scindetur in duodecim partes, evadentque duodecim εἰς δώδεκα μέρη, καὶ γενήσονται δώδεκα δρύες, quercus, dicto andientes obsequentesque Deo, qui in terris appareat, cujus ope salvabitur universus terrarum orbis. Ita vita functus, sepultus est in regione sua. ἐπακοῦσαι καὶ ἀκολουθῆσαι τῷ ἐπὶ γῆς φανέντι Θεῷ, καὶ δι' αὐτοῦ σωθήσεται πᾶσα ἡ γῆ. Καὶ οὕτως θανών, ἐτάφη ἐν τῇ γῇ αὐτοῦ. ΕΞΗΓΗΣΙΣ ΕΙΣ ΤΟΝ ΠΡΟΦΗΤΗΝ ΑΜΒΑΚΟΥΜ EJUSDEM THEOPHYLACTI ARCHIEPISCOPI BULGARLE ARGUMENTUM. 131 Sunt qui dolenter ferant, cum sceleribus obnoxios, et inique agentes felicem transigere vitam conspicentur. Et alii quidem ambigunt, num humanarum rerum cura tangatur Deus. Rursum est reperire, qui credant quidem esse providentiam, ac interim tamen addubitent, num cam ad rationem cunctas res, omniaque negotia Deus, summus ille universi conditor, dispenset. Posteriorum itaque personam assumens propheta Habacuc, hæsilal saue, veluti causam, cur omnia sic contingant, discere 132 gestiens. Dilutionem ergo infert, quam ĉivini Spiritus ei suppeditavit gratia. Non enim, ut nonnulli suspicati sunt, ipse vates hoc in sese affectu laboravit, elanguitve, cætcrum ab aliis cum cogitata, tum dicta in medium promit, deque quæsitis ac dubiis institutionem affert. Quod ipsum Dei Spiritu imbutus David etiam egit: siquidem et ille personain induit indignatione æstuantem ob fecundiores impiorum hominum fortunas, dum, Mei, inquit, fere pedes concussi sunt, ac gressus mei pene sunt effusi. Nam exeandui plane adversum sceleratos, dum pacem ita peccatorum ac scelerosorum cernam. Ac talia pleraque adjiciens, quæstionum hujusmedi dilutionem submonstravit, dum Επισκόπου, episcopi, Cod. Bas. Αββακούμ, Cod. Bay. Εἰσί τινες, οι σφόδρα δυσχαιρένουσι, τοὺς ἀδικοῦν τας ευημερούντας θεώμενοι· καὶ οἱ μὲν, ἀμφι βάλλουσιν, εἰ προνοεῖται πάντων ὁ Θεός· οἱ δὲ, πιστεύουσι μὲν εἶναι πρόνοιαν· ἐπαποροῦσι δὲ, εἰ δή ποτε τοῦτον οἰκονομεῖται τὸν τρόπον τὰ πράγματα. Τούτων τῶν δευτέρων τὸ πρόσωπον ὁ προφήτης Αμ βακούμ ἀναλαβὼν, ἐπαπορεῖ μὲν, ὡς δῆθεν μαθεῖν ἐφιέμενος τὴν αἰτίαν τῶν οὕτω γινομένων· ἐπιφέρει δὲ τὴν λύσιν, ἢν ἡ τοῦ Πνεύματος χορήγησε χάρις Οὐ γὰρ, ὥς τινες ὑπέλαβον, αὐτός γε τοῦτο τὸ πάθος ὑπέμεινεν, ἀλλὰ τὰ παρὰ τῶν ἄλλων ὑπονοούμενα, η λεγόμενα, εἰσφέρει, καὶ τὴν περὶ τῶν ζητου· μένων διδασκαλίαν ἐπιφέρει. Ταυτὸ δὴ τοῦτο καὶ ὁ θεῖος Δαβὶδ πεποίηκεν· εἰσάγει γὰρ κἀκεῖνος πρός ωπον δυσχεραίνον ἐπὶ ταῖς εὐθηνίαις τῶν πονηρῶν ἀνθρώπων, καί φησιν· Ἐμοῦ δὲ παρὰ μικρὸν ἐσαλεύθησαν οἱ πόδες, παρ' ὀλίγον ἐξεχύθη τὰ δια βήματά μου, ὅτι ἐζήλωσα ἐπὶ τοῖς ἀνόμοις, εἰρή τὴν ἁμαρτωλῶν θεωρῶν. Καὶ πολλὰ τοιαῦτα προςθεὶς, ὑπέδειξε τῶν ζητουμένων τὴν λύσιν. Τοῦτο γάρ ἐστι, φησί, κόπος ενώπιόν μου,· ἕως οὗ εἰσέλθω εἰς τὸ ἁγαστήριο τοῦ Θεοῦ, καὶ συνῶ εἰς τὰ ἔσχατα αὐτῶν. Τοῦτο δὲ μαθὼν ἀπὸ τῆς τοῦ Πνεύ ματος χάριτος, συνεπήγαγε· Πλὴν· διὰ τὰς πολύVariæ lectiones et notæ. Δύναμις, potestas, Col. Ven.

EXPOSITIO IN PROPHETAM HABACUC. - CAP. I. τητας αὐτῶν, ἔθου αὐτοῖς κακά, και τὰ ἑξῆς· εἶτα subdit: Iloc enim est labor coram me, id me διδάσκων μὴ περιεργάζεσθαι τὰς θείας οἰκονομίας, valde angit, usque dum fuero ingressus in sanctuaἀλλ' ἀπλοϊκῶς ἔπεσθαι ταύταις, Κτηνώδης, φησὶν, rium Dei, et ab ipsis remotissime habitavero. Porro ἐγενήθην παρὰ σοι, κἀγὼ διαπαντὶς μετὰ σοῦ. institutus a Spiritu gratin, simul intulit: VerumΚαθάπερ γὰρ τὸ κτῆνος, φησὶ, τῷ ἄγοντι ἔπεται, μὴ tamen propter imposturas ipsorum, decrevisti eis περιεργαζόμενου πῆ βαδίζει, οὕτω δεῖ τοῖς λόγοις mala, el quæ deinceps sequuntur. Postea docens ἀκολουθεῖν· τοῦτο γὰρ ποιῶν, ἀεὶ μετὰ σοῦ ἔσομαι. nos haudquaquam curiosos divinæ dispensationis Ὅτι δὲ τὰς τοιαύτας ζητήσεις τέθεικεν, οὐχ ὡς αὐτ indagatores esse debere, verum enim simplici camı τὸς ἀμφιβάλλων περὶ τῆς Πρόνοιας, ἀλλὰ τοὺς τῶν anima revereri ac sequi: Facius sum, inquit, ἄλλων εἰσάγων λογισμούς, δηλοῖ τοῦ ψαλμοῦ τὸ προ- instar pecoris apud te, egoque semper tecum. Quemσίμιον· Ως ἀγαθὸς, φησὶν, ὁ Θεὸς τῷ Ἰσραὴλ τοῖς admodum enim jumentum sese ducentem sequitur, εὐθέσι τῇ καρδίᾳ! Ο δὲ ἀγαθὸν τὸν Θεὸν ὁμολογήσας, nihil auxie inquirens, quonam vadat: sic et me δῆλον ὅτι καὶ ἀγαθῶν εἶναι δοτήρα συνομολογεί. tuos comitari sermones convenit, quod si fecero, Τοιαῦτα καὶ ἐν ψαλμοῖς ἄλλοις, καὶ παρ' ἄλλοις προς nunquam non tecum ero. Quod vero hujusmodi φήταις εὑρίσκομεν. Τούτοι; ἔοικε καὶ τοῦ θείου David quæstiones posuerit, non est quod ipse de Αμβακούμ ἡ προφητεία. Δοκεῖ γὰρ ἐπαπορεῖν, τίνος providentia Dei dubitaverit, sed quod aliorum eum χάριν οἱ θρασεῖς καὶ αὐθάδεις ὑπὲρ τοὺς ἐπιεικε ad modum ratiocinationes adduxerit, Psalmi prinστέρους ευημερούσι, καὶ διατί τοῖς παρανομοῦσιν ἡ cipium planum facit, ubi ait: Quam bonus Israel τιμωρία κατά πόδας οὐχ ἔπεται· ἵνα ἐπαπορήσας, Deus, iis qui reclo sunt corde! Jam qui Deun εἶτα τὴν λύσιν ἐπαγαγών, τοὺς τὰ τοιαῦτα νοσοῦν- bonum esse confitetur, simul eum bonorum datoτας, καὶ τῆς Προνοίας καταγογγύζοντας θεραπεύσῃ. rem fateatur necessum est. Id genus non paucɔ Τινὲς δὲ κατ᾿ ἄλλην τινὰ μέθοδον σχηματίσαι τοὺς vel in aliis psalmis et apud alios prophetas inveλόγους τούτου; τὸν προφήτην ἐνόησαν. Ἐπειδὴ γὰρ niemus. Quibus equidem fraud dissimile est divini τῶν προφητῶν τὰ δεινὰ προαγορευόντων, ἐδυσχέ Habacus vaticinium. Videtur enim pendere animi, φαινον οἱ Ἰσραηλῖται, ὡς ἀεὶ κακώσεις ἀκούοντες qui fiat, quod prosperiore fortunæ aura temerarii καὶ θλίψεις, δείκνυσιν εὐμεθόδως αὐτοῖς ὁ προφήτης, et arrogantes, sibique placentes homines, allentur, ὅτι ἄξιοί εἰσι τοιαῦτα παθεῖν, οἷα προλέγουσιν οἱ quam mansuetudine et probitate conspicui, eccur προφῆται, διότι τάδε καὶ τάδε ἁμαρτάνουσι. Δια e vestigio supplicium non sequatur sceleratos: ut τοῦτο εἰσάγει ἑαυτὴν δυσχεραίνοντα πρὸς τὸν Θεὸν hac ratione hæsitans, deinde autem solutionem ἐπὶ τῇ τοσαύτῃ τῆς κακίας χύσει, καὶ ζητοῦντα ἐκδί- c adducens, hunc modum agrotantibus, divinæque κησιν· ἵνα δείξῃ, ὅτι οὕτως εἰσὶ πονηρὰ τὰ ἔργα Providentia obmurmurantibus, medicinam adhi αὐτῶν, εἰ καὶ αὐτοὶ μὴ αἰσθάνονται, ὥστε καὶ τὸν beat. Quidam per aliam quamdam rationem; Θεόν βλασφημεῖσθαι παρ' αὐτοῦ, ὅτι μὴ ταχεῖαν ἐπ- verba hæc facere prophetam voluerunt. Cum enim άγει τὴν κόλασιν ἐπὶ τούτοις. Αμέλει καὶ μετὰ τὰ prophetas horrenda semper vaticinari Israelitæ ἱκανῶς δυσχερᾶναι, προφητεύει, ὅτι οἱ καταφρονηταὶ gravate ferrent, ut qui perpetuo amictiones et οὐ διαδράσουσι τὴν θείαν δίκην. Ἵνα δὲ παραμυθή- calamitates a valibus sibi suis imminere audirent: σηται τοὺς Ἰσραηλίτας τούτους, προαγορεύει καὶ τὴν breviter eis ostendit propheta, quod digni sint τῶν Βαβυλωνίων κατάλυσιν, καὶ τὴν διὰ Κύρου τῶν talia pati, qualia prophetæ prænuntient, quando Ισραηλιτῶν ἐλευθερίαν καὶ ἐπάνοδον. Αἰνίττεται δὲ quidem variis modis flagitia designent. Quare καὶ τὴν καθολικὴν τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως λύτρωσιν, inducit sese ipsum succensentem Deo, ob tanἧς ἀπηλαύσαμεν διὰ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χρι tam vitiorum copiam, quærentemque ultione:: στοῦ· ἦν καὶ ἀνυμνῶν ὁ μακάριος οὗτος προφήτης, uti demonstret 133 adeo esse prava ipsorum opera πρὸς τῷ τέλει τῆς προφητείας, ᾠδὴν ποιεῖται, ἐν ᾗ (etiainsi illi non persentiscant) ut et Deus ab eo καὶ διάψαλμα εὕρηται καθὰ σὺν Θεῷ ἐπὶ τόπου vituperetur, quod non celerem propter hæc vindiγενόμενοι δείξομεν. ctam adducat. Præterea postquam satis ea agro animo tulisset, prædicit quod contemptores verbi Dei non sint evasuri divinam ultionem. Ut vero Israelitis animum addat, Babyloniorum juxta vastationem vaticinatur, Israelitarumque libertatem et reditum per Cyrum eis obventura. Ac obscure universalem bumanæ naturæ redemptionem indicat, quæ nobis per Dominum nostrum Jesum Christum obtigit, quam et beatus hic propheta celebrans, in fine prophetiæ hujus oden pandit, cui et diapsalmata insunt, perinde ac, Deo auxiliante, ad eam locum profecti, demonstrabimus. Τὸ λήμμα, ὃ εἶδεν 'Αμβακούμ ὁ προφήτης. 134 CAPUT PRIMUM. Vers. 1. Lemma, quod vidit Habbacum propheta. Λήμμα καλεῖται ἡ προφητεία, ἢ διότι λαμβάνεται Lemma, id est captio, ipsa prophetia nominatur, » Psal. Lxxi, 1. Varia lectiones et notw. Εὕρηντα:, inventa sunt. Cod. Ven. sed si ita legatur, legendum quoque plurali numero superius διαψάλματα.

sive quod accipitur ex Deo tradita, sive propter 4 ἐκ Θεοῦ δεδομένη, ἢ διὰ τὴν τῆς προφητικῆς διανοίας prophetic mentis acceptionem, ac propter ab humanis ad divinas revelationes translationem. Quod si igitur non humanitus loquitur, sed a Spiritu captus vaticinatur, satis perspicuum fit, ipsum vatem de providentia Dei nihil dubitare, verum ambigentes hunc curare velle, aut Israelitis per. suadere, quod non injuria patiantur, quæ sacri prophctæ eis prænuntient; ubi etiam dolenter fert plane, quòd non celerius Deus vindictam eis ad- «lucas, adeo delinquentibus. Quod si Habbacumn patrem excitationis sonat, si quis interpretetur, quis quaeso alius ille pater fuerit atque Princeps vitæ nostræ, Primogenitus ex mortuis, et Primitiæ corum qui dormierunt, et Pater futuri sæculi, qui per excitationem et resurrectionem bæreditatem suam accepit, et sortem partitus est? Hic secun- · dum humanitatem, accipiens a Deo Patre suo, sancti Spiritus gloriam et bonorem, ex persona humanæ naturæ luget injuriam, qua ipsa, a dæmonibus divexata, afficitur. Vide jam et voculam, Propheta, hoc est, ille a Mose prænuntiatus, qui dixit: Prophetam vobis excitabit Dominus Deus, ipsum audite” : perinde atque Joannem Pharisæi interrogabant: Prophelane tu es s? Proinde qui cunque non ipse tantum excitatur a casu peccati, verum etiam alios in tali excitatione erudire potest, quæ videt, non lunana cogitatione videt, sed a Deo illa accipit, ut cum divo Paulo dicere queat: Non ego, verum gratia Dei, quæ mecum G καὶ πάλιν, Δι' οὗ ἐλάβομεν καὶ χάριν καὶ ἀπο est; et iterum: Per quem accepimus et gratiam et muneris apostolici functionem; et: Sufficientia nostra ex Deo 98. VERS. 2. Quousque vociferaber, et non exaudies? Personam circumventi Gngit propheta, et inquit: Sæpenumero ad te clamavi, precans ut nequitiam sceleraque exstirpes, et non sum exauditus. Quandiu ergo longanimis eris? Hoc autem dictum est, ut ostendat Israelitis Deum accusautibus, quod eis semper pœnam interminetur, Deum propterea patientem esse ac longanimem, ut pravorum osores, nimirum pios, ad indignationem permoveat, ut aegre ferant, quod non celerius ultionem et cupplicia adducat. VERS. 3. Cur ostendisli mihi labores et defatigationes, ut intuear in calamitatem et impietatem? Miserationis affectu permoti, atque adeo compatientes exsistentes sancti, propter utrosque lugent, cum læsos, injuriave 135 pressos et afflictos, tum lædentes et ad calamitatem perducentes. Et fortasse propter injurios majori mœrore conficiuntur, quanto magis ad animam, pretiosissimam rem, noxa pertinet. Dicit igitur: Cur mihi ostendisti labores ac defatigationes injuste oppressorum bominum, ut intuear in ærumnam ipsorum, et impietatem injuste agentium cum eis? Quo pacto Deut. XVIII, 15. es Joan. 1, 21. λῆψιν, καὶ τὸν ἀπὸ τῶν ἀνθρωπίνων ἐπὶ τὰς θείας ἀποκαλύψεις μετανάστασιν. Ε! τοίνυν οὐκ ἀνθρωπι νως φθέγγεται, ἀλλ' ὑπὸ τοῦ Πνεύματος ληφθείς προφητεύει, εὔδηλον ὡς οὐκ αὐτὸς ἐπὶ τῇ Προνοία διστάζει, ἀλλ᾽ ἢ τοὺς διστάζοντας θεραπεῦσαι βου λόμενος, ἢ τοὺς Ἰσραηλίτας πεῖσαι, ὡς δικαίως πείσονται & οἱ προφῆται προαγγέλλουσιν. Ὅπου γε καὶ αὐτὸς δυσχεραίνει μᾶλλον, ἢ ὅτι μή τάχιον ὁ Θεὸς ἐπάγει τὴν δίκην αὐτοῖς, οὕτως ἁμαρτάνουσιν. Εἰ δὲ Αμβακούμ ἑρμηνεύεται, πατὴρ ἐγέρσεως, τίς ἂν εἴη ἄλλος οὗτος, ἢ ὁ ᾿Αρχηγὸς τῆς ζωῆς ἡμῶν, ὁ Πρωτότοκος ἐκ νεκρῶν, καὶ ᾿Απαρχὴ τῶν κεκοιμημέν νων, καὶ Πατὴρ τοῦ μέλλοντος αἰῶνος, ὃς τῇ ἐγέρσει καὶ ἀναστάσει ἀποκεκλήρωται; Οὗτος κατὰ τὸ ἀνθρώ πινον λαβὼν ἀπὸ Θεοῦ Πατρὸς τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος δόξαν καὶ τιμὴν, ἐκ προσώπου τῆς ἀνθρωπί της φύσεως οδύρεται τὴν ἀδικίαν, ἣν αὕτη πάσχει ὑπὸ τῶν δαιμόνων τυραννουμένη. Ορα δὲ καὶ τὸ, Ο προφήτης, τουτέστιν ἐκεῖνος προηγγελμένος ὑπὸ Μωσέως, εἰπόντος Προφήτην ὑμῖν ἀναστήσει Κύριος ὁ Θεὸς, αὐτοῦ ἀκούσασθε [f. σεσθε]· καθὰ Ἰωάννην Φαρισαῖοι ηρώτων· Ο προφήτης εἰ σύ; Καὶ πᾶς δὲ ὀστισοῦν οὐ μόνος αὐτὸς ἐγειρόμε νος ὑπὸ [ [. ἀπὸ ] τοῦ πτώματος τῆς ἁμαρτίας, ἀλλὰ καὶ ἄλλοις τῆς τοιαύτης εγέρσεως καθηγεῖσθαι δυ νάμενος, ἃ ὁρᾷ, οὐκ ἀνθρωπίνοις λογισμοῖς ὁρᾷ, ἀλλὰ λαμβάνων ἀπὸ Θεοῦ, ὥστε λέγειν μετὰ Παύλου Οὐκ ἐγὼ δὲ, ἀλλ' ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ ἡ σὺν ἐμοὶ· στολήν· και, "Η ικανότης ἡμῶν ἐκ τοῦ Θεοῦ. "Εως τίνος κεκράξομαι, καὶ οὐ μὴ εἰσακούσης, Σκήπτεται τοῦ πλεονεκτουμένου τὸ πρόσωπον, καί φησιν, ὅτι Πολλάκις ἐκέκραξα πρὸς σέ, δεόμενος ένα τὴν πονηρίαν ἐκκόψῃς, καὶ οὐκ εἰσηκούσθην ἕως τίνος οὖν μακροθυμήσεις; Τοῦτο δὲ εἴρηται, ἵνα δείξη τοῖς αἰτιωμένοις τὸν Θεὸν Ἰσραηλίταις, ὡς κολάσεις αὐτοῖς ἀεὶ ἀπειλοῦνται· ὅτι τοσοῦτον μᾶλλον μακροθυμεῖ, ὥστε τοὺς μισοπονήρους τῶν ἀνθρώπων εἰς ἀγανάκτησιν κινεῖν, ὅτι μὴ τάχιον ἐπάγει τιμω μίας. "Ινα τί ἔδειξας μοι πόνους καὶ κόπους, Επι βλέπειν ταλαιπωρίαν καὶ ἀσέβειαν; Συμπαθείς ὄντες οἱ ἅγιοι, δι' ἀμφοτέρους οδύρονται, τούς τε βλαπτομένους και ταλαιπωρουμένους, καὶ τοὺς βλάπτοντας καὶ εἰς ταλαιπωρίαν ἄγοντας· τάχα δὲ διὰ τούτους καὶ πλέον, ὅσῳ καὶ [ f. add. εἰς ] ψυχήν αὐτοῖς, τὸ τιμιώτατον χρῆμα, ἀποσκήπτει ἡ βλάβη. Φησὶν οὖν· Ινα τί μοι ἔδειξας τοὺς πόνους καὶ κότους τῶν βλαπτομένων ἀνθρώπων, ὥστε ἐπιβλέπειν τὴν ταλαιπωρίαν μὲν αὐτῶν, ἀσέβειαν δὲ τῶν ἀδε κούντων αὐτούς; Πῶς δὲ τὸν Θεὸν εἶπε δεῖξαι αὐτῷ ταῦτα; Η ὡς παραχωρήσαντα διὰ τὴν μακρο 93 | Cor. xv, 57. * Rom. 1, 8. 9. [ Cor. 111, Variæ lectiones et notæ. Hæc citra interrogationem efferuntur in Græc. text. Nimirum vel tanquam permittentem

CAP. I. θυμίαν τοιαῦτα γενέσθαι, καὶ μὴ ἐκκάψαντα ταῦτα· vero Detra asseveral hæc ei commonstrare? Au ἢ ὡς παρατείναντα αὐτοῦ τὴν ζωὴν, ὥστε τοιαῦτα βλέπειν. Οἱ γὰρ ἅγιοι πικραινόμενοι τὰς ψυχὰς, την ἀνάλυσιν ποθοῦσιν· ὡς ὁ Ἰωνᾶς· Καὶ νῦν λάβε, φησί, τὴν ψυχήν μου ἀπ' ἐμοῦ. Εἶποι δ' ἄν τις, ὅτι αὐτὴ ἡ ἀδικία, κόπος καὶ πόνος ἐστὶ τῶν ἀδικούντων, καὶ ἡ ἀσέβεια, ταλαιπωρία τῶν ἀσεβούντων· οὐδὲν γὰρ ἐπιπονώτερον κακίας, ἢ ἀσθενέστερον ἀσεβείας. Ορα δὲ, πῶς ἀσέβειαν καλεῖ τὴν ἀδικίαν, ἢ κατα δυσωπῶν τοὺς ἀδικοῦντας καὶ ἐκφοβῶν διὰ τοῦ πιο κροῦ τῆς λέξεως, ἢ τάχα καὶ λογισμὸν ἔχει ὁ λόγος εἰκότα. Εἰ γὰρ μὴ ὁ τρέφων τὸν ἐλάχιστον ἀδελφὸν, θεὸν οὐ τρέφει (Εφ' ὅσον γὰρ οὐκ ἐποιήσατε ἑνὶ τούτων τῶν ἐλαχίστων, οὐδὲ ἐμοὶ ἐποιήσατε)· ἀκολούθως, ἵνα μή τι πλέον λέγω, ὁ ἀδικῶν πτωχόν, Θεὸν ἀδικεῖ· ἡ δὲ εἰς Θεὸν ἀδικία, οἶμαι, ἀσέβεια. Καὶ ἡ ἀνθρωπίνη δὲ φύσις, ἐν ἱδρῶτι τοῦ προσώπου κατακριθεῖσα διὰ τὴν παρακοὴν ζῇν, καὶ ἐν λύπαις τίκτειν τέκνα, θρηνεῖ ταῦτα, ζητοῦσα τὴν ἀπαλλαζην, ἣν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἔμελλεν αὐτῇ χαρίσασθαι. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ χάριν λαβὼν ἐγείρειν τοὺς ἁμαρτάνοντας, καλεῖ τὸν Θεὸν πρὸς τὸ μηκέτι αὐτῷ δεικνύειν αὐτοὺς κοπιῶντας ἐπὶ τοῖς ἔργοις τῆς ἀνομίας, καὶ ταλαιπωρουμένους ἐν αὐτῷ τούτῳ τῷ ἀσεβεῖν εἰς Θεόν. Τοιοῦτος γὰρ ὁ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ καταπα τήσας, καὶ τὸ αἷμα τῆς διαθήκης κοινὸν ἡγησάμενος, ἐν ᾧ ἡγιάσθη, καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς χάριτος ἀνυβρίσας. el sanguinem testamenti profanant, per quem melia et injuria afficiunt”. quia veluti secedat Deus, propter longanimitatem ejus talia fiunt, nec exscinduntur? Anne qui cent vitam ejus „prorogat nt hujusmodi videat? Nam sancti animis exacerbati, resolutionem percupiunt, ut Jonas: Et nunc accipe, inquit, animam meam a me". Dixerit autem quispiam, quod ipsa injuria, defatigatio et labor sit potius injuste agentiùm, et impietas atque calamitas, impia patrantium. Nihil enim scelere laboriosius, et nibil impietate imbecillius. Proinde observa, quomodo impietatem vocat ipsam injustitiam vel Lorvum inspiciendo injuste agenics, vel terrendo ctiam ob sermonis amaruJentiam. Ac verisimilein fortasse hic sensus rationem habere queat. Etenim si qui minimum fratreni non reficit epulis, Deum non reficit: In quantum enim non fecistis uni ex minimis hisce, neque mihi fecistis ": consequitur (ne pluribus agam) quod qui inopi injurius est, Deo vim inferat. Jam injuria in Deum, ipsa, ut opinor, est impietas. Praeterea humana natura, ob mandati transgressionem, in sudore faciei vivere coudemnata, et in mæroribus parene liberos, Lec luget, quærens liberationem quam Filius Dei donaturus ei erat. Ad hæc, accepta gratia, ut excitet peccatores, Deum rogat vates, ne sibi porro ostendat in eperibus iniquitatis occupatos, et in hoc ipsum incumbentes, ut impii sint in Deum. Tales enim Filium Dei proculcant, tamen sanclificati sunt, et Spiritum gratiæ contuἘξ ἐναντίας γέγονε κρίσις, καὶ ὁ κριτὴς λαμβάτει (53'. Δείκνυσιν ὁ προφήτης, ὅτι οὐχ ὑπὲρ ἑαυ τοῦ, ἀλλ' ὑπὲρ τῆς θείας ἐντολῆς καταφρονουμένης, καὶ ὑπὲρ ἀδελφῶν κακῶς πασχόντων ἀλγεῖ Βλέποντός μου γάρ, φησὶν, ὁ κριτής δῶρα ἔλαβε, καὶ τὸν νόμον παρέβη τὸν λέγοντα· Οὐ λήψη πρόσο ωπον ἐν κρίσει, ὅτι ἡ κρίσις τοῦ Θεοῦ ἐστι. Διὰ τοῦτο διεσκέδασται νόμος, καὶ οὐ διεξάγε ται εἰς τέλος κρίσις, ὅτι ὁ ἀσεβὴς καταδυναστεύει τὸν δίκαιον ἕνεκεν τούτου ἐξελεύσεται τὸ κρίμα διεστραμμένον. Διὰ τὸ λαμβάνειν, φησί, τοὺς κριτὰς δῶρα, καὶ διὰ τὸ δυνατώτερον εἶναι τὸν ἄδικον τοῦ τὸ δίκαιον ἔχοντος, διεσκέδασται ὁ νόμος, ἀντὶ τοῦ, ἀπέρριπται, συγκέχυται, τὴν οἰκείαν φύσ σεν οὐ τηρεῖ, οὐδὲ ἡ προσήκουσα κρίσις ἐπάγεται τοῖς πράγμασιν. Ἀλλὰ πολλάκις, κἂν ἄρξηται ὁ κριτής εὐθεῖαν τὴν κρίσιν ποιεῖν, οὐκ ἐξάγει ταύτην ἄχρι τέλους ὑπὸ τῶν δώρων ἀλλαχόσε παρενεχθείς. Ος γε καὶ διὰ τοῦτο ἴσως ἄρχεται κρίνειν δικαίως, ἵνα τὸν δυνάστην ἐκφοβήσας ὡς καταδικάσων αὐτὸν, πλείω τὰ δῶρα παρ' αὐτοῦ λάβοι. Ενεκεν τοίνυν τούτου, τοῦ εἶναι δυνάστην τὸν ἄδικον, καὶ πλείω ἔχειν παρὰ τὸ δίκαιον, ἐξέρχεται ἡ κρίσις στρεβλή. • Jonæ 1, 3.»7 Matth. xxv, 45. 98 Hebr. x, 29. Judicium adversus me statuitur, et judex accipit. Innuit hic propheta, quod non super sese ipse, verum ob divini mandati contemptum, ac pro fratribus, iniqua passis, dolent. Aspiciente ne, inquit, jules munera accepit, legemque transgressus est, dicentem: Non accipies personam in judicio: nar: judicium Dei est”. Veas. 4. Propterea dispersa est lex, et non perducitur ad finem judicium, quoniam impius vim facit justo, et adversus eum polens est, eam ob rem egredietur judicium perversum. Quia, inquit, julices munera accipiunt, et quia injustus potentior est eo, qui justitiam amplectitur, dispersa est lex, il est rejecta est, confusa est, genuinam naturam non servat, neque convoniens judicium rebus adhiletur. Enimvero sæpe, 136 etiam si coeperit judex rectum judicium facere, non educet hoc ad finem usque, a muneribus alio abductus. Qui quidem et eam ob causam fortasse incipit judicare juste, ut ubi potentem consternaverit, ceu sit cum condemnaturus, plura ab eo munera capiat. Propter hoc igitur, quia potentia clarus est injustus, justoque superior est, judicium pravum egreditur; hunc ad • Deut. xνι, 19. Variæ lectiones et notæ. suam ob longanimitatem, talia fieri, neque intercipicntem hac: vel tanquam ejus vitam produccntcm, ut talia facinora cernere posset, Cod. Bav. addit κρίσιν, judicium. Λαλεί, οιnatur, Cod. Bas.

modum judicium etiam corum, qui Dominum no- Γέγονε καὶ ἡ ἐπὶ τῷ Κυρίῳ τῶν σταυρωσάντων αὐτὸν strum cruci affixerunt, peractum est adversus ipsum. Etenim in re ipsius justitia vera, judicium isthuc injustuin, adversus Christum erat. Et judex ipse Pilatus gloriam hominum accepit, quam vehementius dilexit, quam gloriam Dei. Eam ob rem impius populus vi suppressit justum, et exiit judicium adversus eum plane perversum. Pro co enim quod debebant eum ceu benefactorem suum præconiis et laudibus vehere, turpi morte condemnarunt cum. Reprehendebat autem Dominus Judros et alias, quod non recte judicarent, quando ipsum, quia paralyticum curasset in Sabbato, increparent. Dicebat enim: Si circumcisionem accipit homo in Sabbato, cur mihi indignamini, quod totum hominem in Sabbato sanami? Ne judicelis secundum fa- 1 ciem ¹. Fit etiam perversum judicium, in humano judiciario foro, nempe cujusque suo, quando mens nostra veluti munus, ipsam e passibilibus sensibus voluptatem capiens, sensibilibus vincentem calenlum adjecerit tum et hostis noster vere impius, tanquam desertor Dei, rationem nostram vi dejicit, quæ justitiam secum per Verbum Dei habet. Est autem justum, visibilia et sensibilia, ab invisibilibus poraria sunt: quæ non videntur æternum durant ³. con VERS. 5. Videte contemptores, et intuimini, et admiramini mirabilia, et obscuramini. Enarrans, quæ de transgredientibus legem in Hierusalem explicuit (nam qui in Samaria erant, jam tum captivi abducti, Babylonem habitabant) succensentis persona prepositis sermonibus, responsum ceu a Deo acceptum edit: medelam ita admovens Providentiæ divinæ obmurmurantibus, perinde quasi lento admodum gressu procedat. Adhæc Israelitis pariter subindicat, quod quæ ipsis mala Deus adducet, jure adducet, tanquam prævaricatoribus, temptoribusve sui: citra trepidationem enim delinquebant, non solum legi non obtemperantes, verum ne prophetis quidem animum advertentes, qui frequentius eis interminabantur. Ad hos jam oculos defigere præcipit, hoc est jubet ut advertant animis quæ dicantur, inque ea intueantur, id est ut considerent cum instantia et sobrietate: tumi ut obstupescant et formident minas. Admiranda enim quædam, inquit, facturus sum vobiscum.- Etenim gentem sanctam, primogenitum 137 meuni filium, nimirum vos, traditurus sum hostibus, ut nulla non dira duraque ab eis patiantur. Quid vero est, Obscuramini? pro Contegimini, occultamini, timore et pudore perculsi. Aut obscuramini, seu mali nunc este, ut boni efficiamini. Domino enim malus est obtectus, donec bonus esse, si sèse 1 Joan. vn, 24. 3 11 Cor. 1, 18. υ '4.0' κρίσις ἐξ ἐναντίας αὐτοῦ· καὶ γὰρ τῷ ὄντι δικαιοσύ. νῆς αὐτῆς ἄδικος οὖσα ἐκείνη, ἀπεναντίας ἦν. Κα! ὁ κριτής Πιλάτος ἔλαβε τὴν δόξαν τῶν ἀνθρώπων, ὴν ἠγάπησε μάλλον, ήπερ τὴν δόξαν τοῦ Θεοῦ. Διά τοῦτο ὁ ἀσεβὴς λαὸς κατεδυνάστευσε τὸν δίκαιον, καὶ ἐξῆλθε τὸ κρῖμα κατ' αὐτοῦ διεστραμμένον. 'Α:' ὧν γὰρ ὤφειλον αὐτὸν ὡς εὐεργέτην ὑμνεῖν, ἀσχήμονι θανάτῳ κατεδίκασαν αὐτόν. Ἐπητιᾶτο δὲ τοὺς Ἰουδαίους ὁ Κύριος καὶ ἄλλως, ὡς μὴ κρίνοντα; ὀρθῶς, ὅτε τὸν παράλυτον υγιάσαντι ἐν Σπεβάτῳ ἐπετίμων. Ἔλεγε γάρ· Εἰ περιτομὴν λαμβάνει ἄνθρωπος ἐν Σαββάτῳ, ἐμοὶ τί χολᾶτε, ὅτι ὅλον ἄνθρωπον ὑγιῆ ἐποίησα ἐν Σαββάτῳ; Μὴ κρίνετε κατ' ὄψιν. Γίνεται διεστραμμένη ἡ κρίσις καὶ ἐν τῷ κριτηρίῳ τῷ ἀνθρωπίνῳ, ὅτε ὁ νοῦς λαμβάνων ὡς δῶρον τὴν ἐμπαθῆ τῶν αἰσθήσεων ἡδονὴν, τοῖς αἰσθητοίς τὴν νικῶσαν ψῆφον διδῷ· τότε καὶ ὁ ἐχθρὸς ἡμῶν, ὁ ὄντως ἀσεβὴς ὡς ἀποστάτης Θεοῦ, καταδυναστεύει τὸν λόγον, ὅς τὸ δίκαιον ἔχει μεθ' ἑαυτοῦ Δίκαιον δὲ, τὸ τὰ βλεπόμενα καὶ αἰσθητά, νικᾶσθαι ὑπὸ τῶν μὴ βλεπομένων καὶ νοητῶν· τὰ γὰρ βλεπόμενα, πρόσκαιρα· τὰ δὲ μὴ βλεπόμενα, αιώνια. et intelligibilibus vinci. Nam quæ videntur, temΙδετε, οἱ κατατρονηται, καὶ ἐπιβλέψατε, καὶ θαυμάσατε θαυμάσια, καὶ ἀφανίσθητε. Διεξελθὼν 2 διεξῆλθε περὶ τῶν παρανομούντων ἐν Ἱερουσαλήμ (οἱ γὰρ ἐν Σαμαρεία ἤδη τὴν Βαβυλῶνα έχουν αἰχμαλωτισθέντες), καὶ τοῦ δυσχεραίνοντος προς που τους λόγους πραθείς, ποιεῖται τὴν ἀπόκρισιν, ὡ; ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, ἰώμενος διὰ ταύτης καὶ τοὺς τῆς Προνοίας καταγογγύζοντας, ως βραδείας· καὶ ἄλλως δὲ δεικνύων τοῖς Ἰσραηλίταις, ὅτι ὁ ἐπάξει αὐτοῖς κακά, δικαίως επάξει ὡς καταφρονηταῖς· ἀδεῶς γὰρ παρηνόμουν, οὐ μόνον τοῦ νόμου παρακούοντες, ἀλλ' οὐδὲ τῶν προφητῶν ἐπιστρεφόμενοι, συχνότερον ἀπει λούντων. Τούτοις παρακελεύεται ἰδεῖν, ἀντὶ τοῦ, προσχεῖν τοῖς λεγομένοις, καὶ ἐπιβλέψαι, τουτέστι κατασκέψασθαι μετὰ ἐπιστάσεως καὶ νήψεως, καὶ καταπλαγῆναι, καὶ δεῖσαι τὴν ἀπειλήν. Θαυμαστά γάρ, φησί, τινὰ μέλλω ποιεῖν ἐφ' ὑμῖν. Καὶ γὰρ τὸ ἔθνος τὸ ἅγιον, τὸν πρωτότοκον μου υἱὸν ὑμᾶς μέλλω παραδοῦναι τοῖς ἐχθροῖς, ὥστε πάνδεινα ὑπ' αὐτῶν παθεῖν. Τί δέ ἐστι τὸ, Ἀφανίσθητε; 'Αντί τοῦ, Ἐγκαλύψασθε, κρύβητε ἀπὸ φόβου καὶ αἰσχύ νης. Η, ὅτι Αφανίσθητε, ᾗ κακοὶ νῦν ἐστε, ἵνα ἀγαθοὶ γένοισθε. Ο γὰρ ᾗ κακός ἐστιν ἀφανιζόμενος, εἰς τὸ ἀγαθὸς εἶναι ἔρχεται· ὥσπερ ὅσον ὁ ἔξω ἀν θρωπος φθείρεται, τοσοῦτον ὁ ἔσω ἀνακαινοῦτα:. Ἐπεὶ δὲ πᾶς ὁ καταφρονῶν τοῦ Θεοῦ, οὐ βλέπει (οὐ γὰρ ἂν τοῦ οὕτως καλοῦ κατεφρόνει)· διὰ τοῦτο Variæ lectiones et notæ. Lonicerus legisse videtur διὰ τοῦ Θεοῦ Λό τοῦ, quae tamen in utroque Col. et Ven. et Β.ιν. desiderantur. Scribendum §, ut in God. Ven., non ž, ut Lonicerus legisse videtur, vertendumque, Delemini quatenus mali estis, ut boni elliciamini: qui enim, quatenus malus est, deletur, bonus esse incipit.

EXPOSITIO IN PROPHETAM HABACUC.-CAP. I. τοῖς ἐν τῷ ἁμαρτάνοντι καταφρονηταῖς λογισμοίς exerat, creperit: quemadmodum quanto exterior ἐγκελεύεται τὸ ἰδεῖν, ὅτι τὸ ὄντως καλὸν ὁ Θεός ἐστι, καὶ ἐπιβλέψαι ἐπ' αὐτὸν, καὶ μὴ ἀπατᾶσθαι ψευδεί κάλλει τῶν ὁρωμένων, μηδὲ θαυμάσαι τὰ ἀθαύμαστα βιωτικά, ἀλλὰ τὰ ὄντως θαυμάσια τὰ ἐν τοῖς οὐρα - ναῖς. Καὶ ἀφανίσθητε, φησὶν, ἀπὸ τῆς ἀνθρωπίνης ψυχῆς, οἱ καταφρονηταὶ λογισμοί, ἵνα υπεισέλθω σιν οἱ πάντα ὑποπτήσσοντες δι' εὐλάβειαν, καὶ φοβούμενοι τὸν δυνάμενον καὶ σῶμα καὶ ψυχήν παραδοῦναι τῇ γεέννῃ, καὶ διὰ τοῦτο ἐκκλίνοντες ἀπὸ κακοῦ homo corrumpitur, tanto interior renovatur 2. Quia vero omnis qui aspernatur Deum, non videt: nec enim tantum bonum aspernaretur: propterea contemplricibus in peccante cogitationibus, neque non ratiocinationibus, in mandatis dat cernere, quodl vere bonum Deus sit, ac in ipsum dirigere lumina nostra, oculosque flectere, nec decipi fallaci rerum, quæ videntur, pulchritudine, neve demiremur qua nullam admirationem mereantur in hoc vitæ nostræ cursu. Etenim quæ vere admiranda, sunt nempe coelestia. Et obscuramini, inquit, ab humana anima, vos contempiricia consilia, ut e contra subingrediantur omnia subtimescentes cogitationes per reverentiam, metuentesque cum, qui possit et corpus et animam tradere gehennæ *, eamque ob rem a malo declinantes. Διότι ἔργον ἐγὼ ἐργάζομαι ἐν ταῖς ἡμέραις ὑμῶν, ὃ οὐ μὴ πιστεύσητε, ἐάν τις ἐκδιηγήται. Οὐκ εἰς μακράν, φησὶν, ἀλλ' ἐν ταῖς ἡμέραις ὑμῶν παραδώσω ὑμᾶς τοὺς παρανόμους τοῖς ἐχθροῖς. Τοῦτο γάρ ἐστι τὸ ἔργον, ὃ ἐργάζομαι. Καὶ οἶδα μὲν, ὅτι καταφρονηταὶ ὄντες, οὐ μὴ πιστεύσητε, ἐάν τις ἐκδιηγῆται ὑμῖν. Πρὸ γὰρ τῆς πείρας τῶν πραγμάτων, τὰς ἀπειλὰς οὐδὲν ἡγεῖσθε, ὡς ψευδείς οὖσας· ὅμως τὸ ἐμαυτοῦ ποιῶν ὡς ἀγαθὸς καὶ δίκαιος, κρίνειν ἀπὸ μόνης της προγνώσεως οὐκ ἀνέχομαι. Ἀλλὰ καὶ τοῖς ἀπίστοις μέλλουσι τὰς προρρήσεις προσφέρω, καὶ τηνικαῦτα θεραπείαν οὐ δεχομένοις τας τιμωμίας ἐπιφέρω. Τάχα δ' ἂν καὶ ὁ Μονογενής νοηθείη, λέγων πρὸς τοὺς τυραννήσαντας τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως, καὶ τοῦ Θεοῦ καταφρονοῦντας δαίμονας, ὅτι ἔργον μέγα μέλλει ἐργάσασθαι, τὸ σάρκα λαβεῖν τότε ἐν ταῖς ἡμέραις αὐτῶν, τουτέστιν ἐν τῷ καιρῷ τῆς αὐτῶν εὐημερίας. Οἶδε γὰρ ἡ Γραφὴ ἡμέ ραν καὶ εὐημερίαν ὀνομάζειν· ὡς τὸν ᾿Απὸ ὕψους ἡμέρας οὐ φοβηθήσομαι· και, Ἡμέραν ἀνθρώπου οὐκ ἐπεθύμησα. Ὅτε οὖν ἡ κακία ὑμῶν κρα τήσει τῆς οἰκουμένης, ὡς διαφθαρήναι πάντας και βδελυχθῆναι, καὶ μὴ εἶναι μηδένα δίκαιον ἕως ἑνὸς, τότε σάρκα λήψομαι και ποιήσω θαυμάσια, τά τε άλλα, καὶ ἃ μεθ' ὑμῶν προδήλως ἐπεδείκνυον, ἐκβάλλων ὑμᾶς ἀπὸ τῶν ἀνθρώπων. Ἴδετε οὖν ταῦτα, καὶ ἀφανίσθητε, μηκέτι τῷ ἀέρι ἐνεξουσιάζειν φρυαττόμενοι, ἀλλ' ὑπὸ γῆν καταδυόμενοι. tur hæc et obscuramini, non amplius potestatem terram subeuntes. Nam rem ego arduam perficiam in diebus vestris, cui haudquaquam adhibebitis fidem, si quis recenseal. Non longo post tempore, inquit, sed in diebus vestris tradam vos prævaricatores hostibus. Ea est res, hoc opus, quod persequar. Ac novi quidem, quod contemptores vos minime credetis, si quis annuntiet vobis. Ante rerum namque experientiam et eventum, interminationes vos nauci ducitis, ceu vanas exsistentes: attamen quod mea interest faciens, ut bonus et justus, citra præscientiam judicare vos non sustineo. Sed enim incredulis futuris, prædictiones et vaticinia allero, ac juxta medicinam: quæ qui non accipiunt, eis panas et supplicia certe apporto. Hic fortasse et wigenitus Dei Filius intelligi queat dicere ad humanæ naturæ oppressores Deique contemptores dæmones Opus ingens operabor, rem arduam persequar, nimirum carnem assumendo, idque in diebus, hoc est in tempore felicitatis ipsorum. Nam et Scriptura diem felicitatem appellat, ut eo in loco: Ab altitudine diei non lerrefiam; et, Diem hominis non desideravi. Quando igitur scelus vestram orbem terrarum occupaverit, ut adeo corrumpantur omnes, et in exitium vergant, ut ne unus quidem justus relictus sit, tum carnem ego accipiam, faciamque admiranda, cum alia, tum ea quæ de me palam prophetæ vaticinati sunt, ejiciens vos ab hominibus. Videte igivestram in aere exercendo gloriantes, sed sub Διότι ιδού ἐγὼ ἐξεγείρω τοὺς Χαλδαίους, τὸ ἔθνος τὸ πικρὸν καὶ τὸ ταχινὸν, τὸ πορευόμετον ἐπὶ τὰ πλάτη τῆς γῆς, τοῦ κατακληρονομήσα σκηνώματα οὐκ αὐτοῦ. Εἰπὼν, ὅτι Ἐν ταῖς ἡμέραις ὑμῶν, ἐπειδὴ καὶ τοῦτο πλάτος έχει, φησίν, ὅτι Ιδού· οὐ βραδύνω γὰρ, ἀλλ᾽ Ἰδοὺ ἐγὼ ἐξεγείρω, ὁ πάντα ἰσχύων, ὁ μηδένα δεδιώς. Φοβερὸς ὁ λόγος· • 1 Cor. 1, 16. • Matth. x, 28. VERS. 6. Propterea ecce ego excito Chaldæos, gentem amaram et celerem, proficiscentem super latitudines 138 terra, hæreditatem adleat habitaculorum, quæ non sunt ejus. Cum dixisset, In diebus vestris: cum et hoc latitudinem habeat, adjicit: Ecce non tardabo, sed enim ego, qui omnia possum, excitabo: ego, • Psal. LV, 4. • Jerem. xxvi, 22. Vario lectiones et notæ. Αντεισέλθωσιν, vestrum loco ingrediantur, Cod. Bav. Codex Ven. addit; τῷ γὰρ φόβῳ Κυρίου ἐκκλίνει πᾶς ἀπὸ κακοῦ, Domini enim timore declinat quivis a malo. Λέγει, dicit. Cod. Ven. "Οτε ούν, φησίν, quando igitur, ait, Cod. Ven. Tum ea quæ palam apud vos ostendi. Ita Gra ca sonant. Deest ιδού, ecce, in cod. Bas.

inquam, qui neminem metuo. Territicus profecto τίς γὰρ ὑποστήσεται τὸν ὑπὸ Θεοῦ ἐξεγειρόμενον; sermo. Quis enium sufferre queat a Deo excitatum? ᾿Αλλὰ καὶ φύσει εἰσὶ πικροί· ἐπίτασις καὶ τοῦτα At natura etiam acerbi sunt: et hoc ad intentio- ᾿Αλλὰ καὶ ταχινει· ἱππόται γάρ· ὥστε μηδένα καιnem et exaggerationom facit. Præterea celeres sunt ρὸν ἐνδιδόναι ὑμῖν πρὸς τὸ ἀντιπαρασκευάσασθαι, Chaldari: equites enim sunt, ut ne tantillum vobis ἢ πρὸς τὸ φυγεῖν. ᾿Αλλὰ καὶ συνήθεις εἰσὶ καὶ σύν temporis permittant, quo vestras in eos copias ar- τροφοι τοῖς πολέμοις· πορεύονται γὰρ ἐπὶ τὰ πλάτη mare possitis, vosve ad fugam parare. Adhæc as- τῆς γῆς, τουτέστιν ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν, οὐ τὴν πλη sueti sunt bellis, et in iis educati. Nam profici- στον μόνην καὶ τοῦτο ἔχουσιν ἔργον. Οὐ γὰρ scuntur super latitudines terræ, hoc est super εἶπε, Τὸ πορευθὲν, ἀλλὰ τὸ πορευόμενον. Καὶ universam terram, non Palæstinam tantum: at- οὐ διαρπάζουσι μόνον τὰς ἀλλοτρίας χώρας. que hoc est ipsis opus exsequendum. Nec enim εἶτα ὑποστρέφουσιν, ὥστε εἶναι ὑμῖν ἐλπίδας τοῦ dixit gentem profectam, sed proficiscentem. Nec πάλιν τὰς πατρίδας ὑμῶν καθέξειν· ἀλλὰ σκοπός alienas tantum regiones diripiunt, ac deinde re- αὐτοῖς τὸ κατακληρονομεῖν τὰς χώρας, καὶ οἰκειοῦvertuntur, ut in spem veniatis, vos patriam ve‐ σθαι τὰ σκηνώματα, τὰ μὴ ὄντα πρότερον αὐτῶν. stram denuo recepturos: verum hic eis scopus, Καὶ ὁ Κύριος δὲ σαρκούμενος, τοὺς Χαλδαίους Μάν hac mens est, ut hæreditario terras occupent, ut- γους ἐξήγειρεν, οι πικροί πρότερον ὄντες καὶ ὠμε, que inhabitent sedes antehac non suas. Porro καὶ ταχινοὶ τοῦ ἐκχέαι αἷμα, καὶ τὴν πλατείαν ὁδεύου. Dominus incarnatus Magos excitavit Chaldæos, τες ὡς φιλήδονοι, καὶ φιλόχρυσοι, ἦλθον πρὸς αὐτὸν, qui amari antea exsistentes et crudi, et veloces ad ὥστε προσκυνῆσαι αὐτῷ, καὶ κατακληρονομῆσαι τὰ effundendum sanguinem', ac per latam iter fa- ἐν οὐρανοῖς σκηνώματα, ἃ οὐκ ἦσαν αὐτῶν πρό cientes, ceu voluptatum, aurique amantes, vene- τερον. ᾿Αλλὰ καὶ σύμπαντα τὸν ἐθνικὸν λαὸν, ὃς διά runt ad Christum, ut aderarent ipsum, et cœlestia τῶν Χαλδαίων δηλοῦται, εἰς πίστιν ἐξήγειρεν ὁ σαρhabitacula bæreditarent, quæ antea ad ipsos non κωθείς Κύριος, καὶ τὸ μέγα ἔργον ἐργασάμενος τοῦτο. pertinebant. Imo el universas gentes quæ per Ομολογουμένως μέγα ἐστὶ τὸ τῆς εὐσεβείας μυστή Chaldæos accipiuntur, ad fidem excitavit incarna- ριον, Θεὸς ἐφανερώθη ἐν σαρκί. Οὗτοι τοίνυν πικρο tus Dominus, magnum isthuc opus operatus. ὄντες, ὡς τὸν ἰὸν τοῦ ὄφεως ἔχοντες, διά τε τὰς ἀσε Aperte palam enim 'magnum est pietatis myste- δείας καὶ ἄλλας ἁμαρτίας, ταχινοὶ εἰς μετάνοιαν ἐγέrium, Deum manifestatum esse in carne. Proinde νεντο· καὶ ἐπορεύθησαν ἐπὶ τὰ πλάτη τῆς θείας Γραφῆς, isti amari, ceu venenum serpentis habentes, pro- ἢ τῆς Ἐκκλησίας, μὴ εἰς ἐν πρόσωπον τὴν θεοσέβειαν per et impietatem et alia peccata, veloces ad re- στενοῦντες, ἀλλ᾽ εἰς τρία ὁμοούσια πλατύνοντες· καὶ sipiscentiam translati sunt, animi sui sententia μὴ κατὰ τὸ γράμμα μόνον, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὸ πνεῦμα permutata: et profecti sunt per lates Scripturæ νοοῦντες τας Γραφάς, ὥστε τρισσῶς αὐτὰς ἀποdivinæ campos, vel Ecclesiæ, non ad unam tautum γράφεσθαι, κατὰ τὸ τῆς παροιμίας παράγγελμα, personam cultum Dei anxie torquentes, verum ad ὥστε κατακληρονομήσαι τὸν νόμον καὶ τοὺς προ tres homousias, hoc est, ejusdem substantiæ par- φήτας, ἐν οἷς ἡ χάρις τοῦ Πνεύματος κατεσκήνου, ticipes, ´dilatantes: non juxta litteram solum- μὴ ὄντα πρότερον αὐτῶν· τοῖς γὰρ Ἰουδαίοις ἐδόθησαν mole, verum et secundum spiritum Scripturas μόνοις. Εγνώρισε γάρ, φησί, δικαιώματα καὶ intelligentes, ut tripliciter juxta proverbii sanda- κρίματα αὐτοῦ τῷ Ἰσραήλ· οὐκ ἐποίησεν οὕτως tum describantur, et ita cum legem, tum prophe- παντὶ ἔθνει, καὶ τὸν νόμον αὐτοῦ οὐκ ἐδήλω tas in hæreditatem accipiant, in quibus gratia σεν αὐτοῖς. Καὶ ἄλλως δὲ, ἔθνος ὠμὸν καὶ πικρὸν Spiritus recubabat, quæ antea ad eos non pertine- ὁ Σατανᾶς, καὶ οἱ ὑπ' αὐτὸν δαίμονες, οὓς ἐξεγείρει bant; solis enim Judæis tradita fuere. Manifestavit Θεὸς δι' αὐτοῦ, εἴ τις κατὰ Παῦλόν ἐστιν, ἐπὶ τοὺς enim, inquit, justificationes et judicia sua Israeli: ἁμαρτάνοντας, παραδιδοὺς αὐτοὺς τούτοις, εἰς ὅλε non fecit sic omni genti, et legem suam non aperuit θρον τῆς σαρκὸς, ἵνα τὸ πνεῦμα σωθῇ. Οὗτοι, ἔνθα ris". Alias vero, geus amara el atrox est ipse Sa- μὲν εὕρωσι στενὴν ὁδὸν καὶ τεθλιμμένην πύλην, οὔτε tanas, et qui sub ipso sunt dæmones, quos excitat Deus per eum, qui juxta Paulum peccantes tradit hisce, ad internecionem carnis, ut spiritus servetur. Qui ubi invenerint angustum iter et constriclass portam, non eo proficiscuntur, neque 139 ingrediuntur ubi vero reperiunt mortuæ prudentiæ vitæque remissæ et aperte πορεύονται ἐκεῖ, οὔτε εἰσέρχονται· ἔνθα δὲ τὸ πλάτης γεηροῦ φρονήματος καὶ βίου ἀνέτου καὶ ἡπλω μένου, ἐκεῖ πορεύονται, καὶ κατακληρονομοῦσι τὰ σκηνώματα, καὶ σώματα τῶν ἀνθρώπων, ἃ ὡς πλάσματα ὄντα Θεοῦ, οὐκ ἦσαν αὐτῶν. latitudinem, illuc cunt, et hæreditate veluti occupant habitacula et corpora hominum, quæ ceu figmenta et opera Dei, ipsorum non erant. • Psal. x111, 3. 8 Psal. CXLVII, 19 20. Variæ lectiones et notæ. Περισσῶς, perperam, Cod. Ven. Pro verbis his, οὐ τὴν πλησίον μόνην, non vicinam tantum, Lonicerus legisse videtur Παλαιστίνην, cum Palastinam verterit. Graeca verba, το πλάτος γεηροῦ φρονήμα τος, latitudinem terrena mentis, sonant.

Φοβερὸς καὶ ἐπιφανής ἐστι. Τίς; Ἢ πάντως ὁ Λ βασιλεὺς τῶν Χαλδαίων, ὁ Ναβουχοδονόσορ τυχόν, δς τόν τε Ισραὴλ εἷλε καὶ ἐνέπρησεν Ουτος φοβερός ἦν καὶ τοῖς ἔργοις, ἀλλὰ καὶ ἐπιφανής, τουτέστιν ἔνδοξος, καὶ ἐπίσημος, ἱκανὸς καὶ ἀπὸ τῆς φήμης μόνης ἐκδειματῶσαι πάντας τοὺς ἀκούοντας. Ἐξ αὐτοῦ τὸ κρῖμα αὐτοῦ ἐστι. Τουτέστιν, οὐ νόμοις ἀκολουθεῖ ώστε κατ' ἐκείνους κρίνειν, τόδε μὲν δεκτόν, τόδε δὲ ἄδεχτον· ἀλλὰ κατὰ τὸ δόξαν αὐτῷ κρίνειν· καὶ ὁ ἂν ἐνθυμηθείη, ἐκεῖνο νόμος αὐτῷ ἐστι. CAP. I. VERS. 7. Terribilis et conspicuus est. Quisnam ille? Omnino fortasse rex Chaldaeorum Nabuchodomosor, qui Israelem cepit et incen.lit. Is igitur vel operibus ipsis terribilis erat atque conspicuus, Iroc est, illustris, celebris, gloriosus et iusignis, adeo ut vel sola fama perterrefacere omnes, qui audirent, posset. Ex ipso judicium ejus est. Huc est, non legibus innititur, ut secundunt illas sententiam ferat, hoc nempe amplectendum, illud vero rejiciendum esse, verum secundum quod quidquam ei visum est, judicat: et quod cogitaverit, isthuc ci legis vice fungitur. Et lemma ejus ex ipso egredietur. Chaldæis in more erat ante bella consilium ex vatibus petere, Καὶ τὸ λῆγμα αὐτοῦ ἐξ αὐτοῦ ἐξελεύσεται. Ἐπειδὴ τοῖς Χαλδαίοις ἔθος ἦν πρὸ τῶν πολέμων μαντεύεσθαι, καὶ μάγῳ τέχνῃ πειρᾶσθαι προμανθά- Bet magos arte tentare, ut prædiscerent prælii νειν τὸ τῆς μάχης τέλος, φησίν, ὅτι τὸ λῆμμα αὐτοῦ, τουτέστιν ἡ πρόῤῥησις καὶ μαντεία ἡ περί τοῦ πολέμου, οὐκ ἐξ ἀλλοτρίων μάντεων ἔσται αὐτῷ πορέωθεν συγκαλουμένων, ἀλλ' ἐξ αὐτοῦ, τουτέστιν, ἐκ τῶν αὐθιγενῶν καὶ ἐγχωρίων μάγων, οἱ μᾶλλον καὶ τοῖς ἄλλοις ἔθνεσιν αὐχοῦσι προσημαίνειν τὰ μέλλοντα. Οὕτω καὶ Βαλαὰμ ἀπὸ Μεσοποταμίας μετεκλήθη ὑπὸ Βαλάκ. Η καὶ οὕτως· Κρίμα λέγει τὴν ἐκδίκησιν, ἣν κατὰ τοῦ Ἰσραηλίτου λαοῦ ὁ Θεὸς ἐψηφίσατο, καί φησιν, ὅτι τὸ κρῖμα αὐτοῦ, τουτέστι τοῦ Ἰσραηλιτικοῦ λαοῦ, ἡ δίκη ἣν κατεκρίθη δοῦναι ὡς παροργίσας τὸν Θεὸν, καὶ τὸ λήμμα αὐτοῦ, τουτέστιν ἡ προφητευθείσα κατ' αὐτοῦ ἀπόφασις, ἐξ αὐτοῦ ἐξελεύσεται, τοῦ τῶν Βαβυλωνίων δηλαδή βασιλέως, ὅ ἐστι, τέλος λήψεται καὶ ἐνεργηθήσεται. Ἀλλὰ καὶ ὁ ἐξ ἐθνῶν λαὸς φοβερός ἐστι λοιπὸν τοῖς δαίμοσι καὶ ἐπιφανής, ὡς σημειωθεὶς τῷ φωτὶ τοῦ προσώπου τοῦ Θεοῦ, καὶ ἄνωθεν ἔχων τὴν λαμπρό τητα διὰ τῆς ἐπιφανείσης πᾶσιν ἀνθρώποις χάριτος τοῦ Θεοῦ. Καὶ οὔτε νόμου ἀκούσαντες, οὔτε προφη τῶν, οἴκοθεν ἔκριναν τὸ καλὸν, καὶ τῇ πίστει προσέδραμον. Καὶ τὸ λήμμα δ ἐλήφθησαν ὑπὸ Χριστοῦ, προσληφθέντες εἰς τὴν αὐτοῦ Ἐκκλησίαν, τῆς αὐτῶν προαιρέσεως ήν. Καὶ ὁ Σατανᾶς δὲ, παραλαβὼν τοὺς ἁμαρτάνοντας εἰς σωφρονισμόν, φοβερός ἐστι, καὶ ἐμφανῆ τὴν οἰκείαν κακίαν ενδείκνυται, ούτω καταχρώμενος τῷ θείῳ πλάσματι, καὶ διὰ τούτων ἐπισ φαίνων τὴν πρὸς τὸν Πλάστην δυσμένειαν. Εξ αὐτ τοῦ τοίνυν τούτου καὶ τὸ κατάκριμα αὐτοῦ inimicitias prodens. Ex hoc igitur ipso, condemeventum. Ait ergo quod Lemma ejus, hoc est praedictio et vaticiniumn de bello, non ex alienis ratibus ei obveniet, ex longinquo accitis, sed ex ipso: hoc est ex indigenis et suæ patriæ magis, qui præ cæleris gentibus de futurarum rerum prædictione gloriantur. fluue ad molumn Balaam a Mesopotamia accersitus est a Balac. Vel sic accipi etiam poterit, quod judicium vocet ultionem, quan contra Israeliticum populum Deus decrevit: unde inft, quod judicium ipsius, hoc est, Israelitici popull poena, ad quam condemnatus est, propterea quod concitaverit ad iram Deum: et lemma ejus, id est, prædicta adversus ipsum sententia, ex ipso r egredtetur, Babyloniorum videlicet rege, hoc est, finem accipiet, et efficaciter consummabitar. Quin etiam gentium populus terribilis est et conspicuus in posterum dæmonibus, ceu signatus lumine faciei Dei, et a supernis habens splendorem, per quæ omnibus hominibus illuxit, gratiam Dei. Et cum neque legem, neque prophetas audiissent, per sese domi judicarunt, quod bonum esset, et fide accurrerunt. Et lemma, seu consilium (quo a Christo capti sunt, accepti in ejus Ecclesiam) corum voluntatis erat. Quin etiam Satanas assumptis peccatoribus ad castigationem, terribilis est et horrendus, et conspicuam propriam malitiam ostendit, adeo abutens divino figmento seu creatura, per hoc suam anini erga Conditorem iracundiam et ἐστι, καὶ ὁ ἄνθρωπος ἐν λαμβάνει εἰς παιδείαν, ἐξ αὐτοῦ ἐξελεύσεται, τουτέστιν, οὐκέτι ὑποχείριος ἔσται αὐτῷ· παιδεύεται γὰρ πάντως ἵνα τῶν ἔργων αὐτοῦ ἀποστῇ, καὶ τὸ πνεῦμα σωθῇ. Οὕτως ὁ ἐχθρὸς τῆς ἀρετῆς καὶ ἐκδικητὴς αὐτοῦ γίνεται. Καὶ ἐξαλοῦνται ὑπὲρ παρδάλεις οἱ ἵπποι αὐτ τῶν, καὶ ὀξύτεροι ὑπὲρ τοὺς λύκους τῆς ᾿Αραnatio ipsius est: et homo, quem ad castigationem suscipit, ex ipso egredietur, hoc est, non porro ei subjicietur: castigatur enim omnino, ut ab operibus ejus desistal, et 140 spiritu servetur. Sic hostis virtutis, et ultor virtute præditi, Satanas constituitur. VERS. 8. Equi ipsorum, pardos saliu vincent, eruntque celeriores lupis Arabiæ. Cum dixissct ceVariæ lectiones et notæ. "Ος τήν τε Ιερουσαλὴμ εἶνε καὶ τὸν ναὸν ἐν έπρησε, qui Jerusalem cepit, atque templum incendil, Col. Ven. 67) Ενδειματώσαι, Cod. Bav. 'Ακολουθών, Cod. Bay. Πρὸς τὸ μανθάνειν, ad discendum, Cod. Ven. Κρίμα, judicium, Codl. Bar.

lerem esse gentem Chaldorum, docet jam quomodo βίας. Εἰπὼν, ὅτι ταχινόν ἐστι τὸ τῶν Χαλδαίων sint celeres, idque per equorum velocitatem, quos et pardos saltu exsuperare confirmat. Quoniam autem pardi saltus non ita in longum pervenit, adjicit et alteram comparationem, inquiens, equos Babyloniorum Celeriores esse Arabiæ lupis. Fertur enim lupos Arabicos celerrime, quod forte occurrerit, corripere, ac dum persequatur eos quispiam, capi non posse, id quod in pardis non contingit. Et equites ejus accingentur equitatu suo itineri, et accelerabunt cum impetu e loginquo, et volabunt instar aquila expetentis cibum. Per hac robur juxta ac celeritatem ob oculos ponit, quodque ex altioribus in ipsos deferentur. Ut enim aquila inter volatilia et fortis est et velox, praesertim cum famelica expetiverit alimoniam, exque altioribus locis delata, cum impetu suo irruens intolerabilis sit: sic et Chaldæorum equites, nedum potentes sunt et robusti, sed veloces etiam propter equos, alacresque et cupidi ad depopulandum, devorandum et absumendum urbes, ex alto nimirum ingruentes. Ego enim, inquit, excitabo ipsos. Insuper equestris antea populi gentium disciplina, superbusque fastus, exsiliet ex errore, saltuque suo, vincet Judæorum principes, qui pardi et lupi Arabiae vocati sunt, veluti elferi et sanguine gaudenbiæ tes. Praeterea equites talis populi apostoli sunt, qui sederunt super irrationali ipsorum fremitu fastuve, ipsumque sibi subjugarunt. Vehemente limpetu current, et accelerabunt a longe, ab Israel enim ad gentes secesserunt, et volabunt instar aquile, qui Christus est, cujus cibus est salus lominum. Sed et peccantium et eorum qui erudiuntur equi, hoc est, mulierosæ et vesanæ ratiocinationes, exsilient a tali affectione, ut etiam spirituales pardos, dæmones ipsos saltus celeritate exsuperent, nec ab ipsis porro comprehendantur. Equites talium equorum, mens et ratio, qui ascenderunt concupiscibilem partem, longe removebuntur a prioribus afectibus, ac temperantiæ et castitatis alis levigati, ac in sublime levəti, in cœlos usque, ubi Christus est, volabunt, ut superna tantum cupientes, cumque illo agentes, alacriter ferantur al ligni vitæ usum. VERS. 9. Consummatio ad impios perveniet, resistentes faciebus suis ex adverso. Talibus Chaldæis exsistentibus, quales eos hactenus descripsit, consummatio ad impios qui in Hierusalem Deo resistunt, et in faciem impudenter ei adversantur, per - veniet: sive 141 quod Chaldai illos gladio consummabunt, qui ipsis in faciem belligerando reluctabuntur: ultro enim accedentes et transfugas, ac suapte sponte servitutem sub illis subeuntes, vita donabunt. Quod et ab Jeremia discimus. Præterea et super Judæos consummatio et finis pervenit, qui impii exstiterunt in unigenitum Dei Filium, restiteruntque ipsi, non quidem clam, sed aperte palam ma. gna loquendi fiducia et libertate, ut adeo dicerent: ἔθνος, διδάσκει νῦν, πῶς εἰσι ταχεῖς, καὶ ὅτι διὰ τὴν τῶν ἵππων ὀξύτητα, οὓς καὶ ὑπὲρ παρδάλεις ἐκπηδἂν φησιν. Ἐπειδὴ δὲ τὸ πήδημα τῆς παρδάλεως οὐκ ἐπιπολὺ διήκει, προστίθησι καὶ ἑτέραν σύγκρι σιν, καί φησιν, ὅτι Ὑπὲρ τοὺς λύκους τῆς Ἀῤῥα βίας εἰσὶν οἱ ἵπποι τῶν Βαβυλωνίων ἐξεῖς· οἱ γὰρ Αῤῥάσιοι, λύκοι λέγονται ὀξύτατοί τε τὸ προπτυχών διαρπάζειν, καὶ ἐπιδιωκόμενοι, ἀκατάληπτοι εἶναι, 8 ταῖς παρδάλεσιν οὐκ ἔστι. Καὶ ἐξιππάσονται οἱ ἱππεῖς αὐτοῦ, καὶ ἐρμή- · σουσι μακρόθεν, καὶ πετασθήσονται ὡς ἀετὶς πρόθυμος εἰς τὸ φαγεῖν. Διὰ τούτων καὶ τὴν φύ μην ὁμοῦ καὶ τὸ τάχος δείκνυσι, καὶ ὅτι ἐκ τῶν ὑψη λοτέρων ἐπενεχθήσονται αὐτοῖς. Ωσπερ γὰρ ὁ ἀετὶς και ῥωμαλέον ἐστὶν ἐν πτηνεῖς καὶ ταχύτατον, καὶ μάλιστα όταν καὶ πεινῶν προθυμῆται πρὸς τὸ φαν γεῖν, καὶ ἐκ τῶν ὑψηλοτέρων καταφερόμενος, ανα υπόστατός ἐστιν· οὕτως καὶ οἱ ἱππεῖς τῶν Χαλ δαίων, οὐ μόνον δυνατοί εἰσιν, ἀλλὰ καὶ ταχιν διὰ τοὺς ἵππους, καὶ πρόθυμοι εἰς τὸ ἐκπορευθῆναι καὶ καταφαγεῖν, καὶ ἐκδαπανήσαι τὰς πόλεις, καὶ υψόθεν καταφερόμενοι. Εγώ γάρ, φησίν, ἐπεγείρα αὐτούς. Καὶ τοῦ ἐξ ἐθνῶν δὲ λαοῦ τὸ πρὶν ἱππικὸν καὶ ἀγέρωχον φρύαγμα, ἐξαλεῖται ἐκ τῆς πλάνης, ὑπὲρ τοὺς τῶν Ἰουδαίων ἄρχοντας, οι παρδάλεις καὶ λύκο; Αῤῥασίας ἐκλήθησαν, ὡς θηριώδεις καὶ αἱμοχαρείς. ᾿Αλλὰ καὶ οἱ ἱππεῖς τοῦ τοιούτου λαοῦ, οἱ ἀπόστο λοι, οἱ ἐκάθισαν ἐπὶ τὸ ἄλογον αὐτῶν φρύαγμα, και ὑπέταξαν αὐτὸ, συντόνως δραμοῦνται καὶ ὁρμήσου:: μακρόθεν (ἀπὸ γὰρ Ἰσραὴλ εἰς τὰ ἔθνη ἐχώρησαν), καὶ πετασθήσονται, ὡς ἀετὸς Χριστός, οὗ βρώσις ἐστιν ἡ σωτηρία τῶν ἀνθρώπων. Ἀλλὰ καὶ τῶν ἁμαρτανόντων καὶ παιδευομένων οἱ ἵπποι, τουτέστιν οἱ θηλυμανεῖς λογισμοί, ἐξαλοῦνται ἀπὸ τῆς τοιαύ της ἐμπαθείας· ὥστε ὑπὲρ τὰς νοητάς παρδάλεις τοὺς δαίμονας γενέσθαι, καὶ μηκέτι αὐτοῖς ἐφικτούς εἶναι. Οἱ δὲ ἱππεῖς τῶν ἵππων τούτων, ὁ νοῦς καὶ ὁ λόγος, οἱ ἐπέβησαν τοῦ ἐπιθυμητικού μέρους, μα κρόθεν γενήσονται τῶν προτέρων παθῶν, καὶ τοῖς τῆς σωφροσύνης καὶ ἁγνείας πτεροῖς κουφιζόμενοι, πετασθήσονται εἰς οὐρανοὺς, οὗ ὁ Χριστὸς ὥστε τὰ ἄνω φρονεῖν, καὶ σὺν ἐκείνῳ εἶναι, καὶ προθυμεῖσθαι πρὸς τὸ φαγεῖν τὸ ξύλον τῆς ζωῆς. Π Συντέλεια εἰς ἀσεβεῖς ἥξει ἀνθεστηκότας προς ώποις αὐτῶν ἐξ ἐναντίας. Τοιούτων, φησί, τῶν Χαλδαίων ὄντων, οἴους ὁ λόγος ὑπέγραψε, συντέλεια ἥξει ἐπὶ τοὺς ἐν Ἱερουσαλὴμ ἀσεβεῖς, τοὺς ἀνθεστη κότας τῷ Θεῷ κατὰ πρόσωπον καὶ ἀναιδῶς αὐτῷ ἐναντιουμένους. Η ὅτι οἱ Χαλδαῖοι ἐκείνους συντελέ σουσι τοὺς ἀνθεστηκότας αὐτοῖς καὶ εἰς πρόσωπ πολεμοῦντας. Τοὺς γὰρ προχωροῦντας καὶ αὐτομο λοῦντας, καὶ τὴν ὑπ' αὐτοὺς δουλείαν αὐθαιρέτως ὑποδυομένους, ἀνέτου; ζῇν ἑάσουσιν· ὅ καὶ ἀπὸ τοῦ Ἱερεμίου μανθάνομεν. Καὶ ἐπὶ τοὺς Ἰουδαίους δὲ συντέλεια ἧκε, τοὺς ἀσεβήσαντας εἰς τὸν μονογενή τοῦ Θεοῦ Υἱὸν, καὶ ἀντιστάντας αὐτῷ, οὐ κρύβος, ἀλλ᾽ ἀναφανδόν και πεπαρρησιασμένως, ὥστε καὶ

CAP. I. εἰπεῖν· 'Αρον, άρον, σταύρωσον αὐτόν. Αλλὰ καὶ Tolle, tolle, crucifige ipsum. Ad lac, in singulos τῶν καθ' ἑκάστην ἁμαρτανόντων και παρανομούν των, τέως μὲν φείδεται ὁ Θεός, ἕως ἂν μετριώτερον τὴν κακίαν μετίωσιν· ὅταν δὲ ἐκρήξωσι ταύτην, ὥστε πεπαρρησιασμένως ἀσεβεῖν, τηνικαῦτα ἐπάγει αὐτοῖς τὴν συντέλειαν. Καὶ συνάξει ὡς ἄμμον αἰχμαλωσίαν. Ἐπειδὴ οἱ Ἰσραηλῖτα: ἀφέντες Θεὸν καὶ τὴν ἐκείνου βο θειαν, τῷ οἰκείῳ πλήθει θάρρουν, φησίν, ὅτι Κά πολλοὶ γενήσεσθε, ὥστε καὶ ἄμμα παρεικάζεσθαι, ὁ Βαβυλώνιος βασιλεὺς αἰχμαλώτους ὑμᾶς ποιήσε ται. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ ἐξ ἐθνῶν λαός, τελειωθέντες ἐν Χριστῷ, καὶ ἄλλος ἄλλου διδάσκαλοι γενόμενοι, πολλοὺς αἰχμαλωτίσουσιν εἰς τὴν ὑπακοὴν τοῦ Χρι στοῦ & dies peccantibus delinquentibusque eatenus parcit Deus, quatenus parcius ctiam vitia et flagitia perpetraverint. Quando vero perfregerint, et ad scelera adeo proruperint, ut libere, cumque fiducia impie agant, tumn denum adducit eis Deus finem, et perdit eos. Et colliget veluti arenam captivitatem. Quoniam Israelita, posthabito Deo, ejusque auxilio, in propria multitudine confidebant, ait: Etsi tantæ copiæ vestræ totque fuerint, ut vel arenæ numerum adæquetis, Babylonius tamen ille rex captivos vos ducet. Quinetiam gentium populus, in Christo consummati, et alter alterius doctores facti non paucos non capient ad obedientiam Christi. VERS. 10. Et ipse in regibus deliciabitur tyrannique ludicra ipsius erunt: et cuicunque munitioni illudet, et aggere congesto, obtinebit eum. Quia Israelite propriis regibus fidebant, ac finitim's eliam accurrebant, sive reges essent, hoc est justis legibus reipublicae praressent, sive tyranni, hoc est inique et violenter præter jus et fas sceptris potirentur, eorumque viribus et socialibus arms inniterentur, neque quicquam auxilio Dei: subjungit, quod omnium illorum dominabitur Nabuchodonosor, omnibus superior erit, omniumque victor, cunctisque facile praestabit, delicias arbitrabitur, citra sanguinem etiam omnes supcrabit. Ilunc enim ad modum Jechoniam vinctum Καὶ αὐτὸς ἐν βασιλεῦσι τρυφήσει, καὶ τύραν νοι παίγνια αὐτοῦ, καὶ αὐτὸς εἰς πᾶν ἐχύρωμα εμπαίξεται, καὶ βαλεῖ χῶμα, καὶ κρατήσει αὐτοῦ. Ἐπειδὴ οἱ Ἰσραηλῖται τοῖς οἰκείοις βασιλεῦσιν ἐθάρξουν, καὶ τοῖς πλησιοχώροις δὲ προσο έτρεχον, εἴτε βασιλεῖς ἦταν, τουτέστι ἐννόμω; ἄρχον τες, εἴτε τύραννοι, παρανόμως καὶ βιαίως κρατοῦντες, καὶ τῇ αὐτῶν δυνάμει και συμμαχίᾳ ἐθάρξουν, καὶ οὐ τῇ τοῦ Θεοῦ· φησίν, ὅτι ὁ Ναβουχοδονόσορ ῥᾳδίως περιἔσται τούτων τῶν βασιλέων, καὶ τρυφὴν ἡγήσεται καὶ ἀναιμωτί πάντων κρατήσει. Οὕτω γοῦν καὶ τὸν Ἰεχονίαν δεδεμένον απήγαγε, καὶ τὸν Σεδεκίαν ἀπετύφλωσε, καὶ τῇ Αἰγύπτῳ δὲ βαρὺς ἐπετέθη. Αλλά καν αἱ πόλεις εἶεν ὀχυρας, καὶ φρούρια δυσάλωτα, καὶ τούτων κρατήσει, ὥσπερ παίζων μᾶλλον, ἢ σπουδάζων. Χώμα, γάρ, φησί, μόνον βαλεῖ, ὥστε τῷ τείχει ἀντεγεῖραι τοῦτο, ὁ οὐδὲ πολεμικῶν ἀνδρῶν δεῖται, ἀλλὰ τῶν σκευοφόρων καὶ τῶν θητεύειν μεμαθηκότων. Οὕτω δὴ τὴν Τύρον εἷλεν ὁ Βαβυλώ νιος. Ταῦτα καὶ περὶ τοῦ διαβόλου νοεῖται, ὅς τοὺς Ισραηλίτας, άμμον όντας, καὶ οἰκείους τῇ ἀλη μυρᾷ τοῦ βίου θαλάσσῃ, ὡς ἀγαπῶντας τὴν δό ξαν τῶν ἀνθρώπων μᾶλλον, ήπερ τὴν δόξαν τοῦ Θεοῦ, εἷλεν αἰχμαλώτους, καὶ ἐνέπαιξε τοῖς ἀρχιερεῦσι, καὶ τοῖς λοιποῖς αὐτῶν ἄρχουσιν, οι βασιλεῦσιν εἰκαζόμενοι, διὰ τὸ νόμιμον δῆθεν ἔχειν ἀρο χὴν, τύραννοι τοῖς τρόποις ἦσαν, καὶ εἰς τὰ ὀχυρώματα αὐτῶν ἐνέπαιξε, πείσας αὐτοὺς κακῶς νοεῖν τὰς Γραφάς. Ἡ γὰρ τῶν Γραφῶν γνῶσις, αὐτοῖς eorum principibus, qui regibus æquiparati, quod ὀχύρωμα· αὐτοὶ δὲ ἦραν τὴν κλεῖδα τῆς γνώσεως, καὶ οὔτε εἰσήρχοντο, καὶ τοὺς εἰσελθεῖν βουλομένους ἑκώλιον. Ἐκράτησε δὲ τῶν ὀχυρωμάτων τούτων, βαλὼν χῶμα, την ταπεινὴν καὶ γήῖνον καὶ κάτω κειμένην παρεξήγησιν, καὶ μηδὲν ὑψηλὸν καὶ οὐράνιον ἔχουσαν· ἀγαθῶν γὰρ γεηρῶν ἀπόλαυσιν νοοῦσι, καὶ τιμωρίας σωματικάς, καὶ πάντα τἆλλα τοιαῦτα. • Joan. ΧΙΧ, Αλλος ἄλλοις, Cod. Ven. Τυραννήσει, Cod. Ven. abduxit, et Sedeciam oculis orbavit, Ægyp toque admodum molestus fuit. Quamvis autem civitates munita fuerint et propugnacula que non facile capi expugnarique possint, hæc tamen obtinebit, ludens magis quam serio agens. Nam aggere tantum egeret, quem contra mœnia excitet, quod ad opus ne bellicosis quidem viris eget, sed enim lixis, et pro mercede operam suam aliis servilem clocare suetis. Sic jam Tyrum Babylonius ille cepit. Hæc et de diabolo intelligi quidem pos sunt, qui Israelitas, arenam exsistentes et domos, in salso hujus vitæ salo, seu diligentes gloriam hominum magis quam gloriam Dei, cepit captivos: et illusit primoribus sacerdotibus 142, et reliquis legitimum tenerent imperium, tyranni tamen moribus suis vixerunt, horum munitionibus illusit Satanas, persuadens eis, ut Scripturas perperam intelligant siquidem Scripturarum cognitio ipsis est munitio. At illi tulerunt clavem cognitionis, nec ipsi ingrediebantur, alios tamen ingredi volentes arcebant: proinde hæc munimenta, egesto aggere, Varia lectiones et nolæ. Πόλεως, civitatis. Col. Ven. Καὶ τρυφὴν ἡγήσεται τὸν πρὸς αὐτοὺς πό λεμον, καὶ τοὺς τυράννους δὲ παίγνια ἡγήσεται, et delicias existimabit bellum adversus ipsos, atque tyrannos ludicra putabit, Cod. Ven. · Addictos falso vitæ mari. Lonicerus pro o!- κείους, addiclus, οἴκους, domos legit.

τῶν παθῶν, διὰ τοῦ τυραννῆσαι καὶ βιάσασθαι την φύσιν. Ἐπειδὴ γὰρ βιαστή ἐστιν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν, καὶ βιασταί ἁρπάζουσιν αὐτήν· πάν τες οἱ τὴν ἀρετὴν μετιόντες, καὶ βασιλεῖς ἂν λεχθείεν, καὶ τύραννοι· τὸ μὲν, ὡς ἐνταῦθα βασιλεύσαντες, καὶ ἐκεῖθεν βασιλεύοντες, τελεώτερον, ὅταν ὁ Χρι στὸς φανερωθῇ ἡ ζωὴ ἡμῶν· τὸ δὲ, ὡς τυραννή σαντες καὶ βιασάμενοι τὴν φύσιν. Οταν οὖν ὁ ἀεὶ τοῖς καλοῖς πολεμῶν, ἰσχύσῃ τινὰ τῶν τοιούτων καθ. ελῖν, ἐντρύφημα τοῦτον ἔχει καὶ ἐμπαίζει αὐτῷ (τὰ γὰρ βρώματα αὐτοῦ ἐκλεκτά), καὶ μάλιστα εἰς ἀπόγνωσιν τοὺς τοιούτους ρίπτει, ὡς τὸν ἄθλιον Ἰού δαν· καὶ παντὸς δὲ ὀχυρώματος κρατεῖ βάλλων χώμα. Τὸν γὰρ χοῦν τῶν γηίνων φροντίδων βάλλων καὶ ἀνεγείρων, πολιορκεῖ τὸν ἀνθρώπινον νοῦν, καὶ αἱρεῖ, ᾶς ὀχύρωμα ὑπὸ Θεοῦ ἔκτισται. Satanas dejecit: aggere, inquam, hoc est, abjecta, ᾿Αλλὰ καὶ βασιλεῖς τύραννοί εἰσιν οἱ βασιλεύσαντες terrestri, imo jacente falsa interpretatione, quæ nibil sublime neque cœleste spiret: bonorum namque terrestrium solummodo fructum, et corporales pœnas, et omnia id genus alia sacerdotes intelligunt. Reges etiam et tyranni sunt, qui dominantur affectibus, propterea quod regant et cogant naturam. Quia enim violentum est regnum cœlorum, et violenti rapiunt illud ", omnes virtutem amplexi, reges dici queant et tyranni: partim quod hic regnantes, illic etiam regnaturi sint perfectius, quando Christas manifestatus fuerit, vita nostra: partim quol veluti tyranni deprimnant, vimnque faciant natura. Quando igitur virtute armnatus semper pugnam committens, aliquem animi motum prosternere valuerit, delicias in hoc habet, eique illudit: epulæ enim ejus tales sunt lautæ et electæ, ac maxime hujusmodi animi perturbationes ad desperationem adigit, perinde atque infelicem Jadam, omneque munimentum occupat educto aggere. Etenim aggerem terrestrium curarum jaciens ‹ excitans, egerensve, obsidet humanam mentem, et capit, quæ mens a Deo conditum est munimentum. VERS. 11. Tunc permutabil spiritum, et pertransibit, et placabitur. Quando, inquit, hæc omnia demonstraverit Babylonius, et omnia videbitur vicisse, tum permutabit Deus spiritum, loc est, vehenien tem indignationem qua flagrabat adversum impios: ct perget, seu trausibit, hoc est eminus removebitur ab iis qui puniuntur, non porro ipsis astans et observans ipsorum opera, panamnque exigens, et propitius eis erit. Hoc autem dixit, non quod Deus retrogradus sit, ut qui facile permutetur: sed quod decente pœna exacta, ac ægrotis alternantibus et sufficientibus pharmacis adhibitis, in posterum cesset a medica disciplina. Præterea Israelitas, cum viderit a diabolo captivos factos, non repellet Deus, populum nempe suum quen præscivil: verun placatus erit Judais, meliorem mentem induentibus, baptizatisque in nomine Domini Jesu. Hæc autem maxime ex Actis disces. Tria millia enim videbis, et quinque millia, et multas myriades, quas Paulo Jacobus monstrat ".Porro hoc ipsum frequenter contingit. Nemo enim a diabolo victus despondeat animum. 143 Quando enim ad extremum malitiæ perductus fuerit, tum spiritum in eis prarum Deus permutabit in bonum et pertransibit servantem viam, abducentemque a vitio ad virtutem, a terra in coelum: et egredietur ad Deum per resipiscentiam, quia præsciti a Deo imbuuntur. Non enim 'implacabilis est Deus, sed miserator est, et propitius erit peccatis, et non perdet. • Matth. xΙ, 12. 10 Act. 11, 41. Τότε μεταβαλεῖ τὸ πνεῦμα, καὶ διελεύσεται καὶ ἐξιλάσεται. Οπηνίκα, φησί, ταῦτα πάντα ἐνδεί ξηται ὁ Βαβυλώνιος, καὶ πάντων δόξῃ κρατῆσαι, τότε μεταβαλεῖ ὁ Θεὸς τὸ πνεῦμα, τουτέστι, τὴν θυμώδη ὀργήν, ἣν εἶχεν ἐπὶ τοὺς ἀσεβεῖς, καὶ δια ελεύσεται, τουτέστι, πόῤῥω τῶν κολαζομένων γεγή σεται, μηκέτι αὐτοῖς ἐφιστάμενος καὶ ἐπιτηρῶν τὰ ἔργα αὐτῶν καὶ δίκην ἀπαιτῶν, καὶ ἵλεω; αὐτοῖ; ἔσται. Εἶπε δὲ τοῦτο, οὐχ ὅτι ὁ Θεὸς παλίμβολός έστ:ν εὐκόλως μεταβαλλόμενος, ἀλλ᾽ ὅτι τὴν προσήκουσαν δίκην ἀπαιτήσας, καὶ τοῖς νοσοῦσι τὰ κατάλληλα καὶ ἀρκοῦντα ἐπιθεὶς φάρμακα, ἔπαυσε λοιπὸν τὴν ἰατρικὴν ἀγωγήν. ᾿Αλλὰ καὶ τοὺς ἐξ Ἰσραὴλ ὁ θεὸς ὅταν ἴδῃ τῷ διαβόλῳ αἰχμαλωτισθέντας, οὐκ ἀπώσεται τὸν λαὸν αὐτοῦ ὄν προέγνω· ἀλλ᾽ ἵλεως ἔσται τοῖς Ἰουδαίων μετανοοῦσι, καὶ βαπτιζομένοις εἰς τὸ δνομα τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ· καὶ ταῦτα μαθήσῃ ἀπὸ τῶν Πράξεων μάλιστα. Τοὺς γὰρ τρισχιλίους ὄψει καὶ πεντακισχιλίους καὶ τὰς πολλὰς μυριάδας, ας τῷ Παύλῳ Ἰάκωβος δείκνυσι. Καὶ ἑκάστοτε δὲ τοῦτο γίνεται. Καὶ πᾶς ὁ ὑπὸ τοῦ διαβόλου κρατούμενος, μὴ ἀπογινωσκέτω. Οτε γὰρ εἰς τὸ τῆς κακίας ἔσχα τον κατενεχθῇ, τότε μεταβαλεῖ τὸ πνεῦμα, τὸ ἐν αὐτῷ πονηρὸν, εἰς τὸ ἀγαθὸν, καὶ διελεύσεται τὴν σώζουσαν ὁδὸν, καὶ ἀπάγουσαν ἀπὸ κακίας εἰς ἀρε τὴν, καὶ ἀπὸ γῆς εἰς οὐρανὸν, καὶ ἐξιλάσεται τὸν Θεὸν διὰ μετανοίας ὑπὲρ τῶν προγεγονότων. Οὐ γὰρ ἀνίλαστός ἐστιν, ἀλλ᾽ οἰκτίρμων, καὶ ἐλά σεται ταῖς ἁμαρτίαις, καὶ οὐ διαφθερεί. Varia lectiones Cum igitur is, qui bonis (viris) continenter bellum infert (scilicet diabolus) aliquem istiusmodi virorum deprimere valet, hunc in deliciis habet, eiilludit: epulæ namque ejus electa sunt, talesque viros in desperationem maxime conjicit, at infelicru Judam, etc. Sic Graeca verba. que Deest γάρ, enim, in textu Græco. et notæ. Grece αὐτῷ, ipso, et merito; sermo enim est de co qui a diabolo vincatur. Εt placabil Deum per penitentiam, qua preteritorum eum pæniteat facinorum. Sic Græra soΑνοίκτιστος, misericordia expers, Cod. Bay. nant. }

CAP. I. Αὕτη ἡ ἰσχὺς τῷ Θεῷ μου. Θαυμάσας ὁ προφή- ipsa est fortitudo Deo meo. Demiratus preτης τὴν τοῦ Θεοῦ χρηστότητα, ἀναβος, ὅτι Η pheta Dei benignitatem exclamat: Talis virtus τοιαύτη ἰσχὺς τοῦ οὕτως παιδεύειν, καὶ πάλιν οὕτως sic castigandi, ac rursum miserandi, converοἰκτείρειν, καὶ μεταβάλλειν τὴν τιμωρίαν εἰς ἔλεον, tenlique punitionem in oleum nemini alii, οὐκ ἄλλῳ τινὶ προσήκει, ἢ σοὶ τῷ Θεῷ μου. Σὺ γὰρ ὁ quam tibi Deo meo convenit. Tn enim es, qui morθανατῶν καὶ ζωογονῶν. Ταῦτα καὶ διὰ τὸ κατ' ἑκλο- tificas et vivificas". Hæc etiam juxta electionis γὴν λήμμα ἐρεῖς, θαυμάζων τῶς οὓς ἀπώσατο consilium dicere queas, demirans quomodo quos αὖθις εἰσεδέξατο· καὶ διὰ τοὺς ἐκ κακίας ἐσχά- repulit, rursus suscepit: et propter eos qui al τῆς ἐπιστρέφοντας, ὅταν ἴδῃς αὐτοὺς εἰς τὸ ὕψος τῆς extrema malitia gradum retroflectunt, quando videἀρετῆς ἀναδραμόντας· οὐ γὰρ ἀνθρωπίνη ἰσχὺς ris eos ad cacumen virtutis recurrere. Nec enim τοιαῦτα δύναται, ἀλλὰ θείας ταῦτα τῷ ὄντι δυνά- humanæ vires talia possunt, verum divinæ sunt μεως καὶ χάριτος, προσλαβούσης καὶ τὴν ἀνθρωπίνην hæc revera virtutis et gratiæ, humanam voluntàπροαίρεσιν. Λαλοῦντος γάρ σου, ἐρεῖ· Ἰδοὺ tem accipientis. Loquente namque te dicet: Ecce πάρειμι, οὐχὶ σιγῶντος· καὶ ᾿Ανοιξον τὸ στόμα adsum: tacen'e vero te, Aperi, inquit, os tuum, σου, καὶ πληρώσω αὐτό. Σὺ ἄνοιξον πρῶτον, εἶτα implebo illud '*. Tu primum aperi, deinde ego inἐγὼ πληρώσω. plebo. Οὐχὶ σὺ ἀπ' ἀρχῆς Κύριος ὁ Θεὸς ὁ ἅγιός μου; Καὶ οὐ μὴ ἀποθάνωμεν. Εἰ γὰρ καὶ ἡμεῖς παρ ἐβημεν, ἀλλὰ σὲ ἄνωθεν καὶ ἐξ ἀρχῆς τῶν πατέρων ἡμῶν Κύριος ἦσθα, ὁ Θεὸς ὁ ἅγιος, ὁ μηδὲν ἀκάθαρ τον ὑποδεχόμενος, καὶ διὰ τοῦτο καὶ ἡμᾶς ἀπωσά μενος ὡς ἀκαθάρτους. Ἐπεὶ οὖν σε ἀρχαῖον Δεσπότην ἔχομεν, οὐ μὴ ἀπεθάνωμεν, τουτέστιν, οὐ μὴ ἐξολο θρευθῶμεν οὐδὲ πανωλεθρίαν ὑποστησόμεθα. Ορα δὲ, ὅτι παλαιᾶς ἀναμιμνήσκει τὸν Θεὸν οἰκειότητος, ὅπερ καὶ ὁ Παῦλος λέγει περὶ τῶν Ἰσραηλιτῶν, ὅτι Εχθροὶ διὰ τὸ Εὐαγγέλιον, ἀλλ' ἀγαπητοὶ διὰ τοὺς πατέρας. Καὶ πρὸς τὸν ἐν ἀρχῇ δὲ καὶ ἀπ' ἀρχῆς ὄντα λόγου καὶ Θεὸν ὄντα, λέγοιτο ἂν ταῦτα, δς καὶ "Αγιός μου ἐγένετο, τουτέστιν, Ὑπὲρ ἐμοῦ ἁγίασμα καὶ προσφοράν ἑαυτὸν προστ ἤνεγκε, τῷ θανάτῳ τὸ σῶμα ἐκδοὺς, καθὰ καὶ ἔλεγε· Καὶ ὑπὲρ αὐτῶν ἐγὼ ἁγιάζω ἐμαυτόν. Διὸ ἡμεῖ; ἀπεθάνομεν τὸν ἐν τῷ Ἀδὰμ θάνατον· αὐτὸς γὰρ εἷς ὑπὲρ πάντων ἀπέθανεν, ἵνα τοῦ θανάτου ἡμᾶς λυτρώσηται. Καὶ ὁ ἐκ τῆς ἀρετῆς δὲ πεσών, εἶτα εἰς αὐτὴν ἐπανιών, ἐρεῖ· Οὐχὶ σὺ ἀπ᾿ ἀρχῆς ἦσθα Κύριός μου; Διὸ ἐπαναδραμὼν ἐπὶ τὸν ἀρχαῖον δεσπότην τὸν ἅγιον, φυγὼν τὸν ἀκάθαρτον, τύραν νεν, οὐ μὴ ἀποθάνω, ὡς ἀπογνούς. VERS. 12. Νonne tu ab initio Dominus Deus sanctus meus? Et ne moriamur. Etsi enim nos præ varicati sumus, tu multis tamen retro sæculis, et a principio, patrum nostrorum Dominus eras Deus sanctus, qui nihil immundum recipis, et propterea nos ceu immundos repulisti. Quoniam igitur te pris cum Dominum nostrum habemus, ne, quæso, mo riamur, hoc est, ne, obsecro, penitus exscindamur, neque interitum funditus sustineamus. Vide autem quomodo veteris Deum proprietatis sua commonefcit, quod et Paulus de Israelitis aflirmat: Hostes, inquit, propter Evangelium, dilecti autem propter patres 13. Hæc etiam ad Sermonem et Deum in principio exsistentem, transferri queant, qui sanctus meus factus est, hoc est, pro me sanctificationem et oblationem sese ipse obtulit, morti corpus tradens, perinde ac etiam dixit: E: pro ipsis meipsum ego sanctifico". Propterea et nos mortui sumus, morte quæ est in Adam. Nam ipse unus pro omnibus mortem obiit, ut a morte nos liberaret, Præterea qui a virtute excidens, ad ipsam fuerit reversus, dicet: Nome tu ab initio eras Du minus mens? Quare recurro ad veterem herum sanctum meum, relicto immundo tyranno, ne mor riar veluti desperans. Domine, ad judicium ordinasti eum. Quem eum? Vel Babylonium, ut judicet 144 et castiget Israelem, vel populum Hierosolymis constituisti ad Κύριε, εἰς κρίμα τέταχας αὐτόν. Τίνα αὐτόν, “Η τὸν Βαβυλώνιον, ὥστε κρῖναι καὶ παιδεῦσαι τὸν Ἰσραὴλ, ἢ τὸν ἐν Ἱερουσαλὴμ λαόν, τέταχα; εἰς κατάκριμα. ᾿Αλλὰ καὶ τὸν Κύριον Ἰησοῦν εἰς condemnationem. Quin etiam Dominum Jesum in κρίμα τέταχεν, ὡς αὐτός φησιν· Εἰς κρίμα ἐγὼ εἰς τὴν κόσμον ἦλθον, ἵνα οἱ μὴ βλέποντες βλέ ψωσι, καὶ οἱ βλέποντες τυφλοὶ γένωνται. Κα! τὸν ἄνθρωπον δὲ τέταχεν ὁ Θεὸς εἰς τὸ διακρίνειν τὸ καλὸν ἀπὸ τοῦ κακοῦ, καὶ μὴ τὸ σύμμικτον ξύ 1 Reg. 11, 6. 19 Psal. Lxxx, 11. Pro ipsa Græce αὕτη, hac. judicium ordinavit, ut ipse ait: In judicium ego in mundum veni, ut non videntes videant, et videntes cæci fiant. Hominem etiam constituit Deus, ut bonum a malo dijudicaret atque secerneret, et ne promiscuo vetitoque ligno vesceretur, quod est vo- Joan. xvu, 19. 15 Joan. ix, 59. 13 Rom. x1, 28. Varia lectiones et notæ. Lonicerus legisse videtur ἔλαιον, oleum, pro quo in utroque Cod. Ven. et Bav. est ἔλεον, misericordiam. Πῶς οὓς ἀπώσασθαι ἐδόκει, quos repulisse videbatur, Col. Ven. PATROL. GR. CXXVI. Loquente enim te, dicet, Ecce adsum, non silente; et: Aperi os tuum, et implebo illud, etc. Sic ex utroque Cod. Ven. et Bav. Verba τουτέστιν, οὐ μὴ ἐξολοθρευθῶμεν, με est, ne penitus exscindamur, desunt in Cod. Ven.

luptas, pulchra quidem et bona apparens, revera λον ἐσθίειν, ὅπερ ἐστὶν ἡδονὴ, καλὴ μὲν φαινομένη, κακὴ δὲ τῇ ἀληθείᾳ οὖσα. autem mala exsistens. Et finxit me Deus, ut arguam institutionem. Commemoratam, inquit, pœnam decrevit contra Israelem, me atitem prophetam liuxit, id est, posuit et segregavit it arguerem, hoc est, indicarem pœnam hanc contra ipsos decretam. Dominus itidem Jesus dicere queat: Formavit me Deus Pater, fiuxitve in Virginis matrice, ut arguam legem, et demonstrem eam esse imperfectam. Eam ob rem etiam aiebat: Dictum est veteribus: Non mæchaberis. Ego vero dico vobis: Qui intuitus fuerit mulierem, ut appetat illam, et quæ sequuntur. Lex enim erat institutio qua utebatur Deus, ac disciplina, tradita imperfectis, quibus in ea habitus etiamdum imperfectus erat. Mine et Dominus: Mo - ses, inquit, ob duritiam cordis vestri, de divortio legem scripsit. Arguit igitur legem, æque atque sol fulgore suo, lucernam. Neque enim glorificatum est, inquit, quod glorificatum est, propter excellenten gloriam t. Ac magnus ille Pelius, de prophetico sermone ait: Cui benefacitis attendentes, tanquam lucernæ ardenti in squalido loco, usquedum dies irradiet, et Lucifer oriatur in cordibus vestris 19. Insuper Scribæ et Pharisæi institutio erant populi, quos arguens dicebat: Va vobis, Scribe et Pharisa i hypocritæ, quoniam hæc et hæve committitis " ς VERS, 12. Purus est oculus tuus ne cernat mala, intueri în labores non poteris. Utquid intueris in contemptores? In quibus supra dubitavit, corum soluta est etiam dubitatio. Jam nunc vero propter Chaldæos pendet animi. Neque hoc fit, perinde quasi ipse vates dilutionis indigeat. Qui enim indigerct, qui aliis ut indicet et instituat, formatus est? At enim quia animadvertit apud plerosque de hisce nasciturama quaestionem, ideo adducit. Ambigent enim, quam ob causam Chaldæis longe nequioribus, Israelitas minus impie agentes Deus tradiderit: hujus rei gratia hæret ejus animus, et ad Deum: Novi, inquit, quod purus est oculus tuus, ut qui nolit intueri in prava opera, nec possit inspicere labores, quibus scelerati, vitiis perditi, et flagitia designantes, simpliciores affligunt. Eccur gitur contemptores, hoc 145 est, arrogantes, ostenflores, et legum tuarum despa ctores Chaldaeos inqueris? Cur mitiore et mansuétiore in cos affectu intueris? Cur lætos dies illos transigere sinis. Conticesces interim, dum impius devoral justum. Devorat, inquit, impius Babylonius justum Israelitam, tuque interim siles. Quare hoc fit? Justum autem dicit Israelitam respectu Babylonii, quasi dicat, justiorem. Peccaverunt quidem IsiaeΚαὶ ἔπλασέ με τοῦ ἐλέγχειν παιδείαν Την μὲν ῥηθεῖσαν, φησί, τιμωρίαν ώρισε κατά του Ἰσραήλ· ἐμὲ δὲ τὸν προφήτην έπλασε, τουτέστι, ἔθηκε καὶ ἀφώρισεν εἰς τὸ ἐλέγχειν, τουτέστι, δεικνύναι τὴν παιδείαν ταύτην τὴν ἀφωρισμένην κατ' αὐτῶν. Καὶ ὁ Κύριος Ἰησοῦς εἶποι ἂν, ὅτι Επλασέ με ὁ Πατὴρ ἐν τῇ μήτρᾳ τῆς Παρθένου, τοῦ ἐλέγχειν τὸν νόμον, καὶ δεικνύναι αὐτὸν ἀτελή. Διὸ καὶ ἔλεγεν· Εβρέθη τοῖς ἀρχαίοις· Οὐ μει γεύσεις. Ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν· Ὁ ἐμβλέψας γυναικὶ πρὸς τὸ ἐπιθυμῆσαι αὐτῆς, καὶ τὰ ἑξῆς. Παιδεία γὰρ ἦν ὁ νόμος τοῦ Θεοῦ, δοθεὶς τοῖς ἀτελέσιν, οι καῖος τῇ ἕξει αὐτῶν ἀτελεῖ οὔσῃ. Ενθεν του και εἶπεν ὁ Κύριος, ὅτι Μωσῆς πρὸς τὴν σκληροκαρ δίαν ὑμῶν ἔγραψε τὴν περὶ ἀποστασίου νόμον. Πλεγχε οὖν αὐτόν, ὥσπερ ἐλέγχει τὸν λύχνον ὁ ἥλιος φανείς. Οὐ γὰρ δεδόξασται, φησί, τὸ δεδοξασμένον, ἔνεκεν τῆς ὑπερβαλλούσης δόξης. Και ὁ μέγας δὲ Πέτρος περὶ τοῦ προφητικοῦ λόγου φησίν 'ῇ καλῶς ποιεῖτε προσέχοντες, ὡς λύχνῳ καί νοντι ἐν αὐχμηρῷ τόπῳ, ἕως οὗ ἡμέρα διαυγάση, καὶ Φωσφόρος ἀνατείλῃ ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν. ᾿Αλλὰ καὶ οἱ Γραμματεῖς καὶ οἱ Φαρισαίοι, παιδεία ἦσαν τοῦ λαοῦ, οὓς ἐλέγχων ἔλεγεν· Οὐαὶ ὑμῖν, Γραμματεῖς καὶ Φαρισαῖοι ὑποκριταί, ὅτι τάξε καὶ τάδε ποιεῖτε. Καθαρὶς ὁ ὀφθαλμός του τοῦ μὴ ὁρᾷν που νηρά, καὶ ἐπιβλέπειν ἐπὶ πόνους οὐ δυνήσῃ· τους τί ἐπιβλέπεις ἐπὶ τοὺς καταφρονοῦντας; Ο μὲν ἡ πόρει, καὶ λέλυται ἡ ἀπορία ἐκείνη· νῦν δὲ διὰ τοὺς Χαλδαίους ἀπορεῖ· οὐδὲ τοῦτο, ὡς αὐτὸς δεόμενος λύσεως (πῶς γὰρ, ὅς γε εἰς τὸ ἐλέγχειν καὶ διδάσκειν τοὺς ἄλλους επλάσθη;), ἀλλὰ γινώσκων, ὅτι πολλοῖς τεχθήσεται καὶ περὶ τούτων ζήτησ:;, ἐπαποροῦσι· Τίνος ένεκεν τοῖς Χαλδαίοις ἀσεβε στέροις οὖσι τοὺς Ἰσραηλίτας ἧττον ἀπεβοῦντας παρ έδωκε; Τούτου οὖν χάριν ἐπαπορεῖ, καί φησι πρὸς τὸν Θεόν· Οἶδα, ὅτι καθαρός ἐστιν ὁ ὀφθαλμός του. καὶ οὐ βούλει ὁρᾷν πονηρὰ ἔργα, οὐδὲ δέχῃ βλέπειν τοὺς πόνους, οὓς ἐπάγουσιν οἱ πονηροί και κακοὶ καὶ κακοποιοὶ τοῖς ἀκεραιοτέροις καὶ ἀσθενεστέροις. Ἵνα τί οὖν τοὺς καταφρονητάς, τουτέστι, τοὺς ἀλαζόνας καὶ τῶν σῶν νόμων ὑπερόπτας Χαλδαίους ἐπιβλέπει;; τουτέστιν, Ἱλαρώτερον αὐτοῖς προσδιάκεισαι, και εὐημερεῖν ἐᾶς; Παρασιωπήσῃ ἐν τῷ καταπίνειν ἀσεβῆ τὸν δίκαιον. Καταπίνει, φησὶν, ὁ ἀσεβὴς Βαβυλώνιος τὸν δίκαιον Ἰσραηλίτην, καὶ σὺ παρασιωπές. Διατί οὖν γίνεται; Δίκαιον δέ φησι τὸν Ἰσραηλίτην ὡς πρὸς τὸν Βαβυλώνιον, ὡς ἂν εἰ ἔλεγε τὸν δικαιότε16 Matth. v, 27, 28. 17 Matth. XIX, 8. 18 1 Cor. 1, 10. 10 11 Petr. 1, 19. 20 Luc. x1, 42. Variæ lectiones et notæ. Παιδείας αὐτοῦ, institutionem ejus, Col. Ven. "Δ μὲν ἠπόρει πρότερον ὁ προφήτης, ἐπὶ τοῖς ἐν Ιερουσαλήμ παρανομοῦσιν ἡπόρει, καὶ λέλυται ἡ ἀπορία, qua quidem superius propheta dubitavit, de iis qui Jerusalem inique agebant, dubitavit, solulaque est dubitatio, Cod. Ven.

CAP. I. μον. Ημαρτον μὲν γὰρ, φησί, καὶ Ἰσραηλῖται· litæ, verum in comparatione ad Babylonios, sunt ἀλλ᾽ οὖν ὡς πρὸς τοὺς Χαλδαίους, δίκαιοί εἰσι. justi. Καὶ ποιήσεις τοὺς ἀνθρώπους, ὡς τοὺς ἰχθύας VERS. 14. Et facies homines, tanquam pisces τῆς θαλάσσης, καὶ ὡς τὰ ἑρπετὰ μὴ ἔχοντα maris, et reptilia que duce carent. Ex longanimitate ἡγούμενον. Ἐκ τῆς μακροθυμίας, φησί, τῆς ταύ hac, inquit, et ex hoc quod sceleratissimi quique της καὶ τοῦ μὴ κολάζεσθαι ὑπὸ σοῦ τους πονη pro suo merito non puniuntur, sed ipsis potius ροτάτους, ἀλλὰ μᾶλλον τούτοις ἐκδίδοσθαι τοὺς ήτα minus mali in pœnam abs te traduntur, nihil disτου πονηρούς, ποιήσεις τοὺς ἀνθρώπους μηδὲν δια crepare facies mortales a piscibus, quibus neque φέρειν τῶν ἰχθύων, οι μήτε νόμους μήτε κριτάς leges sunt, neque judices, verum cibi loco poἔχουσιν, ἀλλ᾽ εἰς βορὰν τοῖς δυνατωτέροις οἱ ἀσθε tentioribus imbecilliores objiciuntur. Propterea νέστεροι πρόκεινται· ἀλλὰ καὶ τοῖς ἑρπετοῖ; reptilibus, seu venenatis serpentium generibus, παρεοικέναι, ο διὰ τὸ πονηρὸν τῆς φύσεως, οὐδὲ similes reddis, quæ ob naturæ sua amaritiem, ἡγεμόνας ἔχουσιν, ὡς ἄμικτα ὄντα καὶ μετάλληλα neque duces habent, ceu exsortia misturæ et socieΤὰ γὰρ ὑφ' ἡγεμόνα ταττόμενα των ζώων, tatis, et mutuo inter sese odio sævientia. Nam ἡμερώτερα φιλοίκειαν καὶ συναγελαστικὴν τὴν animantia sub ducem constituta, mansuetiora φύσιν ἐνδεικνύμενα καὶ διὰ τούτου. Καταφρονηταὶ sunt, contubernii et societatis amantem, tum greδὲ καὶ ἀνωτέρω εἴρηνται οἱ δαίμονες, ἐφ᾽ οὓς παρτο gis et armenti sequacem naturam et indolemi per σιωπῶν ὁ Θεὸς τοὺς πρὸ τῆς οἰκονομίας χρόνους hoc iudicantia. Porro contemptores eliain in suἐποίει τοὺς ἀνθρώπους ἐξ ἀποτελέσματος δίκην perioribus dicti sunt dæmones, ad quos conticeἰχθύων ζῆν, ἀλαγωτάτους ὄντας καὶ ἀφωνοτάτους. scens Deus, temporibus nondum dispensati Evanοὔτε γὰρ ἦν ἐν αὐτοῖς ὁ τῆς εὐσεβείας λόγος, ούτε 80- gelii, faciebat homines prorsum piscium instar ξολογίας φωνή πρός Θεόν· ἀλληλοκτόνοι δὲ μᾶλλον vivere, ab omni ratione alienissimos, maxime ἦσαν, καὶ τῇ ἁλμυρᾷ τοῦ βίου θαλάσσῃ ἐνζωογο- brutos, et omni voce destitutos ac plane nutus: νούμενοι. Πικρόν τε οὕτως ἦν ὁ τρόπος τούτων, neque enim in eis pietatis erat sermo, neque boὥστε λέγεσθαι· Ιὺς ἀσπίδος ὑπὸ τὰ χείλη αυτ norificentiæ vox ad Deum: mutua inter se cæde τῶν, καὶ θυμὸς αὐτοῖς κατὰ τὴν ὁμοίωσιν τοῦ alius erga alium grassantes, et in turbido falsove όλεως. vitæ mari sese multiplicantes progenerantesque. Atque hæc eorum vitæ ratio amarulenta erat, ut diceretur: Venenum aspidum sub labiis eorum, ac animus cis per similitudinem serpentis Συντέλειαν ἐν ἀγκίστρῳ ἀνέσπασε, καὶ εἶικισεν αὐτὸν ἐν ἀμφιβλήστρῳ, καὶ συνήγαγεν αὐτὸν ἐν ταῖς σαγήναις αὐτοῦ. Εἰπὼν, ὅτι καταπίνει ὁ ἀσεβὴς τὸν δίκαιον, καὶ ὅτι γενήσονται οἱ ἄνθρωποι, ὡς ἰχθύες τῆς θαλάσσης, δείκνυσι νῦν, περὶ τίνος λέγει ταῦτα, καὶ ὅτι περὶ τοῦ Βαβυλω νέου. Οὗτος γὰρ, φησί, τοσαύτην. Έχει δύναμιν, ὡς ολόκληρα έθνη (τοῦτο γὰρ δηλοῖ ἡ συντέλεια) αναστην οἷόν τινι ἀγκίστρι τῇ οἰκείᾳ ἰσχύϊ, καὶ ἐλκύειν. αὐτὸν, ἀντὶ τοῦ, αὐτὴν τὴν συντέλειαν, ἐν ἀμφιβλή απρῳ ταῖς δειναῖς μεθόδοις (ἡ γὰρ Εβραϊκή συνήθεια, τοῖς ἀρσενικοῖς ἀντὶ θηλυκών χρῆται), καὶ συνήγαγεν ἐν ταῖς σαγήναις, ταῖς πολεμικαῖς δυνάμεσι. Καὶ ὁ διάβολος δὲ ὅλον ἐθή ρευσε τὸν ἄνθρωπον, καὶ εἴλκυσεν αὐτὸν τῷ τῆς παρακοῆς ἀγκίστρῳ, καὶ τῆς γεύσεως δελέατι, προτιθεὶς τὴν ἰσοθεῖαν· καὶ συνήγαγεν αὐτὸν, καὶ οἰω κειότατον ἐποίησεν ἐν ταῖς σαγήναις τῶν πολυπλό κων καὶ ποικίλων ἡδονῶν. Οὕτω καὶ νῦν ποιεῖ πρῶτον ἀνασπᾷ τὸν νοῦν, ἀποσπῶν αὐτὸν τῷ Κυρίῳ κολλώμενον, τῷ ἀγκίστρῳ τῆς εὐηδόνου ἐνθυμήσεω;" εἶτα ἑλκύει αὐτὸν τῷ ἀμφιβληστρῳ τῆς συγκαταθέ σεως, ἀμφοτέρωθεν κρατῶν αὐτὸν, ἔκ τε τοῦ ἐνθυ- *1 Psal. XII, 53. Τοιαύτης, tali, Cod. Bay. VERS. 45. Consummationem in hamo evulsit, traitque ipsum in reli, et congregavit ipsum in sagenis suis. Cum dixisset, quod devoret impius justum, quodque homines assimilentur marinis piscibus demonstrat jam quo de hæc pronuntiet, nimirum de Babylonio. Is enim tantam habet vim, ut omnes gentes (id enim indicat consummatio) extralal, evellat, veluti liamo quodam, hoc est proprio robore, trahatque ipsum, pro, ipsam consummationem (Hebraica enim consuetudo, masrulinis pro femininis utitur) in reti suo, hoc est duris compendiis et studiis. Et collegit in sagenis, hoc est bellicis viribus. Porro diabolis totum etiam venatus est hominem, et attraxit eum inobedientiae hamo ad gustus illecebras, ipsa Dei æqualitate proposita: collegitque ipsum, et propriissimum sibi fecit 146 in, sagenis multiplicium et variarum voluptatum. Sic hodieque facit: Primum mentem venatur, avellens ipsam a Domino, cui agglutinata erat, hamo voluptuosæ cupiditatis. Deinde trahit ipsam reti confœderationis et assensus, utrinque ipsam tenens, cum cogitando et cupiendo malum, tumn assentiendo et confcderando. Varia lectianes et nota. Plura legisse videtur Lonicerus, cuin haboat sau venenatis serpentium generibus, quæ com in Ven. tuun in Bav. Ms. desiderantur. Πρός άλληλα, Cod. Ven. Ηγεμόνι, Cod. Bas. Ημερώτατα, Cod. Bas. Δολεραῖς μεθόδοις, delesis methodis, seu rationibus. Cod. Ven.

Postea congregat ipsam, et venuti in sinum recipit, μηθῆναι τὸ κακὸν, καὶ τοῦ συγκαταθέσθαι. Είτα sagenis operum; ubi enim semel ei persuaserit facere malumi, tum proprium ipsi etiam Satanas exsequitur, perducens cam illo, ut abutatur propriis cupiditatibus suis, ad desperationem justa compellens, ceu jam a Deo repulsa sit. Propterea exhilarabitur et gaudebit cor ejus. Babylonii cor summas delicias, maximam voluptatem capiet ex gentium pernicie: harumque interitum, lætitiam ex oblectationem putabit esse. Diaboli etiam cor super mortalium internecione gaudio reficitur, cen multos acquirat lapsus sui a Deo consortes. συνάγει αὐτὸν, καὶ οἷον ἐγκολπίζεται ταῖς σαγήνεις τῶν ἐργασιῶν. Αφ' οὗ γὰρ ἅπαξ πείσῃ αὐτὸν ἐρε γάσασθαι τὸ κακὸν, ἔκτοτε οἰκεῖον ποιεῖται, πείθων καταχρῆσθαι ταῖς οἰκείοις ἐπιθυμίαις, καὶ εἰς ἀπόγνωσιν συνωθῶν, ὡς ἤδη ἀπωσθέντα παρὰ Θεοῦ. Ἕνεκεν τούτου εὐφρανθήσεται καὶ χαρήσεται ἡ καρδία αὐτοῦ. Καὶ τοῦ Βαβυλωνίου, φησίν, ἡ καρδία ἐπεντρυφήσει ταῖς τῶν ἐθνῶν πανολεθρίαις. καὶ τὸν ὄλεθρον τούτων εὐφροσύνην καὶ τέρψιν ἡγήσεται. Καὶ τοῦ διαβόλου ἡ καρδία, τῇ τῶν ἀνθρώπων ἀπωλείᾳ εὐφραίνεται, ὡς ἔχοντος πολλούς κοινωνούς τῆς ἀπὸ τοῦ Θεοῦ καταπτώσεως. "Ενεκεν τούτου θήσει τῇ σαγήνῃ αὐτοῦ, VERS. 16. Eam ob rem sacrum fuciet sagena suæ, et suffum incendet reli suo, quoniam per ipsa pin· καὶ θυμιάσει τῷ ἀμφιβλήστρῳ αὐτοῦ, ὅτι ἐν guem reddidit partem suam, et epulas suas electas. Ampla enim et locupletia regua sibi subjecit. Quam ejus ostentationem et fastum Danielus etiam ante conspectum nobis statuit, dum inquit: Qui erexit imaginem auream, quam adorare, et cui divinum exhiberc honorem præcepit omnes sibi obedientes, et principes, et subditos, et optimales, et inferioris sortis universos ". De hoc ipso divinus vates Isaias inquit: Ascendam super nubes, super astra ponam thronum meum relinquam terram seu nidum, et veluti relicta ova tollam 13. Deinde supplicium etiam quo afficietur affert: Super te sternent putredinem, et reliquia tua vermis. Quin etiam diabolus, non tantam hamo gratiam habet, hoc est cogitationi, voluptatem inescationis vice objicientem, quantam reti, hoc est assensui, et sagen, hoc est effectui. Reti ergo suflitum, ceu uragis apparentem, nempe assensum, cupiditatis respectu, ac subtiliorem, effectus respectu sagenæ vero attribuit sacrificium, ceu majus quidpiam. Effectus enim et opus mali plus corporis et spissitudinis habet, aque atque sacrificium lucidius quidpiam est ipso suffitu. Quia autem plerosque sanctorum et electorum Dei, dirus hic, vehemens et vafer hostis, irretit sagena sua, falsi turbidique lujus maris piscator, merito 147 dictum est cibus ejus esse laulos electosque. Tales enim in primis venari studet. Hunc ad modum Judam quidem elegit Dominus: ipsc vero Satanas, sagena avaritiæ ault: congregante, eum sibi vindicans, ac sui juris ss Dan. 111, 2. "Isa. XIV, 15. αὐτοῖς ἐλίπανε μερίδα αὐτοῦ, καὶ τὰ βρώματα αὐτοῦ ἐκλεκτά. Μεγάλας γὰρ βασιλείας καὶ πολυχρύσους ὑφ' ἑαυτὸν ἐποιήσατο. Δηλοῖ δὲ καὶ ὁ Δανιήλ τὴν ἀλαζονείαν αὐτοῦ λέγων· Ὃς ἔστησε» εἰκόνα χρυσῆν, καὶ πάντας προσκυνεῖν ταύτῃ ἐκέλευσε τοὺς ὑπηκόους αὐτοῦ, ἄρχοντας καὶ ἀρχομένους. Καὶ ὁ θεῖος δὲ Ησαΐας περὶ αὐτοῦ φησιν· Εἶπας· Ἀναβήσομαι ἐπὶ τῶν νεφελῶν· ἐπάνω τῶν ἄστρων θήσομαι τον θρόνον μου καταλήψομαι τὴν οἰκουμένην ὡς νοσσιάν, καὶ ὡς καταλελειμμένα ἀὰ ἀρῶ. Εἶτα καὶ τὴν τι μωρίαν φέρει, ἣν πείσεται· 'Υποκάτω σου στρώ σουσι σῆψιν, καὶ τὸ κατάλειμμά σου, σκώληξ. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ διάβολος οὐ τοσοῦτον τῷ ἀγκίστρῳ χάρι ἔχει, τῇ ἐνθυμήσει, φημὶ, δέλεαρ ἐμβαλλομένῃ τὴν ἡδονὴν, ὅσον τῷ ἀμφιβληστρῳ τῇ συγκαταθέσει, καὶ τῇ σαγήνῃ τῇ ἐργασίᾳ. Ἐπὶ μὲν οὖν τοῦ ἀμφιβλήστρου, τὸ θυμιὰν εἶπεν, ὡς ἐπὶ λεπτοτέρου τὸ λεπτό. τερον· ἐπὶ δὲ τῆς σαγήνης, τὸ θύειν. "Η τε γὰρ εργασία τοῦ κακοῦ σωματικωτέρα, καὶ ἡ θυσία του αύτη. Ἐπεὶ δὲ πολλοὺς καὶ τῶν ἁγίων καὶ ἐκλεκτῶν τῷ Θεῷ σαγηνεύει ὁ δεινὸς οὗτος καὶ πολυμήχανος τῆς ἀλμυράς ταύτης θαλάσσης ἁλιεύς· εἰκότως εἴρηται· Τὰ βρώματα αὐτοῦ ἐκλεκτά· τούτους γὰρ καὶ μᾶλλον θηρεύειν σπουδάζει. Οὕτω καὶ τὸν Ἰούδαν ἐξελέξατο μὲν ὁ Κύριος· αὐτὸς δὲ τῇ σαγήνη τῆς φιλαργυρίας πολλὰ συναγαγούσῃ οἰκεῖον ποιησάμενος, βρῶμα ἑαυτοῦ ἔθετο. Ὡς γὰρ τῷ Θεῷ βρῶμά ἐστιν ἡ ἀνθρώπων σωτηρία· οὕτως αὐτῷ ἡ απώλεια. ᾿Αλλὰ καὶ τοὺς Ἰσραηλίτας, μερίδα ὄντας Variæ lectiones et notæ. Pro θήσει, ponet, Lonicerus legisse videtur ποιήσει, cum reddiderit faciel. Cod. Ven. Sic habet: Τὴν ἀλαζονείαν τοῦ Βαβυλωνίου δείκνυσι διὰ τούτου· Οιήσεται γάρ, φησιν, ὅτι ο!κείᾳ δυνάμει, οὐ θεία παραχωρήσει, ταῦτα κατορθοῖ, καὶ χάριν ἕξει τῇ οἰκείᾳ ισχύϊ, καὶ παραχελεύσεται τοῖς ὑπ' αὐτοῦ, ἵνα τῷ Θεῷ ὀφειλομένας τιμὰς τῇ αὐτοῦ δυνάμει προσφέρωσι, ὡς προσαγα γούσῃ αὐτῷ λιπαρὰν μερίδα, οὐ βρώματα • Jaciantiam "Babylonii regis per hoc ostendit: Putabit enim inquit, se propriis viribus, non divino permissu, hæc strenue se agere, proindeque gratias habebit propriæ fortitudini, jubebitque sibi subjectis hominibus, ut honores, qui Deo debeantur, sur ipsius potestati tribuant, quæ pinguem ei partem attulerit, non epulas electas. Ampla enim et locupletia regna etc. Desiderantur in utroque Cod. verba, qua Latinis his et optimates, et inferioris surlis universos respondeant. Pro καταλήψομαι, comprehendam, Louicerus legisse videtur καταλείψομαι, ut innuit ejus interpretatio. Greca ad verbum ita sonant: De rele porro suffitum incendere dixit, tanquam de tenuiore lenuius: de sagena vero, sacra facere. Nam et operatio mali corporalior est, et sacrificium tale.

CAP. II. Θεοῦ (μερὶς γὰρ Κυρίου λαὸς αὐτοῦ Ἰακώβ, σχο! plane faciens, cibum suum fecit. Perinde νισμα κληρονομίας αὐτοῦ Ἰσραήλ), μερίδα λιπαρά, αὐτοῦ ἐποιήσατο, καὶ ἐκλεκτοὺς ὄντας, Θεοκτόνους παρεσκεύασε γενέσθαι. enim ut hominum cibus est, salus a Deo parta: sic epulæ Satanæ, bominum est interitus. Quin etiam Israelitas, qui pars Dei erant (pars enim Domini, populus ejus Jacob, funis hæreditatis ejus Israel) adeoque portio praclara, sibi subdidit: eos qui elerti Dei erant, permutavit in deicidas et occisores Dei. Διὰ τοῦτο ἀμφιβαλεῖ ἀμφίβληστρον αὐτοῦ, καὶ διὰ παντὸς ἀποκτέννειν ἔθνη οὐ φείσεται. Επειδή, φησί, λιπαρὰς μερίδας συνάγει καὶ βρώματα ἐκλεκτά, καὶ κατευοδοῦται ἐν τοῖς οἰκείοις θελήμασιν, οὐδενὸς πειρασθεὶς ἐναντιώματος· καὶ κατὰ τῶν ἄλλων ἐθνῶν ἐπιχειρήσει, καὶ οὐ παύσεται τῇ οἰκείᾳ δυνάμει χρώμενος, ὡς ἀμφιβλήστρῳ· ὥσπερ οὖν οὐδὲ ὁ διάβολος ἐφείσατο τοῦ ἀποκτένειν διὰ τῆς ἁμαρτίας πάντα τὰ ἔθνη, ἐπειδὴ ἅπαξ κέντρον τοῦ θανάτου τῶν ψυχῶν καὶ σωμάτων ἐπέγνω τὴν ἁμαρτίαν οὖσαν. VERS. 17. Propterea rele suum circumcirca ejiciet, et omnino gentes interficere non parcet Cum paulo ante dixisset, quod splendidas lautasve parties colligat, electaque fercula: quodque orsus sui prosperos successus, voluntati ejus nemine adversante, experiatur: subjungit eum etiam gentes invasurum, neque quicquam cessaturum quo minus propria sua potentia, tanquam reti utatur. Quemadmodum neque diabolus pepercit omnes gentes per peccatum interimere, ubi semel agnovit, stimulum mortis, et animorum et corporuin, peccatum esse. CAPUT II. Ἐπὶ τῆς φυλακῆς μου στήσομαι, καὶ ἐπιβή σεμαι ἐπὶ πέτρας, καὶ ἀποσκοπεύσω τοῦ ἰδεῖν, τί λαλήσει ἐν ἐμοὶ, καὶ τί ἀποκριθῶ ἐπὶ τὸν ἔλεγχόν μου. Εθος ἐστὶ τοῖς ἁγίοις, εἰ μαθεῖν τι βούλοιντο ἐκ Θεοῦ, πάσῃ φυλακῇ φυλάττειν τὴν ἑαυ τῶν καρδίαν ἀπὸ κοσμικῶν φροντίδων, καὶ πρὸς μόνον τὸν θεὸν συντετάσθαι, καὶ ἀναβαίνειν οἷον ἐπί τινα πέτραν τὴν τῆς διανοίας ἀπὸ τῶν γηΐνων ὕψωσιν. Καρδίας γὰρ ὑψηλὰς ζητεῖ ὁ Θεὸς, καθὸ καὶ ὁ Δαβίδ λέγει· Τοῦ Θεοῦ οἱ κραταιοὶ τῆς γῆς σφόδρα ἐπήρθησαν· καὶ πάλιν, Νεοττοὶ γυπὸς ὑψηλὰ πέτονται. Καὶ ὁ προφήτης οὖν Αμβακούμ ἀπορήσας τα προειρημένα, ὡς ἐκ προσώπου τῶν τὰ τοιαῦτα ζητούντων, καὶ μέλλων ἐπαγαγεῖν τὴν τούτων λύ σιν, οὐκ ἐξ ἀνθρωπίνων λογισμῶν, ἀλλ' ὡς ἀπὸ Θεοῦ φησι ταύτην ἐπάξειν. Διὸ καί φησιν, ὅτι Ἐπὶ τῆς τάξεώς μου τῆς προφητικῆς στήσομαι, καὶ τῆς πνευματικῆς θεωρίας, φυλάττων τὸν νοῦν ἀμιγῆ φρον τίδων κοσμικῶν καὶ ἀκηλίδωτον, καὶ στήσομαι ἐπὶ πέτραν τὴν στερὰν καὶ ἀσάλευτον, καὶ ὑψηλὴν impermistam custodiens et incontaminatam, siVERS. 1. Super custodiam meam stabo, et ascen dam super petram: et contemplabor, ut videam quid loquatur in me, et quid respondeam ad redargutionem mei. Consuetudo tenet apud sanctos Dei, si quid ex Deo discere cupiant, omni custodia servare cor suum a miundanis sollicitudinibus, et ad solum Deum intentos esse, ascendereque veluti super rupem quamdam mentis, hoc est, a terrenis rebus, ad exaltationem. Nam sublimia corda quærit Deus, sicut David inquit: Forles Dei a terra admodum sublevati sunt 23; et iterum: Pulli vulturis alta volant 25. Consimilem ad modum vates Habacue, dubius animi, et in jam commemoratis hæsitans, veluti ex persona talia inquirentium, allaturus horum dilutionem, non ex humanis arπρὸς Θεὸν ἀναδρομήν, ἐφ' ἣν καὶ Μωσήν ἔστησεν ὁ Θεός. Ωσπερ γὰρ οἱ φυλάττειν μέλλοντες, ἐφ' ὑψη λόν τινα τόπον ἀναβαίνοντες, οὕτω βλέπουσι· τὸν αὐτόν, φησί, τρόπον καὶ αὐτὸς ἀποσκοπεύσω, τί λαλήσει ἐν ἐμοὶ ὁ Θεός, ἐφ' οἷς ἀπόρησα διὰ τοὺς Βαβυλωνίους, πῶς οὐ διδόασι τῶν κακῶν δίκας, ὥστε ἔχειν με εἰδέναι τί ἀποκριθήσομαι πρὸς τοὺς βουλομένους με ἐρωτᾷν τὰ τοιαῦτα, καὶ μανθάνειν περὶ τῶν θείων οἰκονομιῶν. Ἔλεγχον γὰρ τὴν ἐρώτησιν ὠνόμασεν. Ορα δὲ, πῶς οὐκ εἶπε, [Τί λαλή σε ἔξωθεν ἐμοῦ, ἀλλὰ, Τί] λαλήσει ἐν ἐμοὶ, ἵνα δείξῃ, ὅτι οὐκ ἔξωθεν ἐλάλει αὐτῷ ὁ Θεός, ἀλλ᾽ οὐδὲ ἄλλῳ προφήτῃ· ἀλλ' ἔσωθεν καὶ τῆς διανοίας αὐτῆς ἁπτόμενος. Οὕτω λέγεται λαλεῖν ἐν τοῖς προφήταις ὁ Θεός. Η μὲν γὰρ ἀνθρωπίνη λαλιά, 36 Psal. xLvl 10. 18 Deut. xxxi, 11. gumentis, verum veluti a Deo eam sese pro aturum ait. Propterea etiam dicit: Super prophetiæ area excubias stabo, spiritualis contemplatiomis intellectum meum et mentem a mundanis curis stamque me super petram solidam et inconcussam, altum videlicet ad Deum recursum, supra quem et Mosen Deus collocavit. Ut enim excubitores, excelsum quempiam locum scandentes ita speculantur, non dissimiliter et ego speculabor, quid loquatur in me Deus, de iis rebus ob quas propter Babylonios dubitavi: qui fiat, quod non penam luant ob commissa sua, ut possim scire quid respondeam volentibus me super hisce interrogare, ac discere divinæ administrationis consilium: redargutionem enim hic interrogationem nominat. 148 Observa hic quomodo non dixerit, Quid lo quatur extra me, sed Quid loquatur in me, ut indicet Deum non forinsecus verba facere ipsi, ut neque aliis prophetis, sed intrinsecus mente ejus. Varia lectiones et notæ. Ut enim Deo cibus est hominum salus, ita ipsimet Satana (cibus est) eorumdem hominum perditio. Ita Græca sonant,

contacta. Sic dicitur loqui Deus in prophetis. Hu- έξωθεν πρώτως τὰ ὦτα περὶκτυποῦσα, εἶτα καὶ ἐπὶ manus sermo ab extra primum aures circumstrepens, dein ad mentem pervenit: divinum vero colloquium intus fit, mentisque auriculas ferit, attingitque. Per petram, ipsam fidem intelliges. Qui enim credit, Deum nihil in omnibus suis operibus citra causam perficere, ille solus inconcussus per sistit, non turbatus ab inæqualitate eventuum. VERS. 2. Εt respondit mihi Dominus, et dixit: Scribe visionem aperte in buxum, ut persequatur tegens ipsa. Nam visio ad tempus usque suum durabit, el perficietur tandem, et nou erit vana. Imperat Dominus prophetæ scribere visionem, hoc est revelationem quam revelavit ei super its quibus de ambigebat. Quæ vero sit revelatio, paulum modo progressus dicet. Interim vero litteris mandare hane visionem præcipit, neque id obscure, juxta propheticam et opacam plane rationem, sed enim perspicue, ut plaua sit et clara. Nec in chartam scribere jubet, verum: in Luxem, hoc est, in tabellam ex buxo, ut sit eo permanentior seriptura: ut nedum hodie spiritum ducentes in hae terra eam legant, sed et in posterum legens persequatur, hoc est, inquirat finem revelationis, quo sint comp'enda hæc. Visio enim illa jaíh non pérficitur, sed indigna est temporis. Tu vero cave hæsites, etiamsi eam none non evenire cernas: eveniet enim omnino landeur, et non erit vaτὴν διάνοιαν διαβαίνει· ἡ δὲ θεία λαλιά, Ενδον με νεται καὶ τῶν νοερῶν ὠτίων ἅπτεται. Πέτραν δὲ τὴν πίστιν νοήσεις. Ο γὰρ πιστεύων, ὅτι οὐδὲν ἦν ποιεῖ ὁ Θεὸς, ἀλόγως ποιεῖ, ἐκεῖνος μόνος ἀσάλευτος ἵσταται, μὴ κλονούμενος ἀπὸ τῆς ἀνωμαλίας τῶν γινομένων.. Καὶ ἀπεκρίθη πρός με Κύριος, καὶ εἶπε· Γρά ψον ὅρασιν, καὶ σαφῶς, εἰς πυξίον, όπως δικη ὁ ἀναγινώσκων αὐτὰ, διότι δρασις εἰς καιρόν, καὶ ἀνατελεῖ εἰς πέρας, καὶ οὐκ εἰς κενόν. Προστάττει ὁ Κύριος τῷ προφήτην γράψει τὴν ὥρα τιν, τουτέστι, τὴν ἀποκάλυψιν ἣν ἀπεκάλυψεν αὐτῷ, ἐφ᾽ οἷς διαπυρῶν ἐφαίνετο. Τις δὲ η αποκάλυψις, μικρὸν παρακατιῶν, ἐρεῖ. Τέως δ' οὖν γράψαι τὴν ἀποκάλυψιν ταύτην παρακελεύεται, καὶ μὴ ἀσαφῶς κατὰ τὸν προφητικών και συνεσκιασμένον λόγον, ἀλλὰ σαφῶς· ὥστε δήλην εἶναι ταύτην· καὶ γράψαι μὴ ἐν χάρτῃ, ἀλλ' ἐν πυξίῳ, τουτέστιν, ἐν πινακίῳ ἐκ πυξίου, ἵνα μείνῃ ἡ γραφὴ, καὶ μὴ μόνον οἱ νῦν ὄντες ἐπιγινώσκωσι ταύτην, ἀλλὰ καὶ δ μετὰ ταῦτα ἀναγινώσκων διώχῃ, τουτέστιν, ἐπιζητῇ τὸ πέρας τῆς ἀποκαλύψεως, καὶ πότε πληρωθήσονται ταῦτα. Η γὰρ ὅρασις αὕτη, οὐ νῦν τελεῖται, ἀλλὰ καιροῦ δεῖται. Καὶ μὴ ἐνδοξαζε ἐπ' αὐτῇ, εἰ μὴ νῦν ὁρᾷς αὐτὴν ἐκβαίνουσαν. Εκβήσεται γὰρ πάντως εἰς πέρας, καὶ οὐκ εἰς κενὸν ἔσται. Τοῦ γὰρ Θεοῦ ταύτην cula neque vana, maxime Deo eam revelante, αποκαλύψαντος, ὅς ἐστιν αὐτοαλήθεια καὶ πλήρης, qui est ipse veras et plenus. Qui ergo mendacium el vacuum seu vanum hic locum habere queat? VERS. 3. Si moram nexuerit, præstolare ipsum, quoniam veniens veniet, et haudquaquam æquo tardior erit. Hac est revelatio, quam mystice pro phetæ revelavit Deus; eam ob rem nominatimi non demonstravit, quisnam ille sit, quem exspectari conveniat, etiamsi moram nexuerit, atque tardaπῶς ἔσται ψεύδος καὶ κενόν; Ἐὰν ὑστερήσῃ, ὑπόμεινον αὐτὸν, ὅτι ὁ ἐρχόμενος ἥξει, καὶ οὐ μὴ χρονιεῖ. Αὕτη ἡ ἀποκά λυψις, ἢν μυστικῶς τῷ προφήτῃ ἀπεκάλυψεν ὁ Θεός· διὸ οὐδὲ ὀνομαστὶ ὑπέδειξε, τίς οὗτος, ὃν χρὴ ὑπο μένειν, κἂν ὑστερῇ καὶ βραδύνῃ. Εἴποι μὲν οὖν ἄν τις, ὅτι περὶ τοῦ Θεοῦ τοῦτό φησιν· ἐπειδὴ γὰρ ήτιάτο Αμβακούμ τὸν Θεὸν, ὡς μὴ κατόπιν τῶν ἁμαρτιῶν τὰς τιμωρίας ἐπάγοντα, μηδὲ τοῖς Βαδι λωνίοις ἐπιτιθέντα τὴν δίκην ταχεῖαν, λύσιν νῦν επάγει τῆς ἀπορίας, καί φησιν, ὡς Ηξει μὲν πάνω τως ὁ Θεὸς ἦν αἰτιᾷ ὡς βραδύνοντα, πλὴν εἰς και ρόν. Εἰ τοίνυν ὑστερήσῃ καὶ βραδύνῃ, ὑπόμεινον. Λέγουσι δέ τινες, ὅτι περὶ τοῦ Κύρου ταῦτά φησιν. Οὗτος γὰρ ἤξει μὲν κατὰ Βαβυλῶνος, καὶ ταπεινώσει ταύτην, καὶ τοὺς ἀδικουμένους ἐλευθερώσει· πλὴν οὐ νῦν. Πῶς δὲ εἰπὼν τὸν Ἐὰν ὑστερήσῃ, επήγαγε τὸ, Οὐ μὴ χρονίσει; Τὸ μὲν, "Υστερή σει, ὡς πρὸς τὴν ὀλιγοψυχίαν φησίν· τὸ δὲ, Οὐ μὴ χρονίσει, ὡς πρὸς τὴν ὑπομονὴν, ὡσανεὶ τοῦτο λέγων· Ἐὰν ἀπὸ μικροψυχίας δοκῇ σοι βραδύνειν, ὑπόμεινον, καὶ ἡ ὑπομονὴ πείσει σε μὴ λογίζε σθαι, ὅτι ἐχρόνισε. Τῷ ὄντι γὰρ ἡ μικροψυχία, ὥσπερ τὰ φορητά, ἀφόρητα οὕτω καὶ τὰ Variæ lectiones et notæ. verit. Dicat ergo quispiam, quod ad Deum hac pertineant. Cum enim conquereretur Habacuc, quod non statim post peccata etiam poenas adducat Deus, neque Babylonios celeri supplicio aflixerit, ejus dubii nunc dilutionem adjicit, dicens, quod veniet quidem omnino Deus, quem ceu lentum accusaverat, verumtamen suo tempore: quare si moram trabat, tardiorque plus æquo videatur, sustine, exspecta. Quorumdam est opinio, quod hæc de Cyro dicat, adversus Babylonem venturo. Nam ille veniet, et Babylonem viribus suis exuet, injuriamque perpessos vindicabit, liberabit, verum non fanı nunc. Quomodo vero cum dixisset, Si moram nexuerit, 145 subintulit mox, Nön tardabit: proinde Moram nezaérit, ad pusillanimitatem, Non vardabit vero, ad patientiam refert. Ae si dicat: Si ex pusillanimitate tua videtur tibi lentior esse, Todnos, modum, Cod. Bav. Patientia enim tibi persuadebit considerare, cum non tardasse. Ita Graeca. Ως πρὸς, Cod. Ven. Αφόρητος, Cod. Ven.

CAP. II. 85% ταχέα, βραδία δοκεῖ ποιεῖν· τὸ ἔμπαλιν δὲ ἡ patiens esto, exspecta: siquiden patientia tibi per μεγαλοψυχία, τὰ δυσφόρητα, φορητά· καὶ τὰ βραδέα, ταχέα. suadebit, ne causeris, quod tardus fuerit. Vere enim, ut pusillanimitas nostra, veluti intolerabilia tolerabilia et facilia sunt: sic et quæ celeria sunt, et plane difficilia videtur efficere, quæ tamen et lenta nobis facit, Ediverso magnanimitas difficilia factu, facilia; et tarda, velocia reddit. Ἐὰν ὑποστείληται, οὐκ εὐδοκεῖ ἡ ψυχή μου ἐν αὐτῷ. 'Ο δὲ δίκαιός μου, ἐκ πίστεως ζήσεται. Εἶπεν ἀνωτέρω· Γράψον ὅρασιν, ὅπως διώκῃ ὁ ἀναγινώσκων αὐτὸ, τουτέστιν, ἐπιζητῇ τὰ τῆς ὁράσεως, ὡς ἐλπίζων αὐτὰ ἐκβήσεσθαι. Νῦν οὖν φησιν, ὅτι ᾿Εὰν ὑποστείληται, ἐκεῖνος ὁ ἀναγινώσκων, τουτ· ἔστιν, ἐνδοιάσῃ, καὶ ἀμφιβάλῃ, οὐκ εὐαρεστός ἐστιν ἐμοὶ, οὐδὲ εὐδοκεῖ καὶ ἐπαναπαύεται αὐτῷ ἡ ψυχή μου. Ωσπερ δὲ ὑπνοῦν λέγεται ὁ Θεὸς καὶ ἐγρηγορέναι, καὶ χεῖρας ἔχειν καὶ πόδας ἀνθρωποπρεπῶς· οὕτω καὶ τὸ, "Η ψυχή μου. Η γὰρ ψυχή τοῦ δι' ἡμᾶς ἐπὶ γῆς ἐλθόντος καὶ ἐνανθρωπή σαντος Θεοῦ Λόγου, ἐν μὲν τῷ ἀπίστῳ καὶ ὑποστολλομένῳ τοῦ ὀνομάσαι αὐτὸν Υἱὸν Θεοῦ καὶ Θεὸν ἀληθινὸν, οὐκ εὐδοκεῖ· ὁ δὲ ἀνυποστόλως καὶ ἀδιστάκτως αὐτὸν ὁμολογῶν, δίκαιος ἐκ πίστεως γενόμενος, ἕξει τὴν ζωὴν, ἤτοι τὴν μέλλουσαν, ἢ αὐτὴν τὴν δικαιοσύνην. Ἐξ ἔργων μὲν γὰρ νόμου, οὐ δικαιούται πᾶσα σάρξ. Ο γὰρ νόμος, ὀργὴν κατερ γάζεται παραβαινόμενος, καὶ ἀπέκτεινε τοὺς παρα βαίνοντας· ἡ δὲ πίστις χάριτι λύουτα τὰ ἁμαρτήματα, δικαιοῖ· διὸ καὶ εἴρηται, ὥς τινα τῶν ἀντιγράφων ἔχει· 'Ο δὲ δίκαιός μου· τουτέστιν, Ὁ τῇ ἐμῇ χάριτι δίκαιος γεγονώς. Πυξίον δέ ἐστι πᾶσα ψυχὴ ἰσχυρὰ καὶ λεία, τουτέστι, πραεία, μηδὲν ἔχουσα τραχὺ καὶ ἀπονενοημένον, τὰς περὶ Χριστοῦ προφητικὰς ἀποκαλύψεις ἐν ἑαυτῇ δεχομένη, καὶ φυλάττουσα ἀνεξαλείπτως τὰς περί τε τῆς προτέ ρας αὐτοῦ παρουσίας καὶ τῆς δευτέρας. Δι' καὶ ὅταν ὁρᾷ τὴν δικαιοσύνην ἀσθενοῦσαν, καὶ τὴν ἀδικίαν Ισχύουσαν, οὐ δυσχεραίνει, ἀλλ' ὑπομένει τὸν καιρὸν, τουτέστι, τὴν εὔκαιρον χρόνον τῆς ἀκριβοῦς κρίσεως καὶ τῶν ἑκάστῳ βεβιωμένων ἀνταποδόσεως· καὶ δίκαιος ὤν, οὐκ ἐξίσταται τῆς δικαιοσύνης, ἀλλὰ τὴν παροῦσαν ζωὴν ἀνύει ἐκ τῆς περὶ τῶν μελλόντων πίστεως, ἀπαράτρεπτος διαμένων, καὶ ἐν Χριστῷ ζῶν, ταῖς ἐλπίσι τῆς τοῦ Θεοῦ δικαιοκρι σίας ἐνευφραίνεται. Τοιοῦτος οὖν ὁ λέγων· Εἶδον τὸν ἀσεβῆ ὑπερυψούμενον καὶ ἐπαιρόμενον καὶ προῆλθον, καὶ ἰδοὺ οὐκ ἦν Ἐν μὲν γὰρ τῷ νῦν βίῳ ἴσως ἄχρι τέλους εὐδρομεί. Καίτοι οὐδὲ τοῦτο συγχωρεῖ οὗτος αὐτός· καὶ γάρ φησιν· Οἱ πονη· Rom. 1, 10.» Psal. xxxvΙ, 55. Βραχέα, Cod. Bas. Varia VERS. 4. Si treditaverit, non obleciatur anima mea in ipso. Justus autem meuser fille vivet. Supra dixit: Scribe visionem, ut legens eam persequatur, hoc est, inquirat quid sibi velit ea visio, tanquam sperans hoc eventurum: nunc ait, quod Si trepidaverit ille lector, hoc est, in diversa raptus hæsitaverit, et non adhibuerit fidem, non placebit mihi: neque anima mea sese ipso oblectabit, non quiescet super ipso. Quemadmodum autem dormire dicitur Deus et vigilare, et nanas labere et pedes humano more, sic et anima jam illi tribuitur. Est igitur anima Verbi Dei, quod ad nos in terram descendit, et caro factum est. Super incredulo ergo et formidante, ut nominet ipsum Filium Dei, verumque Deum, non capiet voluptatem. Qui vero trepidationis exsors est, citra hæsitationem ipsum confitens, justus factus ex fide, habet vitam, sive futuram, sive illam ipsam justitiam. Ex operibus enim legis nulla justificatur caro ", Lex enim iram operatur, si quis cam transgressus fuerit, et interemit prævaricantes: fides autem per gratiam solvens delicta, justificat. Eam ob rem etiam dictum est, ut quædam exemplaria habent: Justus autem meus, hoc est, per gratiam meam justus factus. Buxus, vel tabella buxea, est omnis anima fortis, robusta et lævigata, politave, lioc est, mansueta, nihil habens asperita - tis, nihil ruditatis, propheticas de Christo revelationes in sese recipiens, ac firmiter custodiens promissiones, cum de priore ejus adventu, tum posteriore. Quare dum videt justitiam languentem, et injustitiam valentem ac robustam, aegro istline animc fert: at interim exspectat occasionem, hoc est commodum et opportunum tempus exacti ju - dicii, ac compensationen persolutionemque operum qua quisque per sese in hac vita gessit; ac justus cum sit, a justitia non desistit, verum prasentem vitam provehit ex fide in futura bona, impermutabilis perseverans, et in Christo vivens, justi judicii Dei spebus exhilaratus. Talis erat qui dixit: Vidi impium valde exaltatu n et sublevatum, et præterii, et ecce non aderat": siquidem in hac vita ad finem fortasse 150 felicem rerum cursum obtilectiones et notæ. Cod. Ven. Sic habet: οὕτω καὶ τὸν Ἡ ψυχή μου εἶπεν οἰκείως τῇ ἀσθενείᾳ ἡμῶν. Εἰ δὲ ὁ Χριστός ἐστι, περὶ οὗ εἶπε τὸ, Ηξει, καὶ οὐ χρονίσει (αὐτὸς γὰρ ἐστὶν ὁ ὢν, καὶ ὁ ἦν, καὶ ὁ ἐρχόμενος), εἰκότως ὡς ἀπ' αὐτοῦ εἴρηται το, Η ψυχή μου· ἡ γὰρ ψυχή τοῦ ἐλθόντος, κ. τ. λ. Για et illud Anima mea, dixit consentaneo quodam imbecillitati nostræ modo. Si vero Christus est, de quo dixit, Veniet et non tardabit ipse enim est, qui est, et qui erat, et qui ventu - rus est], merito tanquam ab ipso dictum est illud: Anima mea. Anima enim ejus, qui venit, etc. Haud ægre fert, sed exspectat opportunum tempus etc. Ex Cod. Ven. et Bav. 'Ανοίγει, aperit, Cod. Bas. Καὶ ἐπαιρόμενον, ὡς τὰς κέδρους του Λιβά you, et exallatum, ut cedrus Libani. Col. Ven. Τουτ' ἔστι τῷ νῷ πρὸς τὴν μέλλουσαν κατά - στασιν διέβη· καὶ ἰδοὺ οὐκ ἦν. Huc est mente ad fu - turam (vite) constitutionem transit: et ecce hou erat. Cod. Ven.

net. hiem propheta cum hoc loco cousonat, dum ρευόμενοι, ὡσεὶ χόρτος ταχὺ ἀποξηρανθήσονται. ait: Nequiter agentes et scelerate, subito, ceu fe- Πλὴν ἀλλ' ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι, πάντως τὴν προς num, exarescent. Præterea in futuro sæculo convenientem poenam luet, et non erit, qui sic exciderit ab eo, qui vere est. Juxta Paulum enim, Deo sumus Sic et alio in loco ait de Deo: Qui vocal ea quæ non sunt, tanquam sint *: hoc est, eos qui extra ipsum sunt, et propterea non exsistentes, faciens in ipsis ut ipsius sint, et eam ob rem sint. GR Vens. 5. Αt fustu inflatus, contemptor et ostentator, nihil plane perficiet. Cum prædixisset venturum eum, qui tristia ac dura solveret, liberaretque rontritos ab omni calamitate, meminit posthac Babylonii Nabuchodonosor, inquiens, quod fastus et arrogantia: spiritu refertus, contemnensque Dei, uibil perficiet, hoc est, non ad finem usque feliciLalem inconcussam assequetur, etiamsi principio inflatus fuerit: id quod et ab Daniele discemus. Etenim priusquam Cyrus armaret copias suas, excidit e regno vesania correptus, ac veluti malo spiritu agitatus circumibat deserta, foris demorans, aeris varietatį expositus, et omni ope destitutus, ut adeo corporis etiam sui formam, ferina, feroci, et effera quadam specie alteraret. Habes igitur dilutionem eorum in quibus dubitasti, præcipue vero qui de divinæ Providentiæ ratione læsitasti. Ecce enim vidisti finem impii, haec et hac fcientis. ήκουσαν δίκην δώσει. Καὶ οὐκ ἔσται οὕτως ἀποπε σὼν τοῦ ἀληθῶς ὄντος· κατὰ γὰρ Παῦλον. Τῷ θεῷ ἐσμεν. Οὕτω καὶ ἀλλαχοῦ περὶ τοῦ Θεοῦ φησι· Ο καλῶν τὰ μὴ ὄντα ὡς ὄντα, τουτέστι, τοὺς ἔξω αὐτοῦ, καὶ διὰ τοῦτο μὴ ὄντας. ποιήσας απ τοὺς ἐντὸς αὐτοῦ γενέσθαι καὶ διὰ τοῦτο καὶ εἶναι. Ο δὲ κατοιύμενος καὶ καταχρινητὴς ἀνής, αλαζων, καὶ οὐθὲν οὐ μὴ περάνη. Προειπών, ὅτι ἥξει ὁ μέλλων λῦσαι τὰ σκυθρωπά, καὶ τοὺς συντε τριμμένους ἀπαλλάξαι πάσης ταλαιπωρίας, λοιπὸν μέμνηται τοῦ Βαβυλωνίου Ναβουχοδονόσορ, και φτ σιν, ὅτι πάσης οιήσεως γέμων καὶ καταφρονῶν τοῦ Θεοῦ, οὐδὲν οὐ μὴ περάνῃ, τουτέστιν, οὐκ ἄχρι τέ λους τὴν εὐδαιμονίαν ἀκράδαντον καθέξει, εἰ καὶ ἐν ψυχῇ φυσηθῇ· καὶ τοῦτο ἀπὸ τοῦ Δανιήλ μαθησε μεθα, ὅτι καὶ πρὸ τοῦ τὸν Κῦρον ἐπιστρατεύσαι, ἀπεῤῥίφη τῆς βασιλείας, μελαγχολήσας, καὶ ὡς ἔαιμονῶν περιήρχετο τὰς ἐρήμους, ἔξω αυλιζόμενος, καὶ ταῖς ἀνωμαλίαις τοῦ ἀέρος ἐκκείμενος ἀβοήθη της· ὥστε καὶ τὴν τοῦ σώματος αὐτοῦ ἐπιφάνειαν, ἐπὶ τὸ θηριωδέστερον καὶ ἀγριώτερον ἀλλοιωθήναι. Ἔχεις οὖν τὴν λύσιν τῶν ἠπορημένων, ὁ ἀπορῶν ἐπὶ τοῖς τῆς Προνοίας λόγοις· ἰδοὺ γὰρ εἶδες τό τέλος τοῦ ἀσεβοῦς, καὶ ταῖς καὶ τάδε ποιοῦντος. "Ος ἐπλάτυνε καθώς ᾅδης τὴν ψυχὴν αὐτοῦ· καὶ οὗτος ὡς θάνατος ἐμπιπλάμενος, καὶ συν άξει πρὸς ἑαυτὸν πάντα τὰ ἔθνη, καὶ εἰσδέξεται πρὸς ἑαυτὸν πάντας τοὺς λαούς. Απερ ἀνωτέρω εἶπεν ὁ προφήτης, ὅτι Συντέλειαν ἐν ἀγκίστρω ἀνέσπασε, καὶ ὅτι διαπαντὸς ἀποκτέννειν ἔθνη οὐ φείσεται, ἐπισφραγίζει νῦν ὁ Θεὸς, ἐπὶ τὸ μεῖζον ἀνάγων καὶ ὑπερβολικώτερον την κακίαν καὶ τοῦ αἰσθητοῦ Βαβυλωνίου, καὶ τοῦ νοητοῦ· ὁ μὲν γὰρ προφήτης, σαγήνῃ καὶ ἀμφιβληστρῳ καὶ ἀγκίστρῳ τὸν τρόπον τούτου καὶ τὴν δύναμιν ἀπείκασεν· ὁ δὲ θεὸς μὴ κορέννυσθαί φησιν αὐτὸν, παραπλησίως ᾅδῃ τὰς ψυχὰς λαμβάνοντι, καὶ μὴ ἐμπιπλαμένῳ, καὶ θανάτῳ τὰ σώματα δεχομένῳ, καὶ μὴ κορεννυμένῳ, καὶ πάντας ἀνθρώπους ὑφ᾽ ἑαυτὸν ποιούμενον, μὴ ἵστασθαι τῆς ἐπιθυμίας. Κυρίως δὲ κατοιόμενος Qui ampliavit, tanquam infernus, animam suum, el ipse veluti mors, quæ non impleri potest. Congregabit ad sese omnes gentes, el accipiet ad seipsum omnes populos. Quod supra dixit propheta, quod consummationem hamo attraxit, et quod penitus occidere gentes non parcet, veluti sigillo nunc obfirmat Deus, malitiam et veri Nabuchodonosor, et cjus qui mente concipitur, hoc est spiritualis, magis ac magis exhibens. Nam propheta sagen, reli, et hamo, mores ejus et potentiam comparavit, ac Deus illum minime saturari ait, ut qui instar inferi Plutonis animas accipiat et non impleatur, quique mortis in morem corpora suscipiat et non exsatietur, omnes praeterea mortales sibi subjiciat, suique juris faciat, nec sibi a sua cupiditate tamen temperet. Proprie autent turgidus ille fastu et contem - μα, pater est superbiæ: qui etsi humanam natu- 1) καὶ καταφρονητής, ὁ πατὴρ τῆς ὑπερηφανίας, ὃς ram occiderit per peccatum per Adam perpetratum, ac dilataverit, seu late aperuerit animam suami, non tantum contra peccatores procedens, verum etiam contra justos, adeoque infantes (Regnavit enim mors super eos qui non 151 peccaverant 30, 18 Rom. Χιν, 8. 10 Rom. ιν, 17. 20 Rom. v. 14. εἰ καὶ τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν έθανάτωσε διὰ τῆς ἐν τῷ Ἀδὰμ ἁμαρτίας, καὶ ἐπλάτυνε τὴν ψυχὴν αὐτοῦ, οὐ μόνον κατὰ τῶν ἁμαρτωλῶν χωρήσας, ἀλλὰ καὶ κατὰ τῶν δικαίων καὶ αὐτῶν τῶν νηπίων (Ἐβασίλευσε γὰρ δ θάνατος καὶ ἐπὶ τοὺς ἁμαρτή Varia lectiones et notæ. sor reddiderit. Quanquam ne koc quidem concedit hic ipse propheta, siquidem ait: Inique agentes, etc. Sic habent Greca verba. Faciens eos intra ipsum esse. Cod. Bas. fabet: ποιήσας ἐν αὐτοῖς (sic: sed legendum αὐτῷ) γενέσθαι, κ. τ. λ., faciens in ipso esse. Et sensibilis Babylonii. Lonicerus forte legit αληθινού Ναβουχοδονόσορ, cum veri NabuchodonoHec ita sonant: iustar inferui qui animus excipit, et non expletur, atque morte corpora suscipil, et non saturatur. Lonicerus legisse videtur ἐπὶ τοὺς οὐκ ἀμαρτήσαντας, cum in cos qui non peccarunt reddide rit; in utroque tamen Cod., tum Ven. tum Bar.g desideratur particuia negativa.

σαντας), ἀλλ᾽ οὐ μὴ περανεῖ. Χριστὸς γὰρ ὑπὲρ ἡμῶν ἀναμάρτητος φανείς, ἀνέλυσε τὴν ἐν τῷ Ἀδὰμ ἁμαρτίαν. Διὸ καὶ ἀδίκως ἀποθανὼν καὶ ἐγερθεὶς ἐκ νεκρῶν, καθότι οὐκ ἦν δυνατὸν κρατεῖ. σθαι ὑπὸ τοῦ θανάτου τὸν ἀρχηγὸν διά τε εἰδωλολατρείας καὶ πονηρῶν ἄλλων ἔργων, πάντας ὑφ᾽ ἑαυτὸν ἐποιήσατο ὁ δὲ Χριστός, ἐκαθάρισεν ἡμᾶς ἀπὸ νεκρῶν ἔργων, εἰς τὰ δουλεύειν Θεῷ ζῶντι καὶ ἀληθινῷ. Οὐχὶ ταῦτα πάντα κατ' αὐτοῦ παραβολὴν λήψονται, καὶ πρόβλημα εἰς διήγησιν αὐτοῦ; Οι φρονοῦντες, φησί, παραβολὴν ποιήσονται, ἀντὶ τοῦ, ᾠδὴν καὶ πρόβλημα, τουτέστι, λόγον δημώδη, καὶ πᾶσιν ἀνὰ στόμα προβεβλημένον· ὥστε πρὸ παντὸς ἄλλου διηγήματος, περὶ αὐτοῦ διηγεῖσθαι. Η παραβολὴν εἰπὼν, τοῦτο σημαίνει, ὅταν μέλλωσ! τινες μνησθῆναί τινος, ὡς δυστυχήσαντος, τοῦτον ἕξουσι παραβολὴν, λέγοντες· Οὕτως ἐδυστύχησεν ὁ δεῖνα, ὡς ὁ Βαβυλώνιος. Καὶ ἐροῦσιν· Οὐαὶ ὁ πληθύνων ἑαυτῷ τὰ οὐκ ὄντα αὐτοῦ (ἕως τίνος;) καὶ βαρύνων τὸν κλοιὸν αὐτοῦ στιβαρῶς. Ταῦτα, φησίν, ᾄσονται, θρηνούν - τες τον Βαβυλώνιον· Οὐαὶ ὁ τοῖς μηδὲν αὐτῷ προσήκουσι τὰς χεῖρας ἐπιβάλλων, καὶ τὸν κλοιὸν αὐτοῦ, έτος τὸ βάρος τῆς ἀρχῆς, βαρύτερον καθιστῶν τοῖς ὑπηκόοις διὰ τὸ τοὺς φόρους ἐπιτιθέναι βαρεῖς, καὶ τέλη. Διὰ μέσου δὲ ἐπεφώνησεν· "Εως τίνος; δε:- κνὺς τὸ ἄπληστον αὐτοῦ καὶ ἀκόρεστον, καὶ ὅτι οὐκ εἶδε πέρας, καὶ ὅτι οὐ μέχρι πολλοῦ ταῦτα ἔσται, ἀλλὰ παύσεται ὅσον οὔπω. Ἐβάρυνε δὲ τὸν κλοιόν καὶ καθὸ βαρυτέραν τὴν ἐκ Θεοῦ τιμωρίαν ἑαυτῷ ἐ ποίει, ἐφ᾽ οἷς ἀεὶ ἐν κακίᾳ προέκοπτε. Καὶ ὁ διάβολος δὲ, τὰ οὐκ ὄντα ἑαυτῷ συνάγων· τοὺς γάρ ἀνθρώπους Θεοῦ ὄντας, καὶ μηδὲν αὐτῷ διαφέροντας, υποχειρίους ἑαυτοῦ ποιεῖ· ἀφηρέθη δὲ τούτους τῇ δυνάμει τοῦ Εὐαγγελίου τοῦ Χριστοῦ. "Οθεν καὶ βασ εύτερον ἑαυτῷ τὸν κλοιόν τῆς τιμωρίας κατασκευά ζει, ὅτι μηδὲ τῇ ἐπιδημίᾳ τοῦ Χριστοῦ τῆς κακίας Επαύσατο, καίτοι τὰ καιριώτατα τῆς δυνάμεως περι πεοπείς. Ὅτι ἐξαίφνης ἀναστήσονται οἱ δάκνοντες αὐτ πὶν, καὶ ἐκνήψουσιν οἱ ἐπίβουλοί σου, καὶ ἔσῃ Εἰς διαρπαγὴν αὐτοῖς. Εἶπεν ἀνωτέρω ἕως τίνος; Σώσπερ σχετλιάζων καὶ δεινοπαθῶν, ἀντὶ τοῦ, Μέχρι Στάσου ταῦτα ποιήσεις; Εἶτα ὥσπερ ἐρωτῶντός τινο;" Πῶς τοῦτο εἶπας; φησί· Διότι καὶ ἄκων τῆς ἀδικίας παύσεται. Ωσπερ γὰρ ἐξ ὕπνου ἀναστήσοντα: ἐξαίφνης καὶ ἀπροσδοκήτως οἱ δάκνοντες αὐτὸν ὥσπερ ὁδοῦσι ταῖς τοῦ πολέμου προσβολαῖς, καὶ CAP. II. tamen in finem usque non perducet. Christus enim μro nobis impeccabilis, et sine peccato apparuit, ac dissolvit peccatum, in nos per Adam transfusum. Propterca et injuste mortuus, et excitatus ex nortuis, co quod non erat possibile teneri a morte principem vitæ, simul etiam nos excitavit e sedere fecit in super cœlestibus. Et ille quidem per ilolorum cultum, et alia prava opera cunclos sibi subjecit Christus vero mundavit nos ab opcribus mortuis, ut serviremus Deo viventi et vero. VERS 6. Nonne hi omnes de ipso similitudinem sument, et propositionem quam ei denarrent? Prudentes, inquit, similitudinem edent, hoc est, oden vel canticum et problema, id est, sermonem popularem, qui omnibus passim sit in ore, ut pro omni alia narratione, de ipso verba faciat. Vel parabolat dicens. hoc significat, quod quoties mentionen sint facturi alicujus ceu infortunati, hanc sibi sumant similitudinem, dicentes: que infortunio succubuit, atque Babylonius. Ac dicent: Væ qui multiplicat sibi quæ sua non sunt (quousque?) et solide ponderosum reddit colli sui ornamentum. Fiæe, inquit, canent, lamentantes Babylo rium: V qui nihil se decentibus manum injicit, et Tolli sui ornatum, sive onus imperii sui gravius constituit subditis suis, qual gravia tributa et vectigalia imponat. In medio antem exclamavit luctu: Quousque? inexplebilem ejus et insatiabilem cupiditatem demonstrans, ut quæ finem non noverit, quæ tamen non diu duratura sit, sed enim propediem cessatura, quantum nunquam antea. Grave autem et onerosum reddidit collare suum, eo quod gravius sibi supplicium ex Deo ipse paravit: quandoquidem in malitia sua semper perrexit. Porro calumnians spiritus, etiam quæ sua non sunt colligit, nimirum homines Dei exsistentes ab eo nihil differentes, nimirum ad imaginem ejus creatos, sibi mancipans, quos tamen Deus virtute Evangelii Christi liberat. Unde et gravius sibi collare, hoc est majorem panam quidem apparat, qui ne in adventu quidem Christi a malitia destitit. Atqui consideras hic commodissimam potentiami. Vers 7. Quoniam repente exsurgent mordentes ipsum, et expergiscentur insidiatores tui, erisque in direptionem ipsis.Jam antea dixit, Quousque? veluti ægre ferens et commotus, pro eo quod est, Quandiu hoc faries? Deinde veluti interroganti cuidam: Quomodo hoc intelligis? Quoniam, inquit, invitus ab injuria et injustitia desistet. Nam veluti e somno exsurgent subito, et ex improviso lancinantes seu mordentes ipsum ceu dentibus, belli nimirum insultibus, exeVaria lectiones et nota. Desiderantur in utroque Cod. Græca verba Latinis hisce simul etiam nos excitavit, et sedere fecit insuper cælestibus respondentia. Hæc ita sunt reddenda: Homines enim Dei exsistentes et nihil ad ipsum (scilicet diabolum) spectantes, sibi subjecit. Spoliatus autem est his potestate Evangelii Christi, etc. Potissimis licet polesiaiis sue viribus erulus. Ex Cod. Ven. Moŭ; ubi? Cod. Bay,

dentesque vires ejus bellicas et adsumeres, Hew- κατεσθίοντες αὐτοῦ τὰς στρατιωτικές δυνάμει; καὶ pe 152 sub Cyro, Person, Medi, et Elamitæ; ac veluti ex ebrietate, ac alta; in soporem delazione, expergefaeti, sobriam mentem, et liberam ratiocinationem recipientes, non porro ferent lanjam tuam degravationem, verum omnibus, media insidiabuatur tibi, diripientque regnum tuum. husurreserunt etiagy adversus Satanam apostoli et martyres, qui darenres et conditonius ore Christum, niordebant corpus ejus, siva ens, qui quæ Satanæ sunt sapiunt Ut enim corpus Christi sunt fideles, sic corpus diakoli sunt infideles. Et qui antehac idololatræ fuerunt, insidiatores ejus constituentur, abolituri ipsius opera. Evigilarunt enim et viderunt Lignum, lignum, inquam, et aliam materiam, qualis essel, quam antea, ce temulenti, colebant. Porro qui a peccato deflectit, itidem exsurgit; jacens enim. reflecti non posset: et confitens, mordet diabolum ore suo, quo confitetur. Et expergefactus ex alta in soporemi detatione, qua detinebatur a voluptate, insidiatur jam per jejunium, corporis humi cubantis castigationem, precationem, diripious ipsum, et alios ad salutem ducens, et verbo et exemplari, quod in sese exhibet. VERS. 8. Quia depraedalus es gentes multas, depradabuntur te omnes relicti populi, propter sanguinem hominum, et impietatem terræ et civitatis, et omnium inhabitantium ipsam. Multos, inquit, to deprædatus es, verumtamen a paucis extra tyrannidem tuam & δαπανώντες, οἱ ὑπὸ Κῦρον δηλαδὴ Πέρσαι καὶ Μήδαι καὶ Ἐλαμῖται· καὶ ὥσπερ ἐκ μέθης καὶ κάρου ἀνανήφοντες, καὶ λογισμὸν ἔμφρονα καὶ ἐλευθέριον ἀναλαμβάνοντες, οὐκέτι ἀνέξονται τῆς τοσαύτης σου βαρύτητος, ἀλλὰ παντοιοτρόπως ἐπιβουλεύσουσί σο: καὶ διαρπάσονται τὴν βασιλείαν σου. Επανέστησαν δὲ καὶ τῷ διαβόλῳ ἀπόστολος καὶ μάρτυρες, οἱ διδάσκοντες καὶ ὁμολογοῦντες στόματι τὸν Χριστὸν, ἔδακνον τὸ σῶμα αὐτοῦ ἥται τοὺς τὰ αὐτὰ [f. αὐτοῦ] φρονοῦντας. Ωσπερ γὰρ τῶμα Χριστοῦ οἱ πιστοί, οὕτω καὶ τοῦ διαβόλου οι άπιστα. Καὶ α πρότερον είδα ολάτραι, ἐπίβουλοι αὐτοῦ ἔσονται, καθαιροῦντες τὰ αὐτοῦ ἔργα. Ἐξένηψαν γάρ, και εἶδον τὸ ξύλον, ξύλον καὶ τὴν ἄλλην ύλην, στα ἦν, οἷς πρὶν ἐλάτρευον ὡς μεθύοντες. Καὶ ὁ ἀπὸ ἁμαρτίας δὲ ἐπιστρέφων, ἀνίσταται· κείμενος γὰρ, οὐκ ἂν ἐπιστραφείη· καὶ ἐξομολογούμενος δάκνει τὸν διάβολον ἐν τῷ στόματι ᾧ ἐξομολογείται. Και ἐκνήψας ἀπὸ τοῦ χάρου ᾧ κατεσχέθη ὑπὸ τῆς ἡδονῆς. ἐπιβουλεύει διὰ νηστείας, χαμευνίας, προσευχή καὶ διαρπάζει αὐτὸν, καὶ ἄλλους πρὸς σωτηρίαν ὁδηγεῖ, τῷ τε λόγῳ καὶ τῷ καθ᾿ ἑαυτὸν ὑποδείγματι τοῦ ἁγίου. Διότι σὺ ἐσκύλευσας ἔθνη πολλά, σκυλεύσουσί σε πάντες οἱ ὑπολελειμμένοι λαοί, δι' αἶ. ματος ἀνθρώπων, καὶ ἀσεβείας γῆς, καὶ πόλεων, καὶ πάντων τῶν κατοικούντων αὐτήν. Πολλούς μὲν, φησί, σὺ ἐσκύλευσας, πλὴν ὑπὸ ὀλίγων κατα· Felictis destrueris, quos neque speralas Libi reni λυθήσῃ, τῶν ἔξω τῆς σῆς τυραννίδος ὑπολειφθέντων, suros. Adeo divinitus plaga tibi infligetur, ut qui abs te contempti fuerint, te excellant, veluti Deo prorsus illos confortante, indenteque robur. Patie ris autem hæc propter victimas et cædem quam edidisti, hominum, et propter impietatem et fagitia quæ commisisti, omnem terram omnemque civitatem vastans, ac suis habitatoribus orbans. Proinde a Cyro haec passus est Babylonius, sive imperium ejus; a sanctis vero Satanas, qui spolians homines per seducentem voluptatem, per illus rursum spoliatus est, atque Christo ingresso in domum cjus, sive in maundum, in quo habebat robur, diripienteque vasa ejus, quibus utebatur, ad omnem propriam efficaciam suam et operationem. Spoliatus οἷς οὐδὲ ἤλπιζες ἐπιθήσεσθαί σοι. Οὕτω θεήλατος σοί ἐστιν ἡ πληγή, ὅτι οἱ καταπεφρονημένοι ὑπὸ σοῦ, οὗτοι περιεγένοντό σου πάντως, ὡς Θεοῦ ἐνισχύοντας αὐτούς. Πείσῃ δὲ ταῦτα διὰ τὰς σφαγὰς τῶν ἀνθρώ πων, καὶ διὰ τὰς ἀσεβείας ἃς ἐποίεις, πᾶσαν τὴν γῆν καὶ πᾶσαν πόλιν ἐρήμους αὐτὰς ποιῶν τῶν οἰ κητόρων. Υπ' μὲν οὖν Κύρου πέπονθε ταῦτα ὁ Baβυλώνιος, ἤτοι ἡ ἀρχὴ αὐτοῦ· ὑπὸ δὲ τῶν ἁγίων ὁ Σατανᾶς, ἐς σκυλεύσας τοὺς ἀνθρώπους διὰ τῆς πλανώτης ἡδονῆς, ἐσκυλεύθη μὲν τούτους καὶ ὑπὸ τοῦ Χριστοῦ, εἰσελθόντος εἰς τὴν οἰκίαν αὐτοῦ, ἤτοι, τὸν κόσμον, ἐν ᾧ τὴν ἰσχὺν εἶχε, καὶ τὰ σκεύη αὐτοῦ διαρπάσαντος, οἷς ἐχρῆτο πρὸς πᾶσαν ἐνέρ γειαν αὐτοῦ. Ἐσκυλεύθη δὲ καὶ διὰ τῶν ἀποστόλων, est etiam per apostolus, qui ex reliquiis olectorum οἱ ἐκ τοῦ κατ' ἐκλογὴν λήμματος τῶν Ἰσραηλιτών Israelitarum exsistentes, omnes Satanæ subjectos liberabant. Vers. 9. Væ qui avide possidet facultates malas domni suæ, ut ponat in altitudinem nidum suum, ut conlegatur manu malorum. Indignatur Babylonio tanquam avaro. Dicere autem queas, quo et lugeat ipsunt. Etenim vero miser est, et luctu dignus, qui plura appetit. Proinde et ille avide expetebat facultates malas domui suæ: vel avarus erat avaritia ὄντες, πάντας τοὺς ὑπὸ τὴν ἐξουσίαν τοῦ Σατανά ἠλευθέρουν. 'Ω ὁ πλεονεκτῶν κακὴν πλευνεξίαν τῷ οἴκῳ αὐτοῦ, τοῦ τάξαι εἰς ὕψος νοσσιὰν αὐτοῦ, τοῦ σκεπασθῆναι ἐκ χειρὸς κακῶν. Σχετλιάζει ἐπὶ τῷ Βαβυλωνίῳ ὡς πλεονέκτῃ. Είποις δ' ἂν ὅτι καὶ θρη νεῖ αὐτόν· καὶ γὰρ ἄθλιος ὄντως, καὶ θρηνεῖσθαι ἄξιος, ὁ τοῦ πλείονος ἐφιέμενος. Ωσπερ οὖν καὶ οὗτος ἐπλεονέκτει πλεονεξίαν κακὴν τῷ οἴκῳ αὐτοῦ, Variæ lectiones et notæ. Col. Ven. - Τοῦ ἐχθροῦ, inimici, Cod. Ven. Deest Το ξύλον secundo loco repetitum in Coil. Bav. Επιβουλεύει τῷ ἐχθρῷ, insidia'ur inimico, "Οτε καὶ ἄλλους, cum et alios, Cod. Ven. 1 lis spoliatus rursus est a Christo, qui ingressus cs! in domum cjus. Sic Grece haberi.

EXPOSITIO IN PROPHETAM HABACUC. — CAP. II. τουτέστι, διὰ τὴν ἀρχὴν αὐτοῦ καὶ βασιλείαν, ώστε η mala 153 domus suae, hoc est, propter imperim ποιῆσαι ταύτην ὑψηλὴν καὶ δυνατήν, πρὸς τὸ μηδ ενός πειραθήναι κακοῦ, ἢ καὶ τὸν βασιλικὸν οἶκον λαμπρόν ἐποίει και κατάχρυσον, καὶ ὑψηλὸν αὐτὸν ᾠκοδόμες, πάντοθεν ἀσφαλιζόμενος, ὡς ἀνεπιβη. λευτος εἴη. Εἶπε δὲ νοσσιὰν ἐκ μεταφορᾶς τῶν ὀρν θων, τῶν ὑψηλὰς ποιούντων τὰς οἰκείας νοσσιάς, ὡς ἂν μὴ εὐάλωτοι εδεν οἱ νεοττοὶ τοῖς ἐπιβουλεύειν ἐθέλουν. Δηλοῖ δὲ καὶ τὸ κούφον του φρενματος. καὶ ἐπηρμένον. Ἔστι δὲ καὶ πλεονεξία καλή, ὅταν τις πλέον ἐθέλῃ ἔχειν ἐν ἀρετῇ, καὶ ὅταν δοὺς ἕνα ταῦθα ὀλίγα, πλείω ἐκεῖσε λαβεῖν σπουδάζοι. Εβουλεύσω αἰσχύνην τῷ οἴκῳ σου. Τὸ ὕψος, φησί, τοῦτὰ ὅ περιεποιήσω ἀπὸ πλεονεξίας τῷ οἴκῳ σου, καὶ τῇ βασιλείᾳ σου, εἰς αἰσχύνην πλείω περι στήσεται σοι· ὅτῳ γὰρ λαμπρότερος εί, τοσούτῳ πλείων σε αἰσχύνη τὸ ἐκπεσεῖν τῆς τοσαύτης καὶ τηλικαύτης λαμπρότητος. Ταῦτα καὶ πρὸς πάντας πλεονέκτας εἴρηται. Καὶ ἀκουέτωσαν ταῦτα, καὶ ὠφελείσθωσαν. Εἴρηται δὲ καὶ περὶ τοῦ πλεονεκτή σαντος τὸν Θεὸν ἀποστάτου, καὶ ἁρπάσαντος ὑφ᾽ ἑαυτὸν τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν· ὃς ἔταξε μὲν εἰς ὕψος τὸν οἶκον αὐτοῦ καὶ τὴν νοσσιάν, τουτέστι, τὴν ἁμαρτίαν· ἐν αὐτῇ γὰρ ἐπαναπαύεται. Νοσσιὰν δὲ λέγεται ἔχειν ὡς ὄρνις, διὰ τὴν ἐν τῷ ἄέρι ἀρχὴν καὶ ἐξουσίαν, καὶ τὸ ἀλαζονικὸν καὶ ὑψηλόφρον. Αλλ' ἐβουλεύσατὸ αἰσχύνην τῷ τοιούτῳ οἴκῳ αὐτοῦ. Οτε γὰρ ἁμαρτίαν ἐκορύφωσε, καὶ εἰς τὸ κεφά λαιον τῆς κακίας ἔπεισε φθάσαι, τούς τε ἄλλους ἀνθρώπους εἰς πᾶν εἶδος ἁμαρτίας συνεληλακώς, καὶ τοὺς Ἰσραηλίτας εἰς τὸ πληρῶσαι τὸ μέτρον τῶν πατέρων αὐτῶν καὶ θεοκτινῆσαι, τηνικαῦτα κατησχύνθη. suum et regnum, ut hoc eximium, aMum et præpolemis cousthueret, ut natio tentari male possit: vel ur domum. quam regiam splendidam faceret, et auro præeluram, atque sublimem ipsam exstrueret, nt ita undique tutus et insidiarum exsors fieret. Dixit; autem nidum exmetaphora avium, nidus snos in alto collocantium, at ne facile pulli eorunrinter- - cui queant per iusi fiatores. Subindicat juxta mentis ejus sublimitatem et elationem. Est etiam kona excellenka, sen plura habendi cupiditas, quando in virtute quispiam superior esse voluerit, et quando panca line impenderit, plura inde recipere cipia. Vers. 10. Consulufstf in ignominiam donaui r. Akitudo, inquit, hæc quam adeptus es er avaritia domni fuæ, regnoque tuo, ad majorem ignon-imiam vertetur tibi: quo eniun preclarior es, hoe in majorem tìbi contumeliam cedit, quo a tanto talique splendore excidas. Hæc ad omnes quidem avarus dicta sunt, et circumvenientes alios. Atque utiam hæc audiant, et commoditatem ex eis ca. piant. Hæc etiam dicta sunt de spiritu desertore, qui Đeo major esse gestift, ac humanam sibi subdidit naturam. Qui posuit quidem în altitudinem domum suam et nidum, hoc est peccatum, în ipso' enim quiescit. Nidum vero, instar avis habere dicitur, propter principatum et potestatem quæ ei est in aere, ae propterea quod ostentationen, Γη - stum et ardua spiret. Atqui hujusmodi domui suæ contumeliam decrevit et acquisivit. Quando enim peccatum ad fastigium perduxit, ac ad snam litiam pervenire persuasit, nimirum alios homines ad nullam non peccati speciem impellens, ac Israelitas ut complerent mensuram patrum sunΠΑrum, et eorum qui et prophetas et Christum occiderant, tum ignominia est affectus et pudore sulfusus. Συνεπέρανας λαοὺς πολλοὺς καὶ ἐξήμαρτεν ἡ ψυχή σου. Τουτέστι, Συνετέλεσας, πανολεθρία διέφθειρας, (ὅπερ ἀνωτέρω εἶπε· Συντέλειαν ἐν ἀγκίστρῳ ἀνέσπασε), καὶ οὐδὲ ἔστης τοῦ ἁμαρ τάνειν, ἀλλὰ καὶ ἔτι ἐξήμαρτεν ἡ ψυχή σου, εἰς πλεονεξίας μείζους προχωρούσα. Η, ὅτι Μετὰ τὸ συντελέσαι λαοὺς πολλοὺς, ὑπερηφανίαν ἐνόσησας, κατ' αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ λυττήσας, ὅπερ ἐστὶν ἁμαρτία ψυχῆς. Ἀλλὰ καὶ οἱ ψευδοδιδάσκαλοι πλεονεκτούσι πλεονεξίαν κακὴν, ἀποσπώντες τῆς ὑγιους διδασκαλίας τοὺς μαθητὲς ὀπίσω αὐτῶν, ἵνα τοὺς οἴκους αὐτῶν, καὶ οὐ τοῦ Θεοῦ, τουτέστι, τὰς λεγομένας Ἐκκλησίας, ὑψηλοτέρας καὶ ἐνδοξοτέρας ποιήσωσι, διὰ τοῦ λαλεῖν ὑπέρογκα· ἀλλ᾽ αἰσχύνην αὐταῖς βου λεύονται, τῆς Ἐκκλησίας, ἥτις ἐστὶ τῷ ὄντι οἶκος Θεοῦ, κραταιοτέρας δεικνυμένης, ὅτε καὶ συμπεραίνωσιν οἱ τοιοῦτοι λαούς πολλούς, τῷ ἀναθέματι αὐτ τοὺς ἐνόχους καθιστῶντες, ἵπερ ἐστὶ πέρας καὶ τέ λος παντός αἱρετικοῦ, ὁ ἀπὸ Θεοῦ, φημί, χωρι σμός. Confecisti populos multos, et deliquit anima tua lloc est, Consummasti, vel funditus cum summa pernicie perdidisti (quod supra dixit: Consummationem in hamo extraxisti), neque destitisti a peccando: verum hodie delinquit anima tua, ad najorem plura habendi cupiditatem progrediens. Vel: Post confectionem populorum multorum, superbia languisti, ut vel contra Deum rabidus esses, id quod vere est animnæ peccatum. Præterea vani doctores circumveniunt circumventione mala, avellentes a sana doctrina discipulos post sese, ut ades suas, et non Dei (quas Ecclesias vocant) altiores et præclariores reddant, eo quod turgida loquantur: quibus tamen sibi ignominiam struunt, fortiorem Ecclesia, quæ revera est domus Dei, sese monstrante, quando et conficiunt tales populos multos, Ecclesiæ anathemati ipsos obnoxios constituentes, qui est finis et exitus omnis hæretici, nimirum separatio a Deo. Variæ lectiones et notæ. Οὐδὲ οὕτως, non ita quidem, Cod. Ven.

8f3 154 VERS. 11. Hanc ob causam lapis ex pariele clamabit, et cantharus ligneus vociferabitur. Consuevit Scriptura, inanimis et sensu vacantibus et ratione vocem attribuere, non quod sonare verba queant, verum quod veluti per ipsas res tantum non clament. Hanc ad rationem Isaias ait: Erubesce, Sidon, dixit mare 31.39: el: Celi narrant 33 Et quod praesenti loco magis est accommodum, Dominus divit Judais, cum pueri eum commendarent: Amen dico vobis, si conticuerint illi, lapides clamabunt. Proinde ad Babylonium ait: Nedum sermonis participes, verum et inanimi lapides, et irrationalia, ut canthari, vociferabuntur adversus tuam dementiam et insaniam. Εt qui hoc fiat, dicemus. Nabuchodonosor Judææ domos et urbes vastabat, diruebat, incendebatque: necessario igitur lapides decidebant et ligna, scarabæos parvos (nam illi κάνθαροι vocantur vel lineas habentia, vel teredines, ex quibus et ædium et civitatum vetustas constabat. Hæc igitur suffossa, ignique succensa, propheta vociferatura dicit adversus ejus crudelitatem. Animadversendum quod pro vocr, Cantharus, Symmachus, Connerio lignorum, posuerit. Fortasse igitur veleres, trabium complexum, culmina sustinentium, cantharos nominabant, quia sibi superpositum tectum ferrent. Adhæc omnis lapis ex Judaico tempio sublatus, clamabit Dei potentiam. J m qui peccati fimo hactenus volutatus fuerit, ubi lignum crucis apprehenderit, clamabit: Αbsit a me, ut glorier, nisi in cruce Domini mei Jesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus est, et ego mundo";- et illud: Christus etsi ex irfirmitate mortuus est, vivit tamen ex potentia Dei **. Vers. 12, 13. Væ qui ædificat civitatem e sanguinibus, et parat urbem per injuriam. Nonne hæc sunt a Domino omnipotente? Luctibus et lamentis vere dignus est, qui ex injustis victimis et cædibus, regnum suum amplificat: qualis et Babylonius fuit, e sanguinibus et præliis exstruens urbem Babylonem, vel totam civitatem sibi subjectam, altiorem et opulentiorem faciens atque parans, aulumans sese firmam eam ac nullis turbationibus expositam redditurum, adeoque invictam, per hoc quod injustas opes et potentiam colligeret. Hæc autem non sunt a Domino. Hoc est, non imperavit ista, neque lege sancivit ea Dominus, neque ipsi placent. Ædificavit civitatem Satanas in sanguini - bus, quando instituit rempublicam et administrationem sacrorum, idolis destinatorum; paravitque urbem in injuria, quando persuasit hominibus degere sub avaritia 155 et circumventione, ac simpliciter vivere in voluptate ac deliciis, quæ est jujuriam patitur a pejore. Διότι λίθος ἐκ τοίχου βοήσεται, καὶ κάνθαρος ἐκ ξύλου φθέγξεται αὐτά. Εθο; τῇ Γραφῇ, τοῖς ἀψύχοις καὶ ἀναισθήτοις καὶ τοῖς ἀλόγοις περιτιθέ. και φωνάς, οὐχ ὡς φωνῆσαι δυναμένοις, ἀλλ' ὡς δι' αὐτῶν των πραγμάτων μονονουχί κεκραγόσιν. Οὕτω γοῦν καὶ Ησαΐας φησίν· Αἰσχύνθητι, Σιδών, εἶπεν ἡ θάλασσα· καὶ, Οἱ οὐρανοὶ διηγοῦνται δόξαν Θεοῦ. Καὶ τό γε τοῖς παροῦσι μᾶλλον ἐοιχός, ὁ Κύριος εἶπε τοῖς Ἰουδαίοις͵ ὅτε οἱ πλείονες ὕμνουν αὐτόν· Ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ἂν οὗτοι σιωπήσωσιν, οἱ λίθοι κεκράξονται. Φησὶν οὖν πρὸς τὸν Βαβυλώνιον, ὅτι οὐ μόνον οἱ λόγου μετειληχότες, ἀλλὰ καὶ τὰ ἄψυχα, καὶ οἱ λίθοι, καὶ τὰ ἄλογα, οἱ κάνθαροι καταβοήσονται τῆς σῆς μανίας καὶ ἀνοίας· καὶ πῶς, ἐροῦμεν. Ὁ Ναβουχοδονόσορ τὰς τῆς Ἰουδαίας οι κίας καὶ πόλεις καθῄρει καὶ ἐνεπίμπρα. Αναγκαίως οὖν καὶ οἱ λίθοι κατέπιπτον, καὶ ξύλα, κανθάρους μικρούς, ἤτοι οῆτας ἔχοντα ἀπὸ παλαιότητος, ἐξ ἧς καὶ ταῖς πόλεσι καὶ ταῖς οἰκίαις ἐπεμαρτυρεῖτο ἡ παλαιότης. Ταῦτα δὴ οὖν τὰ κατεσκαμμένα καὶ πυρ ποληθέντα, καταβοήσειν φησὶ τῆς αὐτοῦ ὠμότητος ὁ προφήτης. Ιστέον δὲ, ὅτι ἀντὶ τοῦ, Κάνθαρος, ὁ Σύμμαχος, Σύνδεσμος ξύλων, τέθεικεν. Ἴσως οὖν οἱ παλαιοὶ τὴν τῶν ξύλων ἀντεμπλοκήν, τῶν τὰς οροφὰς ἀνεχόντων, κανθάρους ὠνόμαζον, διὰ τὸ οἰκ καὶ πολλοῖς ἀναβαστάζειν τὴν ἐπικειμένην αὐτοῖς ἐροφήν. ᾿Αλλὰ καὶ πᾶς λίθος ἐκ τοῦ Ἰουδαϊκοῦ ναοῦ καθαιρόμενος [1. -ρούμ.], βοήσεται τὴν τοῦ Κυρίου δύναμιν. Καὶ ὁ τῇ τῆς ἁμαρτίας κόπρῳ τέως ἐγκυλιόμενος, ἐπειδὰν τὸ ξύλον τοῦ σταυροῦ δέξηται, φθέγξεται· Ἐμοὶ δὲ μὴ γένοιτο καυχάσθαι, εἰ μὴ ἐν τῷ σταυρῷ τοῦ Κυρίου μου Ἰησοῦ Χρι στοῦ, δι' οὗ ἐμοὶ κόσμος ἐσταύρωται, κἀγὼ τῷ κόσμῳ· καὶ, ὅτι Χριστὸς εἰ τέθνηκεν ἐξ ἀσθε νείας σαρκὸς, ἀλλὰ ζῇ ἐκ δυνάμεως Θεοῦ. Οὐαὶ ὁ οἰκοδομῶν πόλιν ἐν αἵμασι, καὶ ἑτοιμά ζων πόλιν ἐν ἀδικίαις· οὐ ταῦτά ἐστι παρὰ Κυ ρίου παντοκράτορος; θρήνων ἀληθῶς καὶ ὀδυρμών ἄξιος ὁ ἐξ ἀδίκων σφαγῶν τὴν οἰκείαν βασιλείαν αυξάνων, οἷος ἦν καὶ ὁ Βαβυλώνιος, ἐξ αἱμάτων καὶ πολέμων οἰκοδομῶν πόλιν τὴν Βαβυλῶνα, ἢ καὶ πά σαν πόλιν ἐπ' αὐτῷ οὖσαν, τουτέστιν, ὑψηλοτέραν ποιῶν καὶ πλουσιωτέραν, καὶ ἑτοιμάζων, ἀντὶ τοῦ, ἑδραίαν καὶ ἀκλόνητον ταύτην δοχῶν ποιεῖν, ἐκ τοῦ ἄδικον πλοῦτον καὶ δύναμιν συναθροίζειν. Ταῦτα δὲ οὐκ ἔστι παρὰ Κυρίου, τουτέστιν, οὐ προσέταξε ταῦτα, οὐδὲ νενομοθέτηκεν αὐτὰ ὁ Κύριος, οὐδὲ ἀρεστὰ αὐτῷ ἐστιν. ᾠκοδόμησε πόλιν ὁ διάβολος ἐν αἷμασιν, ὅτε συνεστήσατο τὴν πολιτείαν τῶν εἰδωλικῶν θυσιῶν· καὶ ἡτοίμασε πόλιν ἐν ἀδικίαις, ὅτε τοὺς ἀνθρώπους ἔπεισε πολιτεύεσθαι ἐν πλεονεξίᾳ, καὶ ἁπλῶς ἡδονῇ καὶ τρυφῇ, ἥτις ἐστὶν ἀδικία, τοῦ ἐν ἡμῖν κρείττονος ἀδικουμένου ὑπὸ τοῦ χείρονος. injuria et injustitia, dum qui melior est inter nos, 31.31 Isa. xx, 4.» Psal. xviii, 1. s Galat. vi, 14. 35 1 Cor. sit, 4. Varia lectiones et notæ. Addle gloriam Dei ex Cod. Bas. et Ven. Lonicerus legil. παῖδες, pueri, quod in Cod. Bav. deest. In Ven. vero legitur οἱ πλείονες, vulgus. Pra vetustate, ex qua et adium, etc. Sic Græca.

CAP. II. Καὶ ἐξέλιπον λαοὶ πολλοὶ ἱκανοὶ ἐν πυρὶ, καὶ Et defecerunt populi plerique in igne, el gentes Εθνη πολλὰ ώλιγοψύχησαν. Δείκνυσι πῶς ᾠκοδό μει ὁ Βαβυλώνιος ἐν αἵμασι καὶ ἀδικίαις. Καὶ γὰρ, φησί, λαοὺς πολλοὺς ἐνέπρησας, τὰς πόλεις αὐτῶν καὶ τὰς χώρας καταφλέξας, καὶ ἔθνη πολλὰ ὀλιγο ψυχῆσαι ἐποίησας, τουτέστιν, ἀπαγορεῦσαι ἐν και κοῖς καὶ τὴν δύναμιν αὐτῶν ἀποβαλεῖν. Εξέλι τον ἔθνη πολλὰ ἐν πυρὶ, ἐν ᾧ ἔκαιον καὶ ὡλοκαύ τουν τὰ ἱερεῖα τοῖς εἰδώλοις. Ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ πυρὶ τοῦ θυμοῦ, οἱ ὑπὸ τοῦ δεινοτάτου Βαβυλωνίου κρα τούμενοι, ἐκλείπουσι. Ὅτι ἐμπλησθήσεται ἡ γῆ τοῦ γνῶναι τὸν Κύ Γιον, ὡς ὕδωρ πολύ κατακαλύπτον θαλάσσας. Τινὰ τῶν ἀντιγράφων ἔχει, Ενεπλήσθη, καὶ τοῦτο ἀντὶ τοῦ, Ἐμπλησθήσεται, νοήσεις. Επειδή άνωτέρω εἶπεν· Οὐαί· ἐπάγει νῦν τὴν αἰτίαν, καί φησιν, ὅτι Διὰ τοῦτο, Οὐαὶ, εἶπον, διότι γνωσθήσεται ἐπὶ σοὶ ἡ δύναμις τοῦ Θεοῦ. Καὶ σύμπασα ἡ γῆ γνώσεται τὸν Κύριον, ὡς δικαίως κρίνοντα. Καὶ ὥσπερ ὕδωρ πολύ κατακαλύπτων θαλάσσας, τους ἐστιν, ὑπερβάλλον καὶ ὑπερβλύζον, εἰς πάντα χεῖται τόπον, οὕτως ἡ γνῶσις τοῦ Κυρίου πολλὴ ἔσται, καὶ ἐπὶ πάντας χεθήσεται. Οὕτω καὶ Δαβὶδ λέγει· Γ' ινώ σκεται Κύριος κρίματα ποιῶν· ἐν τοῖς ἔργοις τῶν χειρῶν αὐτοῦ συνελήφθη ὁ ἁμαρτωλός. Όταν γὰρ ὁ ἁμαρτωλὸς συλληφθῇ ἐν αὐτοῖς τούτοις οἷς κακουργεί, τότε ὁ Κύριος κρίματα ποιῶν, γνωστός πᾶσι γίνεται. Προλέγει δὲ καὶ τὴν διὰ Χριστοῦ γενησομένην θεογνωσίαν ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν, καθὼς καὶ αὐτὸς ὁ Κύριος ἔλεγε πρὸς τὸν Πατέρα· Ἐφανέ ρωτά σου τὸ ὄνομα τοῖς ἀνθρώποις. Πρότερον γάρ μόνοις Εβραίοις ἐπεγινώσκετο, καὶ οὐδὲ τούτοις, ὡς Πατὴρ Υἱοῦ, ἡ ὡς προβολείς Πνεύματος· ἀλλ᾽ ἁπλῶς ὡς Θεὸς καὶ Δημιουργός πάντων· διὰ δὲ Χριστοῦ καὶ πᾶσιν ἀνθρώποις επεγνώσθη, ἕως ἐσχάτου τῆς γῆς, καὶ ἐν τελείᾳ τῇ δόξῃ, ὡς Υἱοῦ καὶ Πνεύματος ἀρχή. Τὰς οὖν θαλάσσας τῶν ἐθνῶν, τὰς διὰ τὴν ἀπιστίαν πικράς, τὸ πότιμον ὕδωρ τῆς θεογνωσίας ἐπέκλυσε καὶ κατεκάλυψεν, ὥστε αὐτὰς εἰς αὐτὸ μεταποιηθῆναι. Καὶ ὁ Κύριος δὲ αὐτὸς ποταμὸς εἰς Ρήνης, καὶ χειμάρρους λέγεται, ὡς τὸν Ἰδοὺ ἐγὼ ἐπικλίνω ἐπ' αὐτοὺς ὡς ποταμὸς εἰρήνης, καὶ ὡς χειμάρρους ἐπικλύζων δόξαν ἐθνῶν. ** Psal ix, 17. 37 Joan. XVII, G. multæ exanimatæ sunt. Planum jam facit, quomodo ædificarit Babylonius in sanguinibus et injuriis. Etenim populos multos, inquit, incendisti, civitates eorum et regiones comburens et gentes multas pusillanimes reddidisti: hoc est, ut ob calamitates quibns per te afligebantur, renuntiarent potentiæ suæ, et vires suas rejicerent. Defecerunt ergo gentes multæ in igne, quo accendebant et comburebant victimas ipsis idolis. Atqui destituuntur etiam viribus in igne indignationis et furoris, qui a potentissimo Babylonis rege vincuntur. VERS. 1. Quoniam implebitur terra cognitione Domini, veluti aqua multa cooperiens maria. Quædam exemplaria habent, Impleta est: quod ipsum etiam pro Implebitur intelliges. Postquam igitur supra dixit, Ve: nunc causam adducit, et inquit: Propterea Væ dixi, quoniam cognoscetur in te potentia Dei, et universa terra cognoscet Dominum, ceu juste judicantem. Et quemadmodum copiesa lympha contepens maria, lioc est, inundans et superbulliens, in omnem hinc inde locum eſſanditur, consimili ratione cognitio Domini exuberabit, et super omnes fundetur. Perinde ac Davides ait: Cognoscitur Dominus judicia faciens, in operibus manuum suarum comprehensus est peccator 36. Cum enim peccator in illis ipsis, quæ perpetrat, deprehensus fuerit, tum Dominus judicia faciens omnibus innotescit. Prædicit autem ventram etiam per Christum super universum terrarum orbem cognitionem Dei, itidem ut ipse Dominus ad Patrem inquit: Manifestuvi nomen hominibus". Prius enim solis Hebræis cognitus crat, neque illis interim ut Pater Filii, neque ut productor Spiritus: verum simpliciter veluti Deus, ut auctor universorum: per Christum autem cúnclis mortalibus manifestatus est, etiam ad ultimos usque orbis terræ fines, per etiam perfectam gloriam, tanquam Filii et Spiritus principium. Maria itaque gentium ob incredulitatem amara, inundare fecit et contegi aqua (quæ bibi queat) divinæ cognitionis, adeo ut in ipsam transmutarentur. Porro Dominus ipse in Scripturis fluvius dictus est, imo et torrens appellatur, ut in eo loco: Ecce ego super illos afluam, ut flurius, et quasi torrens inundans gloriam gentium 18. 38 Isa. Lxv, 12. Variæ lectiones et notæ. Illud απαγορεῦσαι ἐν κακοῖς, animo considere in malis, significat. Hac de re auli et Basilium ep. 43: Δευτερεύει μὲν ὁ Υἱὸς τοῦ Πατρὸς τῷ αἰτίῳ· δευτερεύει δὲ καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον. Audi Greg. Nyssenum: Εἰς τὸ Πάτερ· Τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα, καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προσμαρτυρεῖται. Audi Athanasium contra Arian.: Εἰ δὲ ὁ Υἱὸς, ἐπειδὴ ἐκ Θεοῦ ἐστιν, ἴδιος τῆς οὐσίας αὐτοῦ ἐστιν, ἀνάγκη καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ Θεοῦ λεγό μενον, ἴδιον εἶναι κατ' ουσίαν τοῦ Υἱοῦ, καὶ οὐ ξένου τοῦ Θεοῦ. Audi(Cyrillum Alexandr. in Joan.: Ἐπειδὴ δὲ ὁμοούσιον ἐστι τῷ Υἱῷ, καὶ πρόεισι θεοπρεπώς ἐξ αὐτοῦ, πᾶσαν αὐτοῦ τὴν ἐφ᾽ ἅπασι τελειοτάτην ἔχον ἐνέργειάν τε καὶ δύναμιν, διὰ τοῦτό φησιν· Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται. Audi reliquos, praesertin Epiphanium Hær. 62: Οὐκ ἀλλότριον Πατρὸς καὶ Υἱοῦ· ἀλλ' ἐκ τῆς αὐτῆς οὐσίας, ἐκ τῆς αὐτῆς θε τητος, ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, σὺν Πατρὶ καὶ Υἱῷ ἐνυπόστατον ἀεὶ Πνεῦμα ἅγιον.

VERS. 15, 16. Va ei qui bibere dal praxino «80 misturam 156 turbidam, et inebrial, ut intueatur in spelma ipsorunt. Saturitatem ignominia post glo riam bibe. Rursus Ballonium calamitosum reddit, dum inquit:: Bibere dabas supplicia et poenas proximo, id est, omnibus hominibus ex eodem Auto conditis, vel contribulibus et cognatis tuis: misturam seu perversionen turbidam, hoc cat turbium petum, ceu foutis inversionem passi sive conturbati; et inebriabas eos per punitiones, ut subindicareat tibi spelæa, il est, occulta loca, in quibus defossos servabant thesauros, ut inspiceres eos; eam ob rem et ipse jam bibe potum ignominia, adusque sauritatem; non enim levi contumelia aflicieris, sed ingenti plane. Ratio est in promptu, quod ex ingenti gloria, ad ignoni miam lubrice casurus sis. Traiunt Hebræei, quod Nabuchodonosor abducens gentium duces in suam regiam, atque illic forte parato et permisto poui, tos, inebriales ad saltandum. compulerit. Qui.du moverentur, ac interdum caderent, occultaque corporis, ut verisimile est, nudabantur, miras inde delicias et voluptatem capiebat, et in risum solvebatur Nabuchodonosor. Corporis secreta, spelæa nominavit, propheta. Alii interpretes, pro speleis Nudationem reddiderunt: Ut intueatur in nuditatem ipsorum. Praeterea diabolus houinibus, qui presimi ejus.sunt, quantum attinet ad rationalem naluraw, propinavit permissionem turbidam, co nur bans mentem ipsorum, et pervertens atque com- *Ο ὁ ποτίζων τὸν πλησίον αὐτοῦ ἀνατροπὴν θολερον, καὶ μεθύσκων, ὅπως ἐπιβλέπῃ ἐπὶ τὰ σπήλαια αὐτῶν. Πλησμονὴν ἀτιμίας ἐκ δόξης πίε. Καὶ πάλιν τὸν Βαβυλώνιον ταλανίζων, Επειδή, φησίν, ἐπότιζες τὰς τιμωρίας τοὺς πλησίον, τουτ έστι, πάντας ἀνθρώπους τοὺς ἐκ τοῦ αὐτοῦ πηλού διηρτισμένους, ἢ καὶ τοὺς ὁμοφύλους καὶ συγγενείς σου, οἷόν τι πόμα θολερὸν πηγῆς ἀνατροπὴν παθού σης, ήτοι συνταραχθείσης, καὶ ἐμέθυσκες αὐτοὺς διὰ κολάσεων, ὡς ἂν ὑποδείξωσί σοι τὰ σπήλαια, τουτέστι τοὺς κρυπτούς τόπους, ἐν οἷς τους θησαν ροὺς εἶχον κατορωρυγμένους, καὶ ἐπιβλέψῃς αὐτούς· διὰ τοῦτο πίε καὶ αὐτὸς τὸ πόμα τῆς ἀτιμίας εἰς πλησμονήν. Οὐ γὰρ οὕτως ἐλαφρῶς ἀτιμασθή, στην ἀλλ' ὑπερβολικῶς· καὶ ἡ αἰτία, ὅτι ἐκ δόξῃς πολλῆς εἰς ἀτιμίαν κατολισθήσαι μέλλεις. Ἔστι δὲ καὶ παράδοσις Εβραϊκή, ὡς Ναβουχοδονόσορ τοὺς τῶν ἐθνῶν ἡγουμένους, εἰς τὴν ἑαυτοῦ ἀπάγων, καὶ τίν τους συγκροτών δημοτελεῖς, εἰσῆγε τούτους, καὶ μεθύσκων, ἐποίει ὀρχεῖσθαι. Σειομένοις δὲ καὶ π πτουσι, καὶ ὡς εἰκὸς ἀπογυμνουμένοις τὰ κρυπτά μέλη τοῦ σώματος, ἐπενετρύφα καταγελών. Ταῦτα σπήλαια ὁ προφήτης ὠνόμασεν. Ἐκδεδώκασι δὲ καὶ οἱ ἄλλοι ἑρμηνευταὶ ἀντὶ τῶν σπηλαίων, Τὴν γο μνωσιν. Όπως, φησίν, ἐπιβλέπῃ ἐπὶ τὴν γύμνω σιν αὐτῶν. Καὶ ὁ διάβολος δὲ τοὺς ἀνθρώπους, εἰ πλησίον αὐτοῦ εἰσι, κατὰ τὸ καὶ αὐτοὶ λογικῆς εἶναι φύσεως, επότιζεν ἀνατροπὴν θολεμάν, συνβολῶν τὸν νοῦν αὐτῶν, καὶ ἀνατρέπων καὶ συνταράσσων ἐν ἐκ φύσεως ὡς Θεὸς ἐνέθηκε γνῶσιν τοῦ καλοῦ, καὶ μεθύσκων ταῖς ἡδοναῖς, ὅπως σπήλαια αὐτοῦ ὡς λῃστοῦ γενόμεναι αἱ καρδίαι αὐτῶν, ἔχωσι ταύτων έφορον ἑαυτῶν, ἐπιβλέποντα καὶ ἐπιτηροῦντα, μέ που λογισμὸς ἀγαθὸς εἰσέλθῃ. Αλλ' ἐπεὶ τὸ ὕδωρ τῆς γνώσεως τοῦ Θεοῦ ὁ Χριστὸς, ὁ χειμάρρους τῆς τρυφῆς ἐπέκλυσε τὴν γῆν, ἡτιμώθη ὁ λῃστὴς οὗτος εἰς πλησμονήν· πάσης γὰρ τῆς αὐτοῦ δυνάμεως ἐξέπεσεν. Οὐκέτι εἰδωλολατρεία οὐδαμοῦ, οὐκέτι τὰ πάθη θεοποιεῖται, ὡς καὶ ἐν Ησαΐᾳ λέγει· Απο στελεῖ Κύριος εἰς τὴν σὴν τιμὴν ἀτιμίαν. Καὶ ο αιρεσιάρχαι δὲ ποτίζουσι τοὺς πλησιάζοντας αὐτοῖς καὶ μαθητευομένους θολερὰν ἀνατροπήν, ἀνατρέ ποντες τὸν ὑγια τῶν Γραφῶν νοῦν, ὡς ἂν ἐπὶ τὰ σπήλαια αὐτῶν, ἤτοι τάς συναγωγάς, ἐπιβλέπωσιν. ᾿Αλλὰ καὶ αἱ καρδίαι αὐτῶν, σπήλαια ἂν βηθείεν, τὸν φωτισμὸν τῆς γνώσεως τοῦ Εὐαγγελίου τοῦ Χρισ στοῦ μὴ δεχόμενα, τοῦ Ἡλίου τῆς δικαιοσύνης· ἀλλὰ καὶ ἑρπετῶν γέμοντα καὶ κνωδάλων, λογισμῶν ποιη ρῶν καὶ ἱοβόλων. & miscens notitiam, qameis a Datura Deus iulidit, Ioni et honesti: inebriausque voluptatibus, ut corda ipsorum veluti speluncae istius latronis facta, cum pro ephoro et observatore suo habeant, a tendentem sedulo et observantem, ne qua raLione dona cogitatio vel ratiocinatio ingrediatur. At postquain aqua cognitionis Dei super terram exuberavit, ac torrens deliciarum, nempe Christus, prado iste abunde ignominiarum retulit, sausque contumelia detreatus est:: siquidem ex omnipotentia sua excidit, ut nullus aquam iterum cultus remaneat, nec amplinis iste latro, ceu numen· malis feriat, perinde atque Isaias ait: Ablegabit Dominus ad honorem tuum. ignominiam”, Heresiarchae Hom potionem miscent appropin-D quantibus sibi discipulis, turbidam nimirum inversionem, invertentes genuinum Scripturarum intel - lectum, ut in speluncas suas, sive synagogas, vel conventus intueantur. Jam et corda ipsorum spelæa dici queant, Evangelii Christi cognitionis lucem non accipientia, qui Sol est justitiæ, ut quæ scipentibus et reptilibus referta sint, hoc est pravis et venenatis cogitationibus. Et tu, cor, conculere, atque movere. Cordi antea per te Babylonii hæc loquitur: Jam muki consternati sunt; nunc igitur tu, qui nun. Καὶ σὺ, καρδία, σαλεύθητι καὶ σείσθητι. Προς τὴν Βαβυλωνίου καρδίαν φησὶν, ὅτι Πολλοὶ ὑπὸ σοῦ ἐσαλεύθησαν πρίν. Νῦν οὖν καὶ σὺ ἡ μηδέποτε ἐλπί- » Isa. vi, 7. Variæ lectiones et notæ. Nec amplius affectus, velut numina colantur. Sic Græca habent.

EXPOSITIO IN PROPHETAM HABACUC. - CAP. 11. σασα σαλευθῆναι, καὶ μεταπεσεῖν ἀπὸ τῆς εὐημερίας, quam sperasti ut aliquo 157 serrore tentareris, ἀλλ' ἀκράδαντο; εἰς ἀεὶ στήσασθαι [f. στήσεσθαι], καὶ διὰ τοῦτο σκληρυνομένη, σαλεύθητι, τουτέστι σύνες, ὅτι μετέπεσέ σοι ἡ εὐημερία, καὶ αἴσθησιν λαβοῦσα τῶν εἰς σὲ γενομένων, ἀπὸ τῆς ἐν τῇ ἀλα ζονείᾳ στάσεως σαλεύθητι καὶ σείσθητι, τρόμον τινά παθοῦσα, καὶ λύπην ἀναλαβοῦσα καὶ μετανοίας άρχήν. Οτι δὲ πολλοὶ ἐν εὐθηνίαις ὄντες, οἴονται, μηδέ ποτε σαλευθῆναι, μαρτυρεῖ Δαβὶδ λέγων· Ἐγὼ δὲ εἶπα ἐν τῇ εὐθηνίᾳ μου· Οὐ μὴ σαλευθῶ εἰς τὸν αἰῶνα· μὴ ἐννοήσας, ὅτι σὺ τὴν εὐπρέπειαν μου καὶ περιφάνειαν ἐνεδυνάμωσας, καὶ σταθηρὰν τέως εἶναι πεποίηκας. Οὐχ ὅτι ἐγὼ ἤμην ἄξιος, ἀλλ' ὅτι σὺ ἠθέλησας. Κύριε γάρ, φησὶν, ἐν τῷ θελήματι σου παρέσχου τῷ κάλλει μου δύναμιν. Απέστρε ψας δὲ τὸ πρόσωπόν σου, καὶ ἐγενήθην τεταραγμένος. Τοῦτον οὖν τὸν ταραγμὲν παθεῖν παραινεί τῷ Βαβυλωνίῳ. Καὶ μακάριος ὃς ἐν τῷ μαστίζεσθαι ὑπὸ Θεοῦ, ταράττεται καὶ σαλεύεται ἀπὸ κακίας, καὶ οὐ λέγει, ὅτι Ανδροῦμαι. utve a felicitate tanta excideres, quam perpetuo inviolabilem arbitrabare, ac propterea induratus eras: nunc inquam, corde conculiare, loc est, intellige quod felicitas tibi 'tua exciderit, ac sellsum aliquem accipiens eorum quæ adversum te evenient, ab arrogantiæ statu concntere, ac trepida tremore quodam, el mœrorem 'assumens, et animi in meliorem statum permutationem. Quod vero minime pauci in felicitate rerumque copia constituti, nullo unquam tempore sese quassandos et commovendos existiment, David testimonium profert, inquiens: Ego autem dixi in exuberantia mea: Haudquaquam concutiar ullo unquam tempore **. Nec reputavi mecum, quod tu decorem meum et splendorem confortasses, ac stabilem hactenus esse 'feceris. Non quod ego dignus forem, sed quia tu volueris: Domine enim, inquit, juxta voluntatem tuam, praebuisti splendori meo vires. Avertisti autcm fαciem tuam, et factus sum conturbatus ". Proinde ac felicem ilium qui dum a Deo flagellatur, et hortatur Babylonium, ut turbationem fitam perferat, concutitur a malitia: nec dicit, Fortis ego sumn, ista non curo. Εκύλωσεν ἐπὶ σὲ ποτήριον δεξιᾶς Κυρίου. Διὰ τοῦτο, φησί, παραινώ σεισθῆναι καὶ σαλευθῆναι, διότι ἦλθεν ἐπὶ σὲ ἡ δικαία τοῦ Θεοῦ τιμωρία. Ταύτην γὰρ ποτήριον θείας δεξιᾶς ὀνομάζει· καὶ πολλαχοῦ δὲ ἀλλαχοῦ ἡ τιμωρία ποτήριον λέγεται. Ο δὲ πιὼν καὶ μεθυσθείς, σαλεύεται. Τί δέ ἐστι τὸ, Εκύκλωσε; Περιέλαβεν, ὥστε μὴ δύνασθαί σε διαφυγεῖν ταύτην. Η, ὅτι "Ωσπερ ἐν συμποσίῳ τὸ που τήριον περιέρχεται κύκλῳ τοὺς συμπίτας, οὕτω καὶ ἐκ Θεοῦ τιμωρία, πρότερον μὲν τὰς ἄλλας βασιλείας περιῆλθε, διὰ σοῦ τιμωρησαμένη ταύτας καὶ μεθύσασα συμφορῶν· κύκλῳ δὲ διερχομένη, νῦν ἔφθασεν ἐπὶ σε· ὥστε ὀφείλεις τοῦτο πιεῖν. Η δεξιὰ γὰρ Κυρίου προσφέρει σοι τοῦτο, καὶ ἀδύνατόν ἐστιν ἐκφυγεῖν. Τὴν γὰρ χεῖρα αὐτοῦ τὴν ὑψηλὴν, τίς ἀποστρέψει; Και συνήχθη ατιμία ἐπὶ τὴν δόξαν σου. Ὥσπερ ὅταν εὐημέρει, πάντοθεν συνήρχετό σοι ἡ δόξα, καὶ ἀπὸ τοῦ πλούτου, καὶ ἀπὸ ἀνδρίας καὶ συνέσεως, και πλήθους ὑπηκόων καὶ τῶν τοιούτων· οὕτω νῦν ἡ ἀτιμία συναχθήσεταί σοι, ἀπὸ δειλίας, ἀπὸ ἀσυνεσίας, ἀπὸ τοῦ μηδένα ἔχειν ὑπήκοον, καὶ ἁπλῶς πάντων τῶν τοιούτων· ὁ γὰρ ἔνδοξος, ἀφ᾽ ὧν δοξάζεται, ἐξ ἐκείνων ἀτιμοῦται, ἐκπεσὼν αὐτ τῶν. Ἐπεὶ δὲ δ' Κύριος ἐν τῇ καρδίᾳ τῆς γῆς τρεῖς ἡμέρας ἐποίησεν ενδιατρίψας τῷ ᾅδῃ, πρὸς ταύτην τὴν καρδίαν φησιν, ὅτι Σείσθητι καὶ σαλεύθητι· τάχα μὲν καὶ ἀπὸ τοῦ σεισμοῦ τοῦ γενομένου ἐν τῷ ἐκπνεῦσαι αὐτὸν, ὅτε καὶ τὰ μνημεῖα ἀνεῴχθη τάχα δὲ καὶ ὡς πάσης τῆς ἀρχῆς τοῦ ᾅδου σαλεύο- ** Psal. xxix, 7. * Ibid. 5, 8. Gyrum duxit super te, poculum dextræ Domini Eapropter, inquit, moneo te ut commovearis ac trepides, quod justa Dei vindicta super te venerit. hanc enim calicem divinæ dextræ nominat. Sæpe autem alias mu̟ltis in locis pœnæ calix dicitur, aut poculum. Jam qui biberit et perfusus temeto fuerit, concutitur. Quid vero est, Gyrum duxit? Hoc est, Circumtulit, vel circumlatum est a dextra, ut efugere illud non possis. Vel quod aque atque cyathus in symposio ad omnes compotores per circuitum transit, sic divina sese ultio gerat. Antea namque alia regna pertransiit, puniens illa et inebrians dextra illa calamitatibus: circula autem perfecto, ad te usque etiam tandem pervenit, ut te jam ebibere oporteat hoc poculum, quod dextra tibi Domini, propinat; nec fieri potest, ut hic praterfugias. Manum enim ejus excelsam quis aversabitur? Et collecta est ignominia ad gloriam tuam. Quemadmodum quando felix' eras, 'undequaque gloria tibi cumulabatur et a divitiis, et a fortitudine et intellectu, et multitudine subditorum, ac id genus consimilibus sic nume ignominia colligetur tibi a paupertate, a mėtu, ab ignorantia, a defectione subditorum, ac talibus omnino simpliciter. quibus enim celebris, magni æstimatus est, ab iis nunc dehonestatur, ab illis destitutus. Quia vero Dominus in corde terræ triduum apud inferos demoratus est, ad hoc ipsum cor ait: Concutere et commovere: primum quidem terræ motu facto, dum exhalaret animam, quando et monumenta sunt aperta deinde quod veluti,totus inferni principaVaria lectiones et notæ. Et beatus ille, qui dim a Deo flagellatur, deturbatur detruditurque a matitia, neque dicit, s virum fortem esse.

THEOPHYLACTI BULGARLE ARCH.EP. Lus sit concussus, ac area contritæ portae: adlve- μένης, καὶ τῶν χαλκῶν πυλῶν συντριβομένων· παρnit enim captivis prædicare dimissionem. Alert igitur: Quoniam 158 circumdedit te poculum murtis, quod bibit dextra Domini, ipse videlicet Christus Jesus. Quare quos, dum tibi integræ vires starent, devorasti, rursum espuisti: et factus juxta inglorius, per gloriam Christi, qua humanam naturam retinuit conservavitque. Destructus est namque extremus hostis, gloria mali, et jactatio malitiæ, juxta illud: Quid gloriaris in malitia? Quando vero indigne tulerit, malitiæ et vitio se obnoxium, collegeritque sese, tum ignominiam putat priorem gloriam. VERS 17. Nam impietas Libani cooperiet ts. Libanus mons Phœniciæ silvosus et odorus, pretiosis arboribus exuberans. Assimilat igitur Scriptura monti huic urbem Ilierosolyma, ceu maximam et eam quae cunctis anteferatur, ac multa bona fragrantia, propter sanctos homines, refertam perinde ac David ait: Cedri Libani quas plantasti, illic passerculi nidulabuntur. Quilibet enim sanctorum cedro similis est, eo quod in altum tollatur, eosque suscipiat, qui ab eo institui volunt, eisque fiat protectio. Quia ergo Jerusalem incendit una cum divino templo Babylonius, impietas, inquit, in Libano, quæ est Jerusalem, commissa conteget te. εγένετο γὰρ κηρύξαι αἰχμαλώτοις άφεσιν. Ἐπάγει οὖν, ὅτι Εκύκλωσέ σε τὸ ποτήριον τοῦ θανάτου, ο ἔπινεν ἡ δεξιὰ τοῦ Κυρίου, ὁ Χριστός· καὶ διὰ τοῦ το, καὶ οὓς κατέπιες ἰσχύσας, ἐξήμεσας. Καὶ κατά δόξαν ἐν Χριστῷ ἐπὶ τῷ κρατῆσαι τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως, νῦν ἄτιμος γέγονας. Κατηργήθη γὰρ ἔσχατος ἐχθρὸς, δόξα τοῦ κακοῦ καὶ καύχημα ἡ κακία· κατὰ τὸ, Τί έγκαυχῇ ἐν καλίᾳ; Ὅταν δὲ προς οχθίσῃ τῇ κακίᾳ, καὶ συγάξῃ ἑαυτὸν, τότε ἀτι μίαν ἡγεῖται τὴν προτέραν δόξαν. Διότι ασέβεια τοῦ Λιβάνου καλύψει σε. Ο Α'- βανος ὄρος μὲν ἦν τῆς Φοινίκης εὔξυλόν τε καὶ εξώδες· παρεικάζει δὲ ἡ Γραφὴ τούτῳ τὴν Ἱερουσαλήμ, ὡς μεγίστην καὶ ὑπερηρμένην, καὶ πολλῆς εὐωδίας τῆς ἐκ τῶν ἁγίων ἀνδρῶν γέμουσαν, ὡς καὶ Δαβίδ φησιν· Αἱ κέδροι τοῦ Λιβάνου ἃς ἐφι τευσας· ἐκεῖ στρουθία ἐννοσσεύσουσιν. Εκzστὸς γὰρ τῶν ἁγίων, κέδρῳ ἔοικε, διὰ τὸ ὑψοῦ ἡρ θαι· ὑποδέχεται δὲ τοὺς ὑπ' αὐτῷ μαθητεύεσθαι βουλομένους, καὶ σκέπη αὐτοῖς γίνεται. Επειδή οὖν τὴν Ἱερουσαλήμ ἐνέπρησε σὺν τῷ θείῳ καὶ ὁ Βαβυλώνιος, ἡ ἀσέβεια, φησίν, ἡ ἐπὶ τῷ Λιβάνῳ, τῇ Ἱερουσαλήμ, φημί, γινομένη, καλύψει σε Καὶ ταλαιπωρία θηρίων πτοήσει σε. θηρία τοὺς περὶ Κυρόν φησιν, ὡς πολὺ τὸ ἄγριον ἔχοντας. Η οὖν ταλαιπωρία, ἣν οὗτοι ἐπάξουσί σοι, πτοήσει σε τουτέστι, ταπεινὸν καὶ δειλὸν, καὶ ἀθαρσῆ ποιήσει. ᾿Αλλὰ καὶ ἀσέβεια πολλὴ ἦν ἐν τῷ Λιβάνῳ πά λαι, διὰ τὴν ἐκεῖ εἰδωλολατρείαν· τοῖς γὰρ ὑψηλο τέροις τῶν ὁρῶν ἐπεφοίτων οἱ δαιμονοφόρηται, ώς ἐκεῖσε όλον τοῖς δαίμοσι συνεσόμενος, δι' ἦν ὁ διά Θόλος κεκάλυπται τῇ ἀδύσσῳ παραδοθείς, καὶ τὰ ὑπ' αὐτῷ τῶν δαιμόνων θηρία ἐταλαιπώρησαν, μας στιζόμενα τῷ Χριστοῦ ὀνόματι, Et calamitas bestiarum perterrefaciet te. Bestias, Cyri copias et exercitus vocat, ferinum in morem sese gerentes, ac bestiarum instar sævientes. Proinde afflictio calamitasque quam Cyrus adducet tibi, trepidationem tibi injiciet: hoc est, humilem, timidum et inaudacem reddet. Olim etiam revera, multa erat in Libano impietas, idola propter, quorum illic vigelat cultus. Altiora enim montium juga scandebant dæmonibus addicti, ut illie facilius dæmonibus conversarentur. Ejus cultus causa diabolus coopertus est abysso, adcoque inferno traditus, ac quæ sub ipso sunt bestiæ et venenata, hoc est, mali spiritus, afflicti sunt et flagellati, videlicet Christi nomine. Δι' αἵματα ἀνθρώπων, καὶ ἀσεβείας γῆς καὶ πόλεως, καὶ πάντων των κατοικούντων ἐν αὐτῇ. Πάλιν τὸ δίκαιον τῆς τιμωρίας δείκνυσι, καὶ ὡς οὐκ αλόγως ἢ ἀδίκως ταῦτα πάσχει, ἀλλὰ διὰ τὰ αἵματα Propter sanguinem hominum, et impietatem terræ et civitatis, omniumque in ipsa commorantium. Rursus jure ultionem a Domino imminere oculis subjicit, quodque haud citra rationem, aut injuste hæc patiatur, verum propter sanguines, inquit, et καὶ τὰς ἀσεβείας, ἃς ἐποίει, πᾶσαν γῆν καὶ πόλιν impietates quas faciebat, omnem terram et civitatem civibus et incolis exuens. Hæc etiam Domini interemptoribus conveniunt, sanctorumque hominum, qui ignominia affecti sunt, et calicem iræ Dei biberunt, et ad ærumnam a bestiis, Romanis nimirum militaribus copiis, redacti sunt, propter sanguinem prophetarum, tum Domini, ejusque discipulorum. Siquidem isti interemptores impii fuerunt in Libanum, bene fragrantem nimirum Ecclesiam, quæ terra Dei est et civitas. * Psal. L1, 3. 4s Psal. C111, 16. οἰκητόρων ἐξερημῶν. Ἀλλὰ καὶ τοῖς Θεοκτόνοι; ἁρμόσει ταῦτα, οἱ ἡτιμώθησαν, καὶ τὸ ποτήριον τῆς τοῦ Κυρίου ὀργῆς ἔπιον, καὶ εἰς ταλαιπωρίαν ὑπὸ θηρίων, τῶν Ρωμαϊκῶν δηλαδή στρατευμάτων, κατηνέχθησαν, διὰ τὰ αἵματα τῶν προφητῶν, καὶ τοῦ Κυρίου μαθητῶν. Ἠτέβησαν γὰρ καὶ αὐτοὶ εἰς τὸν Λίβανον, τὴν εὐώδη Ἐκκλησίαν, ἥτις ἐστὶ καὶ γῆ τοῦ Θεοῦ καὶ πόλις. Varia lectiones et nota. Ποιήσει, faciet, Cod. Ven. Sic et paulo inferius. Verba Latinis his sanctorumque hominum respondentia, desunt in utroque Cod. Ven. et Bar.

CAP. II. HABACUC. VERS. 8. Quid prodest sculptile ei qui sculpsi; ipsum? Finxerunt sibi conflatum quippiam, 159 mið mirum apparentiam vanam. Confidit in fictili suv, qui finxit illud dum facit idola muta. Babylon.ii. Cyro adversum illos belligerante, ad idola et praestigia et incantationes conversi sunt: eam ol rem deridet eorum propheta dementiam, quandoquidem veri Dei templum flammis tradiderant. Confidebant autem idolis quæ ipsos ab hoste vindicare non poterant. Idolorum autem quæ ex metallica materie parata erant, quædam sculpta fuere, quædam fusa et ducta, omnia tamen per conflationem ignis. Etsi sculptilia peculiarem quamdam formam haberent, cuncta tamen in sese plena et solida exstiterunt, nihil in sese vacui EXPOSITIO IN PROPHETAM Τι ὠφελεῖ γλυπτὸν, ὅτι ἔγλυψαν αὐτό; Επλα σαν αὐτὸ χώνευμα φαντασίαν ψευδῆ, ὅτι πέτ ποιθεν ὁ πλάσας ἐπὶ τὸ πλάσμα αὐτοῦ, τοῦ ποιῆσαι εἴδωλα κωφά. Οι Βαβυλώνιοι, τοῦ Κύρου ἐπιστρατεύσαντος αὐτοῖς, ἐπὶ τὰ εἴδωλα καὶ τὰς γοητείας ἐτράπησαν. Διὸ διαγελᾷ ὁ προφήτης την ἀνοησίαν αὐτῶν, οἱ τοῦ μὲν ἀληθινοῦ Θεοῦ τὸν ναὸν ἐνέπρησαν· ἐθάῤῥουν δὲ τοῖς εἰδώλοις, τοῖς μὴ δυναμένοις αὐτοὺς ἐκ τῶν ἐχθρῶν ῥύσασθαι, τοῖς δὲ εἰδώλοις ὅσα ἐκ μεταλλικῆς ὕλης κατεσκεύαστο, τα μὲν ἦσαν γλυπτά, τὰ δὲ, πλαστὰ καὶ ἐλατά· χωνεύ ματα μέντοι πάντα· εἰ καί τινα ἰδιοτροπίαν εἶχον τὰ γλυπτά. Ταῦτα μὲν γὰρ αὐτοπλήρη ἦσαν καὶ ναστά, μὴ ἔχοντα όλως ἔσωθεν κενώματα· τὰ δὲ πλαστά, ξυμβλητα, καὶ ἀλλοτρίας ύλης έσωθεν γέμοντα, πίσσης, ἢ κηροῦ, ἢ πηλοῦ. Ἐγίνετο δε admittentia. Fictilia vero sunt commissa et conκαὶ λίθινα γλυπτά, καὶ ξύλινα γλυπτά τε καὶ συμβλητά. Εστι δ' ἃ καὶ ζωγράφων χεῖρες διὰ χρωμάτ των ἐπεμόρφουν. Μνημονεύσας οὖν ἰδικώτερον τῶν γλυπτῶν καὶ πλαστῶν, εἶτα ἐπήγαγε καθολικώτε - μον· Τοῦ ποιῆσαι τὰ εἴδωλα κωφά. Διὰ γὰρ τῆς τοῦ ποιῆσαι λέξεως, πάντα συμπεριέλαβε τὰ ὅπως δήποτε καὶ ἐξ οιασδηποτοῦν ὕλης γινόμενα. Τάχα δὲ καὶ τὸ, ἔπλασε, καὶ τὸ, πλάσμα, τοῦτο σημαίνει· ὥσπερ ὅταν λέγωμεν· Ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὴν γῆν καὶ πάλιν, Τὴν ξηρὰν αἱ χεῖρες αὐτοῦ ἔπλασαν. Ο δὲ νοῦς τοιοῦτος Πέτειλεν ὁ πλάσας ἐπὶ τὸ πλάσμα, καὶ διὰ τοῦτο ποιοῦσι τὰ εἴδωλα· ὅσῳ πλείω ποιήσουσι, τοσούτῳ πλείονος ὠφελείας ἐπιτυχεῖν αἱόμενοι. Εἰπὼν δὲ, φαντασίαν, προσέθηκε τὸ, ψευδή, διότι ἔστι καὶ φαντασία ἀληθής· ἤτοι όταν τις τὰ φανέντα αὐτῷ ἀναποληθῇ αὖθις καθ' ἑαυτὸν τοιαῦτα, οἷα καὶ ἐφάνησαν. Η καὶ φαντα σίαν οἶδεν ἡ Γραφὴ τὴν λαμπρότητα. Ἐπεὶ οὖν πολλαὶ λαμπρότητές εἰσιν ὑφεστῶσαι, ὅτε καὶ πραγμάτων οὗται τοιούτων· ἡ δὲ τῶν εἰδώλων λαμπρό τῆς ἀνυπόστατός ἐστιν ἀνυποστάτων, διὰ τοῦτο φαντασίαν εἴρηκε ψευδή. Οὐαὶ ὁ λέγων τῷ ξύλῳ· Εκνηψον, ἐγέρθητι καὶ τῷ λίθῳ· Υψώθητι, καὶ αὐτό ἐστι φαντα σία. Θρηνεῖ τοὺς ἐν ταῖς περιεχούσαις συμφοραῖς μὴ ἐπὶ τὸν σῶσαι δυνάμενον καταφεύγοντας, ἀλλ' ἐπὶ τὰ ξύλινα καὶ λίθινα εἴδωλα τρέχοντας, ο καὶ δεομένους, ἵνα ὥσπερ υπνώττοντες, διεγερ θῶσι καὶ ὑψωθῶσι κατὰ τῶν ἐχθρῶν, τὴν οἰκείαν δύναμιν ὑψηλὴν καὶ ἀήττητον δεικνύντα. "Ορα δε, τῆς οὐκ εἶπε, ξύλινον εἴδωλον, ἢ λίθινον, ἀλλὰ, ξύλον, ἢ λίθον, πρὸς ἐντροπὴν πλείω. Εἰ γὰρ καὶ εἶδος ἔχει, φησίν, ἀνθρώπου, ἀλλ' ὅμως ξύλον μένει καὶ λίθος· τὸ δὲ εἶδος, ὃ περιφέρει, φαντασία ἐστὶ ψευδής πάντως, ὥσπερ προείπεν· οὐκ ἔδει γάρ διττολογεῖν. Τοῦτο δέ ἐστιν ἔλασμα χρυσίου ἢ ἀργυρίου. Αδιανόητον φαίνεται τὸ ῥητόν. Λίθον γὰρ εἰπὼν καὶ ξύλον, ἐπήγαγε· Τοῦτο δὲ ἐστιν ἔλασμα χρυσίου nexa, intrinsecus alia materie referta, ut pice, vel cera, vel luto. Fiebant et sculptilia lignea et lapidea et consuta. Sunt el quæ pictorum manus coloribus informabant. Cum igitur speciatim sculptilium et ductilium mentionem fecisset, generatim justa intulit, ut faciat idola muta. Per dictionem enim, facere, omnia comprehendit, quomodocunque et ex qualicunque materie facta. Fortasse autem finxit et fictile hoc significat, veluti si dicamus: Fecit Deus terram. Et rursun): Aridam manus ejus finxerunt. Est autem sententia hujusmodi Fiduciam collocat qui finxit in fictile suum, ac propterea imagines faciunt; quo plures fecerint, hec se majorem commoditatem assecituros sperantes. Diceus phantasiam, hoc est, ima ginem quæ apparet, apposuit, vanam, eo quod et vera sit apparitio, sive quando quæ visa sunt alicui, denuo prodeant et oriantur apud ipsum, qualia fuerint antea; vel quod Seriplura apparitionem splendorem appellet etiam. Cum igitur multi splendorcs subsistant, ut qui sint rerum exsistentium, ipse idolorum splendor non subsistit, ut qui sit rerum non exsistentium, propterea imaginem seu apparitionem mendacem dixit. VERS. 19. Væ qui dicit ligno: Evigila et excitare; et lapidi: Exaltare, cum sit apparitio tantum. Lugel eos propheta, qui in extremis calamitatibus non ad eum qui servare queat, confugiunt, sed ad lisneas et lapideas imagines currant precenturque ut veluti sopitæ expergefiant, et exsurgant adversum, bostes, vires suas eximias et invictas demonstrantes. Observa hic, ut non dixerit ligneum vel lapideum idolum, verum simpliciter lignum et lapidem, ad majorem contumeliam. Quanquam enim speciem gerat hominis, attamen lignum manet et lapis: species autem seu figura quam præ se fert, mov est apparitio, ut paulo ante commemoravit. Nec enim opus erat repetere. Hoc autem est ductile auri vel argenti. Obscurum videtur hoc. Cura enim dixisset lapidem et lignum. subintulit Hoc vero est ductile ex auro et argento. Varia lectiones et notæ. Ficbant autem et lapidea scuip il a, et lignea et sculpiilia et compacta. PATROL. GR. CXXVI.

Proinde 160 lapis et lignum ductile est auri et καὶ ἀργυρίου. Αρα οὖν τὸ ξύλον καὶ ὁ λίθος Ελασμά argenti? Haudquaquam. Sed enim hunc ad moduin intellige. Aliæ quidem imagines sunt ligneæ et lapidea, hoc vero est ductile: pro, aliud vero est ductile, seu idolum ductum ex auro et argento vel fusum. Et omnis spiritus non est in ipso. Pro, nullus spiritus est in ipso, neque naturalis, neque sensibilis, neque rationalis. ἐστι χρυσίου καὶ ἀργυρίου; Οὐχὶ, ἀλλ' οὕτως νόησον· τὰ μὲν, εἰσὶ ξύλινα καὶ λίθοι· τοῦτο δέ ἐστιν ἔλασμα, ἀντὶ τοῦ, ἄλλα δὲ ἐστιν ἔλασμα χρυσοῦν ἡ ἀργυροῦν. Καὶ πνεῦμα οὐκ ἔστιν ἐν αὐτῷ. Ἀντὶ τοῦ, οὐδὲν πνεῦμά ἐστι ἐν αὐτῷ, οὔτε τὸ φυσικὸν, οὔτε τὸ αἰσθητικόν, οὔτε τὸ λογικόν. Ο δὲ Κύριος ἐν ναῷ ἁγίῳ αὐτοῦ· εὐλαβε σθω ἀπὸ προσώπου αὐτοῦ πᾶσα ἡ γῆ. Τὰ μὲν εἴδωλα, φησί, χωρὰ καὶ ἀσθενῆ, καὶ μηδένα ώφε λῆσαι δυνάμενα· ὁ δὲ Κύριος έχει οἷόν τινα ναὸν τὸν οὐρανὸν, καὶ ἐν ἐκείνῳ κατοικεῖ, ὡς ἁγίων ἅγιος. Κατοικεῖ δὲ τὸν ἐν Ἱερουσαλὴμ ναόν, ἐν ὁ VERS. 20. Dominus autem in templo sancto suo: meluat sibi a facie ejus universa terra. Imagines, inquit, mutæ sunt et imbecilles, neminem juvare possunt: Dominus autem veluti templum quoddam habet ipsum cœlum, et in illo commoratur, ceu sanctus in sancto Demoratur etiam in templo Jerusalem urbis, quod, qui in idola sua spem lo- τοῖς εἰδώλοις πεποιθὼς ἐνέπρησεν, ὑπὲρ οὗ καὶ δίcat, incendit, pro quo maleficio ponam luet. Quod si in cælis habitat, oninis terra vereatur Jaciem ejus, hoc cɛt, præsentiam ejus et considerationem nostrorum operum: et nemo sit contemptor Dei, neque arroganter agat, ad ea quæ Babylonio contigerunt defigens oculos. Templum Domini etiam corpus est, quod e saucla Virgine sibi ipsi compaginavit, quod etiamnum templum immoratur. Omnes igitur terrena spirantes, metuant sibi a facie ipsius, secundi opinor adventus, quando terribilius quam antehac, veniet visîtare opera nostra, non in rectum transferre, non emendare. CAPUT III. και δώσει. Εἰ δὲ ἐν οὐρανοῖς κατοικεῖ, πᾶσα ἡ γῆ εὐλαβείσθω τὸ πρόσωπον αὐτοῦ, τουτέστι τὴν ἐπι· στασίαν αὐτοῦ καὶ ἐπίσκεψιν τῶν ἡμετέρων ἔργων, καὶ μηδεὶς καταφρονείτω, μηδὲ ἀλαζονευέσθω, πρὸς τὰ τῷ Βαβυλωνίῳ συμβεβηκότα ἀφορῶν. Ναός Κυρίου καὶ τὸ σῶμα, δ ἐκ τῆς ἁγίας Παρθένου ἑαυτῷ συνέπηξε, ὃν ναὸν καὶ νῦν κατοικεῖ. Πάντες εν οἱ τὰ τῆς γῆς φρονοῦντες, εὐλαβείσθωσαν ἀπὸ τοῦ προσώπου αὐτοῦ, τῆς δευτέρας, φημί, παρουσίας, ὅτε ἥξει επισκέψασθαι τὰ ἡμέτερα φοβερώτερον, οὐχὶ διορθώσασθαι. Κύριε, εισακήκοα τὴν ἀκοὴν σου, καὶ ἐφοβή θην κατενόησα τὰ ἔργα σου, καὶ ἐξέστην. Δια μορφώσας καὶ σχηματίσας ὁ θαυμάσιος προφήτης τοῦ λόγου τὸν χαρακτῆρα εἰς ἐρώτησιν καὶ ἀπόκρισιν, καὶ ζητήσας, τίνος ένεκεν οὐ κολάζει θεὸς τοὺς καταφρα νητὰς, καὶ μαθών, ὅτι οὐκ εἰς τέλος τοῦτο ἔσται, ἀλλὰ τοὺς μὲν Ἰουδαίους διὰ Βαβυλωνίων, τοὺς δὲ Βαβυλωνίους διὰ Περσῶν τιμωρήσεται εἰς ὑμνῳδίαν μεταβάλλει τὸν λόγον, εὐχόμενός τε ἅμα, καὶ ὑμνῶν καὶ ἐκπληττόμενος τοῦ Θεοῦ τὸ δίκαιον, καὶ τὰς ἀποῤῥήτους αὐτοῦ οἰκονομίας. Εν σχήματι προσευχῆς καὶ εὐχῆς προθεσπίζει τὰ ἑσόμενα. Φησίν οὖν, ὅτι Ἀκούσας, ἃ εἶπας, περί τε τῶν ἐν Ἱερου σαλὴμ παρανομούντων, ὅτι τῷ Βαβυλωνίῳ παραδιθήσονται, καὶ περὶ αὐτοῦ τούτου τοῦ ἀσεβοῦς, VERS, 1. Domine, audivi auditum tuum,et conterritus sum: intellexi opera tua, et obstupui. Transformpanis et - Liguris illustrans admirandus vales sermonis sui characterem, nempe interrogatione et responsione, ac quærens cur non puniat Deus contemptores: ubi ergo didicit quod pœna non sit perpetuo defutura, neque semper differenda, enimvero Judæos quidem per Babylonios, Babylonios vero castigan. dos esse per Persas: ad laudem cum cantico sermónem transfert, precans simul et celebrans et admirans Dei justitiam, et inenarrabiles Dei ordinationes. Orationis autem et precationis habitu interim futura etiam vaticinatur. Ait ergo: Audiens ego quæ dixisti de transgressoribus in Jerusalemn, quod Babylonio tyranno tradentur, ac de illo ipso impio quod Persis dedetur, perterrefactus sum, ὅτι τοῖς Πέρσαις ἐκδοθήσεται, ἐφοβήθην όπως παν quod adeo peccatores ad interitum funditus tra. das. Nihil eorum quæ abs te fiunt, Domine, citra rationem fit. Obstupesco considerans judicii tui justitiam. Poterunt etiam hæc de Christi mysterio dici. Postquam enim meminit Babyloniorum abolitionis, quam Cyrus efficiens, Israelitas liberavit, deinceps ad generaliorem et secretiorem, quam Dominus noster Jesus Christus nobis peperit liberlalem et liberationem recurrit, liberans nos a Satanæ potestate. Tum ita vates ad latreu 161 verba facit: Audivi, Pater, Domine mi, te revelantem Ccu Sanctus sanctorum. ωλεθρίᾳ τοὺς ἁμαρτάνοντας παραδίδως. Οὐδὲν τῶν ὑπὸ σοῦ γινομένων αλόγως γίνεται· ἐκπλήττομαι τοῦ [γ. τῆς] ψήφου τὸ δίκαιον. Λέγοι δ' ἂν καὶ περὶ τοῦ κατὰ Χριστὸν μυστηρίου ταῦτα· ἐπεὶ γὰρ ἐμνή σθη τῆς Βαβυλωνίων καθαιρέσεως, ἣν ὁ Κύριος ἐργασάμενος ἠλευθέρωσε τους Ισραηλίτας, ἀνατρέ χει λοιπὸν καὶ ἐπὶ τὴν καθολικωτέραν καὶ μυστι κωτέραν ἐλευθερίαν, ἣν ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χρι στὸς ἐποιήσατο, ἐλευθερώσας ἡμᾶς τῆς τοῦ Σατανὰ ἐξουσίας, καί φησι πρὸς τὸν Πατέρα μὲν, ὅτι Κύριε Πάτερ, ήκουσά σου μυστικῶς ἀποκαλύψαντός Variæ lectiones et notæ. Προσχήματι. Cod. Ven.

CAP. III. και την σάρκωσιν τοῦ μονογενοῦς σου Υἱοῦ, καὶ mihi incarnationem unigeniti Filii tui, et perterriἐφοβήθην πῶς δέξεται ἡ γῆ τὸν μηδαμοῦ χωρούμενον. Καὶ κατανοήσας δὲ λεπτότερον καὶ ἀκριβέστερον τὰ ἔργα σου, ἃ μέλλεις ποιεῖν, σῶμα διαπλάτας αὐτῷ ἐκ Παρθένου ἐν Πνεύματι ἁγίῳ, καὶ τὰ σημεῖα τ᾿ ἄλλα, ἃ αὐτὸς ἐν τῷ σῷ ὀνόματι ποιήσει, ἐξέστην. ᾿Αλλὰ καὶ πρὸς τὸν Υἱὸν λέγοιτο ἂν, ὅτι Εἰσακήκοα τὴν περὶ σοῦ ἀκοήν. Εἶπε γὰρ ἀνωτέρω, ὅτι 'Ακούσομαι τί λαλήσει ἐν ἐμοὶ τὸ Πνεῦμα πάντως. καὶ κατενόησα τὰ ἔργα, δι' ὧν κατερ γάσῃ τὴν σωτηρίαν τῇ ἀνθρωπίνη φύσει, τά τε ἄλλα καὶ τὸν σταυρὸν, καὶ τὸν θάνατον, καὶ τὴν ἀνάστασιν, καὶ ἀνάληψιν, καὶ ἐξέστην, πῶς τἀναν τία συνελεύσονται, σῶμα τῷ ἀσωμάτῳ, θάνατος τῇ ζωῇ, θανάτῳ ἡ ἀνάστασις, πῶς σῶμα ἐν οὐρανοῖς. Ταῦτα γὰρ ὄντως ἐκπλήξεως γέμει. Εν μέσῳ δύο γνωσθήσῃ. Δύο ζωαί, ἤ τε παροῦσα καὶ ἡ μέλλουσα, ὧν μέσος ὁ δίκαιος Κριτής ἀναφαίνεται· τοὺς μὲν καὶ ἐνταῦθα κολάζων ή δου ξάζων· τοὺς δὲ ταῖς ἐκεῖθεν ἀκράτοις τιμωρίαις ἢ ἀναπαύσεσι ταμιεύων. Τινὲς δὲ οὐ ζωᾶς, ἀλλὰ ζῶα, ἐνταῦθα λέγεσθαι νενοήκασι τὰ Χερουβὶμ τῆς δόξης, ἃ κατεσκίαζον τὸ ἱλαστήριον· τὸ μὲν, ἐκ δεξιῶν· τὸ δὲ, ἐξ εὐωνύμων· ὧν ἐκ μέσου φωνή ἐξιοῦσα θεία, ἐδήλου τῷ ἀρχιερεῖ τὴν τοῦ Θεοῦ βουλήν, ὅτε εἰσήει εἰς τὸ ἄδυτον. Ἐπειδὴ γοῦν καὶ ὁ Κύριος Ἰησοῦς, σάρκα φορέσας, γέγονεν ἱλαστήριον ἡμῶν, ὡς ὁ ᾿Απόστολος μαρτυρεῖ, ἅτε τὴν ψυχὴν θεὶς ὑπὲρ ἡμῶν, καὶ ἀποκαταλλάξας ἡμᾶς τῷ Θεῷ καὶ Πατρί· μένει δὲ θεὸς ὅμως καὶ ὑπὸ τῶν ΧερουΕμ δορυφορούμενος, φησίν, ὅτι Γνωσθήσῃ, ὦ Δέσποτα, ὡς ἄρα ἱλαστήριον ἡμῶν ἔσῃ ἀληθῶς. Σὲ γὰρ προετύπου τὸ ἐν μέσῳ τῶν δύο Χερουβὶμ ἑστὼς νομικὸν ἱλαστήριον. Ετεροι δὲ δύο ζῶα τοὺς Βαβυλωνίους καὶ τοὺς Ἰουδαίους ἐνόησαν, ὧν ἐν μέσῳ ἐγνώσθη δικαιοσύνας ποιῶν. Καὶ ἄλλας δὲ ἐπιβου νὰς οἴδαμεν, ὧν ἀφεξόμεθα διὰ τὸν κόρον. tus sum et admiratus quomodo terra capiet illud, quod nusquam capitur. Porro reputans apud me intimius et exactius opera tua quæ facturus es, corpus ipsi effingendo ex Virgine per Spiritum sanctum, et signa et id genus alia quæ ipse per tuum nomen faciet, obstupui. Ad hæc, ad Filium ita dicere queat: Quoniam audivi de te famam quamdam; supra enim dixit: Audiam omnino quid loquatur in me Spiritus 4: et intellexi opera per quæ operaberis salutem humanæ naturæ, præterea et crucem et mortem et resurrectionem et assun¡- ptionem et obstupui plane demiratusque sum, quomodo contraria convenire possent, nempe corpus cum incorporeo, mors cum vita, cum morte resurrectio, quomodo corpus in cœlis collocabitur. Hæc enim omnia prorsum plena sunt stuporiz adıni - rationisque. VERS. 2. In medio duarum vitarum cognosceris. Duæ vitæ sunt, et præsens et futura, quarum medius ipse Deus justus judex demonstratur: alios quidem hic puniens, vel etiam glorificans; alius vero meris suppliciis in futuro sæculo venturis, vel quietudinibus etiam recondens atque destinans. Quidam hic non vitas, sed animalia per prophetam dici intellexerunt, Cherubim videlicet gloriæ, quæ olumbrabant propitiatorium, alterum qui dem a dextris, alterum a sinistris: e quorum medio divina vox egressa, principi sacerdotum Dei voluntatem indicabat, quando in penetrale ingrederetur. Est autem et Dominus Jesus assumpta humanitate propitiatorium nostrum factus, ut Apostolus testatur, tanquam animam suam pro nobis ponens, nosque Deo Patri reconcilians **. quia vero Deus sub Cherubim stipatus manet, ideo dicit: O Domine, tu vere nostrum propitiatorium eris. Te enim præsignificabat, in medio duorum Cherubim stans legale illud propitiatorium. Alii per duo animalia Babylonios et Judæos intellexerunt, quorum in medio justitiam facere cognitus est. Novimus et alias allusiones a quibus ob saturitatem abstinebimus. Ἐν τῷ ἐγγίζειν τὰ ἔτη ἐπιγνωσθήσῃ, ἐν τῷ παρεῖναι τὸν καιρὸν ἀναδειχθήσῃ. Καὶ ἀναδει χθήσῃ πᾶσιν ὅτι δίκαιος εἶ καὶ ἀληθής. Ἀλλὰ καὶ περὶ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ φησιν, ὅτι Ἐγγίζει τὰ ἔτη τῆς συντελείας, καὶ ὁ προω- η ρισμένος τῇ σαρκώσει του καιρός πάρεστιν. Οὗτος δὲ ἦν, ὅτε ἡ κακία ἐκορυφώθη, καὶ οὐδὲν ἀτόλμητον · ὑπελείφθη τῷ διαβόλῳ, ἀλλὰ πάντες ἥμαρτον, καὶ ὑστεροῦντο τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ, καὶ οὐκ ἦν δίκαιος οὐδὲ εἷς, τότε ἐπιγνωσθήσῃ καὶ ἀναδειχθήσῃ ὁ νῦν ἐν σκιαῖς καὶ τύποις προκηρυττόμενος. Dum appropinquaverint anni, cognosceris: cum aderit tempus, demonstraberis. Et omnibus demonstraberis, quod justus sis et verax. Hæc de Domino nostro Jesu Christo etiam dict: Appropinquant auni consummationis, ac prædefinitum incarnationi tuæ tempus jam adest: quod tum erat, cum vitia ad summum fastigium pervenissent, et nihil iutentatumi Satanas reliquisset. Verum cum omnes peccassent orbatique essent gloria Dei, et ne unus quidem justus relictus esset, tum agnosceris ac demonstraberis, qui nune in umbris et figuris prædiceris. * Rom. V, Variæ lectiones et notæ. * Psal. Lxxxiv, 9. ** Exod. xxv, 18, 19. Ζώων, animalium, Cod. Bas. Προείρηκας, φησὶν, ὦ Κύριε, τὰ περὶ τῶν Βαβυλωνίων. "Οτ' οὖν ἐπιστῇ ὁ καιρὸς τοῦ τελε σθῆναι & προείπας, τότε ἐπιγνωσθήσῃ, καὶ ἀναδει χθήσῃ πᾶσιν, κ. τ. λ. Pradixisti, inquit, Domine, quæ ad Babylonios spectant. Cum itaque advenerit tempus, quo perfciantur, quæ prædixisti, tum agnosceris et omnibus demonstraberis, etc. Cod. Ven. Επιγνώσεται καὶ ἀναδειχθήσεται, agnoscetur et ostendetur. Cod. Bas.

THEOPHYLACTI BULGARLE ARCHEP. 162 Dum turbatur anima mea ira, misericordiam reco daberis. Humanæ naturæ personam induens propheta, Cum turbata, inquit, fuerit anima hominis, per iram tuam castigati, tum misericordiam denuo recordaris, perin fe ic Israclitarum Babyloniis traditorum rursum cs misertus. Humana natura turbationem etiam passa est, dum ob prævaricatiorem mandati et inobedientiam ei succenseret Deus, adeo ut mortalitati subjiceretur, sient Davides etiam ait: Avertente te faciem tuam turbabuatur, et in ipsum revertentur pulverem "7. Atqui rursus es misertus ejus, et incorruptibilem in te et immortalem demonstrasti, quemadmodum idem rursus ait: Emittes Spiritum tuum et creabuntur, et renorabis faciem terræ ‘*. Ἐν τῷ ταραχθῆναι τὴν ψυχήν μου ἐν ὀργ ἐλέους με ησθήσῃ. Το πρόσωπον τῆς ἀνθρωπότη - τὰς ὑποδὺς ὁ προφήτης φησίν. "Οτε ταραχθῆ ψυχή, ἀνθρώπου ἀπὸ τῆς ὀργῆς, κολαζομένου ὑπὸ σοῦ, τότε πάλιν τοῦ ἐλέους μιμνήσκῃ· ὥσπερ οὖν καὶ τοὺς Ἰσραηλίτας παραδοθέντας τοῖς Βαβυλωνίοις πάλιν ἐλέησας. ᾿Αλλὰ καὶ ἡ φύσις ἡ ἀνθρωπίνη ταραχὴν ἔπαθεν, ὀργισθέντος αὐτῇ τοῦ Θεοῦ διὰ τὴν παρα κοήν, καὶ θνητή γέγονεν, ὡς καὶ ὁ Δαβίδ φησιν Αποστρέψαντος δέ σου τὸ πρόσωπον ταραχθής σονται, καὶ εἰς τὸν χοῦν αὐτῶν ἐπιστρέψουσι. ᾿Αλλὰ πάλιν ηλέησας αὐτὴν, καὶ ἄφθαρτον ἐν σοὶ καὶ ἀθάνατον ἔδειξας, ὡς ὁ αὐτὸς πάλιν λέγει· Εξαποστελεῖς τὸ Πνεῦμά σου καὶ κτισθήσονται, καὶ ἀνακαινιεῖς τὸ πρόσωπον τῆς γῆς. Ο Θεὸς ἀπὸ Θαιμὰν ἥξει, καὶ ὁ ἅγιος ἐξ ὅρους κατασκίου δασέος. Τ, Θαιμάν, οἱ μὲν νέ ον, oi δὲ Αἰσα ἡρμήνευσαν. Προθεσπίζει δὲ ὁ προφήτης, ὅτι ἐν Βηθλεὲμ ἐλεύσεται ὁ Χριστός, ἥτις πρὸς τὸ νότιον καὶ Λιβυκόν μέρος τῆς Ἱερουσαλὴμ διάκειται. Ορος δὲ κατάσκιον τὴν Ἱερουσαλήμ αὐτὴν καλεῖ· δασὺ μὲν, ὡς παντοδαποῖς θείοις χαρίσμασι καὶ ἀρεταῖς τῶν ἐν αὐτῇ ἁγίων κομῶσαν κατάσκιον δὲ, ὡς τῆς νεφέλης καὶ τῆς θείας χάριτος ἐπισκιαζούσης ἐν αὐτῇ, καὶ ὡς ἐν σκέπῃ τοῦ οὐρανοῦ αὐλιζόμενον. Καὶ ἡ Θεοτόκος δὲ, δρος δασύ, ὡς με σιδήρου ἀναβάντος ἐπ' αὐτὴν, λογισμοῦ τὸν ῥυπαρόν έχοντος, μηδὲ χειρὸς ἀνθρωπίνης πράξεως, ἵνα τέμη τὴν παρθενίαν αὐτῆς· κατάσκιον δὲ, διότι τό τε ἅγιον Πνεῦμα ἐπῆλθεν ἐπ' αὐτὴν, καὶ δύναμις Υψίστου ἐπεσκίασεν αὐτῇ. VERS. 5. Deus a Theæman veniet, et sanclus a mon'e umbroso et aspero.-Thæman alii quidem Ausirum, alii vero Africum interpretati sunt. Valicinatur autem propheta quod ex Bethleem veniet Christus, quæ ad Australen et Africam plagamı respectu Hierosolymitarum sita est. Montem vero opacum, seu umbrosum, ipsam camden HierusaHem appellat. Asperum seu hirsutum, ac intonsum quod veluti divinis donis et virtutibus sanctorum in ipsa recubantium spirantiumque floreat; opacum vel umbrosum, quod veluti nebula, ac juxta divina gratia, super eam et in ea umbram faciat, illam cu umbra circumdet,ac tanquam in protectione cali commoretur“. Porro Deipara Virgomons est etiam asper, ut in quam ferrum cogitationis, sordidum virus habentis, non ascenderit: neque humanæ manus vel operationis ut virginitatem ejus resccet. Opacus et umbrosus mons illa ipsa etiam vocatur quoð Spiritus sanctus descenderit super ipsam, et virtus Altissimi obumbraverit *. Diapsalma. Diapsalma vox est, quam Græci interpretes reddiderunt, pro Hebræa dictione Sela. Significat autem (ut peritioribus Hebræis placet) quamdam peculiarem observationem ejus rei, quæ illic per Spiritum propheticum dicitur. Quasi dicat: Res non est parva, quare imis eam sensibus repenite. Et quia hæc est prophetia de incarnatione Filii Dei, pulchre apponitur Sela, græce diapsalma. Operuit cælos virtus ejus, et laudis ejus plena e.t terra. Etsi factus est homo unigenitus Dei Filtus, et per hoc angelis minor visus et inferior, attamen virtus ejus, hoc est, gloria et majestas supra colos est, hoc est, supra angelos qui in cœks sunt. Ad quem enim horum dixit: filius meus es lu 51, sede Διάψαλμον Εκάλυψεν οὐρανοὺς ἡ ἀρετὴ αὐτοῦ, καὶ τῆς αἰνέσεως αὐτοῦ πλήρης ἡ γῆ. Εἰ καὶ γέγονε, φησίν, ἄνθρωπος ὁ Μονογενῆς, καὶ κατὰ τοῦτο τῶν · ἀγγέλων ἠλαττῶσθαι δοκεῖ· ἀλλ᾽ οὖν ἡ ἀρετὴ αὐτοῦ, τουτέστιν ἡ δόξα, καὶ ἡ σεβασμιότης ἐπέκεινα ἐστι τῶν οὐρανῶν, τουτέστι τῶν ἐν οὐρανοῖς ἀγγέλων. a dextris meis 587 vel quod splendidier ipso calesti Πρό; τίνα γάρ τούτων εἶπεν· Υιός μου εἶ σὺ, est lumine? Præterea universa terra tu uberius agnovit eum Dominum et herum, quando incar1:alus: evehitque ipsum præconiis, ceu Unigenitum et ejnsdem cum Patre essentiæ Filium. Deinde-163 quando cum carne supra nubes conscendit, operuit 61 Psal. ciu, 29. 8 Ibil. 30. 49 Ps.l. xc, 1. κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἢ ὅτι λαμπρότερός εστι καὶ τοῦ οὐρανίου φωτός; ᾿Αλλὰ καὶ πᾶσα ἡ γῆ τότε μᾶλλον ἐπέγνωσαν αὐτὸν Κύριον καὶ Δεσπότην, ὅτε ἐσαρκώθη, καὶ αἰνεῖ αὐτὸν ὡς μονογενῆ καὶ ὁμοούσιον Υἱὸν τοῦ Πατρός. ᾿Αλλὰ καὶ ὅτε μετά 50 Luc. 1, 55. οι Psal. 11, 7. Variæ lectiones et no æ. Deest in utro que cod. Ven. et Bav. commentarius in Diapsalma, ss Pal. cix, 1.

CAP. III. σαρκὸς ἐπὶ νεφέλης ἀνήρχετο, εκάλυψεν οὐρανούς· 4 colos obtexitque, tumque ipsum καὶ μᾶλλον ἔκτοτε ἐπίγνω αὐτὸν ἡ γῆ Θεόν. Deum cognovit. Καὶ φέγγος αὐτοῦ ὡς φῶς ἔσται. Τὸ φέγγος, φησὶν, ὁ ὑποδείξει ἡμῖν ὁ Χριστὸς, θεογνωσίαν τε καὶ βίον θεάρεστον εἰσηγούμενος, ὡς φῶς ἔστα τουτέστιν, οὐκ ἀμυδρὸν οὐδὲ ἀσθενὲς, οἷον τὸ Μω σαϊκὸν (σκιὰν γὰρ εἶχεν ἐκεῖνο), ἀλλ᾽ ἄκρατον φῶς καὶ ἀμιγές· διὸ καὶ ἔλεγεν ὁ προφήτης. Φωτίζου, Ἱερουσαλήμ' ἥκει γάρ σου τὸ φῶς· καὶ, Ὁ λαὸς ὁ καθήμενος ἐν σκότει, εἶδε φῶς μέγα. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ τῆς σαρκὸς αὐτοῦ φέγγος, ὡς τὸ τῆς θεότητος φῶ; ἔσται ἐν τῷ ὄρει Θαβώρ. Ἐν τῇ σαρκὶ γὰρ ἡ θεό. της ἐξέλαμπε. uberius terra Vers. 4. Et splendor ejus tanquam lumen erit. Splendor, inquit, quem demonstrabit nobis Christus, cognitionem Dei et vitam Deo placentem intelligens, ceu lumen erit, hoc est, non obscurum, neque imbecillum, ut-Mosaicum: illud enim umbram habebat: sed merum lumen et immistum. Propterea et propheta dixit: Illuminare, Jerus lem, venit enim lumen tuum ". Et, Populus sedens in tenebris, vidit lumen magnum ". Præterea carnis ipsius fulgor, tanquam divinitatis lumen erit in monte Thabor: siquidem in carne deitas effulgebat. Cornua in manibus ipsius, et posuit dilectionem Κέρατα ἐν χερσὶν αὐτοῦ, καὶ ἔθετο ἀγάπησιν κραταιὰν ἰσχύος αὐτοῦ. Οὐ μόνον, φησί, τῷ φωτὶ” fortem roboris sui. Non solum, inquit, lumine doτῆς διδασκαλίας χρησάμενος, ὑπέδειξε τὴν ἀλήθειαν τὴν ἐν βίῳ καὶ δόγμασιν· ἀλλὰ καὶ δυνάμεις πλείστις θαυματουργῶν ἐπεδείξατο. Κέρας δὲ πάντως ἡ δύναμις πολλαχοῦ λέγεται, ἐπειδὴ τὰ κέρατα ὅπλα εἰσὶ τοῖς ἔχουσι ταῦτα ζώοις. Τελευταῖον δὲ καὶ ὑπὲρ ἡμῶν ἀπέθανεν, ὁ τῆς μεγίστης δυνάμεως αὐτοῦ σημεῖον, ὅτι διὰ θανάτου τὸν θάνατον κατήργησεν· ἀμφότερα δὲ ταῦτα ἐποίησε, τὴν πρὸς ἡμᾶς αὐτοῦ ἀγάπην κραταιὰν καὶ μεγάλην ἐμφαίνων. Μείζονα γὰρ ταύτης ἀγάπην οὐδεὶς ἔχει ἢ ἵνα τὴν ψυχὴν αὐτοῦ θῇ ὑπὲρ τῶν φίλων αὐτοῦ. Ἐπεὶ δὲ τὰ κέρατα λαμβάνεται καὶ ἐπὶ βασιλέως, ὡς τὸ, Υψώσει κέρας Χριστοῦ αὐτοῦ· καὶ ἐπὶ ὑπεροψίας, ὡς τὸ, Μὴ ἐπαίζετε εἰς ὕψος τὸ κέρας ὑμῶν φασί τινες λέγειν τὸν προφήτην ὅτι βασιλεῖσι τῶν δαιμόνων, καὶ αἱ ὑπεροψίαν, ἐν ταῖς χερ σὶν αὐτοῦ γεγόνασιν, ἀντὶ τοῦ, ὑπὸ τὴν ἐξουσίαν αὐτοῦ· ὥσπερ καὶ τὸν Ἐν χερσί σου οἱ κληροί μου· ἀντὶ τοῦ, ἐν τῇ ἐξουσία του. Ἐπεὶ δὲ τούτους κατετροπώσατο τότε δή, ὅτε ἔλεγε: Κρίσις τοῦ κόσμου ἐστί· νῦν ὁ ἄρχων τοῦ κόσμου ἐκβλη· θήσεται ἔξω θεὶς τὴν ψυχὴν αὐτοῦ ὑπὲρ ἡμῶν, · ἔδειξε τὴν πρὸς ἡμᾶς ἀγάπησιν κραταιάν. Ἡ ἀγάπη δὲ αὕτη οὐκ ἀσθενείας ἦν, ἀλλ' ἰσχύος. Οὐ γὰρ ὡ; ἀσθενὴς ἔπαθεν, ἀλλ᾽ ἑκών· ὅς γε και σταυρούμενος, τὴν οἰκείαν ἐδείκνυ δύναμιν, ἥλιον σκοτίζων, γῆν σείων, μνημεῖα ἀνοιγνύς. Πρὸ προσώπου αὐτοῦ πορεύσεται λόγος. Ούκ ἀμάρτυρος, φησίν, ἔστιν, ἀλλ' ἔχει μάρτυρα βέβαιον τὸν προφητικὸν λόγον· πρὸ γὰρ τῆς ἐνσάρκου αὐ· τοῦ οἰκονομίας, ὁ λόγος ὁ προφητικὸς ἐκήρυξεν αὐτόν. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ τοῦ Ἰωάννου λόγος, λέγοντος· *Ερχεται ὁ ἰσχυρότερός μου ἐπίσω μου. Αλλά καὶ ἅμα τῷ γεννηθῆναι ἦχον οἱ Μάγοι, καὶ θρύλλος πολὺς περὶ αὐτοῦ γέγονε· καὶ μετὰ ταῦτα ἐξῆλθεν ἡ φήμη αὐτοῦ εἰς ὅλην τὴν Συρίαν. Ἀλλὰ καὶ ἐν ss 193. LX, 1. 8 Isa. 1. 2. ss Joan. xv, 13. ss Joan. xit, 51. το Matth. 111, 11. ctrinæ usus, veritatem demonstravit et vita sua et institutione, ¨¯ verum etiam plurimas vires, admiranda multa faciens, exhibuit. Cornu autem omnino potentia multis in locis dicitur. Cornua enim animantibus sunt armorum et scuti vice Tandem pro nobis etiam mortem obiit, quod maximæ ejus potentia signum est; quoniam per mortem mortem abolevit. Utraque here fecit, ut suam era nos dilectionem et fortem et magnam ostenderet. Májorem enim hac dilectionem nemo habuit, quam utarimam suam impendat pro amicis suis ³. Quia vero cor - nua et de rege accipiuntur, ut eo in loco: Exaltubit cornua Christi sive uncti sui ¾, ac de fastu, ut ait Seriplura: Nelevate in altum cornu vestrum 57: asseverant quidam valem hic dicere, quod regna drmomum: et superbiæ in manibus ejus sint, hoc est in potestate ejus; perinde ac in eo loro manus pro potestate accipitur, ubi Scriptura inquit: In manibus tuis sortes meæ 58: pro eo quod est, in potestate lua, Quoniam autem dæmones subvertit et subjugavit jam tum, cum diceret: Judicium est mundi, nume princeps mundi ejicietur furas princeps mundi ejicietur foras 59: impendens animam suam pro nobis, fortem suam erga nos dilectionem monstravit. Porro dilectio ipsa non imbecillitatis, sed roboris erat. Non enim ceu imbecillis passus est, sed voluntarius, qui in crucem etiam sublatus propriam ostendit potentiam, solem pbscurans, terram concutiens, monumenta aperiens. VERS. 5. Ante faciem ejus proficiscetur sermo. Non carebit, inquit, testibus, verum stabilem habebit propheticum sermonem. Ante enim ineartam cjus dispensationem propheticus ipsum sermo prædicabat. Joannis item prædicatio dum inquit: Veniet fortior me post me 60. Dein cum nalus esset, venerunt Magi, ac multa de co fama vulgat: est. Posthac exiit nomen ejus in universam Syriam Tum ad omnes dominos, subditos, sermo 38 ] Reg. 11, 10. 37 Psal. LXXIV, 6. 58 Psal. XXX, Variæ lectiones et notæ. Neutro in cod. occurrunt Graeca verba Lati - nis hisce et scuti vice respondentia. In omnibus item, qua a Domnino fiunt, progreditur sermo, c!c.

SMI ται, καὶ οὐδέν ἐστιν ἄλογον. Ἐπεὶ δὲ καὶ πρόσωπον Κυρίου λέγεται ἡ φοβερὰ ἐπιστασία αὐτοῦ, ὡς τὸ, Πρόσωπον Κυρίου ἐπὶ ποιοῦντας κακά· νοήσεις, ὅτι μαρτύρεται ἡμᾶς καὶ ὑποδεικνύει τὰ πρακτέα πρότερον, εἶτα ἐφίσταται, ἀποδιδοὺς ἑκάστῳ. Εἰ μὴ γὰρ ἦλθον καὶ ἐλάλησα αὐτοῖς, φησίν, ἁμαρτίαν οὐκ εἶχον. progreditur, et 164 nihil est absque sermone et πᾶσι τοῖς ὑπὸ Κυρίου γενομένοις λόγος προπορεύε verbo Dei. Quia vero et facies Domini terribilis eius praesentia dicitur, ut illic: Facies Domini super facientes mala ": intelliges et considerabis, quod antea testificatur nobis, et prius quaenam sint agenda subindicat, deinde præsto est cuilibet, juxta laborem persolvens. Nisi enim venissem ei locutus eis fuissem, peccatum non haberent “. Et egredietur pedibus suis ad institutionem. Postquam præmisit verbum ad eruditionem et institutionem hominum, ipse tandem etiam venit, pedibus prophetici sermonis. Vel quod erudiat et castiget tandem nos, qui iis quæ per verbum suum nobis antea prædixit, et testificatus est, non obtemperavimus. Alii sic legerunt: Egredientur in campos pedes ipsorum, voculain media per & tenue scribentes et t, intelligentes omnia esse permeanda incarnato Deo, veluti arva tam supina, quam ea per quæ equi aguntur, et campos, nihilque ipsi impossibile esse. Poterunt autem et humiles corde, arva intelligi, qui ex cœlis semen accipientes, fructum ferunt ad centum, sexaginta, et triginta, de quibus David ait: Arva tua implebuntur pinguedine, et valles abundabunt frumento". Deinde ostendens, quod de rationis consortibus· campis et vallibus verba faciat, ait: Vociferabuntur et laudabunt. VER. 6. Stetit et mota est tellus, asperit et liquefacta sunt gentes, confracti sunt montes vi, liquati sunt colles perpetui, profectiones ejus perpetuas pro. defatigationibus viderunt. Omnipotentiam Dei Ο ostendit, ut quæ nemini sufferenda sit. Simul enim stetit, et concussa est terra: intuetur, et simul liquefiunt ceræ instar omnes gentes, et montes franguntur a vi potentiæ ejus, et colles æterni, hoc est, jam inde ab initio prædicati, ob altitudinem et magnitudinem suam; et profectiones ejus et vias quas ab æterno facit, undecunque in hostes suos motus, videntes; tolerabiles viderint, cæterum plane laboriosas et affictionis plenas, adeo terribiles erant. Considerabis etiam, quod Καὶ ἐξελεύσεται εἰς παιδείαν κατὰ πόδας αὐτοῦ. Προαποστείλας, φησί, τὸν λόγον εἰς παιδείαν τῶν ἀνθρώπων, εἶτα καὶ αὐτὸς ἦλθε κατά πόλεις τοῦ λόγου τοῦ προφητικοῦ. "Η, ὅπερ εἶπον, προσ μαρτυρόμενος, ἔπειτα παιδεύει ἡμᾶς μὴ ἀκούσαν τας. Τινὲς δὲ οὕτως ἀνέγνωσαν· Ἐξελεύσονται εἰς πεδία οἱ πόδες αὐτοῦ. Τὸ, Πεδία, διὰ τοῦ ε ψιλού γράφοντες καὶ τοῦ ι, καὶ νοοῦντες, ὅτι πάντα βάσιμα τῷ σαρκωθέντι Θεῷ, ὥσπερ πεδία ύπτια καὶ ἱππή λατα, καὶ οὐδὲν ἀδύνατον αὐτῷ. Νοοῖντο δ' ἂν καὶ οἱ ταπεινοὶ τῇ καρδίᾳ, πεδία, οἳ τὸν ἐξ οὐρανοῦ δεχόμενοι σπόρον καρποφοροῦσιν ἐν ἑκατὸν, καὶ ἑξήκοντα, καὶ τριάκοντα· περὶ ὧν καὶ Δαβίδ λέγει· Καὶ τὰ πεδία σου πλησθήσονται πιότη τος, καὶ αἱ κοιλάδες πληθυνοῦσι σῖτον. Εἶτε δεικνύς, ὅτι περὶ λογικών πεδίων καὶ κοιλάδων λέγει, φησι· Κεκράξονται· καὶ γὰρ ὑμνήσουσιν. Εστη καὶ ἐσαλεύθη ἡ γῆ. Επέβλεψε, καὶ ἐτάκη ἔθνη, διεθρύβη τὰ ὄρη βίᾳ, ἐτάκησαν βουνοὶ αἰώνιοι, πορείας αιωνίους αὐτοῦ ἀντὶ κόπων εἶδον. Τὸ παντοδύναμον δείκνυσι τοῦ Θεοῦ, καὶ ὅτι ἀνυπόστατός ἐστιν. "Αμα τε γὰρ ἔστη καὶ σαλεύε ται ἡ γῆ καὶ ἅμα ἐπιβλέπει, καὶ τήκονται ὡς κηρὸς ἔθνη ὁλόκληρα· καὶ τὰ ὄρη θρύπτονται ἀπὸ τῆς βίας καὶ δυνάμεως αὐτοῦ· καὶ οἱ βουνοὶ αἰώνιοι, τουτέστιν ἐκπαλαι ὀνομαστοί, διὰ τὸ ὕψος καὶ μέσ γεθος· καὶ τὰς πορείας αὐτοῦ καὶ τὰς ὁδοὺς, ἂς ἐξ αἰῶνος ποιεῖται κινούμενος ἑκάστοτε ἐπὶ τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ, οἱ ἰδόντες, οὐ φορητὰς εἶδον, ἀλλ᾽ ἐγκόπους· οὕτως ἦσαν φοβεραί. Νοήσεις δὲ καὶ ὅτι ἔστη ἐν τῷ σταυρῷ, καὶ ἐσαλεύθη μὲν ἡ γῆν τὰ ὄρη δὲ, ήτοι αἱ πέτραι, ἐθρύβησαν. Ἐτάκη δὲ τὰ ἔθνη τῶν δαιμόνων, καὶ οἱ βουνοὶ τῆς εἰδωλολατρείας δεκτικοὶ κατελύθησαν. Ταύτας δὲ τὰς πορείας αὐτ τοῦ καὶ κινήσεις καὶ ἐνεργείας, ἂς πρὸ τῶν αἰώνων προώρισεν, ἀντὶ τῶν κόπων τῶν ἐν τῷ σταυρῷ για νομένας εἶδον οἱ σταυροῦντες αὐτόν. Εκοπίασε γὰρ ἀληθῶς καὶ ἐπόνεσεν ὑπὲρ ἡμῶν σταυρούμενος, καὶ ἐμαλακίσθη διὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν. ᾿Αλλὰ καὶ ἡ γῆ, ἤτοι τὴν γῆν οἰκοῦσα φύσις ἀνθρώπων, ἔστη ἐν ταυτῷ καὶ ἐσαλεύθη. Ὑπὸ μὲν γὰρ τῆς μέθης τῶν παθῶν σαλευομένη πρότερον, ἔστη ὡς τοῦ λοιποῦ μὴ σαλεύεσθαι. Ἐσαλεύθη δὲ ὡς μετακινηθεῖσα ἐπ τῆς ἐν τῷ κακῷ στάσεως. Καὶ διεθρύβησαν μὲν αἱ ἀντικείμεναι δυνάμεις, αἱ σκληραι καὶ ὑψηλόφρο νες· ετάκησαν δὲ καὶ οἱ βουνοί, τὰ τῶν ἀρχιερέων 6 Psal. LXIV, 14. Exod. xx, 23. steterit in cruce et mota quidem sit terra, montes autem veluti petræ confracti sunt: liquefactæ sunt autem gentes aut copiæ dæmonum,et colles idololatriam accipientes dissoluti sunt. Has profectiones ejus et motus et operationes quas ab æterno prædefinivit propter labores quos in cruce sustinuit, factas, viderunt crucifigentes ipsum. Laboravit enim vere, et defatigatus est pro nobis cruci affixus, et languit propter iniquitates nostras. Sed et terra, sive terram inhabitans natura hominum stetit in eodem, et concussa est. magnitudine quidem passionum concussa prius, stetit veluti in posterum non concutienda. Commota est autem vcluti translata e statu vitiositatis, et infractæ quidem sunt oppositæ vires duræ et superbæ. Lique- *1 Psal. xxxııı, 17. "Joan. xv, 22. Variæ lectiones et notæ. Imo non tolerabiles, si Græca verba reddantur.

$ EXPOSITIO IN PROPHETAM HABACUC. CAP. IIT. καὶ Γραμματέων καὶ Φαρισαίων ἀξιώματα, τὰ ἐξ facti sunt autem colles, 165 hoc est, primorum αἰῶνος ὀνομαστά· οἵτινες τὰς πορείας τοῦ Κυρίου, ἃς ἐποιεῖτο ἐν τῇ Ἰουδαίᾳ, αἰωνίους οὔσας, τουτ ἐστιν ἄχρι τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος μνημονευθης σομένας, ἢ τὰς ἐντολὰς ἃς ἐδίδου, αἰωνίους ούσας καὶ ἀκαταλύτους (πορεῖαι γὰρ, ἐντολαί· κατὰ τὸν Οδὲν ἐντολῶν σου έδραμον, ἀντὶ τῶν κόπων εξδεν· τουτέστι, φορτικὰς ἡγήσαντο· καίτοι λέγοντος" Αρατε τὸν ζυγόν μου ἐφ' ὑμᾶς· ὁ γὰρ ζυγός μου χρηστὸς, καὶ τὸ φορτίον μου ἐλαφρόν ἐστι· καὶ, Δεῦτε, κἀγὼ ἀναπαύσω ὑμᾶς κοπιῶντας, καὶ περερτισμένους ταῖς τοῦ νόμου σμικρολογίαις· οὗ τὸν ζυγὸν οὐδὲ οἱ πατέρες αὐτῶν ἠδυνήθησαν βα στάσαι. Σκηνώματα Αιθιόπων πτοηθήσονται, καὶ σκηκαὶ γῆς Μαδιάμ. Μετὰ τὰ σωτήρια πάθη, τὰ σκηνώματα τῶν νοητῶν Αἰθιόπων, τῶν ζοφώδη προαί ρεσιν ἐχόντων, αἱ τῶν ἀνθρώπων, φημί, ψυχαὶ ἐν αἷς κατεσκήνουν, ἐπτοήθησαν, καὶ ὑπεκλίθησαν τῷ λόγῳ τοῦ Εὐαγγελίου· καὶ αἱ σκηναὶ τῆς γῆς Μαδιαμ, αἱ φιλόπονοι καὶ φιλήδονοι διαθέσεις. Ο γὰρ Ἰσραὴλ ἐν ταῖς Μαδιανίτισιν ἐξεπόρνευσεν, ὅτε ἔστη Φινιὲς καὶ ἐξιλάσατο, καὶ ἐκόπασεν ἡ θραῦ. σις. Ἑρμηνεύεται δὲ Μαδιηναῖος, κατακεκριμένος. Καλῶς δὲ σκηνώματα καὶ σκηνὰς εἴρηκεν· αἵ τε γὰρ τῶν ἀνθρώπων ψυχαί, πρόσκαιρα κατοικητήγια τοῖς δαίμοσιν ἦσαν, αἵ τε τῆς ἡδονῆς ἐργασίαι, εὐκατάλυτοι καὶ παροδικαὶ ὡσεὶ σκηναί. Ἀλλὰ καὶ αἰσθητῶς οἱ ἀπόστολοι καὶ Αἰθιοπίαν εἶδον, καὶ τὴν Μαδιανίτην (. -νίτιν] χώραν ἐπεσκέψαντο, τὸν θεῖον καταγγέλλοντες λόγον. principum et Scribarum et Plarisæorum dignitatcs a sæculo celebrate, qui profectiones Domini, quas faciebat in Judæa, æternas et perpetuas exsistentes hoc est, ad sæculi usque consummationem memorandas, vel mandata quæ dabat æterna exsistentia et indissolubilia (profectiones enim seu itinera mandata sunt, juxta illud: Viam mandatorum tuorum cucurri ") pro labore inspexerunt, hoc est, onerosa omnino et intolerabilia existimarunt, cum tamen ille dixerit: Tollite jugum meum super vos: jugum enim meum commodum est, et onus meum leve “. Et: Agile adeste, et ego refocillabo vosdefatigatos ac depressos duris legis sermonibus, cujus jugum neque patres eorum bajulare potuerunt. ς VERS. 7. Tentoria Ethiopum terrebuntur, et allegiæ terræ Madiam. Post salutares afflictiones, tentoria Ethiopum, non eorum qui revera #thiopes, sed qui mente concipiuntur, caliginosam deliberationem habentium, mortalium dico animæ, in quibus tenebrarum tentoriis morabantur, perterrefacta sunt et submissa sunt, verbo Evangelii, et allegiæ terræ Madian, amantes videlicet fornicationis et voluptatis affectus. Israe! enim Madianiticis puellis fornicatus est, quando stetit Phinee³, et placatus est Dominus, et cessavit quassatio. Porro Madianaus valet, si interpreteris, condemnatum. Pulchre autem tentoria et allegias dixit. Nam anima mortalium temporaria daemonum habitacula fuere: praterea voluptatis effectus et operationes facile dissolvuntur et transeunt, uti tentoria. Insuper apostoli etiam vero Æthiopian viderunt, et Madianiticam regionem visitarunt, divinum annuntiantes verbum. VERS. 8, 9. Numquid in fluminibus irasceris, vel in amnibus indignatio tua, vel in mari profectio tua? Quoniam ascendes super equos tuos, et equitatus tuus salutem affert. Intendens intendes arcum tuum super sceptra. Postquam supra dixisset, quod in cruce stans montes couterit, et gentes liquefacit: nunc ait, Quod non hominibus succensens hæc facias, Domine, neque ut perniciem ipsis adducas et funditus perdas, siquidem Μὴ ἐν ποταμοῖς ὀργισθῇς [vulg. ὠργίσθης], ἢ ἐν ποταμοῖς ὁ θυμός σου, ἢ ἐν θαλάσσῃ τὸ ὄρμημά σου; "Οτι ἐπιβήσῃ ἐπὶ τοὺς ἵππους σου, καὶ ἡ ἱππασία σου σωτηρία· ἐντείνων ἐντενεῖς τὸ τόξον σου ἐπὶ σκῆπτρα. Ἐπειδὴ εἶπεν ἀνωτέρω, ὅτι ἐν τῷ σταυρῷ ἱστάμενος, τὰ ὄρη συντρίβει, καὶ τὰ ἔθνη τήκει· νῦν φησιν, ὅτι οὐκ ὀργιζόμενος τοῖς ἀνθρώποις, ταῦτα, ὦ Κύριε, ποιεῖς, οὐδὲ ὡς πανολεθρίαν αὐτοῖς ἐπάγων (ποταμοὺς γὰρ καὶ θαλάσσας, τὰ συστήματα τῶν ἀνθρώπων, καὶ ammes et nare, mortalium congregationes et varias τὰ διάφορα ἔθνη ἐκάλεσεν)· ἀλλὰ μᾶλλον τῆς κοινῆς προνοούμενος σωτηρίας, ταῦτα κατεδέξω τὰ πάθη. Διὸ καθάπερ τισὶν ἵπποις τοῖς ἀποστόλοις ἐποχούμενος διιππεύσεις πᾶσαν τὴν γῆν, οὐχ ἵνα κολάσῃς, ἀλλ᾽ ἵνα σώσῃς· οὐ γὰρ ἦλθες ἵνα κρίνῃς τὸν κόσ σμον, ἀλλ᾽ ἵνα σωθῇ ὁ κόσμος διὰ σοῦ. Ἀλλὰ τοῖς μὲν πιστεύσασιν ἔσται σωτηρία ἡ ἱππασία σου· τὸ δὲ τόξον σου ἐντείνων ἐντενεῖς ἐπὶ τὰς ἀπιστησάσας φυλὰς τοῦ Ἰσραήλ. Ταύτας γὰρ ὠνόμασε σκήπτρα. Οτι δὲ ἵπποι βαστάζοντες τὸν Χριστὸν οἱ ἀπόστο ●³ Psal. cxviii, 32. • Matth. xι, 29. of Juan. XII, gentes appellavit; quin potius communi saluli prospiciens, las passiones seu aflictiones demonstravit Etenim apostolis, quasi quibus dam equis vectus, per universam terram equitabis, non ut punias, sed ut serves. Non enim venisti ut judices mundum, sed ut mundus servetur per te ". Atqui credentibus equitatio tua cedet in salutem. Quod vero ait, arcum tuum fortiter et indubitanter intendes, ad tribus Israeliticas quæ crediderunt pertinet; eas enim sceptra non Variæ lectiones et notæ. Subiisti (tu scilicet, Domine, quem alloqui pergit).

nominavit. Quod vero equi portantes Christum λοι, δῆλον ἐξ ὧν ᾿Ανανίας περὶ τοῦ Παύλου ἤκουσεν, ὅτι Σκεῦος ἐκλογῆς μοί ἐστιν οὗτος, τοῦ βαστά σαι τὸ ὄνομά μου ενώπιον ἐθνῶν καὶ βασι λέων καὶ υἱῶν Ἰσραι· τὸ δέ, Εντείνων ἐντενεῖς τὸ τόξον σου, ἔοικε τοῖς τοῦ Δαβίδ· Εκτεινε καὶ κατευοδοῦ· καὶ, Τὰ βέλη τὰ ἠκονημένα ἐν καρδίᾳ τῶν ἐχθρῶν τοῦ βασιλέως. Τινὲς δὲ τὸ, Μὴ ἐν ποταμοῖς ὀργισθῇς, οὕτως ἐνόησαν· Σκοπός, φησί, τῷ προφήτῃ δεῖξαι τὰ ἐν τῇ Καινῇ γινόμενα πολλῷ θεοπρεπέστερα τῶν ἐν τῇ Παλαιά· διὸ καὶ λέγει, ὅτι οὐχ ὥσπερ ἐν τῇ Παλαιᾷ ποταμοὺς εἰς αἷμα μετέστρεψας καὶ θαλάσσας ἐξήρανας, ἵνα ἐλευ θερώσῃς τὸν λαόν σου ἀπὸ αἰσθητῶν ἐχθρῶν, οὕτω καὶ νῦν ποιήσεις· ἀλλ' ἐπιβήσῃ ἐπὶ τοὺς ἵππους τοὺς ἀποστόλους, ἵνα τὰ σκήπτρα τῶν δαιμόνων sint apostoli, perspicuum fit ex eo quod Paulus ipse a Deo audiverit, 166 dicente: Quoniam vas electionis mihi est, ut ferat nomen coram gentibus et regibus et filiis Israel 6. Illud vero, Intendens intendes arcum tuum, non est alissimile his quæ David habet: Intende, inquit, Saet prosperum successum nanciscere ". Et, gittæ tuæ acute in corde inimicorum regis 7°. Quidam, Nonne in fluminibus irasceris? sic intellexerunt: Scopus, inquiunt, prophetae est, ostendere quæ in Novo Testamento contigerint, que sunt longe diviniora et magnificentiora iis quæ in Veteri sunt gesta. Propterea etiam ait: Non ut in Veteri Testamento, amnes in sanguinem convertisti, aut mare exsiccasli, ut liberares po- καθέλῃς. pulum tuum a sensibilibus inimicis tuis, sic nunc facies; sed conscendes super equos, ipsos nimirum apostolos, ut sceptra dæmonuin destruas atque comminuas. Fluminibus rumpetur terra. Quemadmoduni co. Toni in fossas et subterraneos meatus et euripos dividunt aquas, irrigationem terræ ita instituentes, she tu, inquit, Domine, terram præparalis ad susceptionem intellectualium flaviórum qui sunt apostoli, ut sit quod dicitur: Propter flumina scindetur terra. Sunt qui, juxta textum, terrasl fuviorum ipsam Mesopotamiam acceperint, mediam inter duo ingentia flumina, Euphratem et Tigretem. Mystice ipsum peccatum est, quod medium est inter udam et remissam vitam. Mesopotamia itaque rumpetur, hoc est dejicietur, cadet, ceu murus exsistens Babyloniorum roboris. Peccatum quoque rumpetur scindeturque ense quem venit Dominus jacere super terram 1. Fluviorum tellus ipsa etiam est Jerusalem quæ multos jam tum sanctos continebat quos amnes nominavit. Ut enim verum exsistens lumen, Dominus ipse, per participationem apostolos fecit limen mundi, sic et sancti dicunter pariter ſlumina. Proinde ait, quod terra jam olim fluvios habens quibus irrigetur, nunc rumpetur, ac veluti sitibunda fatiscet, ut quæ non susceperit prophericum sermonem, neque crediderit Christo. Nam si credidissetis, inquit, Mosi, credidisselis etiam mihi". VERS. 10. Videbunt te, et in partu mærebunt populi. Hoc duplicem intellectum habet. Aut enim loc accipies, quod Qui crediderunt populi, videbunt tuum lumen, et veluti in partu dolebunt, hoc est, cupiditatem et desiderium veliemens habebunt, ut videant regnum tuum, et parturient tuum timorem, ut spiritum salutis pariant. Vel quod infideles populi intuebuntur gloriam tui præconii, et mœrore necnon labore conficientur præ invidia, quales fuerunt qui dixere: En mundus sequitur eum 68 Act. 15, 15. Ποταμῶν ῥαγήσεται γῆ. Καθάπερ οἱ γηπόνοι εἰς διώρυχας καὶ ἀμάρας διαιροῦσι τοὺς ποταμούς, άρδείαν τῇ γῇ σοφιζόμενοι, οὕτω καὶ σύ, φησὶ, Κύριε, τὴν γῆν παρασκευάσεις, εἰς ὑποδοχὴν τῶν νοητῶν πο τα ῶν τῶν ἀποστόλων· ὥστε εἶναι τὸ λεγόμενον Ενεκεν τῶν ποταμῶν ῥαγήσεται ἡ γῆ. Τινὲς μὲν γῆν ποταμῶν αἰσθητῶς μὲν τὴν Μεσοποταμίαν ἐνόησαν, μέσην οὖσαν τῶν δύο μεγάλων ποταμῶν Εὐφρά του και Τίγρητος· νοητῶς δὲ, τὴν ἁμαρτίαν, ἥτις μέση ἐστὶ τοῦ ὑγροῦ καὶ ἀνειμένου βίου. Η τε οὖν Μεσοποταμία ραγήσεται, τουτέστι καταβληθήσεται, καὶ πεσεῖται, ὥσπερ τεῖχος οὖσα τῆς Βαβυλωνίων δυνάμεως· καὶ ἡ ἁμαρτία δὲ ῥαγήσεται ὑπὸ τῆς μα χαίρας, ἣν ἦλθεν ὁ Κύριος βαλεῖν ἐπὶ τῆς γῆς. Ποταμών γῆ καὶ ἡ Ἱερουσαλήμ, οἷα δὴ ἁγίους τότε πολλοὺς ἔχουσα, οἷς ποταμούς ὠνόμασεν. Ωσπερ γὰρ φῶς ὢν ἀληθινὸν ὁ Κύριος, κατά μετά οχὴν ἐποίησε τοὺς ἀποστόλους φῶς τοῦ κόσμου· οὕτω καὶ οἱ ἅγιοι εἰσὶ καὶ λέγονται ποταμοί. Φησὶ τοί νυν, ὅτι ἡ γῆ ἡ πάλαι ποταμούς σχοῦσα ποτίζοντας αὐτὴν, νῦν ῥαγήσεται ὡς ἡ διψῶσα γῆ, ἅτε μὴ δε ξαμένη τὸν προφητικόν λόγον, μηδὲ πιστεύσασα Χριστῷ. Εἰ γὰρ ἐπιστεύετε, φησί, Μωσεῖ, ἐπι· στεύετε ἂν ἐμοί. Οψονται σε καὶ ἀδικήσουσιν λαοί. Τοῦτο δι πλὴν διάνοιαν ἔχει ἡ γὰρ τοῦτο νοήσεις, ὅτι Οἱ πεπιστευκότες λαοὶ ὄψονται τὸ τὸν φῶς καὶ ὠδινήσουσι· τουτέστιν, Ἔρωτα καὶ πόθον σφοδρὸν ἔξουσι τοῦ ἰδεῖν τὴν σὴν βασιλείαν, καὶ ὠδικήσουσι τὸν σὸν φόβον, ἵνα πνεῦμα σωτηρίας ἀποτέκωσιν· ἦ, ὅτι θ ἄπιστοι λαοὶ ὄψονται τὴν δόξαν τοῦ σοῦ κηρύγματ τος, καὶ ὠδῖνας καὶ πόνους ἕξουσιν ἀπὸ φθόνου, οἷο: ἦσαν οἱ λέγοντες· "Ιδε ὁ κόσμος ὀπίσω αὐτοῦ ὑπὸ εγει. 69 Psa.. 70 Psal. cxx, 4. 71 Matth. X, 54. ** Joan. vi, 38. 13 Juan. Variæ lectiones et notæ. Perspicuum est ex iis qua Ananias de Paulo audivit: Quoniam vas electionis, etc. Et sunt, et dicuntur.

Σκορπίζων ὕδατα πορείας. "Υδατα πορείας αἱ τοῦ πνευματικοῦ καὶ εὐαγγελικοῦ λόγου χάριτες. Τὸ ὕδωρ γὰρ τῆς πρὸς ἡμᾶς πορείας τοῦ Μονογένοῦς τὸ Πνεῦμά ἐστιν, ὅ ἔδωκε τοῖς πιστεύσουσιν εἰς αὐτόν. Ἐπεὶ οὖν διάφοροι τῆς πνευματικῆς διδασκαλίας οἱ τρόποι, τὸ ἐν ὕδωρ πολλὰ γίνεται, καὶ σκορπίζεται καὶ διαιρεῖται ἑκάστῳ πρὸς τὴν ἕξιν αὐτοῦ, ἐπειδὴ καὶ διαίρεσιν χαρισμάτων είναι μαν θάνομεν, τὸ δὲ αὐτὸ Πνεῦμα. Αλλὰ καὶ πορευόμενος εἰς κώμας καὶ πόλεις ὁ Κύριος, τὸ ὕδωρ τῆς διδασκαλίας ἐσκόρπιζε, τοῖς πρὸς οὓς ἔλεγεν· Εἴ τις διψᾷ, ἐρχέσθω πρός με καὶ πινέτω. Πολλοί ἔχουσιν ὕδατα λόγου, ἀλλ᾽ οὐκ εἰσὶ πορείας, ἀλλὰ σταδαῖα, οδωδότα δυσωδίας φθόνου. Ἐν ἑαυτοῖς γὰρ οὗτοι τὸ ἀγαθὸν ἔχουσι, μὴ εἰς ἄλλους αὐτὸ δια χέοντες· οἳ καὶ ἑοίκασι τῷ κατορωρυχότι τὸ τάλαντου. Ο μέντοι ἐκχέων καὶ ἐπ' ἄλλους τὸ ἀγαθὸν, οὗτος ἔχει ὕδατα πορείας, καὶ ἔοικε τῷ βάλλοντι τοῖς τραπεζίταις τὸ τάλαντον, καὶ πλουσιώτερον τὸν δεσπότην ποιήσαντι. Εδωκεν ἡ ἄβυσσος φωνὴν αὐτῆς ὕψος φαν τασίας αὐτῆς. Ἐπέμεινε τῇ τροπῇ, καὶ τὴν τῶν νοημάτων ἀκολουθίαν ἐφύλαξε. Ποταμοὺς γὰρ τοὺς Ιεροὺς ἀποστόλους καλέσας, θάλασσαν ὀνομάζει τὰ ἔθνη, τῇ τῆς ἀσεβείας πικρία κατεχόμενα. Καθάπερ οὖν ποταμῶν εἰς πέλαγος ἐμβαλλόντων, πολὺς ἦχος καὶ ψόφος ἀποτελεῖται, τῶν θαλαττίων κυμάτων εἰργόντων, καὶ ἐπεχόντων τὴν εἰσβολήν· οὕτω τῶν θείων ἀποστόλων τὰ ἔθνη περινοστούντων, καὶ τὸ σως τήριον διαπορθμευόντων κήρυγμα, θόρυβοι κατ' αυτῶν ἐκινοῦντο καὶ στάσεις, τῶν ἀπίστων ἀντιλεγόν των, καὶ σβέσαι πειρωμένων τὸ κήρυγμα, ὥσπερ ἐν Ἐφέσῳ ὁ ἀργυροκόπος εποίησε Δημήτριος, ἐν Κου ρίνθῳ δὲ ἕτεροι, καὶ ἐν Ἱεροσολύμοις Ἰουδαῖοι, ὅτε καὶ Ῥωμαίοις τὸν Παῦλον παρέδωκαν. Η τοίνυν τῶν ἐθνῶν ἄβυσσος ταραχῆς φωνὴν ἐδίδου, καὶ ὕψος φαντασίας καὶ ἐπάρσεως τῶν κηρυγμάτων αὐτῆς · ἐνόησαν δέ τινες καὶ τὴν πληθὺν τῶν πεπιστευκότων ἄβυσσον, ὡς ἐκ τῶν ποταμῶν καὶ τῶν ὑδάτων τῶν ἀνωτέρω ῥηθέντων συστᾶσαν. Αὕτη τοίνυν ἡ ἄξωτε σος, καὶ τὸ ὕψος τῆς φαντασίας αὐτῆς, τουτέστιν οἱ ἐν αὐτῇ ὑψηλοὶ, καὶ πλούτου καὶ δόξης φαντασίαν ἔχοντες, ἔδωκαν φωνήν, ὁμολογοῦντες τὸν Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν ἐν τῷ στόματι αὐτῶν. Ἐπήρθη ὁ ἥλιος, καὶ ἡ σελήνη ἔστη ἐν τῇ τάξει αὐτῆς εἰς φῶς. Ο τῆς δικαιοσύνης "Ηλιος ἐπήρθη ἐν τῷ σταυρῷ, καὶ νύξ ἐγένετο, ὅτι ἡ σελήνη ἔχει τάξιν φαίνεσθαι. Η ὅτι τοῦ Κυρίου σταυρου μένου, ἡ ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησία ἀνέλαμψε, καὶ ἔστη ἐν τάξει αὐτῆς εἰς φῶς· τουτέστι, πλησιφαής γέγονε, τὴν τάξιν σώζουσα τοῦ ἰδίου κύκλου. Ο τε γὰρ έκατόνταρχος ἐθνικὸς ὤν, Υἱὸν Θεοῦ ὡμολόγησε τὸν σταυρούμενον, καὶ οἱ σὺν αὐτῷ ὄντες. Καὶ ὁ Κύριος το Joan. VII, 37. Ei qui, etc. CAP. III. sunt Spargens aquas itineris. Aipiæ itineris spiritualis et evangelici verbi gratiae. Nam aqua profectionis, qua ad nos usque unigenitus Der Filius porrexit, Spiritus 167 est, quem dedit credentibus in se. Postquam igitur varii sunt spiritualis doctrinæ modi, una aqua multæ funt, quæ dispergitur ac dividitur cuilibet pro sua habitudine. Nam divisionem esse donorum discimus, eumdem autem Spiritum. Deinde proficiscens in vicos et civitates Dominus, aquam doctrinæ sparsit illis profecto ad quos dicebat: Si quis sitit, veniat ad me et bibat * Multi habent aquas sermonis, sed non sunt profectionis, sed status, spirantes virosum odorem et invidiam: in seipsis enim isti bonum habent, ipsum non in alios diffundentes, qui et assimilantur ei quí talentum defoderat. Porro qui bonum habet, el in alios effundit, is aquas profectionis habet, et similis est, qui nummulariis talentum suum locat, quique opulentiorem dominum suum facit. Abyssus dedit vocem suam, in altitudine apparitionis sum. Permansit in assumpto tropo. sensuumque consecutionem observavit. Flumina enim sacrosanctos apostolos appellans, mare gentes nominat, incredulitatis amarulentiam retinentes. Perinde ergo ut fluviorum in pelagus ingruentium, exonerantiumive, ingens sonitus et strepitus editur, marinis fluctibus cohibentibus arcentibusque insultum et influxum: hunc ad modum divinis apostolis gentes circumeuntibus, salutareque Evangelii Christi præconium alerentibus, turba adversum ipsos movebantur, et seditiones ab infidelibus ipsis contradicentibus exstinguereque tentantibus istam promulgationem: quemadmodum Ephesi argentarius Demetrius fecit, Corinthi vero alii, et Hierosolymis Judæi, quando et Romanis Paulum tradiderunt. Proinde abyssus turbationis gentium, dabat altitudinem apparitionis et elevationis fluctuum ejus. Quidam hic, per abyssum, multitudinem credentiur, acceperunt, e liuminibus et aquis supradictis consistentem. Ipsa igitur abyssus et altitudo apparitionis ejus, hoc est, alti in ipsa, et divitiarum et gloriæ et auctoritatis aspectum habentes, dederunt vocem, coulitentes Dominum Jesum Christum ore suo. VERS. 11. Elevatus est sol, et luna stetit in ordine suo ad lumen. Sol justitiæ in altum sublatus est in cruce, et nox facta est, in qua tuna ordinem suum obtinet, ut luceat: sive quod Domino crucifixo ex gentibus Ecclesia refulsit, et stetit in ordine suo ad lumen, hoc est, proxime lucens apparuit, servans ordinem proprii orbis. Sic centurio gentilis exsistens Filium Dei confessus est crucifixum, et qui eum ipso erant. Jam et Variæ lectiones et notæ. Gentium itaque abyssus vocis turbationem dabat, et altitudinem imaginati, nis, clationisque prædicationum ejus.

Dominus ipse dixit: Quando exaltatus fuero, om- αὐτὸς εἶπεν· “Οταν ὑψωθῶ, πάντας ἑλκύσω πρὸς ἐμαυτόν. Εἰ δὲ ἥλιος ἐστι τὸ Εὐαγγέλιον, καὶ ἀκτίνες αὐτοῦ ἡπλώθησαν, τότε καὶ ἡ σελήνη, τουτέστιν ὁ νόμος, ἔστη εἰς φῶς. Τότε γὰρ ἐφάνη πνευματι κὸς ὁ νόμος, ὅτε τὸ Πνεῦμα αὐτὸν ἡρμήνευσεν. Ούτως ἐφάνησαν ἀλληγορούμεναι ἡ ᾿Αγαρ, ἡ Σάββα οὕτω τὸ, Οὐ φιμώσεις βοῦν ἀλοῶντα, περὶ τῶν διδασκάλων ἐφάνη νομοθετηθέν· οὕτω περιτομή ἐδείχθη καρδίας, οὐ σωματικοῦ μορίου. Ταύτην δὲ τὴν τάξιν εἶχε μὲν καὶ πρὶν ὁ νόμος· ἐκρύπτετο δὲ, ἅτε σκιᾶς οὔση, περὶ αὐτόν. "Οτε δὲ ἦλθε τὸ nes traham ad meipsum 75. Si autem sol est Evangelium, vide quando sublimnatum 168 est Evangelium et radii ejus extensi sunt, tum et luna, hoc est lex, stetit ad lumen. Tum enim apparuit spiritualis lex, quando Spiritus ipsam interpretatus est. Sic et per allegoricum intelleetmin apparuerunt Agar et Sarra. Sic et illud, Non colligabis os bovi trituranti ", de doctoribus Ecclesiæ apparuit in lege scriptum et latum esse. Eum ad modum cordis circumcisio demonstrata est, non corporalis quidem particula. φῶς, τότε ἔστη καὶ αὐτὸς ἐν τῇ τάξει αὐτοῦ. Hanc sane ordinationem et antea quidem habebat lex, cæterum occultabatur, ceu umbra circa ipsam foret. Quando vero venit lumen mundi, tum stetit et ipsa in ordine suo. Jacuta tua proficiscentur, ad splendorem fulguris armorum tuorum. Divos apostolos jacula vel sagittas appellat, quæ profectæ sunt veluti a forti quapiam et potenti manu missæ, ut figerentur in corde inimicorum regis, dæmonum videlicet, æque ac David ɔit: Tanquam sagittæ in manu potentis, sic et filii excussorum ". Excussi sunt quidem et projecti a facie Dei ipsi Judæi. Horum filii sagittæ fuerunt potentis Christi, qui est virtus Dei. Illi porro ad splendorem fulguris verborum, hoc est, armorum Christi profecti sunt. Arma vero Christi sunt, quibus Paulus nos induit dicens: Induimini armatura Dei, quæ est thorax justitire et galea salutis et gladius Spiritus 78. Alque hæc arma sunt splendida et coruscantia: lucet cnim virtus in eo qui eam induit, etiamsi occultetur. Luceat namque, inquit, lux vestra coram hominibus ". Apostoli igitur profecti sunt, docentes omnes gentes, ut ostenderent omnibus splendorem coruscationis armorum horum. VERS. 12. In terminatione imminues terram, et in indignatione confringes gentes. Judaicam, inquit, terram desolari et vastari facies per Romanos, tanquam incolæ ejus in te impii fuerint: et confringes, hoc est, humiliabis Israelitas, qui gentium erga te sævitiam et impietatem imitati sunt. Vel operationes terrestris prudentiæ imminues per jacula apostolorum tuorum, et gentium prudentiam, consilia humiliabis, dejicies subjugabisque. VERS. 13. Exiisti ad salutem populi tui, ut servares unclos tuos. Cum dixisset antea, Quoniam imminues Judaicami terram, rationem nunc ejus reddit: Nam tu, inquit, exiisti ad salutem populi hujus. Non enim venisti nisi ad pecudes quæ interierant domus Israelis. Propterea et Jesus vocatus es, et advenisti huc, ut serves unclos sanguine tuo et Spiritu sancto tuo. At enim ipsi noluerunt, propterea cos minuisti, ac alium tibi populum vindicasti, qui et uncti sunt per baptisma, in mortem tuam baptizati, unctique oleo 78 Joan. XII, 32. Βολίδες του πορεύσονται, εἰς φέγγος ἀστραπῆς ὅπλων σου. Τοὺς ἱεροὺς ἀποστόλους βολίδας καλεῖ, οἱ ἐπορεύθησαν ὥσπερ ἀπό τινος εὐσθενοῦς καὶ δυνατῆς χειρὸς πεμφθέντες, ὥστε παγῆναι ἐν καρδίᾳ τῶν ἐχθρῶν τοῦ βασιλέως, τῶν δαιμόνων, καθὰ καὶ ὁ Δαβὶδ λέγει· ὡσεὶ βέλη ἐν χειρὶ δυνατοῦ, οὕτως οἱ υἱοὶ τῶν ἐκτετιναγμένων. Εξετινάχθη σαν μὲν γὰρ καὶ ἀπερρίφησαν ἀπὸ προσώπου του Θεοῦ οἱ Ἰουδαῖοι· οἱ δὲ υἱοὶ τούτων βέλη γεγόνασι τοῦ δυνατοῦ Χριστοῦ, τῆς δυνάμεως τοῦ Θεοῦ. Οὗτοι δὲ εἰς φέγγος τῆς ἀστραπῆς τῶν ὅπλων τοῦ Χριστοῦ ἐπορεύθησαν. Οπλα μὲν γὰρ τοῦ Χριστοῦ, ὁ ὁ Παῦλος ἡμᾶς ἐνδύει λέγων· Ενδύσασθε τὴν παν οπλίαν τοῦ Θεοῦ, ἥτις ἐστὶν ὁ θώραξ τῆς δικαιοσύνης, ἡ περικεφαλαία τοῦ σωτηρίου, καὶ ἡ μάτ χαιρα τοῦ Πνεύματος. Λαμπρὰ δὲ ταῦτα τὰ ὅπλα καὶ ἀστράπτοντα· λαμπρύνει γὰρ ἡ ἀρετὴ τὸν αὐτ τὴν ἐνδεδυμένον, κἂν κρύπτηται. Λαμψάτω γάρ φησί, τὸ φῶς ὑμῶν ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων. Οι οὖν ἀπόστολοι ἐπορεύθησαν μαθητεύοντες πάντα τὰ ἔθνη, εἰς τὸ δεῖξαι πᾶσι τὸ φέγγος τῆς τῶν ὅπλων ἀστραπής. 76 I Cor. 1x, 9. 77 Psal. cxxvi, Ἐν ἀπειλῇ ὀλιγώσεις γῆν, καὶ ἐν θυμῷ κατ άξεις ἔθνη. Τὴν Ἰουδαϊκήν, φησί, γῆν ἐρημωθῆναι ποιήσεις ὑπὸ Ῥωμαίων, ὡς ἀσεβησάντων εἰς σὲ τῶν ἐν αὐτῇ, καὶ κατάξεις, ἀντὶ τοῦ, ταπεινώσεις τους Ἰσραηλίτας, ἐθνῶν ἀπήνειαν πρὸς σὲ μιμησαμένους. "Η, ὅτι Τὰς πράξεις τοῦ γηίνου φρονήματος ολιγώ σεις διὰ τῶν βολίδων σου τῶν ἀποστόλων· καὶ τὰ ἐθνικὰ φρονήματα ταπεινώσεις καὶ ὑποτάξεις. Ἐξῆλθες εἰς σωτηρίαν λαοῦ σου, τοῦ σῶσαι τοὺς χριστούς σου. Εἰπὼν, ὅτι Ολιγώσεις τὴν Ἰουδαϊκὴν γῆν, ὡσανεὶ ἀπολογεῖται· Καίτοι σὺ ἐξο ἦλθες εἰς σωτηρίαν τοῦ λαοῦ σου τούτου. Οὐκ ἦλθες γὰρ εἰ μὴ εἰς τὰ πρόβατα τὰ ἀπολωλότα οίκου Ἰσραήλ. Διὸ καὶ Ἰησοῦς ἐκλήθης, καὶ παρεγένου ἐνταῦθα, ἵνα σώσης τους χρισθέντας τῷ αἷματί σου, καὶ τῷ Πνεύματί σου τῷ ἁγίῳ. Ἀλλ᾿ οὐκ ἠθέλησαν διὸ αὐτοὺς μὲν ὠλίγωσας· λαὸν δὲ ἕτερον περιεποι ήσω, οἳ καὶ χριστοὶ γεγόνασι διὰ τοῦ βαπτίσματος, εἰς τὸν θάνατόν σου βαπτισθέντες, καὶ χρισθέντες Α. 78 Ephes, vi, 17. 79 Matth. v, 15.

CAP. III. τῳ τῆς ἀγαλλιάσεως ἐλαίῳ, τῷ Πνεύματι. "Η τὴν exsultationis, Spiritu nempe sancto. Vel causau αἰτίαν ἐπάγει τοῦ ὀλιγωθῆναι τὸ γεηρόν φρόνημα. Διὰ τοῦτο γὰρ, φησίν, ὀλιγώσεις τὴν γῆν, διότι ἐπὶ τούτῳ ἐξῆλθες, ἵνα σώσῃς. "Αλλως δὲ οὐκ ἦν σωθῆ ναι, εἰ μὴ αἱ γήϊνοι πράξεις ώλιγώθησαν. Εβαλες εἰς κεφαλὰς ἀνόμων θάνατον. Τους μὲν πιστεύσαντας, φησί, καὶ χριστοὺς καὶ μετόχους γενομένους, ἔσωσας· εἰς δὲ τὰς τῶν ἀνόμων Ιουδαίων κεφαλάς, τουτέστι τοὺς ἄρχοντας καὶ προέχοντας, θάνατον ἔβαλες, διὰ τῶν Ρωμαίων αὐτοὺς ἐξολοθρεύσας. Εξήγειρας δεσμούς ἕως τραχήλου εἰς τέλος. Τουτέστιν, Εδησας αὐτοὺς ταῖς τῶν οἰκείων ἁμαρ τημάτων σειραῖς, οὐ μερικῶς κατασφιγγομένους, ἀλλ᾽ οἷον δι' ὅλου τοῦ σώματος, καὶ ἕως τραχήλου. Αἱ γὰρ ἁμαρτίαι αὐτῶν ἐξεγερθεῖσαι κατ' αὐτῶν, ὅτι ἠβουλήθη Θεὸς, ἔδησαν αὐτοὺς, καὶ ὑποχειρίους Ρωμαίοις ἐποίησαν, ὥστε τράχηλον αὐτῶν τὸν ἐπηρμένον ταπεινωθῆναι καὶ συντελεσθῆναι. Τοῦτο γὰρ σημαίνει τὸ, Εἰς τέλος. Εἰσὶ καὶ ἀγαπήσεως δεσμοί, οὓς τοῖς πιστεύουσιν ἐπιβάλλων ὁ Κύριος, τὸν τράχηλον αὐτῶν, τῷ οἰκείῳ ζυγῷ ἐπάγει. Εξήγειρε δὲ καὶ ἄλλους δεσμούς ὁ Χριστὸς κατὰ τοῦ Ἰούδα, οὺς τῷ αὐτοῦ τραχήλῳ περιθεὶς οὗτος, τέλος εὗρε δι' ἀγχόνης. Διέκοψας ἐν ἐκστάσει κεφαλὰς δυναστῶν· σεισθήσονται ἐν αὐτῇ. Διανοίξουσι χαλινούς αὐτῶν, ὡς ὁ ἐσθίων πτωχὸς λάθρα. Εκστασιν, φησί, πεπόνθασιν οἱ δυνάσται τοῦ Ἰσραήλ, ἐκστάντες τοῦ ὀρθοῦ φρονήματος, καὶ λυττήσαντες καὶ μανέντες κατὰ σοῦ. Διὰ τοῦτο οὖν διέκοψας αὐτοὺς ἀπὸ τῆς σῆς οἰκειότητος, καίτοι πρώην μερίδα στην δντας. Η, ὅτι Διεσκόρπισας ἄλλον ἀλλαχόσε. Τοῦτο καὶ Δαβίδ φησι· Διαμέρισον αὐτοὺς ἐν τῇ ζωῇ αὐτῶν. Εἰκότως δὲ αἱ κεφαλαὶ αὐτῶν αἱ τοῦ νοῦ χωρητικοί διεκόπησαν ἀπὸ τῆς πρὸς τὸν Λόγον οι χειότητος, ὅτι μὴ κατὰ λόγον ἐφρόνησαν, ἀλλὰ μᾶλο λον τῷ λόγῳ ἐπανέστησαν. "Η, ὅτι Σημεία σοῦ ποιήσαντος, ἐκστήσονται, καὶ σεισμόν πείσονται ταρασ σήμενοι, καὶ διακοπήσονται, οἱ μὲν λέγοντες, ὅτι Πλανᾷ τὸν ὄχλον· ἄλλοι δὲ, ὅτι οὐδέποτε ἐλάλη σεν ἄνθρωπος, ὡς οὗτος ὁ ἄνθρωπος. Κρύφα μένο τοι αἱ κεφαλαί, οἱ ἄρχοντες καταγογγύσουσί σου, δι ανοίγοντες τα χείλη καὶ τοὺς ὁδόντας, ἅτινα χαλινός εἰσι τοῦ στόματος, ὥσπερ πτωχὸς μὴ τολμών προφανῶς μεταλαβεῖν τροφῆς, ἀλλὰ μεμυκότος τοῦ στόματος ἔνδον ταύτην λεπτύνων. Ἐφοβοῦντο γὰρ τὸν ὄχλον τῷ Ἰησοῦ προσδιακείμενον διὰ τὰ θαύματα. Καὶ οἱ ἀπόστολοι δὲ οἱ πρώην μὴ τολμῶντες λαλῆσαι, ἀλλὰ κεκλεισμένοι ἐν ὑπερῴῳ, καὶ λάθρα ἐσθίοντες τὴν τῶν πιστευόντων αὐτοῖς σωτηρίαν, ὥσπερ ἵπποι διανοίξαντες τοὺς χαλινούς τοῦ στόματος, τουτέστι • Psal. xvt, 5. • Joan. vi, 12, 46. Subjicerent. adducit, cur terrestris prudentia diminuatur. Propterea, inquit, 169 imminues terram, quodl eam ob causam exieris ut servares. Aliter enim servare licebat, ni terrenæ res primum imminutæ essent. Projecisti in capita iniquorum mortem. Eos qui crediderunt, inquit, et unctos et participes factos, servasti. In iniquorum vero Judæorum capita, hoc est, in principes et eminentiores mortem jaculatus es, per Romanos qui eos perdiderunt. Excitasti vincula usque ad collum in finem. Iloc est, ligasti iniqua Judæorum capita propriorum peccatorum catenis, non ita quidem ut ex parte cincti essent, verum ut per totum corpus ct usque ad cervicem. Nam peccata ipsorum excitata contra ipsos, quando Deus voluit, ligarunt ipsos, adeo ut Romanis ipsos subjiceres ut cervix corum elata humiliaretur conficereturque. Iloc enim significat, quod ait, Ad finem. Sunt et charitatis vincula, quæ credentibus injiciens Dominus, cervicem ipsorum proprio jugo submittit. Excitavit et alia vincula Christus adversus Judam, quæ suæ cervici circumponens ille, finein reperit per strangulationem. VERS. 14. Diapsalma Amputasti in defectione capita polentium, concutientur in ipsa. Aperient (renos suos, tanquam mendicus lanculum comedens. Stuporem, inquit, et defectionem patiuntur polen. tes Israelis, deficientes a recta prudentia, furentes et insanientes adversum te: eam ob rem resecuisti eos a tua proprietate, a tuo jure cumn antea pars tua essent. Vel quod alium alio disperseris, id quod David ait: Disparlias eos in vita ipso - rum”. Non immerito autem capita ipsorum intellectus capacia. resecta sunt a societate, quæ illis cum Verbo fuit, quoniam pro Verbo non sapnerunt, sed Verbo potius restiterunt. Sive quod te signa exhibente, ipsi obstupescent ac animo deficient, concussionemque facient conturbati, ac discindentur, alii quidem dicentes: Quoniam seducit} turbam. alii autem: Quoniam nunquam sic quisquam locu!us est, ut homo ille st Occulte quidem capita, ipsi principes ob: urmurabunt tibi, aperientes labia et dentes quæ sunt frena oris æque atque mendicus non audens propalam accipere cibum, velato eum ore intus comminuit, Timebant enim vulgus, Jesu Christo benevolum atque favens, propter mfracula. Quin etiam apostoli, antea non audentes loqui, verum conclusi in cœnaculo superiore clanculum edentes credentium ipsis salutem, tanquam equi aperientes frenos oris, hoc Variæ lectiones et notæ. Greco textu. Vox hac διάψαλμα, diapsalma, abest a tua familiaritate et amicitia.

est, humancs timores abjicientes, cum fiducia et τοὺς ἀνθρωπίνους φόβους ἀποῤῥίψαντες, ἐν παρξη· libertate praedicabant verbum. Forsan et ad Demm propheta inquit: Quoniam in defectione quadam el succensente affectu constitutus, Domine, discidisti cos. Revera enim ita eos discilit, 170 εί moto punit Deus. Aqui ipsi nosipsos punimus, cui rei testimonium dicit, qui ait: Deus mortem non fecit ". Εt rursum alius: Tental autem Deus neminem. Quilibet autem tentatur a propria cupidiLale 814. VERS. 15. Ac duxisti in mare equos tuos, turbantes aquas multas. Servavit rursus sermo suum in mutatione schema. Frena enim recordatus, nunc equos ipsos apostolos vocat, quos in hujus vitae mare Dominus perduxit, qui gentes aquas exsistentes, propter udam et dissolutam vitam suam turbant, dum docent futurum esse judicium, operamque in præsente vita transactorum reddendam persolutionem. Hoc modo Paulus Athenienses turlavit, cum diceret: Tempora ignorantiæ posthabens Deus, jam nunc omnibus annuntiat, in melius permutare animi sententiam ac resipiscere. Nam statuit diem in qua judicaturus est terrarum orbem 8³, Turbabant etiam alio modo apostoli, quando propter prædicatum verbum, ipsos inter sese mutuo dissidere sanguine junctos faciebant. Quod et Dominus affirmavit: Non veni mittere pacem, red gladium **. Multæ vero aquæ sunt gentes, respectu Israelis, qui unius velati gentis instar habet. In principio same Dominus dixit: In via'n gentium ne abieritis 83. At ubi elevatus est in cruce et resurrexit: Docete, inquit, omnes gentes VERS. 16. Observavi, et conterritum est cor meum, a voce precationis labiorum mcorum, et ingressus est tremor in ossa mea, et subter me turbata est habitudo mea. Quiescam in die tribulationis mcæ, dum ascendero ego ad populum peregrinationis meæ. Custodiam vocant prophetæ mentis suæ observationem et attentionem quam faciunt, dum Spiritus eis insonat futurorum cognitionem, æque aque supra dixit: Super custodiam meam stabo. Ait ergo Quia veluti custodivi mentem meam a țerrenis curis, in te mentem meam figens, revelasti mihi quænam sint passuri, qui ex Israel non crediderunt, ac eam ob rem concidit cor meum: etenim ceu compatiens, tristor ob contribules et fratres meos. Vel, quia quæ revelasti oranti mihi custodivi, hoc est, consideravi et servavi apul meipsum, quæ etiam posthac prolocutus sum orans ac ideo conterritum est cor meum tremorque apprehendit ossa mea, et subter et ex profundo turbata est tota habitudo et constitutio animæ mem. Deinde mox Spiritu imbutus ait: quoniam Non videbo haec quar Israelitis contingent. Tum es Sap. σία κηρύξουσι. Τάχα δὲ καὶ πρὸς τὸν Θεὸν ὁ προφή της φησίν, ὅτι Εν ἐκστάσει τινὶ καὶ θυμώνει διαθέ και γεγονώς, ὦ Κύριε, διέκοψας αὐτούς· τῷ ὄντι γάρ, εἴπερ Θεὸς κολάζει· ἀλλ᾽ αὐτοὶ ἑαυτοὺς κολάζομεν· καὶ μαρτυρεῖ ὁ εἰπών· Θεὸς θάνατον οὐκ ἐποίησεν· καὶ αὖθις ἕτερος, Πειράζει δὲ Θεὺς οὐδένα· ἕκαστος δὲ πειράζεται ὑπὸ τῆς ἰδίας ἐπιθυμίας. Καὶ ἐπεβίβασας εἰς θάλασσαν τους ίππους σου, ταράσσοντας ὕδατα πολλά. Τετήρηκε πάλιν ὁ βα γος τῇ τροπῇ τὸ οἰκεῖον σχῆμα. Χαλινῶν γὰρ μνη μονεύσας, νῦν ἵππους ὀνομάζει τοὺς ἀποστόλους, οὓς εἰς τὴν τοῦ βίου θάλασσαν ἐπεβίβασεν ὁ Κύ ριος, τὰ ἔθνη, ὕδατα ὄντα διὰ τὸν ἀγρὸν καὶ δια λελυμένον αὐτῶν βίον, ταράσσοντας, ἐν τῷ διδά σκειν αὐτοὺς, ὅτι κρίσις ἔσται, καὶ τῶν ἐν τῷ παρ όντι βίῳ ἔργων ἀνταπόδοσις. Οὕτω γοῦν καὶ Παύ. λος τους Αθηναίους ἐτάραξεν, εἰπών· Τοὺς μὲν χρό νους τῆς ἀγνοίας υπεριδὼν ὁ Θεὸς, τὰ νῦν παρ αγγέλλει πᾶσι μετανοεῖν, ὅτι ἔστησεν ἡμέραν ἐν ᾖ μέλλει κρίνειν τὴν οἰκουμένην. Ετάμας:0, δὲ καὶ ἄλλως οἱ ἀπόστολοι, καθὴ τὰ γένη κατ' απο λήλων διίστων διὰ τὸν λόγον, δ καὶ ὁ Κύριος εἶπεν· Οὐκ ἦλθον βαλεῖν εἰρήνην, ἀλλὰ μάχαιραν. Πολλὰ δὲ ὕδατα, τὰ ἔθνη, ὡς πρός γε τὸν Ἰσραήλ ἓν ἔθνος ὄντα. Ἐν ἀρχῇ μὲν οὖν ὁ Κύριος ἔλεγεν Εἰς ἐδὲν ἐθνῶν μὴ ἀπέλθητε· ἐπεὶ δὲ ἐπήρθη ἐν τῷ σταυρῷ καὶ ἀνέστη. Μαθητεύσατε, φησί, πάντα τὰ ἔθνη. Ἐφυλαξάμην, καὶ ἐπτοήθη ἡ καρδία μου, ἀπὸ φωνῆς προσευχῆς χειλέων μου. Καὶ εἰσῆλθε τρό μος εἰς τὰ ὀστᾶ μου, καὶ ὑποκάτωθέν μου ἐταράχθη ἡ ἕξις μου 'Αναπαύσομαι ἐν ἡμέρα Ολίψεώς μου, τοῦ ἀναβῆναί με εἰς ἰαὶν παροικίας μου. Φυλακὴν καλοῦσιν οἱ προφῆται τὴν κατὰ νῦν τήρησιν καὶ προσοχὴν ἣν ποιοῦνται, ἐπηνίκα τὸ Πνεῦμα αὐτοῖς ἐνηχεῖ τῶν ἐσομένων τὴν γνῶσιν· ὥσπερ οὖν καὶ αὐτὸς οὗτος ἔφη ἀνωτέρω· 'Επὶ τῆς φυλακῆς μου στήσομαι. Φησὶν οὖν, ὅτι 0; ἐφύλαξα τὸν νοῦν μου ἀπὸ τῶν γηΐνων φροντίζων, προσευχόμενός σοι, ἀπεκάλυψας μοι, ἃ πείσονται οἱ p ἐξ Ἰσραὴλ ἀπιστήσαντες, καὶ διὰ τοῦτο συμπέπτω κεν ἡ καρδία μου· ὡς συμπαθής γὰρ ἂν, λυπεῖται ἐπὶ τοῖς ὁμοφύλοις. "Οτι ἅ μοι ἀπεκάλυψας προσευ χομένῳ, ἐφυλαξάμην, τουτέστιν ἀπεσκέπησα και ἐτήρησα παρ' ἐμαυτῷ, & καὶ ἐξεφώνησα μετὰ ταῦτα προσευχόμενος. Καὶ διὰ τοῦτο ἐπτοήθη ἡ καρδία μου, καὶ τρόμος κατέλαβε τὰ ὀστᾶ μου, καὶ κάτωθεν καὶ ἐκ βάθους ἐταράχθη πᾶσα ἡ ἕξις καὶ κατάστασις τῆς ψυχῆς μου. Εἶτα εὐθὺς ἐνηχηθεὶς ὑπὸ τοῦ Πνεύματος, φησίν, ὅτι οὐκ ὄψομαι ταῦτα, ἃ τοῖς 81' Jac. 1, 15, 14. 83 Act. xv, 50. et Matth. x, 54. es Matth. x, Variæ lectiones et no'æ. Εἴπερ ού, Cod. Bas. Ἐν ἐμοὶ ἐταράχθη ἡ ἰσχύς μου, in me turbata est vis mca. Col. Ven. 5. ** Matth. xxvi, 19.

EXPOSITIO IN PROPHETAM HABACUC. -- CAP. III. Ισραηλίταις συμβήσεται. Τότε γὰρ, ὅτε ἐπιστῇ ἡ enim quando institerit dies adfuturae calamitatis, ἡμέρα τῆς κακῶν ἐπαγωγῆς, ἥτις ἐστὶν ἐμοὶ ἡμέρα θλίψεως, ἀναπαύσομαι τουτέστι, τελευτήσω τὴν ζωήν (θάνατος γὰρ ἀνδρὶ ἀνάπαυσις), καὶ ἀναβήσομαι εἰ; τὴν ἄνω πόλιν, ἔνθα ἐστὶν ὁ λαὸς τῶν ἁγίων, ὁ παροικίαν ἡγησάμενος τὴν ἐνταῦθα ζωὴν, ἣν καὶ αὐτὸς τοιαύτην ήγημαι. Οὕτω καὶ Δαβίδ, Πάροικος ἐγώ είμαι, φησί, καὶ παρεπίδημος, καθὼς πάντες οι πατέρες μου, τοὺς πατριάρχας πάντως αινιττό μενος, καὶ τοὺς μετ' αὐτοὺς ἁγίους. Τινὰ δὲ τῶν ἀντιγράφων ἔχουσιν· Εἰς ναὸν παροικίας μου· καὶ νοήσεις, ὅτι ᾿Αναβήσομαι εἰς τὸν ναὸν τὸν αὐράνιον ἀπὸ τῆς παροικίας μου ταύτης, καὶ ἐπιτο θῶν τὴν ἀνάλυσιν, λέγει τὸν ᾿Αναπαύσομαι. Επειδή γὰρ προγνοὺς ἃ τῷ γένει αὐτοῦ συμβήσεται, ἐλυπεῖτο, φησί· Τότε ἀναπαύσομαι ἀπὸ τῆς θλίψεως, ἐὰν ἀναλύσω ἀπὸ τῆς παροικίας μου· ὥστε γενέσθω τοῦτο. Διότι συχῆ οὐ καρποφορήσει καὶ οὐκ ἔσται γεννήματα ἐν ταῖς ἀμπέλοις. Ψεύσεται ἔργον ἐλαίας, καὶ τὰ πεδία οὐ ποιήσει βρᾶσιν. Τὴν αἰτίαν παρίστησι τῆς θλίψεως, δι' ἣν καὶ ἐταράχθη, καί φησιν, ὅτι διὰ τοῦτο λυποῦμαι, ὅτι ἡ συκῆ οὐκ ότι καρποφορήσει, Ἱερουσαλήμ. Καὶ γὰρ ἐλθὼν εἰς αὐτὴν ὁ Χριστὸς, οὐχ εὗρε καρπὸν ἐν αὐτῇ, εἰ μὴ φύλλα μόνα, τὴν ἔξωθεν δηλαδὴ ἐπίδειξιν καὶ ὑπό κρισιν τῆς θεοσεβείας· ὡς αὖθις ἐν παραβολαῖς εἴπε· Συκήν τις εἶχεν, ἣν διὰ τὴν ἀκαρπίαν ἐκτεμεῖν ἠβουλήθη. Ὁ δὲ γεωργὶς ὀλίγον ἐνδεθῆ· Ο ναι χρόνον ἱκέτευσε, ὥστε ἢ καρποφορῆσαι, ἢ πράγῥιζεν ἐκτμηθῆναι. 'Αλλ' οὐδὲ ὁ ἀμπελών καρποφορήσει. Αμπελὼν δὲ ὁ λαὸς, ὡς καὶ ὁ Ησαΐας· Καὶ ὁ ἀμπελῶν Κυρίου Σαβαώθ, οἶκος τοῦ ᾿Ισραήλ ἐστι, καὶ ἄνθρωπος τοῦ Ἰούδα, νεόφυτον ἡγαπημένον. Ελαίαν δὲ ὀνομάζει τους Φαρισαίους καὶ Σαδδουκαίους, οἱ ἐπὶ τῷ τῆς δικαιο σύνης ὀνόματι σεμνυνόμενοι, ἔρημοι τῶν ταύτης ὑπῆρχον καρπῶν Ὅτι δὲ ἡ ἐλαία εἰς εἰκόνα δικαίου παραλαμβάνεται, μαρτυρεῖ καὶ Δαβίδ, Εγώ ὡσεὶ ἐλαία κατάκαρπος, λέγων. Καὶ πᾶσα δὲ ἡ Συναγωγὴ ἐλαία, ὡς Ἱερεμίας φησίν· 'Ελαίαν εὔσ κιον τῷ εἴδει εκάλεσε Κύριος τὸ ὄνομά σου. Αὕτη οὖν τὸ ἔργον αὐτῆς ἐψεύσατο παιδαγωγούμενοι γὰρ εἰς Χριστὸν διά τε νόμου καὶ προφητῶν, οὐ προσο ήκαντο τοῦτον. Διὰ τοῦτο καὶ ἐξεκλάσθησαν οἱ κλάδοι αὐτῶν· ἐνεκεντρίσθησαν. δὲ οἱ τῆς ἀγριελαίας εθνικοί. ᾿Αλλὰ καὶ τὰ πεδία οὐ ποιήσει βρῶσιν, οἱ ταπεινότεροι τοῦ λαοῦ, πρὸς οὓς λέγεται· Νεώσατε ἑαυτοῖς νεώματα, καὶ μὴ σπείρετε ἐπ' ἀκάνθαις. Οὗτοι οὖν τοσοῦτον ἀνεμόφθοροι γεγόνασι, μηδένα 87 Psal. xxxvIII, 3. 88 Luc. XIII, 6, 7. 89 Isa. V, que est mihi dies tribulationis, quiescam, hoc est, ultimum vitæ diem claudain: mors enim homini est requies et cessatio. Et ascendam in supernam urbem, ubi est populus sanctorum, vitam hanc peregrinationem esse existimans, quod et ipse ego consimiliter 171 puto. Sic et David ait: Adrena ego sum et peregrinus, itidem ut omnes patres mei 87 patriarchas omnino clanculum et obscure significans, aliosque qui cos consecuti sunt, sanctos. Quædam hic exemplaria habent: Ad templum peregrinationis Tum sic intelliges Ascendam in templum coeleste, a peregrinatione mea hac; desideransque resolutionem ex mortali corpore dicit, Requiescam. Cum enim precognovisset, quæ generi suo et genti eventura essent, animo conturbato dixit: Tum ego requiescam ab afflictione, si dissolvara peregrinatione hac mea. Vers. 17. Εo quod ficus non proferet fructum, nec erunt germina in vitibus: olea negabit opus suum, el arva nɔn producent cibum. Afictionis suæ causam exhibet, quam propter sit turbatus, dicens: quoniam Idcirco mœreo, quod ficus non porro proferet fructum, ipsa nimirum Jerusalem. Etenim ubi ad ipsam venisset Christus, nullum in ea fruc tum reperit, præter sola folia, externam videlicet demonstrationem et apparentiam ac simulationem pietatis. Quemadmodum et rursus in parabolis dixit: Ficum quispiam habebat, quam ob sterili talem exsecare voluit. Agricola vero pauxillum temporis fcui donari precatus est, ut vel fructum ferret, vel radicitus exstirparelur. Sed neque vinea ipsa fructum protulit 8ª. Vinea vero est pʊpulus, ut Isaias ait: Vinea Domini, inquit, exercituum, domus Israel est, et domus Juda, plantula dilecta. Oleam vero nominat Pharisæos et Sadducæos, qui justitiæ quidem nomine conspicui et graves videri volebant, interim tamen ejusdem fructibus vacabant, et nudi ab ipsis erant. Quod vero olca pro imagine justi assumatur, David etiam testatur: Ego veluti olea fructifera ", inquiens. Universa pariter Synagoga olea est, ut Jeremias ait: Oleam umbrosam specie vocavit Dominus nomen tuum, et. Ipsa itaque opus suum mentita est, legavit, fraudavit. Instituti enim, ac puerorum instar ducti ad Christum per legem et prophetas, non accesserunt eum: propter hoc ipsum fracti sunt rami ejus, et insiti sunt ad oleastrum pertinentes infideles antea gentes. Præterea arva non proferent cibum, seu fruges in alimoniam, hoc est, le7. 50 Psal. Li, 10. Οι Jerem. x1, 16. Variæ lectiones et notæ. Plura exhibet Cod. Bav. et Ven. quare fiat hoc. Καλῶν, tonis, Cod. Bav. Ωραίαν, pulchram, Cod. Bas. Αγριελαίου, Cod. Bas.

nuiores et inferiores in populo, ad quos dicitur: καρπὸν θεῖον γεωργήσαντες, ὥστε οὐδὲ τὸ εἰς βρ Novate vobisipsis novalia, nec seminate super spi- σιν αύταρκες γεωργῆσαι. nas". Isti ergo adeo a ventorum turbine perierunt, nullum divinum fructum operantes, ut ne quantum ad cibum sufficiat, parare possint. Defecerunt pecudes præ cibi penuria. Simpliciores et minus astuti, sive vitiis vacantes, probiores ac digni ut a plura intelligentibus regantur, defecerunt, eo quod non haberent cibum. Nec enim erat, qui cibum eis apponeret, perinde ac propheta dixit: Adducam famem super terram, non famem panis, neque sitim aqua, sed famemn audiendi verbi Domini *. Εξέλιπον ἀπὸ βρώσεως πρόβατα. Οἱ ἁπλού στεροι καὶ εὐηθέστεροι, εἴτουν ἀκακώτεροι, καὶ τοῦ ποιμαίνεσθαι ὑπὸ τῶν συνετωτέρων ἄξιοι, ἐξέλιπον ὑπὸ τοῦ μὴ ἔχειν βρῶσιν· οὐκ ἦν γὰρ ὁ βρῶσιν αὐτ τοῖς παρατιθείς, καθὰ καὶ ὁ προφήτης εἶπεν· Επάξω λιμὸν ἐπὶ τὴν γῆν, οὐ λιμὸν ἄρτον, οὐδὲ δίψαν ὕδατος, ἀλλὰ λιμὸν τοῦ ἀκοῦσαι λόγον Κυρίου. Καὶ οὐχ ὑπάρξουσιν βόες ἐπὶ φάτναις. Βόες ο νομοδιδάσκαλοι, Λευῖται, ἱερεῖς, καὶ ἀρχιερεῖς. Καὶ ὁ Ἀπόστολος γὰρ τὸ, Οὐ φιμώσεις βοῦν ἀλοώντα, εἰς τοὺς διδασκάλους διεδέξατο. Οὗτοι γὰρ τὸν τῆς γνώσεως στον τοῖς τῆς ἀσαφείας τοῦ γράμματα περιβλήμασι καλυπτόμενον, ἐταράχθησαν ἀπογυμνοῦν, καὶ προτιθέναι τοῖς ἄλλοις σαφῆ καὶ εὐνάη τον. Εχουσι μέντοι καὶ αὐτοὶ τὰς ἀπὸ τοῦ λαοῦ ἐω· ροφορίας, τὰς ἀπαρχάς φημι, καὶ τὰς δεκάτας, καὶ τὰς ἐκ τῶν θυσιῶν, οἷα ἐν φάτναις καὶ θυσιαστη ρίοις προσαγόμενα. Οὔτ᾽ οὖν φάτναι καὶ θυσιαστήρια ὑπάρξουσιν, οὔτε βόες τοιοῦτοι. Ἐπεὶ δέ τινα τῶν ἀντιγράφων ἔχουσι προσγεγραμμένον τὸ, 'Εξ λάσεως αὐτῶν, νοήσεις, ὅτι ἴασις μὲν αὐτῶν ἦν ὁ Χριστό;· ἐπεὶ δὲ τοῦτον οὐ προσεδέξαντο, ἐκ τοῦ Χριστοῦ συνέβη αὐτοῖς τὸ ἐκλελοιπέναι. Αὐτὸς γὰρ αὐτοὺς πανωλεθρίᾳ παρέδωκε. Τινὲς δὲ ἐνόησαν, ὅτι ἐπειδὴ ἐμνήσθη ὁ προφήτης τοῦ ἀναλύσαι, ἀφηγεῖται λοιπὸν περὶ τῆς ἐκεῖ καταστάσεως, ὅτι οὐδὲν τῶν ἐνταῦθα ἔχει ἡ ἐκεῖσε κατάστασις. fructu, neque animantibus. 172 Et boves non erunt apud præsepia. Boves sunt legis doctores, levitæ, sacerdotes, et sacerdotum principes. Nam et Apostolus illud, Non alligabis os bovi trituranti ", ad doctores retulit. Siquidem illi cognitionis cibum, obscuritatis litteræ operimentis tectum, dedignati sunt nudare, aliisque præponere, ut perspicuus fieret, et commode intelligeretur. Accipiebant quidem et ipsi a populo oblationes, primitias dico et decimas, et quæ e sacrificiis ad aras, veluti ad præsepia afferebantur. Neque igitur præsepia et aræ exsistent, neque hujusmodi boves. Quia vero quædam exemplaria ascriptum hic habent, Ex sanatione ipsorum: intelliges ita, quod sanatio ipsorum fuerit Christus: quem simul ac non susceperunt, ex Christo ipsis contigit ut deficerent; nam is tradidit eos funditus ad interitum. Sunt qui hunc locum si accepcrint: quod postquam propheta meminerit dissolurionis, in posterum de constitutione et conditione quæ illic sit, verba faciat, utpote ubi non sit opus iis quibus hic egemus, neque corruptibili Vens. 18. Ego vero in Domino exsu!labo, latabor in Deo Servatore meo. Contristatus sum, inquit, propter cognatos meos secundum carnem, talibus ac tantis malis tentandos. Attanren reputans ego mecum gloriam Dei, omnibus hominibus manifestandam, ketor et exsullo, hoc est, exsilio præ gaudio; ἀγαλλιαν enim est idem, quod σκιρτᾷν, id est, sallare, quod est gaudii quædam intensio. Intellige autem, quod veluti ex persona fide justificatorum hæc oratio proficiscatur. Tantummodo enim talia dicit: quod quidam ex Israel operibus exspectantes justificationem, sic repulsi sint: ego vero ethnicus non ex operibus justitiæ quæ feci, sed secundum ipsius misericordiam, et per ejus graLiam servatus in ipso exsultabo. Simile est ei quod ab Apostolo dicitur: quoniam Gentes ex fide inrenerunt justitiam. Israel autem persequens legem justitiæ, non prævenit: propterea quod non ex fide, sed veluti ex operibus legis **. Et iterum: Gentes pro misericordia glorificarunt Deum”. * Jerem. 17, 3. 98 Amos vil, 11. Εγὼ δὲ ἐν τῷ Κυρίῳ ἀγαλλιάσομαι, χαρήσο μαι ἐπὶ τῷ Θεῷ τῷ Σωτῆρι μου. Δελύπημαι, φησί, διὰ τοὺς συγγενείς μου, τοὺς κατὰ σάρκα, μέλλον τας τοιούτων καὶ τοσούτων κακῶν πειραθήσεσθαι. Πλὴν ἐννοῶν τὴν δόξαν τοῦ Θεοῦ τὴν πᾶσιν ἀνθρώποις ἐπιγνωσθησομένην, χαίρω καὶ ἀγαλλιώμαι, τουτέστι σκιρτώ. ᾿Αγαλλιᾷν γὰρ ἐστι τὸ σκιρτᾷν, δ ἐπίτασις χαρᾶς ἐστι. Νόει δὲ ὅτι ὡς ἐκ προσώπου τῶν ἐν πίστει δικαιωθέντων ὁ λόγος. Μονονουχὶ γὰρ τοιαῦτά φησιν, ὅτι Οἱ μὲν ἐξ Ἰσραήλ, ἐξ ἔργων προσδοκώντες δικαιωθῆναι, οὕτως ἀπώσθησαν· ἐγὼ δὲ ὁ ἐθνικὸς, οὐκ ἐξ ἔργων τῶν ἐν δικαιοσύνῃ ἐν ἐποίησα, ἀλλὰ κατὰ τὸ αὐτοῦ ἔλεος καὶ ἐν τῇ αὐτοῦ χάριτι σωθείς, ἐπ' αὐτῷ ἀγαλλιάσομαι. "Ομοιον τῷ ὑπὸ τοῦ ᾿Αποστόλου λεγομένῳ, ὅτι τὰ μὲν ἔθνη ἐκ πίστεως εὗρον τὴν δικαιοσύνην. Ισραήλ δε διώκων νόμον δικαιοσύνης, οὐκ ἔφθασε διότι οὐκ ἐκ πίστεως, ἀλλ' ὡς ἐξ ἔργων νόμου· καὶ τά λιν, Τὰ δὲ ἔθνη ὑπὲρ ἐλέους δοξάσαι τίν Θεόν. 94 1 Cor. 1x, ** Rom. 1x, 30, 32. 96 Rom. xv, 12. Variæ lectiones et notæ. Quia nihil eorum, qua hinc sunt, habeat ea qua ibi sit, conditio. Διώχων διαιοσύνην εἰς νόμον δικαιοσύνης οὐκ ἔφθασε, persequens justitiam, ad legem justitiae non properavit. Cod. Ven.

SA1 EXPOSITIO IN PROPHETAM HABACUC. — CAP. III. Κύριος ὁ Θεός μου, δύναμίς μου. Ασθενής μέν ἐστιν ἡ ἀνθρωπίνη φύσις, φησίν, ἀλλὰ ταύτην ἐνώσα; ἑαυτῷ ὁ Κύριος καὶ Θεός μου, δυνατὴν ἀπεργάσεται. Οὕτω καὶ Παῦλος, Πάντα ισχύω, φησίν, ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντί με Χριστῷ· καὶ Δαβίδ, "Οτι καύχημα τῆς δυνάμεως αὐτῶν σὺ εἶ. Καὶ τάξει τοὺς πόδας μου εἰς συντέλειαν. Τουτέστιν, Ἐν ἀσφαλείς στήσει τους πόδας μου, ὥστε ἵστασθαί με στερεόν τῇ πίστει, δυνάμενον παρ τεῖν ἐπάνω όφεων καὶ σκορπίων. Τὴν γὰρ συντέ λειαν, ἀσφάλειαν, οἱ ἄλλοι ἡρμήνευσαν. Εοικε δὲ καὶ ὥσπερ ἐπί τινος δρομέως τοῦτο λέγειν. Δρό μον, φησί, τρέχω· ὁ Θεὸς οὖν τάξει τους πόδας μου εἰς τὸ συντελέσαι τὸν δρόμον, ὥστε λέγειν μετά Παύλου - Τίν δρόμον τετέλεκα. Τρέχουσι πολλοί, ἀλλὰ ἄτακτα· οἷόν εἰσιν οἱ ἀθλοῦντες μὲν, μή νομίμως δέ. 'Ο Θεός οὖν τάσσει τους πόδας, ὅταν μὴ παρὰ τοὺς αὐτοῦ νόμους τρέχωμεν, μήτε διδάσκον» τις παρὰ τὰς Γραφάς, μήτε τὴν ἀρετὴν μετιόντες παρὰ τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ· οἷον οἱ τὸν γάμον βδελυσα σόμενοι καὶ τὰ κτίσματα. Ἐπὶ τὰ ὑψηλὰ ἐπιδιδᾷ με τοῦ κινῆσαί με ἐν τῇ ᾠδῇ αὐτοῦ. ᾿Ανώτερον, φησί, τῆς γῆς ποιεῖ με, καὶ τὰ ὑψηλὰ φρονεῖν διδάσκει, ὡς ἂν ἐκ τῶν ὑψηλοτέρων καταγωνίσωμαι τοὺς ἐχθρούς. Κάτω γὰρ ἱστάμενος, καὶ τῇ γῇ προσκείμενος, πῶς νικήσω τὰ πνευματικὰ τῆς πονηρία; ἐν τοῖς ἐπουρανίοις; Νέο κήσας δὲ, τότε ἄξιος ἔσομαι τοῦ ᾅδειν αὐτῷ. Οὐχ ὡραῖος γὰρ αἶνος ἐν στόματι ἁμαρτωλοῦ. Ὁ οὖν νικήσας τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς ἐξουσίας, ἐκεῖνο; ᾄδει τῷ Θεῷ πνευματικωτέραν ᾠδὴν καὶ ἀΰλευτέραν [. -λωτ.), ἄνευ τῆς τοῦ ὀργάνου συνεκφωνήσεως, νῷ μόνῳ προσομιλῶν τῷ Θεῷ, καὶ στόμα κατά στόμα λαλῶν. "Ο δὴ εἰ μὲν ἐν τῷδε τῷ βίῳ γίνεται, εἰδεῖεν ἂν ὅπως γίνεται οἱ τούτου καταξιωθέντες· ἐν γοῦν τῷ μέλλοντι πάντως ἔσται, ὅτε οὐκ ἔσται σαρξ, καὶ τὰ σαρκικά, ὅτε ὁ Θεὸς ἔσται τὰ πάντα ἐν πᾶσιν. Οὕτως καὶ Μωσῆς ὅτε οἱ Αἰγύπτιοι κατεποντίσθη σαν, αὐτὸς μὲν ἄδει μετὰ ἀνδρῶν· ἡ δὲ Μαρία τύμπανον ἀνακρούεται. Ετι γὰρ σωματικώτεροι οἱ τῶν μὴ τὰ πάντα ἀνδριζομένων ὕμνοι, καὶ τοῦ συμφυοῦς ὀργάνου δεόμενοι. “Η οὐ τοῦτο λέγει, ὅτι Μετὰ τὸ νικῆσαι τὴν ᾠδὴν ποιήσομαι, ἀλλ', Ἓν αὐτῷ τούτῳ τῷ ᾅδειν, καὶ δοξολογεῖν αὐτὸν, καὶ ἐπικαλεῖσθαι τὸ ὄνομα αὐτοῦ, νικήσω. Ἐν τῷ ἐνόματι γάρ, φησί, Κυρίου τοῦ Θεοῦ ἡμῶν μεγαλυνθησόμεθα· ὥσπερ οὖν οἱ ἀπόστολοι, ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Κυρίου ποιοῦντες τὰς δυνάμεις, ἐμεγαλύνοντο ὑπὸ τοῦ λαοῦ, καὶ τοὺς ἐχθροὺς ἐνίκων. Ιστέον μέντοι, ὅτι τινὲς τὴν προσευχὴν τοῦ ᾿Αμβακούμ ἱστορικῶς νενοηκότες, περὶ τῆς ἐκ Βαβυλώνος επανόδου ταῦτα τὸν προφή τὴν εἰπεῖν ἔφασαν· καὶ οὐ διοισόμεθα πρὸς αὐτοὺς, VERS. 19. Domine Deus meus, potentia mea. Imbe cilla quidem est humana natura, inquit, sed hane sibi unitam potentem efficiet Dominus Deus. Sic (t Paulus: Omnia possum, ait, in eo qui me conjortal Christo ". Ac David: Quoniam gloriatio potentiæ ipsorum tu es”. Et ordinabit pedes meos ad consummationem. Iloc est, ad securitatem statuet pedes meos, ut stern ego solidus in fide, ac calcare queam, et ambulare super serpentes et scorpios. Consummationem enim alii interpretati sunt, securitatem. Videtur autem veluti de quodam cursore hæc 173 dicere. Cursum inquit curro: Deus igitur ordinavit pedis meos, it cursum perficiam, veluti cum Paulo dicat: Cursum perfeci s. Currunt multi, sed inor. dinate, quales sunt qui in stadio certant athlete, non legitime tamen. Deus igitur pedes nostros collocat, si quando ejus leges non prætercurramus, neque doceamus quippiam præter Scripturas, neque virtutem etiam aggrediamur, citra mandata cjus, veluti faciunt qui nuptias exsecrantur creaturas Dei bonas. el Ad alta perducit me, ut vincam in cantione ejus. Terra, inquit, me superiorem facit, ac sublimia me sapere docet ut ceu ex editiore loco debellem hostes. Infra enim constitutus, et terræ adjacens, quomodo vincam spiritualia nequitia in cœlestibus? Victoria obtenta, non immerito tum canam ei. Nec enium speciosa laus est in ore peccatoris. Qui ergo vicerit principatus et potestates, ille etiam canit Deo spiritualiorem et puriorem cantilenam, cit a instrumentum prolocutionis, sola mente cum Deo colloquens, et ore ad os loquens. Quod siquidem jam et in hac vita fat, noverint quomodo fiat, qui tali victoria divinitus decorati sunt. In futura profecto vita indubitanter hoc continget, quando non porro caro el carnalia supererunt, quando Deus omnia in omnibus erit. Sic et Moses cum Ægytii in mare submersi essent, ipse quidem cum suis canit. Musica vero et tympanum strepit: bymni enim eorum qui non omnino fortes sunt, corpus magis spirant, ejusdem secum genii instrumenti indigentes. Vel non hoc dicit, quod Post victoriam carmen pangam, verum In boc ipso cantu, et glorificatione Dei ac invocatione nominis ejus, victoria potiar: In nomine enim, inquit, Dei nostri magnificabimur. Perinde atque apostoli in nomme Domini virtutes facientes, magnificabantur a populo, et hostes suos vincebant. Animadvertendum quod quidam, precationem hanc Habacuc historice intelligentes, de reditu ex Babylone hæc prophetam dicere confirmarunt. Alves - sum quos Paulum nos proferemus dicentem, illis 9 Philipp. 1, 13. 98 Psal. LXXXVI, 8. "II Tim. 1v, 7. 1 Psal. xix 6. Επιθῶμεν, Cod. Ven. Maria vero tympanum pulsat, Varia lectiones et notæ. Quibus profecto non contradicimus, dicente Paulo, etc.

in figura talia contingere, nobis autem pro re vera τοῦ Παύλου εἰπόντος τυπικῶς μὲν ἐκείνοις συμβαίscripta esse. Nisi enim umbratilis pictura præcederet, imago non perficeretur. Præterea pleraque alia in bac precatione dicta non conveniunt omnino jis quæ historice transacta sunt. Cæterum de iis qui volet, pro suo arbitratu judicet. Isthuc vero canetis est perspicuum, quod Spiritus Dei qui Scripturas locutus est, per omnia omnes juvare vult et per ca quæ historice dicuntur, et per ea quæ spiritualiter intelliguntur. Non enim sic se habent res nostrae, ut Græcorum, ut allegoria anplitudinem et splendorem teneat, ipsum vero scriptum, et id quod per verba dicitur, gravitate et honestate carcal atque splendore, sed plenum 174 sit deformitate. Nam et scriptum hic sanctum est, animabusque commodans, in iis qui recte audiunt. Quorum in numero faxit. Deus ut et nos simus, per Spiritum sanctum, cui aperta loquenti, et occultas sententias retegenti, et per utraque sanctificanti, gloria in sæcula. Amen. νειν, ἡμῖν δὲ τῷ ὄντι γεγράφθαι. Εἰ μὴ γὰρ ἡ σκιογραφία προβαίνῃ, οὐκ ἂν ἡ εἰκὼν ἐπιτελεσθείη. Πλὴν ἀλλὰ πολλῶν τ' [. πολλὰ τῶν ἐν τῇ προσευχῇ λεγομένων, ἀσύμβατά εἰσι τοῖς ἱστορικῶς για νομένοις. ᾿Αλλὰ περὶ μὲν τούτων ὁ βουλόμενος ὅπω; ἂν ἐθέλοι, κρινέτω· ἐκεῖνο δὲ πᾶσι πρόδηλον, ὅτι τὸ τὰς Γραφάς λαλῆσαν Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ, διὰ πάν των πάντας ὠφελεῖσθαι βούλεται, καὶ διὰ τῶν ἱστο ρικῶς λεγομένων, καὶ διὰ τῶν πνευματικῶς νοουμέν νων. Οὐ γάρ εἰσι καθάπαξ τὰ ἡμέτερα ὡς τὰ τῶν Ἑλλήνων, ἵνα ἡ μὲν ἀλληγορία τὸ σεμνὸν ἔχῃ, τὸ δὲ ῥητὸν ἄσεμνον εἴη καὶ ἀσχημοσύνης γέμον· ἀλλὰ καὶ τὸ ῥητὸν ἐνταῦθα ἅγιον καὶ ψυχωφελές τοῖς γε καλῶς ἀκούουσιν. ἂν καὶ αὐτοὶ εἴημεν ἐν ἁγίῳ Πνεύματι, τῷ καὶ τὰ φαινόμενα λαλήσαντι, καὶ τὰ κεκρυμμένα τῶν νοημάτων ἀνακαλύπτοντι, καὶ δι ἀμφοτέρων ἁγιάζοντι, ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. Habacuc propheta ex agro Bexzochar e tribu Αμβακούμ ὁ προφήτης ἦν ἐξ ἀγροῦ Βε Simeon oriundus. Cum ante expugnationem pro- θερουχάρ, φυλής Συμεών. Καὶ εἶδε πρὸ τῆς αἰχμα spiceret captivitatem Hierosolymæ, tum ut qui αλωσίας περὶ τῆς ἁλώσεως τῆς Ἱερουσαλήμ, καὶ maxime, luxit, cum super civitatem, tum super po- επένθησε σφόδρα. Καὶ ὅτε ἦλθε Ναβουχοδονόσορ ἐν pulum ejus Appropinquante autem Nabuchodo- Ἱερουσαλήμ, ἔφυγεν εἰς ὑστραγένην, καὶ ἦν πάρnosor Hierosolymis, ut dissiparet eas, fugam de οικος ἐν γῇ Ἰσμαήλ. ὡς δὲ ἐπέστρεψαν οἱ Χαλδαίο:, dit ille in Ostracinam et manebat illic incola καὶ οἱ κατάλοιποι οἱ ὄντες ἐν Ἱερουσαλήμ, κατ in terra Israel Ast ubi Chaldaei Hierosolymis ἐβησαν εἰς Αἴγυπτον, ἦν οὗτος παροικῶν τὴν γῆν solventes, remearunt in patriam suam cum αὐτοῦ καὶ λειτουργῶν θερισταῖς τοῦ λαοῦ αὐτοῦ esuviis atque captivis, ut reliquiæ urbis Hieroso- Ως δὲ ἔλαβε τὸ ἔδεσμα ἀπενέγκα: τοῖς ἐργάταις, Aymæ in Agyptum descenderunt, ille, reversus προεφήτευσε τοῖς Ἰουδαίοις, εἰπών· Πορεύομαι εἰς in patriam, ministravit messoribus sui agelli, γῆν μακράν, καὶ ταχέως ἐλεύσομαι. Ἐὰν δὲ βρα seminaverat enim ordea Caterum statim ut δύνω, ἀπενέγκατε τοῖς θερισταῖς τὸ ἄριστον αὐτῶν. esculenta preparaverat, vaticinatus est suis, di- Καὶ γενόμενος ἐν Βαβυλῶνι, καὶ δοὺς τὸ ἄριστον τῷ cens: Proficiscar ipse in longinquam terram, et Δανιήλ, ἐπέστη τοῖς θερισταῖς ἐσθίουσι, καὶ οὐδενὶ revertar ocyus: verumtamen si cunctavero diutius, εἶπε τὸ γεγονός. Συνῆκε δὲ ἐκ τούτου, ὅτι τάχιον apponite nostris messoribus quod manducent. Et ἐπιστρέψει ὁ λαὸς ἐκ Βαβυλῶνος. Καὶ πρὸ δύο ἐτῶν translatus repente in Babylonem, exhibuit pran- τῆς ἐπιστροφῆς θανών, ἐτάφη ἐκεῖ ἐν ἀγρῷ dium Danieli, qui erat in cavea cum leonibus Ἔδωκε δὲ τέρας τοῖς ἐν τῇ Ἰουδαίᾳ, ὅτι δίψονται ἐν Deinde egressus astitit messoribus dum jam cœ. τῷ ναῷ φῶς, καὶ οὕτως ἔδωσε τὴν δόξαν τοῦ ναοῦ. narent, neque communicavit cuiquam vel tantillum Καὶ περὶ τῆς συντελείας τοῦ ναοῦ προείπεν, ὅτι ὑπὲ de co quod contigerat. Annuntiavit præterea ἔθνους δυτικοῦ γενήσεται. Καὶ τότε τὸ ἅπλωμα του Ilabacuc, paucis post diebus postliminio ex Δαβεὶρ εἰς μικρά διαρραγήσεται, καὶ τὰ ἐπίκρανα Babylone Hierosolymam populum remeaturuin. τῶν δύο στύλων ἀφαιρεθήσεται· καὶ οὐδεὶς γνώσεται Objecit porro ostentum iis qui Judæam habitant, ποῦ ἔσονται. Ταῦτα δὲ ἐν τῇ ἐρήμῳ ἀπενεχθήσονται quod scilicet visuri essent in templo grande lumen ὑπὸ ἀγγέλου, ὅπου ἐν ἀρχῇ ἐπάγη ἡ σκηνὴ τοῦ μαρ lucide micans, et ita contemplarentur gloriam τυρίου, καὶ τοῖς ἐπὶ τέλει γνωσθήσεται Κύριος Dei. Prædixit item de consummatione templi, quod´a populo occidentali foret devastatio ejus Hierosclymis: Tum carbasus, inquit, Dair in duas findetur particulas. Geminarum item columnarum capiVariæ lectiones et notæ. Deest προφήτης in Cod. Ven. Βεθνοῦ γὰρ, Cod. Ven. Desunt in utroque Cod. verba Latinis his, cum super civitatem, tum super populum ejus, respondentia. Ostragenem. Ex Cod. Bav. et Ven. Ismahel. Ex Cod. Bav. et Ven. Plura legisse videtur Lonicerus. Lonicerus legisse videtur ἀγροῦ αὐτοῦ cum agelli sui reddiderit. Sed uterque Cod. Ven. et Bar. habet λαοῦ αὐτοῦ, populi sui. Desunt in Graco textu verba Latinis illis seminaverat enim ordea respondentia. Verba qui erat in cavea cum leonibus neutro ex Cod. suppetunt. Et duobus ante regressum annis vita functus, sepulius est ibi in agro. Sic ex utroque Cod. Lunicerus autem hae rejecit ad finem. Quædam alia hic legit Lonicerus.

tella seu epistelia e medio auferentur. Neque quisquam cognoverit, ubi sint, quove pervenerint: sed in desertum efferentur ab angelis, ubi nuper compactum erat martyrii tabernaculum. Et in illis cognoscetur in consummatione Dominus, quod illuminabunt persecutos a serpente tanquam ab initio. Et servabit eos Dominus at umbra mortis, eruntque in tabernaculo sancto. Hic propheta de adventu Domini non pauca vaticinatus est, atque ante biennium quam populus a Babylone rediisset, mors prophetam occupavit, et magnis honoribus in agro suo sepultus est. ΕΞΗΓΗΣΙΣ ΕΙΣ ΤΟΝ ΠΡΟΦΗΤΗΝ ΙΩΝΑΝ. EJUSDEM THEOPHYLACTI ARCHIEPISCOPI BULGARIE Πάντας ἀνθρώπους δημιουργήτας ὁ τῶν ὅλων Θεὸς, πάντων ὁμοίως διατελεί προμηθούμενος, εἰ καὶ τὸ Ἰσραηλιτῶν ποτε πλέον ἐπιμελούμενος ὤφθη· καὶ τοῦτο δὲ εἰς κοινὴν πάντων εὐεργεσίαν ἐποίει. Ωσπερ γὰρ αὐτοῦ τοῦ Ἰσραὴλ τὴν προσήκουσαν κηδεμονίαν ποιούμενος, οὐ πρὸς ἕνα ἕκαστον διαλεγόμενος τὸ πρακτέον ἐδείκνυ, ἀλλ᾽ ἕνα τὸν ἄριστον ἐξ ἁπάντων ἐκλεγόμενος, νῦν μὲν Μωσέα τὸν μέγαν, νῦν δὲ Ἰησοῦν τὸν τοῦ Ναυῆ, ἄλλοτε δὲ τὸν Σαμουήλ, καὶ ἐν ἑτέρῳ καιρῷ τὴν Ἠλίαν· καὶ δι᾿ ἑκάστου τούτων ἢ νόμους τιθεὶς, ἢ θαύματα δεικνύς, ἢ παραινέσεις προσφέρων, ἐπωήγει πρὸς σωτηρίαν· οὕτω τὸν Ἰσραηλίτην λαὸν τῶν ἄλλων ἐθνικῶν ἀποκρίνας, τῇ περὶ τούτων ἐπιμελείᾳ, καὶ ταῖς συχναῖς ἐπιφανείας καὶ ἀρρήτοις θαυματουργίαις, ἐπεδείκνυ καὶ τοῖς ἄλλοις έθνεσι τὴν εἰς θεογνωσίαν ὁδόν. Τοῦτο γὰρ ἡμᾶς διὰ τοῦ θεσπεσίου ἐδίδαξεν Ωσηέ. Σκοπός ναρ, φησίν, Ἐφραὶμ μετὰ Θεοῦ προφήτης. Οἷον γάρ τινα σκοπὸν καὶ προφήτην προβάλλετο τὸν λαὸν, εἰς τὴν τῶν ἄλλων ἐθνῶν ὠφέλειάν τε καὶ σω- • Osec. 1x, 8. ARGUMENTUM. 175 Postquam omnes homines cunctarum rerum auctor Deus condidisset, omnium juxta peræque curam gessit, etiamsi majorem habere Israelitarum providentiam visus sit: hoc ipsum autem in commune mortalium beneficium faciebat. Ut enim Israelis convenientem curam gerens, non cuilibet disserens, neque cuin quovis colloquia miscens, quid agendum foret demonstrabat: caterum præstantissimum quemque ex omnibus eligens, jam magnum quidem illum Mosen, nunc vero Jesum filium Nave, alias Samuelem, ac alio tempore 176 Eliam et per unumquemvis horum, vel legem sanciens, vel miranda ostendens, vel adhortationes alerens, vitam ad salutem sternebat. Sic Israeliticum populum ab aliis gentibus secernens sedula cura, et frequentibus apparitionibus, et inenarrabilibus miraculorum exhibitionibus, cæteris gentibus iter ad Dei cognitionem indicabat. Quod et per divinum valem Osee nos docuit: Speculator, inquit, Ephraim cum Deo propheta *. Veluti enim metam Variæ lectiones et notæ. Velut enim scopum quemdam et prophetam proponebat populum, ad aliarum gentium utilitatem el salutem. PATROL. GR. CXXVI.