Supra col. 543 Lectorem ad Opera S. Gregorii Theologi remisimus, ubi Nicetæ Serronii expositionem in orationes duas S. Gregorii Græce et Latine, speciminis grátia, edidi mus. Postea, re maturius perpensa, et Nicetæ apud multos auctoritatis ratione habita, commentarium integrum edere statuimus. Lector ad columnas editionis nostræ (tom. XXXVI) revocatur. EXPOSITIO IN ORATIONES S. GREGORII NAZIANZENI Interprete Jacobo BHHo. Hanc orationem in urbe Constantinopolitana Theo logus edidit. Ob eamque causam factum est, ut quia cum hæreticis certamen haberet, Divinitatis doctri nam perquam accurate tractarit. pridem gestarum laudem contexit, atque ea verbi præsentis temporis vis est, it rem velut ob oenlos ponat, atque ita repræsentet, ac si nunc geratur. Christus itaque, hoc est, Deus et home gignitur. Non dixit Genitus est, sed, Gignitur: eamdem semper progressionem Filius ac Deus retinet, ut pote Verbum, quod non humano more semel dun taxat ex Patre progreditur ac gignitur, sed sine egressione generatur. Vel, quia in nobis, qui per Spiritum renascimur, perpetuo gignitur; vel etiamı, quia præsens tempus, quantum ad principium præteriti, quantum ad finem futuri particeps est, ob idque pro utroque usurpatur. Idcirco non abs re præteriti temporis loco dixit: Gignitur hodierno die, qui diei illius, quo ipse natus est imaginem gerit, nimirum unoquoque anno conversione sua eumdem diem revehente. Apte autem dixit: Glorificate, quandoquidem in Christi nativitate angeli quoque glorificabant, dicentes: Gloria in altissimis Deo*. Glorificate autem idem est quod Laudate. Cum au tem dixisset: Christus gignitur, hæc verba per ca, quæ sequuntur, explanat, per cœlum et terram. Deus enim solus, inquit, e cælo descendens in terra cum assumpta humanitate nascitur. Quo. etiam ait, Obviam prodite, recte cum his veriis, Col. 311 A. Christus gignitur, etc. Christi nomen proprie utrumque simul significat, nempe Deum et hominem. Improprie autem aliquando pro sola Verbi divinitate accipitur, aliquando pro sola bu manitate. Primæ significationis exemplum est, Christus gignitur. Deus enim simul et homo gigni tur. Itemque illud, Christus in terra, et Christus ex Virgine. De sola autem divinitate illud dictum est, Christus e coelis. Deus enim solus sine humanitate de cœlo descendit. Itemque illud, Christus in carne, hoc est, Deus in carne. At de sola humanitate illud apud Apostolum est positum: Christus pro nobis mortuus est ¹, id est, Jesus. Fit enim propter sum main unionem, ut etiam cum separatim naturæ accipiuntur, Christi nomine, quod utriusque na turæ uniendæ vim habet, appellentur. Cæterum illud notandum, quod non dixit; Christus genitus est, sed Gignitur, hodierno die: quoniam qui festi diei laudes prosequitur, tanquam rerum non ita 'H Cor. v, 15. * Luc. 11, 14. * Alia identidem scholia, ex Græcis Nicetæ magnam partem sumpta, ut ait, excerpsit Jacobus Billius ut Eliæ la cunas suppleret; cum autem de suo multa addiderit, jam, deficiente textu Græco, verba Nicetæ ab addititiis secer nere non possumus. EDIT.

cem autem veram fidei doctrinam et virtutem. Ac solvuntur quidem tenebræ, ut accidens: crea tur autem lux, ut substantia. Si quidem error se peccatum præter naturam sunt, veritas contra et virtus secundum naturam. Earum etenim semina naturæ nostræ inspersa atque insita sunt. Deinde Ægyptus quidem palpabilium tenebrarum plaga prius vexata est, quemadmodum tradidit Moses " at nunc ignorantia et peccatum tenebris cru ciantur, hoc est, internecione delentur. Ad hæc Israel quidem columna ignis tunc illustratus est at nunc Israel dici queat pius populus, qui Deum spiritualiter intuetur. Columna autem ignis ve est 13 Christus e cœlis, cohæret. Porro ipsi e cœlis descen- discussas ac depulsas fuisse scribit. At nunc Theo denti ita demum quis occurrere poterit, si supra logus tenebras errorem et peccatum vocat: lu res terrenas seipsum extulerit, atque actionis et contemplationis pennis evexerit, juxta id quod ab Apostolo dictum est: Obviam procedemus venienti Domino in aerem *. Optime etiam quadrat illud Sabuchimini cum his verbis: Christus in terra. Ipso enim nostræ salutis causa dejecto ac terreno facto, nos propter ipsum evecti ac coelestes facti sumus. Illud autem Cantate Domino, omnis terra, Davidis est. Hoc porro loco per terram homines in terra habitantes intelliguntur. Quoniam autem eo tempore ob Christum natum angeli et pastores Deum lau dabant ac voluptate afficiebantur, mihi quoque faciendum est, ut ¡hæc duo in unum contraham, ac cœlestia simul et terrena colligam, et cum Da- ritas, aut Christus ipse, qui nos tegit et illustrat, vide dicam Lætentur cæli et exsultet terra," hoc est, et cœlestes angeli, et homines in terra degen tes. Vel ipsa quoque inanimata elementa ob incre dibilem voluptatis magnitudinem ad lætitiam invi tentur. Consiunile quiddam Isaias dicit: Lætemini, cœli, et exsultet terra, prorumpant montes in læti tiam: quoniam miseratus est Dominus plebem suam *. Adhæc Theologus illud: Christus in carne, ex prima ad Timotheum sumpsit, in qua Paulus ait Deus manifestatus est in carne 7. Illa autem: Tre more et gaudio exsultate, a psalmo secundo Davi dis sumpta sunt. In eo enim loquitur, Servite Do mino in timore, et exsultate ei cum tremore *. Sensus autem Theologi talis est: Quoniam, inquit, Deus in carne est, exsultate, non tamen pure et simpli citer; verum sit exsultatio vestra tremore et gaudio temperata, illud ob peccatum, quod nos ipsius adventu præsentiaque indignos reddiderat, hoc propter spem salutis. Venit enim, ut salvum face ret, quod perierat º. Jam etiam quæ sequuntur, ex pendamus. Christus ex Virgine natus, virginitatein prætulit. Ac quæcunque virginitatis amore correptæ fuerint, quodammodo sanctam Deiparam imitantur. Virgines enim, inquit, post ipsam adducentur, cam videlicet per imitationem comitantes. Ac proinde quantum ad virginitatis studium, matres Christi dici possint. Allegorico autem sensu omnis anima naris juxta ac feminæ, quæ ab omni fœdo atque obsceno affectu virginis instar, puran se et incor ruptam tuetur, virtute Verbum concipit, ipsumque progignit. Mox per interrogationem infert Grego rius. Quis eum, qui a principio est, propter divi nitatem non adoret? Quis item ultimum, propter humanitatem non laudet? Postremis siquidem diebus ad nos venit. Illud autem a principio Theo logus noster a Theologo Joanne accepit. Sic enim scribit: Qui erat a principio 10. Et in Evangelio In principio erat Verbum ". Col. 313 A. Rursus tenebræ solvuntur, etc. Moses in principio Genesis tenebras illas primas cum cœ lo et terra velut subsistentes lucis productione I Thess. IV, 16. * Psal. xcv, 1. Luc. xix, 10. 1º Joan. 1, 1. * Ibid. 41. Joan. atque ad cœlestein promissionis terram nobis viam commonstrat. Quod autem sequitur. Po pulus qui sedebat, etc., ab Isaia quidem acceptum ; cæterum Theologus exponens de quibus tenebris Propheta loquatur, adjecit, Ignorantiæ. Eodemque modo in luce fecit, subjungens, Co gnitionis et scientiæ. Rursus illud, Vetera trans ierunt, etc., ex II Epist. Pauli ad Cor. v, sum psit; vetera quippe nova facta sunt. Nam pro aguo Christum habemus, pro circumcisione ba ptismum, pro manna et aqua corpus et sangui nem Christi, pro terra cœlum, cæteraque eodem modo. Hunc porro Apostoli locum explicans, subdit, Littera loco cedit, spiritus superat. Per litteram legem scriptam ipsiusque cæremonias intelligit, per spiritum autem, Evangelium, ut pote quod spiritale sacrificium vitamque spiri talen aperte præscribat. Nam lex vetus juxta litteræ sensum omnia præcipiebat. Lex autem vetus scripta nominatur, quia prius scripta est, quam apud populum recitata sit: at Evangelium Christus ore docuit, tametsi postea quoque litte rarum monumentis consignatum sit. Ac vide quam accurate et exacte loquatur Gregorius Superat Evangelium, hoc est, superiora omnia habet, atque auctoritate et potentia vincit. Lex autem loco cedit, ut nequaquam prorsus soluta el exstincta. lis enim oblitteratis atque abrogatis quæ juxta externum sensum peragebantur, spi ritualia vim suain retinuerunt. Atque ambræ, hoc est, scriptæ legis præcepta, utpote significa tiva, et per ea quæ in sensum cadebant, res spi rituales adumbrantia præterierunt, hoc est, finem acceperunt. Umbris autem sese subducentibus veritas per eas adumbrata in medium prodit. At vero Moses cum de rebus Melchisedech in Genesi ageret, nec de ipsius patre, nec de matre, nec de vitæ principio, nec de fine ullum verbum fecit. Quem Paulus in Epist. ad Hebræos figuram Christi gerere inquit his verbis, Sine patre, sine matre, sine genere, neque principium dierum, neque Isa. XLIX. 13. ▼ 1 Tim. 111, 16. Psal. 11, Exod. x, 13. 18 Isa. IX,

NICETAS IN ORAT. XXXVIII S. GREG. finem vitæ habens, assimilatus autem Filio Dei ". alio etiam modo supernum mundum implert Ab hoc loco sententiam mutuatus Theologus, Melchisedech, inquit, colligitur, hoc est, syllo gistice conficitur, concluditur, atque demonstra tur. Nam cum Christus, quantum ad supernam et primam generationem, matris expers esset, sine patre quoque factus est, juxta inferiorcm ac secundam nativitatem. Vel colligitur, hoc est, unitur atque perficitur. Primum enim Filius Dei dimidia tantum ex parte Melchisedech erat, qua tenus videlicet matre carebat. At postea patris quoque expers factus, perfectus jam est Melchi sedech. Cæterum hoc inter utrumque interest, quod Melchisedech patris ac matris, principii item et finis expers est natura, sed ignoratione ac silentio ejus, qui res ipsius conscripsit, Deo nimirum ita constituente: Christus autem na. tura. Ilcirco enim imago et figura ille erat, hic autem veritas. Neque enim idem est imago, quod veritas. Illud autem scire convenit imaginem ali quando ea re, cujus imago est, priorem esse, aliquando posteriorem, Prior enim est in signis et figuris, ut in legalibus sacrificiis cæterisque Veteris Testamenti cæremoniis, atque etiam in hoc Melchisedech: posterior autem in his rebus, quæ ab exemplari sumuntur, ut pictus Paulus vivi Pauli imago est. oportet, nimirum ut ovis illa, quæ a centena rio grege aberraverat, reducatur: atque amissa drachma rursus decadis numerum expleat ac filius ille decoctor binarium perficiat. Verum ubinam Deus supernum mundum impleri jubet? Fortasse cum ait: In domo Patris mei multæ sunt mansiones 1. Impleri enim a nobis has mansiones vult. Vel etiam fortasse cum de illis, qui ad cœnam vocantur, inquit: Compelle illos intrare, ut impleatur domus mea ". Vel cum ait Qui potest capere, capiat 18. Adam enim solutis ac violatis legibus sibi impositis per similitu:fi nem transgressionis suæ dux hominibus factus est. Christus autem hujusmodi legibus, quas ac ceptas Adam perfregerat, re pro nihilo duxerat, confirmatis et constabilitis superiorem mundum impleri ostendit. Atque hæc quidem ad hunc molum exposita sint. Illud autem: Omnes gen tes, plaudite manibus, Davidis est ¹; '; signum porro gaudii manuum plausus. Verum quam ob cau sam manibus plaudendum est? quoniam, ut in quit Isaias: Parvulus Dei Filius nobis natus est”, hoc est, nostra causa. Nam nos propter nosmet ipsos nascimur, ut luce ac vita perfruamur: at Christus nostra causa natus est, ut nos beneficiis afficiat, ac nobis datus est, cujus principatus, se cundum eumdem Isaiam ", super humerum ejus. Egressus est enim humeris gestans cruceni suam; quæ quidem ipsius est principatus, utpote imperii ac potestatis, qua omnibus dominatur, signum ac veluti sceptrum. Etenim Christus post mortem, quam in cruce subiit, resurgens dixit: Data mihi est omnis potestas in cœlo et in terra * * ut ho mini scilicet, quain ut Deus habebat. Cum cruce enim, inquit, simul extollitur, hoc est, cruce in altum sublata ipse quoque cum infigeretur, simul evectus perfectam victoriam adeptus est, ac per crucem glorificatus est. Duo enim significat eve ctio, et simplicem a terra sublationem, et glo riam. Quorum alterum de cruce usurpatur, alte rum de Christi humanitate. Insuper amictionem et mortificationem crux designat. Ergo Christus extollitur, atque in nobis glorificatur, cum supra terrena evehimur, et afflictionibus premimur, vitiosisque animi motibus emorimur. Nec vero me fugit ponnullos ita hunc locum explicuisse Cujus principatus super humerum ejus, quoniam omnes alii reges non in propriis viribus impe rium suum ac regnum habent constitutum, sed in alienis, puta in militibus et satellitibus ac propu gnatoribus; Christos autem solus principatum suum super humerum habet, id est, in sua ipsius potentia. Per humerum enim vires significantur. Jam illud quoque ab Isaia sumptum est, Voca bitur nomen ejus magni consilii angelus ", cujus Col. 313 BB. Naturæ leges evertuntur, etc. Naturæ leges nimirum quod mulier sine viri congressu non concipiat, nec sine doloribus pariat, nec post c partum virginitatis decus retineat, quæ quidem in Dei Matre per contraria subversa sunt, ut quæ et sine viro conceperit, et sine doloribus pepere rit, et post partum virgo manserit. Quod autem supernum mundum implendum esse ait, vario modo intelligi potest. Vel enim, quia Lucifer cum subditis sibi defectricibus copiis prolapsus locum vacuum reliquit, eum a nobis in ipsius gradum atque ordinem per virtutem evectis im pleri necesse est. Vel quia quemadmodum Adam præscriptas sibi a Deo leges transgressus, inferio rem hunc mundum hominibus per carnem ad interitum et corruptionem, juxta ipsum proge nitis implevit, per similitudinem videlicet præ varicationis ipsis dux et auctor factus: eodem modo Christus Adami leges reipsa delens atque abrogans, superiorem mundum impleri ostendit, his qui secundum ipsum ad incorruptionem gignuntur, per similitudinem obedientiæ suæ dux factus. Supernum autem hunc mundum vocat, qui præcessit peccatum, quod quidem ignoran tiæ leges invexit: quibus rursus a Christo exstin ctis incorruptione mundus impletus est. Vel etiam quia ut matrimonium inferiorem, ita virginitas superiorem mundum implet: quippe quæ sui studiosos cum virginibus angelis consociat. Quin 14 llebr. vII, 3. 19 Psal. XLVI, 2. 18 Rom. v, 14. 15. 16 Joan. xiv, 2. 17 Luc. xiv, 23. 18 Matth. xix, 12. 20 Isa. ix, 6. Ibid. Matth. XXVIII, 18. ¹ª Isa. ix, 6 sec. LXX.

autem consilii Theologus adjungit, nempe Paris. Pauli est in Epistola ad Hebræos ". Quo loco Consilium autem hoc, hominum instauratio erat. Quæ enim, inquit, audivi a Patre, hæc annun tiavi vobis”. Ubinam autem vocatum est nomen ejus magni consilii angelus? nusquam. Talis tamen erat, licet nusquam ita vocatus sit. Fami liare autem est Scripturæ sacræ pro nominibus pierumque actiones ipsas accipere, quemadmodum hoc loco. Item cum ad Prophetam dicitur: Voca puerulum, Confestim spolia, celeriter pasce, et Em manuel *. corporaliter tibi intelligendum est heri et hodie. Quod autem sequitur, Idem et in sæcula spiri taliter. Et quidem per her præteritum tempus significatur; per hodie præsens; per sæcula autem æternitas et immortalitas. Quoniam autem non nulli velut Judæi non Christum, qui salutis no stræ causa in crucem sublatus est, sed alium quemdam venturum rursus expectant, idcirco di vinus Apostolus ad fidei rectæque doctrinæ con firmationem fore ait, nt idem hic Christus ad justam sententiam de orbe ferendam rursus ve niat. His porro verbis ostenditur, Chrisum se cundum divinitatem tripartitum tempus habere, nec alium, ut quidam opinantur, venturum, sed cum qui venit, hunc ipsum esse, qui heri, id est, præterito tempore erat, et hodie secundum præ sens tempus est, et juxta futurum tempus crit in sæcula. Jam vero quod ait: Judæi offendan tur, etc., alludit ad Pau'um ita in priore ad Co rinthios Epistola loquentem: Nos prædicamus Christum crucifixum, Judæis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam ". Judæi etenim ac ceptis miraculis offendebantur, ad carnem im pingentes gentiles autem prædicationis excel lentiam natura superiorem irridebant, nempe quod Deus homo factus esset, quod immortalis mortem subiisset, cæteraque ejusdem generis; linguæ autem pruriginem, prolixas impiorum dogmatuin nugas Cet deliramenta vocat. Tunc autem credent hære tici, cum certissimis argumentis fides ipsis adstru cta fuerit, Christum cum carne in cœlum ascen disse. Sic enim ipse pollicitus est, dicens: Cum exaltatus fuero, omnia traham ad meipsum ". Quod si ne tum quidem, at certe cum judex e cœlo descenderit. Nam cum bæc duo cum adversariis certent, vis nimirum ac persuasio, si quidem in hac vita rationibus atque argumentis ad creden dum hæretici non adducantur, in extremo die rebus ipsis cogentur: cum ipsi omne genu, velit nolit, flectetur ³¹. Col. 314 B. Clamet Joannes, Parate viam Do mini 2, etc. Joannes, inquit, nato Christo viam præmunist, et clamet, quemadmodum de eo Isaias dicit, Parate viam Domini”. Quo loco per viam, piorum corda intelligit, per quæ prædicationis Evangelicæ verbum incedit; ego autem præsentis festi naturam proclamabo. Quod carnis expers incarnatur non secundum mutationem, sed juxta humanitatis assumptionem. Eam enim carnis vacuitatem, quam habebat servans, carnem, quam non habebat, assumpsit. Illud autem, Verbum crassescit, Idem est quod, Verbum caro factum est. Caro enim crassitics est. Ac vide, quomodo ad admirabiliora sensim progrediatur. Crassities enim materiam magis redolet quam incarnatio: rursus sensibilius est oculis cerni, quam incarnari: ac denique crassius est contrectari, quam aspectu sentiri. Alio etiam mode, posteaquam dixit Chri stum incarnari, carnis, quoque proprietates adjicit, nempe crassitiem, et quod in aspectum et tactum cadat. Nam cum ne a cœlestibus qui dem angelis prius cerneretur, nunc propter ipsius cum visibili homine unionem cernitur. Cernitur autem non quantum ad invisibilem divinitatem, sed quantum ad divinitatis actum et efficaciam, id est, non quatenns invisibilis Deus est, cernitur, sed per ea quæ ut Deus effi cit, videmus Deum esse, quippe qui intermedio corpore humano, res Deo dignas peragat. Hæc autem verba, Cernitur et contrectatur, ex Joannis Epistola sumpsit Gregorius. Scribit enim ie, Quod erat ab initio, quod vidimus, et manus no siree contrectaverunt ". Æternus et temporis nescius principium capit. Nam si caro factus est, descensum credant. Præsens autem festum, atque carnisque proprietates habuit, ortus quoque prin cipium eum accepisse necesse est. Quod autem sermonis caput est, Dei Filius hominis Filius efficitur, non naturæ lege atque ordine. Virgi nem enim sine viri concubitu parentem nescit natura. Verum cum verus Deus esset, corporeus homo factus est. Hæc autem omnia non secun dum mutationem, sed secundum assumptionem contigerunt. Hæc enim una est in omnibus hu jnsmodi propositionibus solutio. Illud autem, Jesus Christus heri et hodie, idem et in sæcula, " Joan. xv, 15. »] Cor. 1, 23. "Isa. vii, 3. 30 Joan. x11, 32. 25 Matth. 1, 3. 31 Philipp. 11. Ibid. C. Verum hæc posterius. Nunc autem Theo phania, etc. Verum hæc, inquit, posterius futora sunt, nimirum ut alii ad Christi ascensum, alii ad una eademque res, nempe Christi Nativitas, du plici nomine appellatur. Nam quia is qui patus est, duplici natura constat, duplex quoque festi hujus nomen est, Theophania nimirum divinitatis, Nativitas humanitatis. Quatenus enim Deus appa ruit, Theophania huic rei nomen inditum est; quatenus autem natus est, Nativitas. Atque ut Deus quidem semper erat ex sempiterno Patre, ac supra causam et rationem erat (neque enim ulla causa præcessit, ob quam Filius a Patre generatus fuerit; neque enim eo quidquam est antiquius) 16 Isa. XL, 5. 27 Joan. 1, 1. 28 llebr. x, 8.

NICETAS IN ORAT. XXXVIII S. GREG. homo vero in sæculorum fine factus est. Causa ex deliciis illis, quibus in paradiso affluebamus, porro inferioris ipsius nativitatis, instauratio nestra fuit: ut qui vitam dederat (omnia enim per ipsum facta sunt) beatam quoque vitam nobis afferret. Cæterum ne quis suspicari posset, homini a prin cipio cum vita beatam quoque vitam minime da tam fuisse, huic suspicioni Theologus ita medetur, ut dicat, nos quidem prius quoque beatam vitam habuisse, verum ea propter peccatum lapsos fuisse. Ob banc causam Creator creaturam induit, ut eam renovet, atque instauret, nosque incarnationis suæ opera in pristinum statum afferat, hoc est, ad beatam vitam quam ab eo acceptam amiseramus. Nam cum Dei notitia privati, atque ad ea quæ non sunt, aversi essemus (sola enim bona, utpote a Deo, qui vere est, profecta, substantiæ rationem habent: mala vero substantia omni carent) beata quoque vita spoliati sumus, hoc est, dissoluti ac dilapsi in morte et corruptione mansimus. factum est, ut illinc exturbaremur, ac mors ex vita profluit, ita ex his rursus lætiora oriantur. Quippe pro amisso paradiso coelum recepimus, atque ab angelica vitæ ratione prolapsi ad filiorum adoptionem vocati sumus, ac pro vita, quam per dideramus, cœleste regnum hæreditate accepimus. Nam, ut ait Apostolus, Ubi abundavit delictum, in homine scilicet, superabundavit et gratia et be neficium. Et si unus ex quinque sensibus, nimi rum gustus, damnationis causam nobis attulit, quanto magis nos unus Christus justificavit, acer bissimos in tota sua sacrosancta carne dolores nostra causa perpessus? Quæ sententia ab Apo stolo accepta est dicente: Igitur quemadmodum per unius delictum in homines ad condemnationem, sic etiam per unius justitiam in omnes homines ad justificationem vilæ 3. Ibid. Quocirca non ut in publicis festis fieri solet, sed divine, etc. Quocirca, inquit, festum celebre mus, non ut mos est in publicis festis et celebri tatibus per luxum et lasciviam atque hujusmodi oblectationem, sed spiritualiter atque ut Deo gra tum est, non mundi ritu, id est, voluptuarie, et ut mundi princeps capit, sed supra mundi ritum, id est, angelice, non res nostras, id est, quæ ad cul fum et observantiam nostri, sed quæ ad cultum Christi spectent, qui cognatus quidem noster est quantum ad humanitatem, Dominus autem quan quæ curationis. Congruere enim diei mysterio debet festi celebratio. Ac si quidem ob infirmitates, in Col. 315. A. Hoc festum est, hoc hodierno die celebramus, etc. Professus se dici hujus vim de claraturum, nunc præstat, quod promisit, dicens Celebramus Dei ad nos accessum. Accessit autem, ut nos ad eum peregre proficiscamur, vel, ut magis proprie dicam, revertamur. Peregrinari enim quis dicitur, cum ad eum locum, ad quem nunquam antea profectus fuerat, se confert: re verti autem, cum locum eum repetit, ad quem aliquando perrexerat. Quoniam igitur anima no bis a Deo inspirata est, eique aliquando propin- ctum ad divinitatem, non quæ infirmitatis sunt, sed qui eramus, non quidem loco sed voluntate, animi que instituto, verum propter peccatum ab eo ex cidimus, aptissimo vocabulo nostra cum Deo con junctio et conciliatio reditus appeilatur: ut, quem admodum ait Paulus", peccatum velus non secus ac yestem quamdam coriosam ac vetustate erosam abjicientes novum hominem induamus, hoc est, virtutem, aut etiam ipsum Christum, et sicut, juxta eumdem Apostolum ", in Adamo mortui sumus, mortali scilicet facta ipsius natura, talique ad posteros transfusa, sic in Christo quoque vi vamus, per eum rursus ad inmortalitatem revo cati, eum Christi una nascentes per baptismum regenerationis, una cruci affixi per laboriosam vitæ degendæ rationem, una sepulti per affectuum ex stinctionem. Quemadmodum autem litterali sensu crucifixio et sepultura inter se differunt, sic etiam spirituali et allegorice. Crucifixio enim afflictionem et patientiam animique in gravibus acerbisque re bus perferendis fortitudinem designat, non tamen ejusmodi animi constitutionem, qua dolorum ex virtutum cultu atque operatione nascentium sen sus omnis ereptus sit. Sepultura autem perfectæ et omnimodæ affectnum mortificationis signum est. Hanc resurrectio sequitur, id est, absoluta con templatio ac deificatio. Præclara enim et laudabilis conversio nobis sentienda est, ut quemadmodum quas incidimus, diem festum ageremus, petu lanter et lascive festum celebrandum esset. Infir mitatis enim est comessatio atque intemperantia. Quoniam autem contraria causa impellimur, atqué idcirco diem festum agimus, quia medicina nobis allata est, ad hujus festi celebrationem adhibenda est temperantia: medicinæ siquidem est tempe rantia, utpote quæ animæ curationen) velut scopum sibi proponat. Non ea quæ creationis, sed quæ recreationis atque instaurationis. Nam incorporea procreatione corporea utique est, tam ipsa pro creatio, quam solemnis lætitia propter eam insti tuta: at cum recreatio et instauratio nostra spi ritalis ac divina sit, spiritaliter quoque ac divine festum agitandum est. Porro creationem hoc loco non primam illam intelligit, qua Christus accepto e terra pulvere manibus propriis hominem a prin cipio finxit, sed mutuam illam successionem, quæ per generationem fit, qua nos mortales naturaliter in materno ventre fingimur. Id autem hac demum ratione consequemur, si juxta Theologi cohorta tionem spiritualiter festum celebremus. Nec arbo-´ rum ramis, ut facere quidam in festis solent, ædium vestibula cingamus, nec quod turpioris mol litiei est, choreas extra ecclesiam conficiamus, " Coloss. 111, 9. "I Cor. xv, 22. " Rom. v, 20. 85 ibid. 18.

flagitiosos congressus ac turpes voluptates fertur et inflammatur. Comessatio enim et ebrietas velut mali magistri doctrinam malam in animum im mittunt, concubitum nempe ac libidinem. Vel po tius, quoniam docere proprie anima præditis con venit, aptius fuerit ebrietatem semen dicere, libi dinem autem segetem ac messem. Ibid. C. Nec toros altos figamus, ventri delicias sternentes, etc. Usitatum erat in festis publicisque conviviis super mensas lances ponere, in quibos carnes acervatim in altum congerebantur: eaque res stoɩáàç vocabatur, ac quamdam tentorii for mam gerebat. Vel oxyvonotourɛç, id est, ex tem pore apparantes ventri ea, quæ ad delicias perti nerent. Vel, quasi in tabernaculo quodam et loco perameno ventri delicias afferentes: vel, per de licias ventrem foventes. Tabernaculi enim et tep torii proprium est fovere. Porro ávŝosµía; vinum est pulchro colore ac suavi odore præditum, vel quod suavissimi floris odorem refert. Lenocinia, Græce payyavelaç, id est, superfluos, curiosos, ac multiplices apparatus. Pretiosum autem stercus per contemptum delicias vocat: pretiosum quidem, quia principio cum summa aviditate expetuntur stercus autem, quia concocti cibi in stercus ex cernantur. 'Axpaola denique immoderatio diçitur, quod usus necessitate minime temperetur. Enim vero cum deliciis indulgere per se grave atque in dignum sit, tum multo indignius est, cum alii in terim fame opprimuntur. Quinetiam ipse Plato quodam loco ait, Nugæ sunt, quidquid est super fluum tam in rebus, quam in verbis. nec, quod magis populare est, vicos urbium exorne- spectat, ac libidini indulget, vitioque obrutus ad mus, diversas eximiæ supellectilis species ad eorum, qui ad festum confluunt, oblectationem appenden tes, nec, quod fœdius est, absurdis præstigiatorum gesticulationibus aut corporum aspectibus volu ptatis aculeum emittentibus oculos pascamns. Epu lum enim ac voluptas oculorum est ca curiose intueri, quæ minime convenit. Orsus autem Theolo gus sensus nostros componere, omnes enumeral, ac primo quidem visum, qui sensuum omnium princeps est: post auditum, jubens ut caveamus, me per aures obscenæ cantiones in animos influant. Nam ex hujusmodi musicæ genere abjectissimi ac sordidissimi effectus nasci solent. Quidam etiam ad tibiam furiose saltant ac perbacchantur, hoc est, lymphatorum hominum ac dæmonum intem periis agitatorum speciem præbent. Jam vero ol factum emollit atque effeminat deliciosorum un guentorum odor: et alioqui unguentis perfundi muliebris est lasciviæ. Lenocinamur autem gustui, cum ciborum voluptatibus ipsum addicimus. Tactus denique gratia et oblectatio est fœde atque ob scene corpora tangere. Quidnam autem dixerit quispiam ad homines a conquirendis tactus gustus que voluptatibus dehortandos, nisi quod eos, qui in illis persequendis studiose occupantur, pecu dum vitam imitari cogunt, quas in ventrem et ve nerem pronas natura finxit? Atque, ut rem paucis verbis complectar, sensus, nisi probe regantur, ad vitium faciles sunt viæ peccatique januæ. Per eos etevim að vitia nobis aditus patet, ac per eos in auimum influit atque intrat peccatum. Ne tenera veste permolliamur, quæ quidem circumfluit, ac lubrica se in totum corpus fundit: Idque duplicem ob causam, tum propter superfluitatem ac lævita tem, tuin quia in summam corporis longitudinem, latitudinemque protenditur.Tenera autem est propter mollitiem et lævitatem, atque etiam propter nito rem in qua etiam illud vel maximum vitium in est, quod ut quæque summis sumptibus summaque elegantia confecta est, ita propter parcimoniam maxime inutilis jacet, nec ullum sui usum præbet. Pulcherrimas enim quasque vestes arca inclusas atque abditas inutiles habemus. Ne colorum arti- tribueretur, auctores exstiterunt. Et sacerdotes at ficiis utamur, facies nostra cerussa et fuco aliis que meretriciis ac libidinosis unguentis frictioni busque depingentes, quæ nativam pulchritudinem ementiuntur, imitatione quadam ipsam referentia, atque adversus imaginem divinam adinventa et ex cogitata sunt. Vultum enim oblitterant, ac formam, quam Deus, naturæ pictor, nobis affinxit, obtegunt. Ac præterea honeste ambulemus, sicut Apostolus præcipit, non in comessationibus et ebrietatibus, non in cubilibus et immunditiis. Eleganter autem cum comessationibus et ebrietatibus cubilia et immunditias conjunxit: ex illis enim hæc na scuntur. Comessator enim ac temulentus cubile ** Rom. xi, 13. Ibid. D. Verum hæc gentilibus, ac gentilitiis pom pis festisque relinquamus: qui etiam iis, etc. Verum hæc, nimirum deliciis et ventris voluptatibus festis diebus indulgere, ad gentiles rejiciamus, qui cum deos habeant sacrificiorum fumo gaudentes, nihil alienum faciunt, cum ventrem farciendo gratum ipsis cultum exhibere se arbitrantur. Fictores, ut quidem sibi videntur, deorum, revera autem dæ monum. Ipsi enim per fabulosos sermones eos creaverunt, atque, ut dæmonibus deorum nomen que antistites, utpote qui hujusmodi mysteriorum apud multitudinem magistri facti sint et cultores, Græce pústat, ut at ipsis dæmonibus initiati, atque errore imbuti. At nos, qui Verbum, id est, Dei Filium colimus et adoramus, in verbis deliciemur, si modo quidquam deliciis tribuendum est, hoc est, in sermone de Deo et sanctis gravibusque narra tionibus, quarum in numero hujus quoque festi oratio reponenda est. Etenim sermonum deliciæ aptæ et congruentes futuræ sunt, tum nobis, qui loquendi facultate præditi sumus, tum ipsi etiam Verbo et Deo, qui nos ad festum suum convocavit atque congregavit. An vultis, ut quoniam egɔ con

Adjunxit autem, Fortasse, ad mitigandum id quod retur, etc. Postquam Deum immensum esse pro dixerat, Deum a nobis pro purgationis ratione com- nuntiavit, nunc, quid sit immensum ostendit, ni prehendi. Neque enim quisquam ita Deum cogno scere potest, ut ab ipso cognitus est. Hoc autem ab Apostolo mutuatus est, de future vitæ statu in hæc verba ad Corinthios scribente: Nunc cognosco ex parte, tunc autem agnoscam sicut et agnitus sum. Quod quidem sic exposuit Chrysostomus Quemadmodum Christus hic ad me accurrit, meque necessitudine sibi adjunxit, eodem modo ipse quoque tunc ad eum accurram. Illud autem, Sicut agnitus sum, idem est ac si diceret, Sicut ipsi ne cessitudine junctus sum. Nam secundum illius necessitudinis rationem, qua in hac vita cum eo conjuncti fuerimus, tunc eum cognoscemus, alii plenius, alii exilius. Quemadmodom enim si rex quispiam infantem in bivio provulutum nactus, eum sustulerit atque adoptaverit, omnique gloria atque honore cumulaverit, tum quidem, ut in ea ætate, quantum beneficium acceperit, nescit, ac proinde nec tanti beneficii auctorem, sicut verisimile est, amore complectitur; at posteaquam ad virilem ætatem pervenerit, atque intellexerit e quo statu atque fortuna ad tantam dignitatem subvectus fuc rit, tum vero eum, a quo tanto honore affectus fuit, suspicit atque amore prosequitur: consimili modo nos quoque, qui in hac vita, quantum ad cognitionem et scientiam, infantes sumus, postquam in futuro sæculo perfectionem consecuti fuerimus, tum demum cognoscemus, quo modo agniti, hoc est, quo modo dilecti fuerimus. Col. 319 A. Immensus igitur et infinitus est Deus, etc. Divinitas, quantum ad naturam incomprehen sibilis est: ægre autem comprehensibilis, quantum ad ea quæ circa ipsam sunt, hoc est, consilia et gubernationem atque opera: comprehensibilis autem quantum ad immensitatem et infinitatem quantumvis Eunomius existimet Deum, quia sim plex sit, nequaquam ægre comprehendi animique contemplatione percipi posse, sed vel prorsus in comprehensibilem esse, vel prorsus comprehensi bilem, utpote partibus carentem, omnique ex parte sui similem. In compositis enim solis,· inquit, id locum habet, ut res aliqua partim intelligatur, partim incognita nianeat. Hujus autem Eunomiani deliramenti hæc est solutio. Simplicitas in Deo naturæ rationem non habet, ut ex ea quisquam colligat, eum, quia simplex sit, vel prorsus, vel nullo modo comprehendi posse. Verum aliud est divina natura, simplicitas autem circa naturam consideratur. Quocirca quærendum prius est, quid sit Deus quantum ad naturam, quam de simplici tate loquamur, quæ naturam consequitur. Quare nihil prohibet, quominus diversa ratione, et in comprehensibilis, et comprehensu dificilis Deus d.catur. Ibid. Jam vero cum immensitas bifariam conside 38] Cor. XIII, 12. mirum id quod principio et fine superius est, qua lis Deus solus est. Cum igitur ad superiora sæcula cogitatione subvecti fuerimus, atque in divinæ vitæ immensitatem, velut in vastissimum quoddam pe lagus, prospexerinius, quia nullum principium, ex quo originem duxerit, arripere possumus, sed ex teriorem semper ac sublimiorem cogitatione nostra Dei vitam esse animadvertimus, ideo ab eo quod principio careat, &vapxov, id est, principii expertem appellavimus. Rursus cum ad succedentia et infe riora hæc sæcula mentem extenderimus, ac Dei vitam nullo termino definitam esse videmus, in terminatum illud atque immensum, nec fine ullo circumscriptum, immortale atque interitus expers nominamus. Cum autem et principii carentiam ex superiori tempore, et immortalitatem ex inferiori collegerimus, tum vero Deum alwvtov, id est, æter num dicimus. Nam æternitas seu sæculum in Deo nec tempus est, nec dimensis temporibus, hoc est, diebus ac mensibus, subjacet; verum quemadmo dum tempus hoc nostrum solaris cursus mensura definitur, sic infinita illa protractio, quæ æternis rebus inest, sæculum ipsis efficitur, quasi tempo ralis quidam modus et intervallum. Illud autem, quasi quidam, adjecit Theologus, quod exactain numerisque omnibus absolutam sæculi seu æterni tatis descriptionem proferre non posset. Ibid. Atque nobis in præsentia de Deo, etc. Sufficiunt, inquit, ea quæ de Deo dicta sunt. Neque enim hoc loco divinitatis doctrinam explicare pro posui, sed incarnationis ac summiɛsionis Christi consilium oratione complecti. Porro divinitas non ultra tres personas progreditur, nec rursus intra tres personas contrahitur atque circumscribitur. Hoc enim Judaici erroris est, unam tantum per sonam agnoscentis, ac divinitatis egestas et penu ria. Ejusdem enim impietatis est, et per unius per sonæ assertionem Judaismo favere, et per multa rum astructionem gentilismo patrocinari; tametsi ea in contrariis reperiantur. Unum enim multitu dini adversatur, ac vicissim multitudo uni con traria est. Id autem idcirco dixit Theologus, quod contraria ea, quæ medio carent, hanc rationem habere sciret, ut și alterum fugiendum sit ut ma lum, alterum omnino expetendum sit ut bonum at in contrariis, quæ medium admittunt, utrumque extremum fugiendum esse, ut excessum ac de. fectum. Verbi causa intemperantiam, et stupidita tem animi ab omni voluptatis specie abhorrentis, æque fugiendas esse, temperantiam autem, quæ medium inter eas locum tenet, amplectendam. Ergo eodem modo hic quoque gentilismus el Ju daismus inter se pugnant ac reprehenduntur, ut excessus et defectus; at Christianismus, ut medium quiddam, in laude ponitur.

ratiusque de se existimet. Porro autem in confinio Dei et materiæ positi, per declinationem ad mate riam crassi ac terreni efficimur: per mentis au tem ad Deum evectionen, divini, atque etiam dii nominamur. Ita subvectio ad Deum, præsentis la boris atque industriæ opus est, deificatio autem futuri sa culi præmium. Exiguus enim veritatis splendor, qui in terra contingit, id est, exiguus ac tenuis scientiæ radius, eo tendit. Quo tandem? Nimirum in hoc, ut tunc Dei claritatem et videa mus, et sentiamus, id est, ut secundum eam effør memur atque illustremur. Hoc sciendum, animam rationalem ea facultate præditam esse, ut corpori augmentum, sensum ac vim gignendi afferat, nec aliam mentem circa se habere. Mens enim, ut te statur Damascenus, purissima animæ pars est (1°). lem ornatum, id est, angelos intelligit: per sensum ob inanem gloriam et fastum cristas sustulerit, autem, mundum bunc qui sensu percipitur. Ait- propter terram rursus animo contrahatur, niodo que Sensilis atque intelligibilis mundus in effe ctrice quidem mente simul erant: cum autem pro ducti sunt, tunc etiam inter se discreti sunt, hoc est, separatim creati. Atque uterque intra fines suos consistebat, hoc est intelligibilia intelligibilia solum erant, et sensibilia solum sensibilia, nec inter se commiscebantur ac pulchritudine et ma gnitudine sua Creatoris potentiam sapientiamque tacite prædicabant. Nondum autem ulla erat ex utroque temperatio, nec contrariorum mistio, hoc est, intelligibilis et sensibilis mundi, quoadusque homo ex anima intelligibili ac terreno corpore conditus est. Porro animæ et corporis temperatio dicitur, ut intelligamus animam nostram, ut vinum aqua, sic toto corpore contemperatam esse. Mistio autem, quia morte separatur, hujusmodi enim sunt quæ miscentur, ut hordeum et triticum. Jam vero Deus hominem fabricatur, partim ex materia terræ jam primo die factæ, partim ex anima ipsi a se inspirata, hoc est, ab effectrice ipsius potentia, idque ex nihilo, ac non ex præjacente materia eumque in terra constituit magnum mundum in parvo mundo, hoc est, sensibili. Parvus enim est hic mundus, si cum homine, cujus causa omnia facta sunt, conferatur. Id enim, cujus causa ali quid fit, majus est et excellentius eo quod propter aliud quiddam efficitur. Atque eum omnium earum rerum, quæ infra lunam sunt, regem constituit, ut omnibus rebus, quas condiderat ac produxerat, dominaretur propter corpus quidem terrenum et caducum ac visibilem: propter animam autem, cœlestem et immortalem atque intelligibilem. Medium inter magnitudinem et humilitatem, hoc est, inter mortem et immortalitatem, utrum horum sequi atque amplecti vellet, arbitrio ipsius relin quens. Quanquam enim homo natura mortalis es set, utpote ex non exsistente factus: tamen pio pter ipsius cum sempiterno Deo similitudinem hac erat conditione, ut si eam integram servasset (ni mirum omni mentis propensione ad eum tendens, naturalem interitum retudisset, et immortalis per stitisset, ac tandem, ut Deus vixisset. Vel etiamı hæc verba: Medium inter magnitudinem et humi litatem, hoc sensu explicanda sunt. Homo humilis simul-et magnus est, ac duorum horum est parti ceps, nimirum magnitudiuis propter animam humilitatis propter corpus. Atque idem et spiritus et caro est, ut si quando propter mentem sese animo extulerit, ac de se magnifice senserit, atqque 81 Eccli. XV, Hæc quia in solo Reginæ codice habentur, nec magnopere ad rem faciunt, a reliquo interpretatio nis contextu separanda duxi. Bill. Mea autem sententia. D. August. lib. xIII, cap. 22, De civit. Dei, opinionem eorum improbat, qui vel corporeum tantum, vel spiritualem tantum Col. 323 B. Hunc arbitrii libertate donatum, etc. Deus, inquit, sedem et domicilium homini paradi sum assignavit, quicunque tandem erat paradisus ille, sive sensibilis, sive intellectilis, atque, ut Sirach ait Dimisit eum manu consilii sui“, boc est, arbitrii libertate donavit, ut bonum, quod ab ipso præclare gereretur commune esset, et Dei a quo capax boni creatus fuerat, et hominis, qui virtutem elegissel atque assecutus esset. Mea au tem sententia (1°), paradisus beata et cœlestis vita est, in qua homo institutus divinas cogitationes quasi plantas excolere jussus est, una tantum p⋅r fectiore arbore ipsi interdicta, quæ in se discretio nem boni et mali habebat. Arbor autem illa (ut ipse contemplando assequor) Dei contemplatio erat, perfectiorque ipsius cognitio ac jucunda frui tio. [(2) Porro scientiæ boni et mali arborem dixit propter variæ multiplicisque speculationis et con templationis distinctionem. Hæc autem propriæ cujusque naturæ vel etiam Dei agnitio, perfectis quidem atque altius in contemplatione provectis bona est, utpote ex sese Opificis excellentiam de prædicans, iis, inquam, quibus ob ejusmodi con templationis babitum diuturno tempore compara tum nulla jam in deterius prolapsio metuenda est. Arbor autem vitæ dicitur, quoniam divinæ partici pationis suavitas iis qui hunc fructum percipiunt vitam nulla morte interruptam affert. Quod etiam omne lignum a Deo vocatur: De omni ligno, inquit, quod est in paradiso, comedes. Illu | cnim omne est, per quod, et in quo rerum universitas coagmentata et constituta est.] Ergo adultis quidem atque per hune paradisum fuisse existimant: atque, salva veritate narrationis historica de corporali loco, posse spirituale aliquid intelligi. Hæc, quæ uncinis inclusa vides, in nostro Niceta non habentur. In Reginæ tamen codice le guntur.

Illa per omnia similis imago Dei invisibilis “, non mortua et manu confecta, sed viva, non similitu dinis forma, sed in ipsa substantia immutabilita tem servans. Patris terminus, et ratio, utpote Patrem ostendens. Hic ad hominem, quem ad imaginem suam condiderat, venit. Nam cum hominem ad similitudinem suam a principio creas set, eumdem rursus ad exprimendam sui simi litudinem reducit, suæ videlicet creatura simils effectus. Conveniebat enim, ut qui primum fuse rat, idem quoque figmentum suum a peccato labe-. factatum atque confractum instauraret Patris ter minus et rat.o. Quid ait? Num juxta termini ra tionem Pater Filio terminatur, siquidem terminus ipsius est, sic ut paterna natura Filii natura cont clusa ac definita sit? Ita sane: dummodo sapienter ac candide sententiam horum verborum audire quispiam velit. Paternæ quidem essentiæ nullus omnino est terminus, quemadmodum nee aliarum duarum personarum: at paterni nominis terminus est Filius. Quoniam enim hæc nomina ex eorum numero sunt, quæ ad aliquid referuntur, profecto eam naturam habent, ut utrumque altero termi netur. Ac proinde Patrem Filius terminat, quem admodum vicissim Pater Filium. Enimvero quo niam Deus mistionem cum carne non admittit, anima autem et mens velut in Dei carnisque con finio est, carnis quidem, ut conjugata, Dei autem, sunt. Cæterum quibus modis correpti sunt? Ser- Alio autem loco ait sigillumı mobile, id est, vivens. mone atque alloquio. Complures enim Deus est allocutus; vel etiam 26yw, id est, insita nobis et naturali ratione; lege per Mosem promulgata; pro phetis, hoc est, prophetarum præceptis et institu tionibus, beneficiis, comminationibus, plagis. Per contraria instruebantur et corripiebantur: aquis, ut diluvii tempore; incendiis, ut cum Sodomitæ coelesti igne conflagrarunt; signis e cœlo missis, ut cum sol stetit tempore Josue; signis ex acre ut cynomyæ lue, grandine, palpabilibus tenebris, coturnice, etc.; signis ex terra, ut aquarum ex petra effusione; signis ex mari, ut maris Rubri in continentem mutatione; hominum, urbium, gen tium insperatis mutationibus. Quibus omnibus rebus malitiam conterere, ac de medio tollere satagebat Deus. At vero mortales in flagitiis haudquaquami certis terminis consistebant: sed cum a principio inventores mali exstitissent, nova subinde scelerum genera comminiscebantur, atque inexplebili pec candi libidine flagrabant. Adulteria enim et furta passim grassabantur, ac cædibus et latrociniis orbis universus terrarum scatebat, atque omnia fla¸itia, tum privatim a quolibet, tum communiter ab omnibus, perpetrabantur: ne ab eo quidem see lere et exsecrando furore, a quo natura abhorret, abstinebatur. Fons autem et causa ac finis omnis mali erat idolorum cultus, et creaturæ supra Crea to em adoratio. Idololatria enim, ut malis omnibus, si temporis ratio habeatur, posterior est, ita ut imago: idcirco cum cognata mente atque iu quantum ad imali gravitatem atque atrocitatem, primum locum sibi vindicat. Extremum etiam malorum dici potest, ut finis et cumulus, et quia ultra can nullum aliud scclus progredi atque extendi potest. Col. 326 A. Quæ quoniam majus, etc. Quoniam, inquit, rajus auxilium requirebat humana natura, utpote gravi moibo correpta, majus quoque inedi camentum et auxilium est consecuta. Illud autein erat, non angelus, non homo, sed Dominus ipse, qui Verbum dicitur, ut illud ostendatur, quod ex summa illa mente prodiit, quod impatibili modo progenitus est, quod Genitoris imago est, totum Patrem in seipso ostendens, ac perfectus per se exsistens *³, sæculis prior, per quem etiam sæcula Pater fecit. Invisibilis, ut Deus: Deum enim nemo vidit unquam“, hoc est Dei naturam. Ex princi pio principium: ex Patre énim, qui omnium rerum principium est, ut causa. At Filius principium est, ut causa adjuvans. Unde et ad Patrem ait Propheta; Tecum princip'um ^, etc. Ex lumine lumen: lumen Pater est. Deus enim, inquit, lux est *. Ex ipso autem lumen est Filius: Ego enim, inquit, sum lux mundi *7. Fons vitæ et immortalitatis, propter perennitatem, et quia ex ipso ad res omnes vita dimanat. Archetypi expressio, Patris immotum sigil!um, hoc est, verum minimeque adulteratum. * 1Joan. iv, 12. 45 Psal. cix, 3. 3 Hebr. 1, 3. tellectuali anima Dei natura conjungitur, atque illinc cum corporea mole societatem init, ac per omnia plenus et perfectus homo efficitur, iisdem affectibus obnoxius, quibus cæteri mortales, excepto peccato. Omnes enim affectus naturales et a re prehensione vacuos amplexus, peccatum nequa quam amplexus est, utpote a natura alienum ac vituperandum. Ac ipsius corpus, a Spiritu sancto creatum, Verbi adorandum indumentum factum est. Atque ex Virgine Deus cum assumpta carne natus est, idem Deus, idem et homo, utrumque ut solum (una enim persona Christus est) ex duabus contra riis naturis, carne nimirum et spiritu, hoc est, humanitate et divinitate, quarum altera, nempe divinitas, carni divinitatem attulit; altera, nimirum caro, divinitatem accepit. Ac fuit tum nova et inaudita mistura, quia hæ duæ naturæ semel inter se unitæ indivisibiles postca manserunt: et admi randa temperatio, quia nulla confusio atque alle ratio secuta est. Etenim temperatio res eas, quæ temperantur, quodammodo immutat, utpote cas minime puras servans: ac rursus mistio, ea quæ miscentur, haud admodum unit. Utrumque autem utrique adjunctum exactam fidei doctrinæque veri tatem servat. Temperaturæ enim inconfusio adjun cta, misturæque itidem indivisio, perfectam modis que omnibus absolutam fidei doctrinam retinet, utra 4º 1 Jɔan. 1, 5. 47 Joan. vill, 12. 48 Coloss. 1,

NICETAS IN ORAT. XXXVIII S. GREG. claras criminando insectantes? Hoccine Deo objicis, homo ingrate, quod tua causa seipsum dejecit, quod, cum ovis perdita esses, et impuris dæmo nibus in collibus sacrificares, te conquisiverit, atque inventam in angelorum ordinem ascripserit, quod carnem suam quasi lucernam accenderit, ac mundum a vitio, non secus ac domum quamdam a quisquiliis sordibusque repurgarit, regiamque ima ginem fedis affectibus involutam atque obrutam velut drachmam in stercore invenerit, lætitiæque ob drachmam inventam susceptr, angelos parti. cipes facit, quos etiam dispensationis suæ conscios atque administros assumpsit? Etenim in ipsius Nativitate multitudo cœlestis militiæ pastoribus apparuit laudantium Deum ac dicentium: Gloria in altissimis Deo, et in terra pax ™ª, etc. Ad hunc itaque modum angelos consilii et dispensationis sue con scios facit. Hoccine rursus objicis: Quod Joannes quidem, ut lucerira ardens et lucens ", Præcurso rem egit Christus autem lux inaccessa post eum apparuit, eumque secutus est, ut vocem verbum (vox enim quasi materia est sermonis, sermo autein, forma, vocem informans) ut pronubum sponsus, pios ac fideles homines ipsi conciliantem? Quin igitur illud quoque reprehendis, quod et cum pu blicanis comedit, iniquum quæstum facientibus, ut. ipse quoque salutem illorum elucretur? At enim vero ca res omni reprehensione caret, nisi quis. medicum accusandum putet, quod ad fœtidos ægroti morbos seipsum demittat, ut eum sanitati restituat, ipse interim morbo nequaquam affectus: aut cum, qui juxta legis præscriptum in foveam sese inflectit, ut jumentum, quod homine vilius est, illinc extra bat, ipse interim co minime prolapsus. que videlicet naturarum in Christo concurrentium divinitatis expensores, ac res laudandas et præ proprietates suas alteri communicante propter per sonæ identitatem, ac mutuam ipsarum inter 'se immeationem. Nam creari et fieri, iis conveniunt, quæ, cum non essent, in ortum producta sunt. Fieri autem dicitur is qui ut Deus sempiternus est, propter carnem quam assumpsit. Mutuatur enim carnis proprietates propter summam unionem quemadmodum scilicet humanitas quoque assumpta Deus dicitur, quod divinitatis proprietates sibi vindi cet. Qui est, fit; qui creationis expers est, crea tur. Hæc communicationis figura dicuntur. Ac cætera quidem, licet admiratione digna, tamen de humanitate assumpta intelligenda sunt. Nam quod erat, manet: quod non erat, assumpsit. Illud autem quod ait: Eum, qui nullo loco contineri et capi poterat, contineri, difficile est ac perobscurum, nec quidquam aliud dici potest, quam quod propter exuberantem virtutis potentiæque magnitudinem id fiat. Qui locupletes alios facit eget. Caro enim paupertas est, utpote multis rebus ad sui conser vationem opus habens. At deitas dives et opulenta est, quippe nullius rei indigens. Qui plenus est, ut Deus, vacuatur. Inanitio autem, seu vacuatio, dici tur demissio illa, qua Christus ad integumentum dignitate sua humilius sese dejecit, humanamque formam induit. Quid autem sibi vult magnum boc atque arcanum mysterium? Quonia:n homo Deus factus non est, idcirco Deus homo fit, honoris mei causa, nimirum ut iis rebus, quas accepit, ea quæ dedit, instaurans, peccati pœnam aboleat, ac per mortuam humanitatem interfectorem perimat. Major porro longeque admirabilior est instauratio creatione prima. Creatio enim solo verbo exstitit Faciamus hominem ", etc., at ipsius Opificis manu atque opera instauratio perfecta est, nempe quod ipsemet Opifex homo factus sit, ac domum suam exstruxerit. Ac præterea tunc ad imaginem dun taxat erat. Primum enin intelligentiæ ac princi patus similitudine ipsum ornavit (principem enim omnium creaturarum a principio hominem consti tuit), nunc autem secundum substantiam. Nam per expressam carnis ipsius similitudinem eum ornavit. In extremis siquidem temporibus homo factus, creaturæ suæ assimilatus est, camque ad sui simi- causam rationemque habent, nimirum quia, et litudinem exprimendam reduxit. Ex quo liquido constat hoc beneficium priori illo excellentius ac divinius esse. Quanquam enim imaginis participatio divinum hominem effecerit idem tamen multo melius præstitit carnis participatio, quæ non solum divinum eum reddidit, verum etiam Deum, pro pter hypostaticam unionem, ac si audacius loquen dum est, condeum. Col. 527 A. Quid ad hæc nobis sycophantæ di. cunt, etc. Adversus hæc ita admiranda quidnam hæretici dicere queant? peracerbi, inquam, isti * Gen. 1, 26. Ibid. C. Missus quidem est, etc. Quoniam nonnulli missionem secundi ordinis esse, atque ci qui subesset, convenire falso existimabant, idcirco cum dixisset Theologus Christum missum esse, adjicit, ut hominem: quandoquidem et Servus in Scriptura dictus est, et ancille filius", et agnus, et ovis³ atque etiam fatigatus, et fame ac siti afflictus ** laborasse, et angore correptus 5, atque adeo pas sus fuisse dicitur. Verum hæc justam et honestam. homo, et Filius hominis factus est. Quare nihil est, cur his vocibus quisquam offendatur. Verbum enim Filius hominis factum est, ut mediator exsi stens Dei atque hominum, quæ Dei sunt, nobis, et quæ nostra sunt, Deo ministret. Cum igitur fame urgeri dicitur, lacrymas profundere, fatigari, et Elvi Eloi clamare, humanos ac nostros affectus a nobis accipit, atque ad Patrem transmittit, pro nobis intercedens, ut videlicet in ipso exstinguan tur. Cum autem ait: Data mihi est omnis potestas in cœlo et in terra ", itemque quod Deus cum su 53 IST. LIII, 7. 8³ Luc. iv, 23; * Psal. LXXXV, 16. 3º Luc. 11, 14. " [ san. VI, 5. Joan. iv, 6. 55 Marc. XIV, 33 seqq. 8 Matth xxvi, 18.

perexaltarit”, hujusmodi voces Dei beneficia per autem silentio premat et prætereat: atque illud cum in nos collata declarant. Neque enim Verbo quidem supputet, quod Christus passus sit, ipsum quidquam unquam deerat, aut defuit, nec rursus homines sibi ipsis ministrare poterant. Ilæc per Verbum nobis conferuntur, atque, ut ipsi donata, nobis impertiuntur. Etenim ob hanc quoque cau sam humanitatem accepit, ut quæ ipsi dantur, ad nos fluant ac pertranseant. Homo enim purus haudquaquam talibus privilegiis ornatus fuisset ac rursus Verbum solum nequaquam his opus habuisset. Proinde nobis Dei Filius conjunctus est, ac tum nobis potestatem tribuit, nosque in sublime extulit. Verbum enim in homine exsistens, homi nem altissime subvexit, atque ita Verbo in homine exsistente potestatem homo accepit. Quandoquidem igitur, Verbo cum carne conjuncto, in sublime homo provectus est, ac potestatem accepit, merito hæc Verbo, per quod data sunt, accepta referun tur. At vero illam cum homine unionem, cum qua invisibilis natura per partem visibilem cognosci poterat, missionem nominavit. Neque enim Deus humano more locos subinde mutat, quippe qui eœlum et terram impleat: verum carnalis prærsen tia, et submissio illa, qui ex incorporea magnifi centia ad corporis vilitatem sese dejecit, missio nominata est. Atque ut etiam hoc demus, eum ut Deum missum esse, non tamen hinc eum Patre inferiorem esse colligitur. Nam quatenus Patri Filium incarnari placuit, hactenus eum misisse dicitur; atque etiam eodem modo quo solem ra dium suum misisse dicimus. Christus enim omnia sua Patri ascribit, partim ut ipsum tanquam prin cipium et causam suam temporis omnis expertem bonoret (neque cuim Filii generationi temporis quidquam intercessit: sed simul Pater, simul et Filius), partim etiam ne Patri adversari videatur. Ob eam causam se ab co missum esse dicitur. Quemadmodum et a Patre traditus esse dicitur Truditus enim est, inquit, ille propter peccata no stra 8. Atqui ipse quoque seipsum tradidisse seribitur. Ait enim Apostolus: Christi, qui dilexit me, et tradidit semetipsum pro me". Adhæc a Patre ad vitam revocatus ac susceptus fuisse dici tur, ut cum ait Paulus: Deus autem et Dominum videlicet imminuens: quod autem ultro et sponte passus sit (ex quo ipsius potestas declaratur) nequaquam adjiciat. Hujusmodi autem quæ lam nunc quoque patitur Filins et Verbum Dei. Nam a Sabellianis ut Deus honoratur, atque confunditur. Illi enim unam in divinitate trinominem personam esse dicebant, eumdem esse Patrem et Filium ac Spiritum sanctum asserentes. Ab Arianis autem, ut caro, contemptui habetur ac separatur. Filium enim in creaturarum ordinem redigentes, a Patris divinitate semovebant. Quoniam igitur utrique in pari impietate versantur, utris gravius irascetur, si justo judicio cum illis agere velit, vel potius utris plus condonabit, si lenitate et clementia utatur? Utrum Sabellianis, qui nefarie contrahunt, ac Patrem et Filium et Spiritum sanctum, perso nam unam trinominem esse contendunt? an vero Arianis, qui impie scindunt, ac Filium a Patris substantia sejungunt? Nam et oportebat Sabellia nos numero dividere, hoc est, tres personas confi teri ac numerare, et Arianos decebat tres personas natura et divinitate conjungere, unam videlicet trium personarum naturam et divinitatem confi tentes. Impingis, o hæretice, atque ad Salvatoris carnem offendis? Idem quoque et Judæis accidit. Christi divinitati fidem abrogas? Id vero ne dæmo nes quidem fecerunt. Ita et dæmones incredulitate superas, et Judæos ingenii tarditate. Nam dæmo nes, cum a Christo pellerentur, Deum ipsum confitebantur. Fidem enim illis divinitatis Christi faciebant ea que patiebantur, invisibiliter cruciati ac proinde dicebant: Quid nobis et tibi, Jesu, Fili Dei “? Judæi autem, cum ipsum dicentem audiis sent: Pater meus usque modo operatur, et ego operor, in hunc sensum hæc verba acceperunt, ut quoniam Patrem suum Deum esse affirmabat, parem quoque Deo seipsum faceret, ac propterea ipsum persequebantur. At tu nec, ut Judæi, Dei et Filii cum Patre æqualitatem intelligere vis: ner, ut dæmones, divinitatem confiteri. Quocirca salius tibi fuerat Judæorum ritu circumcisum esse, ac proinde, ut illi, æqualitatem intelligere, atque dæmonum intemperiis agitari, divinitatemque con fiteri, quam in præputio et incolumi valetudine, nullis dæmonum insultibus interrupta, tum Judæos tarditate et inscitia superare, tum etiam eo morbo divexari, ut divinitatem neges, a quo dæmones quoque ipsi liberi fucrunt. a mortuis excitavit, et nos excitabit ºº. Et Marcus Dominus, inquit, postquam ipsis locutus est, in cœlum receptus est ". Atqui rursus scriptum est, quod ipse se excitaverit, atque in cœlum ascende rit: Solvite enim, inquit, hoc templum, et in tribus diebus excitabo illud **. Et Lucas: Quemadmodum vidistis eum ascendentem in cœlum ". Porro ea, quæ de ipso humilius atque abjectius dicuntur, Patris beneplacitum indicant: quæ autem sublimi ter et magnifice, Salvatoris potestatem ostendunt. At hæreticus ca est animi perversitate, ut humilia quidem verba enumeret ac reeenscat, sublimia ' Philipp. 11, 9. *8 Rom. iv, 25. 68 Act. 1, 11. Matth. v, 29. Col. 350 B. Ac quidem paulo post, etc. Brevi, inquit, futurum est, ut Christum mea causa pur gari videas, ea purgatione, quam mihi adhiberi conveniebat, utpote peccatis fœdato. Nam nostri vice baptizatus est. Etenim quædam Christi vocês et actiones, non ipsi, sed nobis congruunt. Actiones 6 Joan. 11 19. * Galat. 11. 20. 60 I Cor. vi, 14. es Joan. v, 61 Marc. XVI, 19.

NICETAS IN ORAT. XXXIX S. GREG. et recordes, per ea, quæ anima carent, significan tes per feras autem, crudeles homines intelligen tes: quos omnes canendi arte pertrahebat Or pheus, ut Græci fingunt, Dei opinionem apud homines sibi colligere cupe- fortasse hominum mores designant, stultos quidem ret, in subterraneam quamdam specum se inclusit, ibique vitam finiit: ut posteaquam inventus non esset, in cœlum abreptus putaretur. Dæmon autem quidam specum ingressus, atque in ea domicilium siži constituens, homines fallebat, Trophonium se esse mentiens: atque oracula edebat. Unde etiam, qui in subterraneum illud antrum se conferebant, nonnulla quidem oracula referebant: cæterum re liquo omni vitæ tempore tristes permanebant, quia a dæmone illusi fuerant. Jam vero in Dodonæa rivitate quercus crat miræ proceritatis ac pulchri tudinis, quam dæmon inhabitans, garrulam fatidi camque reddebat. In Delphis autem, Græciæ urbe, Apollonis templum erat, ac tripes æneus ph'alam maximam, eamque æneam portans, in cujus medio Bab ipsis, quorum cultui se addixissent, acciperent, cochlea ænea pertusa erecta erat, ex qua oracula edebantur. Ea porro copisuara, id est, imposturas alque prestigias, Theologus vocavit, utpote dubiis atque incertis responsis homines fallentia et delu dentia. Cəstalius denique fons est in Antiochia, qui cum stridore atque impetu et flatu labitur, ex quo qui bibebant, si strepitum audiissent, dæmo nis afllatu futura prædicebant. Ilæc autem oracula de nonnullis quidem aliis rebus vaticinari visa sunt: verum hoc unum prædicere non potuc runt, fore ut Christi potentiæ cederent, atque in perpetuum silerent. Col. 539. B. Nec Magorum ars sacrificandi, a¡que ex victimarum, etc. Magi genere Medi sunt. ¡li animalia mactantes excidebant, atque ex jeci noris fibris, ipsiusque sanguinis eruptione et forma, futurorum conjecturam faciebant. Chaldæi autem astrologiæ operam dabant, atque in hac arte tempus studiumque ponebant, quæ in obser vandis hominum natalibus versatur, atque eodem motu quo sidera, eorumque figuræ, vitam eorum qui nascuntur, cieri astrust: atque eventus, quos homines experiuntur, astrorum connexionibus ac situi respondere. Atque eam artem profitentur, qui, nec quid ipsi sint, aut in posterum diem fu turi sint, compertum habent. Quos etiam irridens Isaias, inquit, Stent, ac servent te astrologi cœli qui sidera prospiciunt, renuntient tibi quidnam super te venturum sit³. Ibid. Nec Thracum orgia hac sunt, a quibus el religionem, etc. Primmi Thraces religionem erga deos invenerunt: unde et Opnoxɛla, id est, religio, a Thracibus nomen duxit. Porro orgia, id est, mysteria et sacra ac festa Orpheus ipsis tradidit, quem aiunt musicæ arte instructum et cithara ca nentem, tum res anima carentes permulsisse, tum furentum bestiarum rabiem consopivisse. In quo Isa. xlvii, 12. (G) Verum hoc unum. D. Hieronymus exponens hæc verba Isaice cap. xti: Nuntient quæ ventura sunt, «Cur, inquit, de Christo nibil potuerunt prædicere? ninil de apostolis ejus? nihil de ruinis Ibid. Nec Mi hræ justum adversus eos suppli crum, qui, etc. Mithram nonnulli solem esse di cunt. Huie festa peragebantur, ac præsertim apud Chaldæos. Ili autem, qui hujus sacris imbuendi erant, per duodecim suppliciorum genera duce bantur, nempe per famem, per ignem, per figus, per verbera, aliosque hujus generis cruciatus ju stam autem hujusmodi pœnam dixit Theologus, quod his suppliciis merito aflicerentur, qui tali bus rebus fidem haberent, ut mercedem erroris dum ab illis ita excruciarentur. Ibid. Nec Osiridis, etc. Osiris et Typhus, ut fa bulantur Ægyptii, contrarii inter se dii sunt, ac Typhus Osiridem discerpsit. In cujus calamitatis memoriam Ægyptii festum peragentes seipsos la cerant, atque honoris ipsius causa in luctu ver santur. Osiridis autem historia, seu potius fabula, talis est. Jupiter, virginis cujusdam, Isidis nomine, quæ et Ino dicitur, amore captus, eam in bovem mutavit, ne quid hujusmodi Juno rescisceret. Verum illa re comperta, et zelotypia inflammata, œstrum puellæ immisit, quo percita per omnem terram vagaretur. Jam Mendesium Ægypti urbs est, in qua hircus pro deo habebatur, ac Mendesii hircos, ut deos, plusquam seipsos verebantur, aut in eorum honorem festa celebrabant. Vitulum vero Memphitæ summa religione colebant, eumque Apim nuncupabant, ac præsepio inclusum habe bant, publicoque hominum conventu sacrificia ei offerebant. Signa autem quædam a cæteris diversa Apis habebat, tum circa caudam, tum circa lin guam: ac si quis ejusmodi inter armenta conspe ctus fuisset, confestim ad sacrum præsepe ab ipsis assumebatur. ILid. C. Nec omnes ii honores, etc. Gradus quidam lapidei scite exsculpti circa Nili ostia erant, qui nńxatz, id est, cubiti, nominantur. Hos observabant Ægyptii, quo tempore fluvius exunda bat ac siquidem ad hunc aut illum gradum aqua provecta fuisset, pro ascensus ratione ubertatis frugum conjecturam faciebant. Itaque proventus felicitatem cubitis metiri, hoc est, definire et æstimare, videbantur. Sunt tamen qui dicant, non gradus quosdam esse, verum columnam, in qua hoc tempore cubitos metiuntur Ægyptii, aqua ad hunc aut illum cubitum excrescente. Olim autem Nilum honoribus afficientes, ac fertilitatis et abolitione templorum? Si ergo suum interitum non potuerunt prædicere, quomodo aliena vel mala vel bona potuerint nuntiare?,

auctorem eum agnoscentes, ipsi tanquam deo error ab eo tempore grassatus est, quo dæmones festum spurcissima et exsecranda libidine cele- nos paradiso, ac ligno vitæ, quod nobis præmii brabant. Illud enim prætermittam, quod et vilis situa quo:que animalcula et reptilia colebant, et feles et scorpios, et serpentes, suæque erga res turpes et obscenas liberalitatis, ambitiosæque munificentiæ specimen edebant. Ac privatim qui dem unicuique horum festum institutum erat, infelicitas autem perditaque amentia omnium com munis erat. Ad unum enim impietatis scopum et diaboli cultum omnia referebantur. loco propositum erat, exturbarunt. Exturbarunt autem per scientiæ lignum, tempore minime con gruo perceptum: quod quidem exercendi liberi arbitrii causa nobis datum fuerat. Hinc porro dejectos, ut infirmiores jam, atque ad expugnan dum faciliores, sententiaque divina condemnatos, populati sunt, quod videlicet e priori statu excidis semus, ac mortales et passibiles facti essemus. Nam cum illi sua sponte ad invidiam prolapsi essent, livore adversus nos exarserunt, non solum ob præsenten divinæ imaginis honorem, sed etiam ob futuram gloriam: nec ferre potuerunt gloriam a se, hoc est, a primis naturis, ad nos, e terra in cœlum evehi cupientes, migrare. Hæc causa est, cur persecutionibus in nos sæviat diabolus, invidia scilicet. Et quoniam, juxta Apo stoluin, non probavimus nec voluimus Dei præ cepto audientes esse, erroris libertati traditi sumus, hoc est, permisit Deus ut in errorem la heremur, ac per hunc honorem, quem simulacris habuimus, ipsi dehonestaremur. Deus enim ob bas tres causas nos creavit, ut bonorum operum studio incumbamus, ut ad gloriam ipsius simus, ut eum pro viribus imitemur. At nos affectuum omnium arx et domicilium facti sumus: qui qui dem anima exedunt et conficiunt, non quidem ipsius substantiam, verum substantiæ ornamenta. Neque hoc solum grave est, sed quod flagitiosos quoque deos et libidinosos inveximus, flagitiis patrocinantes, atque ad ea impellentes. Ex quo efficitur, ut peccatumšon modo non condemnetur, verum divinum etiam censeatur, velut Dei actio nimirum iis qui peccant, excusationis defensionis que causa ad deos, quos colunt, perfugientibus, atque affirmantibus eos, cum tales sint, tali quo que cultus atque adorationis genere delectart. Col. 542 A. Adeo ut, siquidem omnino eos impie tate constringi, etc. Sunt qui Theologum inse etentur, primum quod dixerit: Impietate con stringi oportebat, deinde quod cordatos viros tanta impietate devinctis hominibus nil aliud imprecari debere dixerit, quam ut res hujusmodi perpetuo venerentur. Contra enim, inquiunt, pro ipsis orandum fuerat, ut impietatis vinculo solverentur. Sed hæc stulta et inepta. Illud autem sciendum, hoc verbum, Oportebat, aliquando idem siguili care, quod decet et convenit: aliquando pro eo quod necessario fit, accipi, ut hoc loco. Siqui dem, inquit, omnino futurum erat, ut animi de stinatione liberaque voluntate in impietatem pro volverentur, ac simulacris, quæ manuum humana rum opera sunt, artisque meditationes, divinos honores tribuerent, sapientibus et cordatis viris optandum erat, ut illi res adeo viles tamque ob scenas et ridiculas colerent, quo nimirum ex hujusmodi rerum cultu et adoratione majori igno minia allicerentur. Quanquam enim omnes uno errore concordes exstiterunt: tamen alii aliis tanto stupidiores inventi sunt, quanto viliora et obsceniora sibi numina finxerunt. Enimvero Maxi mus ex cujusdam senis insigni rerum divinarum cognitione præditi sententia hanc objectionem diluens, Gregorium ait gentiles temere in errorem provolutos cernentem, idque ægre et impatienter ferentem, commiserationis potius quam odii affectu hæc dixisse: ut scilicet illi, a religionis numi numque suorum fœditate et abominatione ad veræ pictatis cultum se referrent, deridendam numinum suorum turpitudinem hinc perspicientes: atque etiam ut si qui hæc audirent, in pestiferam vivo et vero, non autem mortuis falsique nominis eorum opinionem minime pertraherentur. Ibid. B. Atque hæc quidem ludant gentiles, etc. flis, inquit, figmentis ducantur gentiles, a dæmo nibus in hanc amentiam provoluti, qui quidem Dei honorem ad se transferre cupientes, alios in alias turpes ct indecoras de Deo sententias distraxe runt. Aliis enim persuaserunt, ut pro Deo volu ptatem haberent, aliis ut fortunam, aliis ut cle menta, aliis ut contentionem et amicitiam, aliis ut cœlestes et acreos ac terrestres deos arbitrarentur, aliis ut animantia, aliis ut stirpes, aliis ut aliud quidpiam divinis honoribus allicerent. Hic autem Rom. 1, 28 seqq. I Thess. 1, 9. Ibid. D. At vero quemadmodum nobis benefi cio, etc. Atque hæc, inquit, ethnici deblaterent. Nobis autem, quemadmodum divinitus datum est, ut superstitiosum errorem fugerimus, qui eflicit ut dæmones timeantur atque honorentur, ac veri tatem cognoscamus, et, quod Paulus ait, Deo diis serviamus, ac supra omnein creaturam assur gamus (nulli scilicet rei creatæ divinitatis nomen tribuendo) ac præterea mundum omnem sensilem tempori subjacentem, atque adeo intellectilem, qui primæ motioni subest, transiliamus. Deus quippe motu sese ad rerum procreationem et fabricatio nem agitavit. Ac primo quidem ipsius motu angeli procreati sunt, utpote ante tempus conditi: quan doquidem ante cœlum et diem ac solem, qui tem pus constituit, angeli creati sunt: secundo autem, bic mundus qui aspectu sentitur. Quemadmodum igitur nobis datum est ut idolorum cultu liberati,

NICETAS IN ORAT. XXXIX S. GREG. Deum, qui omni creatura, tam aspectabili, quam rificatam, timueruntque ad eum accedere. Idcirco velamine faciem suam obduxit, atque ita cum ipsis versabatur. Quemadmodum igitur Israelitæ, quamvis Mosis vultum cernere cuperent, tamen propter splendoris radios ex eo manantes, suamque infirmitatem, eum intueri non poterant: ad bunc quoque modum quicunque ex nobis per morum probitatem egregiasque actiones animos non per purgarint, cum Deo et theologia frustra commer cium habere conabuntur. Rursus de Manue in libro Judicum hæc memoriæ prodita sunt ", eum, cum Israelis judex esset, humanitatisque officia erga hospites studiose coleret, angelum quasi unum quempiam e plebe hospitio excepisse, cum que ignis e petra et mensa emicans cibos ipsis appositos devorasset, atque angelus a conspectu ipsius se subduxisset, in eam opinionem venisse, ut Deum a se visum esse existimaret, uxoremque ita allocutum esse: Perimus, uxor, Deum vidimus. Quemadmodum igitur Manue, Sampsonis pater, Deum videre sibi visus est, cum tamen non vide rit: ita qui purgati non fuerint, theologiam qui dem, hoc est, divinitatis cognitionem, imagine concipient, ipsam tamen non videbunt: imo potius simulacrum quoddam ipsius intuentes ac perci pientes animo trepidabunt, ac dicent: Periimus, quod videlicet ne obscuram quidem illius formam sustinere queant. Ad hæc quemadmodum Petrus vim efficaciamque divinitatis non ferens, Jesum a navigio arcebat, ut narrat evangelista "; ita qui auimo nondum purgato theologiam suscipit, mente sua eam amolitur, vim ipsius non ferens. Quemadmodum insuper Paulus, ut Lucas in apo stolorum Actis narrat ", cum acceptis a pontifici bus litteris Hierosolyma Damascum contenderet, ut Christianos persequeretur atque opprimeret, simul atque ipsi iter facienti exiguus Christi, veri luminis, radius objectus est, statim aspectu orba lus est, quod a persecutionis piaculo lustratus ante non fuisset, quam cum eo, quem persequebatur, in colloquium veniret: eodem modo qui divino timore purgati non fuerint, sed animo impuro et sordido ad contemplationem accesserint, plus ex ea re detrimenti et dispendii, quam utilitatis intellectili et spirituali superior est, cognoscamus sic etiam Dei mysteria intelligamus et doceamus, „ac juxta Salomonis leges et præcepta philosophe mur. Quoniam enim in malignam animam non in trabit sapientia', idcirco animos eorum, qui cum sapientia consuetudinem habituri sunt, primum per divinum timorem purgat, his verbis: Priu cipium sapientiæ, collige sapientiam, hoc est, in principio sapientiæ, id est, in timore divino sapientiam tibi compara. Ut enim fundamentum, domus principium est, et navis, carina: sic etiam, juxta Davidis sententiam, principium sa oientiæ, timor Domini '. Pietas enim ac religio sus timor ad numeros omnes virtutis absolvendos, scalæ instar est: utpote qui animos nostros a vitiorum contagione sordibusque lustret, atque ubicunque domicilium sedemque habeat, im probas oinnes et flagitiosas actiones in fugam ver Lat. Quoniam igitur rudimentarius est timer, velut puerili quadam institutione nos ad eam virtutem, quæ in actione versatur, introducens, activa autem virtus contemplationis scala est danda nobis est opera, ut recte et congruenter iis utamur, ordineque progrediamur, atque a timore exorsi, in contemplationis fastigium sub vebamur. Nam contemplatio, nisi timoris divini freno coerceatur, in blasphemiæ quoque fortas sis et impietatis præcipitia nos impulerit ac deje cerit. Ac vide scalam, per quam ad perfectionem nobis ascensus patet. Ubi enim timor est, illic quoque mandatorum observatio. Ubi autem man datorum observatio, ibi carnis quoque purgatio quæ quidem caro hoc est animæ, quod soli nubes, tenebris scilicet eam obducens atque obscurans, nec divini radii splendorem pure intueri sinens. Porro ubi animæ purgatio, quæ virtutibus compa ratur, illic etiam scientiæ illuminatio, post piam sempiternarum rerum disquisitionem elucet, ad Dei cognitionem animam evehens, ipsiusque desi derium rei omnium summe expetendæ affigens, hoc est, Deo, qui et in maximis est, id est, in tribus personis, et in maximo, propter substan tiæ et divinitatis unitatem, et magnitudine omni superior est, quia nec quantitate, nec amplitu- et compendii accipient. Quemadmoduin denique dine, nec magnitudine circumscribitur: Magnus enim, inquit, Dominus et laudabilis valde, nec ma gnitudinis ejus finis est 8. Col. 343 B. Quocirca se quemque prius puigare oportet, etc. Hæc, inquit, cum se ita habeant, ad hibenda prius est per virtutem in actionc positam purgatio, atque ita ad contemplationis puritatem cundum, id est, divinam scientiain et doctri nain: nisi nobis idem accidere velimus, quod Israelitis accidit. Scriptum enim est in Exodo Viderunt filit Israelis Mosem, faciemque ipsius glo Sap. 1, 4. ' Psal. Cx, 10. 11 Luc. v, 8. 13 Act. v, 1 seqq. 8 Psal. CXLIV, 3. 13 Matth. vi, 8. dicebat Centurio: Domine, non sum dignus ul intres sub tectum meum: sed dic verbo, et sana bilur puer meus (hoc porro dicebat, cura tionem pueri, requirens, medicum autem pro pter pium et laudabilem metum in domum suam non admittens) sic etiam ipsi theologiam quidem expetent, verum Deum ipsum in animum haud quaquam excepturi sunt. Ibid. C. Proinde dicat quoque ex nobis quis piam, etc. Quandiu, inquit, quispiam nostrum centurio est, hoc est, multos in vitio superans, Exod. xxxiv, 30 35. 10 Judic. XIII, i seqq.

Col. 346 Posteaquam autem anima nostra, etc. Si divinitus illustrari gestis, faciendum tibi prius est, ut, quemadmodum Salomon monet Omni custodia serves cor tuum 19, ascensionesque in corde tuo disponas, Davidi morem gereus profectum Deo gratum, atque ad majora progres sionem et ascensum a te postulanti; ac de Jeremiæ consili» et sententia ", novalia tibi ipsi innoves, animæ tuæ, facie complanata, vitiosisque spinis extractis et evelsis. Quod ubi abs te factum fue rit, jam ad justitiam fere, ac tum demum scien tia lumine, sicut est apud Oseam”, collustrari poteris. Quandoquidem In malignam animam non intrabit sapientia ". Cum autem ipse sapientia instructus ac divino splendore perfusus fueris, tum vero aliis quoque, ut ait Apostolus”, Dei sapientiam loquere, de Deoque dissere: ac tum etiam mystice et circumspecto ea qua: apud vul gares homines, hoc est, minime purgatos, abs condita sunt, discute. Ac luminare in mundo factus, et fulge ipse, et alios illustra. Interim vero, id est, quousque ad supernum illum fulgorem perveneris, teipsum præpurga, ac Verbo præpara et præinitia, et velut præcexerce (sacrarum siqui dem rerum doctores initiandi vim habent) ut te ipsum primum beneficio afficias. Quod quidem futa rum est, si non solum te ita compares, ut Deum excipere, sed aliis quoque ipsum proferre atque quemadmodum ille in militari præfectura centum jucundius possidetur, et studiosius diligent usque militibus præerat, ac diabolo, sceleratorum homi- custoditur. num scelerumque mundi principi servit, bac ora tione alatur: Non sum dignus qui divinitatis doctrinam excipiam. At posteaquam humanita tem Christi perceperit, hoc est, cam virtutem, quæ in agendo versatur, assecutus fuerit, ac supra sycomortím seipsum extulerit, id est, supra carnis affectum, quem membra, quæ super terram sunt, vocal Apostolus ", utpote terrenarum rerum stu dio addictum, ac circa eas sese volutantem, ac corpus humilitatis bumi provolutum. Quemad modum enim sycomorus sterilis atque infrugi fera quædam arbor est atque depressa, sic etiam carnalis affectus. Quocirca qui eum fugerit, ac velut marcore affecerit, carnisque voluptates op presserit, contemplationem, hoc est, divinitatis doctrinam, activa virtute jam comparata, susci piat, atque audiat: Hodie salus huic domui, hoc est, omnibus animæ partibus: nec solum ea quæ habet tucatur, verum ad majora etiain el sub limiora contendat, ac præclare spargat que scelerate collegit, sive pecunias, sive dogmata, resque, et animi sensa, divinitatis doctrina parum digna, effundat. Idem enim Verbum historico quidem sensu Deus, anagogico autem divinitatis doctrina, et indignis formidolosum est propter saturam suam: ignis enim: consumens est, ut ait Scriptura 15, et propter benignitatem captu facile, iis utique, quos non dicam dignos (pro prie enim neu:0 eo dignus est), verum qui ad opsius exceptionem ita se præpararunt, ut illi, qui quidem erasso et improbo spiritu ex spirituali animæ suæ domio expulso, eaque scopis munda:a, lice est, studiose purgata atque ornata, nequa quam otiosam cam atque inertem reliquerunt (ae reversus impurus dæmon facilius simul ac tutius in eam immigret, utpote cum septem spiriti bus rediens, qui quidem septem virtutis spiriti bus adversantur, hoc est, Spiritus sancti donis, quæ ab Isaia recensentur ", nempe Spiritus fortitudinis, consilii, prudentiæ, timoris Dei, pie tatis, sapientiæ, et scientiæ), verum ad vitii fugam virtutis cultum adjungunt (juxta illud: Declina a malo, et fac bonum 17. Utrumque enim uccessario ŋ requiritur, nimirum animæ purgatio, ut impurus vitiis spiritus in fugam se conjiciat, et virtutis accessio, ut bonus spiritus in domum inducatur, ac locus impleatur, et virtute cumuletur); totum Christum, vel certe quam maxime fieri potest, admittentes, ne diabolus rediens, ac locum ali quem vacuum offendens, eum impleat, pernicio sioremque ex animis nostris officinam sibi efficiat, violentiusque excurrat, atque occupatam domum tutiori præsidio muniat 18. Quod enim diffici Jius expugnatur, id, cum semel captum est, el 1 Coloss. III, 5. 18 Deut. iv, 24. 10 Psal. LXXXmt, 4 seqq. 1v, 25. 16 Isa. x1, 2, 3. at Jerem. IV, 1 25 Psal. 11, 5. 2. Psal. LXXXVI, 7. ostendere merearis. Ibid. B. Quoniam autem sermone theatrum re purgavimus, etc. Quoniam, inquit, sermone, quem de festo habuimus, auditorium præparavimus, atque attentos auditorum animos reddidimus, age, de festo quidpiam disseramus. Et quoniar primarium ac præcipuum festi caput, Dei est me moria divinitatisque pertractatio, Dei proinde memoriam celebremus. Nam quod ait David: In roce exsultationis et confessionis sonus festum agentium "; el rursus: Quasi lætanium hominum habitatio in te 2, nihil aliud hic sonus est, quam Dei laus, quæ ab iis prædicatur, qui sempiterno illo gaudio digni habiti sunt. Quod si ca quæ in oratione de Nativitate dixi, nunc quoque repeto, nihil mirum erit. Nam, ut Platonis verbis utar, cadem de iisdem rebus loquar, id est, de tribus personis. Nam in aliis quidem rebus ac tracia tibus, orationis varietatem et copiam studiose affectare præstiterit: at in ea disputatione, quæ de Deo suscipitur, expressissima et efficacissima verba arripienda, et consertis, qund aiunt, ma nibus retinenda sunt: etiamsi identidem cadem verba mihi repetenda sint. Quoniam enim lubrica, et periculosa aleæ plena est divinitatis tractatio, Deusque natura formidabilis est et incom 17 P.al. XXXVI, 27. 18 Life, x1, 21 26. " Prov. * Osee, x, 12. * Sap. 1, 4. 21 Cor.

modum has præpositiones nonnunquam immutari licet non post Patrem. Spiritus sanctus vere spi demonstravimus. Sequitur jam ut ostendamus ritus est. Sanctus autem adjectum est, ut divinus ipsum quoque nominum ordinem aliquoties inverti atque transponi, nec Patrem semper primo loco numerari, Filium secundo, et tertio Spiritum san ctum: sed etiam permutato atque inverso ordine, ut in illo Apostoli loco: Gratia Domini nostri Jesu Christi, et charitas Dei Patris, et communicatio sancti Spiritus sit cum omnibus vobis ªª. Et rursus Divisiones gratiarum sunt, idem autem Spiritus et divisiones ministrationum sunt, idem autem Do minus: el divisiones operationum sunt, idem autem Deus. En quomodo in his locis ordo nominum inversus sit. Enimvero hæretici, Ex quo, de causa dici affirmant Per quem, de organo; In quo, de loco; atque hinc colligunt, quod quemadmodum alia causæ natura est, alia organi, atque alia loci, ad eumdem quoque modum alienus, quantum ad naturam, est Filius a Patre (quandoquidem et or ganum ab artifice), alienus item Spiritus sanctus quatenus, et loco, et tempore, ab organorum vel artificum natura separatus est. At nos his propo sitionibus non separari naturas dicimus, sed potius notari atque exprimi, uniusque naturæ proprietates declarari. Idque ex eo perspicuuni est, quod tres hæ propositiones de uno Christo complexim ex pressæ reperiuntur: siquidem Pauli ad Romanos Epistolam haudquaquam perfunctorie quispiam le gerit, in qua ita scribit: Quia ex ipso, el per ipsum, et in ipso omnia 35. Ex ipso enim res omnes essentia suæ causam habent secundum Dei et Patris volun tatem, et per ipsum omnia permanent et conser vantur, utpote quia omnia creavit, omnibusque rebus a se procreatis, ea quæ ad salutem conve niunt, admetiatur. Ac proinde ad eum omnia se convertunt, ardenti quodam desiderio atque ineffabili amore, ad vitæ Auctorem rerum:que necessariarum subministratorem oculos conver tentia. Col. 347 B. Pater pater est, et principii ex pers, etc. Quoniam Eunomiani paternitatis nomen improprie Patri adhiberi dicebant, non propter relationem ad Filium, sed, ut in creaturis, propter effectricem scientiam; idcirco, ait Theologus, Pater pater est, hoc est, vere Pater, ut qui Filium genue rit, et principii expers; neque enim ex quoquam, veque a seipso, neque ab altero ortum habet. Nam qui vere solus pater est, ex nullo altero est. Ac rursus Filius, filius est, non, ut creatura, nomen istud consecutus, juxta illud: Filius primogenitus meus Israel. Nam hoc loco dictio Filii non ut creatura accipienda est: sed proprie Filius, atque a Patre suo genitus: qui etiam, quantum ad tem poris principium, principio caret. Nam qui omnia creavit, utique et tempora. Temporum autem Creator profecto tempori nequaquam subest. Atque etiam principium habet, quatenus ex Patre est, Spiritus ab iis distinguatur, qui simpliciter spi ritus vocantur, nimirum ab angelo et animo, atque aereo flatu. Vere autem additum est, ut ostendatur cum soluin proprie sanctum esse, cætera autem gratia et communicatione. Nam creaturis aliunde inducta est sanctificatio. Spiritus autem sanctitas naturam explet. Et quemadmodum unus Pater, et unus Filius, ita et unus Spiritus sanctus. Ac proinde a natura creata tantum remotus ac sejun ctus est, quantum simplicem et absolutum nume rum a compositis diremptum esse par est: rursus Patri et Filio tantum unitus est, quantum unitas ad unitatem cognatione juncta est. Nec vero hine solum societatis et communionis naturalis argu menta ducuntur, sed etiam quia ex Deo esse dici tur, non quemadmodum omnia ex Deo sunt, verum ut ex Deo prodiens, nou generationis modo, ut Filius, sed progressionis, ut Spiritus oris ejus ³7. Quo certe loco nec per os membrum intelligendum est, nec per Spiritum flatus quispiam evanescens verum et os, ut Deo dignum est, accipere debemus et per Spiritum substantiam vivam intelligere. Nee vero ita argutentur hæretici: Si genuit Pater, inge nitus esse desiit. Ingenitum enim oportet, non modo a nullo genitum esse, sel nec ullum quoque genuisse. Neque item eodem modo de Filio dispu tent: Si ex ingenito Patre genitus est, pavyŕjoɛws, id est, generationis nomen amisit. Necesse enim est genitum, et genitum esse, et a Patre genito. Nec postremo de Spiritu sancto ad huuc modum disserant: Aut ingenitus est, aut genitus. Si inge nitus, Pater fuerit: si autem genitus, ergo Filius. Verum os ipsis ob·truatur, ut stulte atque inepio cavillantibus. Nam nec Pater eo ingenitus esse desiit, quia genuit (ingenitus enim dicitur, ut nunquam genitus, non autem quod minime genue rit). Nec Filius genitus esse destitit, quia ex inge nito genitus sit (genitus enim est, non ut ex genito Patre genitus, sed ut solum genitus). Nec denique Spiritus sanctus, aut in Patrem aut in Filium concessit (nec enim ingenitus, et genitus ex eorum numero sunt, quæ medio carent, ut alterum horum Spiritui necessario tribuendum sit). Veruin inter ca medium aliquid interjectum est, nempe processio. Procedit itaque Spiritus a Patre. Quod si procedit, utique ab ipsius natura et divinitate non est sepaṛatus, sed et est, et manet Deus. Pater pater est, et Filius filius, et Spiritus spiritus. Uniuscujusque enim harum trium personarum pro prictas transmoveri non debet. Nam si loco suo mota ad alium transiret, non jam proprietatis nomen tueretur. Duplex autem est, proprietas altera na turæ, altera persona. Ac naturæ quidem proprieta tem ad tres personas sese noventem et effunden tem reperire est, velut increatum, sempiternum, 37 Psal. xxx, 6. * Cor. XIII, 13. * 1 Cor. x11, 4-6. 35 Rom. x1, 36. 36 Exod. IV, 22.

NICETAS IN ORAT. XXXIX S. GREG. omnipotens, cæteraque ejusdem generis. Persona essent species, alteram explicavit Theologus noster, vero proprietatem nullo modo moveri profitemur, ut ingenitum, genitum, et procedens. Hæc enim personarum sunt proprietates. At vero Eunomiani, ingeniti ac geniti rationem diversarum naturarum proprietates esse contendentes, Patrem quidem proprie Deam nominant: Filium autem et Spiri tum, nominis solius, non autem ejusdem essentiæ consortio, cum eo conjunctos esse astruunt. Nam cum Pater ingenitus sit, inquiunt, neć queniquam gignet. Quod si Pater non gignit, ut delirant Eu nomiani, profecto nec Filius paternæ naturæ par ticeps exsistit, utpote a Patre minime genitus; verum æquivoce Deus dicitur, hoc est, solum Dei nomen habet, non autem rem ipsam. Qui mihi same cadem ratione dicturi videntur, quoniam Adamus quoque ex carne genitus non est, sed a Deo effectus, Seth autem ex Adami cum Eva con gressu procreatus est, idcirco eos naturæ diversi tate inter se disjunctos esse. Quod si in una atque cadem humana natura et ingenitum et genitum reperiuntur, quanto magis in divina. Col. 347 C. Unus igitur Deus in tribus, etc. Unus igitur, inquit, est Deus in tribus personis, et tres personæ unum sunt, quoad divinitatem. Quoniam autem hæc se ita habent, hoc est, hæ personæ, vel hoc potius, id est divinitas, neque angelis solis, qui superni sunt spiritus, definitam atque cir cumscriptam esse Dei adorationem oportebat, sed et in terra quoque nonnullos esse, qui eum ado rarent, ut omnia ipsius gloria implerentur; quippe cum res omnes creatæ Dei sint (Omnia enim, in quit ³, serviunt tibi), eam ob causam homo creatur, nempe ut sic quoque Dei gloria celebretur. Duplex enim creationis hominum causa fuit, altera ante cedens, bonitas scilicet Dei, altera finalis, nimirum Dei gloria. Quoniam autem a divina misericordia alienum erat hominem per peccatumn a Creatore sno separatum negligere, ideo innovantur naturæ divina enim humanam nativitatem subire sustituit, nostra autem animatam carnem spiritualiter genito Verbo protulit. Quodque magis mirandum est, nec virginitatis lex per procreationem ullo modo im minuta est. Adhæc innovantur naturæ, divina enim humanamı assumpsit, humana autem divini tate affecta est: atque infinita quidem a ſinita comprehensa est, finita vero infinitæ annexa: ac denique adurens natura crassam et materia constan tem assumpsit; crassa et carnalis adurentem sine ullo detrimento accepit. Nova enim illa res, quæ in Christo eluxit, non in boc duntaxat sita est, quod is qui sine principio jam ex Deo genitus erat, ortu quoque temporali secundum carnem genitus sit sed in eo etiam, quod nostra natura carnem nullo prius jacto semine dederit, ac Virgo sine pudicitiæ actura pepererit. Cumque naturarum earum, circa quas novo exemplo aliquid edebatur, adjiciendæ as Psal. cxv, 91. *ɔ Psal. Lxvi, āk. dicens, Deus homo fit; alteram vero prætermisit, nimirum quod homo quoque Deus efficiatur, ut perspicuam et consequentem. Nam si Deus homo efficitur, procul dubio et homo Deus. Quando qui dem indubitatum est, propter hoc, illud quoque factum esse. Et qui secundum gloriæ suæ et splen doris orientem ad primum cœli secundi cœlum ascenderat, ille in hujusmodi oriente adco sublimis et excelsus, quemadmodum cecinit David ", in occasu, hoc est, in nostra utilitate atque abjectione gloriose celebratur. Oriens enim, Divinitatem prin cipii expertem, quæ lux sempiterna est, significat. Ascensus autem in occasu, consuetudinem societa temque cum humana paupertate initam, quæ qui dem, si cum superno splendore conferatur, occa sus rationem habet, ac noctis similitudinem refert. Nulla enim inter utramque naturam comparatio erat, priusquam ambas summus ille artifex in seipso conjunxisset. Ac Divinitas quidem per Orien tem designatur, utpote altum et excelsum: quo niam, cum sol oritur, in sublime fertur et extollitur. Occasus autem, ut humilis ac depressus, carnem significat: quoniam sol in occasum vergens depri mitur, ac deorsum fertur. Porro in occasu quoque Dominus magnifice et gloriose celebratur. Gloria enim ipsi cessit humilitas illa quam in humanitate assumenda præstitit, bonitatem ipsius perspicuam atque illustrem reddens. Jam vero Dei Filius, Fi lius hominis factus est, non mutationis, sed assum ptionis ratione. Mansit enim id quod erat, et quod non erat, assumpsit. Nam cum eam esse naturæ nostræ infirmitatem perspiceret,ut ex seipsa rerum omnium auctorem et effectorem cognoseere non posset (quoniam ipse ingenitus est, uos autem, cuin prius non essemus, facti postea corporeque efficti sumus), idcirco haud abs re Verbum, Patris imago exsistens, mortale corpus accepit, ut mors quoque in eo funditus exstingueretur, atque homines ad imaginem Dei creati denuo instaurarentur ac reno varentur. Quemadmodum enim si forma quædam in ligno depicta externis sordibus obsita et oblitte rata fuerit, rursus eum, cujus imaginem refert, ad hiberi necesse est, ut ea instaurari queat: ad hunc quoque modum Christus, Patris imago, ad nostra hæc loca accessit, ut hominem ad similitudinem suami effictum instauret, ac de hominibus bene mereri cupiens, ut homo, ad nos peregre se confert. Nam cun semel hominum mentes ad sensilium rerum studium prolapsæ essent, Verbum sese per corpus spectandum objecit, ut homines sensusque eorum ad se quoque hominem traducat, atque convertat, ac per ea quæ gerit hominibus, ipsum, ut hominem intuentibus, fidem faciat, se non hominem solum, sed etiam Deum esse. Visus est igitur, ac carne. quasi velo quodam et integumento interjecta, no biscum versatus est. Puram enim ac simplicem

Salomon nobis cavendum admonet ". Alterum, illius divinitatem procreata et corruptioni obnoxia eamque sartam tectamque habeamus, ae non more natura haudquaquam ferre poterat. Idcirco, que canum ad vomitum nostrum revertamur, quod mistionem nesciebant, miscentur, velut creaturæ creator, et opus artifici (adeo ut unus idemque et creator et creatura, et opifex et opus, exsistat) et carni mens jungitur, hoc est, homini Deus. Quo niam enim diabolus nos falsa divinitatis adipiscendæ spe, tanquam illecebra quadam lactatos, in frau dem induxerat, ac mortis hamo transfixerat, ob camque causam nullis jam viribus frangi se ac labefactari posse existimabat: idcirco Christus di vinam potentiam carne, non secus atque hamum esca, obduxit. Atque hac carne Satanas illicitur at, dum quasi in Adamum impressionem facit, eumque sibi in escam cessurum sperat, in divini tatis hamum incidat, sicque cladem, veteris Adami culpa contractam, novus Adamus victoria sua sarciat, eollapsosque et jacentes excitet, atque, ut Apostolus loquitur capitalis sententia in Adami carnem percato constrictam pronuntiata, per Christi car nem nulla peccati labe vitiatam rescindatur, mors per carnis resurrectionem exstinguatur. Ipsa anim hominum generi redivivæ vitæ atque immor salitatis principium est. ac Col. 350 B. Ac Christi quidem nativitas, etc. Fa etum est a Christo, ut stella corporis sui nativita sem indicaret. Conveniebat enim ut Verbum e cœlo descendens cœlesti quoque indicio proderetur. Porro sideris cursus creaturarum adorationem significabat. Magi autem gentium ad fidem accessum, idololatriæ que oppressionem. Simeon vero is commode dici possit, qui pie ac religiose divinum et de Deo per tractantem sermonem complectitur, purisque animæ oculis eum agnoscit. Rursus per Annam confiten tem, hoc est, gratias agentem, anima prudentiæ virtute senex, et quantum ad dogmata, quæ de Deo instituuntur, pudica, temperantiæque laude clara, intelligi possit. Jam vero, ut apud Joannem seri ptum est: In propria venit “Dominus, hoc est, in bunc mundum, qui ipsius creatura est. Alieno autem more venit, utpote in aliena natura, nimi rum humana et peregrinum gloria affecit, id est, hominem, accolam terræ, atque a paradiso exsulan tem. Nunc autem aliud Christi facinus, aliudque festum. Atque ego lætum nuntium profero, etsi non præcursor, ut Joannes, a solitudine tamen veniens, atque a Pontica quiete ad amplissimain hanc urbem. Christus illuminatur: simul illustre mur, nimirum divino lavacro, vel etiam sermone purgati, ac per eum splendescentes. Tria porro hic expendenda sunt, primum quod Christus, quamvis ab omni vitiorum contagione purus, baptizatur: ut ea re nobis documento sit, præparationem ante baptismum necessario adhibendam esse, atque ha bitum quemdam virtutis comparandum, ac tum ad baptismum accedendum: ut per virtutis habitum ¡veniam, quam accepimus, in tuto collocemus, ** I Cor. xv, 57. quod a Joanne tingitur, ut modestum atque humi lem animum gerere condiscamus, nec adversus magistrum pietatis doctrinam nobis promulgantem insurgere, nec adversus sacerdotes, quos Dei my. steriorum dispensatores vocat Paulus", aulacius insolentiusque efferri, si quadam dignitate præcella mus. Tertium denique, quod tricesimo anno bapti zatus est, quo etiam tempore miracula sua exorsus est: ut discanius juventuti non confi·lere, nec quod vis tempus instituendæ plebi, ac regendæ Ecclesiæ idoneum existimare, nec ante lanuginem senez docere, aut credere, hoc est, præfidere, ac putare nos ipsis docendis pares esse posse. Quin potius aðulta et plena, tam corporea quam spiritali ætate ad docendum accedamus, nec Danielem aliosque nonnullos, juvenili ætate judicum munere functos, in medium proferamus: nec, quod Demosthenes ait, quidvis faciamus, ac prætextus et excusationes confingamus, ut injustitiæ opinionem a nobis ame liamur. Neque enim quisquam unquam, inique et injuste aliquid faciens, peccati confessionem sibi exprimi passus est. Ne ipse quidem ignarus sum, Danielem incunte ætate de Babylonicis illis senibus judicium tulisse. Verum unus ille est. Quod autem Jarum est, id Ecclesia pro lege non habet. Nam nec una hirundo ver facit, ut inquit Aristoteles, nec si quis lineam unam duxerit, aut semel navigarit, idem protinus geometra, vel nauta dicendus erit. Col. 351 B. Cæterum baptizat Joannes; Jesus accedit, etc.] Christus, inquit, ad Baptistam acce dit, ut ipsi quoque sanctitatem afferat, Adamique vetustatem, hoc est, peccatum expurget, priusque etiam Jordanem ipsum sanctitate imbuat. Per Jordanem enim omnes quoque aquas sanctitate allici oportebat, vimque ad purgandos ac spiritua liter initiandos homines accipere. Quemadmodum enim duplicem naturam habet Christus (spiritus enim et caro est, hoc est, Deus et homo), sic etiam per aquam et Spiritum homines lustrat; illam, in quam, sensibili modo acceptam, hunc autem invi sibiliter advenientem. At vero Joannes Jesuni ver nientem admittere detrectat, atque ait: Ego debeo a le baptizari **, atque adeo pro te. Illud enim norat Joannes, fore ut pro Christo atque ipsius lege martyri sanguine ablueretur, nec pedibus solum, ut Petrus in pelvi, purgaretur, sed et capite, et toto denique corpore. Prophetico item spiritu afflatus hæc verba adjiciebat: Et tu venis ad me“. Quæ verba per enuntiationem, ac non per interrogatio nem legenda sunt. Nam illud quoque fore nou du. bitabat, quin, ut Præcursoris et præconis muncre apud Judæos functum, ita ad eos etiam qui in inferno erant, functurum Christus sequeretur Christus, inquam, qui primogenitus omnis creature Jean. 1, 11. *. Prov. xxvi, 11. W Matth ut. ׳ I,Cor 1v. 4.

NICETAS IN ORAT. XXXIX S. GREG. ab Apostolo vocatur *, utpote qui ex Orei ventre ▲ autem humanitatis a Christo assumptæ consilium primus ad resurrectionem secundamque vitam genitus est, et per baptismi regenerationem dux et auctor ad utrumque, ac via omnibus mortalibus exstitit. Jam vero Christus apud Malachiam Sol justitiæ et Sponsus nominatur *7: apud Joannem Verbum, quemadmodum et Præcursor Joannes apud cumdem Lucerna" et Vox " et Amicus Sponsi dicitur. Verum, ut ad rem redeamus, Joannes Jesu:n submovet; Jesus autem contendit atque instat, baptismum postulans, aitque: Sine rune; hoc enim certa dispensatione fit, ut omnes justitiæ numeros impleam, hoc est, omnia legis præc pia. lloc autem adverbio, Nunc, ideo usus est, quoniam exploratum habebat fore ut, exiguo post tempore, Baptistam per sacrosancti sui ver ticis contactum et Spiritus sancti adventum ab lucret. Ibid. D. Jam quid ventilabrum significat? Purga tisnem, etc. De Christo in Evangelis ita seribitur Ventilabrum in manu ejus, et purgabit aream suam, et collegit triticum in horreum: paleas autem com buret igni inexstinguibili ". Ventilabrum porro purgationem significat, hoc est, divisionem, frugi ferum ab infrugifero discernentem, quemadmodum ventilabrum frumentum a palea discernit, ac quid quid leve et ventosum est, excutit: quidquid rursus grave est, in horrea recondit. Ignis autem consum ptionem designat, sordes eorum qui purgantur, abolentem, et quod levis et vitiosæ naturæ repur gantem. Levis enim res el arida peccatum, ignem facile concipiens. Per ignem etiam Spiritus fervor significari potest, qui ad virtutis cultum et studium, Deique amorem, ipsius participes inflammat. Sequitur apud evangelistam Securis ad ra dicem arborum posita est. Securis animæ il lius excisionem designat, quæ ita perdite et profli gate vivit, ut ne adhibito quidem et injecto salutiferæ medicinæ fimo fructum ullum ferat. Hoc autem sumptum est ex evangelica parabola, in qua agricola precibus a vineæ Domino conten dit, ut uno adhuc anno ficum dimittat, ut circa eani fodiat, ac stercus injiciat. Rursus in Evange lio dicit Dominus: Non veni mittere pacem, sed gladium; veni enim dividere kominem adversus pa trem suum, et filiam adversus matrem suam, el nurum adversus socrum suam”. Consimile quiddam per Michæam quoque dictum est: Filius, inquit, cxhonorabit patrem, filia in matrem suam insurget, el nurus in socrum suam 3. Gladius igitur acutum et penetrantem Christi sermonem indicat, hoc est, fidei doctrinam, et prædicationem, fideles ab infidelibus dividentem, novaque et evangelica ac vera adversus vetera et umbratica exempla exci tantem. Corrigia autem lorum est calcei. Iloc ac Verbi cum carne conjunctionem significat, cujus ne extrema quidem et brevissima mysteria facile solvi atque explicari possunt, non dicam ab iis qui in rerum a Christo gestarum cognitione carnales adhuc, et, ut Apostoli verbo utar 86, infantes sunt, sed no ab adultis quidem atque perfectis, qualis erat Joannes, quam parcissimi ac pene nullius cibi vir: Venit enim, inquit, Joannes Baptista, nec manducans nec bibens ". Nore Elia: Si vultis, inquit, recipere, ipse est Elias, qui venturus est. Solitudinis alumne. Quid, inquit, exiistis in desertum videre? prophetam? etiam dico vobis, et plusquam prophetam ". Nam cum cæteri prophetæ Christum tantum venturum cecinissent, Joannes eum quoque oculis perspexit. Jam vero illa e cœlo missa vox Christum cœlitus profectum esse clamat, ipsiusque divinitatem testatur: Hic est Filius meus dilectus ". Adhæc Spiritus corporeo modo conspectus, atque ut columba ad Christum accurrens, ipsius corpus honore aflicit, quod quidem nec natura Deus est (hoc enim dictu ab surdum fuerit), nec adoptione: non enim ex pro gressione et incremento, verum deificatione atque hypostatica unione supra naturam atque adoptio nem ex ipsa unione divinitatem assecutum est. Utque columba olim ad arcam reversa, et olivæ festucam ore ferens, sensibilis et corporei diluvii sedati nuntium attulit: eodem modo Spiritus sanctus, nunc in columbæ formna apparens, com pressam esse spiritualem illuviem indicat. Quod si hæreticus magnitudinibus et ponderibus, quæ corporum propria sunt, divinitatem æstimandam censet, atque idcirco Spiritum parvum judicat, qued columbæ specie apparuit, faciendum jam ipsi est ut regnum quoque cœlorum aspernetur, quoniam grano sinapis confertur, ac diabolum Christi majestati anteponat, quia de co Zacharias dicit: Quis es tu, mons magne, qui es ante vultum Zo robabelis? Et Jeremias: Ecce ego ad te, mons cor ruple. Mons autem magnus adversarius noster propter superbiam suam et arrogantiam dicitur. In libro autem Job Leviathan vocatur, quod, si interpreteris, idem significabit, quod rex quæ in aquis sunt. Christus contra apud Isaiam agnus nominatur: Tanquam agnus, inquit, ad occisionem ductus est, et sicut agnus coram tonsore suo obmutuit *. Et apud Joannem Ecce Agnus Dei. Et in Evangelio margarita vocatur, quain bonus negotiator divenditis omnibus suis facultati bus emit “. Gutta autem apud Davidem vocatur Descendit, inquit, sicut pluvia in vellus, et sicut gutta stillans super terram", אוPoru Col. 554 C. Quoniam autem baptismi, etc. Unum, inquit, baptisma erat, Mosis baptisma in aqua. * Coloss. 1, 15. 67 Malach. iv, 2. 48 Joan. 1, passim. 33 Matth. 11, 12; Luc. H', 16. 83 Luc. 1, 9. 57 Matth. xi, 18. 5 1 uc. vu, 46. 59 Matth. 11, 17. G 68 Jub. an, 20. Isa. L:11, 7. 63 Joan. 1, 29. " Joan. ♥, 35. 30 Joan. 1, 23. 51 Joan. ** Matth. x. 55 Mich. v, 6. 1 Cor. Gen. vui, 8-11. ¹ Zachar. 19, 7. " Jerem. 66 Matth. xi, 15 seqq. 17 P.al. LXXI, 6.

sus tur, quo ipse quoque Christus tinclus est, el de quo dicebat: Baptismo kabev baptizari, et quo mode coarctor, donec perficiatur”? Et ad filios Zebedæri Potestis bibere calicem, quem ego bibo: el baptismo, quo ego baptizor, baptizari"? Et quidem bapti smus, qui in aqua fit, mortis similitudinem habet cæterum nonnulli ex iis qui in certaminibus pie tatis causa susceptis pro veritate atque imitatione Christi mortis supplicium pertulerunt, nequaquam ad salutem adipiscendam aquæ signis opus habue runt, utpote in proprio sanguine baptizati. Unde et martyrii baptisinus eo nomine alios dignitate antecellit, quod qui martyrio baptizatus est, se quentis vitæ sordes non extimescit. Quintum ba-° ptisma longum est et ærumnosum, nempe lacry marum, quo David quoque baptizabatur, ac proinde dicebat: Lavabo per singulas noctes lectum meum, lacrymis meis stratum meum rigato". Et alie loco Tota die contristatus ingrediebar 1. Et rur Quasi lugens et contristatus, sic humiliabar”. Item: Ut quid repulisti me, et quare contristatus incedo? Et rursus: Putruerunt et corruptæ srut cicatrices meæ. Hoc autem prenitentiæ pars est, ac resipiscentiæ signum, cum quis fœtoris pecca torum suorum sensu afficitur. Nam ita demum ea digna exsecratione prosequitur. Idem etiam Ma nassis conversionem imitatur, quam secundus Paralipomenon liber memoriæ prodidit. Ninivi tarum item humilitatis æmuluni se præbet, quam Jonas propheta describit ". Atque etiam cum publicano dicit: Deus, propitius esto miki peccatori**. Ac præterea contrahitur et deprimitur, hoc est, humi procumbit, atque ad pedes advolvitur, ut Chananæa, micasque, id est, exiguam misericor diam, poscit. Sic enim dicebat Chananæa: Etiam, Domine; nam et catelli edunt de micis quæ cadunt ex mensa dominorum suorum 8. Nec tamen existi mandum est, eam Chananæam illam fuisse, quæ infirmitate laborabat, ac propterea contrabebatur. Illa enim Judaica erat mulier: hæc autem gentilis. Quam etiam contrahi theologus dicit, hoc est, humiliari atque in terram inclinari, obsecratiouis causa, non infirmitatis. llanc enim tegem sanxit: Si quis mortuum aut est, quod martyrio et sanguinis effusione compara teprosum contigerit, aut cum ethnico comederit, aut ullam aliam sordem contraxerit, aqua ad vesperam repurgetur ". Atque ante legem etiam Israelitas in nube et mari baptizavit", eorumque sitim aqua ex petra scaturiente restinxit, el manna famem sedavit”. Erat autem petra mystico sensu, velut Paulo quoque placet, Christus, et petræ aqua, vitalis Verbi vis et facultas (Si quis enim sitit, inquit, veniat ad me et bibal "), et manna vivum panem adumbrabat. At vero mare et nubes, în præsens quidem animos hominum rei admira tione perentsos ad fidem inducebant: in futurum autem affulsuram gratiam per figuram indicabant. Quis sapiens, et intelliget hæc"? quo pacto mare baptismum designabat, Hebræos videlicet a Pha raone disjungens, quemadmodum et hoc lavacrum nos a diaboli tyrannide dirimit. Illud hostiles co pias aquis obrutas interfecit: in baptismo nostra adversus Deum inimicitia moritur. Illæsus atque incolumis a Pharaone egressus est Israeliticus po pulus; eodem modo nos quoque ab aqua ascendi mus, quasi a morte ad vitam revocati, ejus qui Hos vocavit, gratia salutem consecuti. Jam nubes, beneficii illius, quod a Spiritu accepimus, figuram gerebat: qui quidem Spiritus animi nostri pertur bationes opprimit, flammamque ab iis excitatam mitigat et refrigerat. Secundum baptisma fuit, baptisma Joannis, in aqua quidem, et ad poeniten tiam, cæterum non in Spiritu. Tertium, nempe Christi baptisma, perfectum est, quoniam in Spiritu. Hic est enim, inquit, qui baptizat in Spiritu sancto”. Et: Ipse baptizabit vos in Spiritu sancto *. fs enim, qui baptizandi munere fungi iubet, bapti zare dicitur. Quocirca Joannis baptismus puerilis cajusdam institutionis vice erat: Christi autem baptismus perfeetionem afferebat. Ille pœnitentiæ bic adoptionis. Ille secessio erat a peccato: hic adjunctio ad Deum. Quod si Spiritus homines perficit, ac divinitate afficit, quid afferri potest, quin ipse Deus sit? (libet enim obiter hoc excutere et disputare.) Cumque tu propter Spiritum Deus sis, quo tandem modo Spiritus a divinitate alienus erit? At profecto divinum Spiritum et ex Deo, et Deum esse necesse est, qui causa est, cur ipsi dii sumus, quemadmodum id, quod adurendi vim affert, adustivum esse oportet: et quod sanctita tis causam affert, sanctum esse necesse est. Illud enimvero scire operæ pretium est, Dominum vitæ nostræ moderatorem baptismi fœdus nobiscum pepigisse, mortis et vitæ figuram complectens. Nam et mortis imaginem exprimit aqua: quoniam ii qui baptizantur, in aquam immerguntur, quo damque modo sepeliuntur: et rursus Spiritus vitæ arrhabonem nobis porrigit. Quartum baptisma illud Col. 355 B. Ipse quidem hominem me esse fateor, etc. Cum sæviente persecutione quidam Christiani, tormentorum magnitudine victi, ad fidei abjuratio nem prolapsi essent, ac deinde, sedata persecutio nis tempestate, supplices cum lacrymis Ecclesi.e antistites rogarent, ut sibi pœnitentiæ tempus da Pent, Novatus, Ecclesiæ Romanæ presbyter, fastu animique insolentia elatus, miseros submovebat quamvis etiam ipse periculoso tempore sacerdotii dignitatem abjurasset. At episcopus eos quidem, qui ad pictatis Christianæ abjurationem provoluti 68 Levit. XI, 12. 69 I Cor. x, 2. 70 Exod. xvi, 1 seqq. 71 Joan. vii, 37. " Psal. cv, 43.” Joan. 7 Matth. 1, 11. 75 Luc. n. 50. 76 Matth. xx. 29. 11 Psal. v, 7. 132 Ps.l. xxxiv, 14. ** Luc. xviii, 15. 80 Psal. XLI, 40, 1 Psal. XXXVI, 6. ** Matth. xv, 27. 8 11 Paral. xxxm, i seqq. 78 Psal. XXXVI. *³ Jonæ, mi, 4 seqg.

NICETAS IN ORAT. XXXIX S. GREG. erant, congruis laboribus et salutari pœnitentia non dubitavit, dicens: Volo adolescentiores viduas nubere", Paulus, inquam, ille, qui ad tertium cœlum atque in paradisum raptus est", qui a Jerusalem et per gyrum usque ad Illyricum Christi Evangelium implevit. Ita tu, ut videtur, Pauli quoque magister es, quasi ad quartum cœlum pervo laris, atque in paradisum alium raptus fueris, ad quem ille raptus non fuerit, majoremque circulum Christianæ doctrinæ prædicatione complexus fueris. Verum dices, Novatiane: Hanc pœnitentiam et veniam post baptismum jam locum non habere, aut Corinthfum illum, qui stupri piaculo seipsum constrinxerat, a Paulo ante baptismum receptum esse, non item post baptismum. Quin tu ergo hoc probas, aut, si id non potes, condemnare ac reji cere desinis eos qui post baptismum in peccatum labuntur? Quod si dubium est quo tempore rece perit, legi Romanæ obtempera, dicenti: In dubiis vincat clementia. Quod si Novatus eos qui gras sante persecutione lapsi fuerant, non recepit, et quidem dignam pœnitentiam afferentes at ego illius exemplum minime sequar. Parem enim mea quidem sententia reprehensionem pœnamque me rentur, qui vel peccantes nulla poena afficiunt, ipsisque omnes habenas remittunt, vel eos ita condemnant, ut spem illis consequendæ veniæ nullam relinquant. Nec vero apud me vim legis habitura est Novati crudelitas, qui stuprum ita acerbe condemnavit, atque inexpiabile peccatum certo tempore imperata, recuperavit: Novatum autem ab Ecclesiæ cœtu proscripsit. Ille vero in scientibus omuibus in locum quemdam abditum atque abstrusum tres episcopos ætate provectos allicit, eosque verborum blanditiis inescatos eo adigit, ut manus sibi imponant. Ita ab iis episco pus designatus est. Qua dignitate supra modum elatus, quotquot e stultis ac vesanis hominibus ad se pellicere potuit, Catharos, id est, puros nominavit. Qui autem eamdem opinionem complexi sunt, se cundas quoque nuptias prohibuerunt. Ad Novatia nos igitur sermonem convertens Theologus, ait Ego quidem poenitentiæ et lacrymarum baptismum amplector, atque ejus donatorem Deum adoro, ac sciens me quoque infirmitate undique cinctum et obvolutum esse, misericordia etiam erga alios aff cior, ut misericordiam ipse consequar. Qua enim, inquit, mensura mensi fueritis, remetietur vobis³. Tu autem quid ais, qui etiam in somnis obver santem animo libidinis speciem Pharisæorum more graviter insectaris, qui etiam Pharisæi, ac nomen solum Cathari habes, non autem rem ipsam, et, cum eadem mecum infirmitate circumdatus sis, intumescis tamen, velut magnus quispiam vir et excelsus? Pœnitentes non recipis,nec propter eos lacrymas profundis, ut vicem eorum dolens? Absit ut eamdem in judicando rationem teneat Deus! Christi misericordia et ignoscendi facilitate non moveris, qui secundum Isaiam 87 infirmitates esse pronuntiavit, quasi ipse extra carnem corpus nostras et morbos, hoc est, peccata humeris sub lata portavit (quemadmodum typicus agnus, qui pro populi peccatis mactabatur), et pro nobis cæsus est, ac pro nobis, supplicio obnoxiis, pœnas luit; qui ait: Non veni vocare justos, sed peccatores ad pœnitentiam*; ac per Oseam: Misericordiam volo, et non sacrificium; et sciscitanti Petro, an septies peccanti fratri noxam remitteret, respondit: Non dico tibi septies, sed septuagies", hoc est, quoties ad meliorem mentem re:lierit? Ne Davidem quidem recipis, ob admissi adulterii scelus, et necem Uriæ illatam, animi dolore affectum, ac sese excruciantem, qui nec prophetiæ donum propter pœnitentiam ami sit? Nec Petrum admittis, quia passionis Christi tem pore ter eum abnegavit, ac rursus tertio se ejus amore devinctum esse confessus est, sicque abnegationi medicinam attulit, ac postea capite ad terram verso pro Christi nomine cruci affixus est? Nec Corinthium illum qui cum noverca stupri commercium habuit”? At Paulus, perspecta ipsius resipiscentia, Corinthios hortatur, ut charitatem in ipsum firment; cau samque adjungit: Ne forte hujusmodi homo immo dica tristitia absorbeatur, hoc est, in desperatio nem aut in mortem præceps ruat. Quid? ne secun das nuptias permittis, nec juvenibus viduis nu bendi potestatem facis? Atqui hoc Paulus facere * Matth. VII, 2. 87 Isa. 1.1, 4. 88 Matth. 1x, 15. scqq. que positus esset: avaritiam autem nequaquam repressit, quam tamen idololatriam Paulus vocat”, fortasse quod cos solos divitiarum amor doceat, qui Deum nesciunt: vel quia, sicut ethnicus con sertis manibus simulacrum amplectitur, ita et ava rus aurum annuis et repagulis committit, atqne illud quasi sacrum quoddam donarium attrectare minime audet. Quod si quando ad id necessitate impulsus fuerit, haud aliter animo afficitur, quam si nefarii aliquid perpetrassel. Quid dicitis? An vos his verbis, etc. Quid, inquit, dicitis, o Novatiani? Si oratione no stra permoti estis, state a nobis, qui homines atque ad peccatum proclives sumus, ac proinde aliorum vicem facile dolemus: state, inquam, vos, qui supra hominem, imo inhumani estis, ob idque ex aliorum lapsu angorem non con cupitis. Dominum una celebremus, qui pro sua misericordia pœnitentiam nobis concessit; atque Isaiam audientes, dicentem: Væ qui dicitis, Procul a me recede, ne accedas ad niam purus sum; nolite vos, qui puri estis, congressum nostrum, ut impurorum hominum, fugere: quin potius nobiscum stantes, vestræ quo que puritatis nos participes facite". Quod si vos non flectimus, pro vobis, utpote incurabili morbo "II Cor. 11, 7. "I Tim. v, 14. "II Cor. xi, 2. me, quo "I Cor. v, 89 Osee VI, 6. * Matth. xviii, 22. **Rom. xv, 19. "Ephes. v. 5.” I;a. Lxv, 5.

correptis, lacrymas effundemus. Igni enim sem- reddam³. Virum autem sanguinum David eum vo cat ³, qui vitio omni et scelere coopertus est. Per fectum enim viri nomine appellavit: quemadmo dum et Paulus: Quousque perveniamus in viram perfectum*. Jam vero hominis causa omnis doctrina data est, tam legalis quam evangelica, atque omne mysterium, et omnis Christi actio, et festum omne mysticas rationes habens. Purgemini igitur, vt quod ait Paulus, sitis tanquam luminaria in mundo, verbum vitæ sustinentes 3. Nam lumen bujusmodi quamdam vim habet, ut eos qui in tenebris velut emortui sunt ad vitam excitet. Ita ſiet, ut in altero seculo Trinitatis fulgore plenius collustremini, cujus unum atque cumdem splendorem a tribus unius deitatis personis emicantem nunc suscepi piterno baptizabimini”, qui terrenam et crassam materiam tanquam fenum comedit, ut Isaiæ verbis utar, hoc est, crassis et obscenis corporis volupta tibus servientes exurit, atque homines peccato leves et aridos ita excruciat, ut tamen non absu mat. Quemadmodum enim in hac vita Christus homines sanctitate dignos in Spiritu baptizat, ita in lignos ad ignem transmittit, alienos videlicet a bono spiritui malo tradens. Porro per ignis la ptismum examen censuramque extremi judicii intelligit, juxta id quod ait Apostolus: Uniuscujus que opus, quale est, ignis probabit". Et rursus Dies enim declarabit, quia in igne revelabitur '. Nos autem Isaia consilio pareamus, ad hunc modum loquentis: Luvamini, mundi estole: et si fuerint Bstis in ipso Christo Domino nostro, cui gloria et peccata vestra ut vermiculus, instar nivis ea deal kabo: si autem ut coccinum, instar lanæ candida imperium in sæcula sæculorum. Amen. llæc oratio acri et vehementi disputatione bapti smum nequaquam differendum ac prorogandum esse demonstrat. Ac cum præcedenti quidem oratione cohæret, verum temporis brevitate atque ungustia factum est, ut ab ea distinguatur. Col. 359 B. Quoniam heri splendidum, etc. Hesterno die, inquit, Luminum festum celebravimus. Con veniebat enim ob salutem nostram gaudio efferri, camque celebrare. Idque multo æquius erat, quam quod mortales carni dediti facere solent, qui et yɛvibha celebrant, id est, diem quo in lucem editi sunt, et yapṛλ:a, hoc est, eum diem quo matri monium contraxerunt, et övoµasthpix, quando no u en ipsis impositum est, et xoupóouva, quando decursa et exacta adolescentia, in juvenum ordi tione consumimus), tum ne fastidium et saturila tem sermonis prolixitas pareret. Semper enim suspectam habeo satietatem, velut molestam ac tædii plenam, rebusque omnibus præclaris advers santem, atque ca quæ dicta sunt, infrugifera red dentem. Nam cum ea sit animi, imbecillitas, ut omnia simul complecti atque arripere nequeat, idem omnino illi accidit, quod ventri, qui propter immodicam satietatem transmissos cibos conco quere non potest. Oportebit autem ea quæ a nobis dicentur, attento animo audire: quandoquidem boc quoque splendoris pars est, nimirum baptismi vim et facultatem probe cognitam et explicatam habere. Col. 359 C. Triplex nativitatis“genus agnoscil, etc. Tres, inquit, nativitates reeta et ecclesiastira doctrina profitetur: primam corpoream, qua a'ii ex aliis nascimur; secundam baptismi; tertiam nem ascripti sunt, aut quando primum ipsis coma resurrectionis. Ac corporea quidem nocturna est in superfluum excrescens allonsa est, el xaTOI xiata vel habitationis encænia, quando primum terram quamdam aut domum incoluerunt. Hæc porro omnia štýлa celebrabantur, id est, quotan nis. Nonnulli autem itata, consulatus, aut mili taris præfecturæ, aut alius cujusdam hujusmodi magistratus præludia et tirocinia interpretantur, aut etiam diei illius, quo quisquam maximum pe riculum effugit. Ilodie de baptismo disseremus etiamsi heri nos oratio de eo instituta præterfluxit, tum quia tempus urgeret (festis enim diebus ma ximam temporis partem in Psalmorum cantilla ** Isa. LXVI. 21. "I Cor. 1, 13. 1 ibid. lipp. 11. 15. 16. Psal. CXXXVIII, 16. (proprie enim congressus venerei tempus, nox est, propter honestatem et verecundiam) atque etiam serva, quippe quam libidinis affectus auspicetur, ex voluptatis enim amore matrimonium contrabi solet. Baptismi autem nativitas, diurna a Davide dicitur: Dies enim, inquit, formabuntur*; sive quia diurno tempore ut plurimum baptismus cele bretur, sive propter excellentem baptismi splendo rem et puritatem. Ea porro non modo a libidine pura et libera est: sed vitiosos etiam affectus omnino delet atque exstinguit; et quemadmodum circumcisio superfluam membri genitalis partem ² Isa. 1, 16, 18. ' Psal. v, 7. Ephes. iv, 13. • Phi

NICETAS IN ORAT. XL S. GREG. abscindebat.: ad eumdem quoque modum circum- exerentem. Nam inspiratio illa, quæ apostolis cou tigit, non vitam, sed divinam gratiam ipsis attulit. At vero Christus baptismi nativitatem incarnatione sua et baptismo cohonestavit. Cæterum incarna tionem non cum corporea nativitate, sed cum baptismo idcirco conjunximus, quoniam Dominus, priusquam carnem assumeret, corpoream illam honore affecit, quo tempore intelligentem animam inspiravit, hoc est, cum hominem ad imaginem Dei condidit. Postea autem incarnatus ac secun dum carnem baptismo tinctus (neque enim aliter quam cum carne baptizari licuisset), baptismum quoque honore et gloria cumulavit. Illud enim vero sciendum, quod in corporea quoque genera tione, quæ revera una est, animo et cogitatione dividentes in inspirationem et creationem: quan doquidem et duplex est, quantum ad generationem, humanæ naturæ ratio, altera scilicet animæ, altera corporis. Anima etenim ineffabili modo ex inspi ratione divina producitur: corpus autem ex sub. jacente materia creatur. Jam vero Christus tertiam nativitatem ornavit atque illustravit, cum ipse primus a morte ad vitam excitatus est, non jam amplius morituros. Atque ea de causa primogeni tum ipsum inter multos fratres ", et primogeni tum ex mortuis 15 Paulus nominavit; illud, quia regenerationem eam et adoptionem, quæ baptismo comparatur, auspicatus est (primus enim per aquam et Spiritum sanctum baptizatus est, eoque nomine primogenitus factus est inter multos fra tres suos, qui videlicet per baptismum a Deo ado ptati sunt, ab eoque potestatem acceperunt, ut filii Dei fiant¹); hoc, quia primitiæ dormientium factus est", ac primus ex ventre inferi redivivus ad immortalitatem et sempiternam vitam per resur rectionem erupit, mortalibusque omnibus viam ad eam munivit. cisio ea quam baptismus affert, non omnem volu ptatem, sed superfluam tantum minimeque neces sariam truncat. Circumcidit enim omne illud a nativitate contractum velamen, hoc est, perturba tos animi motus, ac caliginem ab eis offusam, animæ oculum nubis instar obducentem. Nam peccatum, a primis parentibus per mandati di vini violationem admissum, veneream conjunctio nem advexit, atque ea rursus ad ipsorum posteros nonnihil sordium et inquinamenti secum traxit. Quanquam enim matrimonium Dei benedictione honorabile factum est', propter liberorum pro creationem, natura tamen a peccato fluxit. In peccatis enim, inquit, concepit me mater mea®. Figuram porro baptismni circumcisio gerit. Quem admodum enim illa, quæ generis Abrahamici signum erat, non partem corporis utilem, verum excrementum inutile amputabat: eodem modo sacrosanctus baptismus, qui Christianorum signa culum est, crassum et carnalem improbarum cogi tationum affectum et peccatum exscindit. Non du bium est autem quin peccatum sit concupiscentiæ excreincntum, ac non commoda quædam et utilis cupiditas. Nec enim fieri potest, ut quisquam nulla omnino cupiditate tangatur, aut ab onmi voluptatis sensu sit immunis. Cæterum inutilem cupiditatem ac voluptatem, id est, peccatum, re secat baptismus, ac nos ab infidelibus secernit, atque ad supernam vitam et angelicam conversa tionem, a qua genus nostrum excidit, nos revocat. Tertia vero nativitas, nimirum resurrectionis, formidabilis est, propter tremendum ac terroris plenum judicium atque etiam brevis. Fiet enim in momento, in ictu oculi, quemadmodum, inquit Apostolus, et, ut est apud Ecclesiasticum: Omnem creaturam adducet Deus ad judicium “, atque om nes sistemur ad tribunal Chriɛti", rerumque in hac vita gestarum rationem reddemus, sive carnis cu piditates secuti fuerimus, sive anima nostra carnis cupiditatibus superior exstiterit, eamque humi vergentem, ac se una deprimere conantem simul in altum traxerit, baptismique beneficium nequa quam contempserit, verum summo honore ac reverentia coluerit. Has tres nativitates in seipso Christus honore affecit, corpoream videlicet, per primam illam et vitalem animæque effectricem inspirationem, quæ semel in Adamum immissa (Insufflavit enim in faciem ejus spiraculum vitæ, et factus est homo in animam viventem "), in omnes quoque ab eo progenitos efficax est. Ac prima quidem hæc inspiratio dicitur, ratione posterio ris, qua Christus in apostolos insufflavit ac dixit Accipite Spiritum sanctum". Vitalis autem, quia vitam inspiravit. Factus est enim, inquit, homo in animam viventem, id est, agentem ac vim suam 7 Hebr. xii, 4. 11º Juan, xx, 22. 8 Psal. L, 1 Ram 7. 21 Cor. xv, 69. Col. 562 B. De duabus quidem nativitatibus, hoc est, de prima et ultima, non est nunc disputandi, etc. Cum triplex sit, inquit, nativitatis genus, pri mum corporeum, alterum baptismi, tertium re surrectionis (primum enim nascimur, deinde ba ptizamur, postremo resurgimus), nunc de media, hoc est, baptismi nativitate disserendum est quæ quidem cum illuminatio idcirco vocetur, quod animam illustret, merito quoque ipsius dies cogno mentum ab ea traxit, ac proinde Lumina appella tur. Baptismus igitur, ut pluribus eum descriptio nibus exornem, splendor est animornm, vitæ in melius mutatio (nimirum petulantis et dissolutæ vitæ ad gravem, Christique jugo subjectam) infir mitatis nostræ adjumentum. Quoniam enim ne quaquain ferreos et indomitos, sed mutabiles atque in utramque partem flexiles nos Deus auxilia creavit, ideo multa quoque nobis præbuit, in quorum numero baptismus quoque 11 Rom. xiv, 10. 1 Gen. 11, 7. 10 Eccle. x11, 11.

melius ac perfectius immutata ratio, nimirum anima ad meliora properante, corpore autem sub sequente, nec in diversum nitente. Quippe homo, anima et corpore constans, per baptismum sancti ficatur. Ac ne omnia commemorem, quæ baptismi gratia pollicetur et porrigit, hoc omnium Di beneficiorum præstantissimum est. Ut enim intima divini templi pars, Sancia sanctorum dicebatur, velut uberioris sanctitatis particeps; et mysticus Salomonis libellus, Cantica canticorum appellatur, velut cæteris præstantior atque insignior: eodem quoque modo baptisinus propter eximiam ipsius dignitatem Illuminatio vocatur, non quod aliz quoque spiritales gratiæ illuminandi vim noa ha beant, sed quia illis sanctitate præstat, ac solus omnes sordes abluit, mortalesque illustrat, ac Deo adoptat, Christoque conjungit. est, qui quidem, ut Petri verbis utar, non sordium et coagmentationis nostræ in meliorem statum carnis depositio est, sed conscientiæ bonæ inter- conversio, et totius massæ of temperamenti in rogatio ad Deum 18. Interrogati enim in baptismo, quomodo sese habeat conscientia nostra erga Deum, et quam in eum fidem habeamus, respon demus nos ipsius partibus adjungi, atque, ut uno verbo dicam, fidei Symbola profitemur. Juxta Theologum autem carnis abjectio est baptismus, hoc est carnalis affectus et voluntatis, aut etiam ipsius carnis contemptio (Carnis enim, inquit ille, curam ne feceritis in concupiscentiis vestris 19), aut animi quantum ad turbulentos motus in crucem suffixio. Nam qui carnem contemnit, is utique animam comitatur, nimirum auctoritatem atque imperium in illam huic tribuens. Baptismus Verbi participatio, vel quia verbum et Christum per eum sequimur, vel quia doctrinæ et scientiæ participes efficimur. Cordatiores enim et prudentiores ex eo reddimur, divinæ doctrine et gratiæ participes facti. Figmenti instauratio. Recreatio enim et renovatio est hominis a peccato confracti, atque ad veteris imaginis dignitatem reformatio. Et quemadmodum tenebræ lucis accessu depelluntur, et caligo candore superfuso de medio tollitur: ita et per spiritualis lucis animæ oculum illustrantis p'rceptionem tenebræ eum obscurantes discutiun tur, ac vetus homo justitiæ operibus exornatus ad a tatis florem redit. Baptismus vehiculum ad Deum. Per cum enim velut per scalam ad Deum evehi mur. Per eum insuper cum Christo peregrinamur. Una enim cum eo per baptismum morimur atque inhumamur. Hic fidei adminiculum ac subsidium est. Duo quippe salutis modi sunt inter se ita connexi, ut nulla ratione separari queant. Fides enim per baptismum perficitur, numerisque suis omnibus absolvitur. Baptismus autem fidei funda mento nititur, ac præcedit quidem confessio ad salutem nos introducens: subsequitur autem ba ptismus, fidei assensum nobis obsignans. Nam cum baptizamur, certo et luculento argumento nos fide præditos esse confirmamus. Hic mentis perfectio. Mens enim peccato progressum ipsius impediente rudis atque imperfecta manebat: nunc autem naturali progressu et incremento recepto perfectio nem suam assequitur ac deiformis efficitur. Hic clavis regni coelestis, illud videlicet iis qui bapti smi aquis tinguntur aperiens. Ilic vitæ commuta tio, corporeæ scilicet et flagitiosæ ad spiritualem et divinam. Ilic servitutis abrogatio, ac pro servili dejectione, plena et soluta libertas. Per eum enim filiorum adoptionem recipimus ac proinde clamat Paulus Ergo non jam es servus, sed filius: quod si filius, et hæres Dei ". Hic vinculorum solutio, hoc est, affectuum animi et peccati. flic compositionis Col. 562 C. Quemadmodum autem Christus, etc. Quemadmodum Christus baptismi donator multis nominibus appellatur (vocatur enim Filius, quo niam essentia idem cum Patre est; Unigenitus, quia singulari modo genitus est, et non ut cor pora; Verbum, propter generationem perpessione omni vacantem; Sapientia, ut omnia cognita ba bens; Veritas, ut natura unum, ac non mulia; Lux, ut animarum splendor; Justitia, ut præmii ac pœnæ pro cujusque merito distributor; San ctificatio, ut puritas; Redemptio, ut nos a peccato detentos in libertatem asserens; Resurrectio, ul nos emortuos ad vitam revocans; Ovis, ut vi etima; Agnus, ut perfectus; Pontifex, ut concilia for et perductor; Ignis, ut levem materiam repur gans; Gladius, ut bonum a malo dividens; Ventila brum, ut aream purgans; Securis, ut improbitatis radices excidens), eodem modo et Christi donum, id est baptisinus, varie ac multipliciter vocatur, quemadmodum et Scalæ pædagogo placet: sive ex miro quodam affectu, hoc est, ex profuso animi gaudio id nobis acciderit, ut diversa illi nomina imponamus: sive pro multiplicium baptismi be neficiorum ratione varia quoque ei nomina tributa fuerint, uno quoque videlicet beneficio appositum et congruum nomen procreante. Primum enim eum donum vocamus, quia nobis nullo prius labore suscepto ac munere oblato gratis imperti tur. Deinde baptismum, quia peccatum in aqua sepelitur. Tunc unctionem cum Joanne, ut sacrum et regium. Sacerdotes enim et reges juxta Mosis legem ungebantur. Illuminationem vero, ut splen dorem, et quia per eum sanctam illanı lucem intuemur, atque ad divinum numen inspiciendum oculorum acie pollemus. Adbæc immortalitatis et 18 | Petr. III, 21. "Rom. x, 13. ** Galat. IV, 7. Joannem Climacum intelligit, celeberrimi apud Græcos nominis virum, qui eximinm libel Tam Scale titulo cdidit.

NICETAS IN ORAT. XL S. GREG. Incorruptionis indumentum, juxta Constitutiones etiam ad perpaucos homines, eos nempe, qui mentem ac rationem perpurgarint. Ac Trinitatis pro prium est, naturæ identitas et ineffabilis unio, atque una et eadem exsilientis splendoris emissio, perinde ac si qui tres faces omni ex parte inter sẻ æquales animo fingat (quod quidem in iis rebus quæ in sensum cadunt reperiri non potest), at que unum et eumdem fulgorem æque et citra ullam divisionem a tribus exsilientem et emanan tem. Primum igitur lumen Deus est, ut exi mium atque omnium luminum principium; se cundum autem, angeli, ut qui post Deum sint, tametsi aliis priores, prima lucida natura post primam, secunda lumina, primarii luminis radii, aliosque primi luminis influxionibus, ac velut sca apostolicas, ut infamiæ et decoris integumentum obtecta enim turpitudine et infamia nos incorru ptione et immortalitate convestit, animam videlicet a peccati corruptela, ut olim, puram et integram reddens. Lavacrum regenerationis, quia per eum, est apud Paulum, peccata projicimus et eluimus. Sigillum insuper, quoniam per eum consignati, cujusnam domini sumus, cognoscimur, atque ab insidiis tuti conservamur. Quod enim sigillo aliquo notatum est, furum aggressioni minime patet. Porro nominum enumerationi Signaculum postremum imposuimus, velut ea obsignantes atque oblir mantes. Huic gratulantur cœli. Liceat enim ad gaudii amplificationem, lætitiam quoque rebus inanimis tribuere. Aut, si mavis, per cœlos turigine collustrantes. Angelos porro primi luminis synecdochice cœlestes angelos intellige, qui pro pter hominum salutem per baptismum acceptam gaudio efferuntur (Gaudium enim est in cœlo super uno peccatore pœnitentiam agente 20°), ac ba ptismi illuminationem propter splendoris affinita tem celebrant. Etenim hic quoque præclarus est ac divinus, et cœlestis beatitudinis imago, splen dorisque justorum et vitæ redivivæ figura. Nam quæ ævum illud secundum naturam habet, ea hi, qui salutifera aqua perfunduntur, anticipantes, animo et voluntate assequuntur. rivum et participationem appello, non secundum naturam, verum secundum splendorem atque illu minationem a Deo profluentem: rivum quidem, quia ex Deo lux ipsis infunditur, participationem autem, quia hujusmodi splendor ipsis impertitur. Ac vide quemadmodum in angelis quoque contem platio et actio eluceat. Mentis enim ad Deum subvectio ac defixio contemplatio est, per quam ad Deum efferuntur: ministerium vero atque obse quium actio est, per quem divinæ gloriae celebra tioni, aliisque muneribus et officiis subserviunt. Quoniam autem in cœlestibus hierarchiis illumina tionum diversitates exsistunt, non ex proposito et voluntate, sed ex natura, atque alii divinam lucem magis complecti ac retinere possunt, alii minus (adeo ut illi immediate, quoad ejus fieri potest, cum eo versentur, hi autem primorum opera collustrentur, ita nimirum ab aliis ad alios trans missa et trajecta illuminatione, a primis usque ad extremos), addubito atque incertus sum quid di cam, an scilicet pro classis et stationis ordine illuminationem accipiant, an contra pro illumina tionis modo ordinem suum habeant. Hoc certe dico, cœlestes et beatas mentes, propterea quod Deo propinquæ sint primæque primum lumen hauriant, ac purissimum illinc splendorem acci piant, uberius quoque fortasse et copiosius illu strari: aliosque alio modo pro cujusque natura et Col. 363 B. Ac quidem Deus summum et inac cessibile lumen est, etc. Deus lumen est, summum quidem, ut principii expers et primum, vel ut præcellens, omnibusque rebus superius; inacces sibile autem, quia propter splendoris exuberantiam a nemine perferri potest. Neque enim quisquam est, qui ipsum intentis oculis cernere queat. Học lumen nulla oratione exprimi potest, multo autem minus animo intelligi. Neque enim humana mente Deus percipi potest, nec ejus magnitudo cogita tione comprehendi. Quin etiam ille, si Platoni credimus, boc est in intelligibilibus, quod sol in jis quæ sensum movent. Ut enim hic oculis, ita ille menti lucem affert; rursusque ut hic omnia quæ aspectu sentiuntur, ita ille omnia quæ animo et ratione intelliguntur pulchritudine antecellit. Scala porro atque ascensus ad hanc cognitionem hujus modi esse queat. Purgatio enim ad imaginationem ordine illuminari. Tertium lumen homo est, qui animique visionem subvehit, hoc est, actio ad contemplationem, imaginatio autem ad amorem erigit propter voluptatem divinitus emanantem. Amor denique ad intelligentiani, quæ imaginatio nem puritate et perspicuitate antecedit. Atque, ut rem brevi complectar, quantum quisque amat, tantum quoque cernit atque intelligit: quantum rursus intelligit, tantum etiam amat: atque ita pulchre hic orbis volvitur. Movetur autem Deus sui ipsius contemplatione, atque ipse a se cogni tione comprehenditur; ad externa vero per illumi nationem parce diffunditur: nec tantum parce, sed 20 Luc. XV, * Matth. v, etiam apud profanos auctores ow; dicitur, ob eam fortasse causam, quia ratione præditi sumus. Nam quod oculus est in corpore, hoc mens et ratio est in anima, utpote eam lumine perfundens. Adyov enim mentem vocat; vel etiam per Móyov sermonem intelligit. Nam hic quoque abditas atque abstrusas animoque inclusas cogitationes in lucem profert. Jam inter homines quoque ii qui per virtutem ad Deum propius accedunt, lumen dicuntur, ut deiformes ac Dei similitudinem assecuti velut disci puli, ad quos dictum est: Vos estis lux mundi ". Cæterum Deus proprie lux est; angeli autem et

bomines improprie, quippe qui secundum supernam bebat, interna videlicet claritate ad cam quoque illustrationem gratiæque perceptionem hoc efli ciuntur. Atque hæc quidem Jumina mentem er rationem habent. Est autem et aliud lumen alte rius naturæ, nimirum ratione atque anima carens, per quod et primigenæ tenebræ depulsæ sunt, hoc est, ad tempus fugatæ, et, ut dilucidius loquar, intercisæ. Luce enim substantialiter creata, et in rerum naturam producta, ad tempus intersecta caligo est. Tenebræ enim cœlo et terræ per ob. jectionem velut subsistentes, recedente rursus lu mine subeunt, ac deinceps medium tempus inter cipiente die redeunt, ac per lucem semper inter secantur, vicissimque cedunt. Quanquam autem et tux et tenebræ primigenæ dicantur, tamen id discriminis est, quod lux, ut substantialiter creata, ita vocatur: tenebræ autem, ut adventitiæ et in substantia exsistentes. Caligo enim accidens est, nec quidquam aliud quam luminis privatio. Lumen autem hoc loco dico, id quod non ante res omnes in sensum cadentes productum est, verum ante creaturas per ipsum conspicuas et aspectabiles. Coelum enim et terra, aqua et aer, et, ut uno verbo dicam, omnia quæ non ex subjacente mate ria creata sunt ante lucem exstiterunt, ac proinde nec cerni poterant, utpote lucis expertia. Quoniam autem orbiculari figura cœlum est, ac circulari motu fertur, non absurde ac dissentanee assero si:lera quoque circulariter ferri, universo orbi lucem et splendorem afferentia. Col. 563 D. Jam lumen etiam erat primigenum illud mandatum, etc. Lumen etiam erat primum il Jud præceptum, quod primo homini datum est, ut. pote splendorem quemdam ad rerum dijudicationem impertiens, juxta id quod a Salomone dictum est Lucerna et lumen mandatum legis est; et juxta illud Davidis Lucerna pedibus meis lex tua, et lumen semitis mei *; atque etiam juxta id quod est apud Isaiam, præcepta Dei lumen sunt in terra ". Lumen igitur erat mandatum Dei. Verum furtim irrepens atque ingrediens invida caligo (hoc est, dia bolus) vitium fabricata est. Neque enim malum substantia ulla est, sed boni privatio: quemad modum et tenebræ luminis recessus. Non enim alia est mal substantia, quam virtutis abcessus. Lumen itidem erat lex scripta, et lumen typicum seu figu rativum, utpote Evangelii veritatem adumbrans, eamque velut per transennam ostendens, ac præ terea per agnum aliaque sacrificia, Christi, qui lu men magnum est, ac lumine omni sublimius, my. sterium designans. Quod autem lumen quoque lex fuerit, hinc perspicue colligere licet. Nam cum Mo ses eain a Deo dictatam intentis oculis respexisset, Christique mysteria cognovisset, majorem animo et mente splendoris concepit, ac pro hujusmodi splendorem signo et argumento faciei gloriam ha transfusa, quemadmodum et in Exodi libro memo riæ proditum est”. Ubi hoc etiam habetur quod Moses ignem cernebat rubum adurentem, nec tamen adurendo consumentem 36, ut scilicet ex co, quod adurebat, ignis natura declararetur: ex eo autem quod non absumebat, vis illius et potentia ostende retur, qui vim ignis frenabat et comprimebat. llac igitur ratione angelus quoque lumen est, utpote iguis: Qui facit, inquit, angelos suos spiritus, et mi nistros suos ignem urentem". Proprium enim ign's lumen est. Quin lumen etiam erat, id quod in co lumna ignis in deserto Judæis iter præmonstrabat”; de quo et David verba faciens, ait: Deduxisti eos in nube diei, et tota nocte in illuminatione ignis”. Jam vero quarto Regum libro habetur, quod ignets currus Eliam in cœlum arripuit”, nimirum signi ficans justi hujus viri excellentem virtutem, atque humana conditione sublimiorem. Insuper apud Lo cam scriptum est, quod lux pastores circumfulserit, quando lumen temporis expers, id est, Dei Filius, temporali lumini, hoc est humanitati conjunctus est³¹. Et cum simplex homo lumen nominetur, nedum eximia et divina virtute præditus: multo certe magis lumen ille dici debet, qui Deo unitus est, atque ipsa unione Deus effectus. Adh:rc Mat thæus in Evangelio docet” divinam vim ac poten tiam in sielle figura Magos in Bethleem duxisse, ac satelli.is more stipasse, hoc est, servili modo sub serviisse, et Christum honorasse, quem ego lumen nobis sublimius voco, etiamsi nobiscum fuerit. Quin lumen etiam erat ille divinitatis fulgor in monte Thabor obiter patefactus, quem nec discipuli firmis oculis obtueri poterant, utpote tantam vim babentem, ut nec perferri, nec audiri, nec aspectu percipi posset **. Lumen item id erat, quod Paulum in via lumine circumfudit, quemadmodum in Ac tuum libro commemoratur ", cujus exuberantem splendorem carnales oculi non ferentes ita excarcati sunt, ut interim animæ tenebræ fugatæ ac discussæ fuerint. Per hoc lumen cognitio omnis et scientia detegitur, ac Deus vere animis nostris innotescil. Lumen præterea futurus justorum splendor. Fulge bunt enim sicut sol ", quemadmodum Scriptura pollicetur, qui in hac vita animam a vitiorum malis expiarint, ac deiformes appellati fuerint, de quibus David ad hunc modum loquitur: Deus stetit in sy nayoga deorum, in medio autem deos dijudicat“, hoc est, cœlestis regni mansiones gradusque digni tatum pro virtutis ratione ac proportione ipsis dis tribuit. Postremo præter hæc omnia peculiari ac diverso modo baptismi illuminatio lumen appella tur. De quo nobis instituta est oratio, et a quo sa lutis nostræ mysterium continetur. Col. 366 B. Quoniam enim omni peccati labe ca rere, Dei est, etc. Nihil omnino peccare, Dei solius Prov. v, 23. ** Psal. cxvi, 105. 24 Isa. 11, 5. 25 Exod. xx, 1 seqq. ** Exod. 111, 2. 7 Psal. 18 Exod. x, 21. 29 Psal. LXXV, 14. 01V Reg. 11, 11. Luc. 11, 9. * Matth. x, 9, Cill, 4. 83 Matth. XVII, I seqq. ** Act. 1x, 3. 35 Matth. xin, 45. 36° Pgal, Lxxxi, 1.

NICETAS IN ORAT. XL S. GREG. est, utpote immutabilis, proprieque simplicis et nem continet, nec superficie tenus corpora purgat, incorporei. Vera enim et propria simplicitas dissi dium atque contentionem non admittit. Angeli au tem haudquaquam omuino immutabiles sunt, verum et bovi et mali capaces, ut qui proprie simplices non sint at si nobiscum conferantur, ad statum ab omni peccato immunem proxime accedunt, velut Deo ita propinqui, ut æther ad solem. At nos levi motu ad vitium impellimur, utpote con-positi. Com positio enim dissidii causa est: quandoquidem, ut testatur Apostolus: Caro concupiscit adversus spiri tum, spiritus adversus carnem; atque hæc inter se adversantur». Vincente itaque carne, peccatum ad mittitur. Quoniam igitur Deus nos inter magnitudi nem et humilitatem medios constituit, ac mutabiles creavit idcirco etiam ad vitium animi destinatione ruentes nequaquam despexit, nec auxilii expertes reliquit, atque in eo rerum discrimine constitutos, ut periculum esset, ne a Deo prorsus disjungeremur. Verum quemadmodum nos, cum prius non essemus, in rerum naturam produxit: sic post creationem dilapsos, in antiquum statum per optimam ac præ stantissimam baptismi effictionem creationemque restituit, quæ quidem ut infantibus ac corporex ætatis corsum ineuntibus signaculum est, eos per ficiens atque absolvens, dominiumque significans ita iis qui ætate longius provehuntur, non modo si gnaculum est, sed etiam gratia, præteritas noxas ipsis remittens, atque imaginem a peccato labefacta tam instaurans. Nam si peccatorum gratiam per baptismum non consequeremur, haud dubie per peccatum in desperationem prolaberemur, ac per desperationem a virtute omnino excideremus, nobis que id accideret, quod a Salomone dicitur, Impius, cum in malorum profundum venerit, contemnit **, Nunc autem, quemadmodum viatores in diver sorio quodam ab itineris labore recreati, proposi tam viam alacriori animo emetiuntur: ita nos quoque viam vitæ promptioribus animis confici mus. Atque hanc vim affert baptismus. Ac dilu vium quidem illud, quo tempore Noe contigit, orbem universum internecione delevit: baptismus autem peccata, quibus obruti atque inquinati era mus, detergit ac purgat. verum animam et penetralia ipsa expiat. Qui etiam primæ nostræ nativitatis auxilium est, ulpote omne illud velamentum, quod a nativitate con traximus, abscindens, et ex veteribus novos homi nes faciens, vetustatem videlicet atque imbecillita tem et infirmitatem a peccato invectam, per quam dæmonum imperio caput submittebamus, abji cientes cosque, qui ante baptismum acceptum deformes erant et squalidi ac rugosi, deiformes reddens, prisca videlicet imagine recepta. Ac ſabri quidem ærarii, et qui ex argilla vasa fingunt, cum aliquid vetustate obsoletum renovare cupiunt, pri mum illud.confringunt, ac deinde iterum conflant. Baptismus autem nos denuo conflat, non igni sen sibili, sed spiritus flamma spurcitiem omnem excutiente atque abolente. Renovat etiam ac refi cit, non formam cam quam renovandain suscipit comminuens, verum eam quæ occulta et abscon dita est. Quin potius, ut magis proprie dicam, renovamur absque conflatione, recreamur absque comminutione, curamur absque ullo doloris sensu. Jam vero is qui baptizatur, secundæ vitæ meliorisque vivendi rationis et instituti pactum cum Deo init, priori et flagitiosæ vitæ nuntium remittens, eique moriens. Quocirca, juxta Salomonis consilium, timore corripiamur, atque omni custodia cor nostrum servemus ", ne cum propria syngrapha, quam in fidei nostræ confes sione protulimus, pugnantes reperiamur. Etenim si pacta cum hominibus inita Deus interjectus confirmat, quantum tandem periculum ei impen dere putandum est, qui conventionem cum ipso factam perfregerit, salutisque fœdera nefarie vio laverit, ac præter alia scelera ipsius quoque men dacii apud Deum reus peragatur, quia fidem ipsi datam fefellerit; idque cum jam nullus alius ba ptismus supersit. Impossibile est enim, inquit Pau lus, eos qui semel sunt illuminati, rursus renovare ad pœnitentiam ". Unus porro baptismus est, quandoquidem una est mors pro mundo suscepta atque una a mortuis resurrectio, quam baptismus designat. Proinde Christus baptismi nobis fœdus sanxit, mortis ac vitæ figuram habens, aqua nimi Col. 367 A. Quandoquidem autem duabus parti- Drum mortis imaginem exprimente (horum enim bus, hoc est, etc. Quandoquidem compositus ac non simplex homo est, idcirco duplici atque con juncto cognata et similia medicamenta ad ipsius curationem attributa sunt, corpori nimirum aspe ctabili aqua sensibilis, animo autem invisibili spiritus oculorum obtutum fugiens, qui per fidem vocatus, ineffabili modo accedit. Et quidem aqua purgationis figuram gerit. Purgatio enim, quæ per aquam fit, eam quæ per spiritum comparatur, de signat. Ut enim corpus ab aqua, sic anima a spi ritu lustratur: atque ita res in oculos calens rei Invisibilis signum est. At spiritus veram purgatio 36 Prov. 14, 38 Prov. XVIII, a Gal. v, XVIT, qui baptizantur corpora in aqua veluti sepeliun tur), spiritu autem vitæ arrhabonem afferente. Quamobrem nulla altera superest regeneratio, neque in veterem statum restitutio, hoc est, in purgationem illam, quam regenerationis lavacrum attulit. Quanquam enim lacrymarum quoque ba ptismus est, haudquaquam tamen ita purgat ut primus baptismus. Ut enim varia sunt superni splendoris genera, sic et purgationum. Nam juxta meam legem ac sententiam, Novatianorum do. gmati oppositam, ægre tandem per pœnitentiam cicatrix obducitur, quemadmodum Deus per Jere Hebr. v, 6.

miam loquitur: Ecce ego inducam ipsis cicatri- primum, qued suscipiendus sit baptismus; alie cis obductionem et medelam, et curabo eos “. Atque ipse quidem cicatrices quoque ipsas aboleri, ac ne vulnerum quidem vestigium relinqui cuperem, quandoquidem et ipse misericordia opus habeo. Verum magnum Athanasium asserentem audio, eum qui ad meliorem frugem se receperit, quan quain finem peccandi faciat, inustas tamen vul neris cicatrices habere: eum autem qui baptiza tur veterem hominem exuere ac renovari, superne videlicet per Spiritus sancti gratiam progenitum. Cæterum ut cicatrices quoque ipsas deleri conce damus, satius utique fuerit difficili illa et ærum mosa purgatione, quæ in pœnitentia consistit, ne quaquam opus habere, verum in prima consistere, quæ quidem laboris ac molestiæ expers est, atque honore pares eos qui ad baptismum accedunt efficit, utpote quæ ex æquo accipiatur, alque omnes sine ullo discrimine lustret. Quemadmo dum enim communis est omnibus aeris haustus, ac lucis profusio et splendor, et quatuor partium anni vicissitudines, et rerum creatarum aspectus, fideique æqua portio: eodem modo baptismi quo que communis est gratia. rum, quod statim; tertium, quod nobis opera danda sit, ut hoc donum ab omnibus sordibus purum tueamur. Postquam igitur de tertio quæ dicenda videbantur dixit, nunc de eo quoque dis putat quod ad baptismum accedere necesse sit, ac cum Paulo ait, cum Christo per baptismum sepeliamur, ut et cum eo resurgamus. Aqua enim mortis imaginem refert, corpus velut sepulcro accipiens. Spiritus autem vivificam vim immittit, animas nostras a peccati morte ad priorem vi tam renovans. Descendamus ut Christus in se pulcru̟m, ita nos quoque in baptismum: ut quemadmodum ille ex mortuorum sepulcro, sir nos etiam e peccati tumulo ac mortuis operibus in sublime feramur. Baptismus siquidem operum carnis abjectionem designat et indicat, animamque a sordibus et spurcitie ex carnalis affectus con:a gione contracta, lustrat et expiat. Quoniam autem baptismus descensum atque ascensum continet, hoc insuper adjiciam: Cum eo ascendamus, quem admodum videlicet ille in cœlum, ita nos ia eam sublimitatem, ad quam provehit baptismus, ut simul quoque gloria afficiamur (per adoptiouem scilicet), ac regni cœlestis hæredes efficiamur, quemadmodum ille sedis in dextra Patris hæres factus est. Ibid. Si te luminis persecutor et tentator post baptismum, etc. Theologus probe perspectum ha bens, nonnullos ideo baptismum detrectare, quod hostis impetum post baptismum pertimescerent, hujusmodi homines ad hunc modum alloquitur. Si post baptismum te diabolus adortus fuerit, quandoquidem et Christum oppugnavit, propter carnem merum hominem eum esse arbitratus, adversus euni sensibilem aquam obtende, spiri tualis ignis, hoc est, peccati exstinctricem (id quod mirandum est) cujus ope ac subsidio ignita omnia pravi illius spiritus tela, sicut Paulus ai“. exstinguentur, aqueis videlicet umbris a verbo tinctis compressa atque restincta. Spiritum oppone, magnum, inquam, illum et validum, ac moutes, id est, dæmones dissolventem, quemadmodum tertio Regum libro habetur ". Si tibi ſame correpto Col. 370 A. Grave enim est facilioris, etc. Grave et miserum est spe secundæ purgationis post ba ptismum inquinari, ac postea dura et acerba medi cina indigere, ac projecta baptismi gratia, quæ præteritarum noxarum remissionem habet, nos ipsos excruciare atque afligere, ut misericordiam a Deo consequamur, ac vitæ correctionem admis sis flagitiis parem exhibere. Quantum enim lacry marum exhauriemus, ut id nos perinde lustret, ac prius baptismus, et purgationem, quam per divinum lavacrum acceptam amisimus, reddat! Quis autem satis locuples sponsor erit, fore ut mors curationem nostram exspectet, ac non pec cati reus et purgationis debito constrictos judi cium divinum suscipiat, gehennæque incendium. Tu quidem, spiritualium plantarum excultor, Dominum juxta parabolam evangelicam *orabis, ut infrugiferæ ficui, hoc est, animæ tuæ parcat, camque non exscindat, verum tibi concedat, ut ea, quæ ad tollendam ipsius sterilitatem adjumento esse possunt, injicias, nimirum eam correctionem penuriam et necessitatem insidiose objecerit, ut quæ in peccati confessione, atque in apertum pro ferendis non sine pudore criminibus consistit, ac præterea animæ afflictionem, hoc est, contritionem et dejectionem, corporisque oppressionem, id est, jejunia, vigilias, cæterasque afflictiones. Verum nccrtum est, an Deus hujusmodi homini parcet, ac non eum exscindet, ne alius quispiam ex ipsius erga cum lenitate et patientia offendatur, ac deterior fiat, ejus videlicet scelera impunita manere conspiciens. Col. 370 B. Proinde cum Christo per bapti smum, etc. Tota hac oratione tria astruuntur Christo, ac petierit, ut lapides in panes vertan tur,dic cum Paulo: Non ignoro cogitationes tuas, o prave, qui aliud vis, aliud prætendis **. Prætexis necessitatem: vis autem me cibis ex pleri et ingurgitari, voluptatique indulgere. Ac propterea npn panem, sed panes fieri poscis. Doce, quæ non didicit, quia Dei cultor es, ac Christi di scipulus. Nam idem quoque in Christo ignorabat, quod Dei Filius esset. Ac Christus quidem cum ab eo tentaretur, illud opposuit: Non in pane solo vivit homo, sed in omni verbo, quod procedit ex ore * Jerem. xxx, 17. • Luc. xIII, 8.. 18 Ephes. vi, 16. * Jil Reg. xix, 11. ** Matth. iv, 3. “II Cor

NICETAS IN ORAT. XL S. GREG. Col. 371 B. Baptizemur hodie, ne cras vi ali qua, etc. ". Postquam Theologus superioribus verbis ad baptisinum suscipiendum nos adhortatus est, nunc, ut celeriter quoque hoc faciamus, impellere conatur, his verbis utens: Baptizemur hodie, ne cras vi aliqua majore cogamur, urgente scilicet morbo, vel alio quodam periculo, ac nos per vim ad baptismum pertrahente: tunc enim non tam baptizatur quispiam, quam violenter pre mitur. Baptismus beneficium est, criminum remis sionem afferens. Quare, non perinde atque injuriam, si confestim baptizemur, accepturi, beneficium hoc in longius tempus rejiciamus, neque exspectemus dum plura peccata congesserimus, ut plura nobis condonentur. Nec Christum cauponemur, diven dentes Christum, hoc est, Christi baptismum, quod quidem accidit, cum per voluptatum ille cebras eum prodimus. Nec Christum emercemur, hoc est, baptismi gratiam velut pretio redimentes, eamque morbi aut alius cujusdam periculi tempore acquirentes; xámηho enim dicuntur qui vendunt, Europol autem qui emunt. Timeamus, ne dum redemptionis ac veniæ spe multa vitia nobis colli gimus, ita peccatum aggeramus, ut remissionem interim non consequamur. Quandoquidem navis mercium pondus aliquo usque suffert: u'tra modum autem onerata deprimitur, aquisque obrui tur. Caveamus, ne cum similia iis, atque adco venia majora et graviora flagitia perpetraverimus, antequam speratos portus conspicere queamus, naufragium faciamus, ac morte prærepti baptismo nultemur. Quid tempus illud exspectas, in quo persæpe ne rationis quidem ipsius compos cs (multi enim ex febris æstu insaniam contraxerunt), quando et lingua fracta et debilitata est, nec salu tifera verba proloqui potest, cum alia, tum quod Satanæ nuntium remittis, et Christi ordinibus adjungeris? Ut nihil gravius dicam, velut quod nec Dei". Tu vero oppone Verbum ipsum, et Filium omnino sustulisset, quid opus fuisset, ut qui semel Dei, cujus hæc verba sunt: Ego sum panis vitæ: purgati essent, iterum ac tertio, atque adeo assidue qui venit ad me, non esuriet, et qui credit in me, purgarentur? Nunc vero quod eadem res identidemi nunquam sitiet. Panis enim Dei ille est, qui de- repetebatur, purgationem eam particularem ac scendit de cœlo, et dat ritam mundo “. Si brevem et caducam fuisse perspicue arguit, quem per inanem gloriam tibi insidias struxerit (nam et admodum et Paulo placet. Christo insidias tetendit) ne per superbiam cor ruas: quin potius in prima tentatione strenue de certa. Nam si in ea te cedentem ac dicto audientem invenerit, haudquaquam hic consistet: verum et secundam et tertiam tentationem atque alias dein ceps admovebit, utpote inexplebili cupiditate fla grans.Lenocinatur quidem, atque objecti boni specie tanquam illecebra quadam hominem mulcet: verum sub finem in malum prorumpit. Hæc est enim dia boli pugnandi ratio, nempe ut nos obscure atque occulte aggrediatur. Atque etiam Scripturas callet diabolus. Hinc altera quidem ex parte a Christo dicitur, scriptum est, Quia non in solo pane vivet homo "; altera autem ex parte ipso hoste, scriptum est, Quia angelis suis mandabit de te“. At, o sapiens ad malefaciendum, dixerit Jeremias *! O vitii auctor et magister, quid tibi accidit, ut Davidicum dictum in tegrum non produxeris, verum quod sequitur sup‐ presse is: Super aspidem et basiliscum ambulabo el conculcabo ", et juxta Christi mei promissum, po testatem accipiam calcundi super serpentes et scor piones, et omnem potentiam inimici”. Quod si rursus te per avaritiam frangere ac superare adnixus fue rit, atque ostensis uno temporis momento regnis omnibus adorationem a te exegerit, eum ut pau perem aspernare. Omnia enim Dei sunt, nec quid quam diaboli præter vitium. Dic, Christum indui; ait enim Apostolus: Quotquot in Christo baptizati estis, hoc est, quotquot juxta Christi vin ac poten tiam, firmissimo præsidio homines communientem, induistis, vel etiam eam Christi formam et simi Jitudinem, quam baptismus insculpsit. In Christo transmutatus sum, hoc est, transformatus. Ipse quoque Dei imago sum, neque a superna gloria propter superbiam adhuc excidi, quemadmoduın tibi, improbe spiritus, accidit. Hac oratione adver sarius profligabitur ac propelletur, quemadmodum a Christo primario lumine, ita etiam ab his qui a Christo collustrati fuerint. Hanc gratiam iis confert in cœlum manus attollere potes, nec in pedes baptismus, qui ipsius gratiam agnoscunt. Bapti zemur itaque ut victoriam referamus: quandoqui dem Christus post baptismum tentatorem postra vit, cum tres ipsi tentationes adhibuisset, gulæ scilicet, inanis glorie, et avaritiæ. Lustralium, seu baptismi, aquarum participes simus, quæ quidem legalibus purgationibus præstantiores sunt, nempe hyssopo, sanguine, et cinere vitulæ, quæ a mortuo, vel leproso, vel alia quadam hujusmodi re pollutos et inquinatos aspergebat, corpusque duntaxat purgabat, idque ad breve tempus. Nam si peccatum exsurgere, nec adorationis causa genu flectere. Quocirca ad baptismum, velut ad beneficium, contento et citato cursu propera, quandiu et cor pore et animo vales, nec in aliorum potestate bonum tuum situm est, hoc est, cognatorum et genere propinquorum, verum tui ipsius est arbitrii hoc beneficium, hactenus scilicet, ut vel accipias, vel repudies. Quandiu fidei pietatem consequi potes, nullam videlicet dubitationen) animis eorum qui adsunt injiciens, baptismumne senseris, an vero nullo eorum que gerantur sensu afliciaris, 67 Matth. IV, 4. Galat., * Joan. vi. 33, 35. Psal. xc, 11. 27. Hlebr. v, 27. ** Jerem. iv, 22. 31 Psal. xc, 43. 31 Luc. X,

verum corto atque indubitato cam gratiam per- & ac sanitatem quasi lata sententia pronuntiat. At tu cipiens nec miserationem movens ut sensu or«, batus, sed gratulationem et laudem, ut cœleste hoc donum probe sentiens. Quandiu perspicuum tibi donum est et spontaneum, ac non in dubio sunt, qui te circumstant, an tibi perspectum ac cognitum fuerit, necne. Nam si hoc mysterium sentiens læto atque hilari animo baptismum suscipis, certe intimum pectus atque animam gratia tetigit: sin autem non agnoscens, jam nec baptismus bapti smus est, verum funebris duntaxat corporis ablutio efficitur. Quandiu circa te propinqui et consan guinei lacrymas non fundunt mortis indices, vel etiam potius eas inhibent ac reprimunt, ne te in graviorem mærorem ac desperationem conjiciant, velut ea re mortem tibi perspicue denuntiantes. Quandiu non uxor et liberi peregre abeuntem ad sese convertunt, ultima verba ex te audire expe tentes, idque morte adurgente atque accelerante. Quandia non te per imperitiam fallit medicus, ingruentem atque adeo astantem jain mortem non cernens, verum tibi horas vitæ largiens, perinde atque penes ipsum arbitrium earum ac potestas sit. Qui etiam dubio capitis nutu dubiam ac ambi guam tibi salutem facit, ut hac arte sequentem postea reprehensionem atque inscitiæ probrum et insectationem fugiat, atque ante mortem quidem recedit (vel copiosiorem mercedem per hujusmodi recessum exposcens, vel significans se salutem tuam pro desperata ac deplorata habere, ac proin:le nec adesse velle) post mortem autem de morbo disputat, ac, ne artis expers et ignarus videatur, causas quasdam profert, dicens, si hoc atque illud fecisset hic homo, haudquaquam e vita migrasset. Baptismum suscipe, quandiu minime circum te pugnant, is qui te baptismi aqua tingere parat, et qui pecuniarum tuarum hæres futurus est, ille nimirum studiose agens, atque contendens, ut ea quæ ad vitæ exitum necessaria sunt, suppeditet, hoc est, ut te salutari aqua tingat, et Dominicum corpus impertiat: hic contra, ut testamento hæres scribatur. Quid exspectas ut baptismus tibi febris, aut periculosi temporis, ac non potius rationis et prudentiæ liberæque voluntatis beneficio compa retur? Quid exspectas, ut ab amico certo resciscas te jamjam moriturum, qui quidem, quatenus tibi baptismi mentionem, ut perturbationem allaturam, i.:jicere gravatur, insidiatorem tibi se præbet, non amicum? Estne enim ejus qui amat, percumem amicum ac sine baptismo abeuntem negligere? Cur igitur liberam potestatem non præfers, verum morbi, aut alius cujusdam adversi casus, vim atque oppressionem exspectas; quid criticum sudo rem, hoc est sanitatis et vitæ prænuntium exspe clandum putas: quatuor enim sunt apud medicos dies de ægrotantis valetudine judicium ferentes, quartas, septimus, nonus et undecimus, atque etiam sæpe decimus tertius: in quorum aliquo sudor obortus morbum, judicat, hoc est, solvit, ne committe, ut hujusmodi sudorem exspecta…s, baptismo moram interponas, quippe cum accidere possit, ut pro co lethalis sudor te corripiat, quem egrediente anima corpus in extremo angore fun lit, præsentis vitæ finem clamantem. Quin potius te ipsum commiserare, qui infirmitatis animæ com modissimus es medicus. Dum secundo vento na vigas, vite tranquillitate ac valetudine integra fruens, baptismi naufragium: quod morte fit, time; ita fiet, ut nullo modo naufragium patiaris. Nam si timueris, profecto baptizaberis. Læte atque hilariter baptismus celebretur, in sanitate videlicet et gaudio a te susceptus, non autem defleatur, hoc est, non in morbo animique moerore accipiatur. Nec baptismi talentum abs te defodiatur, primo quoque tempore scilicet morituro: verum nego tiatione crescat, per vitam post baptismum recte ac præclare institutam. Inter baptismum et mortem, aliquid temporis intercedat, ut non modo sacra mentum et peccatorum remissionem, quam bapti smus affert, habeas: verum etiam mercedem ac remunerationem accipias, ut qui virtutis studio incubueris. Nam parvæ quidem atque abjecte animæ præclarum censetur pœnam solam effu gere at qui animi magnitudine præditus est, non modo salutem et veniam, sed majus quid.lanı etiam quærit, cœlestem nempe gloriam et splen dorem. Col. 374 C. Tres enim eorum qui salutem conse quuntur, etc. Postremus eorum qui æterna salute donantur, gradus, servorum est, cum quis sup pliciorum metu, virtutis studium amplectitur. Medius mercenariorum, cum quis, futurorum bonorum pollicitatione illectus, probis atque hone stis actionibus seipsum addicit. Primus, aliisque duobus præstantior, filiorum est, cum quis Dei amore flagrans, præclare vitam instituit: quando quidem filius, nec verborum metu, nec præmii ac mercedis spe, sed amore patrem colit atque obser vat. Quamvis enim nulla ad eum observantiæ suæ et obsequii merces reditura sit, hoc ipsum tamen mercedis loco ducit, nimirum ea quæ patri grata et accepta sunt, exsequi. Hæc porro tria ne con temnamus, nobis cavendum est, plagas videlicet, et mercedem, ac Dei, tanquam Patris, cultum atque observantiam. Perquam enim absurdum fuerit, si quidem aurum publice erogetur, illud præ aliis hominibus rapere, spiritualem autem sanitatem, quæ baptismo comparatur, in futurum rejicere: et cum bilen evomere cupiens, nequa quam eam prava et flagitiosa victus ratione augeas, verum molestis potius humoribus corpus exhau rias, animæ tamen purgationem in aliud tempus reservare ac transmittere: cumque si hominum servitute premereris, ac publico præconio libertas servis decerneretur, nihil non facturus sis quo eam assequaris, ea tamen esse vecordia, ut cum te non hominum, sed peccati servum, ad libertatem

Christianis ita grave fore ut ne aures quidem abes; ne viatico careas, ne tibi pereat amuletum eorum hunc sermonem ferre queant; verum sub dolis artibus, quod molitur, alia ratione perficere studet, tibique persuadere conatur, baptismum, propter metun scilicet, ac religiosum pavorem proroges: ut eo ipso quod a baptismo propter metum refugis, ab hoc dono prorsus excidas, ante Faptismum videlicet morte abreptus. Ac diabolus quidem ea mente est: nec unquam malitiæ suæ finem constituet, quandiu nos terrenos ad angelo rum dignitatem, ex qua ipse deturbatus ac dejec ¡us est, per honestas et præclaræ vitæ progressio nes assurgere viderit. At tu fac ipsius insidias cognitas habeas. Etenim ad habentem, ut ille ait, invidia serpit ac de rebus maximis certamen geritur. Hæc autem verba: Ad habentem invidia serpit, Sophoclis sunt in Ajacis tragoedia. Quid enim baptismi puritate majus et excellentius? Pro inde quo major thesaurus, eo accuratius, diligen tiusque tibi providendum est, ne euin acceptum amittas. Quocirca ne vile et contemnendum putes, fidelem ac pium effici. Nam qui baptismi expers est, licet Christum fide complectatur, nondum tamen inter fideles censendus est. Atque, ut trans latitie a veteri arca exemplum sumam, atrium quidem classis est eorum, qui Christianæ pietatis elementis adhuc imbuuntur, per quod necessario transeundum est: sancta autem baptismi sym bola: Sancta vero sanctorum, ea divinitatis doc trina et sacrosancta initiatio, quæ baptismi tempore fit, per quam ad Trinitatem pervenimus, ac cum ea jam deinceps adoptionis beneficio conjungimur. Jam vero clypei loco fidei scutum, hoc est, baptis mum objice, quo te hostis per hujusmodi procras tinationem spoliat, impediens videlicet ne cum 2ccipias, ut te nudum et inermem superet atque opprimat. Col. 579 B. Omnes ætatum gradus attingit, omnia, etc. Adversus omnem ætatem diabolus grassatur, non modo juvenum, sed etiam senum: ac proinde non est, quod speres fore ut tibi ætate provecto parcat. Atque adversus omne vitæ genus et insti tutum, sive quis cœlibatum sibi amplectendum duxerit, sive matrimonium, aut aliud quoddam tuum, ne de undecima hora tanquam de prima cogites: verum paucis his diebus, quos reliquos habes, per baptismum succurre cujus vi renovabi tur ut aquilæ juventus tua“. Ac juvenes quidem rerum gerendarum facultate animique magnitudine senibus præstant: cæterum prudentia vincuntur rursus senes ita viribus corporis cedunt, ut pruden tiæ laude superent. At tu, cum senili infirmitate lahores, senilem tamen prudentiam nequaquam babes, quæ quidem a te, ut natu majore, requiritur. Hanc igitur præsta (baptismum accipiendo) atque senectuti, tanquam fido et certo custodi, purgatio nem committe. Quod si moras nectis, ac baptismum extrabis, eam de te opinionem excitabis, ut libidi nis et voluptatum amore moras ei afferre existime ris, idque cum senio fractus sis atque confectus, nihilque aliud sis, quam tenues vitæ reliquiæ. Filium tenerum et infantem habes? Eum a teneris, ut dicitur unguiculis Spiritui consecra. At vereris, ne forte filio ætate altius provecto baptismi signa culum contaminetur atque sordescat? nimium profecto meticulosa mater es, Deique præsidio pa rum subnixa. Atqui Anna Samuelem, statim ut in lucem editus est, consecravit “ª, naturæ infirmita tein adversus corporis affectuumque rebellantium impetus minime reformidans: verum Dei ope freta, certoque sibi persuadens, eum imbecillitati buma næ subsidio futurum. Nihil tibi opus est ad pueri collum diabolica amuleta, hoc est falsa salutis præ sidia, suspendere, neque incantationes eas quæ in vetulis mulierculis cum oscitatione atque inha latione et susurris quibusdam peraguntur, admit tere, quibus dæmonum quoque invocatio admista est, ac per exsecranda hujusmodi scelera diabolus a levioribus et stolidioribus hominibus quodam modo adorari videtur. Quin potius filio tuo verum antidotum, hoc est, Trinitatem per baptismi sacra mentum porrige. Col. 382 A. Quid præterea? Virginitatem colis? etc. Postquam Theologus de ætatibus tractavit, nunc ad vitæ quoque humanæ instituta transit, atque auditorem ita alloquitur: Virginitatem colis? bap tismo consignare: ut quemadmodum ait Salo vitæ genus. Juvenis es? Juvenilem ætatem baptis- mon“, circulo gratiarum orneris, et corona de mi freno confirma, et baptismi ope atque auxilio munitus adversus animi perturbationes strenue dimica, in militum Dei album nomen tuum ascri bens. Et quemadınodum David adversus alienige nam illum Goliath fortissime pugnavit, atque Isia eliticæ mulieres chorum ducentes in ejus laudem canebant: Percussit Saul mille, David autem decem millia“; sic tu adversus spiritualem Goliath stre nue et fortiter pugna, atque multiplices ipsius vires et machinas, velut chiliades quasdam et my riades in potestatem redige. Consenuisti, atque a necessario et inevitabili mortis termino non longe liciarum, hoc est, spiritualium divitiarum orbe, qui adversus invisibiles hostes hominum protegit, non secus atque opes in sensum cadentes ad vi sibiles bostes propellendos, opem afferunt. Matri monii vinculis astrictus, est baptismum quoque pudicitiæ custodem accipe. At fortasse mulieri quidem matrimonio jungi petis, nec tamen ad huc junctus es? Baptismum, quo pietas cumu latur atque perficitur, ne reformides. Neque enim matrimonium cum conspurcabit. Ego connubii post baptismum initi auspicem me profiteor. Nam cum virginitas honore præstet, utique matrimo Reg. xvIII, 7. GS Psal. CII, 5. *³! Reg. 1, 28. • Eccli. xxxn, 3. 6 Hebr, xIII, 4.

NICETAS IN ORAT. XL S. GREG. nium turpe et ignominiosum non erit. Honorabile ▲ enim connubium, ut inquit Apostolus, et Lorus immaculatus". Ac proinde Christus quoque illud exornans nuptiis in Cana contractis interfuit easque edito´ miraculo illustravit ". Hoc unum a te, qui matrimonium complexus es postulo, nimi rum ut a congressu tibi temperes, quando jeju nio atque orationi præscriptum tempus fluit. Hoc autem tempus illud est, quod mysticæ mensæ per ceptionem antecedit, quod quidem non nuptiali tantum congressu, verum et occupatione ac nego tiorum administratione,ut Pindari verbis utar,altius est, id est quavis alia cura negotioque præstantius et excellentius. Atque hanc etiam brevem conti nentiam ex communi utriusque partis consensu freri volo. Non enim legem statuo, nec rei hujus necessitate te obstringo, verum monitoris et con siliarii partes ago; nec simpliciter et absolute eorum quæ tuæ potestatis sunt, extorquere quid quam cupio (potes enim tuo jure, quoties libet, cum uxore tua consuetudinem habere), verum et concordem hanc ab opere uxorio cessationem sa lutis tuæ causa accipere desidero. Si quidem et tibi, et uxori, continentia hujusmodi a pietate et religione manans præsidio erit, et sanctitatem afferet. Ad hunc quoque modum Paulus Corinthiis scribebat: Nolite fraudare invicem, nisi ex con sensu ad tempus, ut vacetis orationi. Ac rursus in unum conveniatis, ne tentet vos Satanas propter incontinentiam vestram. Hoc autem dico secundum veniam, non secundum imperium“. Col. 583 A. At in media hominum frequentia versaris, etc. Sit ita sane, inquies: verum in mediis negotiorum tumultibus versor, ac publica rum rerum administratione contaminor: eamque ob causam vercorne, cum baptismum accepero, eumque postea inquinavero, Dei misericordiam consumam atque exhauriam: utpote cum nullus alius baptismus supersit. Simplex est solutio, hoc est, facilis et dilucida, nec argumentis aliis multiplicique explicatione indigens. Primum enim hoc dico: Si fieri potest forum omnino fuge, assumptis aquilæ pennis, propter roboris præstan tium, quemadmodum in Exodo scriptum est ", aut columbæ pennis, quas etiam David his verbis expetit: Quis mihi dabit pennas sicut columbæ, et volabo"? Has autem quærit, vel quia leviores, ac perniciores sunt (talis enim est, quisquis justi tiam colit) vel quia Spiritum sanctum, cujus unius ope atque auxilio pericula fugimus, desiguant ut a præsentibus malis et rerum acerbitatibus quam longissime absit. Fuge itaque forenses tu multus cum præclaro comitatu, baptismi scilicet. Quid enim tibi cum Cæsare Cæsarisque negotiis commune est, hoc est, cum mundi principe dia. bolo, aut hujus vitæ negotiis, ac rege horum im perium obtinente "? Ne prius ullo loco consistas, quam ad coelum perveneris, ubi nec plenum ac perfectum peccatum est: nec infuscatio, id est, levius vitium, atque animo solo conflatum et pro creatum, cumque cicatricis instar obscurans ac nigrore afficiens, nec juxta id, quod in Genesi de Dam scriptum est, coluber in via mordens cal caneum, hoc est, diabolus in hujusce vitæ via in sidias tendens, ut pios gressus tuos impediat. Abripe animam tuam a mundi corruptela, quem admodum angeli sanctum Lota Sodome conflagra tione abstraxerunt 73. Peccatum quasi Sodomam fuge, ipsiusque pœnam velut incendium. Ad vir tutem ita contende, ut nequaquam ad vitium ani mum reflectas, ne in salis lapidem concrescas, hoc est, ne in cæcitatem ac stuporem prolabaris, mente videlicet ad ea quæ conducibilia et saluti fera sunt obstupescente. Lapis enim cæcitatem de signat, sal mentem. Uxor porro Lot, cum oculos retro Dexisset, salis columna effecta est** lumna quidem ad traducendam et condemnandam eorum ignaviam, qui a recta vivendi ratione in vitium relabuntur; salis autem, ad ostendendam hujusce mali amarulentiam, vel quia cætera qui dem bona et commoda erat, quemadmodum et sal utilis et commodus: verum propter violatum Dei mandatum periit. Quod ne tibi accidat, quemad nodum Lot in montem, eodem tu quoque modo ad altam et virtute sublimem vitam omnique vitio superiorem salutis causa perfuge: ne forte cun) sceleratis ad supplicium simul arripiaris, ac vin Ibid. C. Atque ut in summa dicam nullum vitæ, etc. Atque, ut in summa dicam, ac rem paucis com plectar, omni vitæ generi et instituto utilis est baptismus. Quocirca, qui pote-tate ac licentia pol les, frenum accipe, quo ab omni flagitio et scelere reprimaris. Qui in servitute es, æquum honoris gradum. Apostolus enim de iis qui baptizati sunt, dicit: Non est servus aut liber, sed omnes unum in Christo Jesu 68. Qui în mœrore versaris, sola tium, quod baptismus atque adoptionis jus affert. Qui læto atque hilari es animo, disciplinam, quæ mores tuos componat, nec petulanter et immo deste te gerere sinat. Nihil callidioris consilii ad versus tuam ipsius salutem excogita, fingens vide licet te propter baptismi reverentiam procrastina tione uti, cum revera eam differendi sacramenti causam habeas, ut liberius voluptatibus indul geas. Nam quamvis alios fefellerimus, conscientiæ tamen nostræ nunquam imposturam facere pote , rimus. Ac profecto adversus salutem suam ludere, fraudemque texere, periculosum est: imo vero perspicuæ est insaniæ cum arte sua perire, et eum calliditate ac dolo æternum supplicium sibi comparare. Generalis autem bæe sententia est, ac per se fidem faciens. ** Joan. i seqq. 671. Cor. VII. 5. 6. 68 Galat. 111, 28. 7º Gen. xlix, 17. 13 Gen. xix, 1 seqa. 69 Exod. xix, 4. 10 Psal. LIV, 7. 75 ibid. 26. 71 Joan.

astrictus dex ignis te deprehensum opprimat. Primum igitur, mercedis distributionem exstitisse. Nam quod serius ut dixi, hoc tibi faciendum censeo. Quod si jam occupatus es, ac necessariis vinculis teneris, hoc est, propter causas in speciem justas atque honestas, ita secundo loco tecum disputabo. Satius id quidem erat baptismum accipere, eum que tueri. Verum si utrumque non licet, homini nimirum publicis negotiis occupato atque distracto at certe præstat ex negotiorum publicorum admi nistratione nonnihil sordis contrahere, ac prop terea castigari, quam baptismi expertem manentem omnino a Deo arccri atque abjici. Quocirca baptis fum quidem, ut honore dignum, reverere: non tamen ita pertimesce, ut ne accipere quidem au deas. Neque enim simpliciter hominum recte facta a Deo expenduntur: sed etiam eorum studią vitaque instituta, in quibus recte el præclare of ficio functi sunt. Ac plerumque, qui in civili vita et in medio negotiorum posita aliquid cum laude gessit, superior est eo qui a procurationis publica curia feriatus, officio non per omnia satisfecit. Quod autem una eum vitæ institutis recte facta perpendantur, argumento est Rab meretrix 7, atque ille in Evangelio publicanus". Etenim illa in meretricia vita hospitalitatis, virtutem assecula, hic autem in publicani munere humilitatem, ab his paucis virtutibus justitiæ laudem reportarunt. Quæ res tibi documento esse debet, ne ea de causa meliorem omnem de salute tua spem abjicias, quod omnes virtutis numeros explere nequeas. Porro Theologus consulto ad unicam usque vir tutem orationem demisit, ut allatam excusationem prorsus evertat. venerint, qui hora undecima venerant, in causa fuit vocatio. Simul enim atque vocati sunt, prolinus ae cesserunt: ita ne hac quidem parte inferiores iis sint, qui priores ad laborein se contulerunt. Exteris autem rationibus vide quantum hi illos autecellant. Hi enim de justæ mercedis persolutione Domino non ante fidem habuerunt, nec in vineam pedein intulerunt, quam de mercede cum ipsis conventum esset hi autem, nec conventionem ineuntes, nee anxie de mercede exquirentes ingressi sunt. Ad hæc lli perspicuis invidiæ facibus adversus eos qui undecima hora venerant, exarserunt, atque ad versus beneficii gratiæque auctorem murmurarunt hi autem, tametsi contra aliquid objicere potac rint, nullius tamen jurgii et altercationis accusan tur. Huc addendum, quod illi, id, quod accepo runt, mercedis nomine acceperunt, quanquam etiam non merces ipsis, sed pœna, ut improbis el malignis, deberetur. Atque ita merito ampliori summa caruerunt, utpote stoliditatis et vecordiæ convicti. Stoliditatis enim erat, non meminisse qua mercede convenissent, et cum nullo detri mento atque incommodo affecti essent, in voces tamen iniquas et murmuris plenas prorumpere, At vero iis qui ad undecimam venerant, gratiæ rationem habebat, id quod porrigebatur. Confecta autem est hujusmodi parabola ad eximiam et ex cellentem divinæ bonitatis magnitudinem osten dendam. Atque etiam profecto, si illi qui priores accesserant, serius quoque, ut id exempli causa ponamus, að vineam se contulissent, æqualem tamen nihilominus mercedem accepturi erant. Qua igitur fronte Dominum vineæ accusare audent propter inæqualem, ut ipsis videbatur, justæ æqua litatis distributionem? Quanquam enim inæqualis distributionis hujus æqualitas videbatur, propier disparem laborum rationem, æquitate tamer summa nitebatur, quia cum illorum laboribus horum voluntas ac prompta animi affectio com pensabatur. Atque hæc omnia his qui priores operi incubuerant, sudoris laudem et gloriam, quam, nisi tales inventi essent, accepturi erant, subtrahunt. Juxta secundam autem rationem, ut Ibid. Verum, dicet quispiam, etc. At fortasse dictus est, qui baptismum diutius extrahit. Quid commodi bine ad me rediturum est, si per baptis mum occupatus ac distractus tenear, mihique ipsi voluptatum oblectamentis interdixero: cum mihi voluptatibus servire liceat, ac tum demum baptis mum suscipere, cum peccandi finem aliquando fecero: quandoquidem et operarii illi, de quibus evangelista loquitur ", mercede conducti, atque in excolenda vinea prius labore fatigati, æqualemn cum iis qui circa undecimam horam venerant, mercedem acceperunt. Ego vero ad eum, qui hujus oratione utitur, dixerim Negotio me liberasti, parabolam hanc de baptismo disserere fingamus. hoc est, labore et molestia, quæ mihi suscipienda fuisset, ut procrastinationis tuæ arcanum expis carer atque intelligerem. Verum audi ex me para bolæ hujus, quam perperam intelligis, explana tionem. Primum igitur hoc dico, te incongruam atque alienam objectionem protulisse. Etenim hæc parabola, non de hominis post acceptum baptis mum operatione disserit: verui de iis, qui aliis atque aliis temporibus fidein amplectuntur. Qui quidem, simul atque ad fidem accesserunt, actiones suas secundum Dei mandata et leges instituere necesse habent. Illud deinde probabo, justam æquæ " Josue 11, seqq. 76 Luc. I, quid prohibet quominus tu quoque prius ingres sus, dieique æstum perpessus, iis, qui post te ve nerunt, non invideas: ut in eo quoque ipse se perior illis sis, nimirum quod propter huhsa nitate:n et charitatem invidia non inflam meris, atque etiam in eo quod mercedem accipias laboribus tuis debitam, non autem bene ficio et gratia acceptam, quemadmodum ii qui ad undecimam horam venerunt? Insuper hæc para bola eos operarios, qui in vincam ingressi sunt, mercedem accipere ait, non autem eos qui a vineæ ingressu aberrarunt. Quod quidem periculum tibi 77 Matth. xx, seqq.

NICETAS IN ORAT. XL S. GREG. imminet, extra baptismum manenti, vafreque et quidem gratiam norunt, eamque honori habent: ea malitiose operis nonnihil supprimenti, ac compen dium laboris facienti, hoc est, propter sordidi et illiberalis animi affectionem nequaquam celeriter ad labores te accingenti, ut voluptatibus tibi frui liceat. Mitto enim dicere, quod homini non om nino turpi et sordido, verum aliqua magnifici ani mi laude prædito, id quoque ipsum, nempe am plius laborare, uberioris mercedis et quæstus loco habendum est, ob sequentem voluptatem atque obiectationem, quam ex ea re percipit conscientia. Etenim qui longiori labore fatigantur, hactenus superiori conditione sunt, quod propter eam rem majori delectatione perfunduntur. Quamobrem cum vitæ ingressu multari pericliteris, propter eas sordidi quæstus captationes, quas supra com memoravimus, dumque parva quædem lucra obiter colligis, hoc est, voluptates in procrastinatione positas, maximis gravissimisque detrimentis affi ciaris, hoc est, baptismo ipso excidas: age, detor tas hujusmodi Scripturarum expositiones missas fac, et citra ullam fraudem ad baptismum accede, nibil videlicet eorum quæ a nobis allata sunt, voluptatum studio atque amore callide prætexens aut comminiscens. Col. 187 A. Quid autem, inquies, nonne beni gnus, etc. Sequitur alia objectio, velut in ejus per sona, qui baptismum recusat ac rejicit, aitque Deus, ut cogitationum humanarum expensor quod baptismi desiderio lenear, perspectum habet; ut autem clemens et misericors, illud pro bapti smo reputabit. Ad quem, inquit Theologus Enigmati simile quiddam narras. Ais enim eum baptismo illuminatus non est, apud Deum, pro pter ipsius misericordiam, pro illuminato haberi. Ego vero, quid de tuis objectionibus existimem, in medium proferam. Aio igitur diversos esse gradus, tam eorum qui baptismum non consequuntur, quam eorum qui baptismi compotes fiunt. Etenim ex iis qui baptizantur, alii ante a Deo omnino alieni erant, in omnium scelerum flagitiorumque cœ no sese data opera volutantes.Alii dimidia quadam ex parte mali erant, ut qui, non tam voluntate, quam virium imbecillitate peccarent, non secus ac febricitantes, qui quamvis febri non laborare mal lent, inviti tamen in febrim inciderunt, quod febris causas in corpus admisissent. Alii etiam ante ba ptisinum honeste et cum laude vivebant, sive quia ita commode a natura temperati essent, ut a vitiis abhorrerent, sive etiam animi instituto ac de indu stria ad divinum lavacrum per vitæ puritatem sese præpararent, ut et illud acciperent, et acceptum tuerentur. Atque hi quidem eorum, qui baptismum consequuntur, ordines sunt. Eadem autem et eo rum est rațio, qui baptismi expertes sunt. Quidam enim eum non accipiunt, ut pecudum aut ferarum vitam imitentes, hoc est, stulte ac brutorum more cupiditatibus servientes, vel, ut sævi et importuni, belluino quodam furere concitati. Alii baptismi terum propter inexplebilem voluptatis cupiditatem eum prorogant: ne vitæ jucunditatibus oblecta mentisque careant. Alii rursus baptismi aqua tingi nequeunt, vel propter ignorantiam, ut pueri, vel propter aliquem casum inopinato eos opprimen tem. Quemadmodum igitur in iis qui baptisme tinguntur, permagnum discrimen reperimus (nam iis qui flagitiis omnibus se addixerunt, præs an tiores sunt qui nonnihil de scelere remiserunt bisque rursus meliores, qui seipsos ante baptismum purgarunt atque his denique præferendi sunt qui post baptismum divinam gratiam summo studio excolunt); sic inter cos quoque qui sacrosancti lavacri munus minime consequuntur, lata est dif ferentia. Etenim qui omnino baptismum asper nantur, iis sunt deteriores, qui propter socordiam et pigritiam eum differunt. Rursus socordes et ne gligentes, iis pejores sunt, qui propter ignorantiam aut inopinatum quemdam et violentum casum ba ptismo caruerunt. Ac proinde illi omni scelere cooperti, non modo aliorum vitiorum, sed etiam contempti baptismi poenas pendent. Qui autem propter ignaviam ac desidiam eum prorogant, pœ nas quidem ipsi quoque luent, cæterum leviores quoniam non propter contemptum animique per versitatem, sed propter stultitiam a baptismo exci derunt. Stultitia enim est, ut propter inertiam ac negligentiam, ita propter voluptatum inexplebileni sitim, baptismo multari. At qui ob ætatis puerilis ignorantiam aut necessitatem, ac vim aliquam ma jorem baptismi expertes manserunt, ut quidema signaculo carentes, cœlesti gloria non fruentur: ut autem minime mali, suppliciis non afficientur quoniam detrimentum hoc potius passi sunt, quam fecerunt. Tres enim, ut opinione assequor, gradus exsistunt: unus eorum qui supernis deliciis per fruuntur; alter eorum qui suppliciis æternis excru ciantur; medius eorum qui nec cœlestis regni vo luptates sentiunt, nec poenis ullis torquentur: in quo et pueruli qui baptismo perfusi non sunt, et qui cum baptismum expeterent, violento tamen aliquo casu impediti suscipere non potuerunt, con stituerentua. At tu, qui contendis te eo solo no mine apud Deum pro baptizato habitum iri, quod baptismi percipiendi voluntatem haberis, eadem ratione fortasse dixeris eum qui cædis perpetranda voluntatem habuerit, etiamsi eam nequaquam re ipsa patraverit, tamen sicarii judicium et homicide subiturum. Ac nequaquam ita se res habet. Præ terea si tibi ad baptismum baptismi cupiditas, propositumque sufficit, atque idcirco eorum qui purifica aqua perfusi sunt, gloriam quæris, ad glo riam quoque tibi sufficiat sola gloriæ cupiditas. Quoniam enim gloriæ desiderium habes, eo conten tus esse debes, nec graviter ac moleste ferre, quod gloriam ipsam non assequaris, cum pro ipsa glo riæ adeptione satis superque sit gloriæ cupiditatem habere.

tat, quemadmodum latro ille cruci cum Christo affixus omnibus hominibus illius ætatis antever tit 8× ; atque, ut Judæi, illud Christi audatis, Publicani et meretrices præcedent vos in regnum Regnum enim cœlorum vim patitur, hoc est, per vim rapitur, ac multo labore comparatur. Et violenti rapiunt illud 87, qui sibi ipsis vim af ferunt, atque affectuum tyrannidem vi frangunt et debilitant. Porro per regnum hoc loco Chri stum intelligit, ut cœlorum Regem, qui pro sua bonitate ultro, summo tamen cum labore et ærumna, capi se possiderique sinit, ut salutem assequamur. Col. 394 A. Enimvero si mihi auscultandum, etc. Ad peccatum tardus esto: celer autem ad virtutem, salutis parentem. Pari enim in vitio snut et cele ritas ad vitium, et tarditas ad virtutem. Si ad inhonestum et impudicum convivium voceris (hoc enim comessatio significat) ne proficiscaris. Si ad Dei abjurationem, 'ne dieto audientem te præ beas. Si improbitatis operarius tibi hæc, quæ apud Salomonem habentur, dixerit: Veni nobis cum ", et quæ sequuntur, ne aures ipsi præ beas ut et ei peccatum suum notum et perspectum reddas, hujusmodi videlicet consilium nequaquam admittendo, et tu a scelerata bac societate libe reris. At si David te ad baptismum cohortetur (qui quidem lætitiam et exsultationem affert, utpote Col. 291 A. Ergo posteaquam, etc. Quoniam, inquit, sit”. Quocirca properate, ne latro vobis antever has meas voces audivistis, de Davidis consilio et sententia accedite ad Deum (accedendo ad Eccle siam), et illuminamini per baptismum, et facies vestræ non confundentur 78, maxime quidem judicii extremi tempore; nunc quoque tamen, ut ba p:ismo minime frustratæ, a quo nos avertere ac distrahere adversaria caligo studiose molitur. Venit nox, ut ait Dominns, id est, futurum sæculum, in quo velut in nocte, operari non licet 7. Invehitur quoque in segnes et laboris fugientes Salomon, his verbis Usquequo piger desidia et inertia obtor pesces atque humi jacebis; ecquando a cessatione ista et socordia, quasi ex somno expergisceris 80? Hæc atque illa causaris diem ex die ducens, atque his verbis utens: Luminum diem exspectabo, ut cum Christo per baptismum illuminer, exspectabo Pascha, nt cum Christo per baptismum resurgam; Pentecosten exspectato, ut Spiritus sancti adventum ac præsentiam honorem. Quid postea? Adveniet tibi, velut malus viator, baptismi defectus, ac penu ria, quæ homines quos invaserit, affligit, atque ad supplicia transmittit. quemadmodum ad mor tem cibi penuria. Atque in tantis hujus sacra menti opibus nunc constitutus, utpote cui eas acci pere liceat, postea fame conficieris, boc est, ba ptismi cupiditate teneberis, cum nulla jam ratione damnum acceptum sarciri poterit. Atqui oportebat labore ac diligentia, quæ inertiæ adversatur, ea, quæ paupertati contraria sunt, elucrari, hoc est, peccatorum remissionem largiens), si etiam Michæas uberem et copiosam messem, ac baptismi fontem, quo a peccati æstu atque ardore animus refrige ratur. Salomone autem hæc quoque sumpta sunt. Nam cum inertia ac desidia famem contrahi dixisset, de diligentia quoque et sedulitate sub jungens, ait Si autem impiger fueris, veniet tibi quasi fons messis, hoc est, fontis instar messis tibi uberrime profluet, ac paupertatis æstum ardoremque mitigabit ". Quocirca, quemadmodum desiderat cervus ad fontes aquarum”, ita tu quoque ad ba ptismum accurre: ne aliquando tibi idem quod Tantalo, accidat, quem apud inferos poetæ fabn lantur in medio fonte stantem siti contabescere, aqua videlicet, cum bibendi causa caput inclinare parat, elabente: vel etiam idem quod Isınaeli. Ha betur enim in Genesis libro, quod Agar ancilla, cum filio suo propter Saram indignatione succen sain ab Abrahamo expulsa, per solitudinem ober rabat, ac consumpta aqua, quam in utre portabat, puerum sub abiete projecit: ac, ne ipsum morien tem cerneret, e regione ipsius procul sedit *. Ibid. B. Miserum est, cum nundina effluxe rint, etc. Nemo, inquit, mercatorum conventu soluto, negotiatur: eodem modo nec post hanc vitam pietati studere licet. Dens enim, ut Job ait, adversus eum, qui morte exstinctus est, conclu. 78 Psal. xxxII, 6. * Joan. 1x. 4. 80 Prov. vi, 15, 16. *Job xiv, 10 seqq. 88 Lue xx, 39, 40, 4. Mich. IV, iv, 4; Isa. 11, 5. 99 Matth. xt, 28. ant Isaias dixerint, Venite, ascendamus in montem Domini (hoc est, ad Ecclesiam, in qua ex perca torum cœno per baptismum emergimus, atque in altum efferimur), si etiam Christus ipse nos in vitet”, ut peccati pondere fessos levet ac recreet, curisque liberet, atque hinc alio traducat: Supra nivem splendentes, ut ait Jeremias ", atque ad pietatem densius compactos, quam lac in caseum coaguletur, ac supra sapphirinum lapidem illustres, ne moram ullam interponamus: verum, et simul curramus, el certatim curramus, de victoria con tendentes, atque omni studio in hoc incumbentes, ut baptismum ante alios arripiamus. Ne ad eum, qui te baptizare parat, dixeris: Adsint mihi co gnati, ac tum baptizabor. Verum hic metus ani mum angat, ne baptismum de die in diem extrahens, sine baptismo mortem obeas, ac genere tibi pro pinquos, luctus, non gaudii socios accipias. At, inquies, munus parabo, splendidamque vestem, quam post baptismum induam, atque etiam men sam, qua initiatorem meum excipiam. Ne hæc quidem necessaria sunt, nec, si ita præparatus non fueris, propterea baptismi gratiæ quidquam decedet. Baptismi enim gratia splendoribus iis qui oculis cernuntur, est sublimior, nec iis quid quam opus habet: quin potius teipsum Deo nɔu 81 lbid. 11. ** Matth. xx1, 31. *¹ Thren. iv, 7. Psal. XLII, 2. BY Matth. XI, Gen. XXI, 88 Prov.,

NICETAS IN ORAT. XL S. GREG. morum ratione alius alium superet (quemadmodum illic aurum ferro præstat), tamen vis baptismi eadem est, non secus atque sigillorum nota omnisque Christianus sacerdos, baptizandi mu nere fungens, eum qui baptizatur, rite initiat, dum tamen perspicue hæreticus non sit, atque ab Ecclesia aversus verum eadem fide infor natus. meris loco offer. Quid splendidam vestem quæris? ministris existiman:lum est. Quamvis enim vita et Christum habes; hunc per baptismum indue. Quicunque enim in Christo baptizati estis, inquit Aposicius, Christum induistis ", hoc est, Christi formam. Quid ea quæ ad laute et opipare acci piendum baptismi ministrum pertinent, quæris? Ille enim non cibis delectatur, sed præstantissima vitæ ratione, qua ego delector, atque ante me Christus, res maximas largitus, hoc est, ipsum baptismum, ac per eum filiorum adoptionem. Neque enim apud Deum quidquam magnum est, non aurum, non argentum, non pellucidæ gemmæ, non aliud quiddam, quod non pauper quoque offerre queat. Quanquam enim in his pecu niarum materiis pauperes a divitibus proculcan tur ac proteruntur, bie tamen, hoc est, in ba ptismo ac vitæ degendæ ratione, copiosior atque opulentior ille est, qui majori animi alacritate præditus est. Col. 393 A. Nihil progressum tuum inhibeat, etc. Quemadmodum ferrum ignitum, quandiu calet, in aquam injicitur, ut temperetur; non enim, cum refrixit, temperari atque exacui potest: eodem modo tu quoque quandiu tuus erga baptismum animi fervor non intepuit neque refrixit, fac bap tismi aqua tempereris. Nam hic quoque mollitiem illam animi, qua perturbationibus vitiisque laxamur. obdurat. Et quemadmodum Æthiops ille eunuchus, cujus in Actuum libro mentionem Lucas facit **, postea quam evangelici regni doctrinam a Philippo hausit, protinus fidem corde accepit, nec Spiritus si gnaculum distulit, verum simul atque objecta ipsorum oculis aqua est, mira animi lætitia perfusus, dixit Ecce aqua, id videlicet quod expetebam, quid me prohibet baptizari? eodem modo tu quoque facito. Ne dicas Episcopus me baptizet, atque is Hiero solymitanus, et nobilitate clarus, et matrimonii ex pers ut nec propter baptizantis vilitatem talium obscuritatem nobilitas mea dedecoretur, nec si ab indigno homine baptizer, sordibus inquinetur. Noli eorum qui baptizant, vitas scrutari atque in quirere. Etenim, homo, ut a Samuele I Regum dictum est, videt in faciem, Deus autem in cor 9. hoc est, homo ea quæ oculis offeruntur, cernit, Deus autem mentis abdita intuetur. Noli nimium anxie ac curiose baptizantis pretium et dignitatem perscrutari et explorare, num scilicet episcopus aut metropolitanus sit; nec ambige atque addubita cuinam potius te per baptismum spiritualiter regenerandum præbeas. Quemadmodum enim duo aunuli, alter auro, alter ferro confectus, camdemque principis imagimem insculptam ha bentes, ac deinde ceram imprimentes, tametsi materia differant (aurum enim splendore ferrum antecellit) tamen utraque impressio eamdem prin cipis formam refert: consimili modo de baptismi * Galat. 111, 27. . Reg. x, seqq. et unam 93 Act. VIII, 27 seqq. Ibid. D. Ne alienum dignitate tua putes simul, etc. Herus es; ne cum eo qui hactenus, hoc est, usque ad baptismum, tibi servus exstitit, initiari grave ducas. Nam post baptismum non est servus in Christo Jesu. Hoc enim præstat baptismus, ut deinceps omnes æquo honore sint. Etenim ex quo die per baptismum refingeris, hoc est, ab affectuum turbulentia ad animi tranquillitatem, a vitæ sordibus ad puritatem, veteres omnes notæ recesserunt, a quibus, et dives, et nobilis, dominus, atque hujus generis nomina designantur. Atque omnibus iis qui baptizati sunt, una forma baptismi, nempe Christus quasi character quidam, in positus est, hoc est, Christi fides per quam, quinam simus, liquido patet. Adhæc, cum exploratum. habeas, eos qui a Joanne baptizabantur, id in more positum habuisse, ut peccata sua confiterentur, fac tu quoque peccata tua expromas: ut quandoquidem pudor atque ignominia futuri supplicii pars est, eam hic erubescendo fugias, ac peccatum publice traducendo, et velut de co triumphando planum facias te illud odisse atque detestari. Quin illud quoque tibi providendum est, ne exorcismi pro lixitate offendaris. Longiorem enim exorcismum nequaquam moleste atque ægre ferre, argumentum est animi vero ac sincero affectu baptismum am plectentis. Est autem exorcismus, conscripta ver borum series, in qua is qui baptizat, diabolum, Dei nomine adjuratum, ab eo, qui baptizatur, exce 'ere ac procul fugere jubet. Ethiopum regina, hoc est, Austri, quæ, ut tertio Regum habetur, ab orbis finibus sapientiæ Salomonis fama permota. Hiero solymam perrexit 9. Atqui sapientiæ illius, quæ in Salomone exstitit, miraculo, baptismi miraculum majus et excellentius censendum est, quippe quo bomines ex veteribus novi efficiantur. Quamobrem nullius impedimenti atque obstaculi metu deterrea ris, quominus ad baptismum pervenias. Atque hic etiam res ita comparata est, ut ubi promptus atque alacer fuerit animus, quod obstare possit, nihil esse queat. Nec vero ad id sumptus ulli faciendi, nec ullum negotium suscipiendum est. Isaias enim, ad baptismum nos exhortans, ait: Sitientes, hoc est, qui baptismi desiderio flagratis, ad refo cillationis aquam pergite, hoc est, ad baptismum, peccati flammam ardoremque restinguentem, et qui non habetis argentum, ut pretium detis, emite hu *** 1 Reg. XVI, 7. ** Galat. 111, 27 98 Math. 111, 6.

jusmodi aquam, prompto atque alacri animo ad mortalium est gratia, non secus atque aer quem eam accedendo”. Solo enim voluntatis pretio ba ptismus emitur. Porro cum voluntatem cupidita temque dico, non nudam ac simplicem intelligo nec enim ea sufficit: verum eam quæ actionem comi tem habet, atque ex eo quod ad rem expetitam et concupitam nos conferemus, maxime apparet et elu cescit. Incessum quippe et profectionem pretii loco ducit. Profecti enim, inquit, emite et bibite vinum sine pretio *, hoc est, voluptate afficiamini nulla pecunia persoluta. Vinum enim eblectationem designat. Ac proinde dictum est: Et vinum exhilarat cor hominis ". Vel fortasse vinum mysticiun intel Egit, hoc est, Christi sanguinem, cujus post bapti smum gratis participem fieri licet. Sitit atque appetit Dominus a nobis amari: datque jucundius ac libentius, quam alii accipiant, dummodo nequa quam parva et exilia, verum eo digna postulemus. Petiit a Samaritana potum, hoc est, fidem, alque hujus doni desiderium: ipse antem eam baptismo est impartitus '. Qui ſons quidem d'eitur, quia perenni ter fluit; aquæ autem, quia vitiorum sordes abluit et purgat, atque etiam affectuum flammas, exstinguit; salientis denique, hoc est, motu agitate atque efficacis, et ad vitam æternam efferentis. Jam vero Isaias doctores eos beatos prædicat ³, 'qui doctrinam ɛuper omnem aquam spargunt, hoc est super omnem animam baptismi aqua perfusam, quam besterno die, hoc est, ante baptismum divinæ pluviæ penuria laborantem, vastam et incul tam brutæ animi perturbationes calcabant ac pre mebant. Nam qui rem aliquam pedibus terit, cam quoque comprimit. Dementia autem ac vecordia per bovem atque asinum significatur. Quanquam etiam his verbis, naturalium, ac præter naturam exsistentium affectuum discrimen notari existimo, quoniam bos purum est animal, asinus autem impurum et immundum. Joel insuper ait: Fons ex domy Domini egredietur ac Correntem juncorum prolnet *. Est autein quantum ad historicum sensum, locus haud procul ab Hierosolymis dissitus, aqua carens, et juncos proferens. Allegorico autem sensu, per fontem evangelicæ prædicationis doctrina significatur; per torrentem autem juncorum, fidelium Ecclesia, que cum prius arida et siccitate perusta esset, quoniam nulla hujusmodi doctrinæ fluenta hauserat, nec frugiferas ullas actiones produxerat, postea irrigata est, fructusque tulit. Quoniam autem juncus, qui feni est species, brutis animantibus in pabulum objici solet, idcirco animam stulte temere que viventem Theologus junciferam nominavit Hanc porro baptismatis fonte, extemplo Domini manante, irrigatam, pro junco triticum ferre ait, hoc est, actiones hominis naturæ convenientes. Quocirca omui studio tibi ad vigilandum est, ne sis expers baptismi: qui quidem communis omnium spiramus, ac cœlum orbisque aspectus. Col. 399 A. Sint sane hæc, dixerit aliquis quan tum, etc. Sint sane vera, inquies, quæ de nobis, qui a 'ulta ætate sumus, ac baptismum requirere possumus, abs te dicta sunt: verum de infantibus, qui nihil sentiunt, quid ais? An hos quoque ba ptizabimus. Ita sane, si quod periculum urgeat. Atque hujus rei documentum hinc peti potest, quod ne Judæus quidem circumcisionem aversatur aut differt, minaci bac oratione permotus: Omnis anima, quæ octavo die circumcisa non fuerit, exter minabitur. Circumcisio autem illa Circumcisionis non manufactæ figuram gerebat, quæ in baptisino per carnis exspoliationem abjectionemque peragi tur*. Ac propterea hæc nullo modo differen·la est, cum Dominus dixerit: Nisi quis natus fuerit ez aqua et Spiritu, non intrabit in regnum Dei³. Hue accedit, quod postes quoque et si sensu carentes, sanguine ungebantur: * et tamen exterminator con signatas domos præteribal: in iis autem, quæ signum nullum præferebant, primigenam prolem interficiebat. Proinde quoque satius est, ut infantes, tametsi sensu careant, baptizentur, quam ut signi expertes e vita decedant. Quoniam enim molo, qui baptizatus non est, dicere queat Dei sum cum rei hujus signa et notas secum non ferat? At vero de aliis puerulis, quos nullus adversus casus, nec periculum ulluin Baptismi suscipiendi necessi tate constringit, in ea sum sententia, ut circa tertium ætatis annum, aut omuino intra hoc tempus, hoc ali quanto ultra hoc spatium, baptizentur: ut nonnulla sacrosanctæ initiationis verba audire ac respondere queant. verbi gratia: Abrenuntio Satanæ ac Christo adjungor. Res enim ita, ut dicturus sum, se habet, quod pueri tum demum vitæ suæ ratio nem reddere incipiunt, cum fidei mysterium intel lexerint, et cum in ipsis plena et adulta ratio fuerit, hoc est, delectus boni et mali. Tum autem ad ple num illa perducta est, eum conscientiæ judicium et sensuum organa secundum naturam agere inci piunt. Hoc porro circa duodecimum annum COG tingit. Cæterum quamvis pueruli venia nequaquam opus habeant, utpote nondum in peccatum prolapsi at ipsi tamen signaculo et præsidio indigent, atque ipsis baptismus offerendus et adhibendus est, ut propugnaculum quoddam et præmunitio, propter improvisos ac repentinos casus: quibus persæpe ne occurrere quidem ac mederi quisquam possit. Ibid. C. At dices, Christus tricesimo anno, etc. Illud quoque objicis, quod Christus tricesimo anno baptizatus est: idque cum Deus esset. Pluribus ac diversis modis argumentum hoc diluo. Primum a persona, quia ille Deus erat, tu autem homo; ac proinde ille purgatione non indigebat: verum prop ter te baptizatus est, quemadmodum et incarnatus Psal cu 15. * Joan. W, 4 seqq. ** Joan. ‚1, 5. Exod. xi, 7. 98 ibid. Coloss. 11, 1 seqq. +7 Isa. LV, * Isa. xxxn, 20. Joel m, 18. Gen.

NICETAS IN ORAT. XL S. GREG. didit: at nos in sacris domibus et jejuni, et post reditum Christi ad vitam illud celebramus. Ita res Christi, ut quidem forma atque exemplum, a nostris rebus non omnino abruptæ ac distractæ sunt: nec rursus ita conjunctæ, quin dissimilitudinem ali quam admittant. Eadem quoque est baptismi ratio, quem Dominus propter nos ita suscepit, ut tamen temporis spatio atque intervallo differat. Quamob est, quod tu hoc argumentum quasi telum quoddam adversus salutem tuam intor queas rem non Col. 402 D. Quare si quid me audiendum puta tis, etc. Valere jubete. Gr. xalpɛiv táoate. Prover bialis hæc locutio. Veteres enim eos quos odio prosequebantur, obvios habentes valere tantum jussos præteribant. Porro hoc verbum ipsis fletum ac perniciem significabat. Proinde tu quoque, in quit Theologus, hujusmodi rationes, quas prætexis, valere jubens, ad baptismum accurre, ac duplex certamen tu vero magnopere ea opus habes. Deinde a perso- ante unicum passionis diem Christus Pascha tra narum circumstantiis. Etenim ex baptismi mora et dilatione nihil periculi erat, quod ei suspicionem afferre posset. Ut enim quod voluit, natus est: ita mortis quoque cum ipsi videretur, arbitrium et potestatem habebat, cruciatusque et supplicia, in quod tempus libuit, reserva it. At tibi periclitatur anima, si e vivis excesseris, corruptioni soli geni tus, hoc est, nativitati affectibus obuoxiæ, et a corruptione ortum habenti, ac non per baptismum incorruptionem indueris, hoc est, tranquillitatem at que immunitatem a perturbationibus, animique paritatem. Dissolvetur quoque objectio tua a tem pore. Christo enim tu baptizari necesse erat, cum baptizatus est, ob eas causas, quas recensebo. At tu, quam speciosam dilationis causam prætendas, nullam habes Christus enim duplici de causa nequaquam prius inclaruit, atque in hominum ?ucem prodiit, cum tricesimum annum attigisset aldera, ne ostentationis speciem præberet (nam ostentationis vitium ineptorum est hominum, hoc est, ambitiosorum, atque honestatis et humilitatis expertium, aut eorum qui immodice sibi placent, quales fere sunt, qui juvenilem ætatem agunt). Altera, quia hæc ætas, nempe triginta annorum, absolutæ virtutis indicium et argumentum habet, aptaque est ad docendum. His de causis tricesimo demum anno in publicum prodiit. Posteaquam autem imminere cœpit illud tempus, quo supplicio erat afficiendus, omnia quæ ad passionem specta bant, in unum coiernut et confluxerunt: ac velut corpus quoddam continuum, factum est. Ut enim ad hominum oculos notitiamque pervenit, baptiza tus est; ex baptismo deinde ad eum ingens morta lium multitudo confluxit, atque, ut inquit Mat theus, commota et velut tremore concussa est universa civitas, concurrente videlicet populo ac sese commovente: tum propter multitudinis con cursum miracula sunt elita, ut is permota pro miscua plebs ad Evangelii fidem se conferret.Postea in invidiam atque odium adductus, insidiisque, appetitus et proditus, ac tandem cruci affixus est, atque ea supplicia pertulit, quibus nebis salus. parta est. Atque hæ causæ fuerunt, cur Christus eo demum tempore baptizaretur, quantum quidem ipse cognitione assequor. Tibi vero quid necesse est, ut hæc in exemplum trahens, male tibi consu las? quandoquidem et pleraque alia in Christo reperies, quæ cum nostris rebus, quantum ad tempora, non consentiant. Ille enim station ut baptizatus est, priusquam a diabolo tentaretur, quadragenarium jejunium adversus tentationes obtendit at nos ante Pascha jejunamus, jejunium que ipsum ad virium nostrarum modum attempe ramus. Hoc perro jejunium nobis faciendum esse. significat, ut per ipsum cum Christo moriamur. Consimili etiam ratione discipulis post cœnam ** Matth. xx1, 10. ' Joan 1. 11. suscipe alterum, ut teipsum ante baptismum purges; alterum, ut baptismum tuearis atque conserves. Quandoquidem juxta Demosthenis sententiam, plerumque majoris negotii ac difficul tatis esse videtur 'bona conservare, quam adipisci. At dices Permagni negotii est hunc baptismi thesaurum tueri. Sedulo vero invigita', frater, It, quod amas, retineas, boc est, ut perceptam baptismi gratiam custodias. Præsto sunt tibi auxi liares copiæ, si volueris, nimirum oratio noctur nas excubias agens, inedia familiaris ac domestica, psalmodia animum oblectans atque permulcens. llas socias tibi ascisce: hæ ad rerum charissima rum custodiam simul pernoctent. Præclara quoque fuerit largitio, et quæ eam præcedit, misericordia quæ animi affectio est, ac nuda et simplex con dolescentia. Etenim studium de pauperibus bené merendi utrumque hoc tibi præstabit, ut et de Deo, qui te per baptismum beneficio affeeit, præ clare merearis et tutus tibi sit baptismus. Habes multa. Scripturæ testimonia, quæ te eleemosynæ submoneant, atque ad eam te excitent. Pauper accessit, Lazaro similis, quatenus scilicet ad fores tuas provolutus est, atque in eadem egestate iisdemque afflictionibus calamitatibusque versaturk In mentem tibi veniat, quod ipse quoque magna virtutis inopia ante haptismum laborasti: post baptismum autem ad amplissimas opes evectus es, nimirum ad purgationem, adoptionem cœlo rum regnum, divinitatem ipsam: item quod cor pore ac sanguine Christi nutritus es, ac per Christianum hujusmodi. sacrificium perfectionem adeptus es. Peregrinis quispiam se obtulit, tecto carens, advena? Per: hospitem et peregrinum,. Christum suscipe, qui velut externus ac peregri nus in mundum venit. Ait enim evangelista: In propria venit, et sui eum non receperunt '.. Propria. antem ipsius, præsens hic mundus est, utpote ab

consecutus est: verum retentionis illius, qua bono rapto fruitur, non item. Etenim injuriam infert etiam post baptismum, quatenus aliena bona adhuc retinet. Baptismus enim præcedentia peccata de let, non ea quæ postea patrantur. Proinde qui aliena rapuit, ac deinde baptizatur, ideoque sibi noxam remissam esse existimat, se ipsum decipit, et baptismo fucum facit. Atqui purum esse opor tet, non tantum videri atque existimari. Quanquam enim talis videatur, quia ex parte purgatus sit, minime tamen est, propter id, quod in eo deside ratur. Neque enim infixa et impressa est baptismi purgatio, hoc est, nequaquam inustionis instar alte grassata est: sed leviter tantum illata et co lorata. Quæ res duntaxat tegit atque occultat quod autem occultatur, manet. Quod vero contectio penetralia ipsa non purget, David testimonio suo confirmat, tres ordines inducens. Primo enim ac præcipuo loco beatos ens proclamat, quorum iniquitates remissæ sunt "; secundo eos, qui ex parte purgati sunt, quorum tecta quoque peccata esse dicit 18, ntpote qui nondum in penitissimis animi´ latebris atque recessibus expiati sint. In tertio demum ordine illos constituit ", qui, tame'si vitiose aliquid fecerint, ita tamen fecerunt, ut voluntas eorum animique sententia crimine careat, quia, vel imprudentes, vel inviti, vel bona inten tione et proposito, in fraudem inciderunt. Ut eo creatus. Per domo carentem, cum qui per latrocinii quidem remissionem baptismi beneficio baptismum in te commigravit atque habitavit, velut templum Dei effectum (Templum enim Dei, inquit, estis 8). Per advenam rursus, eum qui ab hujus vitæ peregrinatione et incolatu ad supernain habitationem te pertraxit. Cum enim, inquit, exol tatus fuero, omnes traham ad meipsum³. Et quem admodum Zachæus, posteaquam Christum in do mum suam excepit, dimidiam quidem facultatum suarum partem pauperibus erogavit, reliquam autem retinuit, non ut ipse iis frueretur, sed ut ea quadrupli fœnore restitueret, quæ injustis rationi bus et fraude ac per calumniam collegerat; sic tu quoque magnanimus esto, hoc est, pecuniarum contemptor, ac supra res terrenas assurge, ut nagnus secundum spiritualem ætatem, quæ în virtutis incremento sita est, appareas, atque Chri stiana theoremata plene et exacte intelligas. Saucii et ægri te misereat: quandoquidem te quoque Christus spiritualibus vulneribus per baptismum liberavit. Si videris nudum, contege, quemadmodum Isaias hortatur ", ut indumentum tuum, hoc est, Christum, quem per baptismum induis, honore afficias. Si is qui tibi debito obstrictus est, ad pedes tuos se provolvat, Isaias quidem debiti con donationem suadens ait: Omnem injustam syngra pham concerpe "; ego autem adjungam, ut justam quoque conscindas: quoniam et Christus chiro graphum tuum fregit atque laceravit teque ære alieno liberavit 18. Quare cum tibi magna summa autem nonnullis placet, remittuntur quidem pec condonata sit, cavendum tibi est, ne in minori debito gravem et acerbum exactorem conservis tuis te præbeas. Alioqui futurum est, ut ea quæ tibi remissa sunt, rursus a te repetantur, ac pœnas etiam eo nomine persolvas, quia commiserationis exemplum ob oculos positum habens, nimiru:n Dei erga te misericordiam, illud imitari noluisti. Col. 403 C. Sic te compara, ut lavacrum non modo corpus, etc. Da operam, ut non corpus 80 lum aqua conspergatur, verum etiam anima; nec peccata duntaxat abluantur ac detergantur, ve rum et mores, hoc est, hujusmodi animi affectio, qua peccata committuntur; nec cœnum tantum e!uatur atque exhauriatur, verum et fons ipse ac scaturigo, a qua cœnum profluit. Illud etiam addisce, ut non modo honeste et cum laude ea quæ habes, possideas, verum ea præclare profundas ac dispergas. Quod si eo adduci non potes, ut facultates justis rationibus partas in pauperes effundas, id saltem, quod levius est, a te impetre tur, ut res scelerate quæsitas excutias. Nam alie norum bonorum raptor duplici peccato devinctus tenetur altero, quia rapuit; altero, quia id quod rapuit, retinet. Quocirca, si apud ipsum post baptismum manet, quod prius per rapinam ac latrocinium adeptus est, peccatum interciditur ac cata per baptismum: teguntur autem per pœni tentiam, ut ea jam Dominus non imputet, atque in rationem vocet. Col. 406 B. Quid igitur dico? et quo mea spe clat, etc. Altéra est mulier contracta et inclinata, altera Chananæa. Illius apud Matthæum, hujus apud Lucam mentio fit. Theologus autem ambas ad eum, qui nondum baptizatus est, hoc loco accommodat. Chananæam quidem propter peccala eam nominat (gentilis enim erat hæc Chananæa el a lege aliena); contractam autem, propter scele rum gravitatem Satanæque vincula. Quod autem ait, Ileri, tempus baptismum præcedens significat; bodie vero illud, quod baptismum sequitur. Si igitur, inquit, per baptismum a Christo erectus fueris, ne rursus ad terrenas cupiditates procum bas, velut quibusdam catenis inflexus. Nam si post baptismum quoque in terram procubueris, difficile tibi jam erit huic contractioni mederi: utpote cum nulla supersit jam secunda regeneratio. Rur sus tabescebas, quia salus te defecerat, quemad modum illa sanguinis profluvio laborans, deficiente sanguine. Atque impuritate et sordibus scatebas, hoc est, sanguinem et exitiosum peccatum fortis in modum emittebas, post baptismum vero saluti feræ aquæ purgatione refloruisti, atque impuritatis I Cor. vi, 16.' Joan. x11, 32. "Luc. xix, 8. "Isa. Lviit, 7. ibid. 6, "Coloss. ii, 14. 1* ibid. 16 ibid. 1 Psal.

NICETAS IN ORAT. XL S. GREG. fluentum exaruit, posteaquam animo baptismum vitiorum sepulcro cum triduano Christo a morte tetigisti, qui quidem Christi vestimentum est, utpote incorruptionis indumentum: fimbriæ autein ipsius, aqua et alia symbola. Vide igitur ne in rubrum et cruentum peccatum rursus incidas: ne rursus apprehendere Christi fimbriam nequeas (quippe cum, ut jam dictum est, nulla sit secunda regeneratio) ut salutem tibi tuto, velut in bapti smo donatam, furtim tollas. Nec enim Christus libenti animo fert sibi a te salutein crebro per baptismum surripi, sed semel duntaxat. Hoc au tem eo fit, ne si gratiæ rursus per baptismum obtinendæ spes nobis affulgeret, in contemptum et incuriam laberemur, acceptamque gratiam facile perderemus. Quod ipsum quoque eximii atque in signis Dei erga nos amoris argumentum est. ad vitam excitatus (nam per trinam demersionem et emersionem triduana mors Christi et resurrectio repræsentatur): ac peccati vinculis solutus es. Da ergo operam, ne rursus iis adnumereris, qui, ut Davidis verbis utar ", in sepulcris habitant, nec peccatorum tuorum fasciis constringaris. Nam, ut est apud Salomonem: Peccatorum suorum vinculis quisque constringitur *º. Etenim si animo moriaris, incertum est, utrum ad vitam rursus sis rediturus, usque ad communem resurrectionem: quæ qui dem, ut est apud Ecclesiasticum “, creaturam omnem ad judicium adducet, vitæ actæ rationes reddituram. Col. 40. A. Si lepra, hoc est, deformi pravitate, etc. Apud Lucam in Evangelio scriptum est, quod de cem viri leprosi Domino occurrerunt: ipse autem faustum purgationis nuntium illis afferens, dixit Ite, ostendite vos sacerdoti ". Sacerdos enim homi nem lepra purgatum, periculo purgationis facto, reliquæ postea plebi accensebat. Ut autem abierunt, purgati sunt: verum novem ex iis, patria Judæi, beneficii accepti immemores, non redierunt: unus vero, qui Samaritanus erat, ad salutis auctorem reversus est, gratiasque egit, ac Deum laudibus ce lebravit. Lepræ igitur, ut præter naturam exsistenti, Theologus peccatum comparat, utpote quod præter naturam quoque sit, atque animam deformitate, quemadmodum illa corpus, afficiat. Si igitur, in quit, virulentum et exitiosum peccatum tibi per baptismum abrasum est, ac formam, Dei similitu dine expressam, ad quam creatus es, recepisti, purgationis tuæ mihi specimen ede, teipsum vide licet a peccati contagione purum servans. Hujus modi namque purgatio legali et Mosaicæ purgationi antecellit. Illa enim corporum erat: hæc animarum. Ac vide ne spiritualis lepra rursus ex te nascatur, Alioqui vitiosa animæ habitudo ægre medulam ad missura est. Asperior enim, majorisque difficulta tis et laboris ea medicina est, quæ in magna lacry marum gemituumque profusione consistit. Ibid. B. Heri in lecto jacebas, etc. Hic paralytici historiam ad institutam materiam accommodatam interpretatur. Ac per lectum quidem supinam socordiam et pestiferam quietem intelligit; per artuum autem dissolutionem, delicias, animique in voluptatibus enervationem et languorem; per aquæ vero turbationem, eam quæ iu baptismo sit, motionem, ac Spiritus advenientis, eique sanctita tem afferentis, vim et efficaciam. Heri igitur, inquit, hominem nancisci non poteras; hodie na ctus es hominem eumdem et Deum (divinitas cnim humanitati Christi hypostasis facta est); atque a peccatis lapsu, tanquam a grabato, sublatus es, lapsumque hujusmodi velut extulisti, nimirum de С eo per confessionem triumphans: beneficiumque per baptismum acceptum omnibus prædicasti. Cave igitur rursus prolabare. Verum, ut es, profici scere, id est, sanus et incolumis, præcepti bujus memor, paralytico in hæc verba dati: Ecce sanus factus es ", etc. Quin ad hunc quoque modum hæc explicari queant. Qui corporis voluptatibus fractus est, is nec ad virtutem efficax est, nec ad scien tiam et cognitionem facile moveri potest: ac proinde nec hominem habet, hoc est, bumanam et prudentem rationem, a qua ad virtutem scien tiæ capaceni quasi in piscinam injiciatur: quoad usque Verbum veniens compendiosam ei depellendi morbi rationem tradiderit, menti nimirum impe rans, ut a voluptatum illecebris, quibus detinetur, exsurgat, virtutumque humeris corpus tollat, atque in domum suam, hoc est, in cœlum profici scatur. Præstat enim, ut quod inferius, ab eo quod excellentius est, actionis humeris ad virtutem gestetur, quam ut excellentior pars per fœdam mollitiem a deteriori parte ad voluptates trahatur, Ibid. C. Magnam hanc vocem, Lazare, veni ¹ª, etc. Quemadmodum prius in Lazaro, ita nunc quoque in te Dominus alta voce inclamavit, ut ad te quoque mortuum, hoc est, vitali ad virtutem fa cultate orbatum, pertingeret. Tu autem, multos jam dies mortuus, per baptismum prodiisti, ex 17 Joan. v, 14. 18 Joan. x1, 43. 15 Psal. LXVI, 7. 10 Prov. v, 22. Ibid. B. Nuper avaritia et tenacitas manum, etc. Præclara animæ, a largitione et benignitate abhor rentis, et manus avaritiæ ac tenacitatis morbo labo rantis, curatio est, facultates in pauperes effundere, opesque et rerum copias in co positas esse arbi trari, ut inopia propter Christum afflicteris, atque ita prolixam benignitatem habere, tamque liberaliter opes exhaurire, ut ne fundum quidem ipsum inta ctum relinquas. Fortasse enim ipse quoque exhau stus rursus alimoniam tibi proferet, ac præsertim si howinem quemdam justitiæ laude præstantem alen dum susceperis, quemadmodum Sarephtana Ho liam, ut libro Regum tertio proditum habetur. Ibid. Si surdus ac mutus eras, etc. Si hactenus surdus ſuisti, Dei præcepta non addiscens, et mutus, ea non docens, fac tibi legis divinæ doctrina inso * Eccle. x1, 14. 2ª Luc. xvii, 14.

constanter in te diabolus, habitat. net, quemadmodum Christi sermo surdo illi ac à pro eo malum attraxisti, atque idcirco firme et muto. Quin potius præceptorum divinorum doctri nam memoriæ contactu retine, ne oblitteretur: sum moque studio cave, ne aures tuas ad Domini con silia claudas, non secus atque aspis mortiferum virus occultat, ac surditate seipsam afficit, ne in cantatoris vocem audiat, et furere desinat. De qua et David ait: Sicut aspidis surdæ, et obturantis uures suus, quæ non exaudiet vocem incantan tium **. Ibid. Si cæcus, et luminis expers, etc. Si cæcus eras, oculos tuos baptismi luce collustra, ne mor tis somno consopiaris. Is porro in mortem obdor miscit, cujus salutiferæ animi vires et facultates obtorpescunt et exstinguuntur: Lucem illam, tri nai personis, substantia et natura et divinitate simplicem, intuere. Quonam autem modo eam cernere queas, admouet David, ad Deum, his utens verbis: In lumine tuo videbimus lumen”. hoc est in Spiritu Filiuın. Cot. 440 C. Rursus enimvero, ac sæpius tibi lumi num memoriam, refricabo, etc. Quanquam, Inquit, sub orationis initium de diversis luminum generi bus tractavimus iamien rursus Scripturæ locos, qui luminum mentionem faciant, proferemus: Lux orta est justo, et rectis corde lætitia ", inquit Da vid. Sociam autem comitemque luminis lætitiam dixit, ut illius asseclam atque a Davide coornatam. Hujus autem filius Salomon ait: Lux justis omni tempore "; tum etiam rursus David ad Deum cla mat: Illuminans tu mirabiliter a montibus æternis *; nos enim intermedia angelorum opera collustramur, qui quidem montes dicuntur, quod sublimes et cœlestes sint, atque ad vitium flecti vel nullo mode, vel non sine magna difficultate queant æterni autem, quia immortali conditione sunt. At nune quidem David supplici oratione ait: Emitte lucem tuam et veritatem tuam 19; nunc autem, ul voti compos factus, his verbis gratias agit: Signa tum est super nos lumen vultus tui, Domine "; học est signa et notos habeo splenderis divino bene ficio accepti. Quæ tandem signa et argumenta? prophetiæ decus et oblectationem. Dedisti enim, inquit, lætitiam in corde meo". Unum duntaxat illud lumen fuge, de quo per Isaiam Deus verba faciens, ait: Ambulate in lumine ignis vestri, et in famma quam succendistis³, hoc est, in flamma ignis, quem subjecta vitiorum materia, vobis excitastis. Deducanini ad hujusmodi ignem, ut eo conflagre tis. Quibus verbis Dei iram significat. Ignis enim, inquit, succensus est in furore meo, et ardebit usque ad inferni novissima". Quemadmodum enim, qui febri corripitur, febris flammam ardoremque sibi ipsi excitavit, vitiosis nimirum humoribus in vi scera sua congestis: eodem nos quoque modo per scelerum materiam supplicii thesaurum nobis ipsis congerimus, ignenique accendimus. Ac quoniam sævi et acerbi ignis mentionem fecimus, distinetio adhibenda est. Nam ignis quoque purgans est, nimirum amor ac fides erga Deum, quæ ignis no minatur, uon modo quod acris sit et ardens, sed etiam quod animos nestros a peccato ignorantia purget, piumque ab impio et infideli dividat. Ac de hoc ignis genere Christus in hunc modum loqui tur: Ignem veni mittere in terram, et quid volo, nisi ul urdeal”? Accelerantis autem; atque perurgentis est hæc oratio. Cupit enim nos quamprimum benefi cio affici; ac proinde per Isaiam quoque ita loquitur Habes carbones ignis: sede super eos, ki tibi ausilio futuri sunt. Porro carbones auxiliares ac subsidia rii, angeli dici queant, quos ignem urentem David ap pellat. Jam Deus quoque ignis vocatur, juxta illud Ibid. Si Christum totum admiseris, etc. Si totums Christum, inquit, eum, inquam, morborum om nium depulsorem, animæ tuæ hospitio acceperis, omnibus medicamentorum generibus eain cumula bis. Nam, cum medicum tecum circumferas, non erit, cur te morbi cujusquam metus exterreat. At operæ pretium fuerit causas animadvertese, propter quas bonis divino munere nobis concessis excidere solemas. Id enim vel ea de causa nobis accidit, quia acceptæ gratiæ magnitudines ignoramus: vel quia sollicitudinem nullam adhibemus, sed desidia et ignavia torpemus: vel quia obcaecati sumus. Quamobrem fac baptizeris, nec in peccatum rursus proruas: verum baptismi purgatiouem sedulo cura, et in ea excolenda elabora, atque accessiones et incrementa in animo tuo per virtutem effice. Ita demum autem præclarissime ipsi opem tuleris, si evangelicam parabolam animo ac memoria tenue ris 25 nimirum impurum spiritum a te per bap!i smum fugatum esse, atque ambulare per loca ina quusa, hoc est, animas sacro baptistení latice ca rentes quærere, quas cum nullas reperiat, rursus ad te, a quo digressus fuerat, redit. Ac si quidem Christum in te per virtutem habitantem invenerit, in fugam se conjicit: sin autem animam tuam vacuam repererit, atque ita affectam, ut prius oeeu pantem excipere parata sit, sive eum, sive Chri stumi, certius ac firmius in te domiciliam sibi con stituit. Etenim aute baptismum spes resipiscentiæ ac securitatis erat nempe per baptismum: at post baptismum perspicua et aperta est improbitas, quoniam boni particeps factus, illud prodidjeti, ac ¹³ Psal. Lv11,5, 6. * Psal. xxxv, 10. J.XXV, 5. Psal. XLII, 3. “Isa. xɩví, 14. sec. EXX. 25 Luc. XII, $1 Ibid. ** Psal. iv, * Psal. Cill, Ad vitium flecti. Quod videtur Nicetas de angelorum statu dubitare, hoc jam ab Ecclesia 16 Psal. xcvi, 14. 27 Prov. IV, 18. Isa. L, 11. 33 Deut. xxx, 22. Psal. Luc. XII, 49. definitum est, eos nimirum, qui a Deo per super biam non defecerunt, in gratia confirmatos fuisse.

NICETAS IN ORAT. XL S. GREG. quo in Deuteronomio habetur: Dominus Deus tamen se esse fingit. Aut fortasse propheticum hoc tuus ignis consumens est ". Est autem et alter ignis vindex ac scelerum ultor. Atque bic, partim in hac vita sceleratos excruciat, ut quondam ille So domiticus. Dominus enim, inquit, pluit super So domam et Gomorram sulphur et ignem a Domino 18; quo etiam peccatores omnes perfundit, juxta illud Davidis: Pluet super peccatores laqueos, ignem el sulphur et spiritum procellarum". Ac sulphur qui dem ignem alit; procellas autem exsuscitat. Hic autem ignis tentationes et calamitates eas signifi care queat, in quas, qui graviter peccant, incidunt. Quanquam etiam per ignem hunc ignis ille intel ligi possit, qui in altero ævo impios cruciat, ninii rum is qui diabolo paratus est et angelis ejus, quemadmodum Dominus in Evangelio docet vel etiam ille, de quo David ait: Ignis ante eum præ cedet, et in circuitu hoc est, undecunque inimicos ejus inflammabit: queui etiam ignis fluvium ante eum profluentem Scriptura nominat **, cujus mentio nem quoque Isaias faciens, ait: Vermis eorum non morietur, et ignis eorum exstinguetur. Eo autem for midabilior atque horribilior est hic ignis, quod cum verme conjunctus sit, ac duplicem pœnam habeat.Per vermem porro atque ignem materialis crassitiei col liquefactionem et excruciationem intellige. Omnes vero hi ignes exterminatricis sunt facultatis, hoc est, ultricis, non tamen ad interitum essentiæque privationem adducentis. Duplex est enim extermina tio, quemadmodum et perditio. Nisi quis forte hunc vindicem ignem mitiorem et moderationem intelligere velit, quam scelerum nostrorum atrocitas mereatur; utpote quia Dous vindex justam pœnam misericor dia et lenitate temperare soleat. Col. 415 B. Quemadmodum porro duplex ignis genus est, etc. Quemadmodum duplicem ignem esao ostendimus, alterum purgantem, alterum scelerum vindicem: ita duplex quoque lumen est, alterum bonum mentisque nostræ illuminaudæ vim habens, alterum fallax et fucatum, veroque lumini, hoc est, Christo, contrarium, vel ut caliginosum, vel ut infestum nobis of hostile, quandoquidem Satanas quoque vocatur, hoc est, adversarius. Qui etiam, cum caligo sit, lumen tamen videri vult: transfigu ratur enim ip angelum lucis, ut sub ea specie mer tales in fraudem impellat *. Ac permulti quidem eum caliginem esse nou animadverterunt ac depre henderunt verum meridiem esse existimarunt, hoc est, clarissimam lucem, quandoquidem circa meridiem lux maxime viget. Atque in hunc sen sum illud de impiis ac perditis hominibus ab Isaia dictum intelligo: In meridiunis tenebris fugient *5, id est, in dæmone summum bonum fugient, aut variis et turbulentis erroribus distrahentur, qui quidem dæmon, quamvis caligo sit, meridiem 37 Deut. IV, 21. 18 Gen. xix, 31. dictum apostolico illi simile est. Quod si etiam opertum est Evangelium nostrum, in iis qui pereunt, est opertum **. Undecunque enim veritatis lumen meridie clarius irradiat, tum a mundo, tum a Scri pturis, tum a nobis quoque ipsis, verum, qui oculos aperire nolunt, a nulla earum rerum, quæ in nas tura sunt, Deum perspicere atque intueri possunt. Ea enim sunt animi pravitate, ut meridies illi pro caligine sit. At etiam Satanas, et nox est, et lux tamen iis esse videtur, qui voluptate ac deliciis corrupti sunt. Ait quippe David: Et nox illuminatio mea in deliciis meis ", hoc est, tenebras illas, qui bus in deliciis meis, vitaque voluptatibus diffluente, circumfusus eram, tenebras esse nesciebam, ve rum lucem esse arbitrabar. Atque hi sane, qui luxu perditi sunt, hoc modo se habent; nos autem Oseas admonet, ut scientiæ lumen nobis ipsis exci temus. Quonam autem modo id fiat, idem pro pheta his verbis subficit: Seminate vobis ipsis ad justitiam, vindemiate fructum vitæ ". Ita demun inquit propheta, nobis scientiæ lumen compara bimus, si justitiæ et virtutis opera seramus, hoc est, operemur, atque actiones vitæ æternæ paren tes decerpamus et colligamus: quandoquidem actio comparande speculationis vim habet. Lu mine itaque scientiæ illustremur, ut lumen ve rum a falso et ementito lumine discernere quea mus, ac non in malum tanquam in bonum per errorem incidamus. Nec vero nobisipsis tantum scientiæ lumen excitemus, sed etiam, quod majus est, velut luminaria efficiamur, quemadmodum ait Apostolus ", et quod maximum est, divini tatem arripiamus: quæ quidem primum ac pu rissimum lumen est, ac perceptibile, non qui dem natura, sed gratia et divina illuminatione. Ita Jeremias hortatur, Arripe eam: ad splendorem pro ficiscere, atque e ragione lucis illius, antequam con tenebrescat, et priusquam pedes nostri ad montes te nebrosos impinguant ". Que loco per pedes vitæ rationem et institutum accipere possumus: per montes autem, dæmones propter arrogantiam et superbiam, vel etiam eorum laqueos, qui mon tes quidem dicuntur, quod per eos prudentes, et sauæ mentis homines [requaquam incedant, et quia prærupti ac pestiferi sum: tenebrosi autem, ut obscuri atque oculum fallentes. Quos ut fugiamus, inquit, Apostolus ", quandiu dies est, id est, vitæ et laboris tempus, ut in die honeste ambulenius, nihil turpe, nihil ab honesto et decoro alienum fa cientes, nec comessationibus, et ebrietati, atque ex iis ortum habentibus cubilibus et impudicitiis addi centes, quæ quidem furtiva noctis opera sunt, ae propter verecundiam reique obscenitatem occulte furtimque peraguntur, quemadmodum contra diei Psal. X, 40 Matth. v, 41. * Psal. xcvi, 3. Dan. VII. Isa. LVI. 10. * II Cor. iv, 3. 67 Psal. CXXXVIII, 11. 48 Osee x, 12. * Phil pp. 1, 15. 50 Jerem. xi, 16. 31 Rom. xi, 12 14. *Isa. LXVI, 24. ** 11 Cor. XI,

opera, propter honestatem palam aperteque confi- huic studio incumbit, ut nos insidiis circumventos ciuntur. Ut opprimat. Quocirca caveamus, ne quid hujusmodi faciamus; verum, sicut ad Corinthios Paulus seri bit, loquamur mystice et caute ea quæ impuris ho minibus tecta sunt et abscondita ". Igneas linguas verentes, in quarum forma Spiritus sanctus in apo stolos influxit ". Ita autem eas verebimur, sì, ut iis quæ linguarum splendorem et puritatem desi gnant, dignum est, verba faciamus. Jam vero cu rata lingua olfactui quoque medeamur, ne effemi nemur (muliebris enim et effeminati est animi aro matibus uti: atque crebræ odorum suavitates appetitum corrumpere atque emo‘lire consueverun!} ne id nobis accidat, quod Isaias Judæis minaci ora tione denuntiavit: Erit enim, inquit, pro jucando odore pulvis “. Ille vero unguentorum profusionem Judæis criminose objiciens, pro ea pulverem illum ipsis comminatus est, quem ii postea excitarunt, a quibus Jerusalem eversa est. Theologus autem per suavem odorem virtutum fragrantiam intelli git per pulverem autem, inquinamentum illud, quod anima per sensilia unguenta, quæ ipsius robur infringunt ac dejiciunt, contrahere solet. Verum odoremur Christum, ad breve tempus gloria sua exinanitum, juxta id quod in Canticis ad Christum dicitur: Unguentum effusum nomen tuum. enim unguentum effusum suavius fragrat, atque ea, quibus admovetur, suavi odore perfundit: eode:n quoque modo Dominus, posteaquam nostræ salutis causa exinanitus est, cognitione sui, velut suavis simo quodam odore, universum orbem terrarum implevit. Atque hunc a nobis spiritualiter accipi necesse est, hoc est, ut beneficia ab eo in nos col lata sentiamus et agnoscamus, atque ab eo adeo efformemur, et in alteram qualitatem migremus, ut ipsi quoque suavis odor simus ", ac de nobis idem, quo de sacrificio Noe, dicatur, Odoratus est Dominus odorem suavitatis ", hoo est, libenter et jucunde accepit. Tactus purgetur, ut ne res molles et teneras, quæque animı vigorem molliant, contrectemus: verum intellectuali ac spirituali ta etu Christum tangamus, boc est ipsius mysterium ut Deo dignum est, perscrutemur. Gustus pargetur, ut non succis et liquoribus, ac jucundis et pingui bus epulis titillemur et oblectemur, atque ad plu res cibos accipiendos incitemur. Qui quidem succi et liquores, quatenus titillant, illecebrarum ac pru rituum libidinis fratres sunt, qui, postquam pecca tum ab iis enatum atque patratum sentire et intelligere cœpimus, acerbi atque amari sunt. Et enim obsonia ad ingluviem nos extimulant; inglu vies autem ad libidinem. Præsens porro volujātas insuaveını tandem et acerbum finem nobis allatura est: ac titillatio illa, qua corpus nostrum voluptate afficitur, veneficum et mortiferum vermem sempi. terne in inferno excruciantem procreabit. Enimvero Col. 414, A.Omnibus membris purificemus, etc. Nunc de quinque sensuum purgatione tractat, argumento a Scriptura petito. Ac primum de visu, omnium sen suum principe, disserens, ait: Illuminentur oculi, at, quod ait Salomon, recta cernamus", ac non, quod vetat Dominus, curiose, et concupiscentiæ ac libidinis causa intuentes, stupri simulacrum in no bis constituamus. Alioqui, etiam si libidini per cor poreum congressum non succumbamus (hoc enim adoratio significat) tamen in animo sordes excipie e:nus, impressis videlicet in nobis peccati formnis et simulacris. Quisquis enim cúpidos oculos in ali quem injecerit, jan adulterium commisit in corde suo”. Si magna quædam animi perturbatio in no bis, quasi trabes, fuerit, aut parva, ut festuca, hane depellamus, ut aliorum quoque vitiosos animi affe etus perspicere possimus. Ejice enim, inquit, pri mum trabem ab oculo tuo, et tum respicies,ut ejicias festucam ab oculo fratris tui ". Illuminentur aures, ut cum Davide dicamus, Audiam, quid loquatur in me Dominus 55. Et rursus: Auditam fac mihi mane misericordiam tuam *. Hoc est, misericordiam tuam, quæ ab iis qui in spiritualis lucis oriente sunt, conspicitur, accelera. Et alio loco: Auditui meo dabis gaudium et exsultationem ", hoc est, aures meas lætitia et jucunditate cumulabis, mysteria tua mihi insonans. Illuminetur lingua, ne eadem nobis infamiæ nota inuratur,quæ illis, de quibus ait Da vid et lingua eorum gladius acutus ** '; hoc est, sermones ipsorum, qui per dentes proferuntur, noxii ac perniciosi sunt: et quemadmodum gła dius ad cotem amotus et exacutus, hominem facile de medio tollit, tam etiam lingua eorum, calum miis et obtrectationibus exacuta, facile homini bus necem affert. Talis erat Doeg ille Syrus, qui sacerdotem Abimelech apud Saulem detulit, quod Davidem fugientem suscepisset, ac propositionis panes ipsi dedisset, atque necis omnium sacerdotuni auctor fuit. De quo et in Psalmis ita dictum est Velut novucula acuta fecisti dolum *, hoc est callidum et fraudulentum consilium animo concepisti, quo facili negotio sacerdotum civitatem excidisti, ve lutque abrasisti. Novacula enim comam facile de metit. Hoc autem Davidis dictum in diabolum quoque torqueri queat. Ut enim novacula apprime exacuta ita comam abscindit, ut qui raditur, nihil sentiat: sic etiam diabolus, qua est calliditaté at que versutia, dolos ita machinatur atque animæ gratiam, hoc est, virtutem et scientiam detønder, ut ea sibi hæc ornamenta detrahi non sentiat. De quo et in hoc, et in nono psalmo idem Propheta ait: Cujus maledictione os plenum est et amaritu dine et dolo, sub lingua ejus labor et dolor ". Do los cuin consuit, ac mala struit et molitur, alque 28. * Matth. 51 Reg. xxi, XXII. * Cant. 1, 2. 82 Prov. IV, 25. 83 Matth. v, al. L, 10. , JI, i seqq. 58 Psal. LVI, 4. ** Isa. 1:1, 24. 5. 85 Psal. LXXXIV, 9. ** Psal. cxxxx11, 8. 60 Psal. 14 11 Cor. 1, 15. 61 Psal. x, 7. 691 Cor 11, 7. 67 Gen. vill, Act

NICETAS IN ORAT. XI. S. GREG. Dâvidi pareamus, dicenti: Gustate et videte, quo- admodum ait Apostolus 73, in omni loco puras eas niam suavis est Dominus **, gustate panem vitæ, cibum, inquam, illum, qui non (ut sensibilis panis alimonia) perit, sed manet, ut ait Dominus " Gustat autem Domini suavitatem, hoc est, experi mentum ipsius capit, qui sine ulla dubitatione in ipsum sperat, eumque, ut decet, invocat. Nec esui et vorationi lenocinemur (postea enim cibi omnes pari loco honoris sunt) nec cupiditate atque appe titu flagrantem ingratam illam gulam, utpote be neficii immemorem, refrigeremus, et obsequiose colamus, idque ad breve tempus, quod ea quæ ipsi porriguntur, celerrime transmittat, nec, etiamsi perpetuo infundantur, retinere queat. Quin potius operam demus, ut spiritualis gustus nobis probe componatur, ut cum Davide dicamus: Quam dul cia faucibus meis eloquia tua, super mel ori meo”. Ac Salomon quoque ipse in Proverbiis ait: Fili, mel comede, ut dulcescunt fauces tuæ ", mel vide licet figurata locutione divinam doctrinam nomi mans. Col. 414 C. Præclarum insuper fuerit, etc. Pur gandum quoque, inquit, caput est, in quo et sensus omnes siti sunt, et actionem babent, cerebro ni mirum vim et facultatem ipsis suppeditante, ut Christo capiti nostro hærere queainus, ac cum eo, velut ipsius corpus, conjungi: contra quam impo stor ille, qui ab apostolo Paulo proscinditur, ut temere intumescens, nec caput, id est, Christum tenens, ex quo totum corpus construitur et coagmentatur, hoc est, compingitur et pace fruitur. Nam si caput, hoc est, principem animi nostri par tem, purgaverimus, quemadmodum ipsius natura fert, nempe per virtutem ac scientiam: minime timendum erit, ne id nobis accidat, quod David in gemiscens ait: Iniquitates meæ supergressæ sunt capul meum mentem rationci:que preinentes atque onerantes. Verum iniquitatem, supra caput nostrum sese efferentem, ac principatum tenentem, humi sternemus, rationemque ab ea compressam atque afflictam in libertatem vindicabimus. attollat, sine ira et disceptationibus, atque, ut cum Davide loquar, disciplinam apprehendat, Christi scilicet, sive evangelicorum præcep:orum, ac per vim eam, quæ in agendo versatur, quasi per ma num quamdam, sermonem, hoc est, contemplatio nem in fidem accipia!. Etenim ex honestæ et lau dabilis vitæ studio contemplatio nobis comparatur, juxta illud Scriptura: Factus est sermo Domini in manu Aggæi“. Et juxta illud Malachiæ: Sermo Domini ad Israelem in manu angeli suit. Jam vero pedum perfectio in eo consistit, ut nobis cum iis nihil sit commune, de quibus ait Salomon: Pedes eorum ad malum currunt, et veloces sunt ad effun dendum sanguinem"; verum cum illis societatem incamus, qui ab Isaia his verbis collaudantur Quam formosi sunt pedes evangelizantium pa cem et bona "s: quales, cum aliorum apostolorum, tum Pauli pedes erant. Qui etiam ipse de se ait Ad propositum persequor; atque alios his verbis bortatur: Calceati pedes in præparatione Evangelii pacis ". Ilujusmodi pedes, si quid etiam post ba ptismum susceptum per humanæ vitæ iter sordis contraxerint, abluit Dominus, ac ne minimam qui dem infimamque partem despicit, sed eam quoque purgat. Parati autem pedes dicuntur ad Evange lium, hoc est, ad cursum evangelicum, expediti, cum videlicet et ipsius præcepta exsequuntur, et ea aliis tradunt. Cl. 415 A. Quod si qua ventris quoque itlius, etc. sensibili ventre ad spiritualem, hoc est ad memo riam transitum facit: quæ capax quidem est cogi tationum (bæ enim rationis sunt alimenta) dige strix autem ac distributrix, utpote post adhibitum judicium, ac velut concoctionem, ad animæ alimo niam eas diffundens atque distribuens. Ab Apo stolo autem hujus verbi Oɛonotsiv, hoc est, Deum efficere, usum traduxit, qui de iis qui vitam in deliciis agunt, verba faciens, ait: Quorum Deus venter est. Nam qui ventri plus æquo inser viunt, deliciasque ei subministrant, eum quodammodo Deum faciunt. Porro spiritualis ventris, hoc est, memoriæ luxus, est auscultatio studiumque externæ et profanæ sapientiæ, jucun Ibid. Præclarum etiam humeris sanctificari ac purgari, etc. Per humeros vim eam et facultatem, quæ in actione posita est, indicat: ab iis enim manus vires suas accipiunt. Per crucem autem, dæ quidem illius et amœnæ, sed non perinde fru statum eum animi, quo, velut mortuus et exstin ctus, ad vitiosos et turbulentos affectus nullo motu impellitur. Nam per virtutis cultum ac stu dium eo tandem pervenimus, ut animi nostri ab omnibus perturbationibus tranquilli sint et pa cati. Humeris itaque sanctitatem affert, qui cru cem eam, qua vitiosi animorum affectus exstin guuntur, humeris tollit, Christumque sequitur. Manus autem purgat, qui a rapina et latrocinio ac diverberatione integras eas servat: ut quem 08 Psal. xxxııı, 9. 6 Joan. VI, 1 Tim. 11, 8. Psal, vIII, 12. ” Philipp. 111, 14. Rom. XI, Jerem. iv, 19. Psal. L, 12. To Psal. CXVIII, "Agg. 1, 1. Ephes. vi, 15. ctuose, ac leporis et elegantiæ illius condimentum qui etiam diffluens atque evanescens cibus est. Hoc quoque ab Apostolo sumptum est. De cibis enim et ventre disputans, hæc verba subjunxit Deus autem, et hune, et hos destruet 81, hoc est, comprimet atque abolebit. At vero memoriæ venter per corruptarum et improbarum cogitationum, quasi noxiorum quorumdam humorum ejectionem le nuior efficitur, atque ita demum Domini verbum excipit, quemadmodum ait David: Et legem tuam 103. 71 Prov. xxiv 13. 73 P-al. xxxvii, 5. Malach. 1, 1. 17 Prov. 1, 16. 18 Nahum. 1, 45; Philipp., 19. 83 ibid.. ** Psal. xxxix, Y.

in medio ventris mei³: quo loco per ventrem cor ditates suas spiritui adversatur, in procinctu intelligit. Atque etiam ita purgatus venter eorum stantes. Ignobiliores porro et inhonestiores partes, vicem dolet, qui in peccatum labuntur, atque in sunt lumbi et renes, utpote quorum opera vene Dei offensionem incurrunt. Quemadmodum et Je- reus congressùs peragitur. remias propter Judæos animo discruciatur, his verbis utens: Ventrem meum, ventrem meum doleo”. Quin etiam Davidem pro corde ac visceribus Dei opem implorantem reperio **, eorumque rationem et curam habentem. Cor autem vim intelligentem ap pellat; viscera vero ipsius sensa et cogitationes. Ibid. C. Omnia mèmbra, quæ sunt super ter ram, etc. Lex Mosaica summam hepatis partem, el renes, una cum adipe, in quibusdam sacrificiis Deo consecrare jubebat, illud significans, iram, quæ per fibram designatur (huic enim vas bilem concipiens adjunctum est), et libidinem, quæ per renes et adipem significatur, potissimum Deo consecrari debere. Rursus Moses brachium ac pectusculum in nonnullis sacrificiis sacerdotibus assignavit: illud obscure indicans, faciendum nobis esse, ut et corda nostra per confessionem Col. 415 A. Quid lumbi? quid renes? Judæi. cum paschalis agni participes fiebant, corporis lumbos succinctos habebant; a nobis autem requi ritur ut pars ea animæ, in qua libido exsistit, spirituali modo per continentiam restringatur. Per lumbos enim ac renes concupiscentia signi- sacerdotibus offeranius (per pectusculum euim ficatur: quod in iis partibus æstuet. Sunt autem Tumbi in antica parte renes vero in postica. Pulchra porro et egregia renum mutatio est con cupiscentiae in bonum conversio, ac spiritualium rerum amor et cupiditas: ita ut cum Davide dicere queamus: Inflammatum est cor meum, et renes mei commutati sunt. Et rursus: Aute te omne desiderium meum 87, omni ex parte con strictum, nec ad aliud quidquam diffusum, verum ad te unum intensum. Atque item cum Jeremia Diem hominis non concupivi ת, hoc est, humanam et corpoream felicitatem. Nos enim spiritualium rerum cupiditate teneri convenit, quo etiam modo, et Danielem angelus nuncupavit, his verbis: Da niel, vir desideriorum, intellige scrmones, quos ad te habiturus sum ". Quemadmodum autem homo pacis dicitur, qui tranquillo et pacato est animo ta vir desideriorum, qui desiderio inflammatur. Dani enim futurarum rerum cognoscendarum cupiditate flagrabat: ac proinde ea, quæ usque ad sæculi finem eventura erant, intellexit. Etenim si tota nostra cupiditas ad Deum translata fuerit, a nobis utique spiritualis ac pestifer et sinuosus ille draco vincetur et opprimetur, de quo Deus Job alloquens, ait Ecce fortitudo illius in lumbis, et potentia illius in umbilico ventris ". Quibus verbis ostenditur, diabolum in bis, quas diximus, homi num partibus plurimum virium habere, hoc est, in concupiscibili parte, quam graviori tyrannide premit, utpote plus opis ipsi ad hominem bello lacessendum afferentem, propter voluptatis acri moniam et vehementiam. Nec tibi mirum videatur, si quemadmodum inquit Apostolus ", iis quæ ignobiliora et contemptibiliora in corpore esse viden tur, abundantiorem honorem tribuimus, ea nimi rum tot tantisque verbis prosequentes, atque ad versus carnis materiam et crassitiem quæ per cupi 8 Psal. XXXIX, 9. 8 Jerem. IV, 19. 85 Psal. L, 12. cor significatur, utpote ipsius munimentum ac præsidium), et etiam actiones, quæ per brachium désignantur, atque per sacerdotes ad Deum affe runtur. Atque bæc quidem lex vetus præscribebat; nos autem, juxta cohortationem apostolicam”, omnia membra, quæ sunt super terram, id est, munere suo in terra funguntur, vel etiam veteris hominis, hoc est peccati, membra mortificemus; ac nos totos Deo in sacrificium offeramus, jugula tis nimirum verbi divini gladio turpibus ac temera riis et belluinis affectibus, atque hostiæ perfect efficiamur. Nam quod ex parte est baudquaquam perfectum est. At qui seipsum totum Deo addixit, eique salutem suam consecravit, hic procul dubio seipsum totum accepit Col. 418 A. Præter hæc omnia, etc. Ante omwia, inquit, Trinitatis fidem et confessionem, ut magis neces-ariam, tibi committam atque commendabo. Cum hac, et te baptizabo per triplicem dimersiv nem, et te totidem vicibus ex aquis extractum iu altum efferam. Postea a confessione ad divinita tem transit, in quam fidei confessio fit, quæ qui dem in tribus personis conjunctim et singulariter reperitur (una enim in Patre, Filio, et Spiritu san cto est divinitas); et tres personas divisim com plectitur; in divinitate enim sunt Pater et Filius el Spiritus sanctus, nec disparibus substantüs, aut, si mavis, naturis, inæqualis est. Nam, ut sanctis Pa tribus placet, essentia et natura, cum de sancia Trinitate agitur, idem sunt. Nec Pater Filium, nec rursus Filius Spiritum superat:` nec Spiritus ad Filium permutatione quadam transit, utpote qui genitus non sit, nec Filius ad Patrem, ut qui inge nitus non sit, quemadmodum Pater. Verum unde cunque æqualis atque eadem est diviuitus, baud secus atque una eademque cœli magnitudo, omn¡ videlicet ex parte æqualis apparens. Ut enim hæc ** Psal. Lxx11, 27. 87 Psal. xxxvii, 10. 88 Jerem. Coloss. 11, 5. Dan. x, 11. **Job XL, 11. 1 Cor. xII, 23. Scriptum totum accepit. Sic enim lego at in Reginæ codice, quia hæc lectio magis quadrare videtur cum textu: in meo tamen exemplari nou Eaбev, sed Eugev, legitur, id est, mactavit atque immolavit.

NICETAS IN ORAT. XL S. GREG. nionem dividatur. Aiebant enim divinitatem, ut æquivocam vocem partim increatam esse, ut Pater; partim creatam. Rursus divinitatem; creatam ita dividebant, ut præstantiorem creaturam Filium, inferiorem autem creaturam Spiritum sanctum asse rerent. Ex quo, et Deus contumelia afficiebatur, utpote in creaturarum ordinem redactus atque depressus et creatura ipsa, ut quæ eodem ordine cum Deo censeretur. Nam si servo contumelia est pari ordinis gradu cum hero collocari, quanto tandem,ea gravior censenda est, per quam creatura Deo creatori æquatur? Enimvero Gregorium illum, miraculorum editione clarum et eelebrem, audivi, cum diceret, in Trinitate nec creatum quidquam tria infinita et imperceptibilia sunt: ita et horum ▲ verum etiam rursus ipsa creatio juxta eorum opi conjunctio naturæque identitas. Deus unaquæque persona, si separatim consideretur, mente scilicet res natura inseparabiles separante. (Neque enim cuiquam horum trium ulla divinitatis nota deest) ut Pater, ita Filius: ut Filius, ita Spiritus. Adje ctio autem hujus particulæ, ut, æqualitatem infert, servata cuique personæ hypostatica proprietate; Patri videlicet, quod ingenitus sit; Filio, quod genitus; ac denique, Spiritui sancto, quod pro cedat. Ac Deus rursus tria hæc, si simul cogiten tur, propter notionis ac naturæ identitatem. Deus enim unumquodque horum, quia canidem sub stantiam babet: rursus autem tria hæc unus Deus, quia unus est divinitatis principatus. Vix unum ex bis tribus animo concepi, quantum per esse, nec servan nec adventitium, utpote prius humanam infirmitatem conceditur, cum statim trino et triplici lumine circumfulgeo, propter na turæ identitatem. Vix tria, id est, tres proprieta tes, aut personas, distinguere incipio, cum statim ad unum, id est, divinitatis ac principatus unita tem, sublimis feror. Si unumquodpiam horum trium per imaginem concepero, major pars ejus, quod animo observatum est, mihi elabitur, ut pote captu meo majus. Magnitudinem rei visæ mentis oculis percipere ac comprehendere ne queo, ut personam, quæ restat, majorem acci piam. Major enim pars effugit ac dilapsa est. Quod autem comprehendi non potest, id nec dimensio nem admittit. Quod si rursus tria hæc simul con templer, unum splendorem video propter naturæ conjunctionem et æqualitatem, quippe qui unius cujusque personæ locum distinguere ac separare nequeam, nec mensura assequi quodnam horum plus splendoris habeat. Nam quod comprehendi non potest, id nec mensura ulla definitur. Ibid. C. Tune generationem metuis, etc. Tu, inquit, in Deo generationis verbum expavescis, ne affectum quemdam inducere videaris: quasi is, qui gignit, fluxionem patiatur. Atqui te oportebat, si quidem de humano patre sermo haberetur, tum affectionis quoque cogitationem assumere: cum autem Deum Patrem audis, ad causam omnis (per passionis expertem cogitatione provehi. Non enim non essem nequaquam exsistens, deinde autem adveniens. Neque igitur, aut Filius unquam Patri defuit, sut Filio Spiritus verum immutabilis semper atque alterationis expers est Trinitas. Et quidem Apo stolus ait: Si hominibus placerem, Christi servus Ego autem dixerim: Si Filium ut creaturam adorarem, aut in ipsum velut in creatu ram baptizarer, nunquam Deus futurus essem. Crea tura enim divinitatis tribuendæ vim non habet. Jam vero Regum tertio Salomon miseris modis exagitatur, quod Chamos, Mobabitarum idolo, et Astarte excelsum altare construxerit»³. Atque etiam Amos maledictis eos conscindit, qui astri figuram arte exprimebant eamque adorahant Astarte porro et Chamos, Veneris statuæ erant, quas Sidonii olim et Moabitæ colebant, ac divino honore afficiebant. Sideris vero forma, erat ipsum sidus, nempe Lucifer, quem Venerem appellant. Quanquam igitur tria adorabant, atque horuın uni cuique nomen Dei imponebant: tamen quoniam sidus duobus aliis excellentius arbitrabantur, ac majorem Deum, velut cœlestem esse censebant, quamnam, inquit, causam defensionemqne ad eos afferam, cum me vicissim eo nomine criminabun tur, quod majorem quoque atque inferiorem Deum affirmem, divinumque honorem creaturis tribuam? Quid, inquam, dicturus sum, vel Filium ac Spiri tum sanctum ut minores deos non adorans, vel quia mortalia animantia per affectum atque per- conservos meos adorans? Conservi enim profecto pessionem gignunt, idcirco de Deo idem existi mandum est; verum hing potius ad veritatem duci debemus, ut sic ratiocinemur: Quoniam animantia corruptioni obnoxia ita gignunt, Deum, qui corruptione vacat, contrario modo gignere. At ego metuo, ne Dei mei jacturam faciam, si juxta hæreticorum nugas et deliramenta creatu ram ipsum pronuntiavero. Etenim si creatus est, Deus non erit, ac deinceps mihi peribit. Nam mira hæc hæreticorum absurditas est, quod non modo hoc Deo ab iis tribuatur, quod creatus sit (divini tatem scilicet male et scelerate ponderantibus); 92 Galat. 1, 10. "III Reg. x1, 5, 53. "Amos v, erunt, si creaturæ sunt, quandoquidem bæretici Filium et Spiritum sanctum inferiores deos et creaturis præstantiores asserebant. Nam et in rebus creatis aliud quiddam alio excellentius reperitur. Col. 419 B. Cupio Patrem majorem dicere, ex quo id æquales habent, etc. Cupio quidem l'atrem Filio et Spiritu sancto majorein dicere, quantum ad paternam causam. Ex Patre enim habent Fi lius et Spiritus, tum quod æquales ipsi sunt, tum quod simpliciter sunt. Hoc enim nemo negaverit, quin videlicet ex eo sint, filius quidem genera

tieais modo, Spiritus autem processionis. Cæte- per navim ac domum tropice atque exempli et rum metus incussit, ne principem causam, hoc est, Patrem, minorum causam constituam. Nam qui major est, minorum ratione major prædica tur. Quod si ea, quæ ex ipso consubstantialiter et citra creationem ullam exsistunt, imminuero, Patri quoque ipsi contumeliam intulere. Neque enim Patri, ex quo et Filius et Spiritus sanctus sunt, depressio eorum quæ ex eo sunt, in gloriam cedit: Qui enim non honorificat Filium, non hono rificat Patrem, inquit Christus *. Præterea tuam inexplebilem pervicaciam, o hæretice, suspectain habeo, ne forte cum Patrem majorem audieris, idqque arripueris secundum naturam quodque ma jorem esse intelligas atque ita unam et eamdem Patris et Filii naturam discindas, aliamque Patris esse dieas, aliam Filii; nimirum ex eo quod Pa trem majorein audis, ominibus quoque rebus majorem Filio esse contendens, non solum quan tuin ad causam, secundum quam niajor esse dici tur, sed etiam quantum ad potentiæ prærogati vam, dignitatisque præcellentiam, ac ponderis et gravitatis præstantiam. Atqui qualitas in Deum minime cadit, ac proinde quantum ad dignita tis amplitudinem, Pater Filio major non est. Porro· Christum (qui ait: Ego et Puter unum su mus”, quantum ad potentiam scilicet) Deo po tentia inferiorem affirmare, valde ridiculum et puerile est. Quod si thronus Dei, quemadmo dum credimus, dignitatis nomen est, profecto sedes ad dexteram Patris Domino assignata, di gnitatis æqualitatem significat. Quin etiam Do minus in Patris gloria venturum se pollicetur Relinquitur itaque, ut secundum causæ ratio rem hoc loco major dicatur. Quoniam enim Filius a Patre causam habet, hac ratione Pater major est, utpote causa. Nullo autem modo es sentia unius, essentia alterius major aut minor dicitur. Neque enim eorum, quæ essentia eadem sunt, quidquam majus aut minus est. Quare nulla alia ratione, quam principis causæ, Pater major est. Ne ipse quidem Filiuma Spiritui anteferre queo: Nam cum Dominus discipulos promulgandi Evangelii causa mitteret, imperavit illis, ut in momine Patris ac Filii et Spiritus sancti baptiza rent. Porro ad baptismum baudquaquam simul assumptus esset Spiritus, nisi ejusdem essentiæ et potentiæ atque honoris esset. Ac metuis ne quidam te ut ternionem deorum asserentem, exagitent, ac probris insectentur, si unumquodque horum triuin Deum confitearis? Unitatem in personarum trinitate retine (tria enim atque unum sunt, illud quantum ad personas, hoc quantum ad divinitatem): me (autem sime pro hujusmodi dogmate cum adversariis conflictari. Tu enim discipulus es, ego autem ma gister et sacrorum antistes. Enimvero Gregorius » Joan. V. 23. 96 Joan. x, 30. 97 Matth. xxv, * III Reg. xv, 9 seqq. 11 Tim. iv, 1. perspicuitatis causa divinitatis doctrinam intelligit. aitque: Non minus prospere navigabis, aut domum habitabis, quam ego, hoc est, rectam fidei doctri nam æque complecteris. Etenin orthodoxæ fidei professio majus et minus non admittit. Meum esto periculum; res autem a me evicta tua sit. Habeo tres lapides, hoc est, doctrinam de sancta Tri nitate, quibus diversæ fidei professores fundam atque conficiam, quemadmodum David alienige nam illum Goliath corporeo lapide oppressit, sicut libro primo Regum scriptum habetur ". Atque Elias quidem ut II Reg. commemoratur, cum in Sarephthanæ filium ter inhalasset, eum ad vitam revocavit: ego vero tres inhalationes habeo (hoc est, eas insulationes, quæ in baptismo funt, vel etiam trium Divinitatis personarum doctrinam a Deo inspiratam) quibus puerilem ac vecordem hæ reticorum disputationem in vitam restituam, qui vivifici Spiritus gratia velut anima orbati, quantum quidem ad fidei doctrinam attinet, mortui alque exstincti sunt. Rursus idem propheta, aqua in ligni sarmenta ter infusa, flammam excitavit, ut binc nobis perspicuum fiat, ubi aqua mystica est, illic Spiritum quoque esse, illum, inquam, qui vivificat, sopitumque calorem exsuscitat, atque impios qui dem adurit, pios autem homines et fide præditos illuminat. Eodem ipse quoque modo tres proluvio nes atque infusiones habeo, hoc est, tres bapti smi demersiones, in quibus sanctæ Trinitatis numen invocatur, quibus eum, qui Deo per bapti smum offertur, consecrabo, baptismi aqua Spiri tus ignem accendens, qui crassam hujusmodi sacrificii malitiam et peccati sarmenta, atque humidam et diffluentem socordiam animique lan guorem infractionemque consumit. Atque hæresis doctores prosternam et dejiciam, mystica vi ba ptismi utens. Illud autem observandum, quod de sancta Trinitate disputans, tribus exemplis usus est, quorum rursus unumquodque tria complecti tur, primum lapidum, alterum inhalationum, ter tium infusionum: ad exprimendam et velut ob oculos ponendam eam, qua: in tribus personis est, æqualitatem. Col. 422 A. Quid longiori oratione opus est? etc. Divus Paulus ad Timotheum scribens, dicebat Testificor coram Deo, et Domino Jesu Christo, el electis angelis, ut hæc custodias'. Quo loco testifi candi verbum idem significat, quod præcipere ac denuntiare. Ego autem dico: Testificor, hoc est. Spondeo, ac pro certo affirmo, quod cum hac sola fide baptizaberis, quæ est in æqualem substantiaque eamdem Trinitatem; cum alia enim fide nemo ba ptizatur, sed demergitur atque aquis obruitur. Quod si in cordis tui libro fidei doctrina alio modo impressa est, quam doceo, veni, atque in te recta 98 Matth. xxviii, 19. » 1 Reg. xvi, 49 seqq.

NICETAS IN ORAT. XL S. GREG. dogmata transcribam, quæ ipse quoque inscripta quam in vivifica baptismi gratis accepimus. Na:n habeo, ac didici et custodivi. Meum sit periculum, qui aliquid adjicit aut detrahit, is procul dubio sempiternæ vitæ jacturam facit. si male scribam; meum præmium, si recte. Sin autem ita te habes, ut mea ratio et doctrina poscit, ac præclaris pictatis et fidei notis atque doctrina insculptus es, ne ad tempora fidem tuam accom modes, et ad eos, penes quos imperium ac rerum summa est, te inflectas. Quin potius immutabilis fidei thesaurum fixum atque immobilem in anime habe una enim fides est, non alias alia, ut pro tempore commutetur. Pilatum imitare, quantum ad constantiam sententiæque firmitatem, atque idem, quod ille, his qui te de sententia deducere moliuntur, dicito: Quod scripsi, scripsi, hoc est, Quod amplexus sum, amplexus sum. Cæterum ille his verbis usus est, cum titulum nefario animo Decalogum animadvertas velim. Primum in sau scripsisset. Neque enim ut vera, sed ut criminosa, hæc verba inscripsit: Hic est rex Judæorum, tametsi, verum esset quod scribebat. Ae tu eadem verba proloquere, recte ac præclare signatus. Hoc enim est, quod Theologus ait, in meliorem partem imitari. Si ad hunc modum baptizari vis, ut ego didici ac doceo, en cum Davide dico: Non prohi bebo a baptismi initiatione et sacramento labia mea: verum manus quoque meas Spiritui accom modo ministrasque præbeo, atque anima mea exsilit, ac veluti saltu fertur, te baptismi dono perficere gestiens. Ita demum autem te perficiam, ae numeris omnibus absolvam, si te in Trinitatem baptizavėro. Etenim in Patrem solum baptizari, Judaicum est: in Filium quoque, nondum perfe ctum: at etiam in Spiritum sanctum, is demum absolutus est baptismus. Sin vero adhuc claudicas, velut malis litteris inustis, nec quidquam a præ senti oratione sanatus, alium quære, qui te bapti zet, vel mergat potius, atque in aquis suffocet. Nec enim mihi vacat per inæqualitatem persona rum diversitatemque naturarum, unam divinita tem ac naturam discindere, teque, ipso regenera tionis tempore, obtruncare, non secus ac fetus inter ipsos partus doloris morte oppressos, atque in ipso vitæ ortu intereuntes: ut sic nec bapti smum habcas, nec a baptismo prodeuntem cœle stis regni spem. Illud cuim perfectum habe, quod si quam trium personarum imminueris, atque a divinitate deturbaris et depresseris, totum quoque, quantum in te situm erit, dejeceris, ignominiaque affeceris, ac teipsum perfectione spoliaveris. Par enim est detrimentum, vel bapti smi expertem vita discedere, vel unum quoddam corum quæ traditione accepimus, a reliquis sub movere, atque inferius asserere. Quocirca nobis firmiter atque inviolabiliter tenenda est ea traditio, * Joan. xix, 22. *Rom. vii, 21. Quanta olim auctoritatis fuerit hic liber patel ex Athanasio qui in epistolam quam scribit ad avum monachum cum Sapientia Salomonis et Sa pientia Sidrachi, et Esther, et Judith, ac Tobia Col. 422 D. At nondum ulla in animo tuo, etc. Quod si nondum ulla forma in anima tua inscripta est, Moses tibi ero quantum ad id attinet, ut ea quæ a Spiritu dictata sint, promulgem. Atque novum Decalogum inseribam digito Dei, hoc est, Spiritu sancto, per quem hujusmodi rei cordibus inscribantur. Digitus porro in Evangelio Spiritus sanctus dicitur, non quod exigua quædam vis ac potentia sit, cum Deo perstans, quemadmodum corporis digitus: sed quia diversa Spiritus dona simul juncta, velut corpus quoddam Spiritus san eti sint, ac singulæ gratiæ digiti instar. Atque hic ctam atque individuam Trinitatem te baptizabo, cujus nomen, commune divinitas est. Cognosces porro, et ex ipso habitu ac rerum specie, et ex verbis, quod Satanæ renuntias et Christo conjun geris. Non enim oratione duntaxat, sed' etiam habitu ipso, hoc est, vestibus nudatus, corporeque ad occasuin inversus, ac manus erectas habeus, Satanam abjurabis, rursusque ad ortum tete convertens, manusque depressas habens, Deum confiteberis, teque ad ejus partes adjunges, eum que adorabis. Hæc autem in actione sita sunt. Secundo, crede, quod, quemadmodum in Pasto ris libro habetur, unus est Deus, qui omnia creavit atque perfecit, et ex nihilo in rerum naturam produxit, eaque etiam gubernat ac mode ratur; item quod, juxta Apostolum, hæc ipsa creatura resurrectionis tempore a corruptionis servitute liberabitur, ac spiritualis mundus præ stantior futurus est, nimirum jam expleta ea classe, quæ adhuc desideratur, vel etiain quatenus tunc angelf a conditione ad vitium ægre flexili að eum statum immutabuntur, ut nullo jam modo ad malum incitari queant: vel etiam, quia tunc pleniorem et absolutiorem scientiam consequen tur. Tertio illud tibi cavendum est, ne propriam ullam mali substantiam animo concipias. Neque enim vitium quasi animal quoddam subsistit. verum privatio boni, malum est. Nec vero ingeni tum est, ut impii garriunt, bonæ illi et sempiternæ naturæ vitium honore exæquantes (si quidem. utrumque horum principii expers atque ingenitum est): nec rursus genitum. Etenim cum omnia ex Deo sint, quo modo malum ex bono esse queat? Verum quemadmodum Deus corpus quidem crea vit, non autem morbum: sic etiam animam crea vit, non autem peccatum. Verum anima ab eo, quod secundum naturam erat, transversa acta, eun aggregat. Ruffinus etiam in suo Symbolo, quod exstat inter Hieronymi opera tomo IV, quani vis non canonicam, ecclesiasticam tamen auctori tatem huic libro tribuit,

I vitio infecta est. Quod autem erat illud bonum, dictum est, qui humanitatem Christi mentis exper quo primum erat ornata? nimirum quod Deo indi vulse affixa erat, nexuque charitatis ei conjuncta a qua posteaquam excidit, variis et multiplicibus morbis labefactata est. Quam autem ob causam omnino mali capax creata est? propter arbitrii libertatem, quæ naturæ ratione præditæ maxime conveniebat. Ergo, ut jam a nobis dictum est, malum non viva et animata essentia est, verum affectio animæ virtuti contraria, quæ propter re cessum ac prolapsionem a bono socordibus et torpidis hominibus innascitur. Quocirca non est quod extrinsecus malum circumspicias, aut pri mævam quandam improbitatis naturam imagi neris, verum unumquemque nostrum sibi vitii auctorem atque architectum esse intellige. Eorum enim, quæ funt, alia a natura nobis eveniunt, ut seaectus et infirmitas: alia temere accidunt, velut fortuiti et improvisi casus, ut si quis puteum fodiens thesaurum reperiat: alia denique in nostro arbitrio posita sunt, ut iram ac cupiditatem libidinemque comprimere, vel iisdem succumbere. Quarum igitur rerum arbitrium penes te est ha rum causas exterius ne conquiras? verum hoc pro certo habeas id, quod proprie malum est, a libera et voluntaria a bono aversione originem ducere. Quarto crede Filium Dei propter te Filium quoque hominis extremis diebus, ut ait Apostolus *, factum esse. Nam ii dies, qui medium tempus excipiunt, extremi dicuntur, quemadmodum primi, qui me dium antecedunt. Atque etiam alio modo extremos dies cos vocat, qui in temporis illius, quod legali cultui constitutum erat, fine exstiterunt: de quo idem quoque Apostolus ait: Posteaquam venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere. Ineffabili modo, quia sine viri se mine, et supra naturæ captum. Citra ullas sordes quia incorrupte et pure. Ubi enim est Deus, illic nihil sordidum et impurum est. Atque est totus Deus cuin, carne sua, et totus homo cum divini tate. Porro cum eumdem totum Deum et totum hominem esse ait, unam atque indivisibilem esse ipsius hypostasin ostendit. Ac totus quidem Deus perfectus est, non tamen in totum Deus (neque enim solum Deus est, sed etiam homo;: el totus homo perfectus, non tamen in totum homo: nec enim solum homo, sed etiam Deus est. Hæc enim vox, totum, naturam declarat; totus autem, hypo stasin indicat, non secus atque hæc dictio, aliud, naturam ostendit, alius, autem, hypostasin. Quin etiam totus totum hominem assumpsit, hoc est, corpus et animam mente atque intelligentia et ratione præditam; ac totus toti unitus est, ut toti homini salutein afferret. Alioqui pars ea hominis, quæ ab eo assumpta non fuisset, incurabilis ma neret. Hoc autem Theologo propter Apollinarium Rom. 1, 2 seqq. • Galat. iv, 4. 1; 1 Petr. 1♥, 5. 11 Zachar. x', 10. tem esse nugabatur. Quonam autem modo Deus perfectus et homo perfectus, et consubstantialis Patri ac nobis Christus dici constituique posset, si aliqua tantum divinæ naturæ pars alicui bumanæ parti unita esset, ac non tota divinitatis essentia cum tota natura humana conjuncta et unita? Et quoniam Christus secundum hæc tria homo factus est, hoc est, secundum mentem ani mam, et corpus: secundum eadem tu quoque deus efficeris, tametsi ille natura, tu autem gratia et adoptione. Neque enim ille ex parte hu manitatem assumpsit; nec tu ex parte deus eØi eeris idque ex assumptione liquido patet. Deo enim toto homini toti unito, ille, quidem pleue perfecteque homo factus est, hic autem perfecte divinitatem est consecutus. Quemadmodum igitur Dominus corpus induens homo factus est: sic nos homines a Christo dii efficimur, per ipsius carnem assumpti. Et quemadmodum naturam nostram › morte excitatam esse, et in cœlum ascendisse, at que ad Patris dexteram sedere dicimus, non quod s'ngulatim omnes ad vitam redierint, atque ad Patris dexteram sedeant, sed quia omnis nostra natura in Christi hypostasi revixerit, atque ad Patris dexteram scdeal (ait quippe Apostolus Conresuscitavit nos, et consedere fecit cum Christo"); eodem modo et in Christo divinitatem accepisse dicimur, natura scilicet nostra ex eo, quod a Chri sto assumpta est, divinitate consecuta. Tantum igitur Dominus bomo factus est, quantum pars as sumpta Deus. Quinto crede eum juxta Isaiæ vatici nium pro iniquitatibus populi ad mortem ductum fuisse, et revixisse, ac demum in cœlum rece ptum esse, ut omnes ad seipsum, quemadmodum se facturum recepit, trahat. Sexto exspecta, et firma fide tene eum venturum esse, et ut apostolo rum Petri et Pauli verbis utar 10 ‚judicaturum vi vos et mortuos, hoc est, tam eos qui adhuc vitæ luce fruentur, quam eos qui jam vita functi fuerint vel tam justos, quam peccatores: vel tam animas, quam corpora: venturum autem, non jam carnem (quia naturalibus carnis affectibus obnoxius amplius non erit, velut fami, siti, fatigationi, cæterisque ejus generis infirmitatibus), non incorporeum ta men (quia naturales corporis proprietates nequa quam abjecerit, velut triplicem dimensionem, for mam, et quantitatem, et cætera hujusmodi), ut et ab his, a quibus confixus est, videatur, velut non incorporeus, juxta Zachariam dicentem: Respicient ad me, in quem pupugerunt ". Et juxta id, quod ait Joannes in Apocalypsi: Ecce egredietur cum nubibus, et videbit eum omnis oculus, et qui ipsum pupugerunt. Erit itaque corpus illud augustins, ac divinius, ut et videri queat, et interim a crassi tie alienum manet, utpote non jam caro, sed inter Joan. XII, 7 Ephes. 11, 6. 1 Apoc. 1, 7. Isa. LI, 5. 10 II Tim. 18,

curioзe investigare conatur, his verbis utens: Super Deinde vero per descriptionem, quid viderit custodiam meam stabo, et petram conscendam et contemplabor, ut videam quid in me loquatur Do minus, et quid respondeam ad redargutionem mei 15. Sensus autem verborum Prophetæ est hujusmodi Animum ab omni mundana cura purum et inte grum tuebor, et in firmissimam quamdam ac velut in sublimi loco positam cogitatione securitatem convolabo, atque illinc, quasi ex montis cacumine, oculis mentis inspiciam, quosnam ad me Deus sermones habiturus sit, quidque ipse dicturus sim, si coarguere me Deus instituerit, ut qui non satis caute ac prudenter hæc verba extulerim). Quare re spicis ad contemptores? Tacebis, cum devorat ju stus impium? Atque hæc sunt Prophetæ verba, hæc verborum sententia. Theologus porro, oratio nem exordiens, illius verba ad præsens argumen tum adaptavit. Quanquam hoc interest, quod Ha bacuc per custodiam mentis vigilantiam intelligit, per petram autem, firmitatem et constantiam. At divus Gregorius sacerdotalem potestatem, et con templationem sibi donatam, custodiam vocat. Pon tifices enim, qui Dei et hominum mediatores sunt, res hujusmodi quærere et contemplari suo jure possunt. Cæterum qui Gregorium per visionem, id quod nunc narrat, aspexisse aiunt, longe mihi a veritate aberrare videntur. Ipse enim ait sibi res hujusmodi inquirendi, atque tum mente infor mandi, tum etiam verbis enarrandi, a Spiritu san cto factam esse potestatem. Stabo igitur in pole state mihi data, atque inspiciam, seu contempla bor, quidnam oculis sese offert, ac rursus cogno scam, quid dicetur. Nam quemadmodum id, quod cernitur, visum requirit, ita, quod ore profertur, cognitione opus habet. Pselli expOSITIO. Super custodiam. Custodia est orimæ uniuscujusque hominis modulus, juxta quem certa proportione divinas visiones suscipit. Nam si quis altius per contemplationem se porrexerit, ober raril. Potestatem et speculationem. Potestatem dixit, quoniam omnis anima ad divinam simplicita tem evecla, et cum ipsis divinis visionibus immediate congrediens, hujusmodi spectaculis libere et pro po testate utitur: atque ad audientium captum et pro portionem sese demittens, et ea informat, quæ nulla forma exprimi queunt, et ea fingit, quæ nulla ratione fingi constituique possunt. Speculationem autem ad didit, quia anima visiones divinas nequaquam volun tate metitur, verum intellectiva vi et facultate, ipsius que purgationis modulo. quidque audiverit, narrat. Nam et personam de scribit, quia vir; et locum, quia in nubibus; modum, quia conscendens; et magnitudinem, quia sublimis; formam item, quia angele similis; amictum, quia fulguri similis; habitum, quia manum extulit; vocem, quia buccinæ non dissi milis; ac denique sermones quos ille prolocutus est, qui se conspiciendum præbuit. Angelus porro hic est, non autem Christus, ut quidam existimarunt. Nam si Christus fuisset, dicendam ipsi fuerat Quia ego a mortuis surrexi. Atqui dixit: Christus ex mortuis. Ex quo perspicue constat eum alium fuisse quam Christum. Jam idem quoque voce magna clamavit. Atque explicans Theologus quis nam is esset, qui clamorem sustulerat, optat sibi quoque vocein angelica parem dari. Quocirca an gelum esse necesse est, qui hoc loco per orationis figmentum apparet ac verba facit. Virum porro eum nominat Gregorius, quoniam angelus haud quaquam, ut natura sua est, apparere solet: ve rum in hominem transformatus. Quod autem ipsum nubes conscendisse inquit, hoc ea rations dicit, quia levis et sublimis angelorum natura est, per aerem mira celeritate currens. Ut autem per spicue ostendat Gregorius virum, de quo loquitur, angelum esse, subjungit, Aspectus ejus, ut aspe ctus angeli. Hunc porro talem depingit, qualem mulieres in sepulcro conspexerunt, nimirum candidam vestem gestantem. Quin majus etiam quiddam indicat. Nam amictum fulguri comparat, et quidem ocissime percurrenti. Quidnam autem sibi vult, cum ait eum Orientem versus manus sustulisse? fortasse, ut per Orientem, Christi divi nitatem exprimat. Nam et Lumen spirituale", el Sol justitiæ, et Q.iens" in Scriptura Christus nominatus est. Atque etiam David Orientem Deo assignat his verbis: Psallite Domino, qui ascen dit super cælum cœli ad Orientem ". Vel etiam fortasse ut paradisum ad Orientem consitum, ac per Alæ transgressionem clausum rursus per Christi resurrectionem patefactum esse demonstret. Angelum autem inducit tonitrui ritu, vel potius buccinæ instar clamantem, ut ab omnibus exau diatur utpote qui omnibus salutis per Christom acceptæ nuntium afferat. Dicere etiam quis possit hue Theologum spectasse, ut per has omnes de scriptiones formidabilem angelum repræsentet. Hujusmodi namque cum ostendit, tum a sublimi tate, tum a magnitudine, a forma item et amictu ac voce. Adhæc multitudine angelorum cum ein ctum introducit, idem videlicet Christi resurrectioni tribuens, quod in ipsius nativitate contigerat. Tum enim angelus Domini pastoribus astitit magnum illud gaudium annuntians, et repente facta est cum angelo multitudo militiæ cœlestis laudantium Deum et dicentium, etc. Proinde nunc quoque Psal. LXVII, Col. 625 A. Et steti, ac speculatus sum: et ecce rir, etc. Postquam dixit: Stabo in custodia mea, cum Habacuc, et speculabor, nunc ostendit se, quod proposuerat, fecisse. Libere enim, inquit, et pro arbitratu contemplationi animum adjeci. Et steti in sublimi foco, ex quo possem res hujusmodi intueri: atque ea vidi, quæ nunc commemorabo. 16 Joan. vitt, 12. 17 Malach. iv, 2. 18 Habac 11, 1. 18 Luc. 1,

NICETAS IN ORAT. XLII S. GREG. angelus resurrectionis nuntium deferens inducitur, rediit, id est ad divinitatis suæ amplitudinem et et angelorum exercitus Christum a mortuis revo. catum concelebrans. Porro has omnes voces a prophetis mutuatus est Theologus. Nam et Daniel his verbis utitur: Ecce stetit coram me ut aspectus viri. Et rursus: Ecce vir amictus sacra stola, et vultus ejus sicul aspectus fulguris, et vox sermonum illius ut vox multitudinis popularis". Et apud Nahum sic scriptum habetur: Aspectus eorum ut Lampades ignis, et sicut fulguru discurrentia". Po stremo de voce ad hunc modum Joannes Theole gus loquitur: Et audivi vocem magnam post me tanquam vocem tubæ”. Nunc quid angelus clamet, audiamus: Hodie salus mundo tam visibili, quam invisibili. Quid vero invisibilis quoque mundus, hoc est angeli, salute opus habuerunt? Nam Luci fer, et ipsius gregales, nec ad meliorem mentem redierunt, nec salutem consecuti sunt: reliqui autem angeli, qui a Deo non desciverunt, salute nihil indigent. Quænam igitur salus invisibili mun do allata est? Nonnulli hoc loco per salutem incolumitatem et integritatem intellexerunt, quæ quidem tunc nobis contigit, cum per peccatum oppressi, rursus per Christi resurrectionem incolu mitati restituti sumus; angelis autem, quia juxta evangelicam parabolam inventa ove, quæ aberra verat, aut drachma, quæ amissa fuerat, quod cœ lestibus copiis deerat, expletum est. Angeli autem qui prius hanc rationem habebant, ut difficulter quidem et ægre ad malum moveri possent, post Apostolo sumpsit, qui Ephesiis scribens, ait Christi resurrectionem id consecuti sunt, ut jain ne moveri quidem ad malum queant, non natura sua, sed gratia. Atque ita illis salus esse possit ipsa status confirmatio, non jam metuentibus ne in deterius mutentur, atque eam ob causam per eant. Vel fortasse duobus mundis salutem partam esse asserit, invisibili autem, ut eam prius quoque habenti, visibili autem, ut nunc eam per resurre ctionem consecuto, ut sic hic verborum sensus, quod non jam angeli solum salute fruuntur, sed angeli atque homines, diversa tamen ratione illi enim, quia ordinem suum servaverint: homi nes autem, quia per Christi resurrectionem revo cati et erecti sunt. Quod si non undequaque mundus visibilis salutem accepit (quoniam ne omnes qui dem homines fide præditi sunt, nec omnes præcepta servant), non est propterea, cur illud tanquem falsum explodas: Hodie salus mundo visibili. Si quidem ad Salvatoris scopum referenda est hæc oratio. Atqui quantum ad ejus voluntatein et inten tionem universus mundus salutem accepit. Pro omnibus enim Christus mortuus est, et resurrexit. Si autem rei eventum spectemus, ii soli qui creti derunt, et mandata servaverunt, salutem assecuti sunt. Sed videamus, quæ sequuntur: Christus ex mortuis, supple Surrexit. Vos quoque igitur simul a peccatorum morte resurgite. Christus ad sese ibid. 6. "Nahum 11, 4. dignitatem, qua propter dispensationem ad exiguum tempus spoliatus atque exinanitus fuerat. Rece plus enim ad dextram Patris consedit. Redite igitur vos quoque ad veterem splendorem et digni talent, ac divinæ imaginis decus. Quod autem ait Ex mortuis, simpliciter eum redivivum appa ruisse significat; quod vero sequitur: Ex sepulcro, vincula quoque rerum ad sepulcrum pertinentium eum perfregisse indicat, et advolutum monumentɔ lapidem submovisse. Quocirca etiam apte et congruenter post hæc verba: Ex sepulcro, sub junxit. peccati vinculis solvimini. Idcirco autem plurali numero dixit: Ex mortuis, et: Ex sepulcro, quia solus ex multis mortuis resurgens non am plius moritur. Adhæc, portæ inferni, contrario modo, atque prius solebant, aperiuntur, videlicet non ut mortuorum animæ inferantur, sed ut effe rantur et extrahantur: Et mors opprimitur. Nam cum n.ors corpus a peccato liberum, et vivificum degustasset, nec in eo peccatum, quo ipsa alitur, offendisset, sublata et exstincta est, et quæ ab Adamo ad Messiam usque regnaverat, eadein post Christum corporibus nostris non amplius domina tur. Christus enim a mortuis excitatus viam re-. surrectionis ad immortalitatem morientibus novo more patefecit. Hoc autem differunt mors et infer mus, quod illa corpora, hic animas detineat: Et vetus Adam abjicitur, et novus perficitur. Hæc ab ** Dan. x, 5. Edocti estis deponere veterem hominem, ac novum induere. Quo loco per veterem hominem qui de ponitur, vitam sceleratam intelligit; per novum autem, qui perficitur, eam vitæ rationem, quæ omuibus virtutis numeris absolvitur. Cyrillus tamen per novum hominem et novum Adamum Christum significari putat, quem pie atque integre vivendo induimus. Ad quem sensum, quæ sequentur, commode referentur: Si qua in Christo nova crea tura, renovemini, id est, Omnes qui flagitiis cor rupti estis, et vetustatem peccando contraxistis, ac deinde nova creatura per baptismum facti estis per quotidianas virtutum progressiones alque incrementa renovemini. PSELLUS. ‹ Et steti, et speculatus sum. › Verbum, Steti, animæ firmitatem el constantium designat, alque immotum et ad deteriora immutabilem statum, Illud autem, Speculatus sum, › accuratam et congruentem contemplationem et cognitionem, eum que impetum, quo animus ad ea fertur, quæ in cognitionem cadunt, significat. Sic enim is qui e verum corporearum crassitie emergit, primum quidem mediam viam conficit, quæ et animalis dicitur postea vero sublimiorem, quæ et spiritualis nomina tur. Et ecce vir conscendens nubes cœli. › Vır, quia nihil divinum mulicbre est ac molla. Conscen dens, qui in divinis nihil provolutum et abjectum, ¹³ Apoc. 1, 10. ** Ephes. iv, 21,

Nubes, quia omnis fecunditas a præstantiorum et comam, vel ob acceptam uxorem, vel ob domum divinarum aquarum influxione promanat. Nam infe riora hæc æstu et siccitate plena sunt. Quod autem adjunctum est, Cœli, hoc mihi significare videtur, quod hæc visio nihil humile ac terrenum habeat quoniam nubes quædam sunt, quæ altissimorum montium cacumina non superant, quemadmodum in meteoris Aristoteles docet, summos nonnullorum montium vertices commemorans', qui nec imbribus alluuntur, nec grandine verberantur: qualis videli cet est Olympus. Nubes autem cœli allegorice di cuntur angelici spiritus, sublimes et cœlestes, quibus alii spiritus insidentes, ea, quæ hic aut illic fiunt, ad homines hoc spectaculo dignos perferunt. Col. 625. B. Hæc quidem ipse dicebat, etc. Atque hæc dicens inductus est angelus ille, mente el cogitatione informatus. Angeli autem eum circum stantes carmen illud modulabantur, quod prius cecinerant, cum Christus in terris, atque ex Vir gine nascens cernebatur. Quid autem causæ est, cur, et eo tempore, et nunc, cantionem eamdem canunt? nimirum quia ipsius Nativitas salutis nostræ principium fuit, Resurrectio finis. Cujus modi autem erat illud canticum? Gloria in altissi mis Deo, et in terra pax, in hominibus bona volun tas. Nam quemadmodum angeli, ordinem sibi attributum servantes, cum Deo pacem habent ita nos miseri, postquam concupiscentias nostras Dei voluntati opposuimus, in hostium numero atque ordine apud eum haberi cœpimus. Verum hoc per Christum sublatum est. Ipse enim nobis, et pax et bona voluntas factus est, iniquitatem videlicet, inimicitiæ parentem, de medio tollens, atque eos prope vocans, qui procul remoti erant, Deoque et Patri per se conjungens, ac superiora cum inferioribus connectens, bonamque Patris voluntatem implens, quæ quidem nihil est aliud, quam fracti et conquassati Adami instauratio. Talis angelorum cantus, cum quibus ipse quoque hoc loquor. Atque utinam etiam vocem accipiam nihilo angelica inferiorem, sed ita claram, et altam atque canoram, ut ex omnibus terræ finibus exau diri possit. Jain vero Paschatis nomen ter repetit, partim ut profusam animi lætitiam ostendat par tim etiam, quemadmodum ipse inquit, ut Trinitati, honorem habeat. Solemnitatem autem solemnita tum, et celebritatem celebritatum Pascha vocat, ut præcipuam et primariam. Solent enim veteres ex cellentissimas quasque res ad hunc modum appellare, veluti Sancta sanctorum, et Cantica canticorum. Nam nisi Resurrectio exstitisset, nec Nativitas, nec ba ptismus, nec cætera Christi mysteria confirmata fuissent, fidemque fecissent. Verum quasnam lioe loco humanas festivitates appellat? Sunt qui exi stiment eum de festis in sanctorum honorem institutis loqui: cæterum revera hæc sunt accj pienda de ſestis illis, quæ vel ob primum detonsam 28 Luc. 11, 14. aut terram primum habitatam, vel ob alias simi les causas celebrari solebant. Hujusmodi enim festa humi defixa sunt, ac deorsum et in terra volvuntur. At sanctorum festa ad Deum eriguntør ac penetrant. Igitur non solum humana festa Paschatis festum superat et transcendit, sed et ipsas Christi festivitates non minus obscurat, quam sol reliqua sidera. Adeo prefulget hujus diei gratia. Ibid. C. Præclara quidem nobis quoque fuit, etc. Præclara, inquit, etiam fuit, hesterna luminum celebritas, hoc est cœtus ille qui ad vesperam magni Sabbati celebrabatur. Pervigilem enim no ctem traducebant, usque ad horam septimam can tantes, ac lampades accendentes, atque immi nente Servatoris nostri Resurrectionem exspe ctantes. Hunc porro cœtum celebrant alii privatim et domi, alii publice et in catholicis Ecclesiis. Omne genus hominum, viri, mulieres, senes, pueri, juvenes. Quod autem dicit, Ferme, quidam ad utrumque referunt, nempe ad omne genus, et ad omnes magistratu et dignitate insignes, at sit sensus, parum abesse, quin omnes cujuslibet ætatis, et omnes honoribus ac dignitatibus præditi, on clem eam, quæ magnum Sabbatum excipit, cele brent. Probabile est enim et aliquam ætatem, et procerum quosdam huic congregationi minime interesse. Alii adverbium, Fernie, tantum cum omni genere hominum construunt, non autem cum eo etiam, quod sequitur: Omnes magistratu et digni tate insignes: ut sit sententia, omnes quidem fere, quovis genere censeantur, hoc festum agitare, ac omnes, qui dignitatibus ornati sint, citra ullam exceptionem et distinctionem hoc festum celebrare. Sunt rursus, qui adverbium boc, Ferme, ab his verbis. Omne genus hominum, abstrabentes, eum his verbis: Omnes magistratu et dignitate insignes, connectendum putent. Quorum hic sensus es! Omne quidem hominum genus, id est, masculi et feminæ, ætate florentes et effeti ac decrepiti, sine ulla exceptione festam hanc noctem agunt: at non item sine exceptione omnes in dignitatum gradu locati, sed ferme omnes, utpote paucis quibusdam proceribus congregationem hanc aspernantibus. Referens. Gr.dvtituros. Quæ vox duplicem significa tionem habet. Nam et pro contraria figura accipi tur. Sic enim Serpens æneus suspenditur, non ul typus Christi, sed ut antitypus: et pro æquali figura, ut hoc loco. Vespertina enim, inquit, luminow celebritas inagno lumini figura respondebat. Ine autem lumen dividit Theologus in cœleste et super cœleste, ac rursus supercœleste dividit in lumen angelorum, et lumen sanctæ Trinitatis. Angeli porro, quanțum ad Trinitatem, secundæ lucidæ naturæ rationein obtinet: utpote qui ab ea splen dorem accipiant, juxta iridis exemplum, hoc est, arcus illius cœlestis, quem sol in humidas et tran

NICETAS IN ORAT. XLII S. GREG. quilias atque pacatas nubes incidens progignit, auspicabor. Quoniam enim in animo habeo huic quantum autem ad nos, prima natura sunt: quate nus ipsi immediate, homines vero intermediis angelis collustrantur. Dividitur autem et commu nicatur omne lumen ab invisibili lumine sanctæ Tri nitatis, indivisibili quidem si essentiam spectemus (nec enim in divinam naturam cadit divisio), divisibili vero quantum ad vim et facultatem. Vires enim agendique facultates dividit Deus. qua lumen omne productum est, sive quod angelis inest, sive quod hominibus, sive quod Soli, sive quod astris. Præclarum autem et bonorabile est illud lumen, quod in iis lucet, tum aliarum mate riarum comparatione, tum quia primi luminis figu ram gerit. Sed enim, quod dicere instituebat Oratio, quanquam pulchra esset besterna lucernarum gestatio, hodierna tamen illi pulchritudine antecellit. Heri enim lampadum lumen Christi magni luminis Resurrectionem prænuntiabat: at hodie non Resur rectionis signa et indicia, verum hanc ipsam Resur rectionem solemni festo prosequimur, totum mun dum oɩváyouσay, hoc est, sibi conciliantem, vel ad unam fidem colligentem: quod propter resurre ctionem omnibus certissime persuasum fuerit. Christum Deum esse, vel, mundum totum, hoc est, fidelium cœtum conjungentem celebrandi festi causa. Col. 626 A. Enimvero alius aliud qħiddam Luic, etc. Alius, inquit, aliud quoddam spirituale Deoque gratum munus hujus solemnitatis tempori afferat, prout ipsius facultates tulerint. Sic enim in Deuteronomio scriptum est: Non apparebis coram Domino tuo vacuus, unusquisque secundum faculta tem manuum”. Nam dignum munus, nec ulla ex parte mancum et imperfectum offerre, tantum est, ut ne angeli quidem id assequi possint. Neque enim ipsis plena Dei laudatio concessa est, qui tamen primi intellectuales dicuntur, si animarum nostra rum ratio habeatur, quæ et ipsæ intellectuales sunt, sed angelis posteriores supernæ gloriæ spec tatores, utpote Deo assistentes, ipsumque intuentes. Testes autem divinæ gloriæ, utpote ipsi quoque clari et illustres, ac per splendorem suum Creatoris majestatem testatam reddentes, vel etiam ut gloriam quam cernunt hominibus nuntiantes. Hoc autem loco per angelos omnes in universum cœlestes classes et ordines intelligit. Alius igitur, ut jam dixit, aliud quidam afferat: nos vero orationem conferamus, idque pluribus de causis. Primum quoniam nihil sermone præclarius Jhabemus, tum quia Christus, cujus laudes prædicare instituimus, præter alia, nomina, Verbum quoque appellatur. Postremo quia natura beneficio affecta sermonis est particeps. Quare congruum munus est Verbo Chri sto laudatoria oratio, a natura loquendi facultate prædita proficiscens. Ibid. B. Hinc autem exordiar. Facere enim ne queo, etc. Optimo, inquit, jure a Deo orationem * Exod xxm, 45; Deut. xv, 16. magno Resurrectionis diei hos sermones sacrificare, atque ipsi Christo magno sacrificio (Christus autem utrumque est, nempe Deus et homo, quorum alterum semper est, alterum postea nostræ salutis causa factus est), prius mihi faciendum est, ut de divinitate disseram, atque ita ad explicandum humanitatis assumptæ consilium accedam. Proinde quoniam divina est hæc oratio, nec fas est eum, qui purus non sit, rem puram attingere, agedum videte, qui cunque hæc audituri estis, atque hujusmodi delicias percepturi, ut intellectuales animæ facultates pur getis primum quidem mentem, per quam Deum, et capere, et videre possumus, atque augelis conjungimur: deinde intellectum, per quem dogmata examinamus, ac veritatem disqquirimus. Sint etiam aures puræ, utpote divina verba exce pturæ, eaque ad intellectum dijudicandi causa transmissuræ. Sic enim futurum est, ut non cibo pereunte, sed deliciis non effluentibus expleti, discedatis. Porro orationi nostræ sua virtus consta bit, ut nec intra modum subsistat (nec defectu suo auditores damno afficiat) nec rursus modum excedat, (ne molestiam pariat, orationis enim redundantia inimica est auribus), sed mediocritatem impleat, simulque et compendiosa sit et plenissima. Col. 626 C. Deus et semper erat, etc. Quoniam libertas hominum, pro qua instituta est præsens oratio, B. Trinitatis opus exstitit (Pater enim vo luit, Filius effecit, Spiritus sanctus cooperatus est), cam ob causam ab eo nomine, quod tribus his commune est, Theologus exorditur, quod quidem Deus est. Ac de tribus, ut inseparabilibus, quan tum ad divinitatem, naturam et potentiam, dispu tatione habita, ita demum ad incarnationis Christi materiam descendit. Porro de divinitate disserens, ait: Deus et erat semper, et est, et erit. Tria tem pora præteritum, præsens, et futurum Deo tribuit, quæ quidem nulli creaturæ convenire possunt. An gelus enim est quidem et erit: at non item semper erat, sed essentiæ initium babuit. Ex hominibus autem alii besterno die erant, alii hodie, alii, qui nunc in rerum natura non sunt, crastino die erunt. Hæc enim est generis nostri conditio. Eadem de omnibus aliis creaturis dici possint. Postea, cum animadvertisset. Theologus, quod verbum, Erat, de eo prædicatur, quod præteriit, nec hodie est verbum item erit, de eo quod futurum est, nec dum exsistit corrigit quod dixerat, aitque verbum præsentis temporis, Est, Deo magis congruere. Erat enim et Erit Auxí hujus temporis segmenta sunt, ac fluxæ naturæ conveniunt. Nam ut fluxum et labile est tempus, ita etiam ea, quæ tempore, quod motus circumscriptione definitur, continentur. At Deus sem. per est, nec quidquam ei, vel præterit; vel futurum est. Atque in hunc sensum Plato in Timæo locutus est, his verbis Erat et erit, temporis sunt species

NICETAS IN ORAT. XLII S. GREG. non tenetur intellectu perceptus: sed ne perfecte quidem cogitari atque intelligi potest: verum simul atque intelligi cœpit, abscedit, atque, ut diximus, vel celerrimam mentem antevertit, adeo ut nulla ratione comprehendi queat. Tantum prin cipem nostri partem, eamque purgatam collu strans, etc. Quod enim est oculus in corpore, hoc mens in anima. Ut igitur ad fulgur emicans pro spiciendum oculis sanis est opus: sic etiam ad Loc, ut Dei contemplatione circumlustremur, mens pura et integra requiritur. Nam ut in sordido et impuro speculo vultus imago repræsentari non potest, sic nec in foeda et squalida mente Dei splendor eoque magis quia fulguris celeritatem imitatur, et confestim avolat, atque eum capere adnitentes præterit. Spem enim injicit quasi mox comprehendendus: interim tamen incomprehen sibilis manet. Meo quidem judicio, ut quatenus comprehendi potest, nos ad se trahat (quod enim nullo modo percipi potest, nec vel per ea quæ in ipso sunt, vel quæ circa ipsum comprehendi, id nec sperat quisquam fore ut capiat, nec capere adnititur), quatenus autem capi nequit, admiratio nem sui excitet, eaque de causa desideretur, et purget, ac deiformes efficiat: atque ita jam cum familiaribus nulla re intermedia colloquatur (et si hæc audacter a me dicuntur), Deus naturalis diis per adoptionem et gratiam unitus et copulatus per actionem, innotescens autem per contemplationem. Ac tantum fortasse, etc. Hoc tantum, non id signi ficat, quod quantum ipsi Deum cognoscunt, tantum ipsi a Deo cognoscuntur. Ille enim cognitionis infinitum est pelagus: horum autem, ut natura, ita etiam cognitio finita est. Verum quoniam dupli cem Deus scientiam habet, alteram qua secundum naturam cuncta cognoscit, juxta illud: Qui novit omnia, antequam oriantur *7*; alteram, qua eos, qui ipsi totos se addixerunt, familiares habet: quo sensu ait Scriptura: Novit Dominus vias justo rum 18. Et alio loco: Novit Dominus qui sui sunt "; divinas videlicet suas notas in eis salvas et inco lumes agnoscens. Ac proinde ad Mosem quidem ait Novi te supra omnes "; ad alios autem: Non novi et Rex, et Opifex, ac cætera ejus generis, gatur, cursu se proripit. Deus enim non modo relationem ad ea quæ ex adverso respondent, ostendunt. Subditorum enim Dominus dicitur, et eorum qui sub regno sunt, Rex, et rerum condi tarum Opifex seu Conditor. Quonam autem modo ex his, quæ circa ipsum sunt, Deus adumbratur? Alia, inquit, atque alia imaginatione ad unum aliquod veritatis simulacrum exprimendum collecta. Ex his enim rebus, quas oculis cernimus, species quasdam et imagines de Deo accipimus. Ut cum dicimus Quod sol in sensibilibus, hoc Deus in intellectilibus. Nam quemadmodum ille visibilem mundum illuminat: eodem hic modo invisibilem. Rursus quemadmodum ille eos qui aspiciunt, claros efficit ita hic divinos et deiformes reddit. Præ terea quemadmodum simul et corpus solis, et radius et lumen: simili modo Pater, Filius, et Spiritus sanctus. Et quanquam utrique causa est Pater non tamen antiquior est, non hercle magis quam sol illis tempore prior. Adhæc quemadmodum lumen ex igne, sic Filius ex Patre. Atque, ut uno verbo dicam, quæ in nobis sunt, ea, quæ supra nos sunt, intelligimus atque imaginamur; in nobis enim, et mens est, et sermo, et spiritus. Hæc autem tria, Inseparabilia sunt et æqualia. Et quí dem mens sermonem impatibili modo gignit, sermo autem sine spiritu ex mente progredi ne quit. Ita fit, ut quanquam in nobis tres sunt hypo stases, unus tamen homo sit juxta id, quod in tribus bypostasibus intelligitur, eo quod mens et sermonem et spiritum habeat. Eodem modo Pater, Filius, et Spiritus sanctus tres quidem personæ inseparabiles sunt, unus autem Deus. Et Pater citra passionem Filium gignit: Filius rursus sine Spiritu non est, sic alia quædamn species ex alia re ad unum veritatis simulacrum colligitur. Porro imaginationis exilitatem simulacri nomen docet. Nec enim in rebus creatis ulla imago potest inveniri, quæ in seipsa sanctæ Trinitatis modum per omnia referat. Nam quod creatum est et compositum, et fluxum, et mutabile, et circum scriptum, quo tandem modo divinam essentiam ab omnibus his rebus remotam, atque essentiam omnem superantem perspicue declarabit? Veritatis autem simulacrum dixit, propterea quod Deus sit, vos ". Hic igitur juxta significationem cognitionis etiamsi id non sit quod de ipso imaginamur. Du plicem enim significationem habet nomen simu Jacri. Quandoque enim de eo dicitur, quod sub stantia omnino caret, ut de umbra et speculo. Nonnunquam autem de eo, quod veritatis cujusdam est particeps, ut hoc loco. Quoniam vero simula crum aperte cogitari ac percipi non potest, ideo cum de Deo Theologus dixisset, quod priusquam teneatur, effugit, id autem quod tenetur, intellectu perceptum esse necesse sit, subjunxit id quod magis admirandum est, quod priusquam intelli *** Dan. xIII, 42. 38 Psal. 1, 12. I Cor. xi, 12. nomen accipitur: quoniam tantum innotescit ho minibus Deus, quantum jam familiariter iis jun gitur, qui per virtutem ipsi adjuncti sunt. Nam pro ratione ascensus ipsorum il'e descendit; et quan tum homo Deo appropinquat, tantum ętiam homini Deus innotescit, nimirum juxta proportionem puri tatis, quæ unicuique inest, sui cognitionem imper tiens. Hoc autem ab Apostolo accepit Gregorius, sic ad Corinthios scribente: Tunc cognoscam, sicut el cognitus sum ". Quem locum sic exposuit Chry sostomus Quia nunc quidem Deus ad nos accur “Num. xv1, 5; II Tim. 11, 3º Exod. xxxIII, 12. 31 Maith.

it, tunc autem ipsi ad eum accurremus. Quod si comprehensione, ac cognitione circumserihatur, quis in ea sententia est, ut his verbis: Tunc co gnoscam, sicut et cognitus sum, comprehensionem ipsam significari existimet; sciendum est hoc adverbium xa0ws, cuin de Deo et nobis dicitur, non eodem modo accipiendum esse; exempli causa, ait Scriptura: Sicut miseretur pater filiorum, misertus est Dominus timentibus se ". Atqui com miseratio Dei commiserationem hominum incompa rabiliter excedit. Et rursus: Estote perfecti, sicut et Pater vester cœlestis perfectus est ". Et tamen nullus est mortalium, qui ad hujusmodi perfectio nem aspirare possit. Item alio loco: Sicut misit me Pater, et ego mitto vos ". Atqui non eadem est missionis ratio. Ille enim, ut lumen a sole, sic a Patre missus est, unam atque eamdem cum eo babens substantiam; at discipuli, ut servi a Do mino missi sunt. Ad eunidem quoque modum hæc Apostoli verba: Cognoscam sicut et cognitus sum, perfectam quidem fore tunc nostram cognitionem indicant, non tamen sine ullo discrimine talem qualis est in Deo. Imo vero tantum inter utramque cognitionem interesse necesse est, quantum inter divinam naturam et nostram intervallum inter jectum est. Ac videte quo nos spiritualis et theo logica gradatio subvexerit. Etenim ab incompre hensibilitate divinæ naturæ, velut a primo quodam scalæ gradu, ad admirationem, quasi ad secundum gradum evecti sumus, ab admiratione rursus ad vehementius desiderium conscendimus; tum a desiderio ad purgationem sublati sumus; hinc porio ad Dei similitudinem subducti, ac po stremo eo pervenimus, ut cum Deo familiariter colloquamur, eumque per unionem perfectius co gnoscamus. atque ob naturam quidem supra rerum universita tem esse (neque enim concipi ullo modo posse)ob pro videntiam autem in universo esse. Ilac enim oni versam rerum molem indigere, Enimvero immes sus quidem est Deus, non ut numerus aut magni tudo: utrumque cuim horum principium habuit. Contemplatu autem difficilis, nempe secundum ea, quæ circa ipsum sunt, id est, quatenus ex effectis cognoscitur. Nam hæc quoque propter imbecillitatem nostram obscure intelligimus. At vero istud plane comprehendi potest, ipsum immensum naturaque incomprehensibilem esse. Commnnibus enim om nium animi notionibus insitum est, quod Deus lum tempore, tum potentia infinitus sit. Etenim, at rem brevi complectar, Deus, et incompreheusibi lis est et comprehensibilis, et ægre comprehensibilis. Primum quantum ad naturam, alterum quaulum ad immensitatem, postremum quantum ad ea, que circa ipsum sunt: quamlibet Eunomius existimet, simplex Deus sit, eum contemplatu difficilem uon esse, verum aut omnino incomprehensibilem, au! prorsus comprehensibilem, utpote individuum sui que omnino similem: In compositis enim, inquit, accidere potest, ut pars quædam percipiatur, que dam incognita maneat, at non item in simplicibus. Cui sic respondendum est: Simplicitas nequaquam Dei naturæ est, Eunomi, ut vel plene, vel nullo modo percipi possit: sed aliud est divina natura, aliud simplicitas, quæ circa naturam consideratur: quem admodum videlicet et in compositis, aliud natura est, aliud compositio, quæ circa ea cernitur. Quocirca quærendum est quidnam sit Deus, qui simplex natura est, id est quærendum est prius, quid sit Deus secundum naturam, quam ut loqua mur de simplicitate, quæ eam sequitur. PSELLUS. Dens diis unitus... Quicunque corporis molem crassitiemque superarunt, cognoscentes quod mens duntaxat sunt, non ob ullam aliam causam, quam ob generationem, humanique generis propa gationem, corporis opera usi, mentemque suam a vitiorum labe purgarunt, atque ad primæ mentis rerumque omnium effectricis exceptionem congruam i:loneamque reddiderunt, his unitur Deus. Nam cum mens pura alque incorrupta sit, cum mente, nulla re intermedia, colloquitur, ac per eam cum anima consuetudinem habet: quemadmodum rursus per hanc corpori adjungitur. Cæterum unitur, non ut ille est, sed prout nos unionis illius capaces sumus. Atque hinc demum innotescit. Neque enim alio medo quisquam Deum cognoscere potest, nisi ad eum animam suam resolverit, in eaque ipsum susceperit. Col. 627 B. Immensus igitur est Deus, etc. Rur sus sermonem de Deo Theologus repetit, eumque immensum esse pronuntiat, ut qui nullis temporis finibus interseptus sit, nec tempore, nec loco, nec 33 Psal. c, 13. Matth. v. 48. * Joan. xx, 21. PSELLUS. Immensus itaque est Deus, nec fine in terseptus, nec cognitione perceptibilis, quantus esi, nec loco circumscriptus, nec corporea ratione direm plus. Et contemplatu difficilis quantum ad situs co rum, qui illuminantur. Nam, ut scribit magnus Dio nysius, nec si qua est eximia et selecta hierarchia, ipsa tamen pro potestate speculationibus utitur, so lutis ac liberis mentis conceptionibus Deum appre hendens. Quamlibet aliquis existimet, etc. Quoniam doctrina quædam gentilis philosophiæ illi adversabe-. tur, hæc ex adverso statuit, ac perquam acule die solvit. Tradunt enim, Platonici præsertim, nihil simplex partim comprehendi posse, partim compre hendi non posse: verum sive corpus illud sit, sub stantiam habens similaribus partibus constantem, sive etiam quiddam incorporeum, quisquis illius par tem perceperit, totum quoque percepisse. Verum sim plicitas Dei natura non est, etiam si simplez si¹, quemadmodum nec in nobis naturæ rationem habet, quod compositi sumus, verum id naturam circumstal. qualiscunque tandem illa est.

NICETAS IN ORAT. XLII S. GREG. que, aiwvios, id est, æternus seu sæcularis dicitur, atque etiam poatúvios, id est, ævo seu sæculo prior. Nam ipsum quoque sæculum fecit. Porro inter ævum et tempus hoc est differentiæ quod ævi quidem proprietas est antiquitas et immuta bilitas (nec enim dierum noctiumque mensura de finitur, sed eodem modo semper se habet), tempus autem vocatur, quod in generatione, et corru ptione, et mutatione est, atque alias alio modo se habet. Ibid. Jam vero, cum immensitas bifariam, etc. sideratione ævum unum est, juxta quam Deus quo rostquam Theologus Eunomianorum objectionem svivit, ad propositam de divinitate disputationem redit, ac de immenso disserens, ait immensum id dici, quod, tam principii, quam finis ratione im mensuin est. Nam quod hos duos temporis terminos superat, nec in his invenitur, proprie immensum est, id est, quod et principio et fine caret. Quoniam autem supra pelagus dixerat, commode hic quoque profundi meminit. Ait enim, cum in supernum profundum et impermeabile principii pelagus mens humana aspexerit, Dei principium investigans, nec deinde habeat, ubi pedem figere ac consistere possit, quod in hac de Deo imaginatione nec finem ullum, nec principii, ex quo originem duxerit, circumscriptionem ullam inveniat, hujusmodi im mensum, anarchum, id est, principio carens ap pellat. Etenim quod a nullo principium habet, im mensum est. Cum autem ad inferiora hæc et posterio ra aspectum retulit, eo quod ne hic quidem mens certam firmamque sedem habeat, in qua consistat, immensum hoc immortale interitusque et mutatio nis expers appellavit. Quod enim nusquam desi mit, immortale est. Rursus cum mens utrumque contraxerit, superius, inquam, et inferius, boc est, principii expers, et finem nesciens, tum vero Deum æternum nominat. Æternum autem dicitur, auctore Dionysio, non modo quod ortum non habuit, ut Deus, sed etiam quod morti et corruptioni atque interitui obnoxium non est, ut angeli atque ani mæ. Et quidem cum de Deo, qui proprie et semper est, sermo habetur proprie quoque aliov, id est, ævum dicitur, quasi ¿ ¿ɛl ŵy, id est, qui semper est: at de angelis et animabus haudquaquam pro prie dici potest. Ævum enim illorum principium habuit, verum finem habiturum non est. Quocirca partim ævi participes sunt, quia incorruptibiles sunt et immortales: partim temporis, quia in re rum creatarum classe sunt. Atque ut hanc rem dilucidius explicemus, sciendum est hujus nominis multas esse significationes. Nam et uniuscujusque hominis vita ævum dicitur, et mille annorum nu merus et tota hæc præsens vita, et futura etiam æternitas. Rursus ævuin tempus dicitur: Nec pars ■lla temporis, solis mensura et motu definita, id est, diebus ac noctibus constans, sed ille quasi temporalis quidam motus et intervallum quod simul cum iis quæ æternitatem habent, extenditur. Additum est autem: Quasi, quia exactam ævi descriptionem af ferre non possumus. Nam quod iis rebus, quæ tempori subjectæ sunt, tempus est: hoc æternis ævum est. Etenim ante mundi creationem, cum ue sol quidem esset, qui diem a nocte divideret, non erat ævum mensurabile, sed veluti quidam tem porarius motus, atque intervallum, quod simul cum æternis rebus protrahebatur. Atque hac con Mundus intellectilis. Kóoyos in Græco Pselli deest, sed hoc substantivum desiderari apertissime Inquet ex iis quæ mox sequuntur. PSELLUS. Prisci philosopki solius motus circularis mensura ævi cogitationem definitam esse censuerunt quod perfectus sit hic motus, cujusmodi ævum etiam est..At Porphyrius, et eo antiquior philosophus Plotinus, novam quamdam de ævo doctrinam prodi derunt. Immobilibus enim et distantia carentibus formis illud attribuentes, omnis quoque motus el di stantiæ expers esse docuerunt, scite sane et signifi canter, and toû àɛl ɛlvaɩ, id est, ab eo, quod sem per sil, hujus nominis etymologia deducta. Quemad modum enim, inquiunt, a formis quæ materiam superant, præteritum et futurum abstracta sunt: sic etiam ipsorum mensura, hoc est, ærum æque ab his remolum est, atque id quod est, manet, nimirum præsens. Hoc igitur dogma nullo modo comprobat Theologus. Nam si ævum hujusmodi rationem habet, ut nullam omnino mensuram admittat, nec interval lum ullum partibus quoque careal necesse est. Ex quo illud sequetur, sæcularia omnia in punctu con clusa esse: tale enim est, id, quod partibus caret. Quo quid stultius fingi possit? Jam ne mundus qui dem intellectilis ævum est, ut nonnullis videtur. Ævi ternus enim est. Porro æviternum per ævi participa tionem dicitur. Nec vero firmus et æquabilis illius sla tus ævum est, qui intellectilis mundus est. Quin etiam, et unum est, et multa: unum quidem, quan tum ad ipsius naturam; mulia autem, quantum ad nostram intelligentiam, animique conceptionem. Individuum enim est, vimque plurimam habet. Quare si quis ipsum ut essentiam quamdam cogitaverit vitam identitatemque habentem, tum cogitationem ac sta bilitatem, illam quidem, quantum ad vitalem spe c'em, hanc autem, quantum ad identitatis immuta bilitatem: rursusque identitatem ac diversitatem ita consideraverit, ut in altera quidem partium æquali tatem spectet, in altera autem eam differentiam, qua ab omnibus aliis rebus sejungitur, tum hæc mul. a contraxerit, facultatesque et potentias in essentiam concluserit, atque omnia quasi unum fuerit conte¡u platus, ille procul dubio perspexerit. Est enim a vum, ut crassiori Minerva definiam, illuminatum illud ab intellectili mundo spatium individuum quantum ad temporis partes, et immutabile, quod nec præ teritum habet, nec futurum, et cum quo in solo præsenti universitati rerum indita est essentia. Id Illuminatum illud spatium [Hoc quoque loco substantivum deest, spatiuin vel intervallum poneu dum existimo, nam de ea re illic tractat.

NICETAS IN ORAT. XLII S. GREG. quidem nunc facimus alia jampridem effecimus; ac ▲ cum Deum dico, Patrem, et Filium, et Spiritum postremo ad alia rursus facienda præparamur. Ve rum id ordo non est, nec progressio per similitudi nem decurrens. Proinde inter ea quæ omnino æterna sunt, el ea quæ corruptioni prorsus obnoxia, naturus quasdam interjectas esse necesse est, quæ naturam quidem æternam habeant, cæterum secundum tempus agant. Atque ad hunc modum provecta disputatione, in medio ordine cœlum, totumque æthereum ornatum locant, quem scilicet quantum ad essentiam æternum esse asserunt, quod universum complexus immortalis maneat: cæterum æternitatem quantum ad actum haudquaquam illi tribuunt. Neque enim totum suum motum secum simul collegit, sed per omne tempus simul movebitur. Atque itu de æterno philosophi pro fani disseruerunt. At magnus Gregorius hæc velut fabulosa missa faciens, posteaquam semel ex sacra Scriptura didicit fore, ut et stellæ cadant, et cœlum quasi vertiginem patiatur, in oratione quadam his verbis utitur: Anarchum id est, quod antiquius principium nequaquam sortitum est; æternum autem, quod a causa progressum fine haudquaquam conclu ditur. llinc constat id quod anarchum est, æternum eliam esse; quod enim a causa profectum non est, quo tandem modo emori, aut omnino interire poterit? Nam quod interit, hoc interitus causam habet, quod a causis abscedat, quemadmodum quod ab altero movetur, moveri cessat. Quonam, inquam, modo quod causa caret, interire poterit? Nec enim seipsum de seret, ut sic a seipso abscedens, exitium sibi alque interitum accersat. Quocirca quod principio carel, procul dubio æternum quoque est. At non e converso, quod æternum est, idem quoque principio vacal. Anima enim et mens æternæ sunt, quia immortales, nec tamen principii expertes. Omnia siquident a prima causa orta sunt. Jam vero eternum et immortale hac ratione differunt, quod æterni nomen generalius sìt, immortalis autem specialius. Nam juxta genti lium philosophorum sententiam, de quibuscunque immortale prædicatur, de iisdem quoque æternum at non contra omnibus æternis immortale quoque ad jungitur. Immortalia enim, inquiunt, ea dicuntur, quæ vitam habent, cujusmodi mentem atque animam esse diximus, ac naturas post Deum proximus. At cum cœlum fine curere dicunt, non immortalem illi naturam tribuunt, sed æternam. Mors enim vitæ est privatio. Quæ autem vita nequaquam prædita sunt, quomodo morientur? Verum juxta nostrates theolo gos unum idemque est æternum et immortale. Col. 627 C. Atque hæc nobis in præsentia de Deo, etc. Ilic, inquit, oratio de Deo finem habeat. Neque enim de Deo tractare proposuimus: sed de incar nationis consilio et œconomia disserere. OEconomia autem, cum de hominibus agitur, est tractatio atque administratio rerum, utilitatis scopum sibi proponens: cum autem de Deo sermo habetur, est voluntaria magnitudinis propriæ demissio. Porro 36 Isa. vi, 2. sanctum dico. Divinitas enim in his tribus perso nis est, nec vel supra hæc extenditur, ne multos deos ethnicorum more introducamus, nec infra tres personas contrahitur, ne divinitatis inopia degra vemur, unam tantum in Deo personam agnoscen tes, quemadmoduin Judæi. Quanquam enim genti lismo seu paganismo judaismus opponitur, at ma lum tamen in utroque reperitur. Gentilismus enim propter deorum multitudinem excessui similis esse videtur; judaismus autem defectui, utpote una persona divinitatem circumscribens. Excessus porro et defectus, tametsi inter se contrarii sint, uterquo tamen in vitio est. At virtus est mediocritas, in eo posita, ut sanctam Trinitatem credamus ac con fitcamur, atque, tum Judaicam unius personæ as sertionem fugiamus (id enim defectus est, et divi nitatis inopia), tum gentilem deorum multitudinens, quæ quidem excessus atque exuberantiæ rationem habet. His autem verbis et Arii divisionem, et Sa beliii contradictionem evertit. Etenim Arii doctrina non dissimilis est gentilismo, propterea quod ma jorem Patrem, et minorem Filium, atque eo etiam rursus inferiorem Spiritum sanctumn astruat. Sa bellii autem opinio judaismi similitudinem gerit, quoniam unam tantum in Deo personam esse asserit, ac tres personas confundit. Col. 630 A. Sic nimirum Sancta sanctorum, etc. Sic, inquit, profligata judaica unius personæ asser tione, atque ethnica deorum multitudinė, veneran dæ essentiæ personæ introducuntur, quæ per excel lentiam aut complexionem Sancta sanctorum appel lantur, vel potius quia oculorum aspectum fugiunt. Quemadmodum enim in veteri tabernaculo, quod fixerat Moses, interior pars illius, quam Sancta san~ ctorum vocabant, velo tegebatur atque operiebatur sic etiam tres unius divinitatis personæ fulgore illo splendoris ex ipsis exsiliente, quasi obducto quodam velo operiuntur, ac ne ab ipsis quidem Seraphim senas alas habentibus spectari queunt. Verum, ut grandiloquus Isaias ait, duabus quidem ǝlis facies earum obtegunt, duabus autem pedes, reliquis de nique duabus volant ac clamant, Sanctus, sancius, sanctus Dominus, triplici sanctificatione in unam dominationem coeunte sanctam Trinitatem collau dantes. Ex eo etenim quod tertio vocem illam, Sanctus, repetunt, tres personas indicant. Ex eo autem quod semel duntaxat Domini vocem subjun gunt, unam divinitatem declarant: quemadmoduin et magnus Athanasius docuit. Ibid. Quoniam autem bonitati minime satis, etc. Cum ait Theologus: Non satis erat, sed oportebat, non eo sensu hoc dixit, quod ulla re Deus indigeat, verum ut exuberantem Dei benignitatem ob oculos ponat, ac beneficentiam quasi necessariam ostendat, Moveri autem Deum dixit non simpliciter, sed sua ipsius contemplatione. Sex enim modis aliquid mo

mihi per. vetur, per generationem, corruptionem, augmentum, rum ut eos potius ægre mobiles dicam, decrementum, alterationem et localem mutationem. suadet Isaias dicens: Quomodo cedisti de cœlo, Li cifer, qui mane oriebaris **? Nam cum ille clarus ab omnium rerum Conditore creatus esset, ac pro pter splendorem Lucifer nominaretur, posteaquam adversus Deum, a quo conditus erat, efferri atque insolescere cœpit, ut est apud Isaiam, seque ipsi opponere empicns, dixit: Ascendam in cœlum: su per astra cœli ponam thronum meum: conscendam nubes, et ero similis Altissimo“; propria voluntate ob hujusmodi superbiam caligo factus est ac nomi natur. Quamvis enim ob incomprehensibilem natte ræ rationem Deus quoque ipse caligo dicatur, juxta illud Posuit tenebras latibulum suum 68 non tamen caligo est nec fuit. At diabolus et caligo factus est, et co nomine vocatur. Sic enim eum vocat Joannes Theologus Tenebræ lucem non comprehenderunt**, id est, adversaria potestas Christum nequaquam superavit. Quocirca angelos immutabiles dicere ve reur, cum cogito hune Luciferum, qui bonus erat, arbitrii libertate et plena voluntate ex naturali bono in id, quod præter naturain erat, degenerasse, al que etiam rebelles angelos ifti subjectos, qui quidem vitii architecti dicuntur, non quod ei substanti:na dederint (neque enim ulla est mali substantia), sed quod primi malum seu improbitatem commiserint. Atque etiam Theologus, postquam dæmones impro prie vitii architectos nominavit, ne quis illud sub stantia præditum esse existimaret, hane suspicio nem mitigavit, cum addidit, eos per fugam boni conditores mali fuisse, his verbis propemodum hoc diceus, malum, seu vitium, non esse substantiam, sed virtutis privationem, ut caligo luminis est reces sus. Quemadmodum igitur qui lucem fugit, in te nebris versatur, ita dæmones, posteaquam a bono recesserunt, in malo relicti sunt. Nec vero malum Atqui Deus nec nascitur, cum sempiternus sit, nec occidit, utpote æternus; nec augetur, perfectus enim est; nec decrescit, est enim immutabilis; nec alteratur, qualitatem enim non habet; nec locali modo ex alio loco in alium commigrat; quo enim commigraret, qui omnia implet? Motum autem bic Theologus vocavit Dei in sese collectionem et intel ligentiam, præter eos sex modos quibus aliquid moveri Aristoteles docuit. Movebatur enim Deus, seu pulchritudinis splendorem perspiciens. Move batur autem intuens mundi formas, quas in magnis suis cogitationibus mens mundi fabricatrix consti tuerat. Posteaquam autem bonus ille non satis ba buit seipsum contemplari: verum ob bonitatis exu berantiam quædam esse voluit, quæ beneficio affi cerentur, ac bonitatem ipsius participarent (hoc enim significat id quod ait: Diffundi ac propagari bonum oportebat, id est, unum Deum pro ratione eorum, qui ipsius capaces essent, per bonorum communicationem multiplicari), ob hanc causam mundum universum producit, non ob necessitatem aliquam, ut nonnulli blaterarunt, verum propter summam bonitatem. Ac primum quidem angelos et cœlestes spiritus cogitavit. Conveniebat enim intelligibilem naturam ante sensibilem procreari. Atque cogitatio illa opus exstitit, quemadmodum ad Deum Judith dicebat: Cogitasti enim, inquit, atque eodem momento tibi præsto ſuerunt omnia, quæcun que fecisti ". Atque in Psalmis habetur: Verbo Domini cœli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum 38. Per Verbum quidem seu Filium Dei angeli creati sunt: cæterum a Spiritu sancto sanctitatem acceperunt, ac perfecti sunt. Ac pro inde a sancta Trinitate facti sunt, Patre nimirum cogitante, Filio fabricante, ac Spiritu perficiente. Atque ad eum modum splendores secundi creati sunt, quantum videlicet ad præfulgentem clarita tem beatæ Trinitatis, a qua per participationem collustrantur. Primi splendoris administri. Prima enim fulgida natura Deus est, qui angelos ex nihilo produxit, juxta imaginem suam eos creans, incor poream,inquam, naturam, quasi spiritum quemdam, aut ignem materia vacantem, quemadmodum inquit David: Qui facit angelos suos spiritus, el ministros suos flammam ignis”. Quibus verbis levitatem, et mentis ardorem, atque aciem celeritatemque circa divinam naturam et ministerium describit, atque ostendit eos in sublime ferri, et ab omni crassa et terrena cogitatione liberos esse. Ac vellem quidem, inquit, mihi dicere liceret angelos ad malum pror sus immobiles esse, utpote Deo appropinquantes, ac circa medium illius lumine coruscantes (nos enim intermedia angelorum opera illuminamur), ve 37 Judith 18, 4. ↳ Joan. 1, 5. 8 Psal. xxxn, 6. 89 Psal. cin, 4. tantum effecerunt, sed nobis peccati quoque auctores exstiterunt, utpote Deo adversantes. Huic enim non sufficiebat sua ipsius duntaxat contei platione moveri, sed diffundi bonum oportebat, ut plura essent quæ beneficio afficerentur. Hoc en m summæ bonitatis erat cupientes pluribus benefacere. Contraria igitur ratione summa est dæmonum per versitas, qui non modo arbitrii libertate ac volun ta:e mali facti sunt, sed alios etiam malos reddunt ac perdere conantur. PSELLUS. Queniam autem summo illi bono. Ve teres ac primi philosophi, addubitantes quodnam Deo nomen commode tribuerent, Deum, et Unum, et Bonum, tria hæc, inquam, incorruptibilis naturæ nomina produxerunt, nihil eam esse asserentes nisi Deum, nihil autem Deum, nisi bonum, idque idem esse quod unum, quippe et eorum quæ sunt collecti vum, atque ad unius participationem ea adducens. Unum enim, unione et monade atque unitate excel 40 Isa. XIV, 12, *1 lbid. 13. * Psal. xvi, 12. Eorum quæ sunt. Lego enim tyre Oytwy, non Osóvtwy, it in Græco codice.

NICETAS IN ORAT. XLII S. GREG. tentius est. Unitas siquidem unius est particeps. 0021. Deinde intellectili mundo producto sensiki Quod antem particeps est eo inferius est, cujus est particeps. Jam unio unitatum conjunctio est. Quod autem ex unitatibus conficitur, haudquaquam pure unum est, atque etiam multitudinis rationem habet. Porro unum multitudine præstantius. Postremo monas, si quis proprie loqui velit, nequaquam idem est, quod unum, sed passio quædam, aut habitus unius. Mansionem enim quamdam et constantiam unius declarut. Unum enim solum multiplicatum, unum rursus est. At Dei nomen, cum propria essen tia cuncta implere demonstrat. Proinde bonitas Dei qualitas non est, sed hoc ipsum Deus, et unum. Quid enim Deus aliud est, quam summum bonum primaque illa causa per quam reliqua quoque bona efficiuntur? Sua ipsius solum contemplatione mo veri, hoc est, converti ac colligi ad seipsum, utpole mulla re superiore loco posita, ad quam subvehi possit, quemadmodum anima ad mentem, mens autem ad Deum. Nam compositorum et corporeorum nihil in seipsum colligi dicitur. Quonam enim modo corpus ad sese colligeretur, cum simplicitate careat? atque etiamsi quid corpore careat, non tamen pro plerea statim in sese colligi poterit. Quonam enim modo qualitates in sese colligi queant, cum propriam essen tiam non habeant? Illud vero scire operæ pretium est, quod in his rebus, quæ finitæ ac circumscripta sunt, im perfectus motus est, in quibus nimirum motus ipse finem spectat. Exempli gratia: Motus glebæ a partibus supe rioribus ad inferiores imperfectus est: quoniam eam, cum ad centrum terræ pervenerit, finem motus habere necesse est. Consimiliter si quid ex inferioriloco sursum versus moveatur, imperfectus quoque hic motus erit. Ignis enim aut aeris partem in integra sua elementa desinere necesse est. Ilic vero motus non in finem ullum desinit, quin potius ipse id, quod agilatur, maxime perficit. Quare nullo modo imperfectus di cendus est. Imperfecta quidem est nostra gignendi ratio, quandoquidem fœtum perfractis maternis vinculis in lucem exire, ac finem nascendi facere necesse est. Al non item imperfecta Verbi Dei gene ratio, quoniam nullo fine circumscribitur. Enimvero Aristoteles inter motus imperfectos cæli conversio nem numerandam censet: verum elementorum qui dem motus imperfectos esse asseruit, cœli autem molum perficiendi potius corporis sui vim habere pronuntiavit. Quam autem causam affert? Quo niam, inquit, lapidem agitatum ad terram delubi, et aerem in locis concavis inclusum ad integrum suum elementum subrigi oportet. At cœlum, finito miotu, quo tandem loco consistet? Col. 630 C. Sic igitur atque ob has causas mun dus is, etc. Sic, inquit, id est, primo ordine atque ad unam cogitationem, et sola bonitate ductus, angelos creavit. Modesti autem hominis est dicere, quantum quidem ipse de his rebus philosophari queo, cujus cum parva et imbecilla sit oratio, magna tamen et ardua metiri atque exquirere aggreditur. Hoc enim significat verbum stauä lein rursos mente concipit Deus. Nam opificioruin quidem rationes apud ipsum semper erant, utpote simal omnia semper cognoscentem: tunc vere animo concepit angelos spiritus, nimirum ut eos produceret, quando jam conveniebat. Mens enim, hujus universitatis parens, omnia quidem parturie bat postea antem parturitione illa tempestive sese proferente intellectilis mundus primum detectus est ac deinde hic ex materia et forma constitutus, qui etiam ob hanc causam materialis et aspectabi lis dicitur. Est autem mundus, ut inquit magnus Basilius, et ante eum Aristoteles, coaginentatio ex cœlo et terra naturisque intermediis: ut autem Nazianzeno placet, etiam coagmentatio et concre tio. Coagmentatio quidem, ut ex his constitutus et expletus; concretio autem, quasi permistio, pro per elementa quæ non solum propria loca habent, sed inter se quoque commiscentur. Quoniam autem quidquid laudatur, vel secundum propriam natu ram laudatur, vel secundum relationem quam ad alterum quiddam habet, idcirco Theologus mundum laudibus vehens, omnem encomii naturam sum matim complexus est, cum dixit, partem unam quamque mundi, et per se laudabilem esse, et concinnitatis, qua cum altero juncta est, ratione. Et quidem concinnitatis verbo demonstrat partes mundi nequaquam inter se adversari: per con centum autem, docet non modo sibi invicem non adversari, sed pulcherrime etiam inter se cohærere. Connectuntur enim alia aliis, ac suaviter et tran quille communicant. Quemadmodum enim in cithara ex diversis quidem fidibus, cæterum ad unius cantilenæ perfectam modulationem concinen tibus, harmonia conficitur: eodem modo in hoe mundo diversæ quidem sunt species, sed tamen ad hujus complementum concordes et consonæ. Omnia enim ipsi congruentem utilitatem præbent, et licet locali situ distincta sint, ut elementa, tamen cogna tis relationibus inter se connexa el concreta sunt, alia re videlicet ad aliud quiddam pulchre quadran te, terra nimirum cum aqua (utriusque enim communis est gravitas, et frigiditas ): aqua rur sum cum aere (perspicua enim” atque humida est aqua, quemadmodum et aer): aere item cum igne sive cum æthere: calida enim et levia hæc ele menta sunt. Atque omnia invicem ad mundi con stitutionem sibi mutuo conferunt, etiam quæ maxime contraria videntur. Nam quod ait: Atque omnibus ad omnia, sic intelliges. Quemadmodum in terra non solum est siccitas et crassities, sed etiam humor, et aer, atque etiam ignis: sic et in aqua, et reliquis elementis, omnia reperies. Ergo si, vel separatim unumquodque consideraveris, vel mutuam relationem qua inter se quadrant, tum excellentem, inquit, omnium mistionem, tum omni oratione præstantiorem distinctionem esse perspicies. Verum ut ad institutum revertamur, Deus, intelligibili essentia creata, hoc est, cœle

tibus virtutibus et ordinibus, sensibilem quoque runt ac distincta sunt. Porro mentis nomen nonŋun naturam condidit, cœlum videlicet ac terram, el ca quæ his continentur, ut ostenderet se non modo cognatam et propinquam sibi naturam efficere posse (congrua autem et cognata Deo est ea, quæ rationem habet, atque intellectu solo comprehendi potest): sed et longissime semotam, eam scilicet, quæ sub sensum cadit, ac potissimum quæ anima caret. Quanquam enim omnia divinæ bonitatis ali quid habeant, tamen quæ vita carent, hactenus ea fruuntur quod sunt; animantia autem, quatenus et sunt, et vitam habent; homo vero, quatenus et hæc, et rationem insuper habet; at angelus propinquior adhuc est Dco, quippe intellectualis, et sola mente perceptibilis. quam de anima quoque ipsa, et intelligibilibus natu ris, quæ eam superant, prædicatur: interdum autem proprie de simplici atque indivisibili natura dicitur, ut hoc loco. Nondum enim anima erat, quandoqui dem nec homo. Nissæ enim fiant naturales hæ alque vegetativæ, quæ improprie animæ nomen sortite sunt. Anima siquidem vis est organici corpor‹s: ac plantæ nequaquam sunt organicæ, sed naturales duntaxat. Quod autem mentem omnem ac sensum omnem a prima mente procreata esse ait, carpere a¹que insectari mihi hoc loco videtur, cum Platonicas imposturas, tum ea quæ Jamblichus et Porphyrius et Proclus de cœlestibus sphæris vane atque ineple disseruerunt. Omnia enim, que luna superiora Col. 630 D. Enimvero mens jam et sensus, etc. sunt, anima prædita esse pronuntiarunt. Theologus Per mentem hoc loco intelligibilem mundum, hoc est angelos, significat; per sensum autem, sensibi lem, aitque: Hi duo mundi inter se discreti intra proprios fines consistebant, hoc est, peculiari modo, atque impermiste creati, naturæ suæ fines haul quaquam excedebant. Manebat enim intellectilis mundus in suo fine, nimirum ut intellectilis solum esset ac rursus sensibilis in sua permanebat natura, tantumque sensibilis erat. Porro uterque bonitatis et potentiæ Filii Dei crcatoris sui magni ficentiam in seipso ferebat atque ostendebat, ac per constructionem sui atque ordinem tacitis voci bus opificem prædicabat, juxta illud Cæli enar rant gloriam Dei*; atque etiam juxta id quod scriptum est in libro Sapientiæ: Ex magnitudine el pulchritudine rerum creatarum, collatus cum eis earum effector, ac fabricator conspi citur. Igitur hi duo mundi inter se disjuncti erant ac circumscripti. Nondum autem utriusque temperamentum ullum erat, aut contrariorum mistura. Contraria enim sunt mens et sensus, idque quod materia constat, et quod materia caret. Idcirco autem temperamenti verbo usus est, quia per omnem hominis vitam animus a corpore di vidi et separari non potest. Misturæ vero nomen adjecit, propter eam separationem quam mors affert. Nam quæ temperantur, separationem ne sciunt, ut vinum et aqua: quæ autem miscentur, possunt separari, ut triticum et hordeum. Porro hæc contrariorum mistura majoris sapientiæ Dei signum editura erat, atque argumento futura, quod varias etiam et multiplices naturas efficere posset, ac profusæ ipsius bonitatis specimen exhibitura. PSELLUS. Mens et sensus. Parentem hujus uni versitatis selectam et principem mentem esse, vel potius Deum, et. Bonum, et Unum, omnia quæ sunt, et nihil eorum quæ sunt, et supra ea quæ sunt, et in iis quæ sunt existimamus. Ergo in hoc uno omnia inerant, tam intellectilia, quam sensilia, nec separa tim, nec confuse. Neque enim, ut illa, sed ut ille, hujusmodi unio erat. Igitur cum omnia in Uno, quod ante omnia est, simul essent, postea processe ** Psal. xvi, 1. Sap. x, 5. *• Gen. 11, 7. autem nondum exstitisse animam docet, cum jam sphæræ omnes creatæ essent. Jam vero hic opificii moaus diversus est ab eo, quem Græci philosophi introducunt. Nam illi, nec Deum, nec naturam, immediate quidquam facere asserunt, ac proinde nec post mentem protinus sensum gignunt, sed primum deiformem mentem, deinde particularem, nec divinæ mentis participem, post animam mentis compotem, tum simpliciter animam, postea naturam, atque ita postremo sensum. At magnus hic Pater summis naturis procreatis itu demum medias a Deo produ̸ clas esse ait. Etenim ut illi rationem ineunt, naturæ ordini subservit Deus: ut autem docet hic auctor, ratio quam in rerum creatione tenuit, naturæ leges su perat. Col. 631 A. Hoc igitur cum artifex Verbum, elc. Quoniam, Quoniam, inquit, contrariorum permistionem Beri oporteba), ac veluti commissuram quamdam et colligationen visibilis et invisibilis naturæ, talem hominem condidit Filius Dei, animal unum ex duabus naturis compositum atque conflatum, corpus quidem ex terra, quæ jam creata erat ef lingens, a scipso autem spiraculum inserens. Quod autem dicit, a seipso, non idem significat quod a sua substantia, quemadmodum nonnulli dicere ausi sunt, sed ab effectrice et fabricatrice sua po tentia. Corpus enim ex subjacente materia, ani mam autem a nulla re sumpsit, sed ex nihilo crea vit. Multis autem nominibus appellatur anima. Dicitur enim spiraculum, juxta illud: Insufflavit in faciem ejus spiraculum vitæ **. Dicitur etiam anima, ut hoc loco: Et factus est in animam ti ventem “. Item imago Dei vocatur, juxta illud: Ad imaginem fecit eum **. Porro illud: Ad imaginem; intelligendi vim arbitriique libertatem ostendit; ad similitudinem autem, virtutis, quoad ejus veri potest, imitationem. Intellectualem autem animamı Theologus dixit, ad differentiam animæ brutorum animantium, quæ sensibilis est. Sic igitur Dei Filius hominem fabricatus, quasi alium quendam mun dum ab eo qui aspectu sentitur, ipsum in eo collo cat, magnum nimirum in barvo. Democritus enim, ** Ibid. 48 Gen. 1, 27.

NICETAS IN ORAT. XLII S. GREG. cum mundo in oculorum sensum cadente hominem astrinxit, ac per mortem separat, rursusque in comparans, µ:xpòv xósμov, id est parvum mundum, cam nominabat, velut ex mundi elementis constau tem. At contrario plane modo magnus mundus homo dicendus est, utpote qui et ea omnia habeat, quæ sensibilis mundus, ac præterea intellectualem et rationalem animam, ob quam et angelus quoque alius est, Dei adorator, mistus ex duabus naturis, visibilem quidem naturam, in sensum cadentem, oculis cernens: intelligibilia autem ac cœlestia non cernens, sed iis initiatus, et eorum quidem, que a Deo in terra condita sunt principatum ge rens, ipse autem Dei imperio subjectus, mortalis immortalisque naturæ continis. Medius inter ma gnitudinem et humilitatein, vel ut inter immortali tatem et mortalitatem positus, ac nec hoc proprie, nec illud (utrinque enim libratum eum Deus crea vit, videlicet observans utram in partem propen deat) vel ut simul et magnitudinis naturæ intelle ctilis et humilitatis naturæ sensibilis particeps. Atque iden spiritus et caro est. Spiritus quidem anima est propter gratiam, ut immortalis sit, tanti que beneficii auctorem laudet: caro autem propter superbiam, ut per corpus patiatur, ac patiendo submoneatur, quod terra est, atque ita, si quando propter mentem efferatur, propter terram dejicia tur. Animal in præsenti quidem vita per certam providentiam vivens et gubernatum: ad futurum autem sæculum transmigrans. Quod si quis dicat Quomodo igitur Adamus, nondum lapsus, talis effectus est (nondum enim mortis sententia in eum pronuntiata fuerat) ut propter corpus mortalis esset, et propter auimam immortalis? Dicendum ideo factum esse, quia Deus futuram ipsius trans gressionem, mortemque ab ea promanantem, præ sciebat, tametsi medium inter immortalitatem et mortalitatem ipsum creaverit. Vel etiam propter universam Adamı posteritatem, vel ut illius naturæ participem, hæc verba protulit Theologus. Extre mum, inquit, mysterii, hoc est, ut homo nutu el subvectione ad Deum deus efficiatur. Deum autem fieri, est illuminationis divinæ participem fieri non autem ad divinam essentiam imigrare. Porro hominis ad Deum subvectio, industriæ ac sedulita tis hujus vitæ opus est: divinitatis_autem conse cutio, futuri sæculi præmium. Nam cum in Dei materiæque confinio positi simus, si quidem ad materiam declinemus, crassi ac materiales: si autem ad Deum tendamus, divini atque adeo dii nominamur. Eo etenim mihi tendit exigua bujus vitæ cognitio veritatisque perceptio, ut Dei clarita tem videam, eaque afficiar. Quemadmodum enim id quod igni propinquum est, eamque naturam habet, ut patiatur, flammam concipit: sic etiam animi in bac vita ad Deum evectio atque conjun ctio futuræ vitæ deificationem nobis conciliat, di gnamı Deo, qui animam cum corpore quasi vinculis llæc videntur esse Pselli. resurrectione excellentius, quam primo illo nexu}, constricturus est, quia jam nec ulla solutio, nec conjunctio futura est. Col. 631 B. Illud ut mancat, etc. Anima in sta bilitate et constantia atque identitate condita fuerat corpus autem in mutatione atque alteratione. Atque ut in genere dicam, corpus quidem affectibus antea haudquaquam vitiosis subjectum erat: anima autem ab hujusmodi etiam affectibus immunis erat. Pro inde anima in seipsa, velut in exemplari Creatoris sui imagine, divinas formas conspiciens, Conditorem suum celebrabat atque laudabat, vel per propriam constantiam et immutabilem identitatem, eamdem quoque de opifice suo opinionem habebat. Homo igitur, hoc est, illa corporis animæque mistura, cum omnia sua ipsius causa facta esse cerneret, ad hunc morbum fortasse impellebatur, ut se æqualem Deo esse existimaret. At corpus ex altera parte de pressum, propriisque affectibus abstractum, a cœ lestibus avulsam animam deorsum retrahebat, alque in suum præcipitium urgebat et impellebat. Ac tum scilicet homo, se animæ dignitatem non a se ha. buisse, sed Creatoris beneficio accepisse cognoscebat. Proinde, dum insolentius efferebatur, a corporeis afflictionibus commonefactus, sentiebat se magnitu dine gloriari, id est, quod animæ magnitudinem præstantiamque eximio Conditoris si beneficio ac cepisset.— Animal hic varie gubernatum, atque alio demigrans. Nam, ratione præscientiæ, etiam quæ nondum facta erant, in eodem loco, quo en, quæ fiebant aut facta fuerant, apud Deum censeban tur. Varie gubernatum. Gr. olxovoμoúμevov. Œco nomia autem est, ejus, quod dispensatur ac regitur, varia multiplexque gubernatio, ad ejus commodum utilitatemque a dispensante instituta. Nam nos quo que mæroribus et voluptatibus gubernamur, secun darum rerum adversarumque casibus, timore et au dacia, paupertale et divitiis, cæterisque hujus gene ris; ac postea ad alteram vitam migramus. ▼ Et quod mysterii extremum est, id est, caput et summa totius humanæ vitæ dispensationis ac migrationis. Porro nutus et subvectio ad hujus vitæ dispensatio nem referenda est: divinitatis autem adeptio, ad posteram vitam. Mentis enim ad Deum subvectio, industriæ opus est, et virtutum cultus: deificatio autem, omnis actionis et contemplationis est termi nus. Quare non simplex est ista animi ad Deum in clinatio. Proinde operæ pretium est cognoscere quot res inter nos ac Deum interjectæ sint. Primum in accessibilis illa caligo, quam vix unquam quidam ex eorum, qui ratione præditi sunt, ordine prætergressi sunt: deinde angelicæ virtutes, post caliginem illam proxima', quæ ab uno prodeunt, et unitates dicun tur, tum mens dimidiata, in quam illæ terminantur postea particulares quædam mentes, mox. animæ, tum naturæ et corpora, ac postremo materia. Is igi

NICETAS IN ORAT. XLII S. GREG. del, pennas u'roque lateri imponens (aut si quid alienum. Maximum enim tranquilli ənimi, atque aliud excogitaverit) prosiliens ac seipsum movens. Ac tantisper quidem pennas movebit, atque eodem m: tu agitabitur, quo ad splendidum ipsum orbem provectus fuerit. Post vero, cum solem ita subierit, ut non longius, quam palmi intervallo ab eo distet, utrum tandem ipsius actioni tribuendum erit, quod illo collustretur, annon potius actio cessabit, ac pa tiendi initium faciet? Ita procul dubio. Eadem igitur nostra quoque est ratio. Nam quantum ad virtutum cul tum atque studium, activam habemus facultatem, quan tum autem ad vim divinitatis sentiendam, passivam. Col. 631 C. Hunc arbitrii libertate donatum, etc. Quicunque tandem paradisus, sive intellectilis sive sensibilis. Quanquam mihi videtur, quemadmodum homo intelligibilis simul et sensibilis creatus fuc rat, ita etiam ejus sacratissimum delubrum intel lectile simul ac sensile fuisse, duplicemque spe ciem habuisse. Nam homo corpore in loco maxime divino habitans, in loco incomparabili quantum að animam commorabatur. Deo porro id bonoris consecutus est, ut arbitrii libertate donaretur. Idcirco autem ei liberum arbitrium datum est, ut bonum non minus, etc. Id est, ut bonum, quod gereretur, commune esset, nec Deo tantum, sed homini quoque ascriberetur: illi quidem, ut na turæ humanæ virtutum semina inserenti, et ut adjuvanti; huic autem, ut eligenti et facienti. Omne enim recte factum utriusque commune est, nempe et facientis, et Dei. Deus enim facultates et in strumenta suppeditat: homo autem actione sua rem præclare conficit. Ille semina mandat: hie agricolæ munere fungitur. Nam cum in paradiso propter opera bona collocatus esset, nisi arbitri libertatem habuisset, nequaquam ex voluntate agere videretur. Enimvero sensilis paradisus quis nam sit, ex Genesis historia perspicuum esse queat. Plantavit enim, inquit, Deus paradisum in Eden ad Orientem. At Gregorius historiam ad allegoriam traducit, atque per intellectilem quidem paradisum, cœlestem vitam intelligit, vel animæ puritatem et claritatem: per plantas autem, im mortales rationes et divinas cogitationes, quarum aliæ tenuiores sunt, aliæ perfectiores. Porro quod scriptum est, nudum hominem fuisse, trifariam exponit. Nudus enim, inquit, erat, quantum ad morum simplicitatem, nondum enim fraus ac versutia et malitia admissa fuerat. Nudus etiam quatenus vestibus et tecto carebat: postea enim et vestimenta et tecta excogitata sunt. Differt autem integumentum a munimento sive propugna culo: quod illud tegendi corporis causa inventum sit, ut vestimenta: hoc autem custodiæ ac tutelæ causa, ut arma et instrumenta ad vim arcendam instituta. Talem enim esse conveniebat eum qui a Deo creatus esset, hoc est, innocentem, simpli cem, cura et sollicitudine vacuum, ab affectibus 49 Gen. II, 8. 80 Gen. xvi, 17. 51 Marc. XI, ab omni affectu puri et liberi argumentum est, nudum esse, nec erubescere. Ac Deus homini legem dat, quasi materiam et facultatem liberi arbitrii, ut in ea virtus eluceret. Lex autem præceptum erat, etc. Scriptum est enim: Et præ cepit Dominus Deus Adæ dicens: Ex omni ligno, quod est in paradiso, comedes de ligno autem scientiæ boni et mali non comedes. Quacunque enim die comederis, morte morieris ºº, Arbor autem illa erat scientiæ boni et mali. Nam cum ex ea come disset Adam, suamque nuditatem sensisset, tum demum intellexit, quod bonum quidem erat præ cepti observatio, malum autem transgressio. Du plicem autem scientiam esse dicimus, alteram, quæ ros antecedit, quam et dijudicativam appella mus alteram, quæ res ipsas comitatur, ac realis dicitur. Ea igitur, quæ discernendi ac dijudicandi vim habet, ante degustatam arborem præditus erat Adamus. Ipse enim et brutis animantibus et uxori nomina per conjecturam imposuit. Ac rea lem degustata arbore insuper adeptus est. Quodnam autem esset lignum illud interdictum, Scriptura quidem non indicavit cæterum nonnullis eam ficulneam fuisse placuit, ex cujus etiam foliis post præceptum violatum primi parentes sibi vestes consuerint. Ac propterea scriptum esse Et maledixit Dominus ficui". Arborem autem vitæ esse aiunt, eam vim habentem, ut vitam Cafferat: quæ quidem ab iis solis, qui vita digni sunt, nec morti subjacent, edi potest. Jam quo niam spiritualem paradisum constituimus, ac per eum cœlestem vitam intelleximus, lignum quoque illud omne, ex quo manducare nobis præceptum est, ita explicare possumus, ut dicamus, nobis per illud divinæ contemplationis delicias significari. Deus enim universum est, in quo, et per quem, sunt omnia. Qui etiam lignum vitæ nominari potest, quoniam divinæ participationis dulcedo iis qui ea fruuntur, vitam nulla morte interruptam impertit. Tum autem lignum scientiæ boni et mali multiplicis contemplationis disquisitio exponi queat, hoc est propriæ naturæ agnitio, quæ quidem, us perfectis et in divina contemplatione altissime provectis bona est, ita jis qui summo et soli bono nondum firmiter et constanter assident, noxia est, utpote quos propter infirmam atque instabilem in bono mansionem corporis cura ad se retrahere variisque negotiis implicare solet. Vel, si mavis, per omne lignum eam divinæ potentiæ agnitionem intellige, quæ ex rerum creatarum consideratione comparatur, quemadmodum at Apostolus: Invisibilia enim ipsius a creaturs mundi per ea quæ facta sunt, intellecta conspi ciuntur **. Omnium autem ejusmodi cogitationum excellentissima et altissima est illa, quæ in crea tionis nostræ ratione versatur. Mirabilis enim, * Rom. 1, 20.

ligno vitæ expulsi et mortales facti sunt. At enim vero hoc loco Deo invisus Porphyrius propter hoc scientiæ lignum Deum alterutrius peccati renm peragere conatur. Hoc enim dilemmate utitur Aut arbor illa perniciose consita est, utpote homi mibus mortem allatura: aut si recte plantata est, maligne certe atque invide prohibita est, nimiru'a Deo scientiam hominibus invidente, vecordesque eos esse cupiente. Hanc igitur objectionem diluens Gregorius, Ne in hoc lignum, inquit, impii manus injiciant, nec serpentem imitentur. Nam ille quo que Deum hominibus scientiam ac divinitatem invidere dicebat. Nec enim male plantata est hæc arbor, nec maligne interdicta: verum natura quidem bona crat (vidit enim Deus omnia que fecerat, et erant valde bona "), usu autem et bona erat et mala; bona, si congruo tempore percipe retur, secus autem, si præmature decerperetur. Etenim, ut intellectu et contemplatione assequor, hre arbor cogitatio seu contemplatio quædam et notitia perfectior erat, sublimiorque scientia, quam conscendere ii soli tuto possunt, qui, ut ait Apostolus ", pro consuetudine senzus exercitatos habent ad discretionem boni et mali. Contra autem ea minime bona teneris adhuc et rudibus animis, quemadmodum nec solidus cibus infanti bus. Dentes enim recens natos convellit gravissi meque læ.lit. inquit, faela est scientia tua ex me", hoc est, ptatis illecebris lenociniisque capti sunt: alque a ex mei constructione. Hæc autem cognitio Adamo periculosa erat, nimirum recens creato atque adhuc imperfecto. Quin etiam per lignum vite ascensus ille significari potest, quo ex omnibus rebus sensibilibus ad Deum provebimur; per li gnum autem scientia boni et mali sensibilis et voluptuarius cibus, qui tametsi dulcedinem afferre videatur, tamen revera percipientem malis immer git. Ex omni igitur ligno quod est in paradiso comedes, hoc est, per omnes res creatas ad me Creatorem evehere, atque unum ex omnibus rebus fructum collige, me videlicet, qui vera vita sum Ex ligno autem scientiæ boni et mali ne comedatis. Quacunque autem die comederitis, morte morie mini. Naturaliter enim sensibilis cibus id quod effluxit, replet; nec fieri potest, ut is incorruptibi lis permaneat, qui sensibilis alimenti particeps est. Præter hos etiam modos aliter lignum vita exponere possumus, ut præceptum illud a Deo datum significet (lignum etiam vitæ est et justitia omnibus ipsam amplectentibus); scientiae autem lignum discretionem boni et mali designet. Primum igitur simpliciter et sine ulla discussione Adamo faciendum erat, ut legi divinæ pareret, donec ad perfectum virtutis habitum perveniret, atque ita demum Dei munere boni ac mali dijudicationem acciperet, quod quidem lignum est scientiæ boni ac mali. Neque enim ei qui tenero est intellectu, periculo vacat dijudicatio, quod crassam atque affectibus conimotam et voluptuariam rationem habeat. Quoniam igitur Adamum per simplicem, omnique dijudicatione carentem obedientiam Deo conjungi oportebat, ac per hujusmodi conjunctio nem divinitatis opus eo tempore, quo Deus verus et naturalis voluisset, accipere, rerumque omnium veram cognitionem et judicium atque immortalem vitam: simplicis porro ipsius obedientiæ experi mentum capi oportebat, propterea Deus præce ptum ci dedit, ne ex scientiæ ligno gustaret, hoc est, ne proprio judicio fideret. Verum cum dia bolus sub serpentis specie ipsum esset adortus, ac dixisset Eritis sicut dii scientes bonum et ma lum ", si comederitis, proprio judicio. acqulevit, ac bona res illi esse divinitatis adeptio et scientia visa est, nec illud secum reputavit, quod omnia quidem bona sunt, verum suo tempore, quo.!que id quod accepturus erat, præripere non oportebat præter ejus voluntatem et sententiam, qui non modo dedit ut simus, sed etiam ut beate vivamus. Et vidit quod esset bonum, et comedit: atque ea mentis abstractione, qua ad Deum natura ferebatur, spoliatus est. Et aperti sunt oculi eorum, scilicet corporales atque animi affectus commoti sunt. Et cognoverunt quod nudi essent, et erubuerunt, atque a Deo avulsi sunt, ac velut pueruli volu *³ Psal. cxxxvii, 6. 8 Gen. HJ, Col. 631 C. PsellUS. Lignum scientiæ. In prim? parentis anima velut in divinissimo quodam horto omnes scientiæ species consitæ erant. Ex quibus aliæ veꞌut in orbem stabant: duæ solæ in mɛdia animæ parte insitæ erant. Per eas igitur, quæ in orbem plantatæ erant, ad esum accommodus virtu. tum fructus indicatur, quem percipere Adamum oportebat, animæque sensoria suavitate perfundere. Harum autem, quæ in medio stabant, altera rerum creatarum contemplationem designat, nimirum ca quæ scientiæ boni et mali nomen habet: alters ipsius Dei cognitionem percepticnemque significat, quæ quidem lignum vitæ appellatur. Proinde nor statim scientiæ ligno manus admorere debebat Ada mus, nec creationis rationes et consilia pervestigate, nec ad judicii et providentiæ difficiles cogitationes confestim accedere; sed virtutes sedulo prius colere, atque ex plantis externis et superficiariis comedere, tumque ad sublimiora sese conferre, ac primum qui dem rerum creatarum causas inquirere, alque car absolute intellecta speculando quasi ulterius progredi. vilæque lignum degustare, sicque jam pure cum Des ipso colloqui. Idcirco enim hæ duæ arbores in medio paradisi erant, quia post exactam et absolutam verum creatarum cognitionem protinus exoritur vitæ con templatio. Idem. Arbur vitæ sapientia divina est, uniformis, 5. ** Gen. 1, 31. 5* Hebr. v, 14.

corporis oculos in Deo et paradiso occupatos exstructione, linguarum confusione ac divisione, habentes, nuditatis sensu minime afficiebantur; at post perpetratum peccatum conversis et collectis ipsorum oculis (quod conscientiæ munus est) cor porcis quidem nuditatem perspexerunt, spirituali bus autem bonum ac malum perviderunt. Turpitu dinem autem genitalium corporis membrorum intelligit, a qua etiam pudenda dicta sunt. Bac porro de causa circa eas partes pudore affecti sunt, quia post transgressionem primum in eas ferri ac stimulari cœperunt. Acerrimus enim circa eas est hominis affectus. Quippe et pueri, simul atque meate paulo solidiore esse incipiunt, pudore suffun dantur, atque has partes obtegunt. At quoniam semel prolapsus homo, si moriendi necessitati obnoxius non fuisset, maximum damnum accepturus erat, nimirum pecatum operans, hic quoque bene ficio afficitur. Quod autem est hoc beneficium? mors. Quid ita? quia peccatum sistit atque inter cidit. Quanquam enim mors pœnæ rationem habet, utpote vitam exstinguens: tamen in misericordiam recidit, immortalem esse peccatorem non sinens. Neque enim expediebat hominem, nondum tenta tione probatum et exploratum, immortalitatem consequi, ne in superbiam et diaboli judicium pro. Taberetur. He enim propter naturæ incorruptibili tatem, posteaquam a Deo libera voluntate decidit, inflexibilem et immutabilem in malo firmitatem habuit. Quamobrem hominem probari antea, et experimento per mandatum perfici oportebat, alque i:a pro virtutis præmio immortalitatem accipere. Nam cum medius inter Deum et materiam creatus esset, in ea causa erat, ut siquidem divinum mandatum observaret, naturalemque ad res creatas relation et affectum excuteret, Deo sese uniens, immuta bilem in bono constantiam atque habitu confirmatam acciperet sin autem per transgressionem magis ad terram et materiam ferretur, mentemque a Deo abstraheret, corruptioni obnoxius futurus esset, ac muliebri congressu opns haberet, atque ob vitæ cu piditatem jucundissima quæque, velut eam tuentia, complecteretur ac cupiditatem quidem a Deo ad materiam, iram autem a vero salutis hoste ad gen tilem suum contribulemque transferret. Col. 634 B. Multis autem prius modis propter multa peccata, etc. Prius inquit, castigatus, id est, ante humanitatem a Christo assumptam, pluribus correptionibus exploratus est, non ipse solum Adam, sed omnes ejus posteri. Castigatus est autem el diversis temporibus et diversis de causis, Adam enim ante omnes per sermonem eruditus est (Deus enim cum co collocutus est), et violati præcepti poenas pependit. Cain autem post illum gemitus atque tremoris pœna ob fratrem interemptum affe ctus est. Postea, tempore Noe, homines aquarum inundatione puniti sunt, quod voluntas eorum omnino depravata esset; mox, in illa turris 40 Rom. 1, 25. propter eorum amentiam; deinde Sodomitæ igne, imbre, ac civitatum deflagration", propter libidinis obscenitatem. Tum illi, qui temporibus Mosis exstiterunt, lege scripta, quia impietati Ægyptiaca assueverant, eruditi sunt; posthæc prophetarum tempore propheticis ipsis hortamentis. Jam vero permulti beneficiis et comminationibus ac plagis eruditi sunt, atque ante alios Adam. Hunc enim Deus beneficio affecit, nimirum in paradiso consti tuens atque eidem minabunde denuntiavit fore ut moreretur, si scientiæ lignum attigisset: ac postremo in peccatum prolapsum mortis sententia percussit. Jam vero eruditi sunt homines bellis, victoriis, et cladibus, veluti Пebræi ex Ægypto egressi. Nam cum bellum adversus multas nationes gererent, nonnunquam vincebant, nonnunquam etiam vin cebantur. Eruditi sunt signis cœlestibus, ut cum stetit sol tempore Josue filii Nun: signis aeris, ut in illis plagis Ægyptiacis, cynomyia, grandine, tenebris (quo etiam referri debet illa nubis columna interdiu fulgens, et nocturna ignis columna, quibus Israel ducebatur et illuminabatur); signis ex terra, ut in illis fluminibus, quæ in sanguinem converte bantur, in ciniphibus, et vesicis, et ranis; signis ex mari, ut in illa maris Rubri trajectione; hominum, urbium, gentium inseparatis mutationibus, hominum nempe, ut temporibus Samsonis, Davidis, Salomo nis, Nabuchodonosoris, complurium aliorum (illi enim partim mirabiliter floruerunt, partim calami tatibus affecti sunt), atque utrumque præter spem et exspectationem; urbium, ut Jerusalem, alia rumque multarum, quæ cum diuturno tempore cla ruissent, funditus postea delete ac desertæ sunt; gen tium, quemadmodum regnum Medorum ab Assyriis eversum est, Assy ji rursus a Persis oppressi, Persa itidem a Macedonibus, Macedones denique a Roma nis. Per hæc igitur omnia disciplinarum genera, quæ commemoravi, unum id agebatur, ut pecca tum, quod multipliciter et late fusum erat, atque hominem misera servitute premebat, de medio tol leretur. Postremo vero efficaciori opus erat meli camento, quia videlicet peccata et morbi ingra vescebant, virque medicam manum admittebant. Nani et mutuis cædibus homines sese conficie bant, et eo audaciæ prorumpebant, ut adulteria committerent, et pejerarent, et nefario Sodomita rum scelere seipsos devincirent, et, quod tempore quidem postremum, criminis autem atrocitate pri mum est, simulacris divinos honores tribuerent, atque adorationem a Creatore ad creaturas transfer rent, et colerent ac servirent creaturæ potius quam Creatori 60. Col. 634 C. Quæ quoniam majus auxilium, etc. Horum verborum: Hæc quoniam majus auxilium requirebant, majus etiam acceperunt, is sensus ost Prius quidem homines, moderatius tolerabiliusque

NICETAS IN ORAT. XLII S. GREG. peccantes, auxiliatricem legem habebant, et pro-„A Expáoset, id est, exprimere, et quasi baurire phetas concionatores, ac per signa corripiebantur. Posteaquam autem ipsi in gravissima scelera pro ruerunt, majori quoque auxilio opus habuerunt. Mjus porro auxilium, et lege, et prophetis, et sig nis, Filius Dei erat, qui ad imaginem suam, hoc est ad hominem imagine ipsius insignitum, venit. Non solum autem ad imaginem Dei factus homo d citur, sed et imago Dei in Scriptura nominatur. Scriptum est enim in Sapientia Salomonis: Deus propter incorruptionem et immortalitatem hominem crearit atque imaginem æternitatis suæ fecit eumº¹. Venit igitur ad suam imaginem ipse Dei Filius, juxta illud Isaie: Non legatus, non angelus, sed ipse Do minus *, qui, ut ait Joannes: In principio erat Ver- imaginis natura, ut sit exemplaris imitatio. Cæte bum". Sæculis antiquior. Temporis enim creator tempori haudquaquam suhest, utpote per quem etiam Pater sæcula fecerit, ut est apnd Paulnm “. Invisibilis. Deum enim nemo unquam vidit ",hoc est, Dei naturam. Incomprehensibilis, id est, vix com prehensibilis. Nam illud quoque simulacrum, quod ex operum ipsius imaginatione quadam colligitur, priusquam recte teneatur, fugit. Vet incomprehen sibilis, idem est, quod interminabilis, et incircumi scriptus, ac mentis captum exredens. Neque enim intellectu eoncipi nec circumscribi potest. Incor poreus. Hoc a Theologo adjectum est propter incarnationem et humanitatem Christi, ad quain mox perventurus est. Illud ex principio principium. Principiunt enim omnium quæ sunt, Pater est, nt cansa: principium quoque est Filius, ut cause consors. Ad Patrem enim David verba faciens, ait Tecum principium ". Est igitur Filius principium ex p.incipio, id est, ex Patre. Illud ex lumine lu men. Joannes in Epistola sua prima ait: Deus lux est". Et Christus de seipso: Ego sum lux mundi *. Atque hinc Patres illi qui sacrosanctum Symbolum ediderunt, doctrinam salutarem mutuati sunt, ac dixerunt Lumen de lumine, Filium ex Patre profulgere, ut incorporeain et simplicem eam gene rationem ostenderent; rursus hæc verba apposue runt Ex ipso, et in ipso, ut uterque peculiari modo subsistere intelligatur. Pater enim Pater est, et non Filius Filius item Filius, et non Pater: et in identitate naturæ propria est utriusque essentia. Fons vitæ et immortalitatis. Hæc quoque a prophe tis sumpta sunt. Jeremias enim ita loquitur: Dere liquerunt fontem aquæ Dominum ". Et David: Apud te est fons vitæ ". Quin etiam Christus de seipso ait: Ego sum via, veritas, et vita". Fons autem dicitur ob perennitatem; vita autem ut fons vitæ, non tantum brevis hujus et tempore perituræ, sed etiam sempiternæ. Hoc enim declarat dictio illa Immortalitatis, quam adjicit. Archetypi expressio, id est, similitudo, signaculum, ac velut expressa elligies Dei. 'Expayɛlov autem dicitur a verbo "Sap. 11, 23. 67 Joan. 1, 5. Ja 1. XIV, Isa. LXIII, 9. 8 Joan. vii, 12 68 Joan. 1, Jerem. 11, formam. Forma autem, cum de divinitate agitur, naturam significat. Immotum illud sigillum, id est, quod non alteratur, nec ad aliam formam commu tatur. In carminibus autem sigillum motum habens dicitur Filius, hoc est, vivens. Ita diversa ratione utrumque est. Nam quatenus natura firmus et im mutabilis est, immotum signaculum dicetur Filius; quatenus autem signaculum illud nequaquam mor tum est, sed vivum, mobile vocabitur. Sigilli autem nomen a Scriptura sumptum est. Hunc enim, inquit, Pater signavit Deus". Per omnia similis imago. Filius Patris imago dicitur quia ex Patre est: non autem contra Pater ex ipso. Hæc est r hic luculentius se res habet. Etenim in imagi nibus arte factis imago motu caret, cam exemplar vitæ sit præditum, ac moveatur. At hic imago, et vivi est archetypi, et viva ipsa, longeque majorem similitudinem habet, quam sit ea, qua Seth Ada mum refert, vel qua quidquid gignitur, id a quo generatur exprimit. Ea enim est simplicium na tura, ut non partim similia sint, partim dissimilia, sed totuin totius ligura sit, atque identitatis potius quam similitudinis rationem habeat. Patris et terminus et ratio. Hoc modo Filius ap pellatur, ut Patrem ostendens ac definiens, homi nibusque conspicuum reddens, quod Pater sit atque etiam quia citra ullum affectum ac pro fluxionem ab eo genitus est, quemadmodum ex mente sermo. Sic enim se habet al Patrem Filius, quemadmodum sermo ad mentem non solum ob generationem omni affectu vacantem, ord etiam propter connexionem. Neque enim a Patre Filius separari potest, quemadmodum nec sermo a mente. Tum etiam ita propter vim enuntia tivam vocari potest; nam ut sermo parentem suam mentem profert et enuntiat, ita Filius Pa trem. Possunt etiam hæc duo &po; et 26yo; pro eodem accipi quandoquidem et definitio Ayoç dicitur, ut eum ita loquimur: Definitio bomi nis est, animal ratione præditum, et mortale, Quan igitur rationem babet definitio ad defini tum, eamdem Filius ad Patrem. Ipsum enim de clarat quemadmodum definitio, id, quod ab ea de finitur. Quamobrem etiam Christus dicebat: Qui me intellexit (hoc enim significat: Qui vidit me) Patrem quoque intellexit "; paternæ siquidem naturæ compendiosa demonstratio est Filius. Oumis enim proles parentis sui tacita est ratio sive definitio. Hic igitur Dei Fillus ad suam ima ginem, hoc est, ad hominem, quem ad imaginem suam creavit, accedit, ac propter carnem huma nam, carnem assumit, et propter animam, quam divina insufflatione acceptam home caligine ob duxerat et labefactaverat, rationalem et intel I Joan. IV, 12. 71 Joan. XIV, "Hebr. 1, 2. 10 Psal. xxxv, Psal. Cix, 3. * Joan. vi, 27.

rum naturarum in unam hypostasin. In ea enim Verti Dei persona, quæ prius erat, animata ipsius cara creata eamdem hypostasin habuit, ac partes illæ con gressæ atque conjunctæ post hujusmodi concursio nem indivisibiles manserunt: non quod animo et co gitatione earumque diversitate separari nequeant, sed quod re et actu nullo modo discerni ac dividi pos sint. Unus enimvero ex duabus naturis natus est quarum altera, nempe divina, humanam divinitate donavit; altera autem, hoc est humana, divinitatem a divina accepit. Cum autem dixisset Gregorius, Deum assumpta carne natum esse, atque eumdem cum assumpta humanitate natum, Filium UDUM esse, non duos, admiratione correptus, ac velut stø pore perculsus addubitat, utrum concurrentes br naturæ contemperatæ sint, an potius commistæ. Nan si contemperatæ sunt, confusas quoque eas esse ne cesse est (sic enim fert natura earum rerum, quæ contemperantur, ut vini et aquæ): sin autem solum commistæ sunt, necessario sequetur, eas etiam ali quando actu dividi. Hæc enim eorum quæ inter se miscentur, natura est, ut tritici et hordei. Atqui neque confusæ sunt, et tamen semel congressæ indivisibiles manserunt, differentiam suam etiam post coitionem ac concursionem servantes. Pro inde nova et plane stupenda fuit illa in uno Chri sto temperatio, duarumque inter se pugnantium naturarum commistio. Quocirca cum Theolo gus non posset, vel misturam solum dicere, vel simpliciter contemperationem, utraque voce ne cessario usus est, idque cum additione. Alterat enim novam dixit, alteram admirandam. Ilic enim mistio confusionem nescit, nec tamen divisioni sub est: quod profecto mirandum est. Utraque igitur utrique adjuncta mistio, nempe temperatio, perfe ctam, numerisque omnibus absolutam doctrinæ explicationem servat. Nunc, quæ sequuntur excutia. mus: Qui est, fit, etc. Diversis modis id quo.l est, fieri dicitur. Primo, cum, corrupta præessistente substantia, aliud quiddam ex ea factum est. Qua si gnificatione ovum avem fieri dicimus, et lac caseum, et lutum testam, et arenam vitrum. Altero modo. cum, incolumi et immutata manente substantia præexsistente, per accidens aliquid præterea eftici tur: quo sensu dicimus ex ære statuani faciamesse, Salva enim et incolumi manente substantia æris, forma insuper accessit: sic etiam hominem justym et sanctum factum esse dicimus. Tertio modo, cum, præcedente substantia integra manente, alia sub stantia insuper assumitur: juxta quam significa tionem armatum factum esse militem dicimus. Atque in hoc tertio significatu verba hæc intelli genda sunt. Qui est, fit. Cum enim esset Deus, homo etiam factus est, ac militis more carnem induens, naturæ nostræ hostem oppressit. Porro hæc verba Qui est, fit, et increatus creatur, ea lectualem animam accipit, ut sic per carnem unns natura exsistens, sed coitione et concursu dus assumptam Adæ carnem peccati sordibus inqui natam repurget, per animam autem, ejusdem ani mam, atque ita totus toti mihi salutem afferat, quandoquidem totus Adam lapsus est. Hæc autem ait Gregorius adversus Apollinarit hæresin de pugnans, qui Christum carnem, et mente, et anima vacuam habuisse affirmabat: quod divini tatem pro mente atque anima sufficere existima ret. Eodem quoque pertinent quo sequentur. Per omnia enim, inquit, homo plenus ac per fectus efficitur, duntaxat excepto peccato. Pec catum enim, non a natura, sed a voluntate ori ginem habet. Quamobrem Dominus naturalia omnia suscipiens, peccatum, ut a natura alienum, non accepit. Ait enim Apostolus: Habemus pon tificem tentatum per omnia pro similitudine, absque peccato ". Quonam autem modo peccato solo excepto plenus ac perfectus homo sit? Nimirum quia et humana conditione sublimior illi fuit conceptio, utpote seminis expers, et nativitas, ut corruptionis nescia. Neque enim soluta sunt virginitatis signacula quandoquidem generatio per corruptionem progrediens peccato accepta referenda est, quemadmodum ait David: Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis concepit me mater mea 7. Post transgressionem enim Adamus, libidinis destro concitus, uxorem suam Evam cognovit, eaque concepit ac pepe rit. Sic peccatum conceptionis causa est, con ceptio nativitatis, atque ita utraque sub peccato est. Quoniam autem nativitatem, quemadmodum et beneficentiam erga genus humanum, præ stantem et admirabilem esse oportebat, ex puella Virgine nascitur. ut, quatenus nascitur, nuptias ac generationem honoret (honorabile enim con nubium et thorus immaculatus”); quatenus antem ex Virgine, virginitatem præferat, ut matrimo nio excellentiorem. Conceptus est igitur, hoc est, in Virginis prægnantis utero gestatus, quæ quidem per Spiritus sancti superventionem, tam animo, quam corpore præpurgata erat. Per ipsum enim ab eo peccato expurgata est, quod ex nativi tate secum trahebat, nimirum a primo parente profluxum, atque ad universum ipsius genus fusum et propagatuin. Sic enim angelus eam allocutus est Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altis simi obumbrabit tibi ". Verum ut ad rem redea mus, virgineo quidem utero gestatus est Dominus, prodiit autem ac prognatus est cum carne assumpta, unus exsistens ex duabus naturis, carne nimirum et spiritu, id est, divinitate et humanitate, contrariis quidem inter se, boc est, diversis (quatenus altera pars divina erat natura, altera humana) in unam Dei personam concurrentibus. Nam propter hypostati cam duarum harum naturarum unionem, unus cum humanitate assumpta Christus natus est, non quidem 76 Hebr. xm, 4. 7 Hel r. iv, 15. 75 Psal. L, 7. 77 Luc. 1, 5.

enim constat illic de omnibus quadrupedibus agi. et obscura hujus loci videtur esse sententia, quia Ac rursus bestiæ appellatione mansueta etiam longis hyperbalis concisa est hæc periodus. Hunc animalia designantur, ut in illo loco: Et creavit autem sensum habet. Existimamus, inquit, quo Deus de terra omnes bestias agri, et omnia vola- niam usque ad idololatriam prolapsi eramus, atque tilia cæli. Enimivero, si exacte loquendum est, excitari nos erigique oportebat, idcirco nobis ve belluinos quosdam vocans Gregorius, non ad Vetus terem legem datam esse, cui alia permulta præ. Instrumentum, sed ad divum Paulum mihi re- cepta, quæ nos ab idolorum cultu abducebant, spexisse videtur, sic ad Hebræos scribentem: complectentem, tum ea etiam, quæ ad sacrificiorum Etiamsi bestia tetigerit montem, lapidibus obrue- rationem pertinebant. Atque bujusmodi sensus est. tur 8, quod quidem in Veteri Testamento ad ver- Nunc singula excutiamus. Per peccatum, inquit, bum expressum non invenitur. Nisi quis forte jam inde a principio corruimus, id est, ex quo dixerit Apostolum, hæc verba audientem: Etiamsi tempore primus parens prolapsus est, ac per vo jumentum in montem ascenderit, non vivet ", ju- Juptatem decepti atque in fraudem impulsi sumus, menti nomine belluas quoque intellexisset. Cæle. non per primam illam solum (scriptum est enim, rum illud sciendum est, quod, quoniam in nobis quod bonum erat lignum ad vescendum, et grætum duplices affectus sunt, ira videlicet et cupiditas, oculis ad videndum, et pulchrum ad intelligen ideo a divina contemplatione submovebantur, tuin dum ) sed eam etiam, qua peccatum omne per ii qui ferarum ritu agrestibus et iracundis moribus fusum est. Voluptas enim peccatum omne ante præditi erant, tum qui pecudum more in terram cedit, nosque ludificatur, et in fraudem inducit, pastus gratia provoluti erant, ac turpiter et fœde ac velut pisces inescat. Et quidem ita misere cir cupiditatibus serviebant. cumventi sumus, ut ad idololatriæ crimen pro rucrinus, atque ad nefarios cruores, qui nefarii dicuntur, quod scelerate ac nefarie dæmonibus offerantur vel etiam nefarios eos vocat propter homines sacrificii causa mactatos. Immolaverant enim, inquit, filios et filias suas dæmoniis ". Ilis igitur malis affectos revocari nos a Deo oportebat, utpote a recta via aberrantes, atque in antiquum statum restitui, hoc est, ad Dei cognitionem, ante idololatriam in animis nostris lucentem, et quidem restitui, non propter opera nostra, nec enim ulla habebamus, sed juxta illam apud Lucam Zachariæ prophetiam, propter viscera misericordiæ Dei no. stri”, tanti manus suæ opificii jacturam facere non sustinentis. Tantum autem dixit non quanti tate, sed qualitate: Magna enim res, inquit, homo, ac præclara et eximia res, vir. Quem sublimioris etiam sapientiæ specimen vocavit, et magnum mundum in parvo: idque non ea tantum ratione, quia ea omnia babet, quæ sensibilis hic mundus, ac præterea ratione instructus est: verum etiam quia mundus propter ipsum conditus est. Quod autem alicujus causa factum est, inferius est eo, propter quod factum est. llomo autem divina manu effectus est, juxta id quod scriptum habetur Manus tuæ fecerunt me, et plasmaverunt me *. Quo loco manus, ut Deo dignum est, intelligendæ sunt, nimirum pro fabricatione Dei. Quoniam igitur instaurari, atque ab errore revocari hominem opor tebat, quo tandem modo id fieri decebat? prudenter certe et provide. Nam quemadmodum medicus vulnus abstergere, aut alio modo purgare cupiens, Psal. cv, 37. Col. 638 C. Nos tamen media quadam via inter eos, etc. Quandoquidem virtus in mediocritate, excessus autem et defectus in vitio positi sunt, propterea Gregorius allegoriam ingressurus, factu rum se pollicetur, ut media quadam via ingredia tur, id est, ea tantum ad allegoriam accipiat, quæ cam admittunt: reliqua autem eo sensu intelligenda relinquat, quem littera primo fronte offert. Omnia enim, quæ veteri lege continentur, corporeo dun taxat modo ac secundum litteralem et dilucidum sensum interpretari, est crassorum et stupidorum hominum, atque ad contemplationem prorsus iner tium atque torpentium, Judæisque similium. Illi enim universam legem juxta litteram intelligunt, nec spirituali sensu quidquam accipiunt. Contra, omnia vel minutissima quæque allegorice expo nere, curiosi est ingenii, atque in anagogiæ ratione, nec modum, nec mediocritatem tenentis. Idque sane ridiculum est, ac plane somniorum conjectore dignum. Omnia enim somnia in signis atque um bris consistunt. Quicunque igitur omnia ad ana gogicum sensum referunt, somnia interpretari videntur. Porro litteræ mordicus adhærere, nec unquam sublimius assurgere, defectus est: e diverso omnia ad allegoricum sensum trahere ex cessus, atque utrumque vitiosum. At in ea re decorum servare, mediocritas est et virtus, neque id absurdum est, ut, litteralis et historici sensus pertinax amplexus, nec ridiculum, ut sommiatrix, illa cuncta allegorice explicandi ratio. Quandoquidem enim nos, ab initio, etc. Difficilis 87 Gen. 1, 24,25. 88 Hebr. x11, 20. 78. Psal. cxvii, 73. 89 Exod. XIX, August. lib. xvII De civit. Dei, cap. 3 Mihi sicut muttum videntur errare, qui nullas res gestas in eo genere litterarum (scilicet sacrarum) aliquid aliud præter id quod eo modo gestæ sunt, * Gen. 111, 92 Luc. 1, significare arbitrantur ita multum audere qui prorsus ibi omnia significationibus allegoricis in voluta esse contendunt.,

NICETAS IN ORAT. XLII S. GREG. si asperius manum admoveat, non inodo non pur- sed sapienter atque industrie per subtractiones paulatim factas nos immutavit. Idolorum enim cultum prius sustulerat, et sacrificia quoque ipsa sublaturus erat, atque a sacrificiorum nidore ac sanguine ad incruentum sacrificium cultumque rationalem et evangelicum animos nostros tradu cturus. Quando autem id facturus? nimirum cum nos ad obedientiam satis assuefactos et exercitatos, atque jam recte ac præclare mandato eo, quod ac ceperamus, perfunctos invenisset. Quidnam autem illud? nimirum perfectum idolorum contemptum, post quem victimas etiam, quæ ex legis præscripto offerebantur, aboleri oportebat. Priusquam enim primo præcepto morem gessissemus, superfluum fuisset secundum tradere. gabit, sed etiam dolorem augebit et exulcerabit sic etiam animam vulneribus oppressam, nisi quis scite et leniter attrectaverit, non modo nihil eam juverit, sed insuper etiam læserit, ac pervica ciorem effecerit. Proinde violentlor medicina repu dianda et rejicienda erat, utpote quæ non solum homines non flexisset, sed novo etiam vulnere affecisset, ac scelerate viventibus ad peccandum impudentiam addidisset, propter contractum tem poris diuturnitate tumorem, id est, propter in veteratam peccandi consuetudinem in naturam conversam. Consuetudo enim atque habitus pro pemodum naturæ vim habet. Quocirca ad vitæ correctionem moderatiore quadam vitæ ratione revocandus erat: quæ quidem non subitam sani tatem efflagitat, verum sensim ac paulatim ægro tum ad eam reducit. Nam intortus quoque ramus subitam ab obliquitate in rectum inflexionem baud quaquam sustinuerit. Quin potias, si quis repente eum per vim subrigere conetur, citius ipsumı per fregerit, quam direxerit. Quin etiam equus ferex et indomitus, miræque magnitudinis, atque ætatis ardore insolens haudquaquam frenum admiserit, nisi poppysmis demulceatur. Poppysmus autein, equinæ permulsionis genus est. Quod nomen per onomatopœiam ductum est ab eo sono, quod ex equisonuin ore manat, cum equos adulabundo con tactu delinire student. Ac proinde, id est, quoniam asperitate postbabita leniorem ac molliorem cu-C randi hominis rationem eligi conveniebat: Lex nobis in auxilium, ut Isaiæ verbis utar, data est Facilis enim et blanda est legis curatio, leniter nos ab errore abducentis, atque ad veritatem redu centis. Ac nobis muri cujusdam et maceriæ vicem præbet. Quemadmodum enim maceria impedimento est, quominus, qui intra eam sunt, cum externis jungantur: sic etiam lex septum quoddam erat, inter Deum atque idola interjectum: atque ab idolis quidem nos abducebat, a‹l Deum autem redu cebat. Ac mihi, quæso, Dei consilium et provi dentiam considera. Quoniam enim nos, et bruta animantia sacrificabamus, idque idolis, quanquam sacrificia ipsa tollere atque abrogare vellet Deus, Col. 639 C. Sic igitur atque his de causis lex scripta, etc. Mosaieam legem, scriptam vocat Theologus ad differentiam legis non scriptæ, quæ Adamo, iisque, qui ab eo originem duxerunt, di versis temporibus data est. Vel etiam ad discrimen constituendam inter eam et Evangelium: quod etiam ipsum nullis litteris consignatum sanctis apostolis traditum est. De quo etiam Deus per Jeremiam dicebat: Hoc est testamentum et fælus, quod cum illis feriam dans leges, in mente et in corde eorum inscribam eas. Igitur lex scripta ita est data, ut commemoravi, atque ob has causas, quas protuli, hoc est, quia perniciosa et periculosa erat asperitas, lenitas autem utilis, atque ad tra ctandos animos apposita. Atque insuper intro ducta, hoc est, præscripta est lex, ut ejus lectione ad Creatoris agnitionem excitaremur. Eodem modo sacrificia propter sacrificantium infirmitatem con cessa sunt. His enim assueti, haudquaquam ea station abjicere potuissemus. Atque hæc saerificiorum est ratio, id est, causa, ut quidem mea est ratio, hoc est, ut ipse cognosco. Hæc autem figura a rheto ribus extenuatio dicitur, qua cognitionis ac do ctrinæ suæ tenuitatem prætendit, tanquam scilicet alius quispiam fortasse sublimiorem causam animo concipere ac proferre queat, quam sit ea quain ipse produxit. Ergo hæc quidem sacrificia ob has rationes permissa sunt. Ut autem immensam di vinæ sapientiæ profunditatem intelligas, omnia seseque nobis, ut integram sanitatem conseque. sapienter ac supra hominum cogitationem facientis, remur, cognoscendum præbere; tamen subitam mutationem ægre admitti cognoscens, ad infirmi Latem nostram se deinisit, ac duobus malis propo sitis, altero quidem graviore, nempe Dei ignorantia, altero autem leviore, nimirum cruentis sacrificiis, id quod levius erat, hoc est, sacrificia, infirmitati nostræ concessit, ut, quod majus erat, acciperet, hoc est, ut ipsum verum Deum cognosceremus, ac postea commodo tempore sacrificia quoque ipsa tolleret, atque id adorationis genus, quod in spiritu et veritate consistit ", introduceret. Idcirco ne quaquam omnia, quæ volebat, simul constituit, Isa. v, 20 sec. LXX. Joan. IV, atque ut uberes et luculentas impervestigabilium (hoc est, quæ non modo non cognosci, sed ne in quiri quidem possunt, ipsius judiciorum et consi liorum divitias cognitas habeas, ne ipsa quidem sacrificia paulisper concessa, mysterii omnis exper tia reliquit (Gr. ávíspa, id est, nihil sacrosanctum et spirituale atque allegoricum habentia) nec in utilia, id est, ad nihil sublimius conferentia et uti litatem afferentia, nec in nudo et simplici sanguine defixa. Nudus autem sanguis dicitur, qui simpliciter et juxta sensum funditur, nec mysterii quidquam abstrusum ac reconditum habet. Quod genus sunt

gent.lium sacrificia. Horum enim sanguis nudus sionem ductus est, et sicut agnus innocens coram tantum erat, quippe qui nec per Spiritum sancti- tondente se obmutuit: sic non aperuit os suum". Nee ficaretur, nec alterius sacrificii figuram gereret, quin potius fœdus et satanicus atque exitialis esset. Quod autem sapientiæ profunditatem ait, atque impervestigabilia judicia Dei, hoc ab Apostolo sum psit, qui ad Romanos ɛcribens, his verbis utitur O altitudo divitiarum sapientiæ et scientiæ Dei! quam imperscrutabilia sunt judicia ejus, el investi gabiles viæ ejus! Et in Epist. ad Ephes.: Mihi omnium sanctorum minimo data est gratia hæc, in gentibus evangelizare impervestigabiles divitias Christi ". Sed jam ad sacrificia redeamus, ac cum Theologo dicamus, Deum, cum hæc permisisset, haudquaquam infrugifera ea reliquisse, verum in his Christi mysterium velut in figura defossum atque immistum fuisse. Figura enim mysteriorum Christi a Scriptura appellata sunt, victimæque illius, quam magnam et immactabilem Gregorius vocat. In quo animadvertendum est, quod maguam dicit, non autem majorein, ut comparationem omnem cum altera quadam fugiat. Victimam autem, quod pro mundo cæsa sit, quantum ad humilita tem immactabilem denique, quantum ad primam naturam, hoc est, divinitatem, quæ nec passa est, nec immolata. Prima autem, natura divinitas di oitur, tum ut principium, tum ut aliarum natu rarum causa, tum etiam postremo ut humanitate præstantior. Cum autem unum atque eumdem Christum mactatum simul atque immactabilem dixisset, idque ænigmati cuidam simile esse sen tiret, subjunxit: Ut ita loquar, his verbis scilicet, quod durius atque audacius dictum videri poterat, emolliens. Ac mihi, quæso, incomparatas hasce comparationes expende. Primum victimam Chri stum Hominavit, non majorem, per comparationem, sed magnam simpliciter, deinde immactabilem, postea totius orbis terrarum sempiternam expia tricem, non autem parvæ cujusdam partis, neque ad certum ac breve aliquod tempus, quemadnio dum legalia illa sacrificia, quæ solam Judæorum regionem, hoc est, perexiguam orbis particulam lustrabant, atque ad breve quoddam tempus, et certis flagitiis expiandis instituta erant. Deinceps enimaliis aspersionibus atque expiationibus opus erat. Col. 659 C. Proinde agnus quidem, accipitur, etc. Proinde, id est, quia legalibus sacrificiis Christi, magni sacrificii, figuræ inspersæ erant. Scriptum est enim in Exodo: Accipiat unusquisque agnum per fectum, masculum, anniculum **. Quodautem ait im maculatum, in Exodo non habetur, sed ex Levitico sumptum est. Ubi permultæ de sacrificiorum ratione leges exstant. Igitur ad Christi figuram agnus accipitur, propter simplicitatem et innocentiam. Neque enim, etiam cum ad necem trahitur, vocife ratur, nec, cum tondetur, clamat. Eodem modo Christus, ut est apud Isaiam, tanquam ovis ad occi ** Rym. x1, 53. " Ephes. m, 8, 9. vero propter innocentiam solum aguus assumitur, sed etiam quia, quemadmodum oris indumenta en quæ ex lana contexuntur, nobis suppeditat: sic etiam Christus, nostræ salutis causa mactatus, in dumentum nobis efficitur, et quidem ita efficax, ut immortalitatem afferat, nempe per baptismum. Ilind autem incorruptionis indumentum, ex Octabibl Clementina sumptum est, ubi hæc verba sunt; Ut dignos eos habeat lavacro regenerationis, quod incorruptionis indumentum est. Enimvero perfecta ovis, quod ad realem sensum attinet, ea est, quæ annum unum explevit (agni siquidem unius anni spatio in integram ætatem adolescunt); allegorice autem quoniam Christus quoque et perfectus Deus et perfectus homo est. Nam nec divinitate quidquam perfectius, utpote a qua perfectio ad alia omnia promanet: divinitatis porro signa omnia in Christo elucebant. Quin etiam humanitas, divinitate per uncta, id facta est, quod ea pars, a qua peruucia est, hoc est, divinitatis socia, non quidem natura, sed divinitatis consecutione, quemadmodum el ferrum ignitum ignis dicitur non natura, sed inflam matione. Neque enim a propria natura migravil. Rursus etiam pio sensu Dominica caro Deus dicitur propter summam unionem. Quin ob hanc quoque causam perfectus est Christus, quia nulla in eo jus titiæ pars desideratur. Ita namque de seipso loquitur Sic enim decet nos implere omnem justitiam'. Tum Sit, inquit,masculus agnus; mas etenim femina per fectior, et principatu dignior. Sic nimirum Christus quoque naturæ rex est, ut mas feminæ, ac proinde totius humanæ naturæ, quasi nubilis cujusdam puellæ solus sponsus est, qui animis nostris cogni tionis divinæ semina insevit. Præter has etiam causas hanc quoque adducit Gregorius, cur Christus aguus masculus sit, nimirum quia pro Adamo potissimum oblatus est. Illud autem potissimum ostendit eum mulieris quoque causa oblatum fuisse, etsi potius pro viro, quoniam ipse quoque gravius peccaveral, ut qui et firmiori animo præditus esset, et mandatam accepisset. Firmior itaque muliere Adamus: firmior autem ac robustior Adamo Christus. Ille euim a peccato superatus est: Christus autem peccatum fregit, et profligavit. Quare non abs re pro robusto robustior mactatus est. Quid ita? quoniam, inquit, Adamus primus in peccatum incidit. Atqui mulicr prior peccavit? Est quidem ita. Verum quia naturæ imbecillitas peccatum ipsius levius reddebat, totum crimen Adamo assignatum est. Atque hæc prima ´est ratio, cur Christus masculus dicatur. Altera est, quia Christus nihil in se femineum habet, hoc est. molle et soluturo ad voluptatem, ac ne tantillum quidem ad vitiosum ullum affectum clanguit. Ter tia, quia insignis est Christi potentia: hanc enim violentiam vocat, qua adhibita præter naturæ legis 98 Exod. x, 4,5. 99 Isa. LIII, 7. × Matth. 1, 15.

NICETAS IN ORAT. XLII S. GREG. virginitatis claustra aperuit, virili congressu nequa- Et quemadinodum sol quantum quidem ad lumen quam reserata. Virginea autem et materna con junxit propter rei miraculum. Hæc enim duo, nempe virginitas et partus, hic concurrerunt. Janı Christum quoque masculum Isaias nominat, cum ait: Et accessi ad prophetissam, et concepit, et pe perit filium, ac priusquam partus dolor venisset effu gil, el masculum peperit. Prophetissa enim, erat Deipara, utpote de se vaticinata; Ecce enim, inquit, beatam me dicent omnes generationes ³. Atque erit, inquit, anniculus vel quantum ad tempus, ne ut imperfectus rejiciatur, si nondum annum vitæ tem pus expleverit: vel quia anniversarium Pascha festum celebraturi erant, id est singulis annis, utpote bona nobis per passionem comparata lueri facientes. Anniculus etiam agnus ob eam causam assumitur, quia novus in terra est Dominus, nec vetustatis humanæ quidquam habens. Quamobrem si quis divinitatem bencficio et gratia concessam Domino Jesu fuisse, ac non veram esse asserit, ille masculum agnum pro se mactatum non habet. Consimili modo si quis senii ac vetustatis hamanæ quidquam ad Christum refert, hic anniculum nọn habet. Quin etiam anniculus Christus dicendus est, ut sol justitiæ, juxta illud Malachiæ: Orietur vobis Timentibus nom:en meum Sol justitiæ. Quo loco sol Christus dicitur, primum quia spirituales nostros sensus, mundumque omnem intellectilem collustrat; deinde quia causa est, cur omnia sint, et gignant, et crescant, ac fructum proferant. Tum quia et præsentia sua lucem, et absentia tenebras affert. Adhæc quia tempora efficit, hoc est, animæ virtutes. Tum quia ad utilitatem omnia dispensat, non se cunda tantum et prospera, verum etiam quæ acerba videntur, non secus ar sot hic aspectu sensibilis, non veris duntaxat et æstatis causa est, sed autumni et hiemis. Et quemadmodum prius lumen conditum est, deinde illa luminis domus, hoc est solis corpus sic Christus lux illa vera, secundum divinam suam naturam prius erat, secundum posteriorem autem humanitatis et carnis assumptionem solis corpori comparari potest. Atque ob eas causas sol Christus nominatur: justitiæ autem, ut omnem in seipso tam divinam quam humanam virtutem complexus. Vel quia justitiæ omnis mortalibus est auctor, quo niam ad eum referendum est quidquid ab hominibus recte ac cum laude geritur. Est et alia causa, cur Christus sol appelletur, nimirum ut temporum crea tor, quemadmodum hic quoque sol noster anni effector est. Atque ut hic anno vertente, ad idem punctum, a quo cursum auspicatus fuerat, revolvi tur eodem modo Christus a divina gloria citra egressionem egressus, dispensationis suæ cursu peracto, rursus ad seipsum reversus est, hoc est ad pristinam gloriam et potentiam. Hinc igitur Christus profectus est, atque huc venit, hoc est ex Patre et Celo, quo confecto salutis nostræ negotio, se recipit. Luc. 1,48. Malach. iv, 2. * Isa. Vill, 3. attinet, circumscribi non potest, quantum autem ad orbem suum, circumscriptus est: sic Christus, quantum ad divinitatem nullo modo circumscribi potest, quantum ad partem visibilem, id est, ad carnem, circumscriptus est. Atque etiam Christus benedicta corona benignitatis est, juxta illud Davi dicum: Benedices coronæ anni benignitatis tuæ ³. sole quidem annus, ab anno autem corona trans sumpla est (quadripartitis enim temporibus circulus anni cinctus est) a corona rursus æqualitas: corona enim propter circulum æqualis est. Corona itaque Christus est, utpote credentium animos exornans atque condecorans. Annus autem benignitatis, tem pus illud erat, quo Christus bonitate motus, Evan gelium promulgabat, quemadmodum de eo Isaias inquit: Evangelizare pauperibus misit me, vocare annum Domini acceptabilem *. Ergo corona omni ex parte sibi æqualis est. Etenim si quis lineam a super na circumferentia ad inferiorem duxerit, ac ru: sus transversim idem fecerit, æqualia intervalla reperiet. Similis item sibi corona est, quia omni ex parte similis ipsius figura cernitur: undiquaque enim rotunda cernitur.Proinde et Christas, quantum ad humanitatem, benignitatis corona dicitur, ut ex omnibus virtutibus conflatus, nec ullum bonitatis justitiæque finem habens, cujus justitiæ propria est æqualitas, id est, ut nec excedat, nec deficiat. Nam excessus et defectus, non a virtute nec a justitia oriuntur, sed a vitio et injustitia. Et quemadmodum sol quantitate æqualis est, ut nec augescens nec decrescens, qualitate etiam similis, ut qui nec seipso calidior, nec frigidior liat: sic divina illa et immu tabilis natura neque secundum quantitatem, neque secundum qualitatem, neque secundum ullam aliam motus speciem movetur. Proinde et æqualis est Christus, ut nec ad excessum declinans, uec ad defectum, sed omnem virtutis æqualitatem habens et item æqualis, ut nihil contrarium in seipso ostendens, aut aliis suggerens, verum similia omnia tum faciens, tum docens. Nec vero ob has dunta xat causas sol Christus dicitur, sed etiam ut vir tutam circulum progignens. Virtutum enim semina nostris animis insita fovet, atque ad fertilitatem movet, non secus atque sol sensibilis quatuor anni temporibus vires quasdam inserit, per quas fructus terræ maturescunt, ac perficiuntur. Illud autem notandum, quod Gregorius non dixit Deum virtutes creare, sed (woɣovɛľv, id est, progignere, vel potiùs ad vitam producere, ut intelligamus virtutem qui dem natura nobis inesse, verum per ipsius opem atque auxilium progigni, hoc est, impetum quem dam et motum accipere, ac tandem perfici. Idque sane merito. Nam si calor vitæ causa est, cum Christos sol nominetur, idem profecto virtutes nobis insitas calefaciens et confovens, vivas denique atque agitabiles reddit. Atque ut anni tempora leniter 12. Isa. LXI, 1; Luc. iv, 18. 5 Psal. LXIV,

NICETAS IN ORAT. XLII S. GREG. numeri pervenerint, progrediendi finem faciunt, ac intelligas nequaquam recens esse Christi mysterium, sed ex Patris præscientia jam inde a creatione mundi servatum esse, vérum postremis temporibus nostra causa mortem subiisse. Quod si alia ratio proferenda est, cur decima quarta mensis agnus mactetur, dicendem idcirco id fieri, quoniam hoc die lunaris circulus omni ex parte perficitur, atque velut adulterino quodam lumine orbem collustrat, cæterum imminui ac desinere incipit: ut hine quasi ex imagine quadam intelligas, quod omnibus qui dem orbis partibus tenebrarum princeps celebra batur (luna enim in principatum noctis posita est) ac mundi sapientiam, velut fucatam quamdam lu cem, errantium hominum cordibus infundens, ple nissimam sibi gloriam comparabat. At verus agnus pro nobis moriens diaboli gloriam oppressit. Eanı enim desinere in posterum et absumi coget. Atque id scilicet erat, quod in Psalmis canebatur: Orie tur in diebus ejus justitia et abundantia pacis, donec de medio vicissim tollatur luna 15. Quo loco obser vandum est,quod non dixit: Tollatur, sed, Vicissimı tollatur. Quasi enim hominem jam sustulerit, vicis sim diabolus ipse de medio tollitur. Quod si hoc loco lunam in bonam partem intelligere velis, id circo ad decimam quartam spectamus, quia per eam lucem quæ in aspectum cadit, et materia constat, eam imagine quadam concipiamus, quæ spiritualis est, materiæque expers, ut in speciem quidem lu nam plenam expetanius, quæ lucem suam tota no cte perdurantem nobis præbeat, revera autem nobis legis vice sit hæc cæremonia, jubens, ut omne tem pus, quod in diem ac noctem dividitur, nobis per petuo clarum sit, nec ulla caliginosa opera admista habeat. Verum ad historiam redeuntes, quæramus, quid causæ sit cur agnus non modo ex agnis, qui ad dextrum latus statuuntur, eligatur, sed et ex hædis, quos judex ad sinistram statuit ", utpote nullam dextram actionem habentes. Statuit enim, inquit, oves a dextris, hædos autem a sinistris. For tasse hoc ideo fit, quia Christus pro omnibus, tɔnı ovibus, quam hædis, mortuus est, ac pro his etian) potissimum, utpote qui majori misericordia opus habeant Fortasse etiam quia Cbristus revera justus mortem subiit, ideo ad ejus figuram agnus accipi deinceps iterantur solum ac revolvuntur. Decas autem prima unitas perfecta, et perfectionis genera trix dicitur, quoniam est alia quoque unitas, nempe prima unitas. Verum illa tametsi principium nume rorum est, eosque procreat, nequaquam tamen per fecta est. At prima decas has duas prærogativas ha bet, alteram, quod perfecta est, quatenus ad hanc us que numeri progrediuntur, ac rursus revolvuntur alteram quod perfectionis est procreatrix. Centena rium enim numerum, qui perfectissimus est, produ cit. Quod si senarium quoque perfectum numerum esse contendas; hac tamen parte cedet denario, quod, quamvis perfectus sit, perfectionem tamen non gignat. Cæterum perfectus quoque senarius dicitur, non quod in eo numeri a progressione conquiescant, sicut in denario contigit: sed alia ratione perfectus appellatur, utpote ex partibus suis conflatus. Di midia enim pars senarii, et tertia, et sexta, in summam collectæ, senarium conficiunt. Jam vero agnus in quintum diem asservatur, hoc est, a de cima usque ad decimam quartam: fortasse quia Christus victima nostra quinque externos sensus purgat: hæ enim domus animæ fenestræ sunt, de quibus ait Jeremias: Ascendit mors per fenestras ", hoc est, per sensus, a quibus peccatum profici scitur, non ut efficientibus causis, sed ut adjuvan tibus. Et circa quos bellum committitur, peccati sagittam extrinsecus incidentem admittentes. Est et alia occulta causa, cur agnus decima quidena accipiatur, verum decima quarta sub vesperam immoletur. Nam quod non prima die, sed decima accipitur, hoc indicat, quod longa erant sæcula illa, quæ creationem nostram præcedebant, quibus sem per erat Deus: post autem sæculum hoc nostrum ingreditur, quod, velut per quinque dies in quinque tempora dividitur, nimirum in illud quod ab Adamo usque ad Noe fluxit, in illud quod a Noe usque ad Abrahamum, in illud quod ab Abrabamo usque ad Mosen, in illud quod a Mose usque ad Christi præ sentiam, postremo in illud ipsum præsentiæ ipsius tempus, quo per magnum illud sacrificium propo sita erat omnibus salus. Jam in quinque etiam spa tia illa vineæ parabola diem distinxit. Alios enim circa primam horam vocatos esse narrat, alios tur: quoniam autem hominum opinione ut facino circa tertiam, alios circa sextam, alios circa nonam, alios denique circa undecimam. Quo etiam tempore navatæ operæ merces, iis qui postremi venerant, primo loco persolvitur ". Nos enim primi regene rationem accipimus, quibus Christus sacrificatus est, atque a morte revocatus innovandorum animo. rum nostrorum causa Spiritu sancto nos afflavit. Accipitur itaque agnus primo die hujus quinarii dierum, id est, decima mensis, principii hujus sæ culi figuram continente, atque asservatus postremo tanden tempore, hoc est, decima quarta, ad ve speram mactatur. Ad vesperam inquam, ut rursus rosus mactatus est, idcirco hædus quoque jugulatur. Immaculatum autem sacrificium agnus intelligitur, legis præscripto ad perpetua sacrificia dicatus badus vero pro peccatis offertur. Quæ quidem duo in Christo reperies. Erat enim idem, et ut immacu lata victima, nimirum ad odorem suavitatis seipsum Patri offerens: et ut hædus, dum pro peccatis no stris mactaretur. Atque ut rem in pauca conferam, ovis quidem, secundum Isaiam, lenitatem Christi designat hædus autem secundum legem sacrifi cium est pro peccato. Proinde leniter, ovis instar, ad supplicium ductus, pro peccato velut hircus sa 13 Jerem. ix, 21.» Matth, xx, 10 seqq. 1 Psal. LXXI, 7. 16 Matth. xxv, 40.

crificatus est, pro hominum salute seipsum morti vocatur, quod in ea velut in nocte, et virtutes, et exponens. Aut, si mavis, ut hædus in alta loca prosilit, vitia in obscuro sint, atque etiam propter offusam in ea ignorantiam, et errorem, ac peccatum, quod in omnes fusum ac propagatum est, omnesque im perio premit. Quomodo autem divina illa nox, qua Christo moriendum erat, noctis peccati hostis erat, accipe. Quemadmodum in mundi creatione sensi bili luce producta discussæ sunt tenebræ, quæ pri migenæ dicuntur, non quod substantia præditæ ac creatæ sint, sed quia cœlo ac terræ, rebus sub stantia præditis, quasi subsisterent. Neque enim tenebrarum ulla est essentia et subsistentia: verum per obstructionem atque obstaculum fiunt, atque accidentis rationem habent, non substantive. Quem admodum igitur post creatam lucem tenebrasque submotas terra videri cœpit, atque elementoinm ordo distinctus est, omniaque informata sunt, ac cœlum ornatum suum accepit, terraque itidem suum, atque ad hunc modum illa prius informis materia formis adornata est: sic etiam in hac sacrosancta nocte, qua Christus salutis nostræ causa mortem excepit ac sustulit, ignorantia et malitia in nobis hærens, ac noctis ratio nem habens, profligata et dissoluta est: atque ita mutatæ sunt rerum vices, ut pro umbra veritas no bis illuxerit, pro ignorantia cognitio, pro incredu litate fides, pro peccato justitia. Potest hic etiam per primigenas tenebras primorum parentum pec catum intelligi, per quod omnia perturbata et eversa sunt. Verum in Christo, vero lumine, hæ peccati tenebræ solutæ prorsusque sublatæ sunt, non autem excesserunt, aut alio recesserunt: atque omnia collustravit is, qui dixit ut de tenebris lumen splendesceret, atque ea quæ prius forma carebant, informarentur; ille, inquam, veræ pulchritudinis virtutum architectus et fabricator, qui res nostras immoderate agitatas ac fluctuantes intuitus, ex il ordinatis eas in ordinem adduxit. Lux enim, et or● natus, et ordo, cognitionem et virtutem significant tenebræ contra et confusio, quæ vitam humanam prius obsidebant, vitium, atque ignorantiam desi gnant. sie Christus in cœlum ascendit, teque evehit. Pro pter te enim mortuus est, ut cum ipso vivas. Quid nam autem sibi vult lex, quod maxime quidem per singulas domus agnum sacrificari jubet, si autem domestici pauci sint ae pauperes, simul quoque vi cinos adesse, atque ita ex contributione sacrificium compleri? Quoniam præstabilius id quidem est, ut síbi quisque ad perfectionem sufficiat, atque aliorum ope et auxilio, ad vitutem non indigeat, quin potius, quod Apostolus ait ", seipsum exhibeat Deo hostiam non inanimem, qualis est illa, quæ per bruta fit, quæ postquam cæsa esset, Deo tune offerebatur, verum ho stiam viventem, ut martyres, qui seipsos vivos Deo offerebant, ac deinde pro eo mortem oppetebant. Talem hostiam unumquemque seipsum Deo offerre oportet, et semper, et per res omnes sacrificari. Id autem fiet, si membra nostra ad peccati perpetra tionem opprimamus ac mortificemus. Quod si quis per se ac so!us, ob mentis inopiam et imbecillita tem intelligendo Christi mysterio par esse nequeat, socios atque adjutores sibi asciscet, cos videlicet accipiens, qui eadem fi-le praditi sunt. Nonnunquam enim mutua opera ad sublimiores speculationes assurgimus, socios eos assumentes, qui nobiscum virtute pares ac vicini sunt. Verum hic merito quis piam percunctetur, siquidem unus est Christus, qui per legem et prophetas, atque adeo per creaturas prædicatur, qui fiet, ut lex, Christi figuram cele-C brans, per domos familiarum complures agnos sa crificari jubeat? Ad quem sic respondeo: quemad modum unusquisque eorum, qui Christum fide com plexi sunt, pro virium suarum modulo spiritaliter Christo crucifigitur, alius nimirum quantum ad ac tuale peccatum duntaxat seipsum cruci affigens, alius quantum ad ipsas quoque animi perturbationes, alius etiam quoad ipsas affectuum imaginationes, alius denique quantum ad ipsas quoque affectuum cogita tiones: sie unusquisque nostrum in congruenti sibi virtutis gradu atque ordine, quasi in domo quadam agnum immolat, carnisque ipsius particeps fit, ac Domino Jesu ad satictatem expletur. Etenim pro prius uniuscujusque agnus efficitur Jesus Christus, atque totus, et toti, et omnibus omnia fit. Per vici num etiam, qui ad agni esum assumitur, gentiles significari possunt. Quoniam enim Judæi propter animi paupertatem mysterium hoc concipere nequi verunt idcirco ad sacrificii societatem et consor tium ethnici insuper assumpti sunt. Porro in una quaque domo perfectus erat agnus, nec in diversas domos dividebatur. Unus enim atque individuus Christus est, ac fides una. Col. 645 A. Hinc sacra nox et præsentis vitæ, hoc est, etc. Deinceps, inquit, atque ordine mystica et et sacrosancta nox advenit, inimica et hostis tene, brosæ hujus vitæ, quæ nox etiam ob eam causam 17 Rom. XII, 4 Col. 643 A. Hinc Ægyptum fugimus, hoc est, triste etc. Posthæc, inquit, peccatum velut Egy ptum quamdam fugimus, quod quidem triste vo candum est, ut tristitiæ causam afferens, acerbe autem persequens, ut in hominis perniciem excur siones faciens. Quanquam etiam alioqui Ægyptus, si interpreteris, tenebras sonat: hæ autem tristes sunt. Ægyptii autem Israelitas persequebantur, ut cos comprehenderent. Nec vero tristitiæ parens peccatum solum fugimus, verum etiam caliginoso. rum dæmonum principem servilia opera, quibus animus opprimitur; imperantem, ac dæmones etiam ipsos nunquam non instantes, atque ad peccati opus dure acerbeque impellentes et adurgentes, atque eadem causa operum præfectos appellatos.

NICETAS IN ORAT. XLII S. GREG. Quemadmodum autem Israelitæ ad promissionis hoc est, Christi sanguine, obsignandi sunt, non ut terram, sic nos quoque ad supernum mundum mi- claudantur, ac nihil agant, verum ut insculpantur, gramus. Atque ut illi luto et laterum confectione, atque hujusmodi signum et exemplares notas in eodem modo nos etiam lubrica et infida corporis seipsis integras servent. Vel etiam ut hostilibus hujus compactione liberamur, quod ex terra copiis terrorem afferant, quemadmodum regium coagmentatum est, unde et lateres et lutum. signum formidolosum esse solet. Porro compages ipsa corporis, suapte natura ad offensionem et peccatum proclivis, apud multos fromines atque interiores et ignaviores ad volupta tes ita facile solvitur, et effrenato impetu fertur, ut ne palearibus quidem rationibus, hoc est, exiguis et levibus coerceatur et constringatur, quemad modum lateres paleis: verum luti instar ad vo luptates laxetur ac diffundatur. Etenim convenie bat nos, densis ac solidis et spiritualibus rationi bus constructos, a fœdis voluptatibus propter Dei amorem restringi. At nunc improbissimi quique ne subventaneis quidem et levibus rationibus te nentur ac reperiuntur, ut si non propter Deum, saltem ad laudem hominum emerendam a flagitiis abstineant. Ibid. Hinc postrema, et persecutoribus gravissima plaga, etc. Decem plagas in Hebræorum gratiam Dominus Ægyptiis inflixit. Prima fuit sanguis ille, qui ex aquarum congregatione hauriebatur; se cunda ranæ; tertia ciniphes; quarta cynomyia; quinta quadrupedum interitus; sexta vesicæ; septima grando triticum conterens; octava locustæ viridia omnia populantes; nona palpabiles tenebræ; decima primognitorum oppressio. Atque hæc plaga ordine quidem postrema erat, supplicii autem gravitate prima. Neque enim eam Ægyptii perferre potuerunt, sed tunc Israelitis discedendi potestatem fecerunt. Eodem modo dæmonibus quoque, anima rum nostrarum persecutoribus, gravissima hæc pœna videtur, quando in animo ab omni ostenta tione alieno atque humili et abjecto, quasi in nocte quadam, primogenita peccati, hoc est prima vitii origo et principium, a nobis exstinguuntur quemadmodum in Evangelio Christus docet, cum jubet nos cupiditate atque ira compressis alque sublatis intrepido animo esse, nec jam vel adulte rii scelus, vel cædis piaculum pertimescere. Neu trum enim horum a seipso consistere posse, nisi Ibid. B. Hinc agnus mactatur, alque actio, etc. Cum tripartitam anima nostra rationem babeat (dividitur enim) rationalem, concupiscibilem et irascibilem, postibus quidem comparari possunt ira et concupiscentia; limini autem conciliatrix et collectrix earum ratio utrique conjuncta, atque ab utraque sustentata. Ad fortitudinem enim ab ira obfirmətur,: ad consortium autem summi boni per concupiscentiam subvehitur. Cæso igitur agno, c cædem iracundia, adulterium concupiscentia pro tulerit. Quocirca cuin is qui vitiosos fetus edit, ante adulterium. concupiscentiam, ante cædem iracundiam pariat, si quidem primogenitum sus tulerit, haud dubie fetum quoque primogenito succedentem sustulerit. Sed videamus quæ sint cogitationum primogenita, quæ item actionum), quæ, ut pereuntia, luctu prosequitur Ægyptus, id est, peccatum. Turpes ac fœdæ cogitationes in hæc tria dividuntur: in intentionem, in congres sionem, quæ et lucta nominatur, et in consensio nem. Ergo primigena cogitatio dici possit, prima et affectibus perturbata intentio, atque appetitio. Actionum autem primogenita, vitiosæ ratiocinatio nes et cogitationes, a quibus peccatum illud, quod domorum postes ipsius cruore imbui lex præcipit. Quibus significari possunt actio et contemplatio. Quandoquidem duplex quoque nostra philosophia est, activa et speculativa, sive habitus et actus. Philosophiam porro nostram eam vitae rationem voco, quæ secundum Christi doctrinam instituitur. Et quidem activa philosophia ea vita est, in quam nulla reprehensio cadit: speculativa autem, est recta doctrinæ fidei sententia. Rursus habitus est, diuturna ad virtutem animi affectin, atque ejus modi, ut vix excuti possit: actus autem, ipsa est actio. Jam vero ostia hoc loco dicuntur mentis agitationes et dogmata, agitationes quidem, cum mens aliquid exquirit ac secum versat, doginata autem, cum notitias quasdam per se fidem facien- animi assensione patramus, ad actum tandem tes, et ratas firmasque dogmatice retinet. Aperiun tur porro hujusmodi agitationes, quoties mens quædam invenerit ad ejus cognitionem perceptio nemque venientia, eaque exceptura est: clauduntur autem, cum id, quod exquiritur, ipsius intelligen. tiam superat. Quandoquidem comprehensionum quoque animi modus quidam est. Nam et mentis comprehensiones modum suum habent, atque ea percipit mens, quæ ipsi assequi licet. Interdum autem mens portas suas claudens, agitationes repellit, et a se amolitur. Proinde, et actio nostra, et contemplatio, et habitus, et actus, regio signo, 13 Matth. v, 1 seqq. progreditur. Hujusmodi igitur plaga nocte digna est. Noctis enim ac dedecoris et ignominiæ opera, digna sunt quæ nocte atque obscuritate et obli vione obruantur. Enimvero hæc primogenita Isaias semen Chaldaicum appellat, Deum inducens Israe liticum populum sic alloquentem Diligens te, voluntatem tuam explevi super Babylonem, Chaldæorum semen tollerem. Quorum verborum hæc sententia est: Cupiebas, o Israel, de medio tolli funditusque deleri Chaldæos et Babylonios, qui te bello lacessebant. Atque Ita feci. Quamobrem si ipsi quoque confusionem cam qua premimur, ut

id enim Badyion significat, a nobis auferri cupie- verum agnum avertitur. Neque enim ingressum rimus, inveniemus Deum voluntati nostræ satisfa- exterminatorem arte et consilio expellimus atque exturbamus, sed, ne ullo modo in animos nostros irrepat, cavemus atque providemus. Cautio autem hæc in unctione et obsignatione consistit. Hanc enim in nobis exterminator reperiens, reveretur atque extimescit et recedit, ac mors ultra prosilit. Quoniam autem duplex morti ad nos aditus patet (aut enim judicio ac ratione peccamus, ut cum nec sana nec recta ratiocinamur, aut affectibus impulsi labimur, ut cum temere irascimur et con cupiscimus) ob eam causam sanguinis quoque duplex est signum. Et ratio quidem, utpote prin ceps, quasi superius limen est: affectus autem, velut postis, superiori limini subjicitur. cientem, ac turpes of impuras cogitationes, nondum adultas, sed teneras adhuc seminisque rationem babentes exterminantem. David autem hujusmodi pecrati principia et radices parvulos Babylonios va cat, dicens: Filia Babylonis misera, beatus qui retri buet tibi retributionem tuam, quam retribuisti nobis. Beatus, qui tenebit, et allidet parvulos tuos ad petram". Quoniam enim juxta historicum sensum Babylonii, Judaeos bello aggressi, captivitate eos presserunt, ac Babylonem abduxerunt, multosque Israelitarum puerulos solo allisos obtruncarunt. Propheta beatos eos pronuntiat, qui eadem crudelitatis exempla in Babylonios edere poterunt. Juxta allegoricum au tem sensum, Babylon confusio est. Hujus filia, iniquitas, quam quidem etiam miseramı vocat Propheta, utpote quod non sit, nec subsistat, sed incuria nostra ex nihilo confletur atque subsistat, ac rursus per virtutem nostram et recte facta inter eat, atque in nihilum redeat. Ad hanc igitur sic loquitur Propheta: Beatus ille futurus est, qui retri buet tibi retributionem tuam, quam retribuisti no bis. Quid autem dedimus? voluntatem nostram, hoc est, libertatem: nec enim servus voluntatemi habet. Quid porro recepimus? peccatum. Quare illud reddendum est. Reddere autem, nihil aliud est, quam in posterum illud non admittere. Beatus etiam, inquit ille, qui pravas cogitationes adhuc teneras et imperfectas, antequam in ipsius perni ciem nutriantur et adolescant, tenebit, atque in potestatem redactas interimet, nimirum ad Chri stum ejusque auxilium confugiendo. Ipse enim petra est, per quain malæ cogitationes solvuntur. Is porro nascentia ex cogitationibus atque actioni J:us peccata ad Christum allidit, qui ea confitetur. Ac quisquis perversa dogmata, quæ animum illius, a quo admittuntur, perturbatione afficiunt, verita tis doctrina concutit, atque in Christo perimit et exstinguit, nec ea crescere et adolescere simit, verum confusæ ac perturbatæ mentis fetum sapien tia sua superat, ac deinde ad Christum veram petram allidit, hic est qui Babylonis pueros petræ allidit. Sed ad primogenita rursus oratio conferenda est, quibus pereuntibus clamore atque ejulatu om- fermento in Evangelio dicitur: Videte et attendite nia apud Ægyptios personant. Lugent enim atque ingemiscunt dæmones, cum vitiosas cogitationes, priusquam creverint, in nobis exstingui cernunt, animique perturbationes adhuc recentes evelli atque exscindi. Ergo Ægyptiaci peccati fetus, ante quam in malo maturescant, necantur: Israeliticæ autem ac probæ cogitationes sanguinis profusione muniuntur, ut virtus ad maturitatem perveniat. Atque illic quidem primus peccati impetus fran gitur hic autem primus peccati ingressus per "Psal. cxxxv1, 8. 9. " ibid. 8. "Exod. xII, 19 Vide August. lib. 11, cap. 31, De civil. Dei, ubi ait septenarium numerum, quia ex toto impare Col. 643 C. Hinc fermentum septem dierum spa. tio, etc. Scriptum est in Exodo: Septem diebus fer mentum non invenietur in domibus vestris ". Verum boc ad Judæos pertinebat. At nobis vitium septem diebus submovendum est, hoc est, per omnem hujus vitæ hebdomadem. Numerus enim se ptem dierum fluxum hoc tempus significat, quod per hebdomadas revolvitur. Atque hic numerus mysticus quidem est, utpote virgo, ae virginitatem vitamque angelicam designans (solus enim bic numerus, ut arithmetici docent, ex omnibus numeris, qui denario includuntur, nec gignit, nec gignitur, atque etiam ut quaternarium et terna rium in se continens. Quatuor enim sunt mundi elementa et Trinitas horum fabricatrix. Consocia tus autem mundo dicitur et concurrens, id est, comes et assectator ipsius, tum quia septem dierum spatio mundus omnibus suis numeris absolutus est, tum quia expletis septem annorum millibus mundi finis futurus est. Quoniam autem fermenti proprietates, si quidem vitium spectemus, sunt vetustas et aciditas: sin autem virtutem nobis proponamus, panis confectio et vis vitalis (calefacit enim fermentum, ac farinam sublevat, atque hoc vitam fovere videtur): ob cam causam submoveri, atque ejici malitiam ait, quæ vitiosas fermenti proprietates habet: non item virtutem, cui melio res fermenti proprietates insunt: cui etiam re gnum coelorum comparatur. De vitioso autem a fermento Scribarum et Pharisæorum ", hoc est, a doctrina, quam inopiam Theologus dicit, quia plebem dehortabantur, ne in Christum crederet, ac per Filii contemptum Patrem quoque ignominia notabant. Col. 643 C. Atque illi quidem lugeant: etc. Dæmones, inquit, lugeant, suis videlicet primoge nitis orbati. Nos autem, unctione signati, agnum comedemus. Ac merito unctionem manducatio sequitur. Nam nos quoque, posteaquam Dominum * Matth. xv1, 6. ternario et toto pare quaternario conficitur, ideo sæpe pro universo accipi.

NICETAS IN ORAT. XLII S. GREG. ptionem arbitratur, ut et aliorum hominum, ille quod excellentius est a deteriori non secernit. At nos his, qui agnum torrent, adjungamur, spiritu videlicet ferventes, quemadmodum Paulus hor tatur 25. Ut bonis illis carbonibus, intellectum nostrum accendentibus et purgantibus, ab eo adjuvemur. Brevem illam quidem, sed sententiarum copia re fertam Theologi orationem satis admirari ac præ dicare nequeo. Papæ, quot Scripturæ locos in hac carbonum commemoratione brevi complexus est! Nain quot apud hunc Patrem dictiones, totidem quoque Scripturæ testimonia numerabuntur. Ac bonos quidem carbones dixit, ut a malis distin gueret, quos desolatorios David appellat ", hoc est, vindices. Quod autem ait: Adjuvemur, hujus verbi ansam ab Isaia accepit, sic loquente: llabes carbones ignis, sede super cos ". Ili cruat tibi auxilio. Illud autem: Intellectum accendentibus, ex Salomone sumpsit, atque acute et erudite exposuit. Sic enim quodam loco scribit: Si esurierit inimicus tuus, ciba illum, et si sitit, potum da ei: hoc enim faciens carbones congeres in caput ejus 8. Ilic autem per hos carbones, divinas et spirituales cogitationes intellexit, quæ mentem calore afficiunt atque accendunt. Hanc denique vocem, Purgantibus, adjecit, carbonis illius et Seraphim, atque hinc comparatæ sancto Isaix purgationis recordatus. Tales carbones nobis auxi lii causa Christus porrigit, dicens: Ignem veni mittere in terram, et quid volo, nisi ut ardeat "? Quo loco ignis, Spiritus fervorem significat, vel spiritualis vitæ acrimoniam et evangelica præcepta, a quibus omnis vitiosæ animæ habitudo in cinerem redigitur atque absumitur, proinde eum quampri mum accendi cupit Dominus, ut beneficium, ac non vindicem et cruciantem. nostrum Jesum Christum per baptismum induimus, atque eodem modo factam fuisse Christi conce divinum ipsius corpus accipimus. Verum ea, quæ in Exodo de agno scripta sunt, rursus inspiciamus Et immolabit eum, inquit, omnis multitudo congre gationis filiorum Israel ad vesperam ". Et paulo inferius Non comedetis ex eo crudum, nec coctum aqua, sed assum igne ". Vespera igitur, utpote diei finis, sæculorum finem adumbrat, quo Christus quoque nostra causa ab omni synagoga mactatus est, atque accubuit sol Creatori suo condolescens. Quin ipse etiam Christus mysticam cœnam vespere discipulis porrexit, ut figuram impleret (juxta legem enim ad vesperam agnus cædebatur), ac crassam peccati caliginem depelleret, illustri et sanctissimo mysterio patefacto. Enimvero san etam illam escam crudam accipit, qui fidem iner tem et frigidam habet, nec eam optimarum actio num pennis instruit, nec Christianam doctrinam per accuratam indagationem attenuat, quandoqui dem qui crudos cibos comedit, his concoquendis par esse non potest, imo nec dentibus ullo modo cedit hujusmodi alimentum. Ille autem sacrosan ctam escam elixam edit, qui voluptatibus servit. Nam quæ elixantur, varietatem et condimenta desiderant, mollemque vitam ac luxu diffluentem indicant, atque alimentum diuturnam in stomacho moram trahens. At vero assam hanc accipit, qui ənimi alacritate et probitate excellit, nec obscenæ voluptatis condimenta virtuti admiscet. Nam quod igne torretur, pure acfrugaliter apparatur. Quod enim elixatur, aquæ opera excoquitur, ac proinde perspici non potest, utpote in aqua absconditum: atque etiam aquosum est facileque dissolvitur. Id autem quod tor retur, immediate per ignem torretur, atque ob eam causam illuminatur et exsiccatur, atque condensatur. Lex itaque prohibet ne agnus coctus aqua comedatur, hoc est, aquosa et dissoluta de Christo opinio atque sententia, subindicans bujusmodi cibum fide præditis hominibus minime salubrem fore. Veluti si quis Christum natura Deum non esse existimet hoc enim solidæ et constantis ac provectæ fidei non est: item si eum, ut Deum, omnia quæ velit, facere posse neget. Ilæc enim opinio per Spiritus ignem probata et explorata nou est, nec eam, Col. 646 A. Quidquid porro carneum el escu lentum habet doctrina, etc. Scriptum rursus est in Exodo Et comedent carnes hac nocle assas igne, capul cum pedibus et intestinis *. Theologus autem ab historia ad allegoriam ascendens: Quid quid est, inquit, in fide ac doctrina nostra car quam conveniebat, speculationem assecuta. Atque neum, hoc est, esculentum, comedetur. Atque ut idcirco nec compacta nec compressa et solida est, verum e contrario improbata, indiscussa et fluida ac solubilis. Nam qui naturali modo Christi con ceptionem ac generationem cæteraque, hujus ge meris inquirit, is præstantius a deteriori minime distinguit, quemadmoJum ignis aurum ab aliis materiis, nec doctrinam ab omni crassa et indigna cogitatione puram ac liberam efficit, sicut ignis similitudo postulat, qui materiam quidem et cras sitiem absumit, aurum autem probum et defæcatum reddit. Nam qui humanæ naturæ vestigiis hæret, "Exod. xi, 6. 3 ibid. 9. ** Rom. xu, 11. 20. Luc. XII, 49. 30 Exod. xi, 8. horum verborum sensum explicemus; hujusmodi quiddam vir doctissimus dicere videtur. Omnis ca divinitatis atque humanitatis Christi doctrina, quæ, ut caro corporeis dentibus, ita spiritualibus cedit, ac si recte intelligatur, animam alere, eique prodesse potest: hæc, inquam, omnis do ctrina, ut in cognitionem nostram cadens, mente comedetur, ipsique accommodabitur, atque ad spi ritalem concoctionem distribuetur. Ita fiet, ut qui eam percipiunt, in id, quod perceperunt, commu tentur, atque unusquisque ad membri ab eo spiri 26 Psal. cxix, 4. 27 Isa. XLVII, 14. 28 Prov. XXV,

tuafiter comesi loeum inducatur. Divini enim agni apertæ atque in oculis positæ: Quocirca, inquit, non modo id excutere debemus, quod carňeum est, id est, intellectu facile; verum insuper a abdita mentis, hoc est, mystica illa pervestigare convenit, quæ mens nostra a crassioribus homi nibus interim abscondedat.. Possumus etiam fortasse ad hunc modum hre exponere. Quandoquidem duplicis naturæ Christus est, nimirum Deus simul et homo, faciendum nobis est, inquit, ut non modo conspicuam ipsius carnem intucamur, sed et mentis abdita, hoc est, divinitatis, speculemur. Ac ne caput et pedes (id est, et ejus modi de ungente divinitate cogitationes, quæ › Deo non abhorreant, et rursus ejusmodi de imunca humanitate meditationes, quæ humanæ natorz conveniant, intactos relinquamus. Id autem asse quemur, si Christum, a capite quidem Deum sæ culis omnibus antiquiorem cognoscamus, a pedibus vero hominem, postremis temporibus factum, a intestinis denique, quia divina potentia carne tecra atque absconsa fuit. Vel etiam fortasse if capot existimandum est, nimirum scire, quod Verbum, utpote Deus, in principio, hoc est, in Patre et cum Spiritu erat. Pedes autem, illud persuasissi mum habere, quod Deus etiam exsistens, judes rursus ad nos rediturus est, humanæ dispensationi atque gubernationi finem impositurus. In fine enim atque extremo totius corporis pedes sunt. Intestina postremo, abscondita illa et veluti media et intestina humanitatis assumptæ doctrina bine trium temporum complexione sempiternum Christum esse intelligamus, ac per caput quidem in nobis declaretur, quod erat, per pedes autem quod erit, per intestina denique quod semper est. De quo Joannes quoque mihi locutus videtur, cum dixit: Qui est, qui erat, qui venturus est ", prin cipium videlicet ac medium et finem simul com. plectens. ac Verbi secundum cujusque membri conceptionem unusquisque pro virium suarum, atque ordinis, gratiæque Spiritus ad se pertinentis, rationis fict particeps. Verbi gratia, caput ille percipiet, qui ex improbatis principiis fidem, theologicæ rationis doctrinam prorsus missam facientem, consecutus fuerit. Aures autem, qui sermones divinos scite accipit, et per eos ad mortem usque Deo subjicitur. Oculos, qui res creatas spiritaliter considerat, atque omnes doctrinæ sensus, tam litterales, quam allegoricos, omni offendiculo vacantes ad solam Dei gloriam in unum colligit. Jam vero pectoris particeps fit, qui cor suum theologicis speculationibus ac doctrinis implevit. Manum au tem, qui nullum opus ex his quæ divino mandato proscripta sunt, ignave ac negligenter exsequitur, verum totam eam vim animæ, quæ in actione ver satur, ad divinarum legum expletionem paratam atque intensam habet. Alvi porro, qui genitalem animæ partem perpetuo scaturienten habet, spiri tualibusque contemplationibus affluentem, quique ardentissimo atque inexplebili omnisque vitiosi affectus experti Dominici congressus desiderio et amore correptus est. At vero intestina edit, qui abstrusiore mentis conquisitione profunda Dei per scrutatur, atque arcanis mysteriis velut ingurgi tatur. Crura autem, qui rationem, ei animæ parti, quæ affectibus agitatur, incumbentem habet, ac veluti superiore loco positam, easque animæ partes in quibus perturbationes exsistunt, imperio tenen tem, quique omnem crɔssum et terrenum motum ab ea evellit. Genibus vero pascitur, qui ad ja centes, et infirma fide præditos, commiserationis affectu de industria se demittit, ac Verbi ad nos dejectionem æmulatur. Postremo tibiis et pedibus vescitur, qui in fide et virtute atque cognitione fixos et immobiles animæ gressus habet. Ad hunc modum ille Agnus Dei ab omnibus edi ac percipi potest, eosque a quibus percipitur, Spiritus opera in sese transmutat. Cæterum hoc observatu di gnum est, quod Theologus noster, si quando ver bum aliquod obscurius, quam ut a rudioribus intelligi queat, extulerit, illud statim per dilucidius aliud vocabulum interpretari solet: quemadmodum speculationem transferens. Caput igitur priorem in hic quoque facit. Etenim cum dixisset: Quidquid carneum, adjunxit: Et esculentum, perspicuum faciens se carneum esculentum nominare. Rursus cum dixisset: Ex intestinis, protinus liquido ostendit se co nomine occulta et recondita vocare. Quod autem per carneum et abdita indicare vult Theo logus, hunc, ut opinor, sensum habet. Quemadmo dum agni viscera interitus absconduntur, carnes autem in exteriori parte sunt: sic etiam in fidei nostræ et doctrinæ dogmatis, alia magis arcana et abstrusa sunt, alia magis obvia et perspicua, non secus atque illic viscera occulta sunt, carnes vero * Apoc. 1, 4. nt PSELLUS. Quandoquidem mihi quoque post Gre gorium historiæ hujus enarrandæ, ac decernendi quo pacto Verbum edendum sit, potestas facta est, subtiliorem, quam ipse fecerit, divisionem proferam, sigillatim membrorum agni mentionem faciens, cor porisque figmentum et creationem ad spiritualem agno locum habet, cum suis partibus. Deinde collum vertebris interseptum recla protensione in humEIOS desinit, a quibus anteriores pedes fabricationem sortii sunt. Post hos in superiori quidem parte dor sum ac dorsi spina distenditur, in inferiori autem ventris concavum effictum est. Sequuntur posteriores pedes in candam desinentes. Inter has autem partes sublimius est caput, vel, ut aptius loquar, prove clius ac prominentius. Nam altum et sublime, de hominis formatione prædicari Aristoteles in lib. De partibus animalium asserit. Pedes vero inferius ac circa terram gressum figunt. Hujusmodi igitur

NICETAS IN ORAT. XLII S. GREG. divinus quoque agnus est, ex capite et pedibus & quæ illis operiuntur, supernis thesauris sine ulla constans, id est, divinitate et humanitate, quem perscrutatione relinquamus. Ne cervicis quidem partim sola cogitatione dividens, partim uniens, expertes simus, divinum nimirum jugum trahentes atque comedens, ad animæ susceptionem apte trans- divinos insuper humercs accipiamus, orationibus mille. Susceptio antem animæ, vis est spiritualium videlicet iis animum adjicientes, quæ ad perferendes speculationum susceptrix, quæ quidem doctrinam adversos casus hortantur. Corrodendum nobis quo divisu facilem accipiens, spiritusque fervore concale que est cartilagineum illud arteriæ, quæ ad anterio faciens, atque alterans, eam ad coctionem diyerit, rem partem sila, anhelitum ducit. Hæc porro in suamque essentiam transfundit. Vertex igitur spiritualem ascensum significat, per quem intelle divini nostri capitis, hoc est, divini Verbi, Pater ctilem aerem haurientes penetrale animæ per flamus est, a quo incorporeo atque inexplicabili modo ac veluti circumforemus. Quin totum etiam peclus genitus est. Proinde verticem etiam edere debemus, et thoracem exedamus. Nam hæc pars cor vitale hoc est, intelligere nequaquam productioni corporum potissimum circumtegit, hoc est, omnem spiritualem hanc generationem similem esse. Item quod ex illo speculationem, quæ quidem vel maxime spiritualem quidem Verbum est, sed non post illum. Postremo, cibum excalefacit, atque ad fluxionem mire lubri quod quantum ad causam Pater Filio major est. cam et mobilem immutat, talemque reddit, ut in Quoniam autem crines etiam verticem øircumtegunt divinos canales, per quos Spiritus irrigatio ad animæ (hoc est, caligo illa a speculatione remota, quæ partes transmittitur, facili ductu influat. Ne intesti paternam substantiam obtegit) hos quoque quantum nis quidem ipsis parcamus, verum cor ipsum primum res postulat, dividere necesse habemus, atque ita vim edamus, nimirum propter eum qui salutis nostræ animæ injicere ad ea altingenda, quæ et sermone causa seipsum dejecit, cor nostrum, quoad ejus fieri superiora sunt, et cogitatione. Jam divinas etiam poterit, conterentes et dejicientes, ac principem aures agni divini comedamus, nempe, spiritualiter animæ partem perpurgantes, nec eas ratiocinationes, audientes, quod incarnatus sit, quod Verbum caro quæ a terra in pectus ascendunt admittentes. Quo factum sit. Neque enim Verbum in carnem mutatum niam autem cor ad vitam minime sufficit, utpote esse, nec incorpoream ipsius essentiam in carnem immodico igne redundans, nisi a pulmone perfletur, concrevisse prædicamus, verum id quidem mansisse, qui quidem corpus molle atque absumptu facile quod erat, id autem, quod non erat, assumpsisse. suapte natura est, pulmonem quoque comedamus, Oculos insuper comedamus, spiritualiter cernentes, hoc est rationes animam nostrum integram alque nec rerum earum, quæ sub aspectum cadunt, corpo- incorruptam conservantes. Ventrem etiam ipsum ribus intersepti, verum intellectuali modo in divinas atque intestina accipiamus, simplicem ipsum custo illuminationes penetrantes. Ne superciliorum quidem dientes, nec ciborum multitudine prementes, a qui parlem intactam relinquamus, perspicacem scilicet bus vapor fuliginosus in cerebrum ascendit, ipsiusque animæ vim oblegentes, ne superne alicunde salsa et membranam tetra caligine implet, atque ab ea rursus amara spirituum aereorum fluxio infusa, oculum oppleta interculanea mentem nostram tumefaciunt, ipsum ladat. Quid vero? non etiam nares ipsas flatuque discindunt, ac præsertim propter cæcum allingemus, nimirum divinum unguentum redolen- intestinum, hoc est, perversam cogitationem, quæ tes, quo ipse quoque Dominus ante passionem unclus hinc impuritatem et immunditiam excipit, animæque est? Bonus enim odor spiritualis sumus juxta Apo- vitiosam habitudinem affert. Jam hepar quoque cum stolum”. Omnis igitur speculationum puritas per simis ac gibbis edamus, nunc super alta et sublimia attrahentem animæ facultatem, quasi per quasdam cupiditatem extendentes, nunc ad ea, quæ inferioris nares, nobis hauriendu est: quidquid autem in iis cognitionis sunt, hoc est, ad primas et secundas nebulosi et caliginosi est, foris relinquendum, naturas. Lienem insuper modice ac leniter altreste naresque continendæ, ne crassitiem hanc nebulosam mus, vim eam, quæ a ratione aversa est, expur attrahunt. Ne ori quidem parcamus, quod quidem & gantes, in qua sceleratus dæmon, velut ater quidam est fons ille vitæ et immortalitatis, ad quem qui humor, insidet, atque occultis et pestiferis seminibus labra admoverit, divinos latices hauriet: verum ad inspersis animæ puritatem inficit. Postremo parlem laticem illum nequaquam temerario impetu prosilia- etiam rationis expertem ita instituamus, ut rationis mus, sed labia prius distinguamus, ut sic fonti præceptis pareat. Ita fiet ut ne ipse quidem a nobis perspicuitas sua constet. Quod vero ad dentes intactus relinquatur. Atque hæc, quantum fieri attinet, eam rationem ineamus, ut eos quidem con- poterit, esitantes, animam nostram alamus. Illud spicemur, minime tamen confringamus. Quoniam vero cavendum, ne in ossa dentes injiciamus. Ncque autem fieri non potest, ut Patrem ita dividamus enim ea sine summa difficultate confici possunt, nec atque intelligamus, quemadmodum divinus hic agnus in alimentum admittuntur. Quod tamen non ipsorum (idcirco enim in obscura quoque sede dentes collocati naturæ, sed nostræ infirmitati tribuendum est. Ossa sunt, utraque videlicet mala et labiis oblecti) porro Verbi, arcana illa divinitatis doctrina est, operimenta quidem parce attingamus, ea autem atque assumptæ humanitatis consilia, ita arcana et 321 Cor. 11, 15.

obscura, ut nulla oratione explicari queant. pietatis Col. 646 A. Nec vero quidquam efferemus, etc. Hæc quoque de agno in Exodo scripta sunt: Non efferetis ex dome quidquam carnium foras, et non relinquetis ex eo usque ad mane”. Ex eo porro, quod quidquam foras exportari, lex prohibet, illud docemur, externis, hoc est, fidei nostræ adversa riis ac dogmata nostra suggillantibus impertiendum non esse fidei nostræ mysterium. Ex eo autem quod interdicit, ne quid ad matutinum usque relinquatur, hoc nobis significatur, post hanc vitam, quæ noctis ac tenebrarum nomine appella tur, nullam in futuro matutino purgationem reli quam fore. Præsens enim boc tempus actionis et laboris est, futurum persolutionis. Adhæc diffe rendam non esse, nec in aliud tempus rejiciendam veram atque perfectam mysterii bujus cognitionem, nec iis qui semel illius participes facti sint, com mittendam esse, ut plenam atque absolutam per ceptionem sibi ipsis in nimis serum gratiæ tempus rescrvent. Id autem faciunt, qui per rudimenta riam quidem institutionem Christianæ dogmata degustarunt, cæterum splendori illi, quem baptismus affert, nimium longas moras pro ducunt, hoc est, ad senectutem rejiciunt. Quare haudquaquam probanda est his, qui veræ do ctrinæ participes sunt, hujusmodi dilatio. Verum quemadmodum lex Christi, vult illa quidem præ cipue nos omnino non irasci (hoc enim longe tutissimum est) sin autem in eam animi perturba tionem prolapsi fuerimus, ut ante vesperam saltem furorem comprimamus (sol enim, inquit, non occidat super iracundiam vestram *, temporaliter quidem hic sol sensum movens, qui temporis mensura est: allegorico autem sensu Sol justitiæ. Ille enim iis qui mentis errore afficiuntur, occidit, ut contra optimo ac præstantissimo cuique illuce scit); ad hunc quoque modum hæc spiritualis esca, id est, Christiana doctrina, in posterum diem minime reservanda est, verum illico admit tenda. Porro hæc verba: Non relinquetis ex eo usque mane,D. Paulus excellentissime interpretatur dicens, Dominicæ passionis commemorationem a nobis fieri, donec veniat ", hoc est, nos baptizari debere ac mortem Domini prædicare, quandiu in diximus) non ignave ac veluti coacte conseciemu, sed tanquam famelici summa cum aviditate prope sitls cibis animum expleamus: eas autem specs lationes, quarum ratio ab hominum cognitione remota est, velut quærere quæ Dei essentia sit, quid ante rerum creationem erat, quid extra e quæ oculis cernuntur, quæ eorum quæ fu necessitas, et quæ in eodem genere posita, a curiosis hominibus inquiruntur, ea soli Spiritmi sancto, qui, ut est apud Paulum, Dei profush scrutatur *, cognoscenda relinquamus. Idem præ ceptum nobis Sapientia quoque his verbis incal. cal Fortiora te ne scruteris", hoc est, Verbi ne confringas; neque enim opus est thi occultis. Ea porro, quantum in ipsis est, confrin gunt hæretici, recta dogmata depravantes ac per vertentes. Atque hic quoque Theologus morem suum retinet. Nam cum dixisset: Quidquid osseum, ad hujus verbi declarationem subjunxit: Quod edi nequit; idque etiam rursus interpretatus est, subnectens: Nec oculis mentis pervideri. Queen que igitur, inquit, dogmata mentis captum exce dunt, ac solida et occulta sunt, ea non confria gentur (confringentur autem, si male dividantur, hoc est, intelligantur); atque adeo nec indignis hominibus ad dijudicationem porrigentur, a quibus distrahentur, non secus atque os, quod canibus projicitur, quen admodum ait Christus: Nolice dare sanctum canibus, nec projicite margaritas ante porcos, hoc est, Ne fidei mysteria discerptoribus hæreticis committatis, nec luculentam ac divinam doctrinam iis qui turpium affectuum cœno quasi setis convestiti sunt: verum hujusmodi specula tiones et dogmata, quorum firmitas mentem no stram superat, igne absumentur, non materiali, sed divino, quo etiam holocausta consumuntur. Quis autem est hic ignis? Spiritus sanctus, qui in forma ignis ad apostolos accessit *, qui omais scrutatur, ac novit. Quonam vero modo solidissima illa dogmata a Spiritu sancto consumentur, id est, intelligentur? nimirum si attenuentur, hoc est, tenuissima et subtilissima atque accuratissima speculatione digna habeantur, atque apud ipsum, attenuantem nempe Spiritum sanctum, serventur et custodiantur, non autem pereant, nec in aquam spargantur, velut ille vitulus aureus conflatilis, qui temere et fortuito in hujusmodi speciem infor matus est, ut Judæorum contumaciam duritiamque coargueret. Ob hanc enim causam bovis, et non alius cujusdam animalis forma igne conflata est, quoniam hoc animal et dura carne est, et nervis et ossibus, quemadmodum et Hebræi animo duri, Verum hujus vituli historiam breviter exponamus. Cum Moses ad accipiendas legis tabulas in mon tem ascendisset, quadraginta dies illic exegit. Interea Hebræi conspiratione adversus Aaronchi hac vita sumus. Mors enim Christi in bac nocte, hoc est, in præsenti sæculo commemoratur, in futura autem vita cernitur, nimirum in secunda ipsius præsentia. Col. 646 B. Quidquid autem osseum etc. Id quoque de agno in Exodi libro habetur. Os non confringetis ex eo, sed quæ residua erunt ex eo, igne comburetis. Quæ verba allegorico sensu ita exponenda sunt. In præceptis divinis eam ratio nem inire convenit, ut ea quæ prompte ac facile intelligi possunt (hoc enim per carneum significari 3 Exod. xi, 10.» Ephes. IV, 6. Act. 11, 1 seqq. 15 | Cor. x1, 26. 361 Cor. 11, 10. 7 Eccli. 111, 22. * Malik.

NICETAS IN ORAT. XLII S. GREG. ita animo affectum, at prompte et alacriter ad Dei promissa currat, atque eorum quæ retro sunt oblitus ad ea quæ a fronte sunt, seipsum exte¡ – dat ", omniaque hujus vitæ commoda pro falsis ducens, futuram rerum veritatem exquirat ne id in nobis contingat, quod facere vetitus est Lot a duo bus illis angelis, quos hospitio susceperat. Hunc enim ita Sodomis fugere jusserunt, ut a tergo non respiceret, nec in omni circumjacente regione sta ret, sed in montem salutis causa se conferret *. Eodem igitur nos modo faciamus. Ne circumspi ciamus (curiosus enim ad voluptatem et concupi scentiam aspectus nobis perniciem affert) nec semel ad virtutem currere aggressi, in peccati finibus consistamus, verum ad montem, hoc est, ad virtu tis cacumen excurramus, ne forte nos ignis vindex, et a nostro igne alienus, inusitato et admirando impetu ruens arripiat. Nam cum omnis ignis na tura sursum feratur, ignis tamen ille, quo Sodo ni orum urbs conflagravit, pluviæ instar e cœlo deorsum ferebatur. Nec in statuam salis concresca mus, hoc est, salis in modo infatuemur, aliis que in statuam in coargutionem et accusatio nem ac triumphum proponamur. Tunc autem salis statua quispiam efficitur, cum ad deteriora revertitur, atque ad peccatum, quod pro derelicto habuisse videbatur, perniciosam enim hanc conver sionem cunctatio parit. Nam cum circa virtutem pro crastinamus, in vitium nos prolabi, atque ad pristi uum nostrum vomitum rursum converti necesse est. inita deos sībi petebant, qui in itinere eos præce- nec in virtutibus remissum ac languidum, verum derent. Qui vim atque audaciam populi pertime scens, aurea mulierum ornamenta ad se afferri jussit. Quæ cum allata essent, in ignem ea injecit, ac statim ex iis vituli forma conflata est atque hunc vitulum vecordes Hebræi divinis honoribus prosecuti sunt. Descendens autem Moses atque ob hane vituli confectionen ira inflammatus, tabulas illas, quas in monte acceperat, confregit, ac vitulum, quem fecerant, igne combussit, et in minutas partes contrivit, et in aquam dispersit. Atque hæc obiter in mentem Theologo venerunt, occasione accepta ex uno hec attenuandi verbo. Igitur, ut ad rem redeamus, agni ossa propter. hane causam, quam commemoravi, non confrin gentur. Dicere enim prætermitto, quod ne histo rico quidem sensu crura Jesu confracta sunt, etiamsi Judæi ipsius mortem adurgerent. Lex enim dicebat: Si fuerit in quodam homine judicium mortis, ac suspenderitis eum in ligno, non pernocta bit corpus ejus in ligno, sed eadem die sepelietis eum 4º. Judæi itaque, ne in cruce corpora rema nerent, tum legis edicto permoti, tum quod ea Parasceva vespera esset, ac Sabbatum illud, quod ab iis religiose colebatur, instaret, a Pilato po stularunt ut eorum qui in crucem sublati fuerant, crura frangerentur, ac tollerentur. Milites au tem latronum quidem, quoniam eos spirantes adhuc offenderant, crura fregerunt. Cum autem ad Jesum venissent, ut viderunt eum jam mor tuum, ejus crura non fregerunt, ut Scriptura impleretur: Os non comminuetis ex eo". Nec vero corporea tantum ratione Christi ossa confracta non sunt, sed ne spiritualiter quidem et allegorice perfringentur: quoniam robur illud, quod in eo erat, invictum permansit, minimeque ad peccatum cessit: imo nec ipsius caro, quia non carnali, sed divino modo, creata esset, corruptionem vidit **. Ibid. Cum lactucis autem agrestibus, etc. Quod septem diebus panem fermenti expertem edere lex jubet, id nobis documento est, ut omni vitæ no stræ tempore in simplicitate ac puritate vivamus. Per agrestes autem lactucas, vita dura et volupta tum domitrix, atque hujusmodi, ut sensibus diff culer capi possit, nobis significatur. Quandoqui dem omnis disciplina in præsenti non videtur esse gaudii, sed moeroris. Acerba quoque incipientibus ea vitæ ratio est, quæ ad divinæ legis amussim exigitur. Quanquam enim Christum dicentem au dis Jugum meum suave est, el onus meum leve; id tamen non eo dicitur, quod levis sit hæc sarcina, Col. 646 C. Ne modus quidem manducationis, etc. Ne modum quidem, inquit, manducationis agni prætereamus: quandoquidem nec lex eum præter mittendum censuit, verum etiam, usque ad modum ipsum, narrationem, quæ in littera continetur, accurate et diligenter exposuit, utpote quiddam sed præmii ac mercedis ratione talis efficitur. Nec etiam profundius complectentem, quam ipsius cor tex præ se ferat. Hæc enim legis verba sunt: Sic comedelis eum: Sint lumbi vestri succincti, et cal ceamenta in pedibus, et baculi in manibus vestris. Comedetis eum cum festinatione, azyma cum lactucis agrestibus comedetis. Pascha Domino est ".Atque hæc legis verba sunt, manducationis, nodum præscri bentis. Videamus jam quid unumquodque horum significet. Quod igitur festinanter esse comedendum ait, hoc nobis indicat eum, qui agni particeps futurus sit, segnem ac socordem esse non debere, enim condignæ sunt passiones hujus sæculi ad futu ram gloriam, quæ revelabitur in nobis, ut ait Apo stolus *7. Et alio loco: Id quod in præsenti momen taneum est tribulationis nostræ, supra modum æternum gloriæ pondus operatur in nobis, non spectantibus no bis ea, quæ videntur, sed quæ non videntur. Quæ enim videntur, temporaria sunt: quæ autem non videntur, videntur, æterna. Hac ratione facilia sunt præcepta evangelica. Alioqui evangelicum legalibus edic is ærumnosius atque laboriosius est. Si qui lem lex dun taxat peccatorum fines prohibet; at Christus in E * Deut. xx1, 23. Joan. xix, 31-33; Exod. x11, 46. lipp. 1, 13. 45 Gen.xix, 1 seqq. Matth. x1, 30. Psal. xv, 47 Rom. VIII, 18. "Exod. x11, 8,11. Ph 481 Cor. iv, 17, 18.

bat. Etenim ita demum Pascha digne comederis, si voluptuariam earum rerum, quæ in hac vila studiose expetuntur, latitudinem quasi vestein quam dam ad pedes demissam et circumfusam, per tem perantiam contraxeris ac restrinxeris. Nam quod zona ten-perantiam designet, locus ille, cui appo nitur, satis confirmat. Tum si, juxta Pauli consi lium "7, membra, quæ sunt super terram, mortiß caveris. Non dixit, corporis (hujus enim membra sunt caput, manus, pedes, et alia hujusmodiį, verum ea quæ sunt super terram, id est, terreni affectus membra, nimirum scortationem, immun ditiam, libidinem, concupiscentiam malam. Deui que si Joannis zonam imiteris. Hanc autem imita tur, quisquis continentiæ ope ac viribus genitalem animæ facultatem reipsa per cognitionem constria git atque ita custodit, ut ad terrenarum rerum congressum diffundi nequeat, id est, qui turpium voluptatum cupiditatem exstinxit. Hoc genitalem animæ vim et facultatem vocat, quam ratio nobis insita, id est, vis rationalis, constringit: atque in dissolubilem, hoc est, ad rerum materia constan lium amorem minime pronam et proelivem custo dit. Joannes enim circa lumbos pelliceam zonam babebat. Pellis porro mortua est, ac rem emortuam designat. Jam vero solitarius dici possit, qui animi habitum ab omni turbulento motu purum comparavit. Præcursor autem, qui per veram et sin ceram pœnitentiam; justitiam ipsius asseclam, ac per virtutem in omnium oculis lucentem, propin quum scientiæ adventum prænuntiat. Magnus postre mo veritatis præco, qui veritatis doctrinæ, quam voce prædicat per vitæ puritatem fidem astruit. vangelio causas quoque ipsas quasi fines interdicit. serunt, unusquisque ad uxorem proximi sui himnie Et sanc, qui id quod primum est prohibet,secundum non reliquit; qui enim semen tollit atque evellit pro kibet quoque ne seges oriatur: sublatis etenim prin cipiis nihil mali exsistet. Ac proinde qui ea non per mittit, sed causam in eodem fere criminis gradu, quo finem,constituit,multo utique magis earum effectus sustulit. Non adulterium committes,inquit lex*; ac tu ne concupisces quidem, nec turpi atque ob sceno aspectu mulierem perspicies, nec alienæ formæ pulchritudinem curiosis oculis intueberis, ut sedulo atque anxio aspectu amoris flammam accendas. Hæc enim adulterii causa est. Rursus Non cædem perpetrabis, ait lex 50; at Christus iram quoque ipsam, ex qua cædes nascitur, interdixit Ego enim dico vobis, inquit, ut non resistatis malo, homini scilicet; sed si quis in dextram maxillam colaphum tibi impegerit, converte illi et alteram *1, Rursus: Dictum est antiquis: Non pejerabis. Ego autem dico vobis, ne a principio quidem omnino ju retis. Ex crebro enim et familiari juramenti usu perjurium oritur. Dictum est rursus per Isaiam: Væ, qui conjungunt domum cum demo, et agrum cum agro, ut proximo aliquid eripiant. At in diver sum Christus apud Marcum ita loquitur: Vade, vende quæcunque habes, et da pauperibus, et habe bis thesaurum in cœlis, et veni, et tolle crucem tuam, el sequere me ". Que loco crux carnalis affectus oppressionem, fœdæque voluptatis abjectionem, et doloris cum virtute conjuncti sensum, animique a terrenis rebus evectionem significat. Totius autem hujus dicti hæc sententia est: Tantum absit, alienis rebus manum injicias, ut ea etiam quæ honestis rationibus quæsivisti, pauperibus effundas aique dispergas, ut crucem facile perferas (paupertas enim efficit, ut afflictionis onus leviter feramus), ac pro rebus caducis et sub aspectum cadentibus incorruptibilia et sempiterna bona consequaris. ut Col. 647 C. Jam lumbi, mutis quidem animanti bus, etc. Nunc illud interpretatur: Sint lumbi vestri præcincti *, aitque: Brutis quidem animantibus lumbi, hoc est, pars ea quæ voluptate alitur, soluti siut minimeque compressi ac frenati: quoniam ra tionis, quæ adversus brutam voluptatem et a ra tione aversam imperium habet, expertia sunt, nec judicio perturbationum animi principe gubernantur. Nec enim arbitrii libertate donata sunt, nisi quis dixerit, eorum quoque permulta naturalis ad vene reum congressum motus atque impetus modum nosse. Lumbus enim appetitionem cum femina cocundi significat. Tibi autem, qui præter arbi trii libertatem rationis quoque usum accepisti, fa ciendum est, ut temperantia, veluti zona quadam, turpein et vesanam cupiditatem ac libidinem, quæ per lumbos significatur, constringas. Quam in sectans atque proscindens Jeremias, hinnitum ap pellat, dicens: Equi,insano feminarum amore exar 49 Exod. xx, 14. 30 ibid. 15. 81 Matth. v, 39. Jerem. v, 8. 37 Coloss. 1, 5. Job Col. 647 C. Sed et aliam zonam novi, etc. Du plex, inquit, zonæ genus novi, alterum quo tunica immodice expansa restringitur, qua significatione qui Pascha comedunt, lumbos accingunt, hoc est, superfluas cupiditates contrahunt. Alterum mili tare, a quo in libro Regum quosdam milites in venio euzonos et monozonos vocalos; euzonos qui dem, quod leves sint et expediti. Tales enim pro cul dubio sunt nilites qui leviter accinguntur, atque unicam vestem substringunt, ac proinde mo nozoni frequentius appellantur, ut propter unam vestem zona una utentes. Atque etiam Jobum ipsum Deus alloquens, dicebat: Ne, hoc est, ne silentium teneas, verum confirmare, ac strenue responde. Hoc enim significat quod ait: Accinge ul vir lumbos tuos 38. Ergo juxta significationem zonæ militaris David quoque ad Deum ait: Accinxisti me virtute ad bellum 5. Et de Deo verba faciens Indutus est Dominus fortitudinem ac præciuxil se 60, adversus impios scilicet seipsum armans Nisi forte quispiam dicat his verbis: Accinxil vir tutem, hoc significari, Deum nequaquam o.mui ibid. 53, 34. xxxvII. Isa. v. 8. 5 Mare. x, 21.» Luc. Psal. xv, 40. 60. Psal. cm, 1.

NICETAS IN ORAT. XLII S. GREG. potentia sua adversus impios usum esse (quis enim puli, hæc eis doctrina præscribitur, ut nihil mor eam sustinere queat?) verum ipsius exuberantem ac redundantem copiam compressisse. Ejusdem quoque generis est illud Davidis: Amictus lumine sicul vestimento ", id est induens ac restringens luminis exuberantein copiam, non secus ac vestem quamdam ad tales usque demissam. Etenim potentia Dei et lumen, nisi contrabantur, æque omnibus intolerabilia sunt. Col. 650 A. Quæro quid lumbis cum veritate commune sit, etc. Lumborum explicationem prose quitur Theologus, ac quoniam Paulum audit sic Ephesiis scribentem: State igitur succincti lumbos vestros in veritate ", quærit quid lunibus cum ve ritate commune habeat, atque id invenit. Quoniam enim in lumbis renes sunt, id est, retro lumbos ad spinam dorsi, circa renes autem pars concupisci bilis sita est, idcirco a loco concupiscentiam lume borum nomine appellavit Apostolus. Rursus quia facultas ea qua contemplamur, circa veritatem ver satur, ea quæ vere sunt investigans, ideo ab eo quod quæritur, speculatrici facultati veritatis no men imposuit. Hoc cum a Theologo animadversum esset, sic interpretatur locum hunc: Succincti lumbos in veritate, hoc est, Christi contemplatio lun.bum nostrum et concupiscentiam constringit, eamque totam ad rerum divinarum amorem trans fusam et derivatam diffundi ac dispergi non sinit. Nec enim qui alicujus rei amore inardescit, erga alia eodem modo affici potest. tuum ferant; ut impleatur illud Isaiæ, dicentis Quam pulchri sunt pedes annuntiantium pacem et bona “ª, id est, ut gressus eorum qui pacis Evan gelium annuntiant, puri ab omni reprehensione appareant. Moses igitur, divinam terram calcans, ac discipulus, qui ad prædicandi provinciam mittitur, vitiosum ac mortuum calceamentum solvat. At qui Ægyptum et Ægypti res fugit, id est, peccatum et ejus fetus, ne hujus vitæ (spinis (hoc est, peccatis quæ nudis et imminutis atque incautis pedibus spiņarum loco esse queant) offendatur, calceamen torum firmitate pedes commuuiat. Hæc autem cal ceamenta nihil aliud sunt, quam vita continens et aspera, quæ spinarum cuspidem perfringit ac con terit, atque impedit, ne peccatum ex tenui et ob scuro principio ad interiora sensim illabatur. Nec vero propter spinas duntaxat calceis utatur, sed et propter dæmones, qui callide et scelerate atque occulte insidias struunt, quos magno nu.cro alit peccatum. De quibus in Evangelio ait Dominus Ecce dedi, vobis potestatem calcandi super serpentos et scorpiones". Quo loco serpentes fortasse pec cata ea dicuntur, quæ perspicue gravia atque atro cia sunt: scorpiones autem ea vitia, quæ quan quam hominum opinione parva videantur, mortis tamen aculeo animam convulnerant atque evecant. Separatim autem in principio Genesis de serpente scriptum est: Ipse observabit caput tuum, et tu ob servabis ejus calcaneum ". Homo etenim primum spiritualis serpentis impetum ac mali principium (hoc enim Scriptura caput vocat) cavere atque ol servare debet: ne forte reliquus corporis tractus caput consequatur: Serpens autem, actionis hominis finem, velut calcaneum, observat, vel etiam Anem profectionis ipsius et vitæ. Col. 650 C. Jam'de baculo atque ejus significatione, etc. Duplex quoque est, inquit, baculus: alter pe cudes ratione utentes pastorum ritu castigans, juxta illud: Pasces eos in virga ferrea"; alter infirmos fulciens, juxta id quod a Zacharia dictum est Adhuc sedebunt senes in plateis Jerusalem, unus quisque baculum habens in manu sua, præ multitu dine dierum”. Atque hinc, ut opinor, mutuatus Ibid. B. Jam qui terram sanctam ac divinis vesli g:is impressam, etc. Calceamenta nonnunquam pro vitiosa mortificatione accipiuntur (nam ex mortua quoque pelle ea conficiuntur) interdum etiam pro cautione ac tutela. Nam hæc etiam injuriam a pedi bus arcent. Ac Moses quidem in monte audit: Ne huc accesseris, solve calceamenta de pedibus tuis. Locus enim, in quo stas, terra sancia est Quæ verba hoc nobis significant, eum, qui animam ad contemplationem adjiciat (hæc enim, Terra sancta est, in qua Deus per imaginem apparet) mundanas curas, ut mortuas, et infrugiferas, atque aditum ad Deum intersepientes, abjicere debere. Consimili modo is quoque, qui ad prædicandum Evangelium mittitur, et æs, et baculum, et duas tunicas, et Theologus, superius dixit: Senili more baculum calceamenta habere prohibetur “. In quo per id quidem, quod æris expers esse jubetur, pecuniarum contemptus docetur: per id autem, quod baculum gestare velatur, placido atque ab ira alieno esse animo condiscit. Baculus enim animi commoti atque irati speciem præbet. Unde et Apostolus ad Corinthios scribens, dicebat: Quid vultis? In virga veniam ad vos, un in charitate et spiritu lenitatis **? Jam per tunicam vita simplex atque ab omni ver sutia et improbitate libera designatur. Postremo per id quod nudis pedibus incedere jubentur disci Psal. CI.1, 2. * Ephes. vi, 14. 67 Luc. x, 19. 68 Gen. i, 15. gestantes. At tibi nunc, agnum comedenti, fulciens ac sustinens in manibus sit, ut etiamsi Dei sangui nem et passionem ac mortem audieris, nimirum Verbo per communicationem idiomatum carnis suæ proprietates sibi vindicante, ne mente vacilles, ne impie a rectæ fidei doctrina decidas, adeo ut vel impatibili divinitati passionem tribuas, vel dum hu jus patrocinium suscipis, eum, qui patitur, purum hominem esse, nec salutem nobis afferre posse existimes. Quæ enim a puro et simplici homine salus proficisci queat? Nonne audis Salvatorem dicentem Exod. 1, 69 Psal. 11, Matth. x, 10 seqq. ** Zachar. vin, 4. I Cor. iv, 21. Isa.

unusquisque a vicino, et mulier a vicina, vasu auren et argentea et vestimenta. Dominus autem dedit gra tiam populo suo coram Egyptiis et commodarunt ipsis", hoc est, ad usum crediderunt. Dixerunt enim Simul atque in monte sacrificaverimus, statim re vertemur. Nec vero iniqui judicii erat, ne juxta historiam quidem imperare iis qui diuturnis labo ribus afflicti fuerant, ut Ægyptios spoliarent, sed. admodum etiam integri atque incorrupti jndicis, æquum esse pernuntiantis, ut operarius alimento fruatur. Allegorico autem sensu per Ægyptios dæ mones intelligi possunt, per vasa autem aurea el argentea divitiæ nostræ, quæ ex variis materiis conflantur, quarum ipsi domini sunt, nobis impostu Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et bibe- Mosem: Loquere clam ad aures populi, et pustulet ritis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis”? Quare, si vitæ cupiditate afficeris, sublata omnj dubitatione veri agni et Dei corpus comede et sall guinem bibe. Omnem enim vitam suapte vi affert Verbum, atque illud ex Virgine editum templum, Verbam verum in seipso babens. Proprium enim ipsius erat corpus, ac nou quasi alienum opus et sarcina. Quare si ipsa caro assumpta Dei dicitur, ntique et carnis proprietates Dei quoque dicentur. Ac proinde nec iis quæ de carne dicuntur, fidem abroga, cum audieris Filium Dei eam assumpsisse, sibique univisse, atque in sublime evectam deifi casse: nec rursus committe, ut iis, quæ de passione dicuntur, offendaris, cum dicimus Deum passum esse. Nam eum secundum carnem passum esse ræ earum dispensatoribus uteules, easque expen affirmamus, verum ut in proprio corpore. Cæterum bic quoque eorum, qui agnum comedebant, habitum serva. Nam quemadmodum illi stantes comedebant sic tu̟ quoque fixus et stabilis in veritate sta, fìdei baculo innixus, nec omni vento doctrinæ commo vere. In fastigio tuo sta, nec in cogitationes humiles atque abjectas præcipitem te ferri sine. Die cum Davide Stantes erant pedes nostri in atriis tuis, Jerusalem, hoc est, in Ecclesiæ doctrina ambula mus et commoramur, nec quidquam a nostra causa alienum credimus ac profitemur. In petra pedes firma, Petra autein Christus est, ac nostra in eum fides et confessio: cujus beneficio utinam id consequa ris, ut recti ac Deo grati tui gressus non 10 veantur. dendas committentes, in quos usus imperaveriol. Ergo cum a flagitiosa vita excedis (id enim Egy plum significare existimandum est), eas utendas roga, alienas quidem utpote secundum dæmonum consilium administratas: tuas autem, ut divino munere tibi concessas, ut eas, quemadmodum opor tet, dispenses. Comitabuntur te porro pecuniæ, cum Deo per pauperum manus offerentur. Exemplum Israelitarum sequere, et quemadmodum illi cum multos annos Egyptiis serviissent, nec servitutis mercedem aperte flagitare possent, arte at dele petitionem suam prosecuti sunt, Deo uimirum boc suadente: eodem modo tu quoque spirituali Pha raoni serviisti, circa terram terrenarumque rerum studium teipsum oceupans (quæ non abs re lateri tia opera nominantur) ac propterea tibi merces debetur. Quocirca Ægyptios dæmones spolia, recte spargens, quæ male accumulasti. Esto saue, ipse quoque fateor, graves ærumnas pertulisti cum hoc luteo corpore colluctaus, atque æles erigens, alienas quidem, quia te exstincto alii eas posside bunt, caducas autem, quoniam ex materia caduca et fragili exstructæ sunt: quibus corruentibus memoria quoque una cum ea fama, quæ ex illis excitabatur, perit. Id quod de civitatibus Scriptura dicit, hoc est de domibus quas quidam exstruunt. Sonus enim est exstructorum fama et memoria. Nam cum ædes collabuntur, domini quoque nomen una obruitur". Hoc enim opinor significat, cum sonitu. Quandoquidem igitur misera servitute afflictus es, cur gratis et sine quæstu egraderis? Cur dæmoni bus ea relinquis, in quibus nihil illis juris est? Dei enim sunt omnia, dicentis per Aggæum: Meum est aurum et argentum ac per Danielem adjicientis Et cui volo, do ea ". Heri dæmonum erant (nimirum cum male administrarentur), Deo ita permitente. Ilodierno die ea Dominus tibi porrigit, ut his ad salutem utaris, reconciliata tibi nimirum paupɩ rum amicitia ex mammona iniquitatis. Mammona autem opes sunt iniquis rationibus quæsitæ. Que Ibid. D. Quid ais? Itane fixum ac decretum est, etc. Nunc Theologus auditorem interrogat, aitque ad eum: Quid dicis? tu, inquam, qui ea quæ a Judæis in figura celebrabantur, spirituali nodo facere juberis. Cognosce hæc ita decreta esse, ut juxta id quod in Deuteronomio habetur cx fornace ferrea 7³, hoc est, ex Ægypto migres. For nax porro ferrea est acris et vehemens affectuum flamma. Plures autem deos colit, non solum qui a reeta de aversus est, sed etiam qui fœdis volu ptatibus servit. Singulis enim singuli dæmones præ sunt, ac per eas coluntur. Jam Moses allegorice Christus est, cujus lex Evangelium, et militare imperium instructa illa adversus dæmones acies. □ Postremo auditorem quidem ad fallendam inducere vult Gregorius; verum quia fallere Christiano pro. hibitum est, idcirco præmollit id, quod dicturus est, aitque Consilium quoddam tibi porrigam nequa quam meum, nec enim nostrum est cuiquain sua dere ut fallat: si autem spirituali sensu hanc frau dem intellexeris, admodum etiam nos decet ista fallendi ratio. Nam dæmones decipere, callideque circumvenire, valde justum est, ac laudandum. At vero Exodi historiam primum videamus, ac deinde ad allegoriam nos conferemus: Et dixit Dominus ad Joan. VI, 16 Agg. 11, 9. 7ª Psal. cxx1, 2. 73 Deut. iv, 20. 77 Dan. iv, 14. ** Exod. 111, 22;x1, 2; x11, 35, 36. 18 Psal. 15, 7.

NICETAS IN ORAT. XLII S. GREG. in numero ea quoque ponenda sunt, quæ usum ac patrem amavit, ac deinde per actionem et contem necessitatem excedunt. Superflua enim sunt paupe rum. Quin per Ægyptias etiam opes moralis et natu ralis, et ea quæ in disserendo versatur, philosophia designari potest, atque omnes illæ disciplinæ, in quarum studium incumbunt qui ab Ecclesia alieni sunt. Eos igitur, qui liberam vitam per virtutem con sectantur, externas quoque doctrinæ opes sibi com parare jubet Theologus, atque ab alienigenis, quantum ad finem attinet, mutui nomine acceptas possidere, ut in tempore profuturas, nempe cum res ita nata fuerit, ut spiritualibus hisce opibus Ecclesiæ arca exornanda sit. Jam vero per tres illas civitates Phiton, Rhamesses et On, quas Hebræi Pharaoni ædificarunt, nonnulli tres has cogitationes signifi cari existimarunt, nimirum libidinis, avaritiæ atque ambitionis ex quibus peccatum omne conflatur. Harum civitatum memoria eversionis non in abscon dito atque occulto futura est, sed cum sonitu, id est, exaudibilis, ac quoquo gentium pervagabitur. Col. 651 B. Si Rachel quædam es, etc. Rachel a patre suo Laban discedens, idola ipsius furata est". Cum autem Laban fugientes persecutus, ac Liam et Jacob et pedissequas scrutatus, ipsam quoque, quæ ea in stramenta cameli injecerat, et super ea sedebat. scrutari pararet, dixit Rachel Ne moleste feras, domine, non possum tibi assurgere, quoniam juxta consuetudinem mulierum est mihi “. Theologus autem Lian ut furti consciam cum Rachele collocavit. Verisimile enim est eam furti sororis expertem atque ignaram non fuisse, id tamen tectum habuisse. Porro Lia Hebræis laborem aut laborantem souat, ac proinde ad actionem accipitur, priorque cum Jacob matrimonio jungitur. Rachel autem idem est quod pascens, aut quæ pascitur, ac contemplationem designal; atque hanc Jacob post Liam in uxorem accipit. Actio enim contem plationis est fundamentum. Rachel igitur est, omnis anima contemplationis studiosa, quæ lege Dei, velut agua, pascitur, et secundum legis divinæ præscriptum suos motus regit, carnisque cogitationes et affectus virtutis procreationi pri inuni subjicit, atque ita post introitum ad cogni tionem omnino abolet, Lia vero anima omnis actionem amplectens, quæ virtutis causa laboribus premitur, quam, quisquis ad divinæ philosophiæ studium animum adjicit, primam fere sibi contu bernalem asciscit. At per sapientem Israelitam nobis mens contemplationi dedita indicatur, quæ sæculi hujus cogitationes atque inventiones ad cognitionis terram transvehit, non secus atque Israelitæ aurea et argentea Ægyptiorum vasa Hierosolymam transtu lerunt. Jerusalem vero, si quis interpretetur, pacis visionem, aut gratiæ spiritum significat. Laban ita que mundus hic commode dici queat, idola autem ejus foodæ et perturbate cogitationes ac terrena rerum imagines. Quare si quis hunc mundum ut 73 Gen. xxxi, 19. ** Ibid. 35. plationem Christo adjunctus, mundum propter vitæ consuetudinem cum Christo initam abjurare velit, ille patris idola surripiat, id est, turpes et crassas rerum species, quas mundus objicit, ab anima expellat, ac primum quidem virtutis fecunditati eas injiciat (quandoquidem et Rachel selle cui insi debat, idola supposuit), postquam autein ex diuturno labore in comprimendis affectibus exhausto, ad animi tranquillitatem, aut cognitionem pervenerit, tum demum vitiosas impressiones, hoc est, cogita tiones prorsus evellat ac de medio tollat. Laborem autem hoc loco studium illud atque operam vocal, quæ in abolendis carnis affectibus suscipitur, quan doquidem ipsa quoque Rachel, Sichimis in Bethel perrectura, patris idola in terram defodit. Sichina porro Hebræorum lingua humerum sonat (qua di ctione labor ille designatur, qui in domandis affecti bus exantlatur: humerus enim, fortitudinis et labo ris est symbolum), Bethel domum Dei; Deus enim in tranquillitate et vacuitate ab affectibus, ac scientia habitat. Verum ita quispiam crassas et perturbatas hujus sæculi cogitationes surripit, non utiis fruatur, sed ut eas perdat ac deleat, quemadmodum et Rachel patris idola furata est, non ut ea coleret, sed ut in terra, velut obscena et pudenda atque obli vione digna, occultaret. Sapiens etiam Israelitis dici possit, qui omnem cogitationein Christo in captivitatem redigit ac profanam eruditionem, quasi præclarum quoddam viaticum, secum effert, eam que ad ædificationem Ecclesiæ Dei transvehit, maximumque diabolo dolorem ex eo inurit, quod externas disciplinas, quibus alienigenæ, hoc est, a recta fide aversi homines, mirifice gloriantur, ipse Deo consecrarit, Ecclesiamque decorarit, atque ipsum malitiæ artificem arte deluserit, quippe qui in gentilium studiis et disciplinis magno cum labore versatus, cum idcirco impurum illum spiritum in eam opinionem adduxisset, ut per eas ipsum juris sui mancipiique factum esse existimaret, non ta men ab iis detrimenti quidquam acceperit, quin potius hujusmodi eruditione, tanquam materia quadam, ad optimas res usus sit, tyrannique stulti tiam atque inanes spes prodiderit, qui homines ar tibus ipsius ac technis superiores et sublimiores servitute oppressurus sibi videbatur. Possunt hæc etiam de divitiis in sensum cadentibus exponi. Nam qui ex Ægypto, id est, ex hoc mundo divitias suas per manus pauperum ad terram promissionis, hoc est in cœlum, transvexerit, is procul dubio sa piens Israelita est: ac diabolus excruciatur, videns, ubi thesaurus conditus est, illic quoque et cor ejus esse, qui condidit. Col. 651 C. Hoc si feceris, atque ita ex Ægy plo, etc. Historia de fluvio, et sole, ac luna, et muris, in libro Josue continetur: reliquæ in Exodo. Scriptum est enim quod, cum Judæi ex Ægypto

egressi fuissent, Deus eos præcedebat, interdiu hujus vitæ spatio, cum in seipso nequaquam occi quidem in columna nubis viam ipsis commonstraus, dentem retinet, nee vitii atque ignorantiæ vesper noctu autem in columma ignis: nec destitit columna nubis in die, nec columîna ignis in nocte plebi universæ ` prælucere; desertum autem erat in Anathom haud longe ab Ægypto, per quod Judæorum copiæ iter fecerunt. Anathom autem nostra lingua responsum significat. Judæi enim ita propinqua Ægypto ca stra habuerunt, ut ipsorum quoque voces prope modum exaudiri, atque e propinquo responsa dari possent. Rursus aquam divisit Dominus: et ingressi sunt filii Israel per medium maris Rubri: Pharao autem reversis aquis cum toto suo exercitu obru tus est. Sequitur historia de manna, et petra per cussa, et de rege Amalecitarum, qui dum transi tum Hebræis præcludere nititur, fusus ac profli gatus est, Josue quidem exercitum ducente, Mose autem preces fundente ac per manuum extensio nem, quas Hur et Aaron utrinque suffulciebant, cru cem figurante. De fluvio Jordane habes Josue 1; de muris urbis Jericho, cap. vi; de cursu solis ac lunæ inhibito, cap. x. Jam de crabronibus ita scriptum habetur Exod. xxiii, 28: Mittam crabrones ante te, etc. Et in libro Sapientiæ: Misisti præcursores exercitus tui crabrones, ut impios paulatim exter minarent 1. Sed jam omnes has historias allego rice exponamus. Columna igitur nubis, ut Paulo quoque placet, Spiritus sanctus est, qui homines in turbidis animi motibus comprimendis laborantes inumbrat ac refrigerat, ac solis in malam partem accepti æstum atque ardorem a nobis arcet, a quo etiam semina illa petris mandata exsiccantur. De quo in Psalmis quoque dicitur: Per diem sol non urel te, neque luua per noclem". Columna ignis rursus, vel Spiritus sanctus est, qui ad apostolos in ignis forma accessit, vel etiam ipse Christus, qui columna quidem ob tripartitam corporis dimen sionem dicitur: ignis autem, propter divinitatem Deus enim noster ignis consumens est ". Hæc ita que ignis columna in erroris nocte vagantes ad veritatem ducit scientiæ nimirum facem præferens. Desertum autem mitescens anima est, quæ prius quidem silvestris erat atque invia, nec fructum ullum probi alimenti ferebat, postea vero spiritu que reti circumscriptum, ut impuros et sceleratos dæmones impetum in se facientes legitime frangere, alque in fugam convertere queat. Luna netur, mutabilis Nostra natura est, quæ in sanctis viris fixa et immota permanet, propter vir tutis habitum mutationem non admittentem. Muri' qui dejiciuntur, malitiæ præsidia sunt, atque omnis altitudo, quæ adversus Denm extollitur. Crabrones præcurrentes, divinæ quædam potentiæ sunt, nobis succurrentes, atque in dæmones hostes nostros incursantes. Ac ne longius sermonem protraham, non ea solum, quæ commemoravi, ex Ægypto egre diens, divino beneficio consequeris, sed etiam alia, quæ posthæc, id est deinceps, historiæ sacræ pro dita sunt: et cum his. Uno enim historiæ contextu hæc et illa continentur. Col. 651 D. Ac tale est festum, etc. Hujusmodi, inquit, festum celebras, non secundum corpus, hoc est fœdis voluptatibus indulgens, ut gentiles, nec secundum litteram et simpliciter, ut Judæi sed perfectum ac spirituale Deoque gratum. Talis tibi mensa proponitur antiqua et varia historia referta, mentemque oblectans. Tale comedis tua causa dispensatum Christi Natale, tale enim epi taphium. Tale a te intelligatur Paschatis myste rium, quale oratio nostra ob ocules posuit, viwi rum quod et agnus est Christus, ut innocens; el Chircus, ut propter peccata nostra traditus; deinde quod in præsentia Christi mysterium positum, ac velut præsignatum, atque ante sæcula decretum esset. Tum quod idcirco decima die agnus acce ptus, alque quod ad vesperam mactatus esse dica tur, quia in fine sæculorum Christo mors contigit quodque ideo nocte una carnes absumantur, quia mortis Christi tempus unicum est, ac semel mor luus, non ultra moritur. Item quod eos, qui agni participes funt, ab omni vitio et dolo velut fer imento quodam alienos esse, ac pro Christi amore aDictionum acerbitates et amaritudines perferre oportet, et expeditos esse atque succinctos, ac morienti Christo velut comites se adjungere, el cum eo ex hac vita mundanisque negotiis excedere, lenitatis mansuefacta, ac per divinum accessum atque usque ad posteram auroram domi manere, exculta, fructus protulit. Jam mare quod scin ditur, affectuum tempestas est, ac fluctuantis et procellosæ hujus vitæ amarulentia. Pharao autemi submersus, atque Amalec bello oppressus, diabo lus est. Arma, divinum auxilium; manus, actiones; panis, spiritualis esca. Petra, Christus, ex quo aqua vitæ manat. Fluvius qui inhibetur, libidinis profluvium. Sol stans, Sol est justitiæ. Alque o beatum hominem, qui toto die, hoc est præsentis hoc est, virtute non discedere, quoad futura dies præsentiæ Christi illucescat. Nox enim tota hæc vita est. Hæc, atque hujusmodi, Pascha mystice designat, quæ lex quidem adumbravit, Christus autem absolvit. Ipse enim is erat, quem bæc ad verorum colorum expressionem desiderabant, ut quæ nihil aliud essent, quam umbræ earum rerum, quæ ab ipso gerendæ erant. Quonam autem inodo iis extremam manum addidit? Quoniam sublatis 16 1 Cor. x, i seqq. 17 Psal cxx, 6. 18 Act. 1, 1 seqq. Sap. x, 8. Habes Josue. Ilas omnes historias interpres Græcus fuse prosecutus est. Nobis loca Scripturæ 79 Deut. IV, adnotasse satis fuit. Notissimæ enim sunt hæ histo riæ.

NICETAS IN ORAT. XLII S. GREG. atque antiquatis liberalibus sacrificiis, spiritualia hic tamen juris præcellentiam, Pater enim diabo sacrificia numeris omnibus absoluta tradidit, ni mirum cum novæ cœnæ mysterio suos initiavit, dixitque: Hoc facite in meam commemorationem **. Nec enim jam agnum habemus, nec acerbas lactu cas, panemque fermenti expertem, verum pro agno ipsum Christum, illum, inquam, Agnum Dei, tol lentem peccata mundi, queui lex delineavit, Isaias indicavit, Joannes demonstravit: pro azymo autem pane, et lactucis acerbis, purissimam in Christo vitam, quæ non sine acerbitate afflictionibusque obtinetur. Ob cam enim causam Christus ex pas sione ad gloriam pervenit, ut ex eo quidem, quod passus est, nos quoque doceat, dolores atque affli ctiones pietatis causa subeundas esse: ex eo au tem, quod gloriam adeptus est, id nobis afferat, ut in eadem cum eo gloria sinius. Si enim compatimur, inquit Paulus, et conglorificabimurª¹. lum condemnavit, ut qui Filio suo injuste mortein procurasset. Mors enim peccati pœna est; Christus autem nunquam peccavit. Ac proinde ita con demnato tyranno Pater nos liberavit, atque ad eum per Filium subvecti sumus. Nam is medius inter positus viam nobis complanavit et commonstravit, atque in Patris honorem hoc dispeusavit. Homo enim factus est, et passus est, et sanguinem Patri obtulit, ut Pater hostem condemnaret, nostrique generis liberator magis appareret, etsi Filius præ clarum hoc facinus patravit. Passim enim in Evan gelio Patrem honorans, egregia sua facta ei ascri bit. Illud autem notandum quod, cum hæc dictio, Aúrpov, duas proprietates habeat, alteram quia eos, qui captivi tenentur, in libertatem asserit, alteram quia ei, a quo tenentur, pretium persalvi necesse est, hoc loco pretio huic, quod Dominus redimendi nostri causa persolvit, altera proprietas adfuit (captivos enim liberavit), altera defuit. Nec enim diabolus hujusmodi pretium accepit, absit: verum Pater, propter Filii concertationem nostræ salutis! causa voluntarie susceptain. Ulud quidem pravus spiritus in spe habuit, sed pro ea spe totius im perii eversionem accepit. Ibid. PSELLUS. Rem et doctrinam (Gr. πpäɣpa xal ôbyµa). Res est, quæ cun geritur, nullam con tradictionem spectatoribus præbet. Nam quod del phinus per aquas labatur, res est in opinionis varie talem minime cadens. Neque enim aliis natare vide tur, aliis secus. At quod ita geritur, ut interim variis spectantium aut intelligentium opinionibus dividatur, hoc præterquam quod geritur, etiam decernitur. Do gma enim est rei dubiæ el controversæ post accura tam inquisitionem pronuntiata sententia. Quemad. modum Platonem animam immortalem astruere ac decernere dicimus: quandoquidem Simmias of Lebes aliter de ea sentiebant, nimirum karmoniam quam dam esse asserentes, una cum corporibus dilabeniam alii etiam de ea aliter opinati sunt. Col. 654 A. Enimvero alienum nou fuerit rem ac doctrinam inquirere, etc. Hoc loco magnum quid piam inquisiturum se profitetur, idque rem vocat, utpote gestam, doctrinam autem, ut opinabilem, hoc est, opinionem quamdam et sententiam de se nobis afferentem. Exhaustus enim, inquit, pro nobis ille sanguis Christi (qui et Pontifex dicitur. ut nos Deo sistens atque concilians, et sacrificium, quia oblatus est) cui tandem datus est, et quam ob causam? Neque enim illud dubium est, quin nos captivi a diabolo teneremur, venundati sub peccato, quemadmodum ad Romanos scribit Apo stolus, ab Isaia mutuatus ". Simul enim atque Dei legem libera voluntate violavimus, atque im petum diaboli admisimus, protinus aditum ipsi aperuimus, peccatum videlicet ex nobis adjicientes, ac vitium cum voluptate permutantes; jucunda enim ipsius perpetratio esse videtur. Quod si is, qui captivos detinet, redemptionis quoque pretimin accipere debet, quæro cuinam sanguis Christi obla tus sit diabolo? Atqui hoc extremæ contumelia fuerit, si diabolus tale pretium talemque mercedem acceperit, nempe Deum ipsum, ob quem omnino par erat, ut latro ille nobis quoque parceret. An Patri datus est? Atqui nequaquam ab co teneba mur. Alioqui etiam quæ est hæc ratio atque expli catio, ut dicamus Patrem Filii sui sanguine dele ctari, qui ne cædem quidem Isaac patrari permi serit, sed pro eo arietem mactandum substituerit? Quæ igitur quæstionis hujus solutio? Dicendum Patrem quidem accepisse, non tamen quod petierit, aut opus habuerit, sed propter dispensationem. Constitutum enim fuerat, ut pro nobis Christus moreretur, ut per carnis assumptæ sanguinem (hoc enim humanitatem vocat) generis bumani natura sanctitatem consequeretur, atque ut Pater nos redimeret, tyranno per vim superato. Vis autem, proprie quidem potentiæ exuberantiam significat Ibid. B. Ac de Christo hæc nobis dicta sint, etc. Hæc, inquit, de Christo, et rebus ab eo præclare gestis dixisse sufficiat: atque iis etiam plura silen ti honore prosequemur, prætereunte videlicet ora tione, tum ne nimia prolixitate audientibus fasti dium pariamus, tum quia temporis angustia pre mimur, tum etiam propter difficilem ac perobscu ram tantorum mysteriorum explicationem. Ænei autem serpentis historia scripta est in libro Nume rorum. Nam cum multi ex filiis Israelis ob mur. murationem a serpentibus icti perirent, tan dem Deus Mosis precibus mitigatus, ad eum dixit Fac tibi ipsi serpentem, el pone eum in signo, hoc est in ligno. Et quisquis percussus eum aspexerit, vivet 84. Illud porro Fac tibi ipsi, hoc ostendit, quod quoniam ex iis quæ fiebant, alia 83 Isa. LI, 1 seqq. 8 Num. ** Luc. xx11, 19; 1 Cor. x1, 24. * Rom. vIII, 17. "Rom. vii, 14. xx1, 8, 9.

tentator ipse cruce Christi convulneratus est, atque interfectus, quantum ad tyrannidem attinet, ac per æneum et inanimum serpentem ignominia notatur. Ille enim in ligno confixus ac triumphatus tentatorem præsignabat, qui per salutiferum et vitale crucis lignum interemptus est, atque ita serpentis formam retinet, ut tamen nihil eorum, quæ serpentis sunt, agere valeat, saltem in Christo. In eo enim omnis draconis vis et facultas in irri tum cessit. Col. 654 C. Jam vero Paschatis participes eri mus, etc. Triplex Pascha in medium producit Theologus, Judaicum, nostrum et futurum. Ac Judaicum quidem figuram nostri esse dicit, nostrum Dei ratione flebant, alia ratione hominum, hoc cum contrarietate, ut superius declaratum est. loco Tibi ipsi, ratione Mosis, et totius multitu- Quoniam igitur pravus spiritus exstinctus est, dinis eodem genere oriundæ dictum est. Age, jam age ei congruum epitaphium contexamus, ac quasi ex figura ad nos veniamus. Deum enim cum Osea dicamus, Ubi est, mors, stimulus tuus? nos quoque offendimus, atque adeo in spiritualium ubi est, inferne, victoria tua 87? Diabolus enim serpentum morsum incidimus, qui per omne mortis minister est: mors autem Orci ministra. peccati genus nos ferientes morte afficiebant. Diabolus siquidem per peccatum sauciatos morti Quonam autem modo salutem consecuti sumus? tradebat: mors autem interfectos ad Orcum Aspeximus etiam ipsi serpentem in ligno, hoc est transmittebat. At nunc Theologus inferni et mortis Christum, ipsumque intuentes atque in eum nomine diabolum vocat, ut utriusque causam. credentes, salutem nanciscimur. Verum qua Aculeus autem illius, peccatum est, ac voluptatis ratione Deus, qui natura bonus est, serpens dici- œstrum: victoria, fraus; quibus rebus nos sub tur? Quoniam juxta nos, libera voluntate malos, imperium suum ac potestatem redigere Beliai per similitudinem carnis peccatum factus est, et contendebat. Verum utrumque per Christum de cum iniquis reputatus est 83. Serpens igitur Chri- letum est. Peccatum enim non fecit, nec a ten stus est, velut in similitudinem peccati, quia homo tatore delusus ac circumventus est. Quin potius factus est. Atque ob eam causam ad eum, qui purum hominem eum esse arbitrabatur, dicebat Quid me dicis bonum 86? Enimvero serpens ille ¡eneus vere serpeus non erat, sed figuram quidem serpentis habebat, venenum autem non habebat. Eodem modo Christus, quatenus peccati venenum non habebat, non erat unus e nobis, qui serpentis formam subiimus. Omne etenim peccatum serpens vere est, et qui ipsum admittit, serpens quoque ipse efficitur. Quin hac quoque causa serpens, quem in crucein Moses sustulit, figuram Christi gerit, quoniam quemadmodum corporeus serpens, non solum venenum habet, per quod, qui ab eo icti fuerint, exstinguuntur, sed etiam vitæ phar macum, quo accepto, qui percussi fuerunt, ad autem futuri: Judaicum porro nostro obscurius vitam revocantur: sic ex interempto Adamo homini medicamentum inventum est, quod est Domini corpus, cujus vi omue peccati virus a credentibus aboletur. At Theologus serpentem æneum Christi typum haudquaquam esse censet (neque enim fas ac pium est perversum spiritum Christi typum vocare), verum antitypum, hoc est contrariam figuram. Etenim serpens a principio homini exitium attulit; Christus autem postea salutem. Ille in errorem induxit, hic viam com monstravit. Illic serpens verus Don erat, hic homo verus. Adbæc ille eadem forma præditos serpentes interemit: at Christus genere sibi con junctis hominibus vitam affert. Præterea Chri stus salvos eos facit, qui credunt ipsum vivere, ac vitam esse credunt: at diabolus salutis causa iis est, qui ipsum intuentur, si modo credide rint, non quod ipse vivat, sed quod per crucem oppressus atque exstinctus sit, duntaxat quantum ad lyrannidem: atque etiam subditis sibi rebel libus potestatibus interitum accersivit. Nam Chri stus, obtruncato duce, illius quoque exercitum profligavit. Illud igitur notandum, quod serpens bactenus Christi figuram gerebat, quod in ligno ponderet, aliis autem omnibus rationibus figuræ contrarius, hoc est, figura non simpliciter, sed esse, nostrum vero, si quidem cum Judaico con feratur, perfectum esse, si autem cum futuro com paretur, imperfectum. Cujusmodi autem sit fu turum Pascha, sequentibus verbis docet. Quod vero ait, non enim dicere verebor, hoc ideo ad didit, quia novum atque absurdum videri poterat, Pascha nostrum figuram dicere. Perfectiore autem modo in altera vita Paschæ participes erimus; quia nunc in spe resurrectionis nostræ festum celebramus: tunc autem eam ipsam celebra bimus, cum nimirum ipsius quoque pollicita tio expleta fuerit, quam fecit his verbis: Non biba amodo ex hoc genimine vitis usque in diem illum, cum illud bibam norum vobiscum in regno Patris mei 88. Quo loco nonnulli doctores per regnum Christi resurrectionem intellexe runt, per novam autem potionem escam illam quam accepit, cum a mortuis resurrexisset. Nova enim ea erat, quia non, quod cibo opus haberet, comodebat, sed ut corporis naturam confirmaret, resurrectionisque suæ fidem discipulis faceret. At Theologus regnum, futuræ illius vitæ statum inter pretatur, novam autem potionem, absolutiorem erudiendi rationem. Atque hoc est Pascha, nimi rum eo tempore areana, tam divinitatis, quam humanitatis ipsius mysteria dignis hominibus im ** Matth. XXVI, 88 13a. 1111, 5. 8* Matth. xix, 17 87 Oseе XIII, 14; 1 Cor. xv, 56.

NICETAS IN ORAT. XLII S. GREG. pertiri. Ex parte enim nunc coynoscimus, ut verum cum angelis incruentam victimam, hoc Apostolus inquit 8, et ex parte percipimus: tunc autem facie ad faciem, hoc est clare et manifeste. lac quoque ratione Pascha hoc nostrum futuri Paschæ figura dici potest, quia quandiu in hoc mundo versamur, crassius adhuc Christi partici pes sumus, nempe per sanctam ipsius carnem illic autem uberius ac perfectius. Alioqui etiam passionis ac mortis Christus commemorationem complectitur carnis ipsius ac sanguinis perceptio. Quotiescunque enim, inquit, manducatis panem hunc et calicem bibitis, mortem meam annuntia bitis. Quocirca in hoc quidem sæculo, per eorum, quæ diximus, perceptionem, ipsius mortem an nuntiamus cum autem postea in Patris gloria advenerit, haudquaquam opportune confessionem illi propter passionem offeremus, sed pure eum, ut Deum, agnoscemus facie ad faciem, ac tunc potionem novam Christus nobiscum bibet: novam quidem, utpote recentem, ac tum primum nobis innotescentem. Nobiscum autem Christus bibi turus est, quia non solumn is qui docetur, sed is etiam qui docendi munere fungitur, disciplinis, quas tradit, nutritur. Potio autem illa est ac non esca, quoniam ut virtus illa, quæ in actione ver satur, esca dicitur, quo durior sit, confectuque difficilior: ita illa, quæ in contemplatione consi stit, potio magis appellari solet. Cum igitur hic virtus activa ſnem acceperit, tum vero specula trix coletur atque exercebitur, atque ea sanctis viris clarius detegentur, quæ nunc Christus minus plene ipsis aperuit. Col. 655 A. Age vero, nos quoque legis participes efficiamur, etc. Legis participes nos vult esse Gre gorius, cum alia, tum Pascha etiam sancientis, et quidem participes esse, non, ut Judæi, nudæ lit teræ adhærentes, hoc est, agnum sensibili modo comedentes (illi enim imperfecte manducabant, figurate ac non vere festum celebrantes) verum, ut præscribit Evangelium, hoc est, corpus ac san guinem Domini percipientes. Evangelium autem perfectionem tradit. Quocirca pro capite ac_me tropoli cœlum constituamus, ut Hebræi Jerusalem. ad quam solain undique confluentes festa cele brabant. Quod autem terrena Jerusalem ab exer citibus calcanda esset, Christus apud Lucam his verbis prædixerat: Et Jerusalem calcabitur a gentibus (hoc enim nomine exercitum illum si gnificat, qui sub Vespasiano et Tito Hierosolymam infestis signis oppugnavit atque pervastavit) donec impleantur tempora nationum ". Sacrificemus Deo, non ea quæ ex legis præscripto offerri solebant, utpote vitulos, agnosque teneros cor nua producentes et ungulas, quæ duo, cornua videlicet et ungulæ, res mortuæ sunt ac sensu carentes, ac proinde haudquaquam congruæ atque idonea, quæ Deo vivo in sacrificium offerantur est laudis et canticorum, et rationabile obse quium sacrificii loco offeramus. Et quemad modum in veteri tabernaculo primum erat in gressuro velum, quo distinguebatur locus ille, qui Sancta dicebatur, post hoc rursus alterum velum erat interius, quo locus ille dirimebatur, quem Sancta sanctorum appellabant: sic nos quoque res omnes corporeas et in sensum dentes, velut primum quoddam ac vicinum nobis velum, penetremus ac dividamus, atque ad secun dum, hoc est ad cœlum, quod res sensibiles diri mit ab intellectualibus, accedamus. Propinqui autem coelo facti, per activæ virtutis pennas a rebus terrenis sursum evecti, in ipsum quoque coelum prospiciamus, atque contemplandi facultate præditis oculis, mysticas, nec in oculorum sensum cadentes pulchritudines contemplemur, ad ipsanı Trinitatem scilicet spiritualiter appropinquantes, atque agni sacrificium offerentes, hoc est sacro sanctum illud sacrificium, quod celebrare doce mur, vel etiam majus: nimirum ut nos ipsos. Deo totos offeramus et consecremus, omnibus diebus atque agitationibus (quæ quidem vel in cogitatione, vel in sermone, vel in opere consi derantur) atque omnia pro Christo, vel etiam pro pietatis doctrina (utrumque enim 26yos signi ficat) sustineamus, ad martyrium videlicet nos accingentes, si ita tempus tulerit, et crucis sup plicium subeuntes, si ita necesse fuerit. Dulces enim sunt clavi, propter Dominicorum clavorum imitationem, et delectationem in spe positam, licet propter corporis dolorem sensu acerbi sint, Porro per passiones Christi passionem ille imi tatur, qui spontaneos labores atque involuntarios casus firmo et robusto animo perfert. Ille autem. sanguine Dominicum sanguinem honorat, Hon modo qui sanguinem suum per martyrium pro fundit, sed etiam qui pro Christi amore per con-. tinentiam ipsum imminuit. Quanam autem ratione non solum corporeo, sed etiam spirituali modo quis piam crucem conscendit? nimirum cum per ærumnas et amictiones supra res terrenas assurgit, ac tenta tiones carni dolorem inurentes velut quosdanı clavos libenter excipit, ut beatæ vitæ dulcedinem afferentes. Ibid. C. Si Simon Cyrenæus sis, etc. Simon, si quis interpretetur, obedientiam significat; Cyrene, autem animi promptitudinem. Quisquis igitur ad obediendum Evangelio paratus est, ac prompto animo per membrorum, quæ super terram sunt, mortificationein, philosophiæ in actione positæ labores et afflictiones pro virtute subit, Simon Cyrenæus exsistit, ultro nimirum virtutem colens, atque humeris crucem gestans, ac Christum se quens, hoc est, distractam prorsus a terra piæ vitæ rationem ostendens. Eodem modo tu quoque si "I Cor. xi, 12. ** I Cor. x1, 26. "Luc. xxi, 24.

animi obedientia præditus es, alacri animo ad ges- cogitatione tibi Angens. Cæterum cum Jesu ingre tandam carnalis voluntatis oppressionem te aecinge. Nam interemptrix quoque corporis, crux erat. Ita fiet, ut Christi mandata sequaris. dere, ducem tui ad contemplationem introitus Fi lium Dei faciens, cum ipso pulchritudines illas inspectans. Ibid. C. Si Joseph Arimathæus sit, ab eo, etc. Joseph idem est quod adjectio et incrementum Arimathæus idem quod tullens. Quisquis igitur actioni simul et contemplationi incumbit, Joseph Arimathæus dici potest, nimirum per actionem a seipso crassum omnem et terrenum affectum tol lens et evellens, per contemplationem autem ad spiritualem cognitionem increscens. Proinde si tu quoque adjectionem habes, id est, incrementum amoris divini, tolle ac porta religiose corpus Jesu, mysticum scilicet, digue ipsum percipiens, atque illud pete, id est, rape a crucifigente, hoc est eo. qui indigne percipit, ac propterea contumelia afficit, quique reus est corporis et sanguinis Christi. Tuumque fiat id quod omnes, a quibus digne accipitur, purgat et sanctificat. Alio modo etiam corpus Christi est, quisquis in cum credit hujus membra, præcepta sunt et virtutes. In eru cem autem hoc corpus tollit diabolus, non sineus in nobis ea membra secundum naturam actionem suam exercere. At qui additamentum fidei habet, Joseph spiritualis est, qui corpus accipere potest, honesteque sepelire, atque in pectore suo ex fide, quasi e petra exeiso, imponere, ac spiritualibus circa hoc sæculum sermonibus velut sindone quo. dam Dei Filium involvere. Col. 655 C. Si ut latro cruci simul affixus fue ris, etc. Ille in crucem ut latro tollitur, qui scele rum pœnas luit. Qui si tamen persuasum habeat se merito cruciari, ac Deum esse, qui mundum gu bernet atque omnibus rebus consulat, probus et candidus est, utpote veritatem agnoscens. Quam obrem, et ut perpetiens, et ut æquo animo crucia tus ferens, in paradiso est. Ac si impatienter vicem suam ferat, providentiamque aceuset, aut neget, iniquus ille est, et murmurator: ac proinde nec in paradisum introibit, quemadmodum nec He bræi, qui in deserto murmuraverant, in terram promissionis. Proinde ipse quoque, si propter tua peccata supplicio afliceris, probum illum et candidum latronem imitare, ac dum crucia ris, Deum ejusque providentiam agnosce, ni mirum qui te per hujus vitæ dolores purgari velit. Si Christus, ut est apud Isaiam, inter sce leratos reputatus est " (cum latronibus enim velut facinorosus in crucem sublatus est, idque ut peccatum tuum expiaret; tu enim pœnæ ob noxius eras; ipse autem, ut qui peceatum nullum admisisset, immerito passus est, ut te a peccato et pœna liberaret): tu propter illum justas eff cere, legis evangelicæ vestigiis hærens, ac per animi grati officium adora, id est, cede ac pro cumbe; agnoscens te meritis pœnis affici, atque a Deo res humanas inspici atque administrari; hoc enim per adorationem significari potest. Ipse quo que pendens, id est dum a Deo puniris, utilitatis lucrique aliquid ex ipsa improbitate collige. Gr. xaxlas, quæ vox, vel pro afflictione, vel pro pec cato et scelere accipi potest. Quonam autem modo tibi utilitati erit peecatum? nempe ut intelligas te propter ipsum puniri, ac Deum tibi placatum reddas, ac salutem emas. Nam si ita feceris, ad sempiternorum bonorum perceptionem ingredie ris, simulque cum Christo regnabis, atque hære ditatis ipsius eris particeps. Ac vide quam proprie et accurate loquatur Theologus. Non dixit, Chri stus iniquus factus est, sed reputatus. Rursus non dixit: Tu justus reputare? sed efficere. Neque enim existimatio, sed ipsa rei veritas, aut justum hominem reddit, aut condemnat. Jam hæc etiam quæ sequuntur, altius perpende. Adora, inquit, tua causa pendentem, quoniam ipse, sceleratus habitus, cruci affixus est, ac propter te mortem pertulit: ut intelligas te, ut vere sceleratum, per dolores et afflictiones justitiam consequi debere. Quod cum perspectum habeas, suspendere, hoc est a terreno carnis affectu sustollere, eoque exstincto salutem elucrare, ac mente paradisum ingredere, cœlestem illam vitam, a qua excideras ** Isa Lui, 12. Luc. VIII, 9: Isa. XI, 250q1 Col. 656 A. Si Nicodemus sts, nocturnus, elc. Nicodemus ille est, qui ad Christi agnitionem animo quidem firmus est ac solidus, cæterum, dum carni gratificatur, in mandatorum observatio nem acri animi contentione incumbere, velut meticulosus, renuit, propter metum Judæorum, hoc est perturbationum animi, vel dæmonum impetus. Hujusmodi autem viro ad laudem et commendationem præclarum videtur recte saltem de Christo sentire, nec contumeliosa verba pro ferre. Unguentis autem Dominicum corpus ad sepulturam perfundit, qui sermones et disputatio nes, quas de eo habet, pie tractat, easque fundit suavi odore stillantes aut etiam redolentes. Ibid. D. Si Maria quædam sis, si alia Maria, etc. Quoniam Cliristus a Maria Magdalena septemn dæmonia ejecit ª³, anima illa Maria Magdalena dici potest, quæ impuris spiritibus, qui septem bonis spiritibus ab Isaia enumeratis oppositi sunt, misere vexatur, quam postea Evangelii doctrina purga vit. Ut autem exactius loquamur, Maria Magda lena est anima omni actione gaudens, a septenarii hujus sæculi terrore velut dæmonibus quibusdam per evangelicorum præceptorum doctrinam pur gata: a quo animas liberat verbum Dei, supra ea quæ in tempore sunt, illas evehens. Alia autem Maria, cujus hoc loco meminit Gregorius, propric

NICETAS IN ORAT. XLII S. GREG. quidem est mater Domini, vel potius Jacobi Mino- est: tu per justitiam resurge, ae primus Christi ris. Nain Mater Domini in prima illa perfectione cun sola Magdalena ad monumentum perrexerat, ac resurrectionis Christi certior facta, quietem agebat. Allegorice autem altera Maria, anima est contemplationis studiosa, quæ non naturæ, sed gratiæ cognationem cum Filio Dei per verain scientiam adepta est. Atque at uno verbo absolvam, per duas Marias designatur anima contemplationem simul et actionem amplexa. Salome autem (quæ vox lingua nostra pacem significat) anima illa esse potest, quæ, sublatis et expulsis animi perturbatio nibus, tranquilla pace fruitur, atque affectu carnis spiritui legi subjecto per spiritualium animi conce ptionum speculationem sempiternarum rerum scien tiam pro viribus assecuta est. Joanna autem ad verbum columbam sonat, ac per eam anima illa significatur, quæ turbidos motus leniter abjecit, ac spiritualem scientiæ proventum et fecunditatem ardentem habet, hoc est vitio vacat, et numerosos virtutis fetus profert. Quamobrem si qua es anima ex his, quas commetporavimus, diluculo plora, lacrymas adipiscendæ scientiæ vim habentes fun dens, hoc est de orthodoxæ fidei cognitione cum magna alacritate et studio inquirens, et quidem veram mysteri fidei nostræ cognitionem a Deo tibi dari postula. Diluculum enim celeritatem indicat. Nam si excellentissimam omnis virtutis et scientiæ doctrinam ita quæsieris, primum illam obscuritatis doctrinæ cæcitatem cordi tuo incumbentem sub latam videbis. Hac autem submota, duos angelos profecto cernes, alterum ad caput, hoc est divini tatis doctrinam, alterum ad pedes, nimirum huma nitatis et incarnationis. Aut si mavis, per angelos conscientiæ motus intellige, exstincti aliquando in te per vitium, Filii Dei resurrectionem proclaman tes. Neque enim in obsceni et exsecrandi hominis anima Christus viu suam exgerit, sed per flagitiosas et seeleratas actiones quodammodo exstinctus est. Postremo ipsum etiam Christum intueberis perspi cue apparentem, ac sine ullis signis et figuris, spiritales tuas conceptiones spirituali voluptate explentem. Nonnihil loquere, de Christo piaque doctrina percunctans. Vocem ausculta, hoc est doctrinam et revelationem captum tuum excedentem. Quod si altiorem doctrinam et spe culationem audiveris, propemodum tibi dicentem Noli me tangere, eminus sta, ne propterea moro rem concipe, ut cui nondum sublimioris doctrinæ attingendæ potestas fiat. Novit enim hujusmodi doctrina, quibus primum aspicienda sit, iis nimi rum, qui majores ad contemplationem progressus fecerunt, ut Joanni et Petro resurrectionis enca nium celebra, id est, festum diem celebra, atque ob animæ tuæ ab affectibus resurrectionem, gaude ac triumpha. Evæ succurre, Quænam autem crit opis ferendæ ratio? Illa per peccatum prima lapsa non doctrinam cognitam atque illustrem redile. 'Aσna opó enim hoc loco salutationem et allocutionem significat. Nam cum Maria vocem Jesu agnovisset, dixit illi: Raboni, quod dicitur Magister". Evæ igitur succurre, nimirum ipsius culpam contraria virtute corrigens. Ha enim viro fraudem renuntia vit, Maria autem apostolis salutem. Idem tu quoque facturus es, si ignorantes doceas. Col. 658 A. Petrum vel Joannem imitare, ad sepulcrum propera, etc. Scriptum est apud Joan nem: Exiit Petrus et alius ille discipulus *. Cur rebant autem duo simul: et ille alius discipulus cucurrit citius Petro, et venit primus ad monu mentum. Et cum se inclinasset, vidit linteamina posita, non tamen introivit. Venit ergo Simon Petrus sequens eum, et introivit in monumentum. Petrus igitur is est, qui fide firma et solida præditus est, eaque etiam virtute, quæ in agendo versatur, exornatus. Joannes antem, qui propter lenitatem ct insignem cordis puritatem a Christo amatur, ob eamque causam sapientiæ et scientiæ thesauros consequitur, ac per id, quod supra pectus recubuit, theologiæ vin et facultatem accepit. Sepulcrum autem ad quod properat, tam qui contemplationi quam qui actioni studet, profundum illud est, in quo doctrina ea, quæ cœlestium ac terrenarum rerum cognitionemn con tinet, absconsa est. Verum alter secundum virtu tem in actione positam, alter secundum contem plationem in intelligentia sitam, certatim currunt. Hac autem ratione Petrus cum Joanne certatim currere dicitur, quoniam ille activam virtutem amplectebatur, hic speculativam, quæ quidem inter se pugnare videntur. Uterque tamen concordi cursu properat, quoniam unus idemque in utro que laudandus scopus perspiciebatur: id enim agebant, ut scirent an vere Dominus revixisset. Concurrunt igitur hi duo animi proposito et inten tione, ad suum uterque proprium bonum pari successu contendentes. Atque ut apertius dicam, propter laudabilem emulationem certatim currunt, dum uterque alterum superare conatur, ille actione, hic contemplatione. Concordibus autem animis cur runt, quoniam ad unum scientiæ scopum tendunt, et qui in actione, et qui in speculatione versatur. Ac celeritate quidem is qui contemplationi sesc addixit, actionis studiosum antevertit, utpote crassa materią minus gravatus: studio autem speculatio nis alumnum is superat, qui activa virtute instru clus est, utpote laboriosior. Adhæc qui contem platione delectatur, solum intelligit: at qui actione gaudet, experimento scientiam capit: quemadmo dum Joannes in monumentum solum se inclinavit. Petrus vero introivit. Ibid. Quod si Thomæ instar a cœtu discipulo rum, Quisquis in fidei doctrina dubitat., etc. 95 Joan. xx, 16. ** ibid. 3.

ut improbus et impius laceratus esset, noctu ad con viciatorem suum venit, hominemque accusavit, inique ipsum maledictis insectantem. Ego enim, inquit, me peccatorem esse haudquaquam inficias ivero verum cum Christus in infernum deseendit, nemo ante me ad fidem accessit. Hoc de Platone commemoratur: quod credendum sit, necne, au ditoribus judicandum relinquo. Thomas est, ac eodem modo Didymus, qui ægre a quodam Christiano maledictis conviciisque, ut adducitur, ut virtutis et scientiæ ipsi insitæ, ac per admissum peccatum mortuæ, resurrectionem fore credat. Discipuli autem sunt, qui certa fide sibi persuadent Christum, hoc est, emortuam prius virtutem, per divinam potentiam in ipsis revixisse quique ut Christi discipuli loco, sic ipsi concordia sententiæque firmitate et constantia conjuncti sunt, ad quos etiam Christi gratia immeat. Si igitur tibi contigerit, ut ab eorum cœtu abfueris, hoc est, ut per te minus credas, saltem his qui hujusmodi resurrectionis periculum fecerunt, ac rem ita se habere confirmant, fidem arroga. Si ne his quidem, at certe veterum peccatorum memoria, in mente citra passionem impressa, tibi fidem faciat. Pas sionis autem expers memoria, nihil est aliud, quam præteritarum rerum absque voluptate et moerore impressio, nullas habens vulnerum perfo rationes, propter eam quæ postea secuta est, tranquillissimam animi constitutionem, quam qui non senserit, ne alii quidem crediderit, quemad modum Thomæ accidit. Memoria itaque, peccato rum vestigium atque impressio est: clavi autem, ipsa peccata, prolabentes homines transfigentia. Quocirca cum eam vim habueris, ut ea sine ullo animi affectu memoria recolere queas, tum demum tibi hujusmodi virtutem resurrexisse persuasum babe. Si in cælos ascendat, simul ascende, etc. David, Psal. xxi, angelos introducit, partim comitantes Christum, ac superioribus angelis di centes: Attollite portas, principes nostri, et elera. mini portæ æternales, et introibit Rex gloriæ; partim etiam interrogantes, Quis est iste Rex gloriæ? atque illos rursus respondentes: Dominus fortis es potens, Dominus fortis in prælio ". Ac rursus eadem interrogatio, et responsum huic congruens angelorum ad alios angelos inducitur. Hortatur itaque Theologus auditorem ut Christum in cœlos ascendentem comitetur, mente scilicet et cogita tione, seque vel cum deducentibus eum angelis, vel cum excipientibus jungat. Is autem seipsum illis adjungit, qui sermones utrinque habitos ex pendit, atque interrogationes eorum et responsa, eorumque causas examinat. Idem portis quoque imperat (sedulo nempe inquirens), quid sit causa quare angeli dicant, Attollite portas. Causam autem hujus elationis Theologus ipse affert, ni mirum idcirco portas attolli, ut Christum subli miorem ex passione factum suscipiant. Non enim dicunt, Aperite, sed, Attollite, hoc est Erigite. Atque hoc loco illud explicat, quod ab Apostolo ad Philippenses de Christo dictum est: Humiliavit semetipsum, factus obediens usque ad mortem, mor tem autem crucis. Propter quod et Deus exaltavit eum ", etc. Ac proinde in summam sublimitatem evectus, sublimiores quoque portas fieri postulat, ad ipsius exceptionem. Quod si angeli suscipientes mente hæreant, videntes Christum cum corpore ascendentem, ac passionis signa ferentem, qua quidem, cum de cœlo descenderet, non habebat, atque ideo sciscitarentur: Quisnain hic est? is qui de Christo ita, ut æquum est, sentit, illis respon debit: Hic est ille potens, cum in cæteris omnibus rebus, tum etiam in bello quod nunc pro gemeris humani salute adversus diabolum gessit: ac duplex responsum dabit, velut constanter in his quæ de crevit, permanens, ac per ejusdem sermonis repe titionem sententiam suam confirmans, juxta illud In conspectu duorum vel trium testium stabit omne verbum ". Atque ita hæc humiliori sensu intelligi poterunt. Aliter ctiam, per angelos prosequentes 98 Deut. xvu, 6; Matth. xvi, 16. Ibid. Si in infernum descendat, simul de scende, etc. Descendente Christo in infernum ipsum quoque per contemplationein sequere, non ob malum, sed ut excellentem eorum quæ illic peraguntur, rationem addiscas. Ac quære, quæ duplicis Christi descensus causa fuerit, alterius nimirum a coelo in terram, alterius a terra in infernum an fortasse, ut in terra quidem per filem, ac puram et innocentem vitæ degendæ rationem, animas cum corporibus salvas faceret in inferno autem animas sine corporibus per fidem solam? Proinde quisquis de animæ interitu a pec cato promanante, ac rursus de resurrectione per Christum contingente, disputationem habet, ille etiam in infernum descendit, ut vitii habitus et actus, qui in aliquo fuit, reditum ad virtutem ac scientiam verbi beneficio consequatur. Enimvero Christus, in infernum descendens, non omnes, verum eos solos qui crediderunt, salvos fecit Chrysostomus ipse affirmat neminem in inferno a Christo salutem accepisse, nisi qui salute, dignus esset, cum ex hac vita discessisset. At fortasse qui tum crediderunt, salute digni habiti sunt. Cujus modi quiddam de ethnico Platone in Patrum bisto riis etrcumfertur. Nam cum diu antea vita functus * Psal. xxu, 7, 9, 10. 17 Philipp. 11, 8, 9. Videtur hic alludere ad id quod ait Petrus priore epistola sua, cap. 3, nempe Christum his qui in carcere erant prædicasse: ex quo loco suspicatur Nazianzenus, Christum ita cum ipsis egisse, ut eos quidem, qui ad ipsius adventum fidem amplexi sunt, in cœlum duxerit; eos aute:», qui fidem ipsi habere noluerunt, in pœnis reli querit,

NICETAS IN ORAT. XLIJ S. GREG. quippe qua nihil pulchrius. divinæ Providentiæ doctrina significari potest, per partim ob divinitatem, per quam illustrata est, suscipientes autem, doctrina divinitatis, per ascen sum autem a terra in cœlum, mentis a cogitatione humanitatis Christi ad ejusdem divinitatem erectio, atque ab actione ad speculationem evectio. Quis quis igitur per spiritalem scientiam ad providentiæ doctrinam, quantum ipsius vires ferunt, trajecit, ab ea ad divinitatis doctrinam evehitur, grada timque conscendendo sublimiores animæ portas ad supremi ac divini Verbi exceptionem facit, atque ab humanitate Christi ad divinitatem, velut a terra in cœlum migrat, et ab actione ad contemplationem ascendit, ac cum divino Verbo sursum trahente simul attollitur. Atque ad hunc modum explicata sint hæc Davidis verba. Consimilia autem quædam et apud Isaiam leguntur. Nam apud ipsum quoque Christus, in coelum eum passionis notis ascendens, novum plane et inusitatum ac stupendum supernis angelis spectaculum exhibuit. Stupore enim cor repti sunt, ascendentem eum intuentes, atque idcirco dicebant: Quis est hic, qui venit de Edom", hoc est, a terrenis rebus, rubor vestimentum ejus ex Bosor? Bosor autem carnem sonat, ac proinde per stolam ejus, et vestimentum humanitas desi gnatur. Rubor autem, quia caro Dominica san guine ex latere profluente tincta est, ac per pas sionem exornata. Unde et subjungit propheta: Hic formosus in stola. Deinde Salvatorem ipsum respon dentem inducit: Ego toquor justitiam et judicium salutis. Justitiam autem, Evangelii promulgationem vocat, qua terra justificata est; quæ posteaquam locutus est Christus, angeli eum rursus interrogant ac dicunt Quare sunt rubra vestimenta tua, et indumenta, non secus ac torcularis calcati '? Caro enim cruore suffusa cernebatur, et velut ex musto ad rubrum colorem tincta. Christus autem secundo respondet Torcular calcavi solus, et ex gentibus vir nullus mecum fuit, id est, nemo mihi pa tienti adfuit, sociumque certaminis se præbuit verum solus totam diaboli potentiam, quasi torcu lari uvas expressi, ac duros et contumaces Judæos contrivi. Ilas apud Isaiam interrogationes et re sponsiones Theologus Spaµarovpylav vocavit, non falsam compositionem intelligens (quales sunt actus fabulosi), sed genus scribendi ita institutum, personas loquentes habeat. Angelorum enim alii, velut interrogantes inducuntur, alii velut respon dentes, secundum eam verborum rationem, quam propheta constituit. Si igitur (ait Theologus) per cunctentur Quis est hic, qui a terra ascendit, aut, quomodo incorporei ac sanguine carentis, quatenus Deus est, rubicundum est corporis inte gumentum? si bæc, inquam, percunctentur, ex adverso profer, id est, responde: Formosa est ipsius stola, hoc est, corpus ipsius, quod passunı est, partim ob passionem, per quam glorificata est, 99 Isa. LXIII, 1. • Ibid. 2. Ibid. 3. VIII, 22 Eccli, xxiv, 5. ' Philipp. 11, 7. ut Col. 658 C. Quid ad hæc nobis sycophantæ di cunt, etc. Absoluta narratione Gregorius orationem ad hæreticos convertit, eosque primum sycophantas vocat, ut Filium calumniantes, quasi non vero ac proprie Deum: acerbos autem expensores, ut præcipites divinitatis arbitros, personarum scilicet differentiis eam dividentes; reprehensores vero rerum laudabilium, utpote incarnati Filii actiones, humanæ naturæ congruentes, ad ejus immuta tionem arripientes, cum tamen laudem potius mereantur atque etiam ut, ipsius divinitatem metientes et circumscribentes, propterea quod pas sibilem carnem suscepit, ut nostris passionibus mederetur. Tenebrosos insuper circa lucem ap pellat, velut ad veritatem sole clariorem oculos claudentes, vel etiam ad ipsum Christum, qui est lux vera ³. Imperitos autem circa sapientiam, hoc est circə Christum ipsum, qui est sapientia Patris * revera subsistens, vel etiam ut Salvatoris opera sapientiæ plena nequaquam intelligentes. Pro bis enim frustra Christus mortuus est. Piorum enim duntaxat salutem lucratus est. Hi etiam ingratæ creaturæ sunt; nam pro eo quod par erat Creatori gratias agere, quod eorum causa ipse quoque crea tura factus esset, ipsi contra hujusmodi beneficium in blasphemiæ occasionem trahebant, divinitatem ejus creatam esse blaterantes, non autem humani tatem. Hi etiam diaboli figmenta merito dici pos sunt, non ut ab eo creati, sed ut ab eo malitia imbuti. Fictor enim diabolus est, non subsistentium rerum, sed morum juxta id quod Judæis Christus dicebat: Vos ex patre diabolo estis 5. Hæc locutus Theologus, atque his omnibus hæreticos insectatus, velut aperta fronte atque in faciem ipsis occurrit, atque argumentis et interrogationibus fretus, cos urget atque confundit, aitque: Siccine ob bene ficium in te collatum Christum meum criminaris? Incarnatio enim ipsius, beneficium nostrum factum est. At ipsi, in Scripturis invenientes, quod creatus fuerit, juxta illud, Dominus creavit me, item, quod servus vocatus sit 7, bene serviens multis, cæteraque id genus, quæ de humanitate dicuntur, eaque ad Unigeniti divinitatem referentes, igno minia eum notabant, a Patris natura separantes, atque in creaturarum ordinem redigentes: sicque beneficium in crimen convertebant. Hoccine igitur, inquit, Deo extenuationis causa objicis? Postea beneficium in species suas dividit, atque interim evangelicam illam censum ovium parabolam ex ponit. Ac per ovem quidem, quæ a centenario grege abscessit, et aberravit, naturam nostram intelligit per pastorem autem, ipsum Christum; sic enim se ipse nominat: Ego sum Pastor bonus *. Is ad nos, hoc est ad oberrantem ovem, venit, * Joan. vill, 44. • Prov, Joan. 1, 9. 'Joan. x, 11. * I Cor. 1, 24.

desponsans Domino Christo populum eximius, hoc est copiosum et excellentem, atque omnības aliis ipsius substantiis creaturisque præstantiores, Christus enim Ecclesiæ sponsus est, per fidem ipsi adjunctæ. Sic enim Joannes Baptista loquitur: Qui habet sponsam sponsus est: amicus autem sponsi, qui stat, et audit eum, gaudium gaudet propiet vocem sponsi “. Amicum autem seipsum vocal præcursor. Jam vero ad accipiendum Spiritum homines per aquam præpurgabat Joannes: Ego enim, inquit, baptizo vos in aqua: ipse autem bi plizabit vos in Spiritu sancto ". Præpurgator itaque Joannis baptismus erat, ad spiritualem Christi ba ptismum ducens, qui et purgandi, et perficiendi vim habet. atque in montibus et collibus invenit, in quibus tum etiam ut comparans, id est, concilians, æ sacrificabamus, juxta Oseam ' et Isaiam 1º. Nam apud idolorum cultores in more positum erat, sacrificia in montibus, umbrosisque arboribus con ficere. Inventam igitur palantem nostram naturam minime neglexit, sed perinsigni honore complexus est. lisdem enim humeris eam suscepit, quibus et crucis lignum tulit. Bajulans enim crucem suain egressus est ¼, priusquam ad eam gestandam ada clus fuisset Simon, quemadmodum et Isaias de ¡ ipso vaticinatus fuerat dicens: Cujus principatus | super humerum ejus ". Acceptam autem nostram naturam ad supernam vitam, a qua excideramus, reduxit, atque angelis aggregavit, qui in bono constantes manent. Illi enim per nonaginta novem oves designantur, quibus relictis pastor ad unam errantem venit, ut eam inveniret, ac cum his, quæ a grege non aberrant, conjungeret, quod etiam fecit. Col. 659 A. Quia lucernam, hoc est, carnem suam, etc. Centum ovium parabolam proxime apud Lucam sequitur drachmæ parabola. Hæc autem ipsius verba sunt: Si qua mulier habens drachmas decem, unam drachmam perdiderit, nonne accendit lucernam, et evertit domum, et quærit diligenter, donec invenerit drachmam quam perdiderat 1*? llic igitur mulier, vel ejus potius loco Christus est lucerna, ipsius caro, pura, inquam, illa et a peccati sordibus libera, divinitatisque lumine mundum collustrans, eumque a peccati tenebris repurgans, Ċ mon secus ac domum quamdam multas sordes et quisquilias habentem. Drachma autem, anima, ut regia imagine signata, quæ quidem fœdis affectibus obruta et defossa erat, postea autem a Christo quærente inventa. Atque hominum simul et Dei amantes angeli, ob ejus inventionem ac salutem, lætitia diffunduntur: quibus etiam primis incarna tionis mysterium traditum est, ac nos deinde ab iis ejusdem cognitione imbuti sumus. Ibid. B. Hæccine Deo objicis atque idcirco, etc. Supra numero singulari dicebat, Idne objicis Deo! de beneficio loquens; illic enim generalis erat oratio. Nunc illud in plures species dividens, ait, Hæccine objicis Deo, atque idcirco cum Patre infe riorem ac minorem existimas, quia discipulorum pedes abluit, ut tu per humilitatem extolli discas! Qui enim, inquit, omnium primus esse cupil, sit omnium novissimus 20; et: Qui se humiliat, exalta bitur ". De inclinata autem muliere apud Lucam scriptum est, quod Christus mulierem spiritum infirmitatis habentem, ac deorsum contractam et inclinatam, nec caput erigere valentem, curave rit". Hanc mulierem Theologus allegorico sensu humanam animam esse dicit, præ gravitate peccati deorsum urgentem, ac depressam. Quin tu illud quoque, inquit, reprehendis, quemadmodum Pla risæi, quod convictores habere publicanes non recusat, quod apud publicanos diversatur, nec eorum exceptionem mensamque fasudit, quod in super ab exigendorum vectigalium munere ad di scipulatum quosdam traducit, veluti Matthæum ut, quoniam lucri studiosi sunt publicani, Salvator quoque ipse salutem eorum obiter clucretur, ab ejus videlicet doctrina utilitatem capientium quemadınodum et medicus ad foetidos morbos se demittit, nullisque ipse doloribus, qui medicinam exposcant, affectus ægrotis sanitatem affert, alque ille etiam, qui juxta legis præceptum in foveam incumbit, lapsumque animal, nequaquam lapsus ipse, extrabit. Quod si illi mirificam hinc laudem consequuntur, quid tandem afferri potest, quin multo majorem nobis admirationem Dominus exci tare debeat, qui foedam nostram corruptionem sustinuit, atque ad infimum ipsum lacum descendit, ut hominem affectuum ulceribus scatentem incolu mitati redderet, sursumque pertraheret, qui tanta calamitate oppressus erat, ut sensum omnem ac rationem pecudis instar amisisset, adeo ut nec sibi Ibid. Quia lucernam præviam lux illa clarissima, etc. Prævius, sive præcursor, erat Joannes Baptista, ut ex patris ipsius prophetia patet: Præibit enim, inquit, ante faciem Domini ". Lucerna autem a Domino ipso appellatus est, his verbis: Ille eral facerna ardens ¹³. Lucernam porro ipsum vocavit, ut doctrinæ lumen a se non habentem, sed a Spi ritus sancti gratia, et quia præfulgido Solis justitiæ lumine obscurandus erat. Vox rursus dicitur, non modo propter exaudibilem ipsius prædicationem (ipse enim est, juxta Isaiæ vaticinium, Vox cla nantis in deserto 16); verum etiam ut Christo Sal vatore, quantum ad humanitatem, prior, non secus ac vox sermonem antecedit. Pronubus autem voca tur, ut Christo ad sponsam, hoc est Ecclesiam, viam sternens (Parate enim, inquit, viam Domini 17), Osc. IV, * Joan. v, 35. 10 Isa. LXV, 25. 11 Joan. XIX, 16 Isa. XL, 8; Matth. 11, 3. ** Matth. xx. 27; xxi, 11; Joan. x, 16. 11 Isa. IX, 6. jbid. 18 Joan. 11, 29. 21 Matth. xxm, 11. 13 Luc. XV, * Luc. 1, 76. * Maith. ii, 11; Joan, 1, 26. Luc. xi, 11.

NICETAS IN ORAT. XLII S. GREG. ipsi auxilium ferre, nec medici opem implorare nia illa producamus, in quibus, partim a Patre, posset, sed rationali quodam, hoc est, Christo, opus haberet, qui pro suo erga genus humanum amore et misericordia suopte nutu impelleretur. partim a seipso, et resurrectionem, et traditionem, et ascensionem Filius habere dicatur. Paulus ad Rom. de Patre scribit, quod proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum ", Ad Titum autem de Filio ita loquitur: Qui tradidit seipsum pro nobis, ut redimeret nos ab omni pec cato ". Et in Epist. ad Galatas: Qui dedit seipsum pro peccatis nostris, ut eriperet nos a præsenti sæculo nequam ". Rursus ad Corinth. de Patre loquens, ait: Deus autem et Dominum suscitavit ". Et ad Galatas seribens: Per Jesum Christum et Patrem, qui suscitavit eum a mortuis 18. At in Evangelio ipse Filius de seipso dicit: Solvite tem plum hoc, et in tribus diebus excitabo illud ". Et rursus: Potestatem habeo ponendi animam meam, et potestatem habeo iterum accipiendi eam ". Jam vero de ascensione in cœlum in Actibus scriptum est Videntibus discipulis assumptus est, et nubes susce pit eum. At in libro Psalmorum: Ascendens in altum captivam duxit captivitatem ". Et in Evan gelio Nemo ascendil in cœlum, nisi is, qui de cœlo descendit ". Col. 659 C. Missus quidem est, verum ut ho mo, etc. Hæretici, Christum audientes, dicentem, Pater misit me ", subdole ac perverse colligebant, ex eo quod missus esset Filius, atque incarnationis consitio paratsset; eum, ut Patre inferiorem, mis sum esse, atque paruisse. Missi enim, subjeeti atque inferioris esse videtur. Hoc igitur, quod blasphemiæ His erat argumentum, ita breviter solvit Theologus. Quoniam Christus duplicem na turam habebat, nimirum divinam et humanam, omnes eas voces, quas de eo sublimiter et magni Ace prolatas reperies, divinitatis esse intellige; omnes autem humiles et abjectas, humanitati ascribe. Quod si de humanitate hane missionem interpreteris, nullus erit objectioni locus. Etenim, ut homo, missus est et faine et siti afflictus, et fatigatus et angore correptus est, et lacrymas pro fudit sin ad divinitatem hujusmodi missionem detorseris, sic quoque nibilominus pius scopus constabit. Patris enim voluntatem remissionem esse interpretamur. Volente enim Patre descendit Filius in terram, qui autem ex cujuspiam consilio et sententia aliquid facit, ab eo permotus esse vide tur. Quod enim quispiam comprobat, hoc suadere' quoque et hortari censetur. Duplicem autem ob causam sua recte facta Patri Filius ascribit alteram, quia Pater Filii principium est (princi pium autem, quantum ad causam, non quantum ad tempus); alteram, ne Deo adversari videatur. Demissa enim illa Filii verba non eo tendunt, ut Patre inferior esse videatur, sed ut ipsius cum Patre concordia voluntatisque consensio declaretur, perinde ac si amicus ab amico missus esse dicatur, non nt inferior, sed ut æqualis, atque eamdem voluntatem habens; aut, si mavis, quemadmodum solem radium misisse dicimus, qui nequaquam diversæ, sed ejusdem cum eo est substantiæ. Quod autem de uno atque eodem Christo, alia ut de Deo, alia ut de homine dicantur, hinc liquido patet. Testatur enim Scriptura, quod Pater cum tradidit, et a mortuis revocavit, ac suscepit: quæ quidem utrisque æquale est, tametsi in contrariis senten Feneplaciti sive humanitatis significationem habent. Atqui etiam reperimus ipsum quoque seipsum tradidisse, et a mortuis excitasse atque in cœlum ascendisse. Quibus verbis divina ipsius potentia declaratur. Verum hæreticus humiles quidem de Christo voces atque humanitati soli convenientes inepte profert, ac sursum deorsumque jactat sublines autem divinamque ipsius naturam exprimentes silentio præterit: atque illud qui dem excntit, quod passus sit, non tamen addit, quod passus sit voluntarie. Age vero testimo Rom. vIII, 32. 30 Joan. %, * Joan. VI, VIII passim. Galat. 1, 1. Joan. 1, 13. Joan. 1, 19. Col. 662 A. Proh! qualia Verbum nunc quoque patitur! etc. Hæc verba: Proh! quam gravia nune qnoque patitur Christus, quiritantis sunt, ac proinde cum admiratione legenda. Indignatur enim atque ægre fert Theologus, Filium Dei etiam nunc contumelia affici. Sabelliani enim eum ut Deum honorantes cum Patre confundunt ac con trahunt, unam atque eamdem esse Patris et Filii et Spiritus sancti personam asserentes. Ariani contra, eum, quia caro factus est, ignominia affi ciunt, Patre minorem esse affirmantes, atque Patris natura separantes. Utris igitur gravius irascetur ille, cui ab iis contumelia infertur, ut gravius peccantibus? Vel potius, utris plus condo mabit? Nam cum alii divinitatem contrahant, alii eamdem scindant (quæ opiniones inter se con trariæ sunt) videri fortasse nonnullis posset, alteros tantum peccare, atque ira dignos esse: alteros autem nullo modo errare, ac propterea indignos esse, quibus irasceretur Dominus, ac pœnas irro garet. Verum aliter se res habet. Malum enim in tiis reperiatur. Male quippe et Sabelliani contra hunt, et Ariani disjungunt. Nam et illos numero dividere, ac tres personas statuere oportebat, et Arianos divinitatis ratione connectere, unam que tantum naturam astruere Patris et Filii et Spiritus sancti. Enimvero dic mihi, tu qui Arii dogma profiteris, impingis ad carnem? hoc est, offendis, et scandalizaris ob incarnationem, ac propter eam Filium Patre minorem existimas? lloc tibi cum Judæis commune est. An etiam Samarita num Christum vocas? nam illi quoque hoc noming ** Tit. 11, 14. 26 Galat. 1, 4. 37 I Cor. vi, 14. 81 Act. 1, 9. Psal. LXVII, 19; Ephes. iv, 8.

NICETAS IN ORAT. XLII S. GREG. scriptionem regio more confirmandam. Porro per habituræ sunt. Vita insuper vocatur, quia natu duplex illud profluvium, duplex baptismus de signabatur: alter, qui per aquam conficitur; alter qui per martyrium, cum videlicet per secutionis tempus nos in periculum adduxerit. Rursus sanguis profluens, hominem arguebat, aqua autem eumdem supra humanam conditionem esse ostendebat. Terra tremore concussa et in meliorem statum mutationem declarans, vel etiam quod adversus eos qui petulanter et furiose Christum acerbissimis contumeliis vexatum interfecerant, ira excandesceret. Petræ pro Petra perruptæ, boc est, pro Christo, ac Judæorum amentiam coarguen tes: quoniam cum ipsæ, etiam anima carentes, timore confringerentur, illi contra in lapidum na turam degenerabant, atque et ad timorem stupidi, et ad beneficium ingrati permanebant. Mortui resur gentes, atque in civitatem introeuntes, ad commu nis resurrectionis confirmationem, ac mortuorum ad supernam vitam restitutionis. Signa partim ad sepulcrum, partim post sepulcrum edita, velut quod Christus obsignato monumento resurrexerit, velut terræ motus, lapidis revolutio, angelorum visiones, linteamina, et sudarium. Multa quidem ac præclara sunt hæc miracula, sed nullum cum salutis meæ miraculo conferendum est. Exiguæ enim cruoris guttæ orbem universum instaurarunt, hoc est, ita innovarunt, ut novum vitæ iter sectare tur, ac nos in unum conjunxerunt et constrinxe runt, non secus ac coagulum, si in lac injiciatur, id c quod in eo dispersum ac fluidum est, condensat, at que in unum solidum corpus compingit et colligit. Co agulum autem est lacteum illud, quod in ficu est quoque nonnulli ad condensandum lac utuntur. ram omnem rationalem eoagmentat, atque in ortum producit. In ipso enim vivimus, et movemur, et sumus". Sapientia autem, ut omnia cognita habens, tam divina quam humana. Nam qui res condidit, idein harum quoque causas et rationes perspectas habet. Potentia vero, ut conservator eorum quæ ab ipso creata sunt, eamque illis vim præbens, ut conserventur ac cohæreant. Rursus mentis sobo les, ut Verbum connexum cum genitore suo, ac citra passionem generatum, perinde ac sermo ex mente. Signaculum autem, ut totum Patrem in seipso expressum habens, atque ostendens, non secus ac signum exemplar suum refert. Jam vero unus atque idem Christus ut Verbum ac Deus, ratione intelligitur, non autem cernitur. Natura enim divina sensum omnem oculorum effugit: ut autem homo, etiam cernitur. Qui, juxta Aposto lum, omnia portat et continet alligata et 'constri cta verbo ac præcepto virtutis suæ. Nam, ut dixit, ita facta sunt; ut dixit, ita manent". Huic ora tionem suam offert Theologus, quam vult quidem primitias nominare, velut alias quoque post eanı oblaturus verum addubitat, atque ait hanc ora tionem primitias fortasse non esse, sed finem et complementum. Nam propter senectutem, inquit, haud scio, longiorne mihi vita suppeditatura sit, ut alias quoque offerre queam, sicque earum ra tione hæc oratio primitialis nominetur. Hanc porro offero, partim de beneficiis in me collatis gratias agens, partim supplicans, ne præter sacras et necessarias curas quidquam ærumnæ patiar. Nam pro illis laborare atque affligi necesse est nec eas recuso ac detrecto. Tyrannidem autem corporis Gregorius morbum appellat (podagra fortasse erat) quàm etiam solvi precatur, ut eum vehementer contrahentem: vel potius, non mor bum, sed Dei sententiam, qua hic morbus ad ip sius purgationem decretus fuerat. Pollicetur autem Theologus, si extremum vitæ diem, ita ut expetit, confecerit, atque in æterna tabernacula receptus fuerit, illic quoque se super altare Dei sacrificia grata oblaturum. Quæ verba ab Isaia mutuatus est, apud quem Deus ita loquitur: Et afferent dona Col. 663 A. At, o Pascha, magnum, inquam, et sacrum Pascha, etc. Hæc verba, O Pascha magnum, ad festum ipsum, perinde ac vita præditum refert. Illa autem, O Verbum Dei, et quæ deinceps se quuntur, ad Christum, spirituale Pascha, per ac clamationem dirigit. Christus porro Verbum dici tar, propter generationem passionis expertem, et quia nobis Patrem enuntiat. Lux autem, ut splen dor animarum, quæ et vita et sermone purgantur. Nam si ignorantia et peccatum tenebræ sunt, scientia certe ac justa et divina vita lucis nomen grata ad altare meum Demonstrativi generis est hæc oratio: in qua lamen suasorium quodammodo admistum est. Ad monitionem enim habet, partimque ad virtutem am plectandam auditorem hortatur, partim a vitio revocal. Nova porro Dominica dies hæc vocatur, $8 Act. XVII, 28. Hebr. 1, 3. ** Psal. xxx11, 9, 11 * Psal. XLVII, 15. Lacteum illud, quod in ficu est. Ne tibi mirum videatur, lector, hujusmodi coaguli genus a Niceta describi, quandoquidem ipse quoque Pii Isa. LX, nius, cap. 39, lib. xv, ficu. ad figurandos caseos vim esse scribit.

vel quia resurrectionis nostræ encœnia in ea per- legitur, cum ait: Venter meus super Houb, ut aguntur, vel etiam quia octavi illius diei figuram gerit, in quo nova omnia futura sunt. Danc autem orationem in urbe quidem Nazianzena scripsit Gre gorius, verum in sancti martyris Mamantis templo urbi vicino pronuntiavit, quod, et tunc, et in hunc usque diem, in Dominica Paschali proxima, mira incolarum frequentia celebratur. Atque hac de causa hæc oratio, ut ad promiscuam plebeiamque multitudinem habita, magis ad perspicuitatem et facilitatem attemperata est, plusque suasorii generis habet, quam demonstrativi. cithara svnabit, et præcordia mea quasi murus, quem innovasti *. Videtur itaque Theologus æreum quidem a Jeremia, innovationem autem ab Isaia sumpsisse. Ac fortasse minus advertisse videtur Theologus, cum muri innovationem ad alium prophetam retulerit, non autein ad Isaiam, apud quem ea reperitur. Enimvero prophetæ dictum explicans, per murum animam significari dicit, quæ dura quidem et firma est (uam hujusmoži murus est); aurea autem, quia æris quoque forma auri colorem refert; receus autem ad pietatem compacta, propter innovationem. Dedicantur enim quæ nova sunt, ac recens fixa et constituta. For tasse etiam dici potest, hac ratione adductum fuisse Gregorium, ut murum æreum intelligeret, etiamsi boc ad verbum expressum apud prophet an non invenerit, quoniam dixit Isaias: Sonabunt præcordia mea quasi murus; tò †xeĭv autem de ære dicitur. Porro Isaias se Moabitarum clades et calamitates expositurum profitetur, cithara videli ¿cet atque organum Spiritus sancti faetus, ab eoque innovatus et aflatus, atque et ventrem et intestina, hoc est, cogitationes et intelligendi facultatem justar muri cujusdam inexpugnabilis habere se dicit, ne videlicet ad eam cogitationes malæ utlo modo irrepere possint. Col. 607 A. De Enceeniis honorandis lex velus est, etc. Eucania, cum de templo agitur, prima ipsius consecratio est, paulo post quam ipsius structuræ manus extrema est imposita. Cum aụ tem de domo, prima est ipsius inhabitatio. At hoc loco Encænia regeneratio ea est, quam per resur rectionem consequimur, atque ad immortalitatem transmutatio. Veterem porro legem, consuetudi nem appellat Theologus. Consuetudo enim lex est non scripta. Legemque hanc laudat, qua Eucania bonorantur, et quidem laudat, calculum suum et sententiam adjiciens, quod hæc lex præclare con, stituta sit, quæ Encæniis honorem haberi jubet, Quanquam non ipsa Encænia honorantur, sed po tius res novæ, propter quas Encænia celebramus. Idque non semel duntaxat, sed quotannis fit, nimirum cum ex temporis conversione, hoc est, revolutione dies hæc, qua res ea gesta est, redie rit. Hac vero de causa sæpius Encænia celebramus, ut præclaræ res memoriæ conditæ serventur, nec temporis injuria oblitterentur, atque oblivionis gurgite obscuratæ et obductæ obrutæque dilabantur. 'Eğitŋda autem ea dicuntur proprie, quæ florem amiserunt, et ut nominis etymon iudicat, tà khw toŭ tebŋdéval, id est, quæ effloruerunt. Ibid. Innovantur quidem ad Deum insulæ, elc. Scriptura sacra Encauiorum testimonia produ cit. Ac primum Isaiam profert, per quem Deus ita Joquitur: Innovamini ad me, insulæ *ª: quo loco per insulas, gentium assumptio significatur, quæ ex falsa et ammara infidelitate emergentes calcabi lem et stabilem in Christo sedem accipiunt. Inno vamini, igitur insulæ, inquit, hoc est, vetustatem ex errore et peccato contractam a cordibus vestris ejicite, ac per pœnitentiam et fidem innovamini. Ibid. Innovatur etiam apud alium prophe tam etc. Murus quidem æreus apud Jeremiam reperitur: Ecce enim, inquit, posui te ut civita tem munitam, el ul murum æreum". Murus autem innovatus simpliciter, ac non æreus apud Isaiam * Isa. XLI, 1. Jerem. 1, 18. 48 Isa. xvi, 11. Apud alium prophetam. Duplici de causa prophetæ nomen silentio pressum esse arbitror velut lectum quidem a scriptore, cæterum prudenti consilio tacitum, ut animus noster ad eorum quæ commemorata sunt, indagationem exstimularetur, vel potius, ut prorsus incognitum, qualia et alia Col. 607 B. Ad hæc canticum novum Domino, elc. David CXLIX Psal. ait: Cantate Domino canticum novum. Est autem canticum novum, si historiam spectes, præclarus ille et insignis cantus, qui ob prosperum quemdam successum ac victoriam ca ‹nitur: si autem allegoricum sensum quæras, Novi Testamenti cantio. Tum enim nova omnia facta sunt, et creatura nova, et novus homo, et vita nova, et nova mandata, et nova gratia, et novæ pollicitationes, et nova sacramenta, et nova præ cepta. Atque eo nomine Novum Testamentum dicitur, non solum a tempore, sed etiam a natura earum rerum, quæ in eo contigerunt, quandoqui dem omnia innovata sunt, et in primis homo, propter quem omnia exstiterunt. Et quidem juxta ‘historiam, quoniam ex Hebræis alii captivi Ba bylonem abducti sunt, ac rursus salvi et incolu mes Hierosolymam redierunt, alii Hierosolymis Danserunt: utrosque David ad novum canticum decantandum cohortatur, alios quod in patriis sedi bus manserint, alios quod in patriam reversi sint. At juxta anagogicum sensum, Babylon est confu sio, et mentis obscuratio a turbidis animi motibus ac perturbationibus injecta. Babylon enim confu sionem sonat. Jerusalem autem est tranquillus et verba, quæ similiter ut prophetiça circumferuntur, atque scribuntur, nec tamen usquam eorum no. mina exstant, aut contra exstantibus auctorum nominibus, scripta ipsa interciderunt. Neque enim verisimile est eum, si propheticum hoc nomen cognitum habuisset, illud nos celaturum fuisse.

NICETAS IN ORAT. XLIII S. GREG. pacatus animæ status, atque ab affectuum tumultu quod Dens Pater bona voluntate comprobans os ac strepitu liber. Jerusalem enim, si interpreteris, pacis visionem significat. Quemadmodum igitur tune fas non erat Judæis divinos cantus in barbara terra cantare, tametsi illis instrumenta non dees sent, verum dicebant: Quomodo cantabimus can ticum Domini in terra aliena: sic nec nobis, etiamsi os ac linguam, quæ sermonis organa sunt, habeamus, fas est libertate loquendi uti, id est, tidentor ac libere ipsius auxilium quærere atque implorare, quandiu peccato, quo nulli barbari acer biores tyranni sunt, servierimus, atque in alia republica fuerimus. Os enim nobis Propheta ob struit dicens: Peccatori autem dixit Deus, Quare tu enarras justitias meas, et assumis testamentum mcum per os tuum 7? Posteaquam autem ex spi rituali captivitate per penitentiam quasi postliminio redierimus,novamque rursus vitæ rationem et admi nistrationem inierimus, tum demum ob hanc novam vitam, novum quoque cantum concinemus. Quin etiam illi, qui spiritualem captivitatem nequaquam petulerunt, sed in virtute tanquam in patria man serunt, ac proficiendo novos subinde virtutis progres sus faciunt, novum quoque canticum Deo concinunt. tendit, et Spiritus sanctus, cujus figuram gerit sa piens Beseleel, labore suo et industria perfecit, ac spiritualis Moses Christus opificis ritu per se effe cit, humanam videlicet naturam in se ipso com pingens per hypostaticam unionem. Arca postremo rerum omnium creationem designare queat, quam Pater ut mens cogitavit, Filius ut Verbum condidit, ac denique Spiritus sanctus omnibus numeris absolvit. Ibid. C. Jam regnum quoque Davidi innovatum est, etc. Prius David a Samuele in Bethleem un ctus est, ut habetur 1 Reg. cap. v. Deinde, exstin eto Saule, in Hebron rex salutatus est, ut testatur secundus liber; tertio post interitum Mephiboseth ab universis tribubus. Ergo et cum post unctionem regnum ipsi novaretur, festum celebravit: et rur sus cum per universæ plebis salutationem ipsi principatus innovaretur, diem illum lætitia et so lemnitate prosecutus est, regni administrationem capessens. Juxta allegoriam autem spiritualis Da vid Christus est, verus, inquam, ille rex novi Is raelis ac videntis Deum, ut ex genere David secundum carnem oriundus. Hic in primo suo adventu quan tum ad humanitatem unctus est: at in secundo et il lustri ut Deus et Dominus, oninisque creaturæ Rex et Creator proclamabitur, vel etiam proclamatus est, data scilicet ei, ut homini, omni potestate in cœlo et in terra”. Porro ipsius regnum, si quidem prio. rem unctionem spectemus, in conceptionis ipsins vel nativitatis festo innovatur: si autem secundam proclamationem, in festo celebri Resurrectionis. Ibid. Tum etiam testimonii arca innovatur, etc. Scriptum est libro Numerorum: Postquam Moses arcam crexit, obtulerunt duodecim principes, hoc est, tribuum præfecti, ad altaris dedicationem, munera sua, nimirum acetabula argentea, et phia las argenteas, et thuribula aurea, et animalia ad holocaustum. Hanc porro testimonii arcam Mosi compingendam mandavit Deus: Facies enim, in quit, juxta omnia quæcunque tibi in monte ostendo, hoc est, juxta exemplar arcæ, quod tibi ego os tendo, etc.. Beseleel autem ex tribu Juda ortus, quem Deus spiritu sapientiæ impletum architecti munere fungi jussit, eam absolvit, Mose ejus for mam præscribente juxta exemplar ipsi a Deo in monte osteusun. At Moses ipse eam statuit, quem admodum de his omnibns in Exodi libro fusissime scriptum est. Testimonii porro arca dicta est, vel quia capsam, in qua et Testamenti tabulæ, et am phora ipsius mauna continebantur, ad eorum quæ. tum gesta et lege sancita fuerant, testimonium confirmationemque, clausam haberet: vel quia in ipsa Dominus conspiciendum se præbens, Mosi rerum agendarum vel non agendarum oracula et contestationes edebat, a quibus nomen accepit Contestare, inquit, id est, præcipe, populo huic *1; vel etiam a lege ita nuncupabatur, quæ etiam ipsa testimonium dicitur, juxta illud: Testimonia tua credibilia facta sunt nimis ". Hujus arcæ Encania primumque usum, ad quem magnifice et multis sumptibus exstructa fuerat, Moses celebravit. Cæ Terum arca quoque testimonii dici possit illud mysticum Dei consilium de Verbi incarnatione, 46 Psal. cxxxvi, 4. 47 Psal. XLIX. 16. 5 Psal. xc, 5. 31 Exod. xix, 21. Ibid. Facta sunt eliam Encænia Hierosolymis, etc. Encania hoc loco intelligit, non prioris illius stru cturæ templi, quæ regnante Salomone facta est, sed posterioris illius, quæ reditum Judæorum ex Baby lonica captivitate secuta est. Cum igitur Encama illa celebrarent Israelitæ, non modo hiems erat naturalis ac sensibilis, quemadmodum commemo rat Joannes", sed etiam spiritualis, nempe perfi diæ et incredulitatis, ut Gregorius noster exponit. Aderat autem et Jesus, qui tempus quidem omne præ cedit ut Deus, recens autem et novus est, ut tem plum et homo:¿emplum, inquam. de quo Salvator ¡pse dixit: Solvite templum hoc,et in tribus diebus illud excitabo ".Corporis enim templum uno eodemque die (passionis scilicet) solutum est, ac tertio post die exci-. tatum: nec jam moritur, sed, ut Danielis verbis utar, manet in sæcula. Et quidem mortem subiit Christus, ut mihi, hoc est, omnibus saluten afferat. Surrexit autem, ut me a veteri lapsu eri gat, atque ex veteri novum instaurando faciat. Col. 610 A. Quin divinus quoque David cor mundum in se creare, etc. Intelligendi vis et facul tas a Davide cor vocatur: intellectus autem agita tiones viscerum nomine appellantur. Ac facultatis intellectricis puritatem et spiritus innovationem in 48 Num. vi, 1 seqq. * Matth. xxvi, 18. * Exod. xxv, 40. ** Joan. x, 22. 5º Exo 1.xxu, xxXV, 88 Joan 1. 19.

cogl:ationibus petit, non ut non habens, sed ut angelico lumine posterius creatum ac temporarium exoptans recentius quiddam quotidie sibi accedere. Innovatio quippe novum profectum quotidie na scentem accessionemque significat. Ibid. Sed quid mihi plura Encœnia colligere ne. cesse est, etc. Quid, inquit, plura Encænia comme morare necesse est, cum possim Encænia hæc do cere, quæ nunc propter salutem nostram celebra mus, ut qui non solum duplicem mortem fugeri mus, alteram nimirum corruptionis et interitus, alteram percati in Christo sublatam et exstinctam sed etiam duplici vitæ nobis in Christo partæ ad juncti fuerimus, nempe et immortali illi atque in spe positæ, et ei quæ in peccati oppressione sita est. Christus enim mortuus est et resurrexit, ut nos peccato moriamur, atque in novitate vitæ am bulemus. Quod autem Encæniorum nomen se cundo repetitum est, causam ab ipso Theologo ad nexam habet. Nam ea quæ voluptatis sensu animos mostros afficiunt, identidem præ gaudio repetimus nondum tamen quidquid volumus, expressisse no bis videmur. Innovatas aures afferte. Innovatur enim auris, in quam novi aliquid insonat, et quæ ea audit, quæ nunquain antea audiverat. Lice est, hoc, inquam, materia constans et mundanum ¡umen in aspectumque cadens. Nam et a norke interscinditur, et noctem rursus æquis portionitus intersecat; nonnunquam enim eam magnitudine superat, nonnunquam rursum ab ea superatur quantumque ipsi aufert, tantum vicissim ab eo ex torquetur, nunc quidem maximo die brevissima nocti, nunc contra maxima nocte brevissimo diei succedente adeo ut nec horarum numero, spatio et intervallo alterum ab altero superetur, sed pacata et tranquilla æmulatione inter se cert-bl, ac maximus dies maximæ nocti, brevissimus bre vissimæ respondeat. Hoc itaque lumen in aere fusum et expansum est, quem natura sua caligine sum ac totum in se compactum atque commistum illustravit. Aspectui autem oculisque commissun et donatum est. Siquidem aspectu remoto inane ac supervacaneum luminis donum futurum est. Id quod dat accipit. Oculis enim vim cernendi affert, primumque ab oculis conspicitur: quemadmodum Dion Prusensis erudite scripsit. Neque enim res oculis subjectas sublato lumine aspectus solus iu tuetur, sed lumen oculos circumlustrat, primuraque quæ in oculos incurrit, ac deinde ipsius opera resi quoque aliæ in conspectum cadunt. Circumfusum enim iis rebus, quæ aspectu sentiuntur, libertatem illis per spicuitatemque donat, id est, efficit, ut appareant at que cernantur. Vel etiam libertatem affert, ut unus quisque proprio operi munerique incumbat. Nocte enim ac tenebris dominantibus omnes ab actione con quiescunt, nec pedem domo efferre libere audent. Ibid. B. Lumen unum et inaccessibile, etc. Prolessus Theologus se nobis traditurum, quidnam sint En cænia, quæ a nobis celebrantur, non statim pro missi fidem explet, sed altius a theologia et natu rali philosophia orsus, ac deinde ad humanitatis a Christo assumptæ consilium descendens, ita demum de Encæniis pertractat. Ac de divinitate quidem verba faciens lumen Deum nominat, et lumen unum (una enim, quamvis in tribus personis, est divinitas) atque id inaccessibile, quod quidem plus est quam imperceptibile. Inaccessibile enim hoc dicitur, ad quod ne accedere quidem quisquam potest, nedum id comprehendere. Atque etiam successionis ex pers esse divinitatis lumen affirmat, ad solaris lu minis differentiam, cui nox succedit. Jam, nec principium, nec finem habere, sed omni mensura et circumscriptione sublimius esse docet. Adhæc perpetuo fulgidum vocat, ut successioni minime obnoxium semperque lucens, atque adeo trifulgidum, utpote in tribus personis rutilans. Cumque dixisset lumen illud, quantum est, a paucis pervideri et spectari posse, confestim hoc dictum ut vero mi mime consentaneum arripuit, seque corrigens exa cte aperteque dixit, imo ne paucis quidem, atque ita hujusmodi lumen nullo modo percipi et com prehendi posse declaravit. Deus igitur princeps lumen est, fonsque luminum. Secunda autem lu mina, ab eo lumen accipientia, cœlites virtutes sunt Deum circumstantes, et ut llebræis Paulus scribens ait Administratorii spiritus, in minisle rium missi, propter eos, qui salutem hæreditate ac cepturi sunt ". At nostrum hoc lumen, nec prin cipio, nec successione caret, ut divinum, sed et Hebr. 1, 14. 58 Genes. 1, 2 seqg. ** Rʊm. v1, 4. Col. 610 C. Nam cum Deus hunc ex visibilībus et invisibilibus, etc. Adhuc in sermone de lumine commoratur, aitque: Mundus intellectilis ac spiri tualis a Deo creatus, ipsum Deum, lumen maximum, habebat, ac proinde nihil erat, cur secundumi la men requireret. Ac rebus inferioribus, et circa nos positis, ante alia luminis hujus sensibilis vim et facultatem produxit. Conveniebat enim magno Is mini, hoc est, Deo, inferiora ista efficere paranii. non aliunde opificii sui principium quam a lumine ducere, quo et tenebras solvit, ac vastam conge riem et confusionem, omnia prius occupantem. Luce quippe nondum creata, inconditum erat boc universum atque inordinatum. Ordinem autem post coeli et terræ creationem statim animadvertere queas: Fiat enim, inquit, firmamentum. Deinde, Germinet terra, et cætera eodem modo ". Ubi au tem primum quiddam est, ac secundum, quis ille ordinem esse inficias iverit? Hæc autem a Platone mutuatus est, cujus hæc verba sunt: Cum Deus. quidquid in cernendi sensum caderet, assum:psisset, non tranquillum et quietum, sed immoderate agi tatum et fluctuans,ex inordinato in ordinem adduxit. Verum fortasse quispiam addubitaverit, cum Moses dicat: In principio creavit Deus cœlum et terram", 89 ibid. 1.

NICETAS IN ORAT. XLIII S. GREG. ac postea subjungat: Et dixit Deus: Fiat lux 60,quid Deus organicum a principio nequaquam ostendit, causæ sit, cur Theologus Deum opus suum a lumine auspicatum esse dicat. Quod etiam non hoc tantum loco dicit, sed in poesi quoque sua, in qua ita cecinit Principio lumen summus Moderator olympi Fecit, ut accessu lucis jucundior esser Tota operis magni facies: ac postea cœlum Sidereum, facinus mirabile, duxit in orbem. Et quæ sequuntur. id est, quasi in organo quodam et corpore (velut in vase) circumscriptum et conclusum, quale nunc cernitur, cum solis orbe continetur, verum incor poreum ac solis expers. Nam cum nondum solari orbe circumscriptum esset, incorporeum crat; hoc enim significat avfjtov. Postea ipsum soli ac sideribus dedit, hoc est, primigenium lumen illis luminaribus summus architectus imposuit: non quod luminis alterius inopia premeretur, sed no lumen illud iners ac torpidum maneret. Neque enim luminare, lumen ipsum est, sed luminis conceptaculum. Quid autem causæ fuit, cur prius lumen, deinde luminis conceptaculum, hoc est, solarem orbem crearet? Nimirum ut magnum quoddam et insigne miraculum ederet. Nam cum in reliquis creaturis materiam prius condidisset (est autem materia id, quod unicuique rei ad essentiam subjacet, velut quatuor elementa), ac deinde formam indidisset: hic tamen formam prius creavit, hoc est, lumen (solis enim forma lumen est, sol autem luminis materia), postea autem materiam elfinxit, hoc est, solare corpus, ac solem. diei parentem fabricatus est. Ita produ cto lumine primus dies, et secundus numeratur, ac sic deinceps usque ad septimum, quo Deus requievit ab omnibus operibus, quæ fecerat, quem admodum testatur Scriptura. Diebus enim opilì cium Dei dividitur. Primo etenim lux facta est, quæ et diffusa et collecta tres dies ante solis creationem fecit; secundo, firmamentum; tertio, aquarum collectio, terræque germinatio; quarto, luminaria; quinto, animalia ex aquis producta; sexto, animalia terrestria, et homo. Quod autem hæc opera eo ordine constituta sint, ut aliud sit primum, aliud secundum, ac deineps, non temere ac frustra factum est, sed propter rationes quas dam arcanas et ineffabiles. Rebus enim creatis ordine opus erat. Ordini porro familiaris et accom molus est numerus, ut Philo llebræus scripsit. Proinde haud subito atque confertim opifex Ver. bum, Deique Filius, omnia in rerum naturam extulit, licet alioqui omnia facere possit, non modo jussu atque imperio, sed sola etiam cogita tione. Ipse enim dixit, et facta sunt; ipse manda vil, et creata sunt 65.66. Quid autem dico: Dixit, et facta sunt, cum cogitatio sola perfectum opus Den sistat ac repræsentet? Horum autem verborum sententiam Theologus a libro Judith accepit, Deum his verbis alloquentis: Cogitasti, ac præsto fue runt tibi omnia, quæ fecisti ". Quod si postremus homo editus est, idque cum ad imaginem Dei factus, manuque divina effictus fuerit, minime mirandum est. Nam cum eorum quæ terræ ani plexu continentur, regnum ac principatum habitu. rus esset, adornandum prius erat palatium, et animantia ea quibus præesse debebat, procreanda, * ibid. 24. 5.6 Psal. cxlviii, 5. Sed multis modis hanc dubitationem solvere licet, atque ostendere Theologi verba cum Mosis verbis nequaquam pugnare. Primum quia Moses quoque ipse post primi cœli creationem lumen factum, deinde firmamentum, in quo et solem et sidera collocata esse asserit. Eodem enim modo Theologus quoque lucem primum conditam fuisse ait, deinde cœlum hoc stellis distinctum, quod etiam firmamentum nominatum est, ac primo hoc cœlo inferius est, quod profanis quoque scriptori bus, Mosis doctrinam suffurantibus, ac sibi vindi cantibus, cœlum sideribus carens dicitur. Secundo juxta Gregorii Nysseni sententiam ita hunc nodum explicare possumus: Deus universam materiam simul creavit, ex qua omnia producta sunt. Hac porro creata, prima lux, utpote magis efficax, dis creta et separata est, atque exsiliit. Post alia ma teria ad cœli creationem, alia ad terræ constru etionem assumpta est, atque ita universum perfe ctum est. Tertia difficultatis solutio caque exactis sima hæc esse possit. Inter effectionem et fabrica tionem discrimen constituunt cum alii multi eruditi viri, tum sanctus et philosophus et martyrii laude clarus et celebris Justinus. Nam factor, nulla alia re indigens, sua ipsius vi et potestate opus efficit. At fabricator, vim opificii sui a ma teria accipiens, opus fabricatur. Quoniam igitur hoc prius assumptum est, et pro certo ac confesso babetur, nimirum factorem ex nihilo facere, opi ficem autem ex subjecta materia, videndum jam atque animadvertendum restat, quam exacte ac vere hæc Theologus dixerit. Non enim dixit Conveniebat Deo creationem a lumine exordiri; nam id a veritate alienum fuisset; sed opificium, quod quidem verum est. Coelum enim, et terra, cæteraque elementa, ex nulla materia præjacente facta sunt, idque creatio dicitur: at animantes, et stirpes, et semina ex his facta sunt, hoc est, ex quatuor elementis, terra, aqua, aere, et igne, atque id opificium nominatur. Itaque Deus non creationen, sed opificium suum a lumine orsus est. Nam cum ex elementis jam a se productis animantes et plantas ac semina efficere voluit, tum primum dixit: Fiat lux: deinde, Germinet terra Et: Producant aquæ reptilia et volatilia “. El Producat terra animam viventem, quadrupedia, et reptilia, et bestias". Atque hoc sensibile lumèn * Gen. 1, 3. 1 ibid., 5. ibid. 11. ibid. 20. 07 Judith. 18, 4.

sicque demum ipse, omnibus jam suis satellitibus festum et commemoratio. Atque adeo prima illa stipatus, introducendus erat, ut mundum ingres- Dominica velut interliminium quoddain est funeris sus, paupertate atque inopia minime laboraret, sed divitiis statim et copiis afflueret. ac sepuituræ, quæ in magno Sabbato celebratur, et resurrectionis, quæ eadem ipsa Dominica cou tigit, sepulturæ quidem finem, resurrectionis an tem principium habens. Ac proinde, ut in medio posita, moestitiæ ac voluptatis utrinque particeps est: ac hac nova Dominica non jam confinium est, ut triste aliquid secum afferat, sed plane regenerationis et resurrectionis est, ut quemad modum prima creatio a Dominico die cœpit (id autem ex eo liquidissime constat, quod in mundi creatione a Dominico die septimus dies Sabbatum numeratur, quo Deus ab operibus suis conquievil, sic etiam secunda creatio ab eodem die principium accipiat. Afque illud etiam tibi animadvertendum est, novam hanc Dominicam, præterquam quod easdem prærogativas habet, quas prima Dominica, alia privilegia insuper habere, quibus illa caret. Nam ut illa prioris creationis prima est: ita hæc quoque secundæ, hoc est, novæ. Ad hæc quoyaɛ prima est earum, quæ postea sequuntur. Ad hoc eximium habet nova Dominica, quod etiam octava dies est ab iis quæ cam præcesserunt. Quare si quis novam Dominicam cum Resurrectionis Domi nica conferre voluerit, sublimiorem hanc et a 'mui rabiliorem esse affirmabit, ut quæ spiritualis mate riæque expertis Dominicæ quasi præludium sil, beatæque vitæ primitiæ, hoc est, secundæ creatio Col. 611 B. Quod si, quod eramus, permansisse mus, etc. Homo, nec actu mortalis, nec immortalis creatus est, verum medius inter Deum et materiam factus, in ca causa erat, ut si pra:cepto divino paruisset, Deo uniretur, atque in immortalitatem assereretur: si autem legem infregisset, morti obnoxius efficeretur, ac pro impassibili passibilis, pro immortali mortalis fieret. Quod etiam hoc loco Theologus indicat, cum ait: Si quod eramus, permansissemus, hoc est puri, fuissemus id quod non eramus, hoc est immortales, nimirum ad immortalis vitæ lignum, præterito scientiæ ligno, accedentes. Quænam autem plantæ istæ fuerint, satis copiose in superioris orationis commentario a nobis explicatum est. Postquam autem juxta id quod in libro Sapientiæ habetur: Invidia diaboli mors in mundum intravit **, ac per fraudem homi nem surripuit, idcirco Deus homo fit, eoque paupertatis venit, ut in carnem compingatur atque crassescat, ut nos, juxta Apostolum ", ejus pau pertate ditescamus. Ac patitur, non quatenus Deus, sed nosira passione; id est, quatenus homo. Nostrum enim est atque humanum sic pati. Porro quemadmodum ab incarnatione passio, ita a pas sione mors fluxit: tum resurrectio, a qua nola creatura, id est, naturæ nostræ recreatio atque nis, quæ resurrectionem consequetur, vel nove instauratio, primæ generationís lapsum ac confra ctionem sanans et erigens. Atque ob hanc causam post festum Paschæ festum Encæniorum omnes celebramus ac rursus ego declamaturus prodeo, Encæniorum modo et ratione, salutis meæ festum agens. conversationis rationisque vitæ, quæ in octavo nullique successioni obnoxio sæculo futura est. Hoc loco nonnulli objectionem movent, dicentes Quid tandem Theologus, cum Resurrectionis Do minicam festis omnibus superiorem esse dixerit, nunc rursus diei Resurrectionis Encaniorum diem anteponit, ac quodammodo secum pugnat? Ad hujus objectionis solutionem ea afferre licet, quæ in hac eadem oratione paulo inferius ait: Nec vero hæc eo a me dicuntur, quod te eodem semper statu manere velim, sed ut perpetuo et laudabili mota agiteris, ac nova onnino creatura sis. Quemad modum igitur eum qui innovatur, seipso sublimio. rem et diviniorem fieri perspicimus, virtutis nimi Ibid. C. Quid igitur, dixerit quispiam, etc. Cum Dominicam hanc Encænium vocasset, per anthy pophoram quempiam inducit sciscitantem: Quid ais? An Dominica prima Encænium non erat, illa, inquam, quæ magni Sabbati noctem, illamque luminum gestationem, quæ tum celebratur, exce pit? Quid igitur hic secundæ Dominicæ Encanio rum nomen tribuis? Hanc objectionem ita solvit, quod illa Resurrectionis Dominica salutifera erit. rum progressibus et incrementis fulgescentem In ipsa enim salutem consecuti sumus, nimirum ejus beneficio cx morte et corruptione ad vitam immortalem et incorruptionem æternam immu Mati: hæc autem nova Dominica, natale est illius el commemoratio. Illa enim resurrectio erat, hæc autem resurrectionis illius festum et Encænium. Et quemadmodum natalitii dies, cum celebrantur, corum qui gignuntur commemorationem habent, annuo videlicet circulo procreationis ipsorum diem revehente: sic etiam nova hæc Dominica, quam septenarius dierum circuitos efficit, sive restituit, primæ Dominicae natale dicitur, quod illius sit Sap. 11, 24. 69 II Cor. VIII, 9. sic etiam omnes nostra causa excogitatos solemnes dies seipsis sublimiores in nobis fieri credendum est, cum mysterium, quod per eos designatur, vim suam et facultatem numeris omnibus absolutam in nobis edit. Quocirca non abs re novam Dominicam sublimi sublimiorem Theologus dixit, quod semper eadem dies nobiscum sit, seseque superet. Prima enim Dominica mysterio suo hoc solum nobis affert, ut vitam ab omni crassa et terrestri imagi natione purget at novæ Dominicæ beneficio hoc consequimur, ut bonis omnibus, quorum prior Dominica velut primitias quasdam attulerat, per

NICETAS IN ORAT. XLIII S. GREG. transgressio nobis orta est, contrariusque sensuum usus, in hoc solum recordemini ut ea fugiatis, ne per horum oblivionem in eamdem rursus incidatis. Alioqui enim, nec ea memoria recolenda sunt, nisi ob hanc unam causam, ut ea vitemus quæ nobis condemnationem attulerunt. ILid. B. Pulcher erat ad aspectum, etc. Hic sen sus instruit, a quibus morti aditus patefactus est. Scriptum enim est in libro Genesis: Et vidit mu lier quod lignum bonum erat ad esum, et pulchrum ad intelligendum 7. Quoniam igitur fructus iile tum visu pulcherrimus, tum perceptu suavissimus, nos per primos parentes inescavit atque interemit, colorum nitores posthac fugiamus, visum qui fruamur. Ad hæc prin:a Dominica, resurrectionis interdicta significatur), ac vetera illa, ex quibus illius, qua certo animi proposito et voluntate ad virtutem excitamur, figuram gerit; secunda autem, voluntarii habitus ad perfectionis scientiam figura est. Adde, quod illa futuram resurrectionem desi gnat hæc ipsam divinitatis acceptionem. Quare optimo jure sublimi prima Dominica sublimior nova dicta est: quandoquidem, et deificatio incor ruptione, et bonorum perceptio habitudine a malis liberata, et cœlestis atque sempiternus status præsentis vitæ statu et conditione sublimior est ac præstantior. Quod etiam ipsum Salomon innuit, cum ait: Da partem septem, atque etiam octo", septem quidem hanc vitam nominans, ut quæ eadem cum septenario numero mensura finiatur; octo autem futuram. Is porro suam utrique vitæ principem inter sensus locum tenet, castigantes partem dat, qui hic quidem bonis actionibus atque operibus studuit, in altero autem ævo resti tutus est, hoc est, in cœlestium bonorum perce ptione constitutus. Atque etiam David huic duos psalmos accinere videtur, sextum et undecimum, quibus titulum indidit: De octava, quemadmodum et huic Encaniorum diei centesimum nonum dicat, innovationem domus inscribens. Nos autem hujus modi domus sumus, quibus in honoris habitum est, ut templum Dei, et simus, et nominemur, et efficiamur”. Deus enim per Jeremiam quodam loco ita loquitur: Inhabitabo in illis et inambu tabo". Paulus quoque ad Corinthios ad hunc modum scribit: Templum Dei viventis estis ". Et rursus: An nescitis, quod templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis? Si quis templum Dei violaverit, disperdet illum Deus. Templum enim Dei sanctum est, quod estis vos ". En quomodo apud Jeremiam domus Dei, apud Apostolum templum Dei nominemur. Is porro templum Dei violare dicitur, qui obscenis ac meretriciis congressibus carnem inquinat, ac cœno involvit, Col. 614 A. Encæniorum rationem habetis. At vos innovemini, etc. Encæniorum rationem et explicationem didicistis. Reliquum est, ut inno vemini, atque, ut Apostolus loquitur 73, veteren hominem, hoc est, peccatum, quod senium nobis et vetustatem importavit, abjiciatis; atque, ut idem Apostolus admonet ", in novitate vitæ am buletis, ac versemini, hoc est, cum virtute, quæ alumnos suos innovat, ac juvenes efficit, vivatis. Id autem assequemini, si continentiam velut frenum, omnibns sensuum instrumentis injeceri tis (ex quibus animæ mors oritur, juxta id quod ait Jeremias Ascendit mors per fenestras "); si non hoc aut illud membrum, sed omnia ita rexeritis, ut unumquodque regi atque in officio contineri castigarique natura comparatum est; si denique vitiosam omnem ligui vetiti manduca tionem exsecremini (per lignum enim voluptas nec ad externa, sed ad nos ipsos oculos flectamus, juxta illud Deuteronomii præceptum: Attende tibi ipsi ", atque Proverbiorum auctoren Salomonem audiamus dicentem 80: Ne te superet eximiæ for mæ cupiditas, nec una cum palpebris in transver sum abripiaris, non solum ex vano et curioso aspectu, sed, si fieri potest, ne ex fortuito quidem atque obiter sese objiciente; verum teipsum vel ad levem usque ac neglectum prospectum communi, at que oculos comprime. Cæterum propter rei difficul tatem additum est: Si fieri potest. Videre porro nihil aliud est, quam simpliciter inspicere. Huic utrinque opponuntur curiose intueri, et neglectim atque obiter aspicere, velut excessus et defectus. Viden dum itaque tibi est, ne cum palpebris abripiaris, atque Eva tibi animo proponenda, quæ quidem dulcis impostura erat, ob conspicuam ipsius for mam, et incantatio chara, propter illicientem et delinientem voluptatem. Femina enim, velut esca, marem ad se trahit, ac veneno inficit, voluptua riisque gestibus, et sermonibus. ac rebus, quasi quibusdam præstigiis, ludificatur, quibus ad acer bissimum animæ interitum et exitium illectus pertrahitur. Nam si illa, quæ propria erat, socia que et auxiliatrix data fuerat, virum perdidit, quo pacto meretrix et aliena saluti futura est? Oculi igitur sic coerceantur in palpebris, non secus atque in nuptiali thalamo, virgineo more versantes, nec procacibus et impudicis motibus aculeum excitantes. Atque etiam insuper voluptatem usque ad gustus sensum et fauces aversare, ad quas cibus omnis devolvitur: et, quod ante perceptio nem charum habebatur, idem perceptum vanescit et contemnitur. Quin illud tibi quoque cavendum est, ne te olfactus effeminet. Turpe enin est et muliebre atque a viro alienum unguentis et odo rum suavitatibus uti: alioqui etiam immodicus hujusmodi rerum usus salaciores mares atque ad venereum congressum propensiores reddit. Ferunt enim Commodum imperatorem, cum grassante 7 II Cor. vi, 16. "I Cor. 11, "Deut. xxvii, 9. ** Prov. 7 Eccle. x1,2. "II Cor.vi, 16. ** lino, Levit. xxvi,12; 1 Cor. vi,16. TF Coloss. I, 9. Rom. v, 4. 17 Jerem. 18, 21. 78 Gen. 1, 6. 25 scqq.

virtutem migrans teque ita compara, ut innov. tio ac vitæ in melius immutata ratio animæ festum tibi sit. Ibid. Ira tibi adversus serpentem solum exsi stat, etc. Postquam sensus satis accurate instruxit, nunc ctiam de tribus animæ partibus præcepta tradit. Facultates enim animæ in partem rationa lem, et rationis expertem dividuntur. Partis deinde a ratione alienæ partes sunt duæ, altera, quæ rationem nullo modo audit, sed naturæ imperio gubernatur, cujusmodi est ea quæ alendi ac gi guendi vim habet, ac facultas ea qua pulsantur arteriæ. Altera, quæ rationi obtemperat, quæ etiam in iram et cupiditatem dividitur. Est autem ira, aliquando peste unguentis usus esset; ex ea re ad cati abjiciens, atque innovatoris Spiritus opera ad libidinem majores flammas concepisse. Proinde nec per olfactum effemineris, nec per tactum enerveris et emolliaris; verum lævitates omnes et mollities fuge. Tactum autem dicit, non eum tantum qui manu fit, sed cum etiam qui in toto corpore ser vatur. Vis enim et facultas tangendi per totam carnem sparsa et diffusa est, exceptis pilis, ossi bus, unguibus, ac nervis. llæc enim sola sensu carent. Quid præterea? Auditus te in fraudem injecit, ac circumventum rursus a veritate abduxit, quemadmodum olim primos parentes. Ne ipse quidem in posterum solutus sit, sed bonis sermo nibus pateat, ad turpia autem verba et ad frau dem et curiositatem composita obstruatur. Audi Salomonem *, atque os tuum aperi verbo Dei, quasi miles quidam, rationis satelles, cupiditatis hoc est, cum utilem quemdam et frugiferum ser monem habiturus es, tum demum os tuum aperi, ut cum Davide ipse quoque dicas: Os meum aperui, el attraxi spiritum. Quod si ad sordida et ob scena verba proferenda os tuum aperueris, tum spiritum minime attrahes, sed mortem potius. Nam os nostrum una ex fenestris illis est, per quas, cum nequaquam tecte aperiuntur, mortem ascen dere Jeremias testatur 8. Ibid. C. Cum quidpiam eorum, quæ interdicta sunt, etc. Docuit Theologus quomodo quinque sensibus uti debeamus ex quibus visus ad rectas lineas cernit, olfactus autem et auditus non solum ad rectam lineam, sed undecunque propria sibi sénsilia arripiunt, nimirum ille odores, hic voces. Porro tactus, qui omnium animantium communis est, et gustus, nec secundum rectam lincam, nec undecunque subjecta sibi sensilia cognoscunt verum tum solum, cum propinqua ipsis fuerint. Postquam igitur de his pertractavit, nunc de me morandi quoque facultate disserit, quæ memoriæ et reminiscentiæ causa et promptuarium est. Or ganum autem ac sedes illius est posterior tunica cerebri. Meminisse autem anima dicitur, cum for mas atque impressiones earum rerum, quas opi nione concepit, retinet. igitur de vi memoratrice, cjusque actu tractans, ait: Si quid eorum quæ nou concessa, sed interdicta fuerunt, illecebra quadam animum tuum tentet, ac jam jamque in fraudem impulsurum sit, in memoria habe quisnam fueris ante violatum Dei præceptum, nempe paradisi civis, et rex eorum quæ terræ complexu tenentur, atque in beatæ vitæ ratione positus, a qua pro lapsus periisti. Si paulum a vera et recta doctrina aberraveris, rectum iter rursus arripe, atque ab errore et digressione ad teipsum redi, priusquam omnino a ratione excidas, atque in brutorum na turam degeneres, præcepsque ad exitium animæ que interitum ruas. Atque ex veteri novus efficere, id est, bonus ex improbo, sordes videlicet pec at Prov. XXXI, 8. Rom. xiv, 15. 8 Psal. CXVII, 431. vindex. Nam cum alicujus rei cupiditate corripi mur, atque a quopiam nobis impedimentum after tur; ira adversus eum incendimur, velut injuria affecti, nimirum ratione eam rem ira et indigna tione dignam judicante. Quandoquidem igitur aulla nobis injuria tanta a quopiam illata est, quanta a serpente, et eo qui per ipsum et in ipso loqueba tur, diabolo (ipsius enim fraude et scelere, tum paradiso, tum immortalitate excidimus), ideirco dicit Theologus: Ita tibi juste, et secundum natu ram, adversus serpentem excitetur, a quo gravis sime læsus es, cum quo etiam inimicitias gerere tibi imperatum est. Inimicitias enim, inquit, poram inter le et inter serpentem 34. Concupiscentia autem ad nullam rem noxiam et periculosam, sed ad Deum omnis intendatur, quem ut ex toto corde ames tibi lex lege præscripsit, ut cum Davide verc dicere possis: Domine, ante te omne desiderium meum **. Ratio præstantissima pars animæ, maximeque divina, velut auriga quidam, omnibus præsit, hoc est, et iræ et cupiditati et sensibus, nec quod præstantius est, id est, mens ab inferiori deprimatur, hoc est, ab ea parte, quæ affectibus agitatur atque a ratione aversa est. Illud etiam cavendum, ne pro serpente fratrem odio insecteris, idque frustra. Quidni enim frustra, cum alio agente et impellente alii ipse succenscas, idemque tibi accidat quod cani bus, qui lapides mordent, eos qui projecerunt, nou attingunt? Ad homicidam illum indignationis tux Dammam converte, ad illum peccati architectum el opificem fratrem autem, qui illius impulsu pec cat, miserare, pro quo, sicut Apostolus ad Romanos scribit, Christus mortuus est, et cum Deus ac Dominus esset, frater tuus effectus est. Ipse enim, ut Paulus testatur 87, 7, est primogenitus in multis fratribus. Atque adeo ipse apud Davidem ad Patrem ita loquitur: Narrabo nomen tuum fratribus meis". Ac præterea ipsemet in Evangelio ad mulieres dicebat: Ite, annuntiate fratribus meis ". Ei, qui virtutum splendore et gloria floret, ne invideas, 83 Jerem. 18, 21. 8 Gen. 1, 15. 88 Psal. xxxvii, 10. 87 Rom. v, 29. 88 Psal.xxi, 23. 89 Matth. xxvji, 10.

NICETAS IN ORAT. XLIII S. GREG. Col. 615 B. Quæ sub jugo estis, Deo quoque non nihil date præoccupatæ, etc. Leges constituit Theologus tam conjugatis mulieribus, quam a ma trimonii jugo liberis, occasionem ab Apostolo nactus, qui ad Corinthios scribens nuptias vincu lum nominat, virginitatem autem solutionem et libertatem. Ait enim: Alligatus es uxori? noli quæ rere solutionem. Solutus es ab uxore? noli quærere uxorem”. Et rursus: Quæ non nupsit, curat quæ sunt Domini, ut sit sancta corpore et spiritu. Quæ in matrimonio est, curat quæ matrimonii sunt, quo modo placitura sit viro". Videamus igitur quam pulchre Theologi consilium cum apostolicis verbis illud cogitans, quod to quoque invidiam diaboli et institutum delegeris, da operam ut in eo novos sensisti, ab eoque ita inflexus es, ut Deum, cum quotidie progressus facias. cognitionis ligno interdixisset, tibi invidere persua deres: quæ tibi prolapsionis causa fuit. Lacrymam hominis in te intuentis et plorantis,ac misericordia indigentis, ne crudeliter contemnas, illud reputans, te multis quoque lacrymis digna passum esse, ni mirum paradiso exturbatum, morti et corruptioni addictum, sexcentis peccatorum generibus involutum atque conspurcatum. Et tamen misericordiam con secutus es, paradisum, quem veteris Adami culpa perdideras, novi Adami beneficio rursus assecutus. Pauperem vacuum ne a te abire jubeas: quoniam cum tu quoque extrema omnium bonorum egestate premereris, eo divitiarum per baptismum evasisti, ut deus effectus sis. Divinus enim baptismus divi- consonet. Quæ, inquit, sub jugo estis, matrimonii nitatis est arrhabo. Quod si pauperis inopiam libe ralitate tua sublevare non vis, at illud saltem a te impetretur, ne ad pauperis oppressionen divitiarum auxilio abutaris: Nam id quoque non parvi beneficii loco ducendum est, cum avari ab injuria sibi temperant. Peregrinun ne contemnas, ne rursus paradiso exsulare cogaris; verum ipsum suscipe, quoniam ipse etiam Christus propter eum peregre apud nos versatus est. Etenim quasi alienus ad propria venit, ut peregrinum ornaret atque illu straret. Cujus quidem Christi omnes advenæ et hospites sumus, tum quia nihil proprium babe mus: ipsius enim sunt omnia, juxta illud Davidis Domini est terra et plenitudo ejus "; tum quia hic firmam ac stabilem sedem non habemus, verum ad s 'pernam patriam properamus. Id quod nec Davi dem fugit, ac proinde ad Deum dicebat: Advena ego sum apud te et peregrinus, sicut omnes patrcs mei”. Egenti tectum, vestem, cibum suppedita, hoc est, parvum diversorium, et indumentum, et panem, et res necessarias, quibus ipse, ultra quam usus postulet, deliciose affluis. Neque enim domum simpliciter habes, sed amplam et magnificam; nec indumentum unum, sed multa et vario opere con fecta; nec panem ad corporis necessitatem demen sum, sed horrea omni fructuum genere referta. Divitias ne expetas, nisi indigentis inopiæ solatium allaturus sis. Remitte debenti, si quid debet, sive pecunias, sive injuriam, sive denique simplicem quamdam expostulationem: quandoquidem tibi quoque Christus peccata adversus ipsum commissa condonavit. Miserare misericordia dignum: quo niam tibi quoque misericordiam impertiit Christus. Humanitate erga indigentes Dei benignitatem hu manitatemque tibi concilia (justus enim ille judex misericordiam suam nostra misericordia expendit) quandiu vitæ tempus suppetit. Per laudabilem præclaramque immutationem tuam vitam vitæ que rationem innova, hoc est, sive cælibatum, jugo copulatæ: quandoquidem præoccupatæ estis, hoc est, præceptæ atque præstrictæ matrimonii vinculis, facite ut nonnullam quoque vestri partem Deo detis, nec mundo prorsus astringamini. Vos autem virgines, quæ nullis vinculis mundo astrictæ estis, sed ea tantum, quæ Dei sunt, curatis, omnia in universum date. Neque enim sub jugo estiş, ut pars solum aliqua a vobis postulanda sit: verum solutæ, atque a mundi curis liberæ. Ac proinde quod pars conjugatis, hoc vobis virginibus totum est. Illud autem his, quæ dicta sunt, necessario adjungendum est, quod etiamsi quis quantum ad corpus virginitatem colere videatur, si tamen in anima parvam quamdam concupiscentiæ radicem excipiat, is jam nec libertatem nec virginitatem retinet: sed ex turpi ac fœda voluptate quam sur ripuit, in servitutem incidit, virginitatis libertatem fuga deserens. Quod cum exploratum habeatis, o virgines, eo studiosius vobis prospiciendum est, ne turpiter et sordide ac furtim impuram et adulteranı voluptatem rapiatis, nec virgineam libertatem fu giatis, nimirum cum iis habitantes, quos ouVELJά xrous, hoc est, introductitios dicunt; qui quidem etsi matrimonii lege nequaquam viri vestri sunt, natura tamen viri sunt. Porro quemadmodum periculosus est ignis stipulæ admotus, codem modo parum tutum est virginibus cura atque oficii fra terni prætextu introductitios viros habere contu. bernales. Nam etiamsi fortasse pudicitiæ laudem habeant, fieri tamen non potest quin, cum eos intuentur, voluptatis cogitatione tangantur, ac per petuis amoris incitamentis crucientur, flammæque suscitabulum atque igniculum habeant. Ego vero non hujusmodi tantum contubernii necessitudinem interdictam volo, sed eam quoque exsecror consue tudinem, quæ prospiciendis trans fenestras præte reuntibus per medium aerein contrahitur. Sæpe enim accidit, ut per importunum aspectum aculei mortis in pectus irrepant. Nonnulli autem ignoran sive matrimonium, sive aliud quoddam vitæ genus tes, ut videtur, quinam sint ii,qui introductitii dicun »º Psal. xxı, 1. 91 Psal. XXXVII, 13. Cor vij, 27. ibid. 21.

tranquillo? Mostitiam etiam exspecta, ex adversi tate nascentem. Quatuor sunt anui tenipora, ver, æstas, autumnus, hiems: uno autem temporis ar ticulo, multæ retum mutationes oriuntur. Atque hoc loco illud Demosthenis per paraphrasin expres sit tur, eos, quos hic non viros quidem, sed viros tamen omnia experiris, ac propterea animo es hilari et appellat Gregorius, eunuchos esse haudquaquam recte interpretantur, aiuntque multas mulieres, ut virginitatis opinionem apud vulgus colligant, cunu chis corpus suum substernere solere, quod semine careant: qui quidem nec viri dicendi sint, utpote progignendi vim non habentes, et tamen viri sint, quoniam cum mulieribus stupri commercium inire possunt. Col. 615 B. Proceres, potentiorem timete, etc. Prin cipes ac præfectos congruis utilibusque præceptis instruit Theologus. Principes, inquit, Deum, qui vos potentia superat, timete, nec potestate vestra ad avaritiam abutimini. Et qui in sublimibus thronis vobis placetis, et supercilium attollitis, Altissimum extimescite, nec adversus inferiores superbe atque arroganter efferamini, nec iniquis judiciis subditos vestros opprimatis. Ne quid admireris, etc. Postquam separatim, et conjugatis, et virginitatis cultoribus, et rursus principibus ac præfectis præcepta dedit, aptumque cuique ordini consilium porrexit, nunc communiter universum piorum cœtum alloquitur, his verbis ad unumquemque utens: Ne admireris, o homo, quæ admirationem sui excitare non debent, qualia sunt, quæ non constanter manent, sed nos deserunt; nec rursum admiratione digna contemptim transmittas, cujusmodi sunt res certæ et stabiles: neque ea quæ cum tenentur, perfluunt, constringas, quasi ea retenturus. Quemadmodum enim fieri non potest, ut qui aquam manu ceperit, eam constringendo retineat (per medios enim digitos elabetur), eodem modo fluxæ divitiæ, si retineri tentes, effluent. Ac propterea David dicebat; Divitiæ si fluant, nolite cor apponere. Ardenti studio ea quæ invidiæ olnoxia sunt, id est, præclara et laudabilia con sectare. Quæ autem non invidiosos, sed invisos et exosos homines reddunt, hoc est, vitia, ne cupide expetas. Ne altius attollaris, ne profundius corruas. Ut enim, juxta sensum et aspectum, qui paulum a terra distat, ne si sæpius quidem ceciderit, disrum pitur, qui autem magnopere elatus est, atque in summam altitudinem subvectus, si inde prolapsus fuerit, haud dubie opprimetur: sic etiam, juxta spiritualem sensum, quo quis altius seipsum per ar rogantiam extulerit, eo magis deprimitur et cadit ac prolapsio illa altitudini superbiæ proportione respondet. Ne inani gloria afficiaris, ac magnum quiddam te consequi existimes, si malos superes verum animo discruciare, quod a bonis vinceris. Lapsus est ac peccavit frater, ne illi insultes, verum provide ne ipse quoque cadas: atque ipsi etiam jacenti auxilium affer, ut ex illo casu resurgat. Gravis quidam animi moeror ob infelicem cujuspiam rej successum animum tuum obsedit? Ne secun dioris fortunæ spem et cupiditatem abjicias. Secunda Futurum omnibus mortalibus obscurum est, ac parva tempora inagnarum rerum causæ sunt. Quocirca in prosperis rebus moderato animo essc debemus, ac futura prospicere. Ejusdem generis est illud Sirach dicentis: mane usque ad vespe ram commutatur tempus. Que cum explorata habeas, id tibi sedulo curandum est, ut si voluptate animique alacritate et lætitia frueris, eam cura et cogitatione sinistræ mutationis compescas. Sin au tem angore et molestia afficeris, eam rursus spe meliori comprimas, illud tecum reputans, non codem semper statu res tuas fore, sed gaudium moerori successurum. Hac ratione homo innovati potest. Hic Encæniorum verus est honor, qui noo in corporalibus deliciis,sed in spiritualibus, non in sensibilibus cibis, sed in intellectilibus peragitur. Ibid. C. Non apparebis, etc. In Exodo et Deute ronomio per Mosem ait Deus: Non apparebis in conspectu meo vacuus 95, in nulla videlicet trium festorum celebritate, hoc est, Azymorum, Pente costes, et Scenopegiæ; verum præstantissima quæ que tecum afferes. Ac nunc novus appare, non se cundum hanc scripturam toù xevoū, id est, vacui ac nihil habentis; sed juxta alteram significationem tou xaivou, id est, novi, ac per virtutis progressum et incrementum innovati penitusque immutati, vel a vitio ad virtutem, vel a minori virtute ad majo rem. Vetera transierunt, ait Apostolus, ecce omnia nova facta sunt". Vetera autem intelligimus, non solum legalia et adumbrata, quæ ad veritatis in gressum præterierunt, sed ea etiam, quæ cum vitio sunt conjuncta. Nam cum spiritualis vita fulgorem suum exerere cœperit, carnali jam vitæ nulla opera datur. Hoc igitur tu quoque velut donum et obla tionem Encæniorum festo affer, ut laudabiliter im. muteris. Ac si id assecutus fueris, nec animum attollas, verum die cum Davide: Hæc mutatio, qua ego immutatus sum, dexteræ Excelsi"**, non autem meæ industriæ vel potentiæ. Nam quod ad eum referendum sit, quidquid homines præclare gerunt, ipse pronuntiat: Quia sine me nihil potestis facere". Enimvero cum audis: Novus efficere, hoc tibi in telligendum est, his verbis abs te exigi, ut non in eodem rerum statu perseveres, sed laudabili motu semper agiteris, atque novam omnino te creaturam præstes; apostolicum enim præceptum hoc a te postulat, ut si quidem pecces, in vitio non hæreas, sed ad virtutem resilias: sin autem recte atque ex officio vivas, virtutem ignavam non habeas, nullis que incrementis atque accessionibus auctam, sed **Psal. LXI. 4. * Eccli. xvm, 20. 95 Exod. xxIII, 15; Deut. xvi, 16. 97 an. XV, 5. ** fl Cor. v, 17. 96 Psal

NICETAS IN ORAT. XLIII S. GREG. cursum acceleres, atque ad ea, quæ a fronte sunt, cole, et alios temperantes redde. Hoc enim toū extendaris. owppoviaτou proprium est. Ifolie mero ingurgitatus es cras aquæ potione sitim seda. Ilodie ab Amos propheta miseris modis exagitaris, ut in lectis eburneis lascive decumbens, ac primariis et exqui siti preti unguentis delibutus: fac crastino die beatus prædiceris, nimirum humili strato ac per vigilio hesternam mollitiem curans. Atque, ut rem uno verbo absolvam, pulcherrima quæque pro tur pissimis quibusque substitue, pro risu gravitatem et tristitiam, pro ambitioso circa vestitum studio cultum simplicem minimeque accuratum, pro su perbia et animi tumore vilitatem in externis rebus et in aspectum cadentibus, pro magnificis ædibus, ac laquearibus aureis fulgentibus, angus!am domum, pro sublimi vultu et recta in altum cervice demis sum vultum et abjectum. Hoc si feceris, erit tibi, ut cum Isaia loquar ", cœlum novum et terra nova. Nam cum hæc ante Salvatoris incarnationem alia viderentur, alia postea cognita sunt. Prius siquidem dii habebantur, postea autem creaturæ. Tibi auten alio modo hæc nova erunt, cum alia percipienti atque intelligenti, veluti situm, figuram, elegan tiam, magnitudinem, utilitatem, tum insuper causam et rationem, propter quam ad hunc modum horum unumquodque factum est. Sic enim, ut dictum est, cogitanti, cognitio quoque ipsa in metius immnnta bitur. Possumus etiam alio modo hunc locum expli care, ut cum Gregorio Nysseno per cœlum novum, Col. 618 A. Heri ad temporis arbitrium, etc. Quoniam dixerat: Si recte vivis, cursum contende; si autem peccas, resipisce: docet nunc, qua ratione converti quis possit, ailque: Heri pro temporum statu varie teipsum effingebas, ac fidem tuam ad tempus, quo hæretici rerum potiebantur, accommo dabas; hodie Dei fidem addisce. Quousque utroque poplite claudicabis "? id est, in utramque partem, in neutra ſide recto pede incedens, sed et secundum Dei doctrinam, et secundum temporum fidem ægrotans. Nam nisi ægrotares, haudquaquam tam facile im mutareris. Eliæ porro hæc verba sunt, ad prophetas ignominiosos ita loquentis: Quousque utroque po plite claudicabitis, nunc Baal, nunc Deo adhæren tes? Nam Israelitæ, qui imperio Achab tenebantur, simul et idolorum cultui addicti erant, et Deum zlorabant. Unde subjunxit. Si Deus est Dominus, sequimini eum; si autem Baal est, sequimini eum ***. Nam nec Deus, inquit, commentitiis diis honorem haberi vult, nec hi verum Deum adorari volant. Vos autem, tuin hæc, tum illa facientes, neutri benevolentiam certam et constantem servatis. Clau dicat autem ambobus poplitibus, qui utroque pede claudus est. Tyvúat enim dicuntur posteriores ge nuum partes, a verbo &yvvoðat, quod significat in fringi atque inflecti. Ne semper, consilio quodam scilicet, at non ex animo, ea dicas aut facias, quæ non conveniunt: quin potius, quoniam hujusmodi c firmamentum fidei in Christum intelligamus; per dispensatio ad perniciem et eversionem abs te exco gitata est, hæc missa fac, atque aliquando tandem, vel tuæ ipsius, qui pestifera doctrina infectus et corruptus es, vel aliorum, quibus hujusmodi tua dispensatio parit offendiculum, saluti consule. Heri honorificum existimabas, si, vel sapiens, vel justus, vel pius videreris, cum ab his virtutibus alienus esses, ac frustra et insolenter eas tibi arrogares hodie, hac existimatione relicta, non videri, sed esse optimus stude. Opinio enim fallax est insomnium. Videmur enim nobis inter somnian dum ac dormiendum aliquid habere, nec tamen habemus. At ipsum esse, rerum veritatem habet. Porro divitiæ, quæ manibus tenentur, præstantiores sunt illis quæ per somnium finguntur. Proinde certæ ac subsistentis veritatis, quam vanæ opinio nis, antiquius tibi sit studium. Heri vanis specta culis animum adjiciebas, ac visum, reliquosque omnes sensus, obscenarum rerum aspectu foedabas hodie a rebus sensum moventibus abducta mente, intellectualiter operare, in sempiternarum rerum speculatione studium et operam ponens. Heri conviciator eras et petulans, id est, crudelis et impudenshodie faustis verbis unumquemque prosequere, atque ex feritate et truculentia ad hu manitatem migra. Heri comessationibus et crapulæ deditus erashodic gravitatem ac temperantiam as III Rig. XVII, 21. 93. ibid.» Amos vi, 4. terram autem novam cor purum et integram, illa bentem in se pluviam bibens. Ibid. C. Sed jam ad temporis quoque festum, elc. Quoniam, inquit, novam Dominicam laudibus prosecuti sumus, abeamus jam, ut et vernum tempus congrua festivitate celebremus. Concurrit enim hoc tempus cum Encæniorum festo, ac videntur om nia Christi resurrectioni gratulari. Atque nt jucundi temporis jucundissimam descriptionem afferamus, pictricem orationem, quasi spectatores, sequamur, ac videamus, quænam describat, et velut ob oculos ponat. Inter anni tempora principatum ver tenet, propter eas oblectationes, quas affert. Principatum itidem tenet inter dies Dominica illa, in qua Christus resurrexit. Itaque rex temporum, hoc est, verna constitutio, huic dierum reginæ, id est, Dominicæ pornpam lætam peragit, id est, ministerium quod dam ipsi obit et pars anni, imperium diei hujus agnoscens, quasi famula dominæ, quidquid pul cherrimum ac sensibus gratissimum habet, offert. Ac, si libet, verui temporis amoenitates recensea mus. Nunc cœlum splendidius, nimirum tenebricos's et caliginosis nubibus, quasi veste quadam atra, exutum. Nunc sol sublimior; jam enim ab humi lioribus et australibus partibus ad Boreales, et, ut dici consuevit, currum Arcticum progreditur, tametsi interim ab Equinoctiali non longe absit. *** Isa. LXV, 17.

Nunc lunæ orbis illustrior: hieme enim tristior erat ac sursum oculos ad Deum tendit, ipsumque, ut et obscurior, propter aeris crassitiem. Et siderum chorus purior veris tempore: quoniam non jam propter immodicam humiditatem vapores crassi excitantur. Nunc fluctus, nubes, venti, terra, et plantæ pacatæ sunt et tranquillæ, etiamsi per hie mem gravissimis dissidiis et bellis inter se conflic tarentur. Priusquam enim jucundum et blandum ver nobis illuxisset, fluctus impetu vehementi littora verberabant, et nubes solem obducebant, et venti aerem commovebant. Terra insuper plantas con sueto alimento privabat: illæ itidem voluptatem oculis denegabant. At nunc, postquam verisjadven tus hæc dissidia compressit, fluctus jam tranquilli tate fruentur, littora salutantes, ac leniter complec tentes nubes solis luminibus crassitie sua non offient, acr quiete perfruetur, stirpes germina bunt, terra ipsas parentis instar nutriente, atque ad producendorum fructuum principia eas impel lente ac deinceps harum rerum oblectatione oculi nostri exhilarabuntur. Nunc fontes quoque limpi dius scaturiunt, ut qui non amplius a vehementibus imbribus turbentur, sed puros latices envittant. Nunc amnes uberiores fluunt, colliquefacta nimirum nive, glacieque resoluta: quibus rebus biemis tempore profluvium eorum impediebatur atque inhibebatur. Quin etiam prata et borti suaves odo res edunt, ac plantæ virescunt, atque ornamen tum suum proferunt; et recens exorta herba ton detur, agnique teneris pedibus in virentibus arvis lascive saltitant. fructuum auctorem et porrectorem, invocat, ac sulcum proscindens laborem præsentem nequaquam supputat, sed spe future messis recreatur atque oblectatur. Col. 619 A. Nunc pastor et bubulcus fistulas aptant, etc. Nunc et pastor, et bubulcus, incisis calamis pastorales fistulas conficiunt ac componunt, in easque inspirantes et insufflantes pastorale car men modulantur, verisque voluptate perfruuntur, in petris vel umbrosis arboribus, propter auram et moderatum solis calorem sedentes. Nunc et plantarum cultor plantas circumfodit, et perpurgal, atque omni ratione colit: et auceps calamos quos dam accipiens ex iis aviculis caveas exstruit, ac viscosos ramos inspectat, num recte se habeant, ac pennas et volatum avium curiose explorat, hoc est, utrum ad ramos visco oblitos volent, an alio feran tur. Atque etiam piscator in profundum aspicit, el rete suum apparat, et in sublimi quadam petra sedens piscatur. Col. 618 D. Nunc navis cum celeusmatis, etc. Qui de rebus naturalibus tractarunt, cum alia ele menta, ¡um aquam, sphæricam habere figuram affirmant. Idcirco, cum navis e portu in altum fertur, áváyɛoba: dicitur, velut ab humiliori loco ab sublimiorem ascendens: cum autem a mari in portum appellit, tunc xatáɣstas, id est, descendit, nimirum að alta et convexa parte in humiliorem. Quod perspectum habens Theologus; ait: Nunc navis cum celeusmatis e portu solvit. Celeusmata autem cantiones illæ sunt, quas nautæ, cum vela sursum tendunt, modulari solent. Deo porro grata ea vocat, ut Dei nemoriam complectentia, atque ipsius auxi lium invocantia; To autem, hoc est, pen Ibid. Nunc sedulæ apes, solutis pennis, etc. Veris etiam tempore sapiens et industria apis, ut est apud Salomonem, pennam suam, ab hiberno fri gore, quasi a vinculo quodam torpescentem, velut que constrictam, solvit, atque ab alvearibus, in quibus habitat, ac mel tanquam in horreis recon dit, egreditur, et in hortos, et floribus amœna loca convolat, ac ceram quidem ex floribus aperte colligit, mel autem, hoc est, inspersum floribus humorem, ore attractum, favorum cavitatibus im mittit. Quæ etiam causa est, cur initio acerbum atque amarum sit, cæterum temporis progressu concoctum ad propriam constitutionem suavitatem que redit. ZúpiYYɛs porro dicuntur cava illa et oblonga duo mellis promptuaria. Diverso autem atque opposito modo sibi invicem respondent, quo niam alia ad rectam lineam posita sunt, alia supe rioribus fundamenti loco sunt, mellisque admini cula, non minus ad operis elegantiam, quam að securitatem. Adeo scite et solerter apis horrea mellis fabricatur. Etenim ceram in tenuem mem branam distendens, densas et continuas inter se cavitates porrigit, ita ut densa illa rerum minimarum inter se compositio universum opificium sustentet ac fulciat. Unaquæque enim cellula cum altera cohæret, tenui septo ab ea dirempta simul et con juncta. Deinde hæ fistulæ ita exstructæ sunt, ut duo atque adeo tria tabulata habeant. Verita est enim una per universam cavitatem facere, ne gravitate depressus humor ad externam partem laberetur. Jam vero omnes favorum' fistule sexan gulæ et æquilateræ sunt, non autem in rectum aliæ aliis incumbentes, ne imæ partes inanibus adjun ctæ nimium premantur, verum anguli inferioṛam hexagonorum, iis qui superiorem locum tenent, basis et sustentaculi vicem præbent, ut super eos tuto pondera attollantur, ac privatim ad unam quamque cavitatem humor demittatur. Ad hunc nis instrui, navem adhibito velo dicit, fortasse ab Homero hanc vocem mutuatus, quia vela pennas navis appellavit, vel etiam fortasse ab Isaia, de quibusdam ita loquente: Volabunt in navibus. Quo verbo navigandi et remigandi celeritatem expressit, cum hujusmodi agitationem cum volatu comparavit, quando plenis velis, ac vento ad puppim commode et congruenter flante, in mari feruntur. Ac delphi nus etiam, inquit, cum jucundissimo sufflatu e pro-, fundo ad aqur superficiem ivanuneta, id est, effer_ tur et ascendit,ac vectores letos et bilares prosequi tur. Nam hujusmodi piscium saltitationes tranquil litatem indicant. Jam etiam aratrum agricola com pingit et componit, et boves arateres jugo stringit.

Generis demonstrativi speciem quoque præ se fert hæc oratio. Non tamen magis demonstrativa est, quum judicialis propter incurrentes ex adverso oppo sitiones, ac necessario sequentes solutiones, princi pium ab ipsa re sumitur: propositionis autem con firmatio a causa. corporeos animi motus et voluptates, ac secundum obscenos affectus eorum qui ab ipsis quidem pro diis coluntur, a nobis autem pro dæmonibus ha bentur. Quorum alii obscenarum rerum sunt effe clores, quemadmodum ipsimet gentiles affirmant. Nam et Martem asserunt iræ præsidem et antistitem esse, ac cædium architectum; et Venerem concu piscentiæ et libidinis; Mercurium item artis furandi; Bacchum temulentiæ, atque alios aliorum vitiorum. Alii ex obscenis rebus honorem consecuti sunt, ut Hercules, quoniam una nocte quinquaginta Thyestis filias constupravit, aliique similiter ob aliam spur citiem et obscenitatem in deorum album ascripti sunt. Hinc fit, ut apud Græcæ superstitionis se ctatores vitiosa quoque sit festorum agendorum ratio. Etenim unumquemque deorum suorum con gruenti vitio colunt: ut illud ipsum quod peccant, in dei honorem cedat, ad quem vitium ipsum, quasi res quædam honesta et prædicanda, confugil. Nam cum sceleris cujusdam convicti essent genti les, non modo non erubescebant, sed quasi præ claro aliquo facinore patrato gloriabantur, ac drum illum, quem colebant, pro defensionis et purgatio nis perfugio babebant, dicentes hujusmodi vitii inventorem deum esse, seque ob eam causam 10 illius honorem et cultum id facere quod facerent. Feriamur ipsi quoque, id est, nos Christiani, verum ut Spiritu sancto gratum est. Gratum est porro ita demum a nobis festa celebrari, ut eorum quæ Col. 427 A. De hoc festo pauca disseramus, etc. Theologus, per animi modestiam sua extenuans, ut plerumque facere solet, parva ea nominat, quæ de festo dicturus est, quamvis magna sint sive quia omnia quæ de Spiritu sancto quispiam dicere ac philosophari possit, admodum parva sunt, quantum ad Spiritus dignitatem (tremenda enim res est, de divinitate tractatio majorque, quam ut pro dignitate explicari possit: atque omnis, quæ de Deo habetur oratio, brevis est humique provoluta, nec divinam magnitudinem assequi ullo modo potest); sive etiam, ut nonnulli existimant, quia de hoc festo, hoc est de Pente coste, pauca verba facit, ac per reliquunt omnem orationis cursum de Spiritu sancto disputat. Deinde hujus disputationis rationem reddit: Ut, inquit, spir】uali modo festum diem agitemus, id est, de festo loquamur ac philosophemur ad gloriam Dei. Postea huic confirmationi, quod de Pentecoste sit disserendum, confirmationem aliam subnectit. Alii namque alia festi celebrandi ratione oblectantur, ut mollis et delicatus deliciis, intemperans libidine, atque unusquisque ea re quam amat: at Verbi in rem sunt, vel aliquid dicamus, vel agamus, atque subsistentis scilicet, et Filii Dei cultor, vel etiam doctrinæ studiosus, sermonem pro festo habet, et quidem eum qui huic tempori conveniat. Nec quisquam honestatis studiosus pari affectu hone stum quidquam et elegans amplectitur, ut festi amans spiritualem festorum celebrationem. Ac, si placet, ita rem discutiamus. Festos dies Judæi quoque agunt, sed juxta litteram, hoc est juxta externam legis speciem, et corporalem sensum atque intelligentiam. Nam, ut ait Paulus ad Ro manos scribens: Israel sectando legem justitiæ, ad legem justitiæ non pervenit³, hoc est, corpoream legem quærentes et implentes, ad spiritualem, quæ sub litera delitescebat, atque externam litteræ speciem sensumque superabat, et sublimem specu lationem poscebat, minime pervenerint. Quanquam enim ex Dei præscripto, sacrificia, victimarum san guis, et cibi, et potiones religiose observabantur, crassius tamen ea gerebantur. Festos etiam dies agunt gentiles, sed juxta corpus, hoc est secundum Rom. 1x, animæ virtutum thesaurum recondamus, quæ et cum ea permanent, et discedentem comitantur non autem ea quæ sese subducunt ac dilabunlar, cujus generis sunt divitiæ, principatus, gloria, cæteraque ejus generis quæ quidem sensus leviter mulcent, iisque lenocinantur, magna autem ex parte atque ut plurimum nocent, quemadmodum ipse sentio atque affirmo. Satis enim superque est corpori domestica et intestina ipsius rabies et malitia, hoc est ad res terrenas propensiv et in probitas. Corpus siquidem, utpote ex materia crea tum, að res materia constantes et cognatas et cor poreas proclive est, maximeque ad ea quæ volupta tem afferunt, ad quæ naturali impetu fertur. Alque, ut plane dicam, corpus flamma est, et bellua. Quid igitur opus est huic nostræ Damme fomites plures ingerere, per externam crassarum et corporearum rerum suppeditationem? Quid indomitæ atque atroci belluæ plures cibos porrigere ac profuse largiri, nimirum per vitæ delicias et voluptates,

NICETAS IN ORAT. XLIV S. GREG. tatur, qui quidem in veram tandem futuri sæculi testum est transitus. V.de quanto desiderii ardore tranquillitatem et a perturbationibus vacuitatem desinit. Alii rursus per sabbatismum animarum hoc significari pronuntiarunt, res eas omnes quæ motu cientur, in futuro ævo finem movendi factu ras, ac jam ne animarum quidem procreationem ullam fore. At magnus et divinus Maximus hujus modi quidpiam affert: Quandoquidem Dominus octavo die conspicuus proditurus est, hoc est ad judicii adventusque ipsius diem, atque iis quidem qui sancte et honeste vitam egerint, æternitatem et beatitudinem tribuet, eos autem qui improbe vixe rint, sempiternis pœnis afficiet; sciendum est per sabbatismum animarum, mortem intelligi, hoc est eam ab operibus mundanis cessationem, quami homini vita functo mors affert. Tum enim auimæ Sabbatum agunt, quietem ab omni motu nactæ, nec ullam omnino agitationem habentes post summi illius boni, quod ante exquirebatur, manifestatio nem qua quærentibus perspicuum fit id quod quæ situm est. Nam cum id quod quærebatur, apparuit, motus omnium eorum quæ movebantur, con quiescit. dissolvi cupiat Paulus, et cum Christo esse. Sie igitur accipiendum est illud: Ne leviter quidem percutitur, hoc est ne simplicem quidem ullius molestiæ cogitationem accipit. Nam exuberantia voluptatis illius, qua tum beati perfruentur, acer bitatis omnis memoriam procul pellit. Quemad modum enim in septimo die Deus ab aspectabilis creaturæ opificio requievit: sic in septimo sæculo requies justis erit, postquam cum multis afflictio nibus conflictati fuerint, Deo illos liberante. Jani vero in Evangelio, percunctanti Petro: Quoties peccabit in me frater meus, et dimittam ei? usque seplies? respondet Dominus: Non dico tibi usque septies, sed usque septuagies septies 10, hoc est resi piscenti in infinitum offensam condonabis. En quo modo Scriptura remissionis peccatorum numerum septenario dellniat. Nam cum Petrus dixisset Usque septies? non ad alium numerum transiit Dominus, verum septenarium multiplicans in ipso remissionis terminum constituit. Porro septuagies septem 490 efficiunt. Nec tamen hoe numero venia circumscribitur: verum per eum semper condo nandam esse noxam proximo, et quoties peccatum. confessus fuerit ac resipuerit, ignoscendum ei esse docemur. Quoniam autem seelerum quoque pœna laudanda est, audi jam e contrario, quid in Genesis libro habeatur: Septies ultio dabitur de Cain ", hoc est septuplo cruciabitur, pro eo quod fraternæ cædis crimine seipsum constrinxit. Operæ pretium est autem septempli pœnæ, qua multatus est Cain, Joannis Chrysostomi enarra tionem adjungere, quæ hoc modo se habet: Pri mum septenarius numerus pro multitudine in Scriptura saneta accipitur: atque in hac signifi catione permultis locis positum esse reperies. Ut illud Sterilis peperit septem,et quæcunique hujus sunt generis. Hic autem sceleris admissi magni tudo significatur, et quod non unum ac simplex erat scelus ab eo designatum, verum septeni pec cata, et quidem talia, ut unumquodque eorum gravissima pœna vindicandum esset. Atque ut ea enumeremus, ita a nobis ratio ineatur. Primum fratri invidit, quia eum a Deo amari perspiciebat Col. 431 C. Quanquam autem de septenarii, etc. Quod maguo in honore sit septenarius numerus, etsi multis testimoniis comprobare possumus, ex multis tamen pauca ex Scriptura sacra proferemus. Primum Isaias de Christo inquit: Requieverunt super ipsum spiritus septem 6, non quod septem spiritus sint; unus enim est Spiritus sauctus; sed divinas omnes actiones, quæ ipsi insunt, spiritus, ut opinor, appellat propbeta. Hæ autem sunt, spi ritus sapientiæ, spiritus prudentiæ, spiritus cogni tionis, pietatis, cousilii, fortitudinis, timoris Dei. David autem Psal. x, ait: Eloquia Domini eloquia custa, argentum igne examinatum, purgatum septu plum", id est multipliciter. Quemadmodum enim argentum sæpius conflatum, probum ac purum reperitur, sic etiam verba Dei omnia ab omni men dacio et vitio sunt libera. Job præterea de justo ita scribit: Sexies de necessitatibus extrahet te: in septimo autem non tangel te malum. Quæ verba quasi ex persona Dei ad justum proferuntur. Sexies, hoc est in præsenti vita, in qua tentationes, atque operum labores exsistunt, tentaberis qui- quod quidem crimen, cæteris etiam remotis, ad dem, atque in necessitatibus et rerum difficulta tibus versaberis; verum iis superior futurus es; manus enim mea tibi opem feret. At in septimo, in quo beatus justorum sabbatismus est et requies, nullius molestiæ recordatio animum tuum anget. Atque ob hanc causam sapiens quidam dixit In die festi atque lætitiæ tristium rerum memoria effluit. Mors enim profecto justis ad sempiternum exitium ipsi inferendum satis grave erat. Alterum, quia hoc in fratrem admisit. Tertium, quia dolum struxit. Quartum, quia cædem perpetravit. Quin tum, quia fratrem interemit. Sextum, quia primus cædem admisit. Septimum, quia Deo mentitus est. Intellectu assecuti estis ea quæ diximus, an vultis me eorum enumerationem altius repetere, ut intel ligatis unumquodque horum, vel solum, gravis Isa. XI, Psal. XI, Eodem spectat quod ait August. cap. ultimo Hib. ultimi De civit. Dei: Post hanc ætatem tanquam in die septimo requiescet Deus: cujus dici finis non erit vespera, sed Dominicus dies * Job v, 19. ' Philipp. 1, 23. 1 Matth. xvIII, 21, 22. 11 Gell. IV, velut octavus æternus, qui Christi resurrectione sacratus est,æternam non solum spiritus, sed etiam corporis resurrectionem præfigurans. ›

sima pœna multandum fuisse? Quis enim venia ▲ ritas pœnas exsolventem. Ego autem gementein ac dignum eum judicaverit, qui co nomine cuiquam Irementem ceruiens, iræque divinæ magnitudinem invideat, quod Dei benevolentia et amore fruatur? floc jam unum et inexpiabile peccatum est. Rursus hoc atrocius ostenditur, cum fratri invidetur, idque immerenti. En boc quoque rursus non vulgare fratrem peccatum. Ad hæc dolum machinatus est, circumventum in campum pertrahens, ac ne na turam quidem ipsam veritus. Quartum crimen, cædes ipsa est, quam admisit. Quintum quod fratri necem intulit, fratri, inquam, ex eodem utero edito. Sextum, quia primus cædis genus invexit. Septimum, quia interrogatus a Deo mentiri non dubitavit. Itaque ob id quod fratri manus afferre ausus est, septem supplicia sibi accerset. Scelus autem Lamech septuagies septies vindicabitur ¹ª, hoc est multipliciter. Quoniam Lamech virum et juvenem interemit, idque post legem, id est, post sententiam adversus Cain a Deo pronuntiatam. Nam lex scripta nondum data erat. Septein autem peccatis Caini septem respondent supplicia. Primo peccavit, quia invidia affectus est; secundo, quia dolum struxit; tertio, quia cædem admisit; quarto, quia fratrem obtruncavit; quinto, quia primus cædem patravit; sexto, quia parentibus luctus causam attulit; septimo, quia Deo mentitus est, Sequitur jam, ut pœnarum numerum subducamus. Maledicta terra a te, prima bæc pœna est. Opera beris terram, hoc est, sine ulla intermissione ac relaxatione agriculturæ laboribus vexaberis, se cunda. Et non addel virtutem suam dare tibi, hæc tertia pœna est, nempe laborum sterilitas, Gemens et tremens eris super terram ", tribus pœnis duas adjecit, gemitum perpetuum et corporis tremorem, ita ut ipse moveretur et concuteretur, ac ne panem quidem et potum facile ori admovere posset. Se quitur aliud supplicium, quod Cain ipse patefecit, sic quens: Si nunc e terra me ejicis, hoc est, si a terræ commoditatibus me disjungis, et a facie tua abscondur. Atrocius supplicium apud eos qui mentis sunt compotes, separatio a Deo. Et posuit Des signum super eum 18, septima hæc pœna est, nimirum ne pœnam quidem ipsam obscuram esse, verum perspicuo signo quasi præconis voce om nibus declarari hunc illum esse nefarii facinoris architectum: ac recte judicanti gravissima omnium poena est hæc infamia. At Laniech, post condem nationem Caini duplici cæde constrictus, merito dicit Si in Cain septies vindicatum est, in me Lamech septuagies septies vindicabitur 16, hoc est Si justa adversus Cain Dei sententia exsistit, ut septem suppliciis afficeretur, ipse equidem dignus sum, qui quadringentis nonaginta pœnis excrucier. Quoniam ille, quemadmodum ab alio, quid quam que grave crimen esset, cædem committere, minime didicerat sic nec homicidam ullum viderat me 04 oculos habens, hujusmodi exemplo, nec melior factus, nec a facinore deterritus sum. Proinde jure optimo multo majora mihi tormenta inferentur. Quidam autem hunc locum hac ratione explicarunt. Cain usque ad diluvium septem fluxerunt gene rationes, ac tum terræ supplicium inductum est, quod longe lateque fusum esset peccatum. At pec catum Lamech non jam diluvio ad curationem opus habebat, verum illo ipso qui mundi pecca tum tollit. Supputa itaque omnes ab Adamo usque ad Christum generationes ac juxta eam generis recensionem, quam Lucas profert 17, septuagesimal et septima ætate Dominum natum fuisse reperies. Verum hæc de Cain et Lamech per digressionem commemorata sint. Redeundum est ad testimonia, quibus honori habitus fuisse septenarius demonstra tur, idque non modo in remittenda offensa, verum etiam in animadvertendis atque ulciscendis Qagitiis. David igitur quasi ex Judæorum persona ad Denm ait Redde vicinis nostris septuplum in sinum eorum. Reversos enim Judæos ex secunda captivitate Babylonica, et templum instaurare cu pientes, vicini Judæi prohibebant. Atque idcirco illis imprecantur, ut septuplicem afflictionem ba beant in sinu suo, hoc est, inseparabilem. Rursus in Proverbiis ad hunc modum loquitur Salomon Sapientia ædificavit sibi domum, supposuit columnas septem ". Quo loco per sapientiam, subsistentem Dei sapientiam intelligit, unigenitum, inquam, Verbum per domum autem ædificatam, templum corporis, quod ex sancta Virgine assumptum induit; per septem autem columnas, spiritus gratias quæ omnes in Christo elucebant. Quin etiam per Zacha riam prophetam Deus et Pater de Christo ita loqui tur: Ecce ego duco servum meum, Oriens nomen ipsi. Quia lapis quem dedi ante faciem Jesu, super lapidem unum septem oculi sunt ". Et paulo post Et videbunt lapidem stanneum in manibus Zoroba bel ". Septem hi oculi Domini sunt, qui terram universam inspectant. Contigit autem hæc historia post reditum ex captivitate. Quo tempore sacerdotis munere fungebatur Jesus, filius Josedech; regnum autein tenebat Zorobabel filius Salathiel, qui cum in superhumerali splendidum lapidem attexuisset, ac deinde foramina sex, ut ferunt, in eo effecisset, sex alios diversicoloris lapides imposuit, qui quidem colo ris varietate oculi instar lucebant. Enimvero prophetia servum Christum vocat, qui in forma servi ad nos re nit: Orientem autem, quia ipse lux vera est. Quin euar dem quoque lapidem appellat septem oculos babentem antelfaciem Jesu datum. Oportebat enim legale sacer dotium, cujus Jesus figuram gerit, præ oculis sem per habere lapidem illum electum, hoc est Chri stum, qui multis oculis universa collustrat atque 12 Gen. v, 24. ibid. 11, 12. 1 ibid. 14. 13 tbi 1. 15. 1* ibid. 24. 1 Prov. 1x, 1. 20 Zachar. I, 8,9. 21 Zachar. IV, 17 Luc. 1,23 38. 18 Psal.

NICETAS IN ORAT. XLIV S. GREG. habebat. Hæc enim vox: multum, indefinita est quod autem indefinitum est, utique et imperfectum. Vel etiam imperfecta dici potest, quia nullum extulit omnibus virtutum numeris, Samuelis instar, absolutum. Atque hunc etiam septem vocavit, utpote perfectum et omnibus virtutibus expolitum. Perfectum porro hunc numerum dixi, non quod suis partibus constituatur, quemadmodum qui apud arithmeticos perfecti numeri appellantur, cujus modi est senarius; verum quemadmodum alio loco denarium pecfectum vocat, ut numerorum finem, sic nunc quoque septenarium, quia septimus dies eos perficit et claudit, in quibus Deus mundum condidit. Opposita est autem Anna Phenennæ, id est, ex adverso locata, tum quia Phenenna multos liberos habebat, Anna autem Samuelem solum pepererat, tum quia illa in liberis imperfecta erat, hare perfecta. Dici etiam idcirco potest septena rius perfectus, quod per successionis seriem et compositionem vicesimum octavum gignal, qui perfectus est numerus. inspicit. Septenarius enim semper fere vel id quod in liberis Phenenna dicitur, quæ multos filios finem habet, vel quod perfectum est, designat. Rursus Christas hae de causa lapis stanneus dici tur. Aiunt stannum ex ære et plumbo commistum ac temperatum esse. Quamobrem nec duritiei omnino est expers, nec rursus mollitiem omnem respuit. Eodem fere modo Emmanuel quoque ex firmissima nullique perfractioni obnoxia divinitate, et ex molli atque, ut ita dicam, affectibus agitata humanitate compositus est. Adhæc stannum, sive plumbum, ad purgationem alterius materiæ, quæ igne indiget, necessario assumitur, ac præsertim ab iis qui ex argento opus aliquod cfficere solent. Stanno itaque sive plumbo Christus comparatur, utpote sordes spiritualiter colliquefaciens ac pur gans. Insuper stannum res inter se distractas conuectit, utpote quod glutinandi vim habet. Hu jusmodi autem quiddam in nobis Christus præ stitit si quidem illud verum est quod in unum novum hominem duos populos creat ". Ac præterea per eum ad nos inspectionis modus contigit, nimi rum pervigilibus oculis omnia circumlustrantem. Nec vero absurdum fuerit sanctos antistites et sacrorum arbitros oculorum loco positos esse aflir mare, utpote aliis superiores, ac propterea episco porum nomen consecutos. Per eos enim Christus plebem in se credentem invisit. Jam vero Christi quoque figuram gerit Zorobabel. Quemadmodum enim Zorobabel captivus abductus non est, verum ex captivis in Babylone natus, ipsorum redemptor exstitit ad eumdem modum Christus, nulla pec cati labe inquinatus, ab exitiali et pernicioso im perio nos in libertatem vindicavit. Hujus lapis fides ea est, qua in ipsum credimus. Quocirca Dominus lapidem in manu ferens illud nos docet, fidem qua cum amplectimur, nequaquam otiosam et inertem esse debere, verum septem Domini oculis exorna tam, hoc est, septem Spiritus sancti actionibus. Stanneus quoque lapis ob hanc rationem inducitur, quia sicut stannum primum nigrescit, ac deinde splendidum colorem induit, codem modo, qui fidei pietate præditi sunt, etsi peccando nigrorem con trabunt, rursus tamen resipiscendo splendescunt. Atque hæc de Zorobabelis lapide a nobis dicta sint. Nunc septenarii honorem oratione prosequemur. David ergo ad Deum his verbis utitur: Septies in die laudem dixi tibi 3, hoe est, sæpenumero. Quin etiam II Reg. Anna Samuelis mater in suo cantico ita loquens inducitur: Quia sterilis peperit septem, et quæ multos habebat filios, infirmata est *. Historia porro talis est: Anna et Phenenna cum Elcana ma Arimonio junctæ erant, ac Phenenna quidem liberos edebat, Anna autem haudquaquam pariebat. Ve rum solutis tandem per orationem sterilitatis vinculis, prophetam illum eximium Samuelem peperit, qui quidem matri suæ instar septem, hoc est, numerosæ sobolis loco fuit. Imperfecta autem Ephes. 11, 14. Psal. cxvi, 164. 7 Reg. xv, xvm; IV Reg. 1, 11. Col. 434 A. Quod si veteres etiam historias consi derare oportet, etc. Age, jam veteres quoque histc rias recenseamus, in quibus septenarius numerus verbis quidem disertis non exprimitar, sed re ipsa invenitur. Septimus quantum ad generationem fuit ab Adam Enoch, qui mortis fato nequaquam per functus est, verum translatus est, ne mortem vide ret. Vicesimus primus Abraham, tum septena rium designans, tum sanctam Trinitatem. Nam qui ter septenarium composuerit, unum et vicesimum procreabit. Ac præterea Abraham primus est inter patriarchas, mysterii majoris accessione. Quan quam enim septenarius ob supradictas ejus vires et facultates mysticus est, magis tamen mysticus intelligitur ternarius, utpote sanctæ Trinitatis ima ginem ferens. Quocirca sublimius quoque ipsius est mysterium. Quin septuagesimus quoque septimus Dominus reperietur, si quis converso ordine gene rationem Christi apud Lucam proditam excutiat. Lucas enim a Christo exorsus in Adamum desinit. Quod si quis retroacto ordine atque inverso modo apud Lucam ab Adamo usque ad Christum nume rare coeperit, septuagesimum septimum ipsum re perict. Atque hæ bistoriæ ex rebus ipsis septena rium præclarum et honorabilam esse ostendunt. Quæ autem se juuntur, idem verbis demonstrant. Scriptum est enim in libro Jesu filii Nave ", quod urbem Jericho septem sacerdotes cum totidem buccinis per septem dies cingebant, clangentes, semel quidem reliquis diebus eam ambientes, septi mo autem die septies, ac tum moenia nullius im pulsione labefactata corruerunt. Quæ autem de Elia commemorantur, tertio quidem Regum libro scripta sunt 17, verum septemariæ ipsius conversio nis nihil historiæ monumentis mandatum est. Reg. 11, 5. 28 Gen. V, 26 Josue vi, 4 seq‘{.

NICETAS IN ORAT. XLIV S. GREG. superfuere duodecim cophini, propter apostolos, rem et doctrinam habent. Ac spiritualis etiam ut Judas quoque ipse suum gestaret ex septem eorum cibus, septem panes sunt, propter puri autem panibus, sportæ septem, propter honorem tatem et mysticam vim hujus numeri. Septe septenarii. Sunt autem allegorico sensu quinque narius enim castus est et virgo. Atque id etiam, panes, naturalis illa de Deo doctrina, quæ ex quod convivio superest, purum et incorruptuni quinque sensibus innascitur: qua nutriuntur, esse per septenarium designatur. Hujusmodi enim qui sensualem duntaxat vitam agunt, nec mentis sunt divinæ et arcanæ ac spirituales specu alis ad sublimiorem speculationen evehi possunt. lationes. Nam septem quoque sunt spirituales Unde etiam per hordeaceos panes illud significa- gratiæ. Quocirca qui in triplici philosophia, tur, hanc doctrinam promptam atque obviam quasi tribus diebus, constanter persistunt, illi esse, naturalemque speculationem imperfectam demum, et naturali, et scripta, et spiritali lege a habere quandoquidem nec hordeaceo panc divino Verbo nutriuntur. Ea porro ratione pri quidquam est vilius. Quod autem cum mulieribus mum quinque millia pascuntur, quoniam in et pueris comedunt, id significat, eos a volupta sensuum curam prius incumbendum est, atque tum cupiditatibus atque imperfecta rationis in ita ad perfectiora progrediendum. Jam vero co fantia non plane liberos atque alienos esse. phini, qui ex textili materia, boc est, ex vimini Denique cophini duodecim, qui multitudine satiata supersunt, naturalem et moralem et theologicam doctrinam significant. Hæ enim superfuerunt, quia nullam harum subierunt, hoc est, pervo luerunt aut intellexerunt, nimirum ex solis sensi bus, velut crassi et stupide Creatoris cognitionen assecuti. Quod si Epб6ŕxaσiv legas, id est, superarunt atque supergressi sunt, non autem Oлобɛ6hxzov, id est subierunt, sic erit accipien dum Licet secundum sensus præscriptum viverent quinarii illi (µovadixoùs enim vocat) sensuumque opera et adjumento cognitionem Dei expisca rentur, tamen in eo redundarunt, quod nec na turalen, nec moralem, nec theologicam ductri nam transilierint, id est, missam fecerint. Nam his qui per naturalem speculationem ad inqui rendam Dei cognitionem moventur, Dei Verbum spirituales naturæ panes frangens, omnem bo norum affluentiam satietatemque largitur: quem admodum indicant duodecim cophini, ex his quæ superfuerant collecti. Ac ternaria quidem est theologica doctrina, propter sanctam unius divinitatis Trinitatem. Quadruplex autem mo ralis, propter quatuor primarias et generales virtutes; prudentiam, fortitudinem, temperan tiam et justitiam; quinaria autem naturalis, propter materiam, quæ ex quatuor clementis conflata formam quintam adjunctam habet. Neque enim aliud quidquam est natura in sen sum cadens, quam materia forma convestita. Ac tales quidem sunt eorum epulæ, qui simpli citer ad Deum tendunt, nec ab inveterata et in habitum perducta animi affectione erga eam animæ partem, quæ perturbationibus agitatur, atque a ratione aversa est, plene adhuc expurgati sunt. Ac perfectiorum epulæ multo præstantiores et sublimiores sunt: nam bi quoque quatuor mille sunt, tum quia pauciores sunt quinque millibus, mali enim numero superiores sunt; tum quia perfectionis generalium virtutum ratio bus texti sunt, laboriosam et ærumnosam eam vitam designant, quæ in actione versatur, qua opus habent, qui alicujus magisterio et disciplina reguntur. Sportæ autem, quæ ex palmarum ramis fiunt, victoriam eam significant, quam perfc ctiores hoinines, turbulentis animi motibus do. mitis et expugnatis, consequuntur. Nam in vi cloriæ signum hujusmodi ramus accipi solet. Nec vero quidquam horum miraculorum temere, hoc est, sine causa edebatur (hoc enim spiritu indignum est) verum haud dubie miraculorum diversitas, ac diversæ satiatæ plebis reliquiæ, optima quadam ratione et mystica speculatione, a Domini divinitate nequaquam aliena, conti gerunt. Quin tu quoque multos numeros inve nics, qui profundius aliquid habeant, quam quod prima fronte ostendunt, id est, aliud quiddam significantes, præter id, quod primo statim obtutu cernitur, atque unicuique obvium est. lloc qui dem dicendum est, quod præsenti instituto con venit, nempe quod propter supe:ius comme moratas de quinquagenario, vel etiam septenario numero, rationes, aut propter alias quasdam his admodum propinquas, aut propter nonnul las diviniores causas atque his, quas adduximus reconditiores magisque mysticas, quinquagesimumi diem Hebræorum more colimus. Illud tamen interest, quod illi propter septenarium numerum hunc diem in pretio habent, nos autem propter Spiritus adventum. Quemadmodum et alia quædam sunt in lege Hebraica, quæ apud illos quidem per figuram et adumbrationem peraguntur ac celebrantur, a nobis autem mystice et vere resti -! tuuntur ac perficiuntur. Quo in genere est illorum circumcisio, et noster baptismus; illorum Pascha, agnus sensibilis, nostrum Pascha, Christus; ac pleraque alia, quæ nunc sigillatim recensere non facile fuerit. Col. 435 A. Atque hæc de die nobis dicta sint, etc. Ac disputatio nostra de die hic finem habeat: nos Hæc omnia, ut in Reginæ exemplari habentur, transtulimus. In meo ¡ur. Et certe ab aliquo inserta fuisse suspicor. tamen Niceta non legun

autem ca quæ deinceps sequuntur, 'dicendo per- abjecisse: quod fieri non posse dicerent, ut quod sequamur. Id autem, quod sequebatur, et unde nam quantitatem et qualitatem formamque haberet cum eo jungeretur, quod his omnibus rebus careret; hujusmodi dogma evertit, dicens: Vereor enim dicere, proprietates corporis defluxisse ac dilapsas esse. His enim sublatis ipsum quoque simul tollitur et evanescit, utpote a quo nullo mo.lo separari, ac ne cogitatione quidem distrabi possint. 'Anɛoxɛváσða autem, id est excussisse, dixit, metaphora ducta ab his qui vasa quædam comportant, eaque velut gravem sarcinam depo nunt. Idcirco non dixit corporea Christi finem babere, sed ea quæ ad corpoream et terrenam ipsius præsentiam pertinent. Spiritus autem actio nis principium capiunt. Postquam enim Christas omni corporeo munere perfunctus, in cœlum receptus est, Spiritus sanctus descendit, suamque in apostolos vim et actionem exercere cœpit, in divisione ignearum linguarum, quo nomine festum diem celebramus. Porro ne quis addubitet ac sciscitetur, quænam illa sint, quæ ad cor poream Christi præsentiam spectant, expresse disertis verbis ea exponamus. Quænam ergo sunt ea? Virgo pro muliere, uativitas pro creatione, præsepe propter paradisum, fasciæ propter nu ditatem, angeli coelestem illum, deinde ter renum celebrantes, magnique consilii Patris Angelum, pastores accurfentes ad Agnum et Pa storem, stella præcurrens (creatura enim Crea torem adorat), Magi ad pedes accidentes ac dona offerentes, gentium primitiæ atque ingressus, idololatriæque interitus et oppressio, ab Herode patrata puerorum cædes (hoc est, tenerarum et puerilium legis figurarum), Vetus enim Te stamentum Novi figura erat (submotio atque exstinctio); Jesus in Ægyptum fugiens, ut nos quoque, persecutionibus vexati, ex civitate in civitatem migremus, rursus ex Ægypto rediens postquam ejus simulacra concussit atque dejecit; circumcisus, baptismi aqua perfusus. Atqui, dicel quisquiam, priusquam in Ægyptum fugisset, octavo vitæ die circumcisus fuerat. Ita profecto est. Verum quia circumcisio baptismi figuram gerebat, ideo cam baptismo proximam Theo logus collocavit. Erat autem hujusmodi lava crum, peccatorum nostrorum purgatio. Testi monio cœlitus misso comprobatus: illiuc enim ipse congressus erat, atque ejusdem cum testiß cante substantiæ. Tentatus in deserto a diabolo; tentatio autem erat perscrutatio diviuitatis bu manitate tectæ. Lapidibus propter nos impetitus Sustulerunt enim, inquit, lapides ut jacerent in eum. Atque hæc propter nos perpetieus, id est, eruditionis nostræ causa. Nobis enim ami ctionis, pro evangelica prædicatione et file per digressionem eo processimus, ut de diei ratione verba faceremus, hoc erat, nempe spiri tualiter nobis festum esse celebrandum. Ad ea igitur accommodanda sunt, quæ in præsentia a nobis dicentur; atque ita quodammodo agendum est. Pentecosten celebramus, non simpliciter numerum, sed Spiritus etiam adventum, tum ille ad discipulos accessit; atque hic dies erat, quem Christus pollicitationi suæ explendæ præstituerat, cum apostolis diceret: Vos autem baptizabimini in Spiritu sancto non multis abhinc diebus. Etenim pollicitatio quidem in eo sita erat, quod ipsis sancti Spiritus adventum promi serat terminus autem erat temporis ac loci declaratio: Sedete enim, inquit, in civitate Jeru salem, quousque induamini virtute ex alto ". Jam borum exspectatio, spei erat, quam eventus tan dem explevit. Ac, Deus bone, quantum est hoc mysterium. Illud, quantum, cum admiratione efferendum est, idque ex eo liquet, quod subjun gitur Quam magnum et venerandum. Nam cum ait, quantum, festi magnitudinem et quanti tatem requirit. Idque explicans Theologus ait Quam magnum, hoc est, valde magnum. Cum autem dixisset: Corporea Christi finem habent, commune quoddam nomen se accepisse sen tiens, quod non modo ea quæ corpoream ipsius præsentiam et consuetudinem cum hominibus babitam, de qua deinceps sermonem habiturus est, significare posset, sed etiam naturales cor poris proprietates, velut triplicem dimensionem, formam, quantitatem et qualitatem, aliaque hujus generis, ne ansam hæreticis præberet exi stimandi Christum, cum in cœlum receptus esset, corpus quoque ipsum abjecisse, ac sola divi nitate in cœlum ascendisse quemadmodum existimarunt Manichæi, qui ad dogmatis sui patrocinium hunc Davidis locum produxerunt In sole posuit tabernaculum suum: acuta præ munitione huic suspicioni medetur, subjicieus Vereor dicere res ad corpus pertinentes, id est, Refugio ac reformido dicere res corporis, hoc est, ipsum corpus, quoad mihi cujusquam oratio persuaserit (nunquam autem persuadebit) melius ac præstabilius esse corpori, atque ad gloríam et honorem præclarius, projectum esse, non secus ac vas quoddam supervacaneum, aut inutile et infame vestimentum, atque in solis corpore repositum esse justa Manichæorum delirium. Est etiam horum verborum alia ratio. Quoniam enim nonnulli unitam quidem semper esse as sumptam humanitatem cum divinitate asserebant, proprietates suas post resurrectionem verum 6 Act. 1, 5. 37 Luc. xxiv, 49. 38 Psal. xv, 6. Joan. VII, 59. Theodoritus in Epitom. heres. I hujus hæreseos auctorem facit Hermogene.a.

NICETAS IN ORAT. XLIV S. GREG. festi celebritati par sit, immodicamque humana naturæ cupiditatem mediocritate velut incidat. Ac profecto heriliter et suomet jussu (quemadmodnm nos Spiritus afflatu, et sentimus, et profitemur), non autem alterius jussum atque imperium servi liter exsequens, ut creaturæ, quemadmodum Mace doniani, Spiritui sancto bellum inferentes, existi mant, nimirum contrario spiritu afflati. Spiritus enim, ubi vult, spiral, ut apud Joannem loquitur Christus, id est, in quo loco orbis terrarum vult, et super quos homines vult; vult autem şi invenerit quales ipse vult: et quando vult, id est, congruo tempore. Verbi gratia, alium ex matris ventre per præscientiam sanctitate perfundit, alium greges ovium pascentem, alium aliud quiddam fit cientem. Et quantum vult; modus enim certus est, et diversitas gratiarum atque inspirationis. Atque illud observa, ubi locum significare; super quos, personas eas quæ inspirantur; quando, ten pus; quantum, modum. Enimvero Christus hoc loco per spiritum, non Spiritum sanctum intelligit, sel aereum et vento conflatum, per obscuriorem nimi rum cognitionem hoc exemplo perfectiorem illis afferens. Nam cum dixisset Nicodemus: Quomodo pulest homo nasci denuo? velut ignorans eam nativitatem, de qua Dominus loquebatur, Christus, exempli gratia, ventum ipsi proposuit: Si ventus, quem vides, et cujus voccin audis, unde prodeat et quo vadat, nescis, qua tandem ratione spiritalem nativitatem intelligere poteris, cum præter ea quæ in sensum atque oculos incurrunt nondum quid quam cognoscas? Theologus autem hoc loco osten dens Spiritum sanctum dominationem atque impe rium per se habere, non autem creaturam esse, aut servum jussa capessentem ait: Spiritus san ctus spirat ubi vult, et in quos vult, et quo tempore, el quantum vult. perferendæ, formam atque exemplum dari opor- jusmodi saltem orationem concedat quæ hujus tebat. Proditus a discipulo panem ipsius edente. Clavis transfixus, nt peccatum meum configat, hoc est, enecet et absumat. Morte functus, ut mortem meam tollat. Humo conditus, ut nostræ in terram reversioni medeatur. Vitæ restitutus, ut nos ex inferno liberet vitæque restituat. As cendens, ut me quoque subvchat. Quorum nunc etiam plurima patitur, tam eorum quæ contein plus atque ignominiæ sunt, quam quæ honoris. Nam eorum, quæ a nobis commemorata sunt, partim ad ejus honorem facta sunt, partim ad contemptum et ignominiam. Pati enim dicimus, non tantum de malo, sed etiam de bono. Christus siquidem ab impiis ea quæ ignominiam babent patitur, ac pro sua lenitate perfert; a piis autem ipsiusque amore præditis, ea quæ cum honore con juncta sunt. Ac neque illis iram infert, quam sibi thesauri instar colligunt, nec eos rursus a quibus colitur, statim suis bonis remuneratur: verum et illis supplicium, et nobis præmiorum benignitatem differt, ut et illis tempus pœnitentiæ det, et nos ex ploret, atque experiatur num pro pietate decertan tes animis frangemur ac debilitabimur. Ilæc enim jam olim et a principio ratio et causa est divinæ dispensationis et imperceptibilium ipsius judicio rum, quibus sapienter res nostras recitat et admini strat. Quod autem abstrusiora sint Dei consilia, quam ut ea quisquam assequi possit, hinc clamat David dicens Judicia tua abyssus multa *; hinc etiam Paulus, cum admiratione magna et stupore Quam inscrutabilia sunt judicia ipsius et investiyabi les viæ ejus "! Verum, dixerit aliquis, Si Dei ju dicia percipi nequeunt, qui fit us Theologus, velut eorum cognitionem assecutus, procrastinationis Dei causam proferat? Responderi potest, quod per con jecturam eam protulit; ob id enim addidit, Fortasse. Tum quia Dei Filius communiores rerum causas ac rationes, etsi non omnes, sæpenumero nobis pa tefecit; particulares autem et singulares impercepti biles servat. Atque hujusmodi quidem sunt quæ ad Christum pertinent, sive passiones, sive actio nes; et quæ postea sequentur, hoc est, quæ ad se cundam præsentiam attinent, tunc gloriosius spe clabimus, utinamque ipsi a Christo potissimum animo pietatem habebant, partim labiis qu que spectemur. Quod autem perfectius tum spectabimus ac spectabimur, Davidi fides habenda est sic lo quenti Ego autem in justitia apparebo conspectui tuo, satiabor cum apparuerit gloria tua **. Nunc enim Deus viris integritate et sanctitate vitæ præ ditis velut gustum quemdam et arrhabonem præbuit plenam autem et cumulatam beatitudinem, qua ad satietatem usque perfruentur, tum demum perci pient. Mihi vero, de Spiritu loqui instituenti, utinam Spiritus ipse adsit, atque ipsius beneficio tanta inihi oratio detur, quantam cupio; aut si non tanta (quod intempestivum hoc sit minusque utile), hu ** Psal. xxxv, 7. 41 Rom. x1, 33. Psal. XVI, Col. 438 A. Qui Spiritum sanctum in rerum crea tarum, etc. Spiritum sanctum alii vim tantum et facultatem esse dicebant, alii creaturam, a is Deum, alii medio quodam modo affecti erant, nec videlicet eum colentes, nec contemptui habentes. Porro qui Deum ipsum esse existimabant, partim inclusam ipsis Deum confitebantur. Theologus igitur eos qui Spiritum creaturam esse atque a Filio factum as serebant, contumeliosos vocat, imperiumque repu diantes ac rejicientes, adversus Dominum suum per fide insurgentes; eos autem, qui Spiritum in animis suis Deum existimabant, splendido animo præditos esse dicit; eos vero, qui non modo eum Deum credebant, sed etiam prædicabant, si quidem apud æquos ac probos auditores, fideique pietate præditos, hoc dicerent, sublimes eos, et mirific's laudibus dignos appellat. Sin autem apud humiles et imperfectos inentemque habentes humi depres 43 Joan. m, 8. ** ibid. 4.

sam, eamque ob causam Spiritui sancto Dei nomen quædam est, vel creatura existimandus erit, vel tribui nequaquam ferentes, hujusmodi homines Deus neque enim quidquamı intermedium est. Si minus prudentes et consultos esse ait. Quemad modum enim iufirmæ aures tonitrui sonum ferre nequeunt, nec infirmi oculi lucem solisque splen dorem obtueri, nec iis, qui lactis alimonia adhuc utuntur, solidum cibum porrigere expedit: ita nec iis, qui primis adhuc fidei rudimentis imbuuntur perfecta doctrina committenda est. Temporis enim et personarum rationem habere convenit, ac sermo nes in judicio disponere **, nec repente, sed sensim et pedetentim cos ad sublimiora provehere mino rique lumine paulatim illustratis, atque obscuriore veritate instructis majus tandem lumen, illustrio renique veritatem impertiri. Quandoquidem et Chri stus Spiritum sanctum paulatim patefecit. Primum enim, ne adversarius quispiam Dei esse videatur, dixit: Rogabo Patrem, et alium Paracletum mittet robis“. Postea autem inquit: Mittet in nomine meo, (hoc est, non ut servum aut subditum, sed in no mine meo, id est, ut Deum consubstantialem, quemadmodum et ipse ejusdem cum Patre sum substantiæ. Hoc enim significant hæc verba: In nomine meo); hoc autem verbum, Rogabo, non jam adjecit. Deinde dixit: Ego mittam, suam videlicet dignitatem et auctoritatem perspicuam faciens. Ac postremo ita locutus est: Veniet Spiritus, ut liberam Spiritus potentiam ostenderet. Vides quo pacto splendores nobis certo ordine affulgeant. Sic in lu mine lumen invenitur. Hunc Theologi ordinem si c nos quoque tenuerimus, recte fecerimus, nimirum ut nec confertim ac repente cœlestem doctrinam pate faciamus, ne alienos a fide vulneremus, graviterque lædamus, quemadmodum qui obscuros et infirmos oculos immodica luce subito explere conantur, fontem lucis debilitant; nec rursus perpetuo abditam abstrusamque teneamus, nec nostros ab orthodoxa fide avertamus atque perdamus: verum prudenter et sensim ac leniter alienos ad veritatem addu camus: quod nondum tempus sit perfectioris do etrinæ fundendæ, quæ promiscuæ plebis auditum captumque superat. Col. 438 B. Si quidem, o viri, nec increatum, etc. Adversus contrarias de Spiritu sancto sententias accuratius exactiusque in oratione de Spiritu sancto Theologus disputavit. Hac igitur divisione utitur Spiritus sanctis, aut per se subsistit, at que est essentia: aut in altero consideratur, ac tum accidens. nominabitur. Si accidens est, utique Dei actus erit. Porro si actus est, agetur profecto, non autem aget: ac simul atque actus fuerit, finem habebit. Hujusmodi enim est actus natura. Atqui Spiritus agit, et quædam dicit, et segregat, et moerore afficitur, et irritatur, et cætera ejus gene ris, quæ non motui, sed ei quod motum babebat, conveniunt, hoc est, agenti, ac non actui. Actus itaque non est Spiritus sanctus. Jam si substantia 45 Psal. I, 5. creatura, quomodo in eum credimus? Si Deus, cur non simul cum Patre et Filio adorabitur? llæc sunt Theologi verba in oratione de Spiritu sancto. Hoc autem loco ad hunc rursus modum cum hæ reticis congreditur: O viri optimi, si Spiritum san ctum increatum esse, ac temporis expertem non admittitis, sed eum in rerum creatarum numerum ascribitis, ac propterea tempori subjicitis (quidquid enim creatum est, tempori subest etiamsi non omne quod motus mensura circumscribitur eam dem rationem habeat) si hoc, inquam, dixeritis, baudquaquam boni Spiritus est hic afflatus, verum perversi damonis et veritatis adversarii, impuri, inquam, illius et servi ac creati, ad eumdem se cum creaturarum ordinem, id quod creatum non est, contumeliose deprimentis. Dabitis enim ve niam, si vos divino zelo permotus aliquanto acrio ribus verbis incessam, atque eo audacia progrediar, ut vos in tantam blasphemiam prorumpentes con trario spiritu amari dicam. Si autein eatenus sani estis, ut manifestam impietatem fugiatis, nec Spi ritum servum dicatis, qui nos quoque liberos efficit (lex enim Spiritus, hoc est, potestas Spiritus vitæ, inquit Paulus, liberavit me a lege peccati et mor tis *. Atque etiam idem Apostolus sic Galatis scri bit: Misit Deus Spiritum Filii sui in corda nostra, clamantem Abba, Pater. Itaque non jam es servus, sed filius 48. Porro Spiritus Filii dicitur Spiritus sanctus, utpote ejusdem cum Filio substantiæ ac potestatis): si, inquam, Spiritum sanctum servum dicere non audetis, quod sequitur, atque hinc col ligitur, nobiscum et cum Spiritu sancto expendite. Aliquatenus enim ipsius participes estis, eamque ob causam vos non omnino a cœtu et colloquio noştro ejicio, quemadmodum illos prorsus alienos, qui dæmonum intemperiis agitantur, ac Spiritum creaturam esse affirmant; quin potius vos admitto, ac vobiscum, velut cum iis qui jam ad nostras partes adjuncti sunt, aut, ut spero, adjungentur, doctrinam de Spiritu sancto simul discutere ac perpendere volo. Quænam autem est hæc discussio? Contrariorum alia medio carent ut integrum el superfluum, lux et tenebræ (horum enim medium nullum est), alia medium habent. Rursus eorum quæ medium habent, alia medium unum habent, ut justum et injustum (horum enim medium est, quod neutrum est); alia autem, plura media, ut album et nigrum: horum enim media multa sunt, fuscum, pallidum, rubrum, flavum. cæruleum). Eodem igitur modo dominium et servitus, cum de rebus fortuitis agitur, medium habent (inter ea enim libertas interjecta est); cum autem de natu ralibus sermo habetur, prorsus medio carent. Quod si medium quiddam inter dominium et ser vitutem esse contenditis, medium illud proferte, 46 Joan. XIV, 16. 47 Rom. VIII, 2. 48 Galat. IV, 6, 7.

NICETAS IN ORAT. XLIV S. GREG. atque exponite, quodnam id sit, ut illic Spiritum quas magis honoratis ac veneramini, ut probatas collocem. Atqui nihil medium inter servitutem et dominium afferri potest. veritate igitur pressi alque coaeti, eo adigemini, ut Spiritum sanctum) Deum ac Dominum fateamini. Nam si ipsum, ut par est, servum dicere reformidatis, Dominum eum ac Deum fateri vobis necesse erit. Etenim qui de immediatis contrariis interregatur, duorum alterum respondere necesse habet: non item in mediatis. Hæc autem idcirco a Gregorio dicuntur, quoniam quidam ex iis qui Spiritui sancto bellum indixerant, nec Dominum ac Deum eum dicere sustinebant, quod aperte id in Scriptura expressum won esset: nec rursus servum vocare audebant. Ab iis igitur extorquet, ne utrumque inficientur, nempe quod nec servus, nec Dominus sit Spiritus sanctus quoniam nihil sit tertium, quod respon dendo proferre queant, verum, quoniam servum cum dicere refugiunt, persuadere eis nititur ut quo reliquum est fateantur, Spiritum Dominum esse: quandoquidem inter dominum et servum nullum sit medium. At syllabas moleste fertis? id est, nomen hoc, Deus, quia expresso nomine Spiritus sanctus in Scriptura Deus non dicitur ac propterea ad hanc vocem, tanquam ad lapidem quemdam impingitis, atque id vobis offensionis ac divisionis causa est: nec mirum, cum ipse etiam Christus ob carnem quibusdam scandalo fuerit, quemadmodum et prædixerat Isaias, et Paulus ad Romanos scribens interpretatus est: Offendit enim, inquit, ad lapidem offensionis, sicut scriptum est Ecce pono in Sion lapidem offensionis, et petram scandali “. Quamobrem si hoc vos offendit, quod nusquam Scripturæ verbis expressum sit, quod Spiritus sit Deus, humano errore lapsi estis, ac vobis ignoscimus. Agedum igitur controversiam transigamus, id est, amice et pacifice inter nos efficiamur idque non simpliciter sed spiritua liter faciamus, hoc est, ut Spiritui gratum est. Gratum est autem, ut, privatis contentionibus opinionibusque relictis, aliorum utilitates cum omni tranquillitate procuremus: quod qui dem faciunt qui non sui, sed fratrum ac proxi morum amore correpti sunt. Is autem sui amore tenetur, qui quærit quæ sua sunt; qıládɛhyoç autem is est, qui aliorum commodis servit. Ve rum, quæ laudabilis concordiæ ineundæ ratio crit? Date vos vim divinitatis ac potentiam, hoc est, omnia quæ potest divinitas, omnia quæ ipsius propria sunt, omnia quæ certis notis divinitater, exprimunt: ac nos vicissim hanc vocem, Deus, aliquantisper vobis concedemus, nequaquam vobis eam exigentes. Modo enim vim et potentiam confiteamini, de voce contentionem minime move bimus. Naturam et divinitatem Spiritus sancti con fiteamini in aliis dictionibus, eamdem vim habenti bus, ac Deo convenientibus, quibus plus tribuitis, 4° Rom. ix, 52, 35; Isa. vi, 14. a et in Scriptura expressas. Quoniam enim unicam hanc vocem, Deus, nobis dare gravamini, alias saltem date, verbi gratia, quod Spiritus sanctus. increatus sit, quod omnipotens, et reliquas hujus modi, ex quibus compendioso artificio ipsum quoque Deum esse colligamus. Nos autem haud quaquam vos ut pravos et scelerates exsecrabi mur, sed ut infirmos medicorum more curabimus,. ignoratione potius quam amentia circa fidei do ctrinam offendentes, ac propter mentis languorent et imbecillitatem hujusmodi vocem proferre non. audentes. Eam autem in curando rationem-tenebi mus, ut nequaquam puram de Spiritus sancti divinitate doctrinam vobis propinemus, sed non nulla quoque verbə,· quæ vobis magis arrident, admisceamus: non secus ac medici jucunda quædam ægrotantibus indulgent, quo facilius. medicinam admittant. Turpe enim est et perabsur dum, vos, cum animo sani et incolumes sitis, (quatenus Spiritum sanctum rectissime Deum existimatis) minute circa vocis sonum litem creare, ac tenaciter immorari, dicere nolentes id quod animo creditis, nimirum quod Spiritus sanctus Deus sit verum thesaurum, quem in pectore habetis, abscondentes, ut suspicionem moveatis, idea de causa a vobis fieri, vel quod aliis invidea tis, ac soli hac cognitione et scientia frui velitis, vel quod metuatis, ne linguæ quoque vestræ sanctitas ipsa pronuntiatione comparetur: quemi admodum anima per rectam de Spiritu sancto fidem sanctificata est. Turpius autem nobis est, si idem admittere comperiamur, quod vobis objici mus, hoc est, cum vos accusamus, ut circa vocis sonum jejune et præparce affectos, nec eam intendentes, iidem quatuor litteras (quæ sunt, Deus) nimium anxie persequamur, nec aliter vos admittamus, quam si eas pronuntietis: perinde ae si pietas in nominibus posita sit, non in rebus. Col. 439 B. Trinitatem, o viri, unius deitatis esse fateamini, etc. Fateamini, inquit, o amici, san ctam Trinitatem unius esse divinitatis ac naturæ; atque ego Spiritum precabor, ut vox hæc, Deus, vobis inspiretur. Hæc autem idcirco Theologus. dicit, quoniam illis levius videbatur dicere, Trini tatem unius esse naturæ, quam hæc tria unum Deum esse, quanquam eadem verborum vis esset. Deinde subjungit: Qui primum dedit, nempe u Trinitatem unius esse naturæ fateamini, dabit etiam secundum, nimirum ut Spiritum Deum aperte confiteamini. Nam si unius naturæ et divi nitatis est Trinitas, profecto cum eam expleat Spiri. lus sanctus, ipse quoque Deus est. Dabit autem vobis hujusmodi vocem ac confessionem, si modo conflictatio vestra a timiditate spirituali proficisca tur (quod fortasse timeatis dicere, que apertis verbis Scriptura non expressit); non autem

NICETAS IN ORAT. XLIV S. GREG Ariani enim et Eunomiani tanta animorum conten- Hic enim primum Spiritus saneti meminit, deinde tione inter se pugnabant, ut ne mutuum quidem aspectum et congressum ferre possent. Quos etiam haud dubie mortuos esse dicit, atpote eo impuden tiæ prorumpentes, ut et Filium, et Spiritum san ctum impiis convitiis insectarentur. Optat autem Gregorius hanc probatissimæ vitæ mercedem Ma cedonianis dari, ut Spiritum sanctum Deum confi teantur, eumque cum Christianis Deum prædicent; imo etiam ante nos, id est, seorsim a nobis; vel etiam hoc vult, ut priusquam ad hanc confessio nem veniant, quæ Spiritum sanctum perspicue Deum prædicat, per alias dictiones idem signifi cantes confiteantur. Nam hæc verba: Quantum ipsius dignitas postulat, exprimendæ divinitatis mihi vim habere videntur. Vel etiam: Ante nos, dixit, id est, in omnium conspectu et propalam ac libere. i Filii, postremo Dei et Patris. Jam nec ca sola con numerantur, quæ substantia eadem sunt, sed ea etiam, quæ diversam substantiam habent. Ait enim Joannes Tres sunt, qui testimonium dant, Spiri tus, aqua, et sanguis. Hæc porro quantum ad substantiam eadem non sunt. Vides quomodo cor ruat hæreticis illa connumerationis disputatio. Spiritus igitur eoden ordine cum Patre et Filio censetur ac glorificatur, utpote per quem ipsa. quoque divina operatio expleatur: Gratia enim Domini nostri Jesu Christi, inquit Apostolus, et charitas Dei Patris, et participatio sancti Spiritus, sit cum omnibus vobis "". Et nostræ salutis caput, ac perfecta de divinitate traditio hæc est, ut qui baptismi aqua tinguntur, ad consequendam san ctificationem, in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti baptizentur. Nam quod in iisdem divinis operibus sancta Trinitas glorificetur, certissimum divinitatis unius argumentum est. Ac rursus Apostolus in hunc modum loquitur: Unus Deus, ex quo on:nia, et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia, et unus Spiritus sanctus, in quo om nia”. En hoc quoque loco Spiritus sanctus eodem ordine ac numero cum Patre et Filio ponitur. Neque enim alioqui Trinitas fuerit, nisi Spiritus quoque connumeretur. Et quemadmodum tradidit magnus ille, et a miraculis editis Thaumaturgi cognomentum adeptus Gregorius, nunquam vel Patri Filius defuit, vel Filio Spiritus sanctus, id quod tamen Spiritus hostes astruunt. Id enim in maximam ignominiam Dei cederet, Hinc enim con ficeretur, Deum a principio perfectum non fuisse, verum postea, quasi pœnitentia motum, personam quæ desiderabatur, hoc est, Spiritum sanctum, assumpsisse, atque ita ad modis omnibus cumula tam et perfectam divinitatem pervenisse. Erat igitur in principio Spiritus, atque ab omni quidem creatura percipitur, ad sui coagmentationem et conversationem eo opus habente: ipse autem nul lius rei particeps efficitur. Nullius enim indiget, seque ipso contentus est. Perficit omnia atque ipsos. etiam angelos per sanctificationem: ipse autem non perficitur, quippe natura perfectus atque in crementum nesciens. Implet omnia sua essentia Spiritus enim Dommi replevit orbem terrarum *7 inquit Salomon; et David: Quo ibo a Spiritu tuo **? Ipse autem non impletur, utpote plenus ac plus quam plenus: Et de plenitudine ejus nos omnes accepimus, et accipimus, atque implemur. AL ipse nee rei ullius indiget, nec minuitur: non sc-. cus ae sol corporibus affulgens, varieque ab illis perceptus, haudquaquam a percipientibus immi nuitur. Sanctificat, ut natura sanctus: Abluti enim estis, inquit, et sanctificati estis in nomine Domini Col. 442. Postquam autem ad vos utcunque, ele. Postquam, inquit, ad vos utcunque disserui, qui Macedonii dogma profitentes, circa Filii divinitatem recto judicio ducimini, agedum ad sermonem de Spiritu sancto se referat oratio. Ac vos quoque, ut opinor, his, quæ attulimus, persuasi, contentione abjecta dicentem sequemini, ac benigne et candide verba nostra audietis. Hinc autem ordiemur. Spi ritus sanctus, nec cœpit esse (semper enim erat) nec esse desinet; verum est, et erit, et cum Patre ac Filio conjungitur et connumeratur, non autem subjungitur, aut subnumeratur, quemadmodum hæreticis placet ipsius dignitatem imminuere cu pientibus. Aiunt enim æqualibus et eamdem sub stantiam habentibus, connumerationis verbum convenire inferioribus autem diversamque sub stantiam habentibus, subnumerationis nomen quadrare, vel singularis declarationis. Ac connu nerationem quidem vocant contractionem eain, quæ in unum numerum fit, ut cum dicimus tres deos aut tres homines: non autem connumeratio nem, sed singularem enuntiationem, cum dicimus, unum et unum: subnumerationem denique pastre mum in enumeratione gradum, ut Pater, Filius, et Spiritus sanctus; En, inquiunt, postremus recensetur ac pronuntiatur Spiritus, ac Patri et Filio subnumeratur. Atque hæc ipsi dicunt, doctri nam suam quasi lata lege promulgantes, cæterum a veritate recedentes. Nam revera Spiritus sanctus in Scriptura non semper postremo loco ponitur, sed interdum etiam priori loco numeratur; Pater autem posteriori, ut cum ait Apostolus: Divisiones gratiarum sunt, idem autem Spiritus, qui operatur divisiones gratiarum (pro ratione, ut opinor, et merito eorum, qui eas suscipiunt ); et divisiones ministrationum sunt, idem autem Dominus; et divisiones operationum sunt, idem autem Deus ***. 331 Cor. xi, 4-6. 8$ 1 Joan. v, 8. 881 Cor. x, 13. 86 1 Cor. viii, 6. 37 Sap. 1, 7. 58 Psal. CXXXVIII, 52 Joan. 1, 16. Hæc in meo Niceta non habentur, et alius cujuspiam interpretis esse videntur.

omnia vult, quæ potest. Mundum enim delere ac perdere potest, non tamen vult. Quod si quid hu milius et abjectius de eo dictum invenias, exempli causa: Quod a Patre mittitur, aut datur, aut divi ditur, aut intercedit, aut aliud quidpiam hujus ge-. neris, scito hæc omnia ad primam causam referri, hoc est, ad Patrem, quemadmodum et ad eumdem sua Filius refert. Sic enim Vita ipsa loquitur: Ego vivo propter Patrem ". Et ipsa Potentia: Non polest Filius facere a seipso quidquam *. Et perfecta Sa pientia Mandatum accepi, quid dicam, aut, quid loquar “? Ac rursus: meipso non sum locutus, Sed`quemadmodum dixit mihi Pater, sic facio ". His autem verbis non eo utitur, quod voluntate ac motu careat, et velut imperialem tesseram exspectet; sed ut sententiam suam conjunctim et inseparabiliter a Patre pendentem ostendat, ac per hæc omnia ad Patris cognitionem nobis præeat: ad quein rerum earum, quæ ab eo eduntur, miraculum refert, ut per eum ad Patris cognitionem evebamur. Quin etiam Spiritus vita est, et vivificans; sic enim ait Apostolus Spiritus vila est per justitiam“. Et rursus: Littera occidit, Spiritus autem vivificat ". Et Dominus ipse hoc testimonio suo confirmat Spiritus, inquit, est qui vivificat; caro non prodest quidquam *. Vivificat porro cum Deo Patre omuia vivificante, et cum Filio vitam dante. Sic enim ait nostri Jesu Christi, et in Spiritu Dei nostri "; ipse id est, natura et per seipsum potentiam habet, ac autem Spiritus minime sanctificatur; neque enim propterea omnia, quæ vult, potest; non autem quod essentia sanctum est sanctificationem re quirit. Hominibus divinitatem aflert, per adoptio nem et gratiam ipse autem Deus non efficitur. Nam quod aliis divinitatem largitur, natura Deus est. Adhæc ille sibi ipsi semper æqualis et idem est, nullam conversionem ac mutationem admit tens, quemadmodum nec Pater nec Filius, cum quibus Spiritus conjunctus est. Invisibilis: sic enim ait Christus: Spiritum mundus accipere non potest, quia non videt eum". Temporis expers, quo niam et increatus. Creata enim sunt, quæ in tem pore sunt. Incomprehensibilis mundo, quantum ad potentiam et magnitudinem, propter bonitatem ac beneficentiam capaces sui homines facit. Immuta bilis, quia et ingenitus; quæ enim orta et gene rata sunt, mutationi obnoxia sunt. Qualitate, quantitate, forma. et tactu carens, quia simplex et incorporeus. Accidentium enim rationem habent qualitas, quantitas, tactus, et forma, seu figura, quæ quidem in compositis considerantur. At Deo qualitas nulla tribuenda est (ne compositum ipsum statuamus, nimirum ex substantia et qualitate), nec ullum omnino accidens. Nihil enim in ipso nascitur atque exstinguitur: verum immutabilis est et inalterabilis, semperque, ut diximus, eodem modo se habet. Jam vero cætera omnia aliunde motum habent, hoc est, a Deo, a quo facta sunt at Spiritus sanctus, qui Deus est, nec a quoquam creatus est, nec movetur, verum suopte motu cie tur, ac proinde perpetuum motum habet. Insuper arbitrii quoque liberi est Spiritus sanctus. Diversa autem significatione arbitrii libertas capitur, aliter cum de Deo sermo habetur, aliter cum de angelis, aliter denique cum de hominibus. In Deo est su peressentialiter; in angelis, quia conatus operisque expromptio cum habitu concurrit, nec ullam tem poris intercapedinem admittit. Nam cum angelus arbitrii libertatem natura habeat, sine ullo impe dimento ea utitur, quandoquidem nec corporis re luctationem patitur, nec cujusquam oppugnatione premitur. Simul enim cum natura et creatione sua liberanı arbitrii facultatem accepit, nequaquam postea ipsi accedentem, aut intermedium tempus habentem. Id autem proposito exemplo clarius erit. Puer enim, etsi natura liberum arbitrium habet, tamen ob imbecillitatem in multis rebus ea libertate uti prohibetur. At in hominibus habitus ante aggressionem temporali modo prior cogitatur. Tametsi enim ipse quoque arbitrii libertate prædi ius est, eamque natura habet: tamen ob diaboli impetum et oppugnationem, et propter corporis gravitatem, usus ipsius ct exsecutio habitu poste riores sunt. Jain Spiritus quoque aútodúvaµoç est, 601 Cor. vi, 11. 66 Galat. vi, 8. xxxv, 10. Apostolus: Qui suscitavit Christum a mortuis, vi rificabit et corpora nostra mortalia per inhabitan tem Spiritum suum in nobis ". Et Christus: Oves meæ vocem meam audiunt, et ego vitam æternam do eis 1º. Et ut uno verbo absolvam, quemadmo dum nec ab igne calor, nec a luce splendor sepa rari potest, sic nec a Spiritu sanctificatio, vivifica tio, bonitas, rectitudo. Nec quidquam borum ad ventitium ipsi est aut posterius accedens. Lumen est et luminis largitor. In lumine enim tuo, inquit, videbimus lumen", id est, in Spiritu Filium. Hoc porro Davidis oraculum tam impletum est, cum baptizato Jesu,ļut est apud Joannem, Spiritus san ctus Filio divinitatis testimonium præbuit, in columbæ forma descendens; nam tum in Spiritu sancto Filium cognovimus. Lumen autem Spiritus sanctus appellatur, quia omnem ignorantiam et errorem ex animis, quibus infusus est, dispellit; tum etiam quia omnia, quæ ipsius splendore continentur, ad seipsum colligit. Bonitas ipsa et ſons bouitatis, id est essentiale bonum, a quo et alia ut ex fonte bonitatem bauriunt. David enim Spiritum bonum ipsum nominat; Theologus autem laudem amplificans, atque ostendens eum non par ticipatione bonum esse, bonitatem ipsam cum nun cupavit, cujus beneficio alia quoque bonitatem Joan. xiv, 17. 67 II Cor. II, 62 Joan. VI, 6 Joan. vi, 64. *Juan. XIV, 10 Joan. x, 28. 11 Psal. "Joan. v, 19. "Joan. xi, 49. 69 Rom. VI,

NICETAS IN ORAT. XLIV S. GREG. ut consequuntur. Spiritus rectus, principalis. Hæc modum vaticinɔns: Et rèquiescent super eum spiri quoque Davidis sunt: Spiritum enim, inquit, rectum innova in visceribus meis ". Et: Spiritu principuli confirma me ". Ac rectus quidem dicitur, flexuoso et obliquo serpenti contrarius. Nam, ut ait Scriptura: Spiritus sanctus effugiet dolum". Rectus etiam dicitur, quia ipse justitia est et veri tas, digressiones ac deflexiones in utramque partem non habens. Principalis autem, ut princeps et do minator, tum etiam ut principem mentem dirigens. Ita Dominum eum vocat Apostolus, dicens: Domi nus autem dirigat corda vestra in charitate Dei, et patientia Christi 78. Et alio loco: Vos autem Domi nus multiplicet et abundare facial per charitatem mutuam, et ad confirmanda corda vestra sine repre hensione in sanctitate coram et Deo et Patre in adventu Domini nostri Jesu Christi 76. Et alibi ex presse Dominum eum vocat, his verbis: Dominus autem Spiritus est ". Et rursus: Tanquam a Do mino Spiritus 18. Atque etiam Spiritus sanctus mittit et segregat. Ait enim Isaias: Dominus misit me, et Spiritus ipsius ". Scriptum etiam habetur in Actibus apostolorum: Et illi quidem emissi a Spiritu descenderunt Seleuciam 80. Et in eodem libro: Dixit Spiritus sanctus: Segregate mihi Pau lum et Barnabam in opus ad quod eos accepi ³¹. Templum sibi exstruens. Hoc quoque ab Apostolo sumptum est: Nescitis quod templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis **? Et rursus: Corpora vestra templum sunt Spiritus sancti, qui in vobis est. Atque etiam Spiritus sanctus iter common strat: Descendit enim, inquit, Spiritus a Domino, et præivit eis “. Et David: Spiritus tuus bonus deducet me in viam rectam 85. Et Dominus: Cum venerit Paracletus, Spiritus veritatis, ille vos admonebit, et deducet in omnem veritatem 86. Ac ne mihi banc præitionem in abjectiorem sensum interpreteris, hoc quoque opus Scriptura Deo attribuit: Deduxisti enim, inquit, quasi oves populum tuum "7. Et: Qui deducis velut orem Joseph 88. Et: Deduxisti eos in spe, et non timuerunt ". Præterea Spiritus, prout vult, operatur ac dividit gratias, quemadmodum et Paulus testatur, dicens: Hæc autem omnia ope ratur unus atque idem Spiritus, dividens unicuique sicut vult *.Spiritus adoptionis. Sic rursus Paulus ipsum vocat, sic loquens: Non enim accepistis spi ritum servitutis in timore, sed Spiritum adoptio nis". Spiritum autem veritatis Dominus ipse eum nominavit, dicens: Cum venerit Paracletus, Spi ritus veritatis. Nomina autem, quæ deinceps se quuntur, Isaias enumerat, de Christo ad hunc tus septem, spiritus sapientiæ et prudentiæ, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiæ et pietatis spiritus timoris Dei implebit eum 93. Sic autem vo catur Spiritus sanctus, ut eorum auctor et suppe ditator. Atque etiam Pater per Spiritum cognosci tur: Spiritus enim, ut ait Apostolus, omnia scruta- 1 tur, etiam profunda Dei ". Et ait loco: Quis enim ea scit, quæ sunt hominis, nisi spiritus hominis qui in ipo est? sic etiam ea quæ Dei sunt, nemo scit, nisi Spiritus Dei 5. Per Spiritum Filius celebratur. Ipse enim Unigenitus in Joannis Evangelio de Pa racleto sic loquitur: Ille me glorificabit *. Spiritus enim Dominum digne glorificat, non ut creatura, sed ut Spiritus veritatis, dilucide ac perspicue in seipso veritatem ostendens, atque etiam ut Spiršius sapientiæ, Christum, qui Dei sapientia est, in sua magnitudine patefaciens. Tum etiam duplex est gloria, alia naturalis, ut gloria solis lux est, alia externa, qua ex animi proposito et voluntate ac judicio, qui ea digni sunt, afficiuntur. Cujus duo quoque sunt genera: Filius enim, inquit ille, glori ficat patrem suum, et servus dominum suum. Quo circa gloría servilis a creaturis præstatur: at fa miliaris et propria, a spiritu tribuitur. Sic igitur, et Pater per Spiritum cognoseitur, et Filius glori ficatur. Rursus autem Spiritus ab his solis cogno scitur, hoc est, a Patre solo et Filio. Atque una sanctæ Trinitatis classis est, id est, unio et adoratio eadem. Nec enim aliter Patrem ac Filium, aliter Spiritum sanctum colimus et adoramus, sed eodem prorsus modo. Una adoratio, et unus honor secun dum cultum, non secundum relationem. Una po tentia trium personarum immensa et infinita. Potest enim sancta Trinitas quidquid vult. Una perfectio et sanctificatio, quæ a tribus personis affertur 7 Psal. L, 12. 78 11 Cor. 1, 18. Isa. LXIII, 95 ibid. 11. 7 ibid. 14. 7* Sap. 1, 5. 14. Quid pluribus verbis opus est? Omnia, etc. Pater, Filius, Spiritus sanctus, ingenitura, genera tio, processio: fac proprietates has memoria teneas. Quid, inquit, cætera commemorare attinet? Omnia quæcunque Pater habet, sunt Filii, præter quam quod ingenitus non est, juxta Domini ipsius vocem, dicentis: Omria, quæcunque habet Pater, mea sunt *7.”. Nam perfecto quæcunque principi formæ adsunt, eadem imaginis quoque sunt. Et omnia quæ Filius habet, Spiritus sancti sunt, excepta generatione. Neque enim genitus est Spi ritus, sed procedens. Spiritus rursus Filii imago est. Hæc autem nomina, nimirum ingenituræ, gene. rationis, et processionis, licet pronuntiatione divers» sint, haudquaquam tamen diversas substantias 78 Thess. 11, 5. 76 Thess. 1, 13. " Joan. iv, 24. 1 Isa. XLVII, 16 80 Act. xi. 4. 81 ibid. 2. 81 Cor. 11, 16. 83 Cor VI 85 Psal. CXLII, 10. 8 Joan. xvi, 13. 67 Psal. LXXVI, 21. 88 Psal. LXXIX, 1. 89 Psal. I Cor. xii, 41. Rom. vi, 15. Joan. xvi, 14. $7.99 Joan. xvi, 15. Hoc loco in Reginæ codice quædam inserta erant, quæ nihil ad rem faciebant, nec in nostro Niceta legebantur. Quare ea loco movimus, alque Joan. xvi, 13. Isa. x1, 2, 3. * 1 Cor. II, 10. in sua sede collocavimus, nimirum ubi locus ille Davidis profertur: In lumine tuo videbimus lumen (Psal. xxxv, 10).

inducunt, aut eas dividunt, quasi essentiales quæ- sanctus, prius, id est, antequam sensibilis natura dam differentiæ, sicut Ariani atque Eunomiani b'aterant: verum, ut ipse censeo, circa unam eam demque substantiam dividuntur, velut proprietates distinctarum personarum indistinctæ substantiæ et naturæ ac divinitatis. Quemadmodum enim propria nomina, verbi gratia, Petrus, Paulus, et Joannes, non naturas dividunt, sed circa naturam eamdem dividuntur, ac personas distinguunt (quamvis enim diversa sint nomina, natura tamen ipsorum una est, nimirum humanitas); eodem modo et inge nitura, generatio et processio, tria nomina inter se quidem eadem non sunt, verum ea quibus insunt, cadem sunt nec substantiam scindunt, sed circa eau.dem substantiam scinduntur, ac personas se cernunt. Nam proprietates istæ, velut notæ quædam in substantia consideratæ, propriis quidem et pecu liaribus notis rem communem dividunt, substantiæ vero identitatem minime disjungunt. Exempli causa, commuais quidem est divinitas: proprietates autem, paternitas et filiatio, ex utriusque porro connexione veritatis cognitio atque comprehensio nobis ingeneratur. procreata esset, in angelis vim suam exercebat. Ipsius enim beneficio perfectionem illi habent perfectio autem angelorum sanctificatio est constansque in ea permansio. Ac rursus illumi nationem habent, eamque præstantiam, ut cum prius ad malum ægre impellerentur, nunc ne ullo quidem modo impelli queant, idque non natura, sed gratia, per quam summo bono indi vulse assident. Quonam enim modo angeli dicere queant: Gloria in altissimis Deo, nisi vim eam a Spiritu acceperint? Nemo enim potest dicere, Do minum Jesum, nisi in sancto Spiritu*. Quonam item modo primæ illæ post Deum potestates beata vita fruerentur, nisi faciem Patris, qui in cœlis Best, semper viderent? Atqui visio bæc sine Spiritus gratia non contingit. Quemadmodum enim si noctu lumen a domo sustuleris, nec oculis aspectu constabit, nec materiarum pretia et dignitates agnosci poterunt (tum enim per ignorantiam æque aurum ac terra calcabitur) sic etiam in spirituali angelorum ordine divina vita sine Spiritu permanere non potest, nihilo certe magis quam exercitus ordo et disciplina, nisi ordinum præfectus adsit, aut chori concentus, nisi chori magister cantorum voces componat atque concinnet. Quonam rursus modo dicere possent Seraphim Sanctus, sanctus, sanctus 6, nisi a Spiritu didicissent, quoties hujusmodi laus pie repetatur? Ita fit, ut spiritualis ille concentus, nisi Spiritus magisterio et disciplina, retineri nequest. Postea autem Spiritum in patribus et in prophetis operabatur. Patriarcharum enim benedictiones, et figuræ, ac vaticinia, per Spiritus gratiam conficie bantur. Etenim ex justis alii Deum per imaginem conspexerunt aut cognoverunt. Per imaginem obscuram Dei comprehensionem intellige: per cognitionem autem, eam quæ illustrior est ma gisque perspicua. Vel etiam, quoniam phantasia sæpe imposturam animo facit, idcirco adjecit Theologus, Cognoverunt, ut visionem hanc veram esse credas. Ergo patriarchæ Deum per imaginem conspexerunt: 'prophetæ autem futura quoque ante cognita habuerunt, impressam instar cera mentem a sancto Spiritu habentes, ac futura quasi præsentia cernentes atque audientes. Quocirca prophetiam quoque visionem appellabant, alque ipsi videntes nominabantur. Hujusmodi quippe Spiritus vis est; illuminatrix scilicet, ad summi boni cognitionem omnia collustrans. Etenim om nibus, quæ ratione et intelligentia prædita sunt, ad veritatis inventionem spiritualis lux est, iisque velut perspicuitatem quamdam per se affert. Col. 442 D. Parturis objectiones? At ego ora tionis cursum, etc. Orationem ad Spiritus hostes convertit, aitque: Parturis objectiones, ac rur sus in contentiosas disputationes erumpis? Paras quærere, quomodo Spiritus sanctus, cum a Patre sit, non generationis modo, sed processionis, Deus sit. At ego institutæ orationis cursum se riemque parturio. Tempus enim hoc festivæ cele britatis est non contentionis. Prohibe linguam tuam a malo '; paululum eanì comprime. De aliis linguis nobis agendum est. Has cum igne conspi cuas venerare, quia divinitatem indicant: Deus enim noster ignis consumens est; vel metue, propter vim adustivam, quam divinitas habet. Hodie doceamus, id est, fideliter et simpliciter doctrina de Spiritu sancto, quain Scriptura nobis offert, utamur: cras autem artificiose disseremus, et ab honesto ac decoro recedemus, id est, argute et sophistice et ex dialecticæ artis legibus et methodo disputationem instituemus. Enim vero hæc verba: Doceamus, et Festum agamus, consulendi animo dicuntur. Hæc autem, Artificiose dissere mus, et, Ab honesto et decoro recedemus, sunt ironice loquentis, atque hujusmodi res aversantis. Unde et turpitudinem et temulentiam eas vocal, atque ad forum et theatra rejicit. Ibid. Posteaquam autem alienos submovimus, etc. Posteaquam alienos et hæréticos submovimus atque extrusimus, age jam nostros et eadem fide præditos meliores faciamus. Hic igitur Spiritus 1 Psal. xxxmi, 14. * Deut. iv, 24. Luc. vi, 14. 1 Cor. xII, 3. Matth. xvm, 10. Isa. vi, 3. Nunc ne ullo quidem. Post lapsum Satana, inquit Aug. lib. De Eccles. dogm., cap. 62, ita confirmati sunt angeli qui perstiterunt, ut cadere omnino non possint, qui ne omnino jam caderent, virtutem incommutabilitatis acceperunt. ›

NICETAS IN ORAT. XLIV S. GREG. dicere quispiam posset eum essentialiter cum ipsis esse ac versari. Nam cum Filius corpore sensibili atque conspicuo nobiscum consuetudinem habuis set, par erat, ut Spiritus quoque corporaliter appareret, quemadmodum etiam apparuit, primum in forma columbæ, nunc autem in forma lingua rum ignearum. Et cum Christus ab iis quæ huma nitati assumptæ conveniebant, post resurrectio nem, ad ea quæ Deo conveniebant, reversus essct, suæque gloriæ, quam ante susceptum salutis nostræ negotium habebat, restitutus esset (nam ea in breve tempus propter nos exinanitus fuerat; dicebat enim Clarifica me, Pater, apud temel ipsum claritate, quam habebam apud te, priusquam mundus esset): Spiritum ad nos post Christum descendere oportebat. Quod si audieris Christum in Evangelio dicentem: Cum venerit Paracletus, quem ego mittam ** atque illud: Nisi abiero, Paracletus non veniet ad vos ", ita tibi hoe acci piendum est, ut venire quiden Spiritum sanctum intelligas heriliter, atque ut Dominum: mitti ay tem certo consilio ac dispensatione, et ut Deo minime adversantem. Hæ siquidem voces, réµme ala: et &noσTebat, id est, milti, ac cæteræ ejusmodi, nequaquam omnino naturas dividunt, quemadmodum opinantur hæretici: verum con cordiam ostendunt, ut si quis dicat: Missus est amicus ab amico, aut litteræ ab eo qui scripsit, aut lapis ab eo qui projicit. Quamobrem non semper naturas distrahunt, sed interdum etiam concordiam certo confirmant, atque æque nunc hoc, nunc illud efficiunt. Proinde, quod Spiritus mitti dicitur, concordiam ipsius cum eo, a quo missus est, indicat, non autem servilem gradum et subjectionem Tum in Christi discipulis, etc. Tum, inquit, nihil non poterant, sanctique Spiritus cxpletionem, Spiritus sanctus in Christi discipulis efficax erat. Nec enim dicere possum, quod in Christo quoque operabatur. Christo siquidem aderat, non ut af ſlans, quemadmodum in aliis hominibus, qui Spi. ritu sancto afflantur, sed ut cum æquali simul incedens atque exsistens, propter inseparabilem sanctæ Trinitatis conjunctionem. De qua re in hæc verba loquitur Basilius: Ubi propria et connatura lis atque inseparabilis est societas, illic aptior et significantior vox est. ouvrάpxet, id est, simul exsistere, quod hoc verbum inseparabilis consortii cogitationem animo offerat: at ubi res unitæ separari possunt, illic comniodior et congruentior vox est ¿vuñápx±t, hoc est, inesse. Quemadmodum vitam animæ ovvʊnápžeɩy dicimus, id est, coesse, corpori autem, vrápyev, inesse. Ab eo enim separari potest. Eodem igitur modo Spiritus san ctus unigenito Filio coesse dicitur: aliis autem sanctis inesse Spiritus. Itaque triplici modo in apostolis vim suam edebat, prout nimirum et ipsi capaces erant, et trium temporum ratio ferebat. Primum, id est, ante Christi passionem, obscure, cum eos prædicatum misit, et pellendorum morbo rum, dæmonumque profligandorum potestatem ipsis dedit 7. Quæ omuia nequaquam sine Spiritus nu mine fiebant. Secundo post resurrectionem expres sius et clarius. Christus enim cum insufflasset, dixit: Accipite Spiritum sanctum³, nequaquam alius exsistens, quam qui a prima rerum creatione insulaverat, sed idem ipse, per quem insufflatio data fuerat, tunc quidem cum anima, nunc autem in animam. Tertio autem perfectius, cum Christus in cœlum ascendit, vel divinæ gloriæ restitutus est, vel quo nomine id appellandum sit, nescio. Addubito enim quod nomen ineffabili illi ad priorem statum ascensioni tribuendum sit. Sed quomodo Spiritus discipulis perfectius in lingua rum divisione vim suam exeruit? Nimirum quia Spiritus sanctus non jam, ut antehac, per opera tionem aderat, sed, ut sic loquar, essentialiter cum ipsis erat ac ver-abatur. Quod autem dixit: Ut sic loquar, ad præmolliendum hanc vocem, essentiali ter, dixit, ut minus proprie atque exacte prolatam, ob aptioris dictionis penuriam. Neque enim essen accedere conveniebat, nempe Spiritum sanctum. tialiter cum Filio Spiritus sanctus in apostolis habitavit verum per divinam inhabitationem igneasque linguas, atque afflatum illum, per quem 7 Matth. x, 1. Joan. xx, 22. Joan. XVII, 5. 12 Joan. xiv, 16. Tunc quidem. Hoc est, in Adami creatione insuflatio facta est cum anima, id est, cooperans animæ, non quod idem cum anima esset at post resurrectionem discipulis in animam insufflatio data est, hoc est, viventibus ipsis, una cum potestate ligandi et solvendi. Itaque insulatio cum anima, sicut ante dictum est, hæc duo signi ficat, nempe quod non ut a terra corpus hominis a Deo acceptum atque creatum est, sic etiam anima, Col. 443 D. Idcirco post Christum quem acce dit, etc. Causam explicat Theologus, quare Spiri tus post Christi ascensum descenderit; atque ait Ne Paracletus nobis desit. Nam etiam Christus in prima Joannis Epistola paracletus dicitur: Si quis, inquit, peccaverit, paracletum habemus apud Patrem Jesum Christum justum ". Abeunte igitur Christo paracleto, Paracletum rursus ad nos Quin ipse quoque Dominus apud Joannem ita loquitur: Ego rogabo Patrem, et alium Paracletum dabit vobis, id est, alium mihi æqualem. Quo 10 Joan. xvr, 26. 11 Joan. xvi, 11. "21 Joan. 11, 2. verum ex nihilo ab eo producta: tum etiam ligandorum atque solvendorum peccatorum pote statem ostendit, quam apostoli a Domino post resurrectionem acceperunt. Ac tertio etiam indicat, quod non minus facile anima hominis producta est, quam velut si quis flatum emittere queat. Hære quia Nicctæ commentario in Reginæ codice temere et perturbate inserta erant, nec in nostro habentur, huc rejicienda putavimus.

circa hæc dictio,. Alius, æqualitatis, non autem gratiæ genus ". Quanquam enim Spiritus ipse sim imminutionis causa posita est, ac per eam do minationis consortium, non contemptus indicatur Hæc enim vox, Alius, ita intelligenda est, ut alium mihi æqualem significet. Etenim in iis, quæ ejusdem naturæ sunt, alium atque alium dicimus, velut alius Petrus, et alius Paulus: at cum de iis quæ diversa natura sunt, sermo ha betur, aliud atque aliud dicimus, ut, aliud est bos, et aliud equus. Quoniam autem in Actis apostolorum habetur ", quod cum in cœnaculo sederent, apparuerunt ipsis dispertitæ linguæ quasi ignis, seditque super singulis eorum, hæc quoque dispicienda sunt. Ac primum cur in linguis? Cujus rei fortasse hæc est ratio, quia sicut lingua proprium est sermonis organum: ita etiam apo stoli ad Evangelii verbum apti et accommodi crant, non secus atque organa, ipsum resonan tesac per linguas, congruentia eorum, el aptitudo ad plex est et partibus carens, atque indivisibilis ipsius tamen gratiæ dividuntur, ae' pro cujusque merito et dignitate distribuuntur. Quam autem ob causam sedentes linguæ super apostolos visæ sunt? Quoniam regius thronus ipsi facti sunt regis et Dei, hoc est, Spiritus sancti, ac requievit super eos Pa racletus. Sic enim loquitur David: Qui sedes super Cherubim, manifestare ". Et rursus: Ascendit super Cherubim, el volavit ". Et Ezechiel hujusmodi quamdam visionem habuit, nempe Cherubim, et similitudinem thronorum, et supra eum similitudi nem quasi formæ hominis. Ac præterea his verbis utitur: Eyressa est gloria Domini ab aprico domus, el ascendit super Cherubim ". Quod si cui curiosior, quam par sit, non videor, ut qui omnibus locis al legoriam captem, hoc quoque excutiam, Quam ob causam, cum apostoli in cœnaculo essent, Spiritus ad ens accessit. Fortasse ut perspicuum flat, eos qui spiritualia dona accepturi sunt, supra res terre nas attolli debere: quandoquidem etiam divinis aquis coenacula quædam teguntur. Ait enim David Qui tegis aquis cœnacula ejus". Quo loco per cœ nacula, homines sublimi et excelsa mente præditi significari possint: per aquas autem eos tegentes, angelicæ potestates. Per quas aquas Deus quoque laudibus celebratur: Laudate enim eum, inquit, cœli cœlorum, et aquæ quæ super cœlos sunt *. Al que ipse etiam Christus in cœnaculo mysticam cœ nam discipulis impertit, cum jam divinioribus ac perfectioribus imbuerentur atque instituerentur. Et, ut uno verbo dicam, per illum discipulorum in cœna culum ascensum hoc docemur, necesse esse, par tim ut Deus descendat, nimirum per benignitatem fastigiique sui submissionem; partim ut ipsi ascen damus, per terrenarum rerum contemptionem, permista nimirum divina amplitudine cum vilitate nostra: quemadmodum in Mose quoque antea usu venit. Nam et ipse in montem Sina ascendit: et Deus descendit: atque ita consortium initum est, ac Decalogum accepit. Alioqui si Deus in fastigio suo maneat, ac nos in humilitate nostra, Dei bonitas nullo modo nobis misceri ac communicari poterit. Neque dives ille a Lazaro, et ab expetendo Abrahæ Christianæ doctrinæ prædicatio nem significabatur. Aut, si magis arridet, per Verbum hoc loco Christum intellige. Itaque cum hujusmodi Verbo Spiritus sanctus, perinde ac lingua quædam, cognationem necessitudinem que kabet. Tanta est enim Spiritus sancti cum Christo conjunctio, ut Christi quoque Spiritus dicatur: Si quis enim, inquit, Spiritum non habet, hic non est ejus 1. Cur autem in igneis linguis? Fortasse quia Spiritus purgandi vim et facultatem habet, velut ignis ille, de quo Christus aiebat' Ignem veni mittere in terram 1. Hic autem absu mendæ materiæ, vitiosæque actionis et habitudinis facultatem habet, quem etiam quamprimum accendi cupit, hoc est, evangelicam prædicationem, quæ ignis instar credentium peccata purgat atque abolet. Fortasse etiam propter essentiam. Scriptum enim habetur in Deuteronomio: Dominus Deus tuus ignis consumens est, Deus æmulator 17-18. Ignis igitur nomine Dei essentiam intelligitur, non quod ignis sit, verum allegorica ratione, quia vi sua consumit atque abolet, ac mira vehementia agit. Deus enim, ut justis lux est, ita peccatoribus ignis. Eodem igi tur modo Spiritus quoque ignis dicitur, utpote Deus, ad exprimendam, ni fallor, ejus cum Patre et Filio substantiæ æqualitatem, disrumpatur licet sinu, tanto hiatu interjecto dirimebatur, ut pro hæreticus, atque in angustum prematur, quia Spiri tum sanctum Patri et Filio consubstantialem esse concludimus aperteque probamus. Nam cum Deus ignis sit, iguis autem Spiritus quoque sit, profecto cum ejusdem sit substantiæ cum Deo, Deum quoque ipsum esse perspicue constat. Cur autem linguæ dividebantur? Quia diversæ et multiplices sunt Spi ritus gratiæ. Atque alii quidem datur spiritus sa pientiæ, alii autem spiritus scientiæ, alii autem pro phetiæ, alii genera linguarum, alii aliud quoddam creata nostra natura, et proinde corruptibilis, ab in creata natura ac propterea incorruptibili, dirempta dissitaque videbitur. Col. 446 C. Hic a prophetis quidem prædicatus est, etc. Hic Spiritus sanctus a prophetis prædicatus est, ut cum Isaias in Christi persona ait: Spiritus Domini super me ¹³; et rursus de eodem loquens: Requiescent super eum septem spiritus ", hoc est, gratiæ et vi res et actiones, quas septem oculos Zacharias nomi navit ". Dictum est insuper de Judæis: Descendit Psal. CXLVIU, 4. 25 Isa 1 Act. 1, 1 seqq. 18 Kom. viii, 9. 16 Luc. x11, 49. 17.18 Deut. 1v, 24; Exod. xxxIV, 14. I Cor. 1', 20 Psal. LXXIX, 2. 1 Psal. AVH 14. "Ezech. x, 18. 13 Psal. cin, 3. LXI, 1; Lue IV, 18. 2 Isa. x1, 2. 17 Zachar. 1, 9.

NICETAS IN ORAT. XLIV S. GREG. est qui Deo confiteatur laudemque contexat. Neque enim præsens illis Spiritus auxilium affulget." Spiritus Domini, et deduxit eos 18. Ac rursus in et separationem. Atque idcirco in inferno nemo Exodi libro scriptum est: Implevit Spiritus divinus Beseleel sapientia et industria et scientia”. Erat autem Beseleel, tabernaculi Mosi in monte ostensi architectus. Isaias rursus, Judæos accusans, ait Ipsi contumaces fuerunt, ac Spiritum sanctum ipsius ad iram provocaverunt. Et conversus est ipsis in ini micitium 30. Porro historia Eliæ libro tertio Regum prodita est, ubi disertis verbis habetur: Spiritus eum extulit”; ex quo id datur intelligi, quod divi nus Spiritus hominum opinione majora in eo patra bat. Eodem libro Elisæi quoque postulatio contine tur. Dixit enim, inquit, Eliseus ad Eliam: Fiat Spiritus, qui in te est, duplex in me ". Quæ autem sequuntur, e Psalmis petita sunt. Ait enim David Spiritus tuus bonus deducet me in viam rectam 1. Et alio loco: Et spiritu principali confirma me “. Col. 447 A. Hic Spiritus et cum Filio, etc. Spiri tus sanctus in principio rerum creationem cum Fi lio fabricatus est, quemadmodum ait David: Verbo Domini cœli firmati sunt, et Spiritu oris ejus omnis virtus eorum“. Quocirca hoc loco, nec per verbum aeris impressio significatur, quæ per vocalia organa effertur, nec per spiritum oris vapor, qui ab iis partibus, quibus respiramus, extruditur: verum hoc Verbum vivum est et subsistens, illud nimi rum, quod in principio erat apud Deum, et Deus erat. Atque itidem spiritus oris Dei, Spiritus veri tatis est, qui a Patre procedit. Tria itaque animad verte, Patrem imperautem, Filium fabricantem, Spiritum sanctum firmantem et fulcientem. Nihil porro aliud est firmatio, quam perfectio ea, quæ sanctificatione comparatur, ac firmitas et constan tia in bono. Sanctificatio vero sine Spiritu nulla est. Neque enim natura cœlestes illæ et beatæ men tes sanctæ sunt: verum essentia ipsarum aereus fortasse spiritus est, aut ignis materiæ expers sanctificatio autem, quæ ab essentia externa est, perfectionem ipsis per Spiritus sancti communica tionem inducit. Ignem autem materia carentem di cit, quasi æthereum, qui ad differentiam nostri ignis immaterialis dicitur. Ilic enim inferior, abs que materia, nec manere potest, nec subsistere. Vivum ergo Verbum illud est, in quo cœli creati sunt; vita autem, Spiritus ille est, a quo cœlestes virtutes absolutæ ac perfecta sunt. Neque enim Verbi pronuntiatione crcat Deus; nec spiritus ae rei profusione cœli ornantur: verum Spiritus viva potentia, et divina natura, simul cum vivo Verbo creaturas effecit, quemadmodum ex Davide dicimus. Quin etiam Job quodam loco sic loquitur: Spiri lus divinus, qui fecit me", atque ita procreatio nem sui Spiritui sancto adscribit. Nec eo contentus, suæ quoque sapientiæ gratiam eidem assignat, ac magistrum eum agnoscit dicens: Flatus autem om nipotentis qui docet me "3. Quod buic evangelico dicto respondet: Non enim vos estis, qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri, qui loquuur in vobis “. Ad hæc Spiritus sanctus communem omnium no Ibid. Promissus autem est, prius quidem a Joele, etc. Sic a prophetis Spiritus prædicatus est, pro missus quidem antea a Joele " (per ipsum enim Deus pollicitus est fore, ut seipsum effunderet super omnem carnem. At Theologus dictionem hanc ex ponens, non simpliciter intelligendam censet hanc eſſusionem super omnem carnem, verum in cre dentem. Nam qui pia fide ad Christum accedunt, Spiritum percipiunt, nou autem increduli). Poste rius autem a Christo promissus est: Rogabo enim, inquit, Patrem, et alium Paracletum dabit vobis, ut maneat vobiscum in æternum 36. Glorificatur porro Christus a Spiritu eumque vicissim glorificat. Ac glorificatur quidem, juxta id quod ait Christus Ille me clarificabit ". Vicissim autem Spiritum glorificat, cum euin prædicat, atque hoc de eo pro fert testimonium: Omne peccatum et blasphemia remittetur hominibus; at blasphemia in Spiritum san clum non remittetur 18. Quemadmodum et Patrem Christus glorificat his verbis: Ego te glorificavi in terra ac rursus ab ipso Patre glorificatur di cente: Et clarificavi te, et iterum clarificabo ". Ac vide, quam opulenta, quam profusa, et copiosa sit Salvatoris pollicitatio. Promisit enim fore, ut Spi ritus sanctus in æternum cum ipsis maneret: Ut maneat, inquit, vobiscum in æternum. Permanebit autem, sive in præsenti vita cum iis qui ad tempus digui invenientur, sive in futuro ævo cum justis si quidem in hac vita integrum ipsum servaverint, ac non hactenus perdiderint, quatenus in vitium lapsi fuerint. Quamvis enim Spiritus sanctus iis, utpote indignis, nequaquam admistus sit, tamen in hoc sæculo baptismi aqua perfusis quodammodo adesse videtur, salutem ipsorum per resipiscentiam exspectans. At in futuro ævo ab omni anima, quæ ipsius gratiam profanaverit, abscindetur. Illa enim sectio, de qua in Evangelio fit mentio, nihil aliud significat, quam omnimodam a Spiritu aversionem 28 Isa. Psal. L, 40 Joan. XII. 30 Isa. LXIII, 10. 36 Juan. xiv, 16. **Job xxxii, 4. 4. 29 Exod. xxx1, 2. 38 Joel 11, 26. "Psal. xxxII, 6. strum resurrectionem simul cum Christo molitur et efficit, quemadmodum confirmat David his verbis Emittes Spiritum tuum, et creabuntur, et renovabis faciem terræ. Etenim Spiritus sanctus, res creatas ad immortalitatem renovat. Per emissionemautem Spiritus, David ejus ad agendum demissionem in telligit, non eloco ad locum migrationem: Spiritus enim Domini replevit orbem terrarum *. Quin etiam Spiritus sanctus spiritualem per baptismum rege. nerationem efficit. Hujus rei minime mendax ille te 1ª Psal. cxlii, 10. "IV Reg. 1, 16. ** ibid, 9. Joan. xvi, 14. 38 Matth. XII, 31. 39 Joan. xvII, 4. ** ibid. **Matth. x, 20. * Psal. c, 30. **Sap. 1, 7.

stis est, qui minari hoc sermone usus est: nisi ▲ ros, id est, fructum moři, et comedere. Quæ autem quis superne natus fuerit, non potest videre regnum Dei “. Neque enim quisquam cœleste regnum ac cepturus est, nisi a priori et carnali procreatione, quæ noctu atque in tenebris initium accipit, puri ficatus fuerit. (Noctu enim ut plurimum Venereus congressus et seminis ejectio contingit.) Et quidem ab hac sordida et obscena atque caliginosa creatione lucidæ diurnæque illius generationis opera lustra tus fuerit, cujus mentionem facit David de justis loquens Die formabuntur 48, id est, in lumine sancti Spiritus. Porro diurna fictio et creatio, non modo regenerationem eam, quam baptismus affert, significat, sed etiam purgationem illam, quæ virtu tibus comparatur, Atque utramque harum creatio num sibi ipsi quisque fingit, hoc est, suopte propo sito animique voluntate. Nam et baptismi regene ratio libera, ejus,qui baptizatur, voluntate, ac citra vim peragitur (et propterea patres, aut alioqui affines et necessarii, infantium loco interrogantur) et nio rum instructio itidem voluntaria est. Fortasse etiam quod air, per sese, non solum hoc significat, utrain que rem a libera voluntate proficisci: sed etiam quod neutra barum congressu ullo et corporum conjunctione indigeat, quemadmodum in corporali procreatione contingit. de prcsbyteris commemorat in Danielis libro scripta sunt: atque adolescentem, et animo, et corpore elegantem Theologus Danielem nomina¹, qui ante adultam ætatem (nam tum duodecimum ætatis annum agebat) judex presbyterorum sedit. Bis autem in Jacum leonum injectus est Daniel, prius quidem sub Dario, quoniam cœnaculi fenestris e regione Jerusalem apertis; orationes ad Deum fundens inventus fuerat: cum edicto publico promulgatum esset, quisquis intra tricesimum diem, vel ab ho mine, vel a Deo, præterquam a rege, quisquam postulasset, eum in lacum leonum injectum iri. Posterius sub Cyro, cum Belis statuam evertit, et draconem, qui summa religione a Babyloniis cole batur, interemit: quo etiam tempore Habacue, capitis ejus vertice ab angelo arrepto, sublimis per aerem a Judea in Babylonem prandium Danieli portavit, statimque Judææ restitutus est. Hactenus de Daniele. Nunc ad textum redeamus: Spiritus sanctus, inquit, si piscatores invenerit, Domino ipsos expiscatur, ut rursus ipsi sermonis retibus, id est, evangelica prædicatione, quæ retis instar ex Veteri ac Novo Testamento contexta est, muu dum universum piscentur. Jam vero Jacobum et Joannem Christus Banerges nominavit, id est, filio; tonitrui. Porro nequaquam a seipso Dei sapien tiam norat Joannes, sed eam virtute Spiritus est assecutus, qui ipsius pectus ingressus theo logum eum reddidit. Verba enim ita grandia prolocutus est, ut ad ea nulla sapientia aspirare queat. Hic Spiritus sanctus etiamsi publicanum acceperit modo fide præditum, qual's erat Matthæus, evangelistam creat, nec jam pecunia rum, sed animarum negotiatorem efficit. Si perse cutorem invenerit resipiscentem gentium apostolum reddit, fidei præconem, vas electionis ** ac denique Paulum pro Saulo; hoc est, pro eo quod Ecclesiam agitare et cominovere solebat, requiem ipsi tran quillitatemque procurantem, tamque ad pietatem acrem et ferventem, quam ad vitium inveneral, atque acceperat. Zelum enim, quo ad persecutionem ferebatur, ad pietatem transtulit. Hic et lenitatis est Spiritus (ait enim Paulus deco, qui præocupatus Ibid. Hic Spiritus, utpote sapientissimus, etc. Ait quodam loco Salomon: Hominum amans Spiritus, sapientia. Hoc igitur per paraphrasin explicans Theologus, Spiritum sanctum non modo sapientis simum, sed etiam ad beneficia danda promptissi muin esse dicit. Atque ut ipsius sapientiam et benignitatem prædicet, ostendit quo modo pastorem et caprarium, et adolescentem, et piscatores, et publicanos, et persecutores, atque, ut uno verbo di cam, cos qui propter vilitatem, aut etiam morum improbitatem, indigni videri poterant, gratiis suis ornaverit. Cæterumi Spiritui sancto hujusmodi privilegia privatim attribuit, quia Spiritus dona sunt. Ac Davidem quidem pastorem vocavit, quo niam Deus ex ovium gregibus et armentis eum ac cepit, Judæorumque regno præfecit: citharœdum autem, ut cithara psallentem, pravumque spiritum et dæmonem, qui Saulem præfocabat, incantantem, quemadmodum primo libro Regum [proditum ha. est in aliquo delicto: Vos, qui spirituales estis, betur. Amos autem caprarius erat, ut ipse quoque de se testatur: Non eram, inquit, propheta ego, nec filius prophe:a, sed caprarius eram moros vellens, et suscepit me Dominus 5º. xvičeɩv autem (quod capere vertimus idem est quod mororum folia abscindere ad caprarum alimoniam. Sunt etiam qui putent hoc verbum idem esse, quod perpurgare et curare hujusmodi arbores, cibum gregibus sup peditantes. Cyrillus autem exponit abscindere mo 67 Joan. 111, 3. ** Psal. cxxxvii, 16. 1x. 9. * Act. 1x, 15. Galat. vi, 1. instruite hujusmodi hominem in Spiritu lenitatis”. Et rursus Quid vultis? in virga veniam ad vos, an in charitate et Spiritu lenitatis **, et tamen in eos, qui peccant, incitatur: Ipsi enim, inquit, Isaias, contumaces fuerun!, et Spiritum sanctum ipsius ad iracundiam provocarant *. Non quod revera Spiritus ira commoveatur (nec enim in Deum affectus ca dunt) sed quia Scripturæ familiare est, humano more in divina natura res hujusmodi informare Sap. 1, 6. 50 Amos vi, 15. 8 Marc., 17. 83 Matth. 8 Cor. iv, 21. Isa. LXII, 10. Hoc loco Nicetas Susannæ historiam fusissime prosequitur, quam nos, ut omnibus notissimam, transiliendam duximus.

NICETAS IN ORAT. XLIV S. GREG. enim linguam suam audiens, ac videns apostolos non modo ad se, sed etiam ad alios, qui externæ lin guæ erant, verba facientes, animi vertiginem ipsis ac furorem objiciebat, quoniam ab iis qui externæ regionis erant, apostolorum orationem minime au diri existimabant. atque figurare. Confiteamur ergo Spiritus sancti amatu audientium linguis loquentes. Unusquisque dignitatem, id est, quod ejus lem sit cum Patre et Filio substantiæ, quodque sit Deus,' ne implaca biliter irascentem eum videre velimus. Nam qui in Spiritum sanctum blasphemaverit, huic noxa non remittetur. Hic me quoque fortem et intrepidum concionatorem reddit. Atque utroque nomine Deo sit gratia, sive quid ab hæreticorum insidiis patiar, sive nullis injuriis afficiar. Nam si nihil passus fuero, gratias Deo ago, quod Deus iis, qui me in visum habent, pepercerit, nec eos sanguine com maculari permiserlt: sin autem passus fuero, sic quoque gratias ago, quod hoc mihi institutionis et doctrinæ præmium datur, ut per sanguinis per fusionem vita defungar. Col. 450 A. At vero linguis externis, ac non verna culis, apostoli loquebantur, etc. In Actis apostolorum scriptum est: Cœperunt loqui aliis linguis", id est, auditorum, ac non patriis. Neque enim audientium linguæ, eorum qui loquebantur, patriæ erant. Ac miraculum ea res habebat, quod apostoli sermonem, quem minime didicerant, loquebantur, et, ut Apo stolus ait: Linguæ in signum erant non fidelibus, sed infidelibus *, ut signum hoc ipsis in accusationem eederet, quoniam, ne hoc quidem signo viso, fidem amplexi sunt, sicut scriptum est: Quoniam in aliis linguis loquar”, etc. Ubi autem hic locus habetur Chrysostomus quidem verba hæc Isaiæ tribuit; cæterum apud Isaiam non reperiuntur. Itaque vel malitiose submota sunt, vel per oblivionem trans missa. Ibid. C. Quanquam autem laudabilis, etc. Eam quoque linguarum divisionem laudat Gregorius, quæ in Babylonicæ turris exstructione facta est, cum una lingua in multas dissecta est, at que impia concordia et consensio dissoluta nego tium stulte susceptum simul dissolvit. Hunc enim scopum sibi proponebant turris ædificatores, ut si quando nova aquarum illuvic terra obrueretur, banc turrim ascenderent, iramque divinam con temnerent. Quorum vesaniam nunc quoque imitari quidam non verentur, adversus Spiritum sanctum scelerate concordes, turrimque impietatis exstruen tes. Cæterum Theologus vehementius laudat atque admiratur divisionis hujusce miraculum. Ab uno enim Spiritu in multos apostolos diffusa, in unam rursus pietatis harmoniam contrahitur, ac restitui tur. Quamvis enim diversis linguis loquerentur, omnibus tamen linguis eadem loquebantur, nimirum ea, quæ ad Christum, et ad prædicationem evan gelicam spectabant, non secus ac cithara diversis fidibus pulsibusque concordem sonum emittit Enim vero illa gratiarum diversitas, quæ ad dijudicationem alia gratia opus habet, prophetia est, ac donum linguarum. Nam et prophetia eo dono et gratia opus habet, qua spiritus discernuntur, et linguarum donum interpretationis dono indiget. Porro prophe tiæ, et linguarum dona, iis antecellunt donis quo rum ope ad dijudicationem et explicationeni indigent, hoc est, discretione spiri: uum interpretatione: horum enim causæ ac radices sunt. Quod quidem perspectum habens Theologus, ait: Ad discernendum quænam Spiritus sancti gratia sit præstantior. Nain quod apostoli peregrinis linguis loquuntur, diversitas est gratiæ, alia gratia opus habens, nimirum discretionis dono, ad discernendum quodnam sit melius ac præstantius donum, id est, utrum hoc linguarum donum cæteris, quibus di vino beneficio ornati fuerant, præferendum sit, an aliud quoddam ex reliquis: quandoquidem in tam diversis donorum generibus nullum est, quod non laudem mereatur. Quin etiam præclara illa est di visio, pro qua David Deum obsecrat, his verbis Divide linguas eorum, qui præcipitationis verba dilexerunt 1 aperte sane Macedonianorum linguas accusans, quæ Spiritus divinitatem scindunt, ipsum que, a Patre et Filio dividunt. Præcipitii autem verba, voces illæ sunt, quæ Spiritui sancto divini tatem abrogant, utpote, quæ eos, a quibus profe runtur, demergunt, atque in exitii voraginem trans mittunt ac dejiciunt. Dividatur igitur, inquit, hæ 61 Psal. LIV, 10. Ibid. Audiebant autem. Verum hic paulum con siste, etc. Hoc quoque ex Actorum libro sumptum est: Audiebat sua quisque lingua eos loquentes 60. At Theologus addubitat, quo pacto ambiguitas hoc loco occurrens distinguenda et solvenda sit, quæ interpunctione dividitur, id est, discernitur, atque dissolvitur. Propositis itaque, per interrogationem, duabus solutionibus, secundæ calculum suum addit Utrum enim, inquit, una quidem eademque lingua loquebantur apostoli, verum audientibus multæ fiebant, tum propter aeris strepitum, tum quod qui libet auditorum linguam suam secerneret? An vero punctum statuemus in verbo, audiebant, hæc autem, loquentes eos, cum his quæ sequuntur, connectemus, ut sit hic sensus, quod gentes apostolos audiebant loquentes linguis auditorum, hoc est, externis, que atum ad eos qui loquebantur,? Cui etiam senten tie magis accedo, quandoquidem priori modo, hoc est, si una lingua apostoli locuti essent, atque unusquisque auditorum dialectum suam ab aliis separasset, audientium fuisset hoc miraculum; contra si in verbo, audiebant, punctum apposueris, ac deinde hæc verba subjunxeris: Loquentes eos propriis audientium linguis, miraculum apostolorum erit. Quod etiam ex eo perspicue constat, quod temulentiæ quoque accusantur, utpote ipsi Spiritus 57 Act. 11, 4. 581 Cor. xiv, 22. * ibid. 21. "Act. II, 6. et

reticorum loquacitas, linguæque pruritus, atque Babylone, captivi versati sunt; atque in Egypu adversus Spiritum sanctum conspiratio. Nam hujus modi quoque divisio, bis, qui in malum consentiunt, utilis est. Per gratiarum diversitatem, linguarum do num intelligit: quod quidem alio dono indiget, ni mirum interpretationis atque interpretis. Quid enim quæso, ille, qui discendi studio sese ad prophetas confert, adjumenti percipiet, si Arabs eos Attice loquentes audiat; vel Atticæ linguæ peritus Phoeni cum lingua disserentes? Et quoniam cæteri, qui spiritualibus gratiis ornabantur, sive opitulatores animarum, sive gubernatores, sive interpretes, minus ob gratiarum donum efferebantur, ii autem, qui variis linguis loquebantur, velut in lingua Spi ritus allatum habentes, eo nomine gloriabantur, ac donum suum) arrogantius jactabant, seque iis qui aliud quoddam Spiritus donum acceperant, superiores esse existimabant, idcirco Apostolus eos compescit ac contrahit, utpote minus utilitatis Ecclesiæ afferentes. Quod etiam magnus noster Gregorius significans: Mihi, inquit, utinam potius contingat quinque verba prudenter in ecclesia loqui, quam decem millia in lingua et voce tubæ incerta atque obscura. Quo loco per quinque verba, eos qui in ecclesia do rent, atque interpretantur, intelligit per decem autem millia et obscura, eos qui omnibus quidem linguis loquantur, cæterum militem divi num ad spirituale bellum nequaquam excitant. Col. 450 A. Ac de his quidem hactenus, etc. In Actis apostolorum scribit Lucas: Erant autem in Jerusa lem habitantes Judai viri religiosi ex omni gente, quæ sub cælo est ". At Theologus de hac dictione, habitantes, ait: Si cui intellectus hic placet. Neque cnim perpetuo habitabant, sed tum celebrandi festi causa convenerant. In omnes enim nationes dispersi, gentium quidem linguis utebantur, patriam autem religionem, ut Judæi, retinebant, ac juxta legis præscriptum undecunque ad festum in Hierosoly mitanam urbem confluxerant. Quæro igitur quinam hi erant, et a qua captivitate dispersi tunc temporis festo intererant. Nam Ægyptiaca et Babylonica captivitas certo locorum et temporum spatio cir cuniscripta et finita erat. In Ægypto enim sola, et Act. 11, 5. quidem quadringentos annos usque al reditum ia Palæstinam exegerunt, septuaginta autem in Baby lone quæ etiam captivitas Judæis Hierosolymam reversis soluta est. Illa porro, quam a Romanis, Vespasiano et Tito imperatoribus, passi sunt, not dum eo tempore contigerat, sed quadraginta post Christum in cœlos receptum annis futura erat, vindex furoris atque amentiæ, qua Judæi Christo Salvatori necem attulerunt. Quamobrem reliquum est, ut ab ea captivitate, qua Judæos afflixit Antio chus, quin etiam Machabæos exquisitis tormentis affecit, hos rediisse censeamus. Nam hæc non multis ante annis contigit, sed parvo temporis inter vallo Christi incarnationem antecessit. Quod si quis hanc expositionem velut coactam atque a vero aberrantem repudiat (quoniam Antiochena captivitas nequaquam vetus erat, nec in multas orbis regio. nes fusa) fortasse rectius fuerit ita exponere. Quod juxta Esdram sæpius in captivitatem abducti fuerint Judæi. Dispersis igitur sæpius in diversas gentes tribubus, verisimile est tum quosdam eorum ad diem festum adfuisse, et ex linguarum miraculo stuporem concepisse. Atque hæc studiosis viris nequaquam, ut spero, supervacanee a nobis exposita videbuntar. Quod si quis aliud quiddam ad hanc solemnitatem contulerit, ejus laudes deprædicans, nobis quoque il collegerit, ut nequaquam pleno laudis officio per functis. Ac nos hic concionem solvemus, multita dinemque nostri audiendi causa collectam missam faciemus. Orationem enim integram atque absolu tam habuimus, ac si non festi dignitati, instituto certe nostro parem. Orationis enim initio facturos nos professi sumus, ut de hoc festo breviter agere mus. At vero Spiritus festum nunquam agere desi namus: verum illud celebremus, in præsenti quidem vita corporĉo simul ac spirituali modo, post nostrum autem ex hac vita discessum prorsus spirituali. Quo etiam tempore causas festoruin et explicationes earum rerum, quas nunc quærimus, clarius aper tiusque cognoscemus, in Christo, qui justorum verum festum est et exsultatio, cum quo gloria veneratio Patri et sancto Spiritui et nunc et in sæ cula sæculorum. Amen. Per gratiarum. Hæc verba alius cujuspiam interpretis esse videntur, nec in mco Niceta ha bentur.

vitam lucen que revocavit, ut Jaiti filiam ", et viduæ filium", ac postremo Lazarum”. Quemad- modum utinam te quoque, inquit, doctrinæ fideique perversitate mortuum et infidelitate correptum in vitam restituisset, utpote per incredulitatem exstin- ctum Dæmones præterea fugavit, nunc per se, ut in regione Gerasenorum, nunc per discipulos`et apostolos : Mittens enim, inquit, eos, dedit ipsis potestatem adversus immundos spiritus ". Jam vero quinque panibus quatuor hominum millia aluit, absque mulieribus et pueris, qui si ad virorum numerum adjungantur, non modo chiliades, sed etiam myriades hominum aluisse reperietur 7. Deus bone, quot mihi festa occurrunt ob unum- quodque Christi mysterium? In quibus omnibus unum caput, atque unus scopus est, nempe mea perfectio. Mea etenim causa Dei incarnatio conti- git, omniaque ipsius mysteria, ut ego per manda- torum observationen perfectus fiam, ac per virtu- tum perfectionem Dei nomen consequar, nimirum, per baptismum instauratus; atque ad primi Adami dignitatem amplitudinemque redeam, hoc est, ejus, qui ante mandati transgressionem erat, a qua omnes simul cum co dejecti ac prostrati sumas. qnidem, ut baptismus ipse; voces autem, ut : A runt, et ministrabant ei 10. Mortuos insuper ad Deus meus, Deus meus, quare me dereliquisti **? Perspicuum enim est eum sibi affectus nostros asciscere, propter naturam, quam nobiscum exce- pto peccato communem habuit. Videbis ergo, inquit, Christum in nobis baptizatum, vel, ut rectius loquar, aquarum naturam ea purgatione, qua ipse hominum opinione lustrabatur, sanctifi- cantein, utpote ipsam quoque hominum peccatis conspurcatam. Nam Agnus Dei, qui ut est apud Joannem ", peccatum mundi tollit, quo tandem modo purgatione opus habuisset? Videbis etiam cœlos scindi et aperiri, quos Adamus, et sibi, et nobis clauserat, et Christo testimonium dari a cognato, hoc est, congenere Spiritu. Ex eadem enim cansa Filius et Spiritus sanctus proficiscun- B tur. Illud autem annotandum est cognatum de iis quæ ejusdem substantiæ sunt, et de his, quæ diversam substantiam habent, prædicari. Verum cum de iis quæ substantia eadem sunt, agitur, secundum naturam dicitur, ut hoc loco : cum au- tem de his, quæ substantia differunt sermo insti- tuitur, secundum unionem, ut cum de corpore et anima fil sermo. Quo sensu Theologus in fune- bri oratione, quam de fratre Cæsario habuit, ita loquitur : Paulo post anima cognatam carnem receptura est. Morbos omnes ac languores: (Græc. πᾶσαν νόσον καὶ μαλακίαν). Inter morbum autem et languorem, hoc est discriminis, quod morbus est diuturna corporeæ habitudinis in pejus inversio, hoc est, infirmitas quæ jam imperium in animal tenet. Languor autem principium laxitatis, mor- bum prænuntians. Atque ita de corpore accipiun- tur. In anima autem, morbus, est peccati actus : languor autem, rationis ad actualis peccati assen- sum relaxatio. Porro Christus omnibus, sive hoc, sive illo modo affectis, cum spiritualiter, tum corporaliter medebatur. Quonam autem modo pec- catum meum, hoc est, Adami (mani primi parentis peccatum meum esse statuo) secum in cruce suf- fixerit, audi : Præcepto Domini nequaquam paruit Adamus; at Christus, novus Adam, hanc veteris inobedientiam sustulit, obediens factus usque ad mortem, mortem autem crucis 68 manuumque ad interdictum lignum extensionem, per manuum. D in cruce extensionem; atque ligni voluptatem per crncis dolorein curat: eodemque modo in reliquis rebus contraria per contraria sanata sunt. Hunc et Joannes ut agnum ostendit his verbis: Ecce Agnus sacerdotem aspicit, aitque: Ostendit miki Domi- nus Jesum sacerdotem magnum ". Porro per agnum significatur ipsius pro peccatis nostris interemptio; per sacerdotem autem quod voluntarie interemptus sit. Jam vero post baptismum angelorum ministe- vio utebatur: Ecce enim, inquit, angeli accesse- Col. 330 D. Nunc autem conceptum accipe, clc. Hæc, inquit, Christi a nobis commemorata opera, perpessionesque postea videbis. Nunc autem ipsius nativitatem accipe, ac coram eo salta: si non ut Joannes, at certe ut David. Porro Joannes Præ- cursor figuram eorum gerit, qui ab incunabulis divino baptismate perfusi, atque a puero sanctifi- cati sunt, et ad extremum usque proficiendo soli- dissimum constantissimumque virtutis habitum conservant. Nam cum adhuc in materna alvo esset, Dominum suum agnovit, et cum summa lætiţia exsiliit. Propheta autem David eos designat, qui in vitium prolapsi, rursus per pœnitentiam divinæ gratiæ exsultationem, quæ in virtute et scientia posita est, animæ restituunt. Nam et David, cum SC adulterii cædisque crimine constrinxisset, postea eximia et ardenti pietate Deum coluit, cique placuit. Saltabat autem co tempore, ante arcain choream auspicans, cum et ab alienigenis recuperata huc illucque desiit circumferri, atque apud populum suum conquievit, quemadmodum secundo Regum libro proditum habetur. Proinde, sive in peccatum minime incideris, sive prolapsus per resipiscentiam surrexeris, Nativitatem Christi confitere, atque ad ejus præsentiam exsulta, nec virtutis et scientiæ arcam in te sitam affectuum, quasi Philisthæorum quorumdam, libidini permitte; verum iis oppressis et obtruncatis hanc ad te reduc, ac concinnam et modulatam saltationem salta. Existimo autem per Davidis saltationem no- 1. 11. Dei. Et Zacharias unus ex duodecim prophetis ut 67 Joan. 1, 29. 66 Matth. xxvii, 46. 72 Luc. vn, 12 seqi. vin, 41 seqq. 63 Philipp. 11, 8. 73 Joan. xi, 1 seqq. 62 Zachar,, 75 Matth. X, To Matth. 1, 75 Joan. vi, 1 seqq. 71 Luc NICETAS IN ORAT XXXVIII S. GREG.

ADDENDA. bis piæ vitæ agilitatem multiplicemque rationem A simpliciter accipiunt, postea autem eamdem me- designari. Col. 330 D. Descriptionem reverere, propter quam in cœlis, etc. Dominus una cum matre et Joseph in- ter servos juxta Cæsaris edictum descriptus est, ut nos in beatorum libro inscribamur. Hanc igitur descriptionem reverere, ас nativitatem Christi honorifice cole, propter quam nativitatis vinculis solutus es. Vinculum autem nativitatis, est pec- catum illius comes 7. Ex transgressione (4) enim, et matrimonium profectum est, et generatio ; sicque in peccatis nascimur. At Christus natus nostræ quoque nativitati sanctitatem attulit", ac deinceps honorabile est connubium et torus im- maculatus 78. Parva autem est Bethlehem, utpote usque ad Christum natum minima inter principes Judæ”: quæ quidem nos rursus ad veterem pa- radisi perceptionem voluptatemque revocavit, Christum videlicet nascentem suscipiens, qui ad eam nos reduxit. Atque etiam in præsepio Verbum collocatum est, ut nos ad brutorum amentiam con- versi nequaquam jam ad sordidam et pecorum similem provolvamur, verum secundum Deum ac non secundum turbidos animi motus vivere disca- mus, et Verbi magisteria et disciplina nutriri. Col. 351 A. Cognosce, ut bos, etc. Opportune Theologus prophetiæ Isaiæ mentionem facit pro- pter bruta animantia et agnitionem Christi, et præsepe. Deus enim per Prophetam Israeliticum populum ut ingratum, et vecordem, acriter objur- gans ait: Cognovit bos possessorem suum, et asinus præsepe domini sui, Israel autem me nun co- gnovit . Quibus verbis Judæos mutis quoque animantibus propemodum stupidiores exstitisse ait. Atque omnibus quidem ingrate et inique erga Deum affectis hæc oratio congruit. Cæterum hoc loco bos in Judaici populi, qui legis jugo subjectus erat, figuram assumitur: asinus autem in genti- lium figuram, tum quia a lege alienus erat, tum etiam propter impuritatem et crassitiem. Etenim bos, ut ad cognoscendum acutior, dominum suum agnoscit: asinus autem ut ventri deditus, præsepe cognoscit. Ac vide, quam bovis et asini allegoriam afferat. Quoniam enim bos animal mundum est, ac jugo subjectum, et ruminans, atque sacrificii D causa mactatur et comeditur; in asino autem con- trario modo se omnia habent: Cognosce, inquit, auditor, quisnam sit is qui natus est, sive bos es, hoc est, ex Judæis, qui puritatem et munditiem præ se ferunt, ac sub legis jugo censentur, atque rectam doctrinam ruminando conficiunt, quia vi- delicet primum quidem fidei Christianæ doctrinam CXL, 2. idonei sunt, qui Deo in sacrificium offerantur, et moria versant ac recolunt, atque accurata exami- natíone quasi dentibus dividunt et comminuubt, idque omne, quod inutile est, exspuentes, quidquid ad esum aptum et vitale est, in mentis profundum quasi in ventrem quemdam injiciunt. Nam puritas quoque per ruminationem designatur. Sive etiam ethnicæ et impuræ partis es, atque ad esum qui- dem inutilis, utpote proximis tuis minime fructuo- sus, ad sacrificia autem minime idoneus, utpote Deo nequaquam gratus atque acceptus. Ethnicorum porro et infidelium est impuritas, cæteraque eodem modo dicta, quod nimirum ad esum et sacrificium haudquaquam apti sint. Cibus enim eorum qui co- medunt, vitam fovet ac suffulcit. Ibid. Cum stella curre: cum Magis dona offer, aurum, etc. Deus corpoream suam nativitatem per stellam significari voluit. Æquum enim erat Ver- bum cœlitus descendens cœlesti quoque signo indicari. Is porro cum stella currit, qui eam imi- tatur, hoc est, qui Christum iis, a quibus ignora- tur, prædicat, vel etiam qui virtutum splendore clarus et insignis apparet, vel etiam qui supra omnia terrena fertur. Ille autem munera cum Ma- gis offert, qui oblationem eorum spiritualiter imi- tatur. Nam ab illis quoque dona oblata sunt. Si- gnum autem regis est aurum, quia per aurum subditi regem muneribus afficiunt. Thus porro, di- vinitatis, quia thura Deo adoleri solent: mortis denique, myrrha, quia mortui ea inunguntur, ne fœteant aut putrescant. At tu pro auro purarum actionum et sermonum splendorem offer. Pro thure preces: Dirigatur enim, inquit, oratio mea sicut incensum in conspectu tuo 81. Pro myrrha vero affectuum oppressionem et exstinctionem, quæ animæ substantiam tuetur, ac suavi odore perfun- dit. Quonam vero modo cuin pastoribus et archan- gelis atque angelis laudibus Deum celebrabis, atque hymnos concines ac tripudiabis? Nimirum si illo- rum admirationem, affectum et gaudium imitatus fueris. Nam profecto ob salutem nostram supernæ quoque et beatæ mentes festumi celebrant, ut quæ Dei hominumque amore præditæ sint. Utriusque enim laudis illis testimonium dedit Christus, sic per parabolas loquens: Mulier, quæ amissam drach- mam invenit, amicas et vicinas convocat, dicens : Congratulamini mihi 8. Ergo, ut Dei amicæ, ipsi gratulantur. Quod autem hominum sint amantes, ex iis angelis liquido constat, quos in tertii et vice- simi Psalmi fine describit David, simul cum Chri- sto ascendentes, ac prius occurrentes iis angelis, qui in cœlo Davidicum illud imperabant : Attol· lite portas, etc. Nam ipsi quoque eadem lætitia 76 Psal. L, 7. 77 Ephes. 11. 1 seqq. 78 Hebr. x, 4. 79 Matth. XXIX, 6. 80 Isa. 1. 3. 81 Psal. 81 Luc. XV, 8. 88 Psal. xxil, 7. (4) Ex transgressione. Congressi quidem sunt Adainus et Eva post violatum præceptum : non tamen ex prææcepti violatione profectum est matri- monium, sed ante violationem a Deo institutum, ut ex principio Genesis apertissime liquet.

diffundebantur, utpote compresso et exstincto bello, A quo mortales premi solebant. Atque etiam iidem Dei amantes erant, quod ea quæ Deus amaret, chara haberent. Quin etiam sese mutuo ad portas attollendas inhortabantur, nimirum illi, qui Chri- stum ascendentem comitabantur, eos, qui in se- · cundo cœlo, sive etiam in firmamento erant, atque illi rursus eos, qui in sublimiori et primo cœlo. Idcirco namque bis scriptum est : Attollite portas, principes, vestras. Illi etenim, qui simul cum Christo ascendebant, incarnationis Christi conscii erant; ii autem, qui in firmamento erant, percunctati, ac certiores facti, quisnam erat qui cum carne ascen- deret, gaudioque summo perfusi, eodem modo su- periores angelos ad sustollendas portas hortaban- tur. Col. 331 B. Unum hoc duntaxat ex iis omnibus, etc. Ea, inquit, omnia, quæ circa nativitatem acci- derunt, venerare. At Herodis sceleratam puerorum oppressionem ob cædem quidem detestare: cæte- rum, quia propter Christum contigit, reverere. Coætaneum autem hoc Christi sacrificium dicit, quoniam pueri illi eadem ætate erant, qua Chri- stus, cum ferro sublati, atque ante Christum et pro eo mactati sunt. Ipse porro victima dicitur, quia pro nobis cæsus est: nova autem, quoniam nequaquam simpliciter homo erat, sed etiam Deus. Jam vero de ipsius in Ægyptum fuga, quema Imo- dum imperatum fuerit Josepho, ut puerum et ma- Ibid. C. Per omnes Christi ætates ac virtutes, etc. Per omnes ætates ac potentias, hoc est, divina signa gradere, omnia imitans, quæ perpessus est ac fecit, in omnibus ipsius ætatibus novis quoque ad Christum progressibus assurgens : ut tu quoque secundum spiritualem ætatem adolescas, quousque a: summum illius finem perveneris: quam quidem ætatem tricenarius annorum numerus designat, utpote denario, quem continet, ter multiplicato, vel etiam perfectione, quæ huic numero inest. Primus enim denarius moralium virtutum est, alter speculativarum, tertius divinarum. Atque ita qui- dem accipiendæ sunt ætates. Per potentias autem, miracula a Christo patrata intelligimus, quæ etiam a nobis spiritualiter edi debent. Per omnes has igi- tur ætates ac potentias obambula et conversare, ut Christi discipulus, et ipsius ardens æmulator, ve- stigiis ejus insistens. Purificare. Verum quo tem - pore purificatus est Christus ? fortasse cum bapti- zatus est, vel etiam cum ad diem quadragesimum pervenit, atque ea que al purificationem require- bantur, secundum legis Mosaicæ præscriptum ob- tulit. Quocirca da ipse quoque operam ut purifice. ris, hoc est, ut a sceleratis actionibus abstineas: ac deinde fac circumcidaris, vitiosas omnes et obscenas cogitationes, non secus ac superfluum quoddam membrum, detruncans. Spiritualis enim circumcisio nihil aliud est quam corporeæ volupta- tis rerumque supervacanearum ac minime neces- trem ejus acciperet, atque in Ægyptum ad vitan C sariarum abjectio: Omnis enim voluptas, quæ nec dam Herodis tyrannidem fugeret, ac quo mo:lo Ilerode mortuo rursus in terram Israel redire jus- sus sit, dilucide narrat Matthæus. Quin etiam Oseas de Christi ex Ægypto reditu vaticinatur. Per eum enim ait Deus: Ex Ægypto vocari Filium meum. At Theologus hanc historiam sublimiori sensu a nobis intelligi vult. Herodes igitur si inter- pretari velis, idem sonat quod crassa et passibilis ac velut pellea natura. Egyptus autem, nunc præ- senten hunc mun:lum designat, nunc carnem, none peccatum, nunc ignorantiam, nunc ærumnam et afictionem. Qua potissimum significatione hoc loco Dominifugam in Ægyptum accipere convenit: Si igi- tur, inquit, Christus, in nobis conditus, id est, virtus, tenera ætate sit, atque affectus carnalis et terre- nus, Herodis cujusdam instar, vivat et principatum teneat, ad afflictionem in actione sitam, velut in Ægyptum, fugiendum est. Quod si carnalis affe- clus, qui divinam doctrinam nobis insitam inter- ficerc molitur, exstinctus et enectus fuerit, tum vero ab Ægypto Hierosolymam migrandum est, hoc est ab ea afflictione quæ in agendo suscipitur, ad con- templationem pergendum. Actio enim contempla- tionis basis et fundamentum est. Emortuis enim affectibus, supervacaneum postea fuerit in actione longiorem moram trahere, ac non ad contempla- tionem subvchi, ad quam actio ipsa spectat. : ex Deo, nec in Deo suscipitur, voluptatis excremen- tum est. Cum autem dixisset: Circumcidere, atte- xuit Velum a nativitate contractum abscinde, hoc est, avitum peccatum, quod ad universum ho- minum genus fluxit ac propagatum est. In peccatis enim, inquit, concepit me mater mea 8. Peccatum enim statim a nativitate, cujusdam nubis instar, animæ lumina obstruit, salutiferi autem baptismi gladio ac vivifici Spiritus ense truncatur. Nonnulli per velum a nativitate contractum vitiosas et fœ- das cogitationes intelligunt, caliginemque ab iis offusam. Alii ignorantiam carni, velut nebulæ cui- dam ac velo conjunctam. Post hæc, id est, postquam purificatus fueris, a vitiosis scilicet actionibus teipsum abstinens, et pravas cogitationes circum- cideris, tum demum in templo docc, hoc est, in Ecclesia Dei, aliisque virtutis magistrum te præbe et quemadmodum Christus negotiatores templo expulit **, ad eumdern modum tu sacrilegos nundi- natores ejice, hoc est, cos qui divinitatis doctri- nam adulterant, caque cauponum more ad qu'e- stum abutuntur, ac vel auro, vel gratia, vel utili- tate, vel metu, ant alia ejusmodi re permutant. Quod si tempus eo te vocet, lapidibus appeti sus- tine, sive reipsa et modo corporeo, sive etiam spirituali, conviciis nimirum atque ignominiosis verbis, quasi saxis, appetitus. Nihil horum te at- 84 Matth. 11, 13 seqq. * Osee x1, 2. SC Psal. 1., 7. *7 Joan. 1, 14 segg. NICETAS IN ORAT. XXXVIII S. GREG.

allegoriam philosophiæ in actione posit asperita- tem interpretatus est. Porro vestis purpura sen coccinum, quo Christus ab illusoribus Juilæis tegitur, acerrimas gravissimasque afictiones sigui ficat, atque in pectus altissime penetrantes, quan- doquidem et coccum color quidam tincturæ est in profundum penetrans. Ad hæc Christus arundine verberatur, et per ludum atque irrisionem arundi nem in dextra manu, velut sceptrum a carnifici, bus accepit. Nec vero ex nostratibus arundinības colligere debes, eas quibus Christus affectus est, leves atque infirmas plagas exstitisse, verum graves et validas, Judaicæ terræ arundines tibi animo proponens, quarum mira vis est et crassities. Proinde tu quoque arundinis plagam perfer, aut irridentium atque insultantium hominum gestas sustine. Insuper Christus per simulationem quasi rex adoratus est ab iis qui veritatem ludibrio ta- bebant, hoc est, ab iis qui rem natura veram per ludibrium agebant. Christus enim rex verus erat. Quamobrem ipse quoque omnem fucum et simula- tionem æquo animo tolera. Ac denique simul ia cruce suffigere, quantum ad actuale peccatum. Simul etiam morere quantum ad ipsos affectuum motus. Simul etiam libenter inhumare, omnem rerum hujus vitæ sensum abjiciens: ut pro eo quod oppressus atque enectus fueris, ad vitam exci- teris; pro eo quod in crucem sublatus fueris (qued turpe et infamiæ loco habetur), gloriam consequa- ris; pro eo denique quod inhumatus fueris, in regni societatem venias. Maxime enim inter se contraria sunt, regnare, et sepeliri. Nam qui tumulo condi- tur, et terram, et omnia terræ commoda relinquit : qui autem regnat, penes eum omnium rerum jus atque imperium est. Quonam autem modo simul regnabis? Deumi cernens, quantum fieri potest, ut eum cernas atque ipsi cernaris. Vel etiam cernens Deum, quantum licet, ab eoque vicissim aspectus. Quem nunc quoque clare ac perspicue nobis, carnis vinculo constrictis, patefieri optamus. Ex Jeremia autem hoc sumptum est, sic loquente: Ad humi- liandum sub pedibus ejus omnes vinctos terræ ”, in Christo Jesu Domino nostro, cui gloria in sæcula tinget, verum lapidatores falles, ac per medium A strepitum edit. Jam spinas Theologus ipse per ipsorum transibis, utpote deus adoptione et gra- tia factus. Sic enim de Christo apud Joannem scri- ptam est : Sustulerunt lapides, ut jacerent in cum. Jesus autem abscondit se, atque exivit de templo", transiens par medium ipsorum. Verbum enim non est alligatum, quemadmodum ait Paulus ", de prædicatione loquens; quin potius, cum alliga tur, currere ipsam dixerim. Verbum enim lapi- dibus non conficitur, id est, Deus, vel etiam fidei doctrina. Lapidibus autem non conficitur, id est, perpessioni nequaquam obnoxium est, ut- pote inexpugnabile. Si ad Herodem adductus fuc- ris, hoc est, ad crassum et carnalem hominem, vel hæreticum, plerumque ne verbum quidem unum ei responde, velut indigno, ad quem de rebus mysticis et sacrosanctis orationem habeas. Silentium fuum pluris faciet, magisque reverebitur, ut hominis disputationis habendæ tempus cognitum habentis, quanı prolixas aliorum orationes. Nam Christus quoque, ut narrat Lucas ", a Pilato ad Herodem missus est, et interrogavit eum Herodes in multis sermonibus; at ipse ei nihil respondit. Herodes porro carnalem et turpem affectum signi- ficare potest, cui, non per verborum philosophiam, sed per res et actiones, obsistere debemus. Ita enim magis demittetur ac contrahetur hujusmodi affectus quam per verbosam philosophiam. Si flagello cæsus fueris, hoc est, quoquo modo verberibus affectus (flagellum enim virgarum genus est, quo Christus C cruciatus est). reliqua etiam suppliciorum ac tor- mentorum genera quære, nimirum fel, acetum, colaphos, alapas, etc. Ergo fel amarum gustu pro- pter ligni gustum, cujus fructus eximiam suavita- tem habebat, ut contrarium contrario curetur. Allegorico autem sensu vel dici queat voluntaria piæ atque laboriosæ vitæ acerbitas, aut tentationum præter animi voluntatem incurrentium absinthium. Acetum autem, calumniæ nobis, vel a nostris, vel ab alienis structæ, quæ animum acerbo doloris sensu afficiunt. Rursus sputa et alapæ, contumeliæ ille dici possunt, quæ palam aperteque ac velut in faciem infliguntur : colaphi autem, quæ clam atque obscure inferuntur. Colaphus enim, est concavi tactus plaga, quæ in collum furtim infligitur, ac D sæculorum. Amen. 88 Joan. v1:1, 59. 91 Tim. 11, 9. 9º Luc. xx|11, 7, 8. "Thren. i, 54. IN ORATIONEM XXXIX. ARGUMENTUM (5). Panegyrica etiam est hac oratio, superioris ora- tionis comes et cognata. Ilic autem primum cum c:hnicis, qui mysteria nostra suggillabant, conflicta- tur, ac nobis vicissim illos atrocius criminandi atque irridendi materiam et argumenta porrigit, ostendens corum dogmata et mysteria multo majore risť: digun esse, nec quidquam aliud, quam inancs fabulas. (5) Billii. ADDENDA.

ADDENDA. ARGUMENTUM. correptis, lacrymas effundemus. Igni enim sem- A reddam³. Virum autem sanguinum David eum vo cat ³, qui vitio omni et scelere coopertus est. Per- fectum enim viri nomine appellavit : quemadmo- dum et Paulus : Quousque perveniamus in viram perfectum*. Jam vero hominis causa omnis doctrina data est, tam legalis quam evangelica, atque omne mysterium, et omnis Christi actio, et festum omne mysticas rationes habens. Purgemini igitur, vt quod ait Paulus, sitis tanquam luminaria in mundo, verbum vitæ sustinentes 3. Nam lumen bujusmodi quamdam vim habet, ut eos qui in tenebris velut emortui sunt ad vitam excitet. Ita ſiet, ut in altero seculo Trinitatis fulgore plenius collustremini, cujus unum atque cumdem splendorem a tribus unius deitatis personis emicantem nunc suscepi - piterno baptizabimini”, qui terrenam et crassam materiam tanquam fenum comedit, ut Isaiæ verbis utar, hoc est, crassis et obscenis corporis volupta- tibus servientes exurit, atque homines peccato leves et aridos ita excruciat, ut tamen non absu- mat. Quemadmodum enim in hac vita Christus homines sanctitate dignos in Spiritu baptizat, ita in lignos ad ignem transmittit, alienos videlicet a bono spiritui malo tradens. Porro per ignis la• ptismum examen censuramque extremi judicii intelligit, juxta id quod ait Apostolus: Uniuscujus- que opus, quale est, ignis probabit". Et rursus : Dies enim declarabit, quia in igne revelabitur '. Nos autem Isaia consilio pareamus, ad hunc modum loquentis : Luvamini, mundi estole: et si fuerint Bstis in ipso Christo Domino nostro, cui gloria et peccata vestra ut vermiculus, instar nivis ea deal- kabo : si autem ut coccinum, instar lanæ candida imperium in sæcula sæculorum. Amen. llæc oratio acri et vehementi disputatione bapti- smum nequaquam differendum ac prorogandum esse demonstrat. Ac cum præcedenti quidem oratione cohæret, verum temporis brevitate atque ungustia factum est, ut ab ea distinguatur. Col. 359 B. Quoniam heri splendidum, etc. Hesterno die, inquit, Luminum festum celebravimus. Con- veniebat enim ob salutem nostram gaudio efferri, camque celebrare. Idque multo æquius erat, quam quod mortales carni dediti facere solent, qui et yɛvibha celebrant, id est, diem quo in lucem editi sunt, et yapṛλ:a, hoc est, eum diem quo matri- monium contraxerunt, et övoµasthpix, quando no- u en ipsis impositum est, et xoupóouva, quando decursa et exacta adolescentia, in juvenum ordi- tione consumimus), tum ne fastidium et saturila- tem sermonis prolixitas pareret. Semper enim suspectam habeo satietatem, velut molestam ac tædii plenam, rebusque omnibus præclaris advers santem, atque ca quæ dicta sunt, infrugifera red- dentem. Nam cum ea sit animi, imbecillitas, ut omnia simul complecti atque arripere nequeat, idem omnino illi accidit, quod ventri, qui propter immodicam satietatem transmissos cibos conco- quere non potest. Oportebit autem ea quæ a nobis dicentur, attento animo audire : quandoquidem boc quoque splendoris pars est, nimirum baptismi vim et facultatem probe cognitam et explicatam habere. Col. 359 C. Triplex nativitatis“ genus agnoscil, etc. Tres, inquit, nativitates reeta et ecclesiastira doctrina profitetur: primam corpoream, qua a'ii ex aliis nascimur; secundam baptismi; tertiam nem ascripti sunt, aut quando primum ipsis coma D resurrectionis. Ac corporea quidem nocturna est in superfluum excrescens allonsa est, el xaTOI- xiata vel habitationis encænia, quando primum terram quamdam aut domum incoluerunt. Hæc porro omnia štýлa celebrabantur, id est, quotan- nis. Nonnulli autem itata, consulatus, aut mili- taris præfecturæ, aut alius cujusdam hujusmodi magistratus præludia et tirocinia interpretantur, aut etiam diei illius, quo quisquam maximum pe- riculum effugit. Ilodie de baptismo disseremus : etiamsi heri nos oratio de eo instituta præterfluxit, tum quia tempus urgeret (festis enim diebus ma- ximam temporis partem in Psalmorum cantilla- ** Isa. LXVI. 21. 1 ibid. (proprie enim congressus venerei tempus, nox est, propter honestatem et verecundiam) atque etiam serva, quippe quam libidinis affectus auspicetur, ex voluptatis enim amore matrimonium contrabi solet. Baptismi autem nativitas, diurna a Davide dicitur: Dies enim, inquit, formabuntur*; sive quia diurno tempore ut plurimum baptismus cele- bretur, sive propter excellentem baptismi splendo- rem et puritatem. Ea porro non modo a libidine pura et libera est : sed vitiosos etiam affectus omnino delet atque exstinguit; et quemadmodum circumcisio superfluam membri genitalis partem "I Cor. 1, 13. lipp. 11. 15. 16. Psal. CXXXVIII, 16. ² Isa. 1, 16, 18. ' Psal. v, 7. Ephes. iv, 13. • Phi- IN ORATIONEM XL. NICETE COMMENTARIUS.

nobis supernas apsides patefacit. Theologus autem A oratione, quam jam audiistis : multo autem altius assurgetis, cum Verbum, id est, Christus, mez Orationi, quam de hoc festo habiturus sum, prospe. rum iter dederit. seipsum cum his qui regeneratione opus habent, conjungit, non quod ea careat, sed quod eos, quasi propria membra, vindicet, suosque esse ducat. Pristinum Adamum recipiamus, qualis ante pro- culcatum Dei mandatum erat, cum divinæ imaginis decus purum adhuc et splendidum haberet. Nam Paulus primum Adam primigenum illum hominem nominat; secundum autem, Christum ". At Theo- logus eumdem illum Adam in duos dividit, nimirum in eum qui erat ante transgressionem, et eum qui post præceptum violatum fuit : atque a nobis pri- mum illum accipi vult, hoc est, eum, qui ante ad- missum peccatum erat. Ac subtexit : Ne in eo statu, quo sumus, maneamus, peccati videlicet sordibus inquinati : verum ad priorem statum redeamus, id est, puri, ut ante transgressionem eramus, efficia- mur. Id autem per baptismi regenerationem asse- quemur. Tum evangelicum illud dictum exponit : Et lux in tenebris lucet, et tenebræ eam non com- prehenderunt ”. Lucem enim Christum vocat, tene- bras autem hanc vitam et carnem illam propter errorem et hallucinationem; hanc propter crassi- tiem. Caro enim crassitie sua mentem turbat, eique tenebras offundit. Tenebras autem diabolum appel- lavit, qui Christo adversatur, ut luci tenebræ. De quo ita cecinit Moses in cantico : Dixit inimicus : Persequar et comprehendam". Quanquam autem . Christum persecutus est, hoc est, tentavit, non tamen comprehendit, id est, fregit ac superavit ; c verum impudenter ille quidem partem Christi aspectabilem adortus est: cæterum in invisibilem divinitatem incidit, atque oppressus est. Hæc autem idcirco facta sunt, ut nos peccati tenebris per baptismum abjectis ad divinitatis lumen accedamus, ac deinde per honestæ ac præclaræ vitæ progressus et perfectionem lux quoque perfecta efficiamur, a perfecta luce profluentes, hoc est, a baptismi gratia. Hanc enim gratiam et utilitatem baptismatis dics et festum nobis conciliat. Atque etiam alio sensu explicare licet, quomodo perfecta lux efficia- mur. nimirum si cum summa illa luce, nobis propter nostram intelligendi facultatem affini atque cognata, uniși prorsusque commisti fuerimus. Id autem in futura remuneratione continget. Nunc D enim, quandiu in præsenti hac vita versamur, divino lavacri beneficio ad unicam illam divinam lucem ac Deum acced mus. atque unusquisque nostrum, dum salutifera aqua tingitur, divini luminis fetus efficitur, id est, baptismi. Et quoniam corum qui baptismi aqua perfunduntur, infinita est multitudo, idcirco yenuata, hoc es!, fetus plurali numero dixit, non autem yέvvņµ¤, sin- gulari. Neque enim in hac vita præstantibus vir- tute ac vitæ sanctimonia viris cum Deo esse conce- ditur: verum hoc tanquam præmium illis in altero sæculo reservatur. Subvehimini igitur, inquit, bac 9. - Col 335. Ibid. C. Ecqua talis est legalis atque, elc. Ilis verbis ostendit Theologus quam exigua Judaic ‹ rum sacrorum ac cæremoniarum sit utilitas: rursus quam noxia et perniciosa sit ethnicorum de reli- gione doctrina, nec tantum risu, sed lacrymis luctuque prosequenda. Legales enim purgationes umbraticæ erant (ut quæ purgationem illam, quæ ex baptismo petitur, præfigurarent et adumbrarent) ac propter hujusmodi tantum pollutionem fiebant, coque solo tempore proderant: ac proinde assi- due peragebantur. Quod quidem argumento erat, eas nequaquam abditissimos animæ sinus pene- trare, verum peccatorum quasi superficiem delere, ac corporeas tantum labes abstergere: velut si quis cibum a lege interdictum attigisset, vel mor- tuum, vel leprosum, vel alio modo deformatunı, hircorum, ut docet Apostolus ¹, et taurorum san- guis, et cinis vitule pollutos aspergens ad carnis puritatem expiabat: cæterum peccata auferre non poterat. Atque ob eam causam continua erant sa- crificia, singulisque annis persæpe offerebantur, utpoté quæ accedentes perfectos reddere non pos sent. Nam si perficiendi vim habuissent, profecto offerri desiissent, quod qui hujusmodi cultum Dvo exhiberent, posteaquam semel purgati essent, nulla jam peccati conscientia terrerentur. Scriptum au- tem habetur in libro Numerorum', quod vitulam rufam comburentes, ipsiusque cinerem aquæ ad- miscentes, pollutos aspergebant. Itemque quod Moses accepto sanguine taurorum et vitulorum et hircorum cum aqua et lana coccina et byssopo populum omnem lustraverit. Ac talis quidem lega- lis purgatio erat, in breve tempus juvans, atque ita carnem purificans, ut tamen ad animæ purga- tionem vim suam non extenderet. At nostra con- trario plane modo se habet. Semel enim facta, omnia simul, et vetera, et nova, et corporis, et animæ vitia purgat. Enimvero Græcorum mysteria a dæmonibus inventa et a pravis ac sceleratis animis conficta sunt. Quibus quidem ut fidem ad- struerent, qui ea colebant, ad antiquissima tem- pora confugiebant: ut autem eorum turpitudinem effugerent, ea fabularum libertate ac licentia ob- velabant, fabulosa esse prouuntiantes, et ad alle- goriam detorquentes. Atque interdum ea, quæ de diis ipsorum commemorantur, tanquam vera sil- munt interdum etiam, cum eorum obscenitas et spurcities ipsis objicitur, fabulosa hæc esse aflır- mant, nec eo sensu, quem præ se ferunt, intelligenda esse, sed mysticum quendam ac reconditum sen- sum habere. Exempli causa: Si ipsis proferaruS Saturnum, quem pro deo colunt, filios suos de- vorasse, aiunt aliud quiddam esse, quod his verbis 4 SC 971 Cor. xv, 43. ** Joan. 1, 5. 99 Exod. xv, 1 Hebr. x, • Num. Xu, 2 seqq. ADDENDA.

significetur : Tempus enim', inquiunt, quidquid A devoratis, inciderat. At tibicines quidam tibiis progenuerit, rursus consumit. Atqui conveniebat eos, si quidem hæc vera existimant, nequaquam fabulosa ea dicere: sin autem falsa et commen- titia, nequaquam admirari, neque de una et eadem re affirmative ac negative pronuntiare, contraria- que censere non secus ac si in puerorum, vel etiam vecordium hominum coetu luderent, ac non nobiscum serio disputarent, hoc est, cum viris judicio præditis, et Verbi ac veræ sapientiæ, hoc est, Christi, cultoribus: tametsi profanam et fabu- losam eloquentiam et verborum elegantiam asper- nemur, quæ spurca et sordida est nominanda, ut- pote res turpes et obscenas ornare ac verbis efferre contendens. ludebant, animos illorum a doloris sensu averten- tes, atque ad perferendam exsectionem inflamman- tes. Quibus postea alii medicam manum admove- bant, Corybantuto gestum imitantes, perinde sci- licet ac si Rheam ipsam consolarentur. Corybantes autem, genus sunt dæmonum, vel furiosorum ho- minum, Rheæ subservientium, quos Cabyros vo- cant. Porro matrem hanc deorum etsi non om- nium, at certe Jovis fratrumque, ipsius poetæ tra- dunt, quemadmodum et patrem deorum Saturnum. Ac Phryges erant, qui hujusmodi flagitia in Rhea honorem peragebant, atque iidem initiabantur, id est, exsectionis cruciatu afficiebantur. Ibid. Nec puella quædam apud nos rapitur, etc. Cererem, unam ex antiquis deabus, Proserpinam peperisse fingunt, quam Pluto, sive Orcus, rapuit. At mater, eam omnibus in locis conquirens, apud Eleusinem in Celeum ac Triptolemum incidit, ab iisque de filiæ raptu certior facta, finem per totum orbein vagandi fecit, ipsisque tritici ac hordei semina, nondum ante id tempus visa, dono dedit, atque alatorum draconum currum ut ex sublimı, sicut poetæ fabulantur, per universam terram se- mina spargerent. Ilos duos petulanter atque libi · dinose Ceres adhibuit, ac quædam in eos fecit, quædam etiam vicissim ab iis passa est. Atque hæc omnia ipsis per unam noctem in Eleusine, quæ Atticæ locus est, celebranda tradidit : nam ex ea urbe nati erant. Ea igitur, quæ ab ipsis noctu celebrabantur atque peragebantur, un nocle digua, interdiu commemorare me pudet, atque ex turpitudine mysterium quodammo:lo facere, nimirum die festo memoriam eorum faciendo. Nota sunt hæc Græca: superstitionis hierophantis, id est, divinorum oraculorum antistitibus atque doctori- bus, quibus inviolabili lege interdictum erat, ne hæc atque hujusmodi mysteria apud eos, qui his sacris minime initiati essent, evulgarent. Ac pro- fecto silentio quoque digna erant propter imma- nem rei obscenitatem. Col. 338 A. Non hæc Jovis partus et furta, illius, inquam, Cretensium, etc. Saturnus Jovis pater, cum, ut Græci fabulantur, oraculum accepisset, fore ut ab uno filiorum suorum regno pelleretur, mares omnes, qui ipsi nascebantur, devorabat. Rhea igitur, cum Jovem peperisset, ejus pulchri- tudine et vultus elegantia permota, furtim subla- tum in Cretam emisit, eique Curetes, dæmones quosdam, adjunxit, qui gravem sonum atque ar- morum crepitum excitarent, ac tripudium illud, quod Pyrrhichium dicitur, armati agerent, ut ar- morum strepitu gravem infantis Dei vagitum vastumque sonum tegere possent: ne forte Satur- nus, e cœlo vagitum audiens, ipsum quoque devo- raret. Lapidem autem fasciis involutum nati loco marito devorandum reliquit. Quem cuni devorasset, eos quoque, quos prius absorpserat, evomuit. Cæterum historiæ proditum est hunc Jovem præsti- giatorem et scelestum hominem fuisse, Cretensium tyrannum : apud quos illius quoque monumentum ostenditur, discrucientur licet atque offendantur hac oratione, qui inter ethnicos eruditione præ- stant, atque historiam hanc rejiciant. Quos etiam irridet Theologus, ut qui ineptissime nugarentur Jovem (quia in eo divina potentia erat), nequa - quam puerorum more exili voce vagiisse, sed hor- rificum quemdam ejulatum edidisse, atque adeo vastum, ut ad cœlum usque permearet. Ac poetæ quidem lapidem pro Jove a Saturno devoratum fuisse narrant. At Gregorius Jovem, ut lapidem, D ipsius uxor, zelotypia percita, ad Semelen acce- a Saturno devoratum esse ait. Ex quo perspicuum est eum non ad rei gestæ famam respexisse, verum ad Saturni opinionem. Jovis enim, ut Graci insuper fingebant, adeo firma et robusta erat natura, ut cum hoc exploratum haberet Sa- turnus, ac devorato lapide renitentiam duritiemque sentiret, eo magis persuasum haberet, se Jovem de- vorasse,propter naturæ firmitatem, et robur, pessum euntem. Jovemigitur ut lapidem devoratum esse Theo- logus dixit, ad devorantis opinionem respiciens. Ibid. B. Nec Phrygum, etc. In Phrygia Rbeæ delubrum erat, in quo Phryges festum celebrantes genitali membro excidebantur, calamitatis ipsius speciem exprimentes, in quam illa, filiis a Saturno Ibid. C. Nec Bacchus hæc nostra mysteria, etc. Jupiter, cum Semele Cadmi Thebanorum regis filia congressus, gravidam eam reddidit. Juno autem dens, eam vehementer opinione falli ait, si Jovem esse existimet, qui cum eo stupri consuetudinem habeat, mortali quopiam cum ea congrediente : ipsique persuasit ut, si periculum facere ac co- gnoscere vellet, num vere Jupiter esset, ab eo pe- teret, ut cum fulgore ac tonitruo rem secum ha- berct, quemadmodum et cum Junone facere soleret. Id igitur cum Semele petiisset, Jupiter cuin toni- truo, ut est in fabulis, ad eam venit, atque invito animo cam concremavit, dissectoque ejus ventre fetum adhuc, rudem eduxit, femorique suo, quem inciderat, imposuit, partemque incisam consuit, atque expletis prægnationis diebus infantem ex- tulit, Dionysiumque nominavit. Itaque Græcos sug- NICETAS IN ORAT. XXXIX S. GREG.

gillans Theologus, ait: Ea, quæ apud nos cele- A divertebant, jugulabat. At vero Lacedæmonis, brantur, nequaquam iis similia sunt, quæ de Baccho apud gentiles commemorantur, qui quideın semivir erat, utpote nunc ea quæ propria virorum sout, faciens, nunc etiam patiens, quæ feminis conveniunt. Nec femur Jovis parturiens, ас præ- guantium more Dionysium gestans, adhuc rudem fetum exsistentem : quemadmodum antea Jovis caput alium quemdam fetum parturierat. Miner- vam enim ferunt ex Jovis capite intersecto natam esse. Porro circa Dionysium quidam vino obruti et furore correpti choreas agebant, ac militarem expeditionem obibant. At Thebani præsertim ip- Sum Dianæ cultores, in ipsius honorem festum cele- brabant, in quo adolescentes verberibus corpus proscindentes, aram cruore profundebant, virtalis suæ magnitudinisque animi specimen exhibentes, ac vulneribus perferendis seipsos assuefacientes, ut scilicet vulnera in bellis accepta contewnerent. Atque eam hujusmodi cultu prosequebantur, ut fortitudine præstantem, nec a Cupidine unquam fractam ac superatam. Hi porro, cum cæteris in rebus animi robore præstarent, ac mira quadam tolerantia labores et militares ærumnas perferreut, in hoc uno magnanimitate sua flagitiose utebantur, quod frustra sese invicem, quasi hostes, flagris conscinderent, ac per hujusmodi res gratum Deo cultum sese exhibere arbitrarentur: cum lenis et clemens sit verus Deus, nec cruore delectetur. Atque etiam citra omnem verecundiam corpus detegebant, impudentique petulanta nudabantur Spartani, sicque in omnium oculis cædebantur. Atqui talis denudatio parum decora et honesta vir- gini videri posset. Quocirca si Dianam illi in dearum numero habebant, ac proinde lenem hominumque amantem existimabant, quonam modo sanguinis profusione eam delectari, ac rite coli putabant ? Rursus si virginem esse credebant, cur obscenis- sime denudabantur? Nam iidem et mollitiem be- nori habuerunt, Syssitia, hoc est, publica con- vivia celebrantes, in quibus fœdis voluptatibus colebant, tonitruum quoque illud venerationi habentes, quo Semele hujus mater conflagraverat. Col. 358 C. Nec meretricia, etc. Fingunt poetæ Ea. turnum adversus Coelum patrem rebellasse, partesque ipsius pudendas excidisse, atque in mare proje- cisse, fructumque obsceni illius membri atque exsectionis Venerem exstitisse. Atque hoc inodo ipsa turpiter progenita est. Rursusque turpiter honoratur per flagitiosos concubitus atque exse- cranda mysteria. Jam vero cum Bacchus ad infe- ros descendere cuperet, iterque ignoraret, ado- lescens quidam Prosymnus nomine hac conditione viam ei indicaturum se pollicitus est, si pro itineris commonstrati præmio, corporis sui copiam ipsi faceret. Ille vero se corpus suum ad libidinem ipsi permissurum recepit, si ab inferis rediret. Reversus igitur cum Prosymnum non invenisset C utebantur, turpiaque flagitia, et faciebant, et (extremo enim vitæ die perfunctus erat) ficulneum ramum excisum in genitalis membri formam eflingit, ac ramo insidet. Ita promissi fidem mor- tuo præstat. In hujus flagitii monumentum Phalli per urbes Dionysio erigebantur. Phalli autem sunt genitales partes, quæ etiam ipsæ Ithyphalli dicun- tur, quod rectæ ac rigidæ tendantur. ' Col. 559. A. Nec Taurorum feritas, etc. Cum Græci Trojam infestis armis peterent, atque in Aulide, qui Bootie locus est, cum omnibus copiis collecti essent, tanta navigandi incomWO- ditas a Diana immissa est, ut omnis eorum exer- citus illic detineretur. Hanc autem ob causam ira succensa erat, quod Agamemnon, cum cervum in venatione telo confecisset, gloriari ausus est, ne D ipsam quidem Dianam pari dexteritate telum mis- suram fuisse. Cum autem invalescente tempestate oraculum consulerent causamque hujus rei sciscitarentur, responsum accipiunt, nunquam mali hujus finem exspectandum esse, nisi Aga- memnon filiæ suæ cæde Dianam placaret. Persua- sus igitur Agamemnou filiam suam Iphigeniam Dianæ mactandam sistit. Diana autem virginem, necis periculo ereptam, ad Tauros emisit (Tauri autem in Boreali parte et Scythica Labitant, ubi Dianæ delubrum est), ac pro virgine cervum ad cædem substituit. Ad hunc igitur modum Iphigenia apnd Tauroscythas sacerdos Diane instituta est, a.que omnes Græcos, qui peregrinando ad ea ), ca patiebantur, puerorumque amor apud eos in summo pretio et commendatione erat : et cæteris in rebus audaciæ insignis argumenta dabant, sic- que in contrarios affectus incidebant. Audacia enim et mollities ex diametro inter se pugnant. Ibid. Jam Pelopis dilaniationem, etc. Tantalus Jovis filius deos quondam hospitio accepisse dici- tur, filiumque Pelopem mactatum ac ferventi aqua coctum ips.s apposuisse: eos autem, novum ho- spitalitatis genus admiratos, Pelopem ad vitam revocasse : et quia sola Ceres humeri partem co- mederat, partem illam excsam eburneam repo- suisse, atque ita Pelopidas ab eo oriundos hume- rum eburneum habere. Tria igitur hoc loco Theo- logus suggillat et insectatur, deorum famem, u: diis indignam; Tantali bospitalitatem, ut immanem et crudelem; deorum approbationem atque admis- sionem, ut inbumanitatis plenam, utpote qui hu- jusmodi epulis libenter exciperentur. Ibid. Quo item loco horrenda et caliginosa He- cale spectra, etc. Hecaten quidam lunam esse aiunt : nonnulli aliam deam noctu obambulantem, leonum curru vectam, ac serpentibus et draconibus undique cinctam, atque horrendas quasdam rerum species objicientem, nempe homines quosdam in- usitata magnitudine capita draconum habentes : adeo ut permultos harum rerum aspectu perterre- factos in furorem atque insaniam agat. Tropho- vius autem vates, gloriæ cupiditate incensus, cum ADDENDA.