραγωγούς ζητεῖν. Ἐχρῆν δὲ τὸν προκατηγγελμένον τῇ μαγείᾳ αὐτοῦ, ταύτῃ τῇ τιμωρίᾳ παιδευθῆναι· ὥσπερ οὖν καὶ οἱ μάγοι ὑπὸ τῶν φλυκτίδων ἐπαιδεύοντο. VERS. 12. Tunc proconsul factum illud conspicatus credidit, et attonitus doctrinam Domini admirabatur. Saulus autem, qui etiam, etc. Hic nomen ejus una cum ordinatione mutatur. Mutavit autem nomen, ut ne hac quidem parte apostolis inferior esset, sed quod princeps discipulorum præcipuum et eximium habuit, hoc etiam ipse adipisceretur, et majoris familiaritatis conciliandæ nancisceretur materiam et occasionem. O plene omnis fraudis. Cui nihil fraudis deest, inquit. Recte aulem dicit, omnis doli et fraudis: simulator enim erat et mendax. Filium autem eum dicit diaboli opus enim illius faciebat. Non nobiscum, inquit, bellum geris, neque nos oppugnas: sed vias Domini rectas pervertis. Et eris cæcus non videns solem usque ad certum tempus. Quo ipse signo adductus est ad fiden, hoe etiam illum voluit adducere. Non igitur pœna crat, sed sanatio. Modo non enim dicebat: Non ego facio, sed Dei manus. Quod autem dicit: Ad certum tempus, non punientis erat verbum, sed convertentis. Nam si punientis fuisset, perpetuo cæcum illum fecisset: nunc vero non hoc, sed ad certum tempus. Ut proconsulem lucrifaceret, usque ad certum tempus ait, dans sententiæ, ut terminum finemque in sese haberet, luminis recuperationem, si mores in melius mutasset et emendassel. Εἰς circumiens quarebat qui se manu ducerent. Certum signum cæcitatis erat, quod quærebat qui se manu ducerent. Oportebat autem eum, quem antea magicæ suæ prestigiæ detulerant et accusaverant, bac pœna castigari et emendari: quemadmodum nimirum etiam magi a pustulis castigati et emendati sunt. VERS. 13. Porro cum Paulus cum suis Papho solvisset, venit Pergam Pamphyliæ: Joannes autem cum discessisset ab illis, reversus est Hierosolymam. VERS. 14. Ιpsi vero transgressi a Perga, pervenerunt Antiochiam Pisidiæ, et ingressi synagogam die Sabbatorum, consederunt. Αναχθέντες δὲ ἀπὸ τῆς Πάφου οἱ περὶ τὸν Παῦλον, ἦλθον εἰς Πέργην τῆς Παμφυλίας. Ιωάντης δέ, ἀποχωρήσας ἀπ' αὐτῶν, ὑπέστρεψεν εἰς Ἱεροσόλυμα. " Αὐτοὶ δὲ διελθόντες ἀπὸ τῆς Πέργης ", παρα εγένοντο εἰς Ἀντιόχειαν τῆς Πεισιδίας ". καὶ εἰσελθόντες εἰς τὴν συναγωγὴν τῇ ἡμέρᾳ τῶν Σαββάτων, εκάθισαν. Μετὰ δὲ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ νόμου καὶ τῶν προφητῶν, ἀπέστειλαν οἱ ἀρχισυνάγωγοι πρὸς αὐτοὺς, λέγοντες· Ανδρες ἀδελφοὶ, εἰ ἔστι λόVens. 15. Post recitationem autem legis et prophetarum, principes Synagoge miserunt ad eos, qui verbis eorum diceret: Viri fratres, si quam habetis orationem plebis appellandæ, et adhortandæ causa γος ἐν ὑμῖν παρακλήσεως πρὸς τὸν λαόν, λέγετε. compositam, pronuntiate. 107 Joannes autem. Joannes, qui vocabatur,Marcus, a Palæstina usque ad Pergam Pamphyliæ, comes illis fuerat in evangelico cursu: deinde apostolis vehementi ac strenuo cursu contendentibus, et animo immobili atque constanti se adversus certamina armantibus, Marcus utpote homo torpidus, nec animo satis firmo ad tantum cursum, et ad ea quæ es in Ιωάννης δέ. Ἰωάννης ὁ καλούμενος Μάρκος ἦν συνοδοιπορῶν αὐτοῖς εἰς τὸν εὐαγγελικὸν δρόμον ἀπὸ Παλαιστίνης μέχρι Πέργης τῆς Παμφυλίας· εἶτα τῶν ἀποστόλων εὐτόνῳ κεχρημένων τῷ δρόμῳ, καὶ ἀκαμπεῖ τῇ ψυχῇ πρὸς τοὺς ἀγῶνας ὁπλιζομέν νων, Μάρκος, ὡς ἄνθρωπος ναρκήσας, καὶ μὴ εὐτο νῶν πρὸς τὸν δρόμον τὸν τοσοῦτον καὶ πρὸς τοὺς ἐν Variæ lectiones et notæ. es In vulgato est, ἐπέπεσεν. “In vulgato est, εκπλησσόμενος ἐπὶ τῇ διδαχῇ τοῦ Κυρίου. " σε τσ. κτήσηται. 6.ὑπέστρεψαν, erat. • In vulgato non est ista distinctio post, Πέργης. 68 In vulgato est, Πισιδίας.

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM.· CAP. XIII. ἑκάστῃ πόλει ἀνακύπτοντας ἀγῶνας καὶ κινδύνους in quaque civitate exsisterent certamina, pericula, καὶ μάχας, ἀποταξάμενος τῷ δρόμῳ τῶν ἀποστό ac prælia subeunda, cum renuntiasset cursui apoλων, ἐπανῆλθε πρὸς τὴν Παλαιστίνην, οὐ τὸν Χρι- stolorum, reversus est in Palæstinam, non abnegato στὸν ἀρνησάμενος, ἀλλὰ τὸν δρόμον τὸν πολύν, ὡς Christo, sed cursu ingenti, utpote sibi gravi, recusato. βαρὺν παραιτησάμενος. Επανῆλθε δὲ πάλιν Παῦλος Redierunt item rursus Paulus et Barnabas, onusti καὶ Βαρνάβας, καρποὺς εὐσεβείας γέμοντες, καὶ fructibus pietatis, et Ecclesiæ, quæ Hierosolymi< εὐαγγελιζόμενοι τὴν ἐν Ἱεροσολύμοις Ἐκκλησίαν, erat, annuntiantes quemadmodum exteræ nationes τὴν τῶν ἐθνῶν ἐπιστροφὴν καὶ μετάνοιαν. Πάντων conversæ essent, et ad sanitatem rediissent. Omnibus οὖν ἐπαινούντων τὸν Παῦλον καὶ τὸν Βαρνάβαν ἐπὶ igitur Paulum et Barnabam laudantibus ob res bene τοῖς κατορθώμασι, ὁ Μάρκος λυπηθείς, ἐπλήγη τὴν gestas, Marcus anxius ac dolens animo, perculsus ψυχήν· καὶ ἴσως ἀνενοήσεν, ὅτι Εἰ μην κοινωνός est ac forsitan ejusmodi cogitationes animum ejus τῶν ἀποστόλων, ἐγενόμην ἂν ἄρτι κοινωνὸς καὶ τῶν subibant, quod Si socius cursus fuissem et lahoris ἐπαίνων· καὶ ἐβουλεύσατο συνεξελθεῖν τοῖς ἀποστό apostolorum, potuissem in præsentia etiam laudis λοις εἰς τὸ κήρυγμα. Καὶ ἦλθον εἰς Πέργην τῆς eorum particeps esse: et statuerat una cum apostoΠαμφυλίας. Πάλιν εἰς Πέργην ἀνατρέχουσιν. Ἐπὶ lis ad munus prædicationis exire. Et venerunt Perγὰρ τὴν μητρόπολιν ἠπείγοντο τὴν Ἀντιόχειαν. gam Pamphyliæ. Rursus Pergam recurrunt. Nam ad Καὶ εἰσελθόντες εἰς τὴν συναγωγὴν τῇ ἡμέρᾳ metropolim festinabant Antiochiam. Εt ingressi τῶν Σαββάτων, εκάθισαν. Εἰς τὰς συναγωγὰς ἐν synagoyam die Sabbatorum consederunt. In synagoσχήματι Ἰουδαίων εἰσῄεσαν, ὥστε μὴ πολεμεῖσθαι gas in habitu Judzorum intrabant, ne oppugnarenμηδὲ ἐλαύνεσθαι· καὶ οὕτω τὸ πᾶν κατώρθουν. tur et exigerentur; atque ita omnia bene gerebant. Αναστὰς δὲ Παῦλος καὶ κατασείσας τῇ χειρί, εἶπεν· 'Ανδρες Ισραηλῖται, καὶ οἱ “φοβούμενοι τὸν Θεὸν, ἀκούσατε· Ο Θεὸς τοῦ λαοῦ τούτου ἐξελέξατο τοὺς παι τέρας ἡμῶν, καὶ τὸν λαὸν ὕψωσεν ἐν τῇ παροι κίᾳ ἐν τῇ Αἰγύπτῳ, καὶ μετὰ βραχίονος υψηλού ἐξήγαγεν αὐτοὺς ἐξ αὐτῆς. Καὶ ὡς τεσσαράκοντα ἔτη 1 χρόνον, ἐτροφοπόρησεν 11 αὐτοὺς ἐν τῇ ἐρήμῳ. " Καὶ καθελὼν ἔθνη ἑπτὰ ἐν γῇ Χαναάν, κατεκληρονόμησεν αὐτοῖς τὴν τὴν αὐτῶν. Καὶ μετὰ ταῦτα ὡς ἔτεσι τετρακοσίοις καὶ πεντήκοντα, ἔδωκε κριτάς, ἕως Σαμουὴλ τοῦ προφήτου. Κἀκεῖθεν τήσαντο βασιλέα, καὶ ἔδωκεν αὐ τοῖς ὁ Θεὸς τὸν Σαούλ υἱὸν Κις, ἄνδρα ἐκ φυλῆς Βενιαμίν, ἔτη τεσσαράκοντα. Καὶ μεταστήσας αὐτὸν, ἤγειρεν αὐτοῖς τὸν Δαβιδ εἰς βασιλέα ", ᾧ καὶ εἶπε μαρτυρήσας Εὗρον Δαυίδ τὸν τοῦ Ἰεσσαὶ, ἄνδρα κατὰ τὴν καρδίαν μου. Τούτου ὁ Θεὸς ἀπὸ τοῦ σπέρματος κατ' ἐπαγ γελίαν ήγαγε τῷ Ἰσραὴλ Σωτῆρα ' 'Ιησοῦν, Προκηρύξαντος Ιωάννου πρὸ προσώπου τῆς εἰσόδου αὐτοῦ βάπτισμα μετανοίας τῷ Ισραήλ. ᾿Αναστὰς δὲ Παῦλος. Ενταῦθα πρῶτον κηρύττει Παῦλος, καὶ ὅρα αὐτοῦ τὴν σύνεσιν· Ενθα μὲν ἦν κατεσπαρμένος ὁ λόγος, παρατρέχει. ἔνθα δὲ οὐδεὶς ἦν, ἐνδιατρίβει, καθὼς αὐτός φησι γράφων· οὕτως 70 δὲ φιλοτιμούμενος εὐαγγελίζεσθαι, οὐχ ὅπου ὠνομάσθη ὁ Χριστός. Ορα δὲ καὶ τὸν Βαρνάβαν παραχωVERS. 46. Cum surrexisset autem Paulus, et monu silentium indixisset, dixit: Viri Israelita, et qui timelis Deum, audile: VERS. 17. Deus populi hujus elegit patres nostros; et exaltavit populum, cum essent inquilini in terra Ægypto, et cum brachio excelso eduxit illos ex ea. VERS. 18. Ac spatio circiter annorum quadraginta cibum præbens illis toleravit eos in solitu - dine. VERS. 19. Et cum delevisset nationes septem in terra Chanaan, sorte divisit eis agros illorum. VERS. 20. Ac postea annis circiter quadringentis quinquaginta dedit judices usque ad Samuelem prophetam. VERS. 21. Erinde postulaverunt regem, ac dedit eis Deus Saulem filium Cisi, virum de tribu Benjaminis, qui regnavit annos quadraginta. Vers. 22. Et cum illum amovisset, excitavit eis Davidem qui regnaret, cui etiam pro testimonio dixit: Nactus sum Davidem filium Jessæi, virum qui mihi cordi est. VERS. 23. Hujus ex semine Deus, 108 prout promiserat, eduxit Servatorem Jesum. VERS. 24. Cum ante Joannes prædicasset ante faciem introitus ejus baptismna penitentia Israeli. Cum surrexisset autem Paulus. Hic primum prædicat Paulus, ac vide ejus prudentiam. Ubi quidem semen verbi. Dei sparsum erat, prætercurrit: ubi vero nullum verbi Dei semen dejectum erat, illic commoratur, quemadmodum ipse scribens ait: atque ita cupiens Evangelium prædicare, non ubi nominaVaria lectiones et notæ. • In vulgatis nonnullis ante, φοβούμενοι, interponuntur dictiones duæ, scilicet, ἐν ὑμῖν. το In vulgato es!, τεσσαράκοντα έτη. " In exemplari vetusto manuscriplo est, τροφοπόρησεν αὐτοὺς, id est cibos et alimenta præbuit illis; in vulgatis έτροποφόρησεν αὐτοὺς, id est, «mores eorum toleravit, vel sustinuit. Est autem utraque dictio nova, et apud Græcos minus usitata. "In vulgatis adjiciuntur hæc verba, 8; ποιήσει πάντα τὰ θελήματά μου. 13 Σωτηρίαν est in manuscripto: sed male. Existimo autem notis scriptum fuisse, Σωτήρα Ἰησοῦν, sicuti est in vulgatis. 74 oŭto;, erat.

THEOPHYLACT: BULGARIÆ ARCHIEP. (91 πανταχοῦ, καίτοι αὐτοῦ αἰδεσιμώτερος ἦν· ἀλλὰ πρὸς τὸ κοινῇ συμφέρον εώρων. Ο Θεὸς τοῦ λαοῦ τούτου ἐξελέξατο τους πατέρας ἡμῶν. "Ανωθεν δείκνυσι τὰς εὐεργεσίας τοῦ Θεοῦ μεγάλας οὖσας, καθάπερ καὶ Στέφανος ποιεῖ. Εὗρον Δαυίδ τὸν τοῦ Ιεσσαί, άνδρα κατὰ τὴν καρδίαν μου. Σημειωτέον ὅτι οὐκ αὐτῇ λέξει ταῦτα τὰ ῥήματα κείνται ἐν τῇ βίβλῳ τῶν Βασιλειῶν, ἢ μόνον προφητικῶς ὑπὸ τοῦ θείου Σαμουήλ είρημένα πρὸς τὸν Σαούλ. Ζητήσει γάρ, φησί, Κύριος ἑαυτῷ ἄνθρωπον κατὰ τὴν καρδίαν αὐτοῦ, καὶ ἐντελεῖται αὐτῷ Κύριος εἰς ἄρχοντα ἐπὶ τὸν λαὸν αὐτοῦ· ὅτι οὐκ ἐφύλαξας ὅσα ἐνετείλατό σοι Κύριος. Έντεῦθεν ὁ Παῦλος τέθεικε τὸ, Εὗρον Δαυΐδ τὸν τοῦ Ἰεσσαὶ, ἄνδρα κατὰ τὴν καρδίαν μου. Τὸ δὲ εἰπεῖν, Ανδρες ἀδελφοὶ, εἰ ἔστι λόγος ἐν ὑμῖν παρακλήσεως πρὸς τὸν λαὸν λέγετε, τοῦτο ἦν· Ἐθος ἦν τοῖς Ἰου δαίοις ἐν τοῖς Σάββασιν ἀναγινώσκειν τὸν νόμον Μωϋσέως το καὶ τοὺς προφήτας· καὶ μετὰ τὴν τού των ἀνάγνωσιν, προσομιλεῖν καὶ ἐξηγεῖσθαι. Διὸ καὶ οὗτοι προτρέπονται τοὺς περὶ Παῦλον λαλῆσαι τῇ Συναγωγή. Τούτου ὁ Θεὸς ἀπὸ τοῦ σπέρματος κατ' ἐπαγγελίαν ἤγαγε τῷ Ισραήλ σωτηρίαν " Πάνυ ποθεινὸν ἦν αὐτοῖς τὸ τοῦ Δαβὶδ ὄνομα· τούτου χάριν ὑπὸ τοῦ παιδὸς αὐτοῦ βασιλεύεσθαί φησι. Προκηρύξαντος Ιωάννου πρὸ προσώπου τῆς εἰσόδου αὐτοῦ. Εἴσοδον δὲ τὴν σάρκωσιν λέγει. tus erat Christus. Animadverte autem etiam Bar- ροῦντα τῷ Παύλῳ, ὥσπερ καὶ Πέτρῳ ὁ Ιωάννης naban cedere Paulo, (quemadmodum etiam Petro Joannes ubique cedit) quanquam venerabilior erat, quam ille: verum communem utilitatem spectabant. Deus populi hujus elegit patres nostros. Antiquarum repetita memoria rerum ostendit magna esse beneficia, quæ Deus contulerit in illos, quemadmodum etiam Stephanus facit. Nactus sum Davidem filium Jessæi, virum qui mihi cordi est. Notandum non ipso contextu dictionum hæc verba exstare in libro Regum, sed solummodo prophetico more ab divino Samuele dicta esse ad Saulem: Quæret enim, inquit, sibi Dominus hominem, qui sibi cordi sil. et mandabit ei Dominus, ut præsit populo suo: quia non servasti et exsecutus es quæcunque mandaverat tibi Dominus “. Hinc Paulus posuit: Inveni Davi. dem filium Jessci, virum qui mihi cordi est. Quod autem dixit: Viri fratres, si quam habetis orationem plebis appellande et adhortanda causa compositam, dicite, id est hujusmodi. Mos erat Judæis in Sabbatis recitare legem Moysis et prophetas: ac post eorum recitationem alloqui plebem et explicare. Quamobrem etiam illi hortantur Paulum et Barnabam ad proferendum verba, quibus conventum admonerent. Hujus ex semine Deus, quemadmodum promiserat, eduxit Israeli Servatorem. Valde desiderabile erat illis nomen Davidis. Hujus rei gratia a stirpe illius ait regnatum iri. Cum ante Joannes prædicasset ante faciem introitus ejus. Introitum autem incarnationem dicit. VERS. 25. Cum autem Joannes cursum conficeret, dicebat: Quemnam me esse suspicamini? Ego is non sum: sed ecce venit post me, cujus non sum dignus qui solvam calceamentum pedum. VERS. 26. Viri fratres, posteri generis Abrahami, et qui inter vos Deum timent, vobis verbum salutis hujus missum est. VERS. 27. Nam qui habitabant in Jerusalem, et principes eorum, illum ignorantes quisnamlesset, cum voces prophetarum, quæ omni Sabbato recitantur; judicio suo comprobarunt, 109 VERS. 28. Tum nulla causa mortis inventa, petierunt a Pilato ut tolleretur. VERS. 29. Ut autem perfecerunt omnia quæ de eo scripta erant, demptum de ligno, posuerunt in monumento. VERS. 30. Deus autem suscitavit eum a mortuis, Vers. 31. Qui visus est per dies complures ab his, qui una cum eo ascenderant ex Galilæa in Jerusalem, qui sunt testes ejus apud plebem. VERS. 32. Et nos vobis annuntiamus eam, quæ majoribus contigit, promissionem: nempe hanc Deum ex plevisse ac præstitisse vobis posteris illorum resuscitato Jesu. 461 Reg. XII. ** Μωυσέος, erat. Ως δὲ ἐπλήρου Ιωάννης τὸν δρόμον, ἔλεγε Τίνα με υπονοεῖτε 18 εἶναι; Οὐκ εἰμὶ ἐγώ· ἀλλ᾽ Ιδού έρχεται μετ' ἐμὲ, οὗ οὐκ εἰμὶ ἄξιος τὸ ὑπό δημα τῶν ποδῶν λῦσαι. *Ανδρες ἀδελφοί, υἱοὶ γένους ᾿Αβραάμ, καὶ οἱ ἐν ὑμῖν φοβούμενοι τὸν Θεόν, ὑμῖν ὁ λόγος τῆς σωτηρίας ταύτης ἀπεστάλη. Οἱ γὰρ κατοικοῦντες ἐν Ἱερουσαλήμ, καὶ οἱ ἄρχοντες αὐτῶν, τοῦτον ἀγνοήσαντες, καὶ τὰς φωνὰς τῶν προφητῶν, τὰς κατὰ πᾶν Σάββατον ἀναγινωσκομένας, κρίναντες ἐπλήρωσαν Καὶ μηδεμίαν αἰτίαν θανάτου ευρόντες, τή· σαντο Πιλάτον ἀναιρεθῆναι αὐτόν. ὡς δὲ ἐτέλεσαν πάντα " τὰ περὶ αὐτοῦ γε γραμμένα, καθελόντες ἀπὸ τοῦ ξύλου, ἔθηκαν εἰς μνημεῖον. Ο δὲ Θεὸς ἤγειρεν αὐτὸν ἐκ νεκρῶν, *Ος ὤφθη ἐπὶ ἡμέρας πλείους τοῖς συναν]αβᾶσιν αὐτῷ ἀπὸ τῆς Γαλιλαίας εἰς Ἱερουσα λήμ, οἵτινές εἰσι μάρτυρες αὐτοῦ πρὸς τὸν λαόν. Καὶ ἡμεῖς ὑμᾶς εὐαγγελιζόμεθα τὴν πρὸς τοὺς πατέρας επαγγελίαν γενομένην, ὅτι ταύτην ὁ Θεὸς ἐκπεπλήρωκε τοῖς τέκνοι αὐτῶν, ὑμῖν οἱ ἀναστήσας Ἰησοῦν. Variæ lectiones et notæ. 70 τά, erat. * ϊσ. Σωτῆρα Ἰησοῦν. το ὑπονοεῖται, erat. 6ο In vulgatis, γεγενημένην. οι In vulgatis plerisque est, ἡμῖν. * In vulgato est, ἅπαντα.

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM - CAP. XIII: Ὡς καὶ ἐν τῷ ψαλμῷ τῷ δευτέρῳ γέγραπται· Υιός μου εἰ σύ· ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε. Οτι δὲ ἀνέστησεν αὐτὸν ἐκ νεκρῶν, μηκέτι μέλλοντα 88 ὑποστρέφειν εἰς διαφθορὰν, οὕτως εἴρηκεν, ὅτι Δώσω ὑμῖν τὰ ὅσια Δαυΐδ τὰ πιστά. Διὸ καὶ ἐν ἑτέρῳ λέγει· Οὐ δώσεις τὸν ὅσιόν του ἰδεῖν διαφθοράν. Δαυίδ μὲν γὰρ ἰδίᾳ γενεᾷ ὑπηρετήσας, τῇ τοῦ Θεοῦ βουλῇ ἐκοιμήθη, καὶ προσετέθη πρὸς τοὺς πατέρας αὐτοῦ, καὶ εἶδε διαφθοράν. Ον δὲ ὁ Θεὸς ἤγειρεν, οὐκ εἶδε διαφθοράν. VERS. 33. Οι ctiam in psalmo secundo scriptum est: Filius meus es tu, ego hodie genui te. VERS. 34. Quod autem eum suscitaverit a mortuis, non amplius redigendum ad corruptionem, ita dixit: Dabo vobis sancta David fidelia. VERS. 35. Quamobrem etiam alibi dicit: Non permittes, ut sanctus tuus videat corruptionem. VERS. 36. Nam David quidem cum suæ ætati inservisset, consilio Dei obdormivit, et appositus est ad majores suos, et vidit corruptionem. VERS. 37. Sed quem Deus resuscitavit, non vidit corruptionem. Joannes non simpliciter testificatur, sed cum omnes ad eum deferrent existimationem, ipse eam rejicit. Non enim idem est, nemine dante, et multis Ιωάννης μαρτυρεῖ οὐχ ἁπλῶς· ἀλλὰ πάντων ὑπ' αὐτὸν ἀγόντων τὴν δόξαν, αὐτὸς αὐτὴν ἀποκρούσ εται. Οὐ γάρ ἐστιν ἴσον μηδενὸς διδόντος καὶ πολλῶν παρεχόντων, ταύτην τὴν τιμὴν διωθεῖσθαι. "Ανδρες præbentibus hunc honorem respui atque repudiari. Viri fratres, posteri generis Abrahami. Nobilitatem in hoc loco, ac generis Judæorum splendorem ostendit. Et principes eorum illum ignorantes. Defendit et excusat illos aliquo modo. Crucifixerunt, inquit, eum ignorantes quisnam esset: ignorantiæ enim erat delictum. Et nulla causa mortis inventa, petierunt a Pilato, ut tolleretur. Expetitum ab illis modum mortis esse dicit. Pilatum autem in medium producunt, ut et supplicium a loco judiciil manifestum fieret, et illi vehementius accusarentur, qui viro alienigenæ Christum tradidissent. Et non dixit, Postulaverunt, sed petierunt. Gratia impetraverunt, inquit, utpote illo nolente. Quod Petrus apertius dicit: Cum ille statuisset eum absolvere ac dimittere. Deus autem eum suscitavit a mortuis. Ne te moveat ac turbet, quod Jesus dicitur suscitatus esse a Deo. Nam si Jesus non alius est atque Verbum incarnatum, atque hoc potentia Patris est, qua omnia 110 eficit, sicut dictum est illud: Christus Dei potentia, ac Dei sapientia, semetipse resuscitasse intelligetur, etiamsi a Patre resuscitatus esse dicatur, ad quem, tanquam principium et causam temporis expertem, omnia referuntur. Quoniam et ipse ait: Destruite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud. — Qui visus est dies complures ab his, qui una cum eo ascenderant in Jerusalem, qui sunt ei testes apud plebem. Quod non essent, nisi divina potentia confirmarentur. Vobis posteris patrum, resuscitato Jesu. ἀδελφοί, υἱοὶ γένους Αβραάμ. Τὴν εὐγένειαν ἐνθαῦθα δείκνυσι τὴν Ἰουδαϊκήν. Καὶ οἱ ἄρχον τες αὐτῶν τοῦτον ἀγνοήσαντες. Ὑπὲρ ἐκείνων ἀπολογεῖται ἡρέμα. Εσταύρωσαν, φησίν, αὐτὸν ἀγνοήσαντες· ἀγνοίας γὰρ ἦν τὸ ἁμάρτημα. Καὶ μηδεμίαν αἰτίαν θανάτου ευρόντες, ᾐτήσαντο Πιλάτον ἀναιρεθῆναι αὐτόν. Περισπούδαστον αὐτοῖς τὸν τρόπον εἶπε τοῦ θανάτου. Πιλάτον δὲ εἰς μέσον φέρουσιν, ἵνα καὶ τὸ πάθος δῆλον γέν νηται ἀπὸ τοῦ κριτηρίου, καὶ ἵνα ἐκεῖνοι μει ζένως κατηγορῶνται, ἀνδρὶ παραδόντες αλλοφύλῳ. Καὶ οὐκ εἶπεν, Ενέτυχον, ἀλλ᾿ Ητήσαντο. Χάριν ἔλαβον, φησὶν, ὡς ἐκείνου μὴ θέλοντος. "Οπερ σα φέστερον Πέτρος λέγει· Εκείνου κρίναντος ἀπολύειν. Ὁ δὲ Θεὸς ἤγειρεν αὐτὸν ἐκ νεκρῶν. Μὴ θορυβείτω σε τό, τὸν Ἰησοῦν ἐγηγέρθαι ὑπὸ τοῦ Θεοῦ λέγεσθαι; Εἰ γὰρ Ἰησοῦς οὐκ ἄλλος ἐστὶν, ἢ ὁ Λόγος ὁ σαρ κωθείς· οὗτος δὲ ἡ δύναμις τοῦ Πατρός, δι᾿ ἧς ἅπαντα ἐνεργεῖ κατὰ τὸν Χριστὸς, Θεοῦ δύναμις καὶ Θεοῦ σοφία, αὐτὸς ἑαυτὸν ἀνεστακέναι νοηθή σεται, καὶ ἐγηγέρθαι λεγόμενος ὑπὸ τοῦ Πατρὸς, ἐφ' ὅν, ὡς ἀρχὴν καὶ αἰτίαν ἄχρονον, ἅπαντα ἀναφέρεται. Ἐπεὶ καὶ αὐτός φησι· Λύσατε τὸν ναὸν τοῦτον, καὶ ἐν τρισὶν ἡμέραις ἐγερῶ αὐτόν. — "Ος ὤφθη τοῖς συναναβασιν αὐτῷ " εἰς Ἱερουσαλήμ, ἐπὶ ἡμέρας πλείους,οἵτινες εἰσι μάρτυρες αὐτοῦ πρὸς τὸν λαόν· οὐκ ἂν ὄντες, εἰ μὴ θείᾳ δυνάμει ἐβεβαιοῦντο. Τοῖς τέκνοις τῶν πατέρων ὑμῖν, ἀναστήσας Ἰησοῦν. Τὸ Ἰησοῦς ὄνομα ἐπὶ τοῦ ἀν- Nomen Jesus de homine accipiunt deicidarum θρώπου ἐκλαμβάνουσιν οἱ τῶν θεοκτόνων ἀδελφοί. Ἐπειδὴ οὖν προλαβὼν εἶπε τεθεῖσθαι τὸν Λόγον ἐν μνημείῳ, ἵνα μή τις υπολάβῃ ἄσαρκον αὐτὸν εἰρηκέ και τον Λόγον, πάλιν αὐτὸν Ἰησοῦν καλεῖ, οὐδαμοῦ διαίρεσιν διδοὺς τῷ σαρκωθέντι Λόγῳ μετὰ τὴν ἕνωσιν. Υιός μου εἶ σύ· ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε. Ταῦτα τῇ ἐνανθρωπήσει τοῦ Χριστοῦ σκόπει δήπου τὰ ῥήματα, ἥτις χρονικὴν εἶχε τὴν ἐπιφοίτησιν. Τὸ γὰρ σήμερον καὶ αὔριον, ἡμερῶν ἐστὶ παραστα τικά. Ἀχρόνως γὰρ παρὰ τοῦ Πατρὸς, ὡς καὶ παῖ δες αἱρετικῶν ὁμολογοῦσι, τίκτεται. Οὐ δώσεις $2 fratres. Quoniam igitur supra dixerat Verbum positum fuisse in monumento, ne quis suspicetur illum dixisse Verbum carne caruisse, rursus eum vocat Jesum: nusquam nimirum divisionem dans incarnato Verbo post unitionem. Filius meus es tu: ego hodie genui te. Hæc verba nimirum incarnationi Christi attribue, qui incarnatus temporalem habuit adventum. Nam hodie, et cras, dierum continent significationem. Nam absque tempore a Patre genitus est, ut etiam hæretici confitentur. Non permitles, ut sanctus tuus videat corruptionem. Mentitur Variæ lectiones et notæ. Μέλλων, est in manuscripto: sed male, opinor. σὲ ἀναβάσιν αὐτὸν, erat.

ΕΠΟ iiaque qui dicit se confiteri corpus Dei et Servatoris ͵ τὸν ὅσιόν σου ἰδεῖν διαφθοράν. Ψεύδεται γούν Christi esse patibile, seu passionum et affectionum capas: et simul dicit ipsum etiam ante resurrectionem esse incorruptibile, id est affectionum et passionum expers, atque immortale. Nam eam vacuitatem corruptionis, qua peccato obnoxius non est, perspicuum est eum habuisse ex ipso tempore incarnationis. Quem autein Deus exsuscitavit, ron vidit corruptionem: nempe, qui sepulcrum effecit locum vacuitatis a corruptione. Ex ipso namque Christus exsuscitatus tanquam vacuitatis a corruptione vere dux exortus est: ut etiam nos ex sepulcris cum resurrexerimus tempore resurrectionis, quam futuram esse speramus, in nubibus illi iterum venienti cum splendore ac majestate, in aere occurramus. VERS. 38. Notum igitur sit vobis, viri fratres, per hunc vobis remissionem peccatorum annuntiari. VERS. 39. Ει ab omnibus, a quibus non potuistis per legem Mosis justificari, per hunc, quicunaue crediderit, justificatur. VER3. 40. Videte ergo ne usu veniat vobis id, quod dictum est in prophetis: VERS. 41. Videle contemptores, et admiramini, et delemini, quia opus ego facio in diebus vestris, quod non credetis, si quis vobis exponet. ὁ λέγων ὁμολογεῖν τὸ σῶμα τοῦ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος Χριστοῦ παθητόν, ἤτοι παθῶν δεκτικών· καὶ κατὰ ταὐτὸ λέγειν θ' αὐτὸ καὶ πρὸ τῆς ἀναστάσεως ἄφθαρ τον, τουτέστιν ἀπαθὲς καὶ ἀθάνατον. Τὴν γὰρ κατὰ τὸ ἀναμάρτητον ἀφθαρσίαν, πρόδηλον ὡς εἴχεν ἐξ αὐτοῦ τοῦ καιροῦ τῆς σαρκώσεως. Ὃν δὲ ὁ Θεὸς ἤγειρεν, οὐκ εἶδε διαφθοράν· ἀφθαρσίας γι ρίον ἀπεργασάμενος τὸν τάφον. Εξ αὐτοῦ γὰρ ἐγερθεὶς ὁ Χριστὸς, ὡς ἀφθαρσίας ἀληθῶς ἡγεμὼν ἀνατέταλκεν· ἵνα καὶ ἡμεῖς ἐκ τῶν τάφων διαναστάντες κατὰ τὴν ἐλπιζομένην ἀνάστασιν, ἐν νεφέ λαις αὐτῷ τὸ δεύτερον ερχομένῳ μετὰ δόξης, εἰς αέρα προσαπαντήσωμεν. Γνωστὸν οὖν ἔστω ὑμῖν, ὅτι διὰ τούτου ὑμῖν ἄφεσις 83 γέλλεται. Vide, ut furatur orationem ab rebus præsentibus: nempe, a semine promisso. Non subjunxit autem testimonium, per quod assensuri essent ac posituri, remissionem peccatorum per illum contingere: 111 id enim extra controversian, et certum erat. Videle contemptores, et admiramini, cum inclamasset Habbacun propheta, respondit Deus sceleratis ac noxiis, imminentes eis calamitates, et mala futura præsignificans. Eratque res plena terroris, et admirationis, quomodo populus Israeliticus, qui numeratus erat inter filics Dei, et primogenitus vocatus ac propter quem perierat Ægyptus, traditus esset Babyloniis et non solum gladio, verum etiam captivitati ac servituti, et abominandis ac diris cmnibus malis. Quod non credetis. Tam multa, inquit, ac magnitudine tanta sunt, ut etiam fides non habeatur, si quis ea vobis annuntiet. VERS. 42. Exeuntibus autem illis ex synagoga Judaorum, rogabant extera nationes, ut in sequenti Sabbato loquerentur sibi verba hæc. VERS. 43. Dimisso autem conventu, multi Judæorum et piorum proselytorum secuti sunt Paulum et Barnabam, qui colloquentes persuadebant eis, ut in gratia Dei perseverarent. VERS. 44. Et in sequenti Sabbato tola propemodum civitas ad audiendum verbum Dei convenit. ἀνδρες αδελφοί, ἁμαρτιῶν καταγ Καὶ ἀπὸ πάντων, ὧν οὐκ ηδυνήθητε ἐν τῷ νόμῳ Μωϋσέως δικαιωθῆναι, ἐν τούτῳ πᾶς ὁ πι στεύων δικαιούται. Βλέπετε οὖν μὴ ἐπέλθῃ ἐφ' ὑμᾶς τὸ εἰρημένον ἐν τοῖς προφήταις "Ιδετε, οἱ καταφρονηταὶ, καὶ θαυμάσατε, καὶ αφανίσθητε· ὅτι ἔργον ἐγὼ ἐργάζομαι ἐν ταῖς ἡμέραις ἡμῶν 86, 8 θ' οὐ μὴ πιστεύσητε, ἐάν τις ἐκδιηγῆται ὑμῖν. "Ορα πῶς κλέπτει τὸν λόγον ἀπὸ τῶν παρόντων, ἀπὸ τοῦ σπέρματος τοῦ κατ' ἐπαγγελίαν. Οὐκ ἐπι ήγαγε δὲ μαρτυρίαν, δι᾿ ἧς ἔμελλον τίθεσθαι, ὅτι ἄφεσις ἁμαρτιῶν δι' αὐτοῦ γίνεται· ἐκεῖνο ἀναμφισβήτητον ἦν. Ιδετε, οἱ καταφρονηταί, καὶ θαυμά σατε, κατακεκραγότος τοῦ προφήτου Αββακούμ, ἀποκρίνεται ὁ Θεὸς τοῖς ἀδικοῦσι τὰς ἐσομένας συμφορὰς αὐτοῖς καὶ τὰ μέλλοντα συμβήσεσθαι· καὶ ἦν πολλῆς ἐκπλήξεως, πῶς ὁ Ἰσραὴλ κατηριθμημένος ἐν τέκνοις Θεοῦ, καὶ πρωτότοκος ώνομασμένος, καὶ δι' ἂν ἀπόλωλεν Αίγυπτος, παραδέδοται τοῖς Βαβυλωνίοις, καὶ οὐ μόνον μαχαίρᾳ, ἀλλὰ γὰρ καὶ αἰχ μαλωσίᾳ, καὶ δουλείᾳ, καὶ τοῖς ἀπευκταίοις ἅπασιν. Ὁ οὐ μὴ πιστεύσητε. Τοσαῦτα, φησί, καὶ τηλικαύ τα τὸ μέγεθός ἐστιν, ὥστε καὶ ἀπιστεῖσθαι, εἴ τις αὐτὰ ὑμῖν παραγγέλλοι. Εξιόντων δὲ ἐκ τῆς συναγωγῆς τῶν Ἰουδαίων, παρεκάλουν τὰ ἔθνη, εἰς τὸ μεταξὺ Σάββατον λαληθῆναι αὐτοῖς τὰ ῥήματα. Αυθείσης δὲ τῆς συναγωγῆς, ἠκολούθησαν πολλοὶ τῶν Ἰουδαίων καὶ τῶν σεβομένων προσ ηλύτων τῷ Παύλῳ καὶ τῷ Βαρνάβᾳ· οἵτινες προσλαλοῦντες ἔπειθον αὐτοὺς ἐπιμένειν τῇ χάριτι τοῦ Θεοῦ. Τῷ δὲ ἐρχομένῳ Σαββάτῳ σχεδὸν πᾶσα ἡ πό λις συνήχθη ἀκοῦσαι τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ. Varia lectiones et not. 8ι Ισ. λέγων, aut, λέγει. 88 ἄφεσιν, erat. 8" ὑμῶν, ἵε. 5' In vulgato est, ᾧ.

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. - CAP. XIII. Ιδόντες δὲ οἱ Ἰουδαῖοι τοὺς ὄχλους, ἐπλήσθησαν ζήλου, καὶ ἀντέλεγον τοῖς ὑπὸ τοῦ Παύλου λεγομένοις, ἀντιλέγοντες καὶ βλασφημοῦντες. Παρρησιασάμενοι δὲ ὁ Παῦλος καὶ 13 Βαρνά βας, εἶπον· ' ὑμῖν ἦν ἀναγκαῖον πρῶτον λαληθῆναι τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ· [ἐπειδὴ δὲ 80 άπωθεῖσθε αὐτὸν, καὶ οὐκ ἀξίους κρίνετε ἑαυτοὺς τῆς αἰωνίου ζωῆς, ἰδοὺ στρεφόμεθα εἰς τὰ ἔθνη. Οὕτω γὰρ ἐντέταλται ἡμῖν ὁ Κύριος • Τέθει70% VERS. 45. Visis antem turbis, Judæi repleti sunt æmulatione, et contradicebant iis, quæ a Paulo dicebantur, reclamantes ac maledicentes. VERS. 46. Sed Paulus et Barnabas libertate linguæ usi dicebant: Vobis necessarium erat primum exponi verbum Dei: sed quoniam rejicilis illud, et vosmet sempiterna vita indignos indicatis, ecre convertimus nos ad exteras nationes. VERS. 47. Nam ita nobis mandavit Deus: Posui κά σε εἰς φῶς ἐθνῶν, τοῦ εἶναί σε εἰς σωτηρίαν te pro lumine gentium, ut saluti sis usque ad exἕως ἐσχάτου τῆς γῆς. Ακούοντα δὲ ἔθνη, ἔχαιρον καὶ ἐδόξαζον τὸν λόγον τοῦ Κυρίου· καὶ ἐπίστευσαν ὅσοι ἦσαν εἰς ζωὴν αἰώνιον τεταγμένοι. tremum terra. Vers. 48. Quæ audientes exteræ gentes, lætabantur, et magnifice loquebantur de verbo Domini: et crediderunt quotquot erant destinati vitæ æterræ. Vidisti Pauli prudentiam. Secundum illis injecit studium ac desiderium audiendi, cum proferret semina quædam, quæ non exponebat: ut illos devinciret et conciliaret sibi, nec tumidiores et infatiores efficeret, omnia simul in unum congesta animis eorum injiciendo. Dixit enim: Remissio peccatorum vobis annuntiatur; sed quomodo non significavit. Ceterum non baptizavit eos statim: quia non erat tempus opportunum. Quod autem dicit, εἰς τὸ μεταξύ Σάββατον, quod alioqui sonat, ad interjectum, et quod intercedebat Sabbatum, positum est pro εἰς τὸ ἐσόμενον Σάββατον, id est add futurum Sabbatum, ut infra explanat. Videntes 112 autem Judæi multitudines, repleti sunt æmulatione Tanta invidiæ tyrannis est. Multi enim tabescunt ac pereunt, cum viderint alios esse in pretio, et ob virtutes suas bene audire, et hominum sermone celebrari. Sed qui tales sunt, non modo cum fratre, verum etiam cum voluntate Dei pugnant. Sed quoniam rejicilis illud etc. Ne quis verecundia ac religionis esse putet, quod dicit: Vosmet sempiterna salute indignos judicatis, idcirco primum dixit: Rejicitis illud: ac tunc: Convertimus nos ad externs nationes. Non dixit autem: Relinquimus vos, sed ita, ut fieri possit, inquit, ut etiam illo rursus revertamur. Posui te in lumen gentium: hoc est ad cognitionem, quæ faciat ad salutem: et non simpliciter gentium, sed omnnium, quoquod erant Eterna vitæ destinati. Destinati autem, non necessitate. Quos enim, inquit, ante cognoverat, etiam prædestinavit. Genus igitur Domini, quod ad carnem attinet, commune quidem est hominum natio universa: proprium vero et propinquum, gens Is. raelitica. Quoniam igitur ad Israeliticum quidem populum ipse venit, exteras vero nationes per apostolos illuminavit: Dedi te, inquit, lis, propter eam, quæ majoribus eorum accidit, promissionem; illuminabo autem per te reliquas gentes, et omnibus hominibus præbebo salutem; hoc enim significat id quod dicit, ad extremum terræ, et Εἶδες τοῦ Παύλου τὴν σύνεσιν. Επιθυμίαν αὐτοῖς δευτέρας ἐνέβαλεν ἀκροάσεως, εἰπών τινα σπέρματα καὶ μὴ ἐπιλύσας· ὥστε αὐτοὺς ἀναρτῆσαι καὶ οκειῶσαι ἑαυτῷ, καὶ μὴ χαυνοτέρους ἐργάσασθαι, τῷ " πάντα ἀθρόον εἰς τὰς ἐκείνων ρίψαι ψυχάς. Εἶπε γὰρ ὅτι, Αφεσις ἁμαρτιῶν ἡμῖν οι ἀπήγγελται τὸ δὲ πῶς, οὐκ ἐδήλωσεν. Οὐκ ἐβάπτιζε δὲ αὐτοὺς εὐθέως, ὅτι οὐκ ἦν καιρός. Μεταξὺ δὲ Σάββατον, ἀντὶ τοῦ, τὸ ἐσόμενον, ὡς σαφηνίζει κάτω. Ιδόντες δὲ οἱ Ἰουδαῖοι τοὺς ὄχλους, επλήσθησαν ζήλου. Τοσαύτης 38 τῆς βασκανίας ἡ τυραννίς· πολλοὶ γὰρ τήκονται καὶ ἀπόλλυνται, ὅταν ἑτέρους εὐδοκιμοῦντας ἴδωσιν. Οἱ τοιοῦτοι δὲ, οὐ τῷ ἀδελφῷ ν, ἀλλὰ καὶ τῷ θελήματι τοῦ Θεοῦ μάχονται. Ἐπειδὴ δὲ ἀπως θεῖσθε. Ἵνα μή τις εὐλαβείας εἶναι νομίσῃ τὸ, Οὐκ ἀξίους κρίνετε ἑαυτοὺς τῆς αἰωνίου ζωῆς, διὰ τοῦτο πρῶτον εἶπεν, Απωθεῖσθε αὐτὸν, καὶ τότε τὸ, Στρεφόμεθα εἰς τὰ ἔθνη. Οὐκ εἶπε δὲ, Καταλιμπάνομεν ὑμᾶς· ἀλλ᾿ ὥστε δυνατόν, φησὶ, καὶ, ἐνα ταῦθα πάλιν στραφήναι. Τέθεικά σε εἰς φῶς ἐθνῶν, τουτέστιν, εἰς γνῶσιν τὴν ἐπὶ σωτηρίᾳ· καὶ οὐχ ἁπλῶς ἐθνῶν, ἀλλὰ πάντων. "Οσοι ἦσαν τεταγμένοι εἰς ζωὴν αἰώνιον. Τεταγμένοι δὲ, οὐ κατ᾽ ἀνάγκην. Οὓς γὰρ, φησί, προέγνω, καὶ προώρισε. Γένος μὲν οὖν τοῦ Κυρίου κατὰ σάρκα, κοινὴ οἱ μὲν ἅπασα τῶν ἀνθρώπων ἡ φύσις· ἴδιον δὲ καὶ πελάζον, ὁ Ἰσραήλ. Ἐπειδὴ τοίνυν πρὸς μὲν τὸν Ἰσραὴλ παρεγένετο, τὰ δὲ ἔθνη διὰ τῶν ἀποστόλων εφώτισε, δέδωκά σε, φησί, τούτοις διὰ τὴν πρὸς τοὺς πατέρας αὐτῶν γεγενημένην ἐπαγγελίαν· φωτιῶ δὲ διὰ σοῦ τὰ ἔθνη, καὶ πᾶσιν ἀνθρώποις παρέξω την σωτηρίαν (τοῦτο γὰρ σημαίνει τὸ, Εως ἐσχάτου τῆς γῆς), καὶ πέρας ἐπιθήσω ταῖς πρὸς τοὺς πατέρας αὐτῶν γεγενημέναις συνθήκαις. Τὴν γὰρ διαθήκην, συνθήκην οἱ λοιποὶ ἡρμήνευσαν. Καὶ ἐπίστευσαν ὅσοι ἦσαν τεταγμένοι εἰς ζωὴν αἰώνιον. Κατὰ πρόγνωσιν μὲν οἱ τεταγμένοι εἰς ζωήν, ήγουν άφω ρισμένοι, οὗτοι ἐπίστευσαν, πλὴν οἰκείᾳ γνώμῃ καὶ προαιρέσει. Η δὲ τοῦ Θεοῦ πρόγνωσις, οὐκ ἀναι ρεῖ τῆς ἡμετέρας βουλήσεως τὸ αὐτεξούσιον, ὅπου Varim lectiones et nota. In vulgato appositus est articulus, ¿. Ο δὲ, non est in manuscriptο, το τό, erat. οι Ισ τοσαύτη. • Videtur locks mutilus, ac desiderari, μόνον. ο Ισ. κοινάν οι τσ. ὑμῖν·

fuem importam foederibus et pactis, quæ feci πρὸ καταβολής κόσμου προορισθεὶς ὁ Παῦλος κατὰ cum majoribus eorum. Nam τὴν διαθήκην hoc τὴν τοῦ Θεοῦ πρόγνωσιν σκεῦος ἐκλογῆς ἔσεσθαι, οὐκ sonat, dispositionem seu testamentum; reliqui συν ἐκ κοιλίας μητρὸς ἔτυχε τούτου, οὐδὲ ἐν νέᾳ ἡλικίᾳ· θήκην, id es: fœdus et pactum interpretati sunt ἀλλὰ μετὰ προκοπήν χρόνου, ὅτε ἔσχε γνῶσιν ἑαυτοῦ Et crediderunt quotquot erant vitæ æternæ destinati. καλοῦ καὶ ἀγαθοῦ. Juxta præscientiam quidem destinati et ordinati ad vitam, sive segregati hi crediderunt: verum tamen arbitrio et voluntate. Nam præscientia Dei non tollit liberum arbitrium nostræ voluntatis, quandoquidem ante constitutionem mundi Paulus juxta præscientiam Dei destinatus fore vas electumn, non statim a ventre matris hoc consecutus est, neque in juvenili ætate: sed post temporis progressuın, quando habuit suæ virtutis et honestatis cognitionem. VERS. 49. Diferebatur autem verbum Domini per totam regionem. VERS. 50. Sed Judæi concitaverunt religiosas mulieres, et honestas, et primos civitatis, et excitarerunt persecutionem adversus Paulum et Barnabam, et ejecerunt eos de finibus suis. VERS. 51. At illi excusso pulvere pedum suorum adversus eos, venerunt Iconium. VERS. 52. Discipuli autem replebantur gaudio, et Spiritu sancto. Quod dicit, Differebatur autem verbum 113 Dei, ponitur pro, transferebatur, traducebatur et divulgabatur. Sed Judai, non continuerunt se intra æmulationem, sed etiam opera adjecerunt. Religiosas mulieres non fideles dicit, sed Graecas, sive Judeas: honestas autem, divites. Vidisti autem, in quantam turpitudinem ac dedecus mulieres deduxerint? Cæterum ad imitationem malorum auctoris ac principis genii per mulieres hominibus præcludere student viam salutis: quemadmodum etiam ille per Evam præclusit hominibus paradisum. At illi excusso pulvere pedum suorum adversus eos. Non simpliciter ac temere hoc fecerunt, sed postquam expulsi erant ab illis. Discipuli autem replebantur gaudio et Spiritu sancto. Magistri fugabantur, et illi gaudebant: hoc autem Evangelii potentiæ erat. Calamitas enim magistri, libertatem non adimit, sed efficit discipulum alacriorem. CAPUT XIV. ' VERS. 1. Accidit autem Iconii, ut simul introirent in synagogam, seu conventiculum Judæorum el loquerentur ita, ut crederet tam Judæorum, quam Græcorum magna multitudo. VERS. 2. Sed Judai qui non credebant, concitaverunt ac depravaverunt animos gentium adversus fratres. VERS. 5. Ac satis multum quidem tempus consumpserunt libere loquentes propter Dominum, qui testimonium perhibebat doctrinæ gratiæ suæ, dabatque facultatem, ut signa et prodigia ederentur per manus eorum. Ui simul introirent, etc. Non tinidiores eraserant, sed rursus in conventicula sunt ingressi, perimentes ac tollentes illorum defensionem et Ο Διεφέρετο δὲ ὁ λόγος τοῦ Κυρίου δι' ὅλης τῆς χώρας. Οἱ δὲ Ἰουδαῖοι παρώτρυναν τὰς σεβομένας γυναῖκας, καὶ τοὺς εὐσχήμονας, καὶ τοὺς πρώτ τους τῆς πόλεως, καὶ ἐπήγειραν διωγμὸν ἐπὶ τὸν Παῦλον καὶ Βαρνάβαν, καὶ ἐξέβαλον αὐτοὺς ἀπὸ τῶν ὁρίων αὐτῶν. Οἱ δὲ ἐκτιναξάμενοι τὸν κονιορτόν τῶν ποδῶν αὐτῶν ἐπ' αὐτοὺς, ἦλθον εἰς Ικόνιον. Οἱ δὲ μαθηθαὶ ἐπληροῦντο χαρᾶς καὶ Πνεύμα τος αγίου. Το Διεφέρετο δὲ ὁ λόγος, ἀντὶ τοῦ, διενομέ ζετο ". Οἱ δὲ Ἰουδαῖοι· οὐκ ἔστησαν μέχρι τοῦ ζήλου, ἀλλὰ καὶ ἔργα προσέθηκαν. Σεβομένας γυα ναῖκας, οὐ τὰς πιστὰς λέγει, ἀλλὰ τὰς Ἑλληνίδας, ἤτοι Ἰουδαίας· εὐσχήμονας δὲ, τὰς πλουσίας. Εἶδες δὲ εἰς ὅσην αἰσχύνην τὰς γυναῖκας ἤγαγον; Κατά μίμησιν δὲ τοῦ ἀρχεκάκου δαίμονος διὰ τῶν γυναί κῶν ἀποκλεῖσαι σπουδάζουσι τοῖς ἀνθρώποις την ὁδὸν τῆς σωτηρίας, ὥσπερ κἀκεῖνος ' διὰ τῆς Εὔας ἀπέκλεισε τοῖς ἀνθρώποις τὸν παράδεισον. Οἱ δὲ ἐκε τιναξάμενοι τὸν κονιορτὸν τῶν ποδῶν αὐτῶν ἐπ' αὐτούς. Οὐχ ἁπλῶς τοῦτο ἐποίησαν, ἀλλ᾽ ἐπειδὴ ἀπηλάθησαν παρ' αὐτῶν. Οἱ δὲ μαθηταὶ ἐπληροῦντο χαρᾶς καὶ Πνεύματος ἁγίου. Ἐδιώκοντο οἱ διδάσκαλοι, καὶ αὐτοὶ ἔχαιρον· τοῦτο δὲ τῆς δυνάμεως ἦν τοῦ Εὐαγγελίου. Πάθος γὰρ διδασκάλου παῤῥησίαν οὐκ ἐκκόπτει, προθυμότερον δὲ ποιεῖ τὸν μαθητήν. ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. Εγένετο δὲ ἐν Ικονίῳ κατὰ τὸ αὐτὸ εἰσελθεῖν αὐτοὺς εἰς τὴν συναγωγὴν τῶν Ἰουδαίων, καὶ λαλῆσαι οὕτως, ὥστε πιστεῦσαι Ἰουδαίων τε καὶ 'Ελλήνων πολὺ πλῆθος. Οἱ δὲ ἀπειθοῦντες Ἰουδαῖοι ἐπήγειραν καὶ ἐκάκωσαν τὰς ψυχὰς τῶν ἐθνῶν κατὰ τῶν ἀδελ φῶν. ἱκανὸν μὲν οὖν χρόνον διέτριψαν παρρησιαζόμενοι ἐπὶ τῷ Κυρίῳ τῷ μαρτυροῦντι τῷ λόγῳ τῆς χάριτος αὐτοῦ, καὶ 8 διδόντι σημεῖα καὶ τέ ρατα γίνεσθαι διὰ τῶν χειρῶν αὐτῶν. Κατὰ τὸ αὐτὸ εἰσελθεῖν αὐτούς. Οὐκ ἐγένοντο δειλότεροι· ἀλλὰ πάλιν εἰς τὰς συναγωγὰς εἰσῃςσαν, ἀναιροῦντες αὐτῶν τὴν ἀπολογίαν. Εἰκὸς δὲ Variæ lectiones et notæ. * 36 In vulgato est, τὰς εὐσχήμονας, οι Ισ. διεκομίζετο, οι κἀκεῖνον, erat. 10 και, deest in vulgatis.

CAP. XIV. αὐτοὺς ὡς καὶ πρὸς Ἕλληνας διαλέγεσθαι. Οι δε excusationem. Verisimile est autem eos sermociἀπειθοῦντες Ἰουδαῖοι ἐπήγειραν καὶ ἐκάκωσαν natos esse ad illos quemadmodum etiam ad Græcos. τὰς ψυχὰς τῶν ἐθνῶν κατὰ τῶν ἀδελφῶν. Καὶ Sed Judæi qui non credebant, concitaverunt ac deτὰ ἔθνη ἐπήγειραν, ὡς οὐκ ἀρκοῦντες αὐτοί. Ἐκεῖ pravaverunt animos gentium adversus fratres. θεν δὲ οὐκ ἐξῆλθον· οὐ γὰρ ἐδιώκοντο, ἀλλ' ἐπολε- Etiam gentes concitaverunt, tanquam ipsi non suf - μοῦντο μόνον. Ικανὸν μὲν οὖν χρόνον διέτρι- fcientes, sed illinc non egressi sunt: non enim ψαν παρρησιαζόμενοι. Τὴν μὲν παρρησίαν ἐποίει fugabantur, sed duntaxat oppugnabantur. Ac satis ἡ αὐτῶν προθυμία· τὸ δὲ πιστεῦσαι τοὺς ἀκούοντας, multum quidem tempus consumpserunt libere loquenτῶν σημείων ἦν· συντελεῖ δέ τι καὶ ἡ παῤῥησία. tes. Libertatem quidem loquendi efficiebat illorum alacritas et animi promptitudo: sed ut crederent qui audiebant, signorum erat effectus. Adjuvabat autem rem nonnihil etiam linguæ libertas. Ἐσχίσθη δὲ τὸ πλῆθος τῆς πόλεως, καὶ οἱ μὲν ἦσαν σὺν τοῖς Ἰουδαίοις, οἱ δὲ, σὺν τοῖς ἀποστόλοις. Ως δὲ ἐγένετο ὁρμὴ τῶν ἐθνῶν τε καὶ Ἰουδαίων σὺν τοῖς ἄρχουσιν αύτων, ὑβρίσαι καὶ λιθοβολῆσαι αὐτοὺς, Συνιδόντες κατέφυγον εἰς τὰς πόλεις τῆς Λυκαονίας, Λύστραν καὶ Δέρβην, καὶ τὴν περίχώρον. Κἀκεῖ ἦσαν εὐαγγελιζόμενοι. Ἐσχίσθη δὲ τὸ πλῆθος τῆς πόλεως. Τοῦτο ἦν ὁ ἔλεγεν ὁ Χριστός· Οὐκ ἦλθον βαλεῖν εἰρήνην, ἀλλὰ μάχαιραν. Συνειδότες", κατέφυγον οἱ ἀπό στολοι. Οὐδὲν οὖν ἄτοπον οἱ ἅγιοι φεύγουσι τοὺς ἐπιβουλεύειν αὐτοὺς μέλλοντας, καὶ εὐδοκοῦσιν ἐκ τούτου δραπετεύειν τὸν ἀπὸ τοῦ μαρτυρίου πόλε - μου. Καί τις ἀνὴρ ἐν Λύστροις ἀδύνατος τοῖς που σὶν ἐκάθητο, χωλὸς ἐκ κοιλίας μητρὸς αὐτοῦ ὑπάρχων, ὃς οὐδέποτε περιεπεπατήκει ". Οὗτος ἤκουσε τοῦ Παύλου λαλοῦντος, ὃς ἀτενίσας αὐτῷ, καὶ ἰδὼν ὅτι πίστιν ἔχει τοῦ σω θῆναι, Εἶπε μεγάλῃ τῇ φωνῇ· Ανάστηθι ἐπὶ τοὺς πόδας σου ὀρθῶς'. Καὶ ἤλλετο καὶ περιεπάτει. Οἱ δὲ ὄχλοι, ιδόντες ὃ ἐποίησεν ὁ Παῦλος, ἐπε ῆραν αὐτῶν τὴν φωνὴν Λυκαονιστὶ λέγοντες Οἱ θεοὶ ὁμοιωθέντες ἀνθρώποις κατέβησαν πρὸς ἡμᾶς. Εκάλουν τε τὸν μὲν Βαρνάβαν Δία, τὸν δὲ Παῦλον Ἑρμῆν, ἐπειδὴ αὐτὸς ἦν ὁ ἡγούμενος του λόγου. VERS. 4. Divisa est autem urbana multitudo, et alii quidem erant ab Judæis, nonnulli vero stabant ab apostolis. VERS. 5. Sed ut impetum ceperunt tam reliquæ nationes, quam Judæi una cum principibus suis ad violandum eos ac lapidandum, Εἶπε μεγάλῃ τῇ φωνῇ. Διὰ τί μεγάλῃ τῇ φωνῇ; Ὥστε τοὺς ὄχλους πιστεῦσαι. Διὰ δὲ τοῦ, Ος ἀτενί σας αὐτῷ καὶ ἰδὼν ὅτι πίστιν ἔχει τοῦ σωθῆναι, ἐμοὶ δοκεῖ εἰς τὴν ψυχὴν ἰδεῖν τὴν αὐτοῦ τὸν Παῦλον· καὶ γὰρ φιλοσόφου ψυχῆς ἦν, τὸ προσέχειν τοῖς λα λουμένοις ὑπὸ τοῦ Παύλου. Καὶ ἤλλετο καὶ περιεπάτει. Τεκμήριον τῆς ὑγείας τῆς ἀληθοῦς τὸ ἄλλε σθαι. Οἱ δὲ ὄχλοι, ἰδόντες δ ἐποίησεν ὁ Παῦλος. *7 Matth. x, 34. 114 VERS. 6. Re animadversa, confugerunt apo stoli in oppida Lycaoniæ Lystran ac Derben atque circumjacentia loca. VERS. 7. Et illic morabantur Evangelium prædicantes. Divisa est autem, etc. Hoc erat, quod Christus dicebat: Non veni missum pacem, sed gladium 47. Re animadversa confugerunt apostoli. Nullo igitur modo absurdum est, si sancti fugiunt eos, qui sibi insidiaturi sint, et idcirco commodissimum esse judicant fugą sibi consulere, et vitare bellum, quod sibi ob testimonium Christo prohibitum inferebatur. VERS. 8. Et vir quidam Lystris sedebat pedibus invalidus, claudus, videlicet, ab utero matris suæ, qui nunquam ingressus erat. VERS. 9. Hic audivit Paulum loquentem, qui contuens in eum, et videns illum credere se salvum fore, VERS. 10. Mayna voce dixit: Surge in pedes tuos recte. Et exiliebat et incedebat. VERS. 11. Turbæ autem conspicata quod fecerat Paulus, sustulerunt vocem suam Lycaonice dicentes: Dii hominibus assimilati descenderunt ad nos. VERS. 12. Εt vocabant Barnabam quidem Jovem: Paulum vero Mercurium, quod is esset dux et princeps orationis. Magna voce dixit. Cur magna voce? ut turbæ crederent: Caterum, propterea quod dicit, Qui intuens in eum, et videns illum credere se salvum fore, mihi videtur Paulus animum ejus inspexisse. Etenim philosophici et rerum cognoscendarum studiosi animi erat, attendere ea quæ dicebantur a Paulo. Et exsiliebat, et incedebat. Certum argumentum vere restitutæ sanitatis erat, quod exsiliebat. Turbæ Variæ lectiones et notæ. * In manuscripto est, λιθοβολίσαι. 1 In manuscripto est, συνειδότες. * In manuscripto adjectum est, of Απόστολοι, quod tamen supervacuum et subdititium esse videtur. Ισ. συνιδόντες. • Desiderari videtur εἰ, ant simile quid. 8 ἴσ. αὐτοῖς. περιεπατήκει, erat. * In vulgato est, ὀρθός. * In vulgato, τὴν φωνὴν αὐτῶν. $

δαίων τὴν κακουργίαν. Οἱ μὲν ὡς θεοὺς ἐτίμων, οἱ δὲ ὡς λυμεώνας ἐδίωκον. Ἐκάλουν δὲ τὸν μὲν Βαρνάβαν Δία, τὸν δὲ Παῦλον Ερμήν. Εἶδες πως ἔθος τοῖς Ἕλλησιν ἀπὸ ἀνθρώπων θεούς ποιεῖν; Ὥστε ὅταν λέγωσι, Πόθεν ἡ εἰδωλολατρίας; μάνθανε τὴν ἀρχήν. Οὕτω καὶ τοὺς ἀποστόλους ἐξ ἀνθρώπων ἐποίουν θεούς· οὕτω καὶ ὁ διάβολος ἐφιλονείκησε παρὰ τὴν ἀρχὴν τὴν ἀσέβειαν εἰσαγαγεῖν, λέγων· Εσεσθε θεοί. Καὶ ἐπειδὴ τότε οὐκ ἴσχυσεν, ὥστε ρον ἐπιχειρεῖ, πανταχού φιλονεικῶν τὴν πολυθείαν εἰσαγαγεῖν. autem conspicate quod fecerat Paulus, etc. Vide et "Ορα καὶ τῶν ἐθνῶν τὴν ὠφέλειαν ", καὶ τῶν Ἰου exterarum gentium beneficium, et Judæorum maleficium. Ili quidem tanquam deos honorabant: hi vero tanquam pestiferos homines et perditores fugabant et ejiciebant. Et vocabant Barnabam quidem Jovem Paulum vero Mercurium. Vidistine ut Græcis mos fuerit ex hominibus facere deos? Itaque quando dicunt, Unde ortus est simulacrorum cultus? scito originem. Hac consuetudine etiam apostolos ex hominibus deos faciebant: ita etiam diabolus in initio impietatem introducere conatus est, cum diceret: Erilis dii. Εt quoniam tunc non valuit, postea aggressus est ulique πολυθείαν, connitens atque contendens. VERS. 13. Αι sacerdos Jovis, cujus ante urbem illorum erat delubrum, adductis lauris, 115 et coro - nis allatis ad vestibulum, una cum turbis volebat sacrificare. VERS. 14. Quibus auditis, apostoli Barnabas et Paulus, scissis vestimentis suis, insilierunt in turbam, exclamantes. VERS. 15. Ac dicentes Viri, cur ista (acilis? et nos homines sumus iisdem quibus vos malis et afeclibus obnoxii, qui denuntiamus vobis, ut ab istius modi vanis institutis convertatis vos ad Deum vivum, qui fecit cœlum et terram, et mare, et omnia quæ sunt in iis. VERS. 16. Qui præteritis @talibus sivit omnes nationes ingredi viie suis. VERS. 17. Quanquam non sane testimonii semetipsum expertem esse passus est, benefaciens cœlitus nobis pluvias dans, et tempora fructifera, replena cibo et lætitia cordu nostra. VERS. 18. Atque hæc dicentes, vix cohibuerunt turbas, ne sibi sacrificarent. Discissis vestimentis suis. Vide illos ubique a gloria puros et integros, non modo non cupientes, verum etiam datam respuentes: quemadmodum etiam Petrus dicebat: Quid nos intuemini, quasi propria facultate pietateve effecerimus ut iste incedat? Et hi idem dicunt, sed adhibita vehementia id faciunt: Disciderunt vestimenta, et insilierunt. – Et nos homines sumus, iisdem quibus vos malis, et affectionibus obnoxii. Homines quidem sumus, inquit, sed his majores: nam hæc [simulacra mortua sunt. Vidistine ut mos Graecis fuerit ex homi nibus facere deos? Etenim reperis in libris eorum, qui antiquorum res gestas scripserunt Jovem, qui homo erat, sese deum fecisse, dicendo se deum esse. Sicut multi etiam Romani imperatores, et reges Macedonum dii [seu divi] appellati sunt. Quamobrem non oportet fidem abrogare iis, quæ antiquitus de hac re memoriæ prodita sunt, quia decepti nonnulli fuerunt, et quosdam [homines] deos appellaverunt: quandoquidem etiam isti certe hoc est, multorum cultum deorum introducere Ο δὲ ἱερεὺς τοῦ Διὸς, τοῦ ὄντος πρὸ τῆς πό λεως αὐτῶν, ταύρους καὶ στέμματα ἐπὶ τοὺς πυλῶνας ἐνέγκας, σὺν τοῖς ὄχλοις ἤθελον 10 θύσιν. Ἀκούσαντες δὲ οἱ ἀπόστολοι Βαρνάβας καὶ Παῦλος, διαρρήξαντες τὰ ἱμάτια αὐτῶν, εἰσεπή. δησαν εἰς τὸν ὄχλον, κράζοντες Καὶ λέγοντες Ανδρες, τί ταῦτα ποιεῖτε; Καὶ ἡμεῖς ὁμοιοπαθεῖς ἐσμεν ὑμῖν ἄνθρωποι, Εὐαγ γελιζόμενοι, ὑμᾶς ἀπὸ τούτων τῶν ματαίων ἐπι· στρέφειν ἐπὶ τὸν Θεὸν τὸν ζῶντα, ὃς ἐποίησε τὸν οὐρανὸν, καὶ τὴν γῆν, καὶ τὴν θάλασσαν, καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτοῖς. ὓς ἐν ταῖς παρωχημέναις γενεαῖς εἴασε πάντα τὰ ἔθνη πορεύεσθαι ταῖς ὁδοῖς 11 αὐτῶν. Καίτοι γε οὐκ ἀμάρτυρον ἑαυτὸν ἀφῆκεν ἀγα θοποιῶν, οὐρανόθεν ἡμῖν 13 ὑστοὺς διδούς, καὶ καιρούς καρποφόρους, εμπιπλῶν τροφῆς καὶ εύφροσύνης τὰς καρδίας ἡμῶν. Καὶ ταῦτα λέγοντες, μόλις κατέπαυσαν τοὺς ὄχλους τοῦ μὴ θύειν αὐτοῖς. Διαῤῥήξαντες τὰ ἱμάτια αὐτῶν. Ορα αὐτοὺς πανταχοῦ δόξης καθαρούς, οὐ μόνον μὴ ἐφισμένους, ἀλλὰ καὶ δεδομένην ἀποκρουομένους· ὥσπερ καὶ Πέτρος ἔλεγε· Τὶ ἡμῖν ἀτενίζετε, ὡς ἰδίᾳ δυνάμει ή εὐσεβεία πεποιηκόσι τοῦ περιπατεῖν αὐτόν; Καὶ οὗτοι τὸ αὐτό φασι· μετὰ σφοδρότητος δὲ τοῦτο ποιοί πι· Διέρρηξαν τὰ ἱμάτια καὶ εἰσεπήδησαν. -- Καὶ ἡμεῖς ὁμοιοπαθεῖς ἐσμεν ὑμῖν ἄνθρωποι. *Ανθρωποι μὲν ἐσμεν, φησί, τούτων δὲ μείζους· ταῦτα γὰρ νεκρά. Είδες πῶς ἔθος τοῖς Ἕλλησιν ἀπὸ ἀνθρώπων θεοὺς ποιεῖν; Καὶ γὰρ ἐν τοῖς ἀναγραψα μένοις τὰς παλαιὰς ἱστορίας εὑρίσκεις, ὅτι ὁ Ζεὺς ἄνθρωπος ὤν, ἑαυτὸν ἐθεοποίησε λέγων εἶναι θεός· ὡς καὶ πολλοὶ τῶν Ῥωμαίων βασιλεῖς καὶ Μακεδό των ἐχρημάτιζον θεοί. Διὸ οὐ χρὴ ἀπιστεῖν τοῖς πάλαι λεχθεῖσι περὶ τούτου ὅτι ἠπατήθησαν τινες, καὶ ὠνόμασαν τινας θεούς· ὅπου γε καὶ οὗτοι ἐπατή θησαν εἰς τὸν Βαρνάβαν καὶ Παῦλον. Καὶ Σίμωνα τὸν μάγον οἱ ἐν τῇ Σαμαρείᾳ ἔλεγον εἶναι τὴν τοῦ Θεοῦ δύναμιν τὴν μεγάλην. Ἐπειδὴ δὲ οὐκ ὠνόμασε Varia lectiones et notæ. Β' σ. ἀφέλειαν, id est, simplicitatem. Εpit. Pairol. • [σ. εἰδωλολατρεία. 10 In vulgato est. ήθελε. ª¹ tolç ¿doi; erat in manuscripto et ita repetitur in scholio. 10 ὑμῖν, in manuscripto, et paulo post, ὑμῶν. |

CAP. XIV. Παῦλος καὶ εἶπεν, Ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ ἔγειραι decepti fuerunt in Barnaba et Paulo. Simonem item καὶ στῆθι ὀρθῶς, διὰ τοῦτο ὑπέλαβον αὐτὸν θεὸν εἶναι, καὶ οὐ διάκονον Θεοῦ. - [ΚΥΡΙΛΛΟΥ. Διαῤῥή ξαντες τὰ ἱμάτια αὐτῶν. Ἔθος ἦν Ἰουδαίοις ἐπὶ ταῖς κατὰ Θεοῦ δυσφημίαις περιῤῥηγνύναι τὰ ἱμάτια. Καὶ γοῦν ὁ Καϊάφας, Υἱὸν ἑαυτὸν τοῦ Θεοῦ λέγοντος τοῦ Χριστοῦ, περιέρρηξε τὴν ἐσθῆτα λέγων, ὅτι Εβλασφήμησεν. Ἐπειδὴ οὖν τὸ δρώμενον δυσφη μία τις ἦν, ἐποίησαν τοῦτο καὶ οἱ ἀπόστολοι, παραδέτεσιν Ἰουδαῖκαῖς ἔτι ἀκολουθοῦντες. Διαβέβληται δὲ τὸ ἔθος, ὡς οὐκ ἂν ἐκ νόμου. Καὶ γοῦν ἔφη πρὸς Ἰουδαίους ὁ Θεὸς πραττομένους τοιάδε· Επιστρέ ψαντες πρὸς μὲ ἐξ ὅλης τῆς καρδίας ὑμῶν ἐν νηστεία καὶ ἐν κλαυθμῷ, καὶ διαρρήξατε τὰς καρ· δίας ὑμῶν, καὶ μὴ τὰ ἱμάτια ὑμῶν. — ὓς ἐν ταῖς παρωχημέναις γενεαῖς εἴασε πάντα τὰ ἔθνη πορεύεσθαι τοῖς ὁδοῖς αὐτῶν. - Είασε μὲν, εἶπε· διατὶ δὲ, οὐκέτι φησί· τέως γὰρ πρὸς τὸ κατο επείγον ίσταται, καὶ οὐδαμοῦ τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ τιθείς. Καὶ γὰρ οὐκ ἀμάρτυρον ἑαυτὸν ἀφῆκεν ὁ θεὸς ἐν ἑκάστῃ γενεᾷ τὰ ποδηγοῦντα τοὺς ἀνθρώπους εἰς δικαιοσύνην ἐπιτελῶν. Τὸ γὰρ αὐτεξούσιον οὐ βιαζόμενος, εἴασε πάντας ἀνθρώπους πορεύεσθαι κατὰ τό σφισι δοκοῦν· αὐτὸς δὲ ἐκεῖνα διαπαντός ἐνήργει, τὰ δι᾽ ὧν ἐνῆν λογικοὺς ὄντας αὐτοὺς, τὸν Δημιουργὸν ἐννοεῖν. Μάρτυρας δὲ αὐτοῦ λέγει, τοὺς ἐνιαυσιαίους θετούς. Magum, qui Samariam incolebant, dicebant esse potentiam Dei magnam. Porro quoniam Paulus non no minaverat Jesum, neque dixerat: In nomine Jesu surge, et sta rectus: idcirco suspicabantur eum esse deum, et non ministrum Dei. Scissis vestimentis suis. Mos erat Judæis, si quando quid sinis stri et absurdi de Deo diceretur, discindere vestimenta. Itaque Caiaphas, Filium Dei se esse dicente Christo, conscidit sibi vestem, dicens: Blasphemavit, hoc est divinam majestatem verbo læsit. Quoniam igitur id, 116 quod agebatur, malum quoddam omen erat, fecerunt hoc etiam apostoli, traditiones ct instituta Judaica etiam nunc sequentes atque servantes. Reprehensa est autem ea consuetudo, ut quæ non esset lege Mosaica sancita. Itaque Deus ad Judaeos talia facientes: Convertite vos, inquiebat, ad me ex toto corde vestro in jejunio et fletu, ac discindite corda vestra, et non vestimenta vestru **. Qui præteritisætatibus sivit omnes nationes ingredi viis - Sivit quidem dixit: sed cur, non etiain, adjicit? nam tunc in id, quod urgebat ac differri nolebat, incumbebat, nusquam etiam nomen Christi ponens. Quanquam non sane testimonii semetipsum expertem esse passus est, in unaquaque ætate efficiens ac præstans ea, quibus homines ad justitiam deducuntur. Nam libero arbitrio, ac sni cujusque suis. potestati vim non afferens, sivit omnes homines ingredi atque versari, prout illis videbatur atque placebat: sed ipse semper faciebat illa, per quæ poterant ipsi, qui ratione præditi essent, cognoscere Creatorem. Pluvias enim anniversarias testes illius esse dicit. Επῆλθον δὲ ἀπὸ ᾿Αντιοχείας και Ικονίου Ιουδαῖοι, καὶ πείσαντες τοὺς ὄχλους, καὶ λιθάσαν. τες τὸν Παῦλον ἔσυρον ἔξω τῆς πόλεως, νομίσαντες αὐτὸν τεθνάναι 18. $6 Κυκλωσάντων δὲ αὐτῷ τῶν μαθητῶν, ἀναστὰς εἰσῆλθεν εἰς τὴν πόλιν. Καὶ τῇ ἐπαύ ριον, εἰσῆλθε "' σὺν τῷ Βαρνάβᾳ εἰς Δέρβην. Εὐαγγελισάμενοί τε τὴν πόλιν ἐκείνην, καὶ μαθητεύσαντες ὄχλους 18 ικανούς, ὑπέστρεψαν εἰς τὴν Λύστρων καὶ 'Ικόνιον καὶ ᾿Αντιόχειαν, Επιστηρίζοντες τὰς ψυχὰς τῶν μαθητῶν, πα ρακαλοῦντες ἐμμένειν τῇ πίστει· καὶ ὅτι διὰ πολ λῶν θλίψεων δεῖ ἡμᾶς εἰσελθεῖν εἰς τὴν βασι λείαν τοῦ Θεοῦ. Χειροτονήσαντες δὲ αὐτοῖς πρεσβυτέρους κατ' Εκκλησίαν, προσευξάμενοι μετὰ νηστειών, παρέθεντο αὐτοὺς τῷ Κυρίῳ, εἰς δν πεπιστεύκεισαν 19. Καὶ διελθόντες τὴν Πεισιδίαν ἦλθον εἰς Παμφυλίαν. Καὶ λαλήσαντες ἐν Πέργῃ τὸν λόγον κατ έβησαν εἰς 'Αττάλειαν. VERS. 19. Advenerunt autem ab Antiochia et conio Judæi, qui cum persuasissent turbis, et Paulum lapidassent, traxerunt eum extra oppidum, existimantes illum mortuum esse. VERS. 20. Circumfusis autem ei discipulis, surrexil et intravit in oppidum. Ac postero die una cum Barnaba Derben ingressus est. VERS. 21. Cumque in illo oppido Evangelium prædicassent, ac satis multas turbas doctrina suæ participes fecissent, Lystran, Iconium et Antiochiam repetiverunt, VERS. 22. Confirmantes animos discipulorum, et adhortantes, ut in fide permanerent: per multas enim afflictiones et ærumnas nos oportere intrare in regnum Dei. VERS. 23. Εt cum ordinassent atque constituissent illis per singulas Ecclesias presbyteros, precati cum jejuniis, eos Domino in quem crediderant, commendaverunt. VERS. 24. Peragrataque Pisidia, venerunt in Pam.. phyliam. VERS. 25. Εt locuti verbum (Domini) Perga, descenderunt in urbem Allaliam. * Joel. 11, 12, 13. Variæ lectiones et notæ. Ἡ ἴσ. ταῖς. 16 ἰσ. καὶ τοί γε. 18 τεθνάναι, εται, 16 In vulgato est, αὐτόν. s' In vulgato est, ἐξῆλθε. 18 In vulgato est, Η In meo exemplari vulgato est τοὺς ἱκανούς. Articulus τους, quem nonnulla exemplaria non habent, nihil hic loci habet: sed dictionem όχλους, nusquam inveni, præterquam in antiquo manuscripto. ἐπεπιστεύκεισαν. το In vulgato Πισιδίαν.

VERS. 26. Et inde navigaverunt Antiochiam: unde Κἀκεῖθεν ἀπέπλευσαν εἰς Αντιόχειαν· ὅθεν gratia Dei commendati erant ad negotium, quod ἦσαν παραδεδομένει τῇ χάριτι τοῦ Θεοῦ εἰς τὸ confererunt. ἔργον ὃ ἐπιλήρωσαν. VERS. 27. Quo postquam advenerun, el Ecclesium congregaverunt, renuntiaverunt quæcunque Deus secum fecisset, et ut exteris nationibus januam fidei aperuisset. VERS. 28. Atque haud exiguum tempus illic cum discipulis commorati sunt. Παραγενόμενοι δὲ καὶ συναγαγόντες την Εκ κλησίαν, ἀνήγγειλαν ὅσα ἐποίησεν ὁ Θεὸς μετ' αὐτῶν, καὶ ὅτι ἦνοιξε τοῖς ἔθνεσι θύραν πίσ στεως. Διέτριβον δὲ ἐκεῖ χρόνον οὐκ ὀλίγον σὺν τοῖς μαθηταῖς. Καὶ πείσαντες τοὺς ὄχλους. Ιδε μανίας τῆς ε Ἰουδαϊκῆς· εἰς δῆμον οὕτω τιμήσαντα τοὺς ἀποστό λους, ἐμβῆναι καὶ πεῖσαι λιθάσαι. Εξω δὲ τῆς πό λεως έσυρον δεδοικότες ἐκείνους. Σπουδὴν γὰρ ἐπο:- οῦντο καθελεῖν τὸ κήρυγμα. Ορᾷς δὲ προθυμίαν; Ορᾷς ζέοντα καὶ πεπυρωμένον; Εἰς αὐτὴν πάλιν τὴν πόλιν εἰσῆλθε μετὰ τὸ ρίψαι αὐτὸν ἔξω ". Ὥστε δειχθῆναι ὅτι εἴ που καὶ ὑπεχώρει, διὰ τὸ τὸν λόγον κατεσπαρκέναι καὶ διὰ τὸ μὴ δεῖν αὐτὸν ἐκκαίειν τὸν θυμόν. Καὶ ὅτι διὰ πολλῶν θλίψεων δεῖ ἡμᾶς εἰσελθεῖν εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ. "Ορα ὅτι ἄνευ κόπου καὶ μόχθου οὐ δικαιοῦται τις. Στενὴν γὰρ διὰ τοῦτο καὶ τεθλιμμένην, ἀντὶ τοῦ, θλίψεως μεστήν, εἶπεν ὁ Κύριος τὴν πύλην τῆς εἰσόδου τῆς εἰς βασιλείαν ἀγούσης. Οὐχ ἁπλῶς δὲ οἷα δή τις θλίψις ἄγει εἰς βασιλείαν, ἀλλ' ἡ διὰ τὴν εἰς θεῖν πίστιν. Χειροτονήσαντες δὲ αὐτοῖς πρεσβυτέρους. Καὶ ἐν τοῖς πειρασμοῖς νηστεύειν ἐδίδασκον, καὶ μετά νηστειῶν αἱ χειροτονίαι. Εν Κύπρῳ δὲ οὐκ ἐποίησαν πρεσβυτέρου;, οὐδὲ ἐν Σαμαρείᾳ· ὅτι ἐκείνη μὲν, Qui cum persuasissent turbis. Vide furorem Judæorum acerbitatis: in plebem 117 quæ tanto honore dignata apostolos erat, ipsos sese ingessisse, et immiscuisse, eique persuasisse, ut illos lapidarent. Extra oppidum autem trabebant idcirco, quod metucrent illos. Nam id sibi studio habebant, ut everterent prædicationem. Sed videsne animi promptitudinem? videsne ferventem et ardentem? In ipsum oppidum rursus ingreditur postquam inde ejectus erat. Ac postero die una cum Barnaba, etc. Ut ostenderetur quod discipulis, qui circumfusi eum tuebantur, obsecutus esset, ut in oppidum unde ejectus erat, regrederetur, et inde se subduceret propterea, quod jam semen verbi Dei illic dejecisset, et quod non oporteret eum iracundiam accendere. Per multas enim afflictiones et ærumnas nos oportere intrare in regnum Dei. Vide neminem absque labore et molestia justificari. Arctam enim idcirco et angustam, pro eo, quod est angustiarumn et aflictionum plenamn, Dominus dixit esse portam viæ, quæ pertineret ac duceret ad regnum [Dei]. σ ἐγγὺς ἦν τῆς Ἱερουσαλὴμ καὶ τῶν ἀποστόλων· καὶ Non simpliciter autem qualiscunque afflictio ducit in regnum Dei, sed quæ propter fidem accidit in Deum. Et cum ordinassent atque constituissent illis presbyteros, etc. Etiam in tentationibus jejunandum esse docebant, et cum jejuniis fiebant ordinationes. In Cypro autem non fecerant presbyteros, neque in ·Samaria: quia hæc quidem llierosolymæ et apostoJis erat vioina, atque etiam in ipsa Antiochia verbum Dei vigebat. Hic autem magna opus habebant discipuli consolatione, ac maxime qui ex nationi bus exteris doceri debebant. Animadverte autem etiam Paulum et Barnabam episcopali prædilos fuisse dignitate: propterea quod ordinabant non solum diaconos, verum etiam presbyteros. Postquam autem Antiochiam advenerunt, retulerunt discipulis quæcunque Deus secum fecisset. Non dixit, quæcunque ipsi fecissent, sed, quæcunque Deus una cum ipsis: mihi autem videtur tentationes dicere. Et ut exteris nationibus ostium fidei aperuisset. Januarum apertionem, doctrinam vocat, quam per ipsos acceperant exteræ nationes. Atque haud exiguum tempus illic cum discipulis commorati suñl. Quod magna urbs esset, doctoribus opus habebant. CAPUT XV. Vers. 1. Et nonnulli qui descenderant de Judæa, docebant fratres, quod, Si non circumcidimini ritu a Moyse instituto, non potestis esse salvi. ἐν αὐτῇ δὲ τῇ ᾿Αντιοχείᾳ ὁ λόγος ἐκράτει· ἐνταῦθα δὲ πολλῆς ἐδέοντο παραμυθίας, καὶ μάλιστα οἱ ἐξ ἐθνῶν, ὀφείλοντες διδάσκεσθαι. "Ορα δὲ ὅτι καὶ οἱ περὶ Παῦλον καὶ Βαρνάβαν, ἐπισκόπων εἶχον ἀξίαν· ἐξ ὧν ἐχειροτόνουν οὐ μόνον διακόνους, ἀλλὰ καὶ πρεσ σβυτέρους. Παραγενόμενοι δὲ ἐν Ἀντιοχείᾳ, ἀνήγγειλαν τοῖς ἀδελφοῖς ὅσα ἐποίησεν ὁ Θεός μετ' αὐτῶν. Οὐκ εἶπεν, Οσα ἐποίησαν αὐτοί, ἀλλ', 'Οσα δ Θεός μετ' αὐτῶν. Ἐμοὶ δὲ δοκεῖ τοὺς πειρασμούς λέγειν. Καὶ ὅτι ήνοιξε τοῖς ἔθνεσι θύραν πίστεως. θυρῶν ἄνοιξιν, τὴν διδασκαλίαν καλεῖ, ἦν τὰ ἔθνη δι' αὐτῶν παρεδέξαντο. Διέτριβον δὲ ἐκεῖ χρόνον οὐκ ὀλίγον σὺν τοῖς μαθηταῖς. Μεγάλη οὖσα ἡ το λις, ἐδεῖτο τῶν διδασκάλων. Καί τινες κατελθόντες ἀπὸ τῆς Ἰουδαίας, 881δασκον τοὺς ἀδελφοὺς, ὅτι, Ἐὰν μὴ περιτέμνησθε τῷ ἔθει Μωϋσέως ", οὐ δύνασθε σωθή ναι. Varia lectiones et notæ. s' Aut desideratur aliquid hoc loco (τὴν ὑπερβολὴν, forsitan, aut aliquid simile), aut pro τῆς Ἰουδαϊκής, legendum, τὰς Ἰουδαϊκάς. 33 Hoc loco existimo illa verba Luca repetenda, καὶ τῇ ἐπαύριον, et pro είπου, us erat in manuscripto, legendum, εἶπετο, δηλονοτι τοῖς μαθηταῖς κυκλώσασιν. 13 οἷα δέ τις, erat. τα περιτέμνεσθε, crat. ** In vulgato est, Μωϋσέως.

CAP. XV. Vers. 2. Cum ergo dissensio disceptatioque Pauli ac Barnabæ orta esset adversus illos hand exigua, decreverunt ut Paulus, et Barnabas, et alii nonnulli de suo numero ascenderent in Jerusalem ad apostolos atque presbyteros sciscitaturi ab illis de hac quastione. Γενομένης οὖν στάσεως καὶ ζητήσεως * οὐκ ὀλίγης τῷ Παύλῳ καὶ τῷ Βαρνάβα πρὸς αὐτοὺς, ἔταξαν ἀναβαίνειν Παῦλον, καὶ Βαρνάβαν, και τινας ἄλλους ἐξ αὐτῶν πρὸς τοὺς ἀποστόλους καὶ πρεσβυτέρους εἰς Ἱερουσαλὴμ περὶ τοῦ ζητήματος τούτου. Οἱ μὲν οὖν προπεμφθέντες ὑπὸ τῆς Ἐκκλη σίας διήρχοντο τὴν Φοινίκην καὶ τὴν " Σαμά ρειαν, ἐκδιηγούμενοι τὴν ἐπιστροφὴν τῶν ἐθνῶν, καὶ ἐποίουν χαρὰν μεγάλην τοῖς ἀδελφοῖς. Παραγενόμενοι δὲ εἰς Ἱερουσαλήμ, ἀπεδέχθησαν ὑπὸ τῆς Ἐκκλησίας, καὶ τῶν ἀποστόλων, καὶ τῶν πρεσβυτέρων, ἀνήγγειλάν τε ὅσα ὁ Θεὸς ἐποίησε μετ' αὐτῶν. Ορες τοὺς πειρασμούς ἔνδοθεν, ἔξωθεν; Οὐκ ἔλεγον δὲ περιτομὴν ἁπλῶς, ἀλλ᾽, ὅτι " Σωθῆναι δύνασθε· 8 τοὐναντίον ἦν· ὅτι περιτεμνόμενοι, σωθῆναι οὐκ ἠδύ ναντο. Οὐκ εἶπε δὲ Παῦλος· Τί γάρ; οὐκ εἰμὶ ἀξιόπιστὸς ἀπὸ τοσούτων σημείων; ἀλλ᾽ ἐπείσθη δι' ἐκείνους ἀνελθεῖν. Καὶ πῶς ἐν τῇ πρὸς Γαλάτας Επιστολῇ, Οὐδὲ ἀνῆλθον, φησὶν, εἰς Ἱεροσόλυμα πρὸς τοὺς πρὸ ἐμοῦ ἀποστόλους, οὐδὲ ἀνεθέμην; Οτι πρῶ τον μὲν οὐκ αὐτὸς ἀνῆλθεν, ἀλλ᾽ ἀπεστάλη παρ' ἑτέρων· δεύτερον δὲ, οὐ μαθησόμενος παρεγένετο, ἀλλ᾽ ἑτέρους πείσων. Αὐτὸς μὲν γὰρ ἐξ ἀρχῆς ταύτης είχετο τῆς γνώμης, ἦν καὶ οἱ ἀπόστολοι μετὰ ταῦτα ἐκύρωσαν, τὸ μὴ δεῖν περιτέμνεσθαι· ἐπειδὴ δὲ οὐκ ἐδόκει τέως αὐτοῖς ἀξιόπιστος εἶναι, ἀλλὰ τοῖς ἐν Ἱεροσολύμοις προσεῖχον, ἀνῆλθεν· οὐκ αὐτός τι εἰσόμενος πλέον, ἀλλὰ πείσων τοὺς ἀντιλέγοντας, ὅτι καὶ οἱ ἐν Ἱεροσολύμοις τούτοις συμψηφίζον και 118 VERS. 3. Atque illi producti ab Ecclesia, peragrabant Phænicem et Samariam, enarrantes conversionem gentium, et magno gaudio fratres afficiebant. VERS. 4. Cum autem venissent in Jerusalem, excepti sunt ab Ecclesia et apostolis atque senioribus, et annuntiaverunt quæcunque Deus secum fecisset. Vides tentationes intrinsecus, extrinsecus? Non simpliciter autem circumcisionem suscipiendam esse dicebant, sed nisi illa suscepta, servari non polestis, quod contrarium erat: quia si circumciderentur, servari non poterant. Non dixit autem Paulus: Quidnam? annon sum is, cui a tot signis per me editis fides haberi debeat? sed passus est sibi persuaderi, ut propter illos ascenderet. Et qui fit ut in Epistola ad Galatas dicat: Nec ascendi in Jerusalem ad eos, qui ante me apostoli fuerunt, neque communicavi cum illis «? Quia primum quidem non ipse a se ascendit, sed missus est ab aliis, deinde non ut disceret, accessit ad illos, sed ut alios in suam sententiam adduceret. Nam ipse quidem ab initio erat in hac sententia, quam etiam apostoli postea confirmaverunt: nempe, non oportere circumcidi qui de exteris nationibus credidissent quoniam autem initio non videbatur illis ea auctoritate præditus esse, cui de tanta re fides haberetur, sed eos qui Hierosolymis erant speetabant et attendebant, illuc ascendit, non ut ipse aliquid amplius addisceret, sed ut adversarios in suam sententiam adduceret, quod et illi qui in Jerusalem erant, hæc comprobarent. Εξανέστησαν δέ τινες ἀπὸ τῆς αἱρέσεως τῶν Φαρισαίων πεπιστευκότες ", λέγοντες ὅτι δεῖ πε ριτέμνειν αὐτούς, παραγγέλλειν τε τηρεῖν τὸν νόμον Μωϋσέως. Συνήχθησαν δὲ οἱ ἀπόστολοι καὶ οἱ πρεσβύτε ροι ἰδεῖν περὶ τοῦ λόγου τούτου. Πολλῆς δὲ συζητήσεως γενομένης, ἀναστὰς Πέτρος εἶπε πρὸς αὐτούς· "Ανδρες ἀδελφοί, ὑμεῖς ἐπίστασθε, ὅτι ἀφ' ἡμερῶν ἀρχαίων ὁ Θεὸς ἐν ἡμῖν ἐξελέξατο διὰ τοῦ στόματός μου ἀκοῦσαι τὰ ἔθνη τὸν λόγον τοῦ Εὐαγγελίου, καὶ πιστεῦ σαι. Καὶ ὁ καρδιογνώστης Θεὸς ἐμαρτύρησεν αὐτ τοῖς, δοὺς αὐτοῖς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καθὼς καὶ ἡμῖν. Καὶ οὐδὲν διέκρινε μεταξὺ ἡμῶν τε καὶ αὐτῶν, τῇ πίστει καθαρίσας τὰς καρδίας αὐτῶν. Νῦν οὖν τί πειράζετε τὸν Θεὸν ἐπιθεῖναι ζυγὸν » Galat. 1, 17. VeRs. 5. Exsurrexerunt autem quidam de factione ac secta Pharisæorum qui crediderant, qui dicebant oportere illos circumcidere, atque praecipere, ut servarent legem Moysis. VERS. 6. Convenerunt igitur apostoli ac seniores, ut dispicerent de hac quæstione. VERS. 7. Cum autem diu ac multum disceptatum fuisset, surrexit Petrus, ac dixit ad illos: Viri fratres, vos scitis Deum ab antiquis diebus inter nos delectum habuisse, ut per os meum exteræ nationes audirent verbum Evangelii, ac crederent. VERS. 8. Ει Deus qui corda scrutatur ac novit, testimonium perhibuit illis, cum dedit eis Spiritum sanctum, sicut etiam nobis: VERS. 9. Ac nullum discrimen fecit inter nos et illos, cum fide purgavil corda eorum. VERS. 10. Nunc igitur, quid tentatis Deum impoVariæ lectiones et notæ. 3. In vulgato, συζητήσεως. "' In vulgatis ante Σαμάρειαν non est articulus, τήν. 386. οὐδέ. galis duobus, qua vidi, est τινὲς τῶν ἀπὸ τῆς αἱρέσεως τῶν Φαρισαίων τῶν πεπιστευκότων PATROL. GR. CXXV. "In tal-

nendo jugum cervicibus discipulorum, 119 quod ἐπὶ τὸν τράχηλον τῶν μαθητῶν, ὃν οὔτε οἱ παι neque patres nostri, neque nos valuimus portare? ' τέρες ἡμῶν, οὔτε ἡμεῖς ἰσχύσαμεν βαστάσαι; VERS. 11. Sed per gratiam Domini Jesu credimus nos servari, quemadmodum etiam illi. VERS. 12. Conticuit autem multitudo omnis, et audiebant Barnabam et Paulum enarrantes, quæ signa atque prodigia Deus in nationibus exteris ferisset per ipsus. Ἀλλὰ διὰ τῆς χάριτος τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ πιστεύομεν σωθῆναι, καθ' ἓν τρόπον κἀκεῖναι. Εσίγησε δὲ πᾶν τὸ πλῆθος, καὶ ἤκουον Βαρνάδα και Παύλου ἐξηγουμένων ὅσα ἐποίησεν ὁ Θεός σημεῖα καὶ τέρατα ἐν τοῖς ἔθνεσι δι' αὐτ τῶν. Quidam de secta Pharisæorum. Non qui ex nationibus exteris, sed qui ex Judæis crediderant, postulabant ut fideles circumciderentur, et alia carnalia legis præcepta exsequerentur: his, quod eorum animi veteris legis institutis dediti atque addicti essent, discipuli, quanquam ipsi quoque eraut de grege circumcisorum, non assentiebantur. Non enim quod ipsi cuperent, sed communem utilitatem stabilire desiderabant. Convenerunt igitur apostoli ac seniores, ut consultarent de hoc negotio. Rursus etiam hinc conjectura capi potest etiam. alia quadam, qua eminerent supra seniores, apostolos dignitate præditos fuisse. Quamobrem non una cum senioribus illos communi nomine omnes significans comprehendit. Viri fratres, vos sculis. Animadverte Petro divina gratia res permissas fuisse, ipsum tamen usque adhuc Judaica instituta tueri. Vos scilis, inquit; forsitan aderant etiam illi, qui antea expostulaverant cum eo propter Cornelii consuetudinem, quique una cum eo ingressi erant domum illius idcirco illos testes producit. Quid est, quod dicit: Inter nos delectum habuisse? hoc est, in Palaestina, aut presentibus vobis. Quod autem dicit: Per os meum, per hoc ostendit Deum loqui per ipsum, ac nihil humanum. Et scrutator et cognitor cordium Deus testimonium præbuit illis. Ad spirituale testimonium subducit eos. Nunc igitur quid tentatis Deum, imponendo jugum servicibus discipulorum? Nullum inter fideles discrimen est, sive Judæi sint, sive Græci. Ubi fides est, peccatorum quæ ex corde egrediuntur efficit expiationem. lac autem expiatio similis est circumcisioni, ac pro carnali circumcisione datur circumcisio spiritualis, quæ fide in Christum expiat occulta. Quid est quod dicit: Tentalis Deum, quasi non valenten, inquit, fide servare, hoc est, cur Deo fidem non habetis? Incredulitatis est enim legem introducere. Onerosam quidem ac molestam Israelitis fuisse legem, constat inter omnes: fatebantur autem hoc etiam discipuli, atque ipse adeo Servator nos hoc docuit dum dicebat: Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, el ego recreabo vos Nain laborantes et oneratos esse dicit eos, qui sub lege erant: seipsum vero lenem et mitem nominaTal, perinde ac si lex hoc non haberet. 120 Simile est illud: Gratia servat, estis. Quamobrem olim quidem lex eos, qui omnia quæ in lege expressa sunt custodiebant ac tuebantur, servabat: gratia Domini vel absque legis observatione per fidem nos salvos præstat. Τινὲς ἀπὸ τῆς αἱρέσεως τῶν Φαρισαίων. Ούχ οἱ ἀπὸ ἐθνῶν πιστοί, ἀλλ' οἱ ἀπὸ Ἰουδαίων, ἀπῄτουν τοὺς πιστοὺς περιτέμνεσθαι, καὶ τἆλλα τὰ τοῦ νόμου σαρκικὰ ποιεῖν· οὓς τὰ τοῦ νόμου τοῦ παλαιοῦ φρονοῦντας οὐκ ἀπεδέξαντο οἱ μαθηταί, καίτοι καὶ αὐτοὶ ἐκ περιτομῆς ὄντες. Οὐ γὰρ τὸ ἴδιον θέλημα ἐπεζήτουν στῆσαι, ἀλλὰ τὸ κοινωφελές. Συνήχθησαν δὲ οἱ ἀπόστολοι καὶ οἱ πρεσβύτεροι ἰδεῖν περὶ τοῦ λόγου τούτου. Πάλιν καὶ ἔνθα ε ἔστι στοχάζεσθα:, ὅτι καὶ ἄλλην τινὰ ἀξίαν ἐπαναβαίνουσαι τοὺς πρεσ σβυτέρους εἶχον οἱ ἀπόστολοι· διὸ οὐ συμπεριέλαβεν αὐτοὺς τοῖς πρεσβυτέροις κοινῷ ὀνόματι πάντας στ μάνας. Άνδρες ἀδελφοὶ, ὑμεῖς ἐπίστασθε. Ομα τὸν Πέτρον ἄνωθεν κεχαρισμένον τὰ πράγματα, καὶ μέχρι τοῦ νῦν Ἰουδαΐζοντα. Ὑμεῖς, φησὶν, ἐπίστα· σθε. Παρῆσαν ἴσως καὶ οἱ ἐγκαλέσαντες αὐτῷ πάλαι ἐπὶ Κορνηλίου 8, καὶ οἱ εἰσελθόντες μετ' αὐτοῦ· διὰ τοῦτο αὐτοὺς παράγει μάρτυρας. Τί ἐστι τὸν Ἐν ἡμῖν ἐξελέξατο; τουτέστιν, ἐν Παλαιστίνη, επαρ όντων ὑμῶν. Τὸ 38 δὲ εἰπεῖν, Διὰ τοῦ στόματός μου, δείκνυσι δι' αὐτοῦ τὸν Θεὸν φθεγγόμενον, καὶ οὐδὲν ἀνθρώπινον. Καὶ ὁ καρδιογνώστης Θεὸς ἐμαρτύ ρησεν αὐτοῖς. Ἐπὶ τὴν πνευματικὴν μαρτυρίαν ἀνάγει αὐτούς. Νῦν οὖν τί πειράζετε τὸν θείν ἐπιθεῖναι ζυγὸν ἐπὶ τὸν τράχηλον τῶν μαθητῶν, Οὐδεμία διαφορά πιστῶν, εἴτε Ἰουδαῖοί εἰσιν, είτε Ελληνες· ὅπου ἡ πίστις καθαρισμὸν ποιεῖ τῶν ἁμαρ· τιῶν τῶν ἀπὸ τῆς καρδίας ἐξιόντων. Οὗτος δὲ ὁ και θαρισμός ἔοικε περιτομῆς, ἀντὶ τῆς ἐν σαρκί πε ριτομῆς δίδοται ἡ ἐν πνεύματι περιτομή, καθαρίζουσα τῇ πίστει τῇ εἰς Χριστὸν τὰ κρυπτά. Τί ἐστι τό· Πειράζετε τὸν Θεόν; ὡς οὐκ ἰσχύοντα, φησί, σῶσαι τῇ πίστει· τουτέστι· Τί ἀπιστεῖτε τῷ Θεῷ; ἀπιστίας γάρ ἐστι τὸ τὸν νόμον εἰσφέρειν. [ΚΥΡΙΑΛΟΥ.] Φορτικὸς μὲν ὁμολογουμένως ὁ νόμος ἦν τοῖς ἐν Ἰσραήλ· ὡμολόγουν δὲ τοῦτο καὶ οἱ μαθηταὶ, καὶ αὐτὸς ὁ Σωτὴρ τοῦτο ἡμᾶς ἐδίδαξε λέγων· Δεῦτε πρός με, πάντες οἱ κοπιῶντες καὶ πεφορτισμένοι, κἀγὼ ἀναπαύσω ὑμᾶς. Κοπιῶντας δὲ καὶ πεφορτισμένους τοὺς ὑπὸ νόμον εἶναί φησιν· ἑαυτὸν δὲ πρᾶον ὠνόμαζεν, ὡς οὐκ ἔχοντος τοῦτο τοῦ νόμου 10. Ομοιον τό· Χάριτι ἐστε σεσωσμένοι. Ὥστε οὖν πάλαι μὲν ὁ νόμος τους πάντα διαφυλάττοντας τὰ εἰρημένα τῷ νόμῳ ἔσωζεν· νῦν δὲ ἡ χάρις τοῦ Κυ ρίου καὶ δίχα τῆς τοῦ νόμου παραφυλακῆς διὰ τῆς πίστεως σώζει. so Matth. xr, 28. to In vulgatis additum est, Χριστοῦ. Variæ lectiones et notæ. nunc vero " ἴσ. ἐνταῦθα. 39 Στο Κορνηλίου lego, Κορνηλίῳ. ε' τον ίσ περιτομή. ὡς οὐκ ἔχοντος τούτῳ τοῦ νόμου, erat.

Μετὰ δὲ τὸ σιγῆσαι αὐτοὺς, ἀπεκρίθη Ιάκωβος λέγων· "Ανδρες ἀδελφοὶ, ἀκούσατέ μου. Συμεών 86 ἐξηγήσατο, καθὼς πρῶτον ὁ Θεὸς ἐπεσκέψατο ε' λαβεῖν ἐξ ἐθνῶν λαὸν ἐπὶ τῷ ὀνό ματι αὐτοῦ. Καὶ τούτῳ συμφωνοῦσιν οἱ λόγοι τῶν προφη τῶν· καθώς γέγραπται· Μετὰ ταῦτα ἀναστρέψω καὶ ἀνοικοδομήσω την σκηνὴν Δαυΐδ τὴν πεπτωκυῖαν, καὶ τὰ κατεσκαμμένα αὐτῆς ἀνοικοδομήσω 88, καὶ ἀνορθώσω αὐτήν. *Οπως ἂν ἐκζητήσωσιν οἱ κατάλοιποι τῶν ἀν. θρώπων τὸν Κύριον, καὶ πάντα τὰ ἔθνη, ἐφ' οὓς ἐπικέκληται τὸ ὄνομά μου 10 ἐπ' αὐτούς, λέγει Κύριος, ὁ ποιῶν πάντα ταῦτα 40. Γνωστὰ ἀπ' αἰῶνος ἐστι τῷ Θεῷ πάντα τὰ ἔργα αὐτοῦ. Διὸ ἐγὼ κρίνω, μὴ παρενοχλεῖν τοῖς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν ἐπιστρέφουσιν ἐπὶ τὸν Θεόν Αλλ' ἐπιστεῖλαι αὐτοῖς, τοῦ ἀπέχεσθαι ἀπὸ τῶν ἁλισγημάτων “ι τῶν εἰδώλων, καὶ τῆς πορ νείας, καὶ τοῦ πνικτοῦ καὶ τοῦ αἵματος. Μωϋσῆς γὰρ ἐκ γενεῶν ἀρχαίων, κατὰ πόλιν τοὺς κηρύσσοντας αὐτὸν ἔχει, ἐν ταῖς συναγων γαῖς κατὰ πᾶν Σάββατον ἀναγινωσκόμενος. Τότε ἔδωξε τοῖς ἀποστόλοις καὶ τοῖς πρεσβυτέροις σὺν ὅλῃ τῇ Ἐκκλησίᾳ, ἐκλεξαμένους ἄν δρας ἐξ αὐτῶν πέμψαι εἰς Ἀντιόχειαν σὺν Παύλῳ καὶ Βαρνάβα Ἰούδαν, τὸν ἐπικαλούμενον Βαρσαβαν, καὶ Σίλαν, ἄνδρας ἡγουμένους ἐν τοῖς ἀδελφοῖς. Γράψαντες διὰ χειρὸς αὐτῶν τάδε. Απεκρίθη Ιάκωβος λέγων. Επίσκοπος ἦν οὖτος· διὸ καὶ ὕστερον λέγει. Ορα καὶ τούτου τὴν σύνεσιν, ἀπό τε νέου καὶ παλαιῶν βεβαιουμένου τῶν προφητῶν τὸν λόγον. Συμεὼν ἐξηγήσατο. Συμεών ὁ ἐν τῷ Λουκᾷ προφητεύσας. Νῦν ἀπολύεις τὸν δουλόν σου, Δέσποτα.· Λαβεῖν ἐξ ἐθνῶν λαὸν ἐπὶ τῷ ὀνόματι αὐτοῦ. Οὐχ ἁπλῶς ἐξελέξατο “, ἀλλὰ τῷ ὀνόματι αὐτοῦ, τουτέστι τῇ δόξῃ αὐτοῦ. Καὶ τούτῳ συμφωνοῦσιν οἱ λόγοι τῶν προφητῶν. Ἀπὸ μὲν τοῦ χρόνου δῆλος ἦν· τὸ δὲ ἀξιόπιστον οὐκ εἶχε, διὰ τὸ μὴ παλαιός εἶναι. Ἐπάγει οὖν παλαιάν προφητείαν· Μετὰ ταῦτα ἀναστρέψω καὶ ἀνοικοδομήσω τὴν σκηνὴν Δαβὶδ τὴν πεπτωκυίαν, καὶ τὰ ἑξῆς. Πεπτώκει γὰρ ὄντως πτῶμα ἀνίατον. Τί οὖν; ηγέρθη τὰ Ἱεροσόλυμα, ἀλλ᾽ οὐ κατεστράφη μᾶλλον; ποίαν λέγει ἔγερσιν; Τὴν μετὰ ΒαΕυλῶνα, τὸ ἀξίωμα πάλιν. Διὸ ἐγὼ κρίνω μὴ παρενοχλεῖν· τουτέστι, μὴ ἀνατρέπειν. Εἰ γὰρ ὁ 81.68 Luc. 11, 29. CAP. XV. VERS. 13. Ac postquam conticuerunt, excepit sermonem Jacobus dicens: Viri fratres, audile me. VERS. 14. Simeon exposuit, quemadmodum primum Deus respexerit extraneas nationes, ut sumeret ex iis populum propter nomen suum. VERS. 15. Et huic consonant dicta prophetarum, sicut scriptum est: VERS. 16. Post hac revertar, ac reædificabo tabernaculum Davidis, quod collapsum est, ac diruta ejus instaurabo, et erigam illud. VERS. 17. Ut reliqui homines exquirant Dominum, et omnes nationcs eorum hominum, qui a me denominati sunt, dicit Dominus, qui facit omnia hac. VERS. 18. Νota a saculo sunt Deo omnia opera sua. VERS. 19. Quanoorem ego censeo non oportere nos obturbare illos et interpellare, qui de exteris nationibus ad Deum sese convertunt: VERS. 20. Sed scribendum et mandandum esse illis, ut abstineant se ab contaminationibus simulacrorum, et fornicatione, et suffocato, et sanguine. VERS. 21. Moyses enim ab ætatibus antiquis habet in singulis civitatibus, qui eum prædicent, dum per omne Sabbatum recitatur in synagogis. VERS. 22. Tunc placuit apostolis et senioribus 10tique Ecclesia', ut delectos ex sese viros millerent Antiochia cum Paulo et Barnaba, Judam videlicet cognomento Barsaban, et Silam, viros primarios inter fratres. Vens. 23. Per quorum manus litteras quoque miserunt scriptas in hanc sententiam Excepit sermonem Jacobus. Episcopus erat hic: quamobrem etiam posteriore loco dicit. Sed vide etiam hujus prudentiam, tum per novum, tum per veteres prophetas sententiam suam comprobantis et confirmantis. Simeon exposuit. Simeon, qui in Evangelio quod Lucas conscripsit, vaticinando dixit: Nunc dimitlis servum tuum, Domine... Επ traneas nationes, ut sumeret cx iis populum nomini sue. Non simpliciter ac temere dicit, delectum babuit, sed nomini suo: hoc est, propter gloriam et existimationem suam. Et huic consonant dicta prephetarum. Ratione temporis notus 121; erat: sed - ea auctoritate præditus non erat, ut ei fides haberetur, propterea quod non erat antiquus. Subjungit igitur antiquam prophetiam: Post hac reveriar, et reædificabo tabernaculum Davidis, quod collapsum est, etc. Collapsum enim erat revera ruina irreparabili. Quid igitur? an excitata et exstructa sunt Variæ lectiones et notæ. * Nonnulla exemp.aria vulgata habent, Σιμέων. 3 Interpres pro, ἐπεσκέψατο viaetur legisse, εξελέξατο. ss In nonnullis vulgatis est, οἰκοδομήσω. 28 In manuscriplo est, ὄνομά σου. to In vulgatis est, ταῦτα πάντα. * In vulgatis est, ἁλισγημάτων. 43 Εξελέξατο. Ιεια dictio videtur cum superioris orationis contextu non concordare, sed pro επεσκέψατο reposita esse. 18 Ποίαν, εται.

Hierosolyma? ac non potius eversa? de quanam Θεὸς ἐκάλεσεν, αὗται δὲ αἱ παρατηρήσεις ἀνατρέ. loquitur exstructione? de ea, qua accidit post ca- πουσι, τῷ Θεῷ πολεμοῦμεν. Μετ' ἐξουσίας δὲ τὸν ptivitatem Babylonicam, de dignitate rursus recepta. Ἐγὼ κρίνω. Αλλ' ἐπιστεῖλαι αὐτοῖς, τοῦ ἀπο Quamobrem ego censeo nos non debere illos obturέχεσθαι ἀπὸ τῶν ἀλισγημάτων τῶν εἰδώλων, καὶ bare et interpellare, hoc est, non subvertere, τὰ ἑξῆς. Αὗται γὰρ, εἰ καὶ σωματικαί, ἀλλ' ἀναγNam si Deus illos vocavit, atque hæ observationes καται φυλάττεσθαι· ἐπειδὴ μεγάλα εἰργάζοντο κακά, evertunt Dei vocationem adversus Deum pugnamus. τούτων μάλιστα αὐτοὺς ἔπαυσε. Μωϋσῆς μὲν γὰρ Cum auctoritate autem, ac pro potestate dicit, Ego ἐκ γενεῶν ἀρχαίων, καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ πρὸ τῆς censeo. Sed scribendum et mandandum esse illis, ἐπιδημίας τοῦ Σωτῆρος κατὰ πᾶν Σάββατον ἐν μόναις ย abstineant ab inquinamentis simulacrorum, ταῖς συναγωγαῖς ἀνεγινώσκετο Μωσῆς· ἀλλ᾽ οὖν elc. Hæc enim præcepta, atque hæ observa- μετὰ τὴν ἐπιδημίαν, ἐν ταῖς ἐκκλησίαις τοῦ Χριστοῦ tiones, etsi corporales, tunc observatu necessariæ οὐ κωλύεται ἀναγινώσκεσθαι. Καὶ τοῦτο δηλοῦται sunt: quoniam magnorum causa erant malorum, ἐκ τοῦ, ἄχρι γὰρ τῆς σήμερον ἡνίκα ἂν ἀναγινώσκε- [idcirco] potissimum ab his illos se abstinere vult. ται Μωσής. Εἰ γὰρ μὴ ἀνεγινώσκετο τὰ Παλαιά Nam Moyses quidem ab ætatibus antiquis, elc. Γράμματα ἐν ταῖς ἐκκλησίαις, οὐκ ἀκρίτως Γαλά Etiam ante adventum Servatoris omnibus Sabbatis ταις ἐπεστέλλετο τὸ, Λέγετέ μοι, οἱ ὑπὸ νόμον θέin synagogis duntaxat Moyses legebatur: sed post λοντες εἶναι, τὸν νόμον οὐκ ἀκούετε; adventum Christi in Ecclesiis Christi, saltem legi ac recitari non perhibetur, atque id declaratur ex illo: Usque enim in hodiernum diem, quandocunque opus est Moyses recitatur. Nam si antiqua scripta in Ecclesiis non recitarentur, nonne temere ac sine judicio ad Galatas Apostolus illud scripsisset: Dicite mihi qui legi subditi esse vultis, an legem non auditis **? Apostoli et seniores et fratres habitantibus Antiochic, et in Syria, et Cilicia fratribus, qui sunt de nationibus externis, salutem. VERS. 24. Quoniam audivimus nonnullos ex nobis egressos turbasse vos sermonibus, labefactantes animos vestros, cum dicerent vos circumcidi et legem servare oportere, quibus non mandaveramus: VERS. 25. Placuit nobis simul coactis deligere viros, et mittere ad vos una cum charissimis nobis Barnabo et Paulo, VERS. 26. Hominibus, qui vitam suam periculo exposuerunt pro nomine Domini nostri Jesu Chri– sti. VERS. 27. Misimus enim Judam et Silam, qui et ipsi verbis eadem referent vobis. Ο Placuit nobis simul coactis. Quia omnibus hæc placebant, ac re deliberata hæc scribunt. Notandum est neque Jacobum, neque Petrum ausos esse sine consensu totius Ecclesia decernere de negotio 122 circumcisionis, quanquam judicabant hoc ita rectum eɛse: neque vero omnes auctoritatem suam interposuissent, nisi persuasum habuissent hoc etiam placere Spiritui sancto. Cæterum ne res videretur ad Pauli et Barnabæ spectare calumniam quod illi missi erant, vide laudationem illorum: Hominibus, inquit, qui vitam suam periculo exposuerunt pro nomine Domini Jesu Christi. VERS. 28. Visum est enim Spiritui sancto et nobis, nihil amplius vobis oneris imponere, præterquam hæc necessaria: VERS. 29. Nempe, ut abstineatis vos ab his, quæ simulacris immolata sunt, et sanguine, et suffocalo, et scortatione: a quibus si conservaveritis vosmettiipsos, recte facielis. Valete. * Galat. iv, 17. • In manuscriptο erat, ἐξ ὑμῶν. ἀπαγγέλλοντας τὰ αὐτά. “ἰσ. τῷ. Οι απόστολοι, καὶ οἱ πρεσβύτεροι, καὶ οἱ ἀδελ φοι, τοῖς κατὰ τὴν Ἀντιόχειαν καὶ Συρίαν καὶ Κιλικίαν· ἀδελφοῖς τοῖς ἐξ ἐθνῶν χαίρειν. Ἐπειδὴ ἠκούσαμεν ὅτι τινὲς ἐξ ἡμῶν “ἐξελθύντες ἐτάραξαν ὑμᾶς λόγοις ἀνασκευάζοντες τὰς ψυχὰς ὑμῶν, λέγοντες περιτέμνεσθαι, καὶ τηρεῖν τὸν νόμον, οἷς οὐ διεστειλάμεθα· Εδοξεν ἡμῖν γενομένοις ἐμοθυμαδόν, ἐκλεξαμένους ἄνδρας πέμψαι πρὸς ὑμᾶς σὺν τοῖς ἀγα πητοῖς ἡμῶν Βαρνάβᾳ καὶ Παύλῳ, Ανθρώποις παραδεδωκόσι τὰς ψυχὰς αὐτῶν ὑπὲρ τοῦ ὀνόματος τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Απεστάλκαμεν γὰρ ἐ8 Ἰούδαν καὶ Σίλαν, καὶ αὐτοὺς ἀπαγγέλλοντας διὰ λόγου τὰ αὐτά Εδοξεν ἡμῖν γενομένοις ὁμοθυμαδόν. Οτι πᾶσι ταῦτα δοκεῖ, καὶ ὅτι μετὰ ἐπισκέψεως ταῦτα γρά φουσι. Σημειωτέον ὅτι οὔτε Ἰάκωβος, οὔτε Πέτρος ἐτόλμησαν δογματίζειν τὰ περὶ τῆς περιτομῆς, καί τοι κρίναντες αὐτὸ καλὸν εἶναι, δίχα πάσης τῆς Ἐκκλησίας· οὔτε δὲ πάντες ηὐθέντησαν, εἰ μὴ ἐπείσθησαν ὅτι τοῦτο δοκεῖ καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι. Ινα δὲ μὴ δόξῃ διαβολῆς εἶναι Παύλου καὶ Βαρνάβα τὸ δ' ἐκείνους ἀποστολῆναι, ἄρα ἐγκώμια αὐτῶν· 'Ανθρώποις, φησί, παραδεδωκόσι τὰς ψυχὰς αὐτ τῶν ὑπὲρ τοῦ ὀνόματος τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Εδοξε γὰρ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι καὶ ἡμῖν, μηδὲν πλέον ἐπιτίθεσθαι ὑμῖν βάρος, πλὴν τούτων τῶν επάναγκες Απέχεσθε “είδωλοθύτων, καὶ αἵματος, καὶ πνικτοῦ, καὶ πορνείας. Ἐξ ὧν διατηροῦντες ἑαυτοὺς, εὖ πράξετε. "Ερρωσθε. Variæ lectiones et notæ. «In vulgatis est, ἀπεστάλκαμεν οὖν. 46 n vulgatis est, διὰ λόγου * In vulgatis esὶ πλὴν τῶν ἐπάναγκες τούτω ἀπέχεσθαι.

CAP. XVI. VrRS. 30. Atque illi quidem dimissi venerun: Antiochiam, ubi cum coegissent multitudinem, reddiderunt epistolam. Οἱ μὲν οὖν ἀπολυθέντες ἦλθον εἰς Ἀντιόγειαν, καὶ συναγαγόντες τὸ πλῆθος ἔδωκαν “ τὴν ἐπιστολήν. ᾿Αναγνόντες δὲ ἐχάρησαν ἐπὶ τῇ παρακλήσει. Ἰούδας τε 50 καὶ Σίλας, καὶ αὐτοὶ προφῆται ὄντες, διὰ λόγου πολλοῦ παρεκάλεσαν τους ἀδελφοὺς καὶ ἐπεστήριξαν. Ποιήσαντες δὲ χρόνον, ἀπελύθησαν μετ' εἰρή της ὑπὸ τῶν ἀδελφῶν πρὸς τοὺς ἀποστόλους Παῦλος δὲ καὶ Βαρνάβας διέτριβον ἐν Αντιοχείᾳ, διδάσκοντες καὶ εὐαγγελιζόμενοι μετὰ καὶ ἑτέρων πολλῶν τὸν λόγον τοῦ Κυρίου. Μετὰ δέ τινας ἡμέρας εἶπε Παῦλος πρὸς Βαρνάβαν· Επιστρέψαντες δὴ ἐπισκεψώμεθα τοὺς ἀδελφοὺς ἡμῶν κατὰ πᾶσαν πόλιν, ἐν αἷς κατηγγείλαμεν τὸν λόγον τοῦ Κυρίου, πως ἔχουσι. Βαρνάβας δὲ ἐβουλεύσατο συμπαραλαβεῖν τὸν Ἰωάννην, τὸν καλούμενον Μάρκον. Παῦλος δὲ ἠξίου, τὸν ἀποστάντα ἀπ' αὐτῶν ἀπὸ Παμφυλίας, καὶ μὴ συνελθόντα αὐτοῖς εἰς τὸ ἔργον, μὴ συμπαραλαβεῖν τοῦτον. VERS. 31. Qua recitata, gavisi sunt propter consolationem et exhortationem. VERS. 32. Ac Judas et Silas, quod ipsi quoque prophelæ erant, multo sermone fratres consolati el adhortati sunt, eosque confirmaverunt. VERS. 33. Commorati autem illic aliquandiu amice dimissi sunt a fratribus ad apostolos. VERS. 34. Paulus autem et Barnabas commorati sunt Antiochiæ docentes, et una cum aliis multis verbum Domini annuntiantes. Vers. 35. Sed post aliquot dies dixit Paulus ad Barnabam: Age revertamur, et invisamus fratres nostros per omnes civitates, in quibus annuntiavimus verbum Domini, ut sciamus quomodo se habeant. VERS. 36. Βarnabas autem statuerat secum asiu mere Joannem cognomento Marcum: VERS. 37. Sed Paulus non æquum censebat, ut is qui defecisset ab ipsis in Pamphylia, nec corum comes in illo negotio esse voluisset, assumeretur. Visum est Spiritui sancto. Ne putarent esse negotium humanum. Quod autem dicit: Et nobis, hoc idcirco adjectum est, ut docerentur etiam illis ipsis quanquam circumcisis, rem ita probari atque placere. Præterquam hæc necessaria. Ostendit nihil illis deesse, sed hoc satis esse. Per hoc autem quod Ἔδοξε τῷ ἁγίῳ Πνεύματι. Ἵνα μὴ νομίσωσιν ἀνθρώπινον εἶναι. Τὸ δὲ, 'Ημῖν, ἵνα διδαχθῶσιν ὅτι καὶ αὐτοὶ ἀποδέχονται, καὶ ἐν περιτομῇ ὄντες. Πλὴν τούτων τῶν ἐπάναγκες. Δείκνυσιν ὅτι οὐδὲν αὐτοῖς λείπει, ἀλλ' ἀρκεῖ τοῦτο. Διὰ δὲ τοῦ, ἀπέχει σθαι πνικτοῦ, τὸν φόνον ἀπείργει. Καὶ συναγαγόντες τὸ πλῆθος, ἔδωκαν τι τὴν ἐπιστολήν. jubentur abstinere a suffocato, cædes prohibetur. Τοῦτο παραμυθία διδασκάλων, ἡ ἐπίδοσις τῶν μα θητευομένων. Επιστρέψαντες δὲ ἐπισκεψώμεθα. Σημειωτέον δὲ ὅτι ἔργον τῶν ἡγουμένων, περιερ γάζεσθαι τοὺς ὑπ' αὐτῶν φωτισθέντας, μήπως ἄρα οὐχ ὑγιαίνουσι τῇ πίστει, ἀλλὰ χωλεύουσι, καὶ δεῖ αὐτοὺς διορθωθῆναι. Ubi cum coegissent multitudinem, reddiderunt epistolum. Consolatur hoc magistros, videlicet si discipuli proficiant. Notandum est autem officium esse eorum qui præsunt, ut curam suscipiant et studlose inquirant in eos, qui ab sese fuerint doctrina evangelica illuminati, 123 num utique aliquo modo non sana præditi sint fide, an etiam claudicent, atque in rectam viam reducendi et emendandi corrigendique sint. Εγένετο οὖν παροξυσμός, ὥστε χωρισθῆναι αὐτοὺς ἀπ' ἀλλήλων, τὸν δὲ " Βαρνάβαν, παραλαβόντα τὸν Μάρκον, ἐκπλεῦσαι εἰς Κύπρον. Παῦλος δὲ ἐπιλεξάμενος Σίλαν, ἐξῆλθε πα ραδοθεὶς τῇ χάριτι τοῦ Θεοῦ ὑπὸ τῶν ἀδελ- η fratribus commendatus profectus est, VERS. 38. Tanta igitur inter ipsos exstitit animorum concitatio, ut aller ab altero discederent, et Barnabas assumpto Marco navigaret in Cyprum. φῶν. Διήρχετο δὲ τὴν Συρίαν καὶ Κιλικίαν ἐπιστηρίζων τὰς Εκκλησίας. Κατήντησε δὲ εἰς Δέρβην καὶ Λύστραν. Καὶ ἰδοὺ μαθητὴς ἦν ἐκεῖ δ', ὀνόματι Τιμόθεος, υἱὸς γυναικός τινος Ἰουδαίας πιστῆς, πατρὸς δὲ Ἕλληνος· *Ος ἐμαρτυρεῖτο ὑπὸ τῶν ἐν Λύστροις καὶ Ικονίῳ ἀδελφῶν. Τοῦτον ἠθέλησεν ὁ Παῦλος σὺν αὐτῷ ἐξελVERS. 39. Sed Paulus delecto Sila, gratiæ Dei a Vins. 40. Ac peragrabal Syriam et Ciliciam Ecclesias confirmans. CAPUT XVI. VERS. 1. Pervenit autem Derben ac Lystran. Ει ecce discipulus quidam erat illic nomine Timotheus, filius mulieris cujusdam Judææ, quæ erat fidelis: sed patre Graco sive gentili, Vers. 2. Quem suo testimonio commendabant fratres qui erant Lystris et Iconii. VERS. 3. Hunc Paulus secum voluit profcisci, Variæ lectiones et notæ. 5. In vulgatis est, ἐπέδωκαν. to In nonnullis vulgatis est, Ιούδας δέ. 5: In vulgatis est, ἀπὸ τῶν ἀδελφῶν πρὸς τοὺς ἀποστόλους. Deinde adjiciantur hæc verba, έδοξε δὲ τῷ Σίλᾳ ἐπεμεἶναι αὐτοῦ. *ª Edoxav, erat. σε τόν τε, est in vulgatis. * In vulgatis est, μαθητής τις ἦν ἐκεῖ.

eumque cepit et circumcidit propter Judaos, qui & θεῖν, καὶ λαβὼν, περιέτεμεν αὐτὸν διὰ τοὺς erant in illis locis. Sciebant enim omnes patrem ejus esse Græcum sive gentilem. Ιουδαίους τοὺς ὄντας ἐν τοῖς τόποις ἐκείνοις. ᾔδεισαν γὰρ ἅπαντες τὸν πατέρα αὐτοῦ, ὅτι Ἕλλην ὑπῆρχεν Εγένετο οὖν παροξυσμός. Μεταξύ Παύλου καὶ Βαρνάβα εγένετό τις μικροψυχία· καὶ τοῦ μὲν ἑνὸς μέρους δικαιοσύνην τιμῶντος· τοῦ ἑτέρου δὲ, ἀδι κίαν· ἀλλ᾽ ἑκάστου σκοπῷ εὐσεβείας δουλεύοντος. Η δὲ αἰτία τῆς μικροψυχίας έστιν αὕτη Μάρκος τις ἦν συνοδοιπορῶν αὐτοῖς εἰς τὸν εὐαγγελικὸν δρόμον ἀπὸ Παλαιστίνης μέχρι Πέργης της Παμφυλίας. Εἶτα τῶν ἀποστόλων αὐτόνῳ κεχρημένων δρόμο, Μάρκος, ὡς ἄνθρωπος, ναρκήσας, ἀποταξόμενος τῷ δρόμῳ τῶν ἀποστόλων, ὑπέστρεψεν εἰς Παλαιστί νην· οὐ Χριστὸν ἀρνησάμενος, ἀλλὰ τὸν δρόμον τὸν πολύν, ὡς βαρύν, παραιτησάμενος. Ἐπανῆλθον οὖν Παῦλος καὶ Βαρνάβας καρποὺς εὐσεβείας γέμοντες, καὶ εὐαγγελιζόμενοι τὴν ἐν Ἱεροσολύμοις Εκκλησίαν τὴν τῶν ἐθνῶν ἐπιστροφὴν καὶ μετάνοιαν. Πάντων οὖν ἐπαινούντων αὐτοὺς δὲ ἐπὶ τοῖς κατορ θώμασιν, ὁ Μάρκος λυπηθείς, επλήγη τὴν ψυχήν ἐνενόησε γὰρ, ὅτι εἰ ἤμην κοινωνὸς τῶν πόνων, ἐγενόμην ἂν καὶ τῶν ἐπαίνων κοινωνός. Εβουλεύ σατο οὖν πάλιν αὐτοῖς συνδραμεῖν. Ὁ οὖν Βαρνάβας μετανοήσαντα αὐτὸν ἐδέξατο· ὁ δὲ Παῦλος ἐφιλονεί Tanta igitur inter eos exstitit animorum concitatio. Inter Paulum et Barnabam ortum est pusilli animi vitii nonnihil. Atque unus quidem justitiam tuebatur, alter vero injustitiam amplectebatur, sed Interque tamen pietatis causæ et rationi serviebat. Causa vero pusilli inter illos animi hæc est: Mareus quidam illos ad evangelicum cursum proficiscentes ex Palæstina ad Pergam usque Pamphyliæ oppidum convitatus erat. Deinde cum apostoli vehementi studio diligentiaque in conficiendo cursu uterentur, Marcus, utpote homo segnis ac piger, cursui apostolorum renuntiavit, et in Palæstinam reversus est, non Christum abnegans, sed longinquum cursum, utpote sibi gravem, defugiens atque recusans. Reversi sunt tandem Paulus et Barnabas pietatis fructibus onusti, et Ecclesiæ quæ in Jerusalem erat, annuntiantes gentium conversionem ac poenitentiam, quemadmodum nationes extraneæ se ad Deum verain convertissent, et pravis suis institutis damnatis, saniorem doctrinam atque disciplinam amplexæ essent. Cum igitur ab omnibus ob res bene gestas laudarentur, Marcus dolore animi perculsus est reputabat enim cum animo suo: Si particeps et socius fuissem laborum, laudis quoque particeps et socius essem. Statuerat igitur rursus illorum cursus comes et socius esse. Ac Barnabas η quidem illum ad sanitatem reversum comitem reci. pere volebat Paulus vero contendebat, eum qui nna secum ad opus Domini profectus non esset, rurus 124 non esse comitem adjungendum. Dissensio igitur erat non injusta, sed justa et ab animo pusillo profecta. Paulus id, quod justum esset ſeri volebat: Barnabas humanitatem spectabat. Sententia igitur dissidentes, pietate inter se concordabant. Ac discordarunt non fide, neque ratione, sed more hominum pusillanimitate. Fuit autem hæc dispositio divina. Nam ut dissenserunt, Barnabas assumpto Marco, ad cursum quum peragendum profectus est. Sed profuit Marco Pauli exacta disciplina jurisque rigor: studuit enim diligentia priorem negligentiam obtegere. Paulus Marcum in διαφόρους γνώμας καὶ ἤθη, οἷον· ὁ Ηλίας, α' στην Ecclesiis recipi vetuerat, non ut eum contristaret et molestia afficeret, sed ut meliorem ac diligentiorem efficeret: sed ut vidit illum virtute ac diligentia profecisse, ac per ea, quæ postmodum egit, priora crimina purgasse, incipit eum commendare, et ait Salutat vos Marcus consobrinus Barnabæ, de quo mandata accepistis, vt, si venerit ad vos, eum recipiatis*. Atque etiam in prophetis hoc idem reperimus, diversas videlicet sententias ac mores: 30 Coloss. 1, 10. και, τὸν μὴ συνελθόντα αὐτοῖς τὸ εἰς τὸ ἔργον Κυ μίου οὐ δεῖν σε συμπαραλαμβάνειν. "Ην οὖν ἡ στάσις οὐκ ἀδικίας, ἀλλὰ δικαιοσύνης καὶ μικροψυχίας. Ο Παῦλος ἐζήτει τὸ δίκαιον· ὁ Βαρνάβας, τὸ φιλάνθρω· πον. Τῇ γνώμῃ εν στασιάζοντες, συνεφώνουν τη ευσεβείᾳ· καὶ διέστησαν οὐ πίστει, οὐδὲ διαθέσει, ἀλλ᾽ ἀνθρωπίνῃ μικροψυχία. Εγένετο δὲ οἰκονομία. Ως γὰρ διέστησαν, ὁ Βαρνάβας τὸν Μάρκον παρα λαβών, ἐξῆλθεν εἰς τὸν οἰκεῖον δρόμον. ὑφέλησε δὲ τὸν Μάρκον ἡ Παύλου ἀκρίβεια· ἐσπούδασε γὰρ τῇ προθυμία τὴν προτέραν ῥαθυμίαν καλύψαι. Ο Παύ λος ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις παρήγγειλε μὴ δεχθῆναι τὴν Μάρκον· οὐχ ἵνα λυπήσῃ, ἀλλ᾽ ἵνα σπουδαιότερον ποιήσῃ· ὡς δὲ εἶδε προλαβόντα τῇ σπουδῇ τὸν Μάρτ κον, καὶ ἀπολογησάμενον διὰ τῶν δευτέρων, ἄρχει ται αὐτὸν παρατίθεσθαι, καί φησιν· Ασπάζεται ὑμᾶς Μάρκος ὁ ἀνεψιός Βαρνάβα, περὶ οὗ ἐλάβετε ἐντολὰς, ἐὰν ἔλθῃ πρὸς ὑμᾶς, δέξασθε αὐτόν. Καὶ ἐν τοῖς προφήταις δὲ τοῦτο εὑρίσκομεν ρός· ὁ Μωϋσῆς, πράος. Οὕτω δὴ καὶ ἐνταῦθα, σφο δρότερός ἐστιν ὁ Παῦλος. Ἀλλ᾽ ἄρα καὶ οὕτως ἐπιεικές. Ηξίου, φησίν· οὐδὲ γὰρ ὠργίζετο, ἀλλ᾽ επαρεκάλει. Τί οὖν; ἐχθροὶ ἀνεχώρησαν; Μὴ γένοι το. Ορᾷς γὰρ μετὰ τοῦτο Βαρνάβαν πολλῶν ἐγκω μίων ἀπολαύοντα παρὰ Παύλου ἐν ταῖς Ἐπιστολαῖς. Ἐμοὶ δοκεῖ καὶ κατὰ συναίρεσιν τε γενέσθαι τὸν χωρισμόν, καὶ πρὸς ἀλλήλους εἰπεῖν, ὅτι Ἐπειδὴ ἐγὼ βούλομαι, σὺ δὲ οὐ βούλει, ἵνα μὴ μαχώμεθα, Variæ lectiones et notæ. εν αὐτοῖς, οται. σε δεῖ, eral. εν ούτω, εται. 58 ἴσ. συναίνεσιν.

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. - CAP. XVI. διανενώμεθα τούς τόπους· ὥστε πάνυ εἴκοντες ἀλλή- verbi gratia, Elias asper ac durus erat, Moyses les λοις τοῦτο ἐποίουν. Ταῦτα δὲ γέγραπται πρὸς τύπου ἡμέτερον, ἵνα μὴ καταπίπτωμεν· οὐ γὰρ ἔστιν, ἀνθρώπους όντας, μή παροξύνεσθαι· παροξυνθέντας δὲ χρὴ μεταβάλλεσθαι· πάνυ δὲ ὠφέλησε τὸν Μάρκον ἡ μάχη αὕτη. Τὸ μὲν γὰρ Παύλου φοβερὸν, ἐπέστρεφεν αὐτόν· τὸ δὲ Βαρνάβα χρηστὸν, ἐποίει μηκέτι ὁ πολειφθῆναι. Ὥστε μάχονται μὲν, πρὸς ἐν δὲ τέλος ἀπαντᾷ τὸ κέρδος. Καὶ γὰρ Παύλον ὁρῶν αἱρούμε - νον ἀποστῆναι, πάνυ ἐφοβήθη καὶ κατέγνω ἑαυτοῦ καὶ Βαρνάβαν ὁρῶν οὕτως αὑτοῦ ἀντεχόμενον, πάνυ αὐτὸν ἐφίλησε· καὶ διωρθοῦτο ὁ μαθητής διὰ τῆς μάχης τῶν διδασκάλων· τοσοῦτον ἀπεῖχε τοῦ σκαν δηλισθῆναι. Διήρχετο δὲ τὴν Συρίαν καὶ Κιλικίαν, ἐπιστηρίζων τὰς Εκκλησίας. Οὐ πρότερον ἐπ' ἄλλας ἔρχεται πόλεις πρὶν ἢ τὰς δεξαμένας τὸν λόγον ἐπισκέψασθαι. Τοῦτο καὶ ἡμεῖς ποιῶμεν· τοὺς πρώτους πρώτως παιδεύωμεν ", ἵνα μὴ οὗτοι ἐμπόδιον γένωνται τοῖς μετὰ ταῦτα. Καὶ ἰδοὺ μαθητ τὴς ἦν ἐκεῖ ὀνόματι Τιμόθεος, ὑπὸ Ἰουδαίων 60, φησί. Καὶ σημειωτέον ὅτι τοσοῦτον ἦσαν Ἰουδαῖοι τὸν νόμον καταφρονήσαντες, ὅτι καὶ Ἕλλησιν ἐγαμοῦντο, καὶ Ἑλληνίδας ἐγάμουν. Καὶ λαβὼν περιέτεμεν αὐτὸν διὰ τοὺς Ἰουδαίους. "Αξιον έκπλαγῆναι τοῦ Παύλου τὴν σύνεσιν· ὁ τοσαῦτα μαχησάμενος περὶ τῆς περιτομῆς, καὶ πάντα κινήσας ὑπὲρ τούτου ἕως οὗ κατώρθωσε, περιέτεμε τὸν μαθητήν καὶ οὐ μόνον ἑτέρους οὐ κωλύει, ἀλλὰ καὶ αὐτὸς τοῦτο ἐργάζεται. Πάντα οὖν πρὸς τὸ συμφέρον ἑώρα, καὶ οὐδὲν ἁπλῶς ἐποίει. Καὶ τὸ θαυμαστὸν, ὅτι καὶ ἐπηγάγετο αὐτόν. Διὰ τοὺς Ἰουδαίους, φησί, τοὺς ὄντας ἐν τοῖς τόποις ἐκείνοις. Οὐκ ἂν γὰρ ἡνέσχοντο παρὰ ἀκροβύτου τὸν λόγον ἀκοῦσαι· καὶ τί; Ὅρα τὸ κατόρθωμα περιέτεμεν, ἵνα περιτο μὴν καθέλῃ, οὐ συνιστῶν τὴν περιτομήν, ἀλλὰ πρᾶ γμα μέγιστον καὶ πᾶσιν ὁμοῦ τοῖς ἀποστόλοις καταθύμιον κατορθῶσαι βουλόμενος. ῎Ανω γὰρ καὶ κάτω διέβαλ[λ]ον αὐτὸν οἱ Ἰουδαῖοι, ὡς πανταχοῦ τὸν νό μου ἀνατρέποντα, καὶ τοὺς ἐξ ἐθνῶν ἀποστασίαν διδάσκοντα, καὶ σφόδρα πρὸς αὐτὸν ἀπεχθῶς διέκειντο. Ἐπεὶ οὖν τὸν Τιμόθεον εὗρε μαθητὴν ἐξ Ἑλλήνων πρὸς ὑπηρεσίαν αὐτοῦ ἐπιτήδειον, καὶ συνέκδημον ἔχειν αὐτὸν ἠβούλετο· διὰ τοὺς κατα φαναροῦντα; αὐτοῦ ἀσεβῶς, περιέτεμεν αὐτὸν, διὰ της τοιαύτης κατασκευῆς ἑλκύσαι τούτους πρὸς ἑαυτὸν βουλόμενος. Εἰ γὰρ ἦν Τιμόθεος ἀπερίτμη της, διδάσκαλος ὤν, πάντες ἂν ἀπεπήδησαν ἀπ' αὐτοῦ. Εἰ γὰρ τοσαύτη γέγονεν αὐτοῦ κατηγορία δια Τρόφιμον τὸν Ἐφέσιον ἂν ἐνόμιζον ὅτι Παῦλος εἰς τὸ ἱερὸν εἰσήγαγεν (ἐξ Ελλήνων δὲ ἦν οὗτος), τί ἄρα ἔπαθεν, εἰ Τιμόθεον ὄντα διδάσκαλον ἐξ ἀκροβύστων εἶχε σὺν αὐτῷ; "Ορα δὲ αὐτὸν καὶ ἀγνισθέντα των συναποστόλων τῇ γνώμῃ, καὶ ἐν τῷ ἱερῷ διαγγέλλοντα τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ ἀγνισμοῦ. Πάντα δὲ ἐποίει τῆς σωτηρίας τῶν Ἰουδαίων ἕνεκ:ν. Εύροι δέ τις καὶ τὸν Πέτρον ὑποκριθέντα Ἰουδαῖ- $9 nis ac mitis. Ita nimirum etiam hic vehementior et acrior est Paulus, sed vide etiam sic non deesse illi mansuetudinem ac lenitatem. Τξίου, il est, volebat et censebat, inquit: neque enim ira scebatur, sed rogalat. Quid igitur? inimici digressi sunt? absil. Vides enim postea multas laudes Barnabæ tribui in epistolis a Paulo. Mihi etiam consensu dirempti ac separati esse videntur, et alter ad alterum dixisse, videlicet, Quandoquidem ego volo, tu vero non vis, ne pugnemus inter nos, partiamur inter nos loca, atque in diversas regiones abeamus. Itaque admodum alter alteri cedentes hoc faciebant. Hæc autem scripta sunt nobis pro exemplo, ne relabamur ac prosternamur: fieri enim non potest, quin, cum homines simus, aliquando ira concitemur et exardescamus: sed concitatos animo mutari et mitigari oportet. Valde autem Marco p:ofuit hæc pugna. Nam Pauli quidem acerbitas et asperitas illum ad sanitatem convertit: Barnabæ vero humanitas atque lenitas efficiebat, ne deinceps deficeret et officio suo deesset. Itaque pugnant quidem, sed lucrum ad unum finem tendit. Etenim cum videret Paulum malle discedere, admodum timuit, atque semetipsum damnavit, et Barnabam videns ita se tuentem, amplectentem ac vindicantem, valde eum dilexit. Et emendebatur et corrigebatur discipulus per pugnam atque dissensionem magistrorum. Tantum aberat ut scandalizaretur et offenderetur. Peragrabat autem Syriam et Ciliciam confirmans Ecclesias. Non prius ad alias accedit civitales, quam illas, quæ verbum Dei perceperant, invisisset. Hoc item nos faciamus, primos primum instituamus, ne hi posterioribus obstaculo et impedimento 125 sint. Et ecce discipulus quidam erat i lic nomine Timotheus filius Judææ. Ae notandum est adeo contemptui Jud vos habuisse legem, ut et Graecis sive gentilibus nuberent, et Græcas uxores ducerent. Eumque cepit el circumcidit propter Judæos. Opera pretium est prudentiam Pauli vehementer admirari: qui toties pugnaverat de circumcisione, ac nihil non moverat atque tentaverat pro hoc negotio, quoad confecit, discipulum circumcidit: ac non solum non vetat ac prohibet alios, verum etiam ipse hoc facit. In omnibus igitur utilitatem spectabat, ac uihil temere et absque causa faciebat: ac miruni est quod illum adducere potuit. Propter Judæos, inquit, qui erant in illis locis. Non enim sustinuisseul ab eo, qui præpuliatus esset, verbum Dei audire. Ac vide, quidnam hac re consecutus sit. Circumcidit, ut circumcisionem tolleret, non commendans circumcisionem, sed rem maximam, et omnibus simul apostolis gratam et acceptam efficere volens. Ubique enim Judæi illum calumniabantur, ut qui in omnibus locis legem Mosaicam subverteret, et eos qui de nationibus extraneis credidissent, Varia lectiones et notæ. παιδεύομεν, erat. το ε. υἱὸς Ἰουδαίας. Et alioqui locus mutila esse videtur.

defectionem a lege doceret, ac vehementer illis in- σμόν. Καὶ ταῦτα μὲν τοὺς ἀποστόλους έβλαπτον visus erat. Quando igitur Timotheum invenerat discipulum de Græcis et gentibus conversum ad ministerium suum idoneumn, et comitem eum peregrinationis habere volebat, propter eos qui impie sibi οὐδέν· ἐγίνετο δὲ τοῖς Ἰουδαίοις σωτηρίας ὑπόθεσις καὶ τῆς εἰς Χριστὸν πίστεως ἀρχὴ, ὅτι διδασκάλους εἶχον τοιούτους, ὡς ἐνόμιζον, φυλάττοντας τὴν νμου. obtrectando negotium facessebant, eum circumcidit, hoc artificio illos trahere ad se volens. Nam si Timotheus incircuncisus fuisset, qui munere docendi fungeretur, omnes resiluissent ac defecissen ab illo. Nam si tantopere Paulus accusatus est propter Trophimum Ephesium, quem putabant ab illo in templum introductum fuisse de Græcis autem ac gentilibus erat hic: quid tandem accidisset ei, si Timotheum, qui doctor esset, de præputiatis secum habuisset? Vide item illum purificatum de sententia collegarum apostolorum, et in templo annuntiantem expletionem purificationis. Omnia autem faciebat propter salutem Judæorum. Posset item quis invenire Petrum quoque Judaismum simulasse; atque hæc apostolis nihil nocebant. Erat autem Judæis causa salutis et fidei in Christum initium, quod tales habebant doctores, qui legem, ut putabant, servarent. VERS. 4. Cum autem obirent civitates, tradebant ὡς δὲ διεπορεύοντο τὰς πόλεις, παρεδίδουν τι eis servanda placita, quae erant decreta ab apostolis αὐτοῖς φυλάσσειν τὰ δόγματα, τὰ κεκριμένα et senioribus, qui erant in Jerusalem. ὑπὸ τῶν ἀποστόλων καὶ τῶν πρεσβυτέρων τῶν ἐν Ιερουσαλήμ. VERS. 5. Hac itaque ratione fiebat, ut Ecclesiæ confirmarentur fide, et numero quotidie crescerent. VERS. 6. Cum autem peragrassent Phrygiam et Gallicam regionem, vetiti a Spiritu sancto in Asia verbum Dei prædicare, 126 VERS. 7. Profecti in Mysiam, volebant per Bithyniam iter facere: sed non sivil eos Spiritus sunclus. VERS. 8. Itaque Mysiam prætergressi, devenerunt in Troadem. VERS. 9. Et visum noctu Paulo hujusmodi obln. tun est: Vir quidam Macedo astabat, qui eum his verbis rogabat: Transi in Macedoniam, et succurre wobis. VERS. 10. Quod visum simul ac illi oblatum est, statim in Macedoniam profcisci studuimus, conjicientes nos a Domino accersi ut Evangelium illis traderemus. Vens. 11. Cum solvissemus igitur a Troade, reclo cursu pervenimus in Samothracen, ac postridie Neapolin: VER3. 12. Atque illinc Philippos, qua prima regionis Macedoniæ civitas est colonia. Atque in illa urbe dies aliquot commorabamur. Tradebant eis servanda placita. Dogmata, id est placita, atque certas stabilesque sententias dicit, non illa mysteria, quibus certo Dei consilio atque dispositione Verbum Dei traditur incarnatum esse, sive carnem induisse: sed illa nempe, abstinendum esse ab iis, quæ simulacris essent immolata, a san- · guine, a suffocato, a scortatione, quæ spectant ad regularis vitæ constitutionem. Velili a Spirilu sancto in Asia verbum Dei prædicare. Quare quidem vetiti sint non dicit, sed vetitos duntaxat eos esse ait, docens nos ut pareamus solummodo ac non quæramus, et ostendens illos multa etiam humano Δἰ μὲν οὖν Εκκλησίαι ἑστερεοῦντο τῇ πίστει, καὶ ἐπερίσσευον τῷ ἀριθμῷ καθημέραν. Διελθόντες δὲ τὴν Φρυγίαν καὶ τὴν Γαλατι κὴν χώραν, κωλυθέντες ὑπὸ τοῦ Πνεύματος λαλῆσαι τὸν λόγον ἐν τῇ ᾿Ασία, " Ελθόντες κατὰ τὴν Μυσίαν, ἐπειράζοντο κατὰ τὴν Βιθυνίαν πορεύεσθαι· καὶ οὐκ εἴασεν αὐτοὺς τὸ Πνεῦμα. Παρελθόντες δὲ τὴν Μυσίαν, κατέβησαν εἰς Τρωάδα. Καὶ ὅραμα διὰ τῆς νυκτὸς ὤφθη τῷ Παύλῳ Ανήρ τις ἦν Μακεδών ἑστὼς παρακαλῶν αὐτὸν, καὶ λέγων Διαβὰς εἰς Μακεδονίαν βοήθησαν ἡμῖν. Ως δὲ τὸ δραμα εἶδεν, εὐθέως ἐζητήσαμεν ἐξελθεῖν εἰς Μακεδονίαν ", συμβιβάζοντες ὅτι προσκέκληται ἡμᾶς ὁ Κύριος εὐαγγελίσασθαι αὐτοῖς. Αναχθέντες οὖν ἀπὸ τῆς Τρωάδος, εὐθυδρομήσαμεν εἰς Σαμοθρᾴκην· τῇ τε ἐπιούσῃ εἰς Νεάπολιν, Ἐκεῖθέν τε εἰς Φιλίππους, ἥτις ἔστι πρώτη τῆς Μακεδονίας ", πόλις κολώνεια. Ημεν δὲ ἐν αὐτῇ τῇ πόλει διατρίβοντες ἡμέρας τινάς Παρεδίδουν αὐτοῖς φυλάσσειν τὰ δόγματα. Δόγματα λέγει, οὐ τὰ τῆς ἐνσάρκου οἰκονομίας μυ στήρια, ἀλλὰ τὸ ἀπέχεσθαι εἰδωλοθύτων, καὶ αἵματος, καὶ πνικτοῦ, καὶ πορνείας, ἅπερ εἰς κανονικῆς ζωῆς ὁρᾷ διατύπωσιν. Κωλυθέντες ὑπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύμα τος λαλῆσαι τὸν λόγον ἐν τῇ Ἀσίᾳ. Διὰ τί μὲν ἔχω λύθησαν, οὐ λέγει· ὅτι δὲ ἐκωλύθησαν, εἶπε· παιδεύων ἡμᾶς πείθεσθαι μόνον, καὶ μὴ ζητεῖν, καὶ δεικνὺς ὅτι πολλὰ καὶ ἀνθρωπίνως ἐποίουν. Ἐν τῇ ᾿Ασία και Βιθυ νίᾳ κωλύει τὸ Πνεῦμα λαλῆσαι τὸν λόγον τοὺς ἀποστό λους, προγινώσκον τὴν τῶν Πνευματομάχων αἵρεσιν κυριεύειν τῶν ἐκεῖσε. Καὶ ὄραμα διὰ τῆς νυκτὶς Variæ lectiones et notæ. • In vetusto manuscriplo est, επορεύετο τὰς πόλεις, παρεδίδου. €2 κεκρυμμένα, erat. es In vulgatis εεί, ὑπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. * In vulgatis est, ἐπείραζον. " In vulgatis est, εἰς τὴν Μακεδονίαν. 6 Ιω vulgatis est, τῆς Μακεδονίας πόλις, κολώνια.

- CAP. XVI. ὤφθη τῷ Παύλῳ· Ανήρ τις Μακεδών, καὶ τὰ more fecisse. In Asia atque Bithynia Spiritus san ἐξῆ;. Οὐκέτι δι' ἀγγέλου, καθάπερ Φίλιππος 4, καθάπερ Κορνήλιος, ἀλλὰ δι' δράματος φαίνεται· ἐν τῷ, λοιπὸν ἀνθρωπινώτερον. Ενθα γὰρ εὔκολον τὸ πεισθῆναι, οὕτως· ἔνθα δὲ πολλὴ βία, θειότερον. Σημειωτέον ὅτι ἐν ταῖς πόλεσι ταύταις σὺν τῷ Παύλῳ ἦν ὁ Λουκᾶς, ἐξ ὧν καὶ τὸ πρόσωπον ἑαυτοῦ συμπαραλαμβάνει λέγων· Εζητήσαμεν εὐθυδρο μήσωμεν· ἐξήλθομεν. ctus vetat apostolos verbum Dei prædicare, quod præsciret fore ut secta Πνευματομάχων, id est, Spiritus sancti hostium, in homines illarum regionum dominaretur. Et visum noctu Paulo oblatum est: Vir quidam Macedo, etc. Non jam amplius per angelum, quemadmodum Philippo, quemadmodum Cornelio accidit, sed per visum apparet deinceps more magis humano. Nam ubi ratio credendi facilis, hoc modo: ubi vero majore vi opus erat, more magis divino. Notandum est in his urbibus una cum Paulo fuisse Lucam, ex eo quod suam etiam personam una assumit, dum dicit: Studuimus, reclo cursu pervenimus, profecti sumus. Τῇ δὲ ἡμέρᾳ τῶν Σαββάτων ἐξήλθομεν ἔξω τῆς πόλεως παρὰ τὸν ποταμών, οὗ ἐνομίζετο προσευχὴ εἶναι. Καὶ καθίσαντες ἐλαλοῦμεν ταῖς συνελθούσαις γυναιξί. Καί τις γυνὴ, ὀνόματι Λυδία, πορφυροπώλις 60 πόλεως Θυατείρων, σεβομένη τὸν Θεὸν, ἤκους, ἧς ὁ Κύριος διήνοιξε τὴν καρδίαν προσέχειν τοῖς λαλουμένοις ὑπὸ τοῦ Παύλου. Ὡς δὲ ἐβαπτίσθη καὶ ὁ οἶκος αὐτῆς, παρεκά λεσε λέγουσα· Εί κεκρίκατέ με πιστὴν τῷ Κυρίῳ εἶναι, εἰσελθόντες εἰς τὸν οἶκόν μου, μείνατε καὶ παρεβιάσατο ἡμᾶς. VERS. 13. Die autem Sabbatorum egressi sumus extra urbem ad amnem, ubi precatio fieri solebat, et cum consedissemus, loquebamur mulieribus, quæ convenerant. VERS. 14. Et mulier quædam nomine Lydia pur- " puraria civitatis Thyalirorum, Dei culiris, Paulum loquentem audivit: cujus cor Dominus aperuit, ut attenderet ea quæ dicebantur a Paulo. Παρὰ τὸν ποταμόν. Μᾶλλον μὴ οὔσης ἐκεῖ συναγωγῆς διὰ τὸ σπάνιον, παρὰ τὸν ποταμὸν ἔξω τῆς πόλεως λάθρα συνήγοντο οἱ δῆθεν θεοσεβεῖ;. Οὐ γὰρ δὴ ἔνθα συναγωγὴ ἦν μόνον, ἀλλὰ καὶ ἔξω ηύχοντο, ὥσπερ τόπον τινὰ ἀφορίζοντες· ἅτε σωματικώτεροι ὄντες οἱ Ἰουδαῖοι, καὶ τῇ ἡμέρᾳ τῶν Σαββάτων, ὅτε καὶ ὄχλον εἰκὸς συνελθεῖν. Εἰ κεκρίκατέ με πιστὴν τῷ Κυρίῳ. Ορα φιλόσοφον γυναῖκα· πρῶτον αὐτὸ ἐμαρτύρησε, τὸ τὸν Θεὸν καλέσαι αὐτήν. Ιδε καὶ τὸ άτυφον· γυνὴ ταπεινή αὕτη, καὶ ἀπὸ τῆς τέχνης πορφυροπώλις, φησί· τοῦτ' ἔστι πορφυρόβαφα πως λοῦσα. Καὶ οὐκ αἰσχύνεται τὰ ἐπιτηδεύματα ὁ ἱστο ριογράφος. Οὐκ εἶπε δὲ, Εἰ μεγάλην γυναῖκα, εἰ εὐλαβὴ κεκρίκατε, ἀλλὰ, πιστὴν τῷ Κυρίῳ. Εἰ τῷ Κυρίῳ, πολλῷ μᾶλλον ὑμῖν. Οὐ παρεκάλεσεν ἁπλῶς, ἀλλ' αὐτοὺς ἀφῆκε κυρίους εἶναι, εἰ καὶ ἠνάγκασε σφοδρώς. Εγένετο δὲ πορευομένων ἡμῶν εἰς προσευχὴν, παιδίσκην τινὰ ἔχουσαν πνεῦμα Πύθωνος απαν τῆσαι ἡμῖν· ἥτις εργασίαν πολλὴν παρείχε τοῖς κυρίοις αὐτῆς μαντευομένη. Αὕτη κατακολουθήσασα τῷ Παύλῳ καὶ ἡμῖν, ἔκραξε το λέγουσα· Οὗτοι οἱ ἄνθρωποι δοῦλοι τοῦ Θεοῦ τοῦ ὑψίστου εἰσὶν, οἵτινες καταγγέλο λουσιν ἡμῖν ὁδὸν σωτηρίας. Τοῦτο δὲ ἐποίει ἐπὶ πολλὰς ἡμέρας. Διαπονη θεὶς δὲ ὁ Παῦλος καὶ ἐπιστρέψας, τῷ πνεύματι εἶπε· Παραγγέλλω σοι ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐξελθεῖν ἀπ' αὐτῆς. Καὶ ἐξῆλθεν αὐτῇ τῇ ὥρᾳ. 127Vers. 15. Quæ postquam cum familia sua ba ptizata est, rogavit nos his verbis: Si existimatis me Domino fidelem esse, ingredimini in ædes meas, et mecum manete: et coegit nos. Ad fluvium. Hoc magis idcirco fiebat, ut extra urbem ad flumen clam convenirent nimirum Dei cultores, quod propter infrequentiam Judzorum non esset synagoga. Non enim utique ubi synagoga erat solummodo, verum etiam foris tanquam locum quemdam certum ac secretum diligentes, Judæi, ut qui corporeis rebus magis addicti essent, precabantur, ac die Sabbatorum, quando etiam par erat turbam convenire. Si judicastis me Domino fidelem esse. Vide mulierem sapientiæ studiosam. Primum ipsa testata est se a Domino fuisse vocatam. Vide item animi demissionem. Mulier humilis erat hæc, et arte purpuraria, inquit, id est purpura tinctos pannos vendens. Ac non pudet historiographum artem ac quæstum adjicere. Non dixit autem, Si me magnaın mulierem, si religiosam esse existimatis: sed, Dom mino fidelem. Si Domino, multo magis vobis. Non rogavit simpliciter, sed ipsorum arbitrio rem permisit, etsi vehementer urgebat. VERS. 16. Accidit autem nobis ad precationem euntibus ut ancillula quædam spiritu prædita Pythonis nobis obviam veniret, quæ dominis suis magnum quæstum præstabat divinando. VERS. 17. Hæc Paulum acinos assectata clamabat ita: Isti homines servi summi Dei sunt, qui annuntiant nobis viam salutis. VERS. 18. Atque hoc complures dies faciebat. Quod cum Paulus moleste tulisset, conversus spiritui dixit: Præcipio tibi per nomen Jesu Christi, ut exeas ab ista: et emigravit eadem hora. Variæ lectiones et notæ. Οι Ισ. Φιλίππῳ, καὶ Κορνηλίῳ. 68 In vulgatis est, τῇ τε ἡμέρᾳ, et paulo post, παρὰ ποταμόν, absque articulo τόν. " In vulgatis est, πορφυρόπωλις, et paulo post, ήκουσεν. το 1n vulgatis est, έκραζε.

VERS. 49. Conspicati autem domini ejus abiisse spem quæstus sui, apprehensum Paulum et Silam traxerunt in forum ad magistratus, Vers. 20. Cumque eos a:lduxissent ad prætores, direrunt: Isti homines perturbant nostram urbem, cum sint Judæi. VERS. 21. Et docent instituta, quæ non licet nobis suscipere, neque servare, qui sumus Romani. Spiritu prædita Pythonis. Quis est hic dæmon? Deus, inquit, Python, qui a loco ita dicebatur. Volebat autem tentationibus objicere. Atque aliter dicitur hæc Pythia, quæ mulier quædam erat, quæ sederet in tripode Apollinis diducens 128 crura: deinde sic malus spiritus qui ex intimo specu edebatur, ac per genitalia ejus subibat ac penetrabat, mulierem furore replere solebat. Atque illa cri: es solvens deinceps temulentorum atque bacchautium more furebat, et spumam ex ore emillebat; atque ita quasi ebrietate correpta verba furiosa proferebat *. * ἴσ. οὕτως. Ιδόντες δὲ οἱ κύριοι αὐτῆς ὅτι ἐξῆλθεν ἡ ἐλπὶς τῆς ἐργασίας αὐτῶν, ἐπιλαβόμενοι τὸν Παῦλον καὶ τὸν Σίλαν, εἵλκυσαν εἰς τὴν ἀγυçàr šál tovç åpyortaç· Καὶ προσαγαγόντες αὐτοὺς τοῖς στρατηγοίς, εἶπον· Οὗτοι οἱ ἄνθρωποι ἐκταράσσουσιν ἡμῶν τὴν πόλιν, Ἰουδαῖοι ὑπάρχοντες. Καὶ καταγγέλλουσιν ἔθη, ἃ οὐκ ἔξεστιν ἡμῖν παραδέχεσθαι, οὐδὲ ποιεῖν, Ρωμαίοις οὖσιν. Εχουσαν πνεῦμα Πύθωνος. Τις οὗτός ἐστιν ὁ δαίμων; Θεὸς, φησί, Πύθων, ἀπὸ τοῦ τόπου οὗτης " λεγόμενος. Εβούλετο δὲ εἰς πειρασμούς αὐτοῦ; ἐμβαλεῖν. Καὶ ἄλλως λέγεται ή Πυθία αὕτη, γυνή τις οὖσα, ἐπικαθῆσθαι τῷ τρίποδι τοῦ ᾿Απόλλωνας, διαιροῦσα τὰ σκέλη· εἶθ' οὕτως πνεῦμα πονηρὸν κάτωθεν ἀναδιδόμενον, καὶ διὰ τῶν γεννητικῶν αὐτῆς μορίων διαδυόμενον, πληροῦν τὴν γυναῖκα τῆς μετ νίας· καὶ ταύτην τὰς τρίχας λύουσαν, λοιπόν βακχεύεσθαί τε καὶ ἀφρὸν ἐκ τοῦ στόματος ἀφιέναι· καὶ οὕτως ἐν παροινία γινομένην, τὰ τῆς μανίας φθέγγεσθαι δήματα. Variæ lectiones et notæ. Scholion Laurentii Siphani. a Operæ pretium me facturum esse putavi, si ad locum hunc diligentius explicandum ac melius intelligendum, nonnulla adjecerim ex Cicerone, Justino, Strabone et Diodoro Siculo collecta. Dæmonligitur iste apud gentiles alias Pythius, alias Delphicus Apollo vocabatur a Delphis, populo et civitate Phocidis, quæ alio nomiue a Græcis ἡ Πυθώ, et non nunquam ή Πυθών dicebatur. Ipse quoque danon ή Πύθων, ipsa mulier per quam oracula reddebat via et aliquando a poetis † Hwy, qui eo dæmone correpti instinctu illius fotura præcinebant Hubwvixo?, lūdi quoque ac dies festi illic celebrari consueti, tà Ilú6:a appellabantur and toỹ mußßat, id est, a sciscitando, quod in eo loco sciscitari, hoc est, consulere de futuris rebus homines dæmonem illum solerent. Nam quæ traduntur de Pythone dracone ab Apolline illic interfecto, fabulæ sunt, etiam ab ethnicis sanis certe scriptoribus irrisæ. Fuit in australi latere Parnassi montis locus in rupe undique impendenti, theatri forma, in vertice habens oppidum et templum cum oraculo, explens in circuitu stadia sexdecim, cui imminet Lycoria, in quo loco supra templum prius Delphi (ita populas et locus appellabatur) sedes habuerunt: sed postea juxta ipsum templum et circa fontem Castalium ipsa frequentia hominum, qui ad fanram oraculi undique confluentes in eo saxo consederunt, civitatem effecit. Templum civitatemque non mare, sed præcipitia, nec manufacta, sed naturalia præsidia defendebant. Media saxi rupes in theatri formam, ut dictum est, recessit. Quamobrem et hominum clamor et quando accidit, tubarum sonus personantibus et resonantibus inter se rupibus, multiplex audiri, ampliorque quam editur, reddi solet: quæ res majorem majestatis terrorem ignaris rei et admiratione stupentibus plerumque affert. In hoc rupis anfractu media ferme montis altitudine planitiem exiguam fuisse aiunt, atque in ea profundum terræ foramen ac specum infima parte concavum, sed ore non admodum fato: ex quo frigidus spiritus quodam quasi vento in sublime expulsus mentes hominum in furorem et vecordiam vertebat, impletasque damone responsa consulentibus dare cogebat. Cæ. terum fama obtinuit oraculum ipsum a capris inventum esse hoc modo: Nam cum in eo loco, ubi postea templi ǎSurov ſuit, terræ hiatus pateret, circumque eum pasceules capræ errarent, sæpe accidit ut ad cavernam illam capræ quædam propius accedentes et introspicientes miris quibusdam exsultationibus et voce prius eis insueta pastori suo admirationem concitarent, adeo ut et ipse spectatum ejus loci situm accesserit. Quo facto illum (quod et capris acciderat) perturbatio ingens invasit, ut illæ ea propemodum quæ divino furore correptis accidunt, paterentur; hic vero præterea futura quoque prædiceret. Qua commotione mentis quæ ad hiatum propius accedentibus oboriretur, apud homines illius regionis divulgata, complures illo tentandi gratia conveniebant, ac quicunque proprius accesserant, divino spiritu corripiebantur. Itaque re in admirationem versa, creditum est terrestre illud oraculum esse, et aliquandiu observatum ut consulturi de rebus suis ad hiatum illum se conferrent, et alter alteri responsa redderent. Sed cum multi furore correpti in præceps desilirent et interirent, qui eum locum tenebant, ne quisquam posthac ibi periclitaretur, instituerunt, ut femina vates ad omnium usum deligeretur, a qua prædictiones acciperentur, eique machina exstrueretur, in qua tuto tum divinitus afflari, tum consulentibus respondere posset; atque ea machina, quod tribus fulturis sustinebatur, spinou; est appellata. Illuc igitur Pythia ascendens excepto spiritu oracula reddebat tum ligata tum soluta oratione; sed ea, quæ soluta oratione reddiderat, versibus illigabantur a poetis quibusdam templi ministris. Vide Strabon. lib. ix, Justinum lib. xxiv, Diodorum item Siculum lib. xv1, ubi res gestas sexti anni regni Philippi Macedonis describit. Porro furorem divinum atque perturbationem Pythiarum et Sibyllarum pulchre describit Virgilius in sexto Æneidos his versibus: Ventum erat ad limen, cum virgo poscere fata Tempus, ait, Deus, ecce Deus. Cui talia fanti Ante fores, subito non vultus, non color unus, Non comptæ mansere come; sed pectus anhelum

CAP. XVI. Οὗτοι οι ανθρωποι, δοῦλοι τοῦ Θεοῦ τοῦ Isti homines summi Dei servi sunt. O impure, si ὑψίστου εἰσίν. "Ο μικρέ, εἰ οἶδας ὅτι ὁδὸν σωτης nosti illos viam salutis annuntiare, cur non absceρίας καταγγέλλουσι, τί μὴ ἐξίστασαι ἐκείνων; Δια dis ab illis? Quod cum Paulus moleste tulisset. Pro πονηθεὶς δὲ ὁ Παῦλος. Αντί του, κινηθεὶς καὶ eo quod est, cum motus esset, cum ea res illum δηχθείς· καὶ ἀληθῆ λέγουσαν ἐπιστομίσας αὐτὴν, momordisset; atque etiam vera dicentem eain reδιδάσκων ἡμᾶς μηδὲ τῇ ἀληθείᾳ συνηγορείν προς pressit, docens, nos ne veritati quidem patrocinari ποιουμένους δέχεσθαι δαίμονας· ἀλλὰ πᾶσαν αὐτοῖς simulantes dæmones admittere, sed omnem illis αποτειχίζειν πλάνης ὁδὸν, καὶ ἀποφράττειν πρὸς τὰ fraudis auditum præcludere, et ad omnia quæ ab παρ' αὐτῶν πάντα τὴν ἀκοήν. Εἰ γὰρ προσήκατο illis dicuntur, aures obturare debere. Nam si adαὐτοῦ τὴν μαρτυρίαν ὁ Παῦλος, πολλοὺς ἂν τῶν misisset atque probasset ejus testimonium Paulus, πιστῶν ἡ πάτησε Τὸ μὲν οὖν πρῶτον οὐ προσήκατο, multos fideles decepisset. Ac, primum quidem non ἀλλὰ διέπτυσεν, οὐ βουλόμενος ἑαυτὸν ἐπιῤῥίπτειν admisit, sed respuit; non enim volebat sese projiτοῖς σημείοις· ὡς δὲ ἐπέμενε, τότε ἐκέλευσεν αὐτὸν cere signis, sed ut perseverabat, tum jussit illum ἐξελθεῖν. Ὁ μὲν οὖν δαίμων κακούργως ἐποίει· emigrare. Ac dæmon quidem malitiosa faciebat: οὗτος δὲ συνετῶς. Ιδόντες δὲ οἱ κύριοι αὐτῆς ὅτι hic vero prudenter. Conspicati autem domini ejus ἐξῆλθεν ἡ ἐλπὶς τῆς ἐργασίας αὐτῶν. Πανταχοῦ abiisse spem quæstus sui. Ubique pecunia sunt τα χρήματα αίτια τῶν κακῶν. Ἐβουλεύοντο δαιμοcausa malorum. Volebant puellam dæmone corνὰν τὸ κοράσιον, ὥστε χρηματίζεσθαι. Ορα ὅτι οὐδὲ reptam 129 esse ut quæstum faceret, ac pecuniam τῷ δαίμονι αὐτοὺς προσέχοντας, ἀλλὰ πρὸς ἐν ὁρῶν conficeret. Vide illos ne dæmonem quidem curantes τας, την φιλαργυρίαν. Ἐκεῖνος ἔλεγεν, ὅτι Δοῦλα atque morantes, sed unum duntaxat, nempe pecuτοῦ Θεοῦ τοῦ ὑψίστου εἰσιν· αὐτοὶ δὲ, ὅτι 'Εκτα niæ studium et avaritiam spectantes. Ille dicebat: ράσσουσιν ἡμῶν τὴν πόλιν. Ἐκεῖνος ἔλεγεν, ὅτι Servi summi Dei sunt; hi vero: Perturbant nostram Καταγγέλλουσιν ἡμῖν ὁδὸν σωτηρίας· οὗτοι, ὅτι urbem. Ille dicebat: Annuntiant nobis viam salutis; Παραδιδόασιν ἡμῖν ἔθη, ἃ οὐκ ἔξεστι παραδέ isti Tradunt nobis consuetudines, quæ non licet χεσθαι, suscipere. Και συνεπέστη ὁ ὄχλος κατ' αὐτῶν, καὶ οἱ στρατηγοί περιῤῥήξαντες αὐτῶν τὰ ἱμάτια, ἐκέλευον ῥαβδίζειν. Πολλάς τε ἐπιθέντες αὐτοῖς πληγάς, ἔβαλον εἰς φυλακὴν, παραγγείλαντες τῷ δεσμοφύλακι ἀσφαλῶς τηρεῖν αὐτούς. *Ος παραγγελίαν τοιαύτην ειληφώς, ἔβαλεν αὐτοὺς εἰς τὴν ἐσωτέραν φυλακήν, καὶ τοὺς πόδας αὐτῶν ἡσφαλίσατο εἰς τὸ ξύλον. Κατὰ δὲ τὸ μεσονύκτιον Παῦλος καὶ Σίλας προσευχόμενοι, ὕμνουν τὸν Θεόν· ἐπηκροῶντο δὲ αὐτῶν οἱ δέσμιοι. Αφνω δὲ σεισμὸς ἐγένετο μέγας, ὥστε σαλευθῆναι τὰ θεμέλια του δεσμωτηρίου· ἀνεῴχθησαν τη παραχρήμα αἱ θύραι πᾶσαι, καὶ πάντων τὰ δεσμὰ ἀνέθη. Έξυπνος δὲ γενόμενος ὁ δεσμοφύλαξ, καὶ ἰδὼν ἀνεωγμένας τὰς θύρας τῆς φυλακῆς, σπασάμενος μάχαιραν, ἔμελλεν ἑαυτὸν ἀναιρεῖν, νομίζων ἐκπεφευγέναι τους δεσμίους. Εφώνησε δὲ φωνῇ μεγάλη 18 Παῦλος, λέ των· Μηδέν πράξῃς σεαυτῷ κακόν· ἅπαντες γὰρ ἐσμεν ἐνθάδε. VERS. 22. Et plebs una coorta est adversus illos, ac prætores scissis vestibus suis jusserunt eos virgis cardi VERS. 23. Cumque multas plagas ullis infixissent, conjecerunt eus in carcerem, carceris custodi man dantes ut diligenter eos et caute asservaret. VERS. 24. Qui acceplo tali mandato conjecit eos in carcerem interiorem, ac pedes illorum ligno constrinxit. VERS. 25. Sed circiter mediam mortem Pautus et Silas precantes Deum collaudabant, atque exaudie bant illos vincti. Vens. 26. Repente autem tantus exsti:il terræ motus, ut fundamenta carceris concuterentur: apertæque sunt extemplo omnes januæ, et omnium vincula solnta sunt. VERS. 27. Experrectus autem custos carceris, et conspicatus ostia carceris aperta, stricto gladio seipsum erat interfecturus, quia putabat aufugisse vinclos: VERS. 28. Sed Paulus alta voce clamavit dicens: Ne quid tibimetipsi mali facias. Omnes enim hắc sumus. Varia lectiones et notæ. * δὲ, desideratur in manuscripto. * In vulgatis adjectus est articulus 6, et paulo post, ἅπαντες γάρ ἐσμεν. Et rabie fera corda tument, majorque videri, Nec mortale sonans, afflata est numine quando Jam propiore Dei. Et paulo post: At Phæbi nondum patiens immanis in antro Bacchatur vates, magnum si pectore possit Excussisse deum: tanto magis ille faligat, Os rabidum, fera cordu domans, fingitque premendo. Sciendum est autem non apostolorum modo temporibus, verum etiam longe ante Christi adventum, Apollinem Pythium oracula Delphis edere desiisse; quemadmodum Cicero scribit in libris De divinatione. Postquam enim homines multa oracula reddita esse senserunt, quorum prædictis eventus non responderent, multa ambigua, multa adeo obscura, ut interpretatione egerent; paulatim auctoritas oraculorum contemni cœpit, et dæmones specus suos relinquere, et alia hospitia quærere coacti swit

VERS. 29. Tum ille, cum lumen postulasset, intro prosilit, et tremore correptus, procumbit Paulo et Sila ad pedes. VERS. 30. Ac foras productis dicebat: Domini, quid me facere oportet, ut salvus sim? Vers. 31. Atque illi dixerunt: Crede in Dominum Jesum Christum, et salvus eris tu et familia tua. VERS. 32. Εt locuti sunt illi verbum Domini, et omnibus qui erant in ædibus ejus. VERS. 33. Et cum cepisset eos in illa hora noctis, abluit a verberibus et plagis; et baptizatus est ipse, et omnes domestici ejus et familiares extemplo. VERS. 34. Cumque subduxisset eos in domum suam, apposuit illis mensam ac lætatus est, quod cum tota familia sua Deo credidisset. Αἰτήσας δὲ φῶτα, εἰσεπήδησε· καὶ ἔντρομος γενόμενος, προσέπεσε τῷ Παύλῳ καὶ τῷ Σίλᾳ. Καὶ προαγαγών " αὐτοὺς ἔξω, ἔφη. Κύριοι, τι με δεῖ ποιεῖν ἵνα σωθώ; Οἱ δὲ εἶπον· Πίστευσον ἐπὶ τὸν Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν, καὶ σωθήση σὺ καὶ ὁ οἰκός σου. Καὶ ἐλάλησαν το αὐτῷ τὸν λόγον τοῦ Κυρίου καὶ πᾶσι τοῖς ἐν τῇ οἰκίᾳ αὐτοῦ. Καὶ παραλαβὼν αὐτοὺς ἐν ἐκείνῃ τῇ ὥρᾳ τῆς νυκτός, ἔλουσεν ἀπὸ τῶν πληγῶν, καὶ ἐβαπτίσθη αὐτὸς καὶ οἱ αὐτοῦ πάντες παραχρῆμα. Αναγαγών τε αὐτοὺς εἰς τὸν οἶκον αὐτῶν, παρέθηκε τράπεζαν· καὶ ἡγαλλιᾶτο πανοικὶ πε πιστευκώς τῷ Θεῷ. El plebs una coorta est adversus illos. Miracula atque doctrina Pauli opus erant: periculorum autem Silas quoque 130 particeps et socius est. Scito dæmones quoque scire Deum summum esse Jesum qui crucifixus est. Hujus igitar servus cum esset Paulus, affirmabat dicens: Paulus servus Jesu Christi. Repente autem tantus exstitit terræ molus. Terræ motus exstitit, ut ille expergisceretur. Januæ autem apertæ sunt, ut admiraretur id quod acciderat: sed hæc, nempe ostia aperta, vincti non videbant. Nam profecto fuga sibi consuluissent universi: sed ne videretur casu factus esse terræ motus, accidit præterea ut etiam januæ aperirentur, quæ res terrae motum illum testaretur. Crede in Dominum, G et salvus eris tu et familia tua. Ne cum in carcere quidem esset, Paulus quiescebat: sed etiam illic carceris custodem in suam sententiam perduxit, atque præclaram illam captivitatem confecit. Et cum cepisset eos in illa hora noctis, abluit illos a verberibus. Illos quidem a verberibus lavit: ipse vero a peccatis ablutus est. Ac lætatus est quod cum tota familia sua Deo credidisset. Quanquam nihil erat, præterquam verba duntaxat ac bona spes. VERS. 35. Cæterum ubi diluxit, prætores miserunt lictores, qui dicerent: Dimitte homines istos. VERS. 36. Et custos carceris detulit hæc verba ad Paulum, nempe, Prætores miserunt, qui juberent vos dimitti: nunc igitur egredimini, et salvi abile. VERS. 37. Sed Paulus dicebat ad eos: Casos nos publice indemnatos, qui sumus cives Romani, conjecerunt in carcerem, et nunc clam nos ejiciunt? Non ita: quin veniant ipsi, et nos educant. VERS. 38. Renuntiaverunt autem liciores præloribus verba hæc. Qui cum audivissent illos esse cives Romanos, territi sunt. Καὶ συνεπέστη ὁ ὄχλος κατ' αὐτῶν. Τὰ θαύ ματα καὶ τὴν διδασκαλίαν ὁ Παῦλος εἰργάσατο· τῶν κινδύνων δὲ καὶ ὁ Σίλας κοινωνεῖ. Γνῶθι ὅτι καὶ δαίμονες ἴσασι Θεόν ύψιστον ὄντα Ἰησοῦν τὸν ἐσταυρωμένον. Τούτου οὖν δοῦλος ὑπάρχων ὁ Παῦ λος, διεβεβαιοῦτο λέγων· Παῦλος δοῦλος Ιησού Χριστοῦ. — "Αφνω δὲ σεισμὸς ἐγένετο μέγας. Θ σεισμὸς ἐγένετο, ὥστε ἀφυπνισθῆναι ἐκεῖνον· αἱ θύραι δὲ ἀνεῴχθησαν, ὥστε θαυμάσαι τὸ γεγονός. Ταῦτα δὲ οἱ δεσμῶται οὐχ εώρων· ἡ γὰρ ἂν ἔφυγον ἅπαντες. Ἵνα δὲ μὴ δόξῃ ἀπὸ ταυτομάτου γεγενῆσθαι σεισμός, ἐπηκολούθησε καὶ τὸ ἀνοιχθῆνα τὰς θύρας ἐκείνῳ μαρτυροῦν. Πίστευσον ἐπὶ τὸν Κύριον, καὶ σωθήσῃ σὺ καὶ ὁ οἶκός σου. Οὐδὲ ἐν δεσμωτηρίῳ ὤν, ἡσυχάζει Παῦλος· ἀλλὰ καὶ ἐκεῖ τὸν δεσμοφύλακα ἦγε πρὸς ἑαυτὸν, τὴν καλὴν ταύτην αἰχμαλωσίαν ἐργασάμενος. Καὶ παραλαβὼν αὐτοὺς ἐν ἐκείνῃ τῇ ὥρᾳ τῆς νυκτός, ἔλουσεν ἀπὸ τῶν πληγῶν. Ἐκεῖνος " μὲν ἀπὸ τῶν πληγῶν ἔλουσεν· αὐτὸς δὲ ἀπὸ τῶν ἁμαρτιῶν ἐλούσθη. Καὶ ἠγαλλιά σατο πανοικί πεπιστευκώς τῷ Θεῷ. Καίτοι οὐδὲν ἦν, ἀλλὰ ῥήματα μόνον καὶ ἐλπίδες χρησταί. Ημέρας δὲ γενομένης, ἀπέστειλαν οἱ στρατ ηγοὶ τοὺς ῥαβδούχους λέγοντες· Ἀπόλυσον τοὺς ἀνθρώπους ἐκείνους. ᾿Απήγγειλε δὲ ὁ δεσμοφύλαξ τοὺς λόγους του τους πρὸς τὸν Παῦλον, ὅτι 'Απεστάλκασιν οἱ στρατηγοί, ἵνα ἀπολυθῆτε· νῦν οὖν ἐξελθόντες, τορεύεσθε ἐν εἰρήνῃ. Ὁ δὲ Παῦλος ἔφη πρὸς αὐτούς· Δείραντες ἡμᾶς δημοσίᾳ, ἀκατακρίτους, ανθρώπους Ρω μαίους ὑπάρχοντας, ἔβαλον εἰς φυλακὴν, καὶ νῦν λάθρα ἡμᾶς ἐκβάλλουσιν; Οὐ γάρ· ἀλλὰ ἐλθόντες αὐτοὶ, ἡμᾶς το ἐξαγαγέτωσαν. Ανήγγειλαν δὲ τοῖς στρατηγοῖς οἱ ῥαβδούχοι τα βήματα ταῦτα. Καὶ ἐφοβήθησαν, ἀκούσαντες ὅτι ῾Ρωμαῖοί είσι. Variæ lectiones et notæ. * In manuscripto est, προσαγαγών. * In vulgat. Χριστόν, desideratur. ν ἴσ. ἐκείνους, 18 κατακρίτους, erat. 79 In vulgatis desideratur, ἡμᾶς. το In manuscripto est, ἐλάλησεν.

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. - CAP. XVII. Καὶ ἐλθόντες, παρεκάλεσαν αὐτοὺς, καὶ ἐξαγαγόντες ἠρώτων ἐξελθεῖν τῆς πόλεως. Εξελθόντες δὲ ἐκ τῆς φυλακῆς, εἰσῆλθον πρὸς τὴν Λυδίαν 80, καὶ ἰδόντες τοὺς ἀδελφούς, παρεκάλεσαν αὐτοὺς, καὶ ἐξῆλθον. 'Ο δὲ Παῦλος ἔφη πρὸς αὐτούς. Καὶ τῶν στρατο ηγῶν δηλωσάντων, ὁ Παῦλος οὐκ ἐξέρχεται· ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν Λυδίαν καὶ τοὺς ἄλλους, φοβεῖ αὐτοὺς, ἵνα μὴ νομισθῶσιν διότι ἠξίωσέ οι τις ἀπολελύσθαι. Εγκλημα δὲ ἐπῆγεν, ὅτι καὶ Ῥωμαίους, καὶ ἀκα τακρίτους, καὶ δημοσίᾳ. Ορᾶς ὅτι καὶ ἀνθρώπινα κατεσκεύαζον πολλά; Ταῦτα δὲ εἶπεν ἵνα μὴ δόξῃ ὡς κατάδικος ἀπολύεσθαι καὶ ὡς ἡμαρτηκώς. Ούτος ει δὲ ὁ δεσμοφύλαξ οὗτός ἐστιν ὁ Στεφανᾶς ὃν μνημονεύει Παῦλος ἐν τῇ πρὸς Κορινθίους πρώτη Ἐπιστολῇ, Εβάπτισα, λέγων, καὶ τὸν Στεφανᾶ οἶχον. — Καὶ ἐξελθόντες ἐκ τῆς φυλακῆς, εἰσε ἦλθον πρὸς τὴν Λυδίαν· καὶ ἰδόντες τοὺς ἀδελ φοὺς, παρεκάλεσαν αὐτοὺς, καὶ ἐξῆλθον. Οὐ γὰρ ἔδει τὴν ξενοδόχον ἀφεῖναι ἐν ἀγῶνι καὶ μερίμνῃ καὶ οὐκ ἠνέσχοντο δὲ ἐκδημῆσαι, καὶ ταῦτα παρὰ τῶν στρατηγῶν κατασπευδόμενοι, εἰ μὴ εἰσῆλθον πρὸς τὴν εὐτελῆ γυναῖκα, καὶ τοὺς λοιποὺς οὓς ἀδελφοὺς ἐκάλουν. Ο πόσην ἀτυφίαν εἶχον καὶ ἀγάπην! Διοδεύσαντες δὲ τὴν ᾿Αμφίπολιν καὶ Ἀπολ λωνίαν ἦλθον εἰς Θεσσαλονίκην, ὅπου ἦν ἡ Συνο αγωγὴ τῶν Ἰουδαίων. Κατὰ δὲ τὸ εἰωθὸς τῷ Παύλῳ, εἰσῆλθε προς αὐτοὺς, καὶ ἐπὶ Σάββατα τρία διελέγετο αὐτοῖς ἀπὸ τῶν Γραφών. Διανοίγων καὶ παρατιθέμενος ὅτι τὸν Χριστὸν ἔδει παθεῖν καὶ ἀναστῆναι ἐκ νεκρῶν, καὶ ὅτι Οὗτός ἐστιν ὁ Χριστὸς Ἰησοῦς, ὃν ἐγὼ κατα γέλλω ὑμῖν. Καί τινες ἐξ αὐτῶν ἐπείσθησαν, καὶ προστ εκληρώθησαν τῷ Παύλῳ καὶ τῷ Σίλᾳ, τῶν τε δεδομένων Ελλήνων 88 πολὺ πλῆθος, γυναικῶν τε καὶ πρώτων οὐκ ὀλίγαι. Προσλαβόμενοι δὲ οἱ Ἰουδαῖοι ἀπειθοῦντες τῶν ἀγοραίων τινὰς εἰ ἄνδρας πονηροὺς καὶ ὀχλοποιήσαντες, ἐθορύβουν τὴν πόλιν· ἐπιστάν τες τε τῇ οἰκίᾳ τοῦ Ἰάσονος, ἐζήτουν αὐτούς 80 ἀγαγεῖν εἰς τὸν δῆμον. Μὴ εὑρόντες δὲ αὐτοὺς, ἔσυρον τὸν Ιάσονα, καὶ τινας ἀδελφοὺς ἐπὶ τοὺς πολιτάρχας ", βοῶντες, ὅτι οἱ τὴν οἰκουμένην ἀναστατώσαν. τες, οὗτοι καὶ ἐνθάδε 8 πάρεισιν. Οὺς ὑποδέδεκται ο Ιάσων· καὶ οὗτοι πάντες ἀπέναντι τῶν δογμάτων Καίσαρος πράσσουσι, βασιλέα λέγοντες ἕτερον εἶναι ᾿Ιησοῦν. VERS. 39. Et venerunt ac deprecati sunt eos, el eductos rogarunt ut exirent ex civitate. VERS. 40. Egressi igitur ex carcere, diverterunt ad Lydiam, cumque vidissent fratres, consolati sunt eos ac discesserunt. Sed Paulus dicebat ad eos, etc. Etsi prætores mandarant, Paulus tamen non egreditur, sed tum propter Lydiam, tum propter reliquos fratres terret illos, ne existimarentur idcirco dimissi esse, quod aliquo deprecatore usi essent. Atque etiam crimen intentat illis quod et cives Romanos, et indemnatos, et publice verberassent. Videsne illos etiam humano more multa struxisse atque molitos esse? Hæc autem dixit, ne videretur dimitti tanquam condemnatus, et tanquam 131 maleficus. Porro carceris hic custos est Stephanas, cujus mentionem facit Paulus in prima ad Corinthios epistola, ubi dicit: Baptizavi etiam Stephanæ familiam. Et egressi ex carcere, introierunt ad Lydiam, et visis fratribus consolati sunt eos, ac discesserunt. Non enim oportebat eam, a qua hospitio excepti erant, relinquere in sollicitudine et ærumna. Atque etiam discedere noluerunt etsi a prætoribus urgebantur, nisi introiissent ad vilem mulierem, et ad reliquos quos fratres vocabant. O quanta præditi erant animi demissione atque charitate! CAPUT XVII. VERS. 1. Cum transissent autem Amphipolin et Apolloniam, venerunt Thessalonicam, ubi erat synagoga Judæorum. VERS. 2. Ac pro consuetudine sua Paulus introivit ad illos, et ad Sabbata tria sermocinabatur eis ex Scriptis, VERS. 3. Aperiens et exponens, ut oportuerit Christum affici supplicio et a mortuis resurgere. Et hic est, inquit, Christus Jesus, quem ego annuntio vobis. VERS. 4. Et nonnulli ex illis crediderunt et se ad Paulum atque Silam aggregaverunt, et religioso - rum Græcorum multitudo magna, mulieresque primariæ non paucæ. Vers. 5. Al Judæi qui non crediderant, æmulatione commoti, assumpserunt nonnullos circumforaneos homines improbos, et grege facto, civitatem excitatɔ Ɗ tumultu perturbabant: et adorti ædes Jasonis, conabantur eos ad plebem producere. VERS. 6. Sed ut eos non invenerunt, trahebant Jasonem et nonnullos fratres ad rectores civitatis, clamantes: Hi, qui orbem terrarum concitarunt ac perturbaverunt, etiam hic adsunt, VERR. 7. Quos hospitio excepit Jason. Atque isli omnes faciunt adversus Cæsaris decreta, dum dicunt alium esse regem Jesum. Varia lectiones et notæ. 6. In vulgatis est, εἰς τὴν Λυδίαν. 81 ἴσ. ἀξιώσαντός τινος, ἢ διότι ἠξίωσε τις. ss Videtur alterum οὗτος redundare. 88 In manuscriplo desideratur, Ελλήνων. * In vulgatis. est, τῶν πρώτων οὐκ ὀλίγαι. Ζηλώσαντες δὲ οἱ ἀπειθοῦντες Ἰουδαῖοι, καὶ προσλαβόμενοι τῶν ἀγοραίων τινάς. 85 In vulgatis desidesatur, τοῦ, ante Ιάσονος.»· αὐτοῖς, erat. s' In manuscripto et hic, et pa: lo post est, πολιπάρχου;. vulgatis est, αναστατώσαντες οὗτοι, καὶ ἐνθάδε. 89 ὑποδέδεικται, erat. 86 In

VERS. 8. Quibus auditis multitudinem et rectores civitatis perturbarunt: VERS. 9. Et cum satis accepissent ab Jasone et reliquis, dimiserunt eos. Cum transissent autem Amphipolin. Parva quidem oppida prætereunt, et ad magnas urbes ſestinant, quod illinc ad finitimos verbum Dei dimanaturum esset. Venerunt Thessalonicam, ubi erat synagoga Jud@orum. Quanquam dixerat: Convertimus nos ad nationes externas, non tamen deserebat hos ingenti namque eorum desiderio tenebatur. Disserebat autem ex Scripturis, patefaciens et 132 exponens, ut Christum oportuisset affici supplicio et a mortuis resurgere. Ante omnia prædicat passionem atque supplicium Christi: noverat enim hoc esse salutare. Εt religiosorum Græcorum ingens multitudo. Religiosos Graecos dicit eos, qui ex Judæis quidem erant, propterea quod legem servabant, sed Græce loquebantur, aut eos, qui de Græcis et gentilibus erant proselyti, et ascititii Judaicæque sectæ. Et hi omnes faciunt adversus Cæsaris decreta, dum dicunt alium esse regem Jesum. Et borum majores hoc crimini dabant Jesu, dum dicebant illum regem sese vocare. Verumtamen illi habere potuissent aliquam, ut apparet, rationem, qua f. cile deciperentur, propterea quod vivebat is qui accusabatur. Sed hi quodnam habebant refugium mendacii atque prætextum, dum dicebant: Jesum annuntiant regem, qui, ut ipsi putabant, mortuus erat, qui nunquam regibus terræ, ut quem prorsus non comparere videbant, poterat esse formidolosus? VERS. 10. Αι fraires statim noctu Paulum et Silam Berræam emiserunt: quo cum venissent, in synagogam Judæorum se contulerunt. VERS. 11. Ηi autem erant generosiores, quam illi qui erant Thessalonica: quippe qui verbum Dei amplexi sunt cum summa animi promptitudine et alacritate, quotidie scrutantes Scripturas an hæc ita essent. VERS. 12. Ac multi quidem eorum crediderunt, et Græcarum mulierum honestarum et virorum non pauci. VERS. 13. Sed ut resciverunt Thessalonicenses Judæi etiam Berrææ verbum Dei annuntiatum esse a Paulo, illuc quoque venerunt turbas et multitudines concitatum. VERS. 14. Tum vero fratres Paulum statim emiserunt, ut ad mare usque se conferret: sed Silas et Timotheus illic remanserunt. VERS. 15. At illi qui l'aulum producebant, duxerunt eum usque Athenas, et accepto mandato ad Silam et Timotheum ut quam celerrime venirent ad illum, discesserunt. Ἐτάραξαν δὲ τὸν ὄχλον καὶ τοὺς πολιτάρχους, ἀκούσαντας» ταῦτα. Καὶ λαβόντες τὸ ἱκανὸν παρὰ τοῦ Ἰάσονος καὶ τῶν λοιπῶν, ἀπέλυσαν αὐτούς. Διοδεύσαντες δὲ τὴν ᾿Αμφίπολιν καὶ τὴν Απολλωνίαν. Τὰς μὲν μικρὰς παρατρέχουσι πέρ λεις· ἐπὶ δὲ τὰς μείζους ἐπείγονται, ἐκεῖθεν μέλο λοντος τοῦ λόγου διέρχεσθαι εἰς τὰς πλησίον· Ηλθον εἰς Θεσσαλινίκης, ὅπου ἦν ἡ συναγωγή τῶν Ἰουδαίων. Καίτοι εἰπὼν, Στρεφόμεθα εἰς τὰ ἔθνη, οὐκ ἠφίει τούτους πολὺν γὰρ εἶχε προ; αὐτοὺς πίθον. Διελέγετο δὲ ἀπὸ τῶν Γραφῶν καὶ παρατιθέμενος ὅτι τὸν Χριστὸν ἔδει παθεῖν καὶ ἀναστῆναι ἐκ νεκρῶν. Πρὸ πάντων τὸ πάθος κηρύττει· ᾔδει γὰρ τοῦτο σωτήριον. Των τε σeξ μένων Ελλήνων πολὺ πλῆθος. Σεβομένους Ελληνας ", τοὺς ἐξ Ἰουδαίων μὲν ὄντας, Ελληνιστι δὲ φθεγγομένους διὰ τὸ φυλάττειν τὸν νόμον· Ρ τοὺς ἐξ Ἑλλήνων προσηλύτους, καὶ Ἰουδαίων ὑπάρχοντας. Καὶ οὗτοι πάντες ἀπέναντι τῶν ἐ γμάτων Καίσαρος πράσσουσι, βασιλέα λέγειτες ἕτερον εἶναι Ἰησοῦν. Καὶ οἱ τούτων πατέρες οὕτω κατηγόρουν τοῦ Ἰησοῦ, λέγοντες, ὅτι βασιλέα ἔπιτὸν καλεῖ. Πλὴν ἐκεῖνοι κἂν εἶχόν τινα κατὰ τὸ φα νόμενον εὐεξαπάτητον λόγον, διότι ἔζη ὁ κατηγορού μενος· ουτοι δὲ ποίαν εἶχον ἀποφυγὴν τοῦ ψεύ δους, λέγοντες, ὅτι Ἰησοῦν καταγγέλλοντες βασιλέα, τὸν κατ᾿ αὐτοὺς ἀποθανόντα, περὶ οὗ οὐδέποτε εἶχον οἱ ἐπὶ τῆς γῆς βασιλεῖς φοβηθῆναι, μὴ ὁρῶν τες αὐτὸν ὅλως φαινόμενον; Οἱ δὲ ἀδελφοὶ εὐθέως διὰ τῆς νυκτὸς ἐξέπει ψαν τόν τε Παῦλον καὶ τὸν Σίλαν εἰς Βέῤῥοιαν' οἵτινες παραγενόμενοι, εἰς τὴν συναγωγὴν ἀπο ῄεσαν τῶν Ἰουδαίων. Οὗτοι δὲ ἦσαν εὐγενέστεροι τῶν ἐν Θεσσα λονίκῃ, οἵτινες ἐδέξαντο τὸν λόγον μετὰ πάσης προθυμίας, τὸ καθημέραν ἀνακρίνοντες τὰς Γραφάς, εἰ ἔχει ταῦτα οὕτως. Πολλοὶ μὲν οὖν “ἐξ αὐτῶν ἐπίστευσαν, καὶ τῶν ῾Ελληνίδων γυναικῶν τῶν εὐσχημόνων, καὶ ἀνδρῶν οὐκ ὀλίγων. Ὡς δὲ ἔγνωσαν οἱ ἀπὸ τῆς Θεσσαλονίκης Ἰουδαῖοι, ὅτι καὶ ἐν τῇ Βεῤῥοίᾳ κατηγγέλη ὑπὸ τοῦ Παύλου ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ, ἦλθον κἀκεῖ σαλεύοντες τοὺς ὄχλους. αὐτές Εὐθέως δὲ τότε τὸν Παῦλον ἐξαπέστειλαν α ἀδελφοί, πορεύεσθαι ὡς ἐπὶ τὴν θάλασσαν ὑπέμενον δὲ ὅ τε Σίλας καὶ ὁ Τιμόθεος ἐκεῖ. Οἱ δὲ καθιστῶντες τὸν Παῦλον, ἤγαγον ἕως ᾿Αθηνῶν, καὶ λαβόντες ἐντολὴν πρὸς τὴν Σίλαν καὶ Τιμόθεον ἵνα ὡς τάχιστα ἔλθωσι πρὸς αὐτὸν, ἐξῄεσαν. Variæ lectiones el notæ. το In vulgatis est, ἀκούοντας. • Videtur desiderari dictio διανοίγων. videtur. 03 οὖν, desideratur in manuscripto. " κατηγγέλλει, erat. ss Locus corruptus et mutilus

Τ', Εὐγενέστεροι, ἀντὶ τοῦ, ἐπιεικέστεροι. Τὸ δὲ, Καθημες αν ἀνακρίνοντες τὰς Γραφάς, εἰ ἔχει ταῦτα οὕτως. Οὐχ ὡς ἄπιστοι ἀνεζήτουν ἤδη γὰρ ἦσαν πεπιστευκότες), ἀλλ' ὡς ἄμοιροι τῆς τῶν προφητῶν παραδόσεως· ὅπου γε μᾶλλον διὰ τούτου πιστότεροι ἐγίνοντο, ἐρευνῶντες τας Γραφάς, και εὑρίσκοντες τοῖς τῶν παλαιῶν προφητῶν λόγοις συνάδοντα τὰ περὶ τῆς ἐνσάρκου οικονομίας τοῦ Κυρίου πράγματα. Εὐθέως δὲ τότε τὸν Παῦλον ἐξέπεμψαν οἱ ἀδελφοὶ ἕως ᾿Αθηνῶν. Οικονομι κῶς ἔφευγον, οὐ δειλιώντε;· ἡ γὰρ οὐ ἂν ἐπαύσαντο κηρύττοντες, καὶ οὐχὶ μᾶλλον παρώξυναν. Ἀλλ᾿ ἐκ τούτου δύο ἐγίνετο· καὶ [ύ] ἐκείνων θυμὸς ἐσβέννυτο, καὶ τὸ κήρυγμα ἐπεδίδου. Τὸν Παῦλον δὲ πέμπουσι μόνον· περὶ γὰρ αὐτοῦ ἐδεδοίκεισαν μή τι πάθῃ, τὸ κεφάλαιον αὐτὸς ὤν. Οὕτως οὐ πανταχοῦ ἡ χάρις ενήργει· ἀλλ' εἴα αὐτοὺς καὶ διυπνίζουσα καὶ εἰς μέριμναν ἐμβάλλουσα. CAP. XVII. Dictio Generosiores posita est pro humaniores, æquiores, moderatiores et honestiores. Quod autem dieit, Quotidie investigantes atque scrutantes Scripturas an illa ita essent: non ut increduli requirebant et investigabant, jam enim crediderant, sed ut expertes prophetarum traditionis. Quandoquidem potius hac ratione magis creduli evadebant dum scrutabantur Scripturas, et reperiebant ea, quæ fecit et administravit Dominus assumpta carne, cum scriptis veterum prophetarum consonare atque convenire. Tum vero fratres statim Paulum emiserunt usque Athenas. Certo Dei consilio atque 133 dispositione fugiebant, non periculi metu. Etenim pra dicare desiissent, et non potius exacerbassent et irritassent: sed hinc duo eveniebant, et illorum iracundia restinguebatur et praedicatio promovebatur. Paulum autem solum emittunt. Ili enim qui erat ipsum caput, et in quo summa rei consistebat, ie quid mali accideret metuebant. Ita non ubique gratia operabatur, sed sinebat eos tum expergefacions, tum in sollicitudinem injiciens. Ἐν δὲ 3 ταῖς Αθήναις ἐκδεχομένου αὐτοὺς τοῦ Παύλου, παρωξύνετο τὸ πνεῦμα αὐτοῦ ἐν ἑαυτῷ θεωροῦντι κατείδωλον οὖσαν τὴν πόλιν. Διελέγετο μὲν οὖν ἐν τῇ Συναγωγῇ τοῖς Ἰουδαίοις καὶ τοῖς σεβομένοις, καὶ ἐν τῇ ἀγορᾷ κατὰ πᾶσαν ἡμέραν πρὸς τοὺς παρατυγχά γαντας. Τινὲς δὲ τῶν Ἐπικουρείων· *8 καὶ τῶν Στωϊκῶν φιλοσόφων συνέβαλον " αὐτῷ, καί τινες ἔλεγεν Τι ἂν θέλοι ὁ σπερμολόγος οὗτος λέγειν; Οἱ δέ Ξένων δαιμόνων δοκεῖ καταγγελεὺς εἶναι, ὅτι τὸν Ἰησοῦν καὶ τὴν ἀνάστασιν επηγγελίζετο " αὐτοῖς. Επιλαβόμενοι τε αὐτοῦ, ἐπὶ τὸν "Αρειον Πά γεν ήγαγον λέγοντες· Δυνάμεθα γνῶναι τίς ἡ καινὴ αὕτη ἡ ὑπὸ σοῦ λαλουμένη διδαχή "; Ξενίζοντα γάρ τινα εἰσφέρεις εἰς τὰς ἀκοὰς ἡμῶν· Βουλόμεθα ουν γνῶναι, τι ἂν θέλοι ταῦτα είναι. Αθηναῖοι δὲ πάντες καὶ οἱ ἐπιδημοῦντες ξένοι, εἰς οὐδὲν ἕτερον εὐκαίρουν, ἢ λέγειν τι καὶ ἀκούειν καινότερον. Παρωξύνετο τὸ πνεῦμα αὐτοῦ. Τό, παρωξύν νετο, οὐκ ὀργὴν ἐνταῦθα φησιν. Οργῆς γὰρ καὶ ἀγανακτήσεως *, πόῤῥω τὸ χάρισμα. Τί οὖν ἐστι, Παρωξύνετο; Διηγείρετο· οὐκ ἔφερεν, ἀλλ' ἐτήκετο. Τινὲς δὲ τῶν Επικουρείων ° καὶ τῶν Στω Ικῶν φιλοσόφων συνέβαλον αὐτῷ. Επικούρειοί εἰσιν οἱ ἀπρονόητα λέγοντες εἶναι τὰ πάντα· πρὸς οῦς καὶ μάλιστα τὸν λόγον ἀποτεινόμενος ὁ Παῦλος, φησίν· Αὐτὸς διδοὺς πᾶσι ζωὴν καὶ πνοὴν, ὁρί σας προστεταγμένους καιρούς, καὶ τὰς ἐροθεσίας τῆς κατοικίας αὐτῶν· δεικνὺς τοῦ Θεοῦ τὴν πρόVERS, 16. Cum autem Paulus illos Athenis exspeclaret, concitabatur spiritus ejus in ipso, quod videret simulacrorum cultui deditam esse civitatem VERS. 17. Sermocinabatur igitur in Synagoga cum Judais et religiosis, et quotidie in foro cum iis, qui se forte illi obtulissent. VERS. 18. Quidam autem Epicurei et Stoici philo sophi congrediebantur cum illo, ac nonnulli dicebant. Quid velit spermologus, id est, nuga!or et blatero iste dicere? Alii vero peregrinorum inquiebant, Dæmonum videtur annuntiatur esse quod Jesum et resurrectionem eis annuntiabat. VERS. 19. Cumque eum apprehendissent, duxerunt ad collem Martium dicentes: Possumus scire, quænam sit nova ista quæ abs te traditur doctrina? VERS. 20. Nam peregrina quædam infers in aures nostras. Volumus igitur scire, quidnam ista sibi velint. VERS. 21. Cæterum Athenienses omnes et qui illic versabantur hospites nulli alii rei vacabant, præter - quam ut dicerent aliquid et audirent novi. Concitabatur spiritus ejus, etc. Per verbumn concitabatur non iram hic significat. Gratia namque [Dei] res longe aliena est ab ira atque indignaLone. Quid igitur est id, quod dicit, Concitabatur? exstimulabatur, excitabatur, commovebatur, ferre non poterat, sed se macerabat. Quidam autem Epicurei et Stoici philosophi congrediebantur cum illo. Epicurei sunt, qui omnia absque Dei providentia fieri dicunt. Adversus quos etiam Paulus potissimum orationem extendens dicit: Qui ipse dat omnibus vitam, animam et halitum, qui definit et conVariæ lectiones et notæ. ' In vulgalis * Ισ. ή γάρ. In manuscripto non est δέ. o: In vulgatis est, ἐν αὐτῷ. • In manuscripto (8!, Επικουρίων, et ita repetitur sapius in scholio. 5 In vulgatis est, συνέβουλον. εεἰ, δαιμονίων, in manuscripto, δαιμόνων. 3 In vulgatis est, αὐτοῖς εὐαγγελίζετο. • In manuscripto non est nota interrogationis post διδαχή, ut est in vulgatis.· ἀνακτήσεως scriptum erat initio, postea prima duæ rubra in margine adjccia. * Επικουρίων, crat, et Επικούριο..

stituit tempora prescripta, certa atque destinala in- νοιαν οὐ κατεγέλων αὐτοῦ οἱ φιλόσοφοι οὕτως αὐτοῦ φθεγγομένου· οὐδὲ γὰρ ἐνδουν τι τῶν λεγο μένων. Πῶς γὰρ οἱ μὲν σῶμα τὸν Θεὸν λέγοντες· οἱ δὲ ἡδονὴν τὴν μακαριότητα; Καί τινες ἔλεγον Τι ἂν θέλοι ὁ σπερμολόγος οὗτος λέγειν; Σπερμολόγον πτηνὸν εἶναί φασιν εὐτελέστατον, τὰ ἐν ταῖς τριόδοις κατεσκεδασμένα τῶν σπερμάτων εἰω· θὸς συλλέγειν· ᾧ ματαίαν αἴροντες ἀφρὺν ἐπὶ γλώττῃ πλατεία, φρονοῦντές τε μέγα, παρείκαζον τὸν Παῦλον '. Τους γάρ σοφούς φαύλους καλοῦσι, φησὶ ὁ Παροιμιαστής. Επειδή οὖν ἄρνεόν ἐστιν ὁ σπερμολόγος βραχύ, καὶ οὔτε πρὸς βρῶσιν, οὔτε πρὸς τέρψιν ἐπιτήδειον, τοὺς εὐτελεῖς σπερμολό γους εκάλουν. Οἱ δὲ, ξένων δαιμονίων δοκεῖ κατ αγγελεὺς εἶναι. Καὶ γὰρ τὴν ἀνάστασιν, Θεόν τινα εἶναι ἐνόμιζον, ἅτε ειωθότες καὶ θηλείας σε βειν. Δαιμόνια γὰρ τοὺς θεοὺς αὐτῶν ἐκάλουν. Ἡγαγον αὐτὸν ἐπὶ τὸν "Αρειον Πάγον, οὐχ ὅτι μαθεῖν, ἀλλ' ὥστε κολάσασθαι, ἔνθα αἱ φονικαὶ δίκαι. "Αρεια Ο • δὲ πάγος ἐκαλεῖτο, ἐπειδὴ ὁ "Αρης ἐκεῖσε τῆς μοιχείας ', ὡς φασι, δέδωκε δίκας. Πάγος δὲ ὁ ὑψηλὸς τόπος· ἐν γὰρ ὄχθῳ τινὶ ἦν ἐκεῖνο τὸ δικαστήριον. Σημειωτέον ὅτι, καίτοι ἐν τῷ λαλεῖν ἀσχο λούμενοι καὶ ἀκούειν, ὅμως ξενίζοντα ἐνόμιζον εἶναι ἐκεῖνα, ἅπερ οὐδέποτε ἤκουσαν· ἄλλως τε δὲ καὶ εἰ ἄνθρωπον ἐκήρυττεν ἐσταυρῶσθαι, οὐ ξένον ἦν τὸ λεγόμενον· εἰ δὲ Θεὸν ἔλεγεν ἐσταυρώσθαι καὶ ἐγγ γερθαι, ὄντως ξενίζοντα ἐλάλει. quilinatus et habitationis eorum: quibus verbis Dei providentiam ostendit. Non deridebant eum philosophi ita loquentem: neque enim quidquam intelligebant eorum, quæ dicebantur. Qui enim potuissent quorum alii quidem Deum corpus esse, alii vero voluptatem beatitudinem esse dicebant? Ac nonnulli dicebant: Quid velit spermologus dicere? Spermologumn, hoc sonat seminilegam seu frugilegam, aviculam aiunt esse vilissimam, quæ semina in triviis 134 dissipata colligere solita sit: cui qui inane supercilium tollunt et nullum sibi placent, magnosque spiritus sumunt propter copiam et ubertatem dicendi philosophi, Paulum assimilabant. Sapientes enim viles vocant, inquit scriptor Proverbiorum. Quoniam igitur sperinologus sive 1 frugilega parva est avis, neque ad vescendum, neque ad delectandum idonea, viles homines.spermologos appellabant. Alii vero, Peregrinorum damonum, inquiunt, annuntiutor esse videtur. Etemim resurrectionem deam quamdam esse existimabant, ut qui etiam feminas colere solerent. Dæmonia namque deos suos vocabant. Duxerunt eum ad collem Martium. Non discendi causa, sed puniendi in eo loco ubi agebantur et cognoscebantur causæ homicidii. Martius autem collis vocabatur is locus, quoniam Mars illic, ut fama est, adulterii poenas dedit. Πάν γος autem locus est editus: nam in colle quodam erat illa curia. Notandum est autem illos, quanquam sermocinationibus et auditionibus dediti et addicti erant, tamen illa, quæ nunquam audiverant, peregrina ac nova putasse. Nam alioquin etiamsi prædicabat hominem cruci affixuin fuisse, non novum erat quod dicebatur: sin autem Deum dicebat cruci aflixum esse, et resurrexisse, revera Dova atque peregrina loquebatur. VERS. 22. Stans autem Puulus in medio Martii collis, dicebat: Viri Athenienses, in omnibus vos fere video religiosiores esse. VERS. 23. Transiens enim, et contemplans numina qua colitis, reperi eliam aram cum hac inscriptione: Ignoro Deo. Quem igitur ignorantes colitis, hunc ego annuntio vobis. VERS. 24. Deus qui fecit mundum, et omnia quæ sunt in eo, hic cum cœli terræque Dominus sit, non in manufuctis templis habitat. VERS. 25. Neque manibus hominum colitur, ut qui alicujus rei egenus sit, cum ipse omnibus vitam, animam et halitum atque omnia det. VERS. 26. Fecitque ex uno sanguine omne genus hominum, ut in omni solo terræ habitarent, definivitΣταθεὶς δὲ Παῦλος ἐν μέσῳ τοῦ Αρείου Πάγου, ἔφη· "Ανδρες Αθηναῖοι, κατὰ πάντα ὡς δεισιδαιμονεστέρους ὑμᾶς θεωρῶ. Διερχόμενος γὰρ καὶ ἀναθεωρῶν τὰ σεβάσματα ὑμῶν, εὗρον καὶ βωμὸν, ἐν ᾧ ἐπεγέγραπτο· Αγνώστῳ Θεῷ. "Ον οὖν ἀγνοοῦντες εὐσεβεῖτε, τοῦτον ἐγὼ καταγγέλλω ὑμῖν. ῾Ο Θεὸς ὁ ποιήσας τὸν κόσμον καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτῷ, οὗτος οὐρανοῦ καὶ γῆς Κύριος το ὑπάρ χων, οὐκ ἐν χειροποιήτοις ναοῖς κατοικεῖ, Οὐδὲ ὑπὸ χειρῶν ἀνθρώπων θεραπεύεται, πρεσ δεόμενός τινος, αὐτὸς διδοὺς πᾶσι ζωὴν καὶ πνοὴν καὶ τὰ πάντα 11. Ἐποίησέ τε ἐξ ἑνὸς αἵματος πᾶν ἔθνος ἀνθρώ πων κατοικεῖν ἐπὶ πᾶν τὸ πρόσωπον τῆς γῆς, que ac statuit tempora certa atque prascripla ac ter- ορίσας προστεταγμένους 11 καιρούς, καὶ τὰς minos habitationis eorum, VERS. 27. Ut quærerent Donunum, si forte palpando el contrectando eum inveniant. Quanquam non procul abest ab unoquoque nostrum. VERS. 28. Per eum enim vivimus et movemur et sumus, ut quidam etiam vestrorum poetarum dixerunt: nam hujus quoque progenies sumus. ὁροθεσίας τὰς κατοικίας αὐτῶν, Ζητεῖν τὸν Κύριον, εἰ ἄραγε ψηλαφήσειαν αὐτὸν καὶ εὔροιεν· καί γε οὐ μακρὰν ἀπὸ ἑνὸς ἑκάστου ἡμῶν ὑπάρχοντα. Εν αὐτῷ γὰρ ζῶμεν καὶ κινούμεθα καὶ ἐσμέν, ὡς καί τινες τῶν καθ' ὑμᾶς ποιητῶν εἰρήκασι Τοῦ γὰρ καὶ γένος ἐσμέν. Variæ lectiones et notæ. • w, eral. * παρεικάζοντες Παύλον, erat. * ὄρειος, erat. • μοιχίας, eral. 18 In vulgatis nonnull est, ὁ Κύριος. V. C. et Β. legunt, καὶ πάντα, quam lectionem ego quoque sequor. προτεταγμένους. 1ª In vulgatis ess,

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. - CAP. XVII. Γένες οὖν ὑπάρχοντες τοῦ Θεοῦ, οὐκ ὀφείλεμεν νομίζειν χρυσῷ, ἢ ἀργύρῳ, ἢ λίθῳ χαρά γματι τέχνης καὶ ἐνθυμήσεως ανθρώπου το θεῖον εἶναι ὅμοιον. Ως δεισιδαιμονεστέρους. Δεισιδαίμων λέγεται ὁ δεδιὼς τὰ δαιμόνια, ὁ πάντα θειάζων, καὶ ξύλον, καὶ λίθον, καὶ πνεῦμα. Ωσπερ ἐγκωμιάζειν αὐτοὺς δοκεῖ. Δεισιδαιμονεστέρους δὲ, ἀντὶ τοῦ, εὐλαβε στέρους· τοῦτο δὲ εἶπε διὰ τὸν βωμόν. Ανειστήκει δὲ αὐτοῖς ὁ βωμὸς ἐκ τοιαύτης αιτίας· Πόλεμος τοῖς Αθηναίοις ποτὲ συνερράγη πρὸς ἐναντίους· εἶτα πράξαντες κακῶς ἀνεχώρησαν. Καὶ ἐπειδὴ παίζειν αὐτοὺς τοῖς δαίμοσιν ἔθος ἦν, τῶν δαιμόνων τις ἐπιφανεὶς, οὐδεπώποτε ἔφη παρ' αὐτῶν τεθεραπεῦσθαι· κἀκεῖνος αὐτοῖς ὀργισθείς, τῆς ἥττης ταύτης αἴτιος γεγενῆσθαι. Ἐκείνῳ τε οὖν ἀνίστησαν 18 ναόν· καὶ ὡς φυλαττόμενοι μὴ τὸ αὐτὸ καὶ ἄλλοτε πάθοιεν, παρέντες τινὰ Θεὸν ἄγνωστον αὐτοῖς, ἀνέστησαν τὸν βωμὸν ἐκεῖνον ἐπιγράφοντες· Αγνώστῳ Θεῷ· τοῦ το λέγοντες, ότι, Εἰ καί τις ἕτερος ἀγνοοῖτο παρ' ἡμῶν, εἰς τιμὴν ἐκείνου οὗτος ὁ βωμὸς ἐγηγέρθω, ὡς ἂν ἵλεως ἡμῶν " εἴη, εἴπερ ἀγνοούμενος ὢν μὴ θεραπεύοιτο. "Ην δὲ ἡ πᾶσα τοῦ βωμοῦ ἐπιγραφή θεοῖς Ασίας, καὶ Εὐρώπης, και Λιβύης· Θεῷ ἀγνώστῳ καὶ ξένῳ. – Διερχόμενος γὰρ καὶ ἀναθεωρῶν τὰ σεβάσματα ὑμῶν. Εὗρεν ἐν τῇ πόλει οὐχὶ βιβλίον, θεῖον, ἀλλὰ βωμὸν ἑστηκότα· καὶ ἀπὸ τῆς ἐπιγραφῆς τοῦ βωμοῦ τὸν βωμὸν καθείλε. Τι γὰρ ἔδει ποιῆσαι αὐτόν; Ελληνες πάντες ἦσαν ἀπε βεῖς. Εἰ ἀπὸ Εὐαγγελίων διηλέχθη αὐτοῖς, κατεγέ λων· ἀπὸ προφητῶν, οὐκ ἐπίστευον. Ἀπὸ τῶν ὅ πλων οὖν τῶν πολεμίων αὐτὰ εχειρώσατο· καὶ τοῦ το ἔστιν ὁ λέγει· Εγενόμην τοῖς ἀνόμοις ὡς ἄνομος. Εἶδε τὸν βωμὸν, καὶ μετέστησε τὰ γράμματα πρὸς ἑαυτόν· μᾶλλον δὲ τὸ νόημα τούτων μετέθηκεν. Ἐγέγραπτο, φησίν, ἐν τῷ βωμῷ· 'Αγνώστῳ Θεῷ. Τίς δὲ ἦν ἄλλος ἀγνοούμενος Θεός, ἀλλ᾽ ἢ ὁ Χριστός; Τί οὖν; οἱ ᾿Αθηναῖοι διὰ τὸν Χριστὸν ἔγραψαν τοῦ το; Εἰ διὰ τὸν Χριστὸν ἔγραψαν, οὐκ ἦν οὕτω θαυ μαστὸν τὸ κατόρθωμα Παύλου. Αλλ' ἐκεῖνοι μὲν ἄλλω; ἔγραψα,· οὗτος δὲ ἴσχυσεν ἄλλω; αὐτὸ μεταβαλεῖν. Αναγκαῖον δὲ εἰπεῖν τίνος ἕνεκεν ἐκεῖνοι ἔγραψαν ᾿Αγνώστῳ Θεῷ. Πολλοὺς εἶχον θεούς ἐκεῖνοι, καὶ ἐπιχωρίους καὶ ξένους. Τούτους τοίνυν τοὺς μὲν παρὰ μητέρων εἶχον δεξάμενοι· τοὺς δὲ, ἀπὸ τῶν πλησίων ἐθνῶν. Ἐπεὶ οὖν οὐκ ἐξ ἀρχῆς πάντας ἐδέξαντο, ἀλλὰ κατὰ μικρὸν εἰσηνέχθησαν αὐτοῖς· οἱ μὲν, ἐπὶ τῶν πατέρων, οἱ δὲ, ἐπὶ τῶν πάππων, οἱ δὲ ἐπὶ τῆς γενεᾶς τῆς αὐτῶν, συνελθόν τες εἶπον, ὅτι, "Ωσπερ τούτους Αγνοοῦμεν, εἶτα ὕστερον αὐτοὺς ἐγνωρίσαμεν, οὕτω συμβαίνει καὶ ἄλλον εἶναι ἀγνοούμενον, καὶ ὄντα μὲν Θεὸν, οὐ γνωριζόμενον δὲ ὑφ᾽ ἡμῶν. καὶ διὰ τοῦτο λανθάνει ἀμελούμενος καὶ μὴ θεραπευόμενος. Έστησαν οὖν βωμὸν, καὶ ἐπέγραψαν 'Αγνώστῳ Θεῷ· τοῦτο λέγοντες διὰ τοῦ γράμματος, ὅτι καὶ εἴτις ἐστὶ Θεὸς 13 ἴσ. ἀνέστησαν. ει ἡμῖν ἴσ. PATROL. GR. CXXY. VERS. 29. Cum igitur simus Dei progenies, non debemus existimare auro, aut argento, aut lapidi arte et industria humana sculpto simile esse numen divinum. 135 Fere religiosiores. Δεισιδαίμων dicitur is, qu timet dæmonia, qui omnia pro numine colit et vcneratur, et lignum, et lapidem, et spiritum. Quasi laudare eos videlur. Δεισιδαιμονεστέρους autem, id est, daemonia timentes, posuit pro religiosores: hoc autem dixit propter altare. Porro altare exstructum fuerat ab illis ex hujnsmodi causa: Prælio quondam conflixerant Athenienses cum adversariis: deinde accepta clade recesserant. Et quoniam ludos dæmonibus celebrare consueverant, quidam dæmon cum apparuisset, nunquam ab illis se cultum esse dicebat: ac sese illis iratum mali praelii illius auctorem et causam fuisse. Itaque et illi delubrum exstruxerunt: et ut caventes ne quando alias quoque, quod aliquem incognitum sibi Deum præteriis sent ac neglexissent, idem ipsis accideret, exstruxe runt illud altare, inscribentes: Ignoto Deo: hoc significantes. Etiamsi quis alius a nobis ignoretur, in honorem illius hoc altare exstructum esto, ut nobis propitius sit, si cum nobis incognitus sit non colatur. Erat autem aræ tota inscriptio hæc: Diis Asia, Europa et Libye: Deo incognito ac peregrino. Cum transirem enim et contemplarer numina quæ colitis. Invenit in urbe non librum divinum, sed aram stantem: atque occasione sumpta ab altaris inscriptione, altare demolitus est. Quid enim illum facere oportebat? Græci omnes erant impii et veri Dei cultus expertes. Si ab Evangeliis sumpto argnmento verba ad eos fecisset, derisissent: si a propletis, non credidissent. Armis igitur hostium ipsa arma subegit; atque hoc est quod dicit: Fui legis expertibus et impiis tanquam impius et legis exvers. Vidit altare, et ad suum usum scripta traduxit: imo vero sententiam illorum traduxit et invertit. Inscriptum, inquit, altari erat, Ignoto Deo. Quis autem erat alius Deus qui ignorabatur, præterquam Christus? Quid igitur? an Athenienses propter Christum scripserant hoc? Si propter Christum scripsissent, non adeo mirandus esset reí a Paulo inceptæ prosper successus. Verum illi quidem aliDter scripserant: hic vero potuit scriptum aliter traducere atque immutare. Necesse est autem dicere, cujus rei gratia illi scripserant, Ignoto Deo. Multos illi deos habebant tum patrios atque domesticos, tum hospites ac peregrinos. Hos igitur partim quidem a matribus acceptos habebant, partim vero a finitimis nationibus. Quoniam ergo non omnes ab initio acceperunt, sed paulatim ab iis introducti erant, alii quidem elate patrum, alii vero tempore avorum, alii ipsorum ætate, congregati dixerunt: Quemadmodum hos ignorabamus, deinde postea eos cognovimus, ita accidere potest ut etiam alius ignoretur, Variæ lectiones et notæ.

S Ορα ὑπερβολὴν δεισιδαιμονίας. Διὰ τοῦτο ὁ Παῦ λος ἔφη· Κατὰ πάντα ὡς δεισιδαιμονεστέρους ὑμᾶς θεωρῶ, ἀντὶ τοῦ, εὐλαβεστέρους· οὐ γὰρ τους γνωρίμους ὑμῖν δαίμονας θεραπεύετε μόνον, ἀλλὰ καὶ τοὺς οὔπω γνωρισθέντας ὑμῖν. Καὶ αἰχμα λωτίσας τὸ νόημα, ἐπέστησεν αὐτὴ ἐπὶ τὸν Χριστόν. Ον γὰρ ἀγνοοῦντες εὐσεβεῖτε ὑμεῖς, τοῦτον ἐγὼ καταγγέλλω ὑμῖν. Εμελλον ταῦτα ἐγκαλεῖν Αθηναίοι, ὅτι, Ξενίζοντα δόγματα εἰσφέρεις ὅτι, Θεὸν ἂν οὐκ ἴσμεν, εἰσφέρεις. Βουλόμενο; οὖν ἀπαλλαγῆναι τῆς ὑποψίας καὶ διδάξαι ὅτι οὐ ξένον κηρύττει Θεόν, ἀλλ᾽ ἂν προλαβόντε; αὐτοὶ διὰ τῆς θεραπείας ετίμησαν, Υμεῖς με προ ελάβετε, φησίν, ἔφθασεν ὑμῶν ἡ θεραπεία τὸ ἐμὲν οῦντες θεραπεύετε. Ὁ Θεὸς ποιήσας τὸν κόσμον, μίαν φωνὴν ἐφθέγξατο, δι' ἧς πάντα κατέστρεψε τὰ τῶν φιλοσόφων. Οἱ μὲν γὰρ Επικούριοι 18 αυτόματά φασι καὶ ἀπὸ ἀτόμων· οὗτος δὲ, ἔργον φησί Θεοῦ τὸν κόσμον καὶ τὰ ἐν αὐτῷ πάντα. Οὐκ ἐν χειροποιήτοις ναοῖς κατοικεῖ. Ἵνα μὴ νομίσωσιν ἕνα τῶν πολλῶν εἶναι Θεὸν τὸν ὑπ' αὐτοῦ κηρυττά μενον, διορθοῦται ἐπάγων· Οὐκ ἐν χειροποιήτοις ναοῖς κατοικεῖ, ἀλλ᾽ ἐν ἀνθρωπίνῃ ψυχῇ. Τί ούν; Οὐ κατῴκει ἐν τῷ ναῷ τῶν Ἱεροσολύμων; Οὐ δῆ:1, ἀλλ᾽ ἐνήργει. Πῶς οὖν ἐθεραπεύετο ὑπὸ χειρῶν ἀνθρώπων παρὰ Ἰουδαίοις; Οὐχ ὑπὸ χειρῶν, ἀλλ' ὑπὸ διανοίας· ἐπεὶ ἐκεῖνα οὐκ ἐζήτει οὗτος ὡς προσδεόμενος. Μὴ φάγομαι κρέα ταύρων; φησί, qni Deus quidem sit, sed nobis incognitus, et id- ἕτερος ἀγνοούμενος ἡμῖν, κἀκεῖνον θεραπεύσομεν, cireo nos fa Hat, dum negligitur et non colitur. Statuerunt igitur altare et inscripserunt, Ignoto 136 Deo: hoc scripto illo significantes: Eliamsi quis alius est Deus nobis incognitus, tum quoque colemus. Animadverte immensum at excellentem dæmonum metum. Idcirco Paulus dioebat: In omnibus fere ad timorem dæmonum propensiores vos esse video, hoc est, religiosiores. Non enim vobis notos dæmones salos colitis, verum etiam vobis nondum notos. Itaque-cum captiose sententiam altaris inscriptionis interpretatus esset, accommodavit cam ad Christum. Quem enim ignorantes-vos colitis, kunc ego amnuntio vobis. Ilis verbis illum erant insimulaturi Athenienses: Novam atque peregrinam doctrinam introducis, Deum quem ignoramus introducis. 13 κήρυγμα· τοῦτον γὰρ καταγγέλλω, ὃν ὑμεῖς ἀγνο Cum igitur vellet liberari suspicione atque docere se non peregrinum. Deum prædicare, sed quem ipsi antea colendo honorassent, Vos, inquit, me prævenistis, vester cultus meæ prædicationi antevertit: hunc enim annuntio, quem vos ignorantes colitis. Deus qui fecit mundum. Unum verbum prolocutus est, quo omnia philosophorum dogmata atque sententias subvertit. Nam Epicurei quidem res fortuitas esse aiunt, et ex atomis, hoc est, ex individuis corpusculis effici: hic vero Dei opus mundum esse ait, et omnia quæ sunt in eo. Non in manufac¡is templis habitat. Ne existimarent unum de multis esse Deum, qui ab co prædicabatur, quod dixerat corrigit, subjungens, Non in manufactis templis habitut, sed in animo humano. Quid igitur? annon καὶ τὰ ἑξῆς. — Μὴ προσδεόμενός τινος αὐτὸς habitabat in templo Jerosolymorun? Nequaquam, sed operabatur ac vim suam exercebat, et in actum proferebat. Qui igitur manibus hominum colebatur apud Judzos? Non manibus, sed mente: quoniam illa hic non desiderabat quasi alicujus rei egenus: Num vescar, inquit, carnibus laurorum? etc.· Nulla re indigens, cum ipse det omnibus vitam et halitum. Duo ponit deitatis certa argumenta, nimirum quod et ipse nulla re indigeat, et omnibus omnia præbeat. Ecce autem etiam animæ illum conditorem facit, non genitorem. Definivitque ac statuit tempora certa alque præscripta. Definivit ac præscripsit ut quærerent Deum: verum non semper hoc præscripsit, sed certis atque præscriptis temporum vicissitudinibus, ostendens eos nunc, cum non quæsivissent, invenisse. Quoniam enim quæsitum non invenerant, ostendit illum ita fuisse manifestum, ut si aliqua res in medio posita contrectetur. Non enim hic quidem cœlum erat, alibi autem non neque in hoc quidem tempore erat, in alio vero non. Itaque et in omni tempore, et in omni termino ac limite poterat inveniri: ita rem disposuit et administravit, ut neque loco neque tempore prohiberetur. Hoc enim ipsum maxime eos adjuvabat, quod ubique caelum est, et quod in omni tempore stat. 1603διδοὺς πᾶσι ζωὴν καὶ πνοήν. Δύο τεκμήρια Θεότητος, τὸ αὐτόν τε μηδενὸς δεῖσθαι, καὶ πᾶσι πάντα παρέχειν. Ἰδοὺ δὲ καὶ τῆς ψυχῆς αὐτὸν δη μιουργὸν ποιεῖ, οὐ γεννήτορα. Ορίσας προσ τεταγμένους καιρούς. Ώρισε ζητῆσαι τὸν Θεόν ἀλλ᾽ οὐ διαπαντός τοῦτο ὥρισεν, ἀλλὰ 16 τεταγμένους καιρούς· δεικνὺς ὅτι νῦν οὐχὶ ζητήσαντες εὗρον· ἐπειδὴ γὰρ ζητήσαντες οὐχ εὗρον, δείκνυσιν ὅτι οὕτως ἦν φανερῶς 19 ὥσπερ ἂν εἰς μέσον τε ψηλαφώμενος. Οὐ γὰρ ἐνταῦθα μὲν ἦν οὐρανὸς, ἀλλαχοῦ δὲ οὔ· οὐδὲ ἐν τούτῳ μὲν ἦν τῷ χρόνῳ, ἄλλῳ δὲ οὔ. Ωστε καὶ κατὰ πάντα καιρὸν καὶ κατὰ πᾶσαν ὁροθεσίαν δυνατὸν εὑρεῖν αὐτόν· οὕτως ᾠκονόμησεν, ὥστε μήτε τόπου κωλύεσθαι μήτε χρόνῳ. Αὐτὸ γὰρ τοῦτο μάλιστα αὐτοῖς συν εβάλλετο τὸ πανταχοῦ εἶναι τὸν οὐρανὸν, καὶ τὸ ἐν παντὶ χρόνῳ ἑστάναι. Οὕτως ἐγγὺς ἐστι, φησίν, ὡς χωρὶς αὐτοῦ μὴ ζῆν. Ἐν αὐτῷ γὰρ ζώμεν καὶ κινούμεθα καὶ ἐσμέν. Ωσπερ ἐν σωματικῷ ὑποδείγματι 10 ἀδύνατον ἀγνοῆσαι αέρα πανταχού κεχυμένον, καὶ οὐ μακρὰν ἀπὸ ἑνὸς ἑκάστου ἡμῶν ὑπάρχοντα, μᾶλλον δὲ καὶ ἐν ἡμῖν ὄντα. Τὴν πρόνοιαν αὐτοῦ λέγει καὶ τὴν συγκρότησιν, τὸ εἶναι παρ' αὐτοῦ, τὸ ἐνεργεῖν, τὸ μὴ ἀπολέσθαι. Ως και τινες τῶν καθ' ὑμᾶς ποιητών ειρήκασιν. Varia lectiones et notæ. 18 [σ. Ἐπικούρειοι. 1. Videtur desiderar κατά. 11 Ισ. φανερός. Ει ψηλαφώμεν ααι ψηλαφώμενον. • Videtur desiderari, διδάσκει, παρίστησιν, aut simile quid.

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. - CAP. XVII. Αρατος μὲν ὁ σοφὸς περὶ τοῦ Διὸς εἶπε· Τοῦ γὰρ Adeo prope est, inquit, ut 137 absque illo vivere καὶ γένος ἐσμέν· ουτος δὲ περὶ τοῦ Δημιουργοῦ αὐτὸ λέγει, οὐ τὸν αὐτὸν ἐκείνῳ λέγων, μὴ γένοιτο ᾿Αλλὰ τὸ κυρίως ἐπ' αὐτῷ 10 λέγων· ἐπεὶ καὶ βωμὸν τούτου εἶπεν, οὐκ ἐκείνου οὗ ἔπεβον. Γένος τοῦ Θεοῦ εἶπεν ἡμᾶς, τουτέστιν οἰκείους ἐγγυτάτους· ἐπειδὴ ἐκ τοῦ γένους ἡμῶν ὁ Θεὸς εὐδόκησε τεχθῆναι ἐπὶ τῆς γῆς. Οὐκ εἶπε δὲ, Οὐκ ὀφείλετε χρυσῷ ἢ ἀργύρῳ τὸ θεῖον νομίζειν εἶναι ὅμοιον, ἀλλὰ ταπεινότερον τούτου, Οὐκ ὀφείλομεν. Ορα δὲ πῶς τὸ ἀσώματον εἰσήγαγεν. Ἡ γὰρ διάνοια, ὅταν ὑποπτεύσῃ σῶμα, καὶ διάστημα υπονοεί. non possimus. Per ipsum enim vivimus et movemur et sumus. Quasi corporea similitudine atque exempło ostendit fieri non posse, ut aer qui ubique fusus, ac non procul ab unoquoque nostrum, imo vero qui etiam in nobis est, ignoretur. Providentiam illius significat, et conflationem atque exercitationem, nempe quod ab illo simus creati, quod ab illo proficiscatur efficientia et actus, quod non perea - mus. Ut etiam quidam vestri poetæ dixerunt. Aratus quidem ille sapiens de Jove dixit: Illius enim suMUS progenies: sed hic id dicit de Creatore, non eumdem significans, quem ille. Absit! sed id quod proprie de Deo dici convenit, significans quoniam etiam allare hujus dicit, non illius quem colebant. Progeniem Dei nos esse dixit, hoc est, cognatos prosi. mos: quoniam ex genere nostro Deo visum est nasci in terra. Non dixit autem, Non debetis existimare numen divinum simile esse auro aut argento: sed quod humilius est quam hoc, nempe Nan debe. mus. Vide autem ut introduxerit id quod est incorporeum. Mens enim cum corpus esse putat, etiam intervallum esse arbitratur. Τοὺς μὲν οὖν χρόνους τῆς ἀγνοίας υπεριδὼν ὁ Θεός, τανῦν παραγγέλλει τοῖς ἀνθρώποις πᾶσι πανταχοῦ μετανοεῖν. Διότι ἔστησεν ἡμέραν, ἐν ᾗ μέλλει κρίνειν τὴν οἰκουμένην ἐν δικαιοσύνῃ ἐν Ἀνδρὶ ᾧ ὥρισε, πίστην παρασχών πᾶσιν, ἀναστήσας αὐτὸν ἐκ νεκρών. Ακούσαντες δὲ ἀνάστασιν νεκρῶν, οἱ μὲν ἐχλεύαζον, οἱ δὲ εἶπον· 'Ακουσόμεθά σου πάλιν περὶ τούτου. Καὶ οὕτως ὁ Παῦλος ἐξῆλθεν ἐκ μέσου αυτ τῶν. Τινὲς δὲ ἄνδρες κολληθέντες αὐτῷ, ἐπίστευσαν ἐν οἷς Διονύσιος 30 ο 'Αρειοπαγίτης, καὶ γυνὴ ὀνόματι Δάμαρις, καὶ ἕτεροι σὺν αὐτοῖς. Τοὺς μὲν οὖν χρόνους τῆς ἀγνοίας. Οὐ περὶ τῶν ἀπελθόντων λέγει, ἀλλ᾽ οἷς παραγγέλλει οἷς οὐκ εἶπε, παρεῖδεν. Οὐ λέγει δὲ, Εκόντες έκακουρ τήσατε, ἀλλ᾽, Ηγνοήσατε. Παραγγέλλει γοῦν, οὐκ ἀπαιτεῖ κόλασιν, ὥσπερ ἀξίους ὄντας κολάσεως· ἀλλὰ τανῦν καλεῖ πρὸς μετάνοιαν. Διότι έστησεν ἡμέραν, ἐν ᾗ μέλλει κρίνειν τὴν οἰκουμένην. Αναγκαίως, φησί, κρίσιν κατὰ πασῶν πράξεων καὶ διαλήψεων τοιήσει ἐν ᾿Ανδρὶ ἂν ὥρισεν ἔσεσθαι κριτὴν ζώντων καὶ νεκρῶν· οὗτος δέ ἐστιν ὁ ἐναν Ορωπήσας Κύριος. Μεγάλα δὲ καὶ ὑψηλὰ ἀκούσαν τες, οὐδὲ προσείπον, ἀλλὰ τὴν ἀνάστασιν ἐχλεύαζον. Ψυχικὸς γὰρ, φησὶν, ἄνθρωπος, οὐ δέχεται τὰ τοῦ Πνεύματος. – Καὶ οὕτως ὁ Παῦλος ἐξῆλθεν ἐκ μέσου αὐτῶν. Οὕτω, πώς; Τοὺς μὲν πείσας, ὑπὸ δὲ τῶν γελώμενος. Τινὲς δὲ ἐπίστευσαν, ἐν οἷς καὶ Διονύσιος ὁ Αρεοπαγίτης. Εξω τῆς πόλεως ἦν τὸ κατ' Αρειον πάγον δικαστήριον. Ἐδίκαζον οὖν Ἀρεοπαγῖται περὶ τῶν σφαλμάτων πάντων καὶ ἀνομιῶν. Διὰ τοῦτο ἅτε ξένων δαιμονίων καταγγελέα τὸν Παῦ λον πρὸς τὴν ἐξ ᾿Αρείου Πάγου βουλὴν ἕλκουσιν· 19 Videtur locus corruptus. υπεριδών, aut simile quid. VERS. 30. Ac tempora quidem istius ignorantiæ cum Deus usque hoc tempus dissimularit, nunc omnibus, qui ubique sunt, hominibus denuntiat, ut ad sanitatem revertantur. VERS. 51. Propterea quod statuit diem, in quo juste judicaturus est orbem terrarum per Virum quem huic negotio destinavit, fidemque fecit omnibus, dum illum ex mortuis resuscitavit. VERS. 59. Andila autem resurrectione mortuorum, alii quidem irridebant, alii vero dixerunt: Audiemus le rursus de hac re. VERS. 33. Atque ita Paulus exivit de medio eorum. VERS. 34. Sed quidam viri sese illi adjunxerunt atque crediderunt: in quorum numero erat Dionysius Areopagita, et mulier nomine Damaris, et alii cum illis. Ac tempora quidem istius ignorantiæ, etc. Non de mortuis loquitur, sed de iis, quibus denuntiat Deus. 'Υπεριδών, id cum despexerit, cum dissimularit, non dixit, παρείδεν, id proprie significat, perperam vidil, allucinatus est, dum aliud pro alio videndo accipit, quod de Deo suspicari absurdum est et alienum. Non dicit autem, Sponte ac voluntate vestra atque consulto peccastis et malefici fuistis, sed, ignorastis quid fuerit faciendum. Denuntiat igitur, non pœnas expetit, tanquam a supplicio dignis: sed nunc invitat ad pœnitentiam, ad saniorem mentem, et ut vos ad frugem bonam recipiatis. Propterea quod statuit diem, in quo judicaturus est orbem terrarum. Necessario, inquit, judicium de omnibus factis atque cogitatis 138 faciet per Virum, quem destinavit judicem vivorum et mortuorum: is autem est Dominus, qui homo factus est. Cæterum cum magna atque sublimia audissent, ne alloquio quidem illum dignati sunt, sed ressurrectionem deridebant. Animalis enim, inquit, homo non probat neque amplectitur spiritualia. Atque ita Paulus exiVaria lectiones et notæ. 10 In vulgatis est, ἐν οἷς καὶ Διονύσιος. • Videtur locus mutilus, ac desiderari,

vit de medio illorum. Ita. Quomodo? Alios quidem ἀλλ' ἐν τοῖς Ἀρεοπαγίται, τότε τελῶν, ἅτε δικαστής, ὁ θεῖος Διονύσιος, ἀδίκαστον ἀπένειμε τη ἀληθείᾳ τὴν ψῆφον· καὶ ἐῤῥῶσθαι φράσας τῇ τῶν Αρεοπαγιτῶν ἀνοήτῳ σεμνότητι, τοῦ φωτίσματος είχετο. Κἂν γὰρ Ῥωμαῖοι τότε έκράτουν, ἀλλ᾽ οὖν αυτονόμους ἀφῆκαν ᾿Αθήνας καὶ Λακεδαίμονα Οθεν ἔτι καὶ παρ' Αθήνας 8 καὶ νὰ κατὰ τοὺς Αρεοπαγίτας ἐπολιτεύετο. Καὶ τελεῖται μὲν τὰ τῆς σωτηρίας δόγματα διὰ Παύλου· παιδεύεται δὲ διδασκάλως ὑπὸ Ἱεροθέῳ τῷ μεγίστῳ. persuasos et in suam sententiam adductos relinquens, ab aliis vero derisus. Quidam autem crediderunt, in quibus erat etiam Dionysius Areopagita. Extra urbem curia erat in colle Martio. Cognoscebant igitur Areopagitæ de omuibus fraudibus ac maleficiis. Idcirco Paulum utpote peregrinorum dæmoniorum annuntiatorem, ad curiam atque senatum Martii collis trabunt: sed cum tunc divinus Dionysius in collegium Areopagitarum pro judice cooptatus esset, veritati evangelicæ hoc tribuit, ut contra cam pronuntiare nollet. Et cum valedixisset ac renuntiasset stultæ Areopagitarum severitati, illuminationem Evangelii amplectebatur. Nam etsi Romani tunc rerum potiebantur, tamen Athenas et Lacedæmona liberas reliquerunt: unde etiam tunc apud Athenienses judicium quoque Areopagitarum exercebatur. Atque initiatur quidem et imbuitur Dionysius salutari doctrina per Paulum, sed eruditur et instituitur, tanquam puer a magistro, ab Hierotheo maximo. CAPUT XVIII. VERS. 1. Posthæc autem Paulus, relictis Athenis, venit Corinthum: VERS. 2. Atque illic nactus quemdam Judæum nomine Aquilam, Ponticum natione, qui recens venerat ex Italia, et Priscillam ejus uxorem, propterea quod Claudius Cæsar jusserat omnes Judæos excedere Rona, accessit ad eos, Vers. 3. Et quia eamdem artem noverat, mansit apud illos et artem exercebat: erant enim arte tentoriorum confeclores. VERS. 4. Sermocinabatur autem in Synagoga omni die Sabbati, ac suadebat Judæis et Græcis. VERS. 5. Ut autem Silas et Timotheus descenderunt Μετὰ δὲ ταῦτα χωρισθεὶς ὁ Παῦλος ἐκ τῶν Αθηνών, ἦλθεν εἰς Κόρινθον. Καὶ εὑρών τινα Ἰουδαῖον ὀνόματι Ακύλαν, Ποντικὸν τῷ γένει, προσφάτως ἐληλυθότα ἀπὸ Ἰταλίας “, καὶ Πρίσκιλλαν γυναῖκα αὐτοῦ (διὰ τὸ προστεταχέναι " Κλαύδιον χωρίζεσθαι πάντας τοὺς Ἰουδαίους ἐκ τῆς Ρώμης), προσῆλθεν αὐτ τοῖς, Καὶ διὰ τὸ ὁμότεχνον εἶναι, ἔμεινε " παρ' αὐτοῖς, καὶ εἰργάζετο· ἦσαν γὰρ σκηνοποιοὶ τὴν τέχνην. Διελέγετο δὲ ἐν τῇ συναγωγῇ κατὰ πᾶν Σάββατον, ἔπειθέ τε 'Ιουδαίους καὶ ῾Ελληνας. ὡς δὲ κατῆλθον ἀπὸ τῆς Μακεδονίας ὅ τε de Macedonia, Paulus Spiritu concitabatur, testif- Σίλας καὶ ὁ Τιμόθεος, συνείχετο τῷ Πνεύματι ὁ cans Judæis Christum esse Jesum. VERS. 6. Cumque illi sese opponerent ac verbis divinam majestatem læderent, excussis vestimentis suis dixit ad eos: Sanguis vester super caput vestrum. Purus ego posthac ad nationes extraneas proficiscar. Venit Corinthum. Corinthum a Spiritu 139 ducebatur, in qua urbe manere eum oportebat. Nam Athenienses etsi peregrinarum ac novarum auditionum studiosi, tamen non attendebant, nec curabant doctrinam salutarem. Non enim huic rei studebant, sed ut semper haberent aliquid quod dicerent. Satis igitur esse Paulo visum est, si illic semina dejiceret. Propteru quod Claudius imperaverat. Nam Nerone quidem imperante, Paulus propter Christum supplicio affectus et martyrio consecratus est: Claudii vero tempore bellum adversus Judæos conflabatur et excitabatur, et Roma,tanquam homines pestiferi, Judæi pellebantur. Idcirco divina voluntate atque dispositione accidit, ut hic vinctus illuc abduceretur, ne tanquam Judæus expelleretur. Et quia Aquila erat ejusdem artificii, munsit apud eum et artem exerΠαῦλος, διαμαρτυρόμενος τοῖς Ἰουδαίοις τὸν Χριστὴν Ἰησοῦν. Αντιτασσομένων δὲ αὐτῶν καὶ βλασφημούν των, ἐκτιναξάμενος τὰ ἱμάτια, εἶπε πρὸς αὐτούς· Τὸ αἷμα ὑμῶν ἐπὶ τὴν κεφαλὴν ὑμῶν· καθαρὸς ἐγὼ ἀπὸ τοῦ νῦν εἰς τὰ ἔθνη πορεύσομαι. Ηλθεν εἰς Κόρινθον. Εἰς Κόρινθον ὑπὸ τοῦ Πνεύματος ήγετο, ἐν ᾗ μένειν ἔδει. Οἱ γὰρ Αθη ναῖοι ξένης ὄντες ἀκροάσεως ἐρασταί, ὅμως οὐ προσεἶχον. Οὐ γὰρ τοῦτο ἐσπούδαζον, ἀλλ᾿ ὥστε ἀεί τι ἔχειν εἰπεῖν. ἱκανῶς οὖν ἔχειν ἔδοξε τῷ Παύλῳ, τὸ καταβάλλειν τὰ σπέρματα ". Ἐπὶ μὲν γὰρ Νέρωνος, ἐτελειώθη ὁ Παῦλος· ἐπὶ δὲ Κλαυδίου, ἀνεῤῥιπίζετα ὁ πρὸς Ἰουδαίους πόλεμος, καὶ ἀπὸ Ρώμης ὡς λυμεῶνες ἠλαύνοντο. Διὰ τοῦτο οἰκονομεῖται τοῦτον ὡς δέσμιον ἀπαχθῆναι ἐκεῖ, ἵνα μὴ ὡς Ἰουδαῖος ἀπὸ ελαύνηται. Καὶ διὰ τὸ ὁμότεχνον εἶναι τὸν Ἀκύ λαν, ἔμεινε παρ' αὐτῷ καὶ εἰργάζετο. Διὰ τοῦτο μένει ὡς ἐπιτήδειον εὑρὼν καταγώγιον. Πολλῶν γὰρ αὐτῷ τῶν βασιλείων 80 ἐπιτηδειότερον ἦν, ὥσπερ καὶ τῷ ἀθλητῇ ἡ παλαίστρα τῶν ἁπαλῶν στρωμά των μᾶλλον χρήσιμος, καὶ τῷ πολεμιστῇ τὸ ξίφος Variæ lectiones et notæ. 13 Λακεδαίμον, erαι. 13 σ. παρ' Αθηναίοις. • Locus mutilus videtur, ac desiderari, τὸ δικαστήριον. 25 ἴσ. Ἱεροθέου τοῦ μεγίστου. 26 In vulgatis est, ἀπὸ τῆς Ἰταλίας. 3 In manuscriptο erat, προσταχθέναι· ίσ. προστεταχέναι. 38 In vulgatis, Εμενει. 20 Videntur hic repetenda esse verba Luca, διὰ τὸ προσο τεταχέναι Κλαύδιον. ο βασιλειών, erat.

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. CAP. XVIII. 75% τὸ σιδηροῦν, ἀλλ᾽ οὐ τὸ χρυσοῦν. Εκτιναξάμενος cebat. Idcirco manebat, quia commodum et idoneum τὰ ἱμάτια εἶπε πρὸς αὐτούς. Ωστε μὴ ῥήματι μόν νου, ἀλλὰ καὶ πράγματι φοβῆσαι· Τὸ αἷμα ὑμῶν ἐπὶ τὴν κεφαλὴν ὑμῶν. Ασαφές ἐστι τὸ ῥητόν. Οἶμαι δὲ αὐτὸν τοῦτο λέγειν· Εκαστος τῶν ἀποστατούντων Χριστῷ”, ὅς ἐστι ζωή, δοκεῖ ἑαυτὸν φονεύειν, ἀπὸ τῆς ζωῆς μεταβαίνων εἰς θάνατον, τὸ αἷμα αὐτοῦ τρόπον τινὰ ἐκχέων διὰ τῆς σφαγῆς, ἣν ἐπιφέρει ἐφ' ἑαυτόν. Τοῦτο οὖν φησιν· 'Ανθ' ὧν σφάζετε ἑαυτοὺς διὰ τῆς ἀπιστίας, αὐτοῦ τούτου ὑμεῖς ἀπόσχητε δίκην ἐμοῦ ἀθώου ὄντος. Ἐκ τούτου δυνατὸν εἰπεῖν ὅτι ὁ σφάζων ἑαυτὸν τιμωρεῖται παρὰ τοῦ Θεοῦ ὡ; φονεύς. nactus erat hospitium. Multis enim regiis ædibus erat illi commodius, quemadmodum etiam athletæ palestra mollibus stratis utilior est: et bellatori gladius ferreus, non aureus utilis est. Excussis vestimentis dixit ad eos: ut non verbo solum, sed etiam re terreret illos: Sanguis vester super capul vestrum. Obscurum est dictum. Sed opinor eum hoc significare: Quicunque desciscit a Christo qui est vita, seipsum interficere videtur, a vita transiens ad mortem, dum sanguinem suum quodammodo effundit per cædem et mortem quam sibi conciscit et infert. Hoc igitur dicit: Quod vosinetipsos jugilatis per incredulitatem, hujus ipsus delicti vos penas dabilis, cum ego innocens sim. Hinc dici potest, eum qui seipsura jugulat et occidit, a Deo puniri tanquam homicidam. Καὶ μεταβὰς ἐκεῖθεν, ἦλθεν εἰς οἰκίαν τινός ὀνόματι Ιούστου, σεβομένου τὸν Θεόν, οὗ ἡ oi-. κία ἦν συνομοροῦσα τῇ συναγωγῇ. Κρίσπος δὲ ὁ ἀρχισυνάγωγος ἐπίστευσε τῷ Κυρίῳ σὺν ὅλῳ τῷ οἴκῳ αὐτοῦ, καὶ πολλοὶ τῶν Κορινθίων ἀκούσαντες, ἐπίστευσαν καὶ ἐβαπτί ζοντο. Εἶπε δὲ ὁ Κύριος δι' δράματος τῷ Παύλῳ ἐν νυκτί· Μὴ φοβοῦ, ἀλλὰ λάλει, καὶ μὴ σιωπή σης. Διότι ἐγώ εἰμι μετὰ σοῦ· καὶ οὐδεὶς ἐπιθήσε ταί σοι τοῦ κακῶσαι σε, διότι λαός εστί μοι πολὺς ἐν τῇ πόλει ταύτῃ. Ἐκάθισέν τε ἐνιαυτὸν καὶ μῆνας ἐξ, διδά σκων ἐν αὐτοῖς δὲ τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ. Οὗ ἡ οἰκία ἦν συνομοροῦσα. Ὥστε καὶ ἀπὸ τούτου ζῆλον ἔχειν, ἀπὸ τῆς γειτνιάσεως. Κρίσπος δὲ ὁ ἀρχισυνάγωγος ἐπίστευσε τῷ Κυρίῳ. Τοῦτον λέγει Κρίσπον, περὶ οὗ λέγει· Οὐδένα ἐβάπτισα, εἰ μὴ Κρίσπον καὶ Γάϊον. Μὴ φοβοῦ, ἀλλὰ λάλει, καὶ μὴ σιωπήσῃς. Ο μάλιστα αὐτὸν ἔδει, τοῦτο ὕστερον αὐτῷ λέγει. Οὐδὲν γὰρ ἐλύπει οὕτω τὸν Παῦλον, ὡς οἱ ἀπειθοῦντες. Γαλλίωνος δὲ ἀνθυπατεύοντος τῆς Ἀχαΐας, κατεπέστησαν ομοθυμαδόν οἱ Ἰουδαῖοι τῷ Παύλῳ· καὶ ἤγαγον αὐτὴν ἐπὶ τὸ βῆμα, Λέγοντες, ὅτι, Παρὰ τὸν νόμον οὗτος ἀναπεί. θει τοὺς ἀνθρώπους σέβεσθαι τὸν Θεόν. Μέλλοντος δὲ τοῦ Παύλου ἀνοίγειν το στόμα, εἶπεν ὁ Γαλλίων πρὸς τοὺς Ἰουδαίους· Εἰ μὲν ἦν ἀδίκημα 33 τι ἢ ῥᾳδιούργημα πονηρόν, ὦ Ιουδαῖοι, κατὰ λόγον ἂν ἠνεσχόμην ὑμῶν· Εἰ δὲ ζητήματά ἐστι " περὶ λόγου, καὶ ἐνομά των, καὶ νόμου τοῦ καθ᾽ ὑμᾶς, ὄψεσθε αὐτοί· κριτὴς γὰρ ἐγὼ τούτων οὐ βούλομαι εἶναι. Καὶ ἀπήλασεν αὐτοὺς ἀπὸ τοῦ βήματος. Επιλαβόμενοι δὲ πάντες οἱ Ἕλληνες Σωσθέ 8 1 Cor. 1, 14. 81 [σ. Χριστοῦ. VERS. 7. Atque illinc digressus, venit in domum cujusdam nomine Justi, hominis religiosi, cujus ades continentes atque adjunctæ erant synagogæ. VERS. S. Crispus autem magister synayoyæ credidit Domino una cum tota familia sua, ac multi Corinthiorum, qui Paulum audiverant, crediderunt ac baptizabantur. VERS. 9. Dixit autem Dominus Paulo per visum nocturnum: Ne lineus, sed loquere, ac ne taceas, VERS. 10. Quoniam ego tibi adsum: ac nemo te invadet ut noceat tibi, quia mihi multus populus est. in hac urbe. VERS. 11. Commoratus est igitur illic annum et menses sex, ac verbum Dei docebat inter illos. Cujus ædes continentes erant. Ut etiam hinc studio et ardore incenderetur, nempe propter vicinitatem. Crispus autem princeps synagogæ credidit Domino. Hunc dicit Crispum, de quo dicit: Neminen baptizavi, nisi Crispum et Caium ". - Ne timeas, sed loquere, ac noli tacere. Quod maxime ipsum facere oportebat, id 140 posterius ei dicit. Nihil enim ita Paulum angebat atque sollicitum habebat, ut illi qui non credebant. VERS. 12. Sed Gallione proconsule Achair, Judai universi adorti Paulum duxerunt ad tribunal, VERS. 13. Dicentes: fic suadet hominibus, ut contra legem Deum colant. VERS. 14. Cum autem Paulus pro se dicere conarctur, Gallio dixit ad Judeos: Si quidem maleficium aliquod a vobis, Judæi, aut dolus malus commissus et improbe fraus facta proponeretur, recte vos ferrem et audirem accusantes: Vers. 15. Sin autem quæstiones sunt de verbo ct nominibus et teye vestra, vos ipsi videritis: nam ego de istis rebus cognoscere atque statuere nolo. VERS. 16. Et ita summovit ecs a tribunali. VERS. 17. Ac Græci omnes apprehensum Sosthenem Varia lectiones et notæ. In 3 In vulgatis est, διδάσκων αὐτούς. 33 In vulgatis est, εἰ μὲν οὖν ἦν ἀδίκημα. Οι Ιν vulgatis, ζήτημά ἐστι.

magistrum synagoga, pulsabant atque cadebant ante νην τὸν ἀρχισυνάγωγον, ἔτυπτον ἔμπροσθεν τοῦ tribunal et Gallio nihil horum curabat. βήματος· καὶ οὐδὲν τούτων τῷ Γαλλίωνι ἔμε Λεγ δη SA VERS. 18. Αt Ρaulus cum adhuc dies complures remansisset, fratres valere jussit, et in Syriam nariyavit, et una cum illo Priscilla et Aquila, cum lotondisset caput in Cenchreis: id enim voverat. Judæi universi adorti Paulum. Quomodo igitur Paulum adorti sunt, dixerit aliquis? Cum subito rapuissent. Atqui nihil valuerunt, sed duxerunt eum ad proconsulem, qui eos curia prohibuit, ac vir humanus et æquus hic mihi fuisse videtur. Apprehensum Sosthenem. Porro quod Sosthenem pulsa - bant, vel idcirco pulsabant, quod ipse Paulo magis erat deditus et addictus, quemadmodum etiam Crispus magister synagogæ: vel ad eum usque furorem progressi erant, ut non assecuti quod intenderant atque speraverant, pro Paulo Sosthenemi pulsarent: vel idcirco percutiebant eum, quia Paulum occidere voluerant, et Sosthenes eos prohibebat. At coram ipso magistratu quod non licebat committ: ntes, Sosthenem pulsabant, hoc quasi dicentes: Si qui vult facit quod vult, et non amplius locum habet lex, ecce etiam nos hunc pulsamus. Non vindicabat autem proconsul, nec animadvertebat. in eos, sed sinebat eos se mutuo pulsare: quia si contra aliquem alium hoc fecissent, prorsus poterat eos reprimere atque coercere. Atque una cum ipso avehebatur Priscilla et Aquila, cum caput rasisset in Cenchreis. Quoniam Judæi suspicabantur illum defectionem a lege docere, ac multi offendebantur in eo, ac prædicationem non amplectebantur: idcirço et hic et in templo Hierosolymis consulto hoc facit, et hoc erat quod ipse dicebat: Fui legi subditus 141 quasi legi obnoxius, ut legi subditos lucrifacerem. ld enim voverat. Votum dicit pollicitationem. Pollicitus enim erat se capillum abscissurum esse, ne postea amplius tanquam mundanus, ea quæ mundani solent agere, tractaret, sed tanquam more divino vivens, permaneret apud Ecclesiam. Atque etiam Aquila ex pollicitatione sibi crines abscidit. Qui enim pie nimirum' vivere volebant, hoc faciebant: quinetiam antiquitus hoc facere Judæi consueverant. Itaque et monachorum et canonicarum, id est regularium virginum et sanctimonialium, capilli recte detondentur. VERS. 19. Pervenit autem Ephesum, et illos ibi reliquit, sed ipse ingressus in synagogam, sermocinabatur cum Judais. VERS. 20. Rogantibus autem illis ut diutius apκd se maneret, morem eis non gessit, VERS. 21. Sed eos valere jussit cum diceret: Opor38 1 Cor. 1, 19 et 21. 35 ἔμελλεν, erat. 34 μανίαν, erat. est, μεῖναι. 'Ο δὲ Παῦλος ἔτι προσμείνας ἡμέρας ἱκανάς, τοῖς ἀδελφοῖς ἀποταξάμενος, ἐξέπλει εἰς τὴν Συρίαν· καὶ σὺν αὐτῷ Πρίσκιλλα καὶ Ακύλας κειράμενος τὴν κεφαλὴν ἐν Κεγχρεαῖς· εἶχε γὰρ εὐχήν. Κατεπέστησαν ὁμοθυμαδὸν οἱ Ἰουδαῖοι. Πῶς οὖν ἐπέθεντο; εἴποι τις ἄν. Αφνω ἁρπάσαντες. Καὶ μὴν οὐδὲν ἴσχυσαν, ἀλλ᾽ ἦγον αὐτὸν πρὸς τὸν ἀνθύπατον. Απετείχισε δὲ αὐτοῖς τὸ δικαστήριον. Επιεικής δέ τις άνθρωπος οὗτος εἶναι μοι δοκεῖ. Επιλαβόμενοι δὲ Σωσθένην. Τὸ δὲ τύπτειν τὸν Σωσθένην, ἢ διὰ τοῦτο ἔτυπτον, ἐπειδὴ καὶ αὐτὸς μᾶλλον προστιθέμενος ἦν τῷ Παύλῳ, ὡς καὶ Κρί σπος ὁ ἀρχισυνάγωγος· ἢ εἰς τοσοῦτον ἦσαν ἐληλα κότες μανίας 3, ὅτι ἀποτυχόντες τοῦ σκοποῦ αὐτῶν, ἀντὶ τοῦ Παύλου Σωσθένην έτυπτον· ἢ διὰ τοῦτο ἔτυπτον αὐτὸν, ἐπειδὴ ἠβουλήθησαν φονεῖται τὸν Παῦλον, καὶ Σωσθένης διεκώλυεν αὐτούς· ἐπ' αὐτοῦ δὲ τοῦ ἄρχοντος ἀκαθοσιώτως ποιοῦντες, ἔτυπτον τὸν Σωσθένην, τοῦτο λέγοντες· Εἰ ὁ θέλων ποιεῖ δ θέλει, καὶ οὐκ ἔστι νόμος, καὶ ἡμεῖς ἰδοὺ τύπτομεν τοῦτον. Οὐ προσεποιεῖτο δὲ αὐτοὺς ὁ ἀνθύπατος, ἀλλ᾽ εἴα τύπτειν ἀλλήλους· ἐπεὶ εἰ ἦσαν κατά τινος ἄλλου καὶ μὴ καθ᾿ ἑαυτῶν ποιήσαντες τοῦτο, πάντως εἶχεν αὐτοὺς σωφρονίσαι. 'Εξέπλει δὲ σὺν αὐτῷ Πρίσκιλλα καὶ Ἀκύλας κειράμενος τὴν κεφαλὴν ἐν Κεγχρεαῖς. Ἐπειδὴ ἐδόκει τοῖς Ἰουδαίοις ἀπο στασίαν τοῦ νόμου διδάσκειν, καὶ ἐσκανδαλίζοντο πολλοὶ εἰς αὐτὸν, καὶ οὐ παρεδέχοντο τὸ κήρυγμα τούτου χάριν καὶ ἐνταῦθα καὶ ἐν τῷ ἱερῷ ἐν Ἱερο σολύμοις οἰκονομικῶς τοῦτο πράσσει· καὶ τοῦτο ἦν, ὁ αὐτὸς ἔλεγεν· Εγενόμην τοῖς ὑπὸ νόμον ὡς ὑπὸ νόμον, ἵνα τοὺς ὑπὸ νόμον κερδήσω. - Εἶχε γὰρ εὐχήν. Εὐχὴν λέγει τὴν ὑπόσχεσιν. Υποσχό μενος γὰρ ἦν ἀποκόψαι την τρίχα, ἵνα μηκέτι ὡ; κοσμικὸς τὰ τῶν κοσμικῶν πράττῃ, ἀλλ' ὡς κατά Θεὸν ζῶν παραμείνῃ " τῇ Ἐκκλησίᾳ. Καὶ ᾿Ακύλας δὲ ἐξ ὑποσχέσεως ἀπέκοψεν ἑαυτοῦ τὰς τρίχας. Οι θέλοντες γὰρ δῆθεν θεοσεβῶς ζῆν, ἐποίουν τοῦτο· ἀλλὰ καὶ ἔθος ἦν παλαιὸν Ἰουδαίοις τοῦτο. Ὥστε καλῶς καὶ οἱ μονάζοντες καὶ αἱ κανονικαὶ ἀποκείρονται τὰς κόμας. Κατήντησε δὲ εἰς Εφεσον, καὶ ἐκείνους κατέλιπεν αὐτοῦ· αὐτὸς δὲ ἐλθὼν 3 τὴν συναγωγήν, διελέχθη τοῖς Ἰουδαίεις. Ερωτώντων δὲ αὐτῶν ἐπὶ πλείονα χρόνον εἶναι 30 παρ' αὐτοῖς, οὐκ ἐπένευσεν, Αλλά απετάξατο αὐτοῖς, εἰπών· Variæ lectiones et notæ, Δεν με οι παραμείνει, crat. 83 In vulgatis est, εἰσελθών. 39 In vulgatis

CAP. XVIII. πάντως τὴν ἑορτὴν τὴν ἐρχομένην ποιῆσαι εἰς tet me omnino proximum diem festum agere HierosoΙεροσόλυμα· πάλιν δὲ ἀνακάμψω πρὸς ὑμᾶς, lynis. Sed iterum revertar ad vos, volente Deo. Θεοῦ θέλοντος 40. Καὶ ἐκείνους κατέλιπεν ἐκεῖ. Τούτους ἀφῆκεν εἰς Εφεσον, εἰκότως ὡς διδάσκοντας· τοσοῦτον γὰρ αὐτῷ συγγενόμενοι χρόνον, πολλὰ ἔμαθον. Τὸ δὲ, Πάλιν ἀνακάμψω πρὸς ὑμᾶς, ὁ Παῦλος προφήτης ὢν καὶ ἰδὼν ὅτι ἔμελλεν ἀναστρέφειν, ἐπηγγείλατο πάλιν ἀναστρέφειν. Ινα δε μήτις ὑπὸ προπετείας τὸ αὐτὸ ποιῇ “', ἀτόπως ὑπισχνούμενος τόδε τι ποιεἶν, ἐδίδαξεν ἡμᾶς μηδὲν περὶ τῶν μελλόντων ὑπο ισχνείσθαι ποιείν είχα τοῦ εἰπεῖν· Τοῦ Θεοῦ θέλον τος. Οὐ γάρ τις οἶδε * τί τέξεται ἡ ἐπιοῦσα ἡμέρα. Αφρων οὖν ὁ μὴ προσδιορίζων τῇ ἐπαγγελίᾳ· Ἐὰν ὁ Κύριος θέλῃ. Ἐὰν γὰρ ὡς θαῤῥῶν, ὅτι πάντως ποιήσει, ἐπαγγείληται, ἀκούσεται πολλάκις• Αφρον, ταύτῃ τῇ νυκτὶ τὴν ψυχήν σου ἀρῶ· ἃ δὲ ὑπο έγχου, πότε ἔσται; Et illos reliquit ibi. Hos reliquit Ephesi; et recte eos ibi reliquit, ut qui ad docendum idonei essent. Cum enim tandiu cum illo vixissent, multa didicerant. Quod autem dicit, Iterum revertur æð vos, Paulus cum esset propheta, et præ:vidisset se esse FB: versurum, promisit se rursus csse rediturum. Sed: ne quis temeritate impulsus idem faciat, inconsiderate promittens se hoc vel illud esse facturum, docuit nos ut de futuris rebus nihil nos facturos esse polliceamur, quin adjiciamus hanc clausulam, Deo volente. Nemo namque novit, quid pariturus sit proximus dies. Amens est igitur, qui non adjicit promissioni illam distinctionem ac determinationem, Si Deus volet. Nam si tanquam fiducia plenus, certus atque securus, se prorsus aliquid esse facturum promiserit, audiet sæpenumero: Stulte, hac nocte animam tuam tollam: quæ ergo pollicitus es, quando flent? Καὶ ἀνήχθη ἀπὸ τῆς Ἐφέσου, καὶ κατελθὼν εἰς Καισάρειαν, ἀναβὰς καὶ ἀσπασάμενος τὴν Εκκλησίαν, κατέβη εἰς 'Αντιόχειαν. Καὶ ποιήσας χρόνον τινά, ἐξῆλθε, διερχό μενος καθεξῆς τὴν Γαλατικὴν χώραν καὶ Φρυγίαν, ἐπιστηρίζων τοὺς μαθητάς. Εθος ἀεὶ τοῦτο τῷ Παύλῳ, ἐπισκέπτεσθαι τοὺς πιστοὺς καὶ ἐπιστηρίζειν αὐτούς· ἵν' εἰ εὕροι σα θρωθέντας αὐτοὺς, ἀνακουφίσῃ τὰ τούτων βάρη τῷ διδασκαλικῷ λόγῳ. 23. Ἰουδαῖος δέ τις Απολλώς “8 ὀνόματι, Αλεξ- G ανδρεὺς τῷ γένει, ἀνὴρ λόγιος, κατήντησεν εἰς Εφεσον, δυνατὸς ὢν ἐν ταῖς Γραφαῖς. 45. Οὗτος ἦν κατηχημένος τὴν ὁδὸν Κυρίου, καὶ ζέων τῷ Πνεύματι ἐλάλει, καὶ ἐδίδασκεν ἀκρι- [ως τὰ περὶ τοῦ Κυρίου. Εἰσί τινες διαβεβαιούμενοι, ὡς ὁ Ἀπολλὼς οὗτός ἐστ: Απελὴς “, τῶν [Κορινθίων ἐπίσκοπος, περὶ οὗ γράφει Παῦλος· Περὶ δὲ 'Απολλῶ, πολλὰ παρ εκάλεσα αὐτόν· καὶ, Εγὼ ἐφύτευσα, 'Απολλώς ἐπότισε. Καὶ εἰ ἀληθὲς τοῦτο, σκόπει· ἢ διώνυμος ὁ ἀνήρ· ἢ ἄλλως "μετεποιήθη θάτερον τῶν ὀνομάσ των εἰς τὸ λοιπόν. *Επιστάμενος μόνον τὸ βάπτισμα Ιωάννου. Οὗτός το ήρξατο παρρησιάζεσθαι ἐν τῇ Συναγωγῇ. 'Ακούσαντες δὲ αὐτοῦ Ἀκύλας και Πρίσκιλλα, προσελάβοντο αὐτὸν, καὶ ἀκριβέστε ρον αὐτῷ ἐξέθεντο τὴν τοῦ Θεοῦ ὁδόν. τὴν Βουλομένου δὲ αὐτοῦ διελθεῖν εἰς Αχαΐων, προτρεψάμενοι οἱ ἀδελφοί, ἔγραψαν τοῖς μαθηταῖς ἀποδέξασθαι αὐτόν· ὃς παραγε νόμενος, συνεβάλλετο “πολύ τοῖς πεπιστευ κόσι διὰ τῆς χάριτος. Εντόνως γὰρ τοῖς Ἰουδαίοις διακατηλέγ 33 1 Cor. VERS. 22. Εt solvit Epheso, cumque descendisset Casaream et ascendisset et salutassel Ecclesiam, descendit Antiochiam: VERS. 23. Atque illic aliquandiu commoralus profectus est, peragransque deinceps Galaticam re gionem ac Phrygiam, discipulos confirmabat. Hæc semper Pauli consuetudo, ut inviseret fideles, et eos confirmaret: ut si eos debilitatos et vilatus invenisset, sublevaret illorum molestias atque gravamina oratione magistra. Vens. 24. Judaus autem quidam nomine Apolles, patria Alexandrinus, vir eloquens, pervenit Ephesum, qui multum poterat in Scripturis. 142 VERS. 25. Hic erat via Domini imbutus et initiatus, et fervens spiritu loquebatur: ac docebat diligentes ea, quæ pertinent ad Dominum. Sunt nonnulli, qui affirmant hunc Apollon esse Apellem Corinthiorum episcopum, de quo scribit Paulus: De Apollo multum eum rogavi. Item: Ego plantavi, Apollos rigavit s. Et an hoc verum sit,considera. Nam vel binominis fuit hic vir, aut alioquin alter trum horum nominum in alterum mutatum est. Sciens duntaxat baptisma Joannis. VERS. 26. Atque hic cœpit libere loqui in synagoga. Quem cum audivissent Aquila atque Priscilla, assumpserunt eum et exactius ei viam Domini exposuerunt. Vers. 27. Sed cum ille vellet transire in Achaiamı, adhortati fratres, scripserunt discipulis ut eum reciperent. Qui cum (illo) venisset, multum adjuvabat eos qui crediderant per gratiam. VERS. 28. Vehementer enim Judæos convincebat Varia lectiones et notæ. to In vulgatis est, τοῦ Θεοῦ θέλοντος. vulgatis, τοῦ Κυρίου. * Ισ. Απελλής. σε ποιεῖ, erat. 6 εἶδε, erat. * In vulgatis est, Απολλώς, In " In vulgatis est, συνεβάλετο.

publice, demonstrans per Scripturas Jesum esse χετο δημοσίᾳ, ἐπιδεικνὺς διὰ τῶν Γραφών, εἶναι Christum. τὸν Χριστὸν ᾿Ιησοῦν. Εἰ τὸ βάπτισμα μόνον Ιωάννου ἠπίστατο οὗτος, πῶς τῷ Πνεύματι ζέει; τὸ γὰρ Πνεῦμα οὐχ οὕτως ἐδίδοτο· καὶ εἰ οἱ μετὰ τοῦτον ἐδεήθησαν τοῦ βαπτί. σματος τοῦ Χριστοῦ, πολλῷ μᾶλλον καὶ οὗτος. Τί οὖν ἔστιν εἰπεῖν; Ἐμοὶ δοκεῖ οὗτος εἶναι τῶν ρκ' τῶν μετὰ τῶν ἀποστόλων βαπτισθέντων· ἦ, εἰ μὴ τοῦτο, ὅπερ ἐπὶ τοῦ Κορνηλίου γέγονε, καὶ ἐπὶ τούτῳ· καὶ ἄλλως, τὸ Ἰωάννου βάπτισμα προτροπὴν εἶχε μετανοίας μόνον, οὐ μὴν καὶ και θαρισμὸν ἁμαρτίας· ὡς εἶναι ταύτην τὴν διαφορὰν τοῦ Ἰωάννου βαπτίσματος καὶ τοῦ τῶν πι στῶν, ὅτι τὸ τῶν πιστῶν ἄφεσιν ἁμαρτιῶν χαρίζει ται· βαπτίζεται γὰρ εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, καὶ Si baptisma Joannis duntaxat hic sciebat, qui spiritu fervebat? Spiritus enim ita non dabatur: item si qui bunc secuti sunt, opus habuerunt baptismate Christi, multo magis etiam hic. Quid igitur dici potest? Mihi videtur hic fuisse unus de centum viginti, qui una cum apostolis baptizati sunt: aut si hoc ita non est, quod in Cornelio accidit, cliam evenit in hoc. Atque aliter. Baptisma Joannis exhortationem ad pœnitentiam et meliorem frugem duntaxat praestabat, sed non etiam expiationem peccati: ut hæc sit differentia inter baptisma Joannis et fidelium baptisma, nempe quod fidelium baptisma remissionem peccatorum largitur. Baptizatur enim fidelis in nomine Patris et Filii et Spiritus τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ὁ πιστὸς, καὶ sancti, et abluitur ab ea, quam antea habuerat religione. Quod si non habebant Spiritum sanctum qui ab Joanne baptizati erant, qui fiebat ut Apelles, qui in Joannis tantummodo baptisma baptizatus erat, Spiritu ferveret? Enimvero etiamɛi spiritu fervebat, Spiritum sanctum (tamen] non habebat; neque enim linguis loquebatur, neque prophetabat. Aliud autem est fervere spiritu, aliud item habere Spiritum sanctum. Qui habet Spiritum sanctum, habet eum in se habitantem, ac loquitur ipse Spiritus ex intimis penetralibus cordis quemadmodum Joquebatur apostolis, eos loqui vel juberet vel vetaret. At qui fervebat spiritu, per illuminationem et exhortatioDem, quæ extrinsecus adhibebatur, faciebat aliquid & dun 143 a Spiritu ducebatur. Nam ab iis rebus quæ cadunt sub sensum, conijcere oportet ea quæ videri non possunt. Acriter enim ac vehementer confutabat Judeos publice. Eo quod publice convincebat, linguæ liliertas ostendebatur: eo quod acriter potentia declarabatur: eo quod ex Scripturis tas quidquam conducit, ubi non est vis: neque CAPUT XIX. cum VERS. 1. Accidit autem interea dum Apollos erat Corinth, ut Paulus peragratis orientalibus partibus veniret Ephesum, et cum ibi reperisset discipulos quosdam, dixit ad eos: VERS. 2. An accepistis Spiritum sanctum, ex quo credidistis? At illi dixerunt ad eum: At nec an sit quidem Spiritus sanctus, audivimus. ἀποπλύνεται ἀπὸ τῆς προϋπούσης αὐτῷ θρησκείας. Εἰ δὲ οὐκ εἶχον Πνεῦμα ἅγιον οἱ ἀπὸ Ἰωάννου βαπτισθέντες, πῶς ὁ ᾿Απελλής μόνον εἰς τὸ Ἰωάννου βάπτισμα βαπτισθεὶς, ἕζεε τῷ Πνεύματι; 'Αλλ' ὧν εἰ καὶ ἔζεε τῷ Πνεύματι, Πνεῦμα ἅγιον οὐκ εἶχεν. Οὔτε γὰρ γλώσσαις ἐλάλει, οὔτε προεφήτευεν. "Αλλο δέ ἐστι τὸ ζέειν τῷ Πνεύματι, καὶ ἄλλο τὸ σχεῖν Πνεῦμα ἅγιον. Ο ἔχων Πνεῦμα ἅγιον, ἔχει αὐτὸ ἐνοικοῦν ἐν αὐτῷ, καὶ λαλεῖ αὐτὸ τὸ Πνεῦμα ἐκ τῶν ἔσωθεν, ὡς ἐλάλησε τοῖς ἀποστόλοις, κωλύον αὐτοὺς τὸν λόγον μὴ λαλεῖν, ἢ λαλεῖν. Ο δὲ ζέων τῷ Πνεί ματι, δι' ἐλλάμψεως καὶ προτροπῆς τῆς ἔξωθεν Επραττέ τι οδηγούμενος ὑπὸ τοῦ Πνεύματος. Απ' γὰρ τῶν αἰσθητῶν, τὰ ἀόρατα δεῖ στοχάζεσθαι. Εύτόνως τοῖς Ἰουδαίοις διακατηλέγχετο δημοσία. Τὸ 6 μὲν οὖν δημοσίᾳ ἐλέγχειν ή παῤῥησία ἐδεί κνυτο· τὸ δὲ σαφῶς, ἡ δύναμις ἐδηλοῦτο· τὸ 10 δὲ ἐκ τῶν Γραφῶν ἐπιδείκνυσιν ἡ ἐμπειρία. Ούτε γὰρ ἡ παῤῥησία τι συντελεῖ οὐκ οὔσης δυνάμεως, οὔτε ἡ δύναμις, οὐκ οὔσης παῤῥησίας. peritia demonstrabatur. Neque enim linguæ liberpotentia ac vis, ubi non est linguæ libertas. ΚΕΦΑΛ. ΙΘ'. VERS. 3. Atque ille dixit ad eos: Quo igitur baptismate baptizati estis? At illi dixerunt: Baptismate Joannis. VERS. 4. Paulus autem dixit: Joannes quidem baplicavit baptismale panitentia atque resipiscen - tiæ, populum adhortans ut in eum qui post ipsum venturus esset crederent, hoc est in Christum Jesum. VERS. 5. Quibus auditis, baptizati sunt in nomen Domini Jesu. Εγένετο δέ, ἐν τῷ τὸν Ἀπολλώ δ' εἶναι ἐν Κοι ρίνθῳ, Παῦλον διελθόντα τὰ ἀνατολικὰ μέρη, ἐλθεῖν εἰς Εφεσον, καὶ εὑρών τινας μαθητάς, εἶπε πρὸς αὐτούς· Εἰ Πνεῦμα ἅγιον ἐλάβετε πιστεύσαντες; Οἱ δὲ εἶπον πρὸς αὐτόν· Ἀλλ᾽ οὐδὲ εἰ Πνεύμα ἅγιον ἔστιν ἠκούσαμεν. Εἶπέ τε πρὸς αὐτούς· Εἰς τί οὖν ἐβαπτι σθητε; Οἱ δὲ εἶπον· Εἰς τὸ Ιωάννου βάπτισμα. Εἶπέ τε " Παῦλος Ιωάννης μὲν ἐβάπτισε βάπτισμα μετανοίας, τῷ λαῷ λέγων, εἰς τὸν ἐρχόμενον μετ' αὐτὸν, ἵνα πιστεύσωσι, τουτέστιν εἰς τὸν Χριστὸν Ἰησοῦν. 5. 'Ακούσαντες δὲ ἐβαπτίσθησαν εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ. Variæ lectiones et notæ. 67 Ισ. τούτου. 48 [σ. τῷ. ὁ ἴσ. εὐτόνως. 50 τα. τῷ, οἱ ἐπεδείκνυτο, ss In vulgatis est, ανωτερικά μέρη. * In vulgatis, είπε δέ. 5: In vulgatis est, Απολλώ.

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. - CAP. XIX. Ἀλλ᾽ οὐδὲ εἰ Πνεῦμα ἅγιον ἔστιν. Πολλῷ οὗτοι ἐκείνων διεστήκασιν, οἱ μηδὲ Πνεῦμα ἅγιον εἰ ἔστιν εἰδότες. Ότι, γὰρ οὐδὲ εἰ; Χριστὸν ἐπίστευον, δῆλον ἐκ τοῦ εἰπεῖν· Εἰς τὸν ἐρχόμενον μετ' αὐτὸν ἵνα πιστεύσωσι. Καὶ οὐκ εἶπεν, ὅτι Οὐδέν ἐστι τὸ βάπτισμα Ιωάννου, ἀλλ᾽, ὅτι ἀτελές. Πόθεν δὲ ἐκεῖνοι ἐν Ἐφέσῳ ὄντες τὸ βάπτισμα εἶχον Ἰωάννου; Ἴσως ἐπεδήμησαν τοῖς Ἱεροσολύμοις τότε καὶ ἀπῆλθον, καὶ οὐδὲ τὸν Ἰησοῦν ἐπίσταντο. Οὐ λέγει δὲ αὐτοῖς, Πιστεύετε εἰς τὸν Ἰησοῦν; ἀλλὰ τί; Εἰ Πνεῦμα ἅγιον ἐλάβετε πιστεύσαντες; Ηδει ὅτι οὐκ εἶχον, ἀλλὰ βούλεται αὐτοῖς εἰπεῖν, ἵνα μαθόντες ὧν ἀπεστέ ρηνται, αἰτήσωσιν, Καὶ ἐπιθέντος αὐτοῖς τοῦ Παύλου τὰς χεῖρας, ἦλθε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐπ' αὐτούς· ἐλά λουν τε γλώσσαις, καὶ προεφήτευον. Ησαν δὲ οἱ πάντες, ἄνδρες ὡσεὶ δεκαδύο. Οὐχ εώρων τὸ Πνεῦμα· ἀόρατον γάρ ἐστιν· αἱ σθητὸν δέ τινα ἔλεγχον ἐδίδου τῆς ἐνεργείας ἐκείνης ἡ χάρις. Καὶ ὁ μὲν τῇ Περσῶν, ὁ δὲ τῇ Ῥωμαίων, ὁ δὲ ἑτέρᾳ ἐφθέγγετο γλώσσῃ· καὶ τούτῳ ἐφανερούτο τὸ ἔξωθεν ", ὅτι τὸ Πνεῦμά ἐστιν ἐν αὐτῷ τὸ φθεγγόμενον. Εἰσελθὼν δὲ εἰς τὴν συναγωγὴν, ἐπαρρησιάζετο ἐπὶ μῆνας τρεῖς, διαλεγόμενος καὶ πείθων τὰ περὶ τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ. Τί ἐστιν, Επαῤῥησιάζετο; Πρὸς κινδύνους ἦν παρατεταγμένος· ἢ καὶ φανερώτερον διελέγετο, οὐ συσκιάζων τὰ δόγματα. Ορα δὲ πανταχοῦ ἑαυτὸν εἰσωθοῦντα 65 εἰς τὰς συναγωγάς, καὶ οὕτως ἐξιόντα. Πανταχοῦ γὰρ παρ' αὐτῶν ἐβούλετο λαβεῖν ἀφορ μάς. Ως δέ τινες ἐσκληρύνοντο καὶ ἠπείθουν, κακολογοῦντες τὴν ὁδὸν ἐνώπιον τοῦ πλήθους ἀποστὰς ἀπ' αὐτῶν ἀφώρισε τοὺς μαθητάς, καθ ημέραν διαλεγόμενος ἐν τῇ σχολῇ τυράννου τινός. Τοῦτο δὲ ἐγένετο ἐπὶ ἔτη δύο, ὥστε πάν τας τοὺς κατοικοῦντας τὴν Ἀσίαν ἀκοῦσαι τὸν λόγον τοῦ Κυρίου Ιησού, Ιουδαίους τε καὶ Ελληνας. Κακολογοῦντες τὴν ὁδόν. "Η ὁδὸν λέγει τὸν Χριστόν, ὃς καὶ ὁδὸς καλεῖται· ἢ ὁδὸν λέγει τὴν ἀληθῆ πίστιν, τὴν διὰ τοῦ Παύλου καταγγελλομές νην. Τὸ δὲ, ᾿Αφώρισε τοὺς μαθητάς, παιδεύει χωρίζεσθαι ἀπὸ τῶν βλασφημούντων τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τοὺς εἰς αὐτὸν πιστεύσαντας. Δυνάμεις δὲ 50 οὐ τὰς τυχούσας ἐποίει δ θεὸς διὰ τῶν χειρῶν Παύλου· Ωστε καὶ ἐπὶ τοὺς ἀσθενοῦντας ἐπιφέρε At nec an sit quidem Spiritus sanctus, etc. Multum ab illis hi differunt, qui nec an esset quidem Spiritus sanctus noverant. Nam nec in Christum quidem [illos] credidisse, liquet ex eo quod dixit: Ut in eum, qui post ipsum venturus esset, crederent. Ac non dixit nullum esse baptisma Joannis, sed esse imperfectum. Sed unde illi, qui Ephesi erant, baptisma Joannis habebant? Forsitan Hierosolymis erant peregrinati tunc et abiverant, ac nec Jesum quidem noverant. Non dicit autem illis, Credite in Jesum? sed quid? An Spiritum sanctum accepistis ex quo credidistis? Noverat eos non habere Spiritum sanctum, sed vult eis dicere, ut scientes quibus rebus careant, petant. VERS. 6. Εt cum Paulus manus eis imposuisset, venit Spiritus sanctus super illos: et loquebantur linguis, et prophetabant. VERS. 7. Erant autem omnino viri fere duodecim. Non videbant Spiritum. Videri enim non potest, sed gratia illius operationis argumentum quoddam et signum dedit, quod sensu percipi posset. Atque alius quidem lingua Persarum, alius Romanorum, alius alia lingua loquebantur: atque hoc declarabatur signo externo, nempe Spiritum esse qui loquebatur in ipso. 144 VERS. 3. Ingressus aulem in synagogam libere loquebatur ad menses tres, disserens ac suadens ea, quæ pertinent ad regnum Dei. Quid est quod dicit, Libere loquebatur? Periculis sese opponebat: aut etiam apertius disserebat, non umbra sententias obvolvens. Animadverte autem illum ubique sese in synogogas intrudere, atque ita egredi. Ubique enim ab illis sumere volebat occasiones. VERS. 9. Sed ut nonnulli obdurescebant, et fidem non habebant, vituperantes viam apud multitudinem, digressus ab illis segregavit discipulos, quotidie disserens in schola tyranni cujusdam. VERS. 10. Atque hoc factum est usque ad annos duos, ut omnes qui Asiam incolebant, audirent verbum Domini Jesu, Judæi et Græci. Vituperantes viam. Aut viam dicit Christum, qui etiam via vocatur: aut per viam significat veram fidem, quæ per Paulum annuntiabatur. Quod autem dicit, Segregavit discipulos, docet eos qui credunt in illum, ut discedant ab iis, qui maledictis lædunt majestatem Filii Dei. VERS. 11. Virtutes autem haud vulgares edebat Deus per manus Pauli, VERS. 12. Adeo ut etiam de corpore ejus sudaria σθαι ἀπὸ τοῦ χρωτὸς αὐτὸς σουδάρια, ἢ σιμι· aut semicinctia deferrentur et imponerentur agrotis Variæ lectiones et notæ. ἴσ. τοῦτο τῷ ἔξωθεν. ** Εἰσοθοῦντα, erat. se In manuscriplo est, δυνάμεις δέ· in vulgatis, δυνάμει; τε.

et illi morbis ita liberarentur, et spiritus mali exirent κίνθια ο καὶ ἀπαλλάττεσθαι ἀπ' αὐτῶν τὰς ab illis. De corpore ejus deferrentur et imponerentur sudaria. Non modo gestantem tangebant, verum etiam sumentes [sudaria] imponebant. Sed animadverte Judæorum animi duritiem. Cum ex vestimentis illorum miracula edi vidissent, non curabant neque movebantur. Nam sudariorum, semiciuctiorum et umbrarum discipulorum signa majora sunt, quam ca quæ Christus effecit. Sudaria et semicinetia, linea sunt utraque, sed sudaria quidem capiti imponuntur, semicinctia vero in manibus tenent, qui non possunt sudaria gestare, quales sunt qui gestant consulares stolas, ut abstergant humores faciei, ut sudores, salivan, lacrymas et reliqua. VERS. 13. Aggressi sunt autem quidam ex iis, qui obambulare solebant Judeis exorcistis, id est adjuratoribus, appellare super eos qui malis spiritibus correpti erant, nomen Domini Jesu, dicentes: Adjuramus vos per Jesum, quem Paulus prædicat. νόσους, τά τε πνεύματα τὰ πονηρὰ ἐξέρχεσθαι ἀπ' αὐτῶν. Επιφέρεσθαι ἀπὸ τοῦ χρωτὸς αὐτοῦ σουδά ρια. Οὐχὶ φοροῦντος άπτοντο μόνον, ἀλλὰ καὶ λαμβάνοντες ἐπετίθεσαν. Ορα δὲ πώρωσιν Ιουδαϊκήν· τὰ ἱμάτια αὐτῶν ἰδόντες ἐνεργοῦντα, οὐ προσεῖχον. Τὰ γὰρ τῶν σουδαρίων καὶ σιμικινθίων και τῶν σκιῶν τῶν μαθητῶν σημεῖα, εἰσι μείζονα ὧν ὁ Ἰησοῦς ἐποίησε. Σουλάρια και σιμικίνθια λινοειδῆ εἰσιν ἀμφότερα πλὴν τὰ μὲν σουδάρια ἐπὶ τῆς κεφαλῆς ἐπιβάλλεται· τὰ δὲ σιμικίν θια ἐν ταῖς χερσὶ κατέχουσιν οἱ μὴ δυνάμενοι ωράρια σε φορέσαι· οἷοί εἰσιν οἱ φοροῦντες ὑπατικά; στολὰς, πρὸς τὸ ἀπομάττεσθαι τὰς ὑγρότητας του Η προσώπου, οἷον ἱδρῶτας, πύελον, δάκρυον, καὶ τὰ λοιπά. ° Επεχείρησαν δέ τινες ἀπὸ τῶν περιερχο μένων Ιουδαίων ἐξορκιστῶν, ὀνομάζειν ἐπὶ τοὺς ἔχοντας τὰ πνεύματα τὰ πονηρὰ τὸ ὄνομα τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ, λέγοντες Ορκίζομεν ὑμᾶς τὸν Ἰησοῦν, ἐν ὁ Παῦλος κηρύσσει. Credere quidem isti nolebaut, sed per nomen Domini Jesu dæmonas ejicere volebant. Indicant enim verba scriptoris illos exorcistas, non ut credent 's Jesu, sed ut tentantes et periculum facientes, 145 per nomen Domini nostri Jesu Christi adjurasse spiritus impuros. Quod igitur dicit, ἐπεχείρησαν, id sonat, in manus sumpserunt, manus adhibuerunt, hoc significat, non illos quidem confisos fuisse se efecturos quod conababantur, sed manus inje- Ο τείας πρὸς ὀλίγου δεδώκασι δίκην. cîsse, ut consequerentur quod animo proposuerant. Quamobrem etiam parum abfuit, quin temeritatis suae poenas darent. Πιστεῦσαι μὲν οὗτοι οὐκ ἤθελον· διὰ δὲ τοῦ ὀνό ματος ἤθελον ἐκβάλλειν δαίμονας. Δείκνυσι γὰρ αὐ τοὺς ἡ λέξις, ὅτι οὐχ ὡς πιστεύοντες τῷ Ἰησοῦ οἱ ἐξορκισταὶ ἐξώρκιζον τὰ ἀκάθαρτα πνεύματα τῷ ὀνόματι τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἀλλ᾽ ὡς πειράζοντες. Τὸ οὖν, Ἐπεχείρησαν, τοῦτο δηλοί ὅτι οὐκ ἐθάρξουν μὲν, πλὴν ἐπέβαλλον τὰς χεῖρα, ὅπως ἐπιτεύξωνται τοῦ σκοποῦ. Διὸ καὶ τῆς προπε VERS. 14. Erant autem quidam filii Scevæ Judai principis sacerdotum numero septem, qui hoc agebant. Vens. 15. Sed spiritus malus respondens dixit: Jesum novi, et Paulus mihi non est incognitus: vos autem quinam estis? Vers. 16. Et homo ille in quo spiritus malus erat, in illos impetu facto cum superior eis evasisset, invaluit adversus illos adeo, ut nudi et vulnerati efugerent ex ædibus illis. Ησαν δέ τινες υἱοὶ Σκευᾶ Ἰουδαίου ἀρχιε ρέως ἑπτὰ, οἱ τοῦτο ποιοῦντες. Αποκριθὲν δὲ τὸ πνεῦμα τὸ πονηρὸν, εἶπε· Τὸν Ἰησοῦν γινώσκω, καὶ τὸν Παῦλον ἐπίσταμαι· ὑμεῖς δὲ τίνες ἐστέ; Καὶ ἐγαλλόμενος ἐπ' αὐτοὺς ὁ ἄνθρωπος, ἐν ᾧ ἦν τὸ πνεῦμα τὸ πονηρὸν, καὶ κατακυριεῦσαν αὐτῶν, ἴσχυσε κατ' αὐτῶν, ὥστε γυμνοὺς καὶ τετραυματισμένους ἐκφυγεῖν ἐκ τοῦ οἴκου ἐκεί γου. VERS. 17. Atque hoc notum factum est omnibus Τοῦτο δὲ ἐγένετο γνωστόν πᾶσιν Ιουδαίοις τε Judæis atque Græcis, qui Ephesi habitabant, et καὶ ῾Ελλησι τοῖς κατοικοῦσι τὴν Ἔφεσον· καὶ omnibus iis metus injectus est, ac magnifebat nemen έπεσε " φόβος ἐπὶ πάντας αὐτοὺς, καὶ ἐμεγαλύ Domini Jesu. Qui hoc agebant. Illi quidem latenter agebant, quod aggrediebantur, sed eorum imbecillitas vulgo spectanda præbetur. Atque haud alienum est admirari cur dæmon non adjuverit exorcistarum imposturam, sed redarguerit atque convicerit illos, ct eorum fraudem patefecerit. Mihi videtur et vehementer iratus et indignatus fuisse: perinde ac si νετο τὸ ὄνομα τοῦ Κυρίου Ιησού. Οἱ τοῦτο ποιοῦντες. Ἐκεῖνοι μὲν λανθανόντως ἐποίουν, ἀλλ᾽ ἐκπομπεύεται αὐτῶν ἡ ἀσθένεια. Αξων δὲ θαυμάσαι πῶς ὁ δαίμων οὐ συνέπραττε τῇ τῶν · ἐξορκιστῶν πλάνῃ, ἀλλὰ διήλεγχεν αὐτοὺς, καὶ τὴν σκηνὴν αὐτῶν φανερὰν ἐποίει. Ἐμοὶ δοκεῖ σφόδρα θυμωθείς, ὥσπερ ἂν εἴ τις περὶ τῶν ἐσχάτων κινδύ νων ὑπό τινος οἰκτροῦ καὶ ταλαιπώρου διελέγχοιτο, Variæ lectiones et notæ. * In vulgatis est, σημικίνθια, οι ἀπαλλάσσεσθαι. 50 "Ισ. σουδάρια. Ωράρια, quid sit, aut quid omnino huc faciat, ingenue fateor ne nescire. 59 In vulgatis est, κατακυριεύσας. to In vulgatis est, ἐπέπεσε. ☐

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. - CAP. XIX. καὶ πάντα εἰς ἐκεῖνον ἀφεῖναι βούλεται τὸν θυ- quis in extremo periculo positus a miserabili μόν. Πολλοί τε τῶν πεπιστευκότων ἤρχοντο ἐξομολογούμενοι καὶ ἀναγγέλλοντες τὰς πράξεις αὐτῶν. Δεῖ πάντα πιστὸν λέγειν τὰς ἑαυτοῦ ἁμαρτίας, καὶ ἀποτάττεσθαι διὰ τοῦ ἑαυτὸν ἐλέγχειν τοῦ ἔτι μὴ ποιεῖν τὰ αὐτὰ, ἵνα δίκαιος γένηται κατὰ τὸ είρη μένον· Λέγε σὺ τὰς ἁμαρτίας σου πρῶτος, ἵνα δικαιωθῇς· καὶ τὸ, Δίκαιος ἑαυτοῦ κατήγορος ἐν πρωτολογία. Ικανοὶ δὲ τῶν τὰ περίεργα πραξάντων συνενέγκαντες τὰς βίβλους, κατέκαιον ἐνώπιον πάντων· καὶ συνεψήφισαν τὰς τιμὰς αὐτῶν, καὶ εὗρον ἀργυρίου μυριάδας πέντε. Οὕτω κατακράτος ὁ λόγος τοῦ Κυρίου ηὔξανε καὶ ἴσχυεν. Ὡς δὲ ἐπληρώθη ταῦτα, ἔθετο ὁ Παῦλος ἐν τῷ Πνεύματι διελθὼν τὴν Μακεδονίαν καὶ ᾿Αχαΐαν, πορεύεσθαι εἰς ῾Ιερουσαλήμ, εἰπὼν, ὅτι, Μετὰ τὸ γενέσθαι με ἐκεῖ, δεῖ με καὶ 'Ρώμην ἰδεῖν. Κατέκαιον ἐνώπιον πάντων. Εἰδότες ὅτι οὐδὲν αὐτῶν ὄφελος λοιπὸν ἦν. Τοσοῦτον δὲ ἦσαν κατείδωλοι οἱ Ἐφέσιοι και γόητες, ὅτι καὶ πολυτίμως τὰς γοητευτικὰς κατεσκεύαζον βίβλους, ὡς τῶν ἐν βίῳ ἐχουσῶν σι τὰ κάλλιστα. "Απερ 6ε εἰς Χριστὸν πι στεύσαντες, οὐκ ἐπώλησαν, ἀλλ᾽ ἔκαυσαν· πρῶτον μὲν, ἵνα μή τις μετάσχῃ τῆς ἀπ' αὐτῶν ψυχωλέθρου λύμης· ἔπειτα δὲ, ἵνα μὴ ἀπὸ τῆς τοιαύτης αἰτίας κτήσωνται τι. Ωσπερ γὰρ ἀπηγόρευται τὸ κυνός τίμημα, ἢ τὸ ἀπὸ πορνείας κέρδος προσάγειν Θεῷ· οὕτως οὐδὲ τὸ ἐκ τῆς αἰτίας ταύτης ἀργύριον τεθήκαι παρὰ τοὺς τῶν ἀποστόλων πόδας, δίκαιον ἔκριΑποστείλας δὲ εἰς τὴν Μακεδονίαν δύο τῶν διακονούντων αὐτῷ, Τιμόθεον καὶ Ἔραστον, αὐτ τὰς ἐπέσχε χρόνον ἐν τῇ Ἀσίᾳ. Τοὺς μαθητὰς ἀπέστειλεν εἰς Μακεδονίαν, τήν τε παρουσίαν ἀπαγγείλαι, καὶ προθυμοτέρους ποιῆσαι. Εἰκότως δὲ ἐν τῇ Ἀσίᾳ ἐνδιατρίβει. Ἐκεῖ γὰρ ἦν τυραννὶς τῶν φιλοσόφων. Εγένετο δὲ κατὰ τὸν καιρὸν ἐκεῖνον τάραχος οὐκ ὀλίγος περὶ τῆς ὁδοῦ. Δημήτριος γάρ τις ονόματι, ἀργυροκόπος, ποιῶν ναοὺς ἀργυροῦς Αρτέμιδος, παρείχετο τοῖς τεχνίταις ἐργασίαν οὐκ ὀλίγήν. Ναοὺς ἀργυροῦς. Ἴσως κιβώρια σε μικρά. Ορα δὲ πανταχοῦ τὴν εἰδωλολατρίαν ἀπὸ χρημάτων. Καὶ Δημήτριος δὲ οὗτος, διὰ χρήματα· οὐ τῆς ἀσε δείας κινδυνευούσης αὐτοῖς, ἀλλ' ὡς τοῦ πορισμοῦ ¹³ Isa. x£11, 26. 36 Prov. xvIII, 17. aliquo atque calamitoso convincatur, in quem omnem iracundiam effundere velit. VERS. 18. Multique eorum qui crediderant, veniebant confessum et proditum suas actiones et facta. Oportet omnes fideles prodere sua peccata, ac sese coarguendo illis renuntiare, ne post amplius eadem committat, ut justus evadat, prout dictum est: Dic tu percula tua primus, ut justus evades 38: item illud: Justus suimetipsius accusator in prima causæ dictione **. VERS. 19. Multi eorum qui supervacuas et curiosus tractaverant arles, comportatos libros inspectantibus omnibus concremabant, et computaverunt pretia eorum, ac invenerunt pecuniæ millia quinquaginta. VERS. 20. Adeo vehementer verbum Domini crescebat et coufirmabatur. VERS. 21. Ut autem hæc confecta erant, Paulus anima proposuit, cum Macedoniam et Achaiam peragrasset, proficisci in Jerusalem, ac dixit: Ubi illic fuero, oportet me Romam quoque videre. Inspectantibus omnibus concremabant. 146 Quia sciebant nullum eorum usuin postea fore. Adeo autem simulacrorum cultui ac præstigiis incantamentisque dediti erant Ephesii, ut magno pretio compararent magicos et incantatorios libros, ut qui res in vita pulcherrimas in se haberent. Quos ubi in Christum crediderant non vendiderunt, sed cremaverunt: primum quidem ne quis ex illis pare ticeps fieret animae perniciem afferentis contagionis et corruptelæ: deinde etiam, ne ex tali causa aliquid acquirerent. Quemadmodum enim vetitur est, ne pretium canis, aut luerum de scortatione Deo offeratur: ita nee quæ ex hac quidlem causa confecta esset, pecuniam juxta pedes apostolorum poni æquum esse censebant. VERS. 22. Cum autem duos ex iis, quorum ministerio utebatur, Timotheum scilicet et Erastum, ablegasset in Macedoniam, ipse substitit et exspectavit aliquandiu in Asia. Discipulos dimisit in Macedoniam, ut et adventum suum annuntiarent, et alacriores Macedonas ellicerent, ac recte in Asia immoratur. Illic enim erat tyrannis philosophorum. VERS. 23. Exstitit autem in illo tempore tumultus haud exiguus de illa via. VERS. 24. Nam quidam nomine Demetrius, faber argentarius, qui faciebat @des argenteas Diana, præstabat artificibus haud modicum quæstum. Ades argenteas. Forsitan arculus parvas. Animadverte autem a pecuniis ubique simulacrorum cultus occasionem sumi. Namque Demetrius hic quod faciebat, pecuniarum gratia faciebat: nou Variæ lectiones et notæ. οι ἐχούσας, ἴσ. ἢ, ἔχοντες. 68 ἴσ. ἄσπερ. 63 εἰδωλολατρείαν. In vulgatis est, εἰς τὴν ᾿Ασίαν. σε ἴσ. κιβώτια. 6 σ.

ὅτι ἠπάτα τοὺς ἀνθρώπου; ποιῶν αὐτοῖ; ναούς καὶ θεοὺς ἀργυρούς· καὶ ἐδεδίει μὴ ἐλεγχθῇ αὐτοῦ ἡ ραδιουργία διὰ τῆς ἀληθοῦς τοῦ Παύλου διδαχής Ἐδεδίει δὲ μὴ καὶ εἰς τέλος ἀπόληται τῆς ᾿Αρτέμιδας ὁ ἐν Ἐφέσῳ ναός· καὶ προανεφώνει τὴν ἀπώλειαν τοῦ ναοῦ, ὁ καὶ γέγονεν. quod impietas ipsorum in periculo versaretur, sed τὴν ὑπόθεσιν οὐκ ἔχοντος. Ηδει γὰρ ὁ Δημήτριος, quod quærendi victus atque pecuniæ non haberent o casiohem. Noverat enim Demetrius sese decipere homines, cum faceret illis delubra ac deos argenteos: ac metuebat, ne convinceretur sua impostura per veram Pauli doctrinam. Metuebat item, ne tandem etiam periret, quod Ephesi erat templum Dianæ ac suo omine occasum et interitum templi præsignificabat, quod et accidit. VERS. 25. Quos cum congregasset, et eos qui talium rerum opifices erant: Scitis, inquit, viri, ex hoc opificio nostras esse facultates. VERS. 26. Videtis autem et audilis, ut Paulus iste non modo civitatis Ephesiæ, verum etiam totius propemodum Asia satis magnam multitudinem verbis persuasam in suam sententiam traduxerit, negans esse dcos, qui manibus fiunt. VERS. 27. Ac non modo periculum est ne hæc nobis pars confuletur atque reprobetur, verum etiam ne magnæ deæ templum Dianæ pro nihilo ducatur. Futurum est autem, ut etiam majestas ejus, quam tota Asia atque terrarum orbis colit, subvertatur. Οὓς συναθροίσας, καὶ τοὺς περὶ τὰ τοιαῦτα ἐργάτας, εἶπεν· Ανδρες, ἐπίστασθε ὅτι ἐκ ταύ της τῆς ἐργασίας ἡ εὐπορία ἡμῶν ἐστι. Καὶ θεωρεῖτε καὶ ἀκούετε, ὅτι οὐ μόνον Εμέ σου, ἀλλὰ καὶ σχεδόν πάσης τῆς Ασίας δ Παῦλος οὗτος πείσας μετέστησεν laris ὄχλον, λέγων ὅτι οὐκ εἰσὶ θεοὶ οἱ διὰ χειρῶν γινόμενοι. Οὐ μόνον δὲ τοῦτο κινδυνεύει ἡμῖν τὸ μέγις εἰς ἀπελεγμὸν ἐλθεῖν, ἀλλὰ καὶ τὸ τῆς μεγάλης θεᾶς ἱερὸν 'Αρτέμιδος εἰς οὐδὲν λογισθῆναι μέλλει δὲ καὶ καθαιρεῖσθαι τὴν μεγαλειότητα αὐτῆς, ἢν ὅλη Ασία καὶ ἡ οἰκουμένη σέβεται. "Οτι ἐκ ταύτης τῆς ἐργασίας. Τὸν κίνδυνον ἐπέστητεν, ὅτι, ᾿Απὸ τῆς τέχνης ταύτης κινδυνεύομεν εἰς λιμὸν ἐμπεσεῖν. Καίτοι τὰ εἰρημένα, ἱκανὰ εἰς εὐσέβειαν αὐτοὺς ἀγαγεῖν. Εἰ γὰρ ἄνθρωπος, φησίν, οὗτος τοσαῦτα Ισχύει, ὡς καὶ μεταστῆσαι πάντα;, καὶ κινδυνεύει τὰ τῶν θεῶν· δεῖ ἐννοεῖσθαι ἡλίκος ὁ τούτου Θεός. Πανταχοῦ δὲ εἰς τὴν τέχνην ὠθεῖ τὸν λόγον. Πείσας μετέστησεν ἱκανὸν ὄχλον. Ο βιαίως, οὕτω δεῖ πείθειν. Καὶ τοῦτο δὲ ἀρκεῖ τὸ εἰπεῖν, ὅτι, Οὐκ εἰσὶ θεοί. Εἰ μὲν οὖν οὕτως εὐρώ ρατον τὸ τῆς ἀσεβείας, πάλαι καταγνωσθήνα: Επι εἰ δὲ ἰσχυρὸν, οὐχ οὕτως ἀναιρεθῆναι ταχέως. impietas, jampridem condemnatam eam esse opor147 Ex hoc opificio nostras, etc. Periculum proposuit videlicet ab hoc artificio periculum est, ne in famem incidamus. Quanquam ea quæ dixit, poterant illos adducere ad pietatem, et verum Dei cultum. Nam si bomo iste, inquit; tantum valet, ut etiam omnes in suam sententiam traducat, et deoruin cultus ac templa in periculo versantur, considerare oportet, quantus sit istius Deus. Ubique autem artem urget oratione. Satis magnam multitudinem verbis persuasam in suam sententiam traduxerit. Non violenter, [sed] ita persuadere oportet. Atque hoc etiam sufficit quod dixerat, Non esse deos. Ac si quidem ita facile deprehendi poterat tebat: sin autem res erat valida, non ita celeriter sublatam esse par erat. VERS. 28. Quibus illi auditis, pleni furoris ita clamabant: Magna est Diana Ephesiorum. VERS. 29. Ει repleta est civitas tota confusione. Cumque corripuissent Caium et Aristarchum Macedonas peregrinationis Pauli comites, universi irruerunt in theatrum. Pleni furoris. Furor ingeneratus est eis, quando de Diana, quando de quæstu audiebant. Nam ejusmodi sunt mores vilis ac sordida plebis urbanæ in foro versari consuetz, nempe ut quavis levi de causa concitetur et excandescat. In urbe autem deos habebant, atque ita animati erant, quasi voce illa numen sibi restituerent atque reconciliarent, et ea quae facta erant, rescinderent et revocarent. Quasi metuentes ne numen quod colebant exstingueretur, continenter vociferabantur. VERS. 30. Cum autem Paulus vellet prodire ad populum, non siverunt eum discipuli. VERS. 51. Alque etiam nonnulli ex proceribus Asic Ακούσαντες δὲ καὶ γενόμενοι πλήρεις θυμούν ἔκραζον, λέγοντες· Μεγάλη ή "Αρτεμις Εφεσίων. Καὶ ἐπλήσθη ἡ πόλις ὅλη τῆς συγχύσεως" ὥρμησάν τε όμοθυμαδὸν εἰς τὸ θέατρον, συναρ πάσαντες καὶ “Γάϊον καὶ Ἀρίσταρχον Μακεδό νας, συνεκδήμους Παύλου. Καὶ γενόμενοι πλήρεις θυμοῦ. Ο θυμός γέγο νεν, ὅτε περὶ τῆς ᾿Αρτέμιδος ἤκουσαν, ὅτε περὶ τοῦ πορισμού. Τοιαῦτα γὰρ τὰ τῶν ἀγοραίων ήθη, ἀπὸ του τυχόντος συναρπάζεσθαι καὶ ἐκκαίεσθαι. Κατὰ πόλιν δὲ αὐτοῖς ἦσαν θεοὶ, καὶ οὕτω διέκειντο, ὡς διὰ τῆς φωνῆς ἀνακτώμενοι τὸ σέβας αὐτοῖς, καὶ τὰ γεγενημένα ἀναλύοντες, καθάπερ φοβούμενοι μὴ σβεσθῇ τὸ σέβασμα αὐτῶν, συνεχῶς ἐβόων. Τοῦ δὲ Παύλου βουλομένου εἰσελθεῖν εἰς τὸν δῆμον, οὐκ εἴων αὐτὸν οἱ μαθηταί. Τινὲς δὲ καὶ τῶν ᾿Ασιαρχῶν ὄντες αὐτῷ φίλει, Variæ lectiones et notæ. o xal, non est vulgatis. of In vulgatis est, θεάς Αρτέμιδος Ιερόν, et paulo post, μέλλειν τε. o ante Γάϊον, in vulgatis non est xal. • Eбozv, erat.

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. - CAP. XIX. πέμψαντες πρὸς αὐτὸν, παρεκάλουν μὴ δοῦναι qui illi erant amici, miserunt ad eum qui monerent, ἑαυτὸν εἰς τὸ θέατρον. ne se immitteret in theatrum. Άλλοι μὲν οὖν ἄλλο τι έκραζον (ἦν γὰρ ἡ εκκλησία συγκεχυμένη), καὶ οἱ πλείους οὐκ ᾔδει cur, τίνος ἕνεκεν συνεληλύθεισαν. Οὐκ εἴων ἐκδοῦναι ἑαυτὸν ἀτάκτῳ δήμῳ· οὕτως αὐτὸν ἐφίλουν πάντες οἱ πιστοί. Καὶ ὁ Παῦλος δὲ πείθεται· οὐ γὰρ ἦν φιλότιμος. Καὶ οἱ πλείους οὐκ ᾔδεισαν, τίνος ένεκεν συνῆλθον. Τοιοῦτον γὰρ τὸ πλῆθος· ἁπλῶς ἔπεται, καθάπερ πῦρ εἰς ὕλην ἐμπεσόν. Ἐκ δὲ τοῦ ὄχλου προεβίβασαν Αλέξανδρον, προβαλλόντων " αὐτῶν τῶν Ἰουδαίων. Ο δὲ Αλέξανδρος κατασείσας τὴν χεῖρα, ἤθελεν ἀπολογεῖσθαι τῷ δήμῳ. Επιγνόντες δὲ ὅτι Ἰουδαῖος ἐστι, φωνή ἐγένετο μία ἐκ πάντων, ὡς ἐπὶ ὥρας δύο κρατ ζέντων Μεγάλη ἡ Άρτεμις Εφεσίων. Τίνος ένεκεν 'Αλέξανδρος ἐβούλετο ἀπολογεῖσθαι; Νὴ γὰρ αὐτὸς ἐνεκλήθη; 'Αλλ' ὥστε καιρὸν εὑρεῖν, καὶ τὸ πᾶν καταστρέψαι, καὶ ἑλκύσαι τοῦ δήμου τὸν θυμόν. Κατασείσας δὲ ὁ γραμματεὺς τὸν ὄχλον, φησίν· "Ανδρες Εφέσιοι, τίς γὰρ ἐστιν ἄνθρω πος, ὃς οὐ γινώσκει τὴν Ἐφεσίων πόλιν νεωκό ρον οὖσαν τῆς μεγάλης θεάς Αρτέμιδος καὶ τοῦ Διοπετοῦς; Αναντιῤῥήτων οὖν ὄντων τούτων, δέον ἐστὶν ὑμᾶς κατεσταλμένους ὑπάρχειν, καὶ μηδὲν προπετὲς πράσσειν. Καλῶς καὶ ἐπιτιμητικῶς ὁ γραμματεὺς ἀπολογεῖται· καὶ οὐκ εἶπε, Τίς γάρ ἐστιν, ὃς οὐ γινώσκει την "Αρτεμιν· ἀλλὰ, Τὴν πόλιν τὴν ἡμετέ ραν. Τί τοίνυν ζηλοί τε ὡς ἀδήλων όντων; Πρόσ σχημα γὰρ τὴν εὐσέβειαν ἐβούλοντο ποιεῖν. Τὸ δὲ, Γεωκόρον, ἀντὶ τοῦ, ἱερόδουλον. Κόρημαι το γάρ ἐπὶ τὸ σαροῦν· ἀφ᾽ οὗ καὶ νεωκόρος, ὁ τὸν ναὸν κορῶν, ἤτοι σαρῶν. Διοπετοῦς δὲ τοῦ ναοῦ τοῦ Διὸς τοῦ στρογγυλοειδούς, ἢ Διοπετοῦς το καλεῖ τὸ ἄγαλ μα τῆς ᾿Αθηνᾶς, ἤτοι τὸ παλλάδιον· ὅπερ ἄνωθεν κ τοῦ Διὸς διελασθὲν ᾤοντο, καὶ οὐκ ἐξ ἀνθρώπων, καθὼς ἐμύθευον Ελληνες, πρὸς κατάπληξιν τῶν περαιοτέρων. VERS. 52. Atque alii quidem aliud clamabant [erat enim concio confusa], ac plerique ignorabant, qua de causa convenissent. Non sinebant illum sese permittere populo perturbato. Adeo omnes fideles illum diligebant; ac Paulus etiam obtemperat: non enim erat ambitiosus. Ac plerique ignorabant, qua de causa, etc. Talis enim est multitudo. Simpliciter sequitur, quemadmodum ignis injectus in silvam. VERS. 33. De turba autem protraxerunt Alexandrum, producentibus eum Judæis. Et Alexander cum manu significasset, volebat causam dicere populo. VERS. 34. Quem cum cognovissent esse Judeum, una vox ex omnibus exstitit ferme ad horas duas clamantibus: Magna est Diana Ephesiorum. Cur Alexander causam dicere volebat? Nunquid ipse accusatus erat? Verum id faciebat ut tempus opportunum nancisceretur, et totum negotium sedare tur, et populo furorem eximeret. 148 VERS. 35. Sed cum scriba turbam repressisset et manu silentium fecisset: Viri Ephesii, inquit, quisnam homo est adeo rerum imperitus, ul nesciat civitatem Ephesiorum esse cultricem magnæ deœ Dianæ et a Jove delapsi simulacri? VERS. 36. Cum igitur istis rebus contradici non possit, convenit vos esse sedatos, et nihil committere quod præceps ac temerarium sit. Recte atque etiam additis minis loquitur scriba, ac non dixit: Quisnam est qui ignoret Dianarh, sed, nostram civitatem. Quid igitur nimio studio commoti ac perturbati estis, quasi hæ res sint obscure? Pietatem enim sui tumultus causam sumere atque praetexere volebant. Quod autem dicit νεωκόρον (id verbum pro verbo significat, qui templum verrit ac scopis purgat), posuit pro sacro servo. Κορεῖν enim est idem quod σαροῦν, hoc est, verrere seu scopis purgare. Unde etiam compositum est vɛóxóρος, qui templum verrit seu scopis purgat. Διοπετοῦς autem, id est, templi Jovis rotundi, aut Διοπετὲς vocat simulacrum Minerva, sive Pallalium: quod superne a Jove demissum, et non ab hominibus factum esse putabant, quemadmodum ræci fabulabantur, ut simpliciorum animi admiratione Ἡγάγετε γὰρ τοὺς ἄνδρας τούτους, ούτε ιεροτύλους, ούτε βλασφημοῦντας τὴν θεόν "' ἡμῶν. Εἰ μὲν οὖν Δημήτριος καὶ οἱ σὺν αὐτῷ τεχνῖοι έχουσι πρός τινα λόγον, ἀγοραῖοι ἄγονται, αἱ ἀνθύπατοι εἰσίν· ἐγκαλείτωσαν ἀλλήλους. Εἰ δέ τι περὶ ἑτέρων ἔτι ἐπιζητεῖτε, ἐν τῇ νόμῳ ἐκκλησία επιλυθήσεται. atque pavore caperentur. VERS. 37. Adduxistis enim homines istos, neque sacrilegos, neque maledictis majestatem deæ nostræ lædentes. VERS. 38. Quod si Demetrius et ejus socii artifices causam adversus aliquem habent, causarum forensium judices ducuntur et proconsules sunt: accusent se mutuo. VERS. 39. Sin autem aliquid præterea de rebus aliis quæritis, in legitima concione dirimetur ac decidetur. Varia lectiones et notæ. το Συνεληλύθησαν, erat. * In vulgatis est, προβαλόντων. " In manuscriplo erat, ἐπιγνῶντες· in vulgati *, ἐπιγνόντων. 13 In vulgatis est, καταστείλας. Το ἴσ. ζηλοῦτε. 15 ἐσ. κορεῖν, ἢ κορεννύειν, κορεν 17 In vulgatis est, την θεάν. τ8 ἔτι, non est in vulgatis. είναι το ισ. Διοπετές.

VERS. 40. Etenim in periculo versamur, ne seditionis accusemur de hodierno die: cum nulla suppe› tal causa, propter quam possimus reddere rationem hujus concursus. Atque hac locutus, concionem dimisit. Καὶ γὰρ κινδυνεύομεν ἐγκαλεῖσθαι στάσεις περὶ τῆς σήμερον, μηδενὺς αἰτίον ὑπάρχοντας, περὶ οὗ δυνησόμεθα" δοῦναι λόγον τῆς συστροφῆς ταύτης. Καὶ ταῦτα εἰπὼν, ἀπέλυσε τὴν ἐκκλησίαν. Πρέμα καθάπτεται αὐτῶν, δεικνὺς ὅτι προπο τῶς ἔπραξαν· καὶ οὐκ ἔδει ἰδιωτικῶν ἐγκλημάτων ἕνεκεν κοινὴν ἐκκλησίαν ποιεῖσθαι. Τὸ γὰρ, Αγο, Γαῖοι ἄγονται, εἶδος ἦν δικαστῶν ἐν τῇ Ἀσίᾳ εὐτε λῶν, οἱ ἀγοραῖοι, οἵτινες ἐδίκαζον τοῖς πένησι καὶ ἀγοραίοις ἀνθρώποις. Διὸ καὶ ἀγοραῖοι μᾶλλον ἔχει· λοῦντο, ὥσπερ εἰσὶν ἔκδικοι κατὰ πόλεις τινάς. Γι γὰρ ἀνθύπατοι ταῖς τῶν πλουσίων, ἢ ταῖς τῶν ἐγκλημάτων δίκαις ὑπήκουον. Λέγονται δὲ ἀγοραία καὶ οἱ δικολόγοι, παρὰ τὸ ἀγορεύειν λεχθέντες", 8 ἔστι δημηγορεῖν, Sensim. ac modice illos reprehendit et objurgat, ostendens cos temere fecisse, ac non oportuisse pro - pter privatorum hominum crimina communem cogere concionem. Nam quod dicit, àɣopaloɩ &yovtaı, idsonat, forenses ducuntur velaguntur, species judicium vilium atque pedaneorum erat in Asia, qui ἀγοραῖοι, id est, forenses appellabantur: qui jus dicebant pauperibus et in foro versari solitis vilibus bominibus. Quamobrem etiam magis forenses vocabantur, quemadmodum sunt ἔκδικοι, id est, vindices, seu defensores in quibusdam civitatibus. Proconsules capitales cognoscebant. Dicuntur autem αγοραῖοι, hoc verbo ἀγορεύειν sic dicti, quod est δημηγορείν, id est, cionari. 149 CAPUT ΧΧ. VERS. 1. Postquam autem sedatus atque compositus est tumultus, Paulus cum discipulos ad se vocassel, cosque complexus valere jussisset, in Macedoniam ire perrexit. VERS. 2. Cum autem peragrassel illas parles et multo sermone eos adhortatus, venit in Græciam. Vers. 3. Ubi cum egisset menses tres, et ab Judæis ei in Syriam navigaturo factæ essent insidiæ, consilium cepit revertendi ver Macedoniam. VERS. 4. Comitatus est autem eum usque in Asiam Sosipater Berreanus, atque ex Thessalonicensibus Aristarchus et Secundus, et Caius Derbanus et Timotheus: Asiatici vero Tychicus et Trophimus. Vers. 5. Hi prægressi exspectarunt nos in Troade. VERS. 6. Nos autem navim conscendimus a Philippis, post dies Azymorum, et venimus ad eos in Troadem intra dies quinque; ubi commorați sumus dies septem. Et multo sermone eos esset adhortus. Multa namque exhortatione opus erat ab illa turbatione. VERS. 7. In uno autem die Sabbatorum coactis discipulis ut frangerent panem, Paulus postridie proſecturus sermocinabatur eis, produxitque sermonem usque ad mediam noctem. VERS. 8. Erant autem crebra in canaculo, ubi crant congregati, lucerna. In uno autem die Sabbatorum. Pentecoste tunc crat, et dies Dominica. Usque ad median moclem. Ne nocte quidem tacebat: sed tunc magis disserebat, quod otium scilicet esset. Animadverte autem ut multa disseruerit, ac per tempus ipsius cœnæ. VERS. 9. Cum sederet autem adolescens quidam enim divitum causas aut criminales alque est, forenses, et δικολόγοι, id est, causidici, a in fero et apud populum dicere atque com Μετὰ δὲ τὸ παύσασθαι τὸν θόρυβον, προσκαλε σάμενος ὁ Παῦλος τοὺς μαθητὰς καὶ ἀσπασάμε· νος, ἐξῆλθε πορευθῆναι εἰς τὴν Μακεδονίας. Διελθὼν δὲ τὰ μέρη ἐκεῖνα, καὶ παρακαλέσας αὐτοὺς ἐν λόγῳ πολλῷ, ἦλθεν εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ποιήσας τε μῆνας τρεῖς, γενομένης αὐτῷ ἐπι βουλῆς ὑπὸ τῶν Ἰουδαίων μέλλοντι ἀνάγεσθαι εἰς τὴν Συρίαν, ἐγένετο γνώμη τοῦ ὑποστρέψεις διὰ Μακεδονίας. Συνείπετο δὲ αὐτῷ ἄχρι τῆς Ασίας Σωσίας τρος & Βερῥοιαῖος Θεσσαλονικέων δὲ, Αρίσταρ χος, καὶ Σεκούνδος, καὶ Γάϊος Δερβαίος, καὶ Τιμόθεος· 'Ασιανοὶ δὲ, Τυχικὸς καὶ Τρόφιμος. Οὗτοι προελθόντες ἔμενον ἡμᾶς ἐν Τρωάδι, 'Ημεῖς δὲ ἐξεπλεύσαμεν μετὰ τὰς ἡμέρας τῶν Αζύμων ἀπὸ Φιλίππων, καὶ ἤλθομεν πρὸς αὐ τοὺς εἰς Τρωάδα ἄχρι 68 ἡμερῶν πέντε· οὗ ἐν ετρίψαμεν ἡμέρας ἑπτά. Καὶ παρακαλέσας αὐτοὺς ἐν λόγῳ πολλά Πολλῆς γὰρ ἔδει παρακλήσεως ἀπὸ τῆς ταραχέ ἐκείνης. Ἐν δὲ τῇ μιᾷ τῶν Σαββάτων συνηγμένων των μαθητῶν κλᾶσαι ἄρτον, ὁ Παῦλος διελέγετο απ τοῖς, μέλλων ἐξιέναι τῇ ἐπαύριον παρέτεινε δὲ τὸν λόγον μέχρι μεσονυκτίου. *Ησαν δὲ λαμπάδες ἱκαναὶ ἐν τῷ ὑπερῴῳ, οι ἦσαν συνηγμένοι, Ἐν δὲ τῇ μιᾷ τῶν Σαββάτων. Πεντηκοστή της ἦν καὶ Κυριακή. Μέχρι μεσονυκτίου. Οὐδὲ τη νύχτα δὲ ἐσίγα· ἀλλὰ τότε μᾶλλον διελέγετο, με ἡσυχίας οὔσης. Ορα δὲ καὶ πῶς πολλὰ διελέγετη καὶ παρ' αὐτοῦ τοῦ δείπνου τὸν καιρόν. Καθήμενος δέ τις νεανίας, ονόματι Εύτυχος Varia lectiones et nota. το οὗ ante δυνησόμεθα, non est in vulgatis. sayatis est, Σώπατρος. 68 In vulato, άχρις. 80 λεγχθέντες, εται. οι ἐν, desideratur in vulgatis. " n: In vulgalo, παρέτεινε τε.

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. - CAP. XX. ἐπὶ τῆς θυρίδος, καταφερόμενος ὕπνῳ βαθεῖ, nomine Eutychus in fenestra, et Paulo diutius serδιαλεγομένου τοῦ Παύλου ἐπὶ πλεῖον, κατενεχθεὶς ἀπὸ 15 τοῦ ὕπνου, ἔπεσεν ἀπὸ τριστέγου κάτω· καὶ ἤρθη νεκρός. Συνετάραξε τὴν ἑορτὴν ὁ διάβολος, τὸν ἀκροατὴν ὕπνῳ κατενεγκών. Επὶ θυρίδος ἐκάθητο ἀωρὶ τῶν νυχτῶν· τοιοῦτος ἦν ὁ πόθος τῆς ἀκροάσεως· καὶ τὸ θαυμαστὸν ὅτι νέος ῶν, οὐκ ἦν ῥᾴθυμο;· καὶ ὕπνῳ καταφερόμενος οὐκ ἀπέστη, οὐδὲ ἔδεισε τὸν κίνδυνον μὴ κατενεχθῇ. Οὐ γὰρ ἀπὸ ῥαθυμίας ένα ὕσταξεν, ἀλλ᾽ ἀπὸ ἀνάγκης φύσεως. Καταβὰς δὲ ὁ Παῦλος, ἐπέπεσεν αὐτῷ, καὶ συμπεριλαβὼν εἶπε· Μὴ θορυβῆσθε. ἡ γὰρ ψυχὴ αὐτοῦ ἐν αὐτῷ ἐστιν. ᾿Αναβὰς δὲ καὶ κλάσας ἄρτον, καὶ γευσάμενος, ἐφ᾽ ἱκανόν τε ὁμιλήσας ἄχρις σε αὐγῆς, οὕτως ἐξῆλθεν. *Ηγαγον δὲ τὸν παῖδα ζῶντα, καὶ παρεκλήθη σαν οὐ μετρίως. Ἡμεῖς δὲ προσελθόντες ἐπὶ τὸ πλοῖον, ἀνήχθημεν εἰς τὴν ᾿Ασσον, ἐκεῖθεν μέλλοντες ἀναλαμβάνειν τὸν Παῦλον. Η γὰρ ψυχὴ αὐτοῦ ἐν αὐτῷ ἐστιν. Οὐκ εἶπεν, Ἀναστήσεται· Ἐγὼ ἐγερῶ αὐτόν. Ορα τὸ ἄτυφον αὐτοῦ καὶ παρακλητικόν. Οὕτω γὰρ ἦν διατεταγμένος, μέλλων αὐτὸς πετούειν. Ως δὲ συνέβαλεν ἡμῖν εἰς τὴν Ασσον, ἀναλαβόντες αὐτὸν ἦλθομεν εἰς Μιτυλήνην. Κἀκεῖθεν ἀποπλεύσαντες, τῇ ἐπιούσῃ κατ ηντήσαμεν ἀντικρὺ Χίου· τῇ δὲ ἑτέρᾳ παρεβάλλομεν 100 εἰς Σάμον, καὶ μείναντες ἐν Τρογγυλίῳ, τῇ ἐχομένῃ ἤλθομεν εἰς Μίλητον. Μέλλων αὐτὸς πεζεύειν. Τὸ μὲν κουφότερον ἐκείνοις ἐπιτρέπων· τὸ δὲ ἐπιπονώτερον αὐτὸς α ρούμενος, ἐπέζευεν· ἅμα καὶ πολλὰ οἰκονομῶν, παιδεύων τε αὐτοὺς χωρίζεσθαι αὐτοῦ. Εκρινε γὰρ ὁ Παῦλος παραπλεῦσαι τὴν Ἔφε σον, ὅπως μὴ γένηται αὐτῷ χρονοτριβῆσαι ἐν τῇ Ἀσίᾳ. "Εσπευδε γάρ, εἰ δυνατὸν ἦν αὐτῷ, τὴν ἡμέραν τῆς Πεντηκοστῆς γενέσθαι εἰς ῾Ιεροσόλυμα. mocinante alto somno premeretur, somno gravalus cecidit ex tertia contignatione deorsum, et sublatus est mortuus. Conturbavit diem festum diabolus, cum auditorem somno gravasset. In fenestra sedebat nocte intempesta. Tanto audiendi desiderio tenebatur, ac quod mirum est, cum juvenis esset, segnis ac piger non erat: et cum somno gravaretur non discessit, neque periculum veritus est ne deturbaretur. Non enim præ pigritia nutabat atque dormitabat, sed necessitate naturæ. VERS. 10. Cum descendisset autem Paulus, inɩu - buit in eum, et complexus dixit: Nolite trepidare: nam anima ejus est in ipso. 150 VERS. 11. Al cum ascendisset panemque fregisset atque gustasset, et satis diu sermocinatus esses usque ad diluculum, tum demum profectus est. VERS. 12. Abduxerunt autem puerum viventem, alque non mediocriter recreati sunt. VERS. 13. Nos autem progressi ad navim, profecti sumus in Asson, illinc Paulum excepturi. Nam anima ejus est in ipso. Non dixit, Resurget: Ego resuscitabo eum. Vide modestiam ejus, et animum propensum ad consolandum. Sic enim mandaverat, ipse pedibus iter facturus. VERS. 14. Οι autem ad Asson nos convenit, recepto eo, venimus Mitylenen, Ορᾷς καὶ ἐπιθυμοῦντα αὐτὸν καὶ σπεύδοντα, καὶ οὐκ ἐπιτυγχάνοντα πολλάκις· ἵνα μὴ νομίσωμεν, ὅτι ὑπὲρ φύσιν ἀνθρωπίνην ἦν. Οἱ γὰρ ἅγιοι καὶ μεγά λοι ἄνδρες ἐκεῖνοι, τῆς μὲν φύσεως ἡμῖν τῆς αὐτῆς ἐκοινώνουν τῆς δὲ προαιρέσεως οὐκέτι. Διὸ καὶ πολλὴν εἶχον τὴν χάριν. Ἀπὸ δὲ τῆς Μιλήτου πέμψας εἰς Ἔφεσον, μετεκαλέσατο τοὺς πρεσβυτέρους τῆς Ἐκκλησίας. ὡς δὲ παρεγένοντο πρὸς αὐτὸν, εἶπεν αὐτοῖς· VERS. 15. Atque illinc cum solvissemus, postridie pervenimus e regione Chii: sequenti vero die appulimus in Samum, et commorati Trogyllii, sequenti die venimus Miletum. Ipse pedibus iter facturus. Quod levius erat, illis permittit: quod laboriosius erat ipse sumens, pelibus iter faciebat. Simul etiam multa disponens, et adhortans illos ut discederent ab sese. VERS. 16. Statuerat enim Paulus Fphesum preternavigare, ne sibi tempus terendum esset in Asia. Festinabat enim, ut si fieri a se posset, ad diem Pentecostes esset in Jerusalem. Vides eum et cupientem et properantem, et saepenumero non assequentem quod voluerit: no existimemus illum supra humanam fuisse naturam. Nam sancti et magni illi viri communi quidem et eadem nobiscum natura præditi fuerunt: sed non etiam commune nobiscum habuerunt propositūm ct institutum. Quamobrem etiam magna gratia præditi fuerunt. VERS. 17. Επ Mileto autem missis Ephesum nuntiis, advocavit seniores Ecclesia: VERS. 18. Qui ubi ad eum venerunt, dixit eis: Vos Variæ lectiones et notæ. ts In vulgatis est, ὑπὸ, et paulo post, ἀπὸ τοῦ τριστέγου. 86 In vulgato, θορυβείσθε. ' In manuscripto est, ἐφ᾽ ἱκανὸν δέ. 88 In vulgato ἄχρι. & In vulgatis nonnullis est, προελθόντες. " In vulgato 'Ασσον, ut et infra. o. In vulgato, παρεβάλομεν, et paulo post, Τρωγυλλίων.

scitis a primo die, ex quo in Asiam ingressus sum, Ὑμεῖς ἐπίστασθε ἀπὸ τῆς οι πρώτης ἡμέρας, ἀφ' quemadmodum per omne tempus vobiscum versa- ἧς ἐπέβην εἰς τὴν Ασίαν, πῶς μεθ' ὑμῶν τὸν tus sim, πάντα χρόνον ἐγενόμην, VERS. 19. Serviens Domino cum omni animi humilitate multisque lacrymis et tentationibus, quæ mihi acciderunt per insidias Judæorum: VERS. 20. Ut nihil quod utile esset suppresserim, quin anuuntiarem vobis ac docerem vos publice et intra privatos parietes, VERS. 21. Testificans Judæis atque Græcis pœnitentiam erga Deum, et fidem in Dominum nostrum Jesum. Δουλεύων τῷ Κυρίῳ μετὰ πάσης ταπεινοφρο σύνης, καὶ πολλῶν δακρύων, καὶ πειρασμών τῶν συμβάντων μοι ἐν ταῖς ἐπιβουλαῖς τῶν Ἰου δαίων Ως οὐδὲν ὑπεστειλάμην των συμφερόντων τοῦ μὴ ἀναγγεῖλαι ὑμῖν, καὶ διδάξαι δημοσία καὶ κατ' οἴκους, Διαμαρτυράμενος Ἰουδαίοις τε καὶ ῾Ελλησι τὴν εἰς Θεὸν μετάνοιαν, καὶ πίστιν τὴν εἰς τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν. Μετὰ πάσης ταπεινοφροσύνης. Οὐχ ἁπλῶς, τα πεινοφροσύνης, ἀλλὰ, μετὰ πάσης. Πολλὰ γὰρ εἴδη τῆς ταπεινοφροσύνης· ἐν λόγῳ, ἐν ἔργῳ, πρὸς ἄρο χοντας, πρὸς ἀρχομένους. Μετεκαλέσατο τοὺς πρεσβυτέρους τῆς Ἐκκλησίας. Ἐπειδὴ λανθάνει τοὺς πολλοὺς ἡ συνήθεια, μάλιστα τῆς Καινῆς Δια θήκης, τοὺς ἐπισκόπους τοὺς πρεσβυτέρους όνο μάζουσα, καὶ τοὺς πρεσβυτέρους ἐπισκόπους· σεση μείωται καὶ τοῦτο ἐντεῦθεν τε καὶ τῆς πρὸς Τίτον Επιστολῆς, ἔτι τε καὶ τῆς πρὸς Φιλιππησίους εἰσόμεθα δὲ, εἰ καὶ κατὰ ἀκόλουθον τὸ αὐτὸ ἐκλεκτέον καὶ ἐκ τῆς πρὸς Τιμόθεον πρώτης. Ἀπὸ μὲν οὖν τῶν Πράξεων ἔστι περὶ τούτου πεισθῆναι. Γέγραπται γὰρ οὕτως· Ἀπὸ δὲ τῆς Μιλήτου πέμψας εἰς Ἔφεσον, μετεκαλέσατο τοὺς πρεσβυτέρους τῆς Ἐκκλησίας· καὶ οὐκ εἴρηκεν, ὅτι τοὺς ἐπισκόπους. Εἶτα ἐπιφέρει· Ἐν ᾧ ὑμᾶς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἔθετο ἐπισκόπους ποιμαίνειν τὴν Ἐκκλησίαν τοῦ Κυρίου καὶ Θεοῦ· ἀπὸ δὲ τῆς πρὸς Τίτον Επιστο λῆς· Καὶ καταστήσεις κατὰ πόλιν, φησί, πρεσίν τέρους, ὡς ἐγώ σοι διεταξάμην· ἀπὸ δὲ τῆς πρὸς Φιλιππησίους· Παῦλος καὶ Τιμόθεος, δοῦλοι Χρι στοῦ Ἰησοῦ, τοῖς οὖσιν ἐν Φιλίπποις σὺν ἐπισκόποις καὶ διακόνοις.· ὡς οὐδὲν ὑπεστειλάμην τῶν συμφερόντων τοῦ μὴ ἀναγγεῖλαι ὑμῖν. *Ην γάρ, [8] οὐκ ἔδει μαθεῖν. Ωσπερ γὰρ τό τινα κρύπτεσθαι, φθόνον ", οὕτω τὸ λέγειν τὸ πᾶν αὐτοῖς, ἀνοίας. Διὰ τοῦτο προσέθηκε, τῶν συμφερόντων. omuia dicere illis, amentis est. Idcirco addidit: Cum omni animi humilitate. Non dicit 151 simpliciter, Cum animi humilitate, sed, Cum omni. Multæ sunt enim species animi demissionis et humilitatis: in verbis, in factis, scilicet adversus principes, adversus subditos. Evocavit seniores Ecclesia. Quoniam vulgo incognita est consuetudo, maxime Novi Testamenti seu dispositionis evangelicæ qua consuetudine episcopi, presbyteri seu natu majores nominantur, et [contra] presbyteri, episcopi: etiam hoc notatum est, cum ex hoc loco, tum ex Epistola ad Titum: præterea etiam ex Epistola ad Philippenses: scire item poterimus an etiain ex eo, quod consequens atque consentaneum est, idem colligendum sit etiam ex Epistola 1 ad Timotheum. Et ex Actis quidem de hac re fides fieri potest. Scriptum est enim sic: Ex Mileto autem Ephesum nuntiis missis, evocavit presbyteros Ecclesia: ac non dixit [advocasse illum episcopos. Deinde subjungit: In quo grege Spiritus sanctus vos posuil episcopos, ad pascendam Ecclesiam Domini ac Dei. Ex Epistola autem ad Titum, Et constitues per singulus civitates, inquit, presbyteros, quemadmodum ego tibi præscripsi ". Ex Epistola ad Philippenses Paulus et Timotheus servi Christi Jesu, iis qui sunt Philippis una cum episcopis et diaconis ".. Ut nihil suppresserim quod utile esset vobis atque conduceret, quin annuntiarem. Nam si id factum est] non oportebal scire (quæ celata atque suppressa sunt]. Quemadmodum enim nonnulla celare, invidi: ita Earum rerum quæ utiles essent. Vers. 22. Et nunc ecce ego vinctus Spiritu, proficiscor in Jerusalem, quæ mihi in ea urbe casura sint ignorans. VERS. 25. Præterquam quod Spiritus sanctus in civitate testificatur, dicens vincula mihi et calamitales esse destinatas. VERS. 24. Sed nihil (horum) curo, neque mihinelipsi anima mea chara est, dummodo conficiam cum gaudio cursum meum et ministerium quod accepi a Domino Jesu, ad testificandum Evangelium gratiæ 37 Tit. 1, 5, 38 Philipp. 1, 1. οι τῆς, desideratur in vulgatis. mox, εἰς τὸν Θεόν. κι ἔσ. ἦν γάρ. καὶ θλίψεις μένουσιν. Καὶ νῦν ἰδοὺ ἐγὼ δεδεμένος τῷ Πνεύματι, που ρεύομαι εἰς Ιερουσαλήμ, τὰ ἐν αὐτῇ συναντή σοντά" μοι μὴ εἰδώς. Πλὴν ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον κατὰ πόλιν δια μαρτύρεται λέγον, ὅτι δεσμὰ καὶ θλίψεις με γέ νουσιν Ἀλλ᾽ οὐδενὸς λόγον ποιοῦμαι, οὐδὲ ἔχω τὴν ψυχήν μου τιμίαν ἐμαυτῷ· ὡς τελειῶσαι τὸν δρόμον μου μετὰ χαρᾶς, καὶ τὴν διακονίαν, ἦν ἔλαβον παρὰ τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ, διαμαρτύρασθαι τὸ Εὐαγγέλιον τῆς χάριτος τοῦ Θεοῦ. Varia lectiones et notæ. 93 In vulgatis adjectum est, ὑμᾶς, et paulo post μαρτυρόμενος, εξ · ἴσ. φθόνου. θα συναντήσαντα, erat. * In vulgatis est, δεσμά με

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. CΑΡ. ΧΧ. Ἐγὼ δεδεμένος τῷ Πνεύματι. Εἰς τὸ, Δεδεμένος, ὑποστῖξαι δεῖ, ἵνα ᾗ ἡ διάνοια αὕτη· Πορεύομαι εἰς Ἱερουσαλήμ, προγνοὺς διὰ τοῦ Πνεύματος τὰ ἐσόμενα, δέσμιος ὤν. Εἶτα ἵνα μὴ δεσμὸν ἢ ἀνάγκην νοήσῃ τις, καὶ ἵνα δείξῃ ὅτι ἑκὼν ἀπέρχεται, φησίν "Οτι κατά πόλιν δεσμὰ καὶ θλίψεις με μένουσι. Σημειωτέον δὲ ὅτι οὐ πάντα ἴσασιν οἱ προφῆται, ἀλλ' ὅσα ὑποβάλλει αὐτοῖς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ἰδοὺ γὰρ Παῦλος πάντα τὰ μέλλοντα συμπίπτειν αὐτῷ προειπὼν ὡς προφήτης, καὶ περὶ τῶν γενησομένων ἐν αὐτοῖς κακοπίστων καὶ αἱρετικῶν, τὸ ἓν εἶπεν ἀγνοεῖν, τὸ τί ἄρα ἔσται τούτων τὸ τέλος. Πάντα γὰρ φανερώσας αὐτῷ ὁ Κύριος, ἐκεῖνο μόνον ἔκρυψεν ἀπ' αὐτοῦ, τὸ τί ἄρα ἔσται αὐτῷ μετὰ τὰ δε σμὰ καὶ τὰς θλίψεις· ἵνα μὴ ἐπαρθεὶς καὶ εἰδὼς ὅτι πάντως τεύξεται τούτου, δι᾿ ὑπεροψίας ἐκπέσῃ· ἀλλ᾽ εἴασεν ἀμφίβολον τὸ Πνεῦμα, ἵνα δεδιὼς τὸ τῆς σαρκὸς ἀσθενὲς, δεηθῇ τοῦ Θεοῦ εὑρεθῆναι οι ἐκ πειρασμῶν. Τὸ δὲ, "Οτι δεσμὰ καὶ Ὀλίψεις με μένουσιν, Ὅτι μὲν πειρασμοί, οἶδα· ὁποῖοι δὲ, οὐκ οἶδα, ὅπερ ἦν χαλεπώτερον. Τί οὖν ἀπέρχῃ, εἰ δεσμὰ καὶ θλίψεις σε 18 μένουσι; Διὰ τοῦτο, ἵνα δε σμευθῶ διὰ Χριστὸν, ἵνα ἀπεθάνω δι' αὐτόν. Ecce ego vinctus Spiritu. Ad dictionem δεδεμένος, id est, vinctus, ligatus, constrictus, ponenda est distinctio, ut sententia sit hæc: Proficisor in Jerusalem jam antea per Spiritum cognita habens futura, quod vinctus sim. Deinde ne quis vincula aut necessitatem intelligat, et ut ostendat se lubenter ac sponte sua abire: Vincula, inquit. (Spiritus sanctus dicit mihi) destinata esse in urbe. Notandum est autem prophetas non omnia scire, sed quæcunque suggerit eis Spiritus sanctus. Ecce enim Paulus cum omnia, quæ sibi eventura erant, prædixisset tanquam propheta, atque etiam præsignificasset de iis, qui inter Ephesios illos mala fide præditi 152 atque hæretici futuri erant, unum se dixit ignorare, nempe quisnam illarum rerum futurus esset finis. Nam cum omnia Dominus illi patefccisset, solum illud eum celavit, quidnam videlicet illi casurum esset post vincula atque calamitates et afflictiones, ne, elatus ac sciens se prorsus illud assecuturum esse, per superbiam laberetur atque degeneraret. Sed Spiritus eum sivit esse animi dubium et incertum, ut metuens carnis imbecillitatem deprecaretur Deum, ut se tentationibus atque periculis eximeret. Porro quod dicit, Vincula atque afflictiones me manent, hoc est, tentationes atque pericula mihi esse destinata novi sed qualia, ignoro, quod erat molestius. Cur igitur abis, si vincula atque calamitates tibi destinatæ sunt? Idcirco ut vinciar propter Christum, ut moriar propler illum. Καὶ νῦν ἰδοὺ ἐγὼ οἶδα, ὅτι οὐκ ἔτι ὄψεσθε τὸ πρόσωπόν μου ὑμεῖς πάντες, ἐν οἷς διῆλθον τη· ρύσσων τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ. Διὸ μαρτύρομαι ὑμῖν ἐν τῇ σήμερον ἡμέρᾳ, ὅτι καθαρὸς ἐγὼ ἀπὸ τοῦ αἵματος πάντων. Οὐ γὰρ ὑπεστειλάμην τοῦ μὴ ἀναγγεῖλαι ὑμῖν πᾶσαν τὴν βουλὴν τοῦ Θεοῦ. *Οτι καθαρὶς ἐγὼ ἀπὸ τοῦ αἵματος πάντων. Καθαρός είμι, φησίν, ἀπὸ τοῦ αἵματος πάντων, εἰ νυστάξαντες ἀποθανεῖτε ἀπὸ τοῦ φονευτοῦ τῶν ψυ χῶν. Τὸ γὰρ τοῦ διδασκάλου, φησί, πεποίηκα. Οὐ γὰρ ὑπεστειλάμην τοῦ μὴ ἀναγγεῖλαι ὑμῖν. "Αρα ὁ μὴ λέγων, ὑπεύθυνός ἐστι τοῦ αἵματος, τουτέστι τῆς σφαγῆς. Καὶ δοκεῖ μὲν ἀπολογεῖσθαι· ἐκείνους δὲ φοβεῖ. Προσέχετε οὖν ἑαυτοῖς καὶ παντὶ τῷ ποιμνίῳ, ἐν ᾧ ὑμᾶς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἔθετο ἐπισκόπους ποιμαίνειν τὴν Ἐκκλησίαν τοῦ Κυρίου καὶ " Θεοῦ, ἢν περιεποιήσατο διὰ τοῦ ἰδίου αἵματος. Προσέχετε οὖν ἑαυτοῖς καὶ παντί. Οὔτε γὰρ τὸ ἑτέρους κατορθούν μόνον ἔχει κέρδος (Φοβοῦμαι γάρ, φησί, μήπως ἄλλοις κηρύξας αὐτὸς ἀδόκιμος γένωμαι), οὔτε τὸ ἑαυτὸν' ἐπιμελεῖσθαι· ὁ γὰρ τοιοῦτος, φίλαυτος, καὶ τὸ ἑαυτοῦ ζητεῖ, καὶ τοῦ τὸ τάλαντον καταχώσαντος ἴσος ἐστιν. Οὐκ ἐπειδὴ προτιμοτέρα ἡ ἡμετέρα σωτηρία τοῦ ποιμνίου, ἀλλ' 30 I Cor. ix, 27. VERS. 25. Et nunc ecce ego novi vos omnes, inter quos versatus sum prædicans regnum Dei, posthac non amplius visuros esse faciem meam. VERS. 26. Quamobrem ego protestor vobis in hodierno die, me purum esse a sanguine omnium. VERS. 27. Non enim subterfugi quominus vobis omnem Dei voluntatem declararem. Me purum esse a sanguine omnium. Purus, inquit, sum a sanguine omnium, si dormitantes interfecti fueritis ab animarum occisore. Officium enim, inquit, magistri feci. Non enim subterfugi, quin vobis declararem. Ergo qui non dicit, reus dicit,.reus est sanguinis, hoc est cædis. Ac videtur quidem causam dicere ac sese purgare: sed revera illis injicit terrorem. VERS. 28. Quocirca cavete vobis ac toti gregi, cui Spiritus sanctus vos praposuit episcopos, ut pascalis et regatis Ecclesiam Domini et Dei, quam sanguine suo comparavit. Cavete igitur vobis et universo gregi. Nam nec id solumn lucrum affert, si quis alios corrigat ac meliores reddat: nam metuo, inquit, ne forte cum aliis prædicavero, ipse reprobus evadam s: neque si seipsum quis curet: qui enim talis est, sui ainator est, ac suum commodum et emolumentum quærit, et illi, qui talentum defodit, par est. Cavele vobis. οι ἔσ. ἐξαιρεθῆναι. ἑαυτοῦ. με, erat. • Videntur hoc loco verba PATROL, GR. CXXV. Varia lectiones et nom. In vulgatis desiderantur ha tres dictiones, τοῦ Κύριου και. Lucæ repetenda: nempe, προσέχετε ἑαυτοῖς.

μνιον κερδαίνει. Εν ᾧ ὑμᾶς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἔθετο ἐπισκόπους. Παρὰ τοῦ Πνεύματος τὴν χειροτονίαν ἔχετε, φησί. Σημειωτέον δὲ, ὅτι οὓς ἐπίσω ἐκάλεσε πρεσβυτέρους, ὧδε ἐπισκόπους καλεῖ· ἔτσι διὰ τὸ καὶ τοὺς πρεσβυτέρους ἀνάγκην ἔχειν ἐπι οπτεύειν τὰ τῆς Ἐκκλησίας λογικά ποίμνια, μή τις ἀσθενῇ τῇ πίστει, μή τις πεινᾷ ἡ διψᾷ, ἢ ἐλέγχου καὶ ἐπιστροφῆς δεῖται, κατὰ τὸν ᾿Ελεγξον, ἐπιτί μησον, παρακάλεσον· ἢ καὶ ἐπισκόπους ὧδε τοὺς ἐπισκόπους λέγει. "Ην περιεποιήσατο διὰ τοῦ ἰδίου αἵματος. Οὐχ ὑπὲρ μικρῶν, φησίν, ὁ κίνδ.- νος· εἶχε τοῦ ἰδίου αἵματος ἐκεῖνος οὐκ ἐφείσατο. Ἵνα γὰρ ἐχθροὺς καταλλάξῃ, καὶ τὸ αἷμα ἐξέχεε· σὺ δὲ φίλους γενομένους ἰσχύεις κατασχεῖν, inimicos reconciliaret, etiam sanguinem suum Non quia nostra salus saluti gregis praeferenda est: ἐπειδὴ ὅταν ἑαυτοῖς προσέχωμεν, τότε καὶ τὸ πο sed quia cum nobismetipsis cavemus, tunc etiam grex lucrum facit. Cui vos Spiritus sanctus praposuit episcopos. Spiritu sancto, inquit, ordinationem habetis. Notandum est autem, eos quos supra vocavit presbyteros, id est seniores, hic vocat episcopos, id est inspectores et rectores: aut quia presbyteri quoque necesse habent ut inspiciant Ecclesiae ratione 153 præditos greges, num quis ex iis fide infirmus sit, num quis esuriat aut sitiat, aut reprehensione atque animadversione opus habeat, quale est illud præceptum: Reprehende, increpa, adhortare, consolare. Aut etiam episcopos hic episcopos dicit. Quam sanguine suo comparavit. Non parva res, inquit, in periculo versantur: siquidem ille suo sanguini non pepercit. Nam ut effudit: tu vero amicos jam factos eos potes retinere. VERS. 29. Nam ego hoc novi fore, ut post abitionem meam lupi graves et infesti, gregique non parcentes vos invadant: VERS. 30. Et ex vobismetipsis exsistent viri qui prava loquantur, ut discipulos ad se sequendum avellant. VERS. 31. Quamobrem vigilate recordantes me per triennium noctu et interdiu non destitisse cum lacrymis monere unumquemque. Duplex malum proponitur, quod et ipse non aderit, et alii adorientur: et quod molestius est, Ex vobismetipsis, inquit, exsistent. Res gravis est, ubi bellum est civile et intestinum. Ut discipulos ad se sequendam avellant. Nam hæretici hoc epeelant et agunt: non Domino, sed sibimetipsis popuἘγὼ γὰρ οἶδᾳ τοῦτο, ὅτι ἐλεύσονται μετὰ τὴν ἀφιξίν μου· λύκοι βαρεῖς εἰς ὑμᾶς, μὴ φειδόμενοι τοῦ ποιμνίου· Καὶ ἐξ ὑμῶν αὐτῶν ἀναστήσονται ἄνδρες λαλοῦντες διεστραμμένα, τοῦ ἀποσπᾷν τοὺς μα· θητὰς ὀπίσω αὐτῶν. Διὸ γρηγορεῖτε, μνημονεύοντες ότι τριστείαν νύκτα καὶ ἡμέραν οὐκ ἐπαυσάμην νουθετών ἕνα ἕκαστον. Διπλοῦν τὸ κακὸν, ὅτι τε αὐτὸς οὐ πάρεστι, καὶ ὅτι ἕτεροι ἐπιθήσονται, καὶ τὸ χαλεπώτερον, ἐξ ὑμῶν αὐτῶν. Τὸ βαρύ, ὅταν ἐμφύλιος ὁ πόλεμος ᾖ. Αποστᾷν τοὺς μαθητὰς ὀπίσω αὐτῶν. Ὁ γὰρ τῶν αἱρετικῶν σκοπὸς σπουδάζει, οὐ τῷ Κυρίῳ, ἀλλ᾽ ἑαυτοῖς περιποιῆσαι λαόν, ἕνα ἑαυτοῖς καυχών τικῶν, ἵνα ἐξ αὐτοῦ χρηματίσωσιν· οἷον, ἐκ Μάνεντος Μανιχαῖοι, ἐξ Αρείου 'Αρειανοί, καὶ ἄλλα αἱρέσεων είδη. Τοῦτο ἔστι τὸ ἀποσπᾷν τοὺς μαθη τὰς ὀπίσω αὐτῶν. Διὰ τοῦτο προαναστέλλων αὐτ τοῦ, ὁ Παῦλος, ἐπιστομίζει καὶ μέμφεται τοὺς λέ γοντας· Ἐγὼ μὲν εἰμι Παύλου, ἐγὼ Ἀπολλώ. lum acquirere student, ut apud se glorientur, dum ται ἐμφερομένου αὐτοῖς τοῦ ὀνόματος τῶν αἱρε vulgatur et circumfertur in illis, quos sibi adjunxerint, nomen ipsorum hæreticorum, ut ex eo cognominentur: exempli causa, a Manente Manichæi, ex Ario Ariani, et in aliis hæreseon speciebus similiter. Iloc est quod dicit, Gratia avellendi discipulos post se. Idcirco Panlus eos ante repellens atque compescens, reprimit et reprehendit eos qui dicebant: Ego quidem sum Pauli, ego Apollo". Vans. 32. Εt nunc, fratres, commendo vos Deo, et verbo gratiæ illius, qui potest vos exædificare et hæreditate donare inter omnes sanctificatos. VERS. 55. Nullius argentum, aut aurum, aut vestem concupivi. VERS. 34. Ipsi scitis has manus mihi meisque ſamiliaribus res necessarias subministrasse. Ab admonitione desinit in preces. Quoniam enim illos vehementer terruerat, ne plane percelleret atque prosterneret et animo consternatos relinqueret, vide consolationem. Et in prasentia, inquit, commendo vos Deo, et verbo graliæ ejus: hoc est 2. 6 1 Cor. 1, 12. 60] Tim. 19, Καὶ τανῦν παρατίθεμαι ὑμᾶς, ἀδελφοί, τῷ Θεῷ, καὶ τῷ λόγῳ τῆς χάριτος αὐτοῦ, τῷ δυναμένῳ ἐποικοδομῆσαι καὶ δοῦναι ὑμῖν κληρονο μίαν ἐν τοῖς ἡγιασμένοις πᾶσιν. Αργυρίου, ἢ χρυσίου, ἢ ἱματισμοῦ οὐδενὸς ἐπεθύμησα. Αὐτοὶ γινώσκετε, ὅτι ταῖς χρείαις μου καὶ τοῖς οὖσι μετ' ἐμοῦ ὑπηρέτησαν αἱ χεῖρες αὗται. ᾿Απὸ παραινέσεως εἰς εὐχὴν τελευτα. Επειδή γὰρ αὐτοὺς σφόδρα ἐφόβησεν, ἵνα μὴ καταπλήξει δρα τὴν παραμυθίαν. Καὶ τανῦν, φησί, παρατίθεμαι ὑμᾶς τῷ Θεῷ, καὶ τῷ λόγῳ τῆς χάριτες αὐτοῦ, τουτέστι τῇ χάριτι αὐτοῦ. ᾿Αργυρίου, ἢ Variæ lectiones et notæ. • In vulgatis est, εἰσελεύσονται. ἄφηξίν μου, est in manuscripto; in vulgatis, ἄφιξίν μου. • In vulgelo, τριετίαν. * In vulgatis hoc loco additur, μετά δακρύων. * In vulgatis est, παρατίθημι.

CAP. XXI. χρυσίου. Οὐκ εἶπεν, Οὐκ ἔλαβον, ἀλλ᾽ οὐδὲ ἐπεθύ- gratiæ ejus. Argentum aut aurum. Non dicit, Nou μησα. Μείζον δὲ καὶ τοῦτο τὸ ἑπόμενον· Υμεῖς ἐπίστασθε, ὅτι ταῖς χρείαις μου καὶ τοῖς οὖσι μετ᾿ ἐμοῦ ὑπηρέτησαν αἱ χεῖρες αὗται. Ἡ γὰρ ἀληθὴς ἐλεημοσύνη, ἐκ τῶν ἰδίων κόπων διδόναι τοῖς ἐνδεέσιν. Ορα δὲ πῶς εἰργάζετο ἄνθρωπος μετά σπουδῆς νύκτα καὶ ἡμέραν διαλεγόμενος. Πάντα υπέδειξα ὑμῖν, ὅτι οὕτω κοπιῶντας δεῖ ἀντιλαμβάνεσθαι τῶν ἀσθενούντων μνημονεύειν τε τὸν λόγον τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ· ὅτι αὐτὸς εἶπε· Μακάριόν ἐστι μᾶλλον διδόναι ἢ λαμβάνειν. aecepi, sed, Ne concupivi quidem. Majus est autem hoc quoque quod sequitur: Vos scitis ea, quæ mini et iis qui mecum erant ad usum defuerunt, has manus subministrasse. Nam vera eleemosyna atque beneficentia est ex iis, quæ sua quis opera atque labore acquisivit, dare egenis. 154. Ac vide ut opus fecerit homo, qui noctu atque interdiu diligenter ac sedulo disserebat atque sermocinabatur. VERS. 33. Omnia vobis ostendi, nempe sic taborantes nos oportere succurrere infirmis, ac meminisse verbi Domini Jesu. Quoniam ipse dixit: Beatum est potius dare quam accipere. Non potest quis ad ignorantiam confugere. Ostendi ipsis factis, ita oportere laborantes operari et nemores csse verbi Domini Jesu. Et ubi dixit? Forsitan absque monimentis litterarum apostoli tradiderunt hane vocem ex ore Domini exceptam: aut ex iis, quæ quis conjicere ac rationibus colligere possit, hoc liquet. Unus gradus est, sua abjicere: alter, sibi auxiliari et res necessarias suppeditare: tertius, etiam aliis subvenire: quartus, Οὐκ ἔχετε εἰς ἄγνοιαν καταφυγείν. Ὑπέδειξα διὰ τῶν ἔργων, ὅτι οὕτω κοπιῶντας δεῖ ἐργάζεσθαι, μνημονεύειν τε τὸν λόγον τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ· καὶ ποῦ εἶπεν; Ἴσως ἀγράφως παρέδωκαν οἱ ἀπόστολοι ἢ ἐξ ὧν ἄν τις συλλογίσαιτο, δῆλον. Εἰς βαθμός, ρίψαι τὰ ἑαυτοῦ· δεύτερος, ἑαυτῷ ἐπαρκεῖν· τρίτος, καὶ ἑτέροις· τέταρτος, τὸ καὶ κηρύττοντα καὶ ἐξου σίαν ἔχοντα λαμβάνειν, μὴ λαμβάνειν. Οὐκ εἶπε δὲ, ὅτι Κακὸν τὸ λαβεῖν, ἀλλὰ, Βέλτιον τὸ μὴ λαβεῖν. etiain eum qui prædicat verbum Dei et potestatem habet accipiendi, non accipere quæ potest absque reprehensione. Non dixit autem malum esse accipere, Καὶ ταῦτα εἰπὼν, θεὶς τὰ γόνατα αὐτοῦ, σὺν πίσιν αὐτοῖς προσηύξατο. Ικανὸς δὲ ἐγένετο κλαυθμός πάντων· καὶ ἐπιπεσόντες ἐπὶ τὸν τράχηλον 10 Παύλου, κατ εφίλουν αὐτὸν, Οδυνώμεν οι μάλιστα ἐπὶ τῷ λόγῳ, ᾧ ειρήκει, ὅτι οὐκέτι μέλλουσι τὸ πρόσωπον αὐτοῦ θεωρεῖν. Προέπεμπον δὲ αὐτὸν εἰς τὸ πλοῖον. Σημειωτέον, ὅτι δεῖ τὸν συνταττόμενον, εὐχὴν καὶ γονυκλισίαν ποιεῖσθα: σὺν πᾶσι τοῖς παροῦσι, καὶ οὕτως ἀποχωρεῖν. Τὴν διάθεσιν δείκνυσι τὸ 11 εἰπεῖν· Ἐπιπεσόντες ἐπὶ τὸν τράχηλον Στε ὑστέρας περιπλοκῆς περιπλεκόμενοι, καὶ πολλὴν ἀπὸ τῆς δημηγορίας λαβόντες τὴν ἀγάπην καὶ τὸ φίλο τρον, Ως δε εγένετο ἀναχθῆναι ἡμᾶς ἀποσπασθέν τὰς ἀπ' αὐτῶν, ευθυδρομήσαντες ήλθομεν εἰς τὴν Κῶν· τῇ δὲ ἑξῆς εἰς τὴν Ῥόδον· κἀκεῖθεν εἰς Πάταρα. Καὶ εὑρόντες πλοῖον διαπερῶν εἰς Φοινίκην, ἐπιβάντες ἀνήχθημεν. Αναφανέντος δὲ τῆς Κύπρου 18, καὶ καταλιπόν τες αὐτὴν εὐώνυμον, ἐπλέομεν εἰς Συρίαν, καὶ κατήχθημεν εἰς Τύρον. Εκεῖσε γὰρ ἦν τὸ πλοῖον ἀποφορτιζόμενον τὸν νόμον. Δείκνυσι τὴν βίαν τῷ εἰπεῖν· ᾿Αποσπασθέντες ἀπ' αὐτῶν· καὶ εἰκότως. Εἰς γὰρ τὴν θάλασσαν sed melius esse non accipere. VERS. 36. Atque hæc locutus, positis genibus suis, cum omnibus illis precatus est. VERS. 37. Satis magnus autem coortus est omnium fletus et irruentes in collum Pauli, deosculabantur eum, VERS. 38. Dolentes maxime propter verbum illud quod negaverat illos posthac faciem suam esse vishros: ad navigium autem eum usque prosequebantur. Notandum est, eum qui valere jubet amicos et iis mandata dat, oportere genua flectere, et una cum omnibus qui adsunt, supplicare atque ita abire. Affectionem ac bonum animum illorum erga Paulum ostendit eo quod dicit: Irruentes in collum: utpote postremum illum amplexantes, ac quibus a concione illius ingens dilectio ingenerata, et incitamentum amoris injectûm esset. CAPUT XXI. VERS. 1. Ut autem accidit, ut avulsi ab illis in altum proveheremur, recto cursu venimus in Coum: et sequenti die Rhodum, atque illinc in Palara. Vers. 2. Et nacti navigium quod trajiceret in Phænicen, eo conscendimus et in altum provecti sunius. Vers. 3. Cum autem evasissemus e regione Cypri et eam ad sinistram reliquissemus, navigabamus in Syriam et appulimus Tyrum: illic navis onus erat expositura. Ostendi vim, dum dicit, Avulsi ab illis: idque haud miram est. Nam mare postea ingredi non poterant. Varia lectioues et notæ. • In vulgatis est, τῶν λόγων, et paulo post, διδόναι μᾶλλον. • ἐπιπεσόντων, erat. • In vulgatis addilur, τοῦ. 11 ἱσ. τῷ. 18 ἀποσπασθέντων, εται. 18 in manuscripto, et in uno vulgato est, ἀναφανέντες δὲ τὴν Κύπρο,· in allero vulgato est, ἀναφάναντες δὲ τὴν Κύπρον. In allero, ἀναφανέντος δὲ τῆς Κύπρου. ἰσ. ἀναφανέντες δὲ τῆς Κύπρου, δηλονότι ἀντιπέρας, ἦν ἀντικρύ αμι, ἀναφανέντες δὲ κατὰ τὴν Κύπρον.

μήσαντες; ἀντὶ τοῦ, Παρήλθομεν· οὐκ ἐνδιατρίψα μεν ἑτέροις τόποις. Καὶ εὐρόντες πλοῖον διαπερών εἰς Φοινίκην. Ισως ἐκεῖνο αὐτόθι διέτριψε· καὶ οὐχ εὑρίσκοντες εἰς Καισάρειαν ἀπερχόμενον, ἀλλ' εἰς Φοινίκην, ἀπῆλθον· καὶ Κύπρον δὲ εἴασαν καὶ Σ ρίαν. Τὸ γὰρ, καταλιπόντες αὐτὴν εὐώνυμον, οὐχ ἁπλῶς πρόσκειται, ἀλλ' ὅτι οὐδὲ ἐγγὺς γενέσθαι τῆς Συρίας ἔσπευδον. Quid est quod dicit, εὐθυδρομήσαντες? Id sonat, αὐτοὺς λοιπὸν ἐμβῆνα: οὐκ ἐνῆν. Τί ἐστιν, εὐθυδρο Cum recto cursu contendissemus. Ponitur pro, Prætervecti sumus, non commorati sumus, 155 ac tempus trivimus in aliis locis. Et nacri navigium quod trajiceret in Phœnicen. Forsitan illud navigium ibi stabat in portu: et non invenientes navem quæ Cæsaream peteret, sed hanc quæ in Phoenicen contenderet, profecti sunt atque Cyprum et Syriam reliquerunt. Nam quod dicit, Cum reliquissemus eam ad sinistram, non frustra adjectum est: sed illos nec prope quidem Syriam accedere voluisse. VERS. 4. Ac repertis discipulis, ibi mansimus dies septem. Atque illi discipuli Paulo instinctu Spiritus dicebant, ne ascenderet in Jerusalem. Vers. 5. Cum autem dies illos peregissemus, egressi ire pergebamus, prosequentibus nos omnibus una cum uxoribus et liberis, quoad extra urbem egressi essemus. Ac positis genibus in littore precati sumus. Vers. 6. Et cum nos invicem complexi essemus, et alii aliis valedixissemus, nos navem conscendimus, illi vero domum ad sua negotia reversi sunt. VERS. 7. Sed nos confecta navigatione a Tyro, per. venimus Ptolemaidem, et, salutatis fratribus, mansimus apud eos diem unum. – Καὶ ἀνευρόντες μαθητάς, ἐπεμείναμεν αὐτοῦ ἡμέρας ἑπτά. Οἵτινες τῷ Παύλῳ ἔλεγον διὰ τοῦ Πνεύματος, μὴ ἀναβαίνειν εἰς Ἱερουσαλήμ. *Οτε δὲ ἐγένετο ἡμᾶς ἐξαρτῆσαι τὰς ἡμέρας, ἐξελθόντες επορευόμεθα, προπεμπόντων ἡμᾶς πάντων συν γυναιξὶ καὶ τέκνοις, ἕως ἔξω τῆς πόλεως. Καὶ θέντες τὰ γόνατα ἐπὶ τὸν αἰγιαλόν, προσηυξάμεθα. Καὶ ἀσπασάμενοι ἀλλήλους, ἐπέβημεν εἰς τὸ πλοῖον· ἐκεῖνοι δὲ ὑπέστρεψαν εἰς τὰ ἴδια. Ἡμεῖς δὲ τὸν πλοῦν διανύσαντες ἀπὸ Τύρου, κατηντήσαμεν εἰς Πτολεμαΐδα, καὶ ἀσπασάμενοι τοὺς ἀδελφοὺς, ἐπεμείναμεν ἡμέραν μίαν παρ' αὐτοῖς. Τῷ Παύλῳ ἔλεγον διὰ τοῦ Πνεύματος. Εἰ τείνυν τὸ Πνεῦμα ἐκέλευε, διὰ τί ἀντεῖπε; Τουτέστι, διὰ τοῦ Πνεύματος εἰδότες. Οὐ γὰρ δὴ τὴν παραίνεσιν διὰ τοῦ Πνεύματος ἐποιοῦντο. Οὐ γὰρ ἁπλῶς αὐτῷ τὰ δεινὰ προὔλεγον, ἀλλ' ὅτι ἀναβῆναι οὐ χρή, φειδόμενοι αὐτοῦ. Τὸ δὲ, ἐξαρτῆσαι, ἀντὶ τοῦ, πλη ρῶσαι, φησί· μετὰ γὰρ τὸ πληρῶσαι τὰς τεταγμέν νας ἡμέρας, τουτέστι, τὰ Αζυμα, ἐξῆλθον τῆς Τύ ρου. Θέα μοι πάσας τὰς ἡμέρας 1 μετὰ τὰ "Αζυμα. Εἰς Τύρον ἦλθον δι' ἡμερῶν πέντε· εἶτα ἐκεῖ ἐποίη σαν ἡμέρας ἑπτά. Τὰς πάσας δεκαδύο. Paulo per Spiritum sive instinctu Spiritus dicebant, etc. Si igitur Spiritus jubebat, cur contradixit? [Sed per Spiritum, sive instinctu Spiritus sancti] hoc est, per Spiritum scientes. Non enim utique instinetu Spiritus sancti eum monebant, nec simpliciter et aperte ei pericula prædicebant; sed non esse ascendendum, quia parcebant illi. Quod autem dicit, Εξαρτῆσαι, id sonat, explicuisse, peregisse [positum est] pro, explevisse. Postquam enim expleverat statutos dies, hoc est, dies Azymorum, a Tyro profecti sunt. Considera mihi omnes dies post dies Azymorum. Tyrum venerunt intra dies quinque: deinde illic commorati sunt dies septem. Dies omnino duodecin. VERS. 8. Postridie vero Paulus cum suis profectus venit Cæsaream: et ingressi domum Philippi evangelista, qui erat de illis septem viris, mansimus apud illum. VERS. 9. Huic autem erant filiæ virgines quatuor, quæ prophetabant el vaticinabantur. Diaconi Philippi filiæ erant. Nota autem prophetissas illas filias ejus virgines fuisse, et id bonum magis verecundia ac religione excoluisse atque exornasse, adeo ut etiam donum prophetandi atque vaticinandi consecutæ sint. Quod si non esset operæ pretium hoc scire, scriptor non addidisset, virgines illas fuisse. VERS. 10. Commorantibus autem nobis ibi dies complures, descendit quidam ex Judaa propheta nomine Agabus. Τῇ δὲ ἐπαύριον ἐξελθόντες οἱ περὶ τὸν Παῦ λον ἦλθον εἰς Καισάρειαν· καὶ εἰσελθόντες εἰς τὸν οἶκον Φιλίππου τοῦ εὐαγγελιστοῦ, ὄντος ἐκ τῶν ἑπτὰ, ἐμείναμεν παρ' αὐτῷ. Τούτῳ δὲ ἦσαν θυγατέρες παρθένοι τέσσαρες προφητεύουσαι. Τοῦ διακόνου Φιλίππου ἦσαν αἱ θυγατέρες. Σημείωσαι δὲ ὅτι αἱ προφήτιδες αἱ θυγατέρες αὐτοῦ παρθένοι ἦσαν, καὶ ὅτι ἤσκουν μᾶλλον δι' εὐλάβειαν τοῦτο· ὥστε καὶ προφητείας ἠξιῶσθαι. Εἰ δὲ μὴ ἦν περισπούδαστον, οὐκ ἂν προσέθηκεν ὁ συγγραφεύς ὅτι καὶ παρθένοι ἦσαν. Ἐπιμενόντων δὲ ἡμῶν ἡμέρας πλείους, κατ ῆλθέ τις ἀπὸ τῆς Ἰουδαίας προφήτης, ὀνόματι Αγαίος. Varia lectiones et notæ. 4. In manuscripto est, ἐξαρτίσαι, et melius. 16 In vulgato, προσευξάμεθα. 16 In vulgato, προσευξάμεθα. " Videtur hic aliquid mendi subcsse in Græco aut aliquid desiderari.

CAP. XXI. 156 VERS. 11. Εt cum venisset ad nos, et sustulisset cingulum Pauli, atque constrinxisset suos pedes ac manus, dixit: Hæc dicit Spiritus sanctus: Virum, cujus est hoc cingulum, sic vincient Judæi in Jerusalem, et tradent in manus exterarum gentium. Καὶ ἐλθὼν πρὸς ἡμᾶς, καὶ ἄρας τὴν ζώνην τοῦ Παύλου, δήσας τε αὐτοῦ τοὺς πόδας καὶ τὰς χεῖρας, εἶπε· Τάδε λέγει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον Τὸν ἄνδρα, οὗ ἐστιν ἡ ζώνη αὕτη, οὕτω δήσουσιν ἐν Ἱερουσαλὴμ Ἰουδαῖοι καὶ παραδώσουσιν εἰς χεῖρας ἐθνῶν. Οὗτος ἦν Αγαδος, ὁ πάλαι τὸν λιμὸν μηνύσας. Τὸ χαλεπὸν δὲ, ὅτι εἰς χεῖρας ἐθνῶν παραδώσουσιν. Ορα δὲ, ὅτι ὅτε ήκουσεν ὅτι μυρία δεινὰ ἔχει παθεῖν, τότε ἐπείγεται. Οὐκ εἶπε δὲ Αγαβος ὅτι Παῦ λον δήσουσιν, ἵνα μὴ δόξῃ ἐκ συνθήκης λέγειν, ἀλλὰ, τὸν ἄνδρα, οὗ ἐστιν ἡ ζώνη αύτη. Ως δὲ ἠκούσαμεν ταῦτα, παρεκαλοῦμεν ἡμεῖς Hic erat ille Agabus, qui olim famem futuram præsignificaverat. Gravis autem res erat et acerba, quod in manus exterarum gentium illum tradituri erant. Sed animadverte illum, cum audivisset innumerabilia sibi adeunda esse pericula, tunc demum festinasse. Non dixit autem Agabus, Paulum vincient, ne videretur ea dicere ex composito; sel, Virum cujus est cingulum hoc. VERS. 12. Ut autem audivimus hæc, rogabamus καὶ οἱ ἐντόπιοι τοῦ μὴ ἀναβαίνειν αὐτὸν εἰς 'Ie- eum et hortabamur nos et incola loci illius, ne ascenρουσαλήμ. deret in Jerusalem, Απεκρίθη τε ὁ Παῦλος' Τί ποιεῖτε κλαίοντες, καὶ συνθρύπτοντές μου τὴν καρδίαν; Ἐγὼ γὰρ οὐ μόνον δεθῆναι, ἀλλὰ καὶ ἀποθανεῖν εἰς ῾Ιερουσαλὴμ ἑτοίμως ἔχω ὑπὲρ τοῦ ὀνόματος τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ. Μὴ πειθομένου δὲ αὐτοῦ, ἡσυχάσαμεν, εἰπόν τες· Τὸ θέλημα τοῦ Κυρίου γενέσθω. Τί ποιεῖτε κλαίοντες; Αλλοι ἔκλαιον· αὐτὸς δὲ παρεκάλει, ἀλγῶν ἐπὶ τοῖς δάκρυσι τοῖς ἐκείνων, ὁ μὴ πάσχων ἐπὶ τοῖς οἰκείοις πειρασμοῖς. Ἐφ' ὑμῖν 17 κλαίω, φησί, οὐκ ἐπὶ τοῖς παθήμασιν· ὑπὲρ γὰρ ἐκείνων 18 καὶ ἀποθανεῖν βούλομαι. Ἐπεὶ δὲ μὴ ἴσχυσαν πεῖσαι, ἡσύχασαν· συνείδον γὰρ ὅτι θέλημα ἦν Θεοῦ. Σημειωτέον οὖν ὅτι δεῖ ἀποτρέπεσθαι τοὺς κωλύοντάς τινα ποιεῖν τι γενναῖον, κἂν δα κρύωσι. Καὶ γὰρ τὸ τοιοῦτον δάκρυον καὶ αὐτὸν τὸν Παύλον συνέκλα, καὶ τὸ ἐῤῥωμένον αὐτοῦ διέλυε. Διὸ ἀποσείεται αὐτούς. Μετὰ δὲ τὰς ἡμέρας ταύτας επισκευασάμε τοι, ἀναβαίνομεν εἰς Ἱερουσαλήμ. Συνῆλθον δὲ καὶ τῶν μαθητῶν ἀπὸ Καισαρείας σὺν ἡμῖν, ἄγοντες, παρ' ᾧ ξενισθῶμεν, Μανά σωνί τινι Κυπρίῳ, ἀρχαίῳ μαθητῇ. Γενομένων δὲ ἡμῶν εις Ιεροσολυμα, ασμένως ἐδέξαντο ἡμᾶς οἱ ἀδελφοί. Τῇ δὲ ἐπιούσῃ εἰσῄει ὁ Παῦλος πρὸς Ἰάκωβον σὺν ἡμῖν· πάντες δὲ παρεγένοντο οἱ πρεσούτεροι· Καὶ ἀσπασάμενος αὐτοὺς, ἐξηγεῖται καθ' ἕν ἕκαστον, ὧν ἐποίησεν ὁ Θεὸς ἐν τοῖς ἔθνεσι διὰ τῆς διακονίας αὐτοῦ. Τὸ, ἐπισκευασάμενοι, τοῦτο δηλοί, τὰ πρὸς τὴν οδοιπορίαν λαβόντες. Τῇ δὲ ἐπιούσῃ εἰσῄει σύν ἡμῖν ὁ Παῦλος πρὸς Ιάκωβον. Οὗτος ἐπίσκοπος ἦν τῶν Ἱεροσολύμων· οὗτος ἦν ὁ ἀδελφὸς τοῦ Κυ VERS. 13. Sed Paulus respondit: Cur facitis ut ploretis et animum meum molliatis atque frangatis? Nam ego non modo vinciri, verum etiam mori in Jerusalem paratus sum pro nomine Domini Jesu. VERS. 14. Sed cum illi persuaderi non posset, acquievimus ac destitimus, dicentes: Fiat Domin' voluptas. Quid facilis ut ploretis, etc. Alii flebant, ille vero consolabatur et hortabatur dolens propter lacry mas illorum, qui non afficiebatur neque sollicitus erat de propriis periculis. Propter vos, inquit, fleo, non propter meas molestias et afflictiones. Pro illo namque etiam mori volo. Sed postquam non potuerunt ei persuadere, acquieverunt: videbant enim Deum id velle. Notandum est igitur aversandos esse eos, qui prohibent aliquem facere aliquid strenue atque præclare, etiamsi lacrymentur. Etenim ejusmodi lacrymæ etiam ipsum Paulum frangebant, et robur animi illius molliebant. Quamobrem summovet eos atque repellit. VERS. 15. Post hos autem dies instructi atque parati ad iter ascendebamus in Jerusalem, VERS. 16. Atque nobiscum una discipuli quidam a Cæsarea profecti sunt, qui adducebant apud quem hospitaremur, nempe Mnasonem quemdam Cyprium antiquum discipulum. VERS. 17. Εt cum venissemus Hierosolymam, libenter exceperunt nos fratres. VERS. 18. Ac postridie Paulus una nobiscum ingrcdiebatur ad Jacobum, quo omnes seniores convencrunt: VERS. 19. Εt salutatis illis, enarrabat omnia singulatim, quæ fecerut Deus ministerio suo apud exteras nationes. Quod dicit επισκευασάμενοι, id est, instructi atque parati boc videlicet significat: Cum sumpsissent ea quibus opus habebant ad iter faciendum. Ac postridie 157 Paulus una noliscum ingrediebatur ad Varia lectiones et notæ. ε ἐφ' ἡμῖν, erat. 18 Ισ. ἐκείνου. ἀνεβαίνομεν. τι Ιν vulgato Μνάσων του. 19 In vulgato, ἀποσκευασάμενοι. 29 πάντες του 14 In vulgatis est,

Jacobum. Hic erat episcopus llierosolymorum: hic ρίου, ἀνὴρ μέγας καὶ θαυμαστός. Τὰ τῶν ἐθνῶν δὲ erat frater Domini, vir magnus et mirabilis. Exponebat autem illis res gestas apud exteras nationes, non vanæ gloriæ studio, sed quia volebat indicare Dei erga homines benignitatem. Quod autem dicit, suo ministerio, hoc est, prædicatione verbi evangelici. VERS. 20. Quibus illi auditis, Deo gratias agebant, et dixerunt ad eum: Vides, frater, quam mulla millia sint Judæorum qui crediderunt? et omnes vehementi studio legem amplectuntur. VERS. 21. Sed de te crebris auditionibus acceperunt, te videlicet docere eos, qui passim apud exteras nationes sunt, Judæos omnes, ut a Moyse desciscant, negantem illos debere filios suos circumcidere, et ritus atque statuta Mosaica servare. VERS. 22. Quid igitur est? Omnino oportet mallitudinem convenire: audient enim te venisse. VERS. 23. Hoc igitur fac quod tibi dicimus. Quàm multa millia sint Judæorum. Hæc millia erant ex iis qui clamaverant: Sanguis ejus super nos et super liberos nostros “s: verum tamen benignus ille et misericors etiam ex illis et ex liberis eorum nonnullos suscepit, ac sexcenta His beneficia tribuit. Κατηχήθησαν δὲ περὶ σοῦ, id fere sonat, talibus auditionibus crebris aures illorum assidue circumsonuerunt. sunt. αὐτοῖς διηγείται· οὐ κενοδοξῶν, ἀλλὰ τοῦ Θεοῦ θέσ λων τὴν φιλανθρωπίαν ἐνδείξασθαι. Διὰ δὲ τῆς δια κονίας αὐτοῦ, τουτέστι, τῆς κηρύξεως τοῦ εὐαγγε λικοῦ λόγου. 28 εἶπόν Οἱ δὲ ἀκούσαντες, ἐδόξαζον τὸν Θεὸν 13, τε αὐτῷ· θεωρεῖς, ἀδελφὲ, πόσαι μυριάδες εἰσὶν Ἰουδαίων τῶν πεπιστευκότων; καὶ πάντες ζηλωταὶ τοῦ νόμου ὑπάρχουσι. Κατηχήθησαν δὲ περὶ σοῦ, ὅτι ἀποστασίαν διδάσκεις ἀπὸ Μωϋσέως τοὺς κατὰ τὰ ἔθνη πάν τας Ιουδαίους, λέγων μὴ περιτέμνειν αὐτοὺς τὰ τέκνα, μηδὲ τοῖς ἔθεσι περιπατείν. Τι οὖν ἐστι; Πάντως δεῖ πλῆθος συνελθεῖν. Ακούσονται γὰρ ὅτι ἐλήλυθας. Τοῦτο οὖν ποίησον, ὅ σοι λέγομεν. Πόσαι μυριάδες εἰσὶν Ἰουδαίων. Αὗται αἱ μυ ριάδες ἐκ τῶν βοησάντων· Τὸ αἷμα αὐτοῦ ἐφ' ἡμᾶς καὶ ἐπὶ τὰ τέκνα ἡμῶν· ἀλλ' ὅμως ὁ φιλάνθρωπος, καὶ ἐξ αὐτῶν καὶ ἐκ τῶν παίδων ἐδέξατο, καὶ μυρίων ηξίωσεν ἀγαθῶν. Κατηχήθησαν δὲ περὶ σοῦ. Οὐκ εἶπεν, ἤκουσαν, ἀλλ', οὕτως ἐπίστευσαν καὶ ἐδι δάχθησαν. Non dixit, ήκουσαν, hoc est, audiverant: sed, ita crediderunt et edocti Sunt nobis viri quatuor, qui volum in se susceperunt. VERS. 24. Hos assume, et purifica te una cum ilHs, et sumptus propter iltos fac ut radant caput, et cognoscant omnes nihil esse eorum, quæ ad illos de te crebris rumoribus delata sunt; sed te quoque ita te gerere, ut legem serves. Voto ebstricti. Multæ sunt species pollicitationis. Nam alii quidem victimas et hostias pollicebantur, alii pecunias, alii semetipsos, alii spondebant se certum dierum numerum vinum non bibituros, caΕἰσὶν ἡμῖν ἄνδρες τέσσαρες εὐχὴν ἔχοντες ἐφ' ἑαυτῶν. Τούτους παραλαβών, αγνίσθητι σὺν αὐτοῖς· καὶ δαπάνησον ἐπ' αὐτοῖς, ἵνα ξυρήσωνται τὴν κεφαλὴν, καὶ γνῶσι πάντες, ότι ὧν κατήχηνται περὶ σοῦ, οὐδέν ἐστιν, ἀλλὰ στοιχεῖς εἰ καὶ αὐτὸς τὸν νόμον φυλάσσων. Εὐχὴν ἔχοντες ἐφ' ἑαυτούς. Πολλὰ τῆς ἐπαγγελίας τὰ εἴδη. Οἱ μὲν γὰρ θυσίας ἐπηγγέλλοντο, οἱ δὲ χρήματα, οἱ δὲ ἑαυτούς· οἱ δὲ ῥητῶν ἀριθμὸν ἡμερῶν μὴ πιεῖν οἶνον, μὴ κείρασθαι τὴν κεφαλήν. Τοιοῦτοι ἦσαν καὶ οὗτοι οἱ ἄνδρες. Εὐχὴν γὰρ παλεῖ τὴν ὑπόσχεσιν. Αἱ γὰρ τρίχες νεκρώσεως σύμβολον νεκραὶ γὰρ αὗται, καὶ ὀδύνης αἴσθησιν οὐ δεχόμεναι. Τούτους παραλαβών, ἀγνίσθητι σὺν αὐτοῖς Τουτέστι, τὰς προσφερομένας ὑπὲρ αὐτῶν κατὰ τὸν νόμον θυσίας σὺ παρασχε, ἵνα λύσῃς τὴν ὑποψίαν. Εργῳ, φησί, τὴν ἀπολογίαν ποίησον, μὴ λόγῳ. Ira ὧν κατ p ξυρήσωνται, φησί, καὶ γνῶσι πάντες 3, ήχηνται περὶ σοῦ, οὐδέν ἐστιν. Εθος δὲ ἦν τοὺς ἔχοντας εὐχήν, κείρεσθαι τὴν κεφαλὴν μετὰ τὸ ἁγνισθῆναι, καὶ οὕτως ἐπὶ ἑπτὰ ἡμέρας ποιεῖν προςφορὰν ὑπὲρ ἑαυτῶν. Τοιοῦτόν τι ἐποίησαν Ἀκύλα; καὶ Πρίσκιλλα· ὡς δῆλον εἶναι, ὅτι ὡς θεοσεβοῦντες ἀποκείροντο τὴν κόμην. put non tondere. Tales erant etiam illi viri. Εὐχὴν. enim, quod nonnunquam significat preces et obser crationem, hic accipit pro promissione seu pollicitatione. Nam capilli mortificationis seu mortalis conditionis nota et signum erant: mortui enim di sunt, et doloris sensum non admittunt. Hos assume et expia te una cum illis, ac sumptum pro illis præbe. Hoc est, victimas et hostias, quae pro illis ex præscripto legis offeruntur, tu præbe, ut diluas suspicionem. Reipsa, inquit, non verbis fac te purges atque excuses. Ut rudant caput, inquit, et cognoscant omnes nihil esse eorum, quæ de te crebris rumoribus acceperunt. Erat autem consuetudo, ut qui voto obstricti erant, caput raderent post expiationem, atque sic ad dies septem 158 pro sese facerent oblationem. Tale quiddam fecerunt Aquila atque Priscilla, ut pateret eos tanquam Dei cultores capillum detondere. ss Matth. xxvn, 25. Variæ lectiones et notæ. 3: In vulgato τον Κύριον. οι στοιχεῖν, erat. 25 Videtur hic repelenda illa verba Luca, καὶ δαπάνησεν ἐπ' αὐτοῖς. 16 Desiderari vidctur, ὅτι.

Περὶ δὲ τῶν πεπιστευκότων ἐθνῶν ἡμεῖς ἐπεστείλαμεν, κρίναντες μηδέν τοιοῦτον τηρεῖν αὐτοὺς, εἰ μὴ φυλάσσεσθαι αὐτοὺς τό τε εἴδω λόθυτον, καὶ τὸ αἷμα, καὶ πνικτόν, καὶ πορ νείαν. "Ωσπερ ἡμεῖς, φησὶ, ἐκείνοις ἐπετάξαμεν, καίτοι Ἰουδαίοις κηρύσσοντες· οὕτω καὶ σὺ τοῖς ἔθνεσι κηρύσσων, σύμπραξον ἡμῖν. Συγκατάβασις γὰρ τὸ πραγμά ἐστι· μὴ φοβηθῇς. Τότε ὁ Παῦλος παραλαβὼν τοὺς ἄνδρας, τῇ ἐχομένῃ ἡμέρᾳ σὺν αὐτοῖς ἁγνισθεὶς, εἰσῄει εἰς τὸ ἱερὸν, διαγγέλλων τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν ἡμε ρῶν τοῦ ἁγνισμοῦ, ἕως οὗ προσηνέχθη ὑπὲρ ἑνὸς ἑκάστου αὐτῶν ἡ προσφορά. Εξυρᾶτο ὁ Παῦλος, καὶ πάντα τὰ Ἰουδαϊκὰ ἐπ ατέλεσεν· οὐ τῆς γνώμης αὐτοῦ καταβαλλομένης ε (ἐπεὶ κακία τὸ πρᾶγμα ἦν), ἀλλὰ τῆς ἀγάπης συγκ καταβαινούσης. Τὸ δὲ, διαγγέλλων τὴν ἐκπλήρω σιν τῶν ἡμερῶν τοῦ ἁγνισμοῦ, τουτέστι, καταγ· γέλλων· αὐτὸς ἦν ὁ δῆλον ἑαυτὸν ποιῶν. - CAP. ΧΧΙ. VERS. 25. Ρόντο de iis, qui crediderunt ex nationibus extraneis, non scriptis litteris mandavinius ac decrevimus, ut nihil tale observent, nisi ut caveant et ab eo, quod simu'acris est immolatum, et a sanguine, et suffocato, et scortatione. Quemadmodum ros, inquit, illis præcepimus, quanquam Judæis prædicantes: ita tu quoque qui exteris nationibus prædicas, adjuva nos, et mutuàm nobis operam nava. Quod enim agitur, condescensio atque accommodatio est: ne timeas.. Vans. 26. Tunc Paulus assumptis illis hominibus. postero die purifcatus cum iis intrabal in templum, denuntians atque divulgans complètionem dierum purificationis, quoad oblatio pro unoquoque eorum oblata essel. Radebatur Paulus, et omnes ritus Judaicos peragebat, non quod mens ejus immutaretur: quia res. vitio et culpa non vacasset: sed quod charitas condescenderet, sese demitteret atque infirmiori - bus accommodaret. Quod autem, denuntians, id enim proprie sonat διαγγέλλων, seu divulgans explicationem dierum purificationis, hoc est, annuntians: id est, καταγγέλλων. Ipse erat, qui se manifestam faciebat et indicabat. Ὡς δὲ ἔμελλον αἱ ἑπτὰ ἡμέραι συντελεῖσθαι, οἱ ἀπὸ τῆς Ἀσίας Ἰουδαῖοι, θεασάμενοι αὐτὸν ἐν τῷ ἱερῷ, συνέχεον πάντα τὸν ὄχλον, καὶ ἐπο ἐξαλλον τὰς χεῖρας ἐπ' αὐτὸν κράζοντες· "Ανδρες Ισραηλῖται, βοηθεῖτε. Οὗτός ἐστιν ὁ ἄνθρωπος, ὁ κατὰ τοῦ λαοῦ, καὶ τοῦ νόμου, καὶ τοῦ τόπου τούτου πάντας πανταχοῦ διδάσκων· ἔτι τε καὶ "Ελληνας εἰσήγαγεν εἰς τὸ ἱερὸν, καὶ G κεκοίνωκε τὸν ἅγιον τόπον τοῦτον. Ησαν γὰρ έωρακότες Τρόφιμον τὸν Εφέσιον ἐν τῇ πόλει σὺν αὐτῷ· ὃν ἐνόμιζον ὅτι εἰς τὸ ἱερὸν εἰσήγαγεν ὁ Παῦλος. Ορα οικονομίαν γενομένην· μετὰ τὸ πεισθῆναι τοὺς Ἰουδαίους, τότε ἐπιτίθενται ἐκεῖνοι, ἵνα μὴ κἀκεῖνοι συμπείθωνται. Πανταχοῦ δὲ τὸ ἦθος αὐτῶν ταραχώδες. Εκινήθη τε ἡ πόλις ὅλη, καὶ ἐγένετο συν δρομὴ τοῦ λαοῦ· καὶ ἐπιλαβόμενοι τοῦ Παύλου, εἶλλον αὐτὸν ἔξω τοῦ ἱεροῦ· καὶ εὐθέως ἐκλεί σθησαν αἱ θύραι. Ζητούντων δὲ αὐτῶν ἀποκτεῖναι, ἀνέβη φά- ν σις τῷ χιλιάρχῳ τῆς σπείρης, ὅτι ὅλη συγκέ χυται ἡ ῾Ιερουσαλήμ. *Ος ἐξ αὐτῆς παραλαβών στρατιώτας καὶ ἑκατοντάρχους, κατέδραμεν ἐπ' αὐτούς. Οἱ δὲ ἰδόντες τὸν χιλίαρχον καὶ τοὺς στρατιώτας, ἐπαύσαντο τύπτοντες τὸν Παῦλον. Εγγίσας δὲ ὁ χιλίαρχος, ἐπελάβετο αὐτοῦ, καὶ ἐκέλευσε δεθῆναι ἁλύσεσι δυσί· καὶ ἐπυνθάνετο τὶς ἂν εἴη, καὶ τί ἐστι πεποιηκώς. Vens. 27. Cum autem futurum esset, ut dies illi septem finirentur, Judæi qui ex Asia venerant, conspicati eum in templò vulgus omne concitabant, et injiciebant manus in illum, clamantes: VERS. 28. Viri Israelit, succurrite: hic est ille homo qui adversus populum et legem, et hunc locum omnes ubique docet: quin etiam Græcos introduxit in templum, et profanavit sanctum locum hanc. VERS. 29. Viderant enim Trophimum Ephesium in urbe cum eo: quem putabant a Paulo in templum esse introductum. Animadverte dispositionė atque consilio divino illa accidisse. Posteaquam Judæis persuasum orat, tunc illi imminent et invadunt, ne etiam illis una persuaderetur. Ubique autem eorum natura alque ingenium turbulentum est. VERS. 30. Commota autem est civitas εστά, ατ facto populi concursu Paulum apprehendebant, et trahebant eum extra templam: et statim clausæ sunt fores. VERS. 31. Cum autem vellent eum interficere, rumor pervenit ad tribunum cohortis, totam Hierosolymam esse conturbalam. VERS. 32. Qui protinus assumptis militibus atque centurionibus decurrit ad illos. At illi conspicati tribunum et milites, Paulum pulsare desierunt. 159 VERS. 35. Cum autem propius accessisset tribunus, apprehendit eum, et jussit vinciri cate - nis duabus, ac sciscitabatur quisnam'esset, quidve fecisset. Variæ lectiones et notæ. * Ισ. μεταβαλλομένης. " In vulgatis est, αὐτόν.

VERB. 54. Atque alii aliud in turba clamabant. Cum igitur rem certo cognoscere non posset præ tumultu, jussit eum duci in castra. Trahebant cum extra templum. Volebant enim cum occidere, et idcirco trahebant, ut hoc cum majøre securitate atque licentia facerent. Vers. 35. Ut autem ventum est ad gradus, accidit ut a militibus Paulus gestaretur propter vim turb. VERS. 36. Sequebatur enim multitudo populi clamantes: Tolle eum. VERS. 57. Cum autem introductus esset in castra, Paulus dixit tribuno: An licet mihi alloqui te? At ille, Grace, inquit, nosti? VERS. 38. Tomme la es ille Ægyptius, qui anle hosce dies tumultum concitasti, et eduxisti in solitudinem quatuor illa millia virorum Sicariorum? *Αλλοι δὲ ἄλλο τι ἐβόων 30 ἐν τῷ ὄχλῳ. Μη δυνάμενος δὲ γνῶναι τὸ ἀσφαλὲς διὰ τὸν θόρυ σον, ἐκέλευσεν ἄγεσθαι αὐτὸν εἰς τὴν παρεμβο λήν. Εἶκον αὐτὸν ἐξω τοῦ ἱεροῦ. βούλοντο γὰρ αὐτὸν ἀνελεῖν· καὶ διὰ τοῦτο εἶχον, ὥστε μετά πλείονος ἀδείας τοῦτο ποιῆσαι. *Οτε δὲ ἐγένετο ἐπὶ τοὺς ἀναβαθμούς 3, σιν. έθη βαστάζεσθαι αὐτὸν ὑπὸ τῶν στρατιωτών διὰ τὴν βίαν τοῦ ὄχλου. Ἠκολούθει γὰρ τὸ πλῆθος τοῦ λαοῦ κράζοντες Αἶρε αὐτόν. Μέλλων τε εισάγεσθαι εἰς τὴν παρεμβολὴν ὁ Παῦλος, λέγει τῷ χιλιάρχῳ· Εἰ ἔξεστί μοι εἰπεῖν πρὸς σέ; 'Ο δὲ ἔφη· Ἑλληνιστί γινώσκεις; Οὐκ ἄρα σὺ εἶ ὁ Αἰγύπτιος, ὁ πρὸ τούτων τῶν ἡμερῶν ἀναστατώσας καὶ ἐξαγαγὼν εἰς τὴν ἔρημὲν τοὺς τετρακισχιλίους ἄνδρας τῶν Σικηρίων; Τί ἐστιν, Αἵρε αὐτόν; Τουτέστιν δ παρ' ἡμῖν λέγουσι. Κατὰ τὴν Ῥωμαϊκὴν συνήθειαν, Ἐν τοῖς σίγνοις αὐτὸν 38 ἔμβαλε. *, Αἶρε αὐτὸν, ἀντὶ τοῦ, Επαρον αὐτὸν ἐκ τῶν ζώντων. Εθος γὰρ τοῖς Ἰουδαίοις ταύτην λέγειν τὴν φωνὴν κατὰ τῶν δι· καίων· ὡς καὶ κατὰ τοῦ Κυρίου· Αἵρε αὐτόν· ἀντὶ τοῦ, Επαρον αὐτὸν ἐκ τῶν ζώντων. Οὐκ ἄρα σὺ εἶ ὁ Αἰγύπτιος; "Ανθρωπός τις ἐγένετο Αιγύπτιος, νεωτεροποιὸς, καὶ στασιαστὴς, καὶ ἀπατεῶν, καὶ γόης. Καὶ προσεδόκησεν ὁ διάβολος συσκιάζειν δια Quid est, Tolle eum? Hoc est quod apud nos dicunt more Romano: Signis eum insere et immisce: aut, Tolle eum, dixit pro, Tolle eum et amove de viventibus. Mos enim erat Judæis hanc vocem usurpare adversus justos: ut etiam adversus Dominum dicebant, Tolle eum, pro, Tolle eum et exime de vivis. Nonne tu es Ægyptius? Homo quidam fuit Ægyptius rerum novarum studiosus, seditiosus, fraudulentus, impostor ac praestigiator. Et speravit diabolus se obvoluturum esse suas fraudes per hunc, er tum Christum tum apostolos se socios efectu- τούτου, καὶ κοινωνούς ποιεῖν τῶν ἐκείνοις προς rum esse criminum quæ ad illos pertinebant. Virorum Sicariorum. Apud Judæos tres sunt sectæ generales: Pharisæi, Sadduczi, * Esseni. lli vite genus honestius et religiosius sectantur, mutuam inter sese charitatem exercentes et continentiam tuentes. Quamobrem etiam Esseni appellantur, sive sancti et innocentes: sed alii eos Sicarios vocabant, sive sectatores et imitatores. VERS. 39. Dixit autem Paulus: Eyo sum homo quidem Judæus Tarsensis, Ciliciæ hand obscuræ civitalis municeps: sed oro te, permitte mihi loqui ad populum. Homo quidem Judæus. Nam natura Judæi sumus nos Christiani, utpote veram 160 fidem confitenηκόντων ἐγκλημάτων, καὶ τὸν Χριστὸν, καὶ τοὺς ἀποστόλους. "Ανδρας τῶν Σικαρίων. Παρὰ Ἰο δαίοις τρεῖς αἱρέσεις γενικαί· Φαρισαῖοι, Σαδίουκαῖοι, Εσσινοί 4. Οὗτοι τὸν βίον σεμνότερον ἀσκοῦσι, φιλάλληλοι ὄντες καὶ ἐγκρατεῖ;· διὸ καὶ Ἑσσινοὶ προσαγορεύονται, ἤγουν ὅσιοι· ἄλλοι δὲ αὐτοὺς Σι καρίου; “ἐκάλεσαν, ήγουν ζηλωτάς. Εἶπε δὲ ὁ Παῦλος· Ἐγὼ ἄνθρωπος μέν είμι Ἰουδαῖος Ταρσεύς. τῆς Κιλικίας, οὐκ ἀσήμου πόλεως πολίτης. Δέομαί σου 3, ἐπίτρεψόν μοι λαλῆσαι πρὸς τὸν λαόν. Ανθρωπος μέν εἰμι Ἰουδαῖος. Φύσει γὰρ Ιου δαῖοι ἐσμεν. οἱ Χριστιανοί, ὡς ἐξομολογούμενοι τὴν tes, id quod nomen Judas significat. Quoniam di- ἀληθῆ πίστιν, ὅπερ σημαίνει τὸ Ἰούδας όνομα. xerat, Àn tu es ille Ægyptius? statim illum ab hac suspicione abducit: deinde ne putaret illum natione Ἐπειδὴ εἶπε· Σὺ εἶ ὁ Αἰγύπτιος; εὐθέως αὐτὸν ταύτης ἀπήγαγε τῆς ὑποψίας. Εἶτα ἵνα μὴ νομίση Variæ lectiones et notæ. • Έβουν, erat. 30 ἀναβάθμους, erat. * In vulgatis est, κράζον. ακι Εσσηνοί. 8ο Ισ. σεκταρίους. 3* In vulgato, δέομαι δέ σου. Scholion Laurentii Sifani. * Opinor_lic legendum pro Εσσινο, Εσσαίοι: de quibus Suidas: «Εσσαίοι, inquit, Judæi melitatores rerum divinarum, a Pharisæis et Scribis meditatione et mentis exercitatione longe dissidentes, mutuæ charitatis observantes, et cæteris magis religiosi. Qui voluptatem tanquam vitium aversantur: temperantiam autem atque continentiam, et affectuum coercitionem virtutem esse putant. Ac matrimonium qui 'em apud cos despicitur, sed 33 αὐτῶν erαι. 88 ίσ. Εσσαίοι, alienos liberos teneros adhuc assumentes atque erudientes pro cognatis habent, et suis moribus imbuunt atque informant. Quidquid turpe est rejiciunt, et omnes reliquas virtutes exercent, morain disciplinam curant, contemplationi plerumque vacant: unde etiam Ισσαίοι vocantur nomine hoc significante, id est, contemplativi: nam Essei Chari sæos ratione vite longe superant atque præcedent.

CAP. XXII. 79% τὸ ἔθνος Ἰουδαίος, λέγει τὴν θρησκείαν. Τί οὖν; οὐκ Judæum esse, edit religionem. Quid igitur? an non Αρνήσατο; Μὴ γένοιτο· Ἰουδαῖος γὰρ ἦν καὶ Χρι στιανός. Τὸ δὲ, Επίτρεψόν μοι λαλῆσαι πρὸς τὸν λαόν, τεκμήριον μέγιστον τοῦτο τοῦ μηδενὸς εἶναι ὑπεύθυνον, τῷ οὕτως ἔτοιμον εἶναι πρὸς ἀπολογίαν, καὶ βούλεσθαι εἰς λόγον καταστῆναι τῷ δήμῳ τῶν Ἰουδαίων. Ἐπιτρέψαντος δὲ αὐτοῦ, ὁ Παῦλος ἑστὼς ἐπὶ τῶν ἀναβαθμῶν 3, κατέσεισε τῇ χειρὶ τῷ λαῷ. Πολλῆς δὲ σιγῆς γενομένης, προσεφώνησε τῇ Εβραΐδι διαλέκτῳ, λέγων· Ανδρες ἀδελφοὶ καὶ πατέρες, ἀκούσατέ μου τῆς πρὸς ὑμᾶς νυνὶ ἀπολογίας. Ακούσαντες δὲ ὅτι τῇ 3 Εβραίδι διαλέκτῳ προσφωνεῖ αὐτοῖς, μᾶλλον παρέσχον ήσυχίαν. Καί φησιν. Εστὼς ἐπὶ τῶν ἀναβαθμῶν. Καὶ ἀπὸ τοῦ τόπου πολλὴ εὐκολία, καὶ τὸ ὑψηλὸν ὄντα δημηγορεῖν, καὶ δεδεμένον. Τί τούτου ἴσον τοῦ θεάματος, δυσὶν ἀλύσεσι δεδεμένον ἰδεῖν Παῦλον δημηγοροῦντα; πῶς οὐκ ἐταράχθη τοσοῦτον δῆμον ἐκπεπολεμωμένον ὁρῶν; Ανδρες ἀδελφοὶ καὶ πατέρες. Τὸ μὲν, πατέρες, τιμᾶν· τὸ δὲ ἀδελφοὶ, γνησιότητος. "Ορα και κολακείας ἀπηλλαγμένον τὸν λόγον, καὶ τὸ ἐπιεικὲς ἔχοντα. Οὐ γὰρ εἶπε, Δεσπόται, ἢ, Κύριοι, ἀλλά, Αδελφοί, δ μάλιστα ἐπόθουν. Οὐκ ἀλλότριος ὑμῶν ἐγώ, φησίν, οὐδὲ καθ᾽ ὑμῶν. Ἀκούσαντες δὲ τῇ 'Εβραΐδι διαλέκτῳ. Ορᾶς πῶς αὐτοὺς εἶχε τὸ ὁμοιόφωνον· εἶχον γάρ τινα αἰδὼ πρὸς τὴν γλῶτταν ἐκείνην. Εγώ μέν είμι ἀνὴρ Ἰουδαῖος, γεγεννημένος ἐν Ταρσῷ τῆς Κιλικίας, ἀνατεθραμμένος τε “ἐν τῇ πόλει ταύτῃ παρὰ τοὺς πόδας Γαμαλιήλ, πεται· δευμένος κατὰ ἀκρίβειαν νόμου, ζηλωτὴς ὑπάρ χων τοῦ Θεοῦ, καθὼς πάντες ὑμεῖς ἐστε σήμε ρόνο *Ος ταύτην τὴν ὁδὸν ἐδίωξα ἄχρι θανάτου, δεσμεύων καὶ παραδιδοὺς εἰς φυλακὰς ἄνδρες τε καὶ γυναῖκας· Ὡς “ὁ ἀρχιερεὺς μαρτυρεῖ μοι καὶ πᾶν τὸ πρεσβυτέριον. Προοδοποιεῖ τῷ λόγῳ, οὕτως ἀρχόμενος· Ἐγὼ μέν είμι, φησὶν, ἀνὴρ Ἰουδαῖος· δ μάλιστα πάνε των ἀκοῦσαι ἡβούλοντο. Ἵνα δὲ πάλιν μὴ νομίσωσι τὸ ἔθνος, ἀλλὰ τὴν θρησκείαν, ἐπάγει· ἀνατεθραμμένος ἐν τῇ πόλει ταύτῃ. Τὴν πολλὴν αὐτοῦ δείκνυσι σπουδὴν τὴν περὶ τὴν λατρείαν· ὅπουγε καὶ πατρίδα τηλικαύτην ἀφεὶς τοσοῦτον ἀφεστῶσαν, ἐνταῦθα είλετο τραφῆναι διὰ τὸν νόμον. Οὐχ ἁπλῶς δὲ εἶπε, παρὰ Γαμαλιήλ, ἀλλὰ παρὰ τοὺς πόδας, δηλῶν τὴν καρτερίαν, τὴν προσεδρίαν, τὴν σπουδήν τὴν περὶ τὴν ἀκρόασιν, τὴν πολλὴν πρὸς τὸν ἄνδρα αϊδώ. Πεπαιδευμένος κατὰ ἀκρίβειαν τοῦ παnegavit? Absit! Judæus enim erat et Christianus. Quod autem dicit, Permitte mihi alloqui populum, hoc maximum est argumentum illum omni culpa vacare, quod ita paratus erat ad sese defendendum atque purgandum, et volebat se sistere ad reddendam rationem populo Judæorum. VERS. 40. Cum autem ille permisisset, Paulus in gradibus stans populo mota manu significavit, alloque silentio facto, sermone Hebraico allocutus est eos his verbis: CAPUT XXII. VERS. 1. Viri fratres et patres, audite meam; qua nunc apud vos utor, defensionem. VERS. 2. Cum audissent autem illum Hebraico sermone se alloqui, majus silentium præstiterunt; et ait. In gradibus stans. Etiam a loco magna erat facultas, et quod e sublimi concionabatur, et vinctus. Quod hujus simile spectaculum, vidisse Paulum vinctum catenis duabus concionari? ut non territus sit, cum tantam multitudinem sibi infensam videret. Viri fratres et patres. Quod dicit, patres, honori, quod fratres, germanitatis erat. Vide orationem cum ab adulatione vacuam, tum mitem atque modestan. Non enim dixit, Meri, aul, mini, sed, Fratres, quod maxime desiderabant. Non alienus ego sum, inquit, a vobis, nec adver· sum vos. Cum audissent autem illum Hebraico sermone. Vides ut illos ceperit similitudo sermonis illius enim linguæ verecundiam quamdam habebant. DoVERS. 3. Ego quidem sum vir Judæus natus Tarsi in Cilicia, sed educatus in hac urbe ad pedes Gamaliclis, accurate patria lege institutus, fus grans amore ac studio Dei, quales ros omnes estis hodie: VERS. 4. Qui hanc doctrinam capitaliter insectatus sum, dum vinciebam et in carceres tradebam viros simul et mulieres: VERS. 5. Sicut etiam princeps sacerdotum et tolus ordo seniorum mihi testes sunt. Viam patefecit orationi, ita exordiens: Ego quidem sum, inquit, homo Judæus. Quod omnium maxin e audire volebant. Verum ne rursus illum gente, sed religione Judaeum existimarent, subjungit: Educatus in hac urbe. Ingens suum studium erga cultum divinum ostendit: quandoquidem etiam patria sua tam celebri et clara, quæ lani longe aberat, 161 relicta, hic maluit educari propter legem. Non simpliciter autem dixit, Apud Gamaliclem, sed Ad pedes Gamalielit, significans constantiam, assiduum studium audiendi, magnam erga viruta illum reverentium. Accurate patria lege institutus. Non simVariæ lectiones ct notæ. 36 ἀναβάθμων, erat sicut et supra. ₺ɔ In vulgatis ô£, • In vulgatis, ὃς erat. s' la vulgatis, νῦν. 33 In vulgatis desideratur, τῇ, *ν ἴσ. τιμῆς.

pliciter dixit Lege, sed, Patria. Quid igitur? an no- τρώου νόμου. Οὐχ ἁπλῶς, νόμου, ἀλλὰ, τοῦ παν veras quidem exacte legem, non autem defendis nec_amas? Flagrans amore ac studio, inquit. Et posteaquam semetipsum multum laudavit, communicat cum illis laudationem, dum dicit, Quales vos omnes estis hodie. Vide autem quot testes producal: summum sacerdotem, incolas urbis. Atque hac tenus illosmetipsos testes habebat: sed quæ sequuntur testibus carent. VERS. 5. quibus etiam epistolis ad fratres acceplis Damascum pergebam, adducturus etiam eos, qui illinc erant, vinctos in Jerusalém ut punirentur. VERS. 6. Accidit autem mihi iter facienti et appropinquanti Damasco circiter meridiem, ut subito de cœlo circumfulguraret me lumen copiosum. VERS. 7. Cecidique in terram, et audivi vocem dicentem mihi: Saul, Saul, cur me persequeris? VERS. 8. Atque ego respondi: Quis es, Domine? Atque ille ad me: Ego sum, inquit, Jesus Nazarenus, quem tu persequeris. Nam ne existimes iracundiæ rem fuisse quæ agebatur, ostendit se fragranti studio atque amore fecisse quidquid faciebat, non vana gloria motum. VERS. 9. At illi qui mecum erant, lumen quidem viderunt ac perterriti sunt, sed vocem ejus qui mecum loquebatur non audiebant. VERS. 10. Diri autem: Quid faciam, Domine? Ac Dominus dixit ad me: Surge ac vade Damascum, el illic tibi dicetur de omnibus quæ tibi facienda destinata sunt. VERS. 11. Et cum non viderem præ claritate luminis illius, manu ductus a comitibus meis veni Damascum. VERS. 12. Ananias autem quidem vir religiosus, utpote vivens ex præscripto legis, testimonio comprobatus omnium Damasci habitantium Judæorum, VERS. 13. Venit ad me, et adstans mihi inquit: Saul frater, recipe visum. Atque ego eadem hora illum aspexi. τρώου. Τί οὖν; εἰ ᾔδεις μὲν ἀκριβῶς τὸν νόμον, οὐκ ἐκδικεῖς δὲ, οὐδὲ φιλεῖς; ζηλωτής, φησί. Καὶ ἐπειδὴ μεγάλα περὶ ἑαυτοῦ ἐγκώμια εἶπε, κοινοποιεῖται τὸν λόγον· Καθὼς πάντες ὑμεῖς σήμερον. Ορα δὲ πόσους επάγει μάρτυρας· τὸ πρεσβυτέριον, τὸν ἀρχιερέα, τοὺς ἐν τῇ πόλει. Μέχρι δὲ τούτου μάρτ τυρας εἶχεν αὐτούς· τὰ δὲ λοιπά, ἀμάρτυρα. Παρ' ὧν καὶ ἐπιστολὰς δεξάμενος πρὸς τοὺς ἀδελφοὺς, εἰς Δαμασκὸν ἐπορευόμην, ἄξων καὶ τοὺς ἐκεῖσε ὄντας δεδεμένους εἰς Ἱερουσαλήμ, Ένα τιμωρηθώσιν. Εγένετο δέ μοι πορευομένῳ καὶ ἐγγίζοντι τῇ Δαμασκῷ περὶ μεσημβρίαν, ἐξαίφνης ἐκ τοῦ οὐ· ρανοῦ περιαστράψαι φῶς ἱκανὸν περὶ ἐμέ. Επεσά τε 19 εἰς τὸ ἔδαφος, καὶ ἤκουσα φω τῆς λεγούσης μοι· Σαούλ, Σαούλ, τί με διώ χεις; Ἐγὼ δὲ ὡς ἀπεκρίθην· Τίς εἶ, Κύριε; Εἶπέ τε πρός με· Ἐγώ εἰμι Ἰησοῦς ὁ Ναζωραῖος, ὃν σὺ διώκεις. σε Ἵνα γὰρ μὴ νομίσῃς ὅτι θυμοῦ ἦν τὸ πράγμα, δείκνυσιν ὅτι ζήλῳ τὸ πᾶν ἐποίει, οὐκ ἀπὸ κενοδοξίας. Οἱ δὲ σὺν ἐμοὶ ὄντες τὸ μὲν φῶς ἐθεάσαντο, καὶ ἔμφοβοι ἐγένοντο· τὴν δὲ φωνὴν οὐκ ἤκουον 48 τοῦ λαλοῦντός μοι. Εἶπον δέ· Τί ποιήσω, Κύριε; 'Ο δὲ Κύριος εἶπε τι πρός με· ᾿Αναστὰς πορεύου εἰς Δαμα σκόν, κἀκεῖ σοι λαληθήσεται περὶ πάντων, ὧν τέτακταί σοι ποιῆσαι. Ὡς δὲ οὐκ ἐνέβλεπον ἀπὸ τῆς δόξης· τοῦ φω τὰς ἐκείνου, χειραγωγούμενος ὑπὸ τῶν συνόντων μοι ἦλθον εἰς Δαμασκόν. Ανανίας δέ τις ἀνὴρ εὐλαβὴς “κατὰ τὴν νόμον, μαρτυρούμενος ὑπὸ πάντων τῶν κατοικούντων ἐν Δαμασκῷ Ἰουδαίων, Ελθών πρός με, καὶ ἐπιστὰς εἰπέ μοι· Σαούλ ἀδελφὲ, ἀνάβλεψον. Κἀγὼ αὐτῇ τῇ ὥρᾳ ἀνέβλεψα εἰς αὐτόν. Τὸ μὲν φῶς ἐθεάσαντο. Εικότως τοῦτο ἐγένετο· αὐτὸν γὰρ ἔδει τῆς φωνῆς καταξιωθῆναι ἐκείνης ἐπειδὴ γὰρ οἱ παχύτεροι ὄψει πείθονται μᾶλλον, τό περὶ αὐτοὺς τοσοῦτον τὸ φῶς εἰργάσατο, ὅσον περὶ Lumen quidem viderunt. Merito hoc accidit. Nam ipsum solum accipere vocem illam oportebat. Quandoquidem enim crassiores visul magis credunt, lumen illi vident, et expavescunt. Nam nec φῶς εἶδον ἐκεῖνοι καὶ ἔμφοβοι γίνονται· ἐπεὶ οὐδὲ circa illos lumen æque magnam habuit efficientiam ac vim, atque circa hunc. Etenim ejus oculos læsit, ac per ea quæ huic acciderunt, etiam illis dedit potestatem oculos 162 tollendi, si modo voluissent. Ac mihi illi certo consilio atque dispositione divina non credidisse videntur, ne testimonium dicentibus eis fides abrogari posset. Manu ductus a comitibus meis, veni Damascum. Recte urbs adjecta est, ut ipsi cognoscerent eum fuisse persecutorem. Conτοῦτον. Καὶ γὰρ ἐπήρωσεν αὐτοῦ τὰς ὄψεις, καὶ διὰ τῶν εἰς τοῦτον συμβαινόντων, κακείνοις ἔδωκεν ἀναβλέψαι, είγε ήθελον. Ἐμοὶ δὲ δοκεῖ, ἐκείνους μὴ πιστεῦσαι οἰκονομικῶς, ὥστε εἶναι μάρτυρας άξιο πίστους. Χειραγωγούμενος ὑπὸ τῶν συνόντων μοι ἦλθον εἰς Δαμασκόν. Καλῶς ἡ πόλις πρόσ κειται, ὥστε ἐπιγνῶναι αὐτοὺς ὅτι ἐδιώκετο. Πλέο κει δὲ τὴν μαρτυρίαν καὶ διὰ προσώπων, καὶ διὰ Variæ lectiones et notæ. * * In vulgato est, ἔπεσόν τε, in altero, ἔπεσά τε, sicut et in manuscripto. γάρ, erat. * Videtur aliquid hoc loco desiderari. In vulgatis ἤκουσαν. “In vulgatis desideratur, εἶπε. " In vulgatis, εὐσεβής. "In 4* in vulgatis desideratur, ἐν Δαμασκό.

CAP. XXII. πραγμάτων οικείων τε καὶ ἀλλοτρίων· οἱ ἱερεῖς, nectit autem testimonium et personis, et rebus οι πρεσβύτεροι, οἱ συνοδεύοντες· τὰ πράγματα πράγμασι μαρτυρεί, οὐχὶ πρόσωπον μόνον. Αλλά τριος ὁ ᾿Ανανίας· εἶτα τὸ πρᾶγμα αὐτό, ἡ ἀνά βλεψις. 'Ο δὲ εἶπεν· 'Ο Θεὸς τῶν πατέρων ἡμῶν προεχειρίσατό " σε γνῶναι τὸ θέλημα αὐτοῦ, καὶ ἰδεῖν τὸν δίκαιον, καὶ ἀκοῦσαι φωνῆς ἐκ τοῦ στόματος αὐτοῦ. Καλῶς εἶπε, Τῶν πατέρων, ἵνα δείξῃ αὐτοὺς οὐκ ὄντας Ἰουδαίους, ἀλλ' ἀλλοτρίους τοῦ νόμου, καὶ οὐχὶ ζήλῳ ποιοῦντας. Καὶ ἰδεῖν τὸν δίκαιον. Τέως τοσοῦτον λέγει, ὅτι εἰ δίκαιος, οὗτοι ὑπεύθυνοι. Οτι ἔσῃ μάρτυς αὐτῷ πρὸς πάντας ἀνθρώπους ὧν ἑώρακας καὶ ἤκουσας. Καὶ νῦν τί μέλλεις; ᾿Αναστὰς βάπτισαι, καὶ ἀπόλουσαι τὰς ἁμαρτίας σου, επικαλεσάμενος τὸ ὄνομα τοῦ Κυρίου. Εγένετο δέ μοι υποστρέψαντι 10 εἰς Ἱερουσαλήμ, καὶ προσευχομένου μου ἐν τῷ ἱερῷ, γενέ σθαι με κι ἐν ἐκστάσει, Καὶ ἰδεῖν αὐτὸν λέγοντά μοι· Σπεῦσον, ἔξελθε 13 ἐν 33 τάχει ἐξ Ἱερουσαλήμ· διότι οὐ παραδέξονται σου τὴν μαρτυρίαν περὶ ἐμοῦ. "Οτι ἔσῃ μάρτυς αὐτῷ. Διὰ τοῦτο, ὅτι οὐ προ δώσεις τὴν ὄψιν καὶ τὴν ἀκρόασιν. Ων τε εἶδες· καὶ ἤκουσας, φησί. Δι' ἑκατέρων τῶν αἰσθήσεων αὐτὸν πιστοῦται. Μάρτυς ἔσῃ, φησί, πρὸς πάντας ἀν. θρώπους· οὐχὶ πρὸς τοὺς οἰκείους μόνον, ἀλλὰ καὶ πρὸς τοὺς ἀλλοτρίους. Οἱ γὰρ μάρτυρες τοῦτό εἰσιν, οὐχὶ τοὺς εἰδότας πείθουσιν, ἀλλὰ τοὺς οὐκ εἰδότας. Προφητεία δὲ τοῦτο μεγάλη· καὶ ὄρα αὐτὴν ἐξελθοῦσαν. Πρὸς πάντας γὰρ ἀνθρώπους μάρτυς γέγονε δι' ὧν ἔπραξε, δι' ὧν ἔπαθε, δι᾿ ὧν εἶπεν. Κἀγὼ εἶπον· Κύριε, αὐτοὶ ἐπίστανται, ὅτι ἐγώ ἤμην φυλακίζων καὶ δαίρων 15 κατὰ τὰς συναγω γὰς τοὺς πιστεύοντας ἐπὶ σέ. Καὶ ὅτε ἐξεχεῖτο τὸ αἷμα Στεφάνου τοῦ μάρ τυρός σου, καὶ αὐτὸς ἤμην έφεστώς, καὶ συνευδοκῶν τῇ ἀναιρέσει αὐτοῦ, φυλάσσων τὰ Ιμάτια τῶν ἀναιρούντων αὐτόν. Καὶ εἶπε πρός με· Πορεύου, ὅτι ἐγὼ εἰς ἔθνη μακρὰν ἐξαποστελῶ σε. "Ηκουον δὲ αὐτοῦ ἄχρι τούτου τοῦ λόγου· καὶ ἐπῆραν τὴν φωνὴν αὑτῶν λέγοντες· Αἶρε ἀπὸ τῆς γῆς τὸν τοιοῦτον· οὐ γὰρ καθῆκον * αὐτὸν ζῇν. Διὰ τί εἶπεν, ὅτι Αὐτοὶ ἐπίστανται; Οὐχὶ ἀντιλέ γων τῷ Χριστῷ, ἀλλὰ βουλόμενος μαθεῖν τὸ οὕτω παράδοξον. Αλλ' οὐκ ἐδίδαξεν αὐτὸν ὁ Χριστὸς, ἀλλ' εἶπε μόνον ἀπελθεῖν. Καὶ ὅτε ἐξεχεῖτο τὸ αἷμα Στεφάνου, καὶ τὰ ἑξῆς. Ὑπέμνησεν αὐτοὺς tam propriis quam alienis: sacerdotes, seniores, comites: res, quas fecerat, quas passus erat: etiam res rebus testimonium præbent, non persona sola. Alienus erat Ananias: deinde res ipsa, nempe recuperatio visus. VERS. 14. Atque ille dixit: Deus patrum nostrorum te destinavit ad cognoscendum voluntatem suam, et ad videndum illum justum et ad audiendum vo❤ cem ex ore ejus. Recte dixit, Patrum, ut ostenderet eos non esse Judæos, sed a lege alienos, et non studio Dei facere ea quæ faciebant. Et ad videndum illum justum. In principio tantum dicit, quia si ille justus est, hi criminationibus obnoxii sunt. VERS. 15. Quoniam eris ei testis apud omnes homines eorum quæ videris et audiveris. VERS. 16. Εt nunc quid cunctaris? exsurge, ac bas plizare, et ablue peccata tua invocato nomine Domini. VERS. 17. Accidit autem mihi in Jerusalem reverso et in templo oranti, ut raperer extra memetipsum. VERS. 18. Et viderem eum mihi dicentem: Festina, egredere celeriter extra Jerusalem, quia non accipient testimonium tuum de me. Quoniam eris ei testis. Idcirco, quia non projici s neque deseres visionem et auditionem. Ecrum quæ videris et audiveris, inquit. Per utrumque sensum illi fidem facit. Testis, inquit, eris apud omnes homines. Non apud domesticos modo atque propinquos, verum etiam apud alienos. Hoc enim testes sunt, non scientibus fidem faciunt, sed nescientibus: atque hoc magna est prophetia. Ac vide ejus eventum. Apud omnes enim homines testis fuit per ea qua fecit, per ea quæ passus est, per ea quæ dixit. VERS. 19. Atque ego dixi: Domine, ipsi sciunt me esse eum, qui trahebam in carcerem, et verberaban in synagogis eos qui credebant in te: VERS. 20. Et quando effundebatur sanguis Stephani testis tui, ego quoque assistebam, et in necem ejus consentiebam, et custodiebam vestimenta eorum qui illum interficiebant. VERS 21. Ει dixit ad me: Vade, nam ego te ad gentes extraneas procul ablegabo. VERS. 22. Auscultabant autem ei usque ad hoc verbum: ac deinde alta voce dicebant: Tolle 163 de terra hominem istiusmodi: non enim fas est eum vivere. Cur dixit, Ipsi sciunt? Non quod Christo contradiceret, sed quod vellet scire rem adeo inopinatam et insperatam. At Christus eum non docuit, sed dixit duntaxat ut abiret. Et cum effunderetur sanguis Stephani, etc. Redegit eis in memoriam czdemn Variæ lectiones et notæ. * In vulgaris, προεχειρήσατο, et paulo post, τὸ δίκαιον, εἰ ἀκοῦται μοι, erat. *s In vulgatis est, καὶ ἔξελθε. 53 έν, desiderabatur. nuscripto cst, καθήκεν, in vulgatis, καθήκον. φωνήν. σε υποστρέψαντο, erat * In vulgatis, δέρων. 88 In mul

atrocem. Quoniam ille eos cjus rei tunc arguebat, μιαιφονίας χαλεπῆς. Ἐπειδὴ τοῦτο ἔλεγχεν αὐτοὺς non tulerunt. Vans. 23. Vociferantibus autem illis, ac vestimenta projicientibus, et pulverem in aerem projicien· tibus, VERS. 24. Tribunus eum in castra duci jussit, et imperavit,ut flagris de eo quæstio haberetur ut cognoscerel causam, cur ita acclamarent illi. VERS. 23. Οι autcm loris eum astrinail; ad eum qui astabat centurionem, Paulus dixit: An hominem Romanum, eumque indemnatum licet robis verberare? VERS. 26. Quod ubi centurio audivit, accessit ad tribunum, eique muntiavit, dicens: Vide quid facias? Hic enim homo Romanus est. VERS. 27. Tribunus igitur accessit ad eum ac dixit: Dic mihi, an tu Romanus es? At ille dicebat: Ita. Vers. 28. Et tribunus respondit: Ego magna pecuniæ summa istam civitatem comparavi. Paulus autem dicebat: Ego vero etiam natus sum civis Romanus, VERS. 29. Statim igitur discesserunt ab eo, qui erunt de eo quæstionem habituri. Atque etiam tribunus territus est, ubi rescivit eum esse civem Roma num, et ab se vinctum. τότε ἐκεῖνος, οὐκ ἤνεγκαν. Κραζόντων δὲ αὐτῶν, καὶ ῥιπτόντων τὰ ἱμάτια, καὶ κονιορτόν βαλλόντων εἰς τὸν ἀέρα, Εκέλευσεν αὐτὸν ὁ χιλίαρχος ἄγεσθαι εἰς τὴν παρεμβολὴν, εἰπὼν μάστιξιν ανετάζεσθαι απ τὸν, ἵνα ἐπιγνῷ δι' ἣν αἰτίαν οὕτως ἐπενώνουν αὐτῷ. ὺς δὲ προσέτεινεν 5 αὐτὸν τοῖς ἱμᾶσιν εἶπε πρὸς τὸν ἐφεστῶτα 38 ἑκατόνταρχον ὁ Παῦ λος· Εἰ ἄνθρωπον 'Ρωμαῖον καὶ ἀκατάκριτον εξ. εστιν ὑμῖν μαστίζειν; Ακούσας δὲ ὁ ἑκατόνταρχος, προσελθὼν ἀπήγε γειλε τῷ χιλιάρχῳ, λέγων· "Ορα τί μέλλεις ποιεῖν; Ὁ γὰρ ἄνθρωπος οὗτος 'Ρωμαῖος ἐστι. Προσελθὼν δὲ ὁ χιλίαρχος, εἶπεν αὐτῷ· Λέγε μοι, εἰ σὺ ῾Ρωμαῖος εἶ; Ὁ δὲ ἔφη· Ναί. Απεκρίθη τε ὁ χιλίαρχος· Ἐγὼ πολλοῦ κει φαλαίου τὴν πολιτείαν ταύτην ἐκτησάμην. Ο δὲ Παῦλος ἔφη· Ἐγὼ καὶ γεγέννημαι 50. Εὐθέως οὖν ἀπέστησαν ἀπ' αὐτοῦ οἱ μέλλον τες αὐτὸν ἀνετάζειν. Καὶ ὁ χιλίαρχος δὲ ἐφοβήθη ἐπιγνούς, ὅτι 'Ρωμαῖος ἐστι, καὶ ὅτι ἦν αὐτὸν δεδεκώς 60. Ut cognosceret causam, cur. Atqui ab illis doceri eum oportebat, qui occlamabant, et quærere an aliquid eorum, quæ dicta erant a Paulo, ita esse existimarent. Verum simpliciter potestati indulget, et illis gratificatur. Non enim hoc quærebat, ut aliquid juste faceret, sed ut sedaret illorum iracundiam, quæ erat injusta. An hominem Romanum. Non mentiebatur Paulus cum diceret se esse civem Romanum. Auctoritatis enim adjungendæ atque præsidii sui causa pater ejus pecuniis hoc nomen redemerat. Nam magno honore fruebantur tune qui hoc nomine vocari digni censebantur. Hoc autem ait, ne flagellatus, vilis atque despectus esset, Nam si verberassent, fieri potuisset, ut illi in reagenda extra modum egrederentur et illum occiderent: nunc vero, etiamsi non ob rem aliam, at saltem propter hoc ipsum, non modo non verberarunt, verum etiam solverunt. Duo autem crimina proponit: quod et indicta causa, et Romanum vinxisset: quamobrem 164 etiam majorem eis injicit metum. Paulus autem dicebat: Ego eliam na'us sum. Vide etiam patrem habuit civem Romanum: nam antequam Paulus nasceretur, cum Cilicia redacta esset in ditionem et potestatem Romanorum, necesse erat etiam ipsum, utpote qui esset subditus illis, esse Romanum. Atque interim Paulus, prout propheta præsignificaturn erat, vinctus est in Jerusalem: et evenit, quod prædictum erat. Quid igitur deinde fit? Cum solvisset eum, deduxit ad Judos. Non igitur falsum erat. Territus est enim tribunus, ubi rescivit eum esse Romanum, hoc est, de genere dignitate prædito. Ινα ἐπιγνῷ δι' ἣν αἰτίαν. Καὶ μὴν παρ' ἐκείνων ἔδει μαθεῖν τῶν καταβοώντων, καὶ ἐρωτῆσαι εἴ τινος τῶν εἰρημένων ὑπελαμβάνοντο· ἀλλ᾽ ἁπλῶς τῇ ἐξουσίᾳ χαρίζεται, καὶ πρὸς χάριν ἐκείνων ποιεῖ. Οὐ γὰρ τοῦτο ἐζήτει, όπως δικαίως τι πράξειεν, ἀλλ' ὅπως παύσεις τὸν ἐκείνων θυμὸν ἄδικον ὄντα. Εἰ ἄνθρωπον Ῥωμαῖον. Οὐκ ἐψεύσατο ὁ Παῦλος, Ρωμαῖον, εἰπών. Προστασίας γὰρ χάριν ἡ τούτου πατήρ χρήμασι τὸ ὄνομα τοῦτο ὠνήσατο. Μεγάλης γὰρ τιμῆς ἀπήλαυον τότε οἱ οὕτως ἀξιούμενοι καλεῖσθαι. Ταῦτα δέ φησιν, ἵνα μὴ μαστιχθεὶς, εὐκαταφρόνητος γένηται. Εἰ γὰρ ἐμάστιξαν, καὶ παρέτρεψαν ἂν τὸ πρᾶγμα, καὶ ἀπέκτειναν αὐτόν· νῦν δὲ, εἰ καὶ μὴ δι' ἕτερον, ἀλλά γε οι δι' αὐτὸ οὐ μόνον οὐκ ἐμάττιξαν, ἀλλὰ καὶ ἀπέλυσαν. Δύο δὲ λέγει τὰ ἐγκλήματα· καὶ τὸ ἄνευ λόγου, καὶ τὸ Ῥωμαῖον δντα· διὸ καὶ εἰς πλείονα αὐτοὺς ἐνέβαλε φόβον. 'Ο δὲ Παύλος ἔφη· Ἐγὼ καὶ γεγέννημαι. Ορα καὶ πατρὸς ἦν Ρωμαίου. Πρὸ γὰρ τοῦ γεννηθῆναι τὸν Παῦλον, γεγενημένης τῆς Κιλικίας ὑπὸ Ῥωμαίους, ἀνάγκη καὶ αὐτὸν ὡς ὄντα ὑπ' αὐτοὺς Ῥωμαῖον εἶναι. Τέως δὲ κατὰ τὴν προφητείαν ἐδεσμεύθη ὁ Παῦλος ἐν Ἱε ρουσαλήμ, καὶ ἐξέβη ὁ λόγος. Τί οὖν ἀπὸ τούτου γίνεται; Λύσας κατήγαγεν αὐτὸν πρὸς τοὺς Ἰου δαίους. Οὐκ ἄρα ψεύδος ἦν. Ἐφοβήθη γὰρ ὁ χιλί αρχος ἐπιγνούς, ὅτι Ῥωμαῖός ἐστι, τουτέστι, γένους ἀξιωματικοῦ. Variæ lectiones et notæ. sa fu vulgatis, προέτεινεν. 57 In manuscripto est, τοῖς ἔμασιν, in vulgatis, τοῖς ἱμᾶσιν. tis, ἑστῶτα. vo in vulgatis, ἐγὼ δὲ καὶ γεγέννημα.. 60 διδωκώς, crut. οἱ ἀλλάγε, crat. 58 In vulga-

CAP. XXIII VERS. 50. Postero die certo scire volens, cujus criminis ab Judæis insimularetur, solvit eum a vinculis, et jussit principes sacerdotum et totum concilium eorum venire, ac deductum Paulum: sistit coram illis. Τῇ δὲ ἐπαύριον βουλόμενος γνῶναι τὸ ἀσφα λές, τὸ τί κατηγορείται " παρὰ τῶν Ἰουδαίων, ἔλυσεν αὐτὸν ἀπὸ τῶν δεσμῶν, καὶ ἐκέλευσεν ἐλθεῖν πρὸς ἀπ' τοὺς ἀρχιερεῖς καὶ ὅλον τὸ συνἔδριον αὐτῶν· καὶ καταγαγὼν τὸν Παῦλον, ἔστη σεν εἰς αὐτούς. Ατενίσας δὲ ὁ Παῦλος τῷ συνεδρίῳ, εἶπεν· Ανδρες ἀδελφοὶ, ἐγὼ πάσῃ συνειδήσει ἀγαθ πεπολίτευμαι τῷ Θεῷ ἄχρι ταύτης τῆς ἡμέρας. Ὁ δὲ ἀρχιερεὺς ᾿Ανανίας ἐπέταξε τοῖς παρεστῶσιν αὐτῷ τύπτειν αὐτοῦ τὸ στόμα. Τότε ὁ Παῦλος πρὸς αὐτὸν εἶπε· Τύπτειν σε μέλλει ὁ θεὸς, τοῖχε 48 κεκονιαμένε· καὶ σὺ κάθῃ κρίνων με κατὰ τὸν νόμον, καὶ παρανομῶν κελεύεις με “τύπτεσθαι; Οἱ δὲ παρεστῶτες εἶπον· Τὸν ἀρχιερέα τοῦ Θεοῦ λοιδορεῖς; Εφη ὁ Παῦλος· Οὐκ ᾔδειν, ἀδελφοί, ὅτι ἔστιν ἀρχιερεύς. Γέγραπται γάρ· "Αρχοντα τοῦ λαοῦ σου οὐκ ἐρεῖς κακῶς. Ατενίσας δὲ ὁ Παῦλος τῷ συνεδρίῳ. Οὐκέτι πρὸς τὸ πλῆθος, οὐδὲ πρὸς τὸν δῆμον διαλέγεται. Τὸ δὲ, Ἐγὼ πάσῃ συνειδήσει ἀγαθῇ πεπολίτευ μαι, τουτέστιν, Οὐ σύνοιδά τι ἠδικηκὼς ὑμᾶς, οὐδὲ ἄξιον τῶν δεσμῶν τούτων πράττων. Καὶ σὺ κάθῃ κρίνων με κατὰ τὸν νόμον, καὶ παρανομῶν κε· λεύεις με τύπτεσθαι 6; ἀντὶ τοῦ, ὑπεύθυνος ὢν ὡσανεὶ καὶ μυρίων πληγῶν ἄξιος. Τὸν ἀρχιερέα τοῦ Θεοῦ λοιδορεῖς; Οὐκ ᾔδειν ὅτι ἀρχιερεύς ἐστι. Πῶς οὖν ἔλεγες, Καὶ σὺ κάθῃ κρίνων με κατὰ τὸν νόμον; Αλλά προσποιεῖται ἄγνοιαν, οὐ βλάπτουσαν, ἀλλ' οἰκοδομοῦσαν. Ἐγὼ δὲ καὶ σφόδρα πείθομαι μὴ εἰδέναι αὐτὸν ὅτι ἀρχιερεύς ἐστι· διὰ μακροῦ μὲν ἐπανελθόντα χρόνου, μὴ συγγενόμενον δὲ Ἰουδαίοις, ὁρῶντα δὲ αὐτὸν ἐν τῷ μέσῳ μετὰ πολλῶν καὶ ἑτέ μων. Οὐκέτι γὰρ δῆλος ἦν ὁ ἀρχιερεὺς πολλῶν ὄντων καὶ διαφόρων. Τοῖχον δὲ κεκονιαμένον αὐτὸν καλεῖ, ἐπειδὴ λαμπρὰν μὲν εἶχε τὴν ὄψιν, ὡς νόμου ἔκδικος καὶ νόμῳ δικάζων· ἡ δὲ διάνοια ἀνομίας ἐπεπλήρωτο. Διὸ καὶ ἐλέγχει αὐτοῦ τὸ σχῆμα ἐκ τῆς ἔξωθεν διαθέσεως. CAPUT XXIII. VERS 1. Ac Paulus in consilium intuens dicere excrsus est hoc modo: Viri fratres, ego bona prorsus conscientia versatus sum coram Deo usque in diem hunc. VERS. 2. Ac princeps sacerdotum Ananias iis, qui illi astabant, imperavit ut cæderent os ejus. VERS. 3. Tum Paulus ad eum dixit: Percutiet te Deus, paries dealbale. Et tu sedes, ut ex legis prascripto judices de me, et contra legem jubes me cædi? VeRs. 4. Et qui astabant, dixerunt: Summo sacerdoti Dei maledicis? VERS. 5. Tum Paulus, Nesciebam, inquit, fratres, illum esse principem sacerdotum. Scriptum est enim: Principi populi tui ne maledicito. Ac Paulus in concilium intuens. Jam non amplius cum multitudine neque cum plebe agit. Quod autem dicit: Ego bona prorsus conscientia versatus sum coram Deo: hoc est, Non sum mibi conscius alicujus injuriæ qua vos affecerim, nec quidquam mihi facere videor dignum his vinculis. Et tu sedes judicans me secundum legem, et legem violans jubes me pulsari? Παρανομῶν [id sonat, contra!egem faci ns] dixit pro, criminibus obnoxius: quasi diceret, sexcentis etiam plagis dignus. Summo sacerdoti Dei maledicis? Nesciebamillum esse summum sacerdotem. Cur igitur dicebas; Et tu sedes, ut judicium de me facias ex prascriplo legis? Nempe simulat ignorantiam, quæ non nocebat, sed ædificabat et utilis erat audientibus. Atque ego etiam maxime credo nescivisse eum illum esse summum sacerdotem, ut qui et longo temporis intervallo Hierosolymam rediisset, et non versatus fuisset cum Judaeis, et videret illum 165 in medio cum multis etia:n aliis sedentem. Non enim jam amplius nosci poterat summus sacerdos, quod multi ibi adessent atque diversi. Pasplendida specie atque persona præditus esset, utporietem autem dealbatum eum vocat, idcirco quod te legis vindex, et lege judicans, sed mens ejus vitiis atque sceleribus redundaret. Quamobrem etiam habitum ejus insignem arguit ac reprehendit ab externo affectu. Γνοὺς δὲ ὁ Παῦλος ὅτι τὸ ἓν μέρος ἐστὶ Σαδ. δουκαίων, τὸ δὲ ἕτερον Φαρισαίων, ἔκραξεν ἐν τῷ συνεδρίῳ· Ανδρες ἀδελφοὶ, ἐγὼ Φαρισαῖός εἰμι υἱὸς Φαρισαίου· περὶ ἐλπίδος καὶ ἀναστάσεως νεκρῶν ἐγὼ κρίνομαι. Τοῦτο δὲ αὐτοῦ λαλήσαντος, ἐγένετο στάσις τῶν Φαρισαίων καὶ “Σαδδουκαίων, καὶ ἐσχίσθη τὸ πλῆθος. VERS. 6. Porro sciens Paulus unam partem esse Sadduccorum, alteram vero Pharis@orum, vociferatus est in concilio: Viri fratres, ego Pharisa'us sum, atque etiam Pharisæi filius: de spe et resurrec ione mortuorum ego causam dico. VERS. 7. Quod ubi locutus est, orta est dissensio inter Pharisæos et Sadducæos, et multitudo divisa est. Variæ lectiones et notæ. ts In uno vulgato exemplari est, κατηγορεῖτο. 62. In vulgatis non est, πρός. τείχε, erat. με, desideratur in manuscripto. 65 in vulgatis, ἔφη τε. σε Opinor hic repetendam dictionem, παρανομών. * ln vulgatis adjectum est, τῶν.

VERS. 8. Nam Sadducæi quidem dicunt non esse ▲ resurrectionem, negant esse angelum atque spiritum: Pharisæi autem utrumque confitentur. Σαδδουκαίοι μέν γάρ λέγουσι, μὴ εἶναι ἀνάστασιν, μηδὲ ἄγγελον, μήτε πνεῦμα· Φαρισαῖοι δὲ ὁμολογοῦσι τὰ ἀμφότερα. Ἐγὼ Φαρισαῖός είμι. Πάλιν ἀνθρωπίνως διαλέγεται, καὶ πανταχοῦ τῆς χάριτος ἀπολαύει. Οὐ ψεύδεται δὲ οὐδ᾽ ἐνταῦθα· Φαρισαῖος γὰρ ἦν ἐκ προγόνων. Ἐπειδὴ γὰρ ἐκεῖνοι οὐκ ἠβούλοντο εἰπεῖν διὰ τί κρίνουσιν αὐτόν, ἀναγκάζεται λοιπὸν αὐτὸς ἐξειπεῖν. Περὶ ἐλπίδος καὶ ἀναστάσεως νεκρών ἐγὼ κρίνομαι. Καὶ ἀπὸ τῆς κατηγορίας αὐτῶν καὶ τῆς διαβολῆς συνίστησιν ἑαυτόν. Οὐκ ἴσασι δὲ Σαδδουκαῖοι τάχα οὐδὲ τὸν Θεὸν, παχεῖς τινες ὄντες· ὅθεν οὐδὲ ἀνάστασιν γενέσθαι πιστεύουσιν. Φαρισαῖοι δὲ ὁμολογοῦσι τὰ ἀμφότερα. Καὶ μὴν τρία ἐστί· πως οὖν λέγει, ἀμφότερα; ᾿Αλλὰ πνεῦμα καὶ ἄγγελο; Ego sum Pharisæus. Rursus humano more loquitur, et ubique gratia illi non deest. Ac ne in hoe quidem loco mentitur: nam erat a majoribus Pharisæus. Quandoquidem enim illi dicere nolebant cur eum in judicium vocarent, cogitur ipse postmodum exponere quid sibi crimini detur. De spe atque resurrectione mortuorum ego in judicium vocor. Et ab accusatione eorum et calumnia sese probat atque commendat. Non norunt autem Sadducæi forsitan nec Deum quidem, ut qui crassiores sint: unde nec resurrectionem quidem futuram esse credunt. Pharisæi autem utrumque confitentur. Atqui tria sunt, quæ commemoravit: qui igitur dicit, ἕν, φησίν, ἐστί. Τὸ, ἀμφότερα, καὶ ἐπὶ τριῶν λέγεUtrumque? Sane spiritus et angelus unum et idem, inquit, sunt. Dictio Utrumque sive Utraque, etiam de tribus dicitur. Non enim oportet ab exacta loquendi proprietate, quæ pertinet ad externos, judicare de scriptis illitteratorum et piscatorum. Hinc enim etiam hæreses et secta nascuntur. VERS. 9. Εxortus est autem ingens clamor, et cum surrexissent Scribæ, pars Pharisæorum pugnabant dicentes: Nihil mali invenimus in homine isto. Quod si spiritus ei loculus est aut angelus, ne pugnemus cum Deo. VERS. 10. Cum igitur magna contentio coorla e set, veritus tribunus ne Paulus discerperetur ab illis, jussit manum militarem descendere, et rapere eum de medio illorum, ac ducere in castra. Quod si spiritus ei locutus est. Deest aliquid ad expletionem sententiæ, ut sit talis: An spiritus aut angelus elocutus sit ei rationem et artificium oradionis ut efugeret insidias, incertumn est, inquit: aul, quasi a Pharissis proferantur, hæc verba accipienda sunt: Quod si spirius ei locutus est, 166 aut angelus, ac si diceret: Ecce, cum loquatur de resurrectione, certum est eum aut Spiritus sancti instinctu, aut angelo suggerente accepisse eam rationem resurrectionis. Veritus tribunus. Timet ne discerpatur, quoniam dixerat se esse Romanum, ac res periculo non vacabat. Et milites eum postea rapiunt, tanquam suum, opinor. VERS. 11. In sequenti nocte assistens ei Dominus, Bono animo, inquit, esto, Paule: ut enim testificatus es de me in Hierusalem, ita te oportet etiam Romæ testificari. VERS. 12. Sed ut dilurit, Judæi quidam facta coitione devoverunt se, dicentes neque esuros se neque bibituros esse quoad Paulum occidissent. VERS. 13. Erant auten plures quadraginta, qui hanc conjurationem fecerunt. ται. Οὐ δεῖ γὰρ ἐκ τῆς ἔξωθεν ἀκριβολέκτου κυριό τητος κρίνειν τὰς τῶν ἀγραμμάτων καὶ ἁλιέων συγγραφάς. Εκ τούτων γὰρ αἱρέσεις γεννώνται. Εγένετο δὲ κραυγή μεγάλη, καὶ ἀναστάντες οἱ ο γραμματεῖς τὸ μέρος “τῶν Φαρισαίων, διεμάχοντο λέγοντες· Οὐδὲν κακὸν εὑρίσκομεν ἐν τῷ ἀνθρώπῳ τούτῳ. Εἰ δὲ πνεῦμα αὐτῷ ἐλά λησεν 10 ἢ ἄγγελος, μὴ θεομαχώμεν. Πολλῆς δὲ γενομένης στάσεως, εὐλαβηθεὶς ὁ χιλίαρχος μὴ διασπασθῇ ὁ Παῦλος ὑπ' αὐτῶν, ἐκέλευσε τὸ στράτευμα καταβῆναι, καὶ ἁρπάσαι αὐτὸν ἐκ μέσου αὐτῶν, ἄγειν τε εἰς τὴν παρεμ Ο βολήν. Εἰ δὲ πνεῦμα αὐτῷ ἐλάλησεν. Λείπει τι πρὸς αναπλήρωσιν τοῦ νοήματος, ἵνα ᾗ οὕτως· Εἰ δὲ πνεῦμα ἢ ἄγγελος ἐλάλησεν αὐτῷ τὴν μηχανήν τοῦ λόγου, ἵνα ἐκφύγῃ τὴν ἐπιβουλὴν, ἄδηλον, φησίν· ἢ ὡς ἀπὸ τῶν Φαρισαίων τὸ ῥῆμα λεκτέον· Εἰ δὲ πνεῦμα ἐλάλησεν αὐτῷ, ἢ ἄγγελος, ἀντὶ τοῦ, Ιδού, τὰ περὶ ἀναστάσεως λαλῶν, δῆλός ἐστιν ἢ διὰ Πνεύ ματος ἁγίου ἢ δι᾽ ἀγγέλου κατηχηθεὶς τι τὸν τῆς ἀναστάσεως λόγον. Ευλαβηθεὶς ὁ χιλίαρχος. Φοβεῖται μὴ διασπασθῇ, ἐπειδὴ εἶπεν ὅτι 'Ρωμαῖός ἐστι· καὶ οὐκ ἀκίνδυνον ἦν τὸ πρᾶγμα. Καὶ τὸ στράτευμα λοιπὸν ἁρπάζει αὐτὸν, ὡς ἴδιον, οἶμαι. Τῇ δὲ ἐπιούσῃ νυκτὶ ἐπιστὰς αὐτῷ ὁ Κύριος, εἶπε· θάρσει, Παῦλε· ὡς γὰρ διεμαρτύρω τὰ περὶ ἐμοῦ εἰς Ἱερουσαλήμ, οὕτω σε δεῖ καὶ ἐν Ρώμη το μαρτυρήσαι. Γενομένης δὲ ἡμέρας, ποιήσαντές τινες τῶν Ἰουδαίων συστροφήν, ἀνεθεμάτισαν ἑαυτοὺς λέγοντες, μήτε φαγεῖν, μήτε πιεῖν, ἕως οὗ ἀποκτείνωσι τὸν Παῦλον. Ησαν δὲ πλείους τεσσαράκοντα οἱ ταύτην τὴν συνωμοσίαν πεποιηκότες Varia lectiones et notæ. In es of in vulgatis desideratur. • In vulgatis τοῦ μέρους. το Ιn vulgatis ἐλάλησεν αὐτῷ. οι κατηχ βηθείς, erat. *s Scholiastes hic non videtur legisse ea verba quæ sequuntur: nempe, μὴ θεομαχώμεν, φτα in vulgata eliam translatione præterita sunt. * In vulgatis est, οὕτω σε δεῖ καὶ εἰς Ρώμην.

CAP. XXIII. VERS. 14. lli cum venissent ad principes sacerdolum ac seniores, dixerunt. Οἵτινες προσελθόντες τοῖς ἀρχιερεῦσι καὶ τοῖς πρεσβυτέροις, εἶπον. Ἐπιστὰς αὐτῷ ὁ Κύριος. Ἐπειδὴ ἀεὶ ἐν ταῖς θλίψεσι παρακαλεῖ ὁ Κύριος· πρινὴ δὲ ἐκπεσεῖν εἰς τὸν κίνδυνον, οὐκ ἐφάνῃ αὐτῷ (καὶ ἐν τοῖς κινδύνοις ἐγγυμνάζων ἡμᾶ;)· καὶ μετὰ τὸ φανῆναι, πάλιν ἀφίησιν αὐτὸν ἀνθρωπίνως σωθῆναι. Αναθέματι ἀνεθεματίσαμεν ἑαυτοὺς μηδενὸς γεύσασθαι, ἕως οὗ ἀποκτείνωμεν το τον Παν Jor. Νῦν οὖν ὑμεῖς ἐμφανίσατε τῷ χιλιάρχῳ σὺν τῷ συνεδρίῳ ", όπως αὔριον αὐτὸν καταγάγη πρὸς ὑμᾶς το, ὡς μέλλοντας διαγινώσκειν ἀκριβέστερον τὰ περὶ αὐτοῦ. Ἡμεῖς δὲ, πρὸ τοῦ ἐγγίσαι αὐτὸν, ἕτοιμοί ἐσμεν τοῦ ἀνελεῖν αὐτόν. Ανεθεμάτισαν εαυτούς. Αντί του, Εξω εἶναι τῆς κατὰ Θεὸν πίστεως εἶπον ἑαυτοὺς, εἰ μὴ ποιήσομεν τὰ δόξαντα. Εἴτε οὖν ἐψεύσαντο τὴν ὑπόσχεσιν, ὡς καὶ ἐψεύσαντο, ἀνάθεμά εἰσιν· εἴτε τὸν Παῦλον ἐγεγόνει αὐτοῖς φονεῦσαι, πάλιν ὡς φονεῖς ἀνάθεμα ἑαυτοὺς τι ἐποίουν, ἤτοι ὁ Θεὸς ἐποίει αὐτούς. Ακούσας δὲ ὁ υἱὸς τῆς ἀδελφῆς Παύλου τὸ ἔνεδρον, παραγενόμενος καὶ εἰσελθὼν εἰς τὴν παρεμβολὴν, ἀπήγγειλε τῷ Παύλῳ. Προσκαλεσάμενος δὲ ὁ Παῦλος ἕνα τῶν έκατοντάρχων, ἔφη· Τὶν νεανίαν τοῦτον ἀπαγαγε πρὸς τὸν χιλίαρχον· ἔχει γάρ τι ἀπαγγεῖλαι αὐτῷ. Ὁ μὲν οὖν παραλαβὼν αὐτὸν, ἤγαγε πρὸς τὸν χιλίαρχου, καί φησιν· Ο δέσμιος Παύλος, προσκαλεσάμενός με, ἠρώτησε τοῦτον τὸν νεα· νίαν ἀγαγεῖν πρὸς σὲ ἔχοντά τι λαλῆσαί σοι. Επιλαβόμενος δὲ τῆς χειρὸς αὐτοῦ ὁ χιλίαρ χος, καὶ ἀναχωρήσας κατ' ἰδίαν, ἐπυνθάνετο· Τι ἐστιν ὁ ἔχεις ἀπαγγείλαί μοι; Εἶπε δὲ, ὅτι οἱ 78 Ἰουδαῖοι συνέθεντο του ἐρωτῆσαί σε, ὅπως αὔριον εἰς τὸ συνέδριον καταγάγῃς τὸν Παῦλον, ὡς μέλλοντές τι ἀκριβέστερον πυνθάνεσθαι περὶ αὐτοῦ. Σὺ οὖν μὴ πεισθῇς αὐτοῖς. Ενεδρεύουσι γὰρ αὐτὸν τὸ ἐξ αὐτῶν ἄνδρες πλείους τεσσαρά κοντα οἵτινες ἀνεθεμάτισαν ἑαυτοὺς μήτε φαγεῖν, μήτε πιεῖν, ἕως οὗ ἀνέλωσιν αὐτόν· καὶ νῦν ἰδοὺ κι ἕτοιμοί εἰσι προσδεχόμενοι τὴν ἀπὸ σοῦ ἐπαγγελίαν. Ὁ μὲν οὖν χιλίαρχος ἀπέλυσε τὸν νεανίαν παραγγείλας μηδενὶ ἐκλαλῆσαι ὅτι ταῦτα ἐrεφάνισας πρός με. Assistens ei Dominus. Quoniani semper in amictionibus Dominus consolari solet: sed priusquam incidisset in periculum, non apparuit illi: nam etiam periculis nos exercet, ac postcaquam illi apparuerat, rursus sinit eum more humano servari. VERS. 14. Diris exsecrationibus devorinus nosnetipsos nihil gustaturos esse, quoad Paulum interfecerimus. VERS. 15. Nunc ergo vos convenile tribunum, et adhibito concilio agite cum eo, ut crus illum deducal ad vos, utpote causam illius diligentius cognituros. Nos autem antequam appropinquet, parati sumus eum interimere. Devovimus nos. Pro eo, ac si diceret: Dixerunt se expertes esse divinæ fidei, nisi fecerimus, inquiunt, quod facere statuimus. Sive igitur falsum votum fecerunt, sicut etiam frustra voverunt, execrabiles et piaculares homines sunt: sive res prospere successisset, et contigisset eis, ut Paulum occiderent, rursus ut homicidæ sacros atque piaculares homines semetipsos efficiebant, seu Deus illos faciebat. VERS. 16. Quas insidias cum filius sororis Pauli parari audivisset, ad castra accessis, et ingressus, quid ageretur Paulo enuntiavit. VERS. 17. Paulus igitur cum unum ex centurionibus advocasset: flunc, inquit, adolescentem abdue ad tribunum. Habet enim quod illi indicet. VERS. 18. Atque ille quidem assumptum eam deduxit ad tribunum, et ait: Paulus is, qui est in vinculis, me ad se vocatum rogavit, ut hunç adolescentem ducerem ad te, quod haberet aliquid, quod tibi loqueretur. Vens. 19. Tribunus 167 igitur cum eum manu apprehendisset, et seorsum secessisset, sciscitabatur ab eo: Quid habes quod mihi enunties? VERS. 90. Atque ille: Constituerunt, inquit, Judi rogare te, ut cras in concilium Paulum deduças, quasi aliquid accuratius atque diligentius seiscitaturi de illos VERS. 21. Tu vero illis credere as morem gørero noli. Insidiantur enim ei ex illis viri plures quadraginta, qui sese devoverunt, ut neque comedant, nequa bibant, quoad eum sustulerint; et nunc ecce parati sunt, el exspectaut tuum promissum. VERS. 22. Igitur tribunus dimisit adolescentem adjecto præcepto: Vide, inquit, ue cui effutias Le mihi ista indicasse. ne VERS. 23. Ει accersitis, duobus quibusdam centurionibus dixit: Parale milites ducentos, qui profici Καὶ προσκαλεσάμενος δύο τινὰς τῶν ἑκατον τάρχων, εἶπεν· Ετοιμάσατε στρατιώτας διαVariæ lectiones et note. το ὑμᾶς, in vulgatis- * εαυτοῖς, 8ª In manuscripta desidera- * ἀποκτείνομεν, erat. * In nonnullis vulgatis, καὶ τῷ συνεδρίῳ. "In manuscripto desideratur, al ante "Tovôaios. 1ο Μέλλοντά τι, erat. ίων, αὐτόν. οι Ιδού, desideratur in vulgatis. εται,

cantur usque Casaream: cquites item septuaginta, et κοσίους όπως πορευθώσιν ἕως Καισαρείας, καὶ haslatos ducentos ab hora tertia noctis. Vers. 24. Et ut jumenta præsto sint curate, quibus impositum Paulum salvum perducant ad Felicem prasidem. Quas insidias cum filius sororis Pauli-parari audivisset. Hoc divina providentiæ atque dispositionis crat, ut non animadverterent fore, ut ille hæc audirel. Rursus humana prudentia servatur. Nam neminem Paulus scire voluit, quid sibi indicatum esset, ne centurionem quidem, ne res patefieret et emanaret. Non reprehendi Paulus idcirco debet quod metuebat pericula, sed imbecillitati partim naturæ tribuendum est: erat enim homo: partim laudandum propositum atque voluntas, quod etiam mortem ac verbera reformidans, nihil quod se indignum esset, propter hunc metum committebat. VERS. 25. Scripsit autem epistolam, quæ continehat hanc formam: VERS. 26. Claudius Lysias præstantissimo praesidi Felici salutem. VERS. 27. Cum Judæi virum hunc comprehendissent, et interfecturi essent, cum manu militari præsto fai, el eripui eum, quod didicissem eum esse civem Romanum. VERS. 28. Et cum vellem scire causam cur illum accusarent, deduxi eum in concilium illorum. VERS. 29. Quem comperi accusari de quæs:ionibus legis eorum, ac nullius criminis, quod morte aut vinculis dignum esset, insimulari. VERS. 30. Cum autem mihi indicalæ essent insidia, quas Judæi in eum comparassent, extemplo misi illum ad te, ac jussi accusatores quæ haberent adversus eum, dicere apud te. Vale. VERS. 31. Ac milites quidem, sicuti praceplum 168 erat eis, susceptum Paulum noctu duxerunt Antipatrida. VERS. 32. Postridie vero siverunt equites proficisci cum ille, ipsi in castra reversi sunt. VERS. 33. Equites ingressi Cæsaream, cum epistolam prætori reddiderunt, tum ei Paulum stiterunt. Vers. 34. Ille lecta epistola, cum interrogasset ex qua provincia esset, ubi rescivit eum esse ex Cilicia: Vers. 35, Audiam, inquit, te cum advenerint accusatures tui. Ac nullius criminis, quod morte, etc. Vide etiam epistolam, quæ et hujus purgationem, et illorum continel accusationem. Vide item, ut suffragio 89 Φίλικα, erat. 88 του, erat. ἱππεῖς ἑβδομήκοντα, καὶ δεξιο λάθους διακοσίους ἀπὸ τρίτης ὥρας τῆς νυκτός. Κτήνη τε παραστῆσαι, ἵνα ἐπιβιβάσαντες τὸν Παῦλον, διασώσωσι πρὸς Φήλικα & τὸν ἡγεμόνα. Ακούσας δὲ ὁ υἱὸς τῆς ἀδελφῆς Παύλου τὸ διεδρον. Τοῦτο τῆς τοῦ Θεοῦ οἰκονομίας ἦν, τὸ μὴ συνιδεῖν αὐτοὺς ὅτι ἀκούσεται. Πάλιν ανθρωπίνη σώζεται προμηθείς. Οὐδένα δὲ ἀφίησι Παῦλος μεθεῖν οὐδὲ τὸν ἑκατόνταρχον, ὥστε μὴ τὸ πρᾶγμα γενέσθαι δῆλον. Οὐκ ἔγκλημά ἐστι Παύλου, τὸ 18 φοβεῖσθαι κινδύνους, ἀλλ' ἀσθένεια μὲν τῆς φύσεως (ἄνθρωπος γὰρ ἦν), ἐγκώμιον δὲ τῆς προαιρέσεως, ὅτι καὶ δεδοικώς θάνατον δε καὶ πληγάς, οὐδὲν ἀνάξιον διὰ τὸν φόβον τοῦτον ἐποίησεν. Γράψας ἐπιστολὴν περιέχουσαν τὸν τύπον τοῦτον· Κλαύδιος Λυσίας τῷ κρατίστῳ ἡγεμόνι Φήλικι " χαίρειν. Τὸν ἄνδρα τοῦτον συλληφθέντα ὑπὸ τῶν Ιουδαίων, καὶ μέλλοντα ἀναιρεῖσθαι ὑπ' αὐτῶν, ἐπιστὰς σὺν τῷ στρατεύματι, ἐξειλόμην αὐτὸν, μαθὼν ὅτι Ρωμαϊός ἐστι. Βουλόμενός τε μαθεῖν ἢ τὴν αἰτίαν, δι' ἦν ἐνεκάλουν αὐτῷ, κατήγαγον αὐτὸν εἰς τὸ συνέδριον αὐτῶν. Ὃν εὗρον ἐγκαλούμενον περὶ ζητημάτων του νόμου αὐτῶν ", μηδὲν δὲ ἄξιον θανάτου ἢ δε σμῶν ἔγκλημα έχοντα. Μηνυθείσης δέ μοι ἐπιβουλῆς εἰς τὸν ἄνδρα μέλλειν ἔσεσθαι ὑπὸ τῶν 88 Ἰουδαίων, ἐξ αὐ τῆς ἔπεμψα πρὸς σέ, παραγγείλας καὶ τοῖς κατηγόροις λέγειν τὰ πρὸς αὐτὸν ἐπὶ σοῦ. Έρρωσο. Οἱ μὲν οὖν στρατιῶται, κατὰ τὸ διατεταγμένον αὐτοῖς, ἀναλαβόντες τὸν Παῦλον, ήγαγον διά τῆς νυκτὸς εἰς τὴν ᾿Αντιπατρίδα. Τῇ δὲ ἐπαύριον ἐάσαντες τοὺς ἱππεῖς εἰσποι ρεύεσθαι 8 σὺν αὐτῷ, ὑπέστρεψαν εἰς τὴν παρά εμβολήν. Οἵτινες εἰσελθόντες εἰς τὴν " Καισάρειαν, καὶ ἀναδόντες τὴν ἐπιστολὴν τῷ ἡγεμόνι, παρέστη σαν καὶ τὸν Παῦλον αὐτῷ. Αναγνοὺς δὲ ὁ ἡγεμὼν, καὶ ἐπερωτήσας ἐκ ποίας ἐπαρχίας ἐστὶ, καὶ πυθόμενος οτι ἀπὸ Κιλικίας, Διακούσομαί σου, ἔφη, ἔταν οι καὶ οἱ κατήγοροί σου παραγένωνται. Μηδὲν δὲ ἄξιον θανάτου. "Ορα καὶ ἐπιστολὴν ἀπολογίαν ἔχουσαν ὑπὲρ αὐτοῦ, καὶ κατηγορίαν κατ' ἐκείνων. Ορα δὲ πῶς διὰ τῆς ψήφου τῶν ἔξω Variæ lectiones et notæ. 87 αὐτὸν, σε θανάτου, erat. 88 Φίληκι, erat. 86 In vulgatis, δὲ γνῶναι. 88 In vulgatis ἀπὸ τῶν. 80 In vulgatis, πορεύεσθαι. 30 την, desideratur in manuscripto. οι 1η vulgatis post ὅταν, και. adjectum desideratum manuscripto. eral.

λάτου. EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. - CAP. XXIV. ἀθῶν, γίνεται ὁ Παῦλος καὶ ὁ Χριστὸς διὰ Πι- atque sententia externorun innocens Paulus babetur: quemadmodum etiam Christus a Pilato insons judicabatur. Εκέλευσέ τε αὐτὸν ἐν τῷ πραιτωρίῳ 'Ηρώδου φυλάσσεσθαι. Μετὰ δὲ πέντε ἡμέρας, κατέβη ᾿Ανανίας ὁ ἀρχιερεὺς μετὰ πρεσβυτέρων τινῶν, καὶ ῥήτερος Τερτύλλου 8, οἵτινες ἐνεφάνισαν τῷ ἡγεμόνι κατὰ τοῦ Παύλου. Κληθέντος δὲ αὐτοῦ, ἤρξατο κατηγορεῖν ὁ Τέρτυλλος λέγων· Πολλῆς εἰρήνης τυγχάνοντες διὰ σοῦ, καὶ κατορθωμάτων γινομένων τῷ ἔθνει τούτῳ διὰ Jussitque eum in prætorio Herodis asservari. CAPUT XXIV. VERS. 1. Quinque autem diebus post descendit Ananias princeps sacerdotum cum senioribus quibusdam et oratore Tertullo, qui exhibuerunt præsidi adversus Paulum. VERS. 2. Quo vocato, Tertullus accusationem exorsus est his verbis: VERS. 3. Quod summa per te pace fruimur, ac multa recte per tuam providentiam in hac natione τῆς σῆς προνοίας, πάντη τε καὶ πανταχοῦ p administrantur, optime Felix, id nobis ubique plane ἀποδεχόμεθα, κράτιστε Φῆλιξ ", μετὰ πάσης acceptum est, ac summe gratum habemus. εὐχαριστίας. Ινα δὲ μὴ ἐπὶ πλεῖόν σε ἐγκόπτω, παρακαλῶ ἀκοῦσαί σε ἡμῶν συντόμως τῇ σῇ ἐπιεικείᾳ. Ἐν τῷ πραιτωρίς 'Ηρώδου. Σημειωτέον ὅτι ἐν Καισαρείᾳ ἐστὶ τὸ πραιτώριον Ηρώδου. Οἵτινες ἐνεφάνισαν τῷ ἡγεμόνι κατὰ τοῦ Παύλου. Λείπει πάλιν τῷ ῥητῷ πρὸς τὸ νόημα ἡ λέξις, ἵνα ᾗ οὕτως Οίτινες ενεφάνισαν διδασκαλικὸν χάρτην κατὰ τοῦ Παύλου. Πολλῆς εἰρήνης τυγχάνοντες διὰ σοῦ. Ορα πῶς τοῖς ἐπαίνοις προκαταλαμβάνει τον δι καστὴν ἐκ προοιμίων, καὶ ὡς νεωτεροποιὸν καὶ στασιαστὴν βούλεται παραδοῦναι τὸν Παῦλον. Εὑρόντες γὰρ τὸν ἄνδρα τοῦτον λοιμὸν καὶ κινοῦντα στάσιν πᾶσι τοῖς Ἰουδαίοις, τοῖς κατὰ τὴν οἰκουμένην, πρωτοστάτην τε " καὶ τῆς Να ζεραίων 3 αἱρέσεως, *Ος καὶ τὸ ἱερὸν ἐπείρασε βεβηλῶσαι· δν καὶ ἐκρατήσαμεν, καὶ κατὰ τὸν ἡμέτερον νόμον ἠθελήσαμεν κρῖναι. 98. Παρελθὼν δὲ Λυσίας ὁ χιλίαρχος, μετὰ πολτῆς βίας ἐκ τῶν χειρῶν ἡμῶν ἀπήγαγε ", Κελεύσας * τοὺς κατηγόρους αὐτοῦ ἔρχεσθαι ἐπὶ σοῦ· παρ' οὗ δύνασαι αὐτὸς ἀνακρίνας περὶ πάντων τούτων ἐπιγνῶναι, ὧν ἡμεῖς κατηγοροῦ μὲν αὐτοῦ. Συνεπέθεντο 39 δὲ καὶ οἱ Ἰουδαῖοι φάσκοντες ταῦτα οὕτως ἔχειν. ' Ἐδίκει τοῦτο ἐπονείδιστον εἶναι τὸ τῶν Ναζωραίων, καὶ ἀπὸ τούτου πάλιν διέβαλον αὐτόν· ἡ γὰρ Ναζαρέτ εὐτελής ἦν. Αἱρετικοὺς δὲ λέγει τοὺς Ναζωραίους ὁ Τέρτυλλος· ὡς εἶναι καὶ ταύτην ἐν Ἰουδαίοις αἵρεσιν. Ὁ δὲ Τέρτυλλος Ελλην ἦν· διὸ καὶ ἐρητόρευεν, ἤτοι ἐδικολόγει. Απεκρίθη τε ' ὁ Παῦλος, νεύσαντος αὐτῷ του VERS. 4. Sed ne le diutius teneam, quæso te ut nos paucis audias pro tua æquitate. In prætorio Herodis. Notandum est, Cæsarea esse prætorium Blerodis. Qui exhibuerunt præsidi adversus Paulum. Desideratur rursus aliquid in verbis elocutionis ad sententiam explendam, ut ita sit: Qui exhibuerunt præsidi libellum quo doceretur adversus Paulum. Quod summa per te pace fruimur. Vide ut laudibus in exordio judicem præoccupat, et Paulum ut hominem novarum rerum studiosum atque seditiosum deferre vult. VERS. 5. Nam nacti sumus hunc hominem pestiferum, et seditionem omnibus Judæis toto orbe møventem, atque principem secta Nazarenorum, VERS. 6. Qui etiam templum profanare tentavit: quem etiam comprehendimus, et ex lege nostra judicare voluimus. VERS. 7. Sed cum intervenisset Lysias tribunus, 169 cum magna vi eum ex manibus nos:ris abduxit. VERS. 8. Et jussit accusatores ejus venire ad te. Ex quo poteris ipse habita quæstione cognoscere de omnibus istis, quibus nos eum accusamus. VERS. 9. Assensi autem Judæi quoque verbis adjecerunt hæc ita esse. Hoc quod dicit Nazarenorum, videbatur ignominiosum ac vituperandum esse; atque hoc nomine quoque eum calumniabantur. Vile enim oppidum erat Nazareth. Haereticos auten, id est, sectarios et factiosos Tertullus dicit esse Nazarenos, ut etiam hæc inter Judæos sit secta. Cæterum Tertullus erat Græcus. Quamobrem etiam oratoris officio fungebatur et causidicus erat. VERS. 10. Ac Paulus, cum prætor ei annuisset, Varia lectiones et nola. vo • In vulgatis, παρ' οὗ δυνήσῃ. κρίνειν. 7 1η . In vulgatis * In vulgatis ὁ ἀρχιερεὺς ᾿Ανανίας μετὰ τῶν πρεσβυτέρων, καὶ ῥήτορος Τερπύλλου τινός, ο Φίλης erat. " In vulgatis desideratur καὶ post τε. ** In vulgatis τῶν Ναζωραίων. vulgatis ἀπήγαγεν. * In vulgatis κελεύων, et sequenti versu, ἐπὶ σε· συνέθεντο. "Η Γη υvulgatis δέ. In PATROL. GR. CXXV.

ut diceret, hoc modo respondit: Quoniam scio te a ἡγεμόνος 3 λέγειν· Ἐκ πολλῶν ἐτῶν ὄντα σε multis annis huic nationi justum judicem esse, æquiore animo pro me ipso causam dico: VERS. 11. Quia tu poles cognoscere me non plures duodecim complevisse dies, ex quo ascendi adoratum in Jerusalem. VERS. 12. Ac neque in templo repererunt me cum aliquo colloquentem, aut coitionem vulgi facientem, neque in synagogis, neque in urbe: VERS. 15. Nec me convincere nunc possunt, de quibus me nunc accusant. VERS. 14. Confiteor autem tibi hoc, me juxta viam, quam sectam vocant, sic servire ac credere Deo ac Patri, credere item omnibus, quæ scripta sunt in lege atque prophetis. quam VERS. 15. Ac spem habeo in Deum fore eam, et isti ipsi exspectant, resurrectionem mortuorum, justorum simul et injustorum. Tantum abest, inquit, ut seditiones moveam, ut etiam adorandi causa ascenderim. Atque huic orationi immoratur, quod esset firmum argumentum. - Sic servire ac credere Deo ac Patri. Posteaquam vocatus fuit ut esset apostolus Christi, dum dicit se servire patrio Deo, ostendit unum esse Deum tam Veteris quam Novi Testamenti. Viam autem dicit fidem seu traditionem. VERS. 16. Atque interim etiam ipse do operam, ut apud Deum et homines conscientiam habeam omnis offensionis semper expertem. VERS. 17. Compluribus autem annis interjectis, veni ut eleemosynas facerem in gentem meam et oblationes. VERS. 18. Quarum rerum causa purificatum atque lustratum me repererunt in templo nulla cum turba, nulloque cum tumultu. Sed quidam ex Asia Judæi, VERS. 19. Quos oportebat apud te prasto esse et accusare, si quid adversum me criminis haberent, 170 Vens. 20. Αut isti ipsi dicant, quodnam in me maleficium deprehenderint, cum starem in concilia, Vens. 21. Nisi de una voce hac, qua proclamavi inter eos stans, nempe, de resurrectione mortuorum ego hodie reus a vobis fio. Do operam, ut apud Deum et homines, etc. Perfecta virtus est hæc, cum neque hominibus ansam reprehendendi præbemus, et apud Deum esse studemus omnis expertes offensionis. Aut isti ipsi dicant, quodnam in me scelus deprehenderint. a In concilio. Non in privato, sed dum fiebat inquisitio, Ac me vera dicere testantur qui de his rebus accuκριτὴν δίκαιον τῷ ἔθνει τούτῳ ἐπιστάμενος, εὐθυμότερον τὰ περὶ ἐμαυτοῦ ἀπολογοῦμαι, Δυναμένου σου ἐπιγνῶναι, ὅτι οὐ πλείους εἰσί μοι ἡμέραι δώδεκα, ἀφ᾿ ἧς ἀνέβην προστ κυνήσων εἰς Ἱερουσαλήμ. Καὶ οὔτε ἐν τῷ ἱερῷ εὗρόν με πρός τινα διαλεγόμενον, ἢ ἐπισύστασιν ποιοῦντα ὄχλου, είτε ἐν ταῖς συναγωγαῖς, οὔτε κατὰ πόλιν Οὔτε παραστῆσαί με νῦν δύνανται, περὶ ὧν νῦν κατηγοροῦσί μου. Ομολογῶ δὲ τοῦτό σοι, ὅτι κατὰ τὴν ἐδὲν, ἣν λέγουσιν αἵρεσιν, οὕτω λατρεύω πιστεύων πᾶσι τοῖς κατὰ τὸν νόμον καὶ τοῖς προφήταις γεγραμμένοις. " Ελπίδα ἔχω εἰς τὸν Θεὸν ἦν καὶ αὐτοὶ οὗ τοι προσδέχονται, ἀνάστασιν μέλλειν ἔσεσθαι νεκρῶν, δικαίων τε καὶ ἀδίκων. Τοσοῦτον ἀπέχω, φησί, τοῦ στάσεις κινεῖν, ὥστε προσκυνῆσαι ἀνέβην. Ἐνδιατρίβει δὲ τούτῳ τῷ λόγῳ, ὅπερ ἦν ἰσχυρόν. Οὕτως λατρεύω πιστεύων τῷ θεῷ καὶ * Πατρί. Μετὰ τὴν κλήσιν τοῦ εἶναι ἀπόστολος Χριστοῦ, λέγων λατρεύειν τῷ πατρῴῳ Θεῷ, δείχν σιν ἕνα ὄντα Θεόν Παλαιᾶς τε καὶ Νέας. Οδὸν δὲ λέγει τὴν πίστιν ήτοι τὴν παράδοσιν. Ἐν τούτῳ δὲ καὶ ' αὐτὸς ἀσκῶ ἀπρόσκοποι συνείδησιν ἔχειν πρὸς τὸν Θεὸν καὶ τοὺς ἀνθρώ πους διαπαντός. Δι' ἐτῶν δὲ πλειόνων, παρεγενόμην ἐλεημο· σύνας ποιήσων εἰς τὸ ἔθνος μου καὶ προσφο ράς. Εφ' οἷς εὗρόν με 10 ηγνισμένον ἐν τῷ ἱερῷ, οὐ μετὰ ὄχλου, οὐδὲ μετὰ θορύβου. Τινὲς δὲ τῶν ἀπὸ τῆς Ασίας Ἰουδαίων, Οὓς ἔδει ἐπὶ σοῦ παρεῖναι, καὶ κατηγορεῖν, εἴ τι ἔχοιεν " πρός με Η αὐτοὶ οὗτοι εἰπάτωσαν τί εὗρον 18 ἐν ἐμοὶ ἀδίκημα, στάντος μου ἐπὶ τοῦ συνεδρίου· Η περὶ μιᾶς φωνῆς ταύτης, ἧς ἐκέκραξα ἐν αὐτοῖς ἑστὼς, ὅτι· περὶ ἀναστάσεως νεκρῶν ἐγὼ κρίνομαι σήμερον ὑφ' ὑμῶν. Ασκῶ ἀπρόσκοπον συνείδησιν ἔχειν. Η τι λεία αὕτη ἀρετὴ, ὅταν μηδὲ ἀνθρώποις διδῶμεν λα βάς, καὶ παρὰ Θεῷ σπουδάζομεν 18 εἶναι ἀπρόσκο ποι. Η αὐτοὶ οὗτοι εἱπάτωσαν, τί εὗρον ἐν ἐμει ἀδίκημα. Ἐν τῷ συνεδρίῳ, οὐχὶ κατιδίαν, ἀλλ' ἐξετάσεως γενομένης. Καὶ ὅτι ἀληθῆ λέγω, μαρτι ροῦσιν οἱ περὶ τούτου ἐ καλοῦντες. Τοῦτο γὰρ πε Variæ lectiones et notæ. • In vulgatis αὐτοῦ τοῦ ἡγεμόνος. • Desideratur δίκαιον in vulgatis. • Γνῶναι in vulgatis est et paulo post, εἰσίν μοι ἡμέραι, ἢ δεκαδύο. δἐν Ἱερουσαλὴμ est in vulgatis. • Ante κατηγορού σι, et ante δύνανται desideratur in vulgatis vῦν. ' 1n vulgatis οὕτως λατρεύω τῷ πατρῴῳ Θεῷ, πιστεύων πᾶσι τοῖς κατὰ τὸν νόμον καὶ τοῖς προφήταις γεγραμμένοις, ἐλπίδα ἔχων εἰς τὸν Θεόν. Videtur hic locus corruptus esse, et sequenda lectio vulgata, nempe, λατρεύω τῷ πατρῴῳ Θεῷ, nam ita legit et scholiastes. Ακιε αὐτὸς, καὶ desideratur. 10 In vulgatis ἐν οἷς εὗρόν με. 11 Τῶν ante ἀπὸ, desideratur in vulgatis, et Ἰουδαῖοι, non Ἰουδαίων est ibidem et οὓς δεῖ. 18 Είτοι ἔχειν, eral. 13 In vulgatis εἴ τι εὗρον. σπουδάζωμεν. a Videtur aliquid hic desiderari.

CAP. XXV. ριουσία δικαιωμάτων, μὴ φεύγειν τοὺς κατηγόρους, sant. Nam hoc est abundanta purgationum, non ἀλλ' ἔτοιμον πᾶσι διδόναι λόγον. Καὶ γὰρ τοῦτο 18 ἐξαρχῆς διεπονοῦντο, ὅτι τὴν ἀνάστασιν ἐκήρυττον· τούτου γὰρ δειχθέντος, εὐκόλως καὶ τὰ τοῦ Χριστοῦ ἐπεισήγετο, ὅτι ἀνέστη. Ακούσας δὲ ταῦτα ὁ Φήλιξ, ανεβάλετο "7 αὐτοὺς, ἀκριβέστερον εἰδὼς τὰ περὶ τῆς ὁδοῦ, εἰπών· "Οταν Λυσίας ὁ χιλίαρχος καταβῇ, διαγνώσομαι τὰ καθ' ὑμᾶς. Διαταξάμενός τε τῷ ἑκατοντάρχη 18 τηρεῖσθαι τὸν Παῦλον, ἔχειν τε ἄνεσιν, καὶ μηδένα κωλύειν τῶν ἰδίων αὐτοῦ ὑπηρετεῖν, ἢ προσέρχεσθαι αὐτῷ. Ανεβάλετο αὐτούς. Επίτηδες ὑπερέθετο, οὐ δεόμενος μαθεῖν, ἀλλὰ διακρούσασθαι τοὺς Ἰου ταίους 10 ἀφεῖναι· οὐκ ἤθελε δι' ἐκείνους κολάσαι. Ακριβέστερον εἰδὼς τὰ περὶ τῆς ὁδοῦ, εἰπών. Ηδει ὁ Φήλιξ τὴν πίστιν ἀκριβῶς, κατηχηθεὶς τὰ περὶ τοῦ Χριστοῦ ἐκ τῆς Παλαιᾶς· καὶ κατὰ ἀνθρω παρέσκειαν, οὐκ ἀπέλυσε τὸν Παῦλον, ὡς παρακατιών φησι· θέλων δὲ χάριτας καταθέσθαι τοῖς Ἰουδαίοις ὁ Φήλιξ· ἔτι γε μὴν καὶ χρήματα κλ πίζων λαβεῖν παρ' αὐτοῦ. Ηδει δὲ, ὡς ἔχων γυναἶκα Ἰουδαίαν, παρ' ἧς συνεχῶς ἤκουε ταῦτα. Μετὰ δὲ ἡμέρας τινὰς, παραγενόμενος ὁ Φι λιξ σὺν Δρουσίλλῃ τῇ γυναικὶ αὐτοῦ οὔσῃ Ιουδαία, μετεπέμψατο τὸν Παῦλον, καὶ ἤκουσεν αὐτοῦ περὶ τῆς εἰς Χριστὸν πίστεως. Διαλεγομένου δὲ αὐτοῦ περὶ δικαιοσύνης, καὶ ἐγκρατείας, καὶ τοῦ κρίματος τοῦ μέλλοντος ἔσεσθαι, ἔμφοβος γενόμενος ὁ Φήλιξ, ἀπεκρίθη· Τὸ νῦν ἔχον, πορεύου· καιρὸν δὲ λαβὼν 20 , με τα καλέσομαι σε 1. Αμα καὶ ἐλπίζων, ὅτι χρήματα δοθήσεται αὐτῷ ὑπὸ τοῦ Παύλου, ὅπως λύσῃ αὐτόν. Διὸ καὶ πυκνότερον αὐτὸν μεταπεμπόμενος, ὡμίλει αὐτῷ. Διετίας δὲ πληρωθείσης, ἔλαβε διάδοχον ό Φήλιξ Πόρκιον Φῆστον. θέλων δὲ 11 χάριτας καταθέσθαι τοῖς Ἰουδαίοις ὁ Φήλιξ, κατέλιπε τὸν Παῦλον δεδεμένον. Φῆστος οὖν ἐπιβὰς τῇ ἐπαρχία, μετὰ τρεῖς ἡμέρας ἀνέβη εἰς Ἱεροσόλυμα ἀπὸ Καισαρείας. defugere accusatores, sed promptam omnibus red - dere rationem. Etenim hoc ab initio offendebantur, quod resurrectionem prædicabam: hoc enim ostenso, facile res a Christo gestæ deinceps introducebantur, nempe illun resurrexisse. VERS. 22. Quibus auditis, Felix rejecit eos, quod melius sciret ea quæ pertinebant ad illam viam: et, cum Lysias, inquit, tribunus descenderit, pernoscam causam vestram. VERS. 23. Et præcepit centurioni, ut Paulus custodiretur et relaxationem haberet, et ut nullum ex illius familiaribus ei ministrare aut accedere prohiberet. Rejecit eos. Dedita opera negotium differt, non quod doceri vellet, sed repellere Judæos, ut dimitteret: non volebat eum propter illos punire. Quod melius sciret ea quæ pertinebant ad illam viam, et inquil. Felix bene noverat fidem, quod ea quæ perti nent ad Christum, audivisset ex Veteri Testamento: et quod hominibus placere studeret, Paulum non dimisit, ut progressus infra dicit: Cum vellet autem Felix gratiam a Judæis inire. Præterea vero pecunias quoque sperabat se accepturum esse ab illo. Noverat autem, ut qui uxorem haberet Judæam, a qua frequenter hæc audiebat. VERS. 24. Post aliquot autem dies cum venisset Felix una cum Drusilla uxore sua, quæ erat Judæa, accersivit Paulum, et audivit eum loquentem de fide in Christum. VERS. 25. Ac disserente eo de justitia et continentia, deque futuro judicio, perterritus Feliz respondit: Nunc quidem abi, sed tempus opportunum nactus, accersan le. VERS. 26. Ac simul e:tam sperabat pecunias sibi datum iri a Paulo, ut solveret eum. Quamobrem etiam eum sæpius accersens sermocinabatur cum illo.' VERS. 27. Biennio autem expleto, Felix accepit 171 successorem Porcium Festum. Volens igitur gratiam a Judæis inire, Felix reliquit Paulum vinctum. CAPUT XXV. VERS. 1. Festus igitur provinciam ingressus, post dies tres a Cæsarea Hierosolymam ascendit. Variæ lectiones et notæ. 10 Ισ. τούτῳ. 18 In manuscripto Φίληξ, in vulgatis Φήλιξ. galis ἑκατοντάρχα. 19 Videtur locus mutilus esse ac desirari ὥστε, vel simile quid. 30 In vulgatis, μετα17 In vulgatis ἀνέβαλε αὐτούς. 16 In vulλαβών, μετακαλέσομαί σε. Αμα δὲ καὶ ἐλπίζων. οι Σοι erat. “¿ desideratur in manuscripto. "In vulgatis θέλων τε. Scholion Laurentii Sifanı. • De Felice Suetonius in Vita Claudii Cæsaris: Libertorum, inquit, pr.ccipue suspexit Posidem, etc., nec minus Felicem, quem cohortibus et alis provinciæque Judææ præposuit trium reginarum maritum. De eodem et Drusilla uxore, Cornelius Tacitus lib. xxt, ubi de origine belli Judaici scribit ic Cludius, inquit, defunctis regibus aut ad modicum redactis, Judeam provinciam equitibus Romanis aut libertis permisit, e quibus Antonius Felix per omnem sævitiam ac libidinem jus regium servili ingenio exercuit, Drusilla Cleopatra et Antonii nepte in matrimonium accepta, ut ejusdem Antonii Felix progener, Claudius nepos esset. ▸ Fuit autem Antonia major, ut Suetonius àit, avia patern: Neronis: minor, mater Claudii, avia paterna C. Caligulæ Cæsaris. Vide Suetonium in Claudia, Caligula et Nerone.

VERS. 2. Convenerunt autem eum principes sacerdotum ac primi Judæorum de Paulo: et orabanı eum, VERS. 3. Petentes autem gratiam adversus illum, ut juberet perduci eum in Jerusalem, insidias (acientes, ut interficerent illam in itinere. Vans. 4. Festus autem respondit, Paulum quidem Cæsareæ asservari, se vero maturaturum illo proficisci. VERS. 5. Qui vestrum igitur possunt, inquit, una mecum descendant, et si quid in hoc homine criminis est, accusent eum Una cum Drusilla uxore sua. Adversus legem Mosis hære, quæ erat Judæa, matrimonio conjuncta fuit cum Graco: aut forsitan erat quidem Judaa, sed nupta illi, facta est Græca. Quamobrem etian edebat ei suapnfidem, suadens etiam viro ut fieret transgressor. Perterritus Felix. Tanta verborum «erat vis, ut etiam præsidem perterrefacerent. Quamobrem etiam sæpius accersens sermocinabatur. Vides ut a veritate non abhorreant ea quæ scribuntur? Accersebat eum frequenter, non quod admiraretur eum, nec quod probaret et laudaret ea quæ dicebantur a Paulo, nec quod credere vellet: sed quod speraret, inquit, pecunias sibi datum iri. VERS. 6. Commoratus autem inter illos dies ame plius decem, descendit Cesaream, ac postridie se- · dens pro tribunali, jussit Paulum adduci. Ενεφάνισαν δὲ αὐτῷ ὁ ἀρχιερεὺς καὶ οἱ πρῶτ τοι τῶν Ἰουδαίων κατὰ τοῦ Παύλου· καὶ παρεκάλουν αυτόν. Αιτούμενοι χάριν κατ' αὐτοῦ, ὅπως μεταπέμψηται αὐτὸν εἰς Ἱερουσαλήμ, ἐνέδραν ποιοῦν. τες ἀνελεῖν αὐτὸν κατὰ τὴν ὁδόν. Ο μὲν οὖν Φῆστος ἀπεκρίθη, τηρεῖσθαι τὸν Παῦλον ἐν Καισαρείᾳ· ἑαυτὸν δὲ μέλλειν ἐν τά χει πορεύεσθαι Οἱ οὖν δυνατοὶ ἐν ὑμῖν, φησὶ, συγκαταβάντες, εἴ τι ἔστιν ἐν τῷ ἀνδρὶ τούτῳ, κατηγορείτωσαν αὐτοῦ Σὺν Δρουσίλλῃ τῇ γυναικὶ αὐτοῦ. Παρὰ τὴν νόμον αὕτη συνήφθη, Ἰουδαία οὖσα, Ελληνι· ἢ τάχα ἦν μὲν Ἰουδαία, γαμηθεῖσα δὲ αὐτῷ, ἐγένετο Ελ – ληνί;. Διὰ καὶ ἐξέλεγεν αὐτῷ τὴν ἑαυτῆς πίστιν, πείθουσα καὶ τὸν ἄνδρα παραβάτην γενέσθαι. Εμφο 6ος γενόμενος ὁ Φήλιξ. Τοσαύτη δὲ ἡ ἰσχὺς τῶν ῥημάτων ἦν, ὥστε καὶ φοβῆσαι τὸν ἄρχοντα. Διδ καὶ πυκνότερον αὐτὸν μεταπεμπόμενος, ὡμίλει. Ορᾶς πῶς τῆς ἀληθείας ἔχεται τὰ γραφόμενα; Μετεπέμπετο αὐτὸν συνεχῶς, οὐχὶ θαυμάζων αὐτὸν οὐδὲ ἐπαινῶν τὰ λεγόμενα, οὐδὲ πιστεῦσαι βουλόμε νος, ἀλλὰ προσδοκῶν, φησί, χρήματα δοθήνα: αὑτῷ. VERS. 7. Qui ubi advenit, circumsteterunt eum c Judæi qui descenderant ab Jerusalem, multa et quæ non gravia crimina aferenies adversus Paulum, · poterant demonstrare. causam VERS. 8. Cum autem ille contra pro se dicens negaret se quidquam vel in legem Judæorum, › vel in templum, vel in Cæsarem commisisse, VERS. 9. Festus quod ab Judæis nimirum gratiam inire vellet respondens Paulo: Vis, inquit, Hierosolymam ascendere, et illic de his criminibus causam dicere coram me? VERS. 10. Paulus 172 autem dixit: Ad tribunal Cæsaris sto, ubi me causam dicere oportet: Judæis nullam feci injuriam, sicut etiam tu melius scis. VERS. 11. Nam si nocens sum et aliquid dignum morte commisi, mori non recuso: sin autem nihil est eorum de quibus isti me accusant, nemo me potest eis donare. Ad Casarem provoco. VERS. 12. Tunc Festus cum concilio collocutus, respondit: Casarem appellasti, ad Cæsarem ibis. Negarel se quidquam vel in legem Judæorum, etc. Ecce testimonium certum Paulum sese in omnibus integrum ac purum ab offensione conservasse, cum Διατρίψας δὲ ἐν αὐτοῖς ἡμέρας πλείους δέκα, καταβὰς εἰς Καισάρειαν, τῇ ἐπαύριον καθίσας ἐπὶ τοῦ βήματος, ἐκέλευσε τὸν Παῦλον ἀχθῆναι. Παραγενομένου δὲ αὐτοῦ, περιέστησαν οἱ ἀπὸ Ἱεροσολύμων καταβεβηκότες Ἰουδαῖοι, πολλὰ καὶ βαρέα αιτιάματα φέροντες κατὰ τοῦ Παύλου, ἃ οὐκ ἴσχυον ἀποδεῖξαι. Απολογουμένου δὲ αὐτοῦ, ὅτι οὔτε εἰς τὸν νόμον τῶν Ἰουδαίων, οὔτε εἰς τὸ ἱερὸν, οὔτε εἰς Καίσαρά τι ἥμαρτον, Ο Φῆστος δὲ τοῖς Ἰουδαίοις θέλων χάριν καταθέσθαι, ἀποκριθεὶς τῷ Παύλῳ εἶπε· θέλεις, εἰς Ἱεροσόλυμα ἀναβὰς, ἐκεῖ περὶ τούτων κρίνεσθαι ὑπ' ἐμοῦ 18; Εἶπε δὲ '' ὁ Παῦλος· Ἐπὶ τοῦ βήματος Καίσαρος ἐστώς εἰμι, οὗ μὲ δεῖ κρίνεσθαι· Ἰουδαίους οὐδὲν ἠδίκησα, ὡς καὶ σὺ κάλλιον ἐπιγινώσκεις. Εἰ μὲν γὰρ ἀδικῶ, καὶ ἄξιον θανάτου πέπραχά τι, οὐ παραιτούμαι τοῦ ἀποθανεῖν· εἰ δὲ οὐδέν ἐστιν ὧν οὗτοι κατηγοροῦσι μου, οὐδείς με δύο ναται αὐτοῖς χαρίσασθαι. Καίσαρα επικαλούμαι. Τότε ὁ Φῆστος συλλαλήσας μετὰ τοῦ συμβου λίου, ἀπεκρίθη· Καίσαρα ἐπικέκλησαι, ἐπὶ Καίσαρα πορεύσῃ. "Οτι οὔτε εἰς τὸν νόμον. Ἰδοὺ μαρτυρία σαφής, ὅτι ἐν πᾶσιν ἑαυτὸν ἀπρόσκοπον ὁ Παῦλος ἐφύλαττε, μήτε εἰς τὸν Θεὸν, ἢ τὸν νόμον, ἢ εἰς ἄνθρωπον, ἢ Variæ lectiones et notæ. 10 δὲ ante αὐτοῦ desideratur in vulgatis. S Aut hic, εν αὐτῷ erat. 35 In vulgatis est εκπορεύεσθαι. aut post ἀπολογουμένου, δὲ redundat. 38 In vulgatis ἐπ' ἐμοῦ. * δὲ desideratur in manuscripto. vulgatis, τὸ ἀποθανεῖν.

CAP. AAV. εἰς τὸ ἱερὸν ἁμαρτήσας· ἀντὶ τοῦ, οὔτε τὰ ἐκ λίθων neque in Deum, vel legem, vel hominem, vel tem - οικοδομήματα τῶν Ἰουδαίων ἐνύβρισέ ποτε, καίπερ εἰδὼς καὶ κηρύττων μὴ ἐν χειροποιήτοις τὸν Θεὸν οἰκεῖν· ἀλλ᾽ οὔτε ἱερέα ἐτόλμησεν ὑβρίσα: ἐν εἰ δήσει Ἰουδαῖον, καίτοι μή πειθαρχῶν ἔτι τοῖς Ἰου δαίων ἀρχιερεῦσι. Τὸ δὲ, Ἐπὶ τοῦ βήματος Καίσαρος εστώς είμι, ἀντὶ τοῦ, Ἐν τῇ Ῥώμῃ θέλω απελθεῖν παρὰ τῷ βασιλεῖ, κἀκεῖ δικάσασθαι. Ἐκκαλοῦμαι σε, φησίν. Ημερῶν δὲ διαγενομένων τινῶν, Αγρίππας δ βασιλεὺς καὶ Βερνίκη κατήντησαν εἰς Καισά. ρειαν ἀσπασάμενοι ε τὸν φῆστον. Ως δὲ πλείους ἡμέρας διέτριβον ἐκεῖ, ὁ Φήστις τῷ βασιλεῖ ἀνέθετο τὰ κατὰ τὸν Παῦλον, λέγων· Ανήρ τίς ἐστι καταλελειμμένος ὑπὸ Φήλικος δέσμιος Περὶ οὗ γενομένου μου” εἰς Ἱεροσόλυμα, ἐνεφάνισαν οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ πρεσβύτεροι τῶν Ἰουδαίων, αιτούμενοι κατ' αὐτοῦ δίκην. Αγρίππας ὁ βασιλεύς. "Η εἰς τάξιν βασιλείας 11 κατῄει ἐν ταῖς ἐπαρχίαις 3 ὁ ᾿Αγρίππας, καὶ διὰ τοῦτο βασιλεὺς ἐχρημάτιζεν· ἢ τάχα βασιλεὺς ἦν καὶ αὐτὸς τῶν ἀνατολικῶν μερῶν, τοῦ Νέρωνος τῶν δυτικῶν ἄρχοντος. καὶ ὄντος ἐν Ῥώμῃ. Τὸ γὰρ Καῖσαρ ὄνομα, Ῥωμαϊστὶ βασιλεὺς σημαίνει, ὡς κοινῷ ὀνόματι πάντας βασιλέας Ρωμαίων Καίσαρας μὲν καλεῖσθαι καθὴ βασιλεῖς, οὐ μὴν καὶ ἰδικὰ αὐτῶν εἶναι ὀνόματα ταῦτα. Τοῦτο δὲ εἶπον, ἵνα μή τις ἐκ τῆς ὁμωνυμίας τοῦ καθολικοῦ ὀνόματος νομίσῃ, ὅτι καὶ ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ βασιλέως καὶ ὁ Κύριος ἡμῶν ἐτέχθη, καὶ ὁ Παῦλος ἔπαθεν. Ἐτέχθη μὲν γὰρ ὁ Κύριος, καθώς οι χρόνοι δηλοῦσιν, ἐπὶ Λύ γούστου Καίσαρος· ἀπέθανε δὲ μετὰ λβ' ἔτη ἐπὶ Τιβερίου Αὐγούστου. Ὁ δὲ Παῦλος ἀπέθανεν ἐπὶ Νέρωνος μετά λβ' ἔτος τοῦ θανάτου τοῦ Κυρίου, μᾶλλον δὲ καὶ Ἡρώδης, ὡς ὁ ᾿Αγρίππας, ἐν τάξει βασιλείας κατῆλθε· διὸ καὶ ἐκαλεῖτο καὶ αὐτὸς βασιλεύς. plum peccaverit: hoc est, neque ex lapidibus constructa ædificia Judæorum unquam ludibrio habuit, etsi haud ignarus atque adeo prædicans Deum non habitare in manufactis templis. Neque vero sacerdotem scientia Judæum contumelia afficere ausus est, etsi jam non amplius obtemperans summis sacerdotibus Judaeorum. Porro quod dicit, Ad tribunal Cæsaris sto, hoc est, Romam volo abire ad imperatorem, et illic judicium subire. Provoco, inquit, et appello a te. Vers. 13. Cum autem aliquot dies intercessissent,. Agrippa rex el Bernice Cesaream venerunt ut Festum salutarent. VERS. 14. Ut autem dies illic complures commorabantur, Festus regi exposuit negotium Pauli: Vir quidam, inquit, a Felice relictus est in vinculis: VERS. 15. De quo cum nuper essem llierosolymis, convenerunt me summi sacerdotes et seniores Judæorum, postulantes sententiam adversus illum. Agrippa rex. Aut vice regis in provincias veniebat Agrippa, et idcirco rex appellabatur: aut fortasse rex erat etiam ipse orientalium partium, cum Nero in occidentalibus partibus imperaret, et Romæ esset. Nam nomen Cæsar Latine imperatorem significat, ut communi nomine omnes imperatores Cæsares quidem vocentur quatenus sunt imperatores, non tamen hæc corum nomina propria sint. Hoc autem dixi, ne quis propter communionem nominis generalis existimet, tempore ejusdem imperatoris et Dominum nostrum natum, et Paulum supplicio affectum esse. Natus est enim Dominus quidem, ut ratio temporum declarat, tempore Cæsaris Augusti, mortuus est autem triginta duobus annis post, Tiberio Augusto imperante: Paulus vero mortuus est tempore Neronis, tricesimo secando anno post mortem Domini, b imo vero etiam Herodes, ut Agrippa quoque, loco regis venit. Quamobrem etiam ipse quoque rex vocabatur. Πρὸς οὓς ἀπεκρίθην, ὅτι οὐκ ἔστιν έθος 'Ρωμαίοις χαρίζεσθαί τινα ἄνθρωπον εἰς ἀπώλειαν, πρὶν ἢ ὁ κατηγορούμενος κατὰ πρόσωπον ἔχει τοὺς κατηγόρους, τόπον τε ἀπολογίας λάβοι περὶ τοῦ ἐγκλήματος. Συνελθόντων οὖν αὐτῶν ἐνθάδε, ἀναβολὴν μηδεμίαν ποιησάμενος, τῇ ἑξῆς καθίσας ἐπὶ τοῦ βήματος, ἐκέλευσα ἀχθῆναι τὸν ἄνδρα. Περὶ οὗ σταθέντες οἱ κατήγοροι, οὐδεμίαν αἰτίαν ἐπέφερον ὧν ὑπενόουν ἐγώ. *Οτι οὐκ ἔστιν ἔθος ῾Ρωμαίοις. Ὥστε οὖν ὁ Πιλάτος χαρισάμενος τὸν Ἰησοῦν τοῖς Ἰουδαίοις, δῆλος ἦν μιαιφονικῇ ψυχῇ τοῦτο ποιήσας· ὅπουγε καὶ τὸ τοῦ Θεοῦ ὑπερείδε κρίμα, καὶ τὸν τῶν Ρωμαίων νόμον ἐπάτησεν, ἵνα αἷμα ἀθῶον παραδοὺς st In vulgatis ἀσπασόμενοι. erat. VERS. 16. Quibus 173 respondi Romanis non esse morem, hominem ullum ad necem condonare, priusquam is, qui accusatur, coram præsentes habeat accusatores, et locum respondendi ac sese de crimine purgandi acceperit. VERS. 17. Cum igitur illi huc convenissent, nulla interposita mora postridie pro tribunali sedi, ac jussi hominem adduci. VERS. 18. De quo stantes accusatores, nullum ex iis, qua ego suspicabar, crimen inferebant. Romanis non esse morem. Igitur Pilatus cum Jesum Judæis condenaret, perspicuum est eum hoc animo sanguinario fecisse; quandoquidem et judicium Dei despexit, et Romanorum consuetudinem protrivit atque conculcavit, ut sanguinem innoxium Variæ lectiones et notæ. µov desideratur in manuscripto. 86 ἔχοι, est in vulgatis, et recte. b Videtur hoc loco aliquid desiderari in Græco. 83 ἴσ. βασιλέως. Οι επαρχείαις

ἔμελλε κρίνεσθαι παρὰ τοῦ Ῥωμαίων βασιλέως, παρ' οὗ καὶ ἦν ἐκπεμφθεὶς ἄρξαι τῶν τῆς Ἱερου σαλὴμ ὅρων. Περὶ οὗ σταθέντες οἱ κατήγοροι οὐδεμίαν αἰτίαν ἐπέφερον. Καὶ μὴν ἔφερον, ἀλλ᾽ οὐκ ἤλεγξαν. Ἡ μὲν γὰρ ἐπιβουλὴ καὶ τὸ τόλμημα τοῦτο ὑποπτεύειν ἐδήλου· ἡ δὲ ἐξέτασις οὐδὲν εἶχε ad cadem tradens, homicidis placeret: etiamsi εἰς θάνατον, ἀρέσῃ τοῖς φονευταῖς· κἂν παρανομίας futurum erat ut ab Romanorum imperatore in judicium violatæ legis vocaretur, a quo etiam emissus erat, ut finibus Hierosolymorum præsideret. De quo stantes accusatores, nullum ex iis quæ suspicabar, crimen afferebant. Atqui crimen quidem alerebant, sed non probabant, neque documentis reum convincebant. Nam insidiæ quidem atque audax τοιοῦτον. illorum facinus hoc suspicandum esse significabant, sed scrutatio atque inquisitio judicis nihil tale habebat, nec quod suspicabatur præses, re quasita deprehendebat. VERS.19. Sed quæstiones nonnullas de sua religione ac de Jesu quodam mortuo, quem Paulus vivere aiebat, adversus eum habebant. VERS. 20. Cum autem ego hærerem in quæstioue illius rei, nec me expedire possem, dicebam: An Ὦ vis in Jerusalem ire, et illic de istis rebus judicium subire? VERS. 21. Sed cum Paulus provocasset ut servaretur cognitioni Augusti, jussi asservari eum quoad eum mittam ad Cæsarem. VERS. 22. Agrippa autem ad Festum dicebat: Volebam eliam ipse hominem audire. At ille: Cras, inquit, audies illum. VERS. 23. Igitur postridie cum Agrippa et Bernice cum magna pompa venissent, et una cum tribunis et excellentibus civitatis viris in auditorium ingressi essent, jussu Festi Paulus etiam adductus est. VERS. 24. Ac Festus: Agrippa rex, inquit, et vos viri omnes, qui simul coram adestis, videtis hunc de quo omnis Judaorum multitudo tum Hierosolymis tum hic me convenerunt et interpellarunt, acclamantes eum amplius vivere non oportere. Ac de Jesu quodam. Non mirum quod dicit de Jesu quodam, utpote homo potestate 174 praditus, et illum non curans. Cum autem ego hærerem. Superabat enim harum rerum quaestio judicis aures. Ut servaretur cognitioni Augusti. Minus usitate Augustum imperatorem vocat; sicut etiam Cæsarem, quem eliam dominum vocat. VERS. 25. Ego vero cum compertum habeam eưm·nihil dignum morte commisisse, atque etiam Ο Ζητήματα δὲ τινα περὶ τῆς ἰδίας δεισιδαιμονίας εἶχον πρὸς αὐτόν, καὶ περὶ τινὸς Ἰησοῦ τεθνηκότος, ὃν ἔφασκεν ὁ Παῦλος ζῇν. ᾿Απορούμενος δὲ ἐγὼ τὴν περὶ τούτου ζήτησιν ἔλεγον· Εἰ βούλει πορεύεσθαι ἐν Ἱερουσαλήμ, κἀκεῖ κρίνεσθαι περὶ τούτων; Τοῦ δὲ Παύλου επικαλεσαμένου τηρηθῆναι αὐτὸν εἰς τὴν τοῦ Σεβαστοῦ διάγνωσιν, ἐκέλευσα τηρεῖσθαι αὐτὸν, ἕως οὗ πέμψω αὐτὸν πρὸς Καί σαρα. Αγρίππας δὲ πρὸς τὸν Φῆστον ἔφη· Ἐβουλόμην καὶ αὐτὸς τοῦ ἀνθρώπου ἀκοῦσαι. 'Ο δὲ, Αὔριον, φησὶν, ἀκούσῃ αὐτοῦ. Τῇ οὖν ἐπαύριον ἐλθόντος τοῦ Αγρίππα καὶ τῆς Βερνίκης μετὰ πολλῆς φαντασίας, καὶ εἰσελθόντων εἰς τὸ ἀκροατήριον σύν τε τοῖς χι λιάρχοις καὶ ἀνδράσι τοῖς κατ' ἐξοχὴν οὖσι τῆς πόλεως, καὶ κελεύσαντος τοῦ Φήστου, ἤχθη ὁ Παύλος. Καὶ φησιν ὁ δῆστος· 'Αγρίππα βασιλεῦ, καὶ πάντες οἱ συμπαρόντες ὑμεῖς ἄνδρες, θεωρείτε τοῦτον, περὶ οὗ πᾶν τὸ πλῆθος τῶν Ἰουδαίων ἐνέτυχόν με 30 ἔν τε ῾Ιεροσολύμοις καὶ ἐνθάδε, ἐπιβοῶντες μὴ δεῖν ζῇν αὐτὸν μηκέτι. Καὶ περί τινος Ἰησοῦ. Εἰκότως περὶ τινὸς λέγει Ἰησοῦ, ἄνθρωπος ἐν ἀρχῇ ὧν, καὶ τοῦτον οὐ φροντίζων. * Υπερέβαινε δὲ 40 δικαστοῦ ἀκοὰς ἡ τούτων ζήτησις. Εἰς τὴν τοῦ Σεβαστοῦ διάγνωσιν. Σε βαστὸν καταχρηστικῶς τὸν βασιλέα καλεῖ· ὥσπερ Καίσαρα, ἂν καὶ κύριον καλεῖ. Ἐγὼ δὲ καταλαβόμενος μηδὲν ἄξιον θανάτου αὐτὸν πεπραχέναι, καὶ αὐτοῦ δὲ τούτου ἐπικαistemet ipse appellarit Augustum, statui eum mit. λεσαμένου τὸν Σεβαστόν, ἔκρινα πέμπειν αὐτ tere. VERS. 26. De quo quid certi scribam domino, non habeo. Quamobrem produxi eum ad vos, ac maxime ad te, rex Agrippa, ut inquisitione facta habeam quod scribam: VERS. 27. Alienum enim a ratione mihi esse videtur, hominem ex vinculis causam dicturum mittere, et crimina adversus eum allata non significare. Eum nihil dignum morte commisisse. Jam tandem τόν. Περὶ οὗ ἀσφαλές τι γράψαι τῷ κυρίῳ οὐκ ἔχω. Διὸ προήγαγον αὐτὸν ἐφ' ὑμᾶς ", καὶ μάτ λιστα ἐπὶ σοῦ, βασιλεῦ Αγρίππα, ὅπως τῆς ἀνακρίσεως γενομένης, σχῶ τι γράψαι. Αλογον γὰρ δοκεῖ μοι πέμποντα δέσμιον, μὴ καὶ τὰς κατ' αὐτοῦ αἰτίας σημᾶναι. Μηδὲν ἄξιον θανάτου αὐτὸν πεπραχέναι. Τέως Varia lectiones et notæ. 3 In vulgatis εl βουλοιτο πορεύεσθαι εἰς Ἱερουσαλήμ. s In vulgatis ἡμῖν. χόν μοι. ἐφ' ὑμῶν. 38 In vulgatis ĖVĖTU- * Videntur hic verba D. Lucæ repetenda, απορούμενος δὲ ἔγω. τοῖσι γάρ. *In vulgatis

CAP. XXVI. 892+ ὁ δικαστὴς αὐτὸς μαρτυρεῖ αὐτῷ, ὅτι ἀνεύθυνος ἦν· judex ipse testificatur eum esse innocentem: veπλὴν οὐκ ἀπέλυσεν αὐτὸν, οὕτως οἰκονομήσαντος τοῦ Κυρίου, ἵνα ἐκκαλέσηται (καὶ ἀνάγκη τοὺς ἐκκλή τους πεμφθῆναι εἰς Ρώμην), καὶ πληρωθῇ τὸ προ ψητευθὲν ὑπ' αὐτοῦ, ὅτι δεῖ με καὶ 'Ρώμην ἰδεῖν. Ορα δὲ πῶς πάντα ἐς ἀποδυσάμενος Παῦλος παρ' οἷς ἐτέχθη καὶ ἐτράφη, καθαρὸς πάσης υποψίας που νηρᾶς ἐπιβαίνει τῇ Ῥώμη. Αγρίππας δὲ πρὸς τὸν Παῦλον ἔφη· Ἐπιτρέ πεταί σοι ὑπὲρ σεαυτοῦ λέγειν. Τότε ὁ Παῦλος ἀπελογεῖτο ἐκτείνας τὴν χεῖρα Περὶ πάντων ὧν ἐγκαλοῦμαι ὑπὸ Ἰουδαίων, βασιλεῦ Αγρίππα, ἤγημαι ἐμαυτὸν μακάριον ἐπὶ σοῦ μέλλων ἀπολογεῖσθαι σήμερον, Η Μάλιστα γνώστην ὄντα σε πάντων τῶν κατὰ Ἰουδαίους ως ἐθῶν τε καὶ ζητημάτων. Διδ δέομαί σου μακροθύμως ἀκοῦσαί μου. Τὴν μὲν οὖν βίωσίν μου τὴν ἐκ νεότητος τὴν ἀπ' ἀρχῆς γενομένην ἐν τῷ ἔθνει μου ἐν Ἱεροσο λύμοις, ἴσασι πάντες οἱ Ἰουδαῖοι, Προγινώσκοντές με ἄνωθεν, ἐὰν θέλωσι μαρτυρεῖν, ὅτι κατὰ τὴν ἀκριβεστάτην αἵρεσιν τῆς ἡμετέρας θρησκείας έζησα Φαρισαῖος. Καὶ νῦν ἐπ' ἐλπίδι τῆς πρὸς τοὺς πατέρας ἐπαγγελίας γενομένης ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, ἕστηκα κρινόμενος· Εἰς ἣν τὸ δωδεκάφυλον ἡμῶν ἐν ἐκτενείᾳ G νύκτα καὶ ἡμέραν λατρεῦον ἐλπίζει καταντῆσαι. Περὶ ἧς ἐλπίδος ἐγκαλοῦμαι, βασιλεῦ ᾿Αγρίππα, ὑπὸ Ἰουδαίων 15. Τί; ἄπιστον κρίνεται παρ' ὑμῖν, εἰ Θεὸς νεκροὺς ἐγείρει; Ηγημαι ἐμαυτὸν μακάριον, ἐπὶ σοῦ μέλλων ἀπολογεῖσθαι. Ταῦτα ἔλεγεν οὐ κολακεύων αὐτὸν, (άπαγε!) ἀλλὰ διὰ τῆς ἡμερότητος κερδάναι βουλόμενος. Καὶ ἐκ μέρους εκέρδανε καὶ τὸν δικαστὴν εἷλεν, ὁ τέως κατάδικος είναι νομιζόμενος. Παρόντων γὰρ ἁπάντων ἔλεγεν· Ἐν ὀλίγῳ με πείθεις Χριστιανὸν γενέσθαι. Μάλιστα γνώστην ὄντα σε πάντων τῶν κατὰ Ἰουδαίους ἐθῶν τε καὶ ζητη μάτων. Καίτοι γε εἰ συνήδει ἑαυτῷ, φοβηθῆναι ἐχρῆν, παρὰ τῷ πάντα εἰδότι δικαζόμενος· ἀλλὰ καθαροῦ συνειδότος τοῦτό ἐστι, μή παραιτείσθαι 40 δικαστήν, τὸν ἀκριβῶς εἰδότα τὰ γεγενημένα. Ισασι πάντες οἱ Ἰουδαῖοι, προγινώσκοντές με ἄνωθεν. Ἀντὶ τοῦ, ἴσασι τὸ ἀληθὲς, ἀλλ᾽ οὐ θέλουσι μαρτυρεῖν, ἑκουσίᾳ γνώμη ψευδόμενοι καὶ ἁμαρτά - νοντες. Κατὰ τὴν ἀκριβεστάτην αἵρεσιν ἔζησα Φαρισαῖος. Σημειωτέον δὲ ὅτι καὶ οἱ Φαρισαῖοι αἱρετικοί εἰσι, καὶ ἀκριβέστερον τῶν ἄλλων αἱρέ σεων τῶν Ἰουδαϊκῶν τὰς Γραφὰς ἀνακρίνουσιν. Ακρι 12 Ισ. πάντας. Η ηθών rumtamen non dimisit eum quod Dominus itaprocurasset, ut Paulus provocaret; necesse autemerat eos qui provocassent Romam mitti; et impleretur id quod ipse prædixerat, nempe, Oportet me etiam Romam videre. Vide autem ut Paulus,cum missos fecisset omnes apud quos natus et educatus erat, purus ab omni suspicione improbitatis Romamı venit. ” CAPUT XXVI. Vers. 1. Agrippa autem ad Paulum, Permittitur, inquiebat, tibi pro temetipso dicere. Tunc Paulus extensa manu respondit: VERS. 2. De omnibus quorum Judæi me insimulant; Agrippa rex, existimo me beatum, qui causam dictu rus sim hodie apud te, VERS. 3. Qui maxime cognitas habes omnes Judæorum consuetudines atque quæstiones. Quamobrem· oro te, ut patienter me audias. VERS. 4. Ac vitam quidem meam ab juventute, quant ab initio in gente mea Hierosolymis eyi, sciunt omnes Judai, VeRs. 5. Qui longe jam antea me noverunt, velint testificari, nempe secundum accuratissi· mam sectam nostræ religionis me vixisse Phariscum. VERS. 6. Et nunc propter spem repræsentandarum earum rerum, quas Deus majoribus nostris promisit, sto causam dicens: VERS. 7. Quas res promissas duodecim nostræ nationis tribus assidue nocte ac die Deo servientes se sperant consecuturas. De qua spe, rex Agrippa, accusor ab Judais. VERs. 8. Quid? incredibile judicatur apud vos, ab Deo mortuos exsuscitari? 175 Existimo me beatum, qui causam dicturus sim hodie apud te. Hæc dicebat non quod adulando eum sibi conciliaret, [absit, sed quod mansuetudine atque moderatione sua eum lucrifacere vellet. Atque ex parte lucrifecit, et judicem cepit, cum jaHl antea condemnatus esse putaretur. Præsentibus· enim omnibus dicebat: Parum abest quin persuadeas mihi, ut Christianus evadam.—Qui maxime cognitas habes Judæorum tam consuetudines quam quæstiones. Atqui si sibi male conscius erat, timere oportebat, cum causam diceret apud judicem qui omnia sciret: verum puræ conscientiæ signum est hoc non recusare judicem, qui accurate sciat ea quæ facta sunt. Sciunt omnes Judæi, qui longe jam antea me noverunt. Id est, sciunt verum esse quod dico, sed nolunt testificari, sponte sua mentientes atque consulto peccantes. Secundum exquisitissimam sectam me vixisse Pharisæum. Notandum est autem etiam Pharisæos hæreticos et sectarios esse, et Variæ lectiones et notæ. 63 In vulgatis μέλλων ἀπολογεῖσθαι ἐπὶ σοῦ, εἰ paulo post, κατὰ τοὺς Ἰουδαίους. te est in vulgatis. τὰ ὑπὸ τῶν Ἰουδαίων est in vulgatis. να παραιτήσθαι, erat.

accuratius quam caleras sectas Judaicas scrutari 6ῶ; “' δὲ εἶπε, καὶ οὐκ ἀληθῶς· οὐ γὰρ εἶχον τὴν ἀληθῆ τῶν Γραφών γνῶσιν. Η οὖν ἀκρίβεια λεπτο λογεῖ καὶ συλλογίζεται· οὐ μὴν ἔτι πάντως γινώσκει τὸ ὄν, ἀλλ᾽ ἔστιν ὅτε καὶ φρεναπατᾷ τις έαυ· τόν. et examinare Scripturas. Accuratissimam autem, seu exquisitissimam dixit sectam, et non verissimam: non enim vera scientia Scripturarum præditi erant. Igitur illa accurata ratio minuta subtiliter persequitur, et rationibus quæsitis colligit atque concludit: non tamen adhuc prorsus intelligit rem ipsam, sed nonnunquam suus animus suaque mens et opinio aliquem fallit. VERS. 9. Ego vero statueram mihi multa adversus nomen Jesu Nazareni esse agenda: VERS. 10. Quod etiam feci Hierosolymis, et multos sanclos ego, potestatem a principibus sacerdotum adeptus, carceribus inclusi, et cum occiderentur detuli sententiam. VERS. 11. Ac in omnibus synagogis, sape cruciane eos, cogebam verba inopia, quibus divina majestas laderetur, proferre: ac vehementer furens in il las, persequebar eos etiam ad exteras usque civitates. Statueram mihi. Existimaveram, inquit, meo judicio proprio hoc sic feri oportere. Ac vehementer furens in illos. Nam qui occulta vi diabolica et dæmonum instinctu stimulati erant, absurda ac dira quædam faciebant, quemadmodum furiosi: aut forsitan ctiam amplius ac vehementius ego quam illi furebam, quandoquidem sponte agebam atque consuito quod malum erat. VERS. 12. Quo tempore etiam cum potestate alque commissione et mandato accepto a principibus sacer· antum proficiscebar Damascum, VERS. 13. Die medio in via vidi, rex, de cœlo solis splendore clarius lumen me et eus qui mecum ibant, circumfulgere. VERS. 14. Cum autem nos omnes cecidissemus in terram, audivi vocem alloquentem me ac Hebraico sermone dicentem: Saul, Saul, 176 cur me persequeris? durum est tibi contra stimulos calcitrare. VERS. 15. Ego vero dixi: Quis es, Domine? At ille dixit: Ego sum Jesus quem tu persequeris. VERS. 16. Sed surge, atque consiste in pedes tuos. Nam idcirco apparui tibi,ut deligam te ministrum no lesiem earum rerum, quas et vidisti, et in quibus tibi apparebo, VERS. 17, Eximens te ex populo hoc, et nationibus, ad quas ego mittam te, VERS, 18. Οι aperias oculos eorum, et avertaul se a tenebris ad lucem, el a potestate Satanæ ad Deum, ut accipiant remissionem peccatorum et sortem inter eos, qui fide, qua credent in me, sanctifcati fuerint. Solis splendore clarius. Cum produceret in medium id quod cæteris rebus sub sensum cadentibus lucidius est, ac non posset cum illo lumine lumen Jesu Ἐγὼ μὲν οὖν ἔδοξα ἐμαυτῷ πρὸς τὸ ὄνομα τοῦ “Ἰησοῦ τοῦ Ναζωραίου δεῖν πολλὰ ἐναντία πρᾶξαι· “Ο καὶ ἐποίησα ἐν Ἱεροσολύμοις, καὶ πολλούς τῶν ἁγίων ἐγὼ φυλακαῖς κατέκλεισα, τὴν παρά τῶν ἀρχιερέων ἐξουσίαν λαβὼν, ἀναιρουμένων το αὐτῶν κατήνεγκα ψῆφον· Καὶ κατὰ πάσας τὰς συναγωγάς πολλάκις τι μωρῶν αὐτοὺς, ἠνάγκαζον βλασφημεῖν· περιστ σῶς τε ἐμμαινόμενος αὐτοῖς, ἐδίωκον ἕως καὶ εἰς τὰς ἔξω πόλεις. Ἔδοξα ἐμαυτῷ. Ενόμισα, φησίν, ἐξ οἰκείας ἐπικρίσεως τοῦτο οὕτω δεῖ ἐ γενέσθαι. Περισσῶς τε "' ἐμμαινόμενος. Ὑπὸ γὰρ διαβολικῆς ἐνεργείας καὶ δαιμόνων οιστρηλατούμενοι, ἄτοπά τινα ἐποίουν, ὥσπερ οἱ μεμηνότες· ἢ τάχα και περισσότερον ἐγὼ ἐκείνων ἐμαινόμην, ἐπείπερ ἑκὼν ἔπραττον τὸ κακόν. Εν οἷς καὶ πορευόμενος εἰς τὴν Δαμασκιν μετ᾿ ἐξουσίας καὶ ἐπιτροπῆς τῆς παρὰ τῶν ἀρ· Ο χιερέων, Ημέρας μέσης κατὰ τὴν ὁδὸν εἶδον, βασιλεύ, οὐρανόθεν ὑπὲρ τὴν λαμπρότητα τοῦ ἡλίου περιο λάμψαν με φῶς, καὶ τοὺς σὺν ἐμοὶ πορευομέ νους. Πάντων δὲ καταπεσόντων ἡμῶν εἰς τὴν γῆν. ἤκουσα φωνὴν λαλοῦσαν πρός με, καὶ λέγουσαν τῇ 'Εβραίδι διαλέκτῳ· Σαούλ, Σαούλ, τί με δια κεις; σκληρόν σοι πρὸς κέντρα λακτίζειν. Ἐγὼ δὲ εἶπον· Τίς εἶ, Κύριε; 'Ο δὲ εἶπεν Εγώ εἰμι Ἰησοῦς, ὃν σὺ διώκεις. Ἀλλὰ ἀνάστηθι, καὶ στῆθι ἐπὶ τοὺς πόδας σου. Εἰς τοῦτο γὰρ ὤφθην σοι, προχειρίσασθαί σε ὑπηρέτην και μάρτυρα ὧν τε εἶδες, ὧν τε ἡ ὀφθήσομαί σοι, Εξαιρούμενός σε ἐκ τοῦ λαοῦ καὶ τῶν ἐθνῶν, εἰς οὓς ἐγὼ ἀποστελῶ σε ", ᾿Ανοῖξαι ὀφθαλμοὺς αὐτῶν, τοῦ ἀποστρέψαι ἀπὸ σκότους εἰς φῶς, καὶ τῆς ἐξουσίας τοῦ Σατανᾶ ἐπὶ τὸν Θεόν, του λαβεῖν αὐτοὺς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν, καὶ κλῆρον ἐν τοῖς ἡγιασμένοις πίστει τῇ εἰς ἐμέ. Ὑπὲρ τὴν λαμπρότητα τοῦ ἡλίου. Τῶν αἰσθη τῶν φωτεινότερον παράγων, καὶ μὴ δυνάμενος ἀντισῶσαι τῷ φωτὶ ἐκείνῳ τὸ τοῦ Ἰησοῦ φῶς, καθώς Variæ lectiones et notæ. 4 σ. ἀκριβεστάτην, εἰ ἀληθεστάτην. 48 Articulus του ante Ἰησοῦ desideratur in vulgatis. + 0. εδίν. 50 το erat. * In vulgatis est εἰς οὓς νῦν σε ἀποστέλλω, et paulo post τοῦ ὑποστρέψαι.

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. -. CAP. XXVI. δύναται παραδέξασθαι ἀκοὴ ἀνθρώπου λαλεῖν, Υπερ- comparare, quemadmodum aures hominis locutioνικᾷ τὸ ἡλιακὸν ἐκεῖνο φῶς, φήσας 4. nem accipere possunt, illud lumen, inquit, longe superat lumen solare. *Οθεν, βασιλεῖ Αγρίππα, οὐκ ἐγενόμην ἀπει θὴς τῇ οὐρανίῳ ὀπτασία, Ἀλλὰ τοῖς ἐν Δαμασκῷ πρῶτον καὶ ἐν 53 'Ιεροσολύμοις, εἰς πᾶσαν τε τὴν χώραν τῆς Ἰου δαίας, καὶ τοῖς ἔθνεσιν ἀπήγγελλον μετανοεῖν καὶ ἐπιστρέψειν ἐπὶ τὸν θεὸν, ἄξια τῆς μετανοίας ἔργα πράσσοντας. Vers. 19. Unde, rex Agrippa, non fui cœlesti visioni inobediens c, VERS. 20. Sed primum iis qui Damasci et Hie - rosolymis habitabant, et omnem agrum Judææ incolentibus, atque etiam nationibus externis denuntiabam ut resipiscerent et ad sanitatem redirent, et ad Deum se converterent, ac facerent opera quæ digna essent iis, qui resipuissent et ad sanitatem rediissent. Non fui inobediens. His, inquit, parui et obtemiperavi: ac visione me adduxit, atque ita persuasit ut rem non differrem. Visio autem est pura speculatio atque contemplatio superans humanam natuΟὐκ ἐγενόμην ἀπειθής. Τούτοις ἐπείσθην, φησί· ταύτῃ τῇ ὀπτασία με ἐπηγάγετο, καὶ οὕτως έπεισε μὴ ἀναβάλλεσθαι Οπτασία δέ ἐστιν ἡ καθαρά θεωρία ἡ ὑπερβαίνουσα ἄνθρωπον· ὅπερ τις ἐν σαρκὶ ὢν 10 δίχα τοῦ ἀποκαλυφθῆναι αὐτοῦ τοὺς ὀφθαλμοὺς, οὐκ ram: quæ, nisi oculi cujuspiam fuerint revelati, ἔστιν ἰδεῖν δυνατόν. Ένεκα τούτων με οἱ Ἰουδαῖοι συλλαβόμενοι ἐν τῷ ἱερῷ ἐπειρῶντο διαχειρίσασθαι. Επικουρίας οὖν τυχὼν τῆς παρὰ τοῦ Θεοῦ, ἄχρι τῆς ἡμέρας ταύτης ἕστηκα μαρτυρόμενος 66 μικρῷ τε καὶ μεγάλῳ, οὐδὲν ἐκτὸς λέγων ὧν το οἱ προφῆται ἐλάλησαν μελλόντων γίνεσθαι, καὶ Μωϋσῆς· Εἰ παθητὲς ὁ Χριστὸς, εἰ πρῶτος ἐξ ἀναστά σεως νεκρῶν φῶς μέλλει καταγγέλλειν τῷ λαῷ καὶ τοῖς ἔθνεσιν. Οὐδὲν ἐκτὸς λέγων ὧν τε οἱ προφῆται. Ότι μὲν οἱ προφῆται ἐλάλησαν περὶ τοῦ πάθους τοῦ Χριστοῦ, περιττὸν τὰ πρόδηλα λέγειν· ὅτι δὲ Μωσῆς, δῆλον ἐκ τοῦ εἰπεῖν αὐτὸν ὡς ἐκ προσώπου τοῦ Ἰούδα· Ως λέων ἀναπεσὼν ἐκοιμήθη καὶ ὡς σκύμνος λέοντος· τίς ἐγερεῖ σ' αὐτόν; Σαφῶς γὰρ τὸν θάνατον τοῦ Χριστοῦ καὶ τὴν ἀνάστασιν σημαί. νει· καὶ μὴν καὶ τὸ πάθος, δι' ὧν πάλιν φησίν· Οψεσθε τὴν ζωὴν ὑμῶν ἀπέναντι τῶν ὀφθαλ μῶν ὑμῶν κρεμαμένην 10. Πρῶτος δὲ ἐξ ἀναστάσεως νεκρῶν. - Πρῶτος γὰρ οὗτος ἀνέστη, καὶ οὐκ ἔτι ἀποθνήσκει. Οἱ γὰρ ἀναστάντες δι' αὐτοῦ, ἢ τῶν μαθητῶν, πάλιν ἀπέθανον ἕως τῆς καθολικῆς ἀναστάσεως μέλλοντες. Ταῦτα δὲ αὐτοῦ ἀπολογουμένου, ὁ Φῆστος μεγάλῃ τῇ φωνῇ φησι 5. Μαίνῃ, Παῦλε; τὰ πολλά σε γράμματα εἰς μανίων ἐπιτρέπει 60. Ο δὲ, Οὐ μαίνομαι, φησί, κράτιστε Φῆστο, ἀλλὰ ἀληθείας καὶ σωφροσύνης ῥήματα ἀποφθέγγομαι. Επίσταται γὰρ περὶ τούτων ὁ βασιλεὺς, πρὸς δν καὶ παῤῥησιαζόμενος λαλῶ· λανθάνειν γὰρ αὐτόν τι τούτων οὐ πείθομαι οὐδέν. * Gen. XLIX, 9. * Deut. xxxır, 66. 88 ίσ. φησί. ἐν σαρκί. eral. videri ac cerni non potest. VERS. 21. Propter hæc Judæi comprehensum in templo me conati sunt interficere: Vers. 22. Sed auxilium a Deo consecutus, ad hunc usque diem sto testificans tam parvo quam magno, nihil dicens præterea, quæ tum reliqui prophetæ, lum Moyses futura esse pradixerunt: VERS. 23. An supplicio afficiendus fuerit Christus, an primus ex iis, qui ex mortuis resurrexissent, lucem huic populo atque nationibus extraneis annuntiaturus essel. Nihil dicens præterquam ea, quæ prophetæ. Prophetas quidem de supplicio Christi loculos esse, su pervacuum est dicere ea quæ manifesta sunt: sed Moysen id prædixisse, patet ex eo, quod ipse dixit quasi ex persona Judæ: Tanquam leo resupinus dormivit et tanquam catulus leonis: quis excitabit eum**? nam aperte mortem Christi ac resurrectionem significat, atque etiam supplicium per ea, quæ rursus dicit: Videbitis ritam vestram ante oculos vestros pendentem.· Primus item ex iis qui ex mortuis resurrexissent. Hic enim 177 primus resurrexit, et non amplius moritur: nam qui per ipsum aut discipulos ejus exsuscitati sunt, rursus mortui sunt, resurrectionem differentes usque ad universalem resurrectionem. VERS. 24. Cum autem ita causam pro se diceret, Festus magna voce dixit: Insanis, Paule? multa te litteræ redigunt ad insaniam. VERS. 25. Αt ille: Non insanio, inquit, prastantissime Fcste, sed vera ac sana verba profero. VERS. 26. Scit enim de his rex, ad quem etiam libere loquor: non enim credo quidquam harum rerum illum ignorare. Varia lectiones et nola. 35 εν ante Ἱεροσολύμοις desideratur in vulgatis, et paulo post ἀπαγγέλλων. σε όντι, aut certe pro δυνατόν, legendum δυνατός. so το In vulgatis μαρτυρούμενο; * In vulgatis έφη. " In vulgatis περιτρέπει. κρεμαμένην erat. c V. incredulus. » γ ἴσ. τινὶ στέγειρε

Insanis, Paule. Quoniam semper ad regem loquebatur, quadam quasi perturbatione correptus est, et videns linguæ libertatem atque in loquendo confidentiam, præ ira atque indignatione Festus hoc dixit; sed Paulus causam docet, cur ad regem sermonem averteret a Festo. Nam hoc in angulo actum non est. VERS. 27. Credis, rex Agrippa, prophetis? credis, scio. VERS. 28. Agrippa autem ad Paulum dixit: Parum abest quin persuadeas mihi, ut Christianus evadam. VERS. 29. Ac Paulus: Optarim, inquit, a Deo, ut et parum absit e. prope adsit ut non modo tu, verum etiam omnes qui me hodie audiunt, tales evadant, qualis ego quoque sum, exceptis vinculis his. VERS. 30. Et cum hæc ille dixisset, surrexit rex ac præses et Bernice et eorum assessores; VERS. 51. Εt cum secessissent, loquebantur alius ad alium his ſere verbis utentes: Nihil morte aut vinculis dignum committit iste homo. VERS. 32. Agrippa autem Festo dixit: Absolvi poterat iste homo, nisi Cæsarem appellasset. Μαίνῃ, Παῦλε. Ἐπειδὴ ἀεὶ πρὸς τὸν βασιλέα διελέγετο, ὥσπερ ἔπαθε τι, καὶ ἰδὼν τὴν παῤῥησίαν, ἀπὸ ὀργῆς καὶ θυμοῦ τοῦτο εἶπεν ὁ Φῆστος. Ὁ δὲ Παῦλος τὴν αἰτίαν διδάσκει, δι᾿ ἣν πρὸς τὸν βασιλέα τὸν λόγον ἀπέστρεψεν. Οὐ γὰρ ἐστιν ἐν γωνίᾳ πεπραγμένον τοῦτο. Πιστεύεις, βασιλεῦ ᾿Αγρίππα, τοῖς προφήταις; οἶδα ὅτι πιστεύεις. Ὁ δὲ ᾿Αγρίππας πρὸς τὸν Παῦλον ἔφη· Εν ὀλίγῳ με πείθεις Χριστιανὸν γενέσθαι. 'Ο δὲ Παῦλος εἶπεν· Εύξαίμην ἂν τῷ Θεῷ, καὶ ἐν ὀλίγῳ καὶ ἐν πολλῷ οὐ μόνον σε, ἀλλὰ καὶ πάντας τοὺς ἀκούοντάς μου σήμερον γενέσθαι τοιούτους, όποῖος κἀγὼ εἰμι, παρεκτὸς τῶν δε σμῶν τούτων. Seit enim de his rex. Hic de cruce loquitur ac de resurrectione, quia per totum orbem terræ habitatumn doctrina pervaserat. Atque hæc ait, ut ostendat Agrippam omnia scire, ac tantum non dicens etiam ad illos: Debebatis quidem etiam vos hæc scire. Nam hoc est, quod subjungitur: Non enim actum est hoc in angulo.- Optarim a Deo, etc., exceptis vinculis his. Atqui id gloriosum erat: verum hoc dixit, nempe exceptis vinculis his, illorum res spiciens sensum atque opinionem. Quid dicis, o beate Paule, Absque vinculis? et quænam posthac tibi reliqua erat quodvis loquendi fiducia, si te horum pudet, atque hæc fugis, præsertim coram tanta multitudine? annon in omnibus Epistolis propter hæc gloriaris, et vinctum temetipsum vocas, et catenam nobis ubique loco diadematis 178 circumfers? Quid igitur nunc accidit quamobrem vincula depreceris? Non ipse, inquit, deprecor illa, neque me pudet eorum, sed accommodo me demittens ad illorum imbecillitatem: nondum enim idonei sunt ad recipiendam atque probandam meam gloriationem. Didici autem a Domino meo non esse assuendum additamentum panni rudis ad vestem veluslam: idcirco ita dixi. CAPUT XXVII. Καὶ ταῦτα εἰπόντος αὐτοῦ, ἀνέστη ὁ βασιλεὺς καὶ ὁ ἡγεμὼν ἥ τε Βερνίκη, καὶ οἱ συγκαθήμενοι αὐτοῖς, Καὶ ἀναχωρήσαντες, ἐλάλουν πρὸς ἀλλήλους, λέγοντες, ὅτι οὐδὲν θανάτου ἄξιον ἢ δεσμών πράσσει ὁ ἄνθρωπος οὗτος. Αγρίππας δὲ τῷ Φήστῳ ἔφη· 'Απολελύσθαι ἐδύνατο ὁ ἄνθρωπος οὗτος, εἰ μὴ ἐπικέκλητο 18 Καίσαρα. Επίσταται γὰρ περὶ τούτων ὁ βασιλεύς. Εν ταῦθα περὶ τοῦ σταυροῦ φησι ", περὶ τῆς ἀναστά σεως, ὅτι πανταχοῦ τῆς οἰκουμένης γέγονε τὸ δόγματ ταῦτα δέ φησι, δεικνὺς ὅτι πάντα οἶδεν ὁ ᾿Αγρίππας, καὶ μονονουχὶ λέγων καὶ πρὸς αὐτούς· Εδει μὲν καὶ ὑμᾶς ταῦτα εἰδέναι. Τὸ γὰρ ἐπαγόμενον τοῦτο ἔστιν· Οὐ γὰρ ἐστιν ἐν γωνίᾳ πεπραγμένον. — Εὐξαίμην ἂν τῷ θεῷ, καὶ ἐν ὀλίγῳ καὶ ἐν πολλῷ Καίτοι ἄξιον ἦν δόξης, ἀλλὰ τοῦτο εἶπε, πρὸς τὴν ἐκείνων ὑπόληψιν ἀφορῶν, καὶ τὸ παρεκτὶς τῶν δεσμῶν τούτων. Τί λέγεις, ὦ μακάριε Παύλε, ἄνευ τῶν δεσμῶν; καὶ ποία σοι λοιπόν παῤῥησία, εἰ ταῦτα αἰσχύνῃ καὶ φεύγεις, καὶ ταῦτα ἐπὶ δήμου τοσούτου; Οὐ πανταχοῦ τῶν Ἐπιστολῶν ἐπὶ τούτοις καυχᾶσαι, καὶ δέσμιον ἑαυτὸν καλεῖς, καὶ τὴν ἄλυσιν ἡμῖν ἀντὶ διαδήματος πανταχοῦ περιφέρεις; Τί τοίνυν γέγονε νῦν, ὅτι ἀπεύχῃ τὰ δεσμά; Οὐκ αὐτὸς ἀπεύχομαι, φησὶν, οὐδὲ αἰσχύνομαι, ἀλλ' ἐκείνων τῇ ἀσθενείᾳ συγκαταβαίνων. Ούπω γὰρ χωροῦσι δέξασθαι τὸ καύχημα τὸ ἐμόν. Ἔμαθον δὲ παρὰ τοῦ Δεσπότου μου, μὴ ἐπιβάλλειν ἐπίβλημα μάχους ἀγνάφου ἐπὶ ἱματίῳ παλαιῷ. Διὰ τοῦτο οὕτως εἶν που. VERS. 1. Ut autem decretum est ut nos navigaremus in Italiam, tradiderunt Paulum et alios quosΚΕΦΑΛ. ΚΖ'. Ὡς δὲ ἐκρίθη τοῦ ἀποπλεῖν ἡμᾶς εἰς τὴν Ιτα Ατέ λίαν, παρεδίδου " τόν τε Παῦλον καί τινας Variæ lectiones et notæ. • In vulgatis επεκέκλητο. 69 Videtur desiderari και. "Opinor etiam hic adjicienda esse illa postrema verba, παρεκτός τῶν δεσμῶν τούτων, quæ explicantur et alioqui locus corruptus videtur, et και ante παρε κτός redundare aut certe a'iquid aliud desiderari, * In vulgatis παρεδίδουν. d V. dimittit.

CAP. XXVII. ρους δεσμώτας ἑκατοντάρχῳ ὀνόματι Ιουλίῳ, dam vinctos centurioni, nomine Julio, cohortis Au σπείρης Σεβαστής. Ἐπιβάντες δὲ πλοίῳ 'Ατραμυτινῷ " μέλλοντες πλεῖν τοὺς κατὰ τὴν ᾿Ασίαν τόπους, ἀνήχθημεν, ὄντος σὺν ἡμῖν Αριστάρχου Μακεδόνος Θεσσας. λονικέως. Τῇ τε " ἑτέρα κατήχθημεν εἰς Σιδώνα, φιλαν θρώπως τε ὁ Ἰούλιος τῷ Παύλῳ χρησάμενος, ἐπέτρεψε, πρὸς τοὺς φίλους πορευθέντα, ἐπιμε λείας τυχεῖν. gusta. VERS. 2. Conscensa igitur nave Alramytina, navi gaturi secundum Asiæ loca, solvimus et in altum provecti sumus, comitante nos Aristarcho Macedone Thessalonicensi: VERS. 3. Ac postridie Sidonem appulimus, et Julius humanitate erga Paulum usus, permisit ei ut ad amicos iret, et ab illis curaretur. Comitante nos Aristarcho. Recte et ex usu adest Aristarchus, et aliquo usque una proliciscitur, qui in Macedonian renuntiaturus erat omnem statum rerum illius. Porro quod attinet ad hoc, quod dicit: Julius humanitate usus erya Paulum, permisit ei ut amicos adiret, etc., verisimile est enim illum ex magna vexatione atque afflictione vinculorum, timoris, item quod huc illuc traheretur et raperetur, fuisse; ac vide ut ne hoc quidem celet, quod PauΟντος σὺν ἡμῖν 'Αριστάρχου. Καλῶς καὶ χρησ σίμως πάρεστιν δ' Αρίσταρχος, καὶ μέχρι που σε συνέρ χεται αὐτῷ, μέλλων ἅπαντα ἀπαγγέλλειν εἰς Μακεδο νίαν τὰ περὶ αὐτοῦ. Τὸ δὲ, Φιλανθρώπως ὁ Ιούλιος χρησάμενος τῷ Παύλῳ· εἰκὸς γὰρ ἦν αὐτὸν ἀπὸ πολλῆς κακώσεως 63 εἶναι τῶν δεσμῶν, τοῦ φόβου, τοῦ ἄγεσθαι καὶ φέρεσθαι. Ορα δὲ πῶς οὐδὲ τοῦτο κρύπτει ὅτι ἐβούλετο ἐπιμελείας τυχεῖν. ainus commoda valetudine usum esse et infirmum lus curarl volebat. Κἀκεῖθεν ἀναχθέντες, ὑπεπλεύσαμεν τὴν Κύ προν διὰ τὸ τοὺς ἀνέμους εἶναι ἐναντίους. Τό τε πέλαγος τὸ κατὰ τὴν Κιλικίαν καὶ Παμ φυλίων διαπλεύσαντες, κατήλθομεν εἰς Μύρα τῆς Λυκίας. Κἀκεῖ εὐρὼν ὁ ἑκατόνταρχος πλοῖον 'Αλεξαν δρηνὸν πλέον εἰς τὴν Ιταλίαν, ἀνεβιβάσαμεν ἡμᾶς ἐπ' αὐτό. Εν ἱκαναῖς δὲ ἡμέραις βραδυπλοοῦντες, καὶ μόλις γενόμενοι κατὰ τὴν Κνίδον, μὴ προσεῶν-, τος ' ἡμᾶς τοῦ ἀνέμου, ὑπεπλεύσαμεν τὴν Κρή την κατά Σαλμόνην ". Μόλις τε παραλεγόμενοι αὐτὴν, ἤλθομεν εἰς τόπον τινὰ καλούμενον Καλούς Λιμένας, ᾧ ἐγγὺς ἦν πόλις Λασαία. Πλοίον, φησίν, 'Αλεξανδρηνόν. Εἰκὸς καὶ ἐκείν νους ἀπαγγεῖλαι εἰς τὴν ᾿Ασίαν 78 τὰ κατὰ τὸν Παῦ λον, καὶ τούτους εἰς τὴν ᾿Ασίαν. Ικανοῦ δὲ χρόνου διαγενομένου, καὶ ὄντος ἤδη ἐπισφαλοῦς τοῦ πλούς, διὰ τὸ καὶ τὴν νηστείαν ἤδη παρεληλυθέναι, παρήνει ὁ Παῦ λος, Λέγων αὐτοῖς· "Ανδρες, θεωρῶ ὅτι μετὰ ὕβρεως πολλῆς καὶ ζημίας οὐ μόνον τοῦ φορτίου * καὶ VERS. 4. Atque illinc provecti, subter Cyprum na sigavimus propterea quod venti essent adversi; VERS. 5. Et transmisso pelago, quod est circa Ciliciam et Pamphyliam, appulimus ad urbem Lycice Myra. VERS. 6. Et illic nactus centurio navem Alexandri. nam, quæ petebat Italiam, eo nos imposuit. VERS. 7. Cum autem complures dies tarde navigarenus, et vir pervenissemus circa Gnidum, prohi bente nos vento, navigavimus subter Cretam circa Sal· monam. VERS. 8. Vitque prætervecti eam, venimus in locum quemdam, qui vocatur Pulchri Portus, prope quem erat oppidum Lazœa. Navem, inquit, Alexandrinam. Consentaneum est et illos in Asiam renuntiasse ut se haberet res Pauli, et hos in Asiam m. VERS. 9. Cum autem satis multum temporis 179 præteriisset, et jam esset navigatio periculosa, propterea quod etiam jejunium jam præterierat, admonebat eos Paulus VERS. 10. His fere verbis: Viri, video cum gravi injuria atque jactura non solum oneris et navis, veτοῦ πλοίου, ἀλλὰ καὶ τῶν ψυχῶν ἡμῶν μέλλει " Drum etiam animarum nostrarum futuram esse navigaἔσεσθαι τὸν πλοῦν. Τὴν νηστείαν ἤδη παρεληλυθέναι. Νηστείαν ἐνταῦθα τὴν τῶν Ἰουδαίων λέγειν ἡγοῦμαι. Μετὰ γὰρ τὴν Πεντηκοστὴν ἐξῆλθε μετὰ πολὺν χρόνον, ὡς ἐν αὐτῷ σχεδὸν τῷ χειμῶνι παραγενέσθαι εἰς τὰ μέρη τῆς Κρήτης. Ἵνα δὲ μὴ δόξῃ προφητεύειν, tionem. Jejunium jam præterierat. De jejunio Judæorum eum hic loqui puto? nam longo tempore post Pentecosten profectus erat, ut in ipsa propemodum hieme pervenerit in partes Cretæ. Ne videretur aulem vaticinari, sed ex conjectura loqui, Video, Variæ lectiones et notæ. * Ανδραμυττινῷ est in vulgatis. 66 In uno vulgato est τῇ δὲ, in altero, τῇ τε, ut hic et in manuscripto antiquo. 67 Ίσως τοῦ 68 Videtur hic locus corruptus, aut certe mutilus, desiderari dicto ἀσθενῆ, aut simile quid. " In vulgatis Αλεξανδρινόν, et paulo post, ἐνεβίβασεν ἡμᾶς εἰς αὐτό. " In manuscripto est un προσεόντος. * 1η vulgatis Σαλμώνην. 13 σ. πλοῖον. το ἴσ. εἰς τὴν Εὐρώπην ἤτοι, Μακεδονίαν. vulgatis και πολλῆς, ζημίας οὐ μόνον τοῦ φόρτου. τι μέλλειν in vulgatis. *Fortassis, in Europam aut Macedoniam, nempe Aristarchum ejusque comites. 7 In

inquit: non enim statim probassent, si hoc di- ἀλλ' ἀπὸ στοχασμού λέγειν, Θεωρώ, φησίν· οὐ γὰρ xisset. ἂν ἐδέξαντο εὐθέως, εἰ τοῦτο εἶπεν. VERs. 41. At centurio gubernatori et naviculario credebat magis, quam iis quæ Paulus dicebat. VERS. 12. Sed cum portus appositus non esset ad hibernandum, plerique etiam inde solvere statuerunt, si quo modo possent in Phænicen pervenire: is portus est Cretæ, spectans ad Africum et Chorum: atque illic hiemare. VERS. 13. Cum igitur auster leviter aspirare cœpisset, arbitrati se consecutos esse quod in animo proposuerant, cum solvissent, Cretam ex propinquo prætervehebantur. Naviculario magis credebat. floc faciebat ideo ῾Ο δὲ ἑκατοντάρχης * τῷ κυβερνήτῃ καὶ τῷ ναυκλήρῳ ἐπείθετο μᾶλλον, ἢ τοῖς ὑπὸ τοῦ Παύλου λεγομένοις. Ανευθέτου δὲ τοῦ λιμένος υπάρχοντος πρὸς παραχειμασίαν, οἱ πλείους ἔθεντο βουλὴν ἀναχθῆναι" κἀκεῖθεν· εἴπως δύναιντο καταντή σαντες εἰς Φοίνικα παραχειμάσαι, λιμένα τῆς Κρήτης, βλέποντα κατὰ Λίβα καὶ κατὰ χώρον. Υποπνεύσαντος δὲ νότου, δόξαντες τῆς προ θέσεως κεκρατηκέναι, άραντες άσσον παρειέ γοντο τὴν Κρήτην. Τῷ ναυκλήρῳ ἐπείθετο μᾶλλον. Τοῦτο ἐπείε: quod existimaret magis credendum esse navigandi νομίζων ὅτι δεῖ μᾶλλον τοῖς ἐμπείρως ἔχουσι προς peritis, quam vectori rei nautica imperito. Itaque consilii atque judicii erat, non fortunæ peccatum. VERS. 14. Sed haud multo post irruit in cam ventus turbulentus ac procellosus, qui vocabatur Euro clydon n. Vers. 15. Cumque correpta esset navis, et non posset obsistere vento, jam non amplius obnitentes jaclabamur. VERS. 16. Cum autem infra parvam quamdam insúlam, quæ vocatur Clauda, cursu delati essemus, vix potuimus obtinere scapham. Vens. 17. Quam ubi subduxerunt, adjumentis utebantur, succingentes navigium, timentesque ne in Syrtim ejicerentur. Non postulare oportet, ut Scriptura proprie loquatur: nam quod dixit αντοφθαλμεῖν, id est obtueri, contra intueri, de homine convenienter ac proprie dicitur, non de navigio. Vers. 18. Demisso vase, ita ferebantur. Cum autem vehementi tempestate jactaremur, sequenti die jaclaram faciebant, VERS. 19. Ac tertio die nostris ipsorum manibus armamenta navis projecimus. VERS. 20. Cum autem neque sol, neque sidera ad dies complures apparerent, ac tempestas haud exigua incumberet, jam omnis salutis nostra spes adempta erat. VERS. 21. Sed cum diuturna inedia esset, s!ans Paulus in medio illorum dixit: oportebat 180 quidem, viri, mihi obtemperantes a Creta non solvere, atque lucrari hanc injuriam atque detrimentum. ld est, vela. Nam cum ventus vehemens est, lioc fit, dum puppis exscinditur. Vers. 22. Et nunc jubeo vos bono animo esse: nam animæ nulla erit jactura ex vobis, præterquam navigii. τὸ πλεῖν πείθεσθαι, ἢ ἐπιβάτῃ ἀπείρῳ ναυτικής. Ωστε οὖν γνώμης ἦν καὶ οὐ τύχης ἁμάρτημα. Μετ' οὐ πολὺ δὲ ἔβαλε κατ' αὐτῆς ἄνεμος τι φωνικὸς ὁ καλούμενος Ευροκλύδων. Συναρπασθέντος δὲ τοῦ πλοίου, καὶ μὴ δυνα μένου αντοφθαλμεῖν τῷ ἀνέμῳ, ἐπιδόντες ἐφερό μεθα. Νησίον δέ τι ύποδραμόντες καλούμενον Κλαύ δην, μόλις ισχύσαμεν περικρατεῖς γενέσθαι τῆς σκάψης. "Ην άραντες βοηθείαις ἐχρῶντο, υποζωννύν τες τὸ πλοῖον, φοβούμενοί τε " μὴ εἰς τὴν Σύρ τιν οι ἐκπέσωσιν. Οὐ δεῖ κυριολεκτεῖν ἀπαιτεῖν τὴν Γραφήν. Τ γὰρ, αντοφθαλμεῖν, ἐπὶ ἀνθρώπου αρμόζει, και οὐκ ἐπὶ πλοίου. Χαλάσαντες τὸ σκεῦος, οὕτως ἐφέροντο. Στο δρῶς δὲ χειμαζομένων ἡμῶν, τῇ ἑξῆς ἐκβολήν ἐποιοῦντο. Καὶ τῇ τρίτῃ αὐτόχειρες την σκευήν του πλοίου ἐῤῥίψαμεν. Μήτε δὲ ἡλίου μήτε άστρων ἐπιφαινόντων ἐπὶ πλείονας ἡμέρας, χειμῶνός τε οὐκ ὀλίγου ἐπικειμένου, λοιπὸν περιῃρεῖτο πᾶσα ἐλπὶς τοῦ σώζεσθαι ἡμᾶς. Πολλῆς δὲ ἀσιτίας ὑπαρχούσης, τότε σταθείς ὁ Παῦλος ἐν μέσῳ αὐτῶν, εἶπεν· Εδει μὲν, ὦ ἄνδρες, πειθαρχήσαντάς μοι μὴ ἀνάγεσθαι ἀπὸ τῆς Κρήτης, κερδῆσαί τε τὴν ὕβριν ταύτην και την ζημίαν. Τουτέστι, τὰ ἱστία. Όταν γὰρ σφοδρὸς ὁ ἄνεμος ᾖ, τοῦτο γίνεται, ἐκκοπτομένης τῆς πρύμνης Καὶ τανῦν παραινῶ ὑμᾶς εὐθυμεῖν. Αποβολή γὰρ ψυχῆς οὐδεμία ἔσται ἐξ ὑμῶν, πλὴν τοῦ πλοίου. Variæ lectiones et notæ. 18 In manuscrimιο ἀχθῆναι. σύρτην erat. 4 ἐκπέσωσε in vulgatis. ΤΕ * In vulgatis εκατόνταρχος. ** ὑπὸ desideratur in manuscripto. σον, in vulgatis. 80 € desideratur in manuscripto. 2 81 desideratur in manuscripto. ¤ V. Euroaquilo. • V. data nave flatibus ferebamur,

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. - CAP. XXVII. άγγελος Vers. 23, Astitit enim mihi hac nocte angelus Dei, cujus sum, quem eriam colo, Παρέστη γάρ μοι ταύτῃ τῇ νυκτὶ τοῦ Θεοῦ, οὗ ειμι, ᾧ καὶ λατρεύω Λέγων· Μὴ φοβοῦ, Παῦλε, Καίσαρί σε δεῖ παραστῆναι, καὶ ἰδοὺ κεχώρισται σοι ὁ Θεὸς πάντας τοὺς πλέοντας μετὰ σοῦ 8. Διὸ εὐθυμεῖτε, ἀνδρες· πιστεύω γὰρ τῷ Θεῷ, ὅτι οὕτως ἔσται, καθ' δν τρόπον λελάληταί μοι. Εἰς νῆσον δέ τινα δεῖ ἡμᾶς ἐκπεσεῖν. ὡς δὲ τεσσαρεσκαιδεκάτη νύξ ἐγένετο, δια φερομένων ἡμῶν ἐν τῷ ᾿Αδρίᾳ κατὰ μέσον τῆς νυκτός, ὑπενόουν οἱ ναῦται προσάγειν τινὰ αὐτοῖς χώραν. Καὶ βολίσαντες οι εὗρον ὀργυιὰς εἴκοσι. Βραχὺ δὲ διαστήσαντες, καὶ πάλιν βολίσαντες, εὗρον έργυιάς δεκαπέντε. Φοβούμενοι δὲ μήπου κατὰ τραχεῖς τόπους κ ἐκπέσωσιν, ἐκ πρύμνης ρίψαντες ἀγκύρας τέσ σαρας, ηύχοντο ἡμέραν γενέσθαι. Τῶν δὲ ναυτῶν ζητούντων φυγεῖν ἐκ τοῦ πλοίον, καὶ χαλασάντων 88 τὴν σκάφην εἰς τὴν θάλασσαν, προςάσει ὡς ἐκ πρώρας μελλόντων ἀγκύρας ἐκτείνειν, καὶ τοῖς Εἶπεν ὁ Παῦλος τῷ ἑκατοντάρχῃ στρατιώταις· Ἐὰν μὴ οὗτοι ἐν τῷ πλοίῳ μείνω σιν, ὑμεῖς σωθῆναι οὐ δύνασθε, Τότε ἀπέκοψαν οἱ στρατιῶται τὰ σχοινία τῆς σκάφης, καὶ εἴασαν αὐτὴν ἐκπεσεῖν. Αγρι δὲ οὗ ἡμελλεν ἡμέρα γενέσθαι, παρεκάλει ὁ Παῦλος ἅπαντας μεταλαβεῖν τροφῆς, λέγων· Τεσσαρεσκαιδεκάτην σήμερον ἡμέραν προσδοκῶντες άσιτοι διατελεῖτε, μηδὲν προσλα Εύμενοι 90. Καὶ τανῦν παραινῶ ὑμᾶς εὐθυμεῖν. Μετὰ τὸν τοσοῦτον χειμῶνα οὐκ ἐπεμβαίνων αὐτοῖς διαλέγε ται, ἀλλὰ βουλόμενος κἂν εἰς τὸ μέλλον πιστευθῆναι· καὶ τὰ γεγενημένα παράγει εἰς μαρτυρίαν τῆς τῶν ῥηθησομένων ἀληθείας. Καὶ δύο προλέγει. ὅτι τὸ πλοῖον μὲν ἀπολεῖται, οἱ δὲ ἐνόντες σωθήσον ται, καὶ ὅτι εἰς νῆσον ἐκπεσεῖν δεῖ. Απερ οὐκ ἦν στοχασμοῦ, ἀλλὰ προφητείας. Ἰδοὺ κεχάρισταί σοι ὁ Θεὸς πάντας τοὺς πλέοντας μετὰ σοῦ. ιδού, εἰ μὴ διὰ Παῦλον, πάντες εἶχον οἱ ἐν τῷ πλοίῳ ἀπολέ. σθαι. Ὥστε ψευδὲς τὸ εἰρημένον Ὁμήρῳ· Μοῖραν δ' οὗ τινά φημι πεφυγμένον ἔμμεναι Vans. 24. Ac dixit: Noli metuere, Paule, Cesari le sisti oportet, et ecce condonavit tibi Deus omnes; qui navigant tecum. VERS. 25. Quamobrem bono animo estote, viri: num credo Deo ita futurum esse, quemadmodum mihi dictum est. Vers. 26. In insulam autem quamdam nos ejici oportet. Vans. 27. Sed ut decima quarta nox venit, cum nos jacturemur in Adria circa medium noctis, suspicabuntur nautæ appropinquare sibi aliquam reyioneni. VERS. 28. Ac demisso perpendiculo nautico, invenerunt passus viginti. Ac paululum inde provecti, ac rursus denisso perpendiculo, invenerunt passus quindecim: VERS. 29. Ac metuentes we in aspera loca atque saxa ejicerentur, ex prora jactis anchoris quatuor, optabant illucescere diem. VERS. 30 Sed cum nautæ fugere vellent ex navi, ac scapham in mare demusissent, eo prætextu quasi ex prora anchoras extensuri, VERS. 31. Paulus centurioni atque militibus dixit: Nisi isti manserint in navi, vos evadere el servari non polestis. VERS. 52. Tunc milites funes scaphæ absciderunt, ac siverunt eans elabi. VERS. 33. Atque interea dum dies illucescebat, Paulus universos, ut cibum caperent, hortabatur his vero bis: Quartus decimus hodie dies agitur, ex quo sperantes meliorem tempestatem nullo cibo sumpto duratis. El nunc jubeo vos bono animo esse. Post tam diuturnam tempestatem non insultans illis verba facit, sed volens etiam in futurum tempus sibi fidem haberi: atque ea quæ acciderant, in testimonium veritatis earum rerum, quas dicturus erat, producit. Ac duas res prædicit, nempe navigium periturum esse, sed qui essent in eo servatum iri, et in insulam ejici illos oportere: quæ non erant conjicien· tis, sed prophetantis atque vaticinantis. Ecce condonavit 181 tibi Deus omnes, qui navigant tecum. Ecce nisi propter Paulum servati essent, omnes qui erant in navi perituri erant. Itaque falsum est quod dixit Homerus 46: Fatum autem nego quemquam hominum effugisse, w lliad. vi, v. 488. ἀνδρῶν, Varia lectiones et notæ. * In vulgatis τῇ νυκτὶ ταύτῃ. σε και ante λατρεύω desideratur in manuscripto. 80 μετὰ σοῦ, ἐκ vulgatis. 87 In manuscripto hic et paulo post est βωλίσαντες. 88 In vulgatis φοβούμενοί τε, μή πως εἰς τραχείς τόπους. 8 In manuscriptο χαλάσαντες. 20 Εκατοντάρχω scripserat, deinde quasi emen dandi gratia, supra posuit, η, quod et supra fecit in principio hujus capitis οι ἔμελλεν ἡμέρα γίνεσθαι est in vulgato. In manuscripto antiquo est μηδενός προσλαβόμενοι, in vulgatis μηδὲν προσλαβόμενοι.

Sive bonus sive malus sit, ubi primum natus Οὐ κακόν, οὐδὲ μὲν ἐσθλὸν, ἐπὴν τὰ πρῶτα γέ fuerit. Quo significat fieri non posse ut quis effugiat mortis fatalem necessitatem, quæ simul ut natus est, hominis mortem constituit atque definit: nempe si fato destinatum erat ut omnes perirent, pereundum erat etiam Paulo, quantum conjici potest ex rebus consentaneis ac verisimilibus, ut qui expers cibi duraverat in mari dies quatuordecim. Dixit enim falsa oratio, Sive bonus sive malus sit: sed contrarium dixit Scriptura, nimirum justum servatum esse ex periculo manifesto. Atque animas quidem Deus Paulo donavit, navigium autem cum instrumento nautico periit: sic igitur propter justum impii vivunt. Nonnunquam autem impius eliam ante tempus propter suam malitiam perit, quemadmodum dicit Ecclesiastes: Noli esse impius, neque sis multum durus, ne moriaris in tempore non tuo. — Tunc milites funes scapha absciderunt. Paulo primum, Deo rem ita disponente atque administrante, fides non habetur, ut post rerum experimentum fides ei haberetur, quod nimirum etiam accidit. Nam vide ut ei centurio credat, ut etiam scapham sineret perire: nautæ vero nondum hominum ferum est et importunum. VERS. 34. Quamobrem hortor vos ut aliquid cibi sumatis: hoc enim pertinet, ad vestram salutem. Nullius enim vestrum capillus de capite cadet. VERS. 35. Εt cum hæc dixisset, et panem cepisset, gratias egit Deo coram omnibus, et cum panem fregisset, comedere coepit. VERS. 36. Atque omnes animo recreati et hilares facti, etiam ipsi cibum sumpserunt. VERS. 37. Eramus autem in navi capita universa ducenta septuaginta sex: VERS. 38. Ac satiati cibo, allevabant navigium, ejicientes frumentum in mare. VERS. 39. Cum autem dies illuxisset, terram non agnoscebant: sed sinum quemdam animadvertebant, qui littus habebat, in quod statuebant, si possent, extrudere navem. [νηται. Ο σημαίνει ὅτι ἀδύνατος ἐκφυγεῖν τοῦ θανάτου εἱρμαρμένην, ἅμα τῇ γεννήσει ὁρίζουσαν τοῦ ἀν θρώπου τὸν θάνατον· ἀλλὰ καὶ εἶμαρτο πάντα; ἀπολέσθαι, εἶχε δ' ἂν καὶ ὁ Παῦλος ἀπολέσθα:, ὅσον ἐκ τῶν εἰκότων, ἄσιτος διαμείνας ἐν πελάγει δεκα τέσσαρας ἡμέρας. Εἶπε γὰρ ὁ ψευδὴς λόγος· Οὐ καὶ κόν, οὐδὲ μὲν ἐσθλόν· ἀλλὰ τὸ ἐναντίον εἶπεν ἡ Γραφή, ὅτι ὁ δίκαιος ἐσώζετο ἐξ ὁμολογουμένου κινδύνου. Τὰς μὲν οὖν ψυχὰς ἐχαρίσατο ὁ Θεὸς τῷ Παύλῳ, τὸ δὲ πλοῖον ἀπώλετο καὶ τὰ σὺν αὐτῷ. Οδε οὖν διὰ τὸν δίκαιον ζῶσιν οἱ ἀσεβεῖς. Εστι δ' ὅτε καὶ πρὸ ὥρας ὁ ἀσεβὴς ἀπόλλυται διὰ τὴν ἑαυτοῦ κακίαν, καθὼς ὁ Ἐκκλησιαστής φησι· Μὴ ἀσεβήσῃς πολύ, μηδὲ γίνου σκληρός, ἵνα μὴ ἀποθάνῃς ἐν οὐ καιρῷ Τότε απέκοψαν οἱ στρατιῶται τὰ σχοινία τῆς σκάφης. Οἰκονομικῶς τὸ πρῶτον ἀπιστεῖται ὁ Παῦλος, ἵνα μετὰ τὴν πεῖραν τῶν πραγμάτων πιστεύο θῇ, ὅπερ οὖν γέγονεν. Ορα γοῦν πῶς πείθεται δέκατόνταρχος, ὥστε καὶ τὴν σκάφην ἀφεῖναι ἀπολέσθαι» οἱ δὲ ναῦται οὐδέπω ἐπίστευσαν, ἀλλ᾽ ὕστερον πείθονται. Τὸ γὰρ γένος τοῦτο ιταμόν ἐστιν. credebant, sed postea crediderunt. Nam id genus Quod dicit Paulum comedisse, id fecit ne forte fame periret: quod Deo gratias egit, id fecit propler ea que acciderant. Et cum panem cepisset, gratias egit Deo. Modus agendi gratias his fere verbis illum usum esse docet: Gratias agimus libi, Deus, quod voluisti nos vivere usque adhuc, 182 qui tibi expertes duravimus. Quamobrem cœlestem tuam gloriam celebrantes, frangimus panem u: cibum capiamus. VERS. 40. Εt cum amputassent anchoras derelinquebant in mari P: simul laxatis juncturis gubernacu47 Eccle. vi, 18. 83 ἴσ. ᾧ. σου. Διό παρακαλῶ ὑμᾶς προσλαβεῖν τινος τρο φῆς τοῦτο γὰρ πρὸς τῆς ὑμετέρας σωτηρίας ὑπάρχει. Οὐδενὸς γὰρ ὑμῶν θρίξ ἐκ τῆς κεφα λῆς πεσεῖται. Εἰπὼν δὲ ταῦτα, καὶ λαβὼν ἄρτον, εὐχαρί στησε τῷ Θεῷ ἐνώπιον πάντων, καὶ κλάσας, ἤρξατο ἐσθίειν. Εύθυμοι δὲ γενόμενοι πάντες, καὶ αὐτοὶ προσ ελάβοντο τροφῆς. 'Ημεν δὲ πᾶσαι αἱ ψυχαὶ ἐν τῷ πλοίῳ, διακόσιαι ἑβδομήκοντα ἓξ ν. Κορεσθέντες δὲ τροφῆς, ἐκούφιζον τὸ πλοῖον, ἐκβαλλόμενοι τὸν σῖτον εἰς τὴν θάλασσαν. *Οτε δὲ ἡμέρα ἐγένετο, τὴν γῆν οὐκ ἐπεγίνωσκον· κόλπον δέ τινα κατενόουν ἔχοντα απο γιαλὸν, εἰς ὃν ἐβουλεύσαντο, εἰ δύναιντο, ἐξω σαι τὸ πλοῖον. Τὸ φαγεῖν, μήποτε τῷ λιμῷ διαφαθρεῖται στὴ εὐχαριστῆσαι τῷ Θεῷ, ἐπὶ τοῖς γεγενημένοις. Καὶ λαβὼν ἄρτον, εὐχαρίστησε τῷ Θεῷ. Ο τῆς εὐχα ριστίας τρόπος τοῦτο διδάσκει λέγειν· Εὐχαριστοῦ μέν σοι, ὁ Θεὸς, ὅτι ἠξίωσας ἡμᾶς ἕως ἄρτι ζήσαι ἀσίτους μείναντας. Διό σοι δόξαν αναπέμποντες, κλῶμεν τὸν ἄρτον ἐπὶ τὸ 18 μετασχεῖν τροφῆς. Καὶ τὰς ἀγκύρας περιελόντες εἴων εἰς τὴν θά λασσαν, ἅμα ἀνέντες τὰς ζευκτηρίας των πηδα Variæ lectiones et notæ. οι τινὸς desideratur in vulgatis. ss In vulgatis ἦμεν δὲ ἐν τῷ πλοίῳ αἱ πᾶσαι ψυχαί δια κόσιαι ἑβδομήκοντα ἔξ. " In vulgatis εἰ δυνατόν. οι Ισ. διαφθάρηται, ἢ διαφθαρῇ. νε ισ. τῷ. P V. et cum anchoras sustulissent, committebant se mari.

CAP. XXVIILI. λίων, καὶ ἐπάραντες τὸν ἀρτέμονα τῇ πνεούσῃ ", lorum, et sublato artemones aut auræ flalum, tende κατεῖχον εἰς τὸν αἰγιαλόν. bant ad littus. Περιπεσόντες δὲ εἰς τόπον διαθάλασσον, ἐπώκειλαν τὴν ναῦν· καὶ ἡ μὲν πρώρα ερείσασα ἔμεινεν· ἀσάλευτος, ἡ δὲ πρύμνα ἐλύετο ὑπὸ τῆς βίας τῶν κυμάτων. Τῶν δὲ στρατιωτῶν βουλὴ ἐγένετο, ἵνα τοὺς δεσμώτας ἀποκτείνωσι, μή τις ἐκκολυμβήσας διαφύγη ". Ὁ δὲ ἑκατόνταρχος βουλόμενος διασῶσαι τὸν Παῦλον, εκώλυσεν αὐτοὺς τοῦ βουλήματος, ἐκέλευσέ τε τοὺς δυναμένους κολυμβᾷν, ἀπυρρίψαντας πρώτους ἐπὶ τὴν γῆν ἐξιέναι. Καὶ τοὺς λοιπούς, οὓς μὲν ἐπὶ σανίσιν, οὓς δὲ ἐπί τινων τῶν ἀπὸ τοῦ πλοίου. Καὶ οὕτως ἐγένετο πάντας διασωθῆναι ἐπὶ τῆς γῆς. Ημέρα; γενομένης, ἀνῆκαν τὰς ζευκτηρίας, καὶ λύεται τὸ πλοῖον ἐν ἡμέρᾳ, ἵνα μὴ τῷ φόβῳ διαλυ θῶσι, καὶ ἵνα καὶ ἴδωσιν ἔργῳ τὴν προφητείαν. Σημειωτέον ὅτι ἐχών τις φονεύει τινὰ, οὗ τῆς εἶμαρο μένης κωλυούσης τοῦτο γενέσθαι. Ἰδοὺ γὰρ βουλευθέντες πρᾶξαι, ἦλθον ἐπὶ τὸ ἔργον του φόνου αὐτό βουλοι· καὶ ἀκούσαντες τοῦ ἑκατοντάρχου, πάλιν ἐχόντες ἐπαύσαντο. Ὡς ἐξῆν αὐτοὺς μὴ πεισθῆναι, πολλοὺς ὄντας καὶ ἰσχυρούς· ἀλλ' ἡ βουλὴ καὶ ἡ αὐθαίρετος γνώμη και πράττει ἃ θέλει, καὶ οὐ πράττει ἃ μὴ βούλεται. Καὶ διασωθέντες· οἱ περὶ τὸν Παῦλον ἐκ τοῦ πλοὺς, τότε ἐπέγνωσαν ότι Μελίτη ἡ νῆσος και λεῖται. Οι τε * Βάρβαροι παρεῖχον οὐ τὴν τυχοῦσαν φιλανθρωπίαν ἡμῖν· ἀνάψαντες γὰρ πυρὰν, προσελάβοντο πάντας ἡμᾶς διὰ τὸν ὑετὸν τὸν ἐφεστῶτα, καὶ διὰ τὸ ψύχος. Συστρέψαντος δὲ τοῦ Παύλου φρυγάνων πλη θος, καὶ ἐπιθέντος ἐπὶ τὴν πυρὰν, ἔχιδνα ἐκ τῆς θερμῆς διεξελθοῦσα ", καθῆψε τῆς χειρὸς αὐτοῦ. Ὡς δὲ εἶδον οἱ Βάρβαροι τὸ θηρίον κρεμάμε ror' ἐκ τῆς χειρὸς αὐτοῦ, πρὸς ἀλλήλους ἔλεγον· Πάντως φονεύς ἐστιν ὁ ἄνθρωπος οὗτος, ὃν διασωθέντα ἐκ τῆς θαλάσσης ἡ δίκη ζῇν οὐκ είασεν. Ὁ μὲν οὖν ἀποτινάξας τὸ θηρίον εἰς τὸ πῦρ, ἔπαθεν οὐδὲν κακόν. Συστρέψαντος δὲ τοῦ Παύλου. Φρυγανιζομένω τῷ Παύλῳ ἐνάψασα ἔχις οὐδεμίαν προσετρίψατο βλάβην, διὰ τὸ πληρωτὴν πίστεως εἶναι τὸν ἅγιον. Τῇ χειρὶ γὰρ τοῦ ᾿Αποστόλου τοὺς ὀδόντας ὁ ἔχις ἐμβαλών, καὶ τῆς ἁμαρτίας τὸ χαῦνον οὐχ εὑρὼν, ἀπεπήδησε παραυτίκα, καὶ κατὰ τῆς πυρᾶς ἤλατο, Vens. 41. Sed cum incidissent in locum bimarem, navem illiserunt: ac prora quidem affixa manebat immobilis, sed puppis undarum vi solvebatur. VERS. 42. Militum autem consilium erat vinclos interficere, ne quis, cum enatasset, efugeret. VERS. 43. Sed centurio volens servare Paulum, prohibuit eos consilio hoc, ac jussit eos qui natare possent, abjicere se primos et evadere in terram, VERS. 44. Ac reliquos partim in tabulis, partim in aliquibus navigii fragmentis. Et sic accidit, ut omnes salvi evaderent in terram, Cum dies illuxisset, laxaverunt juncturas, et solvitur navis interdiu, ne metu dissolverentur et interirent, et ut reipsa quoque viderent eventum prophetize atque vaticinationis. Notandum est aliquem sponte sua alterum occidere, fato id fieri non prohibente. Ecce enim cum statuissent facere, opus cædis Suopte consilio aggressi sunt; et audito centurione, rursus sua voluntate hoc consilio supersederunt. Nam quia multi ac validi erant, poterant non parere: sed consilium et integra cogitatio, liberumque arbitrium et agit quæ vult, et quæ non vult, agere desistit. CAPUT XXVIII. VERS. 1. Et cum salvi evasissent ex navigatione qui circum Paulum erant, tunc cognoverunt insulam Melitam vocari. VERS. 2. Barbari vero præstabant nobis haud vulgarem humanitatem. Nam cum accendissent struem lignorum, invitarunt el receperunt nos omnes * propter pluriam imminentem ct propter frigus. VERS. 3. Cum autem Paulus aliquantum virgultorum in fascem contraxisset et in ignem imposuisset, vipera ex calore sese proripiens, manum ejus invasit. VERS. 4. Ut vero Barbari bestiam de manu ejus pendentem viderunt, alter ad alterum dicebant: Prorsus homicida est hic homo, quem servatum ex mari, justitia • vivere non sivit VERS. 5. Atque 183 illi quidem, cum bestiam excussisset in ignem, nihil mali accidit. Cum autem Paulus, etc. Virgulta contrectanti Paulo cum vipera inhæsisset, nullo incommodo illum affecit, propterea quod sanctus Paulus fidei perfector erat. Cum enim vipera manui Pauli dentes impressisset, et peccati mollitiem atque tumorem non invenisset, extemplo resiluit, et in ignem Variæ lectiones et notæ. ss In vulgatis post τῇ πνεούσῃ est distinctio et paulo post διθάλασσον. διαφύγοι. 3 In vulgatis ἐπὶ τὴν γῆν. 1 πρώρα, erat. • In vulgatis • Post διασωθέντες, usque ad τότε, desiderantur hæ septem dictiones in vulgatis. * Οἱ δὲ in vulgatis. • In vulgatis έξελθοῦσα. κρεμάμενον erat. In vulgatis κρεμάσ μενον τὸ θηρίον ἐκ τῆς χειρὸς αὐτοῦ, ἔλεγον πρὸς ἀλλήλους. 9 id est velo majori. • V. reficiebant nos omnes. • V. ultio.

insiluit, tanquam poenas expetens de seipsa. Nos ὥσπερ δίκας ἑαυτῷ εἰσπραττόμενος. Ἡμεῖς δὲ τὰ autem feras exhorrescimus, quia virtutis armaturam non habemus. Alter ad alterum dicebant. Vide naturale judicium etiam apud Barbaros integrum atque perfectum: ac non condemnare simpliciter, sed inter sese quasi miserantes dicere. VERS. 6. At illi existimabant fore ut inflammatus intumesceret, aut repente caderet ac moreretur: sed ubi diu exspectarunt ac viderunt nihil ei incommodi accidere, mutata sententia dicebant illum esse deum. θηρία δεδοίκαμεν, ἐπειδὴ τῆς ἀρετῆς τὴν πανοπλίαν οὐκ ἔχομεν. Πρὸς ἀλλήλους έλεγον. Ορα τὴν φυσικὴν κρίσιν διηρθρωμένην καὶ παρὰ Βαρδά ροις· μὴ καταγινώσκοντας ἁπλῶς, ἀλλὰ πρὸς ἀλλή λους αἰδεσίμως λέγοντας. Οἱ δὲ προσεδόκων αὐτὸν μέλλειν πιμπρά σθαι ἡ καταπίπτειν ἄρνω νεκρόν· ἐπιπολὺ δὲ αὐτῶν προσδοκώντων, καὶ θεωρούντων μηδὲν ἄτοπον εἰς αὐτὸν γινόμενον, μεταβαλλόμενοι ἔλεγον αὐτὸν θεὸν εἶναι. Πίμπρασθαι. Αντί του, λακᾷν, διαῤῥήγνυσθαι. Ἐπὶ πολὺ δὲ αὐτῶν προσδοκώντων. Οὐκ ἐγένετο ἄρνω τὸ σημεῖον, ἀλλὰ τῷ χρόνῳ ἐνδιέτριψαν οι ἄνθρωποι· οὕτως οὐκ ἦν ἀπάτη ή συναρπαγή. Βλε γον δὲ αὐτὸν θεὸν εἶναι, ὡς ἔθος ἔχοντες, πάντα τὸν ποιοῦντά τι παράδοξον, θεὸν νομίζειν· ὥσπερ καὶ τοὺς πάλαι οὓς θεοὺς ὠνόμαζον, ἢ δι' ἰσχὺν περισσόν τι τῶν καθ' ἑαυτοὺς ποιοῦντας, οἷος ἦν ὁ Ἡρα κλῆς· ἡ διὰ μαγείας ἐξιστάνοντας" τοὺς ὁρῶντας, οἷος ἦν ὁ Σίμων ὁ ἐν Σαμαρεία. Ut inflammatus intumesceret, id est, creparet, disrumperetur. Sed ubi diu expectarunt. Non editum fuit signum illud repente, sed homines aliquandiu commorati sunt et exspectarunt: adeo non erat fraus, aut cito res intelligebatur. Dicebant alltem illum deum esse, ut qui consuevissent omnes qui facerent aliquid novum, admirabile, nec opiniatum, pro diis habere. Quemadmodum etiam antiqui deos nominabant eos, qui vel propter vires aliquid amplius et excellentius quam cæteri suæ ætatis homines præstarent, qualis erat Hercules: vel magicis præstigiis, eos qui inspectarent, a mente quasi alienarent, qualis erat Simon ille in Samaria. VERS. 7. In illis autem locis primus: insula, nomine Publius, pradia habebat, qui nos acceplus hom spitio triduum benigne tractavit. VERS. 8. Forte autem accidit, ut pater Publii febribus ac dysenteria correptus decumberet: ad quem Paulus ingressus, cum precatus esset, ac manus ei imposuisset, sanavit illum. VERS. 9. Hoc igitur facto, cateri quoque qui in insula morbis laborabant, accedebant ad illum et curabantur ab eo. VERS. 10. Qui etiam magnis honoribus nos affecerunt, et solventibus inde imposuerunt res necessarias. Hospitalis erat Publius: non enim quod vidisset aliquid admirabile, sed quod solummodo misertus esset illorum propter acceptum incommo:um, excepit hospitio, et fovit atque curavit capita hominum ducenta octoginta, pro lucro hoe ducens. Forte autem accidit, ut pater Publii dysenteria ac febribus laborans, etc. Morbus curatu difficilis tormina, per Paulum sanatus, multos ad fidem adduxit. VERS. 11. Post 184 menses autem tres profecti sumus consiensa navi, quæ in illa insula hibernaveται, Alexandrina, cui eraut insigne Dioscori, id est Castor et Pollux. VERS. 12. Et devecti Syracusas, mansimus illic dics {res. VERS. 13. Unde circumvecti pervenimus Regium; Ἐν δὲ τοῖς περὶ τὸν τόπον ἐκεῖνον ὑπῆρχε χωρία τῷ πρώτῳ τῆς νήσου, ὀνόματι Ποπλίῳ, ὃς ἀναδεξάμενος ἡμᾶς, τρεῖς ἡμέρας φιλοφρόνως ἐξένισεν. Εγένετο δὲ τὸν πατέρα τοῦ Ποπλίου πυρετοῖς καὶ δυσεντερίᾳ συνεχόμενον κατακεῖσθαι· πρὸς ἂν ὁ Παῦλος εἰσελθὼν καὶ προσευξάμενος, ἐπι· θεὶς τὰς χεῖρας αὐτῷ, ιάσατο αὐτόν. Τούτου οὖν γενομένου, καὶ οἱ λοιποὶ οἱ ἔχοντες ἀσθενείας ἐν τῇ νήσῳ προσήρχοντο, καὶ ἐθεραπεύοντο. Οἱ καὶ πολλαῖς τιμαῖς ἐτίμησαν ἡμᾶς, καὶ ἀναγομένοις " ἐπέθεντο τὰ πρὸς τὴν χρείαν. Φιλόξενος ὁ Πόπλιος· οὐδὲν γὰρ ἰδὼν, ἀλλ' ὑπὸ τῆς συμφορᾶς μόνης ελεήσας αὐτοὺς ὑπεδέξατο καὶ ἐθεράπευσε διακόσια ογδοήκοντα ονόματα, κέρδος τοῦτο τιθέμενος. Τὸν δὲ πατέρα τοῦ Ποπλίου δυσεντερίᾳ καὶ πυρετοῖς συνεχόμενον. Τὸ δυσ ίατον πάθος ή δυσεντερία ἴασιν λαβὸν διὰ τοῦ Παύ λου, πολλοὺς εἰς πίστιν ἤγαγεν. Μετὰ δὲ τρεῖς μῆνας ἀνήχθημεν ἐν πλοίω Αλεξανδρηνῷ, παρακεχειμακότι ἐν τῇ νήσῳ, παρασήμῳ Διοσκούροις. Καὶ καταχθέντες εἰς Συρακούσας, ἐπεμείναμεν ἡμέρας τρεῖς. "Οθεν περιελθόντες κατηντήσαμεν εἰς Ρήγιον Varia lectiones et nota. προσεδόκουν, est in manuscripto. • In vulgatis. πίμπρασθαι. 10 εξιστάνων erat. 11 αναγενομένοις est in antiquo manuscripto. In vulgatis Αλεξανδρίνῳ, et paulo post, ἐπεμείναμεν ἡμέρας τρει • V. princeps.

EXPOSITIO IN ACTA APOSTOLORUM. - CAP. XXVIII. καὶ μετὰ μίαν ἡμέραν ἐπιγενομένου νότου δευ· Ά ac post unum diem orto austro, postridie venimus τεραῖοι ήλθομεν εἰς Ποτιόλους Puteo!os: Οὗ εὑρόντες ἀδελφοὺς, παρεκλήθημεν ἐπ' αὐτ τοῖς 15 ἐπιμείναντες ἡμέρας ἑπτὰ, καὶ οὕτως εἰς τὴν 'Ρώμην εἰσήλθομεν. Παραδήμα Διοσκούροις. Εθος γὰρ ἀεί πως ἐν ταῖς ᾿Αλεξανδρέων μάλιστα ναυσί, πρός γε τῇ πρώρα δεξιά τε καὶ εἰς εὐώνυμα γραφάς είναι τοιαύτας. Ἐπειδὴ δὲ ἦν εἰκὸς, εἰδωλολατρίας κρατούσης τότε, γεγράφθαι τῇ νηὶ τοὺς Διοσκόρους, ταύτῃ του νοείν 1 ἀκόλουθον ἀλλόφυλον εἶναι τὸν ναύκληρον καὶ εἰδωλολάτρην· καθώς που καὶ Ἡσαΐας φησι· Πετασθήσονται ἐν πλοίοις ἀλλοφύλων, θάλασ σαν ἅμα προνομεύουσιν. Κἀκεῖθεν οἱ ἀδελφοὶ ἀκούσαντες τὰ περὶ ἡμῶν ἐξῆλθον εἰς ἀπάντησιν ἡμῶν 16 ἄχρις Αππίου φόρου καὶ τριῶν Ταβερνῶν· οὓς ἰδὼν ὁ Παῦλος, εὐχαριστήσας τῷ Θεῷ, ἔλαβε θάρσος. Οτε δὲ ἦλθαμεν εἰς 'Ρώμην, ὁ ἑκατόνταρχος παρέδωκε τοὺς δεσμίους τῷ στρατοπεδάρχη. Αχρις Αππίου φόρου. Τόπους τινὰς σημαίνει πρὸ τῆς Ῥώμης· τὸν μὲν, εἰκόνα τινὰ Ἀππου ἔχοντα, ὡς εἰκὸς, καὶ φόρον ἐκεῖθεν καλούμενον· ὡς μέχρι νῦν αἱ τῶν βασιλέων εἰκόνες φόροι προσαγορεύονται. Τὸ δὲ τῶν Ταβερνῶν, πανδοχείων τινῶν ἢ καπηλείων χρήσιν αἰνίσσονται, τῇ Ῥωμαίων φωνῇ οὕτως ὀνομαζομένων. Το Τῷ δὲ Παύλῳ ἐπετράπη μένειν καθ' ἑαυτὸν σὺν τῷ φυλάσσοντι αὐτὸν στρατιώτη. Εγένετο δὲ μετὰ ἡμέρας τρεῖς, συγκαλέσασθαι τὸν Παῦλον τοὺς ὄντας τῶν Ἰουδαίων πρώτ τους. Συνελθόντων δὲ αὐτῶν, ἔλεγε πρὸς αὐτ τοὺς ᾿Ανδρες ἀδελφοὶ, ἐγὼ οὐδὲν ἐναντίον ποιήσας τῷ λαῷ, ἢ τοῖς ἔθεσι " τοῖς πατρῴεις, δέσμιος ἐν Ἱερουσαλήμ 18 παρεδόθην εἰς τὰς χεῖρας τῶν 'Ρωμαίων. Οἵτινες ανακρίναντες με, ἐβούλοντο ἀπολῦσαι διὰ τὸ μηδεμίαν αἰτίαν θανάτου υπάρχειν ἐν ἐμοί. VERS. 14. Ubi fratres nacti, consolati et animo recreati sumus " propter illos, ac mansimus ibi dies septem, atque ita Romam versus ire perrexi mus. Cui insigne erant Dioscuri. Mos enim fere semper erat maxime in navibus Alexandrinorum, ut ad proram saltem dextra sinistraque essent tales pieturæ. Quoniam autem verisimile est cultu simulacrorum tunc vigente circa navem pictos fuisse Dioscuros, hinc nimirum consentaneum est, ut inteliigamus alienigenam fuisse navicularium et idololatram, id est simulacrorum cultorem. Quemadmodum alicubi etiam Isaias ait: Volabunt in navibus alieni. genarum, mare simul depopulabuntur 48. Οὺς ἰδὼν ὁ Παῦλος, ἔλαβε θάρσος. Καίτοι του σαῦτα σημεία εργασάμενος, ὅμως ἔλαβε καὶ ἀπὸ τῆς ἔψεως προσθήκην. Καὶ ἀπὸ τούτου μανθάνομεν, ο ὅτι καὶ παρεκαλεῖτο ἀνθρωπίνος, καὶ τὸ ἐναντίον. Τῷ δὲ Παύλῳ ἐπετράπη. Αἰδέσιμος δὲ ἦν ὁ Παῦ νος λοιπὸν, ὥστε καὶ συγχωρεῖσθαι καθ' ἑαυτὸν μέγειν. Εἰ γὰρ καὶ πρὸ τούτου φιλανθρώπως ἐχρήσαντο αὐτῷ”, πολλῷ μᾶλλον νῦν. Σὺν τῷ φυλάσσοντι αὐτόν το στρατιώτη. Ωστε μή ἐξεῖναι μηδὲ ἐκεῖ 68 Isa. still, 14. VERS. 15. Atque inde cum fratres de adventu nostro audissent, prodierunt nobis obviam usque ad forum Appii et tres Tabernas, quos ubi Paulus vidit, gratius egit Deo, fiduciamque sumpsit. VERS. 16. Cum autem Romam venissemus, ccnterio rinctos tradidit præfecto prætorio. Usque ad forum Appii. Loca quædam significat ante Romam sita, quorum alter simulacrum Appii habebat: unde, ut est verisimile, etiam forum vocabatur. Nam usque ad hoc tempus statuæ regum fori seu fora * appellantur. Quod autem dicit tres Tabernas, per hoc obscure significant usum diver- ´soriorum quorumdam aut cauponarum, quæ lingua Romanorum ita nominantur. Sed Paulo permissum est, ut solus maneret una cum milite, qui eum custodiret. VERS. 17. Accidit autem triduo post, ut Paulus convocaret eos qui erant Judæorum prími. Qui ubi convenerunt, dicebat ad illos: Eyo, viri fratres, cum wihil fecissem adversus populum aut adversus instituta majorum, vinclus in Jerusalem traditus sum in manus Romanorum: Vens. 18. Qui inquisitione de me facta, volebant me absolvere, quod nullum crimen capitale esset in me. Quos ut vidit Paulus, fiduciam sumpsit. Quanquam tot signa fecerat, tamen etiam ex aspectu cepit allevamentum. Atque ex hoc intelligimus illum more cæterorum hominum consolationem accepisse, et contra. Sed Paulo permissum est, etc. Venerabilis igitur posthac Paulus erat, adeo ut etiam permitteretur ei ut salus maneret. 185 Nam si ctiam antehac benignitate atque trumanitate utebatur adversas illum, multo magis nunc. Una cum milite Variæ lectiones et notæ: 18 In uno vulgato est, παρ' αὐτοῖς, in altero, ut hic ἐπ' αὐτοῖς, ἐκ utroque, επιμεῖναι, et in fine, ήλθο 1· ἴσ. εἰδωλολατρείας. 15 ταυτά τοι νοεῖν, eral. μεν. valgalis, ἐξ Ἱεροσολύμων. 18 αὐτὸ erat. αὐτῷ erat. * In vulgatis ἡμῖν. 41 έθνεσι erat. 18 11 ■ V. royati sumus manere apud eos dies septem. ▼ Forum veteres appellabant, quod postea vestil ulum sepulcri dictum est. Sextus Pompejus et Perottus.. PATROL, GR. CXXV

qui cum custotrel. Ut ne illic quidem possent illi a ἐπιβουλήν τινα αὐτὸν ὑποστῆναι. Ὥστε οὐκ ἐκεῖνον fieri aliquae insidiæe. Itaque non illum custodiebant, sed cavebant ne quid ei incommodi atque molestiæ accideret. VERS. 19. Sed cum Judai contradicerent, coactus sum Cæsarem appellare, non quod haberem de quo gentem meam accusarem. VERS. 20. Ob hanc igitur causam vos advocavi, με viderem et alloquerer. Nam propter spem Israelis hac catena circumdatus sum. ἐφύλασσον, ἀλλ᾿ ὥστε μή γενέσθαι τι τῶν ἀηδων, Αντιλεγόντων δὲ τῶν Ἰουδαίων, ἠναγκάσθην ἐπικαλέσασθαι Καίσαρα, οὐχ ὡς τοῦ ἔθνους μου ἔχων " τι κατηγορήσαι. οι Διὰ ταύτην οὖν τὴν αἰτίαν παρεκάλεσα ὑμᾶς ἰδεῖν καὶ προσλαλῆσαι. Ενεκεν γὰρ τῆς ἐλπίδος τοῦ Ἰσραὴλ τὴν ἄλυσιν ταύτην περίκειμαι. Εἰδώ, ὁ Παῦλος ὅτι ἄτοπον ἦν ὅπως τὸ δικάσα· σθαι, καὶ μάλιστα παρὰ ἀπίστῳ, περὶ ἀμφοτέρων ἀπολογεῖται, ὅτι οὔτε παρὰ τὸ νενομισμένον πράξας, ἀλλὰ συκοφαντηθεὶς ἐνεκλήθην παρὰ Ἰουδαίων· οὔτε ἑκὼν ἐπεκαλεσάμην Καίσαρα, ἀλλ' αὐτῶν δεδο Quoniam sciebat Paulos absurdum ac turpe essa omnino judicio contendere, ac maxine apud infidelem, utrumque defendit, se neque contra instituta quidquam commisisse, sed falso sese ab Judæis accusatum fuisse: neque sponte sua sese ad Caesarem provocasse, sed quod illi causam praebuissent, κύτων τὴν αἰτίαν ἀνθ' ὧν οὐκ ἐνείχοντο, οὐ κατὰ quia neque more ecclesiae judicio mecum experiri volebant, neque legitimis sententiis magistratuum parere. Nam illi me absolvere volebant: non absolverunt autem, quia Judaei contradicebant. Quid ergo? Ut illos accusares, hoc fecisti ut Caesarem appellares? Negat, sed hoc, inquit, feci ut periculum effugerem. Nam propter spem Israelis hac catena circumdaius sum. Hoc est, una spes reliqua erat Jude sex Scripturis, Christus: quam spem cum ego predicaverim, hue redactus sum ut vinctus atque captivus sim. VERS. 21. Illi vero ad eum dicebant: Nos neque litteras de te accepimus ex Judæa, nec quisquam venit ex fratribus qui nuntiaverit nobis, aut locutus sit aliquid mali de te. VERS. 22. Sed volumus audire de te, qua sentias. Antequam Paulus Romam veniret, admoniti erant Judæi ne susciperent prædicationem de Christo: ac non ili soli, verum etiam, qui ubique terrarum crant, Judaei. Sed unde hoc constat? Invenimus in scriptis antiquorum, eos qui in Jerusalem habitabant, sacerdotes, scribas ac seniores, in omnes nationes ad eos, qui ubique essent Judæos, dimisisse Filters, quibus obtrectarent doctrina Christi, ut que aliena esset a Deo: itaque admonebant ne reciperent illam. Atque hoc ipsum etiam significare vide ur prophetia Isaiae 4, quæ dicit: Va terra, navi giorum alæ ultra amnes Ethiopiæ: qui mittit in mari pignora, et epistolas papyraceas super aquam. Per quod significatur etiam ultra regionem Æthiopum et extremas oras terra sonum improbitatis corum qui Judaam 186 incolebant, per quædam quasi volantia navigia progressum esse, et eorum apostolos, id est, nuntios et legatos epistolas papyraccas ferentes super aquas navigantes, et in mari versantes in omnes terras discurrisse, doctrinæ de ↳ Isa. xvIII, 1, τῆς ἐκκλησίας νόμον δικάσα: μοι, οὔτε ταῖς τῶν ἀρχόντων πειθαρχῆσαι ἐννόμοις ἀποφάσεσιν· οἱ ἐβούλοντή με ἀπολῦσαι· οὐκ ἀπέλυσαν δὲ, ἀντιλέ. γόντων τῶν Ἰουδαίων. Τί οὖν; ἵνα αὐτῶν κατηγο ρήσης, τοῦτο πεποίηκας, τοῦ ἐπικαλέσασθαι Καίσαρα; Ού, φησὶν, ἀλλ᾿ ὥστε διαφυγεῖν τὸν κίνδυνον. "Ενεκεν γὰρ τῆς ἐλπίδος τοῦ Ἰσραὴλ την άλ σιν ταύτην περίκειμαι. Τουτέστι, μία ἦν ἐλπὶ; σωτηρίας τοῖς Ἰουδαίοις περιλιμπανομένη ἐκ τῶν Γραφῶν, ὁ Χριστός, ἣν ἐγὼ κηρύξας, εἰς ταύτην ἦλθον τὴν κατάστασιν τῶν δεσμών. Οἱ δὲ πρὸς αὐτὸν εἶπον· Ἡμεῖς οὔτε γράμ ματα περὶ σοῦ ἐδεξάμεθα ἀπὸ τῆς Ἰουδαίας, οὔτε πας αγενέμενός τις τῶν ἀδελφῶν, ἀπήγγει λεν ἡμῖν, ἢ ἐλάλησέ τι πονηρόν περὶ σου. ᾿Αξιοῦμεν δὲ παρὰ σοῦ ἀκοῦσαι, ἃ φρονεῖς. Πρὶν ἐπιδημῆσαι Παῦλον ἐν Ῥώμη, παρηγγελ μένοι ἦσαν οἱ Ἰουδαῖοι μὴ παραδέξασθαι τὸ περὶ Χριστοῦ κήρυγμα· οὐκ αὐτοὶ δὲ μόνοι, ἀλλὰ καὶ οἱ πανταχοῦ γῆς. Πόθεν δὲ δῆλον τοῦτο; Εὔρομεν ἐν τοῖς τῶν παλαιῶν συγγράμμασιν, ὡς οἱ τὴν Ἱερου σαλὴμ οἰκοῦντες ἱερεῖς, γραμματεῖς καὶ πρεσβύ τερα, διὰ γραμμάτων διαχαράξαντες, εἰς πάντα διεπέμψαντο τὰ ἔθνη τοῖς ἀπανταχοῦ Ἰουδαίο;, διαβάλλοντες τὴν τοῦ Χριστοῦ διδασκαλίαν, ὡς ἄλλο τρίαν τοῦ Θεοῦ, παραγγέλλοντες δι' ἐπιστολῶν μὴ παραδέξασθαι αὐτήν. Τοῦτο δὴ αὐτὸ σημαίνειν ἔοιχε καὶ ἡ λέγουσα προφητεία Ησαΐου· Οὐαὶ γῆς, πλοίων πτέρυγες ἐπέκεινα ποταμῶν Αἰθιοπίας ἀποστέλλων ἐν θαλάσσῃ ὅμηρα καὶ ἐπιστολὰς βουλλίνας “ἐπάνω τοῦ ὕδατος. Διὸ σημαίνεται ὡς καὶ πέραν τῆς Αιθιόπων χώρα;, καὶ τῶν ἐσχα τιῶν τῆς γῆς, ὁ τῆς πονηρίας ἦχος τῶν τὴν Ἰουδαίαν οἰκούντων διά τινων ὥσπερ Ιπταμένων πλοίων προῆλθεν· οἵ τε ἀπόστολοι αὐτῶν ἐπιστολὰς βιβλίνας ἐπικομιζόμενοι, ὑπεράνω τε τῶν ὑδάτων ναυτιλλό 30' ἐκείνου erat. Variæ lectiones et notæ. κι έχον erat. " ἡμῖν desideratur in vulgatis. vas, ut etiam paulo post scriptum exstat. 13 γραμματοῖς erat. το τσο βιβλίο • Popularibus.

- CAP. XXVIII. μενοις καὶ τὴν θάλασσαν ἐμπλέοντες, πανταχοῦ Servatore nostro obtrectanies. Apostolos autem, il γῆς διέτρεχον, τὸν περὶ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν διαβάλ- est legatos et nuntios, adhuc etiam nunc nominare λοντες λόγον. ᾿Αποστόλους δὲ εἰσέτι καὶ νῦν ἔθος solent Judæi, qui litteras passim ab illorum magistra - ἐστὶν Ἰουδαίοις ονομάζειν τοὺς ἐγκύκλια γράμμα tibus acceptas ultro citroque ferunt. Reliqua autem τα παρὰ τῶν ἀρχόντων αὐτῶν ἐπικομιζομένους. pars prophetiæ quæ sequitur, de discipulis Servatoris Τὸ δὲ ἑξῆς τῆς προφητείας, περὶ τῶν μαθητῶν τοῦ nostri loquitur: quos quoniam omnibus hominibus Σωτῆρος ἡμῶν εἰρῆσθαι ν· οὓς διὰ τὸ πᾶσιν ἀνθρώ- bona annuntiabant, nuntios leves nominat et ποις εὐαγγελιστές εἶναι ἀγγέλους κούφους ὠνόμασε, expeditos, ut discerneret eos a Judaicis apostolis, πρὸς ἀντιδιαστολὴν ὧν ἐδήλωσεν Ἰουδαϊκῶν ἀπο de quibus locutus erat. στόλων. Περὶ μὲν γὰρ τῆς αἱρέσεως ταύτης γνωστόν ἐστιν ἡμῖν, ὅτι πανταχοῦ ἀντιλέγεται. Ταξάμενοι δὲ αὐτῷ ἡμέραν, ἦχον πρὸς αὐτὸν εἰς τὴν ξενίαν πλείονες· οἷς ἐξετίθετο διαμαρ τυρόμενος τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ, πείθων τε αὐτοὺς τὰ περὶ τοῦ Ἰησοῦ, ἀπό τε τοῦ νόμου Μωυσέως καὶ τῶν προφητῶν, ἀπὸ πρωΐ ἕως ἑσπέρας. Καὶ οἱ μὲν ἐπείθοντο τοῖς λεγομένοις, οἱ δὲ ἠπιστουν. Αἵρεσιν καλοῦσιν οἱ Ἰουδαῖοι τὴν εἰς Χριστὸν πίστιν. Μαρτυροῦσι δὲ ἰδοὺ καὶ Ἰουδαῖοι, ὅτι παν· ταχοῦ ἐκηρύχθη ὁ Χριστὸς, εἰ καὶ μὴ πάντες κατα δέχονται τὸ κήρυγμα, ἀλλ' ἀντιλέγουσι τινες Ιου· δαῖοι, ἢ καὶ Ἕλληνες. Ασύμφωνοι δὲ ὄντες πρὸς ἀλλήλους, ἀπ εἰύντο· εἰπόντος τοῦ Παύλου ῥῆμα ἕν, ὅτι Κα λῶς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐλάλησε διὰ Ἡσαΐου τοῦ προφήτου πρὸς τοὺς πατέρας ἡμῶν. Λέγον. Ορα πῶς οὐ ῥάπτουσι νῦν ἐπιβουλὰς κατ' αὐτοῦ. Ἐν γὰρ τῇ Ἰουδαίᾳ ὡς ἐν τυραννίδι ἦσαν· ἐνταῦθα δὲ καὶ ὑβριζόμενοι παρ' αὐτοῦ, οὐδὲν τολμῶσιν ἀντο εἰπεῖν. Οὐ γὰρ τῇ ἐξουσίᾳ αὐτῶν ἐπετέτραπτο λοιτὸν τὰ κατ' αὐτόν. "Οτι καλῶς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐλάλησε. Τοῖς ὑπουργὸν λέγουσι τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐνταῦθα ὁ Παῦλος καιρίαν δίδωσι τὴν πληγήν. Τὸν γὰρ Κύριον τὸν καθήμενον ἐπὶ θρόνου ὑψηλοῦ καὶ ἐπηρτημένου, δν εἶδεν Ησαΐας, ὧδε λέγει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ομοούσιον γάρ ἐστι τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ, καὶ τῆς ἴσης εξουσίας μετα έχει. Nam de secta quidem hac notum est nobis, ubique ei contradici. VERS. 23. Cum constituissent autem illi diem, venerunt ad eum in hospitium complures: quibus adjectis testimoniis regnum Dei exponebat, et ut doctrinam de Jesu amplecterentur eis persuadere conabatur tam ex lege Moysis, quam prophetis a mane usque ad vesperan. VERS. 24. Atque aliis quidem oratione sua persu debat, nonnulli vero non credebant. Hæresim, id est sectam, vocant Judæi fidem in Christum. Testificantur autem ecce etiam Judæi Christum ubique prædicatum fuisse, etiamsi non. omnes prædicatione amplectebantur atque probabant, sed contradicebant nonnulli Judæi, aut etiam Graci et nationes extern. VERS. 25. Sed cum non essent inter sese concordes, discedebant, cum Paulusunum verbum dixisset, neripe, Bene Spiritus sanctus locutus est per Isnium pro· phetam ad patres nostros. VERS. 26. His verbis. Vide ut nunc struant insidias adversus illum; nam in Judæa quasi in tyrannide erant; hic vero, CUIN etiam ab eo contumelia afficerentur, nihil contradicere audent. Non enim posthac illorum potestati permissus erat. Bene Spiritus sanctus loculus est. lis qui dicunt Spiritum sanctum ministrum esse Patris, Paulus hic mortiferam plagam infligit. Nam Dominum, qui in excelso et alto solio sedet *, quem vi·lit Isaias, hic dicit Spiritum sanctum. Ejusdem est enim cum Patre et Filio essentiæ atque naturæ, atque ejusdem potestatis particeps est. VERS. 26. Vade ad populum nunc, ac dic: Auribus Πορεύθητι πρὸς τὸν λαὸν τοῦτον, καὶ εἰπέ· Ακοῇ ἀκούσητε ", καὶ οὐ μὴ συνῆτε· καὶ βλέ- audietis et non intelligelis, et videntes videbitis et non συντες βλέψετε ", καὶ οὐ μὴ ἴδητε. Επαχύνθη γὰρ ἡ καρδία τοῦ λαοῦ τούτου, καὶ τοῖς ὠσὶ βαρέως ἤκουσαν, καὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν ἐκάμμυσαν, μήποτε ἴδωσι τοῖς ὀφθαλμοῖς καὶ τοῖς ὠσὶν ἀκούσωσι, καὶ τῇ καρδίᾳ συνῶσι, καὶ ἐπιστρέψουσι, καὶ ιάσομαι αυτούς 3. Γνωστὸν οὖν ἔστω ὑμῖν, ὅτι τοῖς ἔθνεσιν ἀπεστάλη τὸ σωτήριον τοῦ Θεοῦ· αὐτοὶ καὶ ἀκούσονται. perspicietis. VERS. 27. Incrassatum enim et obstructum est cor populi huius, et auribus graviter audierunt et oculos súos occluserunt, nequando cernant oculis, et auribus audiant, et corde 187 intelligant, et convertantur, et sanem eos. VERS. 28. Notum igitur sit vobis, nationibus extraneis missam esse salutem divinam: ipsi etiam audient. Variæ lectiones et notæ. 35 ναυτιλόμενοι erat. * Ισ. εἴρηται, εἰρέσθω. s' In vulgatis ἀκούσετε. est, i: altero, βλέψατε. 39 In vulgatis ἐπιστρέψωσι, καὶ ἰάσωμαι αὐτούς. 13 In uno vulgato βλέψετε

VERS. 29. Ει cum hæc ille dixisset, Judai abierunt mullum inter sese disceplantes. Καὶ ταῦτα αὐτοῦ εἰπόντος, ἀπῆλθον οι Ἰουδαῖοι, πολλὴν ἔχοντες ἐν ἑαυτοῖς συ ζήτησιν. Ἐποίησαν τοῦτο, φησί, τὰ ὦτα βύσαντες, και τοὺς ὀφθαλμοὺς καμμύσαντες. Μήποτε ἐπιστρέ ψωσι, καὶ Ἰάσωμαι 10 αὐτούς, ἐπιτεταμένην αὐτῶν λέγων πονηρίαν, καὶ τὴν μετὰ σπουδῆς ἀποστροφήν. Καὶ τοῦτο λέγει, ἐφελκόμενος αὐτοὺς καὶ ἐρεθίζων, καὶ δεικνὺς ὅτι ἐὰν ἐπιστρέψωσιν, ἰάσεται αὐτούς. Ἐπαχύνθη γὰρ ἡ καρδία του λαοῦ τούτου. Οὐχ ὡς τοῦ Θεοῦ σπουδάζοντος τοῦ μὴ ἰδεῖν αὐτοὺς τοῦτο λέγεται, τοῦ βουλομένου πάντα; σωθῆναι, καὶ εἰς ἐπίγνωσιν ἀληθείας ἐλθεῖν, ὥσπερ φθονοῦντας μὴ ἄρα που κατακούσωσιν ἀλλὰ τοῦτο κἐν τῇ συνηθείᾳ λέγειν εἰώθαμεν ἐπὶ Fecerunt hoc, inquit, auribus obturalis, et oculis occlusis. Nequando convertantur et sanem 20s. Insignem corum ac veheurentem significat improbitatem, eosque dedita opera ac studio sese avertisse. Atque hoc dicit, attrahere eos ac provocare volens, et ostendere, si sese converterint, fuurum ut sanentur ab ipso. Incrassatum est enim et obstructum cor populi hujus. Non quod Deus operam daret, ne viderent, hoc dicitur: nam ille omnes servari vult, et ad agnitionem veritatis venire y, qua si invidente ne utique aliquando obtemperarent: sed hoc etiam pro more dicere solemus de iis qui procul fugiunt, et audire nolunt orationem saluta- τῶν πόῤῥω φευγόντων, καὶ μὴ βουλομένων ἀκοῦσα rem: Hic homo adeo fugit, et aures amovet, metuens nequando etiam audiat orationem, qua convertatūr et malitia ejus coerceatur atque cohibeatur. VERS. 50. Mansit autem Paulus biennium totum in suo conducto domicilio, et admittebat omnes qui aceodebant ad ipsum, Vers. 51. Prædicans ac divulyans regnum Dei, ac docens ea quæ pertinent ad Dominum Jesum Christum cum summa libertate, nemine prohibente. Non quemadmodum Sinopeusis: ille, qui pannis amictus erat, ac dolium pro domicilio habebat: qui eum nihil opus esset multos quidem admiratione sui attonitos reddebat, sed nemini adjumentum λόγον σωτηρίας: Ο άνθρωπος οὗτος τοσοῦτον φεύγει καὶ ἀπάγει τὴν ἀκοὴν, φοβούμενος μήποτε καὶ ἀκούσῃ λόγον ἐπιστρέφοντα καὶ ἀναχαιτί ζοντα τῆς κακίας αὐτόν. Εμεινε δὲ ὁ Παῦλος διετίαν όλην εν λείψ μισθώματι, καὶ ἀπεδέχετο πάντας τοὺς εἰσπορευομένους πρὸς αὐτόν. Κηρύσσων τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ, καὶ διδάσκων τὰ περὶ τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ κ μετὰ πάσης 3 παῤῥησίας ἀκωλύτως. Οὐ καθάπερ ο Σινωπεὺς ἐκεῖνος ὁ φάκη περιβεβλημένος και πίθον οἰκῶν· ὃς οὐδὲν δέον ἐξο έπληξε μὲν πολλούς, ὠφέλησε δὲ οὐδένα. Ο δ Παῦλος τούτων μὲν οὐδὲν ἐποίει· οὐδὲ γὰρ πρὸς alferebat. Paulus autem nihil illarum quidem rerum φιλοτιμίαν ἔβλεπεν· ἀλλὰ καὶ ἱμάτια περιεβέβλητο faciebat; neque enim honoris studium illi cordi erat: quinimo honestissime quoque vestitus erat, et in aedibus perpetuo habitabat, ac nihil prætermittebat, quod ad reliquas virtutes pertinebat: quas Cynicus ille despiciebat dum libidinose vivebat, atque in publico sese turpiter dabat, et insano gloriæ studio ducebatur. Nam si quis quærat quæ causa fuerit cur in dolio habitaret, nullam aliam causam inveniet, atque studium vanæ gloriæ solum. At Paulus etiam mercedent præbebat habitationis, qua Romæ utebatur. μετά πάσης ευσχημοσύνης, καὶ οἰκίαν ᾤχει διηνεκῶς, καὶ τὴν ἀκρίβειαν ἅπασαν ἐπὶ τῆς ἄλλης ἀρετῆς ἐπεδείκνυτο· ἧς ὁ Κυνικός κατεφρόνει ζῶν ἀσελγῶς, καὶ δημοσίᾳ ἀσχημονῶν, καὶ ὑπὸ τῆς περὶ τὴν δόξαν μανίας συρόμενος. Αν γὰρ ἔρηταί τις τῆς τοῦ πίθου οἰκήσεως τὴν αἰτίαν, οὐδεμίαν ἑτέραν αἰτίαν εὑρήσειεν, ἀλλ' ἡ κενοδοξίαν μόνην. Ὁ δὲ Παῦλος καὶ μισθὸν παρεῖχε τῆς οἰκίας, ἐν ᾗ κατέμενεν 23 ἐν τῇ Ῥώμη. 6ο Ιάσομαι erat. σται. Variæ lectiones et notæ. Οι Χριστοῦ desideratur in vulgatis. 33 πάσης desideratur in aliquo. &ς κατέμενεν • Videtur locus corruptus et mutilus. • Diogenem Cynicum intelligit.