asserit, nulla Filii facta mentione (c). Reliqua quæ net a nonnullis Euthymio ascriptain, Rich. Simon Euthymii nomine feruntur scripta, nondum edita, num ab eo profecta sint, exploratum non habemus. Certe quod ad Expositionem epistolarum Pauli atti (e) Ita ad Joan. xiv, 10. Et datur quidem a Patre, utpote abilio procedens, mittitur vero a Filio quasi cooperans, et non contrarius. Similiter c. xv, 26. Vide autem,.quod mittit quidem eum et Filius, tan Bibl. crit. de Du Pin 1. c. pag. 323, eos Euthymium cum ŒEcumenio commutasse judicat. quam ejusdem cum Patre honoris; verum id a Pa trè puta, procedentem. Procedit itaque a Patre, tanquam de ejus substantia. Noesselt in Notis ad h. l. Mustrissimo ac reverendissimo domino D. Fran cisco a Bovadilla episcopo Cauriensi, archidia cono Toletano, etc. Joannes Hentenius Mechli niensis, S. D. Si bonum eo præstantius esse quanto communius, nemo est vel mediocriter morali philosophia instruc tus qui dubitet, præsul amplissime, virtutum ac litte raruın antistes: non erit etiam qui ambigat, com mune bonum privato esse præponendum. Idque adeo verum est, ut etiam Christus sacratissimam illam vitam suam vilem habuerit, quo universo generi kúmano salus adempta possit restitui. Verum ne dicat quispiam Christi opera, utpote divina, nequaquam in numerum esse redigenda: age et ab ethnicis quoque paucos de innumeris referamus, qui suam suorumque vitam communi bono posthabuerunt. In primis autem occurrit Junius ille Brutus, primus Ro manæ libertatis assertor, qui proprios filios, quod fuissent consilii de reducendis regibus participes, securi jussit percuti: tametsi ex eorum cæde gravi ipse sauciaretur vulnere; quis enim amor æquari possit patrum erga filios amori? Nec id sane Virgi lium latuit, qui de eo loquitur in hunc modum Vis et Tarquinios, reyes animamque superbam Ultoris Bruti, fascesque videre receptos? Consulis imperium hic primus sævasque secures Accipiet natosque pater nova bella moventes Ad pœnam pulchra pro libertate vocabil Infelix, utcunque ferent ea facta nepotes Vincel amor patriæ, laudumque immensa cupido. P. Decius Mus cum consule T. Manlio Torquato contra Latinos pugnans, cum responsum esset ora culo, utrius exercitus imperator legiones hostium, seque super eas devovisset, ejus populi partisque fore victoriam: se ipsum pro communi exercitus salute devovit. Idemque fecit filius ejus eodem appellatus nomi ne, cum jam tertium consul fuisset, semelque cen sor: quorum etiam his verbis poeta meminit Quin Decios Drusosque simul, sævumque securi Aspice Torquatum et referentem signa Camillum. Marcus Curtius præterea ob populi salutem sese equo invectum in terræ hiatum injecit. Sp. Post humius consul, qui ignominiosam pacem cum Clau dio Pontio Samnitium duce ad furcas Caudinas pe pigerat ac spoponderat, auctor fuit senatui, ut se cum collega ac tribunis qui auctores sponsionis fuerant, per fœciales nudos vinctusque Samnitibus dederet, quo populus Romanus ab illa pace solveretur. ex Q. Ceditius tribunus militum, quem videtur Titus Livius Calphurnium Flammaın vocare, primo bello Punico cum quadringentis militibus, vel, ut habet Livius, cum trecentis, nisi fortassis hic alius fuerit, morti se tradidit: ut dum in eos, tumulum quemdam capientes, averterentur hostes legio nes cum consulibus circumventæ, incolumes obsidione liberatæ, pertransirent. Simile quoque egit Decius tribunus militum cum consule P. Valerio Corvino, junctus hastatis unius legionis (quanquam hos fortuna liberaverit) ne hostes Samnites'in eos pugnarent. Inter Lacedæmonios ingens est hujus modi copia exemplorum: verum præcipui sese mihi offerunt Buris et Spartis, qui ad Xerxen Per sarum regen sponte profecti sunt: daturi pœnas quas Lacedæmonii juxta oraculum pendere debebant, eo quod Oratores a Persa missos occidissent. Hi ergo cum ad Xerxen venissent, jusserunt ut se quocun que modo videretur, pro Lacedæmoniis interfice ret. Cumque rex pietatem in patriam admiratus, animorumque fortitudinem, liberasset illos a pœna, peteretque ut apud se manerent: Qui possumus, inquiunt, hic vivere, relicta patria, patriisque legi bus ac viris, quorum gratia tantum iter suscepimus morituri? Quid Codri Atheniensium regis mortein referam, qui cum videret regionem suam ferro ¡gnique vastari, nec alio modo juxta Apollinis ora culum tam grave bellum discuti posset, nisi ipse hostium manu occidisset, idque non solum in totis Atheniensium castris, sed etiam in contrariis per crebuisset, ideoque edictum esset, ne quis Codri corpus vulneraret, depositis imperii insignibus, familiarem induit cultum, ac palantium globo sese objecit, unumque ex his falce percussum in sui cædem compulit, ut patriam servaret; hujus siqui dem interitu, ne Athenæ occiderent effectum est.

Huic jam rei finem imponam, si prius hominis men cum posteris adco utile ac amplectendum ethnici, nempe Ciceronis De somnio Scipionis di- reliquisset opus, tanta fuit animi modestia qued ctum vere Christianum de communis boni magni tudine retulero, qui sic ait: «Quo sis, Africane, ala crior ad tutandam rempublicam, sic habeto: omni bus qui patriam conservaverint, adjuverint auxerint, certum esse in cœlo ac definitum locum, ubi beati ævo sempiterno fruantur. Nihil est enim illi Deo, qui omnem hunc mundum regit, quod quidem in terris fiat, acceptius, quam concilia cœtusque bominum jure sociati, quæ societates appellantur: harum re ctores et conservatores hinc profecti, huc reverten tur. His igitur, qui vel seipsos fortiter pro republica morti tradiderunt, aut in ejus utilitatem artem ali quam quantuluvis etiam illiberalem ac sedentariam, sive quidpiam in ea præcipuum gratumque posteris adinvenerunt, vices rependere cupiens antiquitas et qua liceret, perpetuam eorum memoriam ab inte ritu vindicare, statuas æreas seu marmorea sepulcra erexit. Prætereà ethnicorum libros ingenti redem ptos pretio magna fide vel religione potius descri ptos, cedrinis inclusos capsulis, tum cedri succo oblitos, posteri in templis cautissime reponebant partim ut rei tam sacræ, tamque divinæ custodia non aliis quam ipsis numinibus concrederetur: par tiên ne quid situs aut caries illa monumenta vitia ret. Ali ne bac quidem contenti diligentia, codices ceu thesaurum incomparabilem in altissimis terræ latebris recondebant tanta cura, ut nec incendiis, nec bellorum procellis, quibus omnia sacra profa maque solent misceri, interirent, et posteris certe su peressent. Porro si hic honos est habitus supersti tiosis ctiam voluminibus, veluti Numæ ac Sybille, aut rerum ab hominibus gestarum memoriam com plectentibus, quales erant Ægyptiorum libri: aut ali quam humanæ sapientiæ portionem tradentibus, veluti Platonis et Aristotelis: quanto justius est idem facere Christianos in servandis illorum mo numentis? qui sacro afllati Spiritu, non tam libros, quam oracula nobis reliquerant, quibus lectitandis, pecius non doctrina solum aut dicendi facultate, sed virtutibus ac pietate erga Deum impleatur: cum certe ethnicorum librorum jactura id tantum efficiat, ut minus eruditi simus, aut minus eloquentes, non et minas pii. In his itaque qui veterum auctorum ac Patrum scripta nobis tradiderunt, maxime autem Chrysostomi quo nemo in enarrandis sacris voluminibus dexte rius versatus est, et quo neminem invenias magis ac commodatum his qui ad munus concionandi sese pa rant non posteriores tulit Græcus quidam auctor qui cernens veteres sacros auctores et præcipue eos qui plurimuni laboraverant in enarrandis evan gelicæ doctrinæ libris ad quam docendam Filius Dei ad terram descenderat nequaquam pro merito lectitari: sive id librorum multitudine, sive lectorum fastidio, sive temporis acciderit penuria: in unum collegit volumen, quidquid illi magna codicum turba selectum, circa Evangelia reliquerant. Et ta etiam passim ex ejus scriptis luce clarius est per spicere ut sibi id adeo non vindicaverit, quod nee proprium nomen adjiciendum censuerit, sed Chry sostomi potius cum cæteris, quorum ingenue ſa tebatur esse potissima, quæ in unum ipse colleg & quanquam et ipse suo marte plurima quæ et præ stantissima erant, adjunxerat, ut bine conjicias quantum animo dissideret ab iis qui in modum cor niculæ alienis sese ornant ac venditant plumis. Pla rimis sane auctor bic fuisse videtur ŒEcumenius is, qui sini lia Commentaria ex eisdem collegit au ctoribus, in Acta apostolorum, in Epistolas quæ Catholicæ nuncupantur, ac in Paulinas omnes, ut certis quibusdam argumentis colligitur, etiamsi nec ìbi voluerit suum nomen exprimere: qua de re pluribus agemus, cum tomum illum alterum pro pediem in lucem dabimus. Hunc itaque Græca manu descriptum ante multas ætates quod præter ipsas evangelistarum novo modo depictas, jamque propemodum vetustate deletas imagines, multis nobis argumentis innotuit cum casu reperissem in bibliotheca canobii Deiparæ Virginis a Guadalupe, ordinis divi Hieronymi in regno Castelle, in qua étiamnum delitescit: ut sunt ejus sodalitii, præ sertim autem celeberrimi illius monasteri¡ cœnobi tæ, non modo Christianæ nostræ religionis, verum etiam præstantissimorum semper auctorum, potis simum tamen veterum, diligentissimți observatores ac cultores, visum est invidi esse, ne dicam impii, 're adeo frugilera pati diutius privari Latinos. Nec tamen inscius eram, quam duram, quamque ar duain adirem provinciam: partim quidem, quod propriæ conscius in becillitatis, incultique ingenii, habueram semper in animo, nihil in publicum edc re: partim vero quod mihi res esset cum ejusmodi libro, quem vel legere non mediocris foret negotii, utpote ignotis ut plurimum exarato characteribus ac compendiis, maxima licet cura ac diligentia litterarum etiam figuris plerumque vel carie ac situ oblitteratis, vel tinearum ac blattarum injuria semi rosis, vel novo adeo more depictis, ut in formis etiam noscitandis mihi foret repuerascendum. Omitto quod frequenter in orationis contexto non sunt a se invicem separate dictiones: et c diverso ejusdem dictionis litteræ aut syllabæ plusquam justo a se invicem separantur intervallo, adeo ut nec versus syllabam sæpius fluiat: commata ac in cisa vix adduntur, aut ubi nihil opus est appo nuntur: quæ res plerumque difficultatem gignit non parvam. Sciebam præterea quanto ut in un versum dicam sese exponant periculo, qui libros à peregrina lingua traductos in lucem edunt: quot et quam varios suscipiant judices, quorum plerique Græcis litteris ne a limine quidem salutatis, ob id statim omnia damnant, quod mundum illum rhe toricum præ se non ferant, ignorantes quibus arc tetur modis is, qui alienæ linguæ depositum li

deliter reddere cogitur. Sammopere enim curan- seriem magis accedat, nou nihil tamen subolet dum est ei, qui ab una lingua quidpiam transfert dictionis illum affectasse venustatem: quodque in aliam: ne dum sermoni quærit ornatum, repente pro interprete paraphrasten agat: rursum que ne ita verbis hæreat, ut prioris linguæ idioma ta aut dialectos retineat: sed quæque lingua quod suum est habeat: alioqui nec Græce loqui videtur, nec Latine: idque quod in indoctum jactatum est comicum, ipsi adaptabitur, quod ex Græcis bonis, Latina fecerit non bona, id quod de multis exulce rato hoc sæculo apte quis dixerit. Quis enim sacras jam Litteras passim non sibi vindicat, antequam discat torquet, lacerat: suoque intellectui, imo suis affectibus servire cogit scripturam etiam re pugnantem? Et quemadmodum scribimus indocti doctique poemata passim, ita et plerique, quan quam in sua arena feliciter versarentur, proprios egressi limites, dum sutores, relictis crepidis, ignota quæque dijudicare conantur, non raro misere hallucinantur. Quid enim medico aut jurisperito cum versione aut interpretatione sacrorum my steriorum? Quodque longe magis deflendum est, dum animo pravis imbuti sunt dogmatis, quæ ex Græco vertunt in Latinum, non satis fideliter tra ctant: nunc quidem, quod frequenter accidit, co gente harum rerum imperitia, quod tamen, nisi illotis accederent ad contrectanda sacra manibus, facilius posset ignosci: nunc vero, ne suis repu gnènt dogmatis, aut truncatim, aut pravo sensum nobis reddunt. Quod luce clarius ostendemus, ubi alterum tomum Deo propitio in lucem ediderimus, quod, ut spero, brevi faciemus. Ob hæc igitur alia que plurima quæ versionem variis exaggerant difli cultatibus, non is sum qui non intelligam, quantum haie auctori dignitatis, quantumque splendoris tehebricosus interpres abstulerim. Sed utcunque sit, sensum tamen me assecutum opinor, licet ip sum nullo cultu adornaverim: verum id nemo sanæ mentis in Commentariis requiret, maxime ab eo qui, ut præfatus sum, peregrinæ astrictus est linguæ. Quod si universis satisfacere non potui facile feram, cum ne mihi quidem ipsi in omnibus faciam satis. Attamen onus hoc, quanquam meis longe impar humeris, subire aggressus sum, quod alio sese non offerente, grande ducérem piaculum, si fidelės diutius tanto Traudarentur thesauro. Quid enim, quod ad evangelica historiæ enarrationem attinet, in Chrysostomo potissimúm, deinde et in Origene, Basilio, aut Nazianzeno invenies, quod hic facillime et succinctissime non proferat? Et Chrysostomo quidem satis patet non eum fuisse scopum, ut Evangeliorum aut actionum apostoli carum, seu Paulinarum Epistolarum nudum nobis traderet intellectum. Alioqui enim tam vasta in paucos sacræ Scripturæ libros non reliquisset vo lumina, sed plebis formandos mores suscepisse magis videtur: et idcirco locos ad plebem tractat communes, et enarrationem homiliis distinguit. Quin et Theophylactus, quanquam is ad historie rhetorice dixisse satis cupiat videri, et non soli Litteræ enarrationi hærere. At noster hic auctor uni cum hunc habuit scopum, ut evangelicam succincte cunctis aperiret historiam. Quod si ad mores quo que corrigendos nonnihil exhortationis exoptes, id etiam breviter quidem ac rarius, sed felicissime tradit hic auctor. Quam apte, bone Deus, cum evangelistæ plurimum dissidere videntur, ita dissi dentia connectit loca, ut ab eodem plane illa vi deantur esse dicta. Et huic quidem rei nu¡lus, nieo judicio, adeo utiliter ac serio hactenus invigilavit. In quo tamen, sicut neque in cæteris, nohu quis quain meis fidem habeat verbis, nisi longe plura in hoc leetitando, laude digna repererit, quam ego possim assequi enumerando. Hoc itaque opus, ut tibi nuncuparem, amplissime præsul, fecit inter innumeras tuas dotes, maxima humanitas tua: quam præter auditam famam longe lateque dispersam, non semel in te sum expertus qua, cum omnes etiam extremæ fortunæ homines tum studiis potissimum deditos, benignissime semper amplecteris: ipsaque studia, ubicunque vel minima datur occasio, totis provehis viribus. Præterea id magis aggredi sum ausus, quod cum tibi forte fortuna nos invisenti, primum hunc meum partum omnino adbuc informem demon strassein, una cum Græco exemplari, nequaquam ut monstrum abhorruisti, sed veluti pulchellum pusio– nem avide deosculabaris: mirabare non nullas quo que occultas in eo dotes, non cujusvis oculis exposi tas. Quod nisi ita contigisset, qua temeritate tentas sem, tam locupleti, hac etiam in parte, viro, tantil lum offerre munusculum: Munusculum, inquam nam licet in se munus sit, fortassis non aspernan dum, si tamen ad immensas ac pretiosissimas tuas opes conferatur, indignum censebitur, quod in tuo thesauro, vel exiguum inveniat locum. Siquidem ut hæc interim sileam, quæ dicit Apostolus in episcopo non oportere desiderari: nempe ut irreprehensibilis sit, tanquam Dei dispensator, vigilans super gregem, sobrius, non prætractus, non iracundus, sed modestus, hospitalis, aptus ad docendum, pius, temperaus, fenax ejus qui secun dum doctrinam est fidelis sermonis, ut potens sit etiam exhortari per doctrinam sanam, et contradicentes convincere, non vinolentus, nou percussor, non turpiter lucri avidus, sed æquus ac justus a pugnis et ab avaritia alienus, qui domui suæ bone præsit. (Nam si quis, inquit, propriæ domui præesse non novit, quomodo Ecclesiam Dei curabit?) non in fide novitius, ne inflatus in judi cium incidat diaboli: qui et bonum habeat testi monium ab extraneis. Ut hæc, inquam, omnia sileam quæ nullus qui te propius noverit, in te desiderare poterit: quin pleraque etiam abundan tiņs inveniet, quam exegerit Apostolus, cum pul cherrimo quoque et fulgentissimo illo castitatis

cingulo. Verum quis non admirabitur in viro facillime, in quibus ego noctes atque dies desu dans, necdum omne id quod quærebam me opinor assecutum. O utinam tales forent omnes episcopi ac dispensatores, quos Dominus constituit super familiam suam, ut dent ili cibum in tempore | profecto felicius ageretur cum Christi ovibus, imo cum tota republica Christiana. Præsulum namque et pastorum vitam ac mores grex universus imitatur. Quapropter omnibus in rebus, ornatissime præsul, hoc aurium ornamentum ne fastidias, te per tuam orbi cognitam humanitatem etiam atque etiam obtestor. Nosti enim ipsi præceptum fuisse Mosi, ut ad tabernaculum ac sanctuarium constru endum non modo aurum et argentum, purpuram et byssum, lapides onychinos ac gemmas acciperet verum etiam viles inter cætera caprarum pilos. Scis et viduæ duo ara minuta non modo fuisse Christo gratissima, sed omnibus quoque splendidis divitum muneribus ab eo præposita: et poculum aquæ frigidæ Christi nomine offerentem, nequa quam præmio fraudandum. Si igitur munus hoc ad tuas domi repositas divitias conferas, profecto vilius erit abjectissimis caprarum pilis: cui nihilo minus, sicut et illis, locus erit ad exteriora taber naculi Domini asservanda. Si vero animum quo munusculum hoc tuæ illustrissimæ offertur Celsi tudini conspexeris, audeo asserere, auro et argen to, purpura et bysso, lapidibus onychinis ac gem mis longe præstantius fore. Etenim si qua in re detur, ut propensi erga te mei animi ſacias peri culum, nullam subire recusavero sententiam, si me ullo modo te inveneris fefellisse. No ergo munus hoc in se consideres, nec ad universam tui musei supellectilem conferas: sed ad offerentis animum, quo id verecunde porrigit, parumper oculos deflecte, ac munusculum hilari fronte suscipe ut dum hæc non ingrata tibi fuisse deprebendero, majores ad hujusmodi studia vires assumam. Vale, præsulum decus eximium. Lovanii anno a partu virgineo, 1543, sexto ldus Augusti. tam præclaro genere orto, cui adeo semper arrise rit ex omni parte fortuna, quæ nihil quod suarum est partium Ipsi unquam negasse videtur, tam variam, tamque reconditam eruditionem, judicium certissimum, ingenium tam acre, peneque divinum, memoriam adeo tenacem? in quo præter exactam utriusque juris prudentiam, perfectam quoque trium linguarum peritiam quis non suspiciat? Nam in Græcis ac Latinis adhuc puer exercitatissimus erat: in Hebræis vero Deus bone quam feliciter versatus est, quam etiam erga suum præceptorem liberalis. Qui his igitur comitibus ita ad sacras jam dudum accessit Litteras, ut neque naturalis philosophiae, neque theologiæ, quam scholasti cam vocant, destitueretur peritia, quis ambigat ipsum mira præstiturum? Itaque nullum in eis quantumvis abstrusum invenias locum, cujus exa etissimam non possit ex tempore reddere rationem. Sed quid ego hæc non credituris frustra denuntio? de homine potissimum, qui nondum quintum et tricesimum attigit annum, in præclarissimo digni tatum opumque splendore semper constituto, quæ non parum impedimenti studiis afferre solent. Spero equidem quod concredita sibi talenta nequa quam in terram defodiet. Quanquam enim etiam nunc Incerna sit non subter modium, sed super candelabrum posita, omnibus qui in Ecclesiæ domo sunt, vitæ ac morum integritate, librorum que editorum doctrina prælucens, ac ut probum præstet Christi ovium sibi concreditarum pasto rem, plurimis iisque maxime arduis distringatur negotiis: dabit tamen propediem, si divinare licet majus adhuc sui specimen in lucem, quo perspi cuum omnibus flet, me hæc assentandi graţia minime promulgasse, sed longe adhuc intra verita tis limites calamum continuisse. Quod si his e Græco vertendis vacare voluisset, supervacue nobis maximus hic labor sumeretur. Scio enim nonnulla eum quasi per ludum sibi ipsi vertisse Ejusdem admonitio de auctore horum Commentariorum ex editione (a) Lovaniensi 1544, fol. Studioso Lectori. Cum hos Commentarios ante aliquot menses (b) in lucem ederemus, studiose lector, nec certi quid quam haberemus, quod de auctore divinaremus, aliorum magis, quam nostrum secuti judicium, præfati sumus, quibusdam videri auctorem esse (a) Hanc editionem, quam beneficio Heynii, viri perillustris, ex bibliotheca universitatis Goettin gensis accepi, recenset Hamberger, im vierten Theile der zuverlässigen Nachrichten von den vornehmsten Schriftstellern. pag. 82. 83. (b) Anno 1543, sexto Idus Augusti, ut ex ejus præfatione intelligitur. (c) Magnum esse discrimen acuminis, ordinis, consilii, græcitatisque inter Pseudo-Ecumenium et inter Euthymium, nemo in dubium vocabit, qui Ecumenium, quem in cætera Novi Testamenti brevi a nobls Latinum accipies. Quanquam (ut verum fatear) hujus phrasis ab illo non parum(c) mihi dissidere videbatur. Nunc vero eumdem nacti auctorem in Psalmos Davidicos, et in Cantica quæ (d) una cum Psalmis canit Ecclesia, jam utrumque legerit, sed de ŒEcumenio quid sentirem, dici alibi. Cum Euthymio nullo modo comparandus. Simillimus autem Euthymio est Pseudo-Theophy lactus in Epistolas Paulinas. (d) Ista cantica in plerisque codicibus twv0', junguntur Psalmis. Atque ita etiam reperi în duobus codicibus Mosquensibus Psalmorum cum interpretatione Euthymii, nimirum in cod. Bibl. SS. synodi num. 196 et 97.

secundo (e) typis excusum, certissimo certius ausi Et utrobique super eo verbo, Præibis ante faciem sumus ferre judicium, horum Commentariorum auctorem esse Euthymium (f) Zigabonum. Neque enim yvum ovo fuit unquam adeo simile, quanı hæc (g) phrasis illi. Videas in utroque gratam cum simili pietate brevitatem, succinctam Hebraismo rum explanationem. Et quemadmodum ibi Psalte rium, ita et hic singulorum evangelistarum enar rationes simili ac pervenusta concludit (h) do§ɔdo yiş juncta rapaɩvést. Adde (i) quod inter cæ tera enarrat et Mariæ ac Zachariæ cantica, quæ habet Lucas primo capite: quorum et in hoc et in illo libro, verbis duntaxat pro varietate interpre tum immutatis, eamdem videbis interpretationem. (e) Ex hoc colligit Hambergerus, supra laudatus Dass einige Exemplare, aller Wahrscheinlichkeit nach, das Jahr 1513, auf dem Titel führen. Sed vocabu lum excusuM est ambiguum. Incertum enim, utrum ad Commentarios in Psalmos, an ad Com mentarios in Evangelia sit referendum. Sed illud puto. Etenim Montefalconius in Bibliotheca Cois liniana, p. 58, memorat illorum Commentariorum, ex interpretatione Philippi Sauti, editionem Veronæ in fol. ann. 1530, et Lutet. in 8, ann. 1543. Priorem, si recte memini, vidi quondam in bibliotheca am plissimi senatus Lipsiensis. Hanc, ut videtur, no tat Hambergerus, loco laudato quanquam hic pro Lutetiæ, scripsit Parisiis. Alterum argumentum est, Domini parare vias ejus. Quæ sint, inquit, viæ ejus diximus tertio capite Evangelii secundum Matthæum, 'ubi habetur: Vox clamantis in deserto, parate viam Domini. Cum hæc aliaque plurimaque certissima de hoc auctore indicia haberemus, maluimus in his quæ nondum distracta erant, exemplaribus, studioso lectori id indicare, quanı eum diutius suspensum tenere. Quare sicut illo rum Commentariorum in Psalmos, auctorem nemo dubitat vere esse Euthymium Zigabonum, sic neque deinceps horum in Evangelia Commenta riorum suspicetur quisquam alium esse auctorein. Vale. Anno 1544. Nonis Februarii. quod in hacıpsa editione Euthymii, anni 1544, in Indice scribitur: Liber hic neque Græce, neque Latine antea typis unquam excusus est. > Denique hic in fine hujus admonitionis legitur: In his quæ nondum distracta erant, etc. Est ergo hæc, ut credo, editio princeps, mutato tantum Indice. (f) Ita, pro Zigabenus. (g) Id ipse etiam testari possum, cum codices Mosquenses Psalmorum tractaverim. (h) Sed hoc in pluribus Patrum Commentariis reperitur. (i) His et similibus argumentis in primis efficitur, auctorem horum Commentariorum esse Euthy mium. Candido Lectori. Ne quid in hoc auctore evolvendo hæsites, candide Lector, paucis de rebus te duximus præ monendum. Id igitur primum sit, quod in eo exemplari quod ad nostras manus pervenit, quæ dam annotationes interdum ponebantur (k) in marginibus: quas, cum nequaquam pœnitendas censerem, non ſuit aninius penitus abjicere, ne vel hoc commodo fraudareris. Verum ne hujus modi adnotationibus margines replerentur, nec esset spatium ponendis sacræ Scripturæ locis, quæ passim ab auctore citantur, eas in reliquæ Scripturæ ordinem redegimus, atque post ejus particulæ textus enarrationem ad quam poneban tur, locavimus: certis tamen quibusdam notulis, hinc quidem adnotationem ipsam, illinc vero locum cui respondeant designantibus. Alias autem, quæ duobus verbis capituin sententias demonstrabant, suis locis reliquimus. Quin et paucis in locis, ubi operæ pretium visum est, nostras quoque adno tatiunculas margini addidimus: præsertim: cum litteræ dictio aliqua ebraicam aut Chaldaicam (k) Idem observavit Richardus Simonius in Eu thymii codicibus Parisinis, et nos in utroque Nusquensi. habet originem, quæ loca auctor noster, ut qui Græcus tantum esset, aut omnino prætermiserat, aut infeliciter tractaverat. In primo statim cujusvis faciei initio nomen evangelistä, una cum capitis numero juxta Latinorum enumerationein posuimus: supra ipsos autem paginæ versus, majusculis litteris, nume rum capitis juxta Græcorum supputationem, quod eam solam auctor noster toto opere prosequatur. Loca vero e Bibliis citata, aut ea concernentia, in margine adnotavimus; numeris juxta Latinorum distinctionem capita designantibus, quod hæc opi nemur esse tibi notiora. Ubi autem locus quis piam citatus, non fuerit in margine expressus, ad ejusdem voluminis locum antea citatum recurrito; id enim de industria cmisimus, ne idem caput ejusdem voluminis toties iteratis vicibus aduolare mus. Ignosces etiam pro tua humanitate, candide lector, quod voces quasdam noa vitaverimus, a qui bus nostro hoc feliciori saculo abhorrent nonnulli; veluti sunt, salvator, salvare, compati, compassio, incompassibilitas, dispensatio, dispensatorie ac si miles potissimum cum viderem doctissimos a eloquentissimos christianæ religionis proceres ab Nimirum signo crucis quod nos quoque imi tati sumus.

rum versa, sicut nonnulli frequenter fecisse viden tur: animadvertendum est, evangelistas et apo stolos, cum genere Hebræi essent, hac in re sicut et in aliis multis, Hebraicum secutos idioma, quo illi frequentissime pro prasenti, quod proprium non habent, aut pro futuro, efferunt præteritum utque in universum dicam, tempus unum pro alio Hebræi sæpenumero collocant: quod etiam evange listæ non raro fecerunt, nec solus Matthæus, qui patria scripsit lingua, hoc est Hebræa, sed et cæ teri, qui Græce scripserunt. Quædam ergo ex in numeris locis seorsim recensuimus, in quibus ma nifeste præsens, interduin etiam præteritum pro futuro locatum est: quorum et nos quædam exi gente sententia, per futurum vertimus: alibi quoque id ex litteræ contextu aut ex ipsis Commentariis planum erit interdum vero ob auctoris nostri enarrationem immutare non licuit. Est et alia pecu liaris Hebræorum phrasis, quam non raro æmulan tur evangelistæ, qua pro epitheto sive nomine ad jectivo, addunt genitivum substantivum, dicentes Deus pacis, misericordiæ, justitiæ, altionis, hoc est, pacificus, misericors, justus, ulciscens: lex mortis, id est mortifera; filii inobedientia, inobedientes; judex iniquitatis, iniquus, mammona iniquitatis, ini quum; vox clumuntis, clamans; fortassis et merces iniquitatis, iniqua. Sic Judas dicitur filius perditio nis, hoc est perditus, aliaque innumera. Id pierum que immutare non licuit propter auctoris nostri scholia, quæ litteram per genitivum interpretantur interdum quoque nou libuit, quod apud omnes jam olim alia recepta esset sententia. his nequaquam abhorruisse, Tertul ianum dico, præsens aut præteritum efferuntur, habeat in futu Lactantium, Cyprianum, Hieronymum et Augns tinum, qui etiam xı11 De Trinit., cap 10, ita loqui tur: Nisi infirmitas esset, medicum necessarium non haberent, qui est Hebraice Jesus, Grace Soter, nostra autem locutione Salvator: quod verbum Latina lingua non habebat, sed habere poterat, sicut habuit quando voluit.» Et merito hæc dicit Augustinus. Quis enim dubitat, quin Cicero, si nos tris fuisset temporibus, nostræque fidei recepisset dogmata, plurimis usus fuisset vocibus quibus non est usus: quanquam et ipso verbo Salvare usus est in L. Pisonein, et ejus voce passiva, II De natura deorum. Quintilianus quoque lib. xu, cap. 10, usus est eodem verbo; quod etiam adnotaverunt ante 1.os viri doctissimi. Quanquam recentiores typogra phorum castigatores hæc immutare ausi sint: sive id suo fecerint arbitrio, sive aliorum suasu, qui hæc depravata fuisse asserebant, quod rara essent inventu. Ego tamen vulgo me nonnihil accommo dare debui. Quia vero locum quemvis occurrentem idein auctor, nullo prætermisso ita explanat, ut quæcunque circa eam materiam, aut idem evange lista alio in loco, aut cæteri recensent, pariter edıs serat, ad minima usque singulorum interdum verba, ubi vero sese postmodum eadem res obtulerit, ad di clam interpretationem citato juxta Græcorum sup putationem capite transmittat: idcirco præstat ante quam auctoris verba aggrediamur præmittere ordi mem ac numerum singulorum capitum modo quo apud Græcos distincta sunt, queia el nos una cum auctore in nostra versione servabimus. Deinde quia in Græco, in quod incidimus, exemplari, con textus Evangeli¡ non raro discrepat a Novorum Te stamentorum editione, quæ passim Græcis excusa typis circumferuntur: quod ubi accidit, plerumque conforme est exemplar Græci hujus auctoris edi tioni Bibliorum, quæ dominus Franciscus Ximenez archiepiscopus olim Toletanus, ac S. R. E. cardina lis, immensis sumptibus, laboribus ac vigiliis, ma xima cum diligentia compluti curavit nostris tem poribus varijs linguis excudenda: accitis undique serrarum tum viris in linguarum cognitione doctis simis, tum exemplaribus castigatissimis ac vetu stissimis, vel ab ipsa Leonis X Bibliotheca, vela Venetorum senatu transmissis, aut aliunde, nulla expensarum seu laborum habita ratione con quisitis. Ne quis ergo Evangeliorum contextam nos temere immutasse existimet, loca discrepantia adnotavimus: quanquam frequenter res sit exigui momenti, quæ dissidium faciat. Ubi autem Com plutense hoc citaverimus exemplar, Græcum in telligimus contextum non Latinum: nam in hoc nihil a Vulgata editione immutatum est. Porro in quibus dissideat Vulgata editio ab universis Græ corum exemplaribus, ex aliorum tum versionibus tum adnotationibus, facile cuivis perspicuum erit. Præterea ne quis protinus Vulgatam, hac in parte damnet editionem, quod ea quæ Græce per tempus Ad hæc solent Hebræi hanc dictionem verbum aut sermo pro re vel facto ponere: quod in Veteri qui dem Testamento frequentissimum est, ut cum dicitur (Isa. 39): Non fuit verbum quod non ostenderit eis Ezechias in domo sua, ubi tamen paulo inferius subsequitur: Non fuil res quam ostenderet eis in thesauris meis. Et alibi (Il Reg. 1) cum ait David puero, qui ex castris Israel se fugisse dicebat. Quod est verbum quod factum est? indica mihi; et innu meris aliis in locis. Idem in Novo quoque Testa mento passim (Marci 1, Luc 1, 11, 1v) usu venit, at cum leprosus curatus disseminasse dicitur Ser monem. Et frequentissime apud Lucam; Non erit impossibile Deo omne verbum. Videamus hoc verbuin quod factum est. - Quod est hoc verbum, quod cum auctoritate ac potestate imperat spiritibus? Et alibi frequenter. Quam tamen Hebræorum phrasim au ctor noster plerumque non videtur animadvertiɛse, sicut nec præcedentem: quod Hebraice non calleret, sed tantum Græce. Atque ob id quoque citans quip piam ex Veteri Testamento, semper juxta Septuaginta profert Interpretes. Cæterum etsi cunctis manifestum sit me interpretem tantum agere, nihilque quod mcum sit edere, sive illud approbandum sit, sive repro bandum ne quis tamen hunc auctorem minoris faciat, quod uno aut altero in loco a communi La

tinorum theologorum opinione dissentire videatur, que esse subsistens habet ex Patre simul et Filio quemadmodum et alii Græci: nempe de die mensis quo Christus mysticam celebraverit Cœnam, et de bonorum ac malorum retributione operum: utrum statim a cujusque morte flat, an ad diem usque postremi judicii differatur, quemadmodum olim sen serunt Græci. De Spiritu sancto quoque quod a solo Patre procedat, etsi id nusquam dicat auctor noster, idem tamen cum cæteris Græcis sensisse videtur, cum semel atque iterum dicat illum a Patre pro cedere, nulla Filii facta mentione. Et quanquam prædictis in locis, marginali adnotatiuncula te præ munierimus, candide lector: ob duo tamen illa posteriora tibi perpendendum est, quod auctor noster multis procul dubio annis tempora concilii Florentini præcesserit: in quo Eugenius Ponti ſex IV, consentiente imperatore Constantinopoli tano, et loca tenentibus patriarcharum, cæterisque Ecclesiam Orientalem repræsentantibus, anno Do minicæ Incarnationis 1439, pridie Nonas Julii, sui pontificatus anno nono, litteras sanctæ dedit unio nis, quibus prædicti omnes sua nomina subscrip serunt, hæc inter cætera continentes. et ex utroque æternaliter tanquam ab uno principio et unica spiratione procedit. Declarantes quod id quod sancti doctores et Patres dicunt, ex Patre per Filium procedere Spiritum sanctum, ad hanc intelligentiam tendit, ut per hoc significetur Filium quoque esse se cundum Græcos quidem causam, secundum Latinos vero principium subsistentiæ Spiritus sancti sicut et Patrem. Et quoniam omnia quæ Patris sunt, ipse Pater unigenito Filio suo giynendo dedit, præter esse Patrem, hoc ipsum quod Spiritus sanctus procedit ex Filio, ipse Filius a Patre æternaliter habet, a quo æternaliter etiam genitus est. Definimus insuper ex plicationem illorum verborum, Filioque, veritatis declarandæ gratia et imminente tunc necessitate, li cite ac rationabiliter symbolo fuisse appositam. Et infra de operum retributione subjungit: Illorum que animas qui post baptisma susceptum nullam om nino peccati maculam incurrerunt, illas etiam quæ post contractam peccati maculam, vel in sais corpo ribus, vel eisdem exutæ corporibus, in pœnis purya torii, prout superius dictum est, sunt purgatæ, in cœlum mox recipi, et intueri clare ipsum Deum tri num et unum sicuti est, meritorum tamen diversitate alium alio perfectius. Illorum autem animas, qui in actuali mortali peccato vel solo originali decedunt, mox in infernum, pœnis tamen disparibus puniendus. Porro de prima illa diversitate diei quo Christus agnuni paschalem ederit, et de eo quo pro nobis mortuus sit, longa semper fuit inter Græcos et La tinos contentio, dicentibus Græcis ipsum decimater Lia luna agnum edisse paschalem, passum vero decimaquarta, ut veritas responderet figuræ et propter illud Joannis (Joan. xvII 29): Et ipsi non introierunt in prætorium, ne contaminarentur, sed ut ederent Pascha. Ac illud (Joan.xix, 14): Erat au tem Parasceve paschæ; et: Ibi ergo propter Para sceven Judæorum, quia prope erat monumentum, posuerunt Jesum. Siquidem illa Parasceve nihil aliud erat, quam dies præparationis, quo se præpa rabant Judæi ad edendum agnum paschalem. La tini vero asserunt eum decimaquarta luna agnum quidem edisse paschalem, sicut et cæteros Judæos quia ut habet etiam Græcus Chrysostomus, ad Convenientes Latini et Græci in hac sacrosancla æcumenica synodo, magno studio invicem usi suul, ut inter alia etiam articulus ille de divina Spiritus sancti processione, summa cum diligentia et assidua inquisitione discuteretur. Prolatis vero testimoniis ex divinis Scripturis, plurimisque auctoritatibus sancio rum doclorum Orientalium et Occidentalium: ali quibus quidem ex Patre et Filio, quibusdam vero ex Patre per Filium procedere dicentibus Spiritum san clum, et ad eamdem intelligentiam aspicientibus om nibus sub diversis vocabulis. Græci quidem asserue runt quod id quod dicunt Spiritum sanctum ex Patre procedere, non hac mente proferrent, ut excludant Filium, sed quia eis videbatur, ut aiunt, Latinos as serere Spiritum sanctum ex Patre Filioque proce dere, tanquain ex duobus principiis et duabus spira tionibus, ideo abstinuerunt a dicendo quod Spiritus sanctus ex Patre procedat ex Filio: Latini vero afirmaveruni non se hac mente dicere Spiritum san ctum ex Filio procedere, ut excludant Patrem, quin sit fons ac principium totius Deitatis, Filii scilicet et Spiritus sancti, aut quod id quod Spiritus sanctus mortem usque semper servavit legem: passum procedit ex Filio, Filius a Patre non habeat, sive quod duo ponant principia seu duas spirationes, sed ui unum tantum asserant esse principium unicamque spirationem Spiritus sancti, prout hactenus asserue runt: el cum ex his omnibus unus et idem eliciatur veritatis sensus, tandem in infra scriptam sanctam Deo amabilem eodem sensu eademque mente unio nem, unanimiter concordarunt el consenserunt; in nomine igitur sanctæ Trinitatis, Patris et Filii et Spiritus sancti, hoc sacro universali approbante Flo rentino concilio definimus, ut hæc fidei veritas ab omnibus Christianis credatur et suscipiatur, sicque omnes profiteantur: quod Spiritus sanctus ex Paire a Filio æternaliter est, et esscutiam suam, vero aiunt decimaquinta luna, propter alios tres evangelistas (Matth. xxvi; Marc. xiv; Luc. xx|1 ] qui astruunt fuisse primum diem azyınorum, quo Christus postremam cœnam cum discipulis celebra vit. Et bi autem et illi repugnantem Scripturam obtorto collo trahere quodammodo videntur ad suum sensum. Quapropter operæ pretium facturus videor, si in tui gratiam, benevole lector, hoc loco dilucide adnotavero, quæ varia lectione magnisque sudori bus bac de re in compendium redegi. Primum ita que notandum est, quod naturalis dies apud He bræos incipit ab occasu solis, et desinit in ejusdem occasum diei sequentis, juxta illud, (Gen. 1): Fac tum est vespere et mane dies unus. Mensis vero a

riam capta Jericho primæ civitatis, quam in terra promissionis filii Israel hujusmodi septenaria cir cuitione ceperant, in hoc præterea die lectio quo que illa Psalmistæ (Psal. cxxn), publice decantaba tur: Obsecro, Domine, salva, quæso: obsecro, Domine, prospere age: benedictus qui venit in nomine Do mini. Nam et hanc constitutionem scimus quoque in usu fuisse Israelitis, cum adbuc in captivitate essent Babylonica. Siquidem ex Thargum Esther colligimus qnod eo die secabant frondes palmarum, atque decerpebant citrea poma, abscindebant ros marinum, et faciebant sibi NWW hosana: le gebantque in libris suis et orabant, lætabantur er hilares erant in Ny hosana, saltabant et ex siliebant sicut hæði. Unde videre licet ut hoc quo que docendi gratia addamus vocabulum Hebræum hosana vulgi more apud Hebraeos הושיעה נא conjunctione media luminarium; et durat triginta ▲ quæ die Sabbati facere non licuisset, septies circum diebus, duodecim horis, et duabus tertiis unius ho‐ eundo altare cum palmarum frondibus, in menio ræ cum tribus minutis, quæ supputatio invariabi liter conformis est cum Ptolemæo aliisque astrono miз secundum medium cursum lunæ. Annus autem exordium sumit a Neomienia sive solis aclunæ coi tione proxima æquinoctio vernali, secundum me dium cursum solis et lunæ (Levit. xx111; Num. xxviii el xxix). Præterea omuia festa Hebræorum, quæ a Mosaica lege þabentur, præter Sabbatum, suam numerationem ac variationem per diversos hebdomadæ dies, sumunt a primo die prædictæ Neomeniæ, a quo juxta legem omnia sua festa nu merant Hebræi puta decimo quinto die ejusdem primi mensis festum erat azymorum, et pridie ejus diei, id est decima quarta luna ad vesperam, ede batur agnus paschalis. festo autem Azymorum transactis septem hebdomadis, sequenti die, nempe quinquagesiano, festum erat Primitivorum sive Pen tecostes. Post sex vero menses lunares ab eadem prima Neomenia, id est post centum septuaginta sep ten dies; sequenti die erat festum Tubarum, nempe in Neomuenia proxima æquinoctio autum nali. Decimo inde die festum Expiationis celeber simum. Decimo quinto ejusdem mensis die, festum Scenopegia sive Tabernaculorum. Et ab hoc festo, die octavo, id est post septem ejusdem festi dies, occurrebat ultimum eorum festum, nempe cœtus vel collectæ sive retentionis: quod solum designabat fidelium in sancta Ecclesia congregationem ac re tentionem sive perseverantiam, quod factum est post veteris legis finitas figuras ac cæremonias. Deinde animadvertendum est quod quando juxta vernale æquinoctium, conjunctio luminarium secun dum medium cursum occurrebat post decimam oç tavam diei boram, quia jam peractæ erant plus quam tres quartæ partes diei, et declinabat magis ad diem sequentem, ideo servabatur quoque die se quenti, et ab hoc numerabantur omnia prædicta festa. Præterea si dicta prima Neomenia occurrebat secundo, quarto, vel sexto bebdomadæ die ser vanda, rejiciebatur in diem sequentem. Nam si se cundo hebdomadæ die ſuisset servata, tunc festum Expiationis, quod erat celeberrimum, occurrisset die sexto celebrandum: quodsi sexto die servaretur dicta prima Neomenia sive primus anni eorum dies, tunc dictum Expiationis festum die primo, quem nos vocamus Dominicum, occurrisset ab eis cele brandum: quoruin utrumque admodum grave cen sebatur et valde onerosum toti populo, eo quod duo bus continuis diebus naturalibus, nempe festo Ex piationis et Sabbato, nullo modo liceret parare ci bus, aut sepelire mortuos: corpora autein mortua, aut cocta olera non possent in tertium servari diem, præsertim in calidis regionibus. Quodsi sexto die servaretur prædicta Neomenia sive primum no vilunium, tunc septimus dies festi Scenopegiæ sive Tabernaculorum occurrisset die Sabbati. In hoc au tein septimo die multa lætitiæ signa ostendebant, etiam ante Christum natum fuisse corruptum aut illos usurpasse ipsum more Chaldaico, et deinde abusos fuisse pro solemnitate Palmarum, in qua cum ramis cæremoniæ fiebant. Et ita nato postwo dum Christo, cum vellet populus eum honorare, et cum triumpho Hierosolyma deducere, igno rantes compleverunt prophetiam Davidicam, oc casione sumpta ex surculis ab olivis decerptis et in viam stratis, clamantes Hosana, id quod clamare consueverant in solemnitate Ramo rum. His itaque præmissis animadvertendum est, quod anno quo passus est Christus occurrit prima Neomenia, sive conjunctio luminarium pro xima æquinoctio vernali secundum medium cursum solis et lunæ juxta veram et exactam supputationem peritissimorum Hebræorum, die quinto hebdomadæ post decimam nonam diei horam, cum aliquot mi nutis: et ita juxta prædicta erat sequenti die ser vanda. Sed quia, sexto die, ut dictum est, nunquain servabatur, idcirco Judæi eo anno servabant pri mum illud novilunium die Sabbati: et ita decimus quintus dies ejusdem mensis, quo occurrebat festum Azymorum, juxta Judæorum observantiam etia:n erat dies Sabbati: ideoque propter duorum festo rum concursum, de illo dicit Joannes (Joan. xix); quod erat magnus dics ille Sabbati, ut etiam ad ea verba habet auctor noster. Christus vero servavit qui dem Neomeniam sexto hebdomade die; cum enim post decimam nonam horam occurrisset quinti diei, rationabiliter ut dictum est, magis pertinere videba tur ad diem sequentem. Verum a sexto die ad Sab batum cum Judæis transferre noluit. Nam hoc pro pter festa septimo mense futura fac ebant Judæi, ut prædictum est; Christus autem noverat, quod per suam Passionem quæ instabat, cessaret obliga tio sequentium illorum festorum, sicut et cætera legis cæremonialia. Propter hoc itaque, et etiam quia sequenti die moriturus erat Christus, typicum qui dem agnum vera et legitima decima quarta luna, quæ fuit die quinto, comedit; quarta decima vero

bua juxta veterem Hebræorum numerationem etiam rent Exod. x11), el non fermentatum panem et tamen segitima, in cujus vespera Judæi typicum agnum illam immunditiam levissimas ob causas contrahe erant immolaturi, ipse verus Agnus fuit immolatus: bant. et ita veritas respondit figuræ. llorum autem cau sam, ut verisimile est, solum indicaverat patrifami lias in cujus ædibus pascha edebat, et ipsis duode cim discipulis, quorum (Luc. xx11) Petrus et Joannes ex jussu Christi necessaria paraverant, nempe laciu cas agrestes et baculos: nam agnus ipse decimo die meusis parabatur: panes quoque azymi, nt verisi mile est (Exod. x) aliquot ante diebus, juxta fa miliarum magnitudinem parati erant; itaque nullus ex hoc passus est offendiculam, neque ob id coranı judice potuit accusari. Quin et Tertullianus Latinus auctor proximus apostolorum temporibus, de die Passionis Chri sti ita loquitur in Apologetico adversus Judæos. Quæ Passlo intra tempora septuaginta bebdoma darum perfecta est, sub Tiberio Cæsare, C088. Rubellio Gemino et Rufo Gemino, mense Martio, temporibus Paschæ, die octavo Kalendarum Apri hum, die primo Azymorum, quo agnum ut occiderent ad vesperam, a Mose fueral præ ceptum. Neque enim ob id dici potest primo die Azymorum mortuus, juxta prædicta Tertulliani verba, quod ea nocte captus fuerit. Siquidem om »ium testimonio in cruce et non in comprehensione fuit nostra redemptio. Et procul dubio divina id actum est Providentia, quod eo anno duplex decima quarta luna occurrebat, ut diversis respect bus, et hinc veri agni immolatio typico responderet, et illine Christus ad finem usque vitæ legein servaret, ut habet etiam Gr.ecus Chrysostomus, ac typicum agnum vera et legitima decima quarta luna ederet, sicut eum edisse dicit Hieronymus. Et de hac decima quaria luna, juxta Christi numerationem loquuntur indubic Matthæus, Marcus et Lucas, cumi siunt fuisse primum diem Azymorum. Nanı cum hi tres evangelistæ magnam facerent hujus cœnæ mentionem, et consecrationis Eucharistiæ, ostende runt Christum etiam in hoc legem observasse, nempe juxta veram ipsius supputationen, ut praedi ximus (Joan. X+1). Joannes vero qui de cœna, tan quam ab aliis latius tractata, unico verbo absolvit dicendo: Cana facta, aliam juxta veterem Judæo ram observantiain decimam quartam lunam consi deravit; ad excludendum errorem, qui nonnullis oriri potuisset ex aliis evangelistis, nempe quod veritas non responderet figuræ in veri agni immola tione. Et ideo dicit (Joan. xix, 14) quod die quo mortuus est Christus erat parasceve Paschæ, et quod non introierunt in prætorium ne contami marentur, sed ut ederent pascha: ubi dictio Pascha #equaquam pro azymis capi potest, ut quidam vo lant, tum quod nusquam alibi ita capiatur in Scri pluris, tum quod ad eðenda azyma nusquam dicatur roquiri; neque verisimile sit esse necesse, ut mundi sint, cum pœna mortis intentata, septem integris diebus naturalibus præciperetur eis ut azyma ede Quod autem aiunt nonnulli, Judæos præce denti die occupatos circa capiendum Christum, ne glexisse agnum edere paschalem, et quod idcirco. nocte sequenti illum essent comesturi, non fit veri simile. Siquidem etiam illi qui legitimo tenebantur impedimento decimo quarto die primi mensis, non poterant sequenti die pro libito agnum edere pas chalem, sed sequentis mensis die similiter decimo quarto ad vesperam, ut habetur Numeri x. Itaque die Passionis Christi cum nondum inoboata esset so lemuitas Paschalis aut Azymorum, juxta veterein Judæorum observantiam, fcebat eis usque ad solis occasum judicialia exercere, accusare, testes adhi bere et examinare, sententiain ferre, Simonem co gere ut crucem tolleret, sepelire, aromata præpa rare, aliaque plurima agere, quæ Judæi nequaquam fecissent, si decimam quintam lunam et ita festum Paschæ et Azymorum eo die celebrassent, cum facta sua per legem Mosaicam justificare niterentur, dicentes: Nos legem habemus, etc., et maxime Jo seph ab Arimathea vir bonus ac justus et Nicode mus qui Dominum sepelierunt, qui propter Parasce ven Judæorum, quia prope erat monumentum, ibi posuerunt Jesum, ait Joannes decimo capite. Cisca qnæ verba habet Augustinus: Acceleratam vult in telligi sepulturam, ne advesperasceret, cum jam ali quid tale non liceret propter parasceven quam cœnam puram Judæi Latine usitatins apud nos vocant. Neque enim aut hi, aut piæ illæ mulieres adhuc cognoverant cessare in Christi morte legalia. Demum, ut epilogo concludamus, Christus suum Pascha Juxta legis Mosaicæ tenorem celebravit, Judæi autem Jie se quenti juxta Patrum traditiones; quippe qui legale preceptum de Paschæ observatione bac sua tradi tione corruperunt, quam refert historiographus eo rum Sedar Olam: cujus traditionis, relictis compen dii gratia Hebraicis hæc sunt verba: Sic statuerunt magistri nostri judices Sanhedrin magni nominis in sæculo. In domo sanctuarii secunda cum ex structa esset et consummata, tunc apparuit solium. igneum perfectissimum, super quod sedebat Rex mundi sublimis valde stans inter porticum: et ac ceperunt coronain, appenderuntque sigillum recon ditum, et sanxerunt, ordinaveruntque statutum per petuum: et traditum est in manu Rabbi Eliezer, qui reliquis omnibus major erat: et is ordinavit diem sortium non observari secundo, quarto, septimo hebdomadæ die: neque Pascha secundo, quarto sexto: neque diem Retentionis tertio, quinto, septimo; neque principium anni secundo, quarto sexto: neque diem Expiationis primo, tertio, sexto in æternum. Hæc, si cui placeat, latius videre poterit in Paulo Burgensi super Matthæum, cap. 26, et in libro quem edidit Paulus Midelbur gensis episcopus Sempronianus de celebratione Pas chx.