PETRI CHRYSOLANI MEDIOLAN. ARCHIEP: PETRI CHRYSOLANI MEDIOLANENSIS ARCHIEPISCOPI ORATIO DE SPIRITU SANCTO AD IMPERATOREM ALEXIUM COMNENUM (Edidit Græce ex mss. et Latine ex interpretatione Federici Metii, Thermularum episcopi, Leo Allatics Græcia orthodoxæ tom. 1, pag. 379.) Μέτρου ἐπισκόπου Μεδιολάνων, πρὸς τὸν βασιλέα κύριον Petri episcopi Merliokahensis ad imperatorem domi. ᾿Αλέξιον τὸν Κόμνηνον λόγος συνιστῶν τὸ ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς, ὁμοίως καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. α. Ακουσον καὶ νόησον ἃ ἐγὼ πρὸς σὲ φθέγγομαι, τοῦ Θεοῦ ἐπιπνέοντος, φρονιμώτατε καὶ ἀνεξίκακε, δυνατέ καὶ πρός βασιλεῦ ᾿Αλέξιε, καὶ μὴ βλέπῃς εἰς ἐμὲ τὸν ὄνο τα πάντων τῶν δούλων τοῦ Θεοῦ ἔσχατον ἀλλ' ἀπόβλεψον πρὸς ἐκεῖνον αὐτὸν, οὗ τὸ προκείμενον πρᾶγμά ἐστιν, τὸν Κύριον, φημὶ, Ἰησοῦν Χριστὸν, τὸν ὄντα βασιλέων Βασιλέα, καὶ πάντων τῶν βασιλευόντων μείζονα· δι' οὗ οἱ βασιλεῖς βασιλεύουσι καὶ οἱ ποιηταὶ τῶν νόμων τὸ δίκαιον κρίνουσιν. Υπέρ οὗ καὶ περὶ οὗ κἀγὼ ὁ δοῦλος αὐτοῦ, εἰ καὶ ἀνάξιος καὶ ἄχρηστος, ὁμιλῶ πρὸς σέ, ὅπως μὴ ἀνέχῃ γίνεσθαι αὐτῷ ὕβριν ἐν τῇ βασιλείᾳ σου μή πως αὐτὸς βαρείαν, καὶ βασιλικὴν τὴν ἐκδίκησιν δέξηται παρὰ σοῦ ἐν τῇ βασιλείᾳ αὐτοῦ. Οὐχὶ ἄρα ὕβριν ἐμποιεῖ τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ, ὁ λέγων· Οὐκ ἔστιν ὁ Υἱός ἴσος τῷ Πατρί; περὶ αὐτοῦ γὰρ λέγει ὁ ᾿Απόστολος· «ὓς ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ.» Ἰδοὺ ὁ Υἱὸς λογίζεται ἴσος τῷ Πατρί. 'Αλλ' ἐκεῖνος ὅστις λέγει τὸ Πνεῦμα μὴ ἐκπορεύεσθαι ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ, οὐχ ὑπολαμβάνει τὸν Υἱὸν ἴσον τῷ Πατρί. καὶ γὰρ πῶς ἔσται Υἱὸς ἴσος τῷ Πατρὶ, ἐὰν μὴ ἐπίσης ἔχῃ τὴν δόξαν μετὰ τοῦ Πατρός; Καὶ γὰρ δόξα τοῦ Πατρός ἐστιν, ἵνα τὸ Πνε μα τοῦ Πατρὸς καὶ ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται, ἥτις ἐὰν οὐκ ἔστιν ἐν τῷ Υἱῷ ὅπως τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς ἐκπορευθῇ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, φανερόν ἐστιν ὡς μεί ζων ὑπάρχει ἡ δόξα τοῦ Πατρὸς ἢ ἡ δόξα τοῦ Υἱοῦ. Εἰ τοίνυν ἐκείνη μείζων ἐστὶν, καὶ αὕτη ἐλάττων, φανερόν ἐστιν ὡς οὐκ ἔστιν ἴση ἡ δόξα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ. Ἐὰν δὲ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ οὐκ ἔστιν ἴση ἡ δόξα, οὐδὲ ἡ ἐξουσία ἴση, οὐδὲ ἡ θεότης μία, οὐδὲ ἡ μεγα λειότης. β'. ᾿Αλλὰ τίνος ένεκεν οὐ δίδοται τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ, ὅπως τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ ἐκπορευθῇ ἐξ αὐτοῦ, ἐν τῷ ὁμολογεῖσθαι τὸ Πνεῦμα παρ' αὐτοῦ στέλλεσθαι καὶ δίδοσθαι; Τὸ Πνεῦμα τοίνυν τὸ ἅγιον, Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ ἐστι, καὶ ἀποστολή τοῦ Υἱοῦ, καὶ χάρισμα τοῦ Υἱοῦ, καθάπερ ἐστὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς καὶ ἀποστολὴ τοῦ Πατρὸς, καὶ χά ρισμα τοῦ Πατρός. Πρὸς τελειότητα γοῦν τῆς πίστεως ἐνδέχεται, ἵνα ὅστις πιστεύει ὅτι τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατ τρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐξ ἀμφοτέρων ἐπίσης στέλλεται καὶ G num Alexium Comnenum, oratio probans Spiritum sanctum ex Patre et ex Filio procedere 1. Audi et intellige quæ tibi dico, Deo inspirante, sapientissime et clementissime, potens pariter, et mitissime imperator Alexi: neque respicias me, licet sim omnium servorum Dei postremus, sed potius ad illum respice, cujus res agitur, Dominum videlicet Jesum Christum, qui est Imperator impe ratorum, et omnibus imperatoribus major, per quem reges regnant, et legum conditores justa decernunt. Pro ipso itaque et de ipso ego illius servus, licet indignus et inutilis, tecum verba facio, ne ullo pacto sinas in regno tuo aliquam ipsi fieri contumeliam, ne etiam et ipse graves, et quas decet imperatores, a te exigat poenas in regno suo. Et quomodo contumeliam Filio Dei ille non infert, qui dixerit, quod Christus Dominus non sit æqualis Patri? Dum Apostolus de ipso affirmat: Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est, se esse æqualem Deo (Phil. 11). Ecce quomodo Filius arbitratur seipsum Deo Patri æqualem. Sed quicunque dicit Spi ritum sanctum non procedere a Filio, opinatur Filium non esse æqualem Patri. Quomodo enim Filius Patri erit æqualis, nisi æqualem cuin Patre gloriam obtineat? Gloria enim Patris est, ut Spiritus Patris a Patre, et a Filio procedat, quæ si non reperiatur itidem in Filio, ut Spiritus Patris a Filio etiam procedat, aperte patet quod Patris gloria longe est majur quam gloria Filii. Si igitur Patris gloria est major, et Filii gloria minor, utique patet quod non sit æqualis gloria Patris et Filii. Si vero Patris et Filii non est æqualis gloria, non erit æqualis potestas, nec una deitas, nec una majestas. 2. Sed quanam de causa non datur Filio Dei ut suus Spiritus ab ipso procedat, dum confitemur Spiritum sanctum ab ipso mitti, et ab ipso dari? Spiritus itaque sanctus, Spiritus Filii existit, et Filii missio, et donum Filii, quemadmodum idem Spiritus est Patris missio, et donum Patris. Ad perfectionem itaque fidei pertinet ut quicunque crediderit quod Spiritus sanctus a Patre et Filio, ex utroque æqualiter mittitur et datur, idem ipse credat Spiri-

ORATIO DE SPIRITU SANCTO. δίδοται, ὁ αὐτὸς πιστεύσῃ ὅτι τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρός tum sanctum Patris et Filii ex utroque æqualiter καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐξ ἀμφοτέρων ἐπίσης ἐκπορεύεται. Οστις δὲ πιστεύει ἐκεῖνο, καὶ οὐ πιστεύει τοῦτο, ἐπ᾽ ἔλαττον πιστός ἐστιν. γ. Ἀλλ᾽ ἴσως ὁ τοιοῦτος μέλλει εἰπεῖν· Εὐλαβοῦμαι μή πως ἡ δόξα τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου ἐλάττωσιν δέξηται, ἐὰν τὸ Πνεῦμα τὸ παράκλητον, οὕτως ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ, καθάπερ ἀπὸ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι δειχθείη. Μὴ γένοιτο. Η δόξα γὰρ τοῦ Υἱοῦ δόξα τοῦ Πατρός ἐστιν, καθάπερ ἡ δόξα τοῦ Πατρὸς δόξα τοῦ Υἱοῦ ἐστιν. Οὐδεμίαν γάρ ποτε ἑνικὴν δόξαν ζητεῖ ὁ Πατὴρ ἄνευ τοῦ Υἱοῦ, οὔτε ὁ Υἱος ἄνευ τοῦ Πατρὸς, εἰ μὴ ἐκείνην, δι' ἧς ἐκεῖνος Πατήρ ἐστιν, οὗτος δὲ Υἱός· εἰ τάχα γὰρ κοινὴ ἐστιν, ἀλλ᾽ οὐ μία. Ενικὴ οὖν δόξα τοῦ Πατρός, δι' ἧς Πατήρ ἐστιν· μᾶλλον δὲ κἀκείνη τρόπῳ τινὶ δόξα τοῦ Υἱοῦ ἐστιν, ἐπεὶ ὁ Πατὴρ μᾶλλον ἐν τούτῳ δοξάζεται, ὅτι ἐκεῖνος Υἱὸς αὐτοῦ ἐστιν. Ὅπερ δὲ λέγομεν περὶ τῆς δόξης τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, τὸ αὐτὸ πιστῶς νοοῦμεν καὶ περὶ τῆς δόξης τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Η γὰρ δόξα τοῦ Πνεύματος δόξα τοῦ Υἱοῦ ἐστιν· οὐ γὰρ ἔχουσι πρὸς ἄλληλα μεσάζουσάν τινα ένα κὴν δόξαν, εἰ μὴ ὅτι ἐκεῖνος τοιοῦτός ἐστιν, ἀφ' οὗ τὸ Πνεῦμα ἐκπορευθείη, καὶ αὐτὸ τοιοῦτόν ἐστι, τὸ ἐκπορευ όμενον ἐκ τοῦ Υἱοῦ. ῾Ομοίως δὲ λέγομεν καὶ νοοῦμεν περὶ τῆς δόξης τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Ἡ δόξα γὰρ τοῦ Πατρὸς, δόξα τοῦ Πνεύματός ἐστιν, καὶ ἡ δόξα τοῦ Πνεύματος, δόξα τοῦ Πατρός ἐστιν. Όμως ταύτην τὴν μονομέρειαν ἔχουσι πρὸς ἄλληλα, ὅτι ὁ Πατὴρ τοιοῦτός ἐστιν, ἀφ' οὗ ἐκπορεύεται τὸ Πνεῦμα, καὶ τὸ Πνεῦμα τοιοῦτόν ἐστιν, ὁ ἐκπορεύεται ἀπὸ τοῦ Πατρός. procedere. Quicunque vero illud erediderit, et hoe non credit, non est perfecte fidelis. 5. Sed fortasse dicet ille: Caveo equidem ne quo pacto Patris gloria et Spiritus sancti, aliquod det:imentum et imminutionem patiatur, si Spiritus sanctus ita a Filio, quemadmodum a Patre procedere ostendatur. Absit hoc! Gloria enim Filii, gloria Pa tris existit, sicut econtra Patris gloria est gloria Filii. Nullam enim unquam singularem gloriam quærit Pater a Filio segregatam, neque Filius sili gloriam quærit segregatam a Patre, prater illan solam qua ipse Pater est et qua ipse Filius est; secus enim communis est et non singularis. Singularis igitur gloria Patris ea est, qua Pater existit; sed potius etiam illa quodammodo gloria Filii est. quoniam Pater hac in re magis glorificatur: Filius enim ille ipsius Patris existit. Quod vero dicimus de gloria Patris et Filii, hoc etiam fideliter sentimus et de gloria Filii et Spiritus sancti. Spiritus enima sancti gloria Filii etiam gloria existit; neque enim habent inter se aliquam singularem gloriam et privatam, nisi quod ille talis est, a quo Spiritus sanctus procedat, et iste talis, qui a Filio procedat. Similiter dicimus et sentimus de gloria Patris et Spiritus sancti. Gloria enim Patris Spiritus sancti est gloria, et Spiritus sancti gloria est Patris gloria Tamen hanc singularitatem et distinctionem habent inter se, quod Pater talis est, quo Spiritus sanctus procedat, et Spiritus sanctus `talis ´est, qui a Patre procedat. δ. Όπως δὲ πληρεστάτως θεαθείη πρός τι ταῦτα λέγομεν, οὕτως ἐπισυνάπτομεν, καὶ ζητήσομεν διὰ βραχέος τὰ ἀνωτέρω ρηθέντα. Απεδείχθη οὖν ἄνωθεν, ὅτι ὁ Πατήρ δύο ἔχει, ὡς εἰπεῖν, δόξας ἐνικάς, μίαν ὡς πρὸς τὸν Υἱὸν, καὶ μίαν πρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ ὁ Υἱὸς δύο, μίαν εἰς τὸν Πατέρα, καὶ μίαν εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Καὶ τὸ Πνεῦμα ὁμοίως δύο ἔχει, μίαν πρὸς τὸν Πατέρα, καὶ μίαν πρὸς τὸν Υἱόν. Οστις ἄρα εἴπῃ· Τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεται ἀπὸ τοῦ Πατρὸς, καὶ οὐκ ἐκπορεύεται καὶ ἀπὸ τοῦ Τίου, δύο μὲν δόξας καταλιμπάνει τῷ Πατρὶ, ἀλλὰ μίαν ἀφαιρεῖ ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ, καὶ μίαν ἀπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος πρὸς ὂν ἡ καθολικὴ πίστις ἀνθίσταται καὶ ἀντιμάχεται ὁμολογουμένως, ἥτις τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος τὴν δόξαν ἐπίσης εἶναι βεβαῖοι. Ἴση γύρ δόξα ἐστὶ τῇ Τριάδι ἐν τῇ τριάδι καὶ τῇ μονάδι, καὶ τῇ Τριάδι ἐν τοῖς ἄλλοις ἅπασι, σώας κατὰ πάντα φυλαττομένης τῆς ἰδιότητος τοῦ Πατρὸς ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ τῆς ἰδιότητος τοῦ Υἱοῦ ἐν τῷ Υἱῷ, καὶ τῆς ἰδιότητος τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐν τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ. Οὐ γὰρ οὐδεὶς Συνηθείη εἰπεῖν τι περί τοῦ Πατρὸς, δι' οὗ φανείη εἶναι γεννητός, ἢ ἐκπορευτός, οὔτε περὶ τοῦ Υἱοῦ, δι᾿ οὗ φανείν. ἢ ἐκπορευτὸς εἶναι, ἡ γεννήτωρ, οὔτε περὶ ἁγίου Πνεύ δι' οὐ φανείη εἶναι γεννήτωρ ἡ γεννητός. ματος, 4. Ut vero apertissime appareat quorsum hæc nos dicamus, ita brevius quae superius dicta sunt, col ligamus et perpendamus. Ostendimus igitur supra quod sicut Pater duas habet, ut ita dicamus, singulares gloriaș, alteram quidem quoad Filium, alteram quoad Spiritum sanctum, ita etiam Filius duas ha bet glorias, alteram quoad Patrem, alteram quoad Spiritum sanctum. Spiritus quoque sanetus similiter duas habet glorias, alteram quoad Patrem, alteram quoad Filium. Quicunque igitur dixerit Spiritum sanctum procedere a Patre et non à Filio, duas quidem glorias relinquit ipsi Patri, sed unam aufert Filio, sicut et Spiritui sancto; quibus refragatur catholica fides, et repugnat communis omnium consensus. Fides enim catholica, Patris et Filii, et Spiritus sancti gloriam æqualem esse confirmat. Æqualis enim est gloria Trinitati in trinitate et unitate, et Trinitati in omnibus aliis, juxta omnia integra permanente proprietate Patris in Patre, et proprietate Filii in Filio, et proprietate Spiritus saneti in Spiritu sancto, ita ut nullus affirmare posset aliquid de Patre, per quod Pater vel genitus, vel procedens esse cognosceretur, neque quidquam de Filio, per quod Filius vel procedens, vel gelitor ostenderetur; neque de Spiritu sancto, propter quod Spiritus sanctus, vel genitus, vel genitor appareret.

PETRI CHRYSOLANI MEDIOLAN: ARCHIEP. ε'. Ιδού τοίνυν, φρονιμώτατε καὶ πραστατι βασιλευ, διὰ 5. Etce igitur, sapientissime et demientissime των ανωτέρω γεγραμμένων νεύσει Θεοῦ ἀπεδείξαμεν, όπως ἴση δόξα ἐστὶν ἐν τοῖς τρισί, καὶ ἐνικὴ ἐν ἑκάστας χνειο συγχύσεως τῆς γεννήσεως καὶ τῆς ἐκπορεύσεως. Ἀπεδείξαμεν δὲ μᾶλλον, ὡς ὁ λέγων τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι, οὐδεμίαν ἐλάττωσιν ποιεῖ τῆς τοῦ Πνεύματος δόξης, ἀλλ᾽ ἐκεῖνος, ὀστές λέγει τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ μὴ ἐκπορεύεσθαι, ἀπὸ τῆς δόξης τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος τι ἀφαιρεῖ, καὶ ἁμαρτάνει οὗτος εἰς τὸν Υἱὸν, καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ οὐκ ἀφεθήσεται αὐτῷ ἐν τῷ παρόντι αἰῶνι, καὶ ἐν τῷ μέλλοντι, εἰ μὴ μεταγνούς πιστεύσει, καὶ ὁμολογήσει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υ'οῦ ἐκπορεύεσθαι. Τοῦ το γάρ γνωστόν ἐστιν ὅτι καθάπερ ἐν ταύτῃ τῇ Τριάδι οὐδέν μεῖζον ἢ ἐλαττόν ἐστιν, οὕτως ἐν αὐτῇ οὐδὲν πρότερον ἡ ὕστερον νοητέον, ἐπεὶ πᾶσα ἡ Τριάς ισότιμος " ἐστι καὶ συναιώνιος. Οὔτε γὰρ ὁ Πατήρ ἦν πρὸ τοῦ Υἱοῦ, οὔτε ὁ Πατήρ, ἢ ὁ Υἱὸς πρὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ὁμοίως οὔτε ὁ Πατὴρ μείζων τοῦ Υἱοῦ, οὔτε ὁ Πατήρ, ἡ ὁ Τίος μείζων τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ὅτι ἐν τῇ Τριάδι ὁ Πατήρ παντοίως ἴσης δόξης ἐστὶ μετὰ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, καὶ παντοίως ἴσης δόξης εἰσὶ μετὰ τοῦ Πατρὸς καὶ τὸ Πνεῦμα καὶ ὁ Υἱός. Ωστε ἄλλως νοεῖσθαι ἀδύνατόν ἐστιν, εἰ μὴ νοηθῇ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι ἅμα καὶ τοῦ Υἱοῦσ imperator, quomod iis quæ supra diximus, divina favente ope, ostendimus æqualem gloriain in tribus esse divinis personis, et singularem in singulis abeque ulla confusione generationis et processionis. Ostendimus præterea quicunque dixerit Spiritum sânctum a Filio procedere, nullum detrimentum inferre Spiritus sancti gloriæ, sed ille potius qui d xe+ rit Spiritum sanctum non procedere a Filio, Filii et Spiritus sancti gloriæ aliquid ipse subtrahit, et in Filium, et in Spiritum sanctum pariter delinquit, nec illi remittetur, nec in præsenti, nec in futuro sæcúlo (Matth. x11), nisi pœnitentia ductus crediderit et confiteatur, Spiritum sanctum a Patra et Filio procedere: Hoc enim tibi pateat manifestum quod sicut in hac Trinitate nihil majus aut minus existit: ita in eadem nihil prius aut posterius intelligi debet. Tota enim Trinitas æquali honore est vede. randa, et coæterna existit, neque enim Pater præ‍- cessit Filium, neque Pater, áut Filius Spiritum sane ctum. Similiter neque Pater major est Filio, neque Pater, aut Filius Spiritu sancto major est, quoniam in Trinitate Pater omnino æqualis est gloriæ cum Filio, et Spiritu sancto, et omnino sunt aequalis gloria cum Patre, et Spiritus sanctus, et Filius, Quapropter aliter intelligi omnino nequeunt, nisi in telligatur Spiritus sanctus a Patre procedere simul et a Filio. 6: Sed inquit aliquis: In Evangelio reperitur Spiritum sanctum a Patre procedere (Joan. Στ), ΠΟΝ tamen legitur et a Filio. Sed hoc quidem nolo silentio præterire, sed potius diligenter quærere, " ipse discam, si quo pacto, Deo docente, valeam invenire absque ulla dubitatione quid fidelis homo de hac re sentire debeat. Veritas itaque dicit Spiritum sanctum a Patre procedere. Sed Græcus addit præterea, et dicit Spiritum sanctum procedere a Patre solo. Latinus addit etiam ipse et dicit Spiritum sanctum procedere a Patre et Filio. Addit igitur Græcus, addit et Latinus, quoniam in prædictis Evangelit verbis non invenitur, neque ex solo Patre; neque ex Filio. Si igitur vera sunt quae dicit Grz cus, mendacia essent procul dubio quæ dicit Latinus. Sed a verbis quæ habentur in Evangelio, neque Graecus dissentit, neque Latinus, sed ab ea additione quam addit Latinus, dissentit Græcus. Tu igitur, sapientissime rex, ascende benigne ad tribunal cordis tui, et sedens quasi judex in solio mentìs tuæ, judica judicium justum (Joan. v11), neque, ut feri solet, Græcos, quasi peculium tuum, foveas. Familiaritas enim plerumque a veritate declinare facit judices. Pone igitur utrorumque rationes, et non sit apud te pondus et pondus, vel mensura et mensura: utraque enim abominatur Deus (Deut. xxv). Audi igitur ingenuo corde tuo quanam de causa addat Græcus illud, a solo, et qua iterum de causa addat Latinus et a Filio, Spiritum scilicet sanctum procedere, et ubi videris cum ratione additionem appositam, ibi mente acquiescas tua, et illi ξ'. ᾿Αλλὰ λέγει τις· Ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ εὑρίσκεται τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι, καὶ οὐχ εὑρίσκεται καὶ ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ. Τοῦτον τὸν τρόπον οὐ βούλομαι ἐγὼ σιωπῶν παρελθεῖν, ἀλλ' ἐπιμελῶς ὡς μαθησόμενος ζητ Σπόαι, μή πως, τοῦ Θεοῦ διδάσκοντος, δυνήσομαι ἀναμφισβητήτως εὑρεῖν τί πιστὸς ἄνθρωπος ὀφείλει περὶ τού του νοεῖν. Η Αλήθεια λέγει, τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, ἀλλ' ὁ Γραικός προστίθησι καὶ λέγει, Τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεται ἐκ τοῦ πατρὸς μόνου. Ὁ δὲ Λατῖνος προστίθησι καὶ λέγει, Τὸ πνεῦμα ἐκπορεύεται ἐκ τοῦ Πά τρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Προστίθησι τοίνυν ὁ Γραικός, προστίθησι καὶ ὁ Λατῖνος, ὅτι ἐν τοῖς προῤῥηθεῖσι ρήμασι τοῦ Εὐαγγελίου οὐχ εὑρίσκεται τὸ «μόνου, ο οὔτε τό, ι ἐκ τοῦ Υἱοῦ.» Εἰ οὖν ἀλήθειά ἐστιν ὁ λέγει ὁ Γραικός, ψεῦδος ἂν εἴη ὁ λέγει ὁ Λατῖνος. Ἀπὸ τῶν ῥήμάτων τῶν ὄντων ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ οὔτε ὁ Γραικὸς διάφωνεῖ, οὔτε ὁ Λατίνος, ἀλλ᾽ ἀπ' ἐκείνης τῆς προσθήκης, ἣν προστίθησιν ὁ Λατῖνος, διαφωνεῖ ὁ Γραικός. Σὺ τοίνυν, φρονιμώτατε ἄναξ, ἀνάβηθι πράως εἰς τὸ βῆμα τῆς καρ δίας σου, καὶ καθίσας ὡς κριτὴς ἐν τῷ θρόνῳ τῆς διανοίας σου κρίνον κρίσιν δικαίαν, καὶ μὴ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον, περιθάλπῃς τὸν Γραϊκὸν, ὡς πεκούλιόν σου. Η γάρ οἰκειότης συχνοτέρως ποιεῖ τοὺς κριτὰς κάμπτειν ἀπὸ τῆς ἀληθείας. Θοῦ τοίνυν τῶν ἀμφοτέρων τοὺς λόγους, καὶ μὴ ἡ παρὰ σοὶ στάθμιον καὶ στάθμιον, ἡ μέτρον καὶ μέτρον. Αμφότερα γὰρ βδελυκτά εἰσι παρὰ τῷ Θεῷ. "Ακουσον οὖν ἐλευθέρα καρδίᾳ σου, δι᾿ ἣν αἰτίαν προστίθησιν ὁ Γραϊκὸς τὸ μόνου, καὶ διὰ ποίαν αἰτίαν προστίθησιν ὁ Λατίνος · καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἔνθα ἴδῃς μετὰ λόγου τὴν προσθή την, τῷ λόγῳ ἀναπαύθητι, καὶ ἐκείνῃ τῇ προσθήκῃ ἔνω τον σαυτόν, ἔνθα δὲ ἴδης τὴν προσθήκην μὴ μετέχουσαν ή

ORATIO DE SPIRITU SANCTO: λόγου, σὺ μὲν τῷ λόγῳ ἀκολούθησον, ἀπ' ἐκείνης δὲ τῆς additioni teipsum adungas. Ubi vero videris addiπροσθήκης χώρισον σεαυτόν. Βούλομαι θεῖναι τὴν ὑπό Θεσιν τοῦ Γραικοῦ, καὶ τὴν ὑπόθεσιν τοῦ Λατίνου, ἵνα θεαθεισῶν ἀμφοτέρων τῶν ὑποθέσεων παρὰ σοῦ τὸ κλη· Θες δυναθῇ κριθῆναι ἐπ᾽ ἀμφοτέραις ταῖς προσθήκαις. tionem a ratione alienam, tu quidem rationi adhæ rens, ab ea additione teipsum segrega. Volo equidem argumentum Græci et Latini in medium afferre, ut utroque argumento per te perpenso, veritas a te dignosci valeat circa utramque additioRein. 7. Græcus inquit: • Ego recte credo Spiritum sanctum a Patre procedere, et non ab alio; et quoniam inibi, in Evangelio scilicet, non est additum. a Filio, vel ab alio, hac de causa nolo dicere ab alio, sed a Patre solo intelligere. Si enim Veritas ab alio etiam procedere intellexisset, utique ab alio esse omnino dixisset.» Ad hæc ego respondeo. Latinos tutatus: Non est necesse hoc in loco hac de causa intelligere a solo Patre Spiritum sanctum procedere, quoniam solumn Patris nomen in Evangeli ponitur; multis enim in locis et. sententiis sacræ Scripturæ solum Patris nomen ponitur, nihilominus non hac de causa solus Pater intelligitur, ut non magis Filius etiam congrue ibidem intelligatur, quemadmodum in illis Evangelii verbis: Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis (Matth. x). Ecce cuiu Veritas, solo Patris nomine posito, dicit hæc duo, Spiritus videlicet sanctus a Patre procedit, et Spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis [cum tamen cadem veritas Filius dicat iisdem discipulis: Ego enim dabu vobis os et sapientiam, cui non poterunt resistere, et contradicere adversarii vestri (Luc. xx1). Per os c' sapientiam, nihil nisi Spiritum, quem accepturi essent credentes, intellexisse, palam facit idem Evangelista in Actis apostolicis, dum ait Stephano: Non poterant resistere sapientiæ, et Spiritui, qui loquebatur.(Act. vi). Idem ergo Spiritus Patris et Filii a Patre dari dicitur, et a Filio, et non a Patre. solo, licet dixerit, Spiritus Patris vestri.] Delenusue igitur ita intelligere Spiritum sanctum Patris vestri, et non Filii, quemadmodum Græcus intelligit, Spiritum, inquiens, a Patre procedere, et non a File? Si vero Spiritus Patris non est Spiritus Filii, quid est igitur? quod inquit Apostolus, Misit Deus Spirivilum Filii sui in cordibus nostris (Gal. iv); et ilerum: Nisi quis Spiritum Christi habuerit, hic illius non erit? (Rom. vii.) Num Veritas dicit, Spiritus Patris, et non erit veritas quod dicit Veritatis Apo stolus, Spiritum sanctum Filii esse Spiritum et Christi? Si vero utraque vera sunt hoc in loco, el quod Veritas dicit, Spiritum Patris, et quod Veritas tacet, Spiritum Filii: quanam de causa non similiter utraque vera sunt, illa in illo loco magis, ubi Veritas dicit Spiritum sanctum a latre procedere? Porro iterum alia duo exempla ex Evangelio proferam, in quibus solum Patris nomen ponitur, solus tamen Pater absque Filio non intelligitur. Ut vero in ore duorum, vel trium testium stet omne verbum (Deut XIX), Dominus Jesus dixit discipulis suis in Evangelio: Si remiseritis hominibus peccata ipsorum, remittet vobis Pater cœlestis delicta vestra (Matih, vi), ζ'. Ο Γραικός λέγει, «Εγώ ὀρθῶς πιστεύω τὸ Πνεῦ μα ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι, καὶ οὐκ ἀπ᾿ ἄλλου· καὶ ἐπεὶ ἐκεῖσε οὐ προσετέθη ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ, ἡ ἀφ' ἑτέρου, τούτου ἕνεκα οὐ βούλομαι ἀφ' ἑτέρου προσθῆναι, ἀλλ᾽ ἀπὸ τοῦ Πατρὸς μόνον νοεῖν. Ἐπεὶ ἐὰν ἡ ᾿Αλήθεια ἀφ' ἑτέρου ἐνόησεν, ἀφ' ἑτέρου πάντως εἶναι εἶπε. Πρὸς ταῦ τα ἐγὼ ὑπὲρ τοῦ Λατίνου ἀπολογούμενος, οὐκ ἀναγκαῖον ἔχω ἐν τούτῳ τῷ τόπῳ τούτου ένεκα νοεῖν ἐκ μόνου τοῦ Πατρός, ὅτι μόνον τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς ἐκεῖσε τίθεται ὅτι ἐν πολλαῖς τῆς θείας Γραφῆς γνώμαις, καὶ ἀποφάσεσι μόνον τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς τίθεται, ὅμως οὐχ οὕτως μήνος ὁ Πατήρ νοεῖται, ἵνα μὴ μᾶλλον καὶ ὁ Υἱὸς ἁρμοζόν τως ἐκεῖσε νοηθείη, καθὼς ἐκεῖνο τὸ τοῦ Εὐαγγελίου της τόν ὁ Οὐ γὰρ ὑμεῖς ἐστε οἱ λαλοῦντες, ἀλλὰ τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς ὑμῶν.» Ἰδοὺ ἡ ᾿Αλήθεια, μόνου τοῦ ὀνόματος τοῦ Πατρὸς τεθέντος, φησὶ ταῦτα τὰ δύο, τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, καί, τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς ὑμῶν τὸ λαλοῦν ἐν ὑμῖν. Οφείλομεν τοίνυν οὕτως νοεῖν, τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς ὑμῶν, καὶ οὐ τοῦ Υἱοῦ, καθὼς ὁ Γραικός νοεῖ, τὸ Πνεῦμα λέγων ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι, καὶ οὐκ ἐκ τοῦ Υἱοῦ; Ἐὰν δὲ τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς οὐκ ἔστι πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, τί ἐστιν ὁ λέγει ὁ ᾿Απόστολος • Απέστειλεν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν, καὶ πάλιν, ο Ἐάν τις τὸ Πνεῦμα τοῦ Χριστοῦ οὐκ ἔχῃ, αὐτὸς οὐκ ἔστιν αὐτοῦ; ο Μήτιγε Αλήθεια λέγει Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς, καὶ οὐκ ἔστιν ἀλή θεια ὁ ἀπόστολος της Αληθείας λέγει, Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, καὶ Πνεῦμα τοῦ Χριστοῦ; Ἐὰν δὲ ἄμφω ἀληθῆ εἰσιν ἐν τούτῳ τῷ τόπῳ, καὶ ὁ ἡ ᾿Αλήθεια λέγει Πνεῦμα Πατρός, καὶ ὁ ἡ ᾿Αλήθεια σιωπᾷ Πνεῦμα Υἱοῦ, τίνος ἕνεκεν οὐχ ὁμοίως αμφότερα ἀληθῆ εἰσιν ἐν ἐκείνῳ τῷ τόπῳ μᾶλλον, ὅπου ἡ ᾿Αλήθεια λέγει, τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι ἀπὸ τοῦ Πατρός; Τίθημι δύο ἕτερα παραδείγματα ἐκ τοῦ Εὐαγγελίου, ἐν οἷς μόνον τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς τίθεται, ὅμως μόνος ὁ Πατήρ ἄνευ τοῦ Υἱοῦ οὐ νοεῖται. Ινα δὲ ἐν στο ματι δύο, ἡ τριῶν μαρτύρων σταθῇ πᾶν ῥῆμα, ὁ Κύριος Ἰησοῦς εἶπεν τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ ἐν τῷ Εὐαγγελί • Ἐὰν ἀφῆτε τοῖς ἀνθρώποις τὰ ἁμαρτήματα αὐτῶν, ἀφήσει ὑμῖν ὁ Πατὴρ ὑμῶν ὁ οὐράνιος τὰ παραπτώματα ὑμῶν.» Εν ἑτέρῳ πάλιν τόπῳ λέγει· 4 Οστις ἂν ποιήσει τὸ θέλημα τοῦ Πατρός μου, τοῦ ἐν οὐρανοῖς, ἐκεῖνος ἀδελφός μου ἐστίν. ὁ Ἰδοὺ ἐν τούτοις τοῖς δυσὶ τόποις μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ ὄνομα τίθεται. Όμως ή καθολική πίστις οὐκ ἀνέχεται ἵνα μόνος ὁ Πατήρ, ἄνευ τοῦ Υἱοῦ νοῆται ἐν αὐταῖς, ὅτι ἐν τῷ θελήματι μόνον τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς τίθεται, ἀλλὰ μόνος ὁ Πατήρ οὐ νοεῖται ποτε. Το θέλημα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐστι, καὶ ἡ ἄφεσις τῶν ἁμαρτιῶν, ἥτις ἀπὸ τοῦ Πατρός ἐστι, ἡ αὐτὴ καὶ ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ ἐστιν. Ομοίως όταν λέγηται τὸ Πνεῦμα ἀπὸ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι, εἰ τάχα μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ ὄνο μα τίθεται, όμως ἡ πίστις τῶν Χριστιανῶν οὐκ ἄνε-

PETRI CHRYSOL. MEDIOL. ARCHIEP. ORAT. DE SPIRITU SANCTO. χεται, καὶ πάσχει ἵνα μόνες ὁ Πατήρ ἄνευ τοῦ Υἱοῦ Año etiam in loco dixit: Quicunque fecerit volun νονται. tatem Patris mei, qui in cœlis est, ille est frater meus (Matth. xi). Ecce in his duobus locis solius Patris nomen ponitur. Catholica tamen fides non patitur ut solus Pater absque Filio in illis intelligatur, quoniam in voluntate solius Patris nomen ponitur, sed solus Pater nunquam intelligitur, et voluntas Patris est Filii voluntas, et peccatorum remissio, quæ est a Patre, eadem est et a Filio. Similiter quando dicitur Spiritum sanctum a Patre procedere, si fortasse solius Patris nomen ponatur, Christianorum tamen fides non tolerat, neque patitur ut solus Pater absque Filio intelligatur. η. Τοῦτο δὲ νοητέον ἐστὶν, ὡς ποτέ μόνον τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς τίθεται, καὶ μόνος ὁ Πατήρ νοεῖται, ὡς ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ· «Ἡ φωνὴ τοῦ Πατρὸς ἠκούσθη, οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου.» Ἰδοὺ ἐν τούτῳ τῷ τόπῳ δύναται ὁ Γραικός φωνὴν τοῦ Πατρὸς εἰπεῖν, ἀλλ᾽ οὐχὶ καὶ τοῦ Τἱοῦ· φωνὴ γὰρ ἠκούσθη ἀπὸ τοῦ Πατρὸς, οὐ μὴν ἀπὸ τοῦ Του. Ομως οὐκ ἐξ ἑαυτοῦ δύναται λέγειν τοῦτο, ὅτι μόνον τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς ἐκεῖνο τίθεται· ἀλλ᾽ ἐξ αὐτοῦ, ἐπεὶ τοιαύτη φωνή ἐστιν ἐκείνη, ἥτις εἰς μόνον τὸν Πατέρα ανήκει· ι Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου. › Επιμελῶς τοίνυν ἐν πάσῃ προτάσει, καὶ σημειώματι, ἐν ᾧ μόνον τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς τίθεται, σκεπτέον ὁποῖον ἐστι τὸ προτιθέμενον. Εἰ μὲν γὰρ τοιοῦτόν ἐστιν, ἵνα εἰς μόνον τὸν Πατέρα ἀνήκῃ, καὶ ὁ Γραικὸς, καὶ ὁ Λατῖνος, καὶ πᾶς Χριστιανός ὀφείλει ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς νοεῖν. Εἰ δί γε τοιοῦτόν ἐστιν τὸ προτιθέμενον, ἵνα καὶ εἰς τὸν Πατέρα, καὶ εἰς τὸν Υἱὸν ἅμα ἀνήκῃ, οὐκ ὀφείλει ἐκεῖ Χριστιανὸς ἄνθρωπος τὸν Πατέρα ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ, ἡ τὸν Υἱὸν ἀπὸ τοῦ Πατρὸς χωρίσαι, ἀλλὰ νοεῖν ἅμα τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱόν. Εν ταύτῃ δὲ τῇ προτάσει καὶ σημασίᾳ τῇ λεγούσῃ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι, καὶ τῷ Γροικῷ καὶ τῷ Λατίνῳ σκοπητέον ἐστὶν πότερον ἡ ἐκπόρευσις τοῦ Πνεύματος τῷ Πατρὶ μόνῳ, ἢ ἅμα τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ ἀνήκει. Εξ αὐτῆς τοίνυν τῆς ἁπλῆς σημασίας οὐδεὶς ἀναμφισβητήτως δύναται συλλαβεῖν, κἂν ἀπὸ μόνου τοῦ Πατρὸς, καν ἀπὸ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ τὴν ἐκπόρευσιν τοῦ Πνεύ ματος νοεῖν ὀφείλῃ. Εἰ οὖν ὁ Γραικός βούλεται, όπως ἡμεῖς ἐκεῖσε ἀπὸ μόνου τοῦ Πατρὶς νοήσωμεν, ἀναγκαῖον ἐστιν, ἵνα τινὰ αὐθεντίαν εἰς τὸ μέσον θήσῃ, ἢ τινὰ ἐνδεχόμενον λόγον ἀποδείξῃ, δι' οὗ ὀφείλομεν τοῦτο πιο στεύειν. Ἐὰν δὲ οὐδεμίαν αὐθεντίαν, ἡ μαρτυρίαν περί τούτου δυνήσεται ἀποδεῖξαι, ὁμολογούμενόν ἐστιν, ὡς οὐκ ὀφείλει ἐκεῖσε ἀπὸ μόνου τοῦ Πατρὸς νοεῖν. Λοιπὸν οὖν οὐκ εὔλογος αἰτία ἐστὶν αὕτη, ἣν ἄνω ὑπὲρ τοῦ Γραικοῦ εἶπομεν, εἰ μὴ ἑτέρα ἴσως λεχθείη. 8. Hoc autem intelligendum: aliquando solum nomen Patris ponitur, et solus Pater intelligitur, ut in Evangelio: Vcz Patris audita est: Hic est Filius meus dilectus (Matth. 111). Ecce hoc in loco potest Græcus dicere vocem Patris intelligendam, non vocem Filii; vox enim ex Patre audita est, non autem ex Filio. Nihilominus ex ipso hoc dicere non potes!, quoniam solum nomen Patris illud loquitur, sed potius ab hoc ipso quod hæc vox ea est quæ ad solum Patrem refertur:: Hic est Filius meus. Diligenter itaque est animadvertendum, in unaquaque propositione et significatione, in qua solum Patris nomen ponitur, qualenam sit illud quod proponi - tur. Si enim tale est, ut ad solum Patrem referatur, et Græcus, et Latinus, et Christianus omnis debet de solo Patre illud intelligere. Si vero tale exstiterit quod proponitur, ut ad Patrem et ad Filium simul referatur, non debet eo in loco Christianus homo, Patrem a Filio, et Filium a Patre segregare, sed simul intelligere et Patrem et Filium. In hac vero propositione et significatione qua dicitur Spiritum sanctum a Patre procedere, tum Græco, tum etiam Latino est considerandum utrum processio Spiritus sancti soli Patri, vel simul Patri et Filio tribuatur. Ex ipsa igitur simplici significatione nullus aperte potest intelligere an a Patre solo, vel a Patre et Filio Spiritus sancti processionem intelligere debeat. Si igitur Græcus voluerit ut nos eo in loco a solo Patre intelligamus, necesse est ut auctoritatem aliquam in medium afferat, vel rationem aliquam ostendat congruentem, per quam hoc credere debeamus. Si vero auctoritatem nullam, vel testimonium de hoc poterit demonstrare: aperte patet quod non debet in illo loco a solo Patre procedere Spiritum sanctum intelligere. Non igitur rationi congrua est illa causa quam superius diximus pro Græco, nisi alia fortasse congruenter afferatur.