ut promisit atque omnibus ostendam hominibus στάντες παρὰ Θεῷ ἀμφιδέξιοι, ὧν τὸν πάντα μὲν non naturam nobis immutari, sed depravari volun- βίον παραδιδόναι γραφῇ εὐχῆς ἔργον ἐμοὶ, πλὴν ἀλλὰ κρεῖττον τῆς τοῦ λόγου δυνάμεως. Ολίγα δέ tatem. εινα παραθέμενος τοῦ τε Θεοῦ τὴν φιλανθρωπίαν καὶ τὴν χάριν τεκμηριώσομαι, μεθ' ἡμῶν ὄντος καὶ ἐσομένου πάσας τὰς ἡμέρας ἕως τῆς συντελείας, ὡς ἡ ὑπόσχεσις, καὶ δείξω πᾶσιν ἀνθρώποις, ὡς οὐχ ἡ φύσις ἡμῖν ἡλλοίωται, ἀλλὰ διέστραπται ή προαίρεσις. 11. Quinam igitur sint isti Patres, fortasse quæritis: Methodius, qui Panonum eparchiam ornavit, archiepiscopus Moraviæ creatus, et Cyrillus, multus quidem in exteriori philosophia, sed major in interiori, reṛum creatarum scrutatus naturam, magis vero unius Entis, a quo cuncta ex invisilibus esse Deum induerunt. Hi namque per vitæ innocentiam, in semetipsis reponentes, et timoris pleni spiritum salutarem in corde generare studentes, satis quidem pollebant doctrina, quæ græca lingua tradi-. tur; et multos traxit hujusmodi sapientiæ catena. Cum vero Slovenorum sive Bulgarorum gens librorum græce conscriptorum intelligentiam non haberet, istud pro gravi danno reputabant sancti, facemque Scripturarum caliginosa Bulgarorum regioni non accendi immensi mororis faciebant materiam. Turbabantur, ægre ſerebant, oneri vitam habebant. Quid igitur faciunt? Ad Paraclitum respiciunt, cujus primum donum linguæ, et sermonis auxilium; et ab illo petunt gratiam inveniendi litteras asperitati linguæ Bulgarorum analogas; ut valeant divinas Scripturas in linguam hujus gentis transferre. Insuper jejunio diuturno et orationi constanti, corporis mortificationi, mentisque humilationi ac contritioni cumn se dedissent, quod cupiunt consequuntur. • Prope enim Dominus, inquit Scriptura, omnibus qui invocant eum in veritate ¹; › et tibi adhuc loquenti dicet: Ecce adsum, Propugnans enim Deus ego sum et non a donge. Recipiunt igitur et isti Spiritus gratiam, tanquam auroram benignam, oriturque justis lux cognitionis, simulque ipsorum letitia priorem micstitiam depellit. Nacti igitur hanc desideratam gratiam, excogitant slovenicas litteras et divinitus inspiratas Scripturas e græca lingua in bulgaricam vertunt, diligenterque student acutioribus discipulis sacras doctrinas tradere. Non pauci enim ex eorum doctrina fonte biberunt, quorum praecipui -chorique coryphæi, Gorasdus et Clemens, et Nahum, et Angelarius et Sabbas. " Β'. Τίνες οὖν οἱ Πατέρες οὗτοι, τάχα ζητεῖτε μα θεῖν· Μεθόδιος, ὃς τὴν Πανόνων ἐπαρχίαν ἐκόσμη σεν ἀρχιεπίσκοπος Μοράβου γενόμενος, καὶ Κύριλ λο, ὁ πολὺς μὲν τὴν ἔξω φιλοσοφίαν, πλείων δὲ τὴν ἔσω, καὶ τῆς τῶν ὄντων φύσεως ἐπιγνώμων, μᾶλλον δὲ τοῦ ἑνὸς Ὄντος, παρ' οὗ τὰ πάντα ἐκ μὴ φαινομένων τὸ εἶναι ἔλαβον. Οὗτοι γὰρ δὴ διὰ τὴν τοῦ βίου καθαρότητα, Θεὸν βαλόντες ἐν ἑαυτοῖς, καὶ διὰ τοῦ τὸν φόβον λαβεῖν ἐν γαστρὶ τὸ σωτηριώδες Πνεῦμα ἀποτεκεῖν σπεύδοντες εἶχοντο μὲν ἱκανῶς λόγου διδασκαλικοῦ, Ελλάδι γλώσσῃ προφερομένου, καὶ πολλοὺς εἷλκεν ἡ τῆς τοιαύτης σοφίας άλυσις. Ἐπεὶ δὲ τὸ τῶν Σθλοβενῶν γένος εἶτ᾽ οὖν Βουλγάρων ἀσυνέτως εἶχον τῶν Ελλάδι γλώσσῃ συντεθειμένων γραφών, ζημίαν ἡγοῦντο τοῦτο μεγίστην οἱ ἅγιοι, καὶ τὸ μὴ τὸν λύχνον τῶν Γραφῶν ἐπανάπτεσθαι τῷ τῶν Βουλγάρων αὐχμηρῷ τόπῳ ἀπαρακλήτου λύπης ἐποιοῦντο ὑπόθεσιν· ἥλυον, ἐδυσφόρουν, ἀπελέγοντο τὴν ζωήν. Τί γοῦν ποιοῦσι; Πρὸς τὸν Παράκλητον ἀποβλέπουσιν, οὗ πρῶτον δῶρον αἱ γλῶσσαι καὶ τοῦ λόγου βοήθεια· καὶ παρὰ τούτου την χάριν ταύτην αἰτοῦνται, γράμματά τε ἐξευρέσθαι, δασύ - τητι Βουλγάρου γλώσσης κατάλληλα, καὶ δυνηθῆναι τὰς θείας Γραφὰς πρὸς τὴν φωνὴν τοῦ ἔθνους τῇ ἑρμηνείᾳ μεταγαγεῖν. ᾿Αμέλει καὶ νηστείᾳ εὐτόνῳ καὶ προσευχῇ ἐπιμόνῳ κακώσει τε σώματος καὶ ψυχῆς συντριβῇ καὶ ταπεινώσει ἐκδόντες ἑαυτοὺς τοῦ ποθουμένου τυγχάνουσιν. Ἐγγὺς γάρ, φησί, Κύριος πᾶσι τοῖς ἐπικαλουμένοις αὐτὸν ἐν ἀληθείᾳ, καὶ ἔτι λαλοῦντός σου ἐρεῖ· Ἰδοὺ πάρειμι. Θεὸς γὰρ ἐγγίζων ἐγώ εἰμι, καὶ οὐ Θεὸς πόῤῥωθεν. Αντακούουσιν οὖν καὶ οὗτοι τὴν τοῦ Πνεύματος χάριν, ὡς ὄρθρον ἕτοιμον, καὶ φῶς ἀνέτειλε τοῖς δικαίοις γνώσεως, καὶ ἡ σύζυγος αὐτῶν εὐφροσύνη τὴν προτέραν λύπην αὐτῶν ἀπήλασε. Τυχόντες οὖν τοῦ εὐκταίου τούτου χαρίσματος ἐξευρίσκουσι μὲν τὰ Σλοβενικά γράμ ματα, ἑρμηνεύουσι δὲ τὰς θεοπνεύστους Γραφὰς ἐκ τῆς Ἑλλάδος γλώσσης εἰς τὴν Βουλγαρικήν, ποιοῦν ται δὲ σπουδὴν τοῖς ὀξυτέροις τῶν μαθητῶν παρα δοῦναι τὰ θεῖα μαθήματα. Οὐκ ὀλίγοι γὰρ τῆς διδασκαλικῆς αὐτῶν πηγῆς ἔπινον, ὧν ἔγκριτοί τε καὶ τοῦ χορού κορυφαῖοι Γοράσδος τε καὶ Κλήμης καὶ Ναούμ καὶ ᾿Αγγελάριος καὶ Σάββας. III. Cum autem soirent Paulum cum apostolis Evangelium-communicasse, currunt et ipsi ad Ronræ apostolum, beato Papæ opus interpretationis Scripturarum estensuri: sors favit illis nec incassum cucurrerunt: nam qui tunc in apostolica sede Culgebat Adrianus, audito eorum adventu, exsullavit gaudio magno. longinquo enim tonitru famæ sanctorum perculsus, fulgur gratiæ in eis lucentis videre cupiebat, non aliter affectus erga divinos homines ac Moyses erga Deum, cujus faciem sibi 4 Psal. cxLiv, 18. * Jer. xx111, 23. Γ΄. Ἐπεὶ δὲ καὶ Παῦλον ἐγίνωσκον τοῖς ἀποστό λοις τὸ Εὐαγγέλιον κοινωσάμενον, τρέχουσι καὶ αὐ τοὶ πρὸς τὸν Ῥώμης, τῷ μακαρίῳ Πάπῃ τὸ ἔργον τῆς ἑρμηνείας τῶν Γραφῶν ἐμφανίσοντες· ἑκατην θύνθη ἐπ' αὐτοὺς, καὶ μὴ εἰς κενὸν ἕδραμον. Ὁ δὲ τηνικαῦτα τοῖς ἀποστολικοῖς ἐμπρέπων θρόνοις Αδριανός, τὴν τούτων ἀκούσας Ελευσιν, ἐχάρη μὲν χαρὰν μεγάλην σφόδρα. Εκ μακροῦ γὰρ τῇ βροντή τῆς περὶ τῶν ἁγίων φήμης καταπληττόμενος επόθει καὶ τὴν ἀστραπὴν ἰδεῖν τῆς ἐν αὐτοῖς χάριτος, ἐκεῖνο ||

VITA S. CLEMENTIS BULGARIÆ ARCHIEP. R tinere valens, omne sacerdotium cum antistite tune præsenti accersivit, exiitque in sanctorum occursum, crucis signum, ut mos est, praelatum habens, faciumque nitore significans gaudii serenitatem, alque eliam, ut verum dicam, hospitum splendorem adventantium, quos glorificans in sanctis mirabilis Dominus miracula multa ab ipsis in tempore adventus, patrari dignatus est. Cum autem opus ostensum esset Papæ, hicque Scripturæ sacra versionem, fructum vere apostolicum, inspexisset, non sensit se præ gaudio: Beatos prædi cabat viros, omnimodis interpellabat nominibus, Patres, desideratissimos filios, gaudium suum, coronam fidei, gloriæ et decoris Ecclesiæ diadema. Quid insuper agit? Interpretatos libros divino allari imposuit, tanquam anathema Deo consecrans et offerens, ut talibus hostiis labiorum fructibus compiaccat sibi Deus, et in odorem suavitatis hujusmodi fruges accipiat. Quid enim verbo jucundius quam verbum homines rationabiles ab irrationabilitate liberans, siquidem simile simili gaudet? Apostolicos proclamat in Ecclesia viros, mon secus ac Paulum bonum certamen aggressos ac ethnicorum donum sacrum perfectumque Deo offerre connitentes. Deinde comitantium sanctis, quicunque Slovenicarum litterarum sufficientem habere peritiam ac bonesta vita commendari testimonio magistrorum asserebantur, alios quidem presbyterorum, alios vero diaconorum, quos - dam autem subdiaconorum gradu dignatus est; ipsum vero magnum Methodium, etsi multum deprecantem ac renitentem, episcopum Moraviæ et Panoniæ, consecrat, non æquum judicans carere nomine qui re dignus fuerit inventus. Jus enim æqualiter lædi dicebat, cum nomen aliquis obtinet rei prorsus alienus, et cum aliquis operibus meritoque episcopus, in ordine privatorum despectus relinquitur, et candelabrum tenebrose sub modio reponitur. Sic igitur Methodium Romæ pontifex episcopali dignitate, vel potius episcopatum per illum honorat. Cyrillum autem revera philosophum magnus pontifex in Sancta sanctorum advocat, in interiore veri tabernaculi litaturum, et mysteria πάσχων πρὸς τοὺς θείους ἄνδρας, ο Μωϋσῆς πρὸς revelari clariusque ostendi exoptabat. Non se conΘεόν, καὶ ὄψιν αὐτῷ ἐμφανισθῆναι καὶ γνωστῶς ἰδεῖν ἐφιέμενος. Οὐκ ἔτι δὲ κατέχειν οἷός τε ἦν έαυτὸν, ἀλλὰ τὸ ἱερατικὸν ἅπαν σὺν τῷ παρευρεθέντι ἀρχιερατικῷ προσλαβόμενος ἐξῆλθεν εἰς τὴν τῶν ἁγίων συνάντησιν, τὸ τοῦ σταυροῦ τε σημείον προπορευόμενον αὐτοῦ κατὰ τὸ εἰωθὸς ἔχων, καὶ τῷ τῶν λαμπάδων φωτὶ τὴν τῆς χαρᾶς ἐπισημαίνων φαιδρότητα, ἔστι δ᾽ εἰπεῖν, ὅτι καὶ τὴν τῶν ἐπιξενουμέτων λαμπρότητα, οὓς δοξάζων ὁ τοῖς ἁγίοις ἐνδοξαζόμενος Κύριος θαύματα πολλὰ τελεσθῆναι παρ' αὐτῶν κατὰ τὸν τῆς εἰσόδου καιρὸν εὐδόκησεν. Ως δὲ καὶ τὸ ἔργον ἐμφανισθείη τῷ Πάπα, καὶ τὴν τῶν Γραφῶν ἐν γλώσσῃ μετάθεσιν κατασκέψαιτο, ἀπο στολικὸν οὖσαν γέννημα· οὐκ εἶχεν 8 χρήσαιτο τῇ χαρᾷ· ἐμακάριζε τοὺς ἄνδρας, παντοίοις ονόμασιν " ἀνεκάλει, πατέρας, ἐπιπόθητα τέκνα, χαρὰν οἰκείαν, - στέφανον πίστεως, δόξης καὶ κάλλους Ἐκκλησίας διάδημα. Ἐπὶ τούτοις τί ποιεῖ; Τὰς ἑρμηνευθείσας βίβλους λαβών, τῷ θείῳ θυσιαστηρίῳ προσήγαγεν, οἷόν τι ἀνάθημα ταύτας καθιερῶν τῷ Θεῷ καὶ δει κνύς, ὡς τοιαύταις θυσίαις καρπών χειλέων εὐαρε στεῖται Θεὸς, καὶ εἰς ὀσμὴν εὐωδίας τὰς τοιουτοτρόπους καρπώσεις δέχεται. Τί γὰρ τῷ λόγῳ λόγου τοὺς λογικοὺς ἀλογίας λυτρουμένου τερπνότερον, εἴπερ τῷ ὁμοίως τὸ ὅμοιον ἥδεται; Αποστολι κούς τε τοὺς ἄνδρας ἐπ᾿ ἐκκλησίας ἐκήρυξε, τῷ Παύλῳ τὸν ἴσον ὑποδύντας ἀγῶνα, καὶ τὴν τῶν ἐθα νῶν προσφορὰν τελείαν καὶ ἁγίαν τῷ Θεῷ προσ ενεγκεῖν σπεύσαντας· εἶτα τῶν ἑπομένων τοῖς ἁγίοις, ὅσοι καὶ Σθλοβενικών γραμμάτων ἱκανὴν πεῖραν ἔχειν καὶ βίῳ σεμνῷ κοσμηθῆναι παρὰ τῶν διδασκά λων ἐμαρτυροῦντο, τοὺς μὲν τοῦ τῶν πρεσβυτέρων, τοὺς δὲ τοῦ τῶν διακόνων, ἔστι δ' οὓς καὶ ὑποδιακή νων βαθμοῦ ἠξίωσεν, αὐτὸν δὲ τὸν μέγαν Μεθόδιον, καίτοι πολλὰ δραπετεύοντα καὶ ἀναδυόμενον, ἐπίσ σκοπον Μοράβου τῆς Πανονίας χειροτονεί, οὐχ ὅσιον εἶναι κρίνας ἀμοιρεῖν τοῦ ὀνόματος τὸν ἀξιωθέντα τοῦ πράγματος· ἴσον γὰρ πλημμελεῖσθαι, ὅταν τε τοῦ ὀνόματός τις τύχῃ πάμπολυ διωκισμένος τοῦ πράγματος, καὶ ὅταν ἐπίσκοπός τις ὢν τοῖς ἔργοις καὶ τῷ ἀξιώματι παρορᾶται τάξει τῶν ἰδιωτῶν ὑπου κρύπτεσθαι, καὶ λύχνος ἂν ὑπὸ τὴν κλίνην τῆς ἀφα νείας τιθῆται. ᾿Αλλὰ Μεθόδιον μὲν οὕτως ὁ Ρώμης ἀρχιερεὺς τῷ ἐπισκοπικῷ τιμᾷ ἀξιώματι, μᾶλλον δὲ magis spiritualiter ac divine participaturum, τὴν ἐπισκοπὴν δι' αὐτοῦ· Κύριλλον δὲ τὸν ὄντως φι λόσοφον ὁ μέγας ἀρχιερεὺς εἰς τὰ τῶν ἁγίων προς καλεῖται ἅγια, ἐκεῖ λειτουργήσοντα ἔνδον τῆς σκηνῆς τῆς ἀληθινῆς, καὶ τῶν μυστηρίων μεταληψόμετον πνευματικώτερον καὶ θειότερον καὶ ποτηρίου τοῦ καινοῦ κοινωνήσοντα. "Ωσπερ γὰρ ἐπὶ τούτῳ παρα μεῖναι ἐαθεὶς τῇ σαρκί, ἵνα τήν τε τῶν γραμμάτων εὕρεσιν καὶ τὴν τῶν Γραφών μετάθεσιν πραγματεύσηται, μετὰ τὸ ταῦτα διακονῆσαι τῷ θείῳ βουλήματι παρὰ τοῦ διδάξαντος αὐτὸν τὴν γνῶσιν Θεοῦ προσλαμβάνεται. Προγνοὺς δὲ τὴν ἑαυτοῦ τελευτὴν τὸ τῶν μοναχῶν σχῆμα ἐπαμφιέννυται, καὶ πάλαι μὲν τοῦτο ποθῶν, διὰ δὲ μετριοφροσύνην ὡς μέγα τι καὶ τὴν αὐτοῦ ἰσχὺν ὑπερβαίνον ἀναδυόμενος, καὶ φωτί necnon novo calici communicaturum. Quasi enim ad hoc in carne permanere permissus, ut litterarum inventionem Scripturarumque versionem operaretur, postquam in hoc divinæ voluntali salis fecisset ab illo qui docuerat ipsum, etiam cognitionem Dei suscipit. Præsciens vero fuem suum, monachorum habitum induit, hoc jamdudum desiderans, sed propter modestiam, ut quid magnum et suas excedens vires declinans; et lumini lumine adjecto migravit in cœlum, ubi Christus est, vallem lacrymarum, tenebrarum habitacula, limi cœnum, præsens exsilium derelinquens. Spiritum quidem Deo spirituum reddidit; corpus autem illud, quod voluntariis naturæ mortificatio̟-

στὸς, τὴν τοῦ κλαυθμώνος κοιλάδα, τὰ τοῦ σκοτα σμού σκηνώματα, τὸν πηλὸν τῆς ἰλύος, τὴν ἐνταῦθα παροικίαν λιπών· καὶ τὸ πνεῦμα μὲν τῷ Θεῷ τῶν πνευμάτων παρέθηκε, σῶμα δὲ ἐκεῖνο τὸ πρὸ τῆς φυσικῆς νεκρώσεως τῆς προαιρετικῆς ἀπολαύσαν ὕμνοις ὑπό τε τοῦ θείου Πάπα καὶ τοῦ κλήρου παν τος φιλοτιμηθὲν ἐγκατετέθη τῷ ναῷ Κλήμεντος, Κλήμεντος ἐκείνου τοῦ τῷ κορυφαίῳ τῶν ἀποστό λων Πέτρῳ πεφοίτηκότος καὶ τῇ τοῦ Χριστοῦ σοφία τὴν Ἑλληνικὴν, οἷον δεσποίνῃ δούλην, καθυποτάξαν τοῦ. Καὶ δέχεται τὴν φιλόσοφον ὁ φιλόσοφος, ὁ μέγας διδάσκαλος τὴν τοῦ λόγου φωνήν προσλαμβάνεται, ὁ τῶν ἐθνῶν καθηγητὴς τὸν τὰ λοιπὰ ἔθνη φωτὶ τῆς γνώσεως φωτίσαντα εἰσοικίζεται. Επισημαίνει δὲ nibus deservieral, cum liymuis a divino Papa et ab φῶς προσλαβὼν εἰς οὐρανοὺς μετέστη, οὗ ὁ Χρισ omni clero honoritice sepultum est in templo S. Clementis, Clementis illius qui apostolorum coryphæo Petro convixit et Christi sapientiæ hellenicam sapientiam, uti dominæ servam, subjecit. Tuin philosophum philosophus recipit, magnus magister vocem verbi sibi adjungit, præceptor gentilium bunc qui reliquas gentes lumine cognitionis illuminavit, hospitatur. Significat vero quoque Deus in Cyrilli gratiam et testificatur gloriam in cœlis adeptam; invisibilium visibilia præcones facit. Nam dæmonio vexati ad feretrum accedentes sanationem inveniebant, et multis aliis morbis sancti Spiritus gratia depellens flagellum fuit. Sin:ul enim atque feretro quis appropinquaret aut nomen divini Patris invocaret, doloris linis finem seque. καὶ Θεὸς προσμαρτυρῶν τῷ Κυρίλλῳ τὴν ἐκδεχομέ batur: unde multus in ore Romanorum Cyrillus erat, magisque in eorum mentibus; ita ut prodigia ipsi gloriæ materia essent, gloria autem superioris honoris vehiculum, hæc vero sancti veneratio Dei gloriæ fulcimentum. την δόξαν ἐν οὐρανοῖς, καὶ τὰ φαινόμενα τῶν μὴ φαινομένων ποιεῖται κήρυκας. Δαιμονῶντές τε γὰρ τῇ σορῷ προσελθόντες βάσει; εὕροντο, καὶ πολλαῖς ἄλλαις νόσοις ἡ τοῦ ἁγίου Πνεύματος χάρις μάστιξ ἐλάτειρα γέγονεν. Αμα τε γάρ τις ἢ τῇ σορῷ προσίοι ἢ τούνομα ἐπικαλοῖτο τοῦ θεοφόρου τούτου Πατρός, καὶ τῆς τοῦ λυποῦντος ἀπαλλαγῆς μέτρον τὴν πίστιν εὕρισκεν, ὅθεν πολὺς ἐν τοῖς Ῥωμαίων στόμασιν ὁ Κύριλλος ἔκειτο, καὶ πλείων ἐν ταῖς ψυχαῖς· ὡς εἴναι τὰς μὲν θαυματουργίας τῆς περὶ αὐτοῦ δόξης ὑπόθεσιν, ταύτην δὲ τῆς περισσοτέρας τιμῆς ἐπίβασιν, τὴν δὲ τοῦ ῾Αγίου τιμὴν τῆς τοῦ Θεοῦ δόξης βεβαίωσιν. IV. Atque Cyrillo quidem sic finis et honor et a divinissimo Papa et a Deo contigit. Methodius vero, laborum itinerumque socio amisso, qui per omnia in carne et in Domino verus ipsi frater erat, mœrori cor tradebat, humanum bune affectum sentiens, et necessitudine captus erat. Aliunde dein non minus, si non potins, consolabatur sperans habere Cyrillum în munere docendi auxi¡iatorem, et quo Deo propinquior erat extra carnem, eo efficaciorem habere libertatem. Cum´autem tempus esset Methodio regionis illius episcopatum invisendi, fratris monumentum amplexus, sape charo nomine Cyrilli invocato, defletaque corporali solitudine, manu vero presbyterorum in auxilium advocata, viam cum discipulis ingressus est. Cum Moravum atti - gisset, tunc vere fuit episcopus, omnes colores, quibus a Paulo episcopi imago depicta fuit, in se majorem in modum demonstrans; nedum enim ta- ·lentum in terra condidisset vendidissetve gratiam, - spiritualis doni principium deliciarum principium faciebat; sed et omnibus bonum communicabat, wqualiter verbi solem oriri faciens, et in dispensando non cum mensura tradens Evangelium. Nam ⚫ante episcopatum ita verbo prædicationis studebat et hoc periculo rei semoto, quomodo, postquam .officium concreditum fuisset, accepissetque depo- -situm, et væ apostolo non evangelizanti sciret altributum, non debuit prædicationi operam dare et inhærere, et tota die exercere divina eloquia, quorum dulcedo super mel et favum ipsi inveniebatur? Certe non solum tunc temporis ducem Moravi Rasislavum quotidie hortabatur ejusque mentein divinis præceptis efformabat, sed et universæ Paoniæ imperantem, cui nomen Kotzeles, institue Δ'. Ἀλλὰ Κυρίλλῳ μὲν οὕτως ἡ τελευτὴ καὶ τιμὴ καὶ παρὰ τοῦ θειοτάτου Πάπα καὶ παρὰ Θεοῦ τετύχηκε. Μεθόδιος δὲ τὸν σύμπονον ἀποβαλὼν καὶ συνέμπορον, τὸν τὰ πάντα καὶ ἐν σαρκὶ καὶ ἐν Κυρίῳ γνήσιον ἀδελφὸν, λύπῃ μὲν τὴν καρδίαν ἐπεβάλλετο, πάσχων τοῦτο δὴ τὸ ἀνθρώπινον, καὶ συνηθείας ἁλώσιμος ἦν. Παρεκαλεῖτο δ' ετέρωθεν οὐδὲν ἧττον, εἰ μὴ καὶ μᾶλλον, ἐλπίζων ἔχειν τὸν Κύριλλον τοῦ τῆς διδασκαλίας ἔργου συλλήπτορα, ὅσῳ καὶ Θεῷ πλη σιάζοντα ἐκτὸς τῆς σαρκὸς, ἀνυσιμωτέραν ἔχειν τὴν παῤῥησίαν. Ἐπεὶ δὲ καιρὸς ἦν Μεθοδίῳ ἐπὶ τὴν τῆς χώρας ταύτης ἐπισκοπὴν ἀπιδεῖν, περιχυθεὶς τὸ μνῆ μα τοῦ ἀδελφοῦ, καὶ θαμινὰ τὸ φίλον ὄνομα, τὸν Κύριλλον, ἀνακαλεσάμενος, καὶ τὴν σωματικὴν μὲν ἐρημίαν ἀνακλαυσάμενος, τὴν δὲ τῶν πρεσβειῶν χεῖρα εἰς βοήθειαν ἐπικαλεσάμενος ὁδοῦ σὺν τοῖς μαθηταῖς εἶχετο. ὡς δὲ τὸν Μόραβον καταλάβοι, αὐτὸ τοῦτο ἐπίσκοπος ἦν, ὅσα παρὰ Παύλου χρώματα τῇ τοῦ ἐπισκόπου εἰκόνι ἐπεβλήθησαν, ἑαυτῷ ἐνεπιδεικνύ μενος, καὶ πάντων προλάμπων τὸ διδακτικόν. Οὐ γὰρ κατορύξας τὸ τάλαντον, οὐδὲ τὴν χάριν ἀπεμπωλή σας τοῦ πνευματικοῦ δώρου τὴν ἀρχὴν τρυφῆς ἀρχὴν ἐποιήσατο, ἀλλὰ πᾶσιν ἐκοινοῦτο τὸ ἀγαθὸν, ἀνατέλο λων ἐπίσης τοῦ λόγου τὸν ἥλιον, καὶ περὶ τὸ διδόναι μὴ ἐνδιδοὺς τὸ Εὐαγγελίου σιτομέτριον. Ὃς γὰρ καὶ πρὸ τῆς ἐπισκοπῆς οὕτω τῷ λόγῳ τῆς διδασκαλίας προσέκειτο, καὶ ταῦτα μὴ ἐγκινδυνεύων τῷ πράγματα πῶς, ὅταν ἐπιστεύθη τὸ ἔργον καὶ τὴν παρακατα θήκην ἔλαβε καὶ τὸ οὐαὶ ἤδη τῷ ἀποστόλῳ μὴ εὐαγ γελιζομένῳ ἀποκληρούμενον, οὐκ ἔμελλε τῆς διδα σκαλίας ἀνθέξεσθαί τε καὶ περιέξεσθαι, καὶ ὅλην · τὴν ἡμέραν μελέτην ἔχειν τὰ θεῖα λόγια, ὑπὲρ μέλι καὶ κηρίον αὐτῷ τασσόμενα τὴν γλυκύτητα; 'Αμέλει καὶ τῷ τότε ἄρχοντι Μπράβου Ρασισθλάβω καθ'

VITA S. CLEMENTIS BULGARIÆ ARCHIEP. ἑκάστην οὐ διέλιπε παραινῶν καὶ ταῖς θείαις ἐντο- bat, et monebat, ut timori Domini adhæreret, et isto, tanquam freno quodam contentus et repressus, ab omni malo declinaret. Quin etiam Bulgarorum ducem Borisen, tempore Romanorum imperatoris Michael regnantem, quem jam ante magnus Methodius suum effecerat Alium et suæ linguæ omnino pulchræ affixerat, tunc sermonis beneficiis indesinenter captabat. Erat enim hic Borises, aliunde ingenii dexteri bonique capacis, sub quo gens Bulgarorum divino baptismate consecrari ac christianizari coeperat. Tunc sancti isti, Cyrillus, inquam, ac Methodius, videntes factam multitudinem credentium, ac multos filios renatos ex aqua et spiritu, cibum prorsus spiritalem expetere, litteras, ut diximus, invenerunt, et versionent λαῖς ῥυθμίζων αὐτῷ τὴν ψυχὴν, ἀλλὰ καὶ τὸν τῆς Πανονίας συμπάσης κρατοῦντα, Κοτζέλης ὄνομα τούτῳ, παιδεύων ἦν καὶ νουθετῶν τῷ φόβῳ Κυρίου καθηλῶσθαι, καὶ τούτῳ ἐκκλίνειν ἀπὸ παντὸς κακοῦ, οἷόν τινι χαλινῷ ἀνακρουόμενον καὶ ἀναστελλόμενον. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὸν τῶν Βουλγάρων ἄρχοντα Βορί σην, ὃς ἐπὶ τοῦ τῶν 'Ρωμαίων βασιλέως Μιχαήλ ἦν, καὶ τοῦτον ὁ μέγας Μεθόδιος καὶ πάλαι μὲν τέκνον ἐποιήσατο, καὶ τῆς οἰκείας γλώσσης τῆς πάντα και λῆς ἐξηρτήσατο, καὶ τότε δὲ ταῖς τῶν λόγων εὐεργεσίαις ἀδιαλείπτως είχε δωρούμενος. "Ην γὰρ ὁ Βορίστις οὗτος καὶ ἄλλως γνώμης δεξιᾶς καὶ τοῦ ἀγαθοῦ δεκτικῆς, ἐφ' οὗ καὶ τὸ τῶν Βουλγάρων ἔθνος τοῦ θείου τε καταξιοῦσθαι βαπτίσματος καὶ χριστιανί ζειν ἤρξατο. Οτε δὲ καὶ οἱ ἅγιοι οὗτοι, Κύριλλος, 5 Scripturarum in linguam bulgaricam fecerunt, ut φημί, και Μεθόδιος, τὸ πλῆθος τῶν πιστευόντων recentes filii Dei divinum¿cibum quantum satis habeἰδόντες, καὶ ὡς πολλὰ μὲν τέκνα γεννώνται δι' ὕδατός rent, et ad incrementum spiritale sicut ad Christi τε καὶ Πνεύματος, καὶ τροφῆς δὲ πάντως πνευματι plenitudinem citius ascenderent. Sic gens Bulga κῆς δέονται, γράμματα ἐξεύροντο καθ' 8 προειρή rorum scythico errore liberata, veram rectissiman). καμεν, καὶ τὴν τῶν Γραφῶν ἐπὶ τὸ Βουλγαρικών que viam, Christum, cognovit, sero quidem, circa μετάθεσιν ἐποιήσαντο, ἵνα τὰ γεννηθέντα τέκνα του undecimam vel duodecimam horam, sed tamen diΘεοῦ καὶ θείας τροφῆς ἱκανῶς ἔχοιεν, καὶ εἰς αὔξη vinam vineam ingressa vocantis gratia. Anno enim σιν πνευματικὴν καὶ εἰς μέτρον ἡλικίας τοῦ Χρι- • sesties millesimo trecentesimo septuagesimo septimo στοῦ ἀνατρέχοιεν. Καὶ οὕτω τῆς Σκυθικῆς πλάνης a mundi creatione, hujus gentiș vocatio facta est. τὸ τῶν Βουλγάρων ἔθνος ἀπαλλαγὲν, τὴν ἀληθινὴν καὶ ἀπλανεστάτην ὁδὸν, τὸν Χριστὸν ἐπέγνωσαν, ὀψὲ μὲν καὶ περὶ τὴν ἐνδεκάτην ἢ δωδεκάτην τὸν θεῖον δ' οὖν ἀμπελῶνα εἰσεληλυθὸς τῇ τοῦ καλέσαντος χάριτι, Ἐν ἔτει γὰρ ἐξακισχιλιοστῷ τριακοσιοστῷ ἑβδόμῳ τῆς τοῦ κόσμου γενέσεως ἡ τούτου τοῦ γένους κλῆσις γεγένηται. Ε΄. Οὐκ ἔλεγεν οὖν ὁ μέγας Μεθόδιος πᾶσαν νου θεσίαν τοῖς ἄρχουσι προσάγων ἑκάστοτε, καὶ τοῦτο μὲν πρὸς βίον σεμνὸν ὁδηγῶν, τοῦτο δὲ τὸ τῆς Ἐκε κλησίας ἀπαραποίητον δόγμα παρατιθεὶς οἷόν τι να μισμα βασιλικόν καὶ ἀκίβδηλον, καὶ ταῖς ψυχαῖς αὐτῶν ἐνσφραγίζων ἀνεπιβουλευτόν τε καὶ ἄσυλον. Ησαν γὰρ οἱ τοῦτο καὶ τότε παραχαράσσοντες καὶ μετακινοῦντες ὅρια, ἃ οἱ πατέρες ἡμῶν τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ ἔθεντο, καὶ τῇ ὑπὸ τῶν Φράγγων είτε αγομένη παραφθορᾷ πολλοὶ τὰς ψυχὰς ἐβλάπτοντο, οἱ τὸν μὲν Υἱὸν γεννηθῆναι ἐκ τοῦ Πατρὸς, τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι διετείνοντο, οἷς ὁ "Αγιος ἀνθιστάμενος τοῦτο μὲν ἐκ τῶν τοῦ Κυρίου λόγων, τοῦτο δὲ ἐκ φωνῶν Πατρικῶν λογισμούς καθ ᾑρει καὶ πᾶν ὕψωμα τούτων κατὰ τῆς θείας γνώσεως ἐπαιρόμενον· πολλοὺς δὲ καὶ ᾐχμαλώτιζεν εἰς τὴν ὑπακοὴν τοῦ Χριστοῦ, μετατιθεὶς ἀπὸ τῆς πλά νου δόξης ἐπὶ τὴν ἀληθῆ καὶ ἀμώμητον καὶ τιμίους ἐξάγων ἐξ ἀναξίων καὶ διὰ τοῦτο στόμα Θεοῦ καὶ γενόμενος καὶ λεγόμενος. "Οθεν τοῖς πιστοῖς καθ' ἑκάστην πλατυσμός επεγίνετο, καὶ ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ ηύξανεν, ὃ περὶ τῆς τῶν ἀποστόλων διδαχῆς Λουκά λέγοντας ἀκηκόαμεν. Εἰ βούλει δέ μοι ἐκεῖνο τὸ παλαιὸν, ὁ μὲν οἶκος Δαβὶδ ἐπορεύετο, ὁ δὲ οἶκος Σαούλ ὑπεπόδιζε καθ᾿ ἑκάστην ἐλασσονούμενος. Το δὲ τῶν αἱρετικῶν σύστημα τῇ τοῦ λόγου δυνάμει καὶ τῇ ἀληθείᾳ νικώμενον, ὃ μόνον ἐδύναντο, μᾶλ λον δὲ παρὰ τοῦ πατρὸς αὐτῶν ὑπεβάλλοντο, τοῦ ἐξ ἀρχῆς ἀνθρωποκτόνου καὶ τῷ κακοποιεῖν ἐγκαυχω μένου, τοῦτο δὴ καὶ εἰργάζοντο, μυρίαις κακώσεσ: V. Non igitur cessabat magnus Methodius omnena admonitionem quotidie ducibus administrare, vitam ad honestam eos dirigens, et Ecclesiæ dogma non adulteratum, velut quoddam numisma regium purissimumque eis tradens, et in eorum animis sicut in loco tuto et fideli illud imprimens.. Erant enim. tunc qui adulterarent et sede moverent terminos - quos patres nostri Ecclesiae Dei posuerunt; et ex corruptela a Francis invecta animas multi Ledebant, Filium ex Patre generari, et Spiritum e Filio procedere contendentes. Quibus insurgens sanctus, partim ex Domini sermonibus, partim ex sententiis Patrum, eorum ratiocinationes et arrogantiam contra divinam doctrinam insultantem, evertit. Multos ita captivabat in obedientiam Christi transferens ex erronea. doctrina ad doctrinam veram et irreprehensibilem, educensque sanctos ex indignis, et iileo os Dei factus et dictus. Unde quotidie credentium multitudo crescebat et verbum Dei multiplicabatur, sicut, teste Luca, de aposta lorum prædicatione novimus. Sed si mavis juxta istud antiquum: Domus quidem David proficiebat, domus autem Saul imminuta quotidie retrogradiebatur. Hæreticorum autem turba sermonis potentia ac veritate devicta, id quod solum valebat aut potius fallaciter docebatur a patre suo qui homicida est ab initio, et de sceleribus gloriatur, faciebat, milie vexationibus tentamentisque sanctum afðigens; siquidem et Sphendoplicum, qui post Rasislavum imperabat Moravo, circumvenientes dole

barbarum hominem et pulchri ignarum totum suæ & καὶ πειρασμοῖς τὸν ῞Αγιον θλίβοντες· ἐπεὶ καὶ τὸν " partium fecerunt. Quomodo enim ille voluptatum venerearum mancipium et turpium actionum cœno volutus, non potius illis, qui omnium passionum januam ipsi reserabant, mentem suam traderet quam Methodio qui omnem voluptatem ut animarum perniciem stigmate notabat. Quod enim Eunomius ille, Aromeorum coepit hæresim, invenit, ut plures attraheret discipulos, illud et gens Francorum amens excogitavit, peccantibus, inquam, omnia indulgere, ut faciliter et absque opera sic suis dogmatibus insererentur, vitamque concedere sordidam, ut tetrum dogma proficeret, quasi quidam mutuo sibi traderent hic quidem fimum, ille vero lutum, et isti viderentur digni talibus thesauris in qua mera est sordida mercesque fada. Ab bis igitur Spbendoplicus corruptus, omnia ei permittentibus, Methodii verbis minime animum applicabat, ime vero ut erga inimicum se gerebat. Horrida namque, inquit, res est peccatori, in Deum pietas. Quid tamen non dicebat hilare, quid non ninabatur terribile magnus duci? divinis Scripturis dogmatis rectitudinem inducebat et illis inhærendum tanquam vitæ ac salutis fontibus statuebat, juxta quod Dominus docuit, in scrutatione Scripturarum jacere vitam, et Isaias nobis præcepit haurire aquam non ex hæreseon cœno, sed de fontibus Salvatoris. Timebat enim quod, si hæreticis adjungeretur et seipsum et omnes sub ipso corrumperet, et sic inimicis domitu victuque facilis foret. Impietas enim etsi paulisper forcat, in se tamen cum tempore prolabitur, ne malitiam viri pii discant; et ista, inquiebat, post mortem ipsius imperanti superventura erant: quæ etiam juxta sancti prædicta evenerunt. Dum enim Methodius inter vivos connumeratus est, neque dux cordis partum prorupit, sed basiliscum ovis aspidum absconditum nutritumque habuit, neque justitia suum impulit flagellum, sed tensum tenuit arcum et ensem acuit, nondum tamen telum in cor inimici projeeit, nec manum in plaga solidavit. Ubi vero sanctus ɔbfuit adfuitque tota malitia, non sub velis et persona deformitatem suam abscondens, sed impudentem meretricis faciem ostentans, persecutionemque adversus orthodoxos suscitans, tum Deus principem tradere furiis non hesitavit. Sed hæc quidem posterius. Σφεντόπλικον, ὃς μετὰ Ῥασίσλαβον ήρξε Μορίδου, περιελθόντες ἀπάτῃ, βάρβαρον ἄνδρα καὶ τοῦ καλοῦ ἀνόητον, ὅλον τῆς δόξης ἑαυτῶν ἐποιήσαντο. Τί γάρ οὐκ ἔμελλεν ἐκεῖνος, ἀνδράποδον ἡδονῶν γυναικείων ὢν καὶ τῷ βορβόρῳ τῶν μυσαρῶν ἐγκυλιόμενος πρά ξεων, ἐκείνοις μᾶλλον διδόναι τὴν οἰκείαν γνώμην τοῖς θύραν αὐτῷ πρὸς τὰ πάθη πᾶσαν ἀνοίγουσιν, * Μεθοδίῳ τῷ πάσης ἡδονῆς πικρίαν ψυχόλεθρον στηλιτεύοντι; "Οπερ γὰρ Ευνόμιος ἐκεῖνος, ὁ τῆς τῶν ᾿Ανομίων ἄρξας αἱρέσεως, ἐξεῦρε πρὸς τὸ μα θητὰς ἐπισπᾶσθαι πλείονας, τοῦτο δὴ καὶ τὸ Φράγ γων ἔθνος ἀνόητον ἐπενόησε, τὸ τοῖς ἁμαρτάνουσι, φημί, πάντα συγχωρεῖν, ἀπόνως οὕτω καὶ ἀταλαιπώρως ὑπὲρ ἑνὸς τοῦ τοῖς ἑαυτῶν συντίθεσθαι δόγμασι, καὶ βίον ῥυπαρὸν ἐνδιδόναι ὑπὲρ τοῦ δόγμα στρεβλὸν κερδῆσαι, ὥσπερ ἂν εἴ τινες ἀλλήλοις ἀντιδιδοῖεν, ὁ μὲν κοπρίαν, ὁ δὲ βόρβορον, ἄξιοί τε τῶν τοιούτων ἐκεῖνοι θησαυρισμάτων τῆς πραγματείας, ἐν ᾗ καὶ τὸ ἐμπόρευμα ῥυπαρὸν καὶ τὸ ἀντάλλαγμα βδελυρόν. Ὑπὸ τούτων οὖν ὁ Σφεντόπλικος διαφθα ρεὶς τῶν πάντα χαριζομένων αὐτῷ, τοῖς Μεθοδίου λόγοις ἐλάχιστα προσεἶχε τὸν νοῦν, τοὐναντίον μὲν οὖν καὶ ὡς ἐχθρῷ προσεφέρετο. Βδέλυγμα γάρ, φησὶν, ἁμαρτωλῷ θεοσέβεια· καίτοι τί μὲν οὐκ ἔλεγεν ἱλαρόν, τί δὲ οὐκ ἠπείλει φοβερὸν ὁ μέγας τῷ ἄρχοντι; Τοῦτο μὲν ἀπὸ τῶν θείων Γραφῶν τὴν τοῦ δόγματος εἰσάγων ὀρθότητα, καὶ ταύταις προσέχειν ὡς τὴν ζωὴν προξενούσαις καὶ πηγαῖς οἴσαις τοῦ σωτηρίου διατασσόμενος. Ο τε γὰρ Κύριος ἐν τῇ ἐρεύνῃ τῶν Γραφῶν τὴν ζωὴν κεῖσθαι ἐδίδαξεν, Ησαΐας τε ἀντλεῖν ἡμῖν ὕδωρ οὐκ ἐκ τοῦ τῶν αἱρέσεων βορο βόρου, ἀλλ' ἐκ τῶν πηγῶν τοῦ σωτηρίου εντέλλεται, τοῦτο δὲ καὶ ἐκφοβῶν, ὡς, εἰ τοῖς αἱρετικοῖς προς θῆται, καὶ ἑαυτὸν διαφθερεί και πάντας τοὺς ὑπ' αὐτ τὸν, τοῖς ἐχθροῖς γινόμενος εὐεπιχείρητος καὶ εὐχείρωτος. Δυσσέβεια γὰρ κἂν πρὸς ὀλίγον ἀνθῇ, ἀλλὰ τῷ χρόνῳ περὶ αὐτὴν καταῤῥεῖ, ἵνα μὴ κακίαν εὐσε βεῖς μάθωσι, καὶ ταῦτα, ἔλεγε, μετὰ τὴν αὐτοῦ τε λευτὴν τῷ ἄρχοντι προσγενήσεται, ἅπερ οὖν καὶ κατὰ τὰς τοῦ Ἁγίου προῤῥήσεις γέγονε. Καὶ γὰρ ἕως μὲν Μεθόδιος ἐν τοῖς ζῶσιν ἐξεταζόμενος ἦν, οὔτε ὁ ἄρχων τὴν ὠδῖνα τῆς καρδίας ἐξέῤῥηξεν, ἀλλ᾽ εἶχε τὸν βασιλίσκον τοῖς ὠοῖς τῶν ἀσπίδων έγε κρυπτόμενόν τε καὶ ἐντρεφόμενον, οὔτε ἡ δίκη τὴν οἰκείαν ἐπήγαγε μάστιγα, ἀλλ᾽ εἶχε μὲν ἐντεταμέν νον τὸ τόξον καὶ τὴν ῥομφαίαν ἐστίλβου, οὔπω δὲ βέλος ἀπέστειλεν ἐν καρδίᾳ τοῦ ἐχθροῦ, οὐδὲ τὴν χεῖρα τῇ πληγῇ ἐπεστήριξεν. Ἐπεὶ δὲ ὅ τε Αγιος ἀπῆν καὶ ἡ κακία πᾶσα παρῆν, οὐκ ὑπὸ παραπετάσματι καὶ προσωπείῳ τὴν ἀσχημοσύνην καλύπτουσα, ἀλλὰ κατὰ τὴν τῆς πόρνης ὄψιν ἀναισχυντήσασα καὶ διωγμὸν κατὰ τῶν ὀρθοδόξων ἐγείρασα, τότε δὴ καὶ Θεὸς τὸν ἄρχοντα ποινηλατῶν οὐκ ἐνέλειψεν. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ὕστερον. VI. Tunc vero Methodius principi finem suum post tres dies futurum prædixit, frequentium adhortationum prædictionem hanc fulcimentum, uti go judico, faciens. Si enim prædictio impleta eum prophetam faciebat, cui futurorum prævisio a spiritu dala sit, manifestum erat dogma ab ipso prædicatum spirituale et a Deo inspiratum esse. Ϛ'. Τότε δὲ Μεθόδιος τῷ ἄρχοντι προεῖπε τὴν οἰκείαν τελευτὴν μετὰ τρεῖς ἐσομένην ἡμέρας, των συχνῶν παραινέσεων τὴν πρόῤῥησιν ταύτην βεβαίω σιν, ὡς ἐγὼ κρίνω, ποιούμενος. Εἰ γὰρ ἡ πρόβῥησις προφή την αὐτὸν ἐποίει εἰς ἔργον ἐκβᾶσα, καὶ τῶν μελλόντων τὴν προοψίαν λαχόντα τῷ Πνεύματι, πρόδηλον, ὡς καὶ τὸ παρὰ τούτου συνεργούμενον δή

VITA S CLEMENTIS BULGARLE ARCHIEP. γμα πνευματικὸν καὶ θεόπνευστον. Καὶ τοὺς ὁμιλητὰς Convocatosque discipulos, Pauli vel potius mei Jeαὐτοῦ συγκαλέσας μιμεῖται Παῦλον, μᾶλλον δὲ τὸν ἐμὸν Ἰησοῦν, καὶ τοῖς ἐξιτηρίοις αὐτοὺς παρακαλεί καὶ στηρίζει ρήμασι, καλόν γε κλῆρον τοῖς παισὶν ἐκεῖνος διατυπούμενος καὶ τῶν καμάτων ἐπάξιον ὧν Ανέσχετο, ἵνα τὴν τοιαύτην περιουσίαν ἑαυτῷ κτή σηται. Τίς ὁ κλῆρος, τάχα ποθεῖτε μαθεῖν· τὰ τοῦ Θεοῦ λόγια τὰ ἐπιθυμητὰ ὑπὲρ χρυσίον καὶ λίθον τίο μιον πολύν, καὶ ἡ σοφία, ἣν κρεῖττον ἐμπεπορεῦσθαι Η χρυσίου καὶ ἀργυρίου θησαυρούς. Οίδατε γάρ, φησὶν, ὦ σπλάγχνα ἐμὰ, τὴν τῶν αἱρετικῶν ἐν κακία δύναμιν, καὶ ὅπως δολοῦντες τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ πάντα τρόπον, τοὺς πλησίον ἀνατροπὴν θολερὰν που τίζειν σπουδάζουσι, δύο ταῦτα προσλαμβανόμενοι καὶ προσάγοντες, πιθανότητά τε καὶ αὐστηρότητα, τὴν μὲν τοῖς ἁπλουστέροις, τὴν δὲ τοῖς δειλοτέροις. 'Αλλ' ὑμῖν ἀμφοτέρωθεν καλῶς ἔχειν τὰς ψυχὰς ἐλε πίζω καὶ εὔχομαι. Οὔτε γὰρ πιθανότητι λόγων παρασυρήσεσθε καὶ διὰ τῆς κενῆς ἀπάτης συλαγωγηθή σεσθε· τεθεμελίωσθε γὰρ ἐπὶ τὴν τῆς ἀποστολικῆς ὁμολογίας καὶ διδασκαλίας πέτραν, ἐφ᾽ ἣν τῆς Ἐκκλη σίας ᾠκοδομημένης πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσουσι. Πιστὸς γάρ ἐστιν ὁ ἐπαγγειλάμενος, ούτε φοβερῷ τινι τοὺς τῶν καρδιῶν πύργους διασεισθήσεσθε ἐμάθετε γὰρ, Μὴ φοβεῖσθε ἀπὸ ὕψους ἡμέρας μηδὲ ἀπὸ τῶν ἀποκτεινόντων τὸ σῶμα, τὴν δὲ ψυχὴν μὴ δυναμένων κακῶσαι. Μᾶλλον μὲν οὖν τοὺς ἄλλους ἐπιστηρίζετε φυλάττειν τὴν παρακαταθήκην, ἣν παρὰ τῶν ἀποστόλων καὶ τῶν κατὰ καιροὺς Πατέ ρων ἐλάβομεν, ἣν ἀπαιτήσουσιν ἡμᾶς ἐν ἡμέρᾳ ἀνταποδόσεως. Ιδού, προείπον ὑμῖν καὶ ἁμαρτίας ενό τους διὰ τοῦ προειπεῖν ἐποίησα. Εἰ μὴ γὰρ ἦλθον, φησὶ, καὶ ἐλάλησα αὐτοῖς, ἁμαρτίαν οὐκ εἶχον. ᾿Αθῷός εἰμι ἐκ τοῦ αἵματος ὑμῶν· οὐ γὰρ ὑπεστει· λάμην τοῦ λαλῆσαι ὑμῖν, ἀλλὰ τῷ τοῦ σκοποῦ ἔργῳ κατὰ τὸν Ἰεζεκιήλ ἐπηγρύπνησα. Βλέπετε πως ἀκριβῶς περιπατεῖτε μὴ ὡς ἄσοφοι, ἀλλ' ὡς σοφοί, καὶ πάσῃ φυλακῇ τὰς ὑμῶν τε αὐτῶν καὶ τὰς τῶν ἀδελφῶν καρδίας τηρήσατε· ἐν μέσῳ γὰρ παγίδων διαβήσεσθε καὶ ἐπὶ ἐπάλξεων πόλεων περιπατήσετε. Καὶ γὰρ μετὰ τὴν ἐμὴν τελευτὴν εἰσελεύσονται καθ' ὑμῶν λύκοι βαρεῖς μὴ φειδόμενοι τοῦ ποιμνίου, τοῦ ἀποσπᾶν τὸν λαὸν ὀπίσω αὐτῶν· οἷς ἀντίστητε στε ρεοὶ τῇ πίστει, ὁ Παῦλος ὑμῖν ταῦτα δι᾿ ἐμοῦ διατί θεται. Ο δὲ ἐπὶ πάντα Θεὸς καὶ Πατὴρ καὶ ὁ ἐξ αὐτοῦ πρὸ αἰώνων γεννηθεὶς ἀπαθῶς Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον οδηγήσει ὑμᾶς εἰς πᾶσαν τὴν ἀλήθειαν, καὶ ἀμέμ στους παραστήσει εἰς καύχημα ἐμὸν εἰς ἡμέραν Χριστοῦ. Ταῦτα καὶ πλείω τούτων εἰπὼν τὸ πνεῦμα τοῖς δορυφορήσασιν αὐτὸν ἀγγέλοις καὶ ἐν πάσαις ταῖς ὁδοῖς φυλάξασιν ἄγειν δέδωκε, τέταρτον μὲν πρὸς τῷ εἰκοστῷ ἔτος τῇ ἀρχιερωσύνῃ ἐμπρέψας, πολλῷ δὲ μόχθῳ καὶ κόπῳ οὐ τὴν ἑαυτοῦ μόνον, ἀλλὰ καὶ τὴν τῶν ἄλλων σωτηρίαν κατεργασάμενος. Οὐ γὰρ ἐσκόπει τὸ ἑαυτοῦ, ἀλλὰ τὸ τῶν πολλῶν, ἵνα σω θώσι, καὶ νυκτὸς καὶ ἡμέρας τοῦτο ζῶν μόνον, δ τοὺς ἄλλους ὠφέλει· δηλοῖ δὲ καὶ τὸ πλῆθος τῶν τε * Matth. xv, 18. * Matth. x, 28. sus ad instar, ultimis verbis consolatur et confirmal, hæreditatem suis filiis satagens relinquere bonam dignamque laboribus quos pertulerat ad acquirendam sibi talem substantiam. Quæ hæreditas fortasse discere vultis? eloquia Dei, desiderabilia super aurum et lapidem pretiosum multum, et sapientia, cujus acquisitio auri et argenti thesau⚫ ris praestat. Videle, enim inquit, o viscera mea, quanta sit hæreticorum in malitia potestas, et quomodo verbum Dei omni modo adulterantes, ad hauriendam aquam turbidam ác cœnosam propinquos adducere conentur, duo hæc scientes et adbibentes, seductionem et violentiam, illam quidem simplicibus, hanc vero timidioribus reservantes. Vobis autem ut utrinque bene preparatas teneatis animas spero ac precor. Neque enim verborum seductione deviabitis nec vana fallacia deprædationem patiemini. Fundati enim estis super apostolica confessionis et prædicationis petra, in qua ædificatam adversus Ecclesiam portæ inferi non pravalebunt '; fidelis nanque est qui repromisit. Neque timore aliquo cordiu» arces concuti sinetis; didicistis enim: Nolite Limere neque ab altitudine diei, neque ab iis qui occidunt corpus, animam vero non possunt lædere*. Potius igitur alios confirmate ad custodiendum depositum, quod ab apostolis et a Patribus juxta tempora accepimus, quodque a nobis in die redditionis reposcent. Ecce prædixi vobis et hac prædictione vos peccato obnoxios feci: Si enim non venissem, inquit, nec locutus fuissen eis, peccatuin non haberent. Purus sum a sanguine vestro; non enim abstinui quin loquerer vobis, et juxta Ezechielem adl speculæ opera: evigilavi. Videte quomodo recte ambuletis non sicut imprudentes, sed sicut prudentes, et omni custodia corda vestra fratrumque animos servetis. In medio enim insi. diarum pertransietis et super mœnium pinnas ambulabitis. Nam post meam mortem irruent in vos lupi rapaces, gregi non parcentes, conantesque populum post se attrahere; quibus resistite fortes in fide; per me Paulus vobis ista præscribit. Sed super omnia Deus et Pater, et ex ipso ante saecula impassibiliter genitus Filius, et Spiritus sanctus ex Patre procedens, diriget vos in omnein veritatem irreprehensibilesque perferet in gloriam meam in diem Christi. Hæc et his plura dicens spiritum angelis ipsum stipantibus et in omnibus viis custodientibus ducendum tradidit, postquam quatuor et viginti annos in episcopatu refulsit, multo labore et ærumnia non solum suam, sed et aliorum salutem operatus. Non enim sua spectabat, sed multorum, ut salvarentur, et nocte ac die ad hoc tantum vivebat ut aliis utilis esset. Hoc etiam ostendit multitudo presbyterorum, diaconorum et subdiaconorum, quos moriens numero ducentos in finibus suæ Ecclesiæ reliquit. η

forro si solum in gradibus sanctuarii tot erant, πρεσβυτέρων καὶ διακόνων καὶ ὑποδιακόνων, ος τεquanta fuerit laicorum multitudo conjiciamus. Tenebat autem horum primas Gorasdus, quem jam supra præcipuis Methodii discipulis adanmeravimus, quique ab ipso sancto, finis sui conscio, archiepiscopus Moravi renuntiatus est. λευτῶν διακοσίους τῇ ἐνορίᾳ τῆς οἰκείας εκκλησίας ἐγκατέλιπεν. Εἰ γὰρ οἱ τοῦ βήματος μόνοι τοσούτοι, πόσον εἶναι τῶν λαϊκῶν τὸ πλῆθος εἰκάσωμεν. Εφέρετο δὲ ἄρα τούτων τὴν πρώτην Γοράσδος, ἂν καὶ προφθάσας ὁ λόγος ἐν τοῖς μάλιστα τῶν Μεθοδίου ὁμιλητῶν ἀπηρίθμησεν, ὃς καὶ ἀρχιεπίσκοπος Μοράβου παρ' αὐτοῦ τοῦ Ἁγίου τὰ τελευταία γνόντος ἀνακεκήρυκτο. VII. Non tulit autem audacissima hæreticorum multitudo Methodium habere etiam post morteın vivum propugnatorein: sed venite, inquiunt, Gorasdo insidiemur, eumque opprimamus; abhorret enim a nobis hujus vita, dissimilesque sunt vie ejus, et exprobrat nobis delicta, et si vivere iste permitteretur, nobis revivisceret Methodius. Hunc ergo ab episcopali dignitate removent, et Vichnicum quemdam, hærescos mero inebriatum aliosque inebriare valentem, quem propterea Methodius unaque chorum cum ipso insanientium, anatheanatis Satana tradiderat, istum, o labores agonesque Methodii, et Trinitas speciales infundens qualitates! in sedem episcopalem evehunt, aut potius sedem per hunc devehunt, et quantum per Methodium illustris erat et plerisque fulgentior, tantum per Vichnicum dedecoris profundo subjicitur. VHI. Ille tamen episcopatum ipsi minime competenten sic illegitime occupavit, assumens sibi honorem, rapto exercito, et a Deo vocatum vio- .entia criminosi brachii propulsans. Caput vere tollit hæresis et adversus orthodoxam discipulorum Methodii multitudinem superbit. Et tumultuantes fdelibusque insurgentes, Quare, inquiunt, adhuc Methodii verbis fœtidis et mortuis libentius adhæretis quam viventi archiepiscopo, et non confitemini ex Patre Filium genitum et ex Filio Spiritum procedentem? Hi vero per Goragdum et Clementem dixerunt: Quod Methodius quidem adhuc vivat, hoc a Domino certe didicimus, tum in ipsum credentem, etsi mortuus sit, victurum asserente, tum Deum Abraham, Isaac et Jacob ut viventibus et non mortuis dicendum esse docente. Unde igitur erramus, si magistrum in Deo viventem habemus, spiritualiter nobis conviventem et colloquentem, nosque contra vos confirmantem? Ζ΄. Ἀλλὰ γὰρ οὐκ ἤνεγκεν ἡ πάντολμος πληθύς τῶν αἱρετικῶν τὸν Μεθόδιον ἔχειν καὶ μετὰ θάνα τον ζῶντα ἀντίμαχον· ἀλλά, Δεῦτε, εἰπόντες, Γοράστον καταδυναστεύσωμέν τε καὶ ἐνεδρεύσωμεν· ἀνόμοιος γάρ ἐστιν ἡμῖν ὁ βίος αὐτοῦ, καὶ παρηλ λαγμέναι αἱ τρίβοι αὐτοῦ, καὶ ὀνειδίζει ἡμῖν ἁμαρ τήματα, καὶ εἰ ζῇν οὗτος ἐαθείη, ἀναβιῴη ἂν ἡμῖν ὁ Μεθόδιος· τοῦτον μὲν τῆς ἐπισκοπικῆς ἀρχῆς παραλύουσι, Βιχνίκον δέ τινα τοῦ τῆς αἱρέσεως ἀκράτου μεθυσθέντα καὶ τοὺς ἄλλους μεθύσκειν δυνάμενον, καὶ μέντοι διὰ τοῦτο παρὰ τοῦ Μεθοδίου τῷ τοῦ ἀναθέματος Σατανᾷ παραδοθέντος μετὰ τοῦ θιάσου τῶν σὺν αὐτῷ μαινομένων, τοῦτον, ὦ πόνοι καὶ ἀγῶνες τοῦ Μεθοδίου καὶ Τριὰς συγχεομένη τὰς ἰδιότητας, ἐπὶ τὸν θρόνον ἀνάγουσι, μᾶλλον δὲ τὸν θρόνον διὰ τοῦτον κατάγουσι, καὶ ὅσον διὰ Μεθόδιον ἔνδοξος ἦν καὶ τῶν πολλῶν προφαινόμενος, τοσοῦτον διὰ Βιχν κον τῇ τῆς ἀδοξίας κοιλάδι ἐπικλινόμενος. Η΄. ᾿Αλλ' ὁ μὲν οὕτω τῆς ἐπισκοπῆς παρανόμως καὶ μηδὲν αὐτῷ προσῆκον ἑδράξατο, ἑαυτῷ λαβὼν τὴν τιμὴν καὶ ἁρπαγμὸν ἡγησάμενος, τὸν δὲ ὑπὸ Θεοῦ κληθέντα τυραννίδι βραχίονος ἁμαρτωλοῦ παραγκωνισάμενος. Κεφαλὴν δὲ ἡ αἵρεσις αἴρει, καὶ κατὰ τῆς ὀρθοδοξούσης πληθύος τῶν Μεθοδίου μαθητῶν γαυριᾷ· καὶ δὴ θορυβήσαντες καὶ τοῖς πιστούς ἐπαναστάντες, Διά τί, φασίν, ἔτι τοῖς Μεθοδίου 26γοις τοῖς ὁδωδόσι καὶ νεκροῖς εὐνούστερον προςδιάκεισθε, ἀλλὰ μὴ τῷ ζῶντι ἀρχιεπισκόπῳ συν ίστασθε, καὶ ὁμολογεῖτε ἐκ Πατρός Υιόν γεννηθέντα καὶ ἐξ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἐκπορευόμενον; Οἱ δὲ διὰ Γοράσδου καὶ Κλήμεντος ἔφασαν· Οτι μὲν Μεθόδιος ἔτι ζῇ, ἐκ τοῦ Κυρίου πάντως εμάθομεν, ποτὲ μὲν τὸν εἰς αὐτὸν πιστεύσαντα κἂν ἀποθάνῃ ζήσεσθαι φάσκοντος, ποτὲ δὲ διδάσκοντος τὸν Θεὸν τῷ ᾽Αβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακὼβ ὡς ζῶσιν, ἀλλ' οὐ νεκροῖς ἐπι· λέγεσθαι. Τί γοῦν ἁμαρτάνομεν, εἰ τὸν ἐν Θεῷ ζῶντα διδάσκαλον ἔχομεν, πνευματικῶς ἡμῖν συνόντα καὶ Hanc autem novam vestram fidem, nec Scriptura: συλλαλοῦντα καὶ καθ' ὑμῶν συνεπιῤῥωννύοντα; Τὴν testimonio qualitercunque comprobatam, nec a sanctis Patribus stabilitam invenientes, ne nos anathemati subjiciamus veremur, Paulo non ambigue clamante: Si quis vobis evangelizat præter id quod accepistis, anathema sit. Nos enim Filii Spiritum, utpote Spiritum vitæ et veritatis, quæ est Filius, mentemque Christi Spiritum credimus; hunc autem ex Filio procedentem nec didicimus nec discemus, nec fidem negabimus, pejores infdelibus facti, non certe, per Spiritus sancti gratia sanctificationem; imo ex Patre procedere Spiritum genitoremque Filii esse istius principium ac pro- * Galat. 1, 8. δὲ καινὴν ταύτην πίστιν ἡμῶν οὔτε ὑπὸ Γραφῆς μαρτυρουμένην οιασοῦν εὑρόντες οὔθ᾽ ὑπὸ Πατέρων ἁγίων συντεθειμένην, ὀκνοῦμεν ὑποβαλεῖν ἑαυτοὺς ἀναθέματι, τοῦ Παύλου διαῤῥήδην βοῶντος· Εἰ τις ὑμᾶς εὐαγγελίζεται παρ' 8 παρελάβετε, ἀνάθεμα ἔστω. Ἡμεῖς γὰρ Πνεῦμα μὲν Υἱοῦ, ἐπεὶ καὶ Πνεῦμα ζωῆς καὶ ἀληθείας, ἃ ὁ Υἱὸς, καὶ νοῦν Χριστοῦ τὸ Πνεῦμα πιστεύομεν, ἐξ Υἱοῦ δὲ τοῦτο προερ χόμενον οὔτε μεμαθήκαμεν, οὔτε μαθησόμεθα, οὔτε τὴν πίστιν ἀρνησόμεθα, καὶ χείρονες ἀπίστων ἐσόμεθα, οὐ μὰ τὸν ἁγιασμὸν τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος χάριτος, ἀλλ' ἐκ Πατρὸς μὲν προϊέναι τὸ Πνεῦμα

VITA S. CLEMENTIS BULGARIE ARCHIEP. καὶ εἶναι τούτου αἴτιον καὶ προβολέα τὸν τοῦ Υἱοῦ ductorem credidimus; illum etiam esse Filii pro- prium et semper ab ipso ad dignos mitti; aliud antèm esse procedere atque aliud mitti; illud quidem ad expositionem mysterii, quomodo sit pertinere Spiritus, siquidem, quemadmodum Filius est ex Patre genitus, ita et Spiritus procedens; missionem vero, quomodo sit natura, non demonstrare, sed ditatoris dispensatorisque actionem ostendere. Utque rem, sicut licet, illustremns exemplo; puta quemdam regem ex suis thesauris divitias multas expandentem, ejus autem filium sic eas accipientem, ut ipsius sit proprium eas habere distribuereque placentibus ipsi Rex est Pater; divitiæ, ut figurate loquar, est Spiritus ineffabilibus ex thesauris Patris depromptus; γεννήτορα πεπιστεύκαμεν· εἶναι δὲ καὶ τοῦ Υἱοῦ οἰκεῖον καὶ δι' αὐτοῦ χορηγεῖσθαι τοῖς ἀξίοις ἑκά· στοτε· ἕτερον δὲ τὸ ἐκπορεύεσθαι, καὶ ἕτερον τὸ χορηγεῖσθαι· τὸ μὲν γὰρ τοῦ πῶς εἶναι τὸ Πνεῦμα ἐκφαντορικὸν, ὡς γὰρ ὁ Υἱός ἐστιν ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννητὸς, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκπορευτόν· τὸ δὲ χορηγεῖσθαι οὐ τὸ πῶς εἶναι δηλοῖ, ἀλλὰ πλουτισμὸν ἐνδείκνυται καὶ διάδοσιν. Καὶ ἵνα παραδείγματί τινι τὸν λόγον, ὡς ἐγχωρεῖ, φωτίσωμεν, ἐννόησόν μοι βασιλέα τινὰ πλοῦτον μάλα πολὺν ἐκ τῶν οἰκείων θησαυρών προβαλλόμενον, τοῦτον δὲ τὸν υἱὸν παραλαβόντα οἰκεῖόν τε αὐτοῦ ἔχειν καὶ διανέμειν τοῖς εὐαρεστοῦσιν αὐτῷ· βασιλεὺς ὁ Πατήρ· πλοῦτος, ὡς ἐν εἰκόνι φάναι, τὸ Πνεῦμα ἐκ τῶν τοῦ Πατρὸς ἁῤῥή. των θησαυρῶν προβληθέν· υἱὸς βασιλέως ὁ τοῦ Πα- β flius regis cst Patris Filius, cujus est Spiritus τρὸς Υἱὸς, οὗ τὸ Πνεῦμα, καὶ δι' οὗ χορηγείται. Ορᾶτε τὸ Πνεῦμα, πῶς ἡμεῖς οἴδαμεν, οὐ προερχόμενον, δι' Υἱοῦ δὲ χορηγούμενον. Εἰ δὲ τὸ ἐμφυσῆσαι τὸν Υἱὸν τοῖς ἀποστόλοις καὶ εἰπεῖν, Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον, τοῦτό σε ταράττει, παχέως τοῖς Εὐ αγγελίοις ὠμίλησας. Χάρισμα γὰρ τοῖς ἀποστόλοις ἐν τῶν τοῦ Πνεύματος δέδωκε, τὸ τῆς ἀφέσεως τῶν ἁμαρτιῶν, ὡς δηλοῖ τοῖς ἑξῆς· πνεύματα δὲ τὰς Ενεργείας τοῦ Πνεύματος καὶ τῷ Ησαΐᾳ φίλον και λεῖν· ἀλλ᾽ οὐκ αὐτὸ τὸ Πνεῦμα τηνικαῦτα τοῖς μαθηταῖς ἐχαρίσατο. Δῆλον δέ· καὶ γὰρ, εἰ τότε τὸ Πνεῦμα δέδωκεν, ή περισσή λοιπὸν ἡ ἐν τῇ πεντηκοστῇ τούτου κάθοδος, ἢ ἄλλου πνεύματος, εἰ μὴ περ ισσή. Ποῖον οὖν τοῦτο; Ὡς εἶχεν ἡ Ἐκκλησία, ἐν ἅγιον πρεσβεύουσα φαίνεται. Εἰ δὲ δύο εἶεν, ὁπότερον οὖν τούτων οὐχ ἅγιον; Εἰ τοίνυν τὸ ἅγιον διὰ τοῦ ἐμφυσή ματος, καὶ ὁ Κύριος δέδωκεν αὐτὸ ἐκεῖνο, ἀλλ' οὐχ ἓν πνευματικὸν χάρισμα, τὸ κατελθὸν ἐν τῇ πεντηκο στῇ, δῆλον ὡς οὐχ ἅγιον· ἀλλ᾽ εἰς Κεφαλὰς ὑμῶν τὸ βλάσφημον τράποιτο. Δύο δὲ ποιοῦντες ὑμεῖς ἀρε χὰς, τοῦ μὲν Υἱοῦ τὸν Πατέρα, τοῦ δὲ Πνεύματος τὸν Υἱόν, ἄλλην τινὰ μανίαν μανιχαϊκὴν μαίνεσθε. Ἡμῖν δὲ εἰς μὲν Θεὸς, μία δὲ τῶν ἐξ αὐτοῦ ἀρχὴ, ὁ Ματήρ· τοῦ μὲν Υἱοῦ Πατήρ, τοῦ δὲ Πνεύματος προς βολεύς· ὥσπερ οὖν καὶ εἰς ἥλιος ἀρχὴ τῆς τε ἀκτί νος καὶ τῆς λάμψεως εἴτε θάλψεως. Τῇ τοίνυν ἀκτῖνι καὶ ἡ λάμψις σύνεστι εἴτε θάλψις, ὥσπερ καὶ τῷ Υἱῷ τὸ Πνεῦμα, καὶ τῆς ἀκτῖνος ἡ λάμψις ἐστὶν, ὥσπερ τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ· ἄμφω μέντοι ἐκ μιᾶς ἀρχῆς. Καὶ ὥσπερ ἐν τῷ ὑποδείγματι διὰ τῆς ἀκτῖνος ἡ λάμψις ήτοι θάλψις τῷ σωματικῷ κόσμῳ δί δοται, οὕτω διὰ τοῦ Υἱοῦ χορηγείται τῇ νοητῇ κτί σει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐπὶ πᾶσιν. Εἰ μὲν ὡς Μανι χαῖοι τὸ κατὰ Θωμᾶν Εὐαγγέλιον, οὕτως ὑμεῖς ἄλλο προενεγκεῖν ἔχετε τὴν τοιαύτην περί τοῦ Πνεύματος διδασκαλίαν εἰσηγησάμενον, δείξατε τοῦτο κεκανονισμένον, καὶ σιωπήσομεν, μᾶλλον δὲ καὶ ὡς εὐεργέτας τιμήσομεν. Εἰδὲ τέσσαρσι μὲν ἀρχαῖς ὁ τῆς Ἐκκλη σίας παράδεισος ἐκ μιᾶς πηγῆς χεομέναις ποτί ζεται, Ματθαίῳ, Μάρκῳ, Λουκᾷ καὶ Ἰωάννῃ, οἶμαι, συνήκατε. Ο δε πέμπτον εἰσάγων εὐαγγέλιον τρισ. κατάρατος· Ιωάννης δὲ ἡμῖν τὸν Υἱὸν παρεισ άγει λέγοντα τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ὅ παρὰ τοῦ et et per quem mittitur. Videtis Spiritum, sicut nos cognoscimus, non ex Filio procedere, sed ab ipso mitti. Si vero quod Filius insumaverit super apostolos et dixerit: Accipite Spiritum sanctum, hoc te conturbat, evangeliis crasse assuevisti. Unum quippe ex Spiritus sancti nuneribus dedit apostolis, donum remittendi peccata, ut ex sequentibus patet: Spiritus auten vocare virtutes Spiritus sancti Isaiæ quoque solemne est: sed non ipsum Spiritum tune discipulis gratificatus est. Hoc est evidens; namque, si tune Spiritum dedit, vel posthac supervacua fuit in die Pentecostes ejus descensio, vel si non supervacua, alius fuit Spiritus. Quisnam igitur iste? Sicut tenuit Ec G clesia, scitur unum sanctum esse venerata. Si vero duo essent, uter igitur eorum non esset sanctus? Si sanctus fuit ille per insulationem, illum ipsum; non autem unum spirituale charisma. Dominus dedit, istum qui venit in die Pentecostes non esse sanctum patet. Ast in capita vestra blasphemia convertatur. Vos autem duo facientes principia; Filii quidem Patrem, Spiritus vero Filium, aliam insaniam quæ est Manichæorum insanitis. Nobis unus Deus, et eorum qui de ipso sunt unum principium, Pater; pater quidem Filii, productor autem spiritus, quemadmodum et unus sol est principium radii et luminis aut caloris. Una porro cum radio lux sive calor constat, sicut cum Filio Spiritus; radiique lux est, sicut Spiritus Filii. Verumtamen anibo sunt ex uno principio. Et sicut in exemplo per radium lux aut calor corporali mundo datur, sic per Filium intellectuali creaturæ Spiritus super omnia sanctus tribuitur. Quod si velut Manichæi secundum Thomam Evangelium, ita vos aliud proferre habetis hanc de Spiritu sancto doctrinam introducens, illud ostendite canonicum et silebimus, imo tanquam benefactores vos æstimabimus. Si vero quatuor fluminibus ex uno fonte scaturientibus Ecclesiæ paradisus irrigatur, Matthæo, dico, Marco, Luca et Joanne, hoc, puto, novistis: ille autem qui quintum introducit evangelium, exsecrabilis est. Joannes nobis Filium exbibet loquentem de Spiritu veritatis, qui a Patre

procedit. Cessate gladium deligere contra vos magis Πατρός εκπορεύεται. Παύσασθε καθ' ἑαυτῶν πη renitentem; cessate contra Filium Dei, magnum evangelistam, ex quo et per quem et in quem Aotum Evangelium, pugnare, et absque Spiritu ea quæ sunt Spiritus dogmatizare, vel potius contraria Spiritui susurrare. IX. Hæc cum ferre nequirent qui Vichnici partes tenebant, aures continentes, velut qui Stephanum, nobilem Verbi martyrem, olim lapidabant, et hoc solum bene agentes, utpote qui talia andire non erant digni, tumultuari omniaque miscere caperunt, et parum abfuit, quin manus consererent cum orthodoxis linguæ defessa vim adjungentes manum sociam. Tandem præcipites ad ultimum venere refugium suum; ad sordidum Sphendopliγνύντες τὸ ξίφος εντατικώτερον, παύσασθε τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ, τῷ μεγάλῳ εὐαγγελιστῇ, καὶ ἐξ οὗ καὶ δι᾽ οὗ καὶ εἰς ὃν Εὐαγγέλιον πᾶν, μαχόμενοι και χωρίς τοῦ Πνεύματος τὰ περὶ τοῦ Πνεύματος δογματίζοντες, μᾶλλον δὲ τῷ ἐναντίῳ ὑποφθεγγόμενοι πνεύματι. Θ'. Ἐπὶ τούτοις οὐκ ἐνεγκόντες, οἱ τοῦ Βιχνίκου στασιῶται, τὰ ὦτα συσχόντες, καθάπερ οἱ Στέφανον πάλαι λιθοβολοῦντες τὸν τοῦ Λόγου γενναίον μάρ τυρα, καὶ τοῦτο μόνον καλῶς ποιοῦντες ὡς οὐκ ἄξιος τούτων ἀκούειν, θορυβεῖν καὶ πάντα συγχεῖν ἐπ εβάλλοντο, καὶ μικροῦ μὲν καὶ εἰς χεῖρας ἦλθον τοῖς ὀρθοδόξοις, τῇ γλώττῃ καταπονηθείσῃ τὴν χεῖρα δια δόντες σύμμαχον. Τέλος δ' οὖν ἀποπηδήσαντες ἐπὶ τὴν τελευταίαν ἦλθον καταφυγὴν αὐτῶν τὸν κονιορτών cum; et, calumniantur orthodoxos, ut rebus novis Σφεντόπλικον, καὶ διαβάλλουσι μὲν τοὺς ὀρθοδόξους studentes, et contra potestatem ipsius insurrecluros, nisi de dogmate principi consentiant: quod enim sensu, etiam actu pugnal. Ille, convocatis Methodii discipulis, Quid, inquit, hoc schisma apud vos agitatur, et quotidie alii aliis hostiliter congredimini? Nonne omnes fratres estis, nonne omnes ex christianorum parte? Cur igitur nou estis unanimes in fide, nec in unitate servanda studiosi? Hi vero, quasi ore usi Gorasdo et Clemente, qui in oratione tenenda duces erant, Oporteret quidem de istis, inquiunt, o princeps, longos habere sermones: non enim de minimis nec circa miuia nobis periculum imminet, sed de dogmate Ecclesiæ ad beatam Trinitatem attimente, et circa animam, quod omnium nobis est maxime proprium. Cum autem litterarum imperitia longiores aut graviores audire sermones tibi non permittit, simplex erit interrogationi tɩmæ nostra responsio: Separamur quidem, quia Dominus venit mittere gladium et melius a pejore secernere, et David audimus odientem eos qui Dominum oderint, valde autem amicos Christi honorantem. Christianos vero reputare non possimus eos qui non recipiunt Evangelium: ibi enim uno de Trinitate, Filio Dei, dicente, Spiritum veritatis, qui a Patre procedit, isti dicunt ex Filio processisse Spiritum. Si tamen hoc verum esset, quid prohibuit Dominum, quominus diceret, Spiritum veritatis, qui a me procedit? Unum est hoc: secundum autem pontificum ex universo orbe coadunatorum Constantinopoli secunda synodus de sancto Spiritu declaravit, utpote quæ ideo congregaretur, ut hæresim Macedonii, numen Spiritus facessentis, condemnaret: exposuit fidei symbolum quod ad evertendum in Nicæna synodo præscriptum non vergebat; sed quod ista reliquerat, qualiter quæstiones de Spiritu nondum agitatæ, haec complevit; et filia quod matri defuerat, resarsit. Videamus igitur ex hoc symbolo, quod et tu, princeps, in Ecclesia, ex græcis libris versum, quotidie recitas, quid potius de Spiritu credendum, num ex Filio, an ex Patre procedentem? Quomodo ergo concineremus eis qui præter Evangelium ὡς νεώτερα φρονοῦντας, καὶ κατὰ τῆς ἀρχῆς αὐτ τοῦ κινηθησομένους ἂν, εἰ μὴ περὶ τὸ δόγμα τῷ ἄρχοντι συμφωνήσαιεν. Τὸ γὰρ ἀντίδοξον καὶ ἀντίμαχον. Ὁ δὲ τοὺς τοῦ Μεθοδίου προσκαλεσάμενος, Τί, φησί, τοῦτο τὸ σχίσμα ἐν ὑμῖν πολιτεύεται, καὶ καθ' ἑκάστην ἀλλήλοις πολεμίως συμπλέκεσθε; Οὐκ ἀδελφοὶ πάντες ἐστὲ, οὐ τῆς χριστιανών μερίδος: Διὰ τί οὖν μὴ συμφρονεῖτε ἀλλήλοις, μηδὲ τὴν ἕνω σιν ἐπισπεύδετε; Οἱ δὲ, ὅσα στόματι Γοράσδῳ καὶ Κλήμεντι χρώμενοι (οὗτοι γὰρ ἦσαν οἱ τοῦ λόγου ἡγούμενοι), Εδει μὲν περὶ τούτων, ἔφασαν, ὦ ἄρχον, μακροὺς ἡμᾶς ποιεῖσθαι τοὺς λόγους. Οὐ γὰρ περὶ ἐλαχίστων, οὐδὲ περὶ τὰ ἐλάχιστα ἡμῖν ὁ κίνδυνος ἵσταται, ἀλλὰ περὶ δόγματος μὲν ἐκκλησιαστικού τοῦ περὶ τῆς μακαρίας Τριάδος, περὶ δὲ ψυχήν, τὸ πάντων ἡμῖν οἰκειότατον. Ἐπεὶ δέ σοι τὸ τῶν γραφῶν ἀνομίλητον μακροτέρων λόγων ή βαθυτέρων ἀκούειν οὐ δίδωσιν, ἁπλοῦς ἡμῖν ὁ πρὸς τὴν σὴν ἐρώ τησιν λόγο;, ὅτι σχιζόμεθα μὲν, ἐπειδὴ καὶ ὁ Κύ ριος μάχαιραν ἦλθε βαλεῖν καὶ διχάσαι τὸ κρεῖττον ἀπὸ τοῦ χείρονος, καὶ τοῦ Δαβὶδ ἀκούομεν μισοῦντος τοὺς μισοῦντας τὸν Κύριον, λίαν δὲ τιμῶντος τοὺς φίλους Χριστοῦ· χριστιανοὺς δὲ οὐκ ἄν ποτε ἡμεῖς θείημεν τοὺς μὴ παραδεχομένους τὸ Εὐαγγέλιον. Ἐκεῖ γὰρ τοῦ ἑνὸς τῆς Τριάδος, Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, εἰπόντος, Τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, δ παρὰ τοῦ Παν τρὸς ἐκπορεύεται, οὗτοι φασὶν ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπεπορεῦσθαι τὸ Πνεῦμα. Καίτοι πάντως εἰ τοῦτ᾽ ἦν, τί τὸ κωλύον τὸν Κύριον εἰπεῖν· Τὸ Πνεῦμα τῆς ἀλη θείας, δ παρ' ἐμοῦ ἐκπορεύεται; ἂν μὲν οὖν τοῦτο· τὸ δεύτερον δὲ ἡ ἐν Κωνσταντίνου πόλει δευτέρα τῶν ἐκ πάσης τῆς οἰκουμένης αθροισθέντων ἀρχιερέων σύνοδος περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἀπεφήνατο, ἐπεὶ καὶ τούτου χάριν συνήθροιστο ἐπὶ καθαιρέσει τοῦ πνευματομάχου Μακεδονίου· ἐξέθετό τε πίστεως σύμβολον οὐκ ἐπ' ἀνατροπῇ τοῦ ὑπὸ τῆς ἐν Νικαία συνόδου τεθεσπισμένου, ἀλλ' ὅπερ ἐκείνη ἐνέλιπεν, οἷα δὴ μὴ κινηθέντων τότε τῶν περὶ τοῦ Πνεύματος ζητημάτων, τοῦτο αὕτη ἀναπληροῦσα καὶ σώζουσα τὸ τῆς μητρὸς ἡ θυγάτηρ ὑστέρημα. Ιδωμεν οὖν ἐν τούτῳ τῷ συμβόλῳ, ὅ καί᾽ ἑκάστην ἐπ' Ἐκκλησία, ἐκφωνείς, ὦ ἄρχον, καὶ σὺ, ἐκ τῶν γραικικῶν βιβλίων μεταληφθέν, πότερον πιστεύειν εἰς Πνεῦμα τὸ ἐπ

VITA S. CLEMENTIS BULGARIA ARCHIEP. contradicunt, eis qui de terra contra divinitus inspiratos loquuntur? Quæ communio luci ad tenebras? inquit divinus Apostolus. Si igitur opiniones niutent, et cum Evangelio Patribusque stare velint, ad eos ut fratres curremus, eosque stricte amplexabimur. Si vero unum præceptorem nostrum Christum abnegantes, post cogitatum suum abeunt, et in ratiocinationibus suis frustra permaneant, nos ab istis præceptoribus dogma de Trinitate discere ægre consentiremus. Hæc orthodoxorum multitudo, Gorasdo et Clemente advocatis usa. προηγόροις Γοράσοῳ καὶ Κλήμεντι χρώμενοι. τοῦ Υἱοῦ ἐκπορευόμενον, ἢ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁμολο- sentiunt, eis qui de Spiritu Patrum expositionem γούμενον; Πῶς τοίνυν συμφωνήσομεν τοῖς παρὰ τὸ Εὐαγγέλιον φρονοῦσι καὶ τὴν μετὰ τοῦ Πνεύματος τῶν Πατέρων ἔκθεσιν, τοῖς ἀπὸ γῆς φωνοῦσι κατά τὰς ἐγγαστριμύθους; τίς κοινωνία φωτὶ πρὸς σκότος; φησὶν ὁ θεῖος ᾿Απόστολος. Εἰ μὲν οὖν μεταβαλοῦνται τὰς γνώμας καὶ μετὰ τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τῶν Πατέρων στήσονται, ὡς ἀδελφοῖς προσδραμοῦ. μεν καὶ περιπλακησόμεθα καὶ περιπτυξόμεθα. Εἰ δὲ τὸν ἕνα καθηγητὴν ἡμῶν τὸν Χριστὸν ἀποποιούμενοι ὀπίσω τῆς διανοίας αὐτῶν πορεύονται καὶ ἐν τοῖς διαλογισμοῖς αὐτῶν ματαιοῦνται, σχολῇ γ᾽ ἂν ἡμεῖς ὑπ' αὐτοῖς καθηγηταῖς τὸ περὶ τῆς Τριάδος δόγμα μαθεῖν δεξαίμεθα. Ταῦτα ἡ περὶ τοὺς ὀρθοδόξους πληθύς, Ι'. Ο δὲ ἄρχων μόλις μὲν συνῆκεν ὀλίγα τινὰ τῶν λεχθέντων· ἦν γὰρ παντάπασι γνῶναί τι τῶν θείων ἠλιθιώτατος, ἅμα μὲν ὡς ἀνηγμένος βαρβαρικώτερον καὶ συνόλως εἰπεῖν ἀλογώτερον, ἅμα δὲ καὶ τὸν νοῦν ὑπὸ τῆς μιαρᾶς ἡδονῆς παρασεσυλημένος, ὡς εἴρηται. Πῶς γὰρ καὶ ἔμελλε τοῖς περὶ Τριάδος λόγοις ἐμβῆναι ἄνθρωπος, πάμπολυ τοῦ τῆς σωφρο σύνης ἀπέχων ἁγιασμοῦ, οὗ χωρὶς οὐδεὶς τὸν Κύριον ὄψεται; Ὑπὸ δὲ τῶν αἱρετικῶν προβιβασθείς (ἦν γὰρ ὅλως αὐτοῖς προσκείμενος) τοιάνδε τοῖς ὀρθοδόξοις ἀπόφασιν δέδωκεν· Ἐγὼ μὲν ἐμαυτῷ πολὺν τὸν Ιδιωτισμὸν σύνοιδα, καὶ ἁπλοῦς εἰμι τὰ δογματικά καὶ τί γὰρ ἡ ἀγράμματος; Τοῦ μέντοι Χριστιανι σμοῦ μεταποιοῦμαι τε καὶ μεταποιήσομαι· ἀμφιβολίας δὲ τοιαύτας, οἵας ἀνεγείρετε, λύειν οὐχ ἱκανὸς ἐγὼ διὰ λόγων, οὐδὲ διακρίνειν ὀρθοδόξου ψευδοδι δάσκαλον. Ὡς οὖν χριστιανὸς δικάσω ὑμῖν· ἀμέλει καὶ περὶ τούτου τοῦ δόγματος ἀποφαίνομαι ὡς καὶ περὶ τῶν ἄλλων ἀποφαίνεσθαι εἴθισμαι· ὃς ἂν παριών πρῶτος ὁμόσειεν, ὡς καλῶς καὶ ὀρθοδόξως πιστεύει, τοῦτον εἶναι τὸν κατὰ τὴν ἐμὴν κρίσιν μηδέν τι τοῦ ἀκριβοῦς περὶ τὴν πίστιν σφαλλόμενον, τούτῳ καὶ τὴν Ἐκκλησίαν παραδώσω καὶ τὸ τῆς Ἐκκλησίας ἐπιδώσω κατὰ τὸ εἰκὸς πρεσβυτέριον. ἀμφιΙΑ΄. Οἱ τοίνυν Φράγγοι, προθυμότατα περὶ τὸν ὅρκον διατεθέντες, οὐδὲ τὸ τέλος τῆς τοῦ ἄρχοντος ἀναμείναντες ἀποφάσεως, ὤμοσαν καὶ ἔστησαν τὴν κακοδοξίαν αὐτῶν, ἀνοήτῳ κρίσει πέρας ἐπιθέντες κατάλληλον. Παρὰ τοιούτοις κριταῖς ἡ αἵρεσις κατὰ τῆς ὀρθοδοξίας ἐστεφανώσατο, καὶ πᾶσαν ἔσχεν ἐξουσίαν ἄγειν και φέρειν τοὺς Χριστοῦ γνησίους δού λους καὶ τῆς πίστεως φύλακας. Εἰ γάρ τις, φησί, φωραθείη μὴ πιστεύων κατὰ τὴν τῶν Φράγγων ἔκ· Θεσιν, αὐτοῖς ἐκείνοις παραδοθήσεται χρησομένοις δ τι καὶ βούλονται. Τὰ ἐπὶ τούτοις τίς ἂν ἐκδιηγήσαιτο λόγος, ὅσα κακία, λαβομένη δυναστείας, εἰργάσατο; Πῦρ ἀτεχνῶς ἐν ὕλῃ πνεύματι ῥιπιζόμενον· οἱ μὲν ἠνάγκαζον συνθέσθαι τῷ πονηρῷ δόγματι, οἱ δὲ τὴν τῶν Πατέρων πίστιν ὑπελογίζοντο· οἱ μὲν πάντα πράττειν, οἱ δὲ πάντα πάσχειν παρεσκευάζοντο· τοὺς μὲν ἀπανθρώπως ᾐκίζοντο, τῶν δὲ τὰς οἰκίας διήρπαζον μιγνύντες ἀσεβείᾳ πλεονεξίαν, άλλους γυμνοὺς ἐπ' ἀκανθῶν ἔσυρον, καὶ ταῦτα γέροντας ἄνδρας καὶ τοὺς δαδιτικούς όρους τῆς ἡλικίας ὑπερπηδήσαντας. Ὅσοι δὲ τῶν πρεσβυτέρων και X. Princeps autem pauca intellexit dictorum: erat enim ad intelligendas res divinas stolidissimus, et quia educatus barbarorum, utque uno verbo dicam, brulorum more; et quia, ut dictum est, mens ejus a spurca voluptate abrepta erat. Quomodo enim de Trinitate sermones ingrederen tor in animum hominis, castimoniæ sancto muneri prorsus alieni, sine quo nemo Christum videbit? Impulsus ab hæreticis quibus erat ex toto deditus, bujusmodi responsionem orthodoxis dedit: Ego quidem magnæ imperitiæ mihi conscius sum, et simplex quoad dogmatica. Quid enim nisi illitte ratus? Christianisınum tamen vindico et vindicabo. Ambiguitates autem illas, quales excitatis, ego verbis solvere non valeo, neque ab orthodoxo falsum magistrum discernere. Ut igitur christianus jus vobis dicam; et certe de hac dogmatis quastione pronuntiabo sicut de aliis pronuntiare consuevi; qui palam primus juraverit se recte atque orthodoxe credere, hunc judicabo de rectitudine fidei minime errare, ipsique Ecclesiam dabo, cui adjiciam, ut convenit, Ecclesia presbyterium. XI. Franci igitur ad jusjurandum promptissimi, nec finem sententiæ principis exspectantes juraverunt, statueruntque suam malam fdem insipido judicio analogum linem imponentes. Talibus judicibus hæresis adversus orthodoxiam palmam obtinuit, habuitque ducendi ac tollendi Christí veros servos et dei custodes omnem facultatem. Si quis enim, inquit princeps, inventus fuerit juxta Francorum doctrinam non credens. ipsis tradetur ut illum tractent sicut Hbuerit. Rebus ita se habentibus, quæ oratio enarret, quidquid malitia potestate potita operata sit? Ignis aperte in rego spiritu animatur: illi cogebant pravo dogmati subscribere, hi fdem patrum praetendebant; illi omnis facere, hi omnia pati parati erant. Alios inhumane ladebant aliorum domus spoliabant, impietati araritiam addentes; alios nudos in carduis pertrahobant, cosque senes ultra Davidicos lougavitatis fines provectos. Quotquot autem ex presbyteris et diaconis juniores erant, hos Judæis vendebant. Judæ sorte suspendioque dignissimi. Sicut enim

ille Christum, sic hi Christi servos, aut, ut cum διακόνων ἦσαν νεώτεροι, τούτους δὴ τοῖς Ἰουδαίοις ἐπώλουν οἱ τῆς· Ἰούδα μοίρας καὶ τῆς ἀγχόνης ἐπάξιοι. Ὡς γὰρ ἐκεῖνος Χριστόν, οὕτως οὗτοι τοὺς Χριστοῦ δούλους, μᾶλλον δὲ φίλους, κατ' αὐτὸν ἐκεῖνον εἰπεῖν, θαῤῥήσας δὲ φήσαιμι και χριστοὺς, ipso Christo loquar, amicos; atque etiam ausim dicere christos, semper furentibus tradiderunt. Pauci vero minime crant, sed, ut antea diximus, qui de altari erant, ad ducentos numerabantur. τοῖς ἀεὶ παραπικραίνουσιν ἀπεδίδοσαν. Οὐκ ὀλίγοι δὲ πάντως ἦσαν, ἀλλ᾽ εἰς διακοσίους ἀπαριθμούμενοι, καθ' & δὴ προειρήκαμεν, οἱ τοῦ βήματος. ΙΒ΄. Οσοι δὲ διδασκάλων ἐπεῖχον τάξιν, οἷος δὴ Γόρασδος ἐκεῖνος, οὗ πολλάκις ἐμνήσθημεν, ὃν ἐκ Μοράβου γενόμενον καὶ ἄμφω τὰ γλώττα τήν τε Σλοβενικὴν ὄντα καὶ τὴν γραικικὴν ἱκανώτατον ή μὲν ἀρετὴ Μεθοδίου τῷ θρόνῳ δέδωκεν, ἡ δὲ τῶν αἱρετικῶν κακία τὸν θρόνον τῇ στερήσει τοῦ ἀνδρὸς ἀπεκόσμησεν· καὶ μέντοι καὶ Κλήμης πρεσβύτερος, ἀνὴρ λογιώτατος, καὶ Λαυρέντιος καὶ Ναούμ καὶ Αγγελάριος, τούτους δὴ καὶ ἄλλους πλείους όνομαστους σιδηροδέτους φυλακαῖς εἶχον ἐγκλείσαντες, ἐν οἷς πᾶσα παράκλησις ἀπηγόρευτο, οὐ συγγενῶν, οὐ συγγνωστών θαῤῥούντων οὐδ᾽ ὁπωσοῦν τὴν προσ ἔλευσιν. 'Αλλ' ὁ παρακαλῶν τοὺς ταπεινούς Κύριος, ὁ τοὺς συντετριμμένους τὴν καρδίαν ἰώμενος, ὁ διὰ τῶν παρακλήσεων εὐφραίνων ψυχὴν ἀντιμετρου μένων τῷ πλήθει τῶν ὀδυνῶν παρεκάλεσε τοὺς ἁγίους, ἐξαποστείλας αὐτοῖς τὴν ἐξ ἁγίου βοηθείαν. Οἱ μὲν γὰρ καὶ τῷ σιδήρῳ τῆς ἀλύσεως βαρυνόμενοι οὐδ᾽ οὕτως ἡμέλουν τῆς προσευχῆς, ἀλλὰ τὰς τῆς τρίτης ὥρας ᾠδὰς ὑπάσαντες, εἶτα καὶ τὸ τῶν ψαλμῶν ἐφύμνιον προσεπῇδον, δι' οὗ τὸ πανάγιον Πνεῦμα τὸ ἐν τῇ τρίτῃ ὥρᾳ τοῖς ἀποστόλοις ἐπιπεμφθὲν ἐγκαινισθῆναι ἡμῖν εὐχόμεθα· Θεὸς δὲ ἐπιβλέψας ἐπὶ τὴν γῆν ἐποίησεν αὐτὴν τρέμειν, καὶ σεισμὸς μέγας ἐγένετο, ὥσπερ ἐν τοῖς δεσμοῖς ποτε Παύλου προσευχομένου, καὶ ὡς ἐξ οὐρανοῦ ἦχος, καὶ αἱ ἀλύσεις ἐξέπιπτον, καὶ οἱ τέως δέσμιοι άνετοι, μόνῳ τῷ τοῦ Χριστοῦ πόθῳ ἀλύτῳ δεσμούμενοι. Συνέσεισε μὲν οὖν τὴν γῆν ὁ Θεὸς καὶ συνετάραξεν ἐσείσθησαν δ' ἄρα καὶ οἱ περὶ τὴν πόλιν ἐκείνην, καὶ τῷ γεγονότι διεταράχθησαν, ὥστε θαυμάζειν καὶ διαπορεῖσθαι, τί ποτ᾽ ἄρ᾽ ἡ θεοσημεία βούλοιτο. Ως δὲ πλησιάσαιεν μὲν τῇ φυλακῇ, ἴδοιεν δὲ τὸ περὶ τοὺς ἁγίους γενόμενον, καὶ ὡς τῶν ἀλύσεων ἐκπεσουσῶν ἐν ἀνέσει πάσῃ διήγον τὴν θείαν ἀκου τισθέντες, ὡς ὁ Δαβίδ φησιν, ἀγαλλίασιν, δρομαίοι προσελθόντες, τῷ ἄρχοντι, Τί τοῦτο; φάναι, μέχρι XII. Quotquot vero magistrorum tenebant ordinem, ut iste Gorasdus, cujus sæpe fecimus mentionem, quem ex Moravo oriundum et in utraque lingua slovenica græcaque versatissimum, auctoritas Methodii ad sedem episcopalem evexit, cujus dein degradatione hæreticorum malitia sedem dedecoravit; quales etiam Clemens presbyter, vir facundissimus, et Laurentius et Nalum, et Angelarius; hos pluresque clari nominis alios, catenis ferreis vinctos, in carceribus condiderunt. lbi omne solatium demebatur, propinquis et cognatis quocunque modo eos adire non audentibus. Aitamen qui consolatur humiles et contritos corde subJevat, Dominus, solatiis animam recreans multitudini dolorum proportionatis, consolatus est sanctos, ipsis emittens auxilium de saneto. Licet enim catenarum ferro gravati, non tamen orationem prætermittebant, sed, canticis tertiæ horæ decantatis, psalmorum prosequebantur carmen, quo sanetissimum Spiritum, apostolis tertia hora immissum, nobis renovari deprecamur, cum Deus, aspiciens in terram, eam tremefecit, tunc motus factus est magnus, qualis olim fuit Paulo in catenis precante, et quasi de cœlo sonus, et catenæ ceciderunt, et qui fuerant vincti jam liberi, solo insolubili Christi desiderio captivabantur. Tremefecit igitur Deus et conturbavit terram: Sed simul hanc urbem inhabitantes, tremefacti sunt, et eo, quod factum erat, conturbati, ita ut mirarentur et cum tremore requirerent quid sibi vellet ista Dei manifestatio: Cum autem appropinquassent carceri, et vidissent quod circa sanctos evenisset, qui catenis solutis, in omni libertate agerent, exandita, sicut ait David, divina exsultatione, cursim ad principem venientes: Quid est hoc? Inquiunt; usquequo contra Dei potentiam pugnabimus? Usquequo ad lumen veritatis non suspiciemus? Oculos habemus, et non videmus? τίνος πρὸς τὴν τοῦ Θεοῦ μαχόμεθα δύναμιν; Μέχρι ' aures, et non audimus, sicut idola, de quibus loquitur David, aut si velis, illo, de quo Isaias, a nobis spiritu soporis accepto. Nonne miraculum quod factum est intelligemus? Nonne de divina manifestatione obstupescemus? Annon potius honoris erga eos qui ex vinculis erepti sunt, captivi nos erimus? Sed hæreticorum lingua mira culum calumniari, tentat, velut lingua Pharisæorum, ea quæ tunc a Domino erant facta: fraudes aro tesque magorum evidentes sunt ista: altera modo Beelzebub in operis novitate imitati sunt homines ejus virtute repleti. Denuo posthac, decebat enim non intelligere principem intelligentia carentem, calenæ prioribus graviores circundaτίνος πρὸς τὸ φῶς τῆς ἀληθείας οὐκ ἀναβλέπομεν; ᾿Αλλ' ὀφθαλμοὺς ἔχομεν, καὶ οὐ βλέπομεν, ὦτα, καὶ οὐκ ἀκούομεν, οἷα τὰ παρὰ τῷ Δαβίδ εἴδωλα, εἰ βούλει δέ μοι, οἱ παρὰ τῷ Ησαΐᾳ τὸ πνεῦμα λαβόν τες τῆς κατανύξεως. Οὐ συνήσομεν τὸ γενόμενον θαῦμα; Οὐ τὴν θεοσημείαν δυσωπησόμεθα; Οὐ δε σμῶται μᾶλλον ἡμεῖς τῆς πρὸς τοὺς ἐκ τῶν δεσμῶν λυθέντας τιμῆς ἐσόμεθα; Ἀλλ᾿ ἡ τῶν αἱρετικῶν γλῶσσα τὸ θαῦμα διαβάλλειν πειρᾶται πάλιν, ὥσπερ ἡ τῶν Φαρισαίων τὰ τότε παρὰ τοῦ Κυρίου τελού μενα, και, Γοητεῖαι, φασὶ, καὶ μάγων τέχναι προφα νεῖς ταῦτα, τρόπον ἕτερον τὴν Βεελζεβούλ τῇ και νότητι τοῦ ἔργου ἐπιγραφόμενοι οἱ τῆς ἐκείνου ἐνεργείας κατάπλες. Εἶτα πάλιν (ἔδει γὰρ μὴ συν

VITA S. CLEMENTIS BULGARLE ARCHIEP. ιέναι τὸν ἀσύνετον ἄρχοντα, ἀλύσεις τοὺς ἁγίους εί- bant. Sanetos cum vexationibus in custodia magis χον τῶν προτέρων βαρύτεραι, καὶ κακώσεις ἐν τῇ φυλακῇ μᾶλλον ἢ πρότερον ἀπαράκλητοι. Τρεῖς παρῆλθον ἡμέραι, καὶ πάλιν τὴν τῆς τρίτης ώρας τελούντων προσευχὴν ταὐτὰ συμβαίνει τοῖς ἔμπρο σθεν· σεισμός τε γὰρ μετ' ἤχου ἐξ οὐρανοῦ καὶ ἀλύσεις ἐκπίπτουσαι, καὶ πάλιν οἱ θεομάχοι, μηδὲν τῶν πραχθέντων τῷ ἄρχοντι ἐμφανίσαντες, ταῖς αὐταῖς κακώσεσι τοὺς ἁγίους ὑπέβαλον, ὧν αὐτοὶ πάντως ἦσαν, ἀληθείας ψηφοφορούσης, άξιοι. Αλλ' ἀντιφιλοτιμεῖται Θεὸς ἑτέρωθεν ἐντεῦθεν τὸ πρᾶγμα τῆς κακουχίας, ἐκεῖθεν τὸ δόγμα τῆς εὐθυμίας. Ημερῶν γὰρ δέκα διαγενομένων πάλιν ἐκ τρίτου ἀνατολῇ ἐξ ὕψους οἱ ἀθληταὶ ἐπεσκέφθησαν, καὶ οἱ ἀπηλγηκότες αἱρετικοὶ τῆς αὐτῆς αὖθις ἦσαν πως ρώσεως, καὶ τὸ διεστραμμένον οὐ κατευθύνετο, καὶ οὐκ ἐπεκοσμεῖτο τὸ τῆς γνώμης αὐτῶν περὶ τὴν τοῦ καλοῦ γνῶσιν ὑστέρημα. Μᾶλλον μὲν οὖν ἐπὶ τὸ ἄλγος τῶν τραυμάτων τοῖς ἁγίοις προσέθηκαν. Ως γὰρ πρὸς τὸ πράττειν τὰ κατὰ γνώμην αὐτῶν παρὰ τοῦ ἄρχοντος ἐδέξαντο τὸ ἐνδόσιμον, ἐξάγουσι μὲν τῆς, φυλακῆς, αἰκίζονται δὲ ταῖς ἐξ ἀνθρώπων πλη γαῖς, δ δὴ λέγεται, μήτε τῆς πολιᾶς, μήτε τῆς ἀσθενείας, ἣν ἡ πολλὴ κάκωσις επήγαγε τοῖς τῶν ἁγίων σώμασι, φειδώ θέμενοι. quam prima vice duris. Tribus interjectis diebus iterum tertiæ horæ perficientibus orationem, eadem ac antea accidunt. Terra motus, et de caelo sonus, et catenæ decidentes; et rursum Dei inimici, ni bil eorum quæ acciderant principi revelantes, iisdem sanctos afflictionibus subjiciunt, quas ipsi veritate testante plane merebant. Sed et ipse Deus æmulatur hinc opus malitiæ, illinc dogma fortitu dinis. Elapsis enima diebus decem, tertium aþ oriente ex alto athletæ visi sunt; et iterum indurati hæretici in sua cæcitate permanserunt; perversitas correcta non fuit, et defectus eorum intelligentia ad pulchrum intelligendum non est suppletus? Quinimo super dolorem vulnerum sanctis addiderunt. Quasi enim ad agendum juxta suum beneplacitum a principe monitum accepissent, educunt eos e custodia, et lacessunt plagis, ex hominibus, ut dicitur, siquidem, abjecta omni modestia, nec senectutem nec debilitatem multa malitia quiescere sinit, quin prorumpant in sanctorum corpora. ΙΓ΄. Οὐκ ᾔδει δὲ ἄρα τούτων οὐδὲν ὁ τοῖς αἱρε XIII, Hæc omnia ignorabat princeps hæreticis τικοῖς ἐκεῖνος δουλεύων ἄρχων. Ἔτυχε γὰρ ἀπών, serviens; forte enim aberat; nam si adfuisset, ὡς εἴ γε παρῆν, οὐκ ἂν τοιαῦτα τοῖς ὁμολογηταῖς talia in confessores veritatis non fuissent patrata. τῆς ἀληθείας ἐναπεδείξαντο. Κἂν γὰρ μυριάκις τοῖς Quanquam enim Francis favebat, semiferus et saΦράγγοις προσετίθετο, τήν γε τῶν ἱερῶν ἀνδρῶν vus, tamen sanctorum virorum virtutem revereἀρετὴν ἐδυσωπεῖτο, καὶ μάλιστα τοῦ Θεοῦ τὸ θαῦμα & batur, maxime miraculo Dei iterato. Post istas τρισσεύσαντος, καίτοι ἡμιθηριώδης ἦν καὶ ἀμείλικτος. Μετὰ δὲ τὰς ἀπανθρώπους ἐκείνας πληγάς μηδὲ τροφῆς μεταλαβείν τοὺς ἁγίους παραχωρήσαν τες· οὐδὲ γὰρ εἴων οὐδένα τοῖς τοῦ Χριστοῦ δού λοις, μᾶλλον δὲ χριστοῖς, προσρίπτειν οὐδὲ ἄρτου κλασμάτιον, ἀλλὰ στρατιώταις ἀπάγειν ἄλλον ἀλλα χοῦ τῶν παρὰ τοῦ Ἴστρου μερῶν παρέδωκαν, τὴν ἐκ τῆς πόλεω; ἀειφυγίαν τῶν οὐρανοπολιτῶν καταψηφισάμενοι, Παραλαβόντες οὖν τοὺς ἁγίους οι στρατιῶται ἄνθρωποι βάρβαροι, Νεμιτζοι γάρ, καὶ φύσει μὲν τὸ ἀνήμερον ἔχοντες, προσλαβόντες δὲ τοῦτο καὶ ἐπιτάγματι, ἐξάγουσι μὲν τῆς πόλεως, ἀποδύσαντες δὲ γυμνοὺς ἔσυρον. Καὶ δύο ταῦτα δι' ἑνὸς κατειργάζοντο· τό τε ἄσχημον καὶ τὴν ἐκ τοῦ p Μέρος ἀεὶ τοῖς Παριστρίοις μέρεσι παγετώδους ἐπι κειμένου κάκωσιν. ᾿Αλλὰ δὴ καὶ τὰ ξίφη τοῖς τρα χήλοις ἐκείνων ἐπικατήγον ὡς πλήξοντες, καὶ τὰ θόρατα τοῖς πλευροῖς ἐπέφερον ὡς βαπτίσοντες, ἵνα μὴ μόνον ἕνα θάνατον θάνοιεν, ἀλλὰ τοσαυτάκις, ὁσάκις ἐλπίζουσι, καὶ τοῦτο τοῖς στρατιώταις παρὰ τῶν ἐχθρῶν ἐνταλθέν. Ἐπεὶ δὲ τῆς πόλεως ἀπεῖχον πολύ, ἀφέντες αὐτοὺς οἱ ἀπάγοντες τῆς ἐπὶ τὴν πό λιν αὖθις ὁδοῦ είχοντο. ΙΔ'. Οἱ δὲ τοῦ Χριστοῦ ὁμολογηταί, μαθόντες τοῦ Κυρίου τοῖς διωκομένοις ἐκ ταύτης τῆς πόλεως εἰς τὴν ἑτέραν φεύγειν κελεύοντος, Βουλγαρίαν ἐπάθουν, Βουλγαρίαν περιενόουν Βουλγαρία τούτοις δου ναι ἄνεσιν ἐπηλπίζετο. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ταύτην, εἰ μὴ τὴν ὁ ἐν διακλέπτοιεν, απεγίνωσκον, ὅθεν καὶ πάντας ὀφθαλμοὺς λανθάνειν ἐσπούδαζον, βρωμά autem inhumanas plagas, neque cibum sinentes capere sanctos, siquidem nemini permittebant ad Christi servos aut potius christos, ullum panis fragmentum projicere, militibus eos abducendos tradiderunt alium alio partium Istro adjacentium, cœli civium e civitate perpetuum exsilium decernentes. Accipientes ergo sanctos bi milites, homi nes barbari (nempe Nemnitzi), jam natura sua, nunc etiam mandato immites, educunt e civitate exuentesque eos, nudos violenter extrabunt. Et duo hæc una faciebant; quod probrum nuditatis paterentur frigusque venti semper glacialis in his latri partibus, persentirent. Insuper gladios collis applicant ut casuri, hostiliaque lateribus admovent ut immersuri, ut non tantum una morte moriantur, sed tolies, quoties exspectant, et hoc militibus inimicis imperatum fuerat. Postquam autem civitate multum distarent, ipsis derelictis, hi qui deducebant eos, in urbem, unde exierant, reversi sual. XIV. Christi vero confessores, scientes Dominum jussisse eos qui persecutionem patiuntur ex una civitate fugere in aliam, Bulgariam desidera - bant, Bulgariam in mente babebant, Bulgariaın ¡psis requiem daturam sperabant. Sed eam attingere desperabant, nisi viam celarent, ideoque omnium oculos effugere conabantur, cibis et ve-

stibus destituti. Itaque metu cuncti sunt ab invi- των, ενδυμάτων ἀποροῦντες. Οὐκοῦν ἠναγκάσθησαν cem separari, et alius alio sunt dispersi, Deo ita disponente, ut plures regiones Evangelii beneficio dotarent. διὰ τὸ δέος ἀπ' ἀλλήλων διαιρεθῆναι, καὶ δὴ ἄλλο; ἀλλαχοῦ διεσπάρησαν, θεῷ τοῦτο δόξαν, ἵνα καὶ πλείω μέρη τῷ κύκλῳ τοῦ Εὐαγγελίου ἐμπεριλάβωσι, ΙΕ΄. Κλήμης μέντοι Ναούμ συμπαραλαβών καὶ Αγγελλάριον τὴν πρὸς τὸν Ἴστρον φέρουσαν ὧδευε, καὶ κώμῃ τινὶ ἀπαντῶσι παρακλήσεως ἀξιώσοντες τὰ πεπονηκότα καὶ τροφῶν ἀπορίᾳ καὶ σκεπασμάτων σώματα. Ζητήσαντες δὲ, τίς ἐν τῇ κώμῃ· φιλόθεος καὶ φιλόξενος, καπὶ βίου σεμνότητι μαρτυρούμενες καὶ αὐτὸ δὲ τοῦτο τοῦ Χριστοῦ εἰρήνης υἱός· ἐπειδὴ τοῦτον εὗρον, τούτῳ ἐπεξενώθησαν. Τῷ δὲ ἦν παῖ; καὶ μονογενὴς καὶ καλὸς καὶ ἡλικίας ἔχων ἀνθηρώς. Αμα τε οὖν εἰσῆλθον εἰς τὴν οἰκίαν οἱ ξένοι, καὶ ὁ υἱὸς ἐξῆλθε τοῦ βίου, ἐκεῖνος ὁ περικαλλής, ὁ μόνος ὀφθαλμὸς τῷ πατρὶ τὸ τοῦ γένους ἔρνος τὸ εὐθαλέστατον. Τί παθεῖν οἴεσθε τὸν πατέρα; τί δὲ οὐκ εἰπεῖν τοσοῦτον πένθος ἐπὶ τῷ ποδὶ τῶν ξένων έλεει νῶς δυστυχήσαντα; Καλά γε ταῦτα τῆς φιλοξενίας μισθώματα· ἐπὶ τούτῳ τὴν θύραν ὑμῖν ἀνέῳξα, ἵνα μοι ὁ οἶκος ἀποκλεισθείη, τὸν κληρονόμον ἀποβαλών; Ἐπὶ τούτῳ δεξιὰν ὑμῖν ἐνέβαλον, ἵνα την μόνην ἐμοὶ δεξιὰν ἀποβάλωμαι; "Ο πικράς ταύτης ημέρας, ότε τῇ κώμῃ προσήλθετε! Ὦ σκοτεινοῦ τούτου φωτός, 8 πρὸς τὴν ἐμὴν οἰκίαν ὑμᾶς ὡδήγησε. Τάχα γίητες ὑμεῖς καὶ τῷ μόνῳ Θεῷ ἐχθροὶ, καὶ ταύτην ἔχω παρ' ἐκείνου τὴν δίκην, ὅτι τοὺς ἀπηχθημένους αὐτῷ τῆς ἐμῆς στέγης ἠξίωσα. Πολλοὺς μὲν καὶ ἄλλους ἐδεξάμην εἰς τὴν οἰκίαν ἐκ τῶν παρόντων καρποφορῶν Θεῷ καὶ εἰσάγων τὸ κατὰ δύναμιν, ἀλλ' ἐπλήθυνε μοι τὰ ἔνω δεν ὁ Κύριος, οὐχ ὑπέῤῥεον ἀλλ' ἐπέῤῥεον, καὶ τὴν δαπάνην προσθήκην εὕρισκον, καὶ τὸ ἐπ᾿ εὐλογίαις σπέρμα θέρος εὐλογημένον, πεπληθυσμένον, γεώρ γιον. Νῦν δὲ.... ἀλλ᾽, ὦ μοι φίλτατε παῖ, τὸ πάν των κτημάτων ἐμοὶ κάλλιστόν τε καὶ χαριέστατον, μᾶλλον δὲ καὶ σπλάγχνων τῶν ἐμῶν φίλτερον καὶ ζωῆς αὐτῆς ποθεινότερον, τῇ τῶν καταράτων του των εσφαγιάσθης εἰσόδῳ. Τελχίνες ατεχνώς οὗτοι, δαίμονες φόνιοι, θανάτοι, παίδων επιτερπόμενοι. Ἀλλ᾿ οὐ γὰρ ἐκφεύξεσθε τὴν δίκην κἂν τὰ πάντι μαγεύσητε, χερσὶ δὲ πατρὸς ἐμπεσόντες υἱὸν περ θοῦντος δι' ὑμᾶς, υἱὸν καλὸν καὶ μονογενῆ, πάντων ὧν εἰργάσασθε τὴν ἀξίαν νῦν ἀποτίσετε. Καὶ δὴ δεσμὰ ἐπὶ τούτοις ἐκάλει καὶ κολαστήρια. (ἱ δὲ καὶ αὐτοὶ μὲν οὐχ ἧττον τοῦ πατρὸς ἔπασχον, καὶ τι γὰρ αἱ συμπαθείς ψυχαί καὶ φιλάνθρωπο:; πλέον δὲ εἶχον καὶ τὸ αἰσχύνεσθαι. Τῇ δὲ πίστει θαρρήσαντες, ᾗ πάντα δυνατά, κατὰ τὸν τοῦ Κυ ρίου λόγον, καὶ τὰ ἀδύνατα, εἰς εὐχὴν μὲν τρα πέσθαι διέγνωσαν, τοῦ δὲ πατρὸς τὸ φλεγμαίνων τῆς ὀργῆς καταψῶντες ἐπίως καὶ τὸ σκληρὸν τοῦ δικαίου θυμοῦ μαλάτσοντες, Ἡμεῖς, ἔφασαν, ὦ του Θεοῦ ἄνθρωπε, ούτε γόητες εσμεν, ἀλλὰ καὶ τοῖς οὐ τως ἔχουσι πάντα τὰ χείριστα ἐπαρώμεθα, Θεῷ δὲ λατρεύομεν τῷ ἀληθινῷ, ἄν εἶναι καὶ πυλωροίς ᾅδου φρικτὸν ἀκηκόαμέν τε καὶ πεπιστεύκαμεν, ὃς καὶ χειρὸς ἐπαφῇ καταπαλαίει τὸν θάνατον, καὶ φω να μόνῃ τετραημέρῳ καὶ ὁδωδότι νεκρῷ τὴν ζωὴν ἐπιδίδωσιν. Εἰ τοίνυν ἡμᾶς οἴει αἰτίους εἶναι θανάXV. Clemens porro, Nahum Angelarioque sibi adjunctis, via quæ ducit ad Istrum pergebat. Vico cuidam occurrunt petituri velut rem justissimam solatium pro passis cibos in penuria indumentaque pro corporibus. Quærentes autem quisnam in vico sit Deum tinens, hospitalis, honestate vitæ coinmendabilis, et eo ipso Christi pacis filius, talem inveniunt, et apud eum hospitantur. Huic erat puer unigenitus, puleber et ætate florens. Ubi vero domum ingressi sunt hospites, statim egre. ditur e vita filius ille perpulcher, unieus patris oculus, generis foridissimum germen. Quid pati putatis patrem? Quid non dicere tantuin luetum, quein hospitum domum intrantium infelici præsentia misere passus est? En pulchra hospiti merces! Ad hoc vobis januam aperui, ut mihi domus intercluderetur, hærede amisso? Ad hoc vobis dexteram obtuli, ut mihi unica auferretur dextera? Oh! diem amaram, cum ad lunc vicum devenistis! Oh tencbrosum lumen, quod vos ad meam domum adduxit! Incantatores procul dubio estis et unico Den odiosi et hanc ab ipso pœnam luo, quod inimicos ejus tugurio meo dignatus sum. Plures quidem et alios peregrinos in domum meam excepi Deo sacrificans et pro viribus tractans; sed Dominus bona domus multiplicabat; non decre mentum sed incrementum prodigamque auctionem inveniebam; fiebatque semen in benedictionibus sparsum messis beuedicta, plena seges. Nunc autem.. sed o dilectissime puer, ex omnibus thesauris mihi pulcherrimus et jucundissimus, aut potius meis visceribus carior et ipsa vita desiderabilior, impurorum istorum introitu jugulatus es! Telchines plane sunt isti, dæmones homicidæ, funeribus puerorum lætantes. Sed poenam, etsi cunctas magorum artes sciatis, non aufugietis, manibusque patris, propter vos filiuın lugentis, filium pulchrum et unigenitum, traditi pœnam omnibus quæ egistis dignam, modo luetis. Statimque vincula et cruciatus instrumenta postulat. Illi vero ipsi non minus patre patiebantur: quomodo enim animæ compassibiles et humanæ aliter affcerentur? Sed insuper pudore confundebantur. Fide vero conflsi, cui omnia possibilia sunt, juxta verbum Domini, etiam impossibilia, ad orationem converti statuerunt; sed patris stomachum blande lenientes et iræ justæ duritiam mollientes, Nos, inquiunt, o homo Dei, non præstigiatores sumus, e contra talibus omnia pessima imprecamur; servimus autem Deo vero, quem esse custodibus inferni terrificum audivimus ac credidimus, qui vel mianus tactu mortem devincit, et sola voce quatriduano fœtidoque mortuo visam reddit. Igitur si putas nos mortis causam puero tuo fuisse, confide nobis; persuasum enim habemus Dominum

VITA S. CLEMENTIS BULGARIÆ ARCHIEP. του τῷ σῷ παιδί, θάβει τὸ ἐφ' ἡμῖν· πεποίθαμεν per nos ipsi vitam largiturum. Et pro puero deγὰρ, ὅτι δι' ἡμᾶς αὐτῷ τὴν ζωὴν χαρίζεται Κύριος. Καὶ δὴ τῷ παιδὶ ἐπευξάμενοι, ώ καινοῦ θαύματος, ὦ τῆς ἀεὶ λαμπούσης σου χάριτος, σῶτερ Χριστέ, τῷ ποθοῦντι πατρὶ τὸν υἱὸν ζῶντα παρέστησαν. Τί τοίνυν ὁ Πατήρ; Οἱ ἅγιοι, οἱ τοῦ Θεοῦ δοῦλοι, οι σωτήρες τῆς ἐμῆς οἰκίας, ἐκραύγασεν, οὐδ᾽ ἐν τῷ καθεσκηκότι ἂν ὑπὸ τῆς χαρᾶς, ἀλλὰ παράβακχόν τι καὶ ἐξεστηκὸς κεκραγώς, σύγγνωτέ μοι, πατέρες ὅσιοι, σύγγνωτε, ἁγνόημα ἠγνόησα ἐφ᾽ ὑμῖν, πάσης ευθύνης ὑπέρτερον. Αλλ' ἰδοὺ πάρεστιν ὑμῖν τὰ ἐμὰ, πάρει μι καὶ αὐτὸς ὑμῶν οἰκέτης ἐσόμενος, ἀπολαύσατε τῶν ἐμῶν, χρήσασθέ μοι ὅ τι καὶ βούλεσθε, μόνον ὁρῴην τὸν παῖδα, ὃν ὑμεῖς μοι νῦν ἐγεννήσατε. precati, o novum miraculum, o potentia gratiae tu semper fulgentis, Salvator Christe! lugenti patri fio lium vivum prestiterunt. Quid igitur pater? Sancti, Dei servi, domus meæ servatores, exclamabat; non se continebat præ gaudio; sed effrenis immoderatisque clamoribus editis, ignoscite mibi, sancti Patres, ignoscite, errore erravi non excusando in vos; sed ecce mea vobis adsunt; adsum et ego vester futurus servus; meis fru:- mini; utamini me sicut placet, modo videam puerum, quem vos mihi nunc genuistis. XVI. Hi fide viri probata, sed zelo obvium iter prosequendi moti, largitate ejus ad viatica circumscripta, itinere ad Istrum deducente pergebant, multo cum honore dimissi ab eo qui dignus hoc miraculo fuerat habitus. Postquam autem ad ripas Istri pervenerunt, videntes fluentum magnum et impervium, tribus lignis tiliæ corticula colligalis, amnen, divina custodiente potentia, transierunt. Sic hæreseon inundationem fugientes, lignis per divinam benevolentiam salvi facti sunt, Cum autem ad Belgradum urbem advenerunt (est hæc urbium ad Istrum nobilissima), Borilacano, lunc istam custodienti, apparuerunt, et omnia quæ sibi acciderant, sciscitanti, narrarunt. Ubi, vero, his eognitis, intellexit hos viros inagnos esse Deoque propinquos, suum esse putavit ad ducem Bulgaria Borisen, cujus ipse legatus erat, hospites mittere. Noverat enim Borisen, talium virorum esse amicum. longo itinere ΤΑ creatos ad ducem velut bonestissimum donum misit illi denuntians tales esse viros, quales ipse multo desiderio quærebat. Cum ad Borisen venissent, honorifice et ut decet homines omnino venerabiles divinosque, receptos, de rebus ad ipsos spectantibus interrogavit. Qui omnia a principio ad finem, nihil omittentes, narraverunt. His auditis, dux magnas Deo gratias egit, quod tales ipsius adoratores Bulgariæ benefactores misisset, atque magistros et instauratores fidei non qualescunque homines, sed confessores et martyres. dedisset. Dalis sacerdotibus vestibus aptis, hisque multo cum honore salutatis, ædes ipsis attribui jussit quæ primis amicorum suorum erant destinatæ, omnemque necessariorum abundantiam ipsis suppeditabat: bene namque sciebat, quod de minimo necessariorum corpori supputationibus et curis distrahi, facultatem Deo vacandi persæpe tollit. Ardens desiderium habebat quotidie cum eis colloquendi, atque ab ipsis historias antiquas vitasque sanctorum vicissim discendi, et Scripturarum documenta ex ore ipsorum colligendi. Quin etiam quotquot generis nobilitate divitiarumque pondere cæteros antecellebant, frequentantes et ipsi sanctos, ut pueri magistrorum domos, omnia quæ ad salutem spectant interrogabaut 14'. Οἱ δὲ τὴν μὲν πίστιν τοῦ ἀνδρὸς προσηκάμενοι, πρὸς δὲ τὴν προκειμένην ὁδὸν κατασπεύδοντες μόνοις ἐφοδίοις τὴν δεξίωσιν αὐτοῦ περιγρά ψαντες, τὴν πρὸς τὸν Ιστρον ἄγουσαν ὧδευον, σὺν πολλῇ παραπεμφθέντες τιμῇ ὑπὸ τοῦ καταξιωθέντος ἐκείνου τοῦ θαύματος. Ἐπεὶ δὲ κατὰ τὰς ὄχθας τοῦ Ίστρου γενόμενοι εώρων τὸ ῥεῦμα ποὺ καὶ ἄπορον, ξύλα τρία συνδήσαντες φιλύρας φλοιῷ τῇ ἄνωθεν δυνάμει φρουρούμενοι τὸν ποταμὸν διεπέρασαν, καὶ κατακλυσμὸν αἱρέσεων φεύγοντες ξύλοις κατὰ θείαν ἐπιφροσύνην ἐσώθησαν, καὶ τῇ Βελιγράδων (πόλις αὕτη τῶν περὶ Ἴστρον ἐπισημοτάτη) προσελθόντες Βοριτακάνῳ τῷ τότε φυλάσσοντι ταύτην ἐνεφανί σθησαν, καὶ πάντα τὰ περὶ αὐτοὺς ἀπήγγειλαν μαθεῖν θέλοντι. ὡς δὲ ταῦτα μαθὼν ἐκεῖνος ἔννοιαν ἔλαβε τοῦ μεγάλους εἶναι τοὺς ἄνδρας καὶ Θεῷ πλησιάζοντας, δεῖν ἔγνω πρὸς τὸν ἄρχοντα Βουλγαρίας Βορίσην οπερ αὐτὸς ὑποστράτηγος ἦν υπου στεῖλαι τοὺς ξένους· ᾔδει γὰρ τὸν Βορίσην διψῶντα τοιούτων ἀνδρῶν. Ἐκ μακροῦ ἀναπαύτας οὖν αὐτοῦ;, εἶτα τῷ ἄρχοντι δῶρον πολύτιμον ἔπεμψε, δηλώσας αὐτῷ τοιούτους εἶναι τούτους, οἷους αὐτὸς ἐπόθει πόθῳ σφοδρῷ. Ἐπεὶ δὲ τῷ Βορίση προσῆλθον, υπο δεχθέντες ἐντίμως, καὶ ὡς ἔδει τοὺς τὰ πάντα σε μνούς τε καὶ σεβασμίους, ἐπηρώτα τὸ κατ᾿ αὐτούς. Οἱ δὲ πάντα κατέλεγον ἀπ᾿ ἀρχῆς ἄχρι τέλους μηδὲν ἐλλείποντες. Ακούσας δὲ ταῦτα ὁ ἄρχων μεγάλως εὐχαρίστησε τῷ Θεῷ, τοιούτους αὐτοῦ θερά ποντας τῇ Βουλγαρίᾳ εὐεργέτας ἐπαποστείλαντι, διδασκάλους τε καὶ καταρτιστὰς δωρησαμένῳ τῆς πίστεως, οὐ τοὺς τυχόντας ἄνδρας, ἀλλ' ὁμολογητάς τε καὶ μάρτυρας. Στολάς τε οἰκείας ἱερεῦσι δοὺς καὶ πάσῃ τιμῇ δεξιωσάμενος οἰκήσεις αὐτοῖς ἀπονεμηθῆναι προσέταξε τὰς τοῖς πρώτοις τῶν αὐτοῦ φί λων ἀφωρισμένας, καὶ πᾶσαν αὐτοῖς τῶν χρειωδῶν δαψίλειαν περιεποιήσατο, εὖ ἐκεῖνος εἰδὼς, ὅτι τὸ περὶ μικρόν τι τῶν ἀναγκαίων τῷ σώματι τοῖς τῆς φροντίδος λογισμοίς επιστρέφεσθαι τῆς πρὸς Θεὸν σχολῆς ἀφαιρεῖται πάμπολυ. Εἶχε δὲ αὐτὸν ἔρως δριμὺς τοῦ καθ᾿ ἑκάστην τούτοις προσδιαλέγεσθαι καὶ παρ' αὐτῶν ἱστορίας ἀρχαίας καὶ βίους ἁγίων ἀναδιδάσκεσθαι καὶ τὰ τῶν Γραφῶν διὰ στόματος αὐτῶν ἐπιλέγεσθαι. ᾿Αλλὰ καὶ ὅσοι ἦσαν περὶ αὐτ τὸν γένους τε ὄγκῳ καὶ πλούτου βάρει τῶν ἄλλων προέχοντες, καὶ οὗτοι δὴ τοῖς ἁγίοις προσφοιτῶντες

atque ex his perennibus fontibus haurientes ipsi ὡς παῖδες ἐς διδασκάλων πρώτων πάντα τὰ σωτηbibebant et suis domibus fluenta communicabant. Multi sanctos urgebant, prout quisque suaderet illis, ut in ipsius domum venirent, benedictionem esse reputantes magistrorum præsentiam, et ubicunque essent tres isti,quoad omnia, mentes et corpora coadunati, ibi quoque Christum adesse credenles. Attamen sanctis turbam fugientibus et simu! placita ducis exsequi conantibus non expedire videbatur præstare se multorum domibus, nisi pius ille princeps ipsis concessisset. Unde unus Bulgarorum Echatzes nomine, sampses dignitate, principi obvius rogavit ut sibi liceret in domum suam cum venerabili Nahum sanctissimum Clementem recipere: qui slatim annuit: erat enim ei gratiosus ille qui petitionem faciebat: Cumn omni honore, inquit, magistros recipe, usquedum ipsis quod ædificandum est ad finem adduxerimus. Sanctificatur etiam Tzaslavi domus ingressu Angelarii: rogaverat enim et ipse ut hunc assumeret magistrum, et princeps illi gratiam dederat. Sed non erat hujus præsentia viventis diu fruiturus Tzaslavus: postquam enim apud eum per aliquod tempus vixit Angelarius, in manus sanctorum angelorum non ægre efflavit animam. Clemens autem et Nahum apud Echatzen degebant. Omni quidem honore affecti, sed ipsi dignantes majoribus ac pretiosioribus donis, quantum spiritualia seminantes hominis carnalia metebant. τιμῆς ἀξιούμενοι, μειζόνων δ' ἀξιοῦντες αὐτοὶ καὶ σπείροντες τὰ σαρκικὰ τοῦ ἀνδρὸς ἐθέριζον. XVII. Deinde, cum non cessaret omnia necessaria curare verus Dei legatus Michael, quem supra Borisen nominavimus, ut omnem facultatem Dei operibus vacandi sanctis viris pararet, Deo ipsi hane mentem suggerente, eximit Cutmizivitzam ex Cotocio, præficitque illi Dovetain, solvens illum gubernatione, et tradit Dovetæ beatum Clementem, vel potius Dovetam Clementi, aut etiam, ut accuratius loquar, utrique utrumquẹ, unum quidem in omnibus obedientem, alterum vero, tanquam adjutore, illo juxta placita utentem. Præceptor enim Cutmizivitzæ Clemens mittebatur, præceptaque passim ferebantur ad omnes hanc regionem inhabitantes ut honorate sanctum acciperent, omnemque rerum bonarum copiam ei præberent ac donis exciperent, atque charitatis thesauris, qui viderentur in cordibus depositi, apud omnes eum manifestarent; quodque magis stupendum, ipse Borises tres domos ex magnificentissimis, genere comitibus destinatas, beatissimo Clementi in Diabole assignavit. Imo ad Achridanı et Glavenitzam, recreationis locos ipsi donavit. τοῦ γένους τῶν κομήτων ὄντας. Ἀλλὰ δὴ καὶ κατ' ἐχαρίσατο. XVIII. Tot et talia erant quæ princeps faciebat. Hæc admirabilis anima suum in Christo amorem erga Christi servum, juxta quod erat, infundens aliis, hujus sacri studii præbebat exemplum. Quinam autem erant Clementis actus? Numquid inflatus ρίας εχόμενα, καὶ πηγῶν ἀντλοῦντε; ἐκείνων τῶν ἀεννάων αὐτοί τε ἔπινον καὶ τοῖς οἴκοις τοῦ νάμα τος μετεδίδοσαν, καὶ σφοδροὶ τοῖς ἁγίοις ἐνέκειντο, εἴ πως αὐτοὺς πείσαιεν ἕκαστος, τῆς οἰκίας αὐτοῦ ἐπιβῆναι, ἁγιασμὸν τὴν παρουσίαν τῶν διδασκάλων ἡγούμενοι, καὶ ὅπου ἂν ὦσιν οἱ τρεῖς οὗτοι οἱ τὰ πάντα καὶ ψυχὰ; συνημμένοι καὶ σώματα, ἐκεῖ παρείναι πιστεύοντες καὶ τὸν Κύριον. Τοῖς ἁγίοις μέντοι τὸν ὄχλον φεύγουσιν, ἅμα δὲ καὶ τὸ θυμῆρες τῷ ἄρχοντι τελεῖν σπεύδουσιν οὐκ ἐδόκει ταῖς οἰκίει; παρέχειν ἑαυτοὺς τῶν πολλῶν, εἰ μὴ ὁ θεοφιλής ἐκεῖνος ἄρχων αὐτοῖς ἐπιτρέψειεν. Οθεν και τις Βουλγάρων Ἐχάτζης την κλήσιν, σαμψῆς τὸ ἀξίωμα τῷ ἄρχοντι προσελθὼν ἠξίωσεν εἰς τὴν αὐτοῦ οἱ κίαν συμπαραλαβεῖν τῷ ὁσίῳ Ναούμ τὸν ἱερώτατον Κλήμεντα· καὶ ἐς (ἦν γὰρ κεχαρισμένος αὐτῷ ὁ τὴν αἴτησιν ποιούμενος) ετοίμως κατένευσε, και, Μετὰ πάσης, ἔφη, τιμῆς τους διδασκάλους ὑπόδεξαι, ἄχρις ἂν ἐπ' αὐτοῖς τελείως τὸ πρακτέον οἰκονομή σωμεν. "Αγιάζεται καὶ Τζασθλάσῳ τὸ οἴκημα τη ἐπιφοιτήσει Αγγελαρίου, καὶ τούτῳ γὰρ αιτησαμένη τοῦτον λαβεῖν τὸν διδάσκαλον ὁ ἄρχων τὴν χάριν δέδωκεν. Αλλ' οὐκ ἔμελλεν ἄρα τῆς ἐν τῷ βίῳ τοῦ του παρουσίας ἀπολαῦσαι Τζασθλάδος ἐπὶ μακρόν· ζήσας γὰρ Ἀγγελάριος παρ' αὐτῷ χρόνον τινὰ χερ σὶν ἁγίων ἀγγέλων οὐκ ἀηδῶς ἐναπέψυξε. Κλήμης δὲ καὶ Ναούμ παρὰ τῷ Ἐχάτξῃ διήγον πάσης μὲν φιλοτιμοτέρων τῶν δωρεῶν, ὅσῳ τὰ πνευματικά ΙΖ΄. Εἶτα, οὐ γὰρ ἀνίει πάντας κινῶν λογισμούς ὁ τοῦ Θεοῦ ὄντως ὑποστράτηγος Μιχαήλ, δν καὶ Βορίσην ὁ λόγος φθάσας ὠνόμασεν, ὅπως ἅπασαν ἀσχολίαν πρὸς τὸ τοῦ Θεοῦ ἔργον τοῖς ἱεροῖς ἀνδράσι παρασκευάσειε, Θεοῦ τὸν λογισμὸν τοῦτον ὑποβα λόντος αὐτῷ, διαιρεῖ μὲν τὴν Κουτμιτζιβίτζαν ἐκ τοῦ Κοτοκίου, προϊστᾷ δὲ αὐτῆς Δοβετᾶν παραλύ σας αὐτὸν τῆς διοικήσεως, παραδίδωσι δὲ τῷ Δοβετα τὸν μακάριον Κλήμεντα, μᾶλλον δὲ τὸν Δοβετάγ Κλήμεντι, ἢ τό γε ἀκριβέστερον εἰπεῖν, ἑκάτερον ἑκατέρῳ, τὸν μὲν ὡς τὰ πάντα ὑπήκοον, τὸν δ᾽ ὡς ὑπουργῷ τούτῳ πρὸς τὰ θελητέα χρησόμενον. Δια δάσκαλος γὰρ ὁ Κλήμης τῆς Κουτμιτζιβίτζας ἐστέλλετο, προστάγματά τε κατά πάντων ἐφοίτα τῶν ταύτην οἰκούντων τὴν χώραν φιλοτίμως τὸν ῞Αγιον δέχεσθαι, καὶ πᾶσαν τὴν ἀφθονίαν αὐτῷ καὶ τῶν περισσῶν παρέχεσθαι δώροις τε δεξιοῦσθαι καὶ διὰ τῶν ὁρωμένων τῶν ταῖς ψυχαῖς ἐναποτεθειμέ νων τῆς ἀγάπης θησαυρῶν δημοσιεύειν πρὸς ἅπαν τας, καὶ τὸ δυσωπητικώτερον, αὐτὸς ὁ Βορίσης τρεῖς οἴκους τῷ τρισμάκαρι Κλήμεντι τῶν τὴν που λυτέλειαν περισσῶν ἐν Διαβόλει προσαναθέμενος ᾿Αχρίδα καὶ Γλαβενίτζαν ἀναπαύσεως τόπους αὐτῷ ΙΗ'. Τὰ μὲν οὖν τοῦ ἄρχοντος τοιαῦτά τε καὶ τοῦ αῦτα· καὶ οὕτως ή θαυμασία ψυχὴ τὸν ἐπὶ Χρι στῷ πόθον εἰς τὸν τοῦ Χριστοῦ θεράποντα, καθ' ὅσον ἐνῆν, ἐκχέουσα καὶ τοῖς ἄλλοις τῆς τιμίας ταύ της φιλοτιμίας ἀρχέτυπον προετίθετο· τὰ δὲ τοῦ

VITA S. CLEMENTIS BULGARIÆ ARCHIEP. coepit delicatius vivere, cuncta jam bene coupesitareputans? Absit! sed quasi nondum ullo modo Christo servivisset, principium strenue docendi studioseque prædicandi tales ponebat honores ne falleret principis spem in ipso repositam, nunquam curare destitit. In his regionibus, quas memoravimus, gentibus Salutare Dei magna voce nuntiabat, omnibus communiter de salutaribus Christi præceptis et divinis dogmatibus disserens, suadensque quod etiam bonesta vita sine sanis dogmatibus revera mortua est, et doginata sime vita ad veram vitam non conducunt: hæc enim inducit similitudinem cum cæco pedes et manus habente, illa vero cum homine vidente, sed Κλήμεντος οἷα; ἆρα τοῖς τιμαῖς χαυνωθεὶς καὶ honoribus et super quod erat se existimans exinde ὑπὲρ ὅ ἦν ἑαυτὸν λογισάμενος εἶτα καὶ τρυφερώτε τον έζησε, πάντα ήδη κατωρθωκέναι οιόμενος; Απαγε· ἀλλ᾿ ὥσπερ μήπω μηδενί μηδὲ μικρὸν θε ραπεύσας Χριστὸν ἀρχὴν τοῦ περὶ τὸν λόγον ἀγῶ νος καὶ τῆς περὶ τὸ κήρυγμα σπουδῆς ταύτας δὴ τὰς τιμὰς κατεβάλλετο, καὶ ὅπως μὴ ψεύσῃ τὸν ἄρχοντα τῶν ἐπ' αὐτῷ ἐλπίδων, οὐδέποτε φροντίζων ἐνέλειπεν· ἀμέλει καὶ τὰς χώρας ταύτας, περὶ ὧν ἐμνήσθημεν, τοῖς ἔθνεσι τὸ τοῦ Θεοῦ σωτήριον με γαλοφώνως κατήγγελλε, καὶ πᾶσι μὲν κοινῶς περί τε τῶν σωτηριωδῶν τοῦ Χριστοῦ ἐντολῶν καὶ τῶν θείων δογμάτων διαλεγόμενος, καὶ πείθων ὡς καὶ βίας σεμνὸς χωρὶς δογμάτων ὑγιῶν νεκρὸς τῷ ὄντι καὶ ἐδωδώς, καὶ δόγματα χωρίς βίου πρὸς ζωὴν οὐκ εἰσάγουσιν. Ὁ μὲν γὰρ ἐοικέναι ποιεῖ τυφλῷ πόδας καὶ χεῖρας ἔχοντι, τὰ δὲ βλέποντι μὲν, χεῖρας δὲ καὶ πόδας ἡκρωτηριασμένῳ. Ἔχων δέ τινας έκλει λεγμένους τῶν ἄλλων καθ᾿ ἑκάστην ἐνορίαν οὐμεν οὖν ὀλίγους (εἰς τρισχιλίους γὰρ καὶ πεντακοσίους ἀριθμοῦντο), τούτοις τὰ πλείω συνῆν, καὶ τὰς βαθυτέρας τῶν Γραφῶν ἀνεκάλυπτεν, ἡμᾶς δὲ τοὺς τα πεινοὺς καὶ ἀναξίους οικειοτέρους τῶν ἄλλων διὰ σπλάγχνα τῆς χρηστότητος ἐποιήσατο, καὶ πάντοτε συνῆμεν αὐτῷ πᾶσι παρακολουθοῦντες οἷς ἔπραττεν, οἷς ἔλεγεν, οἷς δι᾽ ἀμφοτέρων ἐδίδασκεν. Οὐκ εἴδομεν οὖν αὐτὸν ἠσχολακότα ποτέ, ἀλλ᾽ ἢ παῖδας ἐδίδασκε καὶ τούτους ποικίλως, τοῖς μὲν τὸν τῶν γραμμάτων χαρακτῆρα γνωρίζων, τοῖς δὲ τὸν τῶν γεγραμμένων νοῦν σαφηνίζων, ἄλλοις πρὸς τὸ γρά- c φειν τὰς χεῖρας τυπῶν· καὶ οὐχ ἡμέρας μόνον, ἀλλὰ δὴ καὶ νυκτὸς ἢ προσευχῇ ἑαυτὸν ἐδίδου, ἢ τῇ ἀναγνώσει προσείχεν, ή βίβλους έγραφεν, ἔστι δ' ὅτε καὶ δυσὶν ἔργοις κατὰ ταὐτὸν ἐμερίζετο, γράφων καὶ τοῖς παισὶ τῶν μαθημάτων τι ὑφηγούμενος· τὴν γὰρ ἀργίαν ᾔδει πᾶν κακὸν διδάξασαν, ὡς ἡ πᾶν καλὸν διδάξασα Σοφία διά τινος τῶν αὐτῆς ὑπηρετῶν ἀπο εφθέγξατο. Οὐκοῦν ἄριστοι πάντων οἱ τούτου μαθηταὶ καὶ βίῳ καὶ λόγῳ γεγόνασιν· ἔδει γὰρ τοὺς οὕτω μὲν και λῶς φυτευθέντας, οὕτω δὲ καὶ ἐπιμελῶς ποτισθέντας καὶ ὑπὸ Θεοῦ αὐξηθῆναι· ἐκ τούτων ἀναγνώστας καὶ ὑπο· διακόνους καὶ διακόνους καὶ πρεσβυτέρους τελεῖ· καθ᾿ ἑκάστην δὲ ἐνορίαν τριακοσίοις μαθηταῖς εὐθυνεῖτο, χωρὶς τῶν μισθίων αὐτῶν μηδὲν τῷ ἄρχοντι συντε λοῦσιν, ἀλλὰ Θεῷ στρατευομένοις καὶ τούτῳ τελεῖν τεταγμένοις, μᾶλλον δὲ ἀποδιδόναι. Καὶ ταῦτα Κλή μης δι' ὅλων ἑπτὰ ἐνιαυτῶν κατειργάσατο. ΙΘ'. "Ηδη δὲ ὄγδοόν τε ἦν αὐτῷ τῆς διδασκαλίας ἔτος, καὶ ὕστερον τῆς ζωῆς τῷ τοῦ Θεοῦ δούλῳ Μιχαὴλ τῷ Βορίσῃ τῷ ἡγιασμένῳ Βουλγαρίας ἄρ χοντι. Διαδέχεται δὲ τὴν ἀρχὴν ὁ τούτου υἱὸς Βλαδί - μηρος, τέταρτον δὲ ἔτος ἐπιβιοὺς τῇ ἀρχῇ ἐξ ἀνθρώ πων ἐγένετο καὶ κληρονόμος πάντων ὁ ἀδελφὸς αὐτοῦ Συμεών, ὃς καὶ βασιλεὺς πρῶτος ἀνεκηρύχθη Βουλγάρων. Τοῦτον ἐγέννησεν ὁ Μιχαήλ κατὰ τὴν ἰδέαν αὐτοῦ καὶ κατὰ τὴν ὁμοίωσιν αὐτοῦ, χαρακτήρας ἀπαραποι στους ἀποσώζοντα τῆς χρηστότητος, καὶ πᾶσι μὲν ἀπ λοῦς καὶ ἀγαθὸς ἦν, μάλιστα δὲ πρὸς τοὺς σεμνότητα τρόπων ἐπαγγελλομένους, καὶ βίου χριστιανικωτάτην ἐμφάνειαν, πίστιν θερμὴν ἐπεδείκνυτο, καὶ τῷ ζήλῳ PATROL. GR. CXXVI. manibus pedibusque mutilo. Habens quosdam ex aliis delectos in unaquaque diœcesi non paucos, ad tria enim millia et quingentos numerabantur, plerumque cum illis erat altioresque Scripturas explicabat. Nos autem humiles et iudignos per viscera misericordiæ familiariores aliis fecerat, et semper eramus cum ipso, omnibus assistentes quæ faciebat, quæ dicebat et quæ factis et dictis docebat. Porro nunquam illum vidimus otiosum; sed aut pueros docebat, et quidem diverse, aliis litterarum characterem monstrans, aliis scripturarum sensum illustrans, aliis ad scribendum manus effornans, et hoc non solum die, sed etiam nocte; aut orationi se dabat, aut lectioni attendebat, aut libros scribebat: aliquando duobus operibus eodem tempore dividebatur, scribens et pueris aliquid scibile insinuans. Noverat enim pigritiam omne malum docuisse, ut Sapientia, quæ docuit omne bonum, per unum ex famulis suis proclamavit. Ideoque omnium optimi vita et verbo facti sunt cjus discipuli: decebat enim tam bene plantatos et tam studiose rigatos, etiam incrementum a Deo suscipere. Ex illis lectores, subdiaconos, diaconos, et presbyteros ordinat. In unaquaque diœcesi trecentis jussa dabat discipulis, qui, semotis mercedibus, nihil ex principe pendebant, sed militabant Deo et ad serviendum aut potius ad dandum se illi ordinati erant. Hæc Clemens per integros seplem annos operatus est. XIX. Jam octavus erat annus prædicationis ejus, et hic fuit ultimus vitæ servi Dei Michaelis Borises sanctificati Bulgarie principis. Principatum ejns accepit filius ejus Vladimirus, qui post quartum regni annum e vivis excessit. Hæres omnium fuit frater ejus Simeon, qui primus rex Bulgarorum est appellatus. Hunc genueral Michael ad imaginem et similitudinem suam; servatis integre sinceris bonitatis characteribus, ad omnes, maxime vero ad eos qui morum honestate commendabantur, simplex et bonus erat; Christianissimum vitæ specimen, vivam fidem ostendebat, et zelo domus Dei comedebatur. Quod igitur pater imperfectum reli.

querat supplevit, adaugens divinam prædicationem, τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ κατησθίετο· καὶ τοίνυν τὸ τοῦ παecclesiisque ubique ædificatis inconcussam orthodoxíam consolidans, et legi Dei parans viam facilem atque apertam. XX. Cum magnum fama faceret Clementem, majoremque opinione quæ de ipso erat, utpote qui certe ascensiones in corde disposuerat, ostenderet, ipso rege Simeone omnino potita est eumque virtutis magistri admiratorem fecit. Ad se igitur rex vocat Sanctum, sermones cum co serit, sumptaque sanctificatione ex ipsa ejus facie (siquidem Beatus ipsis adversariis aspectu venerabilis erat), multum Bulgarorum regionem laudavit totumque regnum ejus beatum dixit, cui tale bonum a Deo concessum fuerit. Postea, consultis consiliariorum se prudentioribus, qui omnes pro patre Clementem Inabebant, hoc solum placere Deo, quod honorarent eum, credentes, eum Drembitzæ sive Veltitzæ designat episcopum, et sic Bulgaricæ linguæ Clemens primus constituitur episcopus. Ubi vero episcopatus muneri manum admovisset, dignitatis altitudinem scabellum elevationis ad Deum statuit et priora opera multiplicavit. XXI. Salomon ait quod qui addit scientiam, addit doloreni: Simeon autem Clementi addens honorem, addidit dolorem: cum enim reperisset hujus diœceseos populum omnino divini verbi Scripturarumque expertem, mintuneque doctum ea quæ Ecclesiam exornant et populum disciplinæ ac honestatis spiritui admovent, non dedit somium aculis nec palpebris dormitationem, sed cibum et delicias populi sibi curæ esse voluit. Semper docebat et semper disponebat, ignorantiam corrigens, res Lurbatas ordinans, omnibus omnia juxta cujusque conditionem factus, clero quæcunque decus ecclesiasticum necnon psalmodiam et preces speclaut, praescribens, ac promovens episcopatus sui clericos ita ut primas ubique partes tenerent et virtutum cum optimis corona ornarentur; populo autem firmam doctrinam exhibens, et super petrau rectæ Christianorum religionis ſidei fundamentum eis statuens. Omnimodo enim erant ignarissimi atque, ut totum dicam, brutissimi. Quid vero? Verbo quidem enutriebat, pane vero qui cor revera confirmat; nec tamen corporaliter nutrire omittebat quotquot hujusmodi cibi egenos inveniebat. Sie ex parte suum imitabatur Jesum, quem sciebat unacum doctrina panibus, quoque ignaros nutrivisse; ideoque pater erat orphanorum ac viduarum, omnimodo curans eos; janua autem cuivis pauperi pandebatur et extraneus non foris pernectabat. XXII. Exemplar autem vitæ sibi proponebat magnum Methodium, quem æmulari studens ne τρὸς ὑστέρημα ἀνεπλήρωσεν, ἐπαυξήσας τὸ θεῖον κήρυγμα καὶ ταῖς ἀπανταχοῦ δομηθείσαις ἐκκλη σίαις εγκαταστήσας τὴν ὀρθοδοξίαν ἀσάλευτον, καὶ τῷ τοῦ Θεοῦ νόμῳ πλατείαν δεδωκὼς οἱὸν καὶ ἀστι νοχώρητον. Κ'. Ἐπεὶ δὲ πολὺν ἡ φήμη τον Κλήμεντα ποιοῦσα καὶ τῆς περὶ αὐτοῦ δόξης ἀεὶ καθιστῶσα μείζονα, καὶ εἰκότως τὸν ἀναβάσεις ἐν τῇ καρδίᾳ διατιθέμενον, εἷλε καὶ τὸν βασιλέα κατάκρας Συμεών, καὶ τῆς ἀρετῆς τοῦ διδασκάλου ἐραστὴν πεποίηκε. Μετακιλεῖται μὲν ὁ βασιλεὺς τὸν ἅγιον, εἰς λόγους δὲ αὐτῷ ἔρχεται, καὶ τρυγήσα; ἁγιασμὸν ἀπ' αὐτοῦ τοῦ προ σχήματος, (ἦν γὰρ τὸ εἶδος καὶ τοῖς ἐχθροῖς αἰδεσιμώτατος ὁ μακάριος), πολλὰ τὴν Βουλγάρων χώραν ἐπαινεῖν εἶχε καὶ τὴν οἰκείαν βασιλείαν μακαρίαν τιθέναι, ὅτι τοιοῦτο ἀγαθὸν παρὰ Θεοῦ δέδεκτο. Μετὰ ταῦτα τοῖς συνετωτέροις τῶν περὶ αὐτὸν σκύπήσας, οἱ πάντες ὡς πατρὶ προσεῖχον τῷ Κλήμεντι τοῦτο μόνον ἀρέσκειν Θεῷ, ὅ τιμῶσι τοῦτον, πιστεύ οντες, ἐπίσκοπος Δρεμβίτζα, ήτοι Βελίτζας προβάλλε ται, καὶ οὕτω δὴ Βουλγάρῳ γλώσσῃ πρῶτος ἐπίσκοπος ὁ Κλήμης καθίσταται. Ἐπεὶ δὲ τὸ ἔργον τῆς ἐπισκοπής ἐγκεχείριστο, τὸ τῆς ἀξίας ὕψος ὑπόβαθρον τῆς πρὸς Θεὸν ὑψώσεως ἔθετο, καὶ τοῖς προτέροις τόποις πολύ λαπλασίως προσέθηκε. ΚΙ'. Σολομων μὲν οὖν φησιν, ὡς ὁ προστιθεὶς γνῶσιν προστίθησιν ἄλγημα· Συμεὼν δὲ τῷ Κλή μεντι προστιθεὶς τιμὴν προσέθηκεν άλγημα. Ευρών γὰρ τὸν τῆς ἐνορίας ταύτης λαόν παντάπασι θείου λόγου καὶ Γραφῶν ἀνομίλητον, καὶ μηδὲν πεπαι δευμένον τῶν Ἐκκλησίαν κοσμούντων καὶ λαὸν τασ σέντων τῷ τῆς εὐταξίας καὶ κοσμιότητος πνεύματα, οὐκ ἐδίδου ὕπνον τοῖς ὀφθαλμοῖς οὐδὲ νυσταγμέν τοῖς βλεφάροις, ἀλλὰ τροφὴν καὶ τρυφὴν τὴν περὶ τοῦ λαοῦ ἐποιεῖτο μέριμνα». Καὶ ἀεὶ ἐδίδασκε καὶ ἀεὶ διέτασσε, τὴν ἄγνοιαν διορθούμενοι, τὴν ἀκοσμίαν κοσμῶν, πᾶσι τὰ πάντα κατὰ τὴν ἑκάστου χρείαν γινόμενος, τῷ κλήρῳ τὰ περὶ τὴν ἐκκλησιαστικὴν εὐχα σμίαν καὶ ὅσα τῶν ψαλμῳδιῶν τε καὶ εὐχῶν ὑφης γούμενος, ὥστε τελέσαι τοὺς τῆς ἐπισκοπῆς αὐτοῦ κληρικοὺς ἐν μηδενὶ μηδενὸς τῶν περιβοήτων ἀπο φερομένους τὰ δεύτερα, μᾶλλον μὲν οὖν κατὰ πάν των ἐπὶ πᾶσι τοῖς ἐπαινετοίς στεφομένους· τῷ λαῷ δὲ τὰς γνώμας στηρίζων, κἀπὶ τὴν πέτραν τῆς ὀρ θῆς τῶν Χριστιανῶν θρησκείας καὶ τὸ τῆς πίστεως αὐτοῖς κατασκευάζων στερέωμα· παντάπασι γὰρ ἦσαν ἀμαθέστατοι καὶ τὸ ὅλον εἰπεῖν κτηνωδέστατοι. Τί δέ; Λόγῳ μὲν οὕτως ἔτρεφε τῷ ἀληθινῷ ἄρτῳ, καὶ καρδίας ὄντως στηρίζοντι· οὐκ ἠμέλει δὲ τοῦ καὶ σωματικῶς τρέφειν όσους τοιαύτης τροφῆς ἐπιδεεῖς εὕρισκεν. 'Αλλ' οὕτως ἂν ἐξ ἡμισείας ἐμιμεῖτο τὸν ἑαυτοῦ Ἰησοῦν, ὃν ᾔδει μετὰ τὴς διδασκαλίας καὶ ἄρτοις τοὺς ἀγνώμονας τρέφοντα· διὸ καὶ πα τὴρ μὲν ἦν ὀρφανῶν καὶ χηρῶν βοηθός, πάντα τρ πον αὐτῶν κηδόμενος, ἡ δὲ θύρα παντὶ ἁπλῶς ἀν έγκτο πένητι, καὶ ξένος ἐκτὸς οὐκ ηὐλίζετο. ΚΒ'. Σκοπὸν δὲ τοῦ βίου τὸν μέγαν ἐποιεῖτο Μεθέσιον, καὶ πρὸς ἐκεῖνον ἀπευθυνόμενος μὴ ἀποτυχεῖν

VITA S. CLEMENTIS BULGARIE ARCHIEP. ἠπείγετό τε καὶ ηύχετο, καὶ οἷόν τινα πίνακα σοφοῦ scopum non attingeret sat agebat et orabat, et velτὴν τέχνην ζωγράφου τὸν ἐκείνου βίον καὶ τὰς πρά ξεις τῆς οἰκείας ἀγωγῆς προστησάμενος ἑαυτὸν ἐζωγράφει πρὸς τοῦτον ἐπιμελῶς. Τὸν γὰρ τούτου βίον ὡς οὐδεὶς ἄλλος ἐγίνωσκεν, οἷα ἐκ νέου ἔτι καὶ ἀπαλοῦ ἐκείνῳ παρηκολουθηκώς, καὶ ὀφθαλμοῖς πάντα τὰ τοῦ διδασκάλου παρειληφώς. Συνιδὼν δὲ τὸ τοῦ λαοῦ ταχὺ καὶ περὶ τὸ νοῆσαι Γραφὰς ἀτεχνῶς δερ μάτινον, καὶ ἱερεῖς δὲ πολλοὺς Βουλγάρους δυσξυνέτως ἔχοντας τῶν γραικικῶν ὧν περὶ τὴν ἀνάγνωσιν μόνην ἐνετρίβησαν γράμμασι, κάντεῦθεν κτηνώδεις ὄντας, ὡς μὴ ὄντος Βουλγάρων γλώσσῃ πανηγυρι κοῦ λόγου. Ταῦτα τοίνυν συνεγνωκώς μηχανᾶται καὶ πρὸς τοῦτο, καὶ καθαιρεῖ τὸ τῆς ἀγνοίας τεῖχος τῷ μηχανήματι. Λόγους γὰρ συντεθεικώς εἰς πάσας τὰς ἑορτὰς ἁπλοῦς καὶ σαφεῖς καὶ μηδὲν βαθὺ μηδὲ περινενοημένον ἔχοντας, ἀλλ᾽ οἷους μὴ διαφεύγειν μηδὲ τὸν ἠλιθιώτατον ἐν Βουλγάροις, διὰ τούτων τὰς τῶν απλουστέρων ψυχὰς ἐθρέψατο, γάλακτι ποτίσας τοὺς μὴ δυναμένους στερεωτέραν τροφὴν προσήκασθαι, καὶ Παῦλος ἄλλοις τοῖς Βουλγάροις Κορινθίοις ἄλλος γενόμενος. Δι' αὐτῶν γὰρ τῶν τε Χριστοῦ καὶ ἐπὶ Χριστῷ τελουμένων ἑορτῶν ἔξεστι μαθεῖν τὰ μυστή ρια, καὶ τῆς πανάγνου Θεοτόκου ταῖς μνήμαις πολ λάκις, ὡς ἴστε, γινομέναις τοῦ ἔτους εγκώμια και διηγήσεις τῶν περὶ αὐτὴν θαυμασίων διὰ τῶν λόγων ἐκείνων ὁ Κλήμης πεφιλοτίμηται· οὐδὲ τὸν Βαπτι στὴν εὑρήσεις ἀνεγκωμίαστον, ἀλλὰ καὶ τὰς τῆς κε φαλῆς αὐτοῦ θαυμαστάς εὑρέσεις μαθήσῃ, καὶ προ φητῶν καὶ ἀποστόλων ἐντεύξῃ βίοις καὶ περιόδοις, καὶ μαρτύρων ἄθλοις πτερωθήσῃ πρὸς τὸν ἐκείνους διὰ τοῦ αἵματος αὐτοῦ προσλαβόμενον. Ποθεῖς καὶ Πατέρων ὁσίων ἀγωγὴν, καὶ ζηλωτής εν πολιτείας ἀσάρχου μικροῦ καὶ ἀναίμονος; Εὑρήσεις ταύτην Βουλγάρῳ γλώσσῃ πονηθεῖσαν τῷ σοφῷ Κλήμεντι. Φέρονται γὰρ ταῦτα πάντα παρὰ τοῖς φιλοπόνοις σωζόμενα, τοῦτο μὲν εἰς πολλοὺς τῶν ἁγίων συντε θειμένα, τοῦτο δ' εἰς τὴν πανάμωμον τοῦ Θεοῦ Μητέρα ἱκετηρίοις, εὐχαριστηρίοις, καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν, πάντα τὰ τῆς Ἐκκλησίας, καὶ οἷς μνῆμαι Θεοῦ καὶ ἁγίων φαιδρύνονται, καὶ ψυχαὶ κατανύσε σονται, Κλήμης τοῖ; Βουλγάροις ἡμῖν παρέδωκε. ut quemdam sapientis typum, illius vitam cum suæ vitæ genere conferendo, seipsum ex illo studiose formabat. Illius enim vitam ut nemo alius cognoscebat; utpote qui e teneris annis illum comitatus erat, et omnes præceptoris actus oculis prosecutus. Sciens enim hujus populi pingue ingenium et ad intelligendas Scripturas plane coriaceum, multosque sacerdotes Bulgaros difficile intelligere Græca, quorum litteris ad lectionem tantum exercebantur, ideoque rudes esse, non exstante Bulgarorum lingua oratione panegyrica; his itaque compertis, ad id quoque moliebatur et industria sua murum ignorantiæ evertit: sermones enim in omnes festivitates composuit simplices, perspicuos, nihil profundi nec intellectu difficilis habentes, sed qui non laterent, vel Bulgarorum stupidissimum; hisque sermonibus simpliciorum animas enutrivit, lacte recreans eos qui solidiorem escam sufferre non valerent, Bulgaris, novis Corinthiis, alter Paulus factus. Ex his enim festorum Christi et de Christo celebratorum mysteria discere licet; sanctissimæque Deiparae, cujus conmemorationes frequenter, ut scitis, per annun aguntur, encomia, et narrationes miraculorum ipsam spectantium in his sermonibus exponere Clemens noster studet; nec Baptistam illaudatum invenies, sed etiam capitis ejus mirabiles inventiones disces, necnon prophetarum et apostolorum occurres vilis ac itineribus; et martyrum certaninibus alæ tibi addentur ad eum qui istos per suum sanguinem recepit. Cupisne cognoscere sanctorum Patrum disciplinam atque eorum vitam fere incorpoream et sanguini extraneam? Invenies ean) a sapienti Clemente lingua Bulgarica descriptam. Feruntur enim hæc omnia a studiosis servata, partim in plures sanctos composita, partim ad immaculatam Dei Matrem supplicationibus gratibusque referta; et, ut brevi dicam, omia ad Ecclesiam pertinentia, quibus Dei sanctorumque memoriæ illustrantur et animæ compunguntur, bæc Clemens nobis Bulgaris tradidit. ΚΓ'. Ταῦτα δὲ κἐν τῷ μοναστηρίῳ αὐτοῦ ἀπέθετο, XXUI. Deposuerat bæc omnia in monasterio, ὁ ἐν ᾿Αχνίδι ἐδείματο, ἔτι περιόντος τῷ βίῳ τοῦ μα- quod in Achride construxerat, adhuc superstite καριστοῦ Βορίσου, πρὶν ἢ πάντως τὴν τῆς Βελίτζας beatissimo Borise, priusquam Velitza episcopatum ἐπισκοπὴν ἀναδέξασθαι. Ἐπεὶ γὰρ εἶδε τοῦτον ἄρ- suscepisset. Ubi enim vidit hunc principem totam χοντα πᾶσαν τὴν ὑπ' αὐτῷ Βουλγαρίαν ἑπτὰ καθοsibi subditam Bulgariam septem catholicis templis λικοῖς ναοῖς περιζώσαντα καὶ οἷόν τινα λυχνίαν ἑπτά- dotasse velutque candelabrum septem luminibus φωτον ἀναλάμψαντα, ἠθέλησε καὶ αὐτὸς ἐν Ἀχρί- ornatum illuminasse, voluit et ipse Achride proδε οἰκεῖον δείμασθαι μοναστήριον. Τούτῳ δὲ καὶ prium ædificare monasterium, cui etiam alteram ἑτέραν ἐκκλησίαν προσέθηκεν, ἣν ὕστερον ἀρχι- adjecit ecclesiam, quæ postea archiepiscopatus seεπισκοπῆς θρόνον ἔθεντο· καὶ οὕτως ἦταν ἐν ᾿Αγρίδι des constituta est. Et Achride quidem tres eraut τρεῖς ἐκκλησίαι, μία μὲν ἡ καθολική, δύο δὲ τοῦ ecclesiæ, una catholica, et duæ divi Clementis, ἱεροῦ Κλήμεντος, μεγέθει πολλῷ τῆς καθολικῆς magnitudine multo catholica minores, sed furn βραχύτεραι, σχήματι δὲ περιηγμένῳ καὶ κυκλοτερεῖ et circuitu illa multo præstantes. Per omnia nempo ταύτης ἐπιτερπέστεραι. Εσπευδε γὰρ διὰ πάντων tentabat Bulgarorum cirea res divinas incurianu τὴν τῶν Βουλγάρων περὶ τὰ θεῖα ῥαθυμίαν έχω expellere, pulchritudineque edificiorum animos κρούεσθαι, καὶ τῷ κάλλει τῶν οἰκοδομημάτων εφα demulcere, et naturam cordis eorum agrestem, ελκο, ένους συνάγεσθαι, καὶ ὅλως ἐξημεροῦν τὸ τῆς rudem atque ad divina cognoscenda rebellem pror-

sus lenire; et nihil mirum, si voluntates homi- καρδίας αὐτῶν ἄγριον καὶ ἀτίθασον καὶ περὶ θεσ γνωσίαν ἀπόκροτον· καὶ καινὸν οὐδὲν, εἰ γνώμες ἀνθρώπων μεταβαλεῖν ἐπείγετο πρὸς τὸ ἥμερον και ἀνθρώπινον· ὅπου γε πάσῃ τῇ τῶν Βουλγάρων χώρα δένδρεσιν ἀγρίοις κομώσῃ καὶ καρπῶν ἡμέρων ἀπ ορούσῃ καὶ τοῦτο τὸ καλὸν ἐδωρήσατο, ἀπὸ τῆς τῶν Γραικῶν χώρας τἂν εἶδος ἡμέρων δένδρων μεταγα. γὼν καὶ τοῖς ἐγκεντρισμος καθημερώσας τὰ ἄγρια, ῖν, οἶμαι, καὶ διὰ τούτου παιδεύσῃ τὰς τῶν ἀνθρώ πων ψυχάς, μεταποιεῖσθαι τοὺς χυμούς τῆς χρηστό τητος καὶ καρποφορεῖν Θεῷ τὴν ἐργασίαν τοῦ θείου θελήματος, ἣν ἐκεῖνος μόνην βρῶμα πεποίηται. Ουτως ἄρα τῆς τῶν ψυχῶν ὠφελείας ἐγίνετο, καὶ ὅπως τὴν Ἐκκλησίαν Κυρίου παντοιοτρόπως πλατύνῃ, φροντίδα πεποίητο, μηδενὸς ἐπιστρεφόμενος τῶν τοῦ num ad mansuetudinem humanitatenique traducere salagebat: cum enim tota Bulgarorum regio silvestribus esset arboribus consita mitibusque careret fructibus, hoc etiam commodo illam donavit, ut ex Græcia mitium arborum omne genus transferret et insertione silvestres mitigaret, sic, puto, hominum animas promovens ad participandum bonitatis succos et fructificandum Deo divinæ voluntatis operatione, quam solam ille pro cibo habere voluit. Sic itaque animarum salutem curabat, et quomodo Christi Ecclesiam omnimodo augeret, semper meditabatur, ea quæ sunt corporis non curans, nec suam animam honorans juxta divinum Apostolum, sed multorum salutem quæsivit. σώματος, μηδὲ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ τιμίαν ἔχων ἑαυτῷ κατὰ τὸν θεῖον Απόστολον, ἀλλὰ τῶν πολλῶν ἵνα σωθῶσι κηδόμενος. XXIV. Hanc igitur charitatem erga Deum habenti Patremque cœlestem filii instar diligenti, numquid parva, quod vicissim amaretur ab illo, testimonia erant? Minime, sed hunc quoque Deus mirabili gratia glorificavit. Quomodo, dicam ego. Revertebatur ex Glavenitza ad Achridem Clemens, tum ut homines loci, an bene quoad animas valerent, timoreque Dei velut quodam baculo frmarentur, inquireret, tum ut libere in monasterio Deo vacaret, cujus majestatem amans ægre ferebat alio distrahi. Iter facienti obvii duo paralytici, quorum alter, præter debilitatem, etiam charo lumine oculorum orbabatur, ad misericordiam ejus clementem animum commoverunt; sed quantum ad misericordiam pronus, tantum erat ad humilitatem proclivis; aut potius miracula patrantem non videri majori curæ ipsi erat, quam paralyticis desiderium erat sanitatem obtinendi. Cum autem circumspexisset neminemque vidisset, oculos in cœlum direxit sustulitque venerabiles manus ad orandum et divinum auxilium imploravit; deinde manibus illis, quibus orationem suffulserat, agrorum corpora tetigit, et tactus ejus membrorum constrictio conglutinatioque fuit. Et juxta Isaiæ verbum, uterque eorum saliit sicut cervus, licet prius non tantum claudus unoque membro corporis mutilus, sed totus immobilis et nihil a terra differens, in qua jacebat. Sed et cæco statim sanitas illuxit, et lumen aspiciens, magna voce Doninum magnificabat. Non tamen omnino potuit oculos latere niraculosum opus. Visum est enim cuidain Sancti famulorum, quem cum postea vidisset ille, sciens esse spectatorem inspectatum statim se in cella occultavit, indignatus ei tanquam malefactori, interdixit quo minus diceret quod factum erat, dum in vivis Clemens esset. XXV. Jam vero senectute curvatus laboribusque confectus, judicavit esse deprecandum episcopatum, non tanquam perfuga, aut stationis desertor, in qua Spiritus sanctus posuerat eun pascere ΚΔ'. Οὕτω δὲ τὴν πρὸς Θεὸν ἀγάπην ἔχοντι τούτῳ καὶ ἐν οὐρανοῖς Πατέρα ὡς υἱῷ ἀγαπῶντι, ἆρα με κρὰ τοῦ ἀνταγαπᾶσθαι παρ' ἐκείνου μαρτύρια; Ούτ μενοῦν· ἀλλὰ δοξάζει καὶ τοῦτον Θεός θαυματουργό χάριτι. Καὶ πῶς, ἐντεῦθεν ἀκούοιτε ἄν. Επάνεισι μὲν ἐκ Γλαβενίτζας εἰς ᾿Αχρίδα Κλήμης ἅμα μὲν τοὺς τῆς χώρας ἐπισκεψόμενος, εἰ τὰς ψυχὰς εἶεν εύρωστοι, εἰ τῷ τοῦ Θεοῦ φόβῳ οἷά τινι βακτηρία στην ρίζοιντο, ἅμα δὲ καὶ κατὰ σχολὴν ἐν τῷ μοναστηρίῳ τῷ Θεῷ συνεσόμενος, οὗ τοῦ κάλλους ἐμῶν δυσφόρως εἶχεν ἄλλοσέ που περιελκόμενος. Παράλυτοι δέ τινες δύο ὑπ' ὄψιν αὐτῷ πεσόντες ὁδεύοντι, ὧν ἕτερος προς τῇ παρέσει καὶ τοῦ πᾶσιν ἡδίστου φωτὸς ἑστέρητο, εἰς οἶκτον τὴν συμπαθεστάτην ψυχὴν ἐκίνησαν. ᾿Αλλ' ὅσον πρὸς οἶκτον ἕτοιμος, τοσοῦτον καὶ πρὸς ταπεινοφροσύνην ἐπικλινής· μᾶλλον δὲ πλείων ἐκείνῳ τοῦ λαβεῖν θαυματουργοῦντα φροντίς, ἢ τοῖς παραλύτοις ἐπιθυμία του τυχεῖν τῆς ἰάσεως. Ταύτῃ τοι καὶ περιβλεψάμενος κύκλῳ καὶ μηδένα ἑωρακώς ἀνατείνει μὲν τὸ ὄμμα εἰς οὐρανούς, αἴρει δὲ χεῖρας ὁσίας εἰς προσευχὴν καὶ καθέλκει τὴν θείαν βοή θειαν, άπτεται χερσὶν ἐκείναις, αἷς τὴν εὐχὴν ἐπλήρου, τῶν παραλελυμένων σωμάτων, καὶ ἡ ἀμὴ σύσφιγξης αὐτοῦ ἐγένετο καὶ συνάρθρωσις. Καὶ τοῦτο δὲ τὸ τοῦ Ἡσαΐου, ε:άτερος αὐτῶν ἀλλόμενος ἦν ὡς ἔλαφος πλὴν ὅσον οὐ χωλός πρὶν μόνον καὶ μέλος ἓν πεπηρωμένος τοῦ σώματος, ἀλλ' ὅλος ἀκινητος καὶ μηδὲν τῆς γῆς διαφέρων τι, ἐφ' ἧς κατα έκειτο. Τῷ δέ γε καὶ τυφλῷ ταχὺ ἀνέτειλεν ίαμα, καὶ φῶς ἰδὼν φωνῇ μεγάλῃ τὸν Κύριον ἐμεγάλυ νεν. Αλλ' οὐκ ἔμελλεν ἄρα παντάπασιν ὀφθαλμούς λαθεῖν τὸ θαυματούργημα· ὡράθη γὰρ τῶν τινι του ἁγίου θεραπευτῶν, ὃν ἰδὼν μετὰ ταῦτα καὶ ἐκεῖνος, γνούς θεατὴν ὄντα ἀθέατον καὶ πρὸς τῇ κέλλη κρυπτόμενος κατεσκήπτετο, ενεβριμήσατό τε ὡς πονηρευομένῳ, καὶ σὺν ἀπειλῇ μὴ ἐξειπεῖν τιν: τὸ γεγονὸς, ἄχρις ἂν τῷ κόσμῳ Κλήμης ἐνδημοίη, παρήγγειλεν. ΚΕ΄. Ηδη δὲ καὶ γήρα καμφθεὶς καὶ πόνοις ἐκε δαπανηθεὶς ἔκρινε τὴν ἐπισκοπὴν παραιτήσασθαι, οὐχ ὡς λειποτακτῶν, οὐδὲ τῆς τάξεως ἐξιστάμενος, ἐν ᾗ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον αὐτὸν ἔθετο ποιμαίνειν

VITA S. CLEMENTIS BULGARIE ARCHIEP. τὴν Ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ δι᾿ εὐλάβειαν μαχα- Ecclesiam Dei, sed per laudabilem divinitusque ριστήν τε καὶ ἔνθεον· ἐδεδίει γάρ, μὴ τῇ αὐτοῦ ἀσθενείᾳ τὸ ἔργον τοῦ Θεοῦ καταλύοιτο. Καὶ δὴ τῷ βασιλεῖ προσελθών, Αχρι μέν εἶπε, θεοσεβέστατε βασιλέων, ἀντεῖχέ μοι τὸ σῶμα πρὸς πόνους και φροντίδας ἐκκλησιαστικάς, βαρυτέρας οὖσας τῶν που λιτικῶν, ὡς ἔγωγε πείθομαι, τὸ τὴν Ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ καταλιπεῖν, ἢν αὐτὸς ἐνεχείρισέ μοι τῷ σῷ κράτει χειρὶ χρησάμενος, πάσαις ψήφοις ἐδόκει και τάκριτον, καὶ οὐδὲ μισθωτοῦ τὸ ἔργον· ἐκείνῳ γὰρ τοῦ λύκου ἐπιόντος φεύγειν καὶ ἀφιέναι τὰ πρόβατα σύνηθες· ἐμοὶ δὲ τίς ἀπολογία, μηδένα λύκον ὁρῶντι τὴν ποίμνην καταλιπεῖν τοῦ Θεοῦ; Οὐκοῦν οὐδὲ κατέλιπον ἄχρι καὶ ἐς τόδε καιροῦ. Ἐπεὶ δέ μοι καὶ τὸ γῆρας ὁρᾷς ὅπως ἐπίκειται, καὶ τὸ τῶν πολλῶν κόπων πλῆθος τὸ πᾶν παρείλετο τῆς δυνάμεως, ὑπὲρ τῆς Ἐκκλησίας μερίμνησον, καὶ τὸν δυνάμεως εὖ σωματικῆς πρὸς τῇ πνευματικῇ ἔχοντα καὶ νεαρώτερον τὰς ἐκκλησιαστικὰς φροντίδας ἀναδεξόμενον τῷ τοῦ Κυρίου οἴκῳ ἐπίστησον. Ταύτην μοι την τελευταίαν ἀξίωσιν πλήρωσον· δός μοι τὰς ὀλίγας ταύ τας ἡμέρας ἐμαυτῷ προσλαλῆσαι καὶ τῷ Θεῷ· καλόν μοι πρὸς τοῦτο τὸ μοναστήριον οἰκητήριον, τὸν ἐν τούτῳ χάρισαι θάνατον. Τί γὰρ ἐμοὶ καὶ ταῖς φρον τίσιν ἔτι κοινόν, στιβαρωτέρων δεομέναις μελῶν; Εἰ δὲ πρὸς τὰς τῆς Ἐκκλησίας φροντίδας ἀδυνατῶ, τίνος ἄλλου χάριν τῆς ἀξίας ταύτης μεταποιήσομαι; Εργον γὰρ τὴν ἐπισκοπὴν Παῦλος ἐκάλεσεν, ἦς ἀπέχειν προσῆκε τὸν τῷ ἔργῳ μὴ οἰκειότατον. Μὴ δὴ θελήσῃς τὴν Ἐκκλησίαν, ἐπὶ τῷ ἐμῷ ὀνόματι ἀνθήσασαν ὑπὲρ τὰς πολλὰς, εἶτα ἐπ' αὐτῷ τούτῳ μαραι νομένην ἰδεῖν, ἀλλ᾽, ὅπερ εἶπον, τὸ κάλλος αὐτῇ δι' ἑτέρων ἀκμαιοτέρων συντήρησον· κίνδυνος γὰρ οὐ μικρὸς διὰ τὴν ἐμὴν ἀσθένειαν τὰ πράγματα φθεί. ρεσθαι. Ο γοῦν βασιλεὺς τῷ κοινῷ καταπλαγείς τοῦ ἀκούσματος (πλήττει γὰρ ἀπροσδοκήτως τὸ ἀθέλητον ἀκουόμενον), Τί ταῦτα, φάναι, Πάτερ, λέγεις; Πῶς ἀνασχοίμην ἐγὼ θρόνοις ἐκείνοις ἰδεῖν, σοῦ ζῶντος, ἄλλον ἐπικαθήμενον; πῶς τὴν ἐμὴν βασιλείαν τῶν σῶν ἀρχιερατικῶν εὐλογιῶν ἐρημώσαιμι; Απαίσιος οιωνισμός μοι τῆς ἐκ τοῦ θρό νου τοῦ βασιλικοῦ καθαιρέσεως ἡ σὴ τοῦ θρόνου τῆς ἐπισκοπῆς ἐγκατάλειψις. Εἰ μὲν οὖν παραλελύ πηκά τι τὴν σὴν ἐσιότητα, ἐν ἀγνοίᾳ πλημμελήσας, α inspiratam cantionem. Accedens igitur ad regem, Quamdiu, inquit, religiosissime flex, suffecit mihi corpus ad labores et curas ecclesiasticas, politicis, ut ego existimo, graviores, deserere Ecclesiam Dei, quam ipse mihi, imperio tuo quasi manu usus, tradiderat, omnibus suffragiis damnandum et, minus quam mercenarium opus videbatur; iste enim, lupo veniente, fugere ovesque dimittere solet; quænam autem mihi excusatio fuisset, si nullum lupum videns, et gregem Dei dereliquissem Ideo non dereliqui usque ad id temporis. Cum autem vides senectutem mihi incumbentem, et laborum multitudinem abstulisse onimne robur; tu cura Ecclesiam, et aliquem virum vires corporales potentiæ spirituali pares habentem et juniorem, curis ecclesiasticis, ac domui Domini prælice. Hanc mihi ultimam gratiam adimple: da mihi paucos hos dies ut mecum colloquar et cum Deo; optima mihi ad hoc domus monasterium; ibi mori concede. Quid enim mibi jam commune est cum curis, robustiora membra requirentibus? Si autem ad curas Ecclesiæ impotens sum, quomodo hanc dignitatem arrogabo? Onus enim Paulus episcopatum vocat, ideo - que ab co arcendus qui operi non est satis apļus. Noli Ecclesiam, quæ sub meo nomine floruit præ multis, postea sub hoc ipso nomine marcescentem videre; sed, ut dixi, per alios juniores pulchritudinem illi serva: periculura enim est ne mea debili - late res labantur. Rex igitur rei auditæ novitate perculsus (nam percutit inopinanter auditum quod non placet), Quid hæc, Pater, inquit, dicis? Quomodo feram ego in hoc throno, te vivente, alium videre sedentem? Qui meum regnum pontificalibus tuis benedictionibus orbem? Throni episcopalis tua derelictio mihi sinistrum est e throno regio eversionis præsagium. Si igitur sanctitatem tuam contristavi, ignoranter quidem, cum mihi aliquid peccasse non sim conscius; si nobis parcens, ut pater, injuriam meam in te non vis divulgare, veram autem causam sub impotentiæ specie velas, die, precor; paratus sum subire correctionem, et ut filius, patris sanare dolorem: si vero nihil habes nobis exprobrare, utquid contristare vis eos ὡς ἔγωγε οὐδὲν ἐμαυτῷ πεπλημμεληκότι σύνοιδα, qui te non contristavcrunt? Non potes clerum incusare tanquam inobedientem ac recalcitrantem; nam omnes per evangelium a te genitos tibi Deoque subdidisti; non nos ipsos tanquam ad rebellandum) contra mandata tua promptos, non aliud quid ex parte tuorum reprehensibile. Cur igitur filios tuam tergiversationem absque ratione dentes deseris? Flectere, Pater, alioquin, audax est oratio, quidquid dixeris non obediam, quidquid agas, non cedam. Nam excusatio, opinor, solis indignis competit; tu vero omni dignitate præcellis. καὶ δὴ φειδόμενος ἡμῶν ὡς πατὴρ οὐκ ἐκπομπεύειν ἐθέλεις τὴν ἐμὴν πρὸς σὲ παροινίαν, ἀλλὰ συσκιάζεις τὴν ἀληθινὴν αἰτίαν τῷ τῆς ἀδυναμίας προσχήματι, Εἰπέ, δέομαι, ἕτοιμος ὑπέχειν εὐθύνας ἐγώ, καὶ ἰᾶσθαι τὸ τοῦ πατρὸς ὁ παῖς ἄλγημα. Εἰ δὲ μηδὲν ἔχει; ἡμῖν ἐγκαλεῖν, τί λυπεῖν ἐθέλεις αὐτὸς τοὺς μηδὲν λυπήσαντας; Οὐ τὸν κλῆρον ἔχεις αἰτιᾶσθαι ὡς ἀπειθῆ καὶ σκληραύχενα; πάντας γὰρ διὰ τοῦ Εὐαγγελίου γεννήσας σαυτῷ καὶ τῷ Θεῷ ὑποτέθει και, οὐχ ἡμᾶς αὐτοὺς ὡς τάχα τῶν σῶν ἐνταλμάτων ἀφηνιάζοντας, οὐκ ἄλλο τι τῶν σῶν ἐπίψογον. Τί τοίνυν παῖδας ἐᾶς ἀναχώρησιν; Η πείθου, Πάτερ, εἰ δὲ μή, τολμηρὸς ὁ λόγος, καν πάντα ποιῇς, οὐ καμφθήσομαι. Παραίτησις γάρ, οἶμαι, μόνοις τοῖς ἀξίας ἐπέκεινα. τὴν σὴν ὀδυρομένους ἀνεύλογον πάντα λέγῃς, οὐ πείσομαι, καν ἀναξίοις αρμόδιος· σὺ δὲ πάσης

XXVI. His fectitur senex, et nihil ultra sermo ΚϚ'. Κάμπτεται τούτοις ὁ γέρων, καὶ οὐδὲν περαιτέρω περὶ παραιτήσεως τοῖς πρὸς τὸν βασιλέα λύγοις προσθεὶς ὑποστρέφει μὲν εἰς τὸ μοναστήριον, τον δὲ ἄνω Βασιλέα τῷ αὐτοῦ σκοπῷ εὑρίσκει συν τρέχοντα. Αμα γὰρ τῇ ὑποστροφῇ νόσῳ μὲν καταβάλλεται, προεγνωκὼς δὲ τὸν θάνατον ἐξιτήριον δῶ ρον ταῖς Βουλγάρων ἐκκλησίαις χαρίζεται, καὶ τὸ λείπον τῷ τριδίῳ προστίθησι· τὸ γὰρ ἀπὸ τῆς καινῆς Κυριακῆς ἄχρι τῆς Πεντηκοστής ψαλλόμε νον τότε δή συνετέλεσε. Καί τοι τεκμαίρεσθαι τοῖς ὀξυτέροις ἐντεῦθεν ἔστι, τίς ἂν εἴη ἐῤῥωμένος τὸ σῶμα, ὃς κὰν τῇ νόσῳ τοῖς πόνοις ἑαυτὸν κατέτρυχεν. ᾿Αλλὰ γὰρ ἦν ὄντως ὁ ἔσω αὐτοῦ ἄνθρωπος τοσούτῳ μέτρῳ ἀνακαινούμενος, ὅσῳπερ ὁ ἔξω ἐφθείρετο, καὶ κατὰ Παῦλον εἶχε λέγειν· Όταν nibus ad regem circa deprecationem habitis adjiciens, revertitur ad monasterium: Regem autem cœlestem ad scopum suum invenit concurrentem. Simul enim ac rediit, in morbum delapsus est, et præsentiens mortem ultimum donum Bulgarorum ecclesiis donavit et quod deerat Triodio adjecit: quod enim a dova Dominica usque ad Pentecosten canitur tunc complevit. Et tamen exinde eruditioribus conjiciendum est qualis fuerit dum corpore valeret qui etiam in morbo laboribus exercebatur. At vero in ipso interior homo eo magis renovabatur, quanto exterior mortificabatur, et cum Paulo dicere polerat: Cum infirmor, tunc potens sum. Εt quid adbuc? Disposuit (loc enim erat quoque canonicum), et de libris quos fecerat, et de substantia ἀσθενῶ, τότε δυνατός εἰμι. Τί ἔτι; Διατίθεται (καὶ quam habebat, aut potius Deus, cui cuncta possi debat et quem solum, bonam margaritam, thesaurizabat sapiens emptor, conchas parviducens. Çunctis itaque in duas partes distributis, dimidiam episcopatui, dimidiamque monasterio reliquit; hoc plane demonstrans quomodo juxta Dei nutum utrumque possidendum sit. Ille enim possessiones ex fidelibus ducibus regibusque tenebat, quos præsertim barbarice natos dedignatione alienare non expeliebat: hoc etiam significavit Dominus, quibus ostendit se non illam aromata ferentem dedignari; imo benigne excepit et in Evangelio statuit: acquisitione quoque evangelice canoniceque et quanı maxime laudabiliter facta. XXVII. Sic igitur cum vixisset et thronum a Deo sibi datum exornasset, fine qui principio et fundamento dignus esset, ad Dominumn migravit. Jpsius autem divinum corpus, honoris animæ particeps, sancte religioseque hymnnis laudatum et honoratum, infra quidem meritum, sed potentia laudantium non inferius, in monasterii monumento, quod ipse propriis manibus paraverat ad lalus dextrum vestibuli, repositum cst, Julii inensis vigesimo septime die, regnante Symeone in Bulgaria, anno sexies millesimo quadringentesimo vigesimo quarto a creatione mundi. XXVIII. Latuit autem me non parvum sanctorum nuanimitatis argumentum: nam antequam e vita discessisset, quidam ex discipulis ejus in somnis viderunt Cyrillum et Methodium ad Sanctum accedentes et ipsi vitæ finem prædicentes. Sed ille quidem procul a nobis ita Geri visus est ac vitam relinquere, favor autem non avolavit, sod pulvis ejus etiaminum beneficia præstat omnem langorem omnemque morbum sanans: quod testimonio confirmat ille manus pedesque aridus, qui, divino sacrificio peracto, ad templum accedens, sanitatem invenit. Iguorabant quidem plerique quisnam aut unde esset: sed cum sanationi grates adjiceret, multusque in gratiarum actione sanatas τοῦτο γὰρ κανονικόν), περί τε τῶν βιβλίων αὐτοῦ ὧν ἐποίησε, καὶ τῆς ἄλλης αὐτοῦ περιουσίας, μᾶλ λον δὲ τοῦ Θεοῦ, ᾧ πάντα εἶχε, καὶ ὃν ἐπλούτει μόν νον τὸν καλὸν μαργαρίτην ὁ σοφὸς ἔμπορος, ὀλίγα τῶν ὀστρέων φροντίζων. Καὶ τοίνυν πάντα διχῇ μερίσας τὴν μὲν ἡμίσειαν τῇ ἐπισκοπῇ, θατέραν δὲ μοίραν τῇ μονῇ καταλέλοιπε, δείξας πάντως κάνε τεῦθεν, ὅπως δεῖ καὶ κτᾶσθαι καὶ ὡς ἀμφότερα τῷ πρὸς Θεὸν νεύματι. Ἐκεῖνος γὰρ τήν τε κτῆσιν ἐκ πιστῶν ἀρχόντων καὶ βασιλέων ἔσχεν, οὓς οὐκ ἔδει πάντως ἀποψυχραίνειν τῇ παροράσει καὶ μάλιστα πεφυκότας βαρβαρικώτερον. Έδειξε δὲ καὶ ὁ Κύ ριος, οἷς τὴν μυροφόρον ἐκείνην οὐ μόνον οὐ παρεί δεν, ἀλλὰ καὶ προσαπεδέξα ο καὶ τῷ Εὐαγγελίῳ ἐνα Ο έταξε, τήν τε ἀπόκτησιν εὐαγγελικῶς καὶ κανονικῶς, καὶ ὡς οὐκ ἦν ἄλλως ἐπαινετώτερον ἔθετο. ΚΖ'. Οὕτως οὖν βιώσας καὶ οὕτω κοσμήσας τὸν παρὰ Θεοῦ δοθέντα θρόνον αὐτῷ καὶ τέλος ἐπιθεὶς τῇ ἀρχῇ κατάλληλον καὶ τὸν ὄροφον τῷ θεμελίῳ εὐφυῶς πρέποντα πρὸς Κύριον ἐξεδήμησε. Τὸ δὲ θείον αὐτοῦ σῶμα, καὶ τῇ ψυχῇ τὴν τιμὴν ἱσοστάσιον, ὅσιον ὁσίως ὑμνολογηθέν τε καὶ τιμηθὲν τῆς μὲν ἀξίας καταδεέστερον, τῆς δυνάμεως δ' οὖν ὅμως τῶν τιμώντων οὐκ ἐλλιπέστερον τῷ ἐν τῇ μονῇ μνημείῳ ἐνετέθη, ὅπερ αὐτὸς οἰκείαις χερσὶ κατεσκεύασε κατὰ τὸ δεξιὸν τοῦ προνάου μέρος, εἰκοστὴν ἑβδό μην τότε τοῦ Ἰουλίου μηνὲς ἄγοντος, ἐν ἡμέραις Συν μεὼν βασιλέως Βουλγαρίας, ἔτσι ἐξακισχιλιοστῷ τετρακοσιοστῷ εἰκοστῷ τετάρτῳ. ΚΗ'. Αλλ' ὅ με διέλαθεν, οὐ μικρὸν τῆς τῶν ἁγίων συμψυχίας τεκμήριον· πρὸ γὰρ τῆς αὐτοῦ τελευτῆς εἶδον ἐν ὕπνοις τινὲς τῶν αὐτοῦ μαθητών Κύριλλόν τε καὶ Μεθόδιον προσελθόντας τῷ μακα ρίῳ καὶ τὴν τοῦ βίου ἔξοδον αὐτῷ προσημαίνοντας ἀλλ' ὁ μὲν οὕτως ἀφ᾿ ἡμῶν ἔδοξε γενέσθαι, καὶ τὸν βίον τοῦτον λιπεῖν, ἡ χάρις δὲ οὐκ ἀπέπτη, ἀλλὰ καὶ ὁ χοῦς τοῦ διδασκάλου ἔτι καὶ νῦν εὐεργεσίας τελεῖ, πᾶν πάθος καὶ πᾶσαν νόσον ιώμενος. Μαρτυρεῖ τῆς λεγομένοις ὁ ξηρὸς ἐκεῖνος χεῖρας καὶ πόδας, ὃς τῆς θείας τελουμένης ἱερουργίας τῷ ναῷ προσελθὼν τὴν ἴασιν εὔρατο. Ηγνοεῖτο μὲν γὰρ τοῖς πολλοῖς, ὅστις εἴη καὶ ὅθεν. ὡς δὲ τῇ θεραπεία τὴν εὐχαριστίαν προσετίθει, καὶ πολὺς ἦν τὴν ἐξομολόγησιν καὶ

VITA S. CLEMENTIS BULGARIÆ ARCHIEP. χεῖρας ἦρε τὰς ἰαθείσας, καὶ ταῖς βοαῖς ὀχληρὸς manus teneret erectas, et clainoribus jam iis qui ἤδη τοῖς τῷ ναῷ παρευρεθεῖσι καθίστατο, ἐρωτᾶται τὴν τῆς εὐχαριστίας αἰτίαν, καὶ πάντα καταλέγει· εἶναι μὲν τῆς ᾿Αχρίδος καὶ αὐτὸς, πολυετῆ δὲ τὴν ἐν τῇ νόσῳ ταύτῃ δυστυχεῖν κάκωσιν· ἀμηχανίᾳ γοῦν οὐδὲν ἧττον ἢ τῇ νόσῳ κρατούμενος ἐπὶ νοῦν βαλές σθαι τὴν τοῦ ἁγίου τάφου προσκύνησιν, εἴ πως ὁ πάντα ἰσχύων ἐν Χριστῷ Κλήμης παράκλησις αὐτῷ γένοιτο. Συρόμενος οὖν χερσί τε καὶ ποσὶ τῷ τοῦ ὁσίου προσελθεῖν μνήματι, εἶτα ἐν ἐκστάσει γενέσθαι και τινα γηραιὸν ἰδεῖν τῶν τριχῶν αὐτοῦ ἁψάμενον καὶ ἀναστῆναι διακελεύοντα, καὶ ἅμα τῷ λόγῳ κρότον τῷ σώματι ἐπιγίνεσθαι, οἷον συγχρουομένων ὀστῶν. Ἐῴκεσαν δὲ ἄρα συναρθροῦσθαι τὰ μέλη καὶ ἁπλοῦσθαι τὰ νεῦρα πρὸς κίνησιν· εἶτα ἐν ἑαυτῷ γενόμενος ὑγιὴς εἶναι, οὐκ ἔτι χεῖρας ξηρός, οὐκ ἔτι πόδας ξηρός, οὐκ ἔτι πήρωμα φύσεως, καὶ νῦν αἴρω χεῖρας πρὸς τὸν ταύτας εκτείναντα καὶ ἐπὶ τοὺς πόδας μου ίσταμαι. Ταῦτα εἶπεν ὁ πρώην ἐξηραμένος, πηγάζων ἐκ βαθέων καρδίας ἐξομολογή σεως βήματα, καὶ συμφωνοῦντας εἶχε τοὺς παρ εστῶτας καὶ λόγοις εὐχαριστηρίοις τὸν ὅσιον μεγα λύνοντας. Καὶ τί με δεῖ τάδε καὶ τάδε καταριθμεῖ σθαι; Τίς ἀγνοεῖ, πόσοις μὲν δαιμονῶσι, πόσοις δὲ ἄλλως κακουμένοις ἀπαλλαγὴν τῶν ἐνοχλούντων κακῶν δεδώρηται, ἢ τῷ τάφῳ προσελθοῦσιν ἢ ἐπικαλεσαμένοις τὸ ὄνομα μόνον, καὶ τὴν πίστιν ἔχουσι μεθ᾿ ἑαυτῶν, τὴν δραστήριον ὄντως διάκονον; Διὰ τοῦτο καὶ πᾶσα Βουλγάρων ἡλικία τῆς τοῦ ἁγίου χάριτος ἀπολαύοντες, οὐκ ἔστιν εἰπεῖν, ὅσην τὴν ἐπὶ τῇ τιμῇ σπουδήν ἐπιδείκνυνται, ἕκαστος τὸ κατὰ δύναμιν συνάγοντες. ς ΚΘ'. Αλλ', ὦ θεία καὶ ἱερὰ κεφαλή, ἐφ' ᾗ τὸ Πνεῦμα καθέδραν ἐπήξατο! "Ω φωστήρ οὐχ ἡμέρας μόνης ἄρχον, οὐδὲ μόνης νυκτὸς, ἀλλὰ καὶ νυκτὸς καὶ ἡμέρας καταφωτίζων ἡμᾶς ταῖς χάρισιν, εἴτε πειρασμοῖς προσπαλαίοντες οἷόν τινα νύκτα τὸν τῶν πειρα σμῶν ζόφον ἔχομεν, εἴτε ἀνέσεως ἀπολαύοντες, ὥσπερ τινὶ φωτὶ φαιδρυνόμεθα· ἐν ἀμφοτέροις γὰρ τοῖς καιροῖς τῶν σῶν χαρίτων καταξιούμεθα. Ω σάλπιγξ, δι' ἧς ἡμῖν ἐσάλπισεν ὁ Παράκλητος, ὦ ποιμὴν ὁ καλὸς ὁ θεὶς ὑπὲρ ἡμῶν τῶν σῶν προβά των τὴν ἁγίαν ψυχήν, καὶ διὰ πολλῶν ιδρώτων κατα αρτίσας Θεῷ τὸ ποίμνιον, εἰς τόπον χλόης κατασκη νώσας ἡμᾶς, τὰς διὰ τῆς σῆς γλώσσης ερμηνευθεί. σα; Γραφὰς καὶ ἐφ᾽ ὕδατος ἀναπαύσεως ἐκθρέψας τοῦ θείου βαπτίσματος, καὶ ἐπὶ τρίβους ὁδηγήσας δικαιοσύνης, τὴν ἐργασίαν τῆς ἀρετῆς. Διὰ σοῦ γὰρ πᾶσα τῆς Βουλγαρίας χώρα Θεὸν ἐπέγνωσαν, τὰς ἐκκλησίας αὐτὸς τοῖς ὕμνοις καὶ ταῖς ψαλμῳδίαις ἐπύκνωσας, τὰς ἑορτὰς τοῖς ἀναγνώσμασι κατεφαίδρυνας, μονασταὶ διὰ σοῦ βίοις Πατέρων ὁδηγοῦνται πρὸς ἄσκησιν, ἱερεῖς διὰ σοῦ τὸ κανονικῶς ζῇν παιδεύονται. ῾Ο ἐπίγεις ἄγγελε καὶ οὐράνιε ἄνθρωπε! ῾Ο ἐλαία τῆς τῷ προφήτῃ προορισθείσης μὴ λειπομένη μηδὲ μικρόν, ὅτι καὶ μᾶλλον ὡς πλείενας υἱοὺς πιότητος προενέγκασα! ὦ τυφλῶν ὁδηγέ, ὁποτέραν τις λογίσαιτο τυφλότητά τε καὶ ὁδηγίαν 1 ὧ Κυρίῳ κατασκευάσας λαὸν περιούσιον, ζηλωτὴν και In templo erant importunus staret, gratiarum causamı interrogatur et omnia narrat: ab Achride quidem se esse, a multis autem annis hujus morbi aflictionem pati, remediorum igitur impotentia non minus quam morbo victus, in mentem sibi venisse ad Sancti tumulum se prosternere, si forte qui omnia potest in Christo Clemens solatio sibi foret; se igitur manibus pedibusque ad Sancti monumentum accessisse; postea in exstasi fuisse, ac vidisse quemdam senem ipsius crines tangentem et surgere jubentem; una cum verbo fragorein corpori supervenisse, qualis ossium collisorum; visa proinde fuisse membra conjungi nervosque ad motum explicari; deinde ad seipsum reversum, sanum fuisse nec jam manus pedesque aridum, nec corpus mutilum; Ideoque, (ait), nunc attollo manus meas ad eum qui eas explicavit, et sto super pedes meos. Hæc dixit qui previus erat paralyticus, eructans ex imo corde confessionis verba, adstantesque collaudantes et verbis eucharisticis Sanctum magnificantes habuit. Sed ut quid talia me oportet dinumerare? Quis ignorat, quod damoniacis. quotque alio malo affectis liberationem malorum. largitus sit, sive ad tumulum accedentibus, sive tantum ejns nomen invocantibus, habentibusque in semetipsis fidem, efficacem ministran? Quare omnis Bulgarorum ætas Sancti favora fruens quantum in illo honorando studium ostendat, αποquoque juxta vires agente, difficile dictu. XXIX. O sacrum divinumque caput super quo Spiritus sedem dixit! Ο jubar, quod non soli diei, nec soli nocti præes, sed nocte dieque gratiis nos illuminas, sive tentationibus colluctantes veluti quamdam noctem tentationum tenebras habeamus, sive requie fruentes uti quodam lumine recreemur: în utroque enim tempore gratiis tuis dignamur. 0 tuba, per quam nobis Paracletus personuit! O bone pastor, qui sanctam animam pro nobis ovibus tuis posuisti multisque sudoribus gregem Deo congregasti, in loco pascuæ nos collocasti, ad aquas refectionis divini baptismatis, sacris Scriptnris per tuam linguam interpretatis nos educasti, et in semitas justitiæ, virtutis operationem, nos deduxisti! Per te enim omnis Bulgariæ regio Deum cognovit; ecclesias hymnis et psalmodiis ipse firmasti, festa lectionibus recreasti; per te monachi vitis Patrum ad vitam asceticam ducuntur; per te sacerdotes canonice vivere docentur! O terrestris angele homoque coelestis! Ο oliva a propheta pra signata, quæ non desinit plurimos uberes filios producere! O dus cæcorum, quamcunque cæcilatem aut ducatum quis reputet! O tu, qui Domino parasti plebem perfectam, zelantem bonorum operum, quae in te viderunt! Nunc etiam respice lereditatem tuam, cum plura majoraque potes quam olim in corpore; malam abige hæresim, quæ tuo