AD THEOPHYLACTI EXPOSITIONEM IN PROPHETAS MINORES ANTONII BONGIOVANNI AD THEOPHYLACTI IN V. PROPHETAS MINORES COMMENTARIA. Qui veterum auctorum opera, nondum vulgata, publici juris facere student, ii profecto sei litterariæ plurimum prosunt, et viros eruditos, antiquitatis studiosos, immortali beneficio sibi devinciunt. Quod cum ita sit, egregio viro, senatori eximio, Francisco Foscaro maxima habenda gratia, qui, non minus litterariæ quam civilis reip. bono natus, luculenta hæc Theophylacti Commentaria summo studio edenda curavit. Cum enim ea in ms. codice bibliothecae Bavarica delitescere cognovisset, serenissimum ducem, clarissimi viri opera. usus Felicis OEfelii, rogavit, ut ea describi, et secum communicari pateretur. Annuit humanissimus ille princeps, ac Venetias non exemplum, sed codicem ipsum pro su̟a naguiAudine animi ad eum misit. Nunc demandata nobis codicis exscribendi et Latine reddendi cura, pauca quædam de re totą præfari placet. Codex, ut mihi quidem videtur, exaratus est tertio decimo circiter sæculo, præferique titulum: Θεοφυλάκτου ἀρχιεπισκόπου Βουλγαρίας ἐξήγησις εἰς τὸ δωδεκα προφητον. Theophylacti, archiepiscopi Bulgaria, Commentaria in XII prophetas. Titulus, qui binis aliis in eodicibus occurrit, Augustano altero, altero Argentoratensi, in errorem induxit viros eruditos, inter quos Joan. Albertum Fabricium, qui Commentaria hæc in XII prophetas omnia TheophyJacti esse putarunt. Ain' tandem? Theophylacti revera non sunt? In Oseam quidem, Mabaçue, Jonam, Nahum, atque Michæam, sunt Theophylacti, ut ex ejus stylo manifeste liquet; in reliquos septem, non item, ut postea compertum habuimus. Cum enim Latine reddidissem quæ in Michæam sunt, Latine item reddere coepissem que sunt in Sophoniam, atque hæc inter et illa discrimen aliquod, ad stylum quod attinet, deprehendissem, dubitare cœpi essentne vere Theophylacti, an alterius scriptoris. Illico eorum scripta consului, a quibus Theophylactum nonnulla depromere animadverteram, ac meis oculis vidi, quæ in Sophoniam et reliquos ascripta essent commentaria, Theodoreti commentariis omnia respondere. Necesse propterea fuit et alios consulere codices, Augustanum scilicet et Argentoratensem, in quibus et ipsis exstare Theophylacti in XII prophetas commentaria dicebantur. Horum igitur alterum, impetrata venia ab humanissimis Augustana bibliotheca præsidibus, Venetias nobis misit eximius vir Gonfridius Hekingius: alterum cụm Theodoreti commentariis accurate contulit clarissimus Schererius, et utrumque cum ms. Bavarico convenire deprehendimus, ut alter ex altero descriptus videatur. In omnibus his codicibus desiderantur non pauca ex commentariis in Oseam, ut prologus, et alia complura. Prologum ex Veneto codice, permissu Marci Foscareni, viri summi, equitis ac D. Marci procuratoris, bibliothecæ præfecti, accuratissime descripsit cl. vir Antonius Zanetti, nobisque Latine reddendum dedit. Porro cum per temporum injuriam aliquot in eo prologo Jineæ desiderarentur, insigniores Europe totius bibliothecas perquisivimus, ut ope manuscriptorum codicum eæ, si fieri posset, restituerentur. Qua in re ne Oriens quidem nostra caruit diligentia. Siquidem legatus ad Turcarum imperatorem profectus supra memoratus Franciscus Foscarus, vir el consilii magui et eximiæ virtutis, hac arrepta occasione, studiosissime bibliothecas illic amnes, omnium præsertim celebratissimam, quæ in monte Atho est, pervestigandas curavit. At frustra cessit labor omnis. Itaque cum eum dare non liceat, ut volumus, damus ut possumus. Quod itaque prodeant integra, paucis lineis exceptis, in

ANT. BONGIOVANNI PRÆFATIO. quinque istos prophetas Theophylacti commentaria; quodque prodeant omnium maximeemendata debes id uni exquisitissimo codici Græcæ D. Marci bibliothecæ, qui vel Theophylacti ipsius tempore, vel non multo post, exaratus videtur. Quo in codice in quinque supra memoratos duntaxat prophetas exstant commentaria, omissis cæteris, ex quo conjicere licet, Theophylactum aut morte præreptum, aut curis aliis distentum Commentaria in reliquos septem absolvere non potuisse. Quid prohibet, inquis, quominus, trium auctoritate codicum freti, dicamus isthæc in reliquos septem prophetas commentaria esse Theophylacti? Quid prohibeat, rogas? Prohibet stylus a Theophylact stylo plane diversus: prohibet Venetus codex, ipsimet Theophylacto facile coævus: prohibent alii codices antiquissimi, Theophylacto ipso longe vetustiores, in quibus Nanius XXXI, quibus in codicibus commentaria ista Theodoreto tribuuntur. Quid vis amplius? Dicam tamen amplius. Prohibet demum ipsemet Theophylactus. Quomodo prohibet? Audi. Prologi initio diserte (estatur, se commentaria hæc inperatricis jussu τρισσῶς ἀπογράψασθαι, (rifariam exponere, atque τρισσήν ἐκδοχήν, triplicem in eis plerumque consectari interpretationem, quæ triplicem explicet Scripturarum sensum, litteralem nimirum, ut vocant, moralem atque tropologicum. Hæc porro quam sibi proponit methodus, conspicitur in quinque supra memoratis prophetis, in reliquis non item. In his enim litteralem duntaxat sensum auctor persequitur, id quod facere Theodoretum consuesse eruditi norunt. Visne quid amplius? Dicam amplius. Theophylactus nimirum ad calcem cujusque commentarii quædam disserere solet de vita rebusque gestis cujusque prophetæ, quod non facit Theodoretus. Patet id cum ex Veneto codice, longe omnium præstantissimo, tum ex Loniceri interpretatione. In codice autem Bavarico id videre est in quinque supradictis tantum, non item in reliquis. Fateamur igitur necesse est, ea Theodoreti esse, non Theophylacti. Quid vero de tribus supra memoratis codicibus dicemus? Id nimirum, quod res est, eos esse longe recentissimos, eosque pro uno haberi debere, cum alium ex alio descriptum fuisse constet. Idem enim in singulis apparet defectus, eædem omnino lacunæ, hiatus iidem. Verisimile porro est librarium, quo codicem suum pluris venderet, apposuisse Theodoreti commentaria, ubi Theophylacti deficeret interpretatio. Hæc hactenus. Ad propnetarum textum quod attinet, retinere maluimus interpretationem quæ in Polyglottis e regione twv LXX ponitur, quam novam aliquam adjicere; ne, si forte in re tanti momenti aliquid offensum esse videretur, id magno nobis crimini verteretur. Ad nostram vero interpretationem quod spectat, in eo vel maxime laboravimus, ut Latina esset, ut Græco textui respondens, ut dilucida. Id si minus præstitimus, cum prò viribus præstare studuerimus, conatum saltem nostrum humanus lector æqui bonique faciet. Illud: te monitum volo, commentaria hæc Græce nunc primum prodire, si quæ in Osea caput primum sunt, et initium secundi excipias. Latine vero prodierunt in quatuor priores, sed cum iisdem omnino lacunis quas in tribus supra memoratis codicibus esse modo dicebamus. Latinam hanc, quæ Loniceri est, interpretationem e regione Græci textus posuimus; et sicubi Lonicerus a Theophylacti mente aberrare visus fuit, novam aliam ad cujusquepaginæ calcem apponere maluimus, quam ejus interpretationem emendare. Virorum enim eruditorum laboribus parcendum putamus. Si qua item occurrit discrepantia inter ms. Bavaricum et Venetum, eam subinde aduotamus suo loco, meliorem semper, ubi licuit, lectionem retinentes. Ubi licuit, inquam: nam sæpenumero coacti sumus deteriorem ponere, ut Loniceri interpretationi serviremus. Cætera nos primi tum Græce tum Latine damus. Sed hæc hactenus. Habes igitur, erudite Lector, luculentissimam Theophylacti Operum editionem, quam. quidem bibliothecis necessariam puto, cum ob interpretis ipsius præstantiam, tum ad sacrarum Scripturarum interpretum seriem absolvendam. Etsi enim ex antiquissimis non. est noster hic interpres, ab iis tamen ipsis, Theodoreto præsertim, apis instar, optima quæque decerpsit, strisque ita temperavit, ut illorum industriam non modo æquare, sed alicubi etiam superare videatur. Claudicat is quidem in aliquibus sententiis; sed et "

Origenes claudicat, et Irenæus, et alii non pauci: quibus tamen hoc nihil officit, quominus mi optimis scriptoribus habeantur, leganturque vulgo ab orthodoxis. Excipe igitur læto animo præclarum sacrarum Litterarum interpretem, apud quem multa reperies sapientissime scripta; quæ si apud alios quæras, frustra quæras. ΤΟΥ ΜΑΚΑΡΙΩΤΑΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΕΞΗΓΗΣΙΣ ΕΙΣ ΤΟΝ ΠΡΟΦΗΤΗΝ ΩΣΗΕ. BEATISSIMI ARCHIEPISCOPI BULGARIÆ DOMINI THEOPHYLACTI 1 Cum in mandatis mihi dederit pia et litterarum amantissima imperatrix, ut ex vetustis in prophetas elucubratis Commentariis unum aliquod volumen.compone: em, brevitati simul et claritati consulens, quæso eos, qui forte legent, ne temere judicent de operis difficultate, neque mihi succenseant, quod ejus mandata conficiens, illud aggredi non dubitarim. Nam si quidpiam est, quod in res bus natura difficillinis censeri debeat, isthuc profecto est, quod ea 'em breviter atque dilucide simul exponantur. Quamobrem id oneris equidem recusassem, ni sanctæ imperatricis ejusque fidei rationem habendam putassem, quæ profecto tides tanti est, ut non grano sinapis, sed summis montibus comparanda videatur; quæ propterea non id operis modo, sed et alia, humanis viribus lunge majora, pro excellentia sua, præstare facile potest. Si quid ergo praestitum est, quod bonæ mulieris hujus voluntati respondeat, cujus oculi mensque columbæ sunt, id profecto vi divini ipsius Spiritus ac fidei factum est; sin procul ab divina ejus voluntate est aberratum, quæso rursum obtestorque, ne meæ imbecilitati potius quam summæ 2 rei difficultati tribuendum putetur. Quoniam autem trifariam isthæc prophetarum oracula expo- Φιλοθέου βασιλίδος καὶ φιλολόγου πληρῶν ἐπίταγμα (τὸ δὲ ἦν ἐκ τῶν εἰς τοὺς προφήτας πάλαι κατα βληθεισῶν ἐξηγήσεων σύνταγμά τι θέσθαι συνοπτι κώτερον ὁμοῦ καὶ σαφέστερον), παραιτούμαι τους ἐντυγχάνοντας μήτε ἁγνωμόνως διαιταν τῇ δυσχερεία τοῦ ἔργου, μηδ' ὅλως νεμεσᾷν μοι τοῦ ἐγχειρήμα τος. περ... ἄλλοτε, καὶ τοῦτο τοῖς φύσει δυσεξεργάστοις συναριθμητέον, τὸ τὰ αὐτὰ καὶ συν τετμημένως.. σαφῶς ἀπαγγέλλεσθαι· ὥστ᾽ ἔγωγε κἂν ἀπειπάμην τὸ ἔργον, εἰ μὴ πρὸς τὴν πίστιν τῆς ἡγιασμένης βασιλίδος ἀπέβλεψα, οὐ κόκκῳ νάπυος παραβάλλεσθαι, ἀλλ᾽ ὄρεσι μεγάλοις δικαιουμένην, καὶ... α τοῦτο δυναμένην ἐκ τοῦ περιέχοντος, οὐχ ὅπως τοιούτου ἔργου ἐξάνυσιν, ἀλλὰ καὶ τὰ μείζω πάσης ἀνθρωπίνης δυνάμεως.. εἰ μὲν οὖν ἔνυ σταί τι πρὸς τὸ βούλημα τῆς καλῆς ταύτης ἐν για ναιξιν, ἧς οἱ ὀφθαλμοὶ, καὶ ἡ νοερά.. περιστεραί, καὶ τοῦ Πνεύματος, σαφῶς τοῦ ἐνθέου ταύτης σκου ποῦ, καὶ τῆς πίστεως τὸ κατόρθωμα· εἰ δὲ πόρρω τοῦ θε θελήματος ἐκείνης ἐπεπλανήθημεν [[. ἀπ.], ἔστω μὲν καὶ τῆς ἡμετέρας ἀσθενείας ἡ ἀποπλάνησις. λογιζέσθω δ᾽ ἔτι καὶ τῷ δυσέργῳ τοῦ πράγματος· ἐπεὶ δὲ καὶ τρισσῶς ἀπογράψασθαι τὰ τῶν προφητῶν παρὰ τῆς εὐσεβοῦς ταύτης δεσποί νης ἐπιταγείς, ἔστι μὲν οὗ τὴν ἐντολὴν ἐξεπλήρωσα,

PROCEMIUM. ἐνιαχοῦ δὲ, πρὸς τὸ τελέσαι ταύτην ἠσθένησα, ἀξιῶ nere a pia imperatrice lac sum jussus; cum id κανταῦθα μὴ πικρώς κρίνεσθαι. Οὐδὲ γὰρ πάντα alicubi præstiterim, alibi vero pro mearum imbecilτὴν τρισσὴν ἀβιάστως ἐκδοχὴν παραδέχονται, ἀλλ' litate virium præstare non potuerim: quæso ne isἔστιν δ μίαν μόνην ἐπιβολὴν ἐναγκαλιζόμενα, πρὸς thuc etiam acerbiore judicio mihi vitio tribuatur. τὰς λοιπὰς, ἢ ἀμφοτέρας, ἢ θατέραν, ἀφίλως έχει Non omnia enim ejusmodi sunt, quæ triplicem hanc πάνυ καὶ δυσαρμόστως. Ἀλλὰ γὰρ τί ταῦτα τοὺς expositionem recipere commode queant; sed quædanr πολίτας ἀξιῶ; τῇ ἐπιταξάσῃ μόνῃ Θεὸς ἀρεστόν sunt, quæ unam duntaxat cum amplectantur, reliθείη τὸ ἔργον. Καὶ τὸ.. ἔχομεν. quas duas, vel alterutram omnino rejiciant, quodnullam cum bisce conjunctionem habeant, nec ullam affinitatem. Verum quid hæc ab civibus? Utinam illi soli, quæ nobis imperavit, acceptum sit istiuc quod aggredimur opus. Hoc uno contenti erimus! ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ ΤΗΣ ΕΞΗΓΗΣΕΩΣ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΠΡΟΦΗΤΩΝ PROCEMIUM EXPOSITIONIS SANCTORUM PROPHETARUM. ᾿Αρχαῖον μὲν τὸ τῆς προφητείας χάρισμα [καὶ] τῇ 3 Vetus est prophetiæ donum, et humaro ger.ert. ἀνθρωπότητι σύγχρονον. 'Αδάμ γὰρ περὶ τῆς γυναικὸς καὶ ἔγνω καὶ προεφήτευσεν, ὅτι τε Τοῦτο νῦν ὀστοῦν ἐκ τῶν ὀστῶν μου, καὶ σὰρξ ἐκ τῆς σαρ κός μου, καὶ ὅτι ἀντὶ τούτου καταλείψει ἄνθρω της τὸν πατέρα αὐτοῦ, καὶ τὴν μητέρα· ἐδόθη δὲ παρὰ Θεοῦ τῷ βίῳ εἰς κοινὴν τῶν ψυχῶν ὠφέ λειαν. Δύο μὲν γὰρ εἰσι τὰ ποιητικὰ καὶ....τικά τῆς κατὰ τὸν ὄντως ἄνθρωπον τελειότητος, ή τε θεο γνωσία, καὶ ἡ τῶν ἀρετῶν ἐργασία· ἀμφότερα γάρ ἡ προφητεία διδάσκει· τὴν μὲν θεογνωσίαν, ἐν οἷς τῶν εἰδώλων ἀπάγει, καὶ τῷ ἀληθινῷ Θεῷ προσάγει, τάς τε ἄλλας αὐτοῦ οἰκονομίας δεικνύουσα, καὶ τὴν μείζω πασῶν, ἐν σαρκί, φημί, τοῦ Υἱοῦ παρουσίαν, ἐμὲ φαίνουσα· τὴν δὲ τῶν ἀρετῶν ἐργασίαν, ἐν οἷς τὴν μὲν κακίαν διαβάλλει, τὴν δὲ ἀρετὴν εἰσηγεῖται, καὶ συνὅλως εἰπεῖν, διὰ τῆς τῶν μελλόντων ἢ λυπηρῶν ἢ ἱλα τῶν προαγορεύσεως, τόν τε νοῦν καὶ τὰ ἤθη ῥυθμίζει. Προφῆται καὶ [f. δὲ] μετὰ τὸν Ἀδὰμ τάχα μὲν καὶ ἄλλοι γεγόνεσαν ἄν· καὶ γὰρ καὶ τοῦ Λάμεχ τοὺς λόγους εἰς τὸ μέλλον τι ἐξεδέξαντο, τῆς χάριτος ένα εργούσης δι' αὐτοῦ, εἰ καὶ μὴ ἄξιος ταύτης ἦν· καὶ Νῶς δὲ μετὰ τὸ διυπνισθῆναι πάνθ' ὅσα ἐποίησ σεν αὐτῷ ὁ νεώτερα φ.. νήσας υιός, προφητικῇ χάριτι τυχὸν ἔγνω. Ο μέντοι Αβραὰμ παρ' αὐτοῦ Θεοῦ προφήτης αναγορεύεται, πρὸς τὸν ᾿Αβιμέλεχ εἰπόντος· Ἀπόδος τὴν γυναῖκα τῷ ἀνθρώπῳ.. προφήτης ἐστί· καὶ οἱ ἐξ αὐτοῦ δὲ ἐπισημότατοι. πατριάρχαι τὸ μέλλον προέγνωσαν. Ἐγγράφου μένε ται... προφητείας Μωσης κατάρξαι ώμολόγηται, ↑ Gen. it, 23. * ibid. 24. • Gen. XS, coævum Adam enim perspecta de muliere quæ gesta erant habuit, et vaticinatus est, cum dixit: Hoc nunc os de ossibus meis, et caro de carne mea'. Moxque subjecit, Propter hoc relinquet homo patrem et matrem, et adhærebit uxori suæ: idque ipsum ad communem animarnm utilitatem est humanæ vitæ divinitus tributum. Duæ enim omnino res. sunt, quæ perfectum hominem, qui vere homo sit, efficiunt, quarum altera sita est in Dei cognitione, altera in virtutum exercitatione. Utramque vero docet prophetia; Dei cognitionem in primis, eo quodab idolis homines avertat, eosque ad verum Deunr adducat, cum alia ipsius mysteria patefaciendo, tum, quod est omnium maximum, Filii in carne adventum; virtutum dein exercitationem, et quod vitium explodat, inducatque virtutem, atque per bonorum malorumque prædictionem, hominum mentem moresque componat. Alii præterea multi post Adam exstitere propheta. L.amech enim verba quidam sic accipiunt, ut ad futurum tempus referenda putent, perque ipsum operabatur divinæ gratiæ vis, etiamsi, dignus non esset, qui gratia ista. donaretur. Noe quoque somno excitus, prophetica forte gratia novit quæcunque ei filius junior fecisset. Et vero Abraham propheta declaratur ab ipsomnet Deo, cum Abimelecho dixit, Redde mulierem viro; Propheta. enim est': cæterique subinde ab co prognati patriarchæ clarissimi futurum et ipsi prospexerunt. In confesso vero est Moysem primum fuisse, qui