COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. I. Nam et hoc ipsum quod Scriptura dicit: Saulus au tem, qui et Paulus 66, evidenter non ei tunc primum Pauli nomen ostendit impositum, sed veteris ap pellationis id fuisse designat. Hæc ab ipso auctore operis omissa, nos quia id dissertationis initium videbatur exposcere, puto quod non inconvenienter præmisimus. Cætera jam de explanationum corpore, quibus poterimus compendiis exsequemur Thaddæum dixit, Lucas Judam Jacobi scripsit. Græcis et gentibus leges ac præcepta conscribit. Certum est autem evangelistas non errasse in no minibus apostolorum; sed quia moris erat binis vel ternis nominibus uti Hebræos, unius ejusdemque viri diversa singuli vocabula posuere Secun dum hanc ergo consuetudinem videtur nobis et Paulus duplici usus esse vocabulo; et donec qui dem genti propriæ ministrabat, Saulus esse voca tus, quod et magis appellationi patriæ vernaculum videbatur; Paulus autem appellatus esse cum "Act. XIII, 9. Editi, singuli nominum vocabula posuere. Sed omnes miss. nostri et Rabanus omittunt nomi Rum. Editi, perperam, Paulum autem appellatum esse. Deinde mis. Regius num. 1639, Legis ac Evan gelii præcepta conscribit. Sea cæteri mss., Rabanus et editi ut in textu, nisi quod nis. unus Regius num. 1641 habeat conscripsit loco conscribit. Ms. unus Regius num. 1641, Nunc jam cœ tera de explanationis corpore. exsequamur. 461 1. Paulus servus Jesu Christi". De Paulo ejus pronuntiet qui dixerat ** Ecce ego sum in jam diximus. Requiramus nunc cur servus dicatur is qui alibi “ª scribit: Non enim accepistis spiritum servitutis iterum in timore, sed accepistis spi ritum adoptionis, in quo clamamus: Abba Pater; et iterum 39: Quia autem estis filii, misit Deus Spi ritum Filii sui in corda nostra clamantem: Abba Pater. Itaque jam non est servus, sed filius. Quo modo ergo, cum etiam his quibus prædicabat, di cat quia jam non est servus, sed filius, ipse se ser vum profitetur? Sive id secundum illam humilita tem dictum putemus, quam Dominus docuit, di cens: Discite a me quia mitis sum et humilis cor de, non errabimus. Neque enim per hoc læditur veritas libertatis in Paulo Dicit enim et ipse' Nam cum liber sim ab omnibus, omnibus me servum feci Servit ergo Christo, non in spiritu ser vitutis, sed in spiritu adoptionis, quia omni liberta te nobilior est servitus Christi. Sive quasi imitator es 7 Rom. 1, 1. 38 Rom. VIII, 15. * Galat. IV, "Philip. 11, 7. * I Cor. ix, 21. medio vestrum, non sicut discumbens, sed sicul mi nistrans; et ejus qui semetipsum exinanivit formam servi accipiens", ut sicut iis qui in lege sunt fit et ipse sub lege, et iis qui sine lege sunt efficitur etiam ipse sine lege ", ita et ipse pro his qui adhuc servi sunt, et nondum per spiritum adoptionis in libertatem perducti filiorum, servus efficiatur, con trarium non videbitur. Ad hoc potest etiam illud addi, quod ad Corinthios scribens idem Apostolus, et de nuptiis vel castitate præcipiens, tanquam alieno nomine quædam de libertate ac servitute interserit, dicens: Servus vocatus es? Nihil cu res: sed et si poles liber fieri, magis utere. Qui enim in Domino vocatus est servus, libertus est Domini similiter et qui liber vocatus est, servus est Christi. Pretio empti estis, nolite fieri servi hominum. Quæ utique nonnullis contra rationem videntur inserta. Quid enim ad nuptiarum vel castitatis præcepta ** Matth. x1 29. *¹ I Cor. ix, 19. Luc. xxii, 27. 831 Cor. VII, 21-23. Iterum. Deest in pluribus mss., sicut et paulo post, accepistis. Deinde mss. fere omnes et editi, quia estis filii..... in corda nostra, etc., sed rectius ms. unus ut in nostro textu. Ms. Regius num. 1639, neque enim per hoc veritas laborat in Paulo. Sed cæteri mss., et editi ut in textu. Libri antea editi, et ms. Regius num. 1639, ab omnibus, hominibus (al. omnium) me servura feci. Sic mss. plerique, Salodianus et Merlinus. Genebrardus vero, sive quia imitatur ejus pronun tiatum qui dixerat. Ms. Regius num. 1636, sive quis eum imitatorem: ejus pronuntiet, qui dixerat, etc.

se esse dicunt, ad comparationem illius libertatis, quæ facie ad faciem tribuitur. Qui etenim potest in carne quis positus adipisci integram libertatem, ut in nullo jam serviat carni? Sicut nec adoptionem filiorum quis in corpore positus habere ex integro potest. Atque utinam hoc saltem obtineri possit in vita mortalium, ut servus quis Christi ex integro fiat et non carni, non sanguini, non vanæ gloriæ, non cupiditati, non avaritiæ, non iracundiæ, non invidiæ; sed qui soli Christo, id est omnibus simul virtutibus serviat. Hæc de eo quod scriptum est Paulus servus Jesu Christ. commemoratio servitutis ac libertatis assumi- speculum, et in ænigmate"; et ideo sancti servos tur (92)? Sed nos sensum Pauli ita intelligimus, quod servum dicat eum qui jugali conditione con strictus est: quia mulier non habet potestatem cor poris sui, sed vir ejus; et vir non habet potestatem corporis sui, sed uxor ejus". Propter quod et in aliis dicit de eis, quia non est servituti subjectus frater, vel soror in talibus ", scilicet, quod in aliis eos servituti sciret esse subjectos. Est ergo servus vocatus, qui in conjugio positus venit ad Christum, cui dicitur Servus vocatus es? Nihil ad te alli neat: sed et si potes liber fieri, magis utere 68; quia in conjugibus alterius continentiæ libertas al teri generat periculum castitatis. Non enim debent nisi ex consensu ad tempus vacare orationi ", et iterum in idipsum est revertendum, ne eos tentet Satanas propter incontinentiam suam. Is ergo qui pro nexu conjugii servus vocatus est, libertus est Domiri. Libertus enim neque ex integro liber, ne que ex integro servus est Si in cæteris vir tutibus liber fuerit, si fidei, patientiæ, misericor diæ, justitiæ tenuerit libertatem, libertus Domini appellatur, utpote qui pro animi virtutibus liber sit, et pro conjugali necessitate sit servus. Li ber vero est qui sine uxore per puritatem conti nentiæ venit ad Christum, qui tamen servus Chri ‚sti efficitur, dum ex integro virtutibus servit. Pau lus ergo, sicut quidam tradunt, cum uxore vocatus est; de qua dicit ad Philippenses scribens 70: Rogo etiam te, germane compar, adjuva 462 illas: qui quoniam ab ipsa ex consensu liber effectus est, servum se nominat Christi. Si vero, ut aliis videtur, sine uxore, nihilominus qui liber vocatus est, servus est Christi. Quid est autem servum esse Christi, nisi quod est servum esse verbi Dei sapientiæ, justitiæ, veritatis, et omnium omnino virtutum, quæ omnia Christus est? Sed et illud, si videtur, in hoc loco addamus, quod sicut scientia, quæ nunc datur sanctis, per speculum datur et in ænigmate et prophetia, et cætera dona Spiri tus sancti": ita et libertas, quæ nunc sanctis præstatur, nondum plena libertas est, sed velut per 2. Vocatus Apostolus 7. Nomen hoc, id est voca tus, quia ad omnes pertinet qui in Christo credunt, generale potest videri; sed unusquisque secundum id quod in eo prævidit et elegit Deus, aut apo stolus vocatur, aut propheta, aut magister, aut liber ab uxore, ant servus in conjuge; et pro di versitate grátiæ completur illud quod scriptum est Multi sunt vocati, pauci autem electi Sciendum tamen est quod possibile est aliquem esse vocatum apostolum, aut vocatum prophetam, aut vocatum magistrum, et si neglexerit vocationis suæ gratiam, decidere ex ea: sicut et Judas, qui apostolus vocatus est, et negligens vocationis suæ gratiam, ex apostolo effectus est proditor Et fuit quidem vocatus apostolus, sed non fuit electus apostolus. Sed et ille propheta qui in tertio Regno rum libro refertur prophetasse de Jeroboam", 10 catus propheta fuit; si autem et electus, ipse dis cutito, quoniam quidem prohibitus panem man ducare in Israel, manducavit, et interemptus est a Jeone Sunt et multi vocati magistri per omnes Ecclesias Dei, et vocati ministri; sed nescio qui in his electi magistri sint, et electi ministri. Sic et puto esse quosdam vocatos quidem ut patiantur pro Christo, non tamen electos; id est, vocatos martyres, sed non electos martyres: ut sunt illi qui post tormentoruni agones et carcerum, non usque ad finem in confessionis tolerantia perdura runt. Est et vocata virgo, sed non electa virgo; 70 Philip. v, 3. "I Cor. x11, 8 seq. 11 Cor. 66 I Cor. VII, 4. " ibid. 15. 8 ibid. 21. " ibid. 5. 12. 73 Rom. 1, 1. * Matth. xx, 14. 78 Reg. x, 24, 25. Ms. Regius num. 1639, commemorata servitus ac libertas assumitur? Cæteri mss. et editi ut in textu. Editi, alteri. Et infra mss. quidam cum edi tis, esse revertendum. Sic mss. postri, Salodianus et Merlinus. Genebrardus vero, servus est appellatus. Ita omnes mss. nostri. Editi vero, pro actio ne virtutis. Deinde mss. plures, et pro jugali neces sitate, etc. Ms. codex Ebroicensis, adjuva illas quæ cum ipsa sunt; quia cum ipse servus esset, ex consensu liber effectus, servum se, etc. Codex autem Vallis claræ, et unus Regius num. 1639, adjuva illas. Qui cum ipsa ex consensu liber effectus est, etc. Editi et alter ms. Regius num. 1640, adjuva illas quæ cum ipsa sunt. Ex consensu igitur (al. deest igitur) liber effectus servum, etc.; sed rectius ms. Regius num. 1641, ut in textu. Sic mss. plerique. Cæteri vero et editi, Quid est autem servum esse Christi? Quod est (al. deest, quod est) servum esse verbi Dei, etc. Editi plerique, est per speculum in ænigma te..., et ut cætera dona, etc. Sic ms. Regius num. 1639. Cæteri vero mss., Rabanus et editi, prævidet et eligit, al. elegii. Deinde ms. unus Regius num. 1641, aut servus in conjugio. Editi et mss. quidam: Multi vocati, pauci electi. Sic mss. et Kabanus. Editi vero, effectus esi prædo et proditor. Ita iss. et Rabanus, Editi vero, et revertendo caplus est a leone. Sic mss. nostri et Rabanus. Editi, putantur pali. Sed non electos. Hæc desiderantur in libris antea editis.

non sola generalis vocatio ad apostolatum de- utero matris suæ ob hoc quod in eo naturæ boni. signatur, sed et electio protinus secundum Dei tas inerat; sicut econtrario de his qui malæ natoprascientiam subsecuta per hoc quod 463 ræ sunt, dicitur in Psalmis "1 quia segregati sunt segregatus dicitur in Evangelium Dei; sicut peccatores ex utero. Nos autem dicimus quod neque alibi ipse de se dicit: Cum autem complacuit Deo, Paulus fortuito aut naturali differentia electus est, qui me segregavit de utero matris meæ, ut revelaret sed electionis suæ causas in semetipso dedit ei qui Filium suum in me 80. Quod tamen hæretici ad ca- scit cuncta antequam fiant”; neque peccatores qui lumniam vocant, dicentes eum segregatum esse ab separantur a ventre judicis iniquitate separantur. 80 Galat. 1, 15, 16. 81 Psal. Lvii, 4. 82 Dan. x111,42. Tertio loco examinandum est illud: Segregatus in Evangeliumn Dei (Rom. 1, 1): et in Epistola ad Calalas, hac de se prædicat Apostolus (Galat. 1, 15) Cum vero placuit ei, qui me segregavit ab utero natris meæ, ut revelaret Filium suum in me. Hac autem verba, qui prænotionem non intelligunt, sic interpretantur, quasi præfinitio causa sit cur eveniant quæ prænota sunt; ob eamque rem quosdam ex natura et conditione sua salvos introducunt. Nonnulli ex illis verbis libertatem nobis arbitrii adimunt, utunturque his etiam psalmi verbis: Alienati sunt peccatores a vulva (Psal. LVU, 4, 5), quibus cum interrogatione occurrere licet; scriptum est enim Alienati sunt peccatores ab utero, erraverunt a ventre matris, locuti sunt falsa: furor illis secundum similitudinem serpentis. Et quæremus ab iis qui verba illa tanquam aperta accipiunt, an qui alienati sunt ab utero peccatores, simul ac materno alero egressi sunt, erraverint, et a via salutis suo aliquo facto abducti sint. Quomodo vero abalienati ab uiero peccatores, a ventre matris aberrarunt, et falsa locuir sunt? Non enim ostendent eos, simul ac nati sunt, veram ac plenam vocem, falsum quid proferentes. emisisse. Si vero ea respiciamus, quæ de præfinitione in hac quam explicamus Epistola dicuntur, polerimus, destructis iis quæ simpliciores in ejus senler tiam pertrahunt qui divinam doctrinam injustitiæ accusat, de eo respondere qui ab utero matris destinat, quique servum Jesu Christi vocatum Apostolum Panlum in Evangelium Dei segregat. Verba hæc\ sunt (Rom. viii, 28, seq.): Scimus quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, iis qui secundum propositum ipsius vocati sunt, quia quos prænovit, eos et prædestinavit conformes imagini Fili sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus. Quos autem prædestinavit, hos et vocavit: et quos vocavit, hos et justificavit: quos vero justificavit, hos et glorificavit. Dictorum igitur seriem attendamus. Justificat Deus quos prius vocavit: non aulem justificavit quos non vocavil: vocal autem prædestinatos ante vocationem, quos non vocasset nisi prædestinasset; neque ipsis justificationis et vocationis principium est prædestinatio. Si enim hæc principiam essel eorum quæ sequuntur, haud dubievincerent qui absurdum de natura sermonem introducunt: sed ante pradestinationem prænotio est: Quos enim, inquit prænovit, hos et prædestinavit conformes imaginis Filii sui. Deus igitur qui futurorum seriem prospexit, et libertatis nostræ propensionem cognovit, aliquorum ad pietatem impetum affectumque post hanc propensionem, quodque ii se totos virtuti daturi sint, ipsos prænovit: cognoscens quidem præseutia, præsciens vero futura; et quos ita pranorul, futuros conformes imagini Filiisui, prædestinarit. Est igitur Dei Filius imago Dei invisibilis, et hujus imago, ea quæ Filii Dei imago dicitur, quam esse arbitramur eam quam Dei Filius assumpsit humanam animam, per virtutem imaginis Dei imaginem faciam. Hujus vero, quam imaginis Fili Der imaginem esse putamus, conformes fieri prædestinavit Deus, per suam de ipsis prænotionem prædestinavit, Non est igitur existimanda futurorum causa esse prængtio Dei: sed quia futurum erat secundum proprios impetus et affectus facientis, propterea pranovit, qui novit omnia ante ortum eorum (Dan. xii, 42); απquos prænovit et prædestinavit imagini Fili sui fore conformes, alios vidit abalienatos. Ad hac autem si quis objiciat, fieri ne possit ut non sint quæ talia fore prænovit Deus: respondebimus fieri non posse ut non eveniant; sed non ideo quia fieri non potest ut non eveniant, necesse est non evenire, vel evenire. Final enim haudquaquam ex necessitate, sed fieri quoque potest ut non fiant. Sed rationis ac intelligendi acumen et perspicientiam desiderat locus hic de iis quæ fieri possunt, ut qui mentis suæ oculum absterserit, demonstrationum subtilitatem assecutus, intelligere po.sit quomodo in minimis etiam rebus non impediaCl

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. I. Denique statim in consequentibus vide quid de his hæretici putant, vel sortis incerto, vel naturæ me dicat sermo diviņus. Scriptum est enim 83: Segre gali sunt peccatores ab utero, erraverunt a venire, locuti sunt falsa. Si intelligamus quomodo statim ut de ventre matris procedunt peccatores, errave-. runt, vel locuti sunt falsa, pariter intelligimus quod justi separantur a ventre. Ergo et Paulus quod se gregatus in Evangelium dicitur, et segregatus a ven tre matris suæ, causas in eo et merita quibus in hoc segregari debuerit, vidit ille quem non latet mens. Prævidit enim quod abundantius quam cœ teri omnes laboraturus esset in Evangelio *, quod in fame et siti, in frigore et nuditate, periculis la tronum, periculis fluminum, periculis maris 85,, præ dicaturus esset Evangelium Christi, sciens quod væ sibi esset si non evangelizaret ", et quod macera turus esset corpus suum, et servituti subjecturus, ne forte cum 464 aliis prædicasset ipse re probus efficeretur 97. Ilac ergo et multa alia his similia in eo de ventre matris prævidens Jesus, pro his segregavit eum in Evangelium. Si enim, ut 83 Psal. LVII, 4. 81 Cor. xv, 40. 8 II Cor.xı, 26, ĉur quominus sit aliquid, quod ad multa esse possit, cum unum sil e multis id quod futurum est; et ita prænotum sit fore quidem, sed non necessario ſore. Sed cum fieri possit ut non sit, erit non conjectura dictum, sel vere prænotum. Neque vero quis pulet nos illud, secundum propositum, reticuisse, quasi sententiæ nostræ noceat. Ait enim Paulus: Scimus autem quoniam diligentibus Deum omnia cooperan tur in bonum, iis qui secundum propositum vocati sunt. Sed consideret illius secundum propositum.vo cationis causam Apostolum statim reddidisse, сит dicit: Quos pr:enovit, eos et prædestinavit confor mes immagini Filii sui. Et quem alium oportebat in justificantem vocationem proposito Del secerni et se gregari, præter eos qui ipsum diligunt? Hujus vero præpositi et prænotionis causam in nostra libertate esse satis declarat illud: Scimus quoniam diligen tibus Deum omnia cooperantur in bonum: perinde quasi dixisset, omnia quæ ad bonum conducunt, ideo conducere, quia auxilio digni sunt qui diligunt Deum. Sed interrogandi sunt, qui contrarium tuentur, ad hæc nobis respondeant. Ponamus in conditione, ali qua in uostra esse potestate; idque adversus eos qui liberum arbitrium tollunt, donec ex conditione eorum sententia falsa convincatur. Si ergo in nobis libera voluntas,´ an igitur Deus futurorum seriem intuitus, prænoscet ea quæ ex libertate unusquisque nostrum libertatis compos acturus sit? an non prænoscet? Qui responderit non prænoturum, ignoret ille necesse est mentem infinitam, et magnitudinem Dei. Si præ noturum agnoscant, rursus quæremus ex ipsis, an ejus scientia causa sit cur eventura sint futura, cum con-, cedatur aliquid in nostra esse potestate; an quia fu turum est prænovit: neque ullo modo prænotio causa est eorum quæ unicuique nostrum ex libertate arbi trii futura zunt. Fieri ergo poterat, ut aliquibus oc currentibus impedimentis non hoc, sed illud faceret, qui liber creatus est. Hæc igitur et similia si dican tur, id quoque servatur: Euge, serve bone et lide lis, super pauca fuisti fidelis, super multa te consti Luau intra in gaudium Domini tui (Matth. xXV, 21); tum et laus omnis, quæ bonis tribuitur; ac de mum ostenditur jure dici: Serve nequam et ignave, oportebat te committere pecuniam meam trapezitæ (ibid. 26, 27). Sic etiam stabunt quæ juste dicuntur is, qui ad dexteram assistent: Venite ad me, be nedicti Patris mei; possidete præparatum vobis regnum a constitutione mundi; quia esurivi, et de lioris prærogativa fuisset electus, nunquam utique timuisset ne si minus corporis sui frena tenuisset evenire posset ut reprobus fieret, vel væ sibi futu rum esset si evangelizare cessasset Denique et ipse in consequentibus latius disserens ait, quia quos præscivit et prædestinavit conformes fieri ima ginis Filii sui 88, evidenter ostendens, quod eos quos præscivit Deus tales futuros, ut Christo se in pas sionibus conformarent, ipsos etiam conformnes ac similes imaginis ejus prædestinavit et gloriæ. Præ cedit ergo præscientia Dei, per quam noscuntur qui in se labores et virtutes habituri sint, et ita præ destinatio sequitur; nec tamen rursus prædestina tionis causa putabitur præscientia. Quod enim apud homines uniuscujusque meritum pensatur ex præ teritis gestis, hoc apud Deum judicatur ex futuris; et valde impius est qui in boc non credit Deo, ut quod.nos in præteritis videmus, học ille videat In futuris. Segregatus, inquit, in Evangelium Dei. In aliis locis Scripturæ Evangelium Christi esse di 27. "1 Cor. ix, 16. 87 ibid. 27. 88 Rom. VIN, 29. distis mihi manducare (ibid. 34, 35), et quæ sequun. tur iis autem qui a sinis:ris: Discedite a me, ma ledicti, in ignem æternum præparatum diabolo et angelis ejus; quia esurivi, et non dedistis mihi quod ederem, et cartera. Quin etiam, si illud, De⚫ stinatus in Evangelium Dei (Rom. 1, 1); et istud, Qui destinavit me ab utero matris meæ (Galat. 1, 45), necessitatem aliquam continerent, quomodo recte diceret Paulus: Suggillo corpus meum, et in ser vitutem redigo, ne cum aliis prædicaverim, ipse reprobus efficiar; et illud: Væ etenim mihi, nisi Evangelium enuntiavero (I Cor. ix, 27)? His enim aperte declarat, nisi castigaret corpus suum, et in ser vitutem redigeret, posse se, postquam aliis prædicas sel, reprobum fieri, et sibi esse væ, nisi Evangelium annuntiasset. Fortussis igitur, cum istis segregavit ilium Deus ex utero matris, et segregavit in Evange lium Dei, causam videns justæ segregationis, quod ca stigaturus esset corpus suum, et in servitutem reda cturus, veritus no postquam aliis prædicasset, ipse reprobus fieret, quodque sciens sibi fore væ nisi Evangelium prædicasset, metuens ne sibi apud Deum væ esset, non siluit, sed Evangelium prædicavit. At que hæc videbat qui eum segregavit in Evangelium suum, ſore zum in ærumnis abundantius, in carce. ribus supra modum, in plagis plus justo, in morti bus frequenter: a Judæis quinquies quadragies una minus accepturum, ter virgis cœsum iri, semel lapi datum iri, et alia ejusmodi perpessurum (II Cor. xi, 23, seq.) gloriantem in angustiis, et scientem tri bulationem patientiam efficere, et sustinentem quæ futura Deus prænoveral, segregatum ex utero matris, et segregatum in Evangelium Dei. Propterea autem dignus erat qui segregaretur in Evangelium Dei, non propter excellentem aliquam naturam, et quæ ita es set comparata, ut eos qui tales non sunt, longe supe raret: sed ob præscitas prius actiones, que posien facta sunt ex apostolica quadam institutione. Neque jam Psalmi dictum interpretari tempestivum fuit; erat enim extra propositum: quare proprio loco, Dep dante, explicabitur, cum Psalmum edidisseremus. Sed hæc copiosius in illud, Segregatus, etc., dispu tala sufficiant. Al., prædicaret; al., prædicaverit. Sic mss. Editi vero: Hæc ergo, et his si:ni. lia, et alia multa, etc. Editi, cessaret.

cunt, sicut et Marcus evangelista scribit **: Ini- paruit positis in carne sicut Apostolus dicit', tium Evangelii Jesu Christi, sicut scriptum est in Isaia propheta. Verum quoniam Christus Verbum est, et in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum et Deus erat Verbum **, unum at que idem est dici Evangelium Dei et Evangelium Christi, vel quia ipse Dominus dicit quod ego et P‹ ter unum sumus: et iterum dicit ad Patrem Omnia mea tua sunt, et tua mea, et glorificatus sum in his ". Ergo et Evangelium Patris Evangelium Filii est. Sed et Paulus dicit: Evangelium meum quod prædico inter gentes: quod fortassis ut hæ res Christi dicit, et tanquam in Evangelio cohæres, quia et alibi etiam plurimorum dicit esse Evange lium, sicut ad Galatas: Sed et si velatum est Evangelium nostrum "; nostrum, id est omnium qui cohæredes sumus Christi. Verum et secundum hoc quod ipse prædicator ejus est, recte suum di cit esse Paulus Evangelium. 465 4. Quod ante promiserat per prophetas suos in Scripturis sanctis ". Utrum simpliciter accipi debeat Evangelium per Scripturas propheticas a Deo repromissum; an ad distinctionem alterius Evangelii quod æternum dicit Joannes in Apoca Jypsi ", quod tunc revelandum est cum umbra Transierit et veritas venerit, et cum mors fuerit absorpta et æternitas restituta, considerato etiam tu qui legis. Cui æterno Evangelio convenire vide buntur etiam illi aterni anni de quibus Propheta dicit: Et annos æternos in mente habui ". Eique adjungi potest et ille liber vitæ, in quo sanctorum nomina scripta dicuntur 98: sed et illi libri qui apud Danielem, cum judicium consedisset, aperti sunt; vel qui apud Ezechielem prophetam 1 dein tus et deforis dicuntur inscripti: quæ omnia non atramento, sed spiritu Dei vivi scripta memo rantur ª. De quibus quamvis periculosum videatur chartulis committere sermonem tamen non otiose prætereunda sunt dicta sapientium et æni gmata³, sed subtili admodum mentis acie, in quan tum res patitur, velut per quoddam speculum con templanda: ne forte is qui Verbum caro factus ap 80 Marc. 1, 1, 2. " Joan. 1. 91 Joan. x. 50. Apoc. xiv, 6. 97 Psal. 98 Rom. 1, 2, 3. * II Cor. 11. 3. Prov. 1, 6. *1 Tim. ¡11, 8 Rom. 2. Marc. x, 29. 18 Rom. 1, 10 Psal. LXVH, quia manifestatus est in carne, justificatus in spiritu apparuit angelis, hoc quod apparuit angelis (18°), non eis absque Evangelio apparuit: sicut ne nobis quidem hominibus, ad quos missum se dicit evan gelizare pauperibus, dimittere captivos in remissio nem, et annuntiare annum Domini acceptum ³. Si ergo cum apparuit nobis hominibus, non sine Evangelio apparuit, consequentia videtur ostendere quod etiam angelico ordini non sine Evangelio ap paruerit, illo fortassis quod æternum Evangelium a Joanne memoratum supra edocuimus. Si vero etiam in reliquis cœlestibus ordinibus tale aliquid ab eo gestum esse suspicandum sit, in ea qua sin guli quique sunt forma apparens eis, et annon tians pacem, quoniam quidem per sanguinem crucis suæ pacificavit non solum quæ in terra, sed el quæ in cœlis sunt ", etiam tu apud temetipsom discutito. Quod promisit per prophetas suos in Scri pturis sanctis³. Quæ de Christo prædicta sunt per prophetas, hæc etiam de Evangelio prædicta esse sentiendum est, quamvis Marcus evangelista dis tinctionem facere videatur Christi et Evangelii, cum dicit: Qui dimiserit patrem et matrem, elc., propter me, vel propter Evangelium. Quod et si pro prie Evangelii promissiones requirendæ sunt, in prophetis abundanter invenies, ut est illud: Domi nus dabit verbum evangelizantibus virtute multa "; et: Quam speciosi pedes evangelizantium bona “! Ad hoc respicit et: In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terræ verba corum el Velociter currit sermo ejus 13; sed et Ecce ego millo pastores multos, et venatores multos, et ca pient eos super omnem montem, et super omnem col lem ¹. Per Jeremiam promittitur de Evangelio quod nunc Paulus dicit, quia promisit Deus per prophetas suos in Scripturis sanctis de Filio suo. 5. Qui Filius secundum carnem quidem es semine factus est David ". Factus est autem sine dubio id quod prius non erat secundum carnem. Secundum spiritum vero erat prius, et non erat quando non erat. Observandum est enim quia 911 Cor. Joan. xv. 10. "Il Tim. 11, 8; Galat. 11,2. LXXVI, 6. 98 Apoc. XVII. 8. 95 Dan. VI, 10. 1 Ezech. Isa. LXI, 1, 2. Apoc. XIV, 6. 7 Colos. 1, 20. "Rom. X, 15. Psal. xv, 5. 13 Psal. calvi, 45. * Jerem. XVI, 16. Ita ms. Regius num. 1641. Crteri vero mss. et editi, et in principio era! apud Deum, etc. Deinde editi, unum atque idem dicit, etc. Mss. quidam, revelatum est. Deinde mss. ple rique et editi omittunt secundo loco nostrum, sed restituitur ex ms. Regio num. 1641. Sic Rabanus, ins. unus Regius num. 1640 et alter Vallis-claræ. Cæteri vero mss. et editi, a Deo repromissum, ad distinctionem, etc., omisso an. Ita Rabanus. Omnes vero mss. nostri, om niaque. Editi, omnia quæque. Sermonem. In editis omittitur et in pluribus mss., sed exstat in aliis et apud Rabanum. Ms. Regius num. 1639 et Rabairus, positus in carne. Cæteri mss. et editi ut in textu. Vide Origenian. lib. 11, quææst. 3, nuni. 25. Editi, apparuit eis, annuntians, etc. Editi, per Jeremiam promittitur, quod nunc Paulus dicit de Evangelio, etc. Ms. unus addit que que ante promittitur. Cæteri mss, at in textu. Si hunc locum commemorat Pamphilos martyr in Apologia pro Origene: Quod promiserat per prophetas suos in Scripturis sanctis de Filio suo qui factus est secundum carnem ex semine David. Facius est quod ante non erat. Manifestum enim est quia secundum carnem non erat prius; secundum spiritum vero erat ante, et non erat quando nor eral. Editi, et non erat prius (ms. unus, tempus) quando, etc.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. J. non dicit: Qui prædestinatus est Filius Dei in vir- spiritu sanctificationis vel divinæ virtutis substantia tute secundum spiritum sanctificationis 16: sed, Qui nominatur; de qua alibi ipse Salvator dicit, quia destinatus est Filius Dei Et nemo putet nos de tristis est anima mea usque ad mortem; el: Nunc hoc sermone curiosius quam res patitur, perscruanima mea turbata est "2: quam et a semetipso potari. Quamvis enim in Latinis exemplaribus suit, imo qua: usque ad infernum descendit, prædestinatus soleat inveniri, tamen secundum quod de qua et dicitur: Non derelinques animum meam interpretationis veritas habet, destinatus scriptum in inferno". Certum est enim quia hæc non de seest, non prædestinatus. Destinatur enim ille qui mine David generata sit. Dicit enim quia quod est, prædestinatur vero ille qui nondum est, sicut factum est ex semine David, secundum carnem ki de quibus dicit Apostolus ": Quos autem est. Quia ergo neque in eo quod secundum carpræscivit, illos et prædestinavit. Præsciri ergo el nem est, videtur annumerari, neque in co ubi destiprædestinari possunt illi qui nondum sunt; ille au- natur Filius Dei in virtute secundum spiritum tem qui est, et semper est, non prædestinatur, sed sanctificationis ** puto quod consuetudine sua destinatur. Hæc dicta sint a nobis propter eos qui Apostolus utatur etiam in hoc loco, sciens mediam in unigenitum Filium Dei impietatem loquuntur, et semper esse animam inter spiritum et carnem, et ignorantes differentiam destinati et prædestinati, aut jungere se carni, et effici unum cum carne; aut putant eum inter eos qui, cum ante non fuerint, sociare se spiritui, et esse unum cum spiritu: ex prædestinati sunt ut essent, numerandum: qui quo, si quidem cum carne sit, carnales homines nunquam prædestinatus est ut esset Filius, sed sem- fiant; si vero cum spiritu, spiritales. Et idcirco per fuit et est sicut et Pater. Qui ergo semextrinsecus eam non nominat, sed carnem tantum, per est, destinatur, ut diximus, non prædestinatur; vel spiritum; scit enim alteri horum necessario qui autem prædestinatur, nondum erat tunc cum animam cobærere, sicut et in his ad quos dicit prædestinaretur, sed cœpit ex tempore. Necessaria Vos autem in carne non estis, sed in spiritu *; et igitur distinctione Apostolus utitur, eum qui ex Qui se jungit meretrici, unum corpus est (meretrisemine David secundum carnem est, factum dicens; cem hic carnem vel corpus vocans), qui autem se eum vero quem Filium Dei in virtute secundum jungit Domino, unus spiritus est "7. Ita ergo etiam spiritum sanctificationis 18 nominat, destinatum. nunc sciens de anima Jesu, quia sociata Domino, Etenim cum dixisset Filium Dei, non superfluo ad- et cohærens ei, unus cum ipso factus sit spiritus didit, in virtute, indicans per hoc quod substantia Fi- sanctificationis, non eam nominavit extrinsecus, lus sit secundum spiritum sanctificationis. Christus ne solveret Jesum: Quod enim Deus conjunxit, 466 enim Dei virtus et Dei sapientia dicitur ", homo non separet 18. Sanctificationis vero spiritus qui et vapor virtutis Dei, et manatio gloriæ Omni- dicitur secundum hoc quod præbet omnibus sanpotentis purissima, et splendor lucis æternæ, et ctitatem, sicut et alibi " de eo scriptum est: Qui imago bonitatis Dei appellatur 20. Sed requiri- factus est sapientia nobis a Deo, et justitia, et san tur, si id quod de semine David nascitur se- ctificatio, et redemptio. Verum occurrunt nobis quicundum carnem est, quod vero in virtute destina- dam quæstiones acerbissimas commoventes tur secundum spiritum sanctificationis, Filius Dei quomodo videatur Christus descendere ex semine et in substantia Dei est, quomodo accipiendum est David, quem constat non esse ex Joseph natum, in de anima Jesu, quæ hic nequaquam cum carne et quem Joseph series ex David descendentis genera16 Rom. 21 Matth. xxvI. 18 Kom. 1, 4. 4. 17 Rom. vii, 29. 19 I Cor. 1, 24. 20 Sap. vii, 25, 26. 38. Joan, XII, 23 Psal. XV, 27 1 Cor. vi, 16, 17. "Matth. xix, 6. "I Cor. 1, 50. Editi, qui destinatus est Filius Dei in virtule. Editi, in Latinis codicibus et exemplaribus. Deinde omittunt secundum. Sic ms. Regius num. 1641. Cæteri vero mss., Rabanus, et editi, alii, sicut de his de quibus (al. quibus omisso de) dicit, etc.; alius, sicut de quibusdam dicit, etc. Ita ms. Regius num. 1641; cæteri vero mss., Rabanus et editi omittunt et est. Huc referendum videtur quod Pamphilus martyr in Apologia sua ex libro primo Epistolæ ad Romanos desumptum commemorat. Quæral fortassis aliquis si Filius charitas est, præcipue propter hoc, quod Joannes ad Deum Patrem retulit hanc vocem, dicens: Quia Deus charitas est (I Joan. iv, 8, 16). Sed rursum ex ipsa ejus Epistola proferemus et illud quod ait: Charissimi, diligamus invicem, quoniam charitas ex Deo est (ibid 7). Qui ergo dixit: Quia Deus charitas est, ipse iterum charitatem docet esse ex Deo: quam charitatem non credo sse alium, nisi Unigenitum Filium ejus, sicut Deum ez Deo, ita charitatem ex charitate progenitum. Nascitur. Deest in antea editis. Paulo post mss. plures: Filius Dei et substantia Dei est. Editi et mis. unus, imo qua, etc. Sed cæteri mss. et Rabanus, imo qua, etc. Sic mss. et Rabanus; editi vero, neque in eo ubi descendit, de qua dicitur: Non derelinques animam meam in inferno (Psal. xv, 10). Destinatur, etc. Enim. Deest in editis. Deinde ms. Regius num. 1639, et Rabanus, non separat. Cæteri mss. et editi, non separet. Editi, et mis. unus, quædam questiones acerbissime (al. acerrime) commoventes. Sed cæteri mss. et Rabanus, rectius, ut in textu. Socrates Hist. cccl. lib. v, cap. 52, alt: Kal 'Opiyévηs dè èv tŵ Sed et Origenes in primu tomo Commentariorum in Epistolam Pauli ad Ro manos, exponens qua ratione dicatur Deipara, eam quæstionem latissime pertractavit.Quod ab Origene hoc in loco pertractatum fuisse verisimile est.

tionis adducitur. Quibus decurrere quamvis´ mole- lius Dei sit ex resurrectione mortuorum, dißicile stum sit secundum litteræ rationem, tamen respon- non est advertere ei qui legerit illud quod scriptum detur a nostris, quod Maria quæ desponsatu Joseph antequam convenirent inventa est in utero habens de Spiritu sancto ', secundum legem sine dubio contribuli suo et cognato conjuncta est. Et quamvis dicatur ad eam ab angelo, quia et Elisabeth co grata tua etiam ipsa pariet filium in senectute sua (Elisabeth autem ex filiabus Aaron esse dicitur), tamen affirmatur a nostris quod cognationis nomen non solum ad contribules, sed et ad omnes qui sunt ex genere Israel, inter se invicem com petenter possit aptari, sicut et idem apostolus de omnibus simul dicit: Qui sunt cognati mei se cundum carnem. Hæc quidem et alia his simi Jia respondentur; verum quam sint valida ad- Verbo, quomodo el quæ Verbi sunt prædicantur in versum assertiones eorum qui nos de Scripturarum testimoniis perurgent, probato tu qui legis. Nobis tamen hæc intelligenda secundum spiritalem vel allegorican rationem magis videntur, secundum quod nihil obest etiain quod Joseph pater Christi dicitur, cum omnino non sit ejus pater; quia et in generationibus a Matthæo refertur ª, quod Josa phat genuerit Joram, et Joram genuerit Oziam; in quarto autem Regnorum libro scriptum est quod Joram genuerit Ochoziam, et Ochozias ge nuerit Joas, et Joas genuerit Amasian, Amasias vero genuerit Azariam, ipsum qui interdum Ozias nominatur; et Azarias Joatham. Hic ergo Ozias, qui et Azarias, cum in quarto Regnorum libro dicatur Amasiæ esse filius, a Matthæo Joræ filius scribitur, tribus in medio generationibus præter missis. Cujus rei dissertio, certum est quod non secundum historiam, sed secundum spiritalem in teHigentiam constet; quæ non est nobis nunc in transitu pulsanda: in suo enim loco tangetur Interim sufficit nobis ad eos qui adversantur respon dere, quod sicut Jesus Joseph filius esse dici tur, ex quo éon est generatus; et Ozias genitus ex Joram, ex quo non est genitus: ita et ex semine David secundum carnem Christus potest accipi, ut quidquid 467 rationis vel assertionis in Joram protulerunt, et in Joseph, hoc et in David susci piendum dicamus. est: Decebat enim eum per quem omnia, et in quo omnia, multos filios in gloriam adducentem, auclo rem salutis eorum per passiones consummari Finis autem passionum Christi, resurrectio est; el quia post resurrectionem ultra jam non moritur, neque mors ei ultra dominabitur 37.38; et iterum dici tur, quia etsi agnovimus Christum secundum carnem, sed nunc jam non novimus ", ideo omne quod est in Christo, jam nunc Filius Dei est. Quomodo au tem hoc et ad cum qui Filius Dei in virtute desti natus est referatur, coarctat intelligentiam no stram, nisi quod per indissolubilem unitatem Ver bi et carnis, omnia quæ carnis sunt ascribuntur et carne. Jesum vero, et Christum, et Dominum in venimus sæpe ad utramque naturam referri, ut est illud Unus Dominus noster Jesus Christus, per quem omnia"; et iterum: Si enim cognovissent, nunquam Dominum majestatis crucifixissent **. Primitivus ergo vel primogenitus ex mortuis dici tur Christus. Sed requirendum nobis est, si so lus est primogenitus vel primitivus ex mortuis, et non habet aliquos secum etiam in primitivatu participes, de quibus dicit Apostolus quia suscitavil nos cum Christo, simulque fecit sedere in cœlesti bus. Ne forte ergo et isti quos dicit excitatos esse cum Christo, et cum eo sedere in cœlestibus, et ipsi primogeniti sint, vel primitivi ex mortuis, sicut et illi fuerunt qui cum illo suscitati esse di cuntur, cum monumenta aperta sunt, et multorum sanctorum corpora apparuerunt et ingressa sunt in sanctorum civitatem ". Et de his talibus for tassis Apostolus dicit “esse illam Ecclesiam pri mitivorum, quam ascriptam memorat in cœlis. 7. Per quem accepimus gratiam et apostolatum ad obediendum fidei in omnibus gentibus pro nomine ejus “. Per Christum accepisse se dicit gratiam et apostolatum, utpote mediatorem Dei et bominum “ Gratiam et apostolatum. Gratia ad laborum patien tiam referenda est; apostolatus ad prædicationis auctoritatem, quia et ipse Christus apostolus dici tur, id est missus a Patre, quippe qui ad evan 6. Ex resurrectione mortuorum Jesu Christi Do- gelizandum pauperibus missum se dicit". Omnia mini nostri *. Quomodo quidem is qui secundum carnem factus esse dicitur ex semine David, Fi ergo quæ sua sunt, dat etiam discipulis suis. Gra tia dicitur diffusa in labiis ejus 31. Dat et apostolis 31 Luc. 32 Rom. vi, 3. Matth. 1, 7. 28 Rom. 1, 4. 86 Hebr. 11, 10. 37.88 Rom. VI, 9. Cor. 11. 8. 43 Colos. 1, 18. 481 Tim. 11, Ephes. 1, 6. IV Reg. v, 25: x1,2; xiv, 1; xv, 1, Cor. v, 16. 4º Rom. 1, 4. 61 Cor, Matth. XXVII, 52. 4 llebr. x, Hebr. 1, 50. Luc. IV, 18. ** Matth. 1, 18. vm, 6. 47 Rom. 1, 5. Editi, affirmabitur a nostris. Ms. Regius num. 1639, affirmabitur a nobis; cæteri vero mss. ut in textu. Editi, et alia similiter. Editi et mss. nostri fere omnes habent, in tertio Regnorum libro; sed male, cum coustet non in tertio hæc, sed in quarto exstare. Sic recte ms. Regius num. 1639; cæteri vero mss. et editi, jungetur. Verisimile est Origenem de 51 Psal. XLIV, 5. his disseruisse tomo 1 Commentariorum in Mai thæum; sed hæc modo non exstant. Editi et ms. unus, consummare. Editi et ms. unus, gloriæ. Sic mss. plerique; editi vero el ms. unus primatu. Sic mss. At vero editi, et multa sanctorurs corpora qui dormierant, surrexerunt, et ingressi sunt, elc.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. I. suis gratiam, cum qua laborantes dicant: Abun- rinthios quidem in prima et secunda, et ad Galatas, dantius vero quam omnes illi laboravi: non autem ego, sed gratia Dei mecum *. Et quia de ipso di clum est: Habentes igitur Pontificem et Apostolum confessionis nostræ Christum *, dat discipulis suis apostolatus dignationem, ut et ipsi efficiantur apo stoli Dei. Neque enim gentes, quæ erant alienæ a testamento Dei, et conversatione Israel **, credere poterant Evangelio, nisi per gratiam quæ apostolis fuerat data, per quam prædicantibus apostolis in fidens obedire dicitur ** et in omnem terram de nomine Christi sonus gratiæ eorum commemoratur exiisse ", ita ut ad eos qui Romæ sunt perveniret, ad quos ait Apostolus: In quibus estis et vos vocati Jesu Christi *7. Paulus vocatus apostolus dicitur, et Komani vocati quidem, non tamen apostoli, sed vocati sancti in obedientiam fidei. De diversitate autem vocatorum jam superius diximus (41*). et ad Ephesios, et ad Philippenses similiter scri bit. Ad Colossenses vero 67, Gratia vobis et pax a Deo Patre nostro dicit; et non addit, et Domino nostro Jesu Christo. Ad Thessalonicenses vero pri ma ita habet ❝8: Gratia vobis et pax, 468 et nihi! ultra. In secunda vero: Gratia vobis, et pax a Deo Patre nostro, et Domino Jesu Christo 6º. Ad Timo theum prima et secunda: Gratia, misericordia et pax a Deo Patre, et Christo Jesu Domino nostro”. Ad Titum vero ": Gratia, misericordia et pax a Deo Patre, et Christo Jesu Salvatore nostro. Et quamvis curiosior videatur hujuscemodi observatio, tamen qui nihil otiosum credit esse in Scripturis divinis, etiam horum differentias et diversitates non inanes putabit. 9. Primum quidem gratias ago Deo meo per Je sum Christum pro omnibus vobis, quoniam fides vestra annuntiatur in universo mundo”. Quoniam ad quosdam scribens Apostolus, dicit pro omnibus se gratias agere sicut et nunc ad Romanos; ad alios vero scribens gratias quidem agit, sed non addit pro omnibus; observans invenies quod ubi dicit pro omnibus se gratias agere, culpas ali quas graves aut probra in eos non exaggerat ubi autem notat aliquos vel arguit, non addit ad gratiarum actionem quod pro omnibus gratias agat, sicut et ad Corinthios 7 vel ad Colossenses **. Ad Galatas vero oninino nec ponit gratiarum ac tionen, quod eos miratur tam cito transferri ab eo qui vocavit eos, in aliud Evangelium. Prima ergo vox incipit a gratiarum actione Agere autem Deo gratias, hoc est sacrificium laudis offerre; et ideo addit, Per Jesum Christum, velut per Pontifi cem magnum. Oportet enim scire eum qui vult of ferre sacrificium Deo, quod per manus pontificis debet offerre ". Sed et hoc quod dixit, Deo mev, non est otiose accipiendum. Non enim vox ista po test esse nisi sanctorum, quorum Deus dicitur, sic ut Deus Abraham, vel Isaac, vel Jacob”. Non po test Dominum Deum suum dicere is cui venter Deus est 78, aut cui avaritia Deus est, aut cui gloria sæ culi, et pompa mundi, aut potentia rerum caduca 8. Omnibus qui sunt Romæ dilectis Dei, gratia robis et pax a Deo Patre nostro, et Domino Jesu Christo 8. Benedictio hæc pacis et gratiæ, quam dat dilectis Dei ad quos scribit apostolus Paulus, puto quod non sit minor quam fuit bene dictio Noe in Sem et in Japheth ", quæ per Spi ritum in pleta est erga eos qui fuerant benedicti similiter et ea in qua benedictus est Abraham a Melchisedech et Jacob a patre suo Isaac ", el duodecim patriarchæ qua benedicuntur a patre suo Israel "; vel benedictio Moysi qua benedixit duodecim tribus Israel ". Non ergo his omnibus inferiorem duco hanc Apostoli benedictionem, qua benedixit Ecclesias Christi. Ait enim et ipse de se“: Puto enim quia et ego Spiritum Dei haben. In Spiritu ergo Dei scribit Apostolus et in Spiritu benedicit. Per ipsum ergo Spiritum benedictiones capient bi qui benedicuntur ab Apostolo, si tamen digni inveniantur super quos veniat benedictio ejus. Alioquin fiet illud quod scriptum est: Si fuerit ibi filius pacis, pax vestra veniet super eum; sin autem, pax vestra ad vos revertetur. Quod scri plum est ergo de pace, hoc et de gratia fiet, quia gratiam simul cum pace conjungit. Sciendum tamen est, quod hæc Apostoli consuetudo зcribendi, non erga omnes ab eo servatur Ecclesias. Nam ad Co- rum Deus est. Quidquid enim unusquisque supra 83 Hebr. 1, 1, 4, 14. 76 Hebr. "I Cor. xv, 10. པ་ Eplies. 11, 12. 55 Rom. 1, 5. 56 Psal. XVIII, 5; Rom. x, 18. 37 Rom. 1, 6. 38 ibid. 7. 3 Gen. ix, 26, 27. 60 Gen. xiv, 19, 20. 61 Gen. xxvII, 28, 29. Gen. XLIX, 3, seq. 63 Deut. xxx, 6, seq. 1 Cor. vn, 40. 6 Luc. x, 6. 66 1 Cor. 1, 3; 1 Cor. 1, 2; Galat. 1, 3: Ephes.1, 2; Philip. 1, 2. 67 Coloss. 1, 3. BRI Thess. 1, 2. "Thess. 1, 2. 76 1 Tim. 1, 2; Tim. 1, 2. 71 Tit. 1, 4. 7 Rom. 1, 8. 73 1 Cor. 1, 4. 7* Coloss. 1, 3. 75 Galat. 1, 6. 77 Exod. 1,6. 78 Philip. 1, 19. Ms. unus Regius num. 1641, fidei obedirent. Alter Regius num. 1639, in fidem obedire dicuntur. Cæteri miss., Rabanus et editi, in fidem obedire di citur. (41*) Vide supra, num. 2. Rabanus, et ms. Regius num. 1639, Benedi ctio autem pacis, etc. Deinde idem nis., puto quod non sit minor ea quæ fuit benedictio in Semet in Ja pheth, quoniam per Spiritum, etc. Sed cæteri mss. et editi ut in textu, nisi quod editi habeant, quæ datur pro quam dat. Ms. Regius num. 1659, benedictione Moysi. Deinde editi, qui benedixit tribus, etc. Sed cæleri mss. et Rabanus ut in textu. Editi et ms. unus, dico, male. Ms. Regins pum. 1639, si non indigni. Ms. Regius num, 1639, quando. Deinde editi, semper gratias agere, etc. Editi, agere, sed non addidit. Editi, aut probra non exaggerel. Editi, non addidit gratiarum actionem. Sic mss. et Rabanus. At editi, ad gratiarum actionem.

cætera colit, hoe illi Dens est. Sed videamus quid ipse Dominus dicebat ad Samaritanam mulierem est pro quo Apostolus gratias agit Deo suo. Quo niam, inquit, fides vestra annuntiatur in universo mundo. In universo mundo si simpliciter accipia mus, hoc videtur designare quod in multis Jocis mundi, hoc est terræ hujus, eorum qui Ro mæ sunt fides et religio prædicetur. Si vero, ut in nonnullis, etiam in hoc loco mundus designatur qui ex cœlo constat et terra, atque omnibus quæ in eis sunt, potest etiam illud intelligi quod virtu res, de quibus dicitur quia gaudium habeant super ■no peccatore pœnitentiam agente ", multo magis de conversione quoque et fide Romanorum læten tur, nuntiantibus sibi angelis illis qui ascendunt et descendunt ad Filium hominis 79. Et ipsi enim mirantur de conversione gentium, et quod in om nem terram exivit sonus apostolorum Christi Jesu. Denique et agones ipsorum spectantes in hoc mun dɔ lætantur, sicut Apostolus dicit 80: Quia specta culum facti sumus huic mundo, el angelis, et homi nibus. Potest tamen et ita intelligi, quod fides ista quam Romani habent, ipsa eademque sit, et non alia, quam quæ in universo mundo annuntiatur et ereditur, quæ non solum in terra, sed etiam in cœ lis prædicatur quia Jesus pacificavit per sangui Rem suum Ron solum quæ in terris sunt, sed et quæ in cœlis; et in nomine ejus genu flectunt non solum terrestria, sed et cœlestia et inferna 8. Et Loc est in universo mundo fidem prædicari, per quam omnis mundos sit subditus Deo 83. Ob servandum sane est quia ad hoc quod dixit, primum quidem, non reddidit, verbi gratia, ut diceret: Se cando autem; sed ut prædiximus de elocutionibus minus finitis; nisi forte videatur in eo reddi cum dicit: Nolo autem vos ignorare, fratres **. Venit hora et nunc est, quando veri adora tores adorabunt Patrem in spiritu et veritate *. Sed Paulus non solum adorat in spiritu, verum et deservit in spiritu. Nam adorare quis po test et sine affectu; deservire vero ejus est quem constringit affectus. Deservit ergo Apostolus Deo, non in corpore, neque in anima, sed in meliore sui parte, id est in spiritu. Hæc enim tria esse in bomine designat ad Thessalonicenses scribens, cum dicit” Ut integrum corpus vestrum, et anima, et spiritus in die Domini nostri Jesu Christi servetur. Et Da niel dicit: Laudate, spiritus et animæ justorum, Dominum”. Apostolus ergo ubique spiritum præ fert, et repudiat carnem vel quæ carnis sunt. De nique et legis ipsius spiritum laudat; litteram vero tanquam carnem spernit, cum dicit: Littera occi dit, spiritus vero vivificat. Sed et cum dicit * 469 Etenim in quo infirmabatur les per carnem, Deus Filium suum millens in similitudine carnis peccati, carnem legis, sine dubio litteram legis di cit. Per littera namque infirmabatur lex, ut non posset impleri. Quis enim impleret vel de Sabbato quod scriptum est ": Non te morebis de loco tuo iz die Sabbatorum (quomodo enim fieri poterat, ut se aliquis penitus non moveret de loco suo in die Sab batorum?), vel de legibus lepræ in stamine, vel in pariete, vel in pellicula exortæ ", et mille alia in quibus secundum litteram tanquam secundum carnem infirmata est lex? Propterea ergo Aposio lus dicit, quia lex spiritualis est. Qui igitur legem intelligit esse spiritualem, hic spiritu servit Deo. Unde et alias dicit: Si enim secundum carnem vi xeritis, moriemini, hoc est, secundum litteram quæ occidit; si autem spiritu actus carnis mortificaveritės, vivetis. Requirendum sane est si et patres antiqui, patriarchæ, vel prophetæ, qui etiam ipsi fuerunt perfecti, in spiritu Deo servisse credendi sunt, quia et Abraham desideravit ut videret diem Domini, et vidit, et lætatus est **; et Moyses et Elias appa. ruerunt in gloria colloquentes cum Jesu in monte **. In quo ostenditur Legem et Prophetas cum Evange liis consonare, et in eadem gloria spiritalis aspe ctus atque intelligentiæ refulgere. 40. Testis enim mihi est Deus, cui servio in spi ritu meo, in Evangelio Filii ejus 8. Deus testis est sanctis suis, quia et ipsi testes sunt Dei, secundum quod dicit propheta Eritis mihi testes, et ego testis, dicit Dominus *. Sed et Salvator ad discipu Jos dicit 87: Eritis mihi testes in Jerusalem, et in Samaria, et in omnibus finibus terræ, secundum illud quod scriptum est: Qui confessus fuerit in me, et ego confitebor in eo coram Patre meo. Videamus autem quid est quod dicit, cui servio in spiritu meo. Servire in spiritu simile mihi videtur esse, imo et amplius aliquid quam adorare in spiritu, sicut et 11. Quomodo sine intermissione memoriam vestri facio semper in orationibus meis, obsecrans si quo modo tandem aliquando prosperum iter habeam in " Luc. xv, 10. 79* Joan. 1, 52. 80 Cor. IV, 9. 81 Colos. 1. 20. 89 Philip. 11, 40. 6 Rom. 111, 19. 8 Rom. 1, 13. 88 ibid. 9. 86 Isai. XLIII 12. RT Act. 1, 8. BR Matth. x. 32. Joan. iv, 23. 1 Thess. Dan. 11, 86. 93 1 Cor. 11, 6. 98 Rom. VIII, 3. "Exod. xv, 29. 98 Levit. x, 48 seq. 96 Rom. VII, 14. 97 Rom. vi, 13. 98 Joan. vi, 56. "Matth. xvi, 3. v, Ms. Regius num. 1639, hoc vull dest gnare. Alias, sit. Et infra, sed prædiximus, omis EO ut. Ms. unus, secundum quod dicit per prophe tam. Et paulo post alter ms. et editi, Qui confessus fuerit me, et ego confitebor eum, etc. Sed cæteri inss, et Rabanus ut in textu. Mss. aliquot, Venier hora, etc. Alter ms. Mulier, venit hora, etc. Sed cæterì mss. et editi vt in textu. Síc. mss. plerique. Cæteri vero et editi, et multa alia, etc. Et paulo post: Unde et ad alios dicit. Editi, in spiritu Deo servi esse (ms. unas, in Spiritu sancto servi esse) et gavisus est, etc. Cæteri mss. ut in textu.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. I. voluntate Dei veniendi ad vos'. Quod sine inter- neque circumferantur omni vento doctrinæ. Quod missione pro his quibus scribit, orare se dicit, man dati sui memor complet opere quod sermone præci pit'. Quia autem dicit obsecrare se si quomodo Tandem aliquando prosperum iter habeat, ut in vo Juntate Dei veniat ad Romanos, considerandum est quod apostolus Dei ad opus sanctum, id est opus Evangelii, proficiscens, exspectat donec obsecratio nibus impetret non solum prosperum sibi iter fieri, sed et in voluntate Dei prosperum fieri. Unde et multo magis nobis, quibus non est vel operis tanta vel meriti conscientia, cum aliquid agere disponimus, a Deo itineris prosperitas postulanda ast. Puto tamen quod etiam hoc voluit intelligi Apo stolus, quia non semper itineris prosperitas Dei voluntate perficitur. Denique et Balaam iter habuit prosperum eundi ad Balach, ut malediceret populo Israel; sed non fuit illa ex voluntate divina pro speritas. Et multi in rebus sæculi prosperis utuntur successibus, et exsultant in prosperitatibus suis; sed non est talis prosperitas ex voluntate Dei, nisi cum tale est opus itineris nostri, quale hic desi gnat Apostolus. 12. Desidero enim, inquit, videre vos, ut aliquod tradam robis donum spiritale ad confirmandum ros, id est, consulari in vobis per eam, quæ invicem est, fidem vestram alque meam *. Primo omnium di scere debemus opus esse apostolicum desiderare fratres, sed non aliam ob causam, nisi ut vel con feramus eis aliquid doni spiritalis si possumus, С vel si non possumus, ipsi ut accipiamus ab his Sine hoc enim non est probabile desiderium cir cumeundi fratres. Quod autem dicit, ut aliquod tradam vobis donum spiritale, videtur indicare esse aliquid quod donum quidem sit, non tamen spiritale. Nam donum fidei sine dubio spiritale est, et donum sapientiæ, et scientiæ, et virginitatis similiter. Ubi autem dicit de nuptiis et virginitate loquens: Sed «nusquisque proprium habet donum a Deo, alius sic, alius autem sic"; donum quidem dicit esse nuptias, quoniam, sicut scriptum est, a Deo aptatur mulier eiro; sed non istud donum est spiritale. Possunt el alia multa dona Dei dici, ut divitiæ et fortitudo corporis, ut formæ decor, ut regnum terrestre. Deo enim etiam hæc donantur, sicut et Daniel di cit: Quia ipse facit reges, et commutat ▾; sed non sunt hæc dona spiritalia. Beati sunt ergo illi qui bus spiritalem gratiam tradere vult Apostolus ad confirmationem fidei, ut ultra jam non sint parvuli, cum fit a Paulo, et ipse consolationem capit, opus suum firmum et stabile videns; et illi consolantur qui apostolicæ gratiæ participes fiunt. 13. Nolo autem vos ignorare, fratres³, quia sæpe proposui venire ad vos (et prohibitus sum usque ad huc) ut aliquem fructum habeam et in vobis, sicut et in cæteris gentibus. Græcis ac barbaris, sapientibus et insipientibus debitor sum: ita quod in me est, promptus sum et vobis, qui Romæ estis, evan gelizare. Est quidem et hyperbaton in hoc loco; est et elocutionis defectio. Sed hyperbaton hoc modo possumus reddere: Nolo autem vos ignorare, fra tres, quia sæpe proposui venire ad vos, ut aliquem fructum habeam et in vobis, sicut et in cæteris gen tibus, Græcis ac barbaris, sapientibus et insipien tibus, et prohibitus sum usque adhuc. Defectio vero elocutionis hoc modo adimplebitur. In eo ubi dicit Et in cæteris gentibus, Græcis ac barbaris, sapienti bus et insipientibus, videtur deesse quibus, ut ea quæ subsequuntur sic legantur, quibus debitor sum; et sit talis consequentia: Sicut fructum habeo in cæteris gentibus, Græcis ac barbaris, sapientibus et insipientibus, quibus debitor sum, ita quod in me est, promptus sum etiam vobis, qui Romæ estis, evangelizare. Nunquam enim apud ullam gentem erubui 470 prædicare Evangelium, quia virtus Dei est in eo ad salutem omni credenti, Judæo primum, et Græco; quia in Evangelio justitia Dei revelatur", quæ obtecta prius velabatur in Lege. Revelatur au tem in his qui ex fide Veteris Testamenti ad fidein novam Evangelii veniunt, sicut et in propheta di ctum est“, quia justus, etiamsi in lege adhuc sit, Deo credens et famulo ejus Moysi, ex fide vivit'; el cum ad Evangelium venit, ex fide Legis in fi dem Christi dirigitur, et ita ex fide in fidem proli cit. Ilæc, quantum ad consequentia verborum ipsius Apostoli pertinet, dicta sint. Nune autem quod spe ctat ad intelligentiam requiramins. Quod ait, quia sæpe proposui venire ad vos, charitatem suam quam erga Romanos habebat, ostendit Quod vero addidit, et prohibitus sum usque adhuc, si quidem putetur a Deo prohibitus, ostenditur per hoc etiam id curæ esse Deo, quo unusquisque apostolorum vel debeat ire vel non debeat, et quod dispensatione quadam aliis quidem sinat prædicari verbum Dei, aliis prohibeat, sicut et alibi dicit: Et cum tentaremus ire in Bithyniam, prohibuit nos Spiri tus Jesu; el in Evangeliis a Salvatore dicitur ♦ Rom. 1, 11, 12. 'I Cor. vii, 7. • Prov.. Rom. 1, 13-15. 10 Rom. 1, 16-18. "Habac. 11, 4. 'Rom. 1, 9, 10. 1 Thes. v, 17. * Num. xx11, 22, seq. ▼ Dan. 11, 21. * Eplies. iv, 14. "Act. XVI, 7. Alia, Quod autem.... considerandum quod Apostolus Dei ad opus sanctum Evangelii (al. ad opus sanctum, opus Evangelii)... imploret (al. im pleret al. impetraret) non solum, etc. Editi, aliquid impartiar (al. impartiatur) vobis gratiæ spiritualis. Alias, ut ipsi capiamus ab eis. Promptus sum. Sic mss.; editi, promptum est. Ad Evangelium, etc. Sic mss. plerique. Editi vero, et ms. unus, de Evangelio venit, ex fide legis in fide Christi, etc. Editi, innotuit. Mss. plures, prædicari. Alii vero et editi, prædicare. Paulo post editi, cæteris autem parabo lis. Et infra mss. aliquot, ad illud referatur de quo, etc.

quis a pluribus fructibus incipiens, ad unum per fectionis tendere debet fructum. Requirendum nunc est quomodo Apostolus Græcis et barbaris, sapien tibus et insipientibus debitor est. Quid enim ab ipsis acceperat, unde eis debitor fieret? Arbitror diversis quidem gentibus inde eum effectum esse debitorem, quod omnium gentium linguis eloqui accepit per gratiam Spiritus sancti, sicut et ipse di cit: Omnium vestrum magis linguis loquor ". Quia ergo linguarum notitiam non pro se quis sed pro his quibus prædicandum est accipit, debitor omni bus illis efficitur quorum accepit a Deo linguæ noti tiam. Sapientibus autem efficitur debitor per hoc quod accepit sapientiam in mysterio absconditam, quam perfectis et sapientibus loqueretur. Quomodo autem et insipientibus? In quo patientiæ gratiam et longanimitatis accepit. Summæ etenim patientiæ est ferre insipientium motus. Gratissime autem ad didit in consequentibus: Ita quod in me est prom plus sum et vobis evangelizare. Promptum se esse te statur qui et alibi dicit: Si volens hoc ago, mercedem habeo ". Promptus enim quis est pru dentibus loqui. De insipientibus vero sentiendum est illud quod dicit: Si autem invitus dispensatio mihi credita est; et: Væ mihi est si non evangelizavero”. Vobis datum est " nosse mysterium regni Dei, aliis au- tiosam, vendidit omnes, et emit illam unam "; ita tem în parabolis, ut videntes non videant, et audientes non audiant. Si vero, prohibitus sum usque adhuc, ad illum referatur de quo ipse alibi dicit ", quia impedivit nos Satanas, competenter ostendit se in orationibus sine intermissione certare, ut, devictis Satanæ impedimentis, prosperum iter ejus fiat in voluntate Dei videre eos qui Romæ sunt. Desiderat enim, et in orationibus obsecrare non cessat fru ctum aliquem capere ex ipsis, sicut ex cæteris gen tibus. Unde velut multarum divitiarum cupidus Pau lus, ex multis rationabilibus possessionibus reditus desiderat congregare. Congregat fructus ex Græcis, congregat ex barbaris, congregat ex sapientibus, aliquid etiam ex insipientibus colligit 18, dum alüs tanquam perfectis sapientiam loquitur, aliis tanquam insipientibus nihil aliud scire se dicit, nisi Chri stum Jesum, et hunc crucifixum "; dum alios ex Lege et Prophetis docet, alios signis et virtutibus suadet. Verum hos omnes fructus affert Paulus, quia tanquam palmes bonus permanet in vite vera, quæ est Christus, quem frequentius Pater purgat agricola, et ideo fructum plurimum affert 17. Pur gat autem eum in laboribus, in tribulationibus, in persecutionibus. Sunt enim alii palmites, qui in vite quidem permanent, fructum vero non ferunt, sed sunt aridi. Ex quibus sunt illi qui nomine qui dem permanent in Christo, operibus autem et acti bus infructuosi inveniuntur et aridi; qui dicuntur ex cidi a Patre et in ignem mitti. Sicut enim primus homo Adam vitis quædam fuit, et radix hu məni generis, quæ attulit quosdam quidem palmi tes fructuosos, ut Seth, Enos, Enoch et reli quos usque ad Noe; alios autem infructuosos et inutiles, ut Cain, et omnem quæ ex ipso procreata est stirpem ita et in Christo, qui est novissimus Adam, sunt quidam palmites fructuosi, velut in vite vera fructificantes; quidam vero aridi et Patre agricola excidendi. Sed et illud observandum est, quod singulari numero Apostolus bonorum nomi nat fruc!um, sicut et alibi 18: Fructus autem Spiri lus est charitas, gaudium, pax; opera autem carnis quæ exprobrat, pluraliter profert ". Quod si quis objiciat illud quod in Psalmo scriptum est *, 20 Labu res fructuum tuorum manducabis, pro bono et plura liter dictum; sciendum est quod sicut is qui marga ritas negotiabatur plures, inveniens unam pre 13 Luc. VIII, 10. 14. Non enim erubesco Evangelium. Virtus enim Dei est in salutem omni credenti ". Multa 471 quidem probra adversus Evangelium in initio præ dicationis exorta sunt: sed Paulus patientiam di dicerat a prophetis dicentibus: Nolite vinci oppro briis eorum, neque cedatis spretionibus eorum et sciebat quod Evangelium prædicaret non in sua soriis humanæ sapientiæ verbis, sed in virtute Spiri tus ". Definiens ergo quid sit Evangelium, pronun tiat Virtus enim, inquit, Dei est in salutem omni credenti, Judæo primum et Græco 28. Quod dixit, virtus Dei est in salutem, videtur ostendere quasi sit aliqua virtus Dei quæ non sit ad salutem, sed ad perditionem. Scit quippe et in propheta scriptum esse: Et eruca, virtus mea magna "; et iterum in Psalmis dicit: In virtute tua disperde illos "; et ideo hic dicit: Virtus Dei in salutem. Videndum est ergo ne forte propter istas virtutum Dei differen tias dextra et sinistra in Deo appelletur, ut virtus in salutem dextra ejus, et virtus in qua disperdit, sini stra dicatur. Sed et illud advertendum est, ne forte 17 Joan. xv, 1, seq. 18 Gal. Thes. 1, 18. # 1 Cor. 11, 2, 6. ** Rom. xv, 9, 16. v, 22. 19 ibid. 19. 20 Psal. CXXVII, 2. 21 Matth. x, 45, 46. 1 Cor. xiv, 18. 23 Cor. ix, 17. ibid. 16. Rom. 1, 16. Cor. 11, 15. 28 Rom. 1, 19. Joel. 11, 25. 30 Psal. 26 Isa. LI, Ms. unus, Sunt autem. Cæteri mss. et editi, Sunt enim. Patre. Hæc duo verba desunt in editis. Enoch. In editis desideratur. Editi, negotiatur. Deinde ms. unus, vendilis omnibus emit, etc. Eloqui. Editi, eloquia, male. Quis. Deest in editis. Rabanus, qui. Mss. plures, quia. Ms. Regius Num. 1639 et editi, quod. Deinde is. Regius num. 1639, Promptus enim quidem est, etc. Et paulo post editi sciendum est illud.... si autem invito dispensa tio ista credita est mihi. Unus e mss. nostris habet etiam, sciendum est illud; sed cæteris mss. et Ra banus ut in textu. Sic mss. et Rabanus. Editi vero, persecutio- į nibus. Editi et ms. unus, et erit virtus, etc. Deinde editi, in Psalmis dicitur. Sed cæteri mss. et Rabanug recte ut in textu,

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. I. quia Christus virtus Dei dicitur ", et Evangelium nent quidem, sed in injustitia eam detinent virtus Dei. Christus sicut et alia multa, ita etiam Evangelium intelligi debeat, et forte æternum quod dicitur Evangelium " de ipso dici sentiendum sit. Omni, inquit, credenti, Judæo primum, et Græco ". Græci primo duabus appellationibus omne ho minum censuerant genus, id est, vel Græcum di centes esse unamquenique, vel Barbarum et di stinctio eorum talis fuerat, ut omnis qui Græcus non esset, Barbarus haberetur. Sed multo veriore distinctione utitur Paulus, Judæos primo dicens, et postmodum Græcos, postremo Barbaros. Cum enim Græci, quia ipsi legibus utebantur, omnes reliquos tanquam sine legibus viventes Barbaros appellave rint, merito Judæi etiam ipsis Græcis ab Apostolo præferuntur, quia et ante ipsos legibus vivere cœpe runt, et leges eorum a Deo, et non ab hominibus, promulgatæ sunt. 15. Justitia enim Dei revelatur ex fide in fidem Justitia enim Dei in Evangelio revelatur per id quod a salute nullus excipitur, sive Judæus, sive Græcus, sive Barbarus veniat. Omnibus enim æque Salvator dicit: Venite ad me omnes qui labo ratis, et onerati estis ". De fide autem in fidem jam superius diximus quia et prior populus in fide erat, quia crediderat Deo et Moysi famulo ejus, ex qua fide nunc ad fidem Evangelii transiit. Quod au tem dicit ex testimonio Habacuc prophetæ, quia justus ex fide mea vivit "; sive is qui in lege est inte! ligitur ut etiam Evangeliis credat, sive is qui in Evangeliis est, ut etiam Legi credat et Prophetis. Alterum enim sine altero integritatem non habet vitæ. Quibus etiam dicit manifestum esse id quod notum est Dei, ostendens esse aliquid Dei quod notuin sit, et aliquid ejus quod ignotum sit. Dicit ergo revelari iram Dei his qui veritatem in iniquitate detinent. Quæ revelantur, de obscuris et reconditis ad noti tiam proferuntur. Quia ergo et hic non ignoranti bus veritatem, sed tenentibus eam, licet male tenen tibus, ira Dei de coelo dicitur revelari, videtur quod rationem et scientiam ut iram Dei manifesta tam dicat esse his quibus veritas nota est, licet eam in iniquitate detineant. Quod quidem, ut ex consequentibus declaratur, de sapientibus hujus mundi, et eruditis, vel philosophis dici intelligitur, qui cum veritatem et justitiam Dei cognovissent, non sicut Deum magnificaverunt, aut gratias egerunt, sed evanuerunt in cogitationibus suis, conversi ad idola; et dicentes se esse sapientes, stulti facti sunt, quia commutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis hominis, et volucrum, et qua drupedum, et serpentium”. In quibus etiam hoc ostendit Apostolus, quod ea quidem quæ ad sapien tes sæculi de veritatis scientia pervenerunt, Deo revelante pervenerunt: sed dum aut vanæ gloriæ student, aut adulantur erroribus vetustis, aut metu principum refrenantur, damnationis suæ ipsi judi ces fiunt; a quibus veritas quam Deo revelante cognoverant, aut exclusa libertate contegitur, aut gestorum iniquitate denegatur. Ita ergo Dei ira vi detur interdum 472 virtus ipsa, quæ præest pœna rum ministris, et quæ supplicia infert peccatoribus, dici; sicut significari existimo in eo quod refertur, quia ira Dei commoverat David ut juberet Joab numerare populum 40. Sed et ministri ejus signifi cantur ac socii, in eo quod dicitur. Immisit in eos iram furoris sui, tribulationem, et iram per angelos malos. Interdum etiam ipsius conscientiæ, cum de linquimus, ultores et vindices stimuli ira appellan tur sicut idem Apostolus dicit: Recondis tibi ips: iram in die iæ; et alibi: Inter se invicem cogitationibus accusantibus, aut etiam defendentibus, in die cum judicabit Deus occulta hominum ". Sed et tribulationis vel tentationis afflictio ira Dei nomina 34 Rom. 1,16. 35 ibid. 17. 26 Matth. xi, 28. 21-.. **]] Reg. xxiv, 1, 2. * Rom. 11, 15. 16. Revelatur enim ira Dei de cœlo in omnem impietatem et iniquitatem hominum, qui veritatem in iniquitate detinent: propterea quia quod nolum est Dei, manifestum est in illis. Deus enim illis manife stavit *. De ira Dei plenius a nobis in aliis locis di ctum est: paucis tamen etiam in præsenti di cetur. Igitur ira Dei nunc revelari dicitur non in parte aliqua, sed in omnem impietatem et iniquita tem; nec tamen in omnes homines, sed in illos solos qui veritatem Dei in iniquitate detinent: deti 31 I Cor. 1, 24. Rom. 16. 23 Apoc. xiv. 16. 7 Rom. 1, 17; Habac. 11, 4. 18 Rom. 1, 18. 29 ibid. * ibid. 15, 16. Mss., primo; Rabanus, primum; editi, enim. in iniquitate detinent: quia, etc. Deinde ms. unus, postremos barbaros; editi, postre mum vero barbaros; cæteri vero mss. et Rabanus ut in textu. Sic mss. At editi, Justitia enim Dei in Evan gelio, etc. Sic mss. nostri; editi vero, Justitia enim Dei in eo revelatur ex fide in fidem, sicut scriptum est; ‹ Justus autemex fide vivit (Rom. 1, 17).»Jam su perius diximus, etc. Paulo post ms. Regius num. 1639 habet, quando crediderat Deo, etc. Intelligitur. Deest in editis et in pluribus mss., sed restituitur ex ms. Regio num. 1639. Alter Regius num. 1644, habet dicitur pro intelli gitur. Sit inss.; editi vero, super omnem impieta tem et injustitiam hominum eorum, qui veritatem Dei De ira Dei loquitur Origenes lib. IV Contra Celsum num. 72, et in psalmum secundum, pag. 540, 541, necnon et homilia 22 in Lucam; sed ad alia loca hic respicere videtur, quæ modo nom exstant. Detinent quidem, sed in injustitia eam deli nent. Hæc omissa in editis, restituantur ex mss, et Rabano. Sic ms. unus Regius num. 1640. Alter Re gius num. 1641, secundum rationem et scientiam iram Dei, etc. Cæteri mss. et Rabanus, rationem et scientiam iram Dei, etc. Editi, ratione et scientia iram Dei, etc. Mss. quidam, quod ira Dei commoverit, elc. Editi, ultores vindices stimuli iṛæ appel lantur.

quia Filium nemo novit, nisi Pater: neque Patrem quis novit, nisi Filius, et cui voluerit Filius revela re". Non enim addidisset Et cui voluerit Filius revelare, nisi sciret aliquos esse quibus reve lare velit. el tur, sicut et Job dicit: Ira autem Domini est in randum videtur ex his quæ a Salvatore dicuntur corpore meo *. Cur autem de cœlo nunc ira dicitur revelari? Fortassis ad distinctionem alterius iræ, quæ non est de cœlo, ut est illud: Furor dra comum vinum eorum, et furor serpentium insanabi lis **. Ant forte quod ipsi adversum quos sermo diri gitur, non in ignorantia, sed in scientia veritatis peccare dicuntur, ideo in eos de cœlo pœna dirigi tur: inde enim pœnarum minister accipit po testatern. Vel certe quia spiritalia nequitiæ adver súm quæ nobis certamen est ", in cœlestibus esse dicuntur, consequenter in eos qui ab his superantur, ira Dei de cœlo dicitur jaculari: velut si dicamus quia ignita in eos tela inde vibrantur, et vulnera, quibus in peccata currunt inde suscipiunt: hi vero qui totius veritatis expertes sunt, velut qui nihil habeant commune cum coelo et luce, iram vel vitiorum suorum, passionumque, vel dæmonam, quibus se sponte subdiderunt, perferunt. In omnem impietatem et iniquitatem hominum, qui veritatem in iniquitate detinent *. Impietas, in Deum peccare est; iniquitas, in homines. In Deum ergo et in ho mines peccant qui veritatem in iniquitate detinent. Quam veritatem agnovisse credendi sunt homines naturalibus et a Deo animæ insitis rationibus; qui bus tantum prudentiæ concessum est, ut quod notum est Dei, id est, quod agnosci de Deo potest per conjecturam creaturæ, ex his quæ videri possunt invisibilia ejus agnoscerent. Hoc ex pacto justum erit judicium Dei etiam erga eos qui ante adven tum Christi, cum potuerint Deum agnoscere, ab ejus cultu declinantes, ad imagines hominum adorandas et animalium diverterunt. Ut enim breviter, et omni in unum collecta definitione dicamus, adorare alinm quempiam præter Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, impietatis est crimen. Quia quod notum est Dei, manifestum est in illis: Deus enim i!!is manifestavit 7. Jam et superius diximus, quia notum est Dei hoc quod ex hujus mundi consequen tia vel rationibus assequi possunt, sicut et ipse Apo stolus ex consequentibus indicat 48, dicens invisibi lía ejus per ea quæ facta sunt contemplari. Ignotum antem Dei intelligendum est ratio substantiæ ejus vel naturæ; cujus quæ sit proprietas, puto quod non solum nos homines, sed et omnem lateat creatu ram: aut si aliquando tantus erit naturæ rationa bili profectus, ut in hanc quoque possit pervenire 18. Pro quibus causis justissime utique tradidit notitiam, Dei est nosse. Tale enim aliquid mihi spe- eos Deus in desideriis cordis eorum in immun **Deut. xxx, 53. **Rom. 1, 18. 47 Rom. 1, 19. 68 ibid. 20. 45 Ephes. vi, 12. 50 Rom. 1, 20. 31 Colos. 1, 16. ↳ Job vi, 4. * Matth. x1, 27. Ita mss. Editi vero, et venenum aspidum in sanabile. Editi, magister. Paulo post, spiritales nequi tiæ. Editi, et vulnera qui in peccato currunt, etc. Sic omnes mss. Editi vero, quibus tamen id prudentiæ. Ita editi. Ms. vero Regius num. 1639, alium quem præter, etc. Cæteri mss.,aliquem præter, etc. Alias, Non snim adderet (al. addidit): Sed 17. Invisibilia enim ejus a creatura mundi, per ea quæ facta sunt, intellecta conspiciuntur, et sempi terna ejus virtus ac divinitas, ut sint inexcusabiles quia cum cognovissent Deum, non sicut Deum magni ficaverunt, aut gratias egerunt; sed evanuerunt in cogitationibus suis, et contenebratum est insipiens cor corum. Dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt, et immutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et volu crum, et quadrupedum, et serpentium *º. Pene jam de his singulis in superioribus dissertum est Diximus enim hæc quamvis ad omnes homines qui bus inest ratio naturalis, maxime tamen spectare ad sapientes hujus mundi, et eos qui philosophi nomi nantur, quibus præcipue creaturas mundi, et omnia quæ in eo facta sunt, discutere disciplina est, per hæc quæ videntur, ea quæ non videntur ratione colligere. Sciendum tamen est quod hic invisibilia quæ nominat, de creaturis dicit; de quibus et in alo loco idem Apostolus scribit: quia omnia per ipsum, id est per Jesum Christum, facta sunt, sive quæ in cœlo sunt, sive quæ in terra, visibilia et invisibilia ". Et ideo præter ea quæ invisibilia dixit, addit: Et sempiterna ejus virtus, ac divinitas. Virtos ergo Dei quæ sempiterna est, et divinitas quæ nihilomi nus sempiterna est, ex conjecturis agnoscitur crea turæ. Virtus est qua regit omnia; divinitas qua replet universa. Ex hoc ergo inexcusabiles fiunt: quia cum manifestante Deo cognoverint Deum, non ut dignum est coluerunt, aut gratias egerunt; sel dum 473 per cogitationum suarum vanitatem, formas et imagines requirunt in Deo, in semetipsis Dei imaginem perdiderunt, et qui jactare se in luce sapientiæ videbantur, in profundas stultitiæ tene bras devoluti sunt. Quid enim tain tetrum, tam obscurum, tamque tenebrosum, quam gloriam Dei ad corporalem et corruptibilem humanæ formæ effigiem vertere, ut moris est his qui simulacra ve nerantur, et divinæ majestatis eminentiam volucri bus, et quadrupedibus, et serpentibus exæquare? cui, elc. Sic mss. Editi vero: Pene jam in superiori. bus de his omnibus dictum est. Alias, cognoverunt. Sic omnes mss., quorum tamen plerique omittunt utique, et unus Regius habet, in deside rium cordis eorum. Editi vero, Propter quod tradi dit illos Deus in desideria cordis eorum, etc.,et ad duut Amen in fine contextus.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. I. diliam, ut contumeliis afficiant corpora sua in semet- ctionis apostolica, per quam dubiæ mentes offendi ipsis: qui commutaverunt veritatem Dei in menda cium, et coluerunt, et servierunt creaturæ potius quam Creatori, qui est benedictus in sæcula **.**. Quæ singula, quamvis juxta Ecclesiæ fidem consequenter explanari videantur, quod præcedentibus causis culparum jure et merito deserantur a Deo hi qui veritatem, quam Deo revelante cognoscunt, in inj quitate detentant, et per hoc quod deseruntur, tra duntur desideriis cordis sui; quorum desideria cor dis hæc erant, ut immunditia et contumeliis affi cerent corpora sua in semetipsis: et quali judicio erga divinitatis usi sunt venerationem dum Dei incorruptibilis gloriam ad fœdas et indignas de ducunt hominum vel animalium formas, tali etiam erga semetipsos utantur vice, ut rationabiles homi nes vivant more irrationabilium belluarum: tamen requiramus ab his qui Deum bonum negant etiam justum esse judicem, quid respondeant de his quæ dicit Apostolus, quod tradidit eos Deus in desideriis cordis in immunditiam, ut contumeliis afficiant cor pora sna. Videbitur enim in hoc non solum ipsorum ratio, quæ penitus excluditur, sed et nostra respon⚫ sio coarctari. Quomodo enim justum erit eum qui traditur, quamvis pro peccatis tradatur, tamen ad concupiscentias tradi, et ad hoc tradi, ut immundi liis et concupiscentiis afficiat corpus suum? Sicut enim buic qui, verbi causa, tenebris traditur ad pœnam, imputari non potest quod in obscuro sit; et qui igni traditur, culpari pro hoc ipso non potest cur uratur, ita his qui desideriis et immunditiis traduntur ut contumeliis afficiant corpora sua, non digne videbitur imputari, si in desideriis et immun ditiis positi, corpora sua contumeliis maculent. Marcion ergo, et omnes qui de schola ejus velut serpentium germina pullularunt, horum abso Intiones ne extremo quidem digito attingere aude bunt: quippe qui propter hujuscemodi quæstiones Vetus Instrumentum, sicubi forte in eo tale aliquid legerant, abjecerunt. Sed quid eis profuit, cum similibus nihilominus Novi Instrumenti quæstionibus præfocentur (94)? Nos tamen qui unum Deum bo num et jus'um Legis et Prophetarum, et Evange liorum Patrem Christi fatemur, eisdem explanatio nibus et in Novo et in Veteri utimur Testamento, bolus. Habet ergo in arbitrio suo anima, si velit, invocantes eum qui posuit in Sion lapidem offen sionis, et petram scandali ", ut ipse nobis per Spi ritum sanctum suum offensionem et scandalum le 8. Rom. 1, 24, 25. TIII, 9. Ephes. v, 12. Eccli. xv, 17, 18. videntur, aperiat. Frequenter in Scripturis inveni mus, et a nobis sæpe dissertum est, quod homo spiritus, et corpus et anima esse dicatur. Verum cum dicitur quia caro concupiscit adversus spiritum, spiritus autem adversus curnem ", media procul dubio ponitur anima, quæ vel desideriis spiritas acquiescat, vel ad carnis concupiscentias incline tur et si quidem se junxerit carni, unum cum ea corpus in libidine et concupiscentiis ejus effici tur; si vero se sociaverit spiritui, unfus cum ea spiritus erit. Idcirco denique de his quorum se animæ ex integro cum carne junxerant, dicit Domi nus in Scripturis: Jam non permanebit spiritus meus in hominibus istis, quia caro sunt: de his autem quorum anima fuerat spiritui sociata, Apo stolus dicit: Vos autem non estis in carne, sed in spiritu³. Sunt præterea (sicut in multis Scripturæ locis invenimus) etiam utriusque partis, vel utrius que viæ fautores quidam et adjutores angeli Nam carni concupiscenti adversus spiritum favet diabolus, et angeli ejus, et omnes spiritales nequitiæ in cœlestibus ", cunctique adversum quos hominibus luctamen est, principatus, et potestates, et inundi hujus rectores tenebrarum. Econtrario vero spiritui adversus carnem decertanti, animamque hu manam, quæ media est, ad se revocare conanti, fa vent et adjuvant angeli boni omnes illi de qui bus Dominus ait, quia angeli eorum semper vident faciem Patṛis mei qui in cœlis est; et de quibus Apo stolus ad Hebræos ait: Nonne omnes sunt ministri spiritus, ad ministerium missi propter eos qui hære ditatem capiunt salutis "¹? Favet et ipse Dominus, quippe qui etiam animam suam ponit pro ovibus suis. Sed ex utraque parte favoris disciplina ser vatur. Non enim vi res agitur neque necessi tate in alteram partein anima declinatur; alioquin nec culpa ei, nec virtus posset ascribi; nec boni electio præmium, nec declinatio mali suppliciuni nereretur: sed servatur ei in omnibus libertas sui arbitrii, ut in quod voluerit 474 ipsa declinet, sicut scriptum est 63: Ecce posui ante faciem tuam vitam et mortem, ignem et aquam. Vita ergo Chri stus est, et mors novissimus inimicus, qui est dia eligere vitam Christum, aut in mortem diabolum declinare. Quod si agnoscens anima Deum, Chri stum vitam suam amplexata non fuerit, nec sicut 861 Cor. VI, 16, 17. 37 Gen. vi, 3. 38 Rom. Joan. x, 15. Deut. xxx, 15; Rom. IX, 33. 88 Galat. v,17. 60 Matth. xvi, 10. Mss. venerationem: editi, rationem, male. Alias, genimina. Ms. unus, provocentur: editi, præferantur. Cæteri mss. rectius, præfocentur. Sunt præterea (sicut in multis Scripturæ locis invenimus) etiam utriusque partis vel utriusque viæ fautores quidam et adjutores angeli. Alludit mani festissime Origenes ad caput 18 epistolæ sancti Barnabæ de duabus viis et de angelis utrique viæ præpositis. Ita recte mss. plerique. Editi vero et Raba 61Hebr. 1, 14. nus: Nam carnis concupiscentiæ, etc. Ms. unus lie gius num. 1640, Nam carnali concupiscentiæ, etc. Ita omnes mss., quorum unus solus addit, et adjuvant. Editi vero et Rabanus, favent angeli_ho minum omnes illi, etc. Deinde onines miss. et Ra banus, faciem Patris vestri, etc. Sed tamen legen dum videtur cum editis, faciem Putris mei, etc. Paulo post Rabanus et editi omittunt quippe. Ms. Regius num. 1639, Non enim vires pa titur. Editi, in mortem ad diabolum, male.

solum digna angelorum ingressibus fiant, verum et habitatione Spiritus sancti, et mansione Patris ac Filii qui dicit de eo qui in mandatis suis permanet Ego et Paler veniemus, et mansionem apud eum faciemus". Deun magnificaverit, aut gratias egerit, sed eva- in omni sanctitate et puritate servemus, quo non nuerit in cogitationibus suis, et mutaverit gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis cor ruptibilis hominis et volucrum, et quadrupedum, et serpentium ", et in his omnibus declinaverit ad carnem, atque eos qui carnis desideriis favent derelinquetur sine dubio et deseretur ab eis qui eam favore suo ut spiritui jungeretur animabant et concedent eam, vel tradent desideriis cordis sui, quibus carni sociatur et adhæret. Neque enim obsistentem eam ac reluctantem, ad ea quæ refugit ac respuit revocabunt. Cujus rei imaginem, si adhuc videtur obscura, tali quadam specie manifestiorem planioremque reddemus. Ponamus esse aliquod do micilium, in quo cum corpore et spiritu velut cum duobus consiliariis habitet anima; pro foribus vero hujus domicilii astare pietatem, omnesque cum ea virtutes: ex alia vero parte impietatem, omnes que luxuriarum ac libidinum formas, et exspectare animæ nutum, quem ex duobus pro foribus obser vantibus chorum introduci ad se desideret, quem re pelli. Nonne si spiritui obtemperans, et meliori usa consiliario, pietatis et pudicitiæ ad se evocaverit cho rum, ille alius spretus repudiatusque discedet? Si vero carnis usa consiliis, impietatis ad se et libi dinis introduxerit turmam, omnis illa sanctitatis et pietatis corona, cui malorum anima concilium prætulit, justa cum indignatione recedet, relinquens eam desideriis cordis sui, ut ignominia et contume liis afficiat corpus suum in semetipsa, quæ commutavit veritatem Dei in mendacium, et introducens ad se impietatis et infidelitatis principem, colit et servit potius creaturæ quam Creatori, qui est bene dictus in sæcula. Quibus sane ex causis anima hu mana tanti hujus discriminis tam ancipitem subeat statum, non est præsentis loci discutere. Eoruin ergo est contumeliis afficere corpora sua, qui de serviunt simulacris: et eorum est colere creaturam, qui reliquerint Creatorem. Nos autem qui nullam creaturam, sed Patrem, et Filium, et Spiritum san ctum colimus et adoranus, sicut non erramus in cultu, ita nec in actibus quidem et conversatione peccemus; neque imitemur eos qui contumeliis affi ciunt corpora sua in semetipsis: sed aspicientes quod dicit Apostolus: An nescitis quia corpora vestra membra Christi sunt? et iterum: Quia cor pus vestrum templum est Spiritus sancti: ut membra Christi, et templum Spiritus sancti, corpora nostra 19. Propterea tradidit illos Deus in passiones igno miniæ. Nam et feminæ eorum immutaverunt natura lem usum, in eum usum qui extra naturam est. Si. militer autem et masculi, relicto nuturali usu ſeminæ, accensi sunt in desiderium sui in invicem, masculi in masculos turpitudinem operantes, et mercedem, quam oportuit, erroris sui in semetipsis recipientes. Et sicut non probaverunt Deum habere in notitiam, tradidit illos Deus in reprobum sensum, ut faciant ea quæ non conveniunt, repletos omni iniquitate, ma litia, fornicatione, nequitia, avaritia; plenos invidia, homicidiis, contentione, dolo, malignitate; susurra tores, obtrectatores, Deo odibiles, contumeliosos, su perbos, elutos, inventores malorum, parentibus xon obedientes, insipientes, incompositos; sine affectione, absque fædere, sine misericordia. Qui cum justitiam Dei cognovissent, non intellexerunt quoniam qui ta lia agunt, digni sunt morte; non solum qui faciunt illa, sed et qui consentiunt facientibus 6. Propterea inexcusabilis es, o homo omnis qui judicas: in quo enim alium judicas, teipsum condemnus. Eadem enim agis, quæ judicas "*. Tertio invenimus ab Apo stolo positum: Tradidit illos Deus. Et primæ qui dem traditionis causas dedit", Quia cum cognoris sent Deum, non sicut Deum magnificaverunt, aut gra tius egerunt; sed evanuerunt in cogitationibus suis, et contenebratum est insipiens cor eorum. Dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt, et immutaverunt glo riam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum, et serpentium. Propterea, inquit, tradidit eos Deus in desideriis cordis eorum in immunditiam, ut con tumeliis afficiant corpora sua in semetipsis. Secundæ traditionis causam videtur præmittere cum dicit”, quia commutaverunt veritatem Dei in mendacium, et coluerunt, et servierunt creaturæ potius quam Crea tori. Propterea, ait, tradidit illos Deus in passiones ignominiæ. Quæ tamen secunda traditio gravio ribus flagitiis videtur obnoxia. Etenim feminæ, 475 inquit, eorum immutaverunt naturalem usùm, in eum usum qui extra naturam est. Similiter et masculi, relicto naturali usu feminæ, accensi sunt Rom. 1, 21-24. I Cor. vi, 15-19. 66 Joan. xiv, 23. 67 Rom. 1, 26 seq. 68 Rom. 11, 4. Rom. 1,21 seq. 7 ibid. 25 seq. Mss. quidam et Rabanus, et concedunt eam, rel tradunt, al. trahunt, etc. Cæteri mss. editi recte ut in textu. Ita mss. et Rabanus. Editi vero, alius spiritus repudiatus. Sic mss. nostri et Rabanus. Editi vero, præ posuit, ista cum indignatione recedet, et membrum Christi, et templum Spiritus sancti relinquens, eam in desideriis cordis sui permittet, ut, etc., nisi quod plerique omittant et. Ita editi et mss. aliquot. Ms. vero Regius num. 1639 et Rabanus, veritatem Dei mendacio, el introducens ad se impietatem et infidelitatem (Raba nus, infelicitatem) colit, etc. Alter ms. Regius num, 1641, veritatem Dei in mendacio, et introducens ad se impietatis chorum et infelicitatis, colit, etc. Editi et ms. unus hic et in sequentibus bujus contextus Vulgata utuntur; sed cæteri ms. ut in textu. Ita omnes mss. Rabanus, et editio Veneta. Cæteri vero editi, Ter invenimus, elc.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. I. 'n desiderium sui in invicem, masculi in masculos tem sufficere ea quæ de traditionis specie supra die turpitudinem operantes, et mercedem, quam oportuit, erroris sui in semetipsis recipientes. Tertiæ quoque traditionis causas videtur dare cum dicit 71 Et sicut non probaverunt Deum habere in notitiam, tra didit illos Deus in reprobum sensum, ut faciant ea quæ non conveniunt, repletos omni iniquitate, mali tia, cæterisque sceleribus, quæ consequenter enu merat. Verum distinctiones istæ causarum non mihi videntur satis congruere ad ea, quæ singulis quibusque subjecta sunt, crimina. Quomodo enim turpioribus flagitiis traditur is qui creaturæ servit, magis quam ille qui gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum, et serpentium muta vit? Aut quomodo supra utrumque horum velut examini cuidam traduntur malorum hi qui non probaverunt Deum habere in notitiain? Unde ma gis mihi videntur omnes hæ causæ, quæ traditio nibus singulis præfernutur, in unum coacervandæ, el rursus traditionum species in unum, ut (verbi causa) ita dicamus: Quoniam quidem homines mu taverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudi Dem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum, et serpentium; et quia commu. laverunt veritatem Dei in mendacium, et colue runt, et servierunt creaturæ potius quam Creatori, nec probaverunt Deum habere in notitiam pro pter hæc omnia tradidit eos Deus in desideriis cor dis eorum in immunditiam, ut contumeliis afficiant corpora sua; et tradidit eos in passiones ignomi niæ, ut feminæ eorum immutarent naturalem usuin, in eum qui extra naturam est. Similiter quoque el masculi relicto naturali usu feminæ, accenden tur in desiderium sui invicem, masculi in mascu los turpitudinem operantes. Sed et tradidit eos Deus in reprobum sensum, ut faciant ea quæ non conveniunt, quia erant repleti omni iniquitate, ma litia, nequitiaque et avaritia, plenique erant invi dia, emicidiis, contentione, dolo, et cæteris, quæ scripta sunt, malis: quique cum cognovissent justitiam Dei, non intellexerunt hanc esse, ut qui talia agunt digni sint morte, non solum qui faciunt illa, sed et qui consentiunt facientibus. Et ideo pro bis omnibus malis inexcusabiles erunt, dum alios in his, quæ ipsi agunt, sceleribus et judicant, et condemnant. De se enim pronuntiat quis, cum de his quæ ipse committit, alium punit. Arbitror au "Rom. 1, 28, seq. Subjecta. Editi, objecta. Velut. Editi, vel. Editi et mss. plerique, similiter autem et ma sculi. Sed et tradidit illos Deus, etc., omissis in termediis, quæ restituuntur ex ms. Regio, num. Ita ms. Regius num. 1639. Cæteri vero mss. nostri, et editio Veneta Theophili Salodiani, quod si quidem tradiderit, etc. Alii editi, quod si quem tradiderit, etc. Paulo post ms. Regius num. 1641, omnis mala in eo.... seges criminum, etc. Sed cæ teri mss, et editi ut in textu. cta sunt, quomodo Deus tradere dicitur eos, quoru:n actus et animum a se declinantem et indulgentem vitiis abhorrescit et deserit, et eadem repetere su perfluum puto. Duo sunt sane quæ in hoc tocu in dicari reor, quorum alterum designari videtur ex aitero. Certum namque est, quod si quemquam tradiderit Deus vel in desideria cordis sui, vel in passiones ignominiæ, vel in reprobum sensum, continuo tanquam in terra pessima et reproba, omnis illa in eo qui traditur, seges criminum sur gat. Et rursum si quis, cum cognoverit Deum, non sicut Deum magnificet, aut gratias agat, sed sit talis qualem per singula apostolicus sermo descripsit, dubium non est hujuscemodi animam derelictam esse a Deo, et traditam. Neque enim possibile est cum his malis habitaculum esse Deo, aut hæc ma la inde procedere ubi habitat Deus. Verum quia in his tribus universas impietatis species enumerasse videtur Apostolus, vel eorum qui idola colunt, vel eorum qui creaturæ deserviunt potius quam Crea tori, sed et eorum qui non probaverunt Deum ha bere in notitiam: in quorum primo titulo promi scue pagani, in alio sapientes eorum et philosophi designantur puto quod in hoc tertio indicentur hæretici vel creatorem Deum negantes, vel diver sas blasphemias in Excelsum loquentes. Igitur si singuli quique horum, quos supra diximus in cultu divinitatis errare, talibus malorum titulis de signantur, nos qui videmur in Ecclesia esse et fidem rectam tenere, consideremus nosmel ipsos, et omni circumspectione pensemus ne forte solo ab his veri cultus nomine separati, rebus eis atque actibus sociemur. Certum est enim quia qui (verbi causa) repletus est iniquitate, malitia, nequi tia, avaritia, non probavit Deum habere in notitiam, et est de numero eorum quos tradidit Deus in reprobum sensum. Et iterum quorum le minæ, vel masculi, relicto naturali usu, accendun tur in eum usum qui contra naturam est, certum est quia ex illorum numero sunt qui serviunt creaturæ potius quam Creatori, et quos tradidit Deus in pas siones ignominiæ. Sed et si qui in immunditia con tumeliis afliciant corpora sua, ex illis sunt qui commutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in simi litudinem imaginis hominis; nisi quod gra viore sacrilegio is qui jam fidelis est, templum Dei, quam profanus adhuc templum contaminat idolo Editi et ms. unus, Igitur singuli. Editi, in Ecclesia fidem rectam tenere, etc. Sic miss. et Rabanus. Editi vero, quia'(verbi causa) repletus.... non probatur, etc. Ita ms. Regius num. 1639. Similiter et Ra banus, nisi quod omittat, in similitudinem imaginis hominis. Cæteri vero mss. et editi, sed et si qui immunditia et contumeliis afficiant (ms. unus Re gius, sed et qui.... afficiunt) corpora sua ex illis sunt (editi omittunt sunt) qui commutaverunt gloriam incorruptibilis Dei; nisi quie,

rum. Non 476 est sane prætereundus ne iste qui- imagine Dei errant, audiant quem dicat esse Apo dem apostolicus serino, in quo dicens quoniam commutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in si militudinem imaginis hominis, non solum eos qui idola colunt arguere, sed et Anthropomorphitas intelligendus est confutare qui in Ecclesia positi imaginem corpoream hominis, Dei esse ima ginem dicunt, ignorantes illud quod in Genesi scri ptum est, ad imaginem Dei factum esse hominem de quo homine quid sentiendum sit, ab Apostolo interpretatur cum dicit Deponentes velerem hominem cum actibus suis 12, et induentes novum qui secundum Deum creatus est 73. Audis quia no vum hominem dicit secundum Deum creatum? Hunc autem eundem novum hominem, alibi ** in teriorem hominem vocat: corruptibilem vero hunc, cujus hic imaginem respuit, exteriorem nominat, cum dicit: Nam et si is qui foris est homo noster corrumpatur, sed qui intus est renovatur ". Et ut planius adhuc ejus sententiam sciant isti qui de stolus hominem qui ad imaginem Dei creatus est, cum ad Colossenses hoc modo scribit: Nolite men tiri, inquit, spoliantes vos veterem hominem cum actibus suis, et induentes novum, qui renovatur in agnitione secundum imaginem ejus qui crea. vit eum”. Ex quibus evidenter ostendit, quod inte rior homo, qui per agnitionem renovatur, ipse ad imaginem Dei creatus est. Qui autem exteriorem hominem, id est corporeum et corruptibilem, ad imaginem Dei esse dicunt, cum his ab Apostolo so ciantur, qui commutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis homi nis. Verum oportuit ne hæc quidem in explanatione apostolici sermonis omitti, ut et in hoc capitulo Apostoli sicut et in cæteris plurimis, Anthropo morphitæ, id est qui corpoream hominis ima ginem, Dei esse imaginem dicunt, convictos se et confutatos esse cognoscerent. Sed nos jam is his continentiam primi voluminis concludamus. creta dignoscere, idcirco ipse solus est qui secun dum veritatem potest habere judicium. Sed requi ritur, si erga eos quorum remissæ sunt iniqui tates per baptismi gratiam, vel quorum tecta sunt per pœnitentiam peccata 78, vel quibus imputandum non est peccatum per martyrii gloriam, secunduin veritatem videatur Deus servare judicium. Veritas quippe judicii hoc postulat, ut malus mala, et bo nus recipiat bona: et quamvis dona et largitio Dei nequaquam curiositatem discutientis admittant tamen etiam in hoc quanta sit judicii ejus veritas ostendamus. Communis professio est bonum non debere puniri, nec malum consequi bona. Si 1. Scimus autem quoniam judicium Dei est se- C. corda hominum nosse solius Dei est, et mentis se eundum veritatem in eos qui talia agunt 77. > Judi cium quidem Dei secundum veritatem, non solum in eos qui hæc agunt quæ superius enumerata sunt, verum et in omnes qui quoquo modo boni quid ma live gesserunt, exspectandum est et creden dum. Sed illud est quod in loco hoc videtur osten di: quia solius Dei sit secundum veritatem ju dicium. Sunt enim quædam quæ committuntur opere quidem malo, animo autem non malo: ut si quis, verbi causa, homicidium non voluntate com miserit. Et alia fiunt opere quidem bono, sed ani mo non bono: ut si quis misericordiam, non pro mandato Dei sed ut laudetur ab hominibus, faciat. Alia vero sunt in quibus sive in bono, sive in malo, animus cum opere concordat. Et quia quis ergo sit, verbi gratia, qui egerit aliquando 7 Colos. 74 Rom. vit, 9. 73 Ephes. v, 24. 18 Psal. xxx1, 1, 2. "Rom. 1, 2. Sic recte ms. Regius num. 1640, quibus satis consentiunt cæteri mss. et Rabanus, nisi quod alii habeant dicit, alii dicitur pro dicens. Editi vero, prætereundum, ne istum quidem apostolicum sermonem (editio Veneta, ne iste quidem apostolicus sermo) in quo dicitur, etc. Sic mss. plerique et Rabanus. Editi vere, sed inter Anthropomorphitas intelligendi sunt compu tari. Ms. Regins noni. 1640, sed inter Anthropo morphitas intelligendus est computare. Ita ins. Regins num. 1639. Cæteri vero mss., Rabanus et editi, de quo homine sentiendum sit ab (editi, et ab) Apostolo interpretari, cum di cit, etc. Ms. Regius num. 1641, in agnitione Dei; et 78 11 Cor. IV, 16. 76 Coloss. 11, 9, 10. infra, qui per agnitionem Dei renovatur. Sed et cæ teri mss. et editi utrobique omittunt Dei. Editi, corporei. Editi, & quicunque modo boni quiddam ma live, etc. Ms. Regius num. 1639, ‹ qui quidquam boni quidem, malive, etc. Cæteri vero mss. ut in nostro textu. Sic omnes mss. et Rabanus. Editi vero, sed illud quid est, quod in hoc loco videtur osten di. Quia solius Dei sit, etc. Editi, non pro mandato Dei in bono. › Editi, corpore, › male. Editi, ergo eis.» Rabanus et Salodianus, perperam, ‹ amit tant.)

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. II. rent. Nemo ergo existimet quod effugere possit ju dicium Dei, sicut et Propheta dicit: «Quo ibo a spiritu tuo, et a facie tua quo fugiam”?, Et quia hæc ad eos maxime dicuntur qui præsunt judiciis populorum idcirco et alibi dicit, quod de domo Dei incipiet judicium *.» Et item alibi Do minus dicit: ‹ In his qui approximant mihi san ctificabor 83; › sicut in Nadabet Abiud gestum est, cum alienum ignem, id est non sacrum, divinis al taribus obtulerunt. Incipit ergo judicium a filiis prius. ‹ Flagellatɔ enim ‹Deus omnem quem in nu meruın recipit filiorum *.» Verum, ut ego existimo, nec, si posset quis, deberet velle effugere judicium Dei. Non venire enim ad judicium Dei, hoc est ad 477 mala, certum est quia malus erat tunc, cum judicaturos hi qui præesse volunt populis cogita agebat mala. Is vero si præteritorum pœnitens men lem suam corrigat ad bona, et bene agat, bene lo quatur, bene cogitet, bene velit; qui hæc agit, non tibi videtur bonus, et merito recipere bona? Simi liter et si ex bono quis convertatur ad malum, non jarn bonus, quod fuit, et non est, sed malus judi cabitur, quod est. Actus enim sive boni sive mali prætereunt, sed secundum sui qualitatem agentis mentem imaginantur, et formant, eamque vel bo nam relinquunt vel malam, seu pœnæ, seu præmiis destinandam. Erit ergo iniquum vel bonain nientem pro malis gestis puniri, vel malam pro bonis actibus munerari. Verum ut adhuc planius fiat quod dici mus, addamus etiam hæc: ponamus esse animam in qua habitet impietas, injustitia, stultitia, luxuria, emendationem, vel ad sanitatem, et remedium non et multitudo omnis malorum, quibus scilicet mi nistram se famulamque subdiderit. Quod si in se metipsam regressa hæc anima, pietati rursus, et virtutibus mentis suæ januam pandat, nonne in gressa pietas impietatem continuo depellet? Simi liter et justitia injustitiam trudet, et sapientia stul titiam, et sobrietas ļuxuriam fugabit; atque ita de pulsis ex semetipsa habitatoribus barbaris, civile el legitimum virtutibus præbebit hospitium. Quo modo ergo jam plenam virtutibus animam justum erit de his arguere quæ gesserit cum nondum esset amica virtutum, et de impietate piam, de injustitia jnstam, de luxuria sobriam condemnare? Boc ergo modo etiam in his quorum remissæ sunt iniquitates, el quorum tecta sunt peccata”, credendus est Deus secundum veritatem servare judicium. 2. Existimas autem hoc, o homo omnis qui judicas eos qui talia agunt, et facis illa, quia tu ef fugies judicium Dei 80?, Si omnia quæ Lex loquitur, his qui in lege sunt loquitur; et quæ Evangelium, sel Apostolus nunc loquitur, non principibus sæ culi, nec regibus mundi, sed Ecclesiarum rectoribus el principibus loquitur, his videlicet qui judicant eos qui intus sunt, id est episcopis, vel presbyteris et diaconibus. His ergo dicit ne existiment se ef fugere judicium Dei, si ea committant ipsi, de qui bus alios judicant et condemnant. Et ideo oportet unumqueinque de sua prius conscientia judicare, et tunc ejus quem judicat, gesta discutere. Quod si fieret, omnis penitus adeundi bonoris ecclesiastici abscinderetur ambitio, si se judicandos potius quam venire. 3. Aut divitias bonitatis ejus, et sustentationis, et patientiæ contemnis? Ignoras quoniam be nignitas Dei ad pœnitentiam te adducit **? › Divitias bonitatis Dei ille agnoscere potest, qui considerat quanta in terris mala quotidie homines gerunt, et quomodo pene omnes declinantes, et simul inutiles facti 8, latam et spatiosam perditionis ambulant viam, angusto vitæ itinere neglecto 87, et tamen his omnibus Deum producentem solem suum quo tidie, et pluvias ministrantem 88; et qui conside rat quanti quotidie in Deum blasphemant, et in coelum extendunt linguas suas ". Jam quid de frau dibus, de vi de scelere, de sacrilegiis et pia Cculis dicam? Quibus tamen omnibus in hoc loco illi videntur in scelere præferri, qui alios judicantes, ipsi committunt quæ in cæteris puniunt. Si quis ergo hanc bonitatem Dei, et sustentationem ejus, et patientiam contemnit, ignorat quod per hæc ad pœnitentiam provocatur. Sustentatio vero a patien tia hoc videtur differre, quod qui infirmitate magis, quam proposito delinquunt, sustentari dicuntur qui vero pertinaci mente velut exsultant in delictis suis, ferri patienter dicendi kunt. Sed sicut omnia in mensura fecit Deus, et pondere, et nu mero", ita etiam patientiæ ejus certa mensura est: quam mensuram credendum est esse consum matam vel ab bis qui diluvio perierunt, vel ab his qui iu Sodomis cœlesti igne vastati sunt. Unde et de Amorrhæis dicitur: Nondum enim repleta sunt peccata Amorrbæorum usque nunc”., ** Prov. 11, 12; 7. 82 | Petr.:v, 17. ** Levit. x, 3. "Psal. xxxi, 4. 80 Rom. 11, 3. 81 Psal. CXXXVIII, 6. 88 Roin. 11, 4. 86 Psal. LI, 4. 87 Matth. vII, 13, 14. 88 Matth. v, 45. Sap. x1, 21. Gen. xv. 16. Hebr. XII, Ms. Regius num. 1659, reversa; › alter Vallis-Claræ, et Genebrardus, ingressa. › Cæteri mss. et editi, ‹ regressa. › Rabanus, ‹ qui præsunt, et sunt judices populorum. Paulo post ms. Regius num. 1639, qui alienum ignem.» Et infra, in fine articuli, omnes editi habent, non pervenire. › Mss. duo, ‹ ignorans.» Cæteri inss., Rabanus et editi ‹ignoras, etc. Mox ms. Regius num. 1639, divitias quippe bonitatis Dei, etc. Tamen. In antea editis desideratur, et in uno 8 Psal. LXXII, ms. Regio, sed restituitur ex cæteris mss. Sic ms. Vallis-Claræ. Cæteri vero mss., Ra banus et editi si quis consideret, › etc. Sic recte mss. plerique. Editi vero et ms. unus Regius num. 1640, de vitiis. Rabanus ‹ de divitiis. › Ita mss. plerique et editi. Rabanus vero et ms. unus Regius num. 1641, ‹ insultant. › Sic Rabanus et rectius quidem quam ‹ con sumpiam, › ut habent editi et mss. nostri. Mss. quidam ‹ completa sunt, › Cæteri vero mss., editi et Rabanus, repleta sunt.»

Fert ergo Deus patienter, et exspectat uniuscujus- omnia quæ agit digna'sunt regno cœlorum: et iste que pœnitentiam. Sed non nos dissolvat hoc, et tardos ad conversionem faciat, quia rursus patien tiæ ejus et sustentationis certa mensura est. talis divitiarum suarum thesauros condit in cœlis.' Ita igitur uniuscujusque thesauri possessor et con ditor potest alius quidem carnalis, alius vero ani malis nomo, alius autem spiritualis appellari. Nunc jam videamus quæ est dies iræ, quam bic Aposto lus nominat, quæ tamen facilius dignoscetur, si de ea quid etiam reliquæ Scripturæ indicent requi ramus. Quæ ergo ad præsens exempla occurrere poterunt, aptabimus, et ex his quæ sit dies iræ monstrabitur. Scriptum est in Amos propheta” ‹ Væ his qui desiderant diem Domini. Ut quid vo bis diem Domini? et hæc est tenebræ, et non lux. Quemadmodum si effugiat homo a facie leonis, et occurrat ei ursus, et intret in domum suam, et ex tendat manus suas ad parietem, et mordeat eum ser pens. Nonne tenebræ sunt dies Domini, et non lux et caligo quæ non resplendet?, Sed et Joel dicit ad sacerdotes, et eos qui altari deserviunt ¹ < Cla mate ad Dominum sine cessatione: Heu me, heu me in diem, quia prope est dies Domini, et sicut miseria ex miseria veniet!» Et post pauca³: ‹ Tuba canite in Sion, prædicate in monte sancto meo, et confundantur omnes qui habitant super terram, quia adest dies Domini, quia prope est dies tenebrarum et caligi nis, dies nubis et nebulæ. Sicut matutinum efun detur super montes populus multus et fortis. Si milis ei non fuit a sæculo, et post ipsum non erit usque in annos sæculi sæculorum. Ante ipsum igniɔ consumens, et post ipsum flamma accensa. Sicot paradisus deliciarum erit terra ante faciem ejus, et post terguin ejus campus exterminii et nullus est qui evadat eum. Sicut aspectus equorum facies eo… rum; et sicut equites, ita sequentur. Sicut vox cur ruum super vertices montium insilient, Sed et om-i nia in consequentibus de cadem scribit usque ad eum locum ubi dicit³: ‹ Et Dominus dabit vocem suam ante faciem virtutis suæ, quia ingens est val de multitudo castrorum ejus, et valida opera verbo rum ejus. Propter quod magna est dies Domin magna et nobilis valde: et quis erit idoneus ei? Sophonias vero ita dicit *: ‹ Revereamini a facie Domini Dei, quoniam prope est dies Domini, et præj paravit Dominus victimam suam, sanctificavit vo catos suos. Et post pauca: Prope est dies Do mini magua, prope est, et velox valde. Vor diei Domini amara, et dura posita est, et valida Dies iræ, dies illa, dies angustiæ et necessitatis "Ezech. xi, 19; xxxv, 26. 28 ibid. 20. Amos v, 18-20. 4. Secundum duritiam autem tuam, et cor im pœnitens, thesaurizas tibi ipsi iram in die iræ, 478 et revelationis justi judicii Dei, qui reddet unicuique sccundum opera ejus". › Cor durum in Scripturis dici videtur, cum mens humana velut cera frigore iniquitatis obstricta signaculum ima ginis divinæ non recipit. Hoc idem alibi cor cras sum appellatur, sicut cum dicitur ‹ Incrassa tum est cor populi hujus ***. Contrarium vero est duro molle, quod in Scripturis cor carneum nomi natur ** ; et crasso subtile, vel tenue, quod Apostolus spiritalem hominem vocat eum qui examinat omnia. Igitur cum quis seit quæ bona sunt, et non agit bona, per duritiam cordis con temptum omnium bonorum habere credendus est. Crassitudo vero cordis est, ubi subtilis et spiritalis intelligentiæ non recipitur sensus: et ita cor im pœnitens effectum thesaurizat sibi ipsi iram in die iræ, et revelationis justi judicii Dei, dum bonumi opus non agitur per duritiam; intellectus vero bo nus per crassitudinem cordis excluditur. De ira autem Dei et superius, quantum res pati voluit, et in aliis locis sæpe dissertum est. Quod vero dicit, ‹ Thesaurizas tibi ipsi iram in die iræ, › conside randum est. Thesaurus appellatur, quo diversi ge neris opes, et divitiæ congregantur. Hujus in Scri pturis significantiam triplicem legimus. Dicitur enim in Evangelio 8 thesaurus esse quidam in ter ris, in quo prohibet Dominus thesaurizari: et alius thesaurus in cœlo, in quo jubet fideles quosque opes suas recondere et hic nunc Apostolus dicit iræ thesauros. Omnes ergo homines per hæc quæ agunt in hoc mundo, in uno aliquo ex istis tribus con gregant thesauros. Aut enim infidelis est quis et iniquus, et per duritiam cordis, et cor impœnitens in thesauro iræ actus suos recondit. Aut terrenus est, et de terra sapit, ac de terra loquitur *, et cum ei attulerit ager fructus uberes, destruit hor rea sua, et majora ædificatº, et thesaurizat in terra. Et ille quidem durus, hic autem stultus appellatur. Dicitur enim ad eum: Stulte, hac nocte repetent abs te animam tuam, et quæ parasti, cujus erunt ⁹8?, Aut sapiens est, et in Deum dives, et in terris am bulans conversationem habet in cœlis, atque Rom. 11, 5, 6. *** Matth. xi, 15; Isa. vi, 10. VI, 19, 20. Joan. 1, 31. 7 Luc. xi, 16-18. 11, 1-5. * ibid. 11. Sophon. 1, 7. 8 ibid. 14-18. Sic ms. Regius num. 1659. Cæteri vero mss., Rabanus, et editi‹ dicit. > Crasso. Deest in editis. Mox ms. unus, ‹ quia Apostolus, › etc. Vide supra lib. 1, num. 18, et lib. 1v, contra Celsum, num. 72, et in psalm. 11, necnon et homil, 22 in Lucam. Sed ad alia loca bic respicere videtur Origenes quæ nunc non exstant. Sic ms. Regius num. 1659. Ita etiam cæteri mss. et editi; nisi quod omittant cet ante in Deum., "I Cor. ** Maub ¹ Joel. 1,14, 15. 'Joel Rabanus vero, aut si sapiens est in Deum, diver in terris ambulans, › etc. Sic omnes inss. Editi vero, ‹ caput extermi nii: male. Ita legendum videtur juxta Scripturæ exem plaria Græca, quæ omnia ferunt 600; sed ta men omnes miss, nostri, et editi habent, Rever timini. › Sic omnes mss. Editi vero, ‹ et velox BË mis. >

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. II. dies acerbitatis et perditionis, dies tenebrarum et ipsius defuncti sunt, ad hunc ultimum diem judi caliginis, dies nubis et nebulæ, dies tubæ et clan goris super civitates munitas, et super muros ex celsos. Et afliciam homines, et ambulabunt sicut cæci, quoniam Domino peccaverunt: et effundam sanguinem eorum sicut pulverem, et carnes eorum ut stercora. Aurum corum, et argentum eorum non poterit liberare eos in die iræ Domini. In igne æmulationis ejus consumetur omnis terra, quo niam 479 consummationem et festinationem faciet super omnes qui habitant terram. › Isaias quoque si militer memorat: ‹ Ecce enim dies Domini veniet insanǝbilis furoris et iræ, ponere orbein terræ de sertum, el peccatores perdere ex eo 6.» Et post pauca Coelum enim furore accendetur, et terra movebitur a fundamentis suis, propter furorem iræ Domini Sabaoth, in die qua supervenerit furor ejus. His tot et talibus de die iræ testimoniis congregatis, puto quod ultra locus bic expositione non egeat. Evidenter enim in his omnibus dies iræ, vindictæ dies et judicii designatur Inde deni que ad diem iræ addit Apostolus, et revelatio nus.Sic enim dicit: ‹ In die iræ et revelationis justi judícii Dei. › Revelanda namque esse omnia, etiam in Evangelio designatur, cum dicitur: ‹ Ni hi! occultum quod non manifestetur; nec opertum, quod non reveletur. Sed et Apostolus in couse quentibus hujus Epistolæ dicit: Cogitationibus accusantibus, aut etiam defendentibus, in die, cum jndicabit Deus occulta hominum. › In quo utique candi reserventur. Cujus rei interiores cansas cei tum est secretioribus mysteriis contegi. Myste rium › vero ‹ regis abscondere bonum est "。› Ta men explanationis gratia dicemus, in quantum pos sibile est paginis verba committere. Multi sunt qui ex hac vita abeuntes, vel bonorum vel malorum post se quædam semina reliquerunt, ex quibus qui supersunt homines, occasiones vel salutis vel per ditionis accipiunt verbi gratia dixerim, ut sunt omnes qui pravas sectas et alienas a Deo inter phi losophos condiderunt; vel qui magica sacrilegia aut qui errores astrorum et decreta finxerunt; vel certe qui apud nos auctores hæreticorum el pravorum dogmatum libris editis exstitere; vel etiam qui schismata in Ecclesiis, et scandala ac dissensiones operati sunt. contrario vero aposto licarum litterarum opus, profectusque per has uni versæ Ecclesiæ, et conversio ad Deum, atque emen datio totius mundi est Quorum omnium cau sæ non nisi cum ipsius mundi fine claudentur: et ideo non esset justum judicium Dei, donec de hiɛ singulis vel profectus, vel impedimenta penderent. Quod et Apostolus significare videtur, cuin dicit *s, ‹ Quorumdam hominum peccata manifesta sunt, præcedentia ad judicium; quorumdam autem et subsequuntur. Jam vero si etiam extra corpus positi vel sancti, qui cum Christo sunt, agunt ali quid, et laborant pro nobis ad similitudinem ange lorum, qui salutis nostræ ministeria procurant; vel rursum peccatores etiam ipsi extra corpus po siti agunt alíquid secundum propositum mentis suæ, ad angelorum nihilominus similitudinem sinistro rum, cum quibus et in æternam ignem mittendi dí cuntur a Christo 16.18, habeatur et hoc quoque inter occulta Dei, nec chartula: committenda my steria. Sufficiant ista de die iræ et revelationis. Nunc requiramus de justo judicio Dei, in quo red ‚det unicuique secundum opera sua. Et primo qui dem excludantur hæretici, qui dicunt bonas vel malas animarum naturas; et audiant quia nou pro natura unicuique Deus, sed pro operibus suis red det. Secundo in loco ædificentur fideles, ne puteat sibi hoc solum sufficere posse quod credunt; sed sciant justum judicium Dei reddere unicuique se cundum opera sua. Sane quoniam dicit in hoc esse justum judicium Dei, ut unicuique reddat secundum opera sua videbuntur nequaquam pro hoc ser mone excludi posse gentiles, si forte et ipsi boni 7 ibid. 13. 8 Matth. x Rom. 11, 15, 16. 10 1 Cor. iv, 5. "Isa. xxvi, 20. 16.18 Matth. xxv, 41. ostendit occulta hominum revelanda non nisi in die qua judicaturus est Deus, sicut et ad Corinthios evidentius dicit: Nolite ante tempus, › inquit ↑ judicare, usquequo veniat Dominus, qui et illu minabit occulta tenebrarum, et manifestabit con silia cordium "., Quæ utique omnia de hac ea dem die dici intelliguntur, in qua tenebræ, et mœ ror, et tristitia futura dicuntur, propter eos qui multis peccatorum vulneribus confossi ignis reme diis indigebunt. Quo in tempore dicetur ad san etos Perge, populus meus, intra in promptuaria tua, claude ostium tuum, occultare paulisper, do nec transeat furor iræ meæ ". In quibus sermo nibus quantæ divitiæ bonitatis Dei occultentur, pro pter eos qui patientiam ejus bonitatemque contemn nunt, manifestare non opus est. Requiritur sane a quibusdam cur dies hic, de quo superius biblio thecas propheticas movimus, in fine mundi statutus sit, ut omnes qui ab initio sæculi usque ad finem Isa. Tob. XII, 7. 18 Tin. V, Sic mss. plerique et Rabanus. Editi vero, et ms. unus Regius num. 1641, ‹ dies iræ et vindictæ, dies judicii designatur.› Inquit. Deest in editis, et restituitur ex mss. Editi, Rabanus et ms. Regius num. 1639, omittant ‹ vel ›. Est post totius mundi, › omittitur in editis, et in plerisque mss. nostris. Rabanus hanc vocem ponit post apostolicarum litterarum opus. Ms. Regius nom. 1639, ‹ totius mundi manifesta bitur: quorum, › etc. Ms. unus, habeantur et hæc quoque, › etc. Sed cæteri mss., Rabanus et editi ut in textu. Sane quoniam dicit in hoc esse justum ju dicium Dei, ut unicuique reddat secundum opera sua. Ilæc desiderantur in libris antea editis, et in ms. Regio num. 1639, necnon apud Rabanum; sed restituuntur ex cæteris miss.

aliquid operentur, et emendatius agant. Sed etil- tentione, et qui diffidunt quidem veritati okr lud quod in Ezechiele scriptum est, huic sententiæ videtur adversari. Dicit enim: ‹ Cum averterit se justus a justitia sua, et tecerit iniquitatem secun dum omnes iniquitates quas fecit iniquus, omnes justitiæ ejus quas fecit non commemorabuntur - in lapsu ejus quo lapsus est; sed in peccatis suis quæ peccavit, in ipsis morietur 19. Etenim si nihil ex justitia justi, cum lapsus fuerit, memorabitur, quomodo unicuique reddet Deus secundum; opera sua? Sed videamus ne forte absolutionem sui in se ipse sermo divinus inveniat, si observemus quo modo scriptum est quod 480 dicit: ‹ Cum aver sus fuerit justus a justitia sua, et non suffecerit eum dicere: ‹ Cum aversus fuerit a justitia sua › sed addiderit: «Et fecerit iniquitatem secundum omnes iniquitates quas fecit iniquus. › In quo vi detur latenter hujusmodi inseruisse intellectum, ut si forte non secundum omnes iniquitates quas fecit iniquus, fecerit justus, non oinnes justitiæ ejus de memoria auferantur; si vero omnes iniquitates ſe cerit quas iniquus agit tunc demum omnes justitiæ in lapsu ejus de memoria subtrahuntur. Hæc quamvis occultaverit in Scripturis Spiritus sanctus propter hos qui divitias bonitatis et patien tiæ ejus contemnunt, non tamen penitus abstulit quia et thesaurus in agro absconditus non qui dem ab omnibus invenitur, ne facile diripiatur et pereat: invenitur tamen a prudentibus, qui possint ire, et vendere omnia quæ habent, et emere agrum illum. Et hæc ergo quamvis abscondita sintin Scri pturis, sicut scriptum est: Quam magna mul titudo dulcedinis tuæ, Domine, quam abscondisti timentibus te!» tamen inveniuntur ab his, qui non solum justum, sed etiam bonum esse Deum legis et prophetarum, ex his quæ in Scripturarum mysterio sunt occultata, defendunt. Ex quibus ne cessitas exegit pauca patefacere gratia exponendi apostolicum sermonem, quo ait: ‹ Justi judicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera sua. › temperant autem iniquitati, ira et indignatio: et tribulatio et angustia in omnem animam hominis operantis malum, Judæi primum, et Græci: gloria autem, et honor, et pax omni operanti bonum, Ju dæo primum, et Græco. Non enim personarum ac ceptio est apud Deum”. Quærentibus, inquit, glo riam, et honorem, et incorruptionem, pro boni ope ris patientia vita æterna dabitur, non solum Judæis, quibus credita videntur eloquia Dei”, sed etiam Græcis, quia justum est Dei judicium,et non tantoın Judæorum Deus est, sed et gentium”. His vero qui per contentionem mentis et animi pravitatem veritati non credunt, sed iniquitatem sequuntor, redditur ira et indignatio, tribulatio et angustia, non solum gentili, sed et Judæo, quia non est per sonarum acceptio apud Deum. Hæc quidem quan tum ad sermonum ordinem spectat. Sed nunc quæ ad interiorem sensum pertinent requiramus. His, inquit, qui per patientiam boni operis. Quod dicit: • Patientiam boni operis, osten dit laborem quemdam et agones imminere his qui bonum opus facere volunt. Luctamen est» enini, sicut et idem Apostolus dicit 25. non adversus carnem et sanguinem, sed adversus principatus, el potestates, et mundi hujus rectores; › quæ omnia bono operi adversantur: et ideo patientia necessa ria est, quia scriptum est: In vestra patientia acquiretis animas vestras. › Videamus autem quod dicit opus bonum. Dominus in Evangelio de ea mu liere, quæ alabastrum unguenti pretiosi effudit su per caput ejus, pronuntiat quia Opus bonum ope rata est in me 27, designans quod qui verbo Dei unguentum superfuderit, id est, qui opera cum verbo sociaverit, ille opus bonum operetur. Odora tus namque efficitur omni unguentorum suavitate repletus sermo, cum fuerit opere et actibus exornatus. Nunc quid est gloriam et incorruption nem quærere, requiramus Multis in locis Scri pturæ sanctæ de gloria scribunt. Nam in Exodo de Moyse dicitur 28, quod cum descenderet de monte, glorificatus sit vultus ejus. Hoc retexens Apostolus ad Corinthios dicit: «Quod si ministerium mortis in litteris formatum in lapidibus, factum est in glo "Rom. 11, 7 seq. 23 Rom. 111, 2. ** ibid. 29. 38 Exod. XXXIV, 29. 5. His quidem qui secundum patientiam boni operis, gloriam, et honorem, et incorruptionein quærunt, vitam æternam: his autem qui ex con 1 Ezech. xv, 24. "Matth. xIII, 44. " Psal. xxx,20. 16 Luc. xxi, 19. Ephes. vi, 12. 27 Matth. xxvi, 10. Ms. Regius num. 1610, non commemora buntur; sed in lapsu ejus quo lapsus est, et in pec catis, etc. Ita etiam editi, nisi quod omittant c. sed. Cæteri vero mss. et Rabanus rectius ut in textu, quod sequentia monstrant. Deinde mss. ple rique; Rabanus et editi, Dicent enim: Si nihil,» etc. Sed rectior videtur lectio ms. Regii num. 1639, Etenim si nihil, › etc. Et non suffecerit eum dicere: Cum aver sus fuerit a justitia sua.» Omissa hæc sunt in ple risque editis. Cæteri editi, inss. plerique et Raba nus, et non sufficeret (Erasmus, suffecit) cum diceret.... sed addidit (al. addit), Et fecerit omnem impietatem,» al. omnem iniquitatem, etc. Sed rectius habere videtur Dis. Regius num. 1639 us in nostro textu. Agit. Hanc vocem omittunt ms. Regius num. 1639 et Rabanus. Ms. Regius num. 1641 ha bet, facit. › Cæteri cum editis, ‹agit. ▸ Sic onines mss. Editi vero, perperam: ‹ el prophetarum testimoniis ex his, › etc. Ita editi, et rectius quidem quain inss. postri, qui omnes habent, ‹ pauca patefacere exponenti,» unus, exponentibus, › etc. Editi, ‹ et qui non acquiescunt veritati. ▸ Sed omnes mss. ut in nostro textu. Ms. Regius num. 1641, ‹ per contemptionem mentis. Cæteri vero mss. et editi ut in textu. Sic mss. et Rabanus. Editi vero, ‹ ut opor tet actibus, etc. la Rabanns et ms. Vallis-Claræ. Sic etiam ms. Regius num. 1641, nisi quod omittat ‹ quærere,

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. II. comparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est illis "., Quærit ergo illum honorem quem habebat antequam compararetur jumen tis insipientibus, id est illum quem habebat in pa radiso, antequam peccaret, honorem quo Dei vocem merebatur audire, honorem quo paradisi fructibus et ligno vitæ fruebatur. Sed et illud quod dicit Apo stolus: Reddite omnibus debita; cui honorem, honorem 17, › ad hoc mihi respicere videtur. Ego enim sic intelligo honorem debitum reddi Deo si quod debetur justitiæ reddatur, et nihil ex ejus parte injustitiæ concedatur: similiter et veritati si quæ sua sunt ita reddantur, ut nihil ex ejus parti bus mendacio relinquatur: sapientiæ quoque, et in ria; ita ut non possent intendere filii Israel in fa- quia ‹homo, cum in honore esset, non intellexit; ciem Moysi, propter gloriam vultus ejus, quæ abo letur; quanto magis ministerium Spiritus erit in gloria! Si enim in ministerio damnationis glo ria est, quanto magis abundabit ministerium justitiæ in gloria?, Et post pauca addit: ‹ Nos au tem omnes revelata facie gloriam Domini specu lantes, in eamdem imaginem transformamur a gloria in gloriam tanquam a Domini Spiritu”. Est ergo quædam gloria secundum Apostolum, quæ non glorificatur, ut illa quæ in vultu Moysi fuit, quæ dicitur esse destructa, quæ Legis littera intelligi potest, habeus quidam gloriam præceptorum, sed quæ glorificari non possit. Est et alia gloria, quæ permanet et glorificatur in Christo. Cum enim ascendisset in montem cum Petro, et Jacobo, et nocentiæ, bonitatique si ita reddamus quæ sua sunt, Joanne, transformatus esse in gloriam scribitur. ‹ Et tunc apparuerunt, › inquit, • Moyses et Elias colloquentes cum eo ". › Per quod ostenditur, quia legis et prophetarum gloria tunc apparuit, cum Christus fuisset transformatus in gloria, ut illius gloria illuminata prophetia et lex, amoto velamine litteræ, intelligatur in spiritu. Verum quia et in Exodo dicitur "gloria Dei replesse tabernacu lum testimonii; et iterum in dedicatione templi 481 nibilominus descendisse gloria Dei, et replesse domum fumo, caligine, et nube, in quo utique ipsa adesse Dei præsentia designatur: illa in his pu tanda est dici (58ª) gloria, de qua Apostolus scribens ad Hebræos dicit de Filio, quia sit splendor glo riæ, et imago expressa substantiæ ejus ". Per quæ boc declaratur ipsum fontem gloriæ Patrem dici, ex quo splendor gloriæ Filius generatur, cujus participatione omnes creaturæ gloriam habere di cuntur: sicut de his qui ex resurrectione sunt, scribitur: < Alia gloria solis, alia gloria lunæ, alia gloria stellarum. Stella a stella differt in gloria ".› Hanc ergo gloriam, quæ ex resurrectione est, qui requirunt, et honorem, et incorruptionem, illud sine dubio invenient quod scriptum est: ‹ Semina tur corpus in ignominia, surget in gloria; semina tur in corruptione, surget in incorruptione "., Et ideo inquisitor hujus gloriæ, et honoris, et incor ruptionis per patientiam boni operis vitam conse quitur æternam. Verum quia de gloria, ut potui- serpens Evam seduxit astutia sua, sic corrumpantur mus, discussimus, videamus quid et honor indicet, quia qui að æternam vitam festinant, non solum gloriam, sed et honorem quærunt. Scriptum est ut nihil ez eorum bonis, vel stultitiæ, vel calliditati, vel malitiæ permittamus. Cum enim, verbi gratia, in judicando vel personam potentis acceperis, vel pro amici gratia quæ sunt vera suppresseris, nou reddidisti honorem debitum justitiæ, nec veritati, sed dehonorasti justitiam, et fecisti contumeliam veritati: et cum Christus sit justitia, et sanctifica tio, et veritas 38, eris similis illis qui Christum colaphis ceciderunt, et qui in faciem ejus conspue runt, et qui in calamo caput ejus percutientes, ver tici ejus imposuerunt spineam coronem”. Quis au tem honor est qui his omniņus virtutibus ab homine debetur, in Evangeliis edocemur, dicente Domino Ut omnes honorificent Filium, sicut honorificant Patrem. › Honorificat ergo Patrem et Filium, qui honorem dignum et studium defert sa pientiæ, et justitiæ, et veritati, omnibusque his quæ esse dicuntur Christus. Hoc ergo modo quærunt gloriam, et honorem, et incorruptionem, qui festi nant ad æternam vitam. Sed et incorruptio quid indicet, cito sciemus, si quod ei contrarium est di scutiamus. Incorruptio contrariam habet corru ptionem. Corruptio duobus modis accidere dicitur corporaliter, et spiritaliter. Corporaliter accidit, cum evenerit illud quod scriptum est: «Si quis templum Dei corruperit, corrumpet illum Deus *.) Spiritaliter vero, cum illud acciderit quod nihilo minus Apostolus dicit: «Vereor autem ne sicut sensus vestri simplicitate fidei, quæ est in Chri sto Jesu. › Si quis ergo ab his quæ supra diximus manserit corpore et spiritu incorruptus, iste incor "II Cor. 111, 7-9, 18. " Matth. xvi, 1-3. " Exod. XL, 32. XV, 41. 38 * ibid. 42. 36 Psal. XLVIII, 13. 37 Rom. x, 7. * Joan. v, 23. * 1 Cor. 111, 17. I Cor. x1, 3. Cæteri vero mss. et editi, ‹ Nunc quidem gloriam et incorruptionem requiramus. › Ms. Regius num. 1641, rium damnationis in gloria est. › Si enim ministe Ms. Regius num. 1639, eadem imagine,»elc. Sic omnes mss. Editi vero, Dei. Rabanus et editio Veneta Theophili Salodiani, ‹ diei. › Ita editi.Mss. vero nostri, Per quæ hæc (al. Per Cor. * Paral. v, 1. 33 Hebr. 1, 3. 1 Cor. 1, 30. 3 Marc. xv, 17, 18, 19. quæ et) declaratur. Rabanus, Per quæ declarat.» Quem habebat. Hæc desunt in editis, et restituuntur ex omnibus mss. Deo. Omittitur in editis, et in plerisque mss., sed restituitur ex mss. Regio num. 1639. Sic mss. nostri. Editi vero, al., • Quem au tem honorem; › al., ‹ Quis autem honorem, › al., ‹ Quia autem honorem, a

ruptionem quærere dicitur, quo scilicet per hanc cusativo protulisset, si id ad reddentis Dei perso observantiæ incorruptionem, illam quæ ex resur rectione est incorruptionem consequi mereatur. Quid autem detur hæc requirentibus videamus. ‹ Vita, › inquit, æterna: illa de qua Salvator docet, cum dicit: «Hæc est autem vita æterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum 4. Per quod ostendit in agni tione Dei, et Christi Jesu, vitæ æternæ manere sub stantiam. Agnitio vero Dei quomodo haberi possit, docemur in Psalinis, cum dicitur **: Vacate, et agnoscite quoniam ego sum Deus. › 6. His autem qui ex contentione, et qui difſfidunt quidem veritati, obtemperant autem iniquitati, ira et indignatio, tribulatio et angustia 5. Qui sim pliciter hæc accipit, sufficere credit ad intellectum, secundum ea quæ supra dicta sunt, reddere Deum unicuique secundum opera sua: id est, sicut illis, qui per patientiam boni operis quærunt glo riam et incorruptionem, vitam reddit æternanı; ita et istis qui ex contentione diffidunt quidem ve ritati, obtemperant autem iniquitati, iram et indi gnationem, tribulationem et angustiam reddat. Sed qui in apostolicis litteris, per quas Christus lo quitur, iota unum, aut unum apicem non credit otiosum **, asseverabit non per errorem Apostolo contigisse ut tali locutione uteretur, dicens: «Qui reddet his quidem, qui per patientiam boni operis gloriam et honorem quærunt, vitam 482 æternam.> His vero qui ex contentione obtemperant iniquitati, non dixit, iram et indignationem, ut et hoc refera tur ad ‹ reddet, quod superius dixerat; sed ait ♦ Ira et indignatio, tribulatio et angustia.» Unde qui spiritalis est, et intelligit quid Spiritus loqua tur in Paulo, dicit non hæc Apostolum per im peritiam, sed per divinam peritiam conscripsisse scilicet ut per hæc ostenderet ea quidem quæ se cundum patientiam boni operis quærentibus glo Fiam et incorruptionein reddenda sunt, per Deum reddi, id est vitam æternam: ea vero quæ conse quuntur eos qui per contentionem diflidunt quidem veritati, obtemperant vero iniquitati, non a Deo dari, cujus dona utique permanentia, et ipso digna sunt: sed ex consequentia gestorum suorum) his qui operantur malum, ira et indignatio, tribulatio et angustia erit, secundum ea quæ thesaurizaverunt sibi ipsi. Nam utique sicut ibi vitam æternam › casu accusativo protulerat, ita et hic iram et indi gnationem, tribulationemque et angustiam casu ac nam referre voluisset. Quod et in aliis Scripturæ locis similiter intelligitur designari, sicut in primo libro Regnorum, ubi dicit Dominus: ‹ Glorificantes me glorificabo, spernentes me spermentur "., In quo evidenter ostenditur dicere Dominus eos qui glorificandi sunt, per se glorificandos'; de his vero qui spernendi sunt, non retulisse ad se, sed abso lute dixisse, quia spernentur. Si enim ut bona per semetipsum præstat, ita et mala per semetipsum re tribueret Deus, consequens erat, ut quo modo dixit, Glorificantes me glorificabo, ita diceret Et spernentes me spernam. Sed et in alio loco per prophetam simile quid videtur ostendi in eo, quod hi qui cunt in igneır. non a Deo, sed a semet ipsis eum inveniant accensum, sicut dicit Isaias Ite in lumine ignis vestri, et flamma quam accendistis 49. Et ut adhuc planior horum fiat dissertio, addentur etiam hæc: Si quis contra præ ceptum medici sumptis malorum ciborum succis, et corporis turbata temperie, vel febres vel quosli bet hujuscemodi incurrerit morbos, certum est quod non per medicum, sed per intemperantiam suam pestem languoris acceperit; si vero medici præcepta custodiens in sospitate perduret, utique per medicum dicetur habere gratiam sanitatis. Hoc ergo inodo consequenter videbitur Deus ipse për se reddere unicuique secundum opera sua, quæ bona sunt: mala autem venire intelligentur non a Deo, sed ex pessimis intemperantiæ succis, et cruda pra vitate gestorum. Verum et hoc ipsum quod dixit Qui ex contentione diffidunt quidem veritati, obtemperant autem iniquitati, indiscussum non omittamus. In his enim singulis languores quidam animæ ab Apostolo designantur, quorum medelam nullus inveniet, nisi prius morborum cognoverit causas. Et ideo in divinis Scripturis ægritudines animæ numerantur et remedia describuntur, ut hi qui se apostolicis subdiderint disciplinis ex his quæ scripta sunt agnitis languoribus suis, cu rati possint dicere: Lauda, anima mea, Dominum, qui sanat omnes languores tuos "0. › Unus ergo ex cæteris animæ languor, et quidem pessimus, con tentio esse intelligenda est, per quam omne opus pravum geritur. Per hanc hæreses nascuntur, per hanc schismata, et omnia scandala in Ecclesiis ge nerantur, dum hi qui apud semetipsos prudentes sunt, et in conspectu suo sapientes *, quidquid li buerit pro lege defendunt: et inde fit ut diffidatur 46 Matth. v, 18. 47 Rom. 11, 6, 7. ] Reg. 11, 4 Joan. XVII, 3. ** Psal. XLV, 11. 48 Rom. 11, 8, 9. Isa. L, 11. 5º Psal. ċ11, 2, 3. 51 Isa. V, Ita mss. plerique, editi et Rabanus. Mss. vero quidam, per hanc observantiam, illam, quæ ex resurrectione est, consequi, › etc. Secundum. Deest in mss. Regio num. (6%) Editi, ‹ credunt, vel quærunt gloriam. › Mss. omnes omittunt, credunt, vel. › Ita Genebrardus. Sed cæteri editi et mss. nostri omnes, per quos.) Ms. Regius num. 1659, quod Spiritus loqui tur, etc. Alter Regius num. 1640, ‹ qui Spiritus loquatur, etc. Sed cæteri mss., Rabanus et editi ut in textu. Ms. Regius num. 1639, ‹ quod iniqui euntes in ignem. Cæteri vero mss., Rabanus et editi u in nostro textu. Ita mss. et editi. Rabanus vero, ‹ Ite, illu minate ignes vestros, et flammam, › etc. Genebrardus, ‹discipulis, › male.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. II. gustiæ sunt, quia locum dederunt diabolo ingrediendi, ingreditur quidem diabolus sed non ut habitet, neque ut inambulet; angustiæ enim sunt: sed ut lateat tanquam in caverna; est eniın serpens. Sic ergo in se infelix anima quam pessimus hic anguis obsederit, serpentino frigore rigeng attrahitur, et coarctatur, atque in omnes angustias cogitur: illa vero quæ obtemperat veritati, instar cœli dilatatur, atque diffunditur, et solis justitiæ illustratur radiis, et aula sapientiæ ac veritatis effcitur. quidem veritati, obtemperetur autem iniquitati. bulat Deus. In peccatorum vero cordibus ubi anDiffidere porro, pro non credere, vel non obtemperare, solet in Scripturis sanctis inveniri, sicut et in hoc loco: quod forte aptius Latinus interpres posuisset si dixisset: Qui non obediunt veritati, sed obediunt iniquitati. Omnis ergo qui alienum a veritate iter ingreditur, nec sequitur eum qui dixit, ‹ Ego sum veritas ",» diffidit veritati, et inobediens est ei. Sic qui non solum in actibus, sed et in sensibus et in fide errant; quod maxime ex contentione contingit. Sed et qui sapientiæ obsistunt, et justitiæ ac sanctificationi, Christo diffidunt, qui sicut veritas est, ita et sapientia, ita et sanctificatio est *. Non obtemperare autem Christo qui justitia est, hoc est obtemperare iniquitati, et illa bis actibus quos sine dubio consequuntur quæ scripta sunt, ira et indignatio, tribulatio et angustia **. › De ira sæpe jam diximus quod interdum ipse qui ex peccati conscientia animæ incutitur cruciatus, ira appelletur: indignatio autem, ipsius iræ tumor quidam significatur et per singula quæque commotio: ut si, verbi gratia, vulnus aliquod pessimum iram ponamus, hujus autem tumor et distentio, indignatio vulneris appelletur. Tribulatio vero quam subsequitur angustia, non est similis putanda illi tribulationi de qua dicit Apostolus, quia ‹ tribulatio patientiam operatur "., Illa enim talis tribulatio angustiam non habet subsequentem, sicut et ipse Apostolus dicit: ‹ Tribulationem patimur, sed non angustiamur "., Imo vero 483 non solum nullam angustian tribulatio illa sanctorum, sed latitudinem habet. Denique sic dicit justus: • In tribulatione dilatasti me Ilujus latitudinis et Apostolus conscius sibi ad Corinthios scribit: «Non angustiamini in me, sed ɔngustiamini in visceribus vestris. › Et addidit Dilatamini et vos. › Idcirco ergo Deus de sanctis suis quos dilatari novit, et habere intra cordis sui domicilium spatia longe lateque diffusa, dicit Habitabo in eis, et inambulabo "., Hoc munus a Deo inter cætera sapientiæ munera accepit et Salomon, sicut scriptum est: ‹ Et dedit, › inquit, Dominus Salomoni prudentiam multam valde, et latitudinem cordis ". In hac ergo sanctorum cordis latitudine non solum habitat, sed et inamс 7. Cur tamen ira et indignatio Judæo primum et Græco? Quia et gloria et honor ipsis primum. Prius enim illis credita sunt eloquia Dei “, et ipsi dicunt: ‹ Beati sumus Israel, quia quæ placent Deo, nobis nota sunt 63.» Et ideo secundum Evangelii sententiam, ‹ servus, qui cognovit voluntatem domini sui, et non fecit, digne plagis vapulabit multis, hoc est Judæus: qui autem non cognovit, › Græcus, id est gentilis, ‹ vapulabit paucis **. › Interest enim cognovisse Deum, et cognovisse voluntatem Dei, quia cognosci Deus ‹ a creatura mundi per ea quæ facta sunt, etiam a gentilibus potuit, > voluntas et ‹ sempiterna ejus virtus ac divinitas " vero ejus non nisi ex Lege cognoscitur, et prophietis. Verum quoniam et ad pœnam et præmium Judæos præfert, et Græcos postponit Apostolus, requirendum est quos hic Græcos, quos Judæos velit intelligi. Si illos dicit Judæos, qui adbuc sub Lege sunt, et ad Christum non veniunt, et Christianos Græcos, id est qui ex gentibus credunt, videtur contra totius mysterii venire sententiam. Quomodo enim illi primi dicentur de quibus dictum est ‹ Ecce erunt primi novissimi "; et ad quos iterum dicit: ‹ Ecce relinquetur vobis domus vestra deserta "?» Et iterum, cum accessisset ad ficulneam Salvator, in qua non invenit fructum, dixit, quia ‹ nunquam ex te fructus nascatur 68. duo populi in utero Rebecca designabantur, ex quibus dicitur, quia major serviet minori, et minor accepit benedictionem primatus 69 Sed et alia secundum hoc innumera in Scripturis invenies. Si vero Judæos nos, id est Christianos appellat, et eos, qui ex omni genere crediderunt, 57 Psal. IV, Be II Cor. iv, 8. » Joan. xiv, 6. 58 J Cor. 1, 30. 60 Reg. IV, 29. 81 Rom. 1, 9, 10. I Cor. vi, 12, 13. "Levit. xxvi, 12; 1 Cor. vi, 16. * Matth. xx, 16. 67 Matth. XXIII, 38. Rom. 111, 2. es Baruch. IV, 4. ** Luc. X11, 47, 48. "Maub. xxi, 19. ** Gen.xxv, 23; xxvii, 29. Sic recte ms. Regius num. 1641. Cæteri vero mss., Rabanus et editi, quod forte aptius) (ms. Regius num. 1659, quod fortius) ‹ Latinus interpretari potuisset, si, etc. Paulo post ms. Regius num. 1639, Omnis ergo qui alieno a veritate itinere graditur. Sed cæteri mss., Rab. et editi ut in textu. Ita recte mss. plerique. Cæteri vero mss., Rabanus et editi, si qui non solum (al. ‹ qui non solam, omisso si vel sic; > al. ‹ sic non solum, omisso qui; › al. ‹ sed qui non solum) in fide errat, > al. errent, etc. Sic ms. Regins num. 1640, Merlinus, Erasmus et Genebrardus. Cæteri vero mss., et hi sunt quos; › Salodianus et Rabanus, et his quos.» Sic omnes mss. nostri et Rabanus. Editi vero, tumor qui dictis significatur. › Mss. plures, et dedit ei, inquit,» etc., omisso Salomoni. ▸ Diabolus. Deest in mss. et apud Rabanum, sed exstat in editis. Sic editi plerique, et ita legendum videtur. Attamen omnes mss. nostri, alii, et junior accipiet benedictionis primatus; › at. ‹ et minor accipiet benedictionis primatum; › al., et minor accepit benedictionis primatus. Editio Veneta, et minor accepta benedictione prælatus. ▸

quos ipse dicit in occulto Judæos 7º, restat ut Græ- in loco ponuntur hi, qui ex contentione, 484 cos gentiles illos dicat, qui nondum crediderunt. Sed quomodo Apostolus tantam spem gentibus non dum credentibus ponit, cum ecclesiastica regula videatur obsistere, quæ statuit ut nisi quis rena tus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non possit ‹ introire in regnum cœlorum "; et iterum Petrus in Actibus apostolorum de Christo pronuntiat di cens: ‹ Neque enim est aliud ullum nomeu sub cœlo, in quo oporteat nos salvos fieri”? › Quo modo ergo hic gentes gloriæ, et honoris, et pacis secundo post Judæos loco participes facit 7? Sed videamus ne forte illa quæ solet bonitas et dulcedo Dei abscondi in Scripturis sanctis, aliquid etiam hic moliatur occultum. Tres mihi hoc in loco ordi nes fecisse videtur. Apostolus. Primo enim dicit de his, qui secundum patientiam boni operis gloriam, et honorem, et incorruptionem quærunt, ▸ quod ipsis reddit Deus vitam æternam "., Pa tientiam autem boni operis in illis esse certum est. qui agones, et certamina perferunt pietatis quod supra exposuimus evidenter de Christianis dici apud quos martyres fiunt. Probatur id etiam per hoc quod Dominus dicit ad apostolos, quia tribulationem habebitis in hoc mundo, et mundus gratulabitur, vos autem lugebitis addidit post pauca: «In patientia vestra acquire tis animas vestras 7. › Christianorum ergo est pressurain pati in hoc sæculo, et lugere, quorum est vita æterna. Et vis scire quod nullius est vita æterna, nisi ejus qui credat in Christum? Audi Salvatoris ipsius vocem evidenter in Evangeliis de signantem Hæc est autein vita æterna, ut co gnoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum”. 7. Omnis ergo qui non agnovit Patrem solum verum Deum, et Filium ejus, Jesum Christum, alienus est ab æternitate vitæ. Ilæc enim ipsa agnitio et fides vita esse designatur æterna. Est igitur primus hic Christianorum locus, quibus per patientiam boni operis gloriam, et honorem, et incorruptionem quærentibus vita æterna redde tur ", illa sine dubio qui dicit: ‹ Ego sum via, ve ritas, et vita”. In Christo autem, qui vita æterna est, bonorum omnium est plenitudo Secundo › et et qui diffidunt quidem veritati, obtemperant autēmu iniquitati; › quibus ira et indignatio, tribulatio el angustia › imminet; id est, omni animæ ope ranti malum, Judæo primum, et Græco. His autem eisdem etiam bonorum retributio tertio in loco pari cum distinctione promittitur, cum dicit Gloria autem, et honor, et pax omni operanti bonum, Judæo primum et Græco "., Quod, ut ego capere possum, de Judæis, et gentibus dicit, utris que nondum credentibus. Potest enim fieri, ut ve! ex his qui in Lege sunt, si quis persuasione qui dem communi Christo non credit, operetur tamen quod bonum est, justitiam teneat, misericor diam diligat, castitatem et continentiam servet, mo destiam lenitatemque custodiat, atque omne opus bonum operetur, hic etiamsi vitam non habet æternam, quia credens soli vero Deo, non credidit et Filio ejus Jesu Christo quem misit, tamen'glo ria operum ejus, et pax, et honor poterit non perire. Sed et Græcus, id est gentilis, si cum legem non habeat, ipse sibi est lex, ostendens opus legis in corde suo 8, et naturali ratione immotus, sicut videmus nonnullos in gentibus, vel justitiam le neat, vel castitatem servet, vel prudentiam, tempe rantiam, modestiamque custodiat: iste licet alie nus a vita videatur æterna, quia non credit Christo, et intrare non possit in regnum cœlorum, quia re matus non est ex aqua et Spiritu 83, videtur ta men quod per bæc quæ dicuntur ab Apostolo, bonorum operum gloriam, et honorem, et pacem perdere penitus non possit. Si enim secundum ea quæ in superioribus disseruimus, videtur Aposto lus condemnare gentiles, ex eo quod naturali in telligentia cum cognovissent Deum, non sicut Deum magnificaverunt, quomodo non putamus quod etiam collaudare eos possit, et debeat, si qui in his co gnoscentes Deum, sicut Deum magnificent? Dubi tari igitur non puto quod is qui pro malo opera condemnari meruisset, idem si operatus esset opus bonum remuneratione boni operis dignus ba beretur. Vides enim dicentem Apostolum quia ‹ omnes nos stare oportet ante tribunal Christi, ut reportet unusquisque propria corporis, prout "Joan. xvi, 20. 16 Luc. 7 Rom. 11, 29. 71 Joan. 1, 5. 7 Act. IV, 12. 7 Rom. 11, 10. * ibid. 7. XXI, 19. 77 Joan. XVII, 5. 78 Rom. 11, 7. 79 Joan. xv, 6. 8 Rom. 11, 8, 9. 83 Joan. 111, 3. 84 Rom. 1, " ibid. 10. 88 ibid. 14, Editi, ‹ quod supra diximus et exposuimus... Cæteri vero editi et ms. unus; al., ‹ commonitus; › apud quos martyres fuerint: > sed omnes mss. al., communitus. › et Rabanus ut in textu. Deinde mss. plerique, Ra banus et editi, ‹ Probatur» (al. ‹ Probantur) autem etiam, etc. Sed rectior videtur lectio ms. Regii num. 1639, probatur id etiam, etc. Ita editi, et sic legendum videtur. Omnes tamen mss. nostri et Rabauns, cest igitur plurimus hic, etc. Alias, bonorum omnis est plenitudo, ▸ editi omittunt (est. › Ms. Regius num. 1639, omni homini ope ranti, etc. Sed cæteri mss. et editi ut in textu. Rabanus, perperam, omni in me operanti, etc. Sic mss. plerique, Rabanus et Salodianus. Opus. In editis omittitur. Ita ms. Regius num. 1639. Alter Regius num. 1641 habet, sed et si Græcus qui eum,» etc. Cæteri mss., Rabanus et editi, sed et Græ qui cum, etc. cus.... Tamen. Deest in editis et in plerisque mss, necnon et apud Rabanum; sed restituitur ex duo bus mss. Editi, ‹ idem si operatur bonum. › Ita etiam Rabanus, qui omittit idem. Ms. Regius nunī 1639, ‹ idem si operaretur bonum. Sed cæten mss. ut in nostro textu. Ita mss. plerique et Rabanus. Salodianus

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. II. primo, deinde Græci ponuntur ab Apostolo. Sed tamen in arbitrio legentis sit probare quæ dicta sunt. Nos autem plura adduximus in tractatum, ne quid de Apostoli sensu indiscussum relinquere videremur, gessit, sive bonum, sive malum "., Inde deni- per hæc evidentior fiat explanatio quomodo Judæi que est quod et in hoc loco subjungit: «Non enim personarum acceptio est apud Deum “. › Quod si adhuc tibi dubium videtur, audi et Petrus quid in Actibus apostolorum pronuntiet, cum ad gentilem Cornelium fuisset ingressus: Compertum, inquit, habeo quod Deus personarum acceptor non est, sed in omni loco, et in omni gente, qui facit volunta tem ejus, acceptus est ei 7., Sed objici nobis po test illud quod Dominus in Evangelio dicit: Om nis qui credit in me, non judicabitur. Qui autem non credit, jam judicatus est, quia non credit in nomine unigeniti Filii Dei 88. Sed videamus quo modo non judicamur qui credimus Christo, ut scia mus quomodo et ille jam judicatus sit qui non credit. Numquidnam putamus qui crediderit in Christo, et post hoc homicidium, vel adulteriuın commiserit, aut falsum testimonium dixerit, aut aliquid hujusmodi gesserit, quæ nonnunquain vide mus admittere etiam fidèles, quia pro his jam non judicabitur qui credidit in Christo? Certum est hæc omnia venire ad judicium; et ideo sic intelli gendus est Domini sermo quem dicit, Qui credit in me, non judicabitur, quia secundum hoc quod credidit non judicabitur quasi incredulus et infide lis: de actibus vero suis sine dubio jndicabitur. Ita ergo et ille jam judicatus est qui non credit, secundum hoc quod non credidit; et sicut cre denti, si extrinsecus peccati aliquid commiserit, salva fide, judicium manet: ita et non credenti, si quid boni operis gesserit, excepta infidelitate, remuneratio non peribit. Nisi forte quis aliquid grave et intolerabile velit objicere, ut dicat eum qui peccat, computandum non esse inter credentes; quia si credat quis, non peccat: si vero peccat, ex hoc ipso arguatur quod non credat. Sed hæc quam dura sit sententia nulli ambiguum puto. Quotus enim quisque invenietur in terris, qui ita vitam suam libret ut in nullo penitus delinquat? Sed et Joannes Apostolus in Epistola sua evidenter etiam opinionem hujusmodi notat, cum dicit: ‹ Si quis dicit quia peccatum non habet, hic mendax est, et veritas in eo non est D.- Si autem confitea mur peccata nostra, habemus advocatum apud Patrem, Jesuni justum, qui exorat pro peccatis no stris. Ilæc ergo a nobis in hoc loco, prout po luimus, discussa sunt, considerantibus etiam illud quod dicit Apostolus: An Judæorum Dens tan tum? Nonne et gentium? Imo et gentium " > ut 485 8. ‹ Quicunque enim sine lege peccave runt, sine lege et peribunt, et quotquot in lege pec caverunt, per legem judicabuntur. Non enim audi tores legis justi sunt apud Deum, sed factores legis justificabuntur "., Cum dicat Apostolus eos qui sine lege peccaverunt, sine lege perituros, requiri ritur utrum de sola Moysi lege intelligendum sit, an et de lege Christi, vel etiam de quacunque hu mana lege sub qua utrumquemque mortalium vivere contingit, quod secundum ipsam judicari possit qui in ea peccat: an qui extra solam Moysi legem est, etiamsi sub aliqua lege vivat, velut extra legem positus, cum peccaverit, pereat. Nam et ipse apo stolus Paulus, cum dicit se his qui sine lege sunt, quasi sine lege esse, et addit: Cum utique sine lege non essem, sed in lege essem Christi ", › ostendit se quidem in lege Moysi non esse, esse tamen sub lege. Sed et humanæ, ut diximus, leges, si ad hoc ipsum reputari debeant, videto Naturalis vero lex, quæ communiter omnibus kominibus inest, con siderandum est si omnes pene facial in lege pec care, sicut in consequentibus dicit: Cum enim gentes, quæ legem non habent, naturaliter quæ le gis sunt faciunt, hi legem non babentes ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis”.› Nisi eos forte dicamus extra legem positos, qui neque scriptis legibus, neque conscientia, et co gitationibus propriis reprehendentibus se et arguen tibus parent. Quomodo autem dicit (G!): «Quotquot in lege peccaverunt, per legem judicabuntur? › Utique qui in lege Christi est, per legem Christi; et qui in lege Moysi, per legem Moysi judicabitur; neque qui sub lege Christi est, quamvis etiam legi Moysi subditus videatur, judicari tamen secundum eam putandus est cur non sit circumcisus, vel cur Sabbatum non servet. Quod et si juxta legem Moysi putandus est judicari, secundum hoc quod lex spi ritualis est, judicabitur. Hoc est enim non audito rem legis, sed factorem justificari. Quod vero gra viore sententia percuti videtur is qui sine lege pec caverit, quoniam periturus pronuntiatur, cum utique et miseratione aliqua dignus videatur, qui adjutorio non usus est legis, videamus ne quid iterum, ut in cæteris docuimus, divinæ bonitatis hic lateat, quam I Joan. 11, 1. II Cor. v. 10 86 Rom. 11, 11. 87 Act. x, 54, 55. 88 Joan. 111, 18. 81 Joan. 1, 8. * Rom. 111, 29. "Rom. 11, 12, 13. " 1 Cor. ix, 21. videns dicente Apostolo: > cæteri editi, Vide dicente Apostolo, › mss. duo, Vides enim dicente Apostolo. › Sic mss. plerique, Rabanus et editio Veneta Salodiani. Cæteri vero editi et ms. unus, & audi et Petrum quid, etc.: male. Ita ms. unus Regius num. 1640 et plerique editi. Cæteri vero mss., Rabanus et editio Veneta, Rom. 11, 14, 15. liberet male. Mss. fere omnes et editi, non video. › So lus ms. Regius num 1639, videto,» quod rectius videtur. Ita ms. Regius num. 1639. Alii autem duo mss. Regii, Qui autem dicit. Ms. Vallis-Claræ, Quod autem dicit. Editio Veneta, Qui autem diceris; cæteri vero editi, ‹ Qui autem dicis. ▸

semper abscondit timentibus se ". Fortassis enim terata in eo videatur et abolita, de isto potest videri dictum quod sine lege pereat; judicandus vero per legem dicatur is qui sub lege vivit, quia et Aposto lus 1º contestatur omnem circumcidentem se, quod debitor sit universæ legis faciendæ.. 9. Cum enim gentes quæ legem non habent, naturaliter quæ legis sunt faciunt, hi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex: qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, testimonium reddente eis conscientia, et inter 486 se invicem cogitationibus accusantibus, aut etiam defendenti bus in die cum judicabit Deus occulta homi num, secundum Evangelium meum, per Jesum Chr‍ stum ". ɔ› Certum est quod gentes quæ legem don habent, naturaliter quæ legis sunt facere non pro ob hoc sibi propensiorem curam pro his qui pereunt inesse ipse Dominus in Evangelio ostendit, cum dicit quia venit Filius hominis quærere et salvare quod perierat *.» Et iterum dicit”; ‹ Non sum missus nisi ad oves quæ perierunt domus Israel. Et David dicit 98: «Erravi sicut ovis per dita, require servum tuum. › Sed et in Evangelio drachma quæ perierat, mundata domo inveni tur a muliere”; et gaudet pater super filio juniore pœnitente, qui ‹ mortuus fuerat, et revixit; perie rat, et inventus est ³, › magis quam super eo qui non perierat nec inventus est Qui junior filius, ut ego arbitror, etiam ipsam naturalem jam fugerat legem hoc enim videtur indicari in eo quod consumpsit partem paternæ substantiæ quæ eum Sabbatis vel Neomeniis dicantur, vel sacrificiis quæ contingebat, vivendo luxuriose. Sed et in Ezechiele propheta pastoribus imputatur, quod infirmum non colligaverint, et quod perierat non quæsierint; et post pauca ipse Dominus dicit: «Et quod periit,› inquit, ego requiram ³. > Verumtamen observan dum est quod in his omnibus nusquam Deus ali quem dicitur perdidisse, sed unusquisque ex se pati hoc quod perit, ut in hoc ipso ait: «Sine lege et peribunt; › et: ‹Venit Filius hominis quærere quod perierat *, › non quod perdiderat: et ‹ad oves perditas domus Israel,, non quas perdiderat. Et cum ipse Dominus dicit: «Omnes, › inquit, ‹ quos dedisti mihi, servavi, et nullus ex eis periit *; › non dixit: Nullum ex iis perdidi. Sane sicubi Deus perdere dicitur, pro reprobare magis invenies dictum, sicut cum dicit: Perdam sapientiam sa pientium, et intellectum prudentium reprobabo'. > Quod autem dicit, quia ‹ quotquot in lege pecca verunt, per legem judicabuntur, intuere ne forte secundum vindictas has, quæ in Lege scriptæ sunt", quibus agebantur judicia, ubi lapidari, vel in ignem tradi, vel civitatem refugii adire, vel alia hujusmodi pati jubeantur: ita sit et judicium futurum: quoniam quidem typo,et umbræ cœlestium deservire dicuntur hi qui sub lege sunt; ne forte simili quadam ratione aga tur etiam futurum judicium in eos qui prævaricati fue rint legem. Cum ergo diversas in Scripturis dici cla ruerit leges, si quis in tantum omnes has refugerit, ut etiam naturalis ipsa lex, quæ nulli fere deest vel per duritiam, vel per crassitudinem cordis obli in lege scripta sunt. Non enim hæc lex in cordibus gentium scripta est sed hoc est quod sentire naturaliter possunt: verbi gratia, ne homicidium, ne adulterium faciant, ne furentur, ne falsum testi monium dicant; ut honorent patrem et matrem, et horum similia. Fortassis et quod Deus unus creator sit omnium, scriptum est in cordibus gentium. Ma gis tamen mihi videntur hæc, quæ in corde scripta dicuntur, cum evangelicis legibus convenire, ubi cuncta ad naturalem referuntur æquitatem. Quid enim ita naturalibus sensibus proximum, quam ut quæ nolunt sibi fieri homines, hæc ne faciant aliis "? Legi vero Moysi concordare lex naturalis secundum spiritum, non secundum litteram potest. Nam quæ erit in hoc intelligentia naturalis, verbi gratia, ut octava dic quis circumcidat Infantem, aut cum lino simul ne lana texatur, vel ne quis in die Novorum fermentatum aliquid edat ¹? Quæ cum aliquoties objecissemus Judæis, et exigeremus ut si quid in his utilitatis esset, ostenderent, scimus eos hoc solum respondere solitos, quia ita visum sit legis latori. Nos vero qui hæc omnia spiritualiter intelli genda sentimus, idcirco et non auditores, sed fa ctores legis justificandos " credimus, non legis secundum litteram, quæ utique pro sui impossibi litate non potest habere factorem, sed secundum spiritum, per quem solummodo impleri lex poterit. Hoc est ergo opus legis, quod etiam gentes Aposto lus dicit implere naturaliter posse. Cum enim agunt quæ legis sunt, ‹ scripta › videtur lex in cordibus 97 Matth. XV, 24. 98 Psal. CXVII, 176. 99 Luc. xv, 8. * ibid. 24. 98 Psal. xxx, 20. 96 Luc. xix, 10. Ezech. xxxiv, 4. ibid. 16. Luc.xix, 10. Hebr. vi, 5. 10 Galat. v, 3. 11; Exod. xi, 15, 19. 14 Rom. 11, 43. Matth. xv, 24. Joan. xvi, 12. Cor. 1, 19. 8 Exod. Rom. 11, 14-16. 1 Tob. ¡v, 16. 1 Levit. x, 3; Deut. xxi, Sibi. In editis omittitur. Sic ms. Regius num. 1639 et Rabanus. Cæ teri vero mss. et editi, mna» pro ‹ drachma.» Magis quam super eo qui non perierat, nec inventus est. Hæc in auteaedilis desiderantur,et in plerisque mss. necnon apud Rabanum, sed resti luuntur ex duobus mss. Sic codex Vallis-Claræ et duo Regii. Salo dianus profugerat legit suggerat; > cæteri editi, fregerat. Codex vero Ebroicensis et unus Regius, etiam ipsam naturalem jam adeptus fue rat legem. Rabanus, etiam ipse secundum na turalem jam fuerat legem. › Ita Rabanus, quod rectius videtur quam pro bono, ut ferunt omnes mss. nostri et éditi. Alias, defert, › male. Editi, ipsorum. > ejusmodi; et postea, ‹ conscientia Editi, cogitationum accusantium, aut etiam defendentium. › Sic recte mss. duo Regii. Cæteri vero et editi, dicitur scripta. › Ita mss. Editi vero, al. curgeremus, › al. ‹ia geremus, al ingereremus.»

vivi 1 COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. II. 10. Nunc videamus quod sequitur: «Et inter se invicem cogitationibus accusantibus, aut etiam de fendentibus in die, cum judicabit Deus osculta homi num secundum Evangelium meum, per Jesum Chri stum ". › Rectum judicium Dei esse quis dubitet, ubi accusatores, et defensores adhibentur et te stes? Et quidem de hoc justo Dei judicio nos homi nes capiamus exemplum, nec putemus unquam sine accusante, et defendente, et testibus justum haberi posse judicium. Deinde videndum est quomodo in illa die,cum judicabit Deus occulta hominum, cogita tiones 487 vel accusabunt animam, vel defen dent, non utique illæ cogitationes quæ tunc erunt, sed istæ quæ nunc sunt in nobis. Cum enim sive bona, sive mala cogitamus, velut in ceris ita in corde nostro tam bonaruin quam malarum cogi tationum rotæ quædam et signacula relinquuntur, quæ in occulto nunc pectoris posiţa, in illa die re velari dicuntur a nullo alio, nisi ab eo qui solus potest occulta hominum scire: quorum signorum, vel quarum notarum causas non latere Deum etiain nostra conscientia contestabitur. Quod tamen ju dicium, secundum Evangelium Pauli (hoc est, quod Paulus annuntiat) per Jesum Christum fiet. Pater enim neminem judicat, sed omne judicium dedit Filio. Marcion tamen, et omnes qui diversis figmentis varias introducunt animarum naturas, hoc ex loco apertissime confutantur, cum a Paulo dicitur Deus occulta hominum judicare.per Je sum Christum: et ostenditur unumquemque non naturæ privilegio, sed propriis cogitationibus ac cusatum, vel excusatum, conscientiæ suæ testimo nio judicandum. eorum a Deo, ‹ non atramento, sed Spiritu Dei › Quod autem dicit, in cordibus, non est putandum quia in membro corporis, quod cor appellatur, lex scripta dicatur. Unde enim caro aut tantos prudentiæ sensus possit emittere, aut tanta memoriæ receptacula continere? Sed sciendum est rationalem animæ virtutem cor so lere nominari. Atque testimonio sanæ conscien tie uti Apostolus dicit eos, qui descriptam conti nent in cordibus legem. Unde necessarium videtur discutere, quid istud sit quod conscientiam Aposto lus vocat: utrumne alia sit aliqua substantia, quam cor, vel anima. Hæc enim conscientia et alibi dicitur, quia reprehendat, non reprehendatur, et ju dicet hominem, non ipsa judicetur, sicut ait Joan nes: Si conscientia,» inquit, ‹ nostra non reprehendat nos, fiduciam habemus ad Deum 16. › Et iterum ipse Paulus alibi dicit ¹7, quia ‹ gloria tio nostra hæc est, testimonium conscientiæ no stræ. Quia ergo tantam ejus video libertatem, quæ in bonis quidem gestis gaudeat semper, et ex sultet, in malis vero non arguatur, sed ipsam ani mam cui cohæret, reprehendat, et arguat, arbitror quod ipse sit spiritus, qui ab Apostolo esse cum anima dicitur, secundum quod in superioribus edo cuimus, velut pædagogus ei quidam sociatus, et rector, ut eam de melioribus moneat, vel de culpis castiget, et arguat; de quo et dicit Apostolus, quia ‹ nemo scit hominum quæ sunt hominis, nisi spi ritus hominis, qui in ipso est et ipse sit con scientiæ spiritus, de que dicit: Ipse Spiritus te stimonium reddit spiritui nostro ‘. Et forte hic ipse spiritus est, qui cohæret animabus justorum, quæ sibi in omnibus obedientes fuerint; et ideo scri plum est: ‹ Laudate, spiritus et animæ justorum, Dominum 20. Si vero inobediens ei anima et con tumax fuerit, dividetur ab eo post excessum, et se parabitur. Et propter hoc puto dictum esse in Evan gelio de malo villico quia ‹ dividet eum Domi hus, et partem ejus cum infidelibus ponet "., Ipse fortassis est spiritus, de quo scriptum est, quia ‹ in corruptibilis est spiritus in hominibus "., Et se condum ea quæ superius diximus, quia dividitur ac separatur ab anima peccatrice, ut illa cum infi 11. ‹ Si autem tu Judæus cognominaris, et re quiescis in lege, et gloriaris in Deo, et cognoscis voluntatem ejus, et probas utiliora, instructus per legein, et conſidis te ducem esse cæcorum, lumen eorum qui in tenebris sunt, eruditorem insipien tium, magistrum infantium, habentem formam scientiæ et veritatis in lege. Qui vero doces alium, teipsum non doces: qui prædicas non furandum, mocharis furaris qui dicis non mœchandum, qui abominaris idola, sacrilegium cominittis: qui in lege gloriaris, per prævaricationem legis Deum delibus accipiat partem, potest similiter his aptari dehonoras. Nomen enim Dei per vos blasphematur et illud quod dictum est: ‹ Erunt duo in agro, unus assumetur, et unus relinquétur: et duæ ad mo lam, una assumetur, et una relinquetur”. › Hæc de eo quod scriptum est: Testimonium reddente conscientia. > inter gentes, sicut scriptum est ". Quemadmo dum in Scripturis propheticis observavimus, non solum dicentis personam latenter et subito com mutari, verum et eorum ad quos sermo, vel de quibus sermo fit; verbi gratia, ut nunc ex Patris 20 Dan. III, Rom. VIII, 16. "Joan. v, 22. 26 Rom. 13 1 Cor. 11, 3. 16 ] Joan. III, 21, 17 || Cor. 1, 12. 381 Cor. 11, 141. 86. Luc. xii, 46. * Job. xxxii, 8. 13 Matth. xxiv, 40, 41. ", 16. 17 ibid. 17 seq. Sic editi plerique et mss. duo. Cæteri vero nss. et editio Veneta, aut tanta memoriæ rece ptacula convenire?, Rabanus, ‹ aut tanto memo riæ receptaculo convenire? › Atque.» Restituitur ex ms. Regio num.1639, qui postea habet sicut et Rabanus, testimonia ane conscientiæ, etc. Gæteri mss. et editi, ‹ Te Rom. 11,15, 16. stimonio sane conscientia, etc., omisso ‹ alque, a Conscientia.» Deest in antea editis. Nostra. In editis omittitur. Editi, judice: > male. Editi, Alias, dividetur ac separabitur. cæteris: › male.

manus tuæ super dorsum inimicorum tuorum. Ca. tulus leonis Juda ",, et cætera, quæ in Salvato rem Dominum prophetata sunt. Igitur si claruit de differentiis personarum, et quis vere sit Judæus, quis autem solo nomine cognominetur, videamns quæ ad hunc qui se jactat esse Judæum, et non est, sermo apostolicus dicat. Tu, inquit, qui Judæus cognominaris, et omnem tibi requiem in legis lit tera collocas, et gloriaris in Deo tanquam qui por tio ejus sis, et cui concessum sit scire voluntatem Dei, et velut probandi gnarus jactas te scire posse et discernere quæ sint utiliora, et differentia, itla ut non solum quæ sint bona scias, verum etiam quæ sint meliora 488 et utiliora discernas, con fidis quoque quod dux possis esse cæcorum: nimi rum ex illis es ducibus de quibus dicebat Dominus Cæci sunt duces cæcorum. Cæcus autem si cæco ducatum præstet, ambo in foveam cadunt "., Confidit ergo ducem se esse cæcorum, lumen eorum persona, nunc ex Filii, vel Spiritus sancti, nunc scriptum est: Juda, te laudabunt fratres tui etiam ex persona prophetæ, aut aliorum quorum libet aliqua dicantur; et nunc quidem sermo ad Israeliticam gentem, nunc ad exteras nationes, aut ad reges, et ad mille alios dirigatur: ita mihi vide tur etiam hæc ad Romanos scripta esse Epi stola, ut interdum et dicentis persona mutetur, et aliquando quidem Paulus spiritualis loquatur, sicut in multis Epistolæ locis; aliquando vero Paulus carnalis, sicut, verbi gratia, cum dicit: «Ego au tem carnalis sum venundatus sub peccato 28, › ut' estendetur cum ad ipsum locum, Domino di rigento, venerimus. Interduin vero fit et eorum personæ, ad quos sermo est, commutatio, ita ut nunc ad omnem Romanorum dicatur Ecclesiam ‹ Gratias ago Deo meo per Jesum Christum pro omnibus vobis, quia fides vestra annuntiatur in universo mundo ": › in aliis vero non ad omnein Ecclesiam, sed ad omnem qui judicat alium, et ipse facit ea quæ in aliis condemnat, et est inexcu sabilis. Nunc autem neque ad Ecclesiam, neque ad eum qui judicat fit sermo hic, in quo dicit: «Si autem tu Judæus cognominaris, et requiescis in lege, et gloriaris in Deo, et cognoscis voluntatem ejus, › et cætera, usque ad eum locum: «Et judi cabit quod ex natura est præputium, legem perfi ciens, te, qui per litteram, et circumcisionem prævaricator es legis. Sicut in Scripturis prophe ticis vigilanter oportet intendere eum qui vult in telligentiam corum quæ scripta sunt capere, vel dicentium, vel ad quos, vel de quibus sermo fit, personis ita nunc in Epistola ad Romanos agendum mihi videtur. Sed videamus jam quæ sunt quæ dicit Apostolus ad eum qui cognominatur Ju dæus. Primo namque hoc observandum est, quod non dixit de eo: «Si autem tu» Judæus es; sed, ‹ Judæus cognominaris: › quia non idem est esse Judæum, et cognominari Judæum. Ipse etenim Paulus docet in consequentibus, quod vere Judæus sit ille qui ‹ in occulto» circumcisus est circumci sione cordis, qui «spiritu, non littera › legem cu stodit, ‹ cujus laus non ex hominibus, sed ex Deo est. Qui autem in manifesto, in carne, circum cisus est, legem ad hoc observans ut videatur ab hominibus, iste non est vere, sed cognominatur Judæns. De his enim et ipse Apostolus dicit * ■ Videte circumcisionem: nos enim sumus cir. cumcisio, qui spiritu Deo servimus. Sed et Joan nes in Apocalypsi de quibusdam ita dicit “: «Qui dicunt se esse Judæos, et non sunt: quos etiam de synagoga Satanæ, esse pronuntiat. Scien dum tamen est, quod iste qui ‹ in occulto» et vere Judæus est, ab illo Juda vocabulum trahat, de quo 28 Rom. vi, 14. 29 Rom. 1, 8. 30 Philip. 1, 2, 3. 11. Matth. v, 25. 35 Psal. XLIV, 14. 36 Jerem. Joan. V, Sic omnes mss. Editi vero, hoc modo ad Romanos. > Ita mss. Editi vero, ostendemus. › Ms. Regius num. 1659, ‹ personas. › Cæteri quoque qui in tenebris sunt. Sed et ad istos nihilo minus Dominus dicit: «Si autem lux, quæ in te est, tenebræ sunt, ipsæ tenebræ quantæ sunt "!, Confidunt tamen quod eruditores sint insipientium, et magistri infantium, tanquam qui ex legis littera formai scientiæ et veritatis acceperint. Et quia hæc profitentur quidem, non tainen vere tenent, dicit ad eos Apostolus: Qui ergo doces aliam, teipsum non doces et qui prædicas non furandum,› tu adventum et præsentiam Christi, quæ universo mundo effulsit, ‹ furaris: qui dicis non mœchan dum, › in synagogam populi Dei adulterium com mittis, sermonem doctrinæ pravum et adulterinum ei superducens: et collocas eam cum legis littera quæ foris est, cum scriptum de ea legas, quia omnis gloria filiæ regis intrinsecus 3: et að quam legis per prophetam nihilominus dictum ● Nisi occulte audieritis, plorabit anima vestra “. › Qui ergo negas mœchandum, tam grave adulte rium committis, ut adulterinum sensum introducas ad eam de qua dictum legis a Deo: ‹ Ego te mibi desponsabo in fide et misericordia 37.» Qui abomi naris idola, sacrilegium committis, verum templum Dei, quod est Christus Jesus, violans. Solvis Denim templum Dei quod in tribus diebus resuscita tum est ³ iis qui credunt. Sed et qui ex lege et pro phetis sermonem Christum pronuntiantem furatur et occultat, ne populus audiat et credat, sacrile gium committit, et vere Dei templum violat. Idem quoque hic qui cognominatur Judæus, et gloriatur in littera Legis Moysi, prævaricator Legis arguitur cum non credit Christo. Si enim crederet Moysi, crederet utique huic, de quo Moyses scripsit ". "Apoc. 111, 9. 32 Gen. XLIX, 8, 9. 33 Matth. XV, xi, 17. 87 Osee, 11, 19, 20. * Jour. 11, 19. mss. et editi, personis. › Ita ms. Regius num. 1639. Cæteri vero miss. et editi, Solvisti. ›

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. II. Propter istos ergo tales qui dicuntur Judæi, et non res se esse cæcorum, et magistros infantium sunt, nomen Dei blasphematur inter gentes, non solum pro operibus eorum pessimis, sed et propter humilem et dejectam intelligentiam, quam habent in lege et prophetis. Ridicula namque etiam ipsis gentibus funt, cum Legis litteram sequentes di cunt: «Ne tetigeris, ne gustaveris, ne conta minaveris: quæ sunt omnia in corruptionem se cundum mandata et doctrinas hominum ‘*. › Verum hæc Apostolus quidem ad eum qui nomine, non opere Judæus est, dicit; pertinere tamen etiam ad omnem hominem possunt, in quo nomen tantum religionis et pietatis est, opera autem, et scientia, et fides deest. Et ideo majore cura hæc in nobis ipsis quam in his qui ad fidem Christi non veniunt, discutere debemus, ne quis nostrum qui per fidem Christi et circumcisionem in baptismo datam verus Judens effectus est, et in lege Christi requiescit, gloriatur quoque se idolorum errore depulso agno visse Deum, et ejus sibi innotuisse voluntatem (scit enim probare quod bonum, et beneplacitum est, et perfectum, et eo usque pervenit, ut etiam dux et doctor Ecclesiæ sit ad illuminandos eos qui in scientia cæci sunt, et instruendos parvulos in Christo): ne is, inquam, talis alios quidem velit docere districtius, et de his quos instruit summam disciplinam castitatis exigere ipse vero intem perantiæ vitio et cupiditatis urgeatur, nonnunquam etiam flammis occulta libidinis æstuet. Ad hujos modi ergo hominem apostolicus hic sermo compe tenter aptatur, dicens ei: Tu qui doces alium, teipsum non doces: qui prædicas non furandum, furaris; qui dicis non mœchandum, moecharis. › Quod si etiam, ut nonnunquam fieri solet, munera oblata Deo, et stipem in usus pauperum datam, ad propria lucra converterit, recte ei dicitur: «Qui abominaris idola, sacrilegium facis. › Si vero etiam aperta incurrat opprobria, et de avaritia ejus, atque iniquis judiciis, et temulentia publicam jain teneat notam, dehonoratur Deus in actibus ejus: et cum doctor Ecclesiæ talis esse populis innotuerit, nomen Dei blasphematur in gentibus. Certi sunt enim ma gistro similes esse discipulos. Possunt tamen hæc eadem tertio loco etiam hæreticis aptari. Et ipsi enim cognominantur Christiani, et nonnulli eorum etiam Legem tenuere, per quam instructi, ducto * Coloss. 11, 21. Rom. XII, 2. Isa. Lll, Sic mss. Editi vero, ‹ etiam gentibus ipsis legis litteram sequentes dicunt. Deinde ms. Re gius num. 1639, Ne tetigeritis, ne gustaveritis, De contaminaveritis; › et postea omnes mss., ‹ in corruptione. > Mss. plerique, Rabanus et editi, ut esset dux et doctor Ecclesiæ ad illuminandos, > etc. Sed melior videtur lectio ms. Regii num. 1639, ut in nostro textu. Mss. duo, summam disciplinæ et castita tis exigere. Cæteri vero miss., Rabanus et editi ut in text. Sic ms. Regius num. 1639. Mss. vero duo, cétiam legem tenere videntur, › al. ‹ dicuntur, › profitentur, probantes utiliora quæ latere ab eccle siasticis dicunt. Sed isti quoniam furantur verba Dei, et intellectum eorum perversa expositione subripiunt, et adulterinum fidei sensum ad sponsam Christi Ecclesiam in regios thalamos inducunt, re cte ad eos dicitur: «Qui prædicas non fu randum, furaris; qui dicis non mochaudum, mœ charis; et qui abominantur idola, sacrile gium › committunt, pretiosa vasa de templo Dei, id est, veræ fidei margaritas de Scriptu ris sanctis furantes: per quos et ‹ nomen Dei blasphematur inter gentes, dum casta et ho nesta Ecclesiæ dogmata corruptis ac turpi bus maculant hæreticæ pravitatis erro ribus. 489 Ex illis enim et infanticidii, et ince sti, cæterorumque similium scelerum probra ad invidiam sanctæ religionis exorta sunt. Sciendum tamen est, hæc Apostolum per ironiam dicere ad Judæos. Neque enim qui vere requiescit in Lege, et gloriatur in Deo, et probat utiliora, hæc quæ enumerata sunt facere credendus est. Testimonium sane quod posuit, id est, Nomen enim Dei per vos blasphematur inter gentes, › de Isaia sumptum est 4. 12. Circumcisio quidem prodest, si legem cu stodias: si autem prævaricator legis sis, circum cisio tua præputium facta est. Si igitur præputium justitias legis custodial, nonne præputium illius in circumcisionem reputabitur, et judicabit id quod ex natura est præputium, legem perficiens, te, qui per litteram et circumcisionem prævaricator es legis? Non enim qui in manifesto Judæus est, ne que quæ in manifesto est in carne circumcisio; sed qui in occulto Judæus est; et circumcisio cor dis in spiritu, non littera; cujns laus non ex ho minibus est, sed ex Deo "., Quæ sit circumcisio quam prodesse dicit Apostolus, vel quæ lex prosit, si custodiatur diligentius requirendum vide tur; ut cum hæc intellexerimus, pasзimus et nos circumcidi. Quippe si prodest circumcisio, secun dum verbum Apostoli dicentis, quia circumcisio prodest, si legem custodias, ipse Apostolus in consequentibus docet, quia non illa quæ in ma nifesto est in carne circumcisio, sed circumci sio cordis, per spiritum, non per litteram facta, Rom. 11, 25-29. Cæteri mss. et Rabanus, etiam legem tenere, ▸ omisso videntur, vel dicuntur; et pro ‹ du ctores cæcorum › habent, doctores cæterorum. › Editi vero, etiam lege tenus, per quam instructi doctores, etc. Mss. nostri et Rabanus, ad eos.» Editi, ‹ de his. > Editi, maculantur. › Ita editiRabanus vero, Vere, inquit, prodest lex, si custodiatur. ▸ Ms. codex Ebroicen sis; vel quid prodest, vel quæ lex prosit, si cn stodiatur;; mss. Reg., al. (vel in quo prodest, vel quæ lex, si custodiatur; > al. vel quid pro dest, vel quæ lex, si custodiatur.,

continentia mali operis, quæ per circumcisiónem significatur, si opera fidei non habeat, ad immun ditiam reputetur. Sed et in Ecclesia qui per baptismi gratiam circumciditur, si post hæc præva ricator sit legis Christi, circumcisio baptismi að infidelitatis ei præputium reputabitur: quia et ‹ fi des sine operibus mortua › dicitur “, et mali vil lici pars cum infidelibus ponitur 5º. laudem habet non ex hominibus, sed ex Deo: et possit. Dignius ergo et evidentius intelligitur, quod alibi dicit: Videte circumcisionem: nos enim sumus circumcisio, qui spiritu Deo servimus, et non in carne confidimus. Hæc, ut opinor, est circumcisio quam prodesse dicit Apostolus, si legem custodias: non legem litteræ, cujus utique circum cisionem in carne non recipis, sed legem spiritus, secundum quam circumcideris corde. Littera enim occidit, spiritus autem vivificat, › quia et lex Dei ‹ nonɔrefertur‹atramento scripta, › sed digito Dei, 13. Si autem præputium justitias legis custo qui est spiritus ejus, ‹ et non in tabulis lapideis, diat, nonne judicabit id quod ex natura est præpa sed in tabulis cordis ". Verum potest nobis objici, tium, legem perficiens, te, qui per litteram et cir quia si Apostolus circumcisionem prodesse dicit, cumcisionem prævaricator es legis "? > Superios quæ utique alia non intelligitur esse quam animæ diximus quod duos Judæos et duas circumcisiones purgatio, et abjectio vitiorum quomodo addit discutiat Apostolus, et nunc de carnali, nunc vero adhuc, ita demum prodesse hujusmodi circumci- de spiritali commemoret. Videtur ergo in præ sionemn si legem custodias, cum hæc ipsa circumci- senti loco præputium dicere gentes, quæ in præ sio nonnisi ex legis observantia fleri videatur. Sed putio 490 carnis ad fidem Christi venerunt: quas intuere ne forte abscindere vitia, et cessare a ma- legein spiritalem servantes componit et comparat lis, circumcisionem significet: agere autem quæ Judæis, qui per litteram et circumcisionem carnis bona sunt, et efficere quæ perfecta sunt, custodire prævaricatores sunt legis, quos et judicandos ab sit legem. Neque enim in eo perfectio est si cesse- his dicit in quibus non carnis circumcisio, sed le tur a malis, sed in eo si agantur bona, sicut in gis observatio est. Possumus autem ex hac com Psalmo evidentius perdocemur, cum dicit: De- paratione etiam nostros in Ecclesia commonere; clina a malo,» et non hic stetit, sed addidit: cet verbi causa, si dicamus in præputio adhuc esse ca fac bonum ".» Similiter ergo et Apostolus, utpote techumenos, aut etiam gentiles; et circumcisos in his imbutus, ita demum dicit, prodesse circum- esse fideles per gratiam baptismi. Si ergo cate cisionem et abjectionem malorum, si custodias le- chumenus qui nondum per gratiam lavacri circum gem bonorum. Neque enim perfectus quis esse po cisus est, legem Christi servet, justitias et maudata test si nihil egerit mali, sed si aliquid egerit boni. custodiat, noune ex- hac comparatione judicat Unde et ipsa circumcisio quæ fiebat in carne, non qui fidelis dicitur et præcepta non serval, ac absque hujus intelligentiæ, quam nunc exponimus, legem Christi, et mandata contemnit? Denique et significabitur imagine. Denique octava die parvulis ipse Dominus dicebat " Regina Austri surget dabatur ‘7, qui nihil utique adhuc operis egerant. in judicio cum viris generationis hujus, et con Quod si quis nobis proferat illud quod in principio demnabit eos, quia venit a ûnibus terræ audire sa libri Job de laude ejus positum est, ubi dicitur pientiain Salomonis. › Hæc quidem ad instruen ‹ Et erat Job homo verax, sine querela, justus, dam Ecclesiam nobis dicta sint. Verum considera Dei cultor, abstinens se ab omni re mala ** si possit in hoc loco et ille intellectus admitti, ut præcedente boni operis laude, in ultimo mali con dicatur etiam post adventum Christi carnalis cir tinentia numeretur: illud quidem arbitror indicari cumcisio, quæ ex lege observatur prodesse aliquid custodientibus legem, secundum hoc quod quod sæpe fieri solet, quia plurimi hominum agunt in initio fidei nostræ adhuc a credentibus observa quidem quæ bona sunt, miscent tamen aliquid et operis mali: pauci vero sint sicut Job, qui ita et batur: ut in Actibus apostolorum docetur "vel veraces et irreprehensibiles, ita justi sint et cul- Petrus in discretione ciborum, vel Paulus in sa tores Dei, ut hæc omnia agentes abstineant se ab crificiis purificationis * fecisse: si forte etiam hic omni re mala. ‹ Si ergo, inquit, prævaricator sis hujusmodi circumcisionem proposuisse videatur legis, › sicut supra exposuimus, non agendo quæ Apostolus, quam prodesse dicit ita si etiam lex ser bona sunt, circumcisio tua præputium facta est, › vetur: si minus, circumcisionem hanc in præpu dum et hoc tibi, quod abstinere a malo visus es, tium vertendam, hoc est, nihil profuturam: ino opera fidei et justitiæ non agenti ad infidelitatem etiam majus habere judiciam eum qui per cir reputatur. Neque enim possibile est alicui carna- cumcisionem carnis videatur legis observantiam lem circumcisionem rursum in præputium verti, profiteri, et prævaricando legem judicari ab eo qui cum utique abscissa præputii caro ultra redire non non susceperit quidem circumcisionem carnis, ju 8 Job. 1. * II Cor. 1, 6, 3. Psal. XXXVI, * Gen. xvii, 12; Levit. x11, 3. 50 Luc. XII, 46. 81 Rom. 11, 26, 27. 5 Matth. xu, 42. Act. X, 11 seq. * Philip. 111, 2, 3. "Jac.11, 26. ) cur Sed et in Ecclesia qui per, etc. Ita mss. et Rabanus. Editi vero: Sed et si in Ecclesia per, etc. De carnali, nunc vero de spiritali.» Dec eum, desiderantur in antea editis. Sic mss. Editi vero, observabatur. › Editi, ‹ in aliis, › male. Majus.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. II. stitias tamen servaverit legis. Si ergo et hic sen- nalis Judæus, perficit autem spiritalis, et qui in sus recipi debeat, videto etiam tu qui legis, quo niam quidem ipse Apostolus profitetur * se Judæis fieri Judæum, et his qui sine lege sunt, quasi qui sine lege sit et omnibus omnia fit, ut omnes lucrifaciat, ne forte propterea hic videatur indul gere Judæis ea quæ ad Galatas scribens, his qui ex gentibus crediderant non indulget. Dicit enim Quia si circumcidamini, Christus vobis nihil proderit **.› Nihil ergo proderat circumcisio his qui ex ea putabant aliquid justificationis assumi;.pro derat autem his, qui putabant sibi ad Christum non esse veniendum, si eis circumcidere filios ve taretur. Erant enim nonnulli in initiis, qui circum cisionem veluti insigne vernaculum gentis suæc ni mio amore servarent: et impediri videbantur a file, si boc eis vetaretur quo carere non po̟ terant. Ergo videtur Apostolus ad hujusmodi ho mines dicere, ne eis fidei januam claudat, quia ‹ circumcisio prodest, si legem custodias: si au tem prævaricator legis sis, circumcisio tua præpu tium facta est. > contrario autem si credentes ex gentibus ad circumcisionem cogerentur, fidei Christi et prædicationi verbi fieri videretur injuria. Sed et illud observandum est, quod cum dixerit ⚫ Circumcisio quidem prodest, si legem custodias: > non addidit, Si autem non custodias, sicut couse quens videbatur, sed ait: «Si autem prævaricator sis legis. › In quo ostendit aliud esse non custodire legem, aliud prævaricari legem. Nam et Paulus ipse non semper legem custodit, nunquam tamen prævaricator est legis. Propterea in consequentibus dicit: «Si autem præputium justitiam legis custo diat, nonne judicabit quod ex natura est præputium, legem perficiens, te, qui per litteram et circumci sionem prævaricator es legis? > Custodit ergo le gem is qui eam secundum litteram observat; et is prævaricatur eam, qui spiritalem ejus non tenet sensum. Justitia vero legis, moralis ejus est lo eus Lex enim generale vocabulum est: ju stitia vero pars legis est. Continet enim lex justi tias, et judicia, et mandata, et justificationes, aliasque quamplurimas species. Si ergo præpu tium non ait ipsam legem, sed si justitias legis custodiat, in tantum præfertur circumcisioni præ varicanti legem, ut etiam judicet eam. Et bene ad didit, legem perficiens. Ille enim qui secundum litteram vivit, custodire dicitur legem; iste vero qui secundum spiritum, perficere: perfectio autem legis in Christo est, qui dixit: «Non veni solvere legem, sed adimplere ".› Adimplere autem legem, hoc est perficere legem. Custodit ergo legem car "I Cor. ix, 20-22. 56 Galat. v, 2. 37 Matth. v, 17. "Gen. xvII, 9 seqq. 61 Lev. XII, 1 seq. Editi, ‹ quasi sine lege sit. › Hoc. Deest in editis. Ita mss. nostri. Ast editi, ‹ Justitiæ vero le gis, moralis est locus. › ‹ Efficitur. › In editis omittitur. occulto Judæus est. In quo ille quidem prævarica tor legis, hic autem judex prævaricatoris efficitur. Prævaricator autem efficitur carnalis Judæus, quia lex ipsa infirmabatur per carnem. Nisi enim in firmata fuisset secundum carnem, non utique dice retur: Nam quod iinpossibile erat legi, in quo in firmabatur per carnem **.» Per spiritum autem infir. mari legem nunquam invenies scriptum, et ideo ‹ qui in carne sunt, Deo placere non possunt ";» qui au tem per spiritum actus carnis mortificaverint, non solum vivent, sed judices erunt non tantum homi num, sed et angelorum: quia illius laus ab hominibus est, hujus a Deo *. Hæc quidem dicta sint a nobis ad 491 explanationem sermonis apostolici, quem disserere proposuimus. Non tamen importunum videbitur etiam circumcisionis ipsius generalem discutere rationem, quandoquidem de ea locus ipse commonuit. Repetamus igitur, et in medium proferamus, si qua in lege de ea, vel in Scripturis cæteris continentur. Invenimus in Genesi scriptum primum de circumcisione inandatum, cum responsa darentur ad Abraham hoc modo 61: Et dixit Deus ad Abraham: Tu autem testamentum meum servabis, et omne semen tuum post te in genera tiones suas. Et hoc testamentum,quod disposui inter me et vos, et inter me et inter medium seminis tui post te in generationes eorum: circumcidetur omne masculinum vestrum, et circumcidetis carneni præputii vestri, et erit in signum testamenti inter me et vos et puer octava die circumcidetur in vobis, omnis masculus in generationibus vestris vernaculus, et pecunia emptus ab omnibus filiis alienigenarum, qui non est ex semine tuo, circum cisione circumcidetur vernaculus domus tuæ, et pecunia comparatus a te: et erit testamentum meum super carnem vestram testamentum æternum: et incircumcisus masculus qui non fuerit circumcisus in carne præputii sui die octava, exterminabitur anima illa de genere suo quia testamentum meum dissipavit., Non nos tamen latere debet, quod in aliis exemplaribus non habetur positumi, ‹ octava die, in hoc duntaxat loco. Item in Levi tico scriptum est ": «Et locutus est Dominus ad Moysen dicens: Loquere filiis Israel, et dices ad eos: Mulier quæcunque susceperit semen, et pepe rerit masculum, immunda erit septem diebus, secundum dies purgationis immunda erit, et die octava circumcidet carnem præputii ejus, et tri ginta tribus diebus sedebit in sanguine suo immun da. Hæc quidem de lege Moysi testimonia posui mus. Salvator vero in Evangelio ait, circumcisio❤ 88 Rom. VIII, 3. 59 ibid. 8 13. 60 Rom. 11, 29. Et inter medium seminis, etc. Sic edit. Mss. vero cet inter semen tuum post te in gene ratione sanctorum. › Editi, e anima illa de genere suo.» Mss., ille de populo suo. ›

nem accipere hominem in Sabbato, et non solvi est advenis, loquatur, necessario utique obser Tege:n Moysi; et dicit eam ex patribus esse, et ante Moysen datam 6. Cujus sententiæ auctoritate, simul et legalis præcepti gravitate permoti, etiam post adventum Jesu suasi sunt quidam circumcidi, cum essent ex gentibus. Alii vero, horrescentes pondus præcepti, refugerunt penitus etiam ab ipsis legibus in quibus hæc scripta videbantur, ita ut pu tarent hæc non esse boni Dei mandata, nec ejus quæ Dominus et Salvator noster prædicare venisset. Et ideo mihi videtur diligentior in talibus locis adhibenda discussio, si sit aliquid in hujusmodi mandato utilitatis etiam secundum litteram: et si sint quibus utile sit, vel quem ad finem tendat ejus utilitas, aut si aliquid utilius figuraliter indicetur. Igitur repetentes ea quæ ex lege prolimus testi vanda distinctio est: quia sicut in his locis usi dicitur: Loquere ad Aaron "; et alibi ": «Lo quere ad filios Aaron;» et alibi”: ‹ Loquere ad Levitas, et dices ad eos,» certum est non subjacere reliquos filios Israel his legibus, quæ vel Gliis Aaron, vel Levitis, vel ipsi Aaron promulgatæ sunt ita etiam quæ filiis Israel jubentur, nec alienigena memoria ulla ſit, non est putandum commune in his esse mandatum, vel communem fieri legem, ubi appellationis habetur exceptio. Pauca tamen ad horum probationem testimonia adhibeamus ex pluribas, per quæ necessariam esse vel adjectio nem, vel exceptionem hujusmodi nominum com probemus. In primis Levitici partibus 492 ad solos filios Israel fertur hujusmodi lex: Loquere, ▸ inquit Dominus, filiis Israel, et dices ad eos Homo ex vobis si offerat dona Deo ex pecoribus”,› et cætera; et iterum: Et locutus est Dominus að Moysen dicens: Loquere filiis Israel: Anima si peccaverit non voluntate 73,, et cætera. Hæc et hujusmodi quis dubitet quod ad solos filios Israel mandentur? Alia vero non ipsis, sed Aaron, vel filiis ejus, ut dicit in consequentibus: Et locutus est Dominus ad Moysen dicens: Præcipe Aaron et filiis ejus dicens: Hæc est lex holocaustorum 7, etc.; et rursum: Locutus est Dominus ad Moysen dicens: Loquere Aaron et filiis ejus dicens: flæc est lex peccati: In loco quo jugulaverint holo caustum, ibi jugulabunt pro peccato in conspectu Domini; › el iterum ad Aaron: «Vinum, inquit, et siceram non bibetis tu et filii tui tecum, cum introieritis in tabernaculum testimonii”. Alia autem neque Aaron, neque filiis Israel mandantur, sed senioribus Israel hoc modo: «Loquere, inquit, ad seniores Israel dicens: Accipite hircum ex capris pro peccato”, › etc. Nunquid dubitatur quod hæc lex solis senioribus filiorum Israel præcipitur? Sed et de mundis et immundis animalibus specialis nihilominus lex filiis Israel dari videtur. Ita namque scriptum est 78: Et locutus est Dominus ad Moysen et Aaron dicens: Loquimini filiis Israel, dicentes ad eos: Hæc sunt animalia quæ manducabitis, › et reliqua. Sic ergo etiam de circumcisione, vel in his quæ ad Abraham responsa sunt vel in his quæ in Levitico continentur, non alius quisquam circumcisionis lege constringitur, nisi sit vel ex Abraham originem trahens, vel vernaculus eorum, aut pretio emptus. Vis autem videre, quia sicubi vult etiam alienigenas una eademque lege connecti, significanter ostendat? Audi quid scriptum sit " Et locutus est, inquit, Dominus ad Moysen dicens 66 Lev. XII, 2. 67 ibid. 3. 68 Num. vi, 2 et alib. Num. XVIII, 26. 7 Levit. 1, 2. 73 Levit. IV, 1, 2. 78 Levit. XI, 1, 2. 7 Levit. XVII, 1, 2, monia, discutiamus attentius, utrumne soli Judæo rum genti videatur hujusmodi imminere manda tum, an et omnes qui ex gentibus crediderunt, æqua sorte constringat. Intueamur ergo illud quod ad Abraham defertur oraculum, quo jussus est circumcisionis testamenta servare. ‹ Tu, inquit, testamentum meuin servabis, et omne semen tunin post te per generationes suas. Et hoc est testamen tum quod disposui inter me, et te, et ipsos, ut circumcidatur omne masculinum eorum, et circum cidant carnem præputii sui, ut sit in signum testa menti inter me, et ipsos; et omnis masculus netava die circumcidatur "., Quos same etiam ex alienigenis, id est, qui minime ex Abraham stirpe dicuntur, circumcidi velit manifeste pronun ciat. Ait namque: Vernaculus tuus, et pecunia emptus ab omnibus filiis alienigenarum, qui non est ex semine tuo, circumcisione circumcidatur 68. Nusquam fecit proselyti, id est advenæ, mentionem; sed vernaculumi servum, profecto gentis illius, domi natum, vel etiam pretio mercatum circumcidi jubet; non liberum, non hospitem constringit, non adve nam. Perscrutemor nunc etiam Levitici legem, quomodo etiam Moysi præcipiat Deus 6: «Loquere, inquit, filiis Israel, et dices ad eos: Mulier si susceperit semen, et pepererit masculum.» Et post aliquanta: «Octava, inquit, die circumcidet carnein præputii ejus *.» Intuere et hic quemadmodum de lege circumcisionis tantum ad filios Israel Moyses loqui jubetur, et alienigenarum nulla fit mentio. Si enim credimus per divinum Spiritum scripta esse quæ inferuntur in lege; utique non frustra aut addi aliquid putandum est, aut sileri: et ideo cum in quibusdam mandatis dicitur: ‹ Loquere ad filios Israel, et dices ad eos, in quibusdam vero addi tur, ut non solum filiis Israel, sed et proselytis, id 63 Joan. v11, 22, 23. 6* Gen, xv11, 9,12. 69 Exod. vi, 16. 70 Num. VI, 23. 71 75 ibid. 24, 25. 76 Lev. x, 9. vi, 8, 9. 65 ibid. 77 Lev. IX, ‹ Quos sane. Mss. Regius n. 1639, «quod sane; cæteri vero iss el editi, quos sane,» quod rectins videtur. Circumcidi velit. Ita editi et mss. plures. 76 Levit. Quidam tamen, perperam, ‹ circumcidi velle.» Vel in his quæ ad Abraham responsa sunt. › Hæc desunt in editione Genebrardı. i

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. II. Loquere ail Aaron, et ad filios ejus, et ad omnes faciat jnbet, sed si forte fecerit, quomodo facere debeat docet. Certum est enim, nec dubitari potest, quod dum Jerosolymis templum constaret, et reli gio patribus tradita vigeret, plurimi etiam gentium veniebant adorare, et offerre sacrificia. Sed hoc quoniam in loco uno tantummodo fieri præceptum est, de quo etiam hic mandat ut ad ostium tabernaculi jugulanda victima dedu catur tamdiu potuit legitime fieri, quandiu status loci permansit incolumis. Denique et Sal vator 493 ad illos decem leprosos quos munda verat: «ite, inquit, et ostendite vos sacerdoti et offerte pro vobis hostias, sicut præcepit Moy ses **; › ex quibus cum unus regressus fuisset ad Salvatorem gratias agens, ait Dominus: «Nonne decem purgati sunt? Ubi sunt illi novem? Non est inventus qui rediret, et gratias ageret Deo, nisi hic alienigena **.» Ita ergo constante templi statu, etiam alienigenis offerendi sacrificia moris fuit nunc vero quid exposcitur ab advenis, quod exhi bere ne propriis quidem cultoribus licet? Hæc au tem omnia dicta sunt a nobis, ut ostenderemus quanta sit in lege distinctio mandatorum, et præ cipue ut de circumcisionis præcepto doceremus, quod non aliis quam his qui ex Abraham genus ducunt, vernaculisque eorum, vel pretio emptis esset injunctum: liberos vero esse ab hujuseemodi legibus eos, qui per Christum Deo ex gentibus cre dunt. Quæ tamen idcirco interim absque ullius allegoriæ adjectione discussimus, ne qua, ut solet, his qui sunt ex circumcisione, obstrependi adver sum veritatem resideret occasio. Sed adhuc vali dam adversum nos levare poterunt telum, confir mantes etiam proselytos per legem circumcisioni obnoxios fieri, ex his quæ in Exodo scripta sunt hoc modo: ‹ Si vero quis accesserit ad vos prose lytus, et fecerit Pascha Domino, circumcides ei omne masculinum, et tunc accedet facere illud, et erit sicut indigena. Omnis incircumcisus non edet ex eo. Lex una erit indigenæ et advenæ qui adve nerit ad vos. Quæ quamvis arguta videatur objectio, tamen admiranda legislatoris ubique cau tela succurrit. Considera enim quod et hic nou dixit, quia advena qui venerit ad vos, faciat Pa scha Domino, et circumcidatur; sed observantissi ina moderatione decernit dicens: Si accesserit ad vos, et fecerit Pascha.» Nec dubitari enim de hoc potest, quod si quis cum Judæis Judaicum Pa scha fecerit, et circumcidi debeat: unum hoc in teriin, quo retundantur contradicentes, legislatoris cautela prospexit. Est et illud præterea ad quod mutire non poterunt. Pascha quod lex fieri præ cipit, in loco illo fieri jubet quem elegit Dominus Deus, id est Jerosolymis In illo etenim tem-' 14. as ibid. 8, 9. ** Matth. viu, 4. filios Israel, et dices ad eos: Homo ex filiis Israel, vel ex advenis qui fuerint in vobis, quicunque manducaverit omnem sanguinem, statuam animam meam super animam Hlam quæ manducaverit san guinem, et disperdam eam de populo suo, quia anima omnis carnis sanguis illius est: et ego dedi vobis illum, ut ex ipso supra altare propitietur pro animabus vestris, quia sanguis pro anima expiabit. Propterea dixi filiis Israel: Omnis anima ex vobis non manducabit sanguinem, et advena quicunque fuerit in vobis non manducabit sanguinem.» Vides ergo hanc de observatione sanguinis legem, quæ communiter et filiis Israel, et advenis data est, observari etiam nobis qui ex gentibus per Jesum Christum credimus Deo. Nos enim proselytos et advenas Scriptura nominare consuevit, cum dicit ** (Advena qui est in te, ascendet super te sur sum; tu autem descendes deorsum. Ipse erit tibi caput; tu autem eris ejus cauda. › Ideo ergo legem de observatione sanguinis communem cum filiis Israel etiam gentium suscepit Ecclesia. Hæc nam que ita intelligens in lege scripta, tunc beatum illud apostolorum concilium decernebat, dogmata el decreta gentibus scribens, ut abstinerent se non solum ab his quæ idolis immolantur, et a for nicatione, sed a sanguine et a suffocato ". Verum fortasse requires, si ut de sanguinis observantia clarnit, ita etiam de suffocato doceatur, utrum communis filiis Israel cum advenis data sit lex, quia etiam de hoc observare gentes apostolorunı statuta decernunt. Audi quam observanter etiam super hoc in Dei legibus cautum sit”; ‹ Homo, homo, inquit, ex filiis Israel, et ex advenis qui sunt in vobis, quicunque venatus fuerit feram, aut avem, quæ inanducantur, effundat sanguinem ejus, el cooperiat terra, quia anima omnis carnis san guis ipsius est. Vide ergo quam observanter legislator in quo mandatum commune vult esse, conjungit advenas filiis Israel: in quo vero specialia dat præcepta, a quibus ea velit observari distin guit. Verum quoniam inter illa quæ de Levitico superius protulimus, etiam hoc scriptum refertur ª³ ‹ Homo, homo ex filiis Israel, vel ex advenis qui sunt in eis, quicunque fecerit holocaustum aut sacrificium, et ad ostium tabernaculi testimonii non adduxerit facere illud Domino, exterminabitur homo ille de populo são: › et per hoc videtur etiam advenæ et de sacrificiis injungi, et Ecclesia ex gentibus offerendis holocaustis obnoxia fieri etiain hæc diligentius verba, et syllabæ, ut ita dicam, observaudæ sunt legis. Ait enin, si ‹ fecerit bolocaustum vel sacrificium, ut adhibeat illud cad ostium tabernaculi testimonii.» Lex non ut ** Deut. xxviii, 43, 44. 81 8ª Levit. xvII, 15, Act. xv, 20. Lue. xvi, 17, 18. 84 Exod. x11, 48, 49. Qui est. Editi, ‹ quidem. › Ita. In editione Genebrardi omittitur. Holocaustis. Deest in editione Genebrardi. Deducatur. In editione Genebrardi, ‹ decla ratur, male. al Editi, Pascha quod lex fieri præcipit in illo loco quem elegit Dominus Deus, id est, Jerosoly mis, celebrandum est. ›

et quorum in terris ambulantium (in cœlis est conversatio, quique prospiciunt non ea ‹quæ videntur, sed quæ non videntur, › et sciunt quia quæ videntur, temporalia sunt; quæ autem non videntur, æterna sunt › Verum, ut superius me moravimus, dictum est et ab aliis quod circumcisio spiritalis sit omnem immundam cogitationem, atque impuros sensus abscindere a corde et abji cere. Sed occurritur hujuscemodi editionibus ex his quæ apud 494 Ezechielem scripta referuntur, ubi dicit Dominus: «Omnis filius alienigena incir cumcisus corde, et incircumcisus carne, non in troibit in sancta mea in omnibus filiis alienigena rum qui sunt in medio domus Israel ".› Evidenter etenim duas circumcisiones hoc in loco ostendit sermo propheticus dicens: Incircumcisus corde, et incircumcisus carne.» Unde cogimur secundum allegoricas leges utriusque circumcisionis formas ac species assignare, quamvis hoc possit nobis etiam in illis quas supra exposuimus rationibus objici. Sed interim nunc persequamur quæ possit duarum circumcisionum secundum allego riam figura servari: et videamus ne forte referri queat ad duo generalia peccata, in quibus incir cumcisos esse non expedit, id est, in ſide, et in operibus ut sit incircumcisus corde qui non habet fidem et incircumcisus carne qui opera non habet. Alterum namque sine altero reprobatur, quia et fides sine operibus mortua dicitur', et ex operibus sine fide nemo apud Deum justificatur *. Sic ergo, ut ego arbitror, dictum propheticum conve nienter aptabitur fidelium populo, quibus dicitur Omnis alienigena qui est in vobis in medio do mus Israel incircumcisus corde, et incircumcisus carne, non introibit in sancta mea³., Hoc est nimirum quod et Dominus in Evangelio dicit: «Qui credit in me, inandata mea custodit;» et iterum ‹ Qui audit verba mea hæc, et facit ea³; › et ite rum: «Quid autem dicitis mihi: Domine, Domine, et non facitis quæ dico?» Vides ergo ubique fidem cum operibus jungi, et opera sociari cum fide. Cordis itaque est circumcisio nihil sordidum, nihil indignum sentire de fide. Carnis circumcisio plo tantum offerri sacrificia decernuntur. Recupe- ‹ qui seipsos castraverunt propter regnum Dei" rent ergo prius statum templi, et tunc de circum cisione contendant: si vero ibi secundum senten tiam Salvatoris non remansit lapis super lapidem, qui non sit destructus, superflua est de cir cumcisione causatio. In tantum autem circumcisio vernaculum ipsius, et nullius alterius gentis, insi gne est, ut nusquam alius quis in historiis veterum pro hac referatur correptus, nisi filius Moysi, cujus mater Sephora vim angeli comminantis exi tium filii circumcisione compescuit 88. Ex his ergo omnibus ostenditur Israel ille, qui secundum car nem est solus circumcisioni carnis obnoxius liber autem et alienus ab ea populus proselytus qui advenit ad eam, qui ascendit, et factus est sur sum; ille autem descendit, et factus est deor sum: et per misericordiam Christi factus est iste populus in capite, et ille in cauda. Facti sunt enim ‹ novissimi primi, et primi novissimi 90; et ob hoc judicat id quod ex natura est præputium legem perficiens, illos qui per litteram et circumcisionem prævaricatores sunt legis. Non enim purificat ani mam hæc quæ in manifesto fit in carne circumci sio; sed illa quæ in occulto est circumcisio cordis, ipsa purificat mentem, et vitiorum maculas ab‐ scindit 9. Hactenus nobis de circumcisione carnali pro viribus dictum sit. Age jam secundum eum qui dixit, quia lex spiritalis est; et qui de his quæ referuntur in lege, dicit quod per allego riam dicta sint”: quid etiam allegoricis legibus de ea sentiendum sit videamus, Scio multorum de hoc ferri dicta vel scripta; sed et nos quæ Domi nus dederit, ad ea quæ ab aliis commode composita videntur addemus. Circumcidere, est ex genitali membro, per quod successio humani generis et carnalis propago ministratur, amputare aliquam partem. Per hoc ergo indicari figuraliter reor, amputandam esse ab anima, si qua illi ex consor tio carnis adhæsit impuritas, si quis eam libidinis malesuada sensus obtexit. Idcirco igitur non aliis ista desectio sed genitalibus membris infigi tur, ut clareat quod hujusmodi vitia animæ non ex propria substantia, sed ex genuino motu et in centivo carnis adveniunt. Quod autem octava die circumcisio datur, illud designari arbitror, quod est, nihil immundum, nihil contaminatum in opere præsenti quidem sæculo septimana deputata est octavus autem dies futuri sæculi mysterium tenet. Illorum ergo est circumcisio spiritalis, qui futuro Sæculo militant, in quo neque nubent, neque nu bentur, sed erunt sicut angeli Dei; › et eorum gestisque committere. Qui enim in altero horum incircumcisus fuerit et immundus, Dei vocibus in gredi prohibetur in sancta. Ingreditur tamen el alienigena in sancta, quo non licebat ingredi se cundum legem litteræ nisi solis sacerdotibus '. 87 Matth. XXIV, 88 Exod. iv, 24, 25. 89 Deut. xxvII, 43, 44. 90 Matth. xx, 16. » Rom. vi, 14. 93 Galat. iv, 24. ** Gen. xvi, 12; Levit. x1, 3. 95 Matth. xx11, 30. Philip., 20. 98 | Cor. IV, 18. 99 Ezech. XLIV, 9. 1 Jac. 11, 17. * Galat. 11, 16. 23. * Matth. v, 24. 6 Luc. vi, 46. 7 Num. XVIII, 7. Joan. XIV, Genebrardus, superflue, Ita mss. nostri. Editi vero, nem, solus, etc. male, secundum car Genebrardus, ‹ defectio, › male. Genebrardus, cimmunditiam. › Sed interim nunc persequamur quæ, etc. Sic Rom. 1. 96 Mauh. xix, 42. ³ Ezech. xliv, 9. nss. Editi vero, Sed interim videamus nunc que, etc. Editi, out sit circumcisus corde qui hal t fidem, male. Cordis itaque est circumcisio. Ita miss. n0 stri. Editi vero, Cordis ista circumcisio.»

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. N. Datur vero nunc et alienigenis ut ingrediantur circumcisione, cum ab eis veteris hominis consuc ut sint fidei et actuum circumcisione purgati. Si quis autem nos ad superiores quæstiones revocare contendat, et iterum nobis replicet hoc quod scri ptum est de alienigena, quod ab eo volente ingredi in sancta, non solum cordis circumcisio, sed et carnis exigitur: huie ita moleste persistenti obver timas et nos illud quod Jeremias propheta dicit Ecce incircumcisæ sunt aures vestræ³. Ostendat nobis iste carnalis circumcisionis exactor aurium circumcisionem sensibilem et corporalem, si po test: sed certum est quod nullo pacto id facere queat. Revertetor ergo ad allegorias necessitate compulsus, et dicet circumcidi aures, cum, secun dum Salomonis monita', non recipiunt auditionem vanam, et cum oppilantur ne audiant judicium san guinis, et cum sepiuntur spinis ne recipiant obtre ctationem, sed ut soli verbo Dei pateant, et his quæ ad ædificationem dicuntur. Sit ergo talis et illa cordis, qualis et hæc aurium circumcisio, quæ communiter videtur exposita. Hoc autem modo et incircumcisus labiis dicitur, qui non circumciderit blasphemiam, scurrilitatem, turpiloquium de ore suo, qui non posuerit custodiam ori suo, et ostium circumstantiæ labiis suis ¹º, qui non etiam a verbo otioso circumciderit os suum. Denique ubi dicit Moyses ad Dominum: Provide, Domine, alium quem mittas, ego autem tardus lingua, et gracili voce sum": ipsi in Hebræis exemplaribus habere se dicunt: Ego autem incircumcisus sum labiis "., Quod si hoc modo, quo superius diximus, polest quis incircumcisus videri auribus, et incircumcisus labiis, cur non et simili forma incircumcisus præ putio carnis suæ dicatur is qui erga naturalem co itus motum immoderatius et intemperantius efſluit circumcisus vero habeatur, si quis in hujuscemodi Legotio legitimis et quantum posteritati sufficit, utatur officiis? Verum quoniam de circumcisionis ratione tractamus, etiam illud his adjungere non absurdum videtur, quod Jesus filius Nave ex præ cepto Domini filios Israel secundo circumcidisse cultris saxeis memoratur: quod utique, quantum ad litteram spectat, impossibile factum videtur. Semel enim circumcisis in carne præputii, quid invenire posset secunda circumcisio quod auferret? Jesus vero noster, qui vere post Moysen filios Israel in terram sanctam fluentem lac et mel, in terram repromissionis inducit, evidens est quomodo non semel, sed secundo cicumcidat credentium po pulum. Prima namque est ejus circumcisio, qua ab eis vel idolorum cultum, vel commenta philoso phicæ persuasionis exsecuit. Secunda vero utitur * Jerem. vi, 10. • Eccli. xxv, 28. v, 2. 16 ibid. 9. 18 Rom. 11, 25. tudinem, et passiones ac vitia carnis abscidit: et tune completur quod in Jesu Nave scriptum est: ‹ Hodie a vobis abstuli opprobria Ægypti "., Opprobria namque Ægypti sccum circumfert, si quis in Ecclesia positus, et sub Jesu duce militans, Ægyptios mores et motus animi barbaros servet. Marcion sane, cui per allegoriam nihil placet intelligi, quomodo ex ponat 495 quod dicit Apostolus ", circumcisionem prodesse, omnino non inveniet. Sed ne de singulis quidem quæ inferuntur ullatenus reddere poterit rationem. Adversari sane, et cum irrisione quadam innotare Deum legis qui circumcisionem dederit, solet non solum ipse, sed et omnes hæretici qui vetus Testamentum repudiant, una cum gentilibus, qui omnes adversum Deum legis talia quædam ve lut fœderata obtrectatione congeminant. Stoici aiunt: Indicet aliquid mysticum circumcisio, et fì guram teneat allegoricam; itane oportuit ut cuin pœna et periculo parvulorum, cum cruciatibus te neræ et adhuc innocentis infantiæ, figurarum spe cies et legis ænigmata conderentur? Sic non habebat legislator ubi formas mysticas poneret, nisi in dedecoratione verecundorum locorum; et Dei omnipotentis lex, æternique testamenti si gnaculum non potuit nisi iu obscenis membrorum partibus collocari? Itane bonus est Deus iste qui natum hominem statim in primis novæ lucis auspi ciis præceperit vulnerari? Et si, ut vobis videtur, ipse est et aniinæ creator et corporis, aut superfluo se plasmasse partem illam corporis notat quam postmodum mandat abscindi; ut per miserorum supplicia proprium emendet errorem; aut quod necessario et utiliter fecit, non recte mandat auferri. Tum præterea si curæ est Deo plurimos ad cultum suæ religionis adduci, maximum ex circum cisione obstaculum nascitur. Cum eo enim quod supplicium unusquisque declinat, tum etiam irrisio nem turpitudinis refugit: unde magis impedimen tum hoc religionis, quam insigne ducendum est. Hæc et multa his similia vel gentiles adversum le gislatorem, vel hæretici perstrepunt: quibus re spondere necessarium puto, sed primo gentibus. Nemo sapiens ea in aliis notat, quæ apud se hone sta ducit et magna: etenim circumcisio apud vos, o gentiles, ita magni habetur, ut non passim vulgo ignobili, sed solis sacerdotibus, et his qui inter ipsos electioribus studiis mancipati fuerint, credatur. Nam apud Ægyptios qui in superstitionibus vestris et vetustissini habentur et eruditissimi, a quibus ' prope oinnes reliqui ritum sacrorum et cærentonias mutuati sunt; apud hos, inquam, nullus aut geo * Exod. ¡v, 10, 13. 12 Exod. v, 30. 1³ Josue 10 Psal. cxL, 3. Sic editi; sed mss. omnes, ingredi tantum, ul, etc. Velut fœderata. Editi: vel fœda. › Innocentis infantiæ figurarum species. Editi perperam: ‹ innocentis partis, in facie figurarum species. › Ita mss. Editi vero, decurtatione. › Mss. nostri, ‹ et per miserorum... emen dat, etc.

metriæ studebat, aut astronomiæ, quæ apud illos ▲ factum culpatis, qui et octava die circumcisus præcipuæ ducuntur; nullus certe astrologie et ge neseos, qua nihil divinjus putant, secreta rimaba tur, nisi circumcisione suscepta. Sacerdos apud eos, aruspex, aut quorumlibet sacrorum minister, vel, ut illi appellant, propheta omnis, circumcisus est. Litteras quoque sacerdotales veterum Ægy ptiorum, quas hieroglyphicas appellant, nemo di scebat nisi circumcisus. Omnis hierophantes, omnis vates, omnis cœli, ut putant, infernique mystes et conscius apud eos esse non creditur, nisi fuerit circumcisus. Hoc igitur apud nos turpe et obsce num judicatis, quod apud vos ita honestum babe tur et magnum, ut cœlestium infernorumque se creta nonnisi per hujuscemodi insignia enuntiari vobis posse credatis? Quod si apud vos pro tot et tantis secretorum vestrorum causis quæ ministra circumcisione peraguntur, necessarium erit ratio nem quæri, et talem quæ contemni non debeat, ne cum ea cunctæ pariter vobis cæremoniæ subruan tur cur non id etiam apud nos fieri posse spe retis? Verum si replicetis historias vestras, inve nietis non solum Ægyptiorum sacerdotes et hiero phantas usos esse circumcisione, sed et Arabas et Ethiopas, et Phoenices, aliosque quorum studia erga hujuscemodi superstitiones nobilius viguere Ilæc sufficienter dicta sint adversum gentiles, quibus de legis nostræ mysteriis loquendum aper tius non erat. Nunc jam nobis ad eos sermo diriga tur, qui Christo quideni credunt, sed Legem non recipiunt et Prophetas. Fatemini sine dubio verum esse quod scriptum est in Epistola Petri: «Quia redempti ɔ sumius ‹ non corruptibili pretio argenti et auri, sed pretioso sanguine Unigeniti ". Si ergo ‹ pretio empti» sumus, ut etiam Paulus asti pulatur 17, ab aliquo sine dubio empti sumus, cu jus eramus servi, qui et pretium poposcit quod vo luit, ut de potestate dimitteret quos tenebat. Te nebat autem nos diabolus, cui distracti fueramus peccatis nostris. Poposcit ergo pretium nostrum sanguinem Christi. Verum donec Jesu sanguis da retur, qui tam pretiosus fuit, ut solus pro omnium redemptione sufficeret, necessarium fuit eos qui in stituebantur in lege, unumquemque pro se, velut ad imitationem quamdam futuræ redemptionis, sangui nem suum dare; et propterea nos, pro quibus com pletum est pretium sanguinis Christi, non necesse habemus pro nobis ipsis pretium, id est, sanguinem circumcisionis offerre. Si vero culpabile vobis vi detur quod Deus legis inferri jubet infantibus vul nera, et sanguinem fundi: hoc etiam in Christo est 18, et vuluera passionis excepit, et cum crucis pœna sanguinem suum fudit. Quod 496 vero cir cumcisionis horrore difficilis vobis ad religionem videtur accessus difficilior multo videtur in gressus ad Evangelium, ubi non partem exiguam corporis, sed ipsam quis animam ponere jubetur”. Sed exempla martyrum, secundum vos, prohibe bunt homines accedere ad fidem. An eo magis creditur firma religio, quod nihil remissum, uibil delicatum pollicetur aut molle? Quod et si nibil aliud sacramenti figuraliter circumcisio teneret, quid esset absurdi, si ad discretionem cæterarum gentium populus, qui sub lege Dei instituebatur, proprium aliquod gestaret insigne? et si necessaria visa est partis alicujus amputatio, quid tamı con veniens fuit, quam eam invenire quæ videbatur ob scena, et illa auferre quorum diminutio nihil ad officium corporis impediret? Quod vero dicunt, quia si necessaria non erat illa pars membri, tieri a Creatore non debuit: si necessario facta est, non debet auferri interrogemus eos et nos, si neces sariam dicant filiorum procreationem. Necessariam sine dubio respondebunt. Erunt ergo culpabiles qui, continentiæ et virginitatis obtentu, necessariis naturæ officiis non ministrant: et erunt cogendi ad nuptias omnes qui secundum Evangelii leges semetipsos castraverunt propter regnum Dei",, habentes exempli hujus auctorem cum multos alios sanctorum, tum etiam ipsum Dominum Jesum. In summa vero dicendum est quod sicut multa neces saria erant baptismata ante baptismum Christi, et multæ purificationes antequam purificatio per Spi ritum sanctum fieret, et multæ hostiæ antequam una hostia Agnus immaculatus semetipsum Patri offerret hostiam Christus **: ita etiam multis cir cumcisionibus opus fuit, asquequo una in Christo circumcisio omnibus traderetur: et multorum san guinis effusio præcessit, usquequo per unius san guinem omnium redemptio fieret. Hæc quidem no bis ad præsens occurrere de circumcisionis ratione poluerunt: quæ tamen ea lege dicta sint a nobis, ut si quis melius et rationabilius dixerit, illa magis quam hæc nostra teneantur. Verum post excessum justo forsitan largiorem, að apostolici conclusio nem capituli revertamur. Igitur quoniam frequens est Apostolo iste tractatus, quo per singulos quos que binos homines esse designat: quorum alterum exteriorem nominare, alterum interiorem solet eorumque alterum secundum carnem esse, alterum secundum spiritum dicit, (opinor, ex illis 18 | Petr. 1, 18, 19. "I Cor. vii, 23. ¹ª Luc. 11, 21. 19 Matth. x, 39; xvi, 25. 30 Matth. XIX, "Hebr. 1x, 14; 1 Petr. 1, 19. Ne cum ea cunctæ pariter vobis cæremoniæ subruantur. Sic mss. Editi vero, ne cum eo cun eta pariter subrdantur. › Editi, nobilius vigent. › gratia hujuscemodi superstitionis Edili perperam, ‹ ascensus. ♦ An eo magis. Ita habent editi et mss. nostri; sed tamen legendum videtur: < At eo magis, › etc., vel, Annon eo magis. › Singulos quosque. Editi, singula quæque.. male.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. II. institutus quæ in Genesi scripta sunt, ubi alius 497 Deus verax, omnis autem homo mendax sicut scriptum est: Ut justificeris in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris ".› In hac Epistola Paulus velut arbiter quidam inter Judæos residens, et Græcos, id est eos qui ex gentibus credunt, utrosque ad fidem Christi ita evocat et invitat, ut neque Judæos offendat penitus destruendo Judaicos ritus, neque gentibus injiciat desperationem con firmando observantiam legis et litteræ; et sive de repromissionibus memoret, sive de pœnis, ad utrumque populum dividit verbum. Ut, verbi gra tia, cum dicit: ‹ His autem, qui ex contentione sunt, et qui diffidunt quidem veritati, credunt au tem iniquitati, ira, et indignatio: tribulatio, et an gustia in omnem animam bominis operantis ma Blum, Judæi primum, et Græci ". › Ista de pœnis. De repromissionibus vero subjungit: «Gloria au tem, et honor, et pax omni operanti bonum, Judæo primum et Græco ". Rursum de gentibus dicere videtur: Quicunque enim sine lege peccaverunt, sine lege peribunt ". Et iterum de circumcisis ‹ Et quotquot in lege peccaverunt, per legem judi cabuntur. Rursum vero gentes sublevans dicit Cum enim gentes, quæ legem non habent, nalu raliter quæ legis sunt faciunt, hi legem non haben tes, ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis > etc. Et iterum ser scriptum in cordibus suis ", ad imaginem Dei factus, alius de limo terræ pla smatus refertur ³), et hos ipsos nunc alium in ma nifesto, alium in occulto Judæum vocat: scien dum est quod horum uterque in quibusdam disso nis, in nonnullis vero communibus utitur institu tis. Nam sunt quædam quæ ab interiore homine initium sumant, et usque ad exteriorem perve niunt alia vero ab exteriore homine inchoata per veniunt usque ad interiorem. Quod autem dico tale est. Si castitas ab interiore homine sumat ex ordium, pervenit sine dubio usque ad exterio rem. Neque enim Geri potest, ut si ante quis non mechetur in corde, mochari possit in corpore. Sed non continue si quis ab exterioris hominis in cipiat castitate, pervenit etiam ad interiorem con tinentiam; ut si non mœchatur in corpore, nec in corde mochetur Secundum hæc ergo cir cumcisio interioris et exterioris hominis allegoricis legibus intelligatur, cum jam neque interior ille concupiscit in corde, neque exterior işte concupi scentiæ ministrat in corpore: ut circumcisus di catur in carne ille, quem Apostolus dicit "jam Don esse in carne, sed in spiritu, et qui actus car nis per spiritum mortificat ". Verum quoniam qui circumcisus est, aliquam carnem perditum dedit, aliquam servavit incolumem, in eo quod perditum dedit illanı carnem significari puto de qua scriptum est ªª: ‹ Omnis caro fenum, et omnis glo ria ejus quasi Dos feni.› Caṛo autem quæ servatur, et incolumis permanet, puio quod formam teueat Allius carnis de qua dicitur ", quia omnis caro videbit salutare Dei Sed opus est auribus quæ audire possint quæ sit caro quæ pereat, et quæ sit caro quæ videbit salutare Dei: quæ post depositio nein carnis præputii salva permaneat, cum illa ut Dos feni deciderit. Quod qui intellexerit, inveniet Ingentium mysteriorum formas in circumcisionis ratione præmissas, et inveniet eum qui in occulto Judæus est, et qui in interiore homine circumcisus est, tantum præstare, et eminentiorem esse illo qui sécundum carnem Judæus est, quantum præstat et eminet Judas ille, quem collaudant fratres sui, el qui dormivit ut leo, et ut catulus leonis suscitatus est *, illi Judæ qui ex femoribus Jacob secundum carnem natus est. monem convertit ad Judæos dicens: Si autem tu Judæus cognominaris, et requiescis in lege 3, 1 et reliqua usque ad eum locum ubi dicit: «Nomen enim Dei per vos blasphematur inter gentes Et ne videretur nimius esse in increpationibus Ju dæorum, dicit Circumcisio quidem prodest, si legem custodias "., Sed iterum ne erigeret eos qui nimiam in circumcisione gloriam ponunt, addi dit: «Si autem prævaricator sis legis, circumci sio tua præputium facta est *., Ut autem paulu lum et eorum qui ex gentibus credunt animos alle varet, subjungit: «Si autem præputium justitias legis custodiat, nonne præputium illius in circum cisionem reputabitur *?, Atque ut validius erige ret animos gentium, et scirent posse se, si legein perfectius observarent, etiam meliores effici Judæis, dicit: ‹ Et judicabit id quod ex natura est præ putium, legem perficiens, te, qui per litteram et circumcisionem prævaricator es legis. Verum quoniam sciebat multas in Lege et Prophetis esse repromissiones quæ ad Judæos fieri videntur, ne possent desperare gentes tanquam quæ nihil societatis in conscriptis repromissionibus habeant, docet eos quod secundum mysticam rationem 28 ibid. 43. 26 Isai. XL, 6. 37 Luc. 1, 6. ** Rom. vill, 9. 7. 33 Rom. 11, 28, 29. ** ibid. 12. 31 ibid. 10. * ibid. 14, 15. ** Rom. 111, 1-4. 30 Rom. 11, 8, 9. ** ibid. 27. 37 ibid. 25. 3 ibid. 26. 14. Quid ergo amplius est Judæo? aut quæ utilitas circumcisionis? Multum per omnem modum. Primum quidem, quia credita sunt illis eloquia Dei. Quid enim si quidam illorum non crediderunt? Nunquid incre dulitas eorum fidem Dei evacuabit? Absit! Fiat autem "Gen. 1x, 6; II, 38 Gen. XLIX, 8, 9. ibid. 17. a ibid. 24. Editi, institutis. › Sine dubio. Deest in editis. 38 ibid. Ut si non mœchatur in corpore, nec in corde machetur. Hæc desiderantur in libris antea editis. Editi, perditam dedit Mss., al. ‹ periit,» al., perdituni dedit.» 33 ibid. Editi, hic et paulo infra legunt, ‹ Salvato rem Dei. Editi, repromissiones ad Judæos, ne pos sent, etc. Al., ‹ qui, › male.

libus existimandum 498 est primis eloquia credita esse divina, et in his fatendum est fuisse amplius multum per omnem modum; sed et si qui alii his similes fuerunt, sicut in Regnorum libris scriptum Apostolus memorat: Reliqui mihi se ptem millia virorum, qui non curvaverunt genua sua aute Baal “., Sed et ipsi apostoli Christi, et ipse vas electionis "Paulus ex Judæis et ex cir cumcisione veniens, amplius habebat his quos doce bat ex gentibus per omnem nodum. Credita nam que sunt eis eloquia Dei. Sed et hoc ipsum quod dicit, Quia credita sunt illis eloquia Dei ", ɔ con siderandum est quia non dixerit litteras esse cre ditas, sed, eloquia Dei.» Unde via nobis datur intelligendi quod his qui legunt et non intelligunt, et qui legunt et non credunt, littera sola sit cre dita, illa de qua dicit Apostolus, quia ‹ littera oc cidit”: › eloquia autem Dei illis sint credita, qui intelligentes, et credentes his quæ Moyses scripsit, credunt et Christo, sicut et Dominus dicit " Quod si credidissetis et ipsi Moysi, crederetis utique et mihi: de me enim ille scripsit. Sed esto habeat amplius Judæus in litteris, habeat aliquid et in eloquiis Dei: nunquid penitus relicti sunt hi qui ex gentibus veniunt ad Christum? an et ipsis est ubi habeant aliquid amplius? Audi Dv minum dicentem ad centurionem ex gentibus cre dentem: Amen dico vobis, nec in Israel tantam fidem inveni". Vide ergo ubi venitur ad fidem, quantum amplius habeant gentes; de quibus in alio loco Dominus dicit *: ‹ Quia venient ab oriente et occidente, et a quatuor ventis terræ, et recumbent cum Abraham, et Isaac, et Jacob in re gno Dei filii autem regni ejicientur in tenebras exteriores.» Ubi ergo ad leges venitur et litteras, habent Judæi amplius ‹ multum per omnem mo dum "; › ubi vero venitur ad fidem, ut ex compa ratione dixerim, habent amplius gentes multum per omnem modum. › Requirendum sane est si etiam Samaritis dicendum est primis credita esse eloquia Dei, quoniam quidem etiam apud ipsos fèx Moysi servari videtur. Sed illis ego ne ipsam qui dem litteram quæ occidere dicitur, creditam dixe etiam ipsi Judæi sint, et habeant circumcisionem. ctum, et prudentem auditorem › Ilis ergo ta Propterea dicit: «Non enim qui in manifesto Ju dæus est, neque quæ in manifesto in carne est cir cumcisio; sed qui in occulto Judæus est, et cir cumcisio cordis in spiritu, non littera; cujus laus non ex hominibus, sed ex Deo est "., Verum quo niam in bis omnibus superiorem quodammodo cau sam gentlum fecerat, rursum velut querelis eorum qui ex circumcisione sunt occurrens, proponit sibi ipsi quæ in præsenti capitulo continentur, dicens Quid ergo amplius est Judæo? aut quæ utilitas circumcisionis? Multum per omnem modum **. Si ergo, inquit, is qui in manifesto Judæus est, et quæ in manifesto in carne est circumcisio › non reputatur, sed qui in occulto Judæus est, et cir cumcisio cordis quæ fit in spiritu *, › ipsa est vera circumcisio, dices mibi: Quid amplius est in his Judæis qui hac appellatione censentur? vel quæ in corporali circumcisione habetur utilitas? Ad hæc ne videatur inter utrumque populum mi nus justus arbiter resedisse, pronuntiat quid amplius habeat Judæus, et ea quæ in carne est circumcisio, et dicit eos habere amplius multum per omnem modum. Quid autem multo sit amplius subjungit. ‹ Primo, inquit, quia credita sunt illis eloquia Dei“. Quamvis enim et gentibus nunc credantur eloquia Dei, sed illis, ait, primo sunt credita. Requiro tamen quid est quod dicitur pri mis eis credita esse eloquia Dei: utrumne de litte ris hoc dicat et libris, an de sensu et intelligentia legis. Videmus enim plurimos Judæorum ab infan tia usque ad senectutem semper discentes, et nun quam ad scientiam veritatis pervenientes: et quo modo videbitur verum esse quod dicitur, quia am plius aliquid habeant in eo quod primis eis eloquia Dei credita sunt, in quibus non intelligunt neque quæ loquuntur, neque de quibus affirmant "?, Si vero sapiens ille dicitur secundum Salomonem, qui ‹ intelligit quæ ex proprio ore sunt, et qui in Jabiis portat intellectum":, de Moyse et pro phetis, cæterisque horum similibus hæc intelligenda sunt dici, quibus credita sunt eloquia Dei, quia et ipsos Judæos fuisse, et habuisse circumcisionem, non potest dubitari: sed et si quis apud eos sa piens, et intelligens auditor, et mirabilis consilia- rim. Dicit enim de eis propheta: Væ his qui rius fuit, quos auferre dicitur Dominus a Jerusa- spernunt montem Sion, et confidunt in monte Sa lem offensus impietatibus populi. Sic enim dicit mariæ”; › ipsi quippe se alienos a litteris Dei Isaias Ecce dominator Dominus Sabaoth auſe- faciunt, repudiantes prophetas. Sed et hæreticis ret ab Jerusalem et a Juda validum et fortem › qui iniquitatem loquuntur in Excelsum *7, et qui et post aliquanta: Et prophetam, inquit, et impietate sua dividunt unitatem Deitatis, et qui æstimatorem, et seniorem ", et quinquagenarium, legem ab Evangeliis separant, non dixerim cre et mirabilem consiliarium, et sapientem archite- dita esse eloquia Dei, pro eo quod divina apud eos * Rom. 11, 28, 29. Rom. ii, 1, Rom. 11, 28, **Tim. 1, 7. 29. Rom. 1, 2. 48 III Reg. xix, 18; Rom. x, 4. 30 Rom.1, 2. 49 Act. 1x, 15. 3 Matth. viii, 10. ibid. 11. Ron. 1, 2. 36 Arnos VI, 1. 47 Isai. 1, 1-3. 8 Joan. v, 46. Editi, Ad hæc videtur in utroque populo minus justus arbiter resedisse pronuntians, etc., Inale. Validum et fortem. Hæc verba desunt in editis. Al., senatorem. › * Prof. 81 Cor 87 Psal. Eloquia. Deest in antea editis. Alias, isto modo.» Editi, ‹ istud. ›

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. II. volumina relegi videntur; sed quia nihil in his sen- ‹ Animalis homo non percipit quæ sunt Spiritus Dei; stultitia est enim illi º7.» Sed horum incredulitas non 499 evacuat Gem Dei 68. Fidem Dei vel eam intelli gimus, quam fidem habet Deus his quibus credit elo quia sua, vel eam fidem qua credunt Deo ii qui ab eo eloquia divina suscipiunt. Commonemur ergo ut infidelitas eorum qui vel non accedunt ad fidem, vel decidunt ex ea, si forte irrideant nos opera fidei agentes, vel cum jejunamus, vel cum misericordias facimus, vel cum studiis et legi Dei operam damus, vel etiam cum pro martyrio Christi tormenta sufferimus, meminerimus semper quia infidelitas eorum fidem Dei quæ in nobis est non evacuat. Post hæc quod sequitur, minus qui dem composite videtur adjunctum; dicit enim ‹ Fiat autem Deus verax, omnis autem homo men dax, sicut scriptum est: Ut justificeris in sermont bus tuis, et vincas cum judicaris ". Tamen tali quadam circumflexione superioribus id aptare ten tabimus. Licet, inquit, non crediderint quidam Ju dæorum, de infidelitate tamen eorum dicendum est, quod Deus quidem solus sit verax, omnis autem homo sit mendax: quia etiam si quis justus est necesse est tamen ut in aliquo a veritate decidat, quam in omnibus servare humanæ naturæ pene im possibile est. Quia ergo oninis hoino mendax est, propterea Judæorum quidam ut homines mendaces non crediderunt. Nain quia omnis homo mendax est, necessario in die illa, cum ad judicium venerit Dominus cum hominibus, solus ipse justificabitur in verbis suis. Ipsius enim verba in omnibus vera, quia verba sunt veritatis. Quod autem Dominus ad judicium veniat cum hominibus, propheta dicit Venite, et dijudicemur, dicit Dominus "; et: Ipse Dominus ad judicium veniet cum senioribus po puli”¹;» et iterum: Memento tu, et judicemur, dicit Dominus". Hæc autem introduxit Apostolus ob servans illam objectionem quam sibi in alio loco proponit, ubi dicit: «Si autem injustitia no stra justitiam Dei commendat "., De qua, cum ad locum ejus ventum fuerit, requiremus. Nunc ergo videamus quid est quod dicit: Fiat autem Deus verax, omnis autem homo mendax”.» Ita enim in Græcis exemplaribus habetur. Nam Latini tiunt spiritale, nihil Deo dignum, solam apud eos locum quæ occidit habere litteram dixerim. Verum si forte Judæi nolint recipere Apostoli no s?ri sententiam, quæ dicit quia ‹littera › legis ‹ occi dit 58 › et injuriam putent legi fieri, si secundum litteram sperni videatur: revertamur ad ipsum Moysen, et videamus ipse quam magni fecerit litteram legis; qui cum accepisset tabulas lapideas inscriptas digito Dei, tantum honoris detulit litteræ legis, ut projiceret de manibus suis tabulas, et comminueret quidem digito Dei scriptas ", nec ta men pro hoc impietatis culpa notatus sit. Vides ergo quia non solus Paulus spernit litteram legis, sed multo ante eum Moyses et sprevit, et abjecit, et contrivit litteras legis, hoc sine dubio jam tune' designans, quod honor, et virtus legis non esset in litteris, sed in spiritu. Sed et Dominus in Evange lio cum dicit *, ad Judæos loquens: ‹ Auferetur a robis regnum Dei, et dabitur genti facienti fru clum ejus puto quod sensum legis regnuin Dei dixerit, qui ablatus est a Judæis, manen tibus apud illos solis litteris legis, et datus est gen tibus quæ possint per fidem fructum spiritus facere. Quæ cum ita sint, cur tam ignavi et desides sumus, ut non tandem abjecta omni malitia, cum simplici tate et puritate cordis ad suscipienda Dei eloquia properemus, et ad capiendum de eis sensum Chri sti, quippe cum audiamus in his esse regnum Dei? Corte unusquisque pro viribus capiat eloquia Dei quæ potest, et si idoneus est ad solidum cibum, illa suscipiat eloquia Dei quæ sunt sapientia quam Apostolus loquitur inter perfectos ". Qui vero ad hanc idoneus nondum est, suscipiat eloquia Dei in quibus agnoscat nihil amplius quam Chri stun Jesum, et hunc cruxifixum ". Qui nec hoc potest, in eo suscipiat eloquia Dei, ut lacte utatur, et non cibo forti ". Si vero adhuc infirmatur in fide, eloquia Dei in oleribus sumat ". Tantum est ut omnes communiter noverimus eloquia Dei › esse ‹ eloquia casta,» et ‹ argentum igne examina tum, probatum terræ, purgatum septuplum:> id est, ut in castitate, et sanctitate cordis et cor poris divina servemus eloquia. Credita sunt ergo primis illis de quibus supra diximus eloquia Dei; sit pro flat legunt. Primo ergo hoe sciendum est, sed quidam, ut dicit “non crediderunt sive Deo, sive eloquiis Dei. Vides quia qui non credunt, ipsi sunt secundum carnem, de quibus et alibi dicit 58 1 Cor. I 63 Hebr. v, 12. To Mich. VI, Editi, 6. 80 Exod. xxxi, 18; xxxII, 19. 64 Rom. XIV, 2. 68 Psal. x1, 7. 66 71 Isai. 1, 14. 7ª Isai. xlııı, 26. solam apud eos quæ occidit haberi litteram, etc. Editi, et videamus quam magnificave rit, etc. Regnum Dei. In editis omittitur. Que potest, etsi idoneus est ad solidum cibum, illa suscipiat eloquia Dei. Hæc desiderantur in antea editis. quia quod dixit, fiat, non imperativo modo dicit. Stultum est enim si putetur imperandum esse Deo ut verax flat. Sed ut dicimus: < Fiat voluntas tua, 60 Matth. XXI, 43. 61 I Cor. 11, 6. 6 ibid. 2 Rom. 111, 3. 87 I Cor. 11, 14. «Rom. 1, 3. " Rom. 111, 5. 74 ibid. 4. Probatum omittitur in editis. Editi, incredulitas.». Genebrardus, custodiis, › male. jbid. Editi, qui etiam si quid justum est. › Codex Ebroicensis, qui etiam si quid quod justum est agit. Sed melior videtur lectio cæterorum eodi cum, quia etiam si quis justus est. › Al., ibidem.

sicut in cœlo, et in terra” > vel, ut iterum dici- sed ‹ nomen Domini invocabo *., Pretiosa est enim mus: ‹ Fiat pax in virtute tua 7,» non imperantes, sed optantes, imo potius pronuntiantes, etc., quia non potest pax fieri nisi in virtute Dei: ita et hic velut pronuntiantis sermo accipiendus est: ‹ Fiat autem Deus verax, omnis autem homo men dax., Sed et hoc sciendum est, quod sermo iste, id est, Omnis homo mendax, › de psalmo cente simo decimo quinto” assumptus est, ubi dicit: Ego dixi in excessu meo: Oinnis homo mendax., Hic vero ad evidentius illuminandum Apostoli sensum non videatur legentibus onerosum si psalmi ipsius continentiam, unde assumit testimonium, breviter exponamus. Videtur ergo mihi talem quem dam Propheta nuntiare sensum. Cum muita sint, inquit, apud homines dogmata, et multi de verita tis inquisitione philosophentur, cumque oporteat in bis omnibus quæstionibus præcedere Filium Dei alii quidem qui non prius credentes quæsierunt, non invenerunt: ego autem quia credidi antequam quærerem, idcirco quod quærebam inveni, et non solum inveni, sed et locutus sum, et annuntiavi po pulis quam inveneram veritatem. Nec tamen inventa veritate elatus sum in sapientia, neque inflatus in scientia mea; sed eo magis humiliatus sum, cum agnovi et intellexi Dominum esse qui docet omnem scientiam”. Deinde considerans quæ homines et quanta vel inter philosophos, vel inter cæteros bar baros de veritate locuti sunt, et quia cum multo apud te mors, quæ pro pietate et veritate susci pitur. Secundum hoc igitur etiam in apostolicis di clis accipienduin est Onnis homo mendax, sive is qui in legis littera sine fide confidit, sive is qui in quibuslibet dogmatibus et litteris gloriatur. Sed obji citur nobis: Si omnis homo mendax est, ipse Pau lus',, quia homo est, erit ergo mendax. Sed et David qui hæc dixit, quia homo fuit, si omnis homo mendax est, erit et ipse mendax, et hoc ipsum fal sum quod dicit: Omnis homo mendax,» quia mendacem se necessario cum cæteris hominibus ipse pronuntiat; et si mendax est, utique non erit verum quod a mendace dicitur, quia omnis homo sil mendax. › Videtur ergo sermo ejus incurrisse in syllogismum qui dicitur aporus, id est, insubstan tivus qui et falsus appellatur. Sed si redeamus ad interiorem Scripturæ intellectum, inveniemus quod omnes prophetæ vel apostoli ex illis sint ad quos sermo Dei fit, sicut scriptum est: «Et factum est verbum Domini ad illum, vel illum prophetam. Hos ergo ad quos sermo Dei fit, Domi nus in Evangelio non homines pronuntiat esse, sed deos. Sic enim dicit: «Quod si illos dicit deos ad quos sermo Dei fit, et non potest solvi Scriptura". › Quia ergo et ad David tanquam prophetam, et ad Pau lum tanquam apostolum sermo Dei factus est, sine du bio non erant homines, sed dii, ad quos sermo Dei fa ctus est.Igitur quia non erant homines, sed dii, verum labore multa dicentes, nihil invenerunt, quia non c est quod de hominibus cæteris pronuntiant ad quos crediderunt antequam quærerent: considerans om nia eorum vel dicta, vel scripta, et in excessu men tis effectus, id est, stupore cordis attonitus, quod omnia illa philosophorum volumina, quæ splendida et præfulgida videbantur oratione composita, pro cul a veritate consisterent, in excessu et in stupore mentis effectus dixi: «Omnis homomendax"., Ego vero cui hæc ostenderat Deus, ingratus non fui, sed cogitavi et quæsivi apud memetipsum, quid pro hoc quod mihi Dominus præstitit scientiam veritatis, Domino rependerem muneris: intellexi tamen quod natura illa æterna, et omnium domina, nullius indi get. Unum ergo inveni solum quod me offerre opor teret Deo, id est of crederem de eo quod nunquam possit ab homine aliquid accipere, sed semper dare; et ideo dixi: «Calicem salutaris accipiam 8º; › velut si responderem dicenti: Potes calicem bibere, quem ego bibiturus sum ¹?, et dice rem Possum, Domine. Sic ergo aio: Calicem passionis tuæ libenter, et tota voluntate suscipiam; et ut calicis tui, id est passionis, gratiam ad ßinein usque conservem, non 500 meis viribus agam, 78 Matth. vi, 10. 7 Psal. CXXI, 7. * Matth. xx, 22. * Psal. cxv, 13. vers. Rom. 1, 4. Al., ‹ Erat autem, › sed mss. nostri ubique, Fiat. > Editi, Verum 'ad evidentius illuminandum Apostoli sensum, ne videatur. › Editi, responderet, › male. sermo Dei non factus est, quiɔ ‹ omnis bomo mendax › sit. Sed et quod sequitur nihilominus de psalmo quin quagesimo assumptum est, id est: «Ut justificeris in sermonibus tuis, et vincas cumjudicaris. › Est autem in psalmo integer sensus hoc modo positus: ‹ Tibi sol. peccavi, et malum coram te feci, ut justificeris in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris.» Et quo niam grandis excessus est ut ab initio psalmi repe tamus, brevitatis causa hunc tantummodo, quem in medio posuimus, discutiamus sermonem; in quo statim in primo hæc difficilis videtur explanatio. Si enim historiam sequamur quæ in prætitulatione psalmi scripta est, ibi refertur perempto Uria Etheo uxorem ejus accepisse David 85. Quomodo ergo di cit: ‹ Tibi soli peccavi; › cum utique et in ipsum Uriam peccaverit, et in propinquos ejus, sed et in ipsam Bersabee atque omnem domum ejus, cui intulisse maculam videtur adulterii. Sed sciendum quod non semper prætitulationis historiam psalmi continentia sequitur, ut in plurimis psalmis qui observabit inveniet. Et ut exempli causa dixerim, psahni decimi septimi prætitulatio est: In finem, 78 Psal. XCIII, 79 Psal. cxv, 11. 80 ibid. 13. Joan. x, 35. 85 II Reg. x1, 26, 27. Al., diceret; › deinde ‹ait» pro caio, ɔ mizle. Al., deitate. › Insubstantivus. Sic. mss. Editi vero, ‹ du bius.▸ (83. Dei. In editis omnibus omittitur.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. III. inquit, puero Domini David, qui loentus est verba qui. Illud tamen quod ad rem pertinet, breviter cantici hujus in die qua liberavit eum Dominus de manu omnium inimicorum suorum, et de manu Saul, et dixit. Continentia vero psalmi longe aliud quam prætitulatio continet. Quæ enim fundamenta montium commota sunt? aut quomodo treme facta est terra, cum pugnaret David adversum ini micos suos? Aut ubi refertur caligo sub pedibus Domini fuisse? vel ubi indicatur ascendisse super cherubim, et volasse, vel super pennas ventorum, et cætera pene omnia quæ a prætitulationis historia omnimode discrepant? Hoc ergo modo et in quin quagesimo psalmo quæ secundum historiam non conveniunt. Videnduin est ne forte mulieris in præ titulatione per figuram idcirco facta sit mentio, ut sub hac appellatione intelligatur aliqua talis mulier, vel qualis describitur illa fortis quæ duplices chla mydes fecit viro suo 8, vel certe huic contraria ut fuerunt illæ quæ dicuntur declinasse cor Salomo nis 87, ut ædificaret aras gentium, et idola. Quæ utique in allegoriam sumptæ, non sunt ex divina sapientis, sed ex illis quæ sunt ei contrariæ, id est, alienæ a Deo sectæ. Talis ergo et hæc Uriæ uxor Ethei viri alieni ab Israel intelligi potest, quam po‐ situs in superioribus David inspexerit lavantem im munditias suas in aquis ", et sordes suas diluere volentem, eamque desideraverit et acceperit. Sed quia non fuit voluntas Domini alienas a veritate Dei sectas introduci in domum David, prima ejus nativitas, et primus fructus exstinguitur, ut secunda progenie rex de alienigena sapiens nasceretur” Sed longum est horum figuras, et ænigniata perse prosequemur. Cum, inquit, multa subtilitas sit in varietate sectarum, et qui sensus secundum Deum sit, qui vero alienus a Deo in tractationibus et dis putationibus sapientium, nullius sit scire, vel judi care, nisi solius Dei, qui solus potest comprehendere sapientes in astutia sua”; ideo ‹ tibi soli peccavi, et malum coram le feci ",,quia cæteri omnes, utpote animales homines, me, qui spiritalis sum, etiamsi erravi, dijudicare non possunt: quia ‹ spi ritalis judicat omnia, ipse vero a nemine judica tur”. ›Sed quia addit Paulus ‹ spiritalis, › et dicit Qui autem judicat me, Dominus est” › hoc sciens et David quod solus Dominus est qui spi ritalem dijudicat, vel prophetam idcirco 501 dicit: Tibi soli peccavi, › a quo solo pos sum dijudicari. Nam humana dies dijudicare non potest spiritalem ". Sed et quod sequitur ad hunc respicit sensum: «Ut justificeris in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris "., Judicatur namque Deus in disputationibus sapientium, dum alii boc modo, alii alio, el diverse singuli de Deo sentiunt. Ipse vero vincit eos qui de se judicant, cum erran tibus cunctis suain de se quomodo vel qualiter cre dendus ac venerandus sit revelat ipse sententiam. Sed sufficiat hucusque spatia seçundi voluminis esse producta. Nescio quo etenim pacto, dum piget omittere si qua explanationi necessaria suggerun tur, evolvimur a brevitate: quam, si res pateretur, lectoris fastidio consulentes, magnopere servare cuperemus. 1. ‹ Si autem iniquitas nostra Dei justitiam com mendat, quid dicemus? Nunquid iniquus Deus qui infert iram? Secundum hominem dico. Absit. Alio quin quomodo judicabit Deus hunc mundum? Si enim veritas Dei in meo mendacio abundavit in gloriam ejus, quid adhuc et ego tanquam peccator judicor, et non (sicut blasphemamur, et sicut di cunt nos quidam dicere) faciamus mala ut veniant bona? quorum damnatio justa est ". › Multum for tassis inconsequens videbitur ordo dicendi per omnem pene textum hujus Epistolæ ab apostolo Paulo digestus, dum sermo ejus nunc adversum gentes dirigitur, nunc pro gentibus temperatur, et rursum adversum Judæos, et iterum de Judæis, aut Prov. XXXI, 22. 37 11 Reg. x1, 3 seq. 11 1 Psal. L, 6. "I Cor. 11, 14, 15. 97 Ron. 11, 4. 98 11 Cor. 11, quando. › Alias, Editi, quod. › Alias, «bis contraria, › male. Al., introducere. › etiam pro Judæis ponitur: et ex ipsis alios quidem laude dicit dignos, alios vituperat. Quæ rursum sensuum varietas extra lineas eum propositæ actio nis putabitur abduxisse, veluti cum exclama tione utitur illa qua ait: «Fiat autem Deus verax, omnis autem homo mendax"; vel etiam ea quam consequenter adjungit cum dicit: Si autem iniquitas nostra Dei justitiam commendat, et re liqua, ut per hoc de excessu in excessum videatur elapsus. Sed qui credimus ei dicenti, quia ‹ ido neos nos fecit ministros Novi Testamenti, non lit tera, sed spiritu”, › sensum ejus multo celsiorem quam humanæ artis ratio habere creditur, inveni D:us. Per omnem namque hujus Epistolæ textum do Reg. x1, 21. * Il Reg. x11, 19, 24. 90 Job v, 13; 1 Cor. 1 Cor. IV, 4. "1 Cor. iv, 3. Psal. L, 6. "Rom. Vel prophetam. Deest in antea editis. Sic recte mss. nostri. Editi vero et ir£ɛ, qui dain perperam habent: «Qui rursum sensuuin va rietates extra lineas propositæ actionis, › etc. Al., ‹ cum ait: Sit autem. ›

in Latinis exemplaribus, et nonnullis Græcorum invenimus Nunquid iniquus Deus, qui infert iram? Secundum hominem dic. Absit; ita intel ligendum videtur. Hoc quod dicitur iniquus Deus qui infert iram, pro eo quod ‹ injustitia nostra justitiam Dei commendat, non secundum Deum, neque secundum sapientiam Dei dicitur, sed ‹ se cundum hominem, et secundum hoc quod dicitur ‹ omnis homo mendax 2., Hæc autem diximus ipsum adhuc ordinem sermonum et dictorum cOD sequentiam pertractantes, ut divisio ipsa verborum apertiorem nobis faceret intelligendi viam. Nunc vero jam qualis in his sermonibus habeatur sensus secundum dignationem apostolicam requiramus. Omnis disciplina ex prosperis, et ex adversis, vel contrariis constat. Verbi gratia: medicina scientiam non solum sanitatis, sed et languoris profitetur et quamvis sanitatis studium gerat, non potest la men nescire quæ languoris sunt. Similiter et pru dentia per boni et mali scientiam constat: et tem perantia quæ eligenda et quæ cavenda sint, novit et fortitudo non ignorat quæ ad formidinem spe ctant. Ita et justitia. Si scire volumus quid est justi tia, necesse est nos scire quid est injustitia: cum autem plenam scientiam injustitiæ ceperimus, ex ipsa quæ sit etiam justitia cegnoscemus: cum enim claruerit quid sit injustum, consequenter quid etian justum sit apparebit. Et quoniam justitia in Deo est, cujus natura humano sensui inaccessa est cere vult quæ fuerit vel ante adventum Christi sa- quæ diximus convenire. Secundum hoc vero quod lus secundum legem viventibus, vel quomodo per Salvatoris adventum, rursum ex incredulitate Israel salus gentibus conferatur; et rursum quod neque ex integro gentes, nisi quæ crediderint, veniant ad salutem; neque ex integro abjiciatur Israel, sed ‹ reliquiæ › credentium salvæfiant ". Et ideo confusus, ut dixi, videtur ordo dicendi, dum diver sitates credentium et non credentium partis utrius que prosequitur. In quibus necessario sermonem convertit et ad Deum ut in his omnibus assumptio num repulsionumque differentiis, vera quidein et justa Dei doceat esse judicia, multum autem in ho minibus abundare mendacii; et ideo dicit: Fiat autem Deus verax, omnis autem homo mendax; sicut scriptum est: Ut justificeris in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris ‘,, de quibus prout potuimus in superioribus diximus. Ad hæc ergo nunc videns posse sibi e contrario verisimile objici quia si ut Dens verǝx sit, mendacem esse omnem hominem necesse est, et si justitia Dei per homi Dum injustitiam commendatur, injustus videbitur Deus, qui iram hominibus inferat, cum per homi num injustitiam suam justitiam videat approbari si enim nostra, hoc est, hominum injustitia Dei ju stitiam commendat, non utique pœna digni bomi mes videbuntur per quos justitia Dei probabilior ha betur et clarior: Sed absit, inquit, ut hoc ita reci piamus, iniquum videri Deum qui inducat iram ad versum homines. Quomodo enim injustus putabitur qui judicat mundum, cuin ipso nomine judicis ostendatur nihil sine judicio facere? Ubi autem ju dicium est, constat esse justitiam. justitia nam que et judex et judicium nominatur. Si ergo, ut in justi inquit, 502 nos affirmare confingunt, ‹ veritas Dei in ineo mendacio abundavit, › super Ano ego tanquam peccator judicor. › Sed illud magis videbitur in quo blasphemant nos, inquit, quasi hoc videamur dicere, ut si veritas Dei in ho minum mendacio magis ostenditur, et justitia ejus per hominum injustitiam comprobatur, Faciamus > ergo nos ‹ mala, ut ex malis eveniant bona; › et mentiamur nos, ut ex nostro mendacio Dei veri ɑas clarescat. Sed hæc quidem de nobis confingunt blasphemantes nos, quod quasi ex ipsius assertionis nostræ consequentia hæc dici vel consequ¡ vi deantur. Quod ratio dogmatis nostri omnino non recipit, qui justum et verum intelligimus judicem Deum. Sciendum sane est, quod in quibusdam etiam Græcis exemplaribus sic invenitur: ‹ Nun quid iniquus Deus, qui infert iram adversum homi nes? Et magis secundum hunc sensum videbuntur » Rom. IX, injustitia vero in nobis hominibus, vel etiam in unaquaque rationabili creatura habetur; ex hac no stra injustitia quæ nobis nota est, illa quæ nobis velut inaccessa est, et incomprehensibilis, Dei ju stitia cognoscitur, et commendatur, et velut ex contrario contrarium proditur. Notat igitur apo stolus Paulus imperitiam eorum, qui inconse quentem objiciunt quæstionem, putantes iniquum esse Deum qui iram in hominibus inducat, pro eo quod justitia ejus ex nostra justitia commendetur ignorantes autem non peccatorum nostrorum beue ficio, sed ipsius rationis fieri consequentia, ut con traria ex contrariis approbentur. Ideo ergo sic di cit Apostolus: Si autem injustitia nostra Dei ju stitiam commendat, quid dicemus? Nunquid ini quus Deus, qui infert iram? Secundum hominem dico. Absit. Alioquin quomodo judicabit Deus mun dum? Non ergo,in hoc iniquus approbatur Deus, si disciplinæ ratio contraria ex contrariis ap probat, et ex injustitia justitiam commendat: sed cum omni consequentia digne meritoque inimica est et adversatur injustitiæ justitia, sicut ini ¹ Rom. HI, 4; Psal. L, 6. • Psal. cxv, 11. • Rom. 111, 5, 6. Al., cum in ipso nomine judicii. › Mss. quidam et editi perperam habent, cisti. › Nostræ. Deest in antea editis. Al., Ita et si justitiam scire volumus, ne cesse est, elc. Editi: ‹ nobis vel inaccessa est, vel incom prehensibilis Dei justitia, etc. Al., injuriam. › Alias, ‹ ratione.» Editi, ‹ digne merito, qula inimica est quæ adversatur, etc.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. III. mica et adversa est vita morti, et lux tenebris. Et post hæc facere eum deum tunc cum erit Deus ideo dicitur Deus in quo est justitia, inferre iram hominibus in quibus habitat injustitia. Istæ enim sibi naturaliter adversantur. Et quomodo etiam ex hoc ipso injustus videbitur Deus, qui adversatur in justitiæ? Et idcirco fortassis non dixit Apostolus, quia nos homines injusti commendamus justitiam Dei; sed ait: Si injustitia nostra Dei justitiam commendat: ut ostenderet non Deum hominibus, sed justitiam injustitiæ esse contrariam: induci au tem hominibus iram pro eo quod in semetipsis lo cum injustitiæ dederint. Non ergo injustus videbitur Deus qui est justitia, cum irascitur adversus inju stitiam, cui eum non decet esse propitium: sed pervenit ira hæc etiam in homines, qui se mini stros injustitiæ, cui Deus irascitur, præbuerunt. Neque enim in ullo potest subsistere injustitia vel justitia: sed sicut justitia effectus est justi rectique operis, qui primo in Deo, tum etiam in his qui imitantur eum, invenitur: ita et injustitia ef fectus est justi pravique operis, qui primo in dia bolo, tum etiam in his qui eum volunt imitari, de prehenditur. Et ideo digne eis ira memoratur in ferri, quamvis ex injustitia eorum velut ex contra rio videatur Dei claruisse justitia. Poterant namque sicut receperunt in se affectum injusti pravi que operis, multo magis justi rectique recipere. Juste igitur a Deo ira super omnes homines induci dicitur. Illi enim in quibus ira non ha bet locum, jam non homines, sed supra ho mines 503 appeilandi sunt. Et propterea fortassis idem apostolus Paulus de omnibus hominibus pro nuntiat dicens, quia eramus natura filii iræ, sic ut et cæteri ‘. Non enim dixit, Eramus filii iræ, sed addidit: ‹ Eramus natura filii iræ, sicut et cæteri.» Omnes enim homines natura filii iræ effecti sunt, ex eo quod erant dii et filii Excelsi, et per hoc homines appellati sunt. Attende enim diligentius quomodo dicit: «Ego dixi: Dii estis, et Alii Excelsi; et addidit, omnes vos., Quæ adjectio omne simul sub hoc titulo humanum si gnificat genus connexum Denique in conse quentibus dicit: ‹ Vos autem ut homines morie mini. Unde et illud quod scriptum est: «Et re cogitavit Deus quia fecit hominem super terram; et pœnituit in corde suo, et dixit Deus: Delebo bominem quem feci a facie terræ: › non solum pro excidio diluvii dictum puto, sed aliquid ex hoc etiam sub mysterio de futuris prædictum: ut eo modo sentiatur quod dictum est, ‹ Delebo homi nem, quo et per prophetam dicit Deus: Ecce enim deleo sicut nubem iniquitates tuas 8; ut vi deatur delens eum secundum hoc quod homo est, Ephes. 11, 3. Psal. LXXXI, 6. VI, 13. "I Petr. 11, 20, 21. Sic mss., editi, et. › omnia in omnibus °. Ad hunc autem sensum etiam illud applicari potest, quod in Genesi dicitur ‹ Tempus omnis hominis venit in conspectu meo ": › ut non solum de illo tunc diluvii tempore dictum putetur, sed et de mysterio baptismi; quemadmo dum dicit apostolus Petrus ", quia sicut tunc ex diluvio salvus factus est Noe, ita et nunc simili forma per baptismum salvi fiant credentes. Et ita potest hoc quod dicit, tempus omnis hominis ▸ advenisse, intelligi ad salutem, ut per gratiam ba ptismi credentes intelligantur ex hominibus ia su periorem ordinem commutandi, cum dies resur rectionis advenerit, ubi sancti quique erunt sic ut angeli Dei ".Hæc de eo quod dictum est " «Nunquid iniquus Deus qui infert iram, vel ‹ ad versum homines, ut in quibusdam exemplaribus legi diximus, vel, ut nos habemus, ‹ secunduin hominem dico. Absit, prout occurrere nobis po tuit, dicta sint. Quod autem ait: «Alioquin quo modo judicabit Deus mundum ", in hoc loco mundum › homines qui in hoc mundo sunt dicit, sicut et alibi legimus, quia omnis mundus in ma ligno positus est 18; quod utique homines qui in hoc mundo habitant, in malitia esse positos osten dit. Post hoc jam videamus quomodo dictum sit Si enim veritas Dei in meo mendacio abundavit in gloriam ipsius.» Multæ sunt in hoc mundo reli gionum species, multæ philosophorum sectæ, multa dogmata falsis assertionibus tradita, et argumentis conscripta mendacibus, quorum auctores falso licet sapientiæ nomine, non tamen exiguæ aut contem ptæ auctoritatis viri habentur: ex quorum præroga tiva falsa pro veris recepta sunt, ut universum pene mundum mendacibus erga religionem opinioni bus occuparint, ita ut in errorem inducerentur, si dici potest, etiam electi¹. Quia ergo veritas Dei, et sapientia ejus, et Verbum ejus adveniens arguit et confutavit omne mendacium, atque omnes falso rum dogmatum assertiones fide veritatis exsecuit, per unumquodque mendacium, quod prius ab bo minibus fuerat assertum, abundavit veritas Dei subreptitias verisimilitudines arguendo, et in sin gulis quibusque dogmatibus tradendo simplicem fidei veritatem: et hoc modo Apostolus dicit verita tem Dei in hominum mendacio abundasse. Verum, ut adbuc manifestius fiat quod dicimus, aliqua exempli causa proferamus. Erat in hominibus do gma, quod summum bonum pronuntiaret'esse vo luptatem; in quo et illud consequenter asseritur, non esse Providentiam, quippe si non ex legibus, sed ex voluptate vivendum: et hæc lauto satis ornatoque sermone, et argumentis validissimis per * Isai. XLIV, 22. 'I Cor. xv, 28. Rom. III, 6. ** ibid. ** | Joan. v, 19. ibid. 7. ' Genes. vi, 6, 7. Matth. xx, 30. Rabanus et Salodianus. Ceteri Ita mss., Rabanus, Salodianus et Meřinus. Alii editi, effectum. › Gen. 1 Matth. Mss. quidam habent: ‹ humanum contexuit (al. connexuit) genus. › Al., contra. › (§) Al., ‹ lato. ›

intellexerit, non utique dicit illud quod in conse quentibus stulta objectione profertur: «Quid adhuc el ego tanquam peccator judicor”? › sed advertit merito se judicandum, si permaneat in mendacio hominum: et qui secundum ea quæ supra exposui mus ex Dei veritate convictus errasse se sentit, ab errore conversus Deum verum agnita veritate glo rificat, nec blasphemat ultra eos qui prædicant veritatem, tanquam dicentes: ‹ Faciamus miała ul veniant bona”, › sciens in hoc verbo justam esse blasphemantis damnationem. Observandum quoque est, quod eos qui veritatem prædicant, non tam maledici, quod ad homines, sed blasphemari, quod ad Deum pertinet, posuit. innumera volumina digeruntur. Sed intuere nunc quomodo is qui veritatem Dei defendit, et qui se cundum Christum, qui est Dei veritas et Dei sa pientia 7, philosophus est, docet homines sum mum bonum esse vitam æternam: hanc autem esse æternam vitam, ut cognoscant homines unum so lum verum Deum, et Filium ejus Jesum Christum 18 et quomodo cum omni fiducia providentiam Dei as serat, quæ dicit: Nonne duo passeres asse ve neunt, et unus ex ipsis non cadit in terram sine Patris voluntate "?, et quia ipse ‹ solem suum oriri jubet super bonos et malos, et pluit super ju stos et injustos "., Per hæc autem singula dum illa falsæ scientiæ dogmata confutantur, in homi num mendacio abundat veritas Dei. Sunt item alii qui dicant tres esse species boni: unam erga ani mam, aliam erga corpora, tertiam extrinsecus. Quæ singula cum conducibiliter habeantur, ex ipsis summum bonum constare confirmant. Isti etiam Dei providentiam resecantes, usque ad lunæ cam globum supervenire contendunt: infra vero, hoc est ad homines, eam minime descendere. Sunt item alii qui invisibile et incorporeum nihil dicant esse, sed oninia quæ sunt corporibus assi gnant, unde et Patrem omnium Deum corpus esse dixerunt. Verum quia urgebat eos rationis suæ consequentia, qua constat omne corpus esse corru ptibile, ut si etiam Deum corpus esse asserant, sine dubio et corruptibilem fateantur, 504 verterunt stropham verbi, et dixerunt naturæ quidem eum esse corruptibilis, nec tamen corrumpi, pro eo quod non sit aliquid ipso superius, a quo corrumpi pos sit aut solvi. Sunt et alia innumera hominuin figmenta dialecticis arguțiis et sophismatum fraude composita. Quæ cum singula per ecclesiasticos vi ros el divina sapientia eruditos veritas Dei convin cit, et argumentorum decipulas redarguit, in homi num mendacio Dei veritas dicitur abundare, et non soluin abundare, sed abundare ad gloriam ejus ". Quod hoc modo intelligendum puto: si do ctor Ecclesiæ simplices quosque auditores doceat, et nondum falsis dogmatibus occupatos, atque his de singulis quibusque rationem divinæ veritatis ape riat, in hujuscemodi doctrina Dei veritas videbitur abundare. Si vero ad eos sermo sit qui obsistant veritati, qui sanæ doctrinæ sermonibus contradi cant et contradicentes confutentur et convin cantur, ita ut errorum tenebris derelictis ad lucem veritatis accedant; tunc non solum abundabit veri tas Dei, sed et ad gloriam ejus abundabit. Glorifi catur enim Deus per eum qui de errore mendacii ereptus lumen veritatis aspexit. Hæc ergo qui ita 17 | Cor. 1, 24. 18 Joan. xvit, 3. 19 Matth. x, 29. * *³ Rom. 11, 26, 27. ** ibid. 9 seq. Rom. 1, 1, 2. Al., ‹ cum docibiliter; editi, ‹ și conduci biliter.» Editi, ‹ Si vero ad omnes sermo sit qui ob sistunt...... contradicunt, etc. Alias, nec blasphemat ultra eos qui non 2. Quid ergo tenemus amplius (8)? Causati en m sumus Judæos et Græcos omnes sub peccato esse, sicut scriptum est: Quia non est justus quisquam, non est intelligens, non est requirens Deum. Om nes declinaverunt, simul inutiles facti sunt, non est qui faciat bonitatem, non est usque ad unuin. Sepulcrum patens est guttur eorum, linguis suis dolose agebant, venenum aspidum sub labiis eorum. Quorum os maledictione et amaritudine plenum est veloces pedes eorum ad eſſundendum sangui nem. Contritio et infelicitas in viis eorum, et viam pacis non cognoverunt: non est timor Dei ante oculos eorum › Prædiximus jam quod in bac Epistola Paulus, velut arbiter quidam inter eos qui ex circumcisione crediderunt, et eos qui ex genti bus, temperet sermonem semper et libret, ut nunc hos, nunc illos in quibusdam videatur arguere, et rursum singulas partes certa spe promissionis ani mare Quia ergo visus fuerat in superioribus dicere, quoniam si præputium justitias legis custo diat, judicabit eum qui in circumcisione prævari cator est legis: rursum ut eos quos humilia verat allevaret, addidit. Quid ergo amplius est Judæo? aut quæ utilitas circumcisionis? Multum per om nem modum. Primo quidem, quia credita sunt illis eloquia Dei "., Post hæc, cum his consequenter quasi quædam fuisset prosecutus, addit nunc, et dicit: ‹ Quid ergo tenemus amplius? Causati enim sumus Judæos et Græcos omnes sub peccato esse "., Quod si onines sub peccato sunt, ergo non erit ela tionis causa uni adversum alium, cum uterque non ex sua justitia, sed ex Dei misericordia veniat ad salutem. Probavit ergo Græcos quidem, id est gen tiles, esse sub peccato, cum ait”: ‹ Dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt: et mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem ima ginis corruptibilis hominis, et volucrum, et qua drupedum, et serpentium: propter quod tradidit Matth. v, 45. 1 Rom. 111, 7. as ibid. 33 ibid. 8. 37 ibid. 9. 28 Rom. 1, 22-24. prædicant. ▸ Quid ergo tenemus amplius & Bic mss. nostri. Editi vero, Quid ergo? Præcellimus eos? Nequa quam. › Editi, animet, › male.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. NI. assumptum, immutatis, ut supra diximus, sermoni bus, puto. Quod autem sequitur: Quorum os ma ledictione, et amaritudine plenum est ",, ex nono psalmo videtur acceptum. Tum deinde: ‹ Veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem, vel in Isaia invenies, vel in Proverbiis 38. Sed et, ‹ Con tritio et infelicitas in viis eorum, et viam pacis non cognoverunt ", non quidem ad integrum recor dor ubi scriptum sit: suspicor tamen in uno pro phetarum inveniri posse. In Psalmis autem scriptum est: Non est timor Dei ante oculos eorum. › Hæc autem omnia testimonia videtur congregare voluisse ob hoc, ut ostenderet, quia quod causatur ‹ Judæos et Græcos omnes sub peccato esse non tam suam, quam sanctæ Scripturæ sententiam pronuntiat. Sed requiramus quid est hoc ipsum sub peccato esse sine exceptione enim sermo ejus omnes, sive Judæi sint, sive gentiles, videtur in volvere. Sed occurrit nobis alia ipsius sententia, qua dicit: ‹ Ubi autem non est lex, nec prævari catio. Apud Judæos quidem legem Moysi esse manifestum est: apud gentiles vero legem naturæ esse confirmat quæ testimonio conscientiæ arguat delinquentem. Ubi ergo quærimus hominem in quo non sit lex, et qui per hoc non videatur esse in prævaricatione peccati, quia et ipse Paulus de semetipso dicit: ‹ Ego autem vivebam sine lege aliquando **?, Quando Paulus sine lege vixit, qui rursum de semetipso dicit: Circumcisus octava die Hebræus ex Hebræis “?, Quomodo ergo verum erit eum aliquando sine lege vixisse, qui oc tava die nativitatis suæ signum circumcisionis ex lege suscepit? Unde constat tunc fieri hominem sub lege, quando ad id ætatis venerit, ut eligere possit, et discernere quid sit lex: nec prius legis illius extrinsecus jugum suscipere, quam internæ, et naturalis legis habere incipiat firmitatem. Denique in eo loco ubi dixit: ‹ Ego autem vivebam sine lege aliquando, › addidit: ‹ Sed ubi venit mandatum, peccatum revixit *. In quo hoc qui dem ostendit, quia in pueritia prius quam discre tionem quis habeat boni et mali, sine lege esse di citur; cum etiam si peccat, quia lex in eo non est, eos Deus in reprobum sensum, › et reliqua: Ju- labiis eorum”,› quod et ipsum ex quodam psalmo dæos vero, cum dicit: Si autem tu Judæus co gnominaris, et requiescis in lege ", et reliqua. Quibus addidit: «Qui ergo doces alium, teipsum non doces: qui prædicas non furandum, furaris, › etc. Post hæc ergo dicit, quia ‹ causati sumus Ju dæos et Græcos omnes sub peccato esse "., Post hæc vero, ut ei moris est, de Scripturis sanctis vult affirmare quod dixerat; simul et doctoribus Ecclesiæ præbet exemplum, ut ea quæ loquuntur ad populum, non propriis præsumpta sententiis, sed divinis munita testimoniis proferant. Si enim ipse tantus ac talis Apostolus auctoritatein dicto rum suorum sufficere posse non credit, nisi doceat in Lege et Prophetis scripta esse quæ dicit, quanto magis nos minimi hoc observare debemus, ut non nostras cum docemus, sed sancti Spiritus sententias proferamus? Illud etiam necessario du cimus adinonendum, quod in nonnullis Latinorum ea quæ subsequuntur testimonia in tertio decimo psalmo consequenter ex integro posita inveniun tur; in Græcis autem pene omnibus non amplius in decimo tertio psalmo, quam usque ad illum versi culum, ubi scriptum est: «Non est qui faciat bonum, non est usque ad unum. Sed et quod dixit Apostolus: Sicut scriptum est: Quia non est justus quisquam non est intelligens, non est requi rens 505 Deum, non eisdem sermonibus inve nitur in psalmo, sed alii permutantur, alii assu⚫ muntur, alii relinquuntur. Quod ab studiosis qui busque si observetur diligentius, puto dari in hoc apostolicam auctoritatem, ut cum Scripturæ testi moniis utendum fuerit, sensum magis ex ea, quam verba capiamus. Hoc enim et in Evangeliis factum frequenter invenies. In tertio decimo igitur psalmo ita scriptum est: Dominus de cœlo respexit su per filios hominum, ut videret si est intelligens, aut requirens Deum. Sed in quinquagesimo se cundo psalmo ita dicit: Deus de coelo respexit super filios hominum, ut videret si est intelligens, aut requirens Deum.» Et videtur idem servari sen sus etiam in eo quod Apostolus posuit: Non.est intelligens, non est requirens Deum ". Et quod di xit: ‹ Non est justus quisquam ",, puto quod ex eo sumpserit quod scriptum est "; «Non est qui peccatum ei non imputatur *. Cum vero discre faciat bonitatem, non est usque ad unum (11):› in quo etiam si sermo converti videtur, sensus tamen ¤nus idemque servatur. Quod vero in consequen tibus dicitur: Sepulcrum patens est guitur eo rum, linguis suis dolose agebant *,, in quinto psalmo reperies. Post hoc: «Venenum aspidum sub Rom. 11, 17. mi, 13; Psal. v, 11. 7; Prov. vi, 18. tionem boni malique acceperit, venisse ei dicitur lex, et dedisse mandata. Ubi autem inest vis man dati, hoc est, conscientia redarguens, peccatum, quod prius in eo mortuum erat, dicitur revixisse. Ex hoc ergo jam tempore si quis subdat se legi Moysi, ut eam secundum litteram observet, efficitur 30 ibid. 21. 31 Rom. 11, 9. ** Rom. 1, 11. 33 ibid. 10. 84 Psal. XIII, 2. 38 Rom. *ª ibid. et psal. cxxxix, 4. 37 Rom. 1, 16; Isai. LIX, 7, 8. Rom. VII, 9. * Philip. 111, 5. Rom. Ubi. In editis omittitur. Editi, non est usque ad unum qui faciat. › Al., secundo. › Editi, relinquamus quidem hoc ipsum.› Al., firmat (al. affirmat) quo. › Rom. Roin. 1, 14; Psal. 1x, 7. 38 Rom. 11, 15; Isai. LIX, 40 Psal. xxxv, 2; Rom. II, 17. * ibid. 9. vII, 9. * Rom. v, 13. Sic mss. fere omnes. Quidam vero cum edi tis, circumcisionem accepi octavi diei, › etc, Die. Deest in antea editis. Al., inciperet. ›

in manifesto Judæus “. Si vero secundum spiritum niam tu scelera multa committis, et talia sunt quæ eam sequatur, efficitur in occulto Judæus. Hæc pro eo quod dictum est: ‹ Causati enim sumus Judæos et Græcos omnes sub peccato esse **.» Scilicet ‹om nes › intelligatur de illis dictum, quos vel naturali vel scripta lege ne peccent constat edoceri. Nam et de gentibus sub peccato factis eodem modo intelli gimus quo supra diximus: cum cœperint naturali ter quæ legis sunt facere ", et ipsi sibi esse lex, tum redarguuntur a conscientia in his quæ contra le gem facere videntur. Propter quod et consequenter mihi videntur vere sensisse hi, qui legem naturæ legem Dei dicunt, legem autem Moysi legem scri ptam appellant Si ergo Paulus de lege scripta, hoc est de lege Moysi, diceret: Peccatum autem non imputatur, cum lex non est ",» videbitur nec Cain reputatum esse peccatum nec illis qui diluvio perierunt, nec illis quos in Sodomis ignis absumpsit. Sed quoniam videmus illis non solum reputata esse peccata, sed et ultionem in eos datam, ostenditur ex his de naturali lege Paulum dicere, quæ, excepta prima ætate pueritiæ, in omnibus bo minibus inest: et per hoc rectissime dicit: ‹ Can sati enim sumus Judæos et Græcos omnes sub pec cato esse. › 506 Unde non mibi videtur quidam ex sapientibus contra rationem definisse, quod in omni mortalium genere, cum ad id ætatis ven tum fuerit ubi discretionem recti pravique ingressu naturalis legis quis excipiat, primo omnium mali tiam suscitari, post hæc jam eruditionibus, institu tis, monitis paulatim eam depelli, et ad virtutem transiri. Consona namque his etiam Paulus mihi sensisse videtur in eo quod dicit: Sed ubi venit mandatum, peccatum revixit. › Sed et Salvator cum dicit in Evangeliis: ‹ Nisi venissem, et locutus eis fuissem, peccatum non haberent: nunc autem ex cusationem non habent de peccato suo 31, › videbi tur secundum hanc dixisse rationem, quod virtute ea qua replere dicitur mundum, ad unumquem que hominem veniat, et loquatur in corde ejus, ac boni malique judicium doceat. Ideo ergo Paulus scriptum esse dicit: Quia non est justus quisquam; non est intelligens, non est requirens Deum: om nes declinaverunt, simul inutiles facti sunt **; › sic ut et alibi Propheta dicit: «Quia non justificabi tur in conspectu tuo omnis vivens 3. Quod fortas sis contrarium videatur aliis Scripturis, quæ non nullis testimonium perhibent quasi justis; in tantum ut etiam ad Jerusalem de Sodomis dicatur, quia ‹ justificata est Sodoma ex te ". Sed intuere di ligentius cautelam Scripturæ divinæ, quomodo non dixit: ‹ Justificata est Sodoma; sed ait: Quo 47 Rom. 11, 28. 48 Rom. 11, 9.» Rom. it, 14. Psal. xi, 1-3. 3 Psal. CXLII, 2. ** Ezech. xvi, 88 Rom. 11, 10. 39 Psal. CXLII, 2. Sic recte ms. unus. Editi vero et cæteri mss. nostri habent, legem autem scriptam positione (al. positionis, al. positam) legem esse appellant. > Editi, non imputabatur, cum lex non esse videbatur, nec Cain reputatum esset peccatum¸ð agis, ut omnes supergrediaris in magnitudinę pec catorum, ad comparationem scelerum tuorum jam Sodoma justificata est. Et hic ergo quod dixit ‹ Non justificabitur in conspectu tuo omnis vivens,▸ non hoc sentiri voluit quod non justificabitur oninis vivens, sed • in conspectu tuo, › hoc est Dei, non justificabitur. Quantumvis enim quis justus, quan tumvis sanctus sit, non solum inter homines, sed et in supernis atque eminentioribus creaturis, ad comparationem Dei certum est eum justificari non posse. Denique et in Apocalypsi Joannis *, ubi li ber signatus offertur in conspectu vetusti dierum, et quæritur ex omni tribu, lingua, et populis, qui eum possit aperire, nullus inventus est nisi solus Agnus de tribu Juda, qui justificatus est in con spectu Dei: et ipse solus librum meruit aperire, qui solus ipse est ‹ qui aperit, et nemo claudit; claudit et nemo aperit *. › Solus ergo Salvator noster Dominus Jesus Christus justificatur in con spectu Patris, quia ‹ quæcunque facit Pater, hæc et Filius facit similiter 37. Omnis autem creatura ex comparatione inferiorum justificatur. Ut si, verbi causa, dicamus: ad comparationem reliqui populi justa fuit Maria soror Moysi: et rursum ad compa rationem Mariæ justus erat Aaron: et iterum ad comparationem Aaron, justus erat Moyses. Beatus tamen est qui ex comparatione meliorum justus ap pellatur, et non ex comparatione pessimorum, sicut Sodoma, quæ ex comparatione Jerusalem justifi cata memoratur. Unde et ego vereor ne ex nobis qui videmur esse in Ecclesia Dei et legi ejus ope ram dare, ac præceptis evangelicis deservire, in veniantur aliqui infidelium justificandi. Ut verbi causa dicam, si nos libidini et impudicitiæ servia mus, et gentilis qui alienus est a fide Christi, custo diat castitatem, ille gentils justificatur ex nobis. Similiter et si nos avaritia, rapacitate, superbia, et cæteris hujusmodi malis involvamur, abstineat autem ab his omnibus gentilis, et hi qui legem Deš nesciunt, illi justificabuntur ex nobis, et nos ex il lorum comparatione damnabimur. Quin potius ope ram demus, ut sicut ſide præcedimus gentes, ita actibus et operibus præcellamus, ne mala nostra fiant aliena bona, et illorum temperantia nostrani redarguat intemperantiam. Potest adhuc et alio nodo explanari quod dixit: Non est justus quis quam”; › vel quod ait: ‹ Non justificabitur in conspectu tuo omnis vivens”; › quia [donec quis vivit in corpore, justificari non potest nec pronun tiari justus, sed cum exierit de corpore, et de vitæ. hujus agone discesserit, sicut et Scriptura dicit 5 Rom. V, 13. 31 Joan. xv, 22. * Rom. 111, 10-12; Apoc. v. • Apoc. III, 7. 37 Joan. v, 19. Alias, videtur quemdam; › al., ‹ videntur quidam.▸ Al., ‹ quod virtus ea quæ replere, › etc. Editi, cut, › male.

COMMENT. IN EPIST. AD_ROM. LIB. III. Et iterum præceptum est, ut hi qui Evangelium an nuntiant, de Evangelio vivant ". Paulus tamen di cit, quia ‹ nullo horum usus sum; et ideo non inutilis erat servus, sed fidelis et prudens. Omnes ▸ ergo declinaverunt, simul inutiles facti sunt. › Quibus addidit: «Non est qui faciat bonitatem, non est usque ad unum › Gravis sententia, et quæ difficile astrui possit. Quomodo enim videtur fieri posse, nullum omnino, nullum usque ad unum, vel in Judæis, vel in Græcis inveniri potuisse qui face ret bonitatem? Siccine credimus quod nullus fuerit qui vel hospitem aliquando receperit, vel esu rienti panem dederit, vel nudum texerit, vel inno centem de manibus potentis eripuerit, vel tale Ne beatificaveris hominem ante mortem, quia tilis servus, sed servus bonus et fidelis vocabitur. nescis quæ erunt ejus novissima “; › et iterum di cit Ecclesiastes "1: Et laudavi homines defunctos qui jam mortui sunt, magis quam vivos qui adhuc vivunt: sed melior super utrosque qui nondum na tus est. Habes adhuc et aliam Scripturæ senten tiam quæ dicit, quia quicunque minimus est in re gno Dei, major sit eo qui in corpore est, etiamsi Joannes ille sit, quo major inter natos mulierum non fuit ". Non est ergo justus quisquam. › Et addidit: • Non est intelligens "., Et revera cum Apostolus ipse ex parte se dicat agnoscere, et ex parte intelligere ", quis erit qui dicatur intet ligens? Quantumcunque enim quis intellexerit, in speculo et in ænigmate videbitur intelligere:quia post depositionem terreni corporis refertur fa- aliquid boni operis egerit? Non mihi videtur tam cie ad faciem intelligere: nunc vero, ut ait Scri plura: Corruptibile corpus aggravat animam, et demergit terrena habitatio sensum multa cogitan tem. Unde fit ut non sit intelligens, quis, nec ‹ requirens Deum "7, › Dum enim corporis sol licitudinibus occupamur, et quæ hominum sunt quærimus, Deum quærere, vel quæ Dei sunt co gitare non possumus. incredibilem sermonem voluisse asserere Paulus apostolus sed hoc modo intelligendum puto; quod neget quemquam fecisse bonitatem. Verbi gratia, velut si quis fundamenta jaciat domus, et unum aut duos parietes exstruat, aliquid etiam materiæ con vehat, nunquid dicetur fecisse domum, quamvis operatus videatur in domo? Sed ille dicetur do mum fecisse, qui totius ædificii ad perfectum sin gula quæque membra perduxerit. Ita arbitror et hic Apostolum dicere neminem fecisse bonitatem, hoc est, a nullo eam ad perfectum et ad integruin consummatam. Si autem requiramus quis sit vere bonus, et qui perfectam fecerit bonitatem, illum inveniemus solum qui dicit: ‹ Ego sum pastor bo nus; et iterum: Pastor bonus animam suain ponit pro ovibus suis 7., Post hæc de quinto, ut supra diximus, psalmo sumens dicit: Se pulcrum patens est guttur eoruin., Diversa in his, ut mihi videtur, humani generis peccata de scribit. Omne sepulcrum immunditiam defuncti ca daveris contegit; unde et Dominus dicebat in Evan gelio de Scribis et Pharisæis, quod essent sepul cra dealbata, ‹ quæ foris quidem speciosa videntur hominibus, intus autem plena sunt omni immundi tia”. › Videtur autem Paulus hoc in loco majus aliquid in istis, de quibus sermo est, ostendere cri minis, cum eos sepulcrum non tectum, neque co opertum, sed ‹ patens appellat. Clausa enim se 3. Omnes declinaverunt,simul inutiles facti sunt". 507 Mihi videtur quod non dicitur declinasse, nisi is qui aliquando in via recta stetit. Unde apparet primum illud naturæ rationabilis opus, quod a Deo factum est, fuisse rectum, et in via recta Creatoris ipsius munere collocatum. Sed quia ab hac ad læ vam peccati iter detorsit, merito nunc dicitur declinasse, sicut exemplo est primus homo Adam, qui de paradisi via recta malesuadi fraude serpentis ad pravas et tortuosas mortalis vitæ se mitas declinavit. Consequenter ergo omnes qui ex ipsius successione in hunc mundum veniunt, decli naverunt, et simul cum ipso inutiles facti sunt. Propter hoc puto et Dominum in Evangeliis dare mandatum, ut cum omnia præcepta fecerimus, me minerimus tamen quid simus, et dicamus: Servi inutiles suinus: quod debuimus facere, fecimus”.› Donec enim quis hoc facit tantum quod debet, id est, ea quæ præcepta sunt, inutilis servus est. Si autem addas aliquid præceptis, tunc non jam in atilis servas eris, sed dicetur ad te: Euge, serve pulera dicuntur, quos aliquantulum pudor cohibet bore, et fidelis ". Quid autem sit quod addatur præceptis, et supra debitum fiat, Paulus apostolus dicit: ‹ De virginibus autem præceptum Domini non habeo: consiliuın autem do, tanquam misericordiam consecutus a Domino 7. Hoc opus super præce plum est. Qui ergo completis præceptis addiderit etiam hoc, ut virginitatem custodiat, non jam inu palam delinquere, et proferre ad publicum crimina sua. Patens vero sepulcrum dicuntur hi qui immun ditias suas et impuritates in propatulo habent quibus assiduitas et usus scelerum, quod est in ma lis ultimum, etiam commissorum verecundiam sus tulit: ut jam non aperiant os suum, et proferant verbum Dei, verbum vivum; sed aperiant gut 6³ Rom. 111, 10, 11. ** 1 Cor. xii, 9. ibid. 12. I Cor. v, 52, 33. 69 Rom. 1, 12. 70 Luc. xv, 10. 71 Matth. ** Eccli. x1, 30. 61 Eccle. IV, 2, 3. 62 Matth. xi, 11. Sap. ix, 15. 7 Rom. 7 | Cor. vII, 25. * 1 Cor. ix, 14, 15. 74 Rom. 11, 12. 78 Joan. x, 11. 78 Matth. xxIII, 27. Al., revelabitur, al., «merebitur, al., ‹ reverietur. › Al., ‹ lævum. › Al., ‹ exempium est. › Al., Si in eis credimus. › Sumens. Deest in antea editis. Al., ‹ verbum Dei vivum; sed, › etc.

tur suum, et proferant verbum mortuum, verbum cite, et nolite maledicere; et alibi ": «Ne qua diaboli, non de corde, sed de sepulcro. Si quando radix amaritudinis sursum germinans impediat. › ergo videris hominem lascivo ore impudica verba jactantem, aut tumido et furibundo contumelias et maledicta proferentem, non dubites de hoc dicere, quia ‹ sepulcrum patens est guttur, ejus. ‹ De abundantia enim cordis os loquitur”, › Ad hæc ad ditur: Linguis suis dolose agebant. Dolus est, cum aliud quis lingua loquitur, et aliud volutat in corde. Quod crimen nescio si vel justos quosque et electos relinquat immunes; sed puto quod alius plus, alius autem minus, nemo tamen sit ab hoc ad perfectum purus, nisi ille solus de quo scriptum est: ‹ Qui peccatum non fecit, nec dolus inventus est in ore ejus”.» Nam et si inveniatur quis dili gens et cautus, potest fortassis in gravioribus se observare quem autem invenias, qui in hæc vel præ verecundia, vel præ negligentia non incurrat? Interdum et per oblivionem omittuntur quæ cu randa fuerant, et ne appareat culpa, excusantur aliter quam gesta sunt. Unde et Petrus, sciens istas esse diversitates doli, 508 in Epistola sua scribit dicens: ‹ Deponentes ergo omnem dolum, et simulationem, et invidiam, et obtrectationem, quasi modo geniti infantes, rationabiles, et sine delo, lac concupiscite, ut in eo crescatis in salu tem". 4. ‹ Venenum aspidum sub labiis eorum 89 Morsus serpentis veneno corpus interimit morsus verbi venenati fraude animam necat. Potest accidi hoc et de his qui calumniarum commentis circumveniunt homines: potest et de his, qui per hæreticam doctrinam veneno diaboli infectam, ani mas decipiunt simplicium. Quorum os maledi ctione, et amaritudine plenum est ". De veneno quidem aspidum non dixit plena esse labia. In illo enim vitio plures fortassis inveniantur, non tamen plures qui plene, et ad integrum veneni illius virus exerant Maledictione autem et amaritudine repleri os, valde multorum est. Quis enim ita emen Cati oris est quem non maledicendi consue tudo sollicitet, non dicam adversum eos qui male dictione digni sunt, sed adversum eos quos Domi nus non maledixit, id est, justos et innocentes vi ros? Promptum hoc et proclive vitium est fragilita tis humanæ erga subjectos præcipue et inferiores ita ut jam appellationem hanc non maledictionem putent. Et ideo plenum esse os eorum, et tanquam de pleno oris vasculo indesinenter dicitur fluere maledictio. Huic tamen et amaritudo conjungitur, quia ex iracundiæ felle depromitur. Per iracundiam enim ac furorem ad maledicendum lingua compel 'itur. Et ideo dicit idem Apostolus 82: ‹ Benedi 79 ibid. " Matth. x11, 34. 781 Petr. 11, 22. 83 Hebr. xi, 15. **Rom. 1, 15. 85 ibid. 9. Jerem. 11, 20: v, 5. 10 Psal. XLVII, 13, 21. **Rom. 1, 48. 95 Psal. XIII, 5. Al., quæ, ) Al., Additur in consequentibus ": «Veloces pedes eorum ad eſſundendum sanguinem. › Quod tamen crimen non fortassis pluribus aptari posse videbitur eorum de quibus dixit: «Causati enim sumus Judæos et Græcos omnes sub peccato esse 85; › nisi forte ita intelligamus, quia non corporaliter tantum sanguis effunditur eorum quorum corpora trucidantur, sed et hi qui quolibet scandalo animam a Deo separaol, viri sanguinum nominantur. Sicut enim homicida dicitur ille qui corpus ab anima separat, per quam vivificatur: ita multo etiam verius ille homicida dicendus est, qui animam a vera vita separat, quæ est Deus. Pedes autem hoc in loco illos intel lige de quibus dicit Propheta: ‹Mei autem pene moti sunt pedes "; › hoc est, consilium quo agimas iter vitæ. 5. Contritio, et infelicitas in viis eorum: et viam pacis non cognoverunt 87.» Contritionem hic dicit, non illam qua spiritus peccatis contribulatur pro pœnitentia, unde dicitur in Psalmis 88: < Cor con tritum et humiliatum Deus non spernit: › sed il lam dicit contritionem qua peccatores dicuntur conterere jugum Domini et projicere a cervicibas suis”. Similiter et infelicitas,» vel, sicut alibi legitur, ‹ miseria › accipienda est, qua miser effe ctus est homo et infelix, qui «cum in honore esset, non intellexit, › sed comparatus est jumentis insi pientibus, et similis factus est eis ". Et viam pacis non cognoverunt º¹. › Pax nostra Christus est. Via ergo pacis, via Christi est. Sed et si accipiamus quod peccatores dum vitiorum bellis semper urgen tur, viam pacis ignorant, recte intelligimus. Dicit enim propheta ad Dominum: ‹ Pax multa diligen tibus nomen tuum, et non est illis scandalum”. › Sed et ille populus qui de Ægypto eductus est, per viam pacis incessit, ut ad terram repromissionis veniret, et habitaret in Jerusalem, quæ interpreta tur visio pacis, sicut et Propheta dicit: «Factus est in pace locus ejus, et habitatio ejus in Sion ".› Plenius autem viam pacis agnoscit qui ad cœlestis Jerusalem habitaculum tendit, ut ad sanctam civi tatem Dei viventis ascendat. Post hæc additur: «Non est timor Dei ante oculos eorum *.» Si quis sit qui semper de timore Dei cogitet, quid ei placeat requirat, quidve displiceat, huic timor Dei esse ante oculos dicitur. Sed peritus debet esse, et ex lege Domini diligenter eruditus ", ne forte illic timeat timore, ubi necessarius non erit timor. Ponendus est ergo semper timor Dei ante oculos: non istos oculos carnis (neque enim visibile aliquid, aut cor poreum quæritur), sed ante oculos mentis qui 1, 2. 80 Rom. 111, 15. 8 ibid. 14. 8ª Rom. x1, 14. Psal. LXXII, 2. 87 Rom. 11, 46, 17. 88 Psal. L, 19. Psal. cxvi, 165. » Psal. Lxxv, 3. 1 Rom. 1, 17. Al., Morsu serpentis venenum corpus,» elc. exerceant. › emendatioris est vitæ. › Al., Editi, «qui. › Alias, sed dicitur de oculis mentis. ›

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. III. bus timoris Dei et intellectus et doctrina perspici- Moysi intelligere, quæ illis sine dubio solis loquitur, tur, per quam, sicut superius diximus, intelligatur quid timendum sit, aut quid non sit timendum. Qui Deum timet, potestates sæculi non timet. Et quid dico de potestatibus sæculi? Nec illos principatus, et potestates, et mundi hujus rectores, neque spiri talia nequitiæ in cœlestibus timet ". Et ut ipsius hoc Pauli auctoritate firmemus, audi quomodo dicit de humanis potestatibus: Vis, inquit, non timere potestatem? Fac quod bonuin est, et habebis laudem ex ea ". Et Propheta dicit: «Dominus mibi adjutor est, non timebo quid faciat mihi ho mo”. › De adversis vero potestatibus spirituam idem Propheta sensisse mihi videtur, ubi dicit ‹ Multi qui debellant me de excelso, per diem time bunt"; et iterum: «Si consistant adversum me castra, non timebit cor meum 1. Opus ergo grande est et magnificum semper habere ante oculos cordis 509 timorem Dei: illum timorem, qui replevit vir gam quæ surrexit de radice Jesse, et florem qui de radice ejus surrexit: de quo dixerat: ‹ Et replebit eum spiritus timoris Domini. In tantum autem perfectum reddit hominem Del timor, ut. nihil ei desit, ut Propheta dicit quia nibil deest timentibus eum., Hæc, prout potuimus, singulis quibusque quæ a Paulo assumpta fuerant aptavimus, quomodo convenire viderentur his de quibus dicit: Causati enim sumus Judæos et Græcos omnes sub peccato esse. Quæ tamen ita puto debere intelligi, non ut in singulis hominibus c omnia hæc fuisse arguantur, sed aliud in alio et aliud in alio, ita tamen ut in omnibus impleretur universitas ista vitiorum. quos ex matris utero circumciderit et docuerit, quomodo consequens videbitur quod per hanc legem, quæ unam tantummodo institutis suis eon tingit gentem, omne os obstruatur, et omnis per eam mundus Deo teneatur obnoxius? Quid enim. commune ad hanc legem gentes omnes, quid totus habere mundus credendus est? Quomodo autem et agnitio peccati per legem Moysi fieri dicitur, cumi inveniantur plurimi et ante eain agnovisse pecca tum suum? Cain denique cum peccasset ita ait ‹ Majus est peccatum meum, quam ut remittatur *.» Sed et patriarchæ cum ad Joseph descendissent in Ægyptum, et simulata ab eo confutatione urgo rentur, ita ad alterutrum dicunt: «In peccatis sumus pro fratre nostro, quia despeximus tribulationem ejus animæ cum rogaret nos, et non exaudivimus eum: propter hoc venit super nos tribulatio hæc '.» Sed et Job, quem ante legem fuisse constat, ita dicit: «Quod et si peccavi invitus, si occultavi pec catum meum, aut confusus sum multitudine populi, quominus annuntiarem delictum meum. Qut omnes evidenter docentur agnovisse peccatum suum. Ex his ergo colligitur Paulum apostolum non de lege Moysi hæc dicere, Quia lex his qui in lege sunt loquitur', sed de naturali lege quæ scripta est in cordibus hominum. Hæc ergo lex quæcunque dicit, his qui in lege sunt dicit. In lege autem sunt hi qui id ætatis agunt, quo discretionem boni malique jam capiant. Sine lege vero illi sunt quibus nondum hujusmodi discretionis sensus adve nit, secundum quod et Paulus dicit: ‹ Ego autem vivebam sine lege aliquando "., Secundum hanc ergo legem naturalem consequenter Apostolus. dixisse videbitur omne os obstruendum, et omnem mundum obnoxium Dei judicio futurum. Hujus enim legis quæ naturaliter hominibus inest, nullus est expers, neque Judæorum, neque genti lium et ideo consequenter dictum videtur etiam illud, quod justificetur Deus in verbis suis, et vin cat cum judicatur ". Ut verbi causa dicamus: si requiratur quid Deus homini contulerit, et quid homo ex his quæ a Deo accepit operatus sit, judi cari cum hominibus Deus videbitur: et invenietur quidem Deus dedisse homini omnes affectus, om nesque motus quibus ad virtutem niti possit et pro gredi: insuper etiam vim rationis inseruisse, qua agnosceret quid deberet agere, quid cavere. Hæc ergo invenitur Deus communiter omnibus homini bus præstitisse. Sed si his acceptis homo neglexerit iter virtutis incedere, cui ex Deo nihil defuit, Scimus autem, quoniam quæcunque lex loquitur, his qui in lege sunt loquitur, ut omne os obstruatur et subditus flat omnis mundus Deo. Propterea ex operibus legis non justificabitur omnis caro in conspectu Dei Per legem enim agnitio peccati *.› Præfati sumus in principiis Apostolum in hac Epistola de pluribus legibus tractaturum, quarum discretio et distinctio nisi per loca singula habeatur, confundere poterit sen sum legentis. Igitur etiam in præsenti loco quod dicit: Scimus autem, quoniam quæcunque lex loquitur, his qui in lege sunt loquitur, diligentius requirere debemus quæ sit lex quæ loquatur ad eos qui in lege sunt, et per hoc quod ad eos loquitur omni eos excusatione denudet, ne peccatorumi suo rum possint invenire perfugia: hoc enim est quod dicit: «Ut omne os obstruatur, et subditus flat omnis mundus Deo. Quod si velimus de lege ** Psal. cxv, ibid. 19, 20. 97 Rom. XIII, 3. * Row. III, 9. 19. 10 Rom. VII, 9. 11 Psal. L, 6. Ephes. vi, 12. Psal. xxx. 10. Rom. Hoc. In editis omittitur. Al., ut cui nihil desit; ut Propheta dicat.» Et aliud in alio. Hire omittuntur in editis. Propterea. Sie mss. Editi, «quia. › Al., coram Deo. › » Psal. Lv, 3. ' Psal, xxvi, 3. Gen. iv, 13. 7 Gen. xlii, 21, Vide Præfationem Origenis. Isai, x1, 1, 3. 8 Job xxx1, 33. Sic mss. fere omnes. Quidam cum editis, remitti possit. ▸ Al., videbatur. ›

invenitur ipse defuisse iis quæ a Deo data sunt sibi. mundum ita terrenus hic debere intelligi locus, at Merito ergo dicitur in tali judicio Deus vincere et justificari in verbis suis. Hæc ergo lex naturalis loquitur omnibus qui in lege sunt ex cujus præ ceptis soli. mihi immunes fieri videntur infantes, quibus nondum inest pravi rectique judicium. Sed his si etiam illi sociandi sint qui quacunque ex causa impotes sunt mentis, videto. Exceptis vero his nullus hominum mihi effugere videtur hanc legem. Considerandum est autem ne forte non solum homines, sed et angelos, et omnem, quæcunque illa est, rationabile creaturam lex ista constringat. Si enim recte a sapientibus defini tum est, legem esse quæ dictet quod agi debeat, et quod agi non debeat vetet, quomodo non hujusmodi lex etiam supernis et cœlestibus ordinibus inserta videbitur; quibus utique et observandi quiddam, 510 et quiddam cavendi disciplina est? Et nisi hac lege tenerentur, nunquam de eis diceret Scri plura divina Angelos quoque, qui non servave runt principatum suum, sed dereliquerunt proprium domicilium, Deus ad judicium magni diei æternis vinculis in tartaro constrictos sub caligine reservavit ". Unde constat inesse eis legem; qua non observata passi sunt hæc quæ superius Scriptura testata est. Sed et Paulus cum dicit An nescitis quia angelos judicabimus "?» quid aliud nisi sub lege scit esse positos eos quos pronuntiat ad judicium deducendos? Sed si quis nobis occurrat ex eo quod supra diximus Deum esse cum hominibus judicandum, quasi etiam ipsum dicere videamur esse sub lege, audi quanta de hoc cautela in Apostoli Litteris invenitur, qui Christum non in lege esse, sed plenitudinem esse legis com memorat: et sicut ipse est justitia ex qua omnes Justi fiunt, et ipse est veritas ex qua omnes in veri tate consistunt, et ipse est vita ex qua omnes vivunt, ita et ipse est lex, ex qua omnes in lege sunt. Ve nit ergo ad judicium, non tanquam qui in lege sit, sed tanquam qui lex sit. Ego autem puto quod hi qui jam perfecti sunt, et Domino conjuncti unus spiritus cum ipso effecti sunt ", nec ipsi in lege sunt, sed magis ipsi sunt lex, sicut et alibi idem Apostolus dicit: «Quia justo lex non est posita ¹³. › Ita: «Quæcunque lex loquitur iis qui in lege sunt loquitur, ut omne os obstruatur, secundum ea quæ supra diximus, ut subditus Gat, vel, ut alibi legimus, ‹obnoxius fiat omnis mundus Deo ",, quod et magis cum Græcis exemplaribus convenit. Sed requiramus omnem mundum hic quid appellaverit. Nunquidnam putabitur per omnem 1 Jud. 6. "1 Cor. vi, 3. 19 ibid. 20. et arbores, et lapides, et herbæ, ac semina, et paleæ quæ in ipso sunt, pariter nominate sin!! Partes enim mundi hæc esse singula videntur. Non arbitror ita quempiam ineptum inveniri, ut hæc possit asserere. Restat igitur ut omnem mundem omne rationale animal dicat: et sicut omne quod irrationale est, excipitur ab hoc sensu, ita nulla mihi videtur ab hac conditione rationalis creatura secerni. Omnis ergo mundus obnoxius fit Deo per hoc quod legem naturalem inseruit omnibus: de quibus et in alio loco dicit, quia in nomine Jesu omne genu flectetur cœlestium, terrestrium et | infernorum "7. Quod utique si faciat, complesse videbitur legem; si non faciat, esse obnoxius legi: | per legem autem consequenter et Deo. Si cui vero de solis hominibus hoc videbitur dictum, quod et legem naturalem ipsis inesse dixerit, et de salis ipsis scriptum accipiat: «Ut omne os obstrua- | tur, et obnoxius fiat omnis mundus Deo ",, ule tur occasione subsequentis sermonis, quo dicit Quia ex operibus legis non justificabitur omnis caro ". Quod utique dictum videbitur de his i tantum qui in carne sunt positi. Sed qui priorem sensum magis tenere volunt, observabunt diligen tius quomodo Apostolus dixerit ex operibus legis non justificari omnem carnem: quia ad eos qui in carne sunt opera legis spectant; ad eos vero qui in spiritu sunt, id est superioręs ordines cœ lestium ministeriorum, sensus pertinet legis. • Ex operibus igitur legis, quod ‹ non justificabitur omnis caro in conspectu ejus, hoc modo intelli gendum puto: quia omnis qui caro est, et secun dum carnem vivit, non potest justificari ex lege Dei, sicut et alibi dicit idem Apostolus, quia ‹ qui in carne sunt, Deo placere non possunt "; item alibi Quia sapientia carnis inimica est Deo, legi enim Dei non est subjecta: nec enim potest "; › et propheta dicit: «Omnis caro fenum "; › et in Evangelio scriptum est: Spiritus est qui vivificat; caro autem non prodest quidquam “., De his ergo dicit, quia ex lege Dei ‹ non justificabitur omnis caro coram ipso.» Sed et hoc quod addidit coram ipso, non otiose prætereat, sicut janı frequentius admonuimus, quia aliud est coram Deo justificari, aliud coram hominibus: hoc est, ad comparationem aliorum hominum potest alius homo qui emendatius vixerit, justus videri; ad compara tionem autem Dei, non solum homo non justifica bitur, sed et sicut Job dicit: Stellæ autem nou sunt mundæ coram ipso " 181 Tim. 1, 9. * ibid. Rom. vii, 8. 21 ibid. 7. Al., dementes fiunt. › Al., ‹ dicat, › Al., in tartarum. › Al., Aut. › Genebrardus, omnis mundus >; Salodianus vero et Merlinus: omnem mundum, et omittunt per. › quæ utique coram 16 Rom. 1, 19. 17 Philip. 11, 10. 18 Rom. Isai. XL, 6. 23 Joan. vi, 64. 26 Job xxv, 5. Al., flectatur. › Al., accipiatur. ▸ Al., utitur. › Omnem. Deest in antea editis. Autem. In editis omittitur. Autem. Desideratur in editis.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. III. nobis mundæ sunt, hoc est, ad comparationem venire posse quo astruamus hæc non de Moysi, sed bominum mundæ habentur et sanctæ ad comparationem vero Dei mundæ esse non possunt. Per legem enim agnitio peccati *. Videamus quo modo per legem fit agnitio peccati. Dum per legem discimus quid agendum sit, quid cavendum, simul et quid peccatum sit, et quid non sit agnoscimus. Non ergo, ut hæretici Deum legis accusant, mala radix est lex, et mala arbor per quam peccati venit agnitio quia non dixit: Ex lege ‹agnitio peccati,ɔ sed, ‹ per legem,» ut scias non ex ipsa ortum, sed per ipsam agnitum esse peccatum. Ut, verbi gratia, si dicere mas: 511 Per artem medicinæ datur languoris agnitio, nunquidnamı videretur tibi causa languo de naturæ lege conscripta: ita nec illi quidem in venire aliquid poterunt quomodo quæ superius di cta sunt, ad Moysi potius, quam ad naturæ legem respicere videantur: et ideo sicut illis non idcirco priora stabunt, quia videntur posteriora constare, ita nec nobis quidem poterunt prima turbari, si se cunda non eodem currere tramite videantur. Quid igitur? Contraria sibi scribere dicemus Apostolum? Et hæc erit egregii explanatoris assertio! Quod ac cidere illis solet qui in diversos sectarum sensus anam fidei dogma disrumpunt, et illa tantum de Scripturis divinis testimonia explorant, quibus pro prium dogma constituant, earum vero quæ e diver so veniunt Scripturæ divinæ sententiarum absolu ris esse medicina, quia per ipsam qualitas languoris tiones ne extremo 30, ut ait Dominus, digito contin agnoscitur? Sed, sicut constat bonam esse medici nam quæ ægritudinis intelligentiam præstat, qua possit vitari infirmitas, ita et lex bona est per quam deprehenditur et agnoscitur peccatum. Ser vat autem, ut puto, hujusmodi expositio etiam il lius explanation is consequentiam, quam supra edi dimus de eo quod scriptum est: «Causati enim snmus Judæos et Græcos omnes sub peccato esse, sicut scriptum est: Quia non est justus quisquam, non est intelligens, non est requirens Deum”. 7. ‹ Nunc autem sine lege justitia Dei manifestata est, testificata a lege et prophetis. Justitia autem Dei per fidem Jesu Christi in omnes et super omnes qui credunt in eum. Non enim est distinctio. Omnes enim peccaverunt, et egent gloria Dei, justificati C, gratis per gratiam ipsius, per redemptionem quæ est in Christo Jesu ". › Quod astruximus in supe rioribus, dicentes non de lege Moysi dictum, ‹ Quia quæcunque lex loquitur, his qui in lege sunt loqui tur, putabit aliquis non tam vere, quam violen ter assertum, cum videat nunc nomen legis non ad naturæ, sed ad Moysi legem referri: et dicet quod in præsenti loco justitia Dei pronuntietur ab Apo stolo manifestari per legem, et non solum per le gem, sed et per prophetas, ut sine ulla ambiguitate de lege Moysi intelligantur dicta esse quæ scripta sunt: ex qua lege justitia Dei per fidem Christi Je su manifestetur in omnes qui credunt, sive ex Ju dæis, sive ex gentibus venientes, qui tamen non ex operibus justificentur, sed ex gratia Dei, redempto re eis effecto ipso Jesu Christo ". Hæc quidem dicet is qui sensum Apostoli in his quæ supra ex posuimus, violenter a nobis accusabit inflexum. Sed illud est quod constanter possumus affirmare: quia sicut nos qui hæc asserunt putant in hoc ser mone Apostoli, quem nunc proposuimus, nihil in "Rom. 111, 20. Rom. 111, 9-11. " ibid. 21 seq. Psal. xxxv, 7. 39 Rom. 11, 33. Munda sunt, hoc est ad comparationem hominum, mundæ habentur et sanctæ. Sic. mss. et Rabanus. Editi vero, mundæ habentur sane, comparationem vero Dei, › etc. ad Ita mns. unus. Editi vero et cæteri mss., ‹ vitare quæ velit. › gunt. Sed qui fideliter et integre sacrorum Volumi num colligit sensum, debet ostendere quomodo ea quæ videntur esse contraria, non sunt vere contra ria. Tentabimus ergo etiam in præsenti loco osten dere quomodo priori expositioni nostræ hæc subse quens non repugnet. Sæpe diximus, et evidentius in præfatione diximus quod ita Apostolus in hac Epistola multarum legum faciat mentionem, ut cum de una ad alteram transit, deprehendi nisi ab in tento satis lectore vix possit. Dixerat in superiori bus, quia per legem agnitio peccati est; et quia sensit posse scilicet responderi: Ergo si ex lege na turali agnitio peccati est, potest ex ipsa et agnitio esse justitiæ, secundum illam scilicet quam supra medicinæ artis imaginem dedimus: ut quemadmo dum per illam languor agnoscitur ut sanitas inve niatur, ita etiam per legem naturæ si potest agnitio fieri peccati, similiter possit et justitiæ fieri. Hoc ergo cum vidisset posse sibi objici, postquam dixit Per legem enim agnitio peccati,subjungit Nunc autem, sine lege justitia Dei manifestata est. › Tale est ergo quod dicit: Non sicut per legem agnitio peccati, ita et manifestatio justitiæ Dei per legem fit; sed sine lege manifestatur justitia Dei. Poterat enim naturæ lex arguere peccati naturam et notitiam ejus ostendere: justitia autem Dei super greditur et supereminet hoc quodcunque mens hu mana solis naturalibus sensibus potest rimari. Ne que enim sufficit ad intelligendam et considerandam non quamcunque humanam, sed ipsam Dei justitiam, et judicia quæ ex ipsa descendunt, de quibus dici tur quia sunt ‹ abyssus multa ",» et quia tam pro funda sit justitia Dei et judicia, ut Apostolus dicat ‹ Quam inscrutabilia sunt judicia Dei **!» Sed et Sapientia ita ad homines loquitur, quasi non possit 3º Matth. xxılı, 4. 29 Tit. 111, 5-7. * ibid. 19. Al., ‹ in redemptionem. › Editi, asserimus, › male. Vide præfationem Origenis. In antea editis deest subjungit, › et legitur, Nuin autem ait: Sine lege. ➤ Editi, ‹ nam, › male.

non ergo sine lege manifestata est. Quod cum inso lubile sit, nec aliqua possit ratione convelli, dicen dum est justitiam quidem Dei manifestari a Christo Jesu, præbente ei testimonium non lege naturæ, quæ adhuc est utique exigua et parva; sed lege Moysi; non ea quæ secundum litteram, sed qua secundum spiritum est, de qua idem dicit Aposto lus: «Quia lex spiritalis est *.» Similiter autem | et prophetæ per eum qui in ipsis locutus est spiri tum Dei. Est præterea et illa apud Apostolum de hoe sermone, si quis diligentius observet, mira distin ctio. Moris est apud Græcos nominibus &pôpa præ poni, quæ apud nos possunt articuli nominari. Si quando igitur Moysi legem nominat, solitum nomini præmittit articulum; si quando vero naturalem vull intelligi, sine articulo nominat legem. Et hoc ergo in loco ubi dicit, Nunc sine lege justitia Dei ma nifestata est, articulum nou habet; in sequenti vero ubi dicit, ‹ Testificata a lege et prophetis, › secundo in loco legem cum articulo posuit. Si ergo sufficienter patuit de legis appellatione diversitas, videamus nunc quæ justitia sine naturali lege ma nifestetur. Idem apostolus Paulus dicit de Christo, quia factus est nobis sapientia a Deo, et justitia, et sanctificatio, et redemptio“. Hæc ergo justitia Dei, quæ est Christus, manifestatur sine lege qui dein naturali, non tamen sine lege Moysi vel pro phetis Dat enim ei testimonium lex sicut et ipse dicit: «Scrutamini Scripturas; ipsæ sunt quæ testimonium reddunt de me ". Nam lex quidem naturalis potest occasiones præbere, et intellectum dare, ut diximus, vel ad ea quæ inter homines agi æquitas poscit, vel ad hoc ipsum, ut esse sentiat Deum. De Christo autem quod sit Filius Dei, sen tire naturaliter quis potest? Ideo ergo sine hac lege, justitia Dei, quæ est Christus, manifestata est, testificata ex lege Moysi et prophetis. Verum prius quam ad consequentia properemus, omittenda non videtur ne hæc quidem observatio, quod in peccato quidem agnitionem posuit, in justitia vero manife stationem. ‹ Omne enim quod manifestatur, lux est *; › et si quod manifestatur lux est, peccatum quod lux non est non manifestatur, sed agnoscitur. justitia Dei naturæ solius motibus sciri, sed per do- nium legis; si autem ex lege accipit testimonium. ctrinæ studium quæri; et ideo dicit: ‹ Discite ju stitiam qui judicatis terram”., Quamobrem ad Dei justitiam agnoscendam nihil prorsus opitulabi tur lex naturæ, etiamsi videatur sentire aliquid de humana justitia. Illa enim lex potest sentire quod Inter homines justum sit ut quod in se quis pati non vult, hoc 512 ne proximo faciat ". Nunquid natu raliter potest sentire de illa justitia quæ dicit Videte ne faciatis justitiam vestram coram homi nibus 38; › et, ‹ ut nesciat sinistra tua quid faciat dextra tua **?, Hæc et hujusmodi justa di ctare non potest lex naturæ; et ideo dicit Aposto lus: ‹ Nunc autem sine lege, › naturæ scilicet, ‹ ju stitia Dei manifestata est 87, > testimonium habens legis Moysi et prophetarum, in quibus sanctus Spiri tus multa per figuras et ænigmata de justitia Dei scripserat. Et nolo mireris quod unum vocabulum legis secundo in eodem loco positum diversa signifi cet. Invenimus hanc esse Scripturæ consuetudinem et in aliis locis: ut ibi ": «Nonne vos dicitis, quia adhuc quatuor menses sunt ut veniat messis? Ele vate oculos vestros, et videte regiones, quia albæ sunt ad messem. Nonne et hoc loco messis secundo nominata, primo ad corporalem messem refertur, secundo ad spiritalem? Et iterum in Evangelio cum dicit ad Samaritanam mulierem Salvator, Da mihi bibere ",, et post responsum ejus iterum dicit ad eam: ‹ Si scires quis est qui dicit tibi Da mihi bibere; tu utique petisses eum, et dedis set tibi aquam vivam.» Et iterum addidit ad eam Omnis qui bibit ex aqua hac, sitiet iterum; qui autem biberit ex aqua quanı ego do ei, non sitiet in æternum. Vides quomodo et bibere, et aqua, nunc quidem corporaliter, nunc autem spiri taliter in uno eodemque accipitur loco? Est et il lic similiter positum, ubi cæcus a nativitate cura tur. Post hoc dicit Salvator: «In judicium ego veni in hunc mundum, ut qui non vident videant, et qui vident cæci fiant". Nonne etiam hic et videre, et non videre nunc corporaliter, nunc spiritaliter intelligitur? Ita ergo etiam in hoc loco Apostolus cum sine lege dicit justitiam Dei manifestari, naturæ lex intelligitur; cum vero dicit: ‹ Testificata a lege et prophetis, › Moysi legem designat. Quod si adhuc Ego sic accipio et illud: «Nihil occultum quod non tibi minus planum putatur esse quod diximus, adde mus etiam hæc: Si enim videtur quod eadem lex sit de qua dicitur: «Nunc autem sine lege justi tia Dei manifestata est, quæ est et illa de qua ait: «Testificata a lege et prophe:is; > si quidem sine lege manifestata est, non accipit testimo c manifestetur, nec opertum quod nou reveletur “.) Sed ad propositum revertamur. Lex ergo et pro phetæ testes sunt justitiæ Dei; quæ justitia per fi dem Jesu Christi manifestatur in omnes credentes, in quibus nulla est distinctio, utrum ex Judæis, an ex gentibus credant. Vide autem quia maniſe Matth. VI, 1. * ibid. 3. 37 Rom. 111, 21. * Joan. IV, ibid. 39. 4ª Rom. vii, 14. * 1 Cor. 1, 30. $1 Joan. IX, 1 seq. 47 Luc. vill, 17. ºª Sap. 1, 1; Psal. 11, 10. ** Tob. iv, 6. 35. ibid. 7, 10. * ibid. 13. Joan. v, 39. 46 Ephes. v, Al. sentiri.» Hæc et hujusmodi justa. Sic mss. et Raba nus. At editi, ‹ hanc et hujusmodi justitiam. › Sic miss. Editi vero, Et bibere ex aqua, nunc quidem, › etc. Editi, e si tibi videtur, quod,» etc. Al.,Hæc quidem quæ sine lege, › etc., male. Al., vel prophetarum. › Hac. Deest in antea editis.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. III. stande justitiæ Dei ('68) non unam posuit cau- ▲ unam posuit cau-A 8. Quem proposuit Deus propitiationem per fi sam tantummodo fidei, sed et legem social dem in sanguine ejus, ad ostensionem justitiæ suæ, et prophetas, quia neque des sola 513 sine per remissionem præcedentium delictorum, in Lege et prophetis manifestat justitiam Dei, ne- sustentationem Dei, ad ostensionem justitiæ ejus que rursus lex et prophetæ sine fide: alterum in hoc tempore: ut sit ipse justus, et justificans eum, ergo hæret ex altero, ut sit ex utroque perfe- qui ex fide est Jesu Christi "4. Cum multa nos et ctio. Nulla, inquit, distinctio est inter Judæos et admiranda docuisset sanctus Apostolus de Domino Grécos, cum constet ex æquo omnes sub peccato nostro Jesu Christo, quæ per mysterium de eo di factos esse, sicut supra claruit, et nunc justitiam cuntur, hoc in loco eminentius aliquid protulit, quod Dei, legis et prophetarum testimoniis fultam, per non facile in aliis Scripturæ locis arbitror inveniri. fidem Jesu Christi ex æquo omnibus datam. Ex eo Nam cum superius dixisset, quod pro omni genere quod omnes sub peccato facti fuerant, alieni sine humano redemptionem semetipsum dedisset, ut eos dubio effecti sunt etiam a gloria Dei, quod eam nec qúi in peccatorum captivitate tenebantur redime mpere ullo genere poterant, noc mereri. Quomodo ret dum sine Deo pro omnibus mortem gustat ** enim peccator auderet dare gloriam Deo, ad quem nunc addit aliquid sublimius, et dicit, quia «propo dicit Propheta: Peccatori autem dixit Deus: suit eum Deus propitiationem per fidem in sanguine Quare tu enarras justitias meas? Et iterum alia ipsius quo scilicet per hostiam sui corporis Scriptura dicit: «Non est speciosa laus Dei in ore propitium hominibus faceret Deum, et per hoc peccatoris **.» Idcirco justitia Del per fidem Jesu ostenderet justitiam suam, duín eis remitteret præ Christi ad omnes perveniens qui credunt, sive Judæi cedentia delicta, quæ pessimis tyrannis serviendo sint, sive Græci, purgatos eos a prioribus sceleri- contraxerant eo tempore quo sustinebat et patieba bus justificat, et capaces facit gloriæ Dei: et hoc tur Deus hæc fieri. Sed ad hoc patiebatur, ut post non ex meritis eorum, nec pro operibus facit, sed hæc, id est in hoc tempore ostenderet justitiam gratis gloriam credentibus præstat. ‹ Per re- suam. In consummatione etenim sæculi, in novis demptionem, inquit, quæ est in Christo Jesu.» Vi- simo tempore manifestavit Deus justitiam suam, et deamus attentius quid sibi velit redemptio quæ est redemptionem dedit eum quem propitiatorem fecit in Christo Jesu. Redemptio dicitur id quod datur ne forte si prius propitiatorem misisset, non tam hostibus pro his quos in captivitate detinent, ut multos humani generis repropitiasset Deo, quam in eos restituant pristinæ libertati. Detinebatur ergo his temporibus quibus jam mundus repletus vide apud hostes humani generis captivitas peccato tur hominibus. Deus enim justus est, et justus ju tanquam bello superata: venit Filius Dei ‹ qui factus stificare non poterat injustos ideo interven est nobis» non solum ‹ sapientia a Deo, et justitia, tum voluit esse propitiatoris, ut per ejus fidem et sanctificatio, › sed et redemptio *; › et semɔet- justificarentur qui per opera propria justificari non ipsum dedit redemptionem, id est semetipsum poterant. Hæc, quantum ad sermonis ipsius expla hostibus tradidit, ac sitientibus eis suum sangui- nationem spectant, præmissa sint, ut apostolica nem fudit: et hæc est credentibus facta redemptio, lectio evidentior fiat. Nunc autem, ut nobis moris sicut et Petrus in Epistola sua scribit, dicens: est, quid interior sensus apostolici sermonis conti Quia non corruptibili argento vel auro redempti neat requiramus; et primo omnium quomodo dictum estis, sed pretioso sanguine unigeniti Filii Dei "., sit: Quem proposuit Deus propitiatorium (sive Hoe fortassis et Salomon sub mysterio designabat, propitiatorem) per fidem in sanguine ejus.» Cer dicens: Redemptio animæ viri propriæ divitia tunt est in omnibus pené locis Apostoli sensum ex ejus". Si enim requiras quæ sint animæ propriæ legis et prophetarum manare thesauris. Inquira divitiæ, invenies sapientiam divitias ejus esse, et mus ergo ubi appellationem propitiatorii invenerit, justitiam, et sanctificationem. Hæc autem omnia et unde hoc nomen assumpserit. Memini in Exodo Christam esse dicit Apostolus ". Christus ergo est loquentem Dominum ad Moysen, et præcipientem quæ anima divitiæ, et ideo ipse est redemptio ejus. Nam oporteret eum facere, primo quidem mandare ar corporales divitiæ pernicies magis animæ quam cam, et vectes ejus atque annulos (per arcæ latera redemptio ejus esse credendæ sunt, nisi ad bonum fieri; post hæc: Et facies, inquit, propitiato opus conversæ justitiæ et misericordiæ fant, el rium ex auro puro, duos cubitos et semis longitu ex corporalibus divitiis ad animæ divitias transfe- dinem ejus, et unum cubitum et semis latitudinem rantor. ejus. Et facies duo cherubin 514 aurea tornata, I Petr. 1, 18. 8 Prov. xII, 8. 33 1 Cor. 1, 30. Hebr. 11, 9. 87 Exod. xxv, 10 seq. Psal. XLIX, 16. * Eccli. xv, 9. 51 Cor. 1, 30. “Rom. 111, 25, 26. * Rom. 111, 24; Tim. 11, 6. Editi, quia manifestat de justitia Dei.▸ Al., sed legem posuit. › Credentibus. Deest in antea edìtis. Detinebatur ergo apud. Al., ‹ Detinebatur apid. › 72) Omnia. In'editis omittitur. Alias, quem proposuit Deus propitiatorem per fidem in sanguinem ipsius, ad ostensionem ju stitiæ suæ, propter, etc. Editi, Sed adhuc patiebatur, ut post hæc idem in hoc tempore, etc. Injustos. Ms. codex Vallis-claræ habet ♦ uisi injustos. ›

dimidium memoratur cubitum habere, propterea et superpones ea per singula latera propitiatorii supra duos cubitos habere anquid designatur, licet anum cherubin ex latere hoc; et aliud cherubin ex minus tribus. Sed et quod latitudo ejus unum et latere altero propitiatorii: et facies ut cherubin duo sint ex duobus lateribus ejus extendentia alas suas, et obumbrantia super propitiatorium: et facies suæ contra se super propitiatorium erunt. Et facies cherubin, et impones propitiatorium super arcam, et in arcam mittes testimonia quæ dabo tibi: et innotescam tibi inde, et loquar ad te desursum super propitiatorium inter medium duorum cheru bin quæ sunt super arcam testamenti, secundum omnia quæ præcipiam tibi ad filios Israel **.) Evidenter apparet quod nomen propitiatorii Apo stolus in his locis inventum, in suis nunc Litteris posuit de quo nobis sermo est. Et videtur propitia torium hoc, de quo scriptum est in Exodo, ad nul lum nisi ad Salvatorem Dominum retulisse cum dicit, quia hunc posuit Deus propitiatorium per fidem 50 › Quomodo sane hujus veri propitiatorii forma et figura fuerit illud quod in Exodo describi tur ex auro purissimo factum, operæ pretium est investigare. Et primo quidem considerandum est, quibus in locis aurum quod in opere assumitur, aurum purum dicatur: quibus vero in locis aurum tantummodo sine ulla adjectione ponatur. Quod ego in pluribus observans, deprehendisse mihi videor, quod sicubi cum adjectione aurum purum dicitur, indicet sanctam illam et puram Jesu animam, quæ peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus “: › et ipsi conveniant mensuræ istæ longi tudinis ac latitudinis propitiatorii: quamvis hæc explanare sit arduum, et aptare animæ illi sanctæ singula quæque quæ de propitiatorio referuntur. Primo ergo videamus quod dicit, longitudinem pro pitiatorii neque duos solum cubitos habuisse, qui numnerus sociandis generandisque aptari corporibus solet: neque tres integros, qui numerus excedere appellationem creaturæ consuevit, et naturæ in corporeæ consecrari. Duos ergo cubitos et dimidium longitudinem dicit propitiatorii, et unum ac dimi dium latitudinem. Quod si audere in talibus fas est, quoniam dicit idem Apostolus de Christo, quod videtur mihi Dei et hominum mediator est ", inter Deum et hominem media hæc esse anima, c quidem de monade ac singulari sua statione descri bitur, non tamen ex toto in dualem numerum, qui interdum etiam pro immundis ponitur, crevisse Quamvis enim carnem naturæ nostræ susceperit, ex incontaminata tamen Virgine assumpta, et casta sancti Spiritus operatione formata est. Propterea ergo et Apostolus de (Mediatore disserens, eviden tem distinctionem signavit, dicens: ‹ Mediator Dei et hominum homo Christus Jesus; quo scilicet mediato rem non ad deitatem Christi, sed ad humanitatem, quæ est ejus anima, referendum doceret. Longitudo ergo ponitur ejus et latitudo. Longitudo illud significat quod tendit ad Deum Trinitatique sociatur; latitudo, quod inter homines qui latam spatiosamque viam incedere solent, conversatur: et ideo Mediatoris recte nomine nuncupatur, quia, ut diximus, anima hæc sancta media quidem fuit inter divinitatem Trinitatis, et fragilitatem humanitatis. Hæc ergo intelligi potest propitiatorium, secundum ea quæ supra diximus, cui superponi dicuntur duo cherubin, unum ex latere hoc et unum ex latere altero *. Cujus ergo formam duo ista cherubin habere existimanda sunt? Cherubin enim in nostram linguam interpretatum plenitudinem scientiarum significat. Ubi ergo dici mus plenitudinem scientiarum, nisi in eo de quo dicit Apostolus: ‹ In que sunt omnes thesauri sa pientiæ et scientiæ absconditi“? › De Verbo utique Dei hæc dicit Apostolus. Sed et de Spiritu sancto similia scribit cum dicit: «Nobis autem revelavit Deus per Spiritum suum: Spiritus enim omnia scru tatur, etiam alta Dei ".» Significatur igitur, ul ego arbitror, in isto propitiatorio, hoc est in anima Jesu, Verbum Dei, qui est unigenitus Filius, et Spi ritum ejus sanctum semper habitare: et hoe est quod indicant duo cherubin propitiatorio superpo sita. Sed et illud observa, quod non dixit: Che rubin unum ex latere dextro, et cherubin aliud ex latere sinistro; sed ait: «Cherubin unum ex la tere hoc, et cherubin aliud ex latere altero:› ut ostenderet in illo propitiatorio, hoc est in anima Christi, sinistrum nihil fuisse. Sunt autem et pen quæ inferior quidem sit a Trinitatis natura, minus nata duo hæc cherubin; et non solum pennata, aliquid habens, nec tamen cum inde infra sit, duali numero qui in corpore positis deputatur absque eximia et præcellenti virtutum suarum eminentia misceatur. Hoc enim ostenditur quod mensura ejus sed et alas suas pandentia. Si quis sanctorum sum mum 515 habere a Deo testimonium meruit, di ctum est quod Deus esset cum eo, sicut de Jesu Nave dicitur: «Et Deus erat cum ipso, sicut fuit 88 Exod. xxv, 17 seq. 39 Rom. 11, 25. 80 Exod. xxv, 17. "1 Petr. 11, 22. "I Tim. 11, 5. xxv, 18, 19. 6 Coloss. 11, 3. * Josue 1, 5. 1 Cor. Al., Unum cherub ex latere hoc, et aliud cherub ex latere altero propitiatorii. › Sed hæc de sunt in libris antea editis. Alias, innotescant,» male. Alias, opera › pro ‹ omnia. › Sic Erasmus et Genebrardus, et recte qui dem. Cæteri vero editi et mss. nostri omnes, qui in corpore positus deputatur. › Deinde ms. unus, pro eximia, etc. 63 Exod. Al., cubitum habere a propheta, propterea quidem [al., cubitum habere, prophetia quidem»] de monade, ac singulari sua statione [al., singu laris vastatione, › al., ‹ singulari quid vastius describitur, etc. Deinde mss. nostri omnes per peram, corruisse pro crevisse. ▸ Alias, unus ex latere hoc, et unus. ›

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. III. cum Moyse famulo ejus.» Sicubi vero pollicitatio est: sed de anima ejus, quæ licet inseparabilis sit a Verbo Dei, creata tamen est, et Unigeniti deijate posterior: nec inconvenienter videbitur de ea dictum, quod antequam esset proposita est et præordinata ut esset propitiatorium. Quia ergo, secundum ea quæ supra exposuimus, Jesum Christum majoris a Deo muneris datur, dicit Deus: Et ero in eis, et ambulabo inter eos ". › Nullam vero inter homines ita beatam et ita excelsam reperies animam, nisi hanc solam, in qua tantum latitudinis, tantum capacitatis invenit Verbum Dei, et Spiritus sanctus, ut non solum habitare, sed et alas pandere, el novo sacramenti ritu aliquando etiam volitare dicatur. Faciem quoque contra se invicem super hanc beatam animam cherubin utraque habere dicuntur, per quod concors ei et consonus a Filio Dei, et a Spiritu sancto divinitatis sensus infunditur. Ubi autem superponitur hæc anima Deo plena, in qua complacuit habitare omnem plenitudinem Deitatis 68? Super arcam, inquit, testamenti “. › Potest arca testamenti sancta ejus caro, in qua beata hæc anima collocatur, intelligi, habens in se testimonia Dei, quæ intelliguntur Christi quas in carne pertulit passiones divinis olim prædictæ testimoniis. Possunt etiam virtutes cœlestes intelligi arca Dei, quæ et ipsæ capaces quidem sunt Verbi Dei, et Spiritus sancti, sed præponitur eis anima Jesu, et ipsa quodammodo mediatrice gratiam divinæ largitionis accipiunt. Post hæc: ‹ Et innotescam tibi, inquit, inde, et loquar ad te desuper propitiatorio 7°. Non solum Moysi, sed et unicuique sanctorum qui famulus Dei est, non aliunde innotescit Deus, nec aliunde cognoscitur, nisi de propitiatorio isto quod supra exposuimus, et de medio cherubin. Hoc et Habacuc propheta significat ubi dicit: «In medio duorum animalium cognosceris: dum appropinquaverint anni cognosceris, et cum adfuerit tempus ostenderis ". Nemo enim scit Patrem nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare”., Sed et Paulus dicit, quia ‹ nobis revelavit Deus per Spiritum suum ". › Propterea ergo dicit quod innotescam tibi inde, et loquar tibi desuper propitiatorio inter duo cherubin quæ sont super arcam testamenti ". › Puto autem quod non importune ea quæ de Exodo assumpsimus explanata sint, ut evidens fieret sensus quomodo Apostolus in præsenti loco propitiatorii nomen assumpserit cum dicit: «Quem proposuit Deus propitiatorium per fidem. Sed et hoc ipsum quod dixit, proposuit, › magis de anima Jesu, quam de deitate ejus dictum sentitur Proposuit › enim intelligitur quasi prius posuit, hoc est priusquam esset. Quod enim est ponitur, quod nondum est proponitur. Non ergo convenit de eo qui semper erat, id est de Verbo Dei, dici quia propositus 7 Levit. xxvi, 12. 68 Coloss. 1, 19. 73 1 Cor. 11, 10. 7* Exod. xxv, 22. 1, 19; 11, 9. 78 Psal. CIX, 4. 79 Hebr. Alias, & pensus, male. proposuit Deus propitiatorium per fidem in sanguine ejus, necessarium videtur requirere de divinis legibus quæ sit propitiatio quæ per sanguinem fiat, ut ex his colligere possimus quomodo etiam per sanguinem Jesu propitiatio facta sit. Scriptum est in Levitico post pontificis hostiam Quod si omnis Synagoga Israel ignoraverit, et latuerit sermo ab oculis ejus, et fecerit unum de mandatis Domini quod non fiet, et deliquerit, et innotuerit eis peccatum quod peccaverunt, adducet Synagoga vitulum ex bobus pro peccato; › et post pauca: Et inferet sacerdos qui unctus est, ex sanguine vituli in tabernaculum testimonii; › et post pauca iterum: ‹ Et faciet, inquit, vitulum, quemadmodum fecit vitulum pro peccato, et repropitiabit pro his sacerdos, et remittetur eis ". Per sanguinem ergo repropitiat sacerdos pro omni Synagoga ut remittatur eis. Requiramus nunc singula quæque nomina quæ de Salvatore scripta sunt, et in singulis appellationibus quæ sint quæ designentur diligentius contemplemur. Invenies igitur, quoniam quidem in ipso complacuit habitare omnem plenitudinem divinitatis corporaliter, esse ipsum et propitiatorium, et pontificem, et hostiam quee offertur pro populo ". Et quidem de propitiatorio jam satis est dictum. Sed et de pontifice evidenter David in Psalmo ", et apostolus Paulus að Hebræos " scribit. Quod autem sit et hostia, testatur Joannes, dicens: • Hic est Agnus Dei qui tollit peccata mundi *.» Secundum hoc ergo quod hostia est, profusione sanguinis sui propitiatio efficitur. in co quod dat remissionem præcedentium delictorum: quæ tamen propitiatio ad unumquemque credentium per viam fidei venit. Nisi enim daret remissionem præcedentium delictorum, propitiatio non probaretur effecta. Cum vero peccatorum remissio tribuatur, certum est propitiationem effusione sacri sanguinis adimpletam: ‹ Absque sanguinis» enim effusione, sicut Apostolus dicit, non fit remissio peccatorum. Verum ne Paulus tibi solus præsumpsisse 516 propitiationis nomen videatur in Christo, audi quomodo et Joannes consone de hoc sensu loquatur cum dicit Filioli mei, hæc scribo vobis, ut non peccetis. 69 Exod. xxv, 71 Coloss. 70 ibid. 22. 71 Habac. 11, 2. 7 Matth. 1, 75 Rom. 1, 25. 76 Levit. IV, 13, 14, 16, 20. et seq. 80 Joan. 1, 29. 81 Hebr. ix, 22. Al., prædicata, Deinde, Possunt etiam virtutes coelestes, etc. Sanctus Basilius, lib. ‹ De Spiritu sancto, cap. 29, locum hunc sic commemorat Sacrae vitAntes capaces sunt Unigeniti, et sancti Spiritus deitatis. Alias, Alias, sentietur. › duobus, › male. Ergo. Editi, ‹ vero. > Alias, Alias, proposuisse. > consona, al., ‹ consono. ▸

Sed et si quis peccaverit, advocatum habemus apud judicium statuerat, præsens sustentationi et pa Patrem, Jesum Christum justum: et ipse est pro pitiatio pro peccatis nostris; non solum autem pro nostris, sed et pro universi mundi ^. › Uno igitur eodemque sensu apostoli propitiatorium, vel • pro pitiationem, vel, ut in Latinis codicibus frequen tius invenitur, Propitiatorem» nominant Christum. Sed nihil interest sive propitiator, sive pro pitiatorium, › sive propitiatio, sive etiam ex oratio › scriptum sit, cum apud Græcos uno semper eodemque sermone proferatur. Nisi forte videatur quibusdam propitiatio› ipsa ejus divina substan tia; • propitiator vero, cum dispensationes in hominibus explet intelligi. Sed et quod dixit Joannes, quia ipse est exoratio (sive propitiatio») pro peccatis nostris; non solum autem pro nostris, sed et pro universi mundi,› quædam nobis intu lisse videtur augmenta mysterii, ut ostendat Jesum propitiatorem esse pon solum credentium, verum et totius mundi; non tamen prius mundi, et tunc nostrum; sed prius nostrum, et ita demum totius mundi. Quamvis enim universa creatura gratiam Re demptoris exspectet, unusquisque tamen in suo or dine veniet ad salutem. Hoc indicari arbitror et in Levitico, ubi repropitiationis hostiæ per pontificem mandantur offerri. Nec tamen in his sacrificiorum confusus ordo proponitur; sed primo quidem dicit quæ sit propitiatio, et qualis hostia, si sacerdos peccaverit, offeratur **. Secundo, si omnis Syna goga deliquerit per ignorantiam, cujusmodi victi- c mis placetur Deus 8. Tertio, si princeps peccave rit, quo ordine purificandus sit scribitur 8. Quarto, si anima una peceaverit, etiam de hoc quis sit ex piandi ritus exponitur 87. Quæ singula mystico in tellectu futuram Christi propitiationem non solum pro peccatis nostris, sed et pro universo mundo certis quibusque ordinibus, et modis cau sisque designant: si quis tamen hæc secundum il lam revelationem quæ Moysi in monte demonstrata esse dicitur, sancto Spiritu illuminatus aspiciat. Fit ergo per repropitiationem sanguinis Cbristi re missio • præcedentium delictorum, in sustentatione Dei, ad ostensionem justitiæ suæ **. › Sustentatio Dei est, ubi peccator non statim punitur ut peccat, sed secundum quod ibidem Apostolus dixit **, per ♪ patientiam Dei adducitur ad pœnitentiam: et in boc ostendere dicitur justitiam suam Deus. Bene autem addidit, ‹in hoc tempore; › præsentis enim sæculi tempore in sustentatione est justitia Dei; futuri vero in retributione Justum namque apud Deum visum est, ut quia futurum sæculum ad 8 I Joan. 11, 1, 2. 88 Rom. 111, 25, seq. 1, 2. * ibid. 22-26. 83 Levit. iv, 20. 26. 89 Ron. 11, 4. ibid. 27, 28. tientiæ deputaret. Nam si puniret in hoc tempore peccatorem, justum non videretur iterum ad judicium quem punierat evocare. Si vero sustentet et patiatur in præsenti sæculo, recte erit justus ju dex in futuro. Justificat ergo eum qui ex fide est, sicut et de Abraham scriptum est, quia credidit Abrabam Deo, et reputatum est ei ad justitiam”. Quod si Abraham credidit, et ex fide justificatus est, consequens sine dubio erit ut et nunc qui cre dit Deo, per fidem Jesu Christi justificetur cam fideli Abraham ". 9. ‹ Ubi est ergo gloriatio tua? Exclusa est. Per quam legem? Operum? Non: sed per legem fidei. Arbitramur enim justificari hominem per fidem sine operibus legis "., Iterum ac sæpius commo nemus eos qui scripta Pauli diligentius advertero cupiunt, distinctionem illam, quam supra diximus, observare tenacius, quomodo nunc circumci sionis causam, nunc præputii, id est Judæorum vel gentilium,discreto semper tramite prosequatur. Si enim paululum quid fugerit legentem, continuo an gusta hæc et exilis intelligentiæ semita per turbabitur. Igitur cum superius 2 ostendisset Apo stolus quid esset amplius Judæo, aut quæ utilitas circumcisionis: et docuisset quia primis illis cre dita sunt eloquia Dei, et per hæc visus fuisset ex tollere eorum jactantiam qua adversum gentiles erigi solent: et rursum contra hæc in sequentibus” objecisset justitiam Dei per fidem Jesu Christi esse in omnes qui credunt, neque habere aliquam dis tinctionem, sed omnes deliquisse Judæos et Græ cos, et egere gloria Dei, et justificari per gratiam ac redemptionem quæ est in Christo Jesu: ipsum que esse propitiatorium per fidem, et justificari ab eo omnem qui ex fide est: nunc jain velut conclusionem assertionum suarum ponens in hoc loco dicit Ubi est ergo gloriatio tua?» Exclusa est. Per quam legem? Operum? Non: sed per le gem fidei. Arbitramur enim justificari hominem per fidem sine operibus legis 98: et dicit sufficere solias fidei justificationem, ita ut credens quis tantummodo, justificetur, etiamsi nihil ab eo operis fuerit exple tum. Imminet igitur nobis qui integram esse Scri pturam 517 Apostoli conamur asserere, et ordine suo cuncta constare, ut requiramus quis sine ope ribus sola fide justificatus sit. Quantum igitur ad exemplum pertinet, sufficere arbitror illum latronem qui cum Christo crucifixus clamavit ei de cruce Domine Jesu, memento mei cum veneris in re gnum tuum”. Nec aliud quidquam describitur 88 ibid. 13 seq. 91 ibid. 9. 84 ibid. 5 seq. 90 Galat. 1, 6. 96 Luc. xxu1, 42, 43. Dispensationes explet. Sic omnes editi et plerique mss. Ms. tamen unus habet, ‹ cum dis pensationem humanitatis in hominibus explet; › qua lectio rectior videtur. Editi, per figuram Christi. › Alias, in retributionem.; Alias, Alias, 8 ibid. 22, seq. Rom. 11, 27, 28. 7 ibid. 27, sibid. videtur, › male. credidit. › Alias, quo nunc, › Alias, hac intelligentiae semita. › Omnem. Deest in editis.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. III. boni operis ejus in Evangeliis, sed pro hac sola fide Dei quæ mihi data est, inanis non fuit *.» Exclu ait ei Jesus: ‹ Amen dico tibi: Hodie mecum eris in paradiso.» Aptemus nunc, si videtur, causæ hujus latronis verba apostoli Pauli, et dicamus ad Judæum: ‹ Ubi est ergo gloriatio tua "? › Cer tum quia exclusa est; exclusa autem non per le gem operum, sed per legem fidei. Per fidem enim justificatus est hic latro sine operibus legis: quia super hoc Dominus non requisivit quid prius opera tus esset; nec exspectavit quid operis cum credidis set expleret, sed sola confessione justificatum co mitem sibi eum, paradisum ingressurus, as sumpsit. Sed et mulier illa de qua in Evangelio se cundum Lucam refertur, quia cum cognovisset quod Jesus recubuit in domo Pharisæi, detulit vas ditur ergo omnis gloriatio quæ ex legis operibus venit. Et ot adhuc manifestius fat quod dicimus, exemplum dabimus ex his quæ in Evangelio scripta sunt, ubi ascendit Pharisæus et Publicanus ad tem plum Dei; et stans, inquit, Phariseus in me◄ dio, dicebat Deus, gratias ago tibi, quoniam non sum sicut cæteri homines, raptores, injusti, adul teri, vel ut etiam publicanus iste: jejuno bis in Sabbato; decimas do omnium quæ possideo ³, › et reliqua. Et hæc fortassis vere dixerit, sed secuti dum Domini sententiam jactantiæ morbo corruptus non descendit justificatus de templo. Talis ergo gloriatio quæ veniebat ex operibus legis, excludi tur quia non habet humilitatem crucis Christi; in qua qui gloriatur andi quid dicit: «Mihi autem unguenti, et stans retro ad pedes ejus, ac flens, lacrymis lavit pedes ejus, et capillis capitis sui detersit, et osculabatur atque ungebat unguento. Videns autem Pharisæus qui eum vocaverat, dixit intra semetipsum: Hic si esset propheta, sciret clique quæ et qualis est mulier quæ tangit pedes cjus, quia peceatrix est”., Jesus autem dixit ad eum parabolam quingentorum vel quinquaginta denariorum; et ex nullo legis opere, sed pro sola fide ait ad eam: ‹ Remittuntur tibi peccata tua”; › et iterum: Fides tua te salvam fecit, vade in pace ³. › Sed et in multis Evangelii locis hoc ser mone usum legimus Salvatorem, ut credentis fidem causam dicat esse salutis ejus. Ex quibus omnibus claret quod recte arbitratur Apostolus justificari hominem per fidem sine operibus legis. Sed for tassis bæc aliquis audiens resolvatur, et bene agendi negligentiam capiat, siquidem ad justificandum fides sola sufficiat. Ad quem dicemus quia post justificationem si injuste quis agat, sine dubio justificationis gratiam sprevit. Neque enim ob hoc quis accipit veniam peccatorum, ut rursum sibi putet peccandi licentiam datam. Indulgentia nanı que non futurorum, sed præteritorum criminum datur. Igitur ut ad propositum redeamus, justifica tur homo per fideín, cui ad justificandum nihil con ferunt opera legis. Ubi vero fides non est quæ cre dentem justificet, etiamsi opera quis habeat ex lege, tamen quia non sunt ædificata supra funda mentum fidei, quamvis videantur esse bona, tamen operatorem suum justificare non possunt, quod eis deest fides, quæ est signaculum eorum qui justi ficantur a Deo, sicut superius diximus, quia ‹ cre didit Abraham Deo, et reputatum est ei ad justi liam ³. › Tantum est, ut is qui justificatur per gra tiam fidei, dicat secundum Paulum, quia ‹ gratia "Rom. 111, 27. 98 Lnc. vII, 37 seq. * ibid. 48. "Prov. IX, absit gloriari, nisi in cruce Domini mei › Jesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus est, et ego mundo. Vides Apostolum non gloriantem super justitia sua, neque super castitate, neque super sapientia, neque super cæteris virtutibus vel actibus suis, sed apertissime pronuntiantem et di centein Qui gloriatur, in Domino glorietur. › Et sic exclusa est Judaica gloriatio, non per legem operum, sed per legem fidei * quæ est in Christo Jesu, in cujus cruce gloriatur Apostolus. Quis enim recte vel super castitate sua gloriabitur, cum scri ptum legat, quia ‹ si quis aspexerit mulierem ad concupiscendum eam, jam mochatus est eam in corde suo? Unde et propheta dicit: «Quomodo gloriabitur quis castum se habere cor 10? › Aut quis gloriabitur super sapientia, cum scriptum videat, quia mundus per sapientiam non cognovit Deum et ideo placuit Deo per stultitiam prædicationis sal vos facere credentes "?, Et iterum: «Quæ stolta sunt mundi elegit Deus, ut confundat sapientes ¹? › Quis autem vel super justitia sua gloriabitur, cum audiat Deum per prophetam dicentem, quia omnis justitia vestra sicut pannus mulieris menstruatæ ¹¹?» Sola igitur justa gloriatio est in fide crucis Christi, quæ excludit 518 omnem illam gloriationem, quæ descendit ex operibus legis. Hæc autem a nobis dicta sunt pro eo quod tanquam interrogantis ser mone dixit Apostolus: Ubi est ergo gloriatio tua "?> Et ad hæc sibi ipse respondit: Exclusa est. Et rursum quasi ipse se interroget ait ‹ Per quam legem? Operum?, Et respondit sibi ¡psi: ‹ Non: sed per legem fidei. Arbitramur enim justificari hominem per fidem sine operibus legis ¹.» De his jam superius diximus Quod vero etiam in præsenti loco duarum legum facit iterum men 1 ibid. 50. * Rom. 111, 28. ' Roin. IV, 3. * 1 Cor. 1 Cor. 1, 31. 8 Rom. 11, 27. • Matth. v, 28. 6. ** Rom. 111, 27, 28. 18 ibid. 29, 30. Excluditur. Desideratur in 13 Isa. LXIV, *Luc. VIII, 10-14. Galat. vi, 14. 111 Cor. 1 ibid. 27. Aptemus nunc, si videtur, hujus la tronis verba causæ Apostoli, elc. (97 Editi, Editi, comitemque sibi paradisum, › etc. Editi, ‹ bona opera, operatorem suum > et Dimittunt ‹ tamen, deinde, si eis» pro ‹ quod Cis. tis. Alias, interrogans dixit.» libris antea edi Ipse se. Hec verba in editis omittuntur. Al., ‹ De his superius dixit. ›

tionem, et dicit legem operum et legem fidei sapientiæ, alii sermo scientiæ secundum eumdem considera etiam ipse, qui legis, utrum ad legem Moysi et legem naturalem sermo hic debeat incli nari; an ad legem litteræ et legem spiritus: quia lex litteræ occidit, et mortem operatur; lex autem spiritus vitæ liberat a lege peccati et mortis. Spiritum, alii ſides in eodem Spiritu “. › Et non solus Paulus apostolus harum distinctionum obser vantias tenet, sed et Joannes, qui cum de Verbo Dei dicat quia ‹ omnia per ipsum facta sunt”, › vitam non per ipsum, sed in ipso factam esse testa tur, dicens: «Quod factum est, in ipso vita eral "., Et quoniam multum est ut ea quæ nunc exempli causa protulimus exponantur, sensum eorum pro captu nostro breviter colligamus. Cum dicitur, cex ipso, › principale aliquid hujus præpositionis indi cio videtur ostendi. Cum vero per ipsum dici tur, sequentis causæ, id est ejus quæ post princi palem est, intelligentia designatur Ut verbi causa dicamus quod ait, ‹ Ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia”: ›—‹ ex ipso, › primæ creatio nis omnium, el hoc ipsum quod quæ sunt, ex Deo esse cœperunt, significantiam dedit; < per ipsum,> quod ea quæ prius facta fuerant, reguntur et dis pensantur per eum a quo subsistendi initium tra hunt; ‹ in ipso, quod hi qui jam correcti et emendati sunt, in ipsius perfectione consistunt. Sic ergo hæc plenissimæ rationis tenere differentias edocentur ut quod subsistimus, ‹ ex Deo › habere dicamur: quod dispensamur et regimur, ‹ per ipsum › fieri designetur: quod vero in summa perfectionis consistimus, ‹ in ipso › esse declaretur. Potest et in præsenti loco talis quædam observari differentia, ut circumcisio quæ velut primo loco et or dine justificatur, ex fide, et non per fidem justificanda memoretur: præputium vero quod secundo loco ad justificationem trahitur, non ex fide, sed 519 per fidem justificandum dicatur. Puto autem quod et in ea differentia, quam supra diximus Sicut enim mulier ex viro, ita et vir per mulie rem", › plenius ista designentur. Primo etenim loco vir est, ex quo descendere mulier dicitur, et non per virum. Secundo vero in loco per mulierem vir; quia mulier ministrare quodammodo videtur auctori viro, et ideo per mulierem vir dicitur na sci, et non ex muliere. Sed fortassis occurrat aliquis huic de muliere et viro expositioni nostræ, et ob. jiciat illud, quod dixit Apostolus de Christo: ‹ Fa ctum ex muliere, factum sub lege” › et non dixit, factum per mulierem. Cui hoc modo respondendum puto. De omni quidem homine conveniet dici quod per mulierem factus sit, quoniam quidem priusquam per mulierem nasceretur, ex viro accepit exordium; Christus vero, qui non ex semine viri carnis suæ 19 I Cor. XH, 8. 20 Joan. 1, 3. ** Rom. 21 ibid. 4. 10. Unde et convenienter in consequentibus po nit: ‹ An Judæorum Deus tantum? Nonne et gen tium? Imo et gentium. Quoniam quidem unus Deus qui justificat circumcisionem ex fide, et præputium per fidem 18. His quidem qui alium volunt esse Judæorum Deum, et alium gentium, id est alium Legis, et alium Evangeliorum, satis de hoc erit angusta et arcta responsio, apostolo Paulo abun dantius satis dante sententiam suam cum non solum unum dicat esse Deum Judæorum et gen tium, sed et addat quod idem atque ipse sit qui justificat circumcisionem ex fide, et præputium per fidem. Quod et si circumcisionem per allegoriam suscipere voluerint, ita ut sanctos et spiritales quosque ab eo circumcisionein dicant esse appella tos, statim in consequentibus invenient obicem Si enim circumcisionem sanctos, vel, ut illi nomi nant, spiritales appellavit, consequens est ut præ putium peccatores dixerit, quos illi animales vo cant Et quomodo conveniet, ut bonus Deus pa riter spiritales animalesque justificet? Illis ergo in his Apostoli sermonibus nodus inextricabilis erit. Secundum nos vero, qui circumcisionem eos qui ex Judæis crediderunt, et præputium nihilomi nus eos qui ad fidem ex gentibus vocati sunt dici mus, plana erit et facilis expositio. Idem enim ipse Deus ex utroque populo credentes non circumcisio nis aut præputii privilegio, sed solius fidei contem platione justificat. Superest et unius syllabæ diffe rentia, in qua variasse videtur Apostolus. Non nos otiose prætereat quod dicit quia circumcisionem ex fide justificet Deus, et non per fidem "; præpu tium vero per fidem, et non ex fide. Non enim mihi videtur superflua apud eum haberi ista præpositio num commutatio quia invenimus ab eo et in aliis locis, non ut libet, sed observanter bæc posita, et necessario differentiam distinctionis hujus esse servatam, sicut cum de Deo loquens dicit: «Quo niam ex ipso, et per seipsum, et in ipso sunt omnia 17. › Et iterum alibi dicit: ‹ Sicut enim mulier ex viro, sic et vir per mulierem: omnia autem ex Deo 18., Tale est et quod ad Corinthios scribit: ‹ Alii quidem per Spiritum datur sermo 16 Rom. 1, 30. 17 Rom. x1, 36. 18 1 Cor. x1, 12. I Cor. x1, 12. Galat. IV, 4. Editi, ‹ Dei. › Sic omnes mss. nostri. Editi vero, «satis de hoc angusta et arcta responsio ab apostolo Paulo præstatur satis ostendit sententiam suam. › Al., ‹ objicere, › male. Alias, quos ille animales vocat. › Al., Superest ut unius... non nos [al., nec nos»] otiose prætereat quid dicit. › Al., præpositionis › nunc ‹ commutatio. > Rabanus, præpositionis per commutatio. > Codex Ebroicensis et Merlinus, ‹ quæ post principale est, intelligentia designatur; Gene brardus vero, quæ post principale intelligentia, designat, rectius alii mss. nostri ut in nostro textu. Sic potiores mss. nostri et Rabanus. Al., edocemur. ›

COMMENT. IN EPIST. AD. ROM. LIB. III. sumpsit originem, merito ‹ ex muliere› factus di- legem. Sed et illa nequaquam nobis prætereunda citur. Ipsi namque, id est mulieri, et ipsa princi palis orige carnis ejus ascribitur, et recte non per mulierein, sed ex muliere, factus ab Apostolo memoratur. Justificat ergo unus atque idem Dens circumcisionem ex fide, et præputium per fidem”. Quod si requirat aliquis curiosius, ii qui ex fide justificantur, per quem justificentur; et rursum ii qui per fidem justificantur, ex quo justificentur licet fortassis multa in hoc curiositas videatur, ta men convenienter dicere possumus, quod qui ex ſide justificantur, initio ex fide sumpto per adimple tionem bonorum operum consummantur, et qui per fidem justificantur, a bonis operibus exorsi per fidem summam perfectionis accipiunt. Ita utrum que sibi adhærens alterum ex altero consum mator. videtur objectio, quam proferre quis potest, et dicere quod contraria sibi scribere videatur Apostolus, cum in præsenti quidem loco dicit non destrui le gem, sed confirmari in secunda vero ad Co rinthios ita scribit: «Quod si ministerium mortis in litteris formatum in lapidibus, factum est in gloria, ita ut non possent intendere filii Israel in faciem Moysi propter gloriam vultus ejus quæ de struitur, quomodo non magis ministerium Spiritus erit in gloria "?, Et paulo post: + Si enim quod destruitur, per gloriam est; multo magis quod ma net, in gloria est ³°. › Dici ergo potest quia gloria vultus Moysi quæ destruitur, et hoc quod dicit: «Si enim quod destruitur, per gloriam est, contrarium videri huic sententiæ qua pronuntiat: Non destrui mus legem per fidem, sed statuimus et confirma nius“. Sed vide si possimus hoc modo quod intentatur absolvere. Non est idem quod dixit ‹ Legem destruimus, et, lex destruitur. Paulus ergo in præsenti loco hoc pronuntiat, quod legem ipse non destruat. Nam et si destruitur lex per eam quæ supereminet gloriam, non per Paulum, neque per alium aliquem sanctorum destruitur. Unde et ipse Dominus dicebat: «Non veni solvere legem, sed adimplere”. Nullus ergo sanctorum, nec 520 ipse Dominus destruit legem, sed gloria ejus tem poralis et pertransiens a gloria æterna et perma nente destruitur et superatur. Unde vide quam caute et perspicaciter apostolicæ legendæ sint Lit teræ. Non dixit: «Neque enim glorificatum est quod gloriosum est ³, et siluit; alioquin falsum videretur (quomodo enim quod gloriosum est non esset glorificatum?), sed addidit: ‹ Propter eam quæ supereminet gloriam; ut ostenderet non a quocunque destrui gloriam Moysi, id est legis, sed, ut diximus, ex comparatione majoris gloriæ quæ in Christo est, obtegi et obscurari eam gloriam quæ in lege est; et ideo dicit: ‹ Si enim quod de struitur, per gloriam est; multo magis quod manet, in gloria est”. › Manere quæ Christi sunt dicit, destrui quæ Moysi sunt: sed destrui non per ho minem, sed ex comparatione, ut diximus, superve nientis gloriæ; quoniam quidem ‹lex pædago 11. Et propterea puto Apostolum statim in con sequentibus posuisse: ‹ Legem ergo evacuamus per fidem? Absit; sed legem statuinius”. › Quoniam in superioribus ad fidem cuncta visus est revocare, ipse sibi quod ab alio proponi posset obtendit et dicit: Si per fidem justificatur homo, et non ex operibus legis, et si Deus circumcisionem ex fide justificat, et præputium per fidem, legem ergo Moysi, o Paule, destruis per fidem? Sed ad hoc ipse re spondens dicit: Absit; imo legem statuimus, › hoc est confirmamus. Sed operæ pretium est videre quomodo legem se confirmare pronuntiet, qui in superioribus dixerit, quia non justificetur homo ex operibus legis. Salvator in Evangeliis dicit, quia ‹ Moyses de me scripsit 18.» Qui ergo non credit Christo, de quo Moyses scripsit in lege, destruit legem; qui autem credit Christo, de quo Moyses scripsit, legem confirmat per fidem, quia credit in Christum. Fidem autem dicimus in Patrem, et Fi lium, et Spiritum sanctum integram, plenam, per fectam, quæ nihil diversum, nihil discrepans aut extraneum in Trinitate profitetur. Nam Maṛcion, qui alium dicit Deum legis, alium Patrem Christi, per fidem suam non statuit, neque confirmat, sed destruit legem. Hoc et Ebion facit; hoc et omnes qui in fide catholica aliquid corruptionis interse runt. Ego etiam illud convenienter adjiciam, quod omnis qui credens Christo bene agit, et continet se gus noster fuit in Christo» donec veniret ‹ pleni ab omni macula peccati, bic legem Dei recte viven do confirmat; qui vero præceps peccatorum vitiis agitur, et sine ullo pœnitendi retinaculo assiduitate scelerum maculatur, bic etiam si credere Christo videatur, per fidem suam non statuit, sed destruit Rom. 111, 30. Rom. 111, 31. 26 ibid. 31. Matth. v, 17. 37 Rom. IV, ] Cor. Quod si, etc. Vide Origenianorum lib. 11, quest. 7, num. 11. Genebrardus, extorsi, › male. Idem Genebrardus, ostendit, › male. Sic miss. et Rabanus. Editi vero, Fidere antem dicimus in Patrem et Filium et Spiritum sanctum, qui integram substantiam, pleirami, perfe clam, qui,ɔ etc. tudo temporum; et, sicut dicimus, necessariam esse opus pædagogi, donec parvulus est is qui sub pædagogo est, destrùi autem et non esse necessa rium officium pædagogi, cum ad perfectionem ve nerit is qui sub pædagogo fuit; ita dicimus destrui 28 Joan. v, 45. 29 II Cor. 111, 7, 8. 30 ibid. 11. ** ibid. 11. * Galat. 111, 24. Sic mss. At Rabanus, eum in præsenti qui dem non destruere legem, sed confirmare; › editi vero, cum in præsenti quidem loco dicit, non de struit legem, sed confirmat. › Editi, Sed inde possumus, › male. Alias, dicit. › Sic mss. nostri omnes. Alias, ‹ superemi nentis, › male.

hæ jam opus legis «ubi advenit plenitudo temporis “,› ▲ quod alibi dicitur: «lilum oportet crescere, me et filius qui aliquando nihil differebat a servo, res factus est paternæ substantiæ. Quod autem hæc ita debeant intelligi quæ destruenda appellat Apostolus, consuetudinem ejus super hoc vocabulo etiam in aliis disce, ubi dicit: Ex parte scimus, et ex parte prophetamus. Cum autem venerit quod perfectum est, destruentur ea quæ ex parte sunt ".» Et in hoc loco scientia Pauli vel prophetia destrui dicitur absque injuria apostolicæ gratiæ: quo sci licet intelligamus ad comparationem perfectorum vacare et otiosa esse ea quæ imperfecta sunt. Ita ergo et in præsenti sermone Paulus quidem legem non destruit, sed confirmat. Gloria autem Christi cum revelata fuerit, eam gloriam quæ apparuit in Moyse, et ex qua glorificatus fuerat, ipsa compara tione sui qua supereminet, et confutat, et arguit, et ostendit nec gloriam computandam. Tale est et autem ininui; et quod ipse Paulus dicit: ‹ Cum autem factus sum vir, destruxi quæ erant parvo li". Hoc ostendit et similitudo pædagogi, cujos opus destruitur et cessat cum ad perfectam ætatem venerit parvulus. Propterea ergo cautissime dixit Apostolus legem ergo destruimus per fidem? Absit*! › et, non dixit: lex ergo destruitur per fidem, sed: ‹ legem ergo destruimus?» Et rursus in sequentibus: «Non; sed legem statuimus. Nam et si destruitur lex, non per fidem destruitur, sed per supereminentem gloriam. Per fidem autem non solum non destruitur lex, sed statuitur per aposto los et confirmatur: quia Christum quem lex et prophetæ venturum prædixerunt, isti prædicant jam venisse: et confirmatio utique prophetiæ vel legis est, cum quæ prædicta fuerant, monstrantur impleta. 1. Quid ergo dicemus invenisse Abraham pa trem nostrum secunduin carnem? Si enim Abra ham ex operibus justificatus est, habet gloriam, sed non apud Deum. Quid enim Scriptura dicit? Credidit Abrabam Deo, et reputatum est illi ad justitiam. Ei autem qui operatur, merces non im putatur secundum gratiam, sed secundum debitum. Ei vero qui non operatur, credit autem in eum qui justificat impium, reputatur fides ejus ad justitiam. Sicut et David dicit beatitudinem hominis, cui Deus accepto fert justitiam sine operibus, Beati quorum reꞌnissæ sunt iniquitates, et quorum tecta sunt pec cata. Beatus vir cui non imputavit Dominus pecca tum. Cum superius" duas proposuerit leges, qua rum unam operum, aliam fidei nominavit, per quam legem fidei excludi gloriationem dicit eorum qui in legis operibus gloriantur; et pronuntiaverit fide 521 justificari hominem sine operibus legis: con sequenter nunc ut hæc de Scripturis asserantur, Abrahæ producit exemplum, et dicit quia ‹ Abra ham, si ex operibus justificatus est, habet glo riam sed non apud Deum ". Quod quidem non sine arte dialectica disserit. Nam si.is qui ex operibus justificatur, non habet gloriam apud Deum, Abraham autem constat habere gloriam apud Deum, ergo non ex operibus, sed ex fide ju stificatus est Abraham, ut necessario habeat glo riam apud Deum. Sic enim Scriptura pronuntiat 36 Galat. IV, 4. 87 I Cor. XIII, 9, 10. av, 1, 8. * Rom. 111, 27, 28. Rom. IV, Quia credidit Abraham Deo, et reputatum est ili ad justitiam “., Quod si Deus reputavit illi ad ju stitiam, sine dubio et gloria ejus apud Deum est. Propterea ergo Apostolus testimonio huic quod as sumpsit ex libro Genesis adjungit et sermonem pro prium, et dicit quia ‹ ei qui operatur, merces non im putatur secundum gratiam, sed secundum debitum; ei vero qui non operatur, credit autem in eum qui justificat impium, reputatur fides ejus ad justi tiam “. › Per omneni itaque hunc locum Apostolus hoc videtur ostendere, quod duæ quædam sint ju stificationes, quarum unam ex operibus nominat, aliam vero ex fide. Et illam quidem quæ ex operi bus est, dicit habere quidem gloriam, sed in semet ipsa, et non apud Deum; illam vero quæ ex fide est, habere gloriam apud Deum, utpote apud inspi cientem corda hominum, et scientem quis est qui credit in occulto, et quis est qui non credit. Et ideo merito apud solum Deum habet gloriam, qui affectum fidei ejus pervidet in occultis qui vero justificationem ex operibus sperat, potest fieri ut opera ejus etiam ab hominibus comproben tur. Falam namque est, et videri oculis potest quidquid opere manifestum est; et si fides in oc culto est, opera autem pałaın sunt conveniet in hoc assumi illud quod scriptum est: «Quæ occulta sunt Domino Deo tuo, quæ autem manifesta sunt vobis et filiis vestris *., Sed et illud his aptare ** Rom. 11, 31. Roin. * Deut. xxix, 29. 38 Joan. 11, 30. 39 | Cor. xııı, 11. Gen. xv, 6. 45 Roin. IV, 4, 5. Ita, deest in libris antea editis. Editi perperam habent mercedem. ▸ Editi, Nam si justificatus non habet glo riam, › etc. Alias, prævidet.»

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. IV. conveniet quod scriptum est, quia ‹ justus ex fide etiam secundum carnem patrem nominare mea vivet *.» Competenter igitur dicimus quia hi qui secundum interiorem hominem circumciduntur, et in occulto Judæi sunt, spiritu, non littera, horum laus et gloria non apud homines, sed apud Deum est. Qui vero ex operibus justificantur, quoniam palam sunt et manifesta opera eorum, potest esse gloria eorum vel apud sanctos quosque et justos qui accipiunt a Deo potestatem de humanis operibus visibilibus judicandi, vel etiam apud angelos, cæterasque virtutum cœlestium potestates, qui utique glorificare eum cujus opera probaverunt possunt. Occulta vero cordis quoniam solius Dei est noscere, ipse pervidet si in unoquoque fidei habitat aliquis affectus: et ideo qui ex fide justificatur, apud solum Deum habet gloriam qui occultorum notitiam habet et fidei solus inspector est. Igitur et ‹ Abraham si ex operibus, inquit, justificatus est, habet › quidem ‹ gloriam › ex operibus venientem, ‹ sed non illam quæ apud › solumn ‹ Deum est; at certum est Abraham apud solum Deum habere gloriam: consequens ergo est ut non ex operibus, sed ex fide justificatus sit. Non autem putes quod si quis habeat talem fidem ex qua justificatus habeat gloriam apud Deuin, possit simul cum ea habere et injustitiam. Nulla enim pars est fidei simul cum infidelitate, nulla justitiæ com iniquitate communio, sicut nec luci cum tenebris potest esse societas ". Si enim ‹ qui credit quod Jesus est Christas, ex Deo natus est, et, ‹ qui ex Deo natus est, non peccat, manifestum est quia qui credit Jesu Christo, non peccat: quod si peccat, certum est quia non credit ei. Indicium igitur veræ fidei est ubi non delinquitur, sicut econtra ubi delinquitur infidelitatis indicium est Propterea ergo et in alio Scripturæ loco " dicitur de Abraham, quod ex operibus fidei justificatus sit: quia certum est eum qui vere credit, opus fidei, et justitiæ, et totius bonitatis operari, et capacem fieri utriusque gloriæ, tam ejus quæ apud Deum in occulto est, quam etiam ejus quæ palam est, et non solum apud Deum est. His ita pro viribus explanatis, etiam illud prætereundum minime videtur quod patrem nostrum secundum carnem nominavit Abraham *. Gentium etenim pater Abraham secundum fidem, non secundum carnem videtur. Nam ipsius quidem Apostoli potest et xecundum carnem dici: ex genere enim Israelitico potuit Abraham; cæteræ vero gentes in spiritu eum patrem, non in carne nominabunt: nisi utpote in locis ita angustis ad allegoricæ intelligentiæ latitudinem convertamur, ubi pater secundum carnem accipi potest is qui doctrinæ carnalis, id est legis secundum litteram prima elementa tradiderit, et magister in divina lege primæ institutionis exstiterit. Quod autem magistri etiam patres 522 appellentur et apostolus Paulus dicit, quia cin Christo Jesu per Evangeliumi ego vos genui ". Sed et tu qui legis, ex divinis Voluminibus ipse tibi testimonia in hoc aspicientia congregato. Additur in consequentibus: ‹ Credidit Abraham Deo, et reputatum est illi ad justitiam "., Hic sermo ex libro Genesis suitur, eo ex loco ubi non Abraham, sed Abram dicit ad Dominum: «Quoniam non dedisti mihi semen, hic vernaculus meus kœreditabit me. Et dixit Dominus ad eum: Non erit hæres tuus iste, sed qui exierit de te, hic erit hæres tuus. Et eduxit, inquit, eum foras, et Jixit ad eum Respice ad cœlum, et numera stellas, si potueris dinumerare eas. Et ait ad eum: Sic erit semen tuum. Et credidit Deo, et reputatum est ei ad justitiam "³., Latius loca ipsa exempli gratia de libro Genesis repetivimus, ut quæ justificationis hujus causa fuerit nosceremus. Unde et acrius intendendum est, si ob hoc solum quod dandum sibi credidit filium, et ex eo progeniem ad multitudinem siderum propagandam, dicitur quia reputata est fides ejus ad justitiam: an pro học et pro omnibus quæ jam ante crediderat. Neque enim putandum quod absque fide fuerit illud, ut exiret de terra sua, et de cognatione patris sui, et veniret in terram quam ei demonstraverat Deus *; vel illud, cum separato a se Lot, dicit ad eum Doininus ‹ Aspice oculis tuis, et vide ex hoc loco in quo stas, et intuere ad septentrionem, et meridianum, et ad occidentem, atque ad orientem, quia omnem terram hanc quam vides tibi dabo eam, et semini tuo in æternum”.› Sed et illud quis dicat absque fide factum, quod veniens Abraham habitavit apud quercum Mambre in Hebron, et ædificavit ibi altare Domino? Quomodo autem et illud non erat fidei opus, cum Melchisedech benedixit Abraham, et ait Benedictus Abraham Deo excelso qui creavit cœlum et terram: et benedictus Deus excelsus, qui tradidit inimicos ejus in manibus ejus *? › Ex 811 Cor. IV, » Jac. 11, 21, 22. 30 Rom. iv, 4. Gen. xv, 3 seq. Gen. xi, 1. 85 Gen. xm, 14, 57 Gen. *7 Habac. 11, 4; Hebr. x, 58. 15. 3 Rom. iv, 3. 48 II Cor. vi, 14, 15. ipse Sic mss. et Rabanus. Editi vero, enim prævidel quis in unoquoque fidei habitat affectus. ▸ Notitiam habet. Hæc desunt in antea editis. Solum. In editis desideratur. Sicut e contra ubi delinquitur infidelitatis indicium est. Sic editi et mss. nostri. Mss. tainen unas pro his verbis habet; ‹ infidelitatis indicium est ubi peccatur. › Editi alii nominat, alii (nominare, › omisso potuit. Mss. unus habet ‹ solet › pro potuit. Alter, ‹ nominavit. › Editi, ex libris Genesis sumitur, ex eo loco ubi non Abram, sed Abraham dicit ad Deum,» etc. Male. Eum. Deest in editis. Gralia. In antea editis omittitur. Al., causa. )

quibus omnibus calligitur quod in his singulis fides et largitione faciamus. Quod ergo erit debitum il quidem fuerit Abrabe, sed ex parte; in eo autem ubi dicitur, quia fides ejus reputata est ad justi tiam ", fides perfecta declaretur. Sicut enim scien tiam et prophetiam ex parte dicit esse Apostolus, et rursum dicit esse perfectam in eo cum scribit” Ex parte scimus, et ex parte prophetamus; cum autein venerit quod perfectum est, destruentur ea quæ ex parte sunt ita et fidem possumus intelligere esse aliquando ex parte, et aliquando perfectam. Ut autem quod dicimus aliis adhuc Scripturæ sanctæ testimoniis muniatur, audi in Evangelio ad Dominum dicentes apostolos: «Do mine, auge nobis fidem". › Nonne per hæc eviden ter ostendunt habere se quidem ſidem, sed talem quæ egeret augmento? Sed et ipse apostolus Pau Jus cum dicit, ‹ Si habeam omnem fidem, ita ut montes transferam ", › omnem cum dicit, ex par tibus totam docet esse compositam. Neque enim omne potest nominari, ubi aut qualitatis aut quan titatis diversitas non est. Videtur ergo etiam in præsenti loco cum multæ fides Abrahæ præces serint per singula quæque quæ ex parte superius memoravimus, in hoc nunc universa fides ejus esse collecta, et ita ei ad justitiam reputata. Jam sane considerabis, sicut de fide dictum est quia reputata est ei ad justitiam, ita et de aliis virtutibus dici possit quia, verbi gratia, misericordia unicuique reputari potest ad justitiam, aut sapientia, aut scien tia, aut mansuetudo, et humilitas, vel certe si on ui credenti fides ad justitiam reputetur. Sed cum ad Scripturas redeo, non omnibus credentibus in venio quod fides ad justitiam reputetur. Denique scriptum est de filiis Israel, quia crediderunt Do mino, el famulo ejus Moysi, “, nec tamen additur quod de Abraham scriptum est, quia reputata est illis ad justitiam. Ob hoc arbitror, quod non illis erat, sicut in Abraham docuimus, ex multis parti bus fidei in unum coacervata perfectio, quæ mere retur ad justitiam reputari. Quod autem dicit: «Ei vero qui operatur, merces non imputatur secun dum gratiam, sed secundum debitum; credenti autem in eum qui justificat impium, reputatur fides ad justitiam:> videtur ostendere quasi in fide quidem gratia sit justificantis, in opere vero ju stitia retribuentis Sed ego cum considero ser monis eminentiam, qua dicit operanti secundum debitum reddi, vix mihi suadeo quod possit ulluın opus esse, quod ex debito remunerationem Dei deposcat, cum etiam hoc ipsum quod agere aliquid possumus, vel cogitare, vel proloqui, ipsius dono 391 Cor. XII, 9, 10. "Luc. xvi!, lius, cujus erga nos fenus præcessit (36)? Et ideo videndum magis est ne forte quod dixit, ‹ Ei au tem qui operatur, merces secundum debitum repu tabitur, sinistri magis operis intelligendum sit debitum. Debita etenim peccata dici in divinis Vo luminibus frequenter invenies, ut ipse Dominus in oratione nos docuit " dicere: < Dimitte nobis 523 debita nostra, sicut et nos dimittimus debi toribus nostris: et iterum cum dicit ipse Domi nus 6: ‹ Cuidam patrifamilias erant duo debito res: unus debebat denarios quingentos, et alius quinquaginta: › et hoc de peccatis dici ipse inter pretatus est. Ne forte ergo et in hoc loco mercedem operis quæ secundum debituin redditur, ad hunc sensum, quem supra diximus, Apostolus traxerit de his qui ita operantur sicut et Cain operatus est terram: et sicut alibi dicit: «Discedite a me, operarii iniquitatis;» quibus utique quasi debita pœna pro mercede iniquitatis exsolvitur. Unde idem Apostolus in alio loco 7: Stipendia, inquit, pec cati mors; › et non addidit ut similiter diceret Stipendia autem justitiæ vita æterna, sed ait: «Gra tia autem Dei vita æterna “; › ut stipendium quod utique debito et mercedi simile est, retributionem pœnæ esse doceret et mortis, vitam vero æternam soli gratiæ consignaret. Secundum hunc sensum et illud quod in Evangelio scribitur, ‹ Qua mensura mensi fueritis, eadem remetietur vobis ", › de si nistris operibus accipiendum puto. Neque enim gratiæ suæ mensuram statuit Deus, cum scriptum sit: «Non enfin ad mensuram dat Deus spiritum”*, › Si ergo hæc putantur recte discussa, consequenter utique ea quæ cohærent videbuntur intelligenda, ut operanti quidem opera iniquitatis merces secundum peccati debitum rependatur; credenti vero in eum qui justificat impium, fides ad justitiam reputetur si quidem bene meminimus superiora, in quibus ostendimus nou ei qui ex parte, sed qui ex integro, et qui perfecte credit, fidem posse ad justitiam re putari: quæ fides tanta est, ut justificet etiam eum qui impius fuerit, ut ultra jam non sit impius, sicut ille latro qui pendebat in cruce et blasphemabat, sed sit sicut ille qui confitebatur et dicebat: ‹ Do mine Jesu, memento mei cum veneris in regnum tuum ". Post hæc velut ad confirmationem sermonis sui quem dixerat: Ei autem qui non operatur, credit autem in eum qui justificat impium, reputatur fides ad justitiam”, assumit testimo nium de Psalmis, et dicit: Sicut et David dicit beatitudinem hominis, cui Deus accepto fert justi 5. es I Cor. XIII, 2. Exod. xiv, 31. 88 Rom. IV, 5. Matth. vi, 12. 68 Luc. VII, 41. Luc. XI, 27; Matth. vii, 23. * Rom. vi, 23. Luc. vi, 38; Matth. v, 2. ** Joan. 11, 34. 7 Luc. XXIII, 42. 7 Rom. iv, 5. Ms. unus, • evacuabitur quod ex parte est. ▸ Non. In editis prætermittitur. Alias, tribuentis.» Rom. 8 ibid. Sic omnes inss. nostri; editi vero, «cujus gratia nos præcessit. › Alias, firmationem. ›

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. IV. mittatur, cum nullum possit Dominus imputare peccatum. Iniquitas sane a peceato hanc habet dif ferentiam, quod iniquitás in his dicitur, quæ contra legem committuntur; unde et Græcus sermo àvoplav appellat iniquitatem, hoc est, quod sine lege committitur; 524 peccatum vero etiam illud dici potest, si contra quam natura docet, et conscientia arguit, delinquatur. tiam sine operibus 73: Beati quorum remissæ sunt nequitiæ, ibi jam summa perfectæ beatitudinis pro iniquitates, et quorum tecta sunt peccata: beatus vir cui non imputavit Dominus pcccatum ". > Vides per hos sermones consequenter approbari posse quod reputetur homini justitia sine operibus. Unde mihi videtur hoc intellexisse Apostolus, quia impossibile sit in homine, cui jam per ætatem discernendi de bono et malo adest intellectus, neque injustitiam inesse, neque justitiam. Quod si ita est, sine altero e duobus inveniri anima non potest; et certum est si desierit a malis, quod jam inveniatur in bo nis. In malis autem non est illa anima, cujus ‹ re missæ sunt iniquitates, › et cujus ‹ tecta sunt pec cata,ɔ et ‹ cui non imputavit Dominus pecca tum > conveniens ergo est ut sit in bonis. Com petenter igitur ad remissionem iniquitatum et obtectionem peccatorum, et ad id quod non imputat Dominus peccatum, dicit Apostolus quod homini justitiæ reputetur 7, licet nondum opera ju stitiæ egerit, sed pro eo tantum quod credidit in eum qui justificat impium). Initium namque justifi cari a Deo, ſides est quæ credit in justificantem. Et hæc fides cum justificata fuerit, tanquam radix im bre suscepto hæret in animæ solo, ut cuin per legem Dei excoli cœperit, surgant in ea rami qui fructus operum ferant. Non ergo ex operibus radix justi tiæ, sed ex radice justitiæ fructus operum crescit, illa scilicet radice justitiæ, qua Deus accepto fert justitiam sine operibus ". Unde propterea puto et David tricesimo primo psalmo, quem super scripsit, ‹ Intellectus David, dedisse istud initium, admonens per ipsam superscriptionem altiorem de bere requiri intellectum in his quæ dicturus eral, quia «beati quorum remittuntur iniquitates: › de quibus, prout potuimus, diximus, cum de Psalmis per ordinem dictaremus. Sed promovet nos ordinis ipsius differentia, quod primo dixit, ‹ Beati quorum remissæ sunt iniquitates; secundo, Quorum te eta sunt peccata: > tertio, ‹ Cui non imputavit Dominus peccatum 78.» Et vide si forte potest iste ordo in anima una eademque intelligi: ut quia ini tum est conversionis animæ mala derelinquere, pro hoc iniquitatum remissionem mereatur acci pere: cum autem cœperit bona facere, velut singula quæque quæ præcesserant mala bonis recentibus obtegens, et abundantiorem numerum bonorum in troducens quam prius fuerat malorum, tegere pec cata dicatur: ubi vero jam ad perfectum venerit, ita ut omnis de ea malitiæ radix. penitus amputetur, eo usque ut nullum in ea vestigium possit inveniri 2. ‹ Beatitudo ergo hæc in circumcisione an etiam in præputio? Dicimus enim quia reputata est Abrahæ fides ad justitiam. Quomodo ergo repu tata est? Cum in circumcisione esset, an cum in præputio (45)? Non in circumcisione, sed in præpu tio. Et signum accepit circumcisionem, signaculum justitiæ fidei, quæ est in præputio: ut sit pater om nium credentium per præputium, ut reputetur et. illis ad justitiam, et sit pater circumcisionis, non his tantum qui sunt in circumcisione, sed et illis qui sectantur vestigia ejus quæ est in præputio fidei patris nostri Abrahæ "., Cum dixisset superius, quia credidit Abraham Deo, et reputatum est ei ad justitiam ºº, › et hujuscemodi fides quid haberet beatitudinis ostendisset ex his quæ in tricesimo primo scripta sunt psalmo, quia ita credenti non reputaret Dominus peccatum”, proponit nunc interrogationem, ex cujus responsione doceat el ex ipsa temporum ratione, quod beatitudo justi ficationis Abrahæ non in circumcisione, sed adhuc in præputio posito data est. Quod si Abraham cum esset adhuc in præputio ex fide justificatus est, po test et omnis qui credit Deo justificari per fidem, etiamsi sit in præputio, et pertinere etiam ad ipsum hæc beatitudo de qua dicitur ‹ Beatus cui non imputavit Dominus peccatum "*.» Ostendit ergo quia non cuilibet Dominus non imputet peccatum, sed ei qui crediderit propter fidem suam peccata non reputet. Sicut enim Abrahæ reputata est fides ad justitiam, ita et omni credenti cui fides ad justi tiam reputatur, peccata utique non imputantur. Neque enim de justis dicit quia reputatur eis fides ad justitiam. Quod si ita putetur quæ videbitur gratia justo reputari? Justitia ad justitiam? Sed utique illi dicit fidem reputatam esse ad justitiam, qui antequam haberet banc fidem, justitiam non habebat; et iste est utique beatus, cui Deus ac cepto fert justitiam sine operibus, et cui non im putatur peccatum, cui etiam remissæ sunt iniqui tates, et obtecta si qua antea fuerant peccata 3. Simul autem et edocet nos diligentius intendere 76 Rom. IV, 5. 77 ibid. 6. 13 Rom. IV, 6. 74 Psal. xxx1, 1, 2. 78 Roin. 1v, 7, 8; Psal. xxx1, 1, 2. 18 Psal. xxxi, 1, 2. 79 Rom. IV, 9 seq. ibid. 6, 7. Alias, Alias, Alias, et cum esse desierit. › imputabit. ▸ et aliquid quod non. ▸ Primo. Deest in antea editis. Alias, imputabit. › 80 ibid. 3. 81 ibid. 8. ** Psal. xxxı, 2; Rom. iv, 8. Sic ms. unus. Cæteri vero mss. et editi, quod committitur, 1 omissis vocibus ‹ sine lege. › Sic mss. Editi vero, in circumcisione tan tum monet. > Editi, in circumcisione, an in præputio?, Editi, septino. › Alias, doceatur, › al., ‹ deceantur. › Sic mss. unus; cæteri vero mss. et editi, quæ dicit. > Alias, Quod si reputaretur. > Deinde om nes miss., mendose, Justitiam ad justitiam. ›

lectioni, cum tam vigilanter enarrat ea quæ scri pta sunt de Abraham, quia ‹ reputata est ei fides ad justitiam. Vult a nobis considerari etiam quando reputata sit, quo et temporis ratio in bis quæ scripta sunt colligatur, utrumne in præputio adhuc esset cum ista dicta sunt, an transisset jam ad circumcisionem; et ait:: Quomodo ergo reputata est fides ejus ad justitiam? Cum esset in circumcisione, an cum esset in præputio *?, Si enim fuisset id temporis in circumcisione, videretur utique a fidei hujus gratia exclusum esse præpù tium. Nunc vero ostendit, quod in præputio adhuc posito reputata est fides ad justitiam, et ideo pro nuntiat, quia cum Abraham in præputio positus per fidem justificatus sit, sine dubio princeps et pater merito dicitur omnium credentium per præputium. Quod vero post fidem quæ fuit in præputio accepit circumcisionem, consequenter causain qua circum cisio ei data fuerit exponit. Ut esset, inquit, signa culum ejus fidei quam habuit in præputio positus, ut per hoc sit pater omnium credentium per præ putium, ut reputetur illis ad justitiam, et sit pater circumcisionis, non his tantum qui sunt ex circum cisione, sed et illis qui sequuntur vestigia ejus quæ est in præputio fidei patris nostri Abrahæ 85.» Quod si Abraham cum esset adhuc in præputio, ex fide justificatus est, potest fieri etiam pater eoruin qui in circumcisione nascuntur, si tamen ad illam Adem pertineant quæ in præputio positum justifi cavit. Et quoniam in præputio positum justificavit Abraham, efficitur ergo utriusque generis pater, his qui sunt in præputio per fidem, et bis qui sunt in circumcisione per carnem: et post circumcisionem generat primo Isaac, atque ab ipso auspicatur og doadis initium, id est, octavi diei in ipso conse crantur prima mysteria, et exinde incipit posteritas Abrahæ duplici currere sacramento. Sicut enim fides natura sui aliud esse intelligitur, et aliud justitia quæ ei per fidem reputata est; ita et alia ejus esse in præputio, alia in circumcisione posteritas. Namn eos qui incircumcisi sunt, ipsos esse lapides puto, de quibus posse dicitur Deus suscitare filios Abrahæ 8, in quibus et illud completur quod scri ptum est: Quia ‹ benedicentur in te omnes tribus terræ. › Sed repetamus adhuc quod dicit Et signum accepit circumcisionem, signaculum justi tiæ fidei, quæ est in præputio ac profundam in his Pauli sapientiam contemplemur. Fortassis enim aliquibus eumdem sermonem secundo dicere videatur, id est, ‹ signum,» et «signaculum › Sed mihi uterque sermo multam inter se videtur 525 habere differentiam. Signum namque dicitur, cuin per hoc quod videtur aliud aliquid indica tur: sicut cum, verbi gratia, dicit Dominus ja Evangelio Generatio hæc signum quærit: et si gnum non dabitur ei, nisi signum Jonæ prophetæ, Sicut enim fuit Jonas in ventre ceti tribus diebes et tribus noctibus, ita et Filium hominis oportet esse in corde terræ tribus diebus et tribus no ctibus 89. Hoc est ergo signum ubi Jonas videbə tur, et Christus intelligebatur. Similiter et de ipso Domino in Evangelio dicitur: Ecce hic positus est in ruinam et in resurrectionem multorum, et in signum cui contradicetur ºº. › Contradicebatur enim signo in quo Christus venerat, quia aliud in eo vi debatur, et aliud intelligebatur. Caro cernebatur, et Deus credebatur. Sic ergo accepit et Abrabɔm signum: et quod esset signum in consequentibus dicit: ‹ Circumcisionem, › inquit: quæ circum cisio esset ‹ signaculum justitiæ fidei " › quam ba buit antequam circumcideretur. Bene ergo circum cisionem signum appellavit in Abraham, quia et ipsa aliud videbatur, et aliud intelligebatur; et ostendit quia jam tunc carnalis illa circumcisio si gnum erat spiritalis circumcisionis, quæ-don carne suscipitur, sed in cordė. Quod vero disit signaculum, ita intelligendum puto. Signaca lum dicitur cum alicui rei servandæ pro tempore custodia imponitur, quod nemo alius nisi ipse qui impressit debeat resignare. Per istud ergo signatu lum, ut exponit Apostolus, justitia fidei quam in præputio positus Abrahaın accipere meruit indi catur, et pater esse multarum gentium: quod tung credimus resignandum cum plenitudo gentium in troierit, et omnis Israel salvabitur ". Tunc enim fiet quod dicit Apostolus ", non solum gentium, sed etiam circumcisionis per fidem pater Abraham Et adhuc apertius de signo et signaculo dissera mus. Cum signum sit, ut diximus, ubi indicatur ali quid per hoc quod videtur, signaculum vero uki concluditur pro tempore aliquid et non patet, po test etiam ita intelligi, quod mysteria quæ in leg et patriarchis adumbrabantur, bujusmodi eran quæ et signis indicanda essent, et signaculis obser vanda. Quod ergo signis indicanda erant in (56 his qui credebant ex gentibus, signum cepisse di citur Abraham: quod vero his qui in circumcision non erant credituri, obseranda erant et obtegenda 87 Gen. XII, 3. at Rom. iv, 10. 35 ibid. 12. 86 Matth. 1, 90 Luc. 11, 34. 91 Rom. IV, 11. 9 Ítum. X1, 25, 26. Alias, cum tam vigilanter ea quæ scripta sunt de Abraham... commendans vult a nobis con siderari etiam quomodo, etc. Al. deest et enar rat, et commendans. › Sic mss. nostri; edit. vero, utrumne in præputio Abrahæ ista dicta sunt, an cum transiret jam, etc. Sic ms. unus Regius num. 1639. Cæteri vero miss. et editi, ut per hoc pater fieret etiam eorum qui in circumcisione nascuntur: si tamen ad illam 86 Rom. IV, 11. ** Matth. xu Rom. IV, 12. fidem pertineant quæ in præputio justificavit Abri ham. Efficitur ergo utriusque generis pater, › el Alias, circumcisionis. › Editi, id est signaculum, › omissis his vet bis, signum, › etc. Alias, ita erit Filius hominis in cord terræ, etc. Alias, justitiæ fidei,ɔ etc. (36º) In. Deest in editis.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. IV. signaculum dicitur accepisse. Quod signaculum illo existimatio potius incerta est quam firma approba utique in tempore resignabitur, cum in novissimis diebus postquam plenitudo, ut diximus, gentium introierit, omnis Israel salvus fiet. Idcirco denique ante Abraham justificatur in ſide dum adhuc esset incircumcisus, et postea circumciditur, ut ostenderetur primo pater futuras multarum gen tium, et postea eorum qui ex circumcisione credi turi sunt. Neque enim hi qui secundum carnem na scuntur ex Abraham, filii Abraham dicendi sunt, nisi fidem et opera habeant Abrahæ. Inde denique et Dominus in Evangelio dicit ad Judæos, qui se jactabant filios esse Abrahæ: «Si filii Abrahæ es setis, opera utique Abrahæ faceretis "., Vis au tem et ex veteri Scriptura perdoceri quod filius quis dicitur non tantum ejus de cujus carnali se mine descendit, sed et ejus cujus actus imitatur et opera? Andi Daniel quid dicat ad unum ex illis se nioribus quos arguit adulterii: • Semen, inquit, Chanaan, et non Juda, species seduxit te, et con cupiscentia evertit cor tuum "., Vides eum qui carnaliter de genere Juda descenderat, negari 8 lium esse Juda, sed Chanaan, ejus scilicet cujus actus et opera sequebatur. Ita ergo et hi qui de Abrahæ semine secundum carnein genus ducunt, non dicuntur filii Abrahæ, si ejus non babent fi dem. Sic denique et propheta dicit ad eos: ‹ Pater tuus Amorrhæus, et mater tua Cethæa ",» quibus utique non eos necessitudo generis, sed morum si militudo jungebat. Ut esset ergo, inquit, pater omnium credentium per præputiam, ut reputetur illis ad justitiam, et sit pater circumcisionis, non his tantum qui sunt ex circumcisione, sed et illis qui sequuntur vestigia ejus quæ est in præputio fl dei patris nostri Abrahæ "., In quo evidenter ex utroque populo, sicut superius diximus, pronuntiat non carnis originem, sed notabilitatem fidei requi rendam. De circumcisionis autem sacramento latius jam in superioribus diximus, sed et in aliis pluri bus locis quæ pro re et pro tempore occurrere visa sunt exposuimus. Sed diligentem lectorem, quem jota unum aut unus apex de lege non præterit ", ne illud quidem latere debet, quia hoc quod Apostolus dixit, Reputata est Abrahæ fides ejus ad justi tiam”,» illo tempore cum de eo scriptum est quod crediderit Deo, et reputatum sit ei ad justitiam ³, nondum Abraham vocabatur, sed Abram erat no men ejus. Adhuc enim incircumcisus inanebat, ut interpretatur Apostolus. De quo aliquibus ferte videbitur error in exemplaribus haberi, quod facile. Abraham pro Abram scribi potuerit. Sed quia hæc tio, nos compendiosius respondeamus quod obser vans Apostolus sententiam Dei qui dixit, ‹ Jam non Abram, sed Abraham erit nomen tuum ³, › appel lavit nunc eum non 526 ut in loco Genesis scri ptum est, sed ut de eo pronuntiaverit Deus. Quæ enim divinitus sanciuntur, observari in posterum convenit. Hæc, prout potuimus, in locis tam ardnis et tam difficilibus prolata si quis forte animi nostri studium consideret, amplecti poterit. Si vero infirmitatem sensus nostri notare velit, veniam pe timus, et ei qui melius de his disserere vel expla nare potuerit, libenter cedimus. Nos vero ad ea quæ sequuntur segni licet gressu convertimus pe dem. 3. ‹ Non enim per legem promissio Abrahæ, aut semini ejus, ut hæres esset inundi: sed per justi tiam fidei. Hoc in loco mihi videtur de lege Moysi Apostolus disputare, et asserere quod pro missio quæ facta est ad Abraham ut hæreditatem mundi, id est terræ totius acciperet ipse vel semen ejus, non ex Moysi lege constaret. Ante enim quam Moyses legislator exsisteret, visus est, inquit, Do minus Abrahæ, et dixit ad eum ‹ Exi de terra tua, et de cognatione tua, et de domo patris tui, et veni in terram quain ostendero tibi: et faciam to in gentem magnam, et benedicam te, et magnifi cabo nomen tuum, et eris benedictus: et benedi cam benedicentes te, et maledicam maledicentes te, et benedicentur in te omnes tribus terræ *. › Quod ergo dicit, ‹ Benedicentur in te omnes tribus terræ, › hoc est hæredem factum esse totius mundi. Quæ utique promissio ad Abraham antea facta est, quam per Moysen de legis observantia mandaretur. Sic ergo non est ex lege promissio Abrabe, neque semini ejus, ut hæres sit mundi, sed per justitiam fidei. Quæ est ista justitia fidei? De qua in su perioribus scribitur ut sæpe jam diximus, quia ‹ credidit Abraham Deo, et reputatum est illi ad justitiam *.» Nec immerito: legis enim observan tia pœnam tantummodo effugit; Adei vero ineritum spein repromissionis exspectat: et præceptum servis ponitur, fides quæritur ab amicis. Sed et si secundum ea quæ in superioribus disseruimus, de lege naturali Paulus hæc dicere intelligatur, non erit contrarium rationibus superius redditis. Quam vis enim lex naturæ de bono et malo testimonium reddat secundum judicium conscientiæ, tamen legi fidei non potest exæquari, qua Deo credidit Abraham, et justificari meruit atque amicus Dei appellari '. Rom. Joan. VIII, 59. * Dan. x111, 56. "Ezech. xvi, 3. 97 Rom. IV, 11, 12. 8 Matth. v. 18. Gen. xv, 6. * Rom. iv, 10 seq. * Gen. xvII,5. Rom. iv, 43. * Gen. xii, 1,seq. ³ Rom. iv, 3; Gen. xv, 6. ▼ Jac. 11, 23. Alias, ‹ justificatus, › Alias, probare. › Ms. unus, videns, inquit, Dominus Abra ham, dixit ad eum, › etc. Editi: Et est ista justitia fidei, de qua, › elc. Alias, ‹ dixit. › Alias, meritam. › Alias, & adæquari, quia Deo, › etc.

lex est, et prævaricatio erit transgressæ legis; ergo et ubi fides est, transgressæ fidei prævarica tio erit. Si enim prævaricator efficitur qui declinat a lege, sine dubio et ille prævaricator est qui declinat a fide: et si prævaricationi illi quæ in lege est lex ipsa in causa est, etiam prævaricationi baie quæ in fide est fides in causa esse creditur. Si vero absurdum; est dicere quia fides in causa est ut quis prævaricetur a fide, et si non accessis set ad fidem, prævaricator fidei non fuisset; ita absurdum erit prævaricationem legis ex eo accipere quod susceperit quis observantiam legis. Sed et illud addamns Quid dicent nobis de his qui ante legem Moysi in prævaricatione facti sunt? Si Benim nullus ante Moysen prævaricator exstitit, nemo condemnatus est, nemo punitus. Quid dicent de Sodomitis? quid de his qui in diluvio condem nati sunt? quid de Cain? quid de ipso Adam? quid de Eva respondebunt, de qua Apostolus dicit Mulier autem seducta in prævaricatione facta est 10? > Si sine lege Moysi non est prævaricatio, unde Adam, unde Eva prævaricatores ab Apostolo nominantur? Verum, ut etiam in superioribus sæpe jam diximus, diversas in hac Epistola leges Apo stolus introducit, et nunc de lege Moysi loquitur, nunc legem fidei nominat, sicut cum dicit: ‹ Ubi est ergo gloriatio tua? Exclusa est. Per quam le gem? Operum? Non; sed per legem fidei ". > In ducit præterea et alias leges, de quibus dicit: «Con delector enim legi Dei secundum interiorem homi nem video autem aliam legem in membris meis, repugnantem legi mentis meæ, et captivum me du centem in lege peccati 19; et ita de una ad alte ram legem transit, ut nisi sensus vigilans et in tentus sit, deprehendere eum et sequi vix possit. Videndum est ergo ne forte illa lex quæ est in ment bris nostris et captivos nos ducit in lege per cati, ipsa sit lex quam Apostolus iram dicit ope rari. Operatur enim sine dubio iram ei, quem ca ptivum duxerit in lege peccati. Ubi autem lex ista non fuerit, certum est quod ibi nec prævaricatio erit. Qui vero sub ista lege fuerint, consequenter nec bæredes erunt. Quod et si de lege Moysi com 4. ‹ Si enim qui ex lege, hi hæredes sunt, tio 527 erit. › Requiramus ergo ab eis: Si ubi exinanita est fides, et evacuata est promissio. Lex enim iram operatur. Ubi autem non est lex, nec prævaricatio 8., Si, inquit, non ex lege pro missio data est Abrahæ ut hæres esset mundi, sed per fidem quæ ei ad justitiam reputata est, conse quens sine dubio erit, ut et oinnes qui sperant sibi a Deo justitiam reputandam, non per legem, sed per fidem sperent. Et ut hoc evidentius ostenderet, addidit: Si, inquit, hi qui ex lege sunt, ipsi hære des erunt repromissionis illius quain per fidem me ruit Abraham, evacuabitur illud quod ex fide justi ficatus est Abraham: cum utique si ex lege futura esset hæreditas, oportuerit et Abraham legem prius implere, et ita hæreditatem justitiæ promereri. Et ut ostendat nullo modo hoc ita fieri potuisse, dicit quod lex iram operatur. Ubi autem ira est, hære ditas non est; et addidit: «Ubi autem non est lex, nec prævaricatio. Sed repetamus paululum et videamus de qua lege ista dicantur. In superio ribus quidem ubi dicit, Si enim qui ex lege, hi hæredes sunt, exinanita est fides, et evacuata est promissio, potest et ad Moysi legem, et ad natu ralem referri. Certum est enim quod si ex lege Moysi præstatur hæreditas, evacuatur illud quod scribitur, Abraham ſidei credulitate meruisse et rursum si ad naturalem legem convertatur in telligentia, hæc dici possunt Si sufficere po tuisset lex naturalis ad fidem, superfluum videre tur quod dictum est ad Abraham: Exi de terra tua, et de cognatione tua, et de domo patris tui, et veni in terram quam ostendero tibi., Utquid enim exiret de terra sua, et de domo sua, si ei lex sufficeret naturalis, quam utique et in terra sua po situs habere et custodire potuisset? Sed nunc velut illa mínus sufficiente jubetur legem fidei sequi, sine qua nec hæres esse mundi ipse vel semen suum, nec amicus Dei poterat appellari: sic ergo potest ab utraque lege subtractum ad solam fidei legem re spicere quod dicit: Si enim qui ex lege, hi hæ redes sunt, exinanita est fides, et evacuata est pro missio. › Jam vero in hoc loco ubi dicit, Lex enim fram operatur, › diligentius intuendum est ad quam legem respicere videatur hic sermo; sed et ille qui sequitur, ‹ Ubi enim non est lex, nec prævarica- memorari quis velit, et dicere quia iram operatur, tio. Sed priusquam a nobis plenior explanatio requi ratur, ad illa breviter respondeamus, quæ de hoc loco hæretici nobis solent obtendere. Aiunt enim: Ecce quomodo Apostolus dicit quia lex Moysi iram ope ratur, ubi vero lex illa non fuerit, ibi nec prævarica 8 Rom. iv, 14, 15. Gen. xII, 1. Hi. Deest in antea editis. Et evacuata. Al. et abolita. › Alias, Sed repetamus Paulum. › Editi: ut evacuetur. > pro eo fortassis solo hoc poterit affirmare quod peccantein in se aut lapidari continuo, aut cre mari ignibus jubet, vel si quod aliud peccantibus decernitur in lege supplicium: ut pœna ipsa quæ peccanti infertur ex lege, ira nunc ab Apostolo no Rom. 11, 27. 12 Rom. VII, 22, 23. 10 1 Tim. II, 14. Ms. unus: «per fidei credulitatem neruis se; al. deest ‹ per. › Editi intelligentia hæc, dici potest. > Sine qua. Editi, «quasi, male. Editi, qui declinat a fide, et si prævarica tioni,etc. Multa itaque omissa erant quæ ex miss. codicibus restituuntur. Alias, Sicut vero.» Afias, inus. ▸ Et illud addimus; › al., ‹ adde Alias, meis. › Alias, peccantem se. ›

COMMENT. IN EPIST. AD KOM. LIB. IV. psit 1. › Videbitur enim sicut de se dixit, quia e qui credit in me, credit et in eum qui misit me 18 ita et de Moyse dicere, quod si crederetis Moysi, crederetis utique et mihi. Ad quod respondebi mus, quia illud quod dictum est in deserto, ‹ Cre didit populus Deo, et Moysi famulo ejus, narratio est, qua ostenditur quod per ministerium Moysi quo signa et mirabilia ministravit, populus credi dit Deo in hoc verbo ubi dicit, Si crederetis Moysi, crederetis utique et mihi, › arguit infideli tatem eorum qui dum sibi non credunt, ostendunt se nec Moysi litteris credere in quibus de adventu Christi prophetali sermone comprehensum est: ubi vero dicit, Qui credit in me, credit in eum qui misit me, spem credentium elevat usque ad Deum Patrem, ut sicut quis cum videt Filium, vidisse se sciat et Patrem ", ita cum credit Filio, credi disse se sciat et Patri. minata videatur. Similiter et de prævaricatione, ut pulus Deo, et Moysi famulo ejus 16; › et iterum non omnem prævaricationem generaliter in hoc Dominus in Evangelio dicat: «Si crederetis Moysi, loco adstruat appellatam, sed ejus qui in lege posi- crederetis utique et mihi: de me enim ille scri tus deliquerit; nt gravius delictum videatur ejus qui per legem prohibitus peccat quam ejns qui nulla fuerit lege commonitus. Sed et illud vi dendum est, quia non dixit Apostolus quod ubi lex fuerit, ibi et prævaricatio, sed ait: «Ubi aurem nom est lex, nec prævaricatio“. › In quo ostendit quod prævaricatio quidem esse omnino non possit, nisi lex fuerit; non tamen si lex sit, omni genere etiam prævaricatio erit. Potest enim fieri ut sit lex, et prævaricatio non sit: non potest tamen fieri ut prævaricatio sit, ubi lex non est. Nam et si Moysi legem ponamus, non continuo omnes qui sub Moysi lege vixerunt, in prævaricatione facti sunt alioquin simul et prophetas, et omnes justos vide mur involvere nisi forte dicat aliquis justos omnes et prophetas non tam sub lege, quam sub fide vi xisse; peccatores vero et injustos legis vinculis fuisse constrictos, sicut et Apostolus dicit:Quia justo lex non est posita, sed injustis et non subdi tis, impiis et peccatoribus, scelestis et profanis, patricidis et matricidis, homicidis, fornicatoribus, masculorum concubitoribus, plagiatoribus, menda cibus, perjuris, et si quid alind sanæ doctrinæ ad versatur. Quod si talibus lex posita est, non tibi multo meliores illi videbuntur de quibus dicitur Cam enim gentes, quæ legem non habent, natu raliter quæ legis sunt faciunt, hujusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus le gis scriptum in cordibus suis, testimonium reddente eis conscientia 18. › Et stalnamus ante oculos, si videtur, duos aliquos, verbi gratia, qui cum ma sculis non concubuerunt concubitu muliebri unum ex his præcepto legis prohibitum, cujus si metum non habuisset, fortasse fecisset: et alium qui propriæ mentis judicio hujuscemodi contagio nem ne cogitationes quidem suas adire permiserit noune multo illum præferas qui nulla legis inter minatione deterritus, immunem se a flagitii conta minatione servavit? Similiter etiam de cæteris peccatis si habeatur examen. Et ideo sive Moysi lex intelligatur, sive etiam ea quæ in nostris membris est, et iram operatur, non possunt qui ex ipsa sunt, hæredes esse, sed illi qui sunt ex lege fidei: 528 fidei autem illius ex qua justificatus est Abraham. Sed fortasse requirat aliquis quomodo non et qui sub lege Moysi est, sub lege fidei esse videatur, cum scriptum sit in Exodo: Credidit autem po 1 Rom. v, 15. 14 I Tim. 1, 9, 10. 15 Rom. 11, 44. 19 Joan. XIV, 9. 20 Rom. IV, 16, 17. Ill, Editi, prohibetur et peccat. › Sic omnes mss., Rabanus et Salodianus. Cæteri vero editi, «Non etsi Moysi legem ponamus, continuo, › etc. Ita Rabanus; editi vero et mss. quidam, non petierint concubitum muliebrem. Cæter mss. nostri, ‹ non concupiverunt» [al., ¢ñon CON cupierint concubitum muliebrem. › 5. Ideo ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio omni semini, non ei quod ex lege est tantum, sed et ei quod ex fide est Abrahæ, qui est pater omnium nostrum (sicut scriptum est Quia patrem multarum gentium posui te) ante eum cui credidit Deum, qui vivificat mortuos, et vocat ea quæ non sunt, tanquam ea quæ sunt”. In superioribus distinctionem dedit mercedis et gratiæ, dicens mercedem rem debiti esse; gratianı autem nullius esse debiti, sed benevolentiæ benefi cium. Et in præsenti ergo loco ostendere volens Deum hæreditatem promissionum non ex debito, sed per gratiam dare, dicit quia hæreditas a Deo his qui credunt, non ex mercedis debito, sed fidei munere concedatur. Sicut enim (ut exempli causa dixerim) hoc quod subsistimus non potest intelligi quasi ex operis nostri mercede subsistamus, sed evidenter Dei munus est quod sumus, et gra tia Conditoris, qui esse nos voluit: ita et si hære ditatem promissionum Dei capiamus, divinæ gratiæ est, non alicujus debiti aut operis merces. Quod si forte videatur hoc ipsum quod dicitur ex fide, non esse gratis, quippe si offerenda sit fides prius ab homine, et ita a Deo gratia promerenda: audi quo modo in aliis etiam de hoc idem Apostolus docet. Etenim ubi enumerat dona Spiritus ", quæ dicit secundum mensuram fidei credentibus dari, ibi in. ter cætera etiam donum fidei asserit per Spiritum sanctum tribui. Post multa namque ita etiam de 18 Joan. 14, 15. 16 Exod. xiv, 31. 17 Joan. v, 46. 1 Cor. XII, Alias, qui videt. › Se. Deest in antea editis. Alias, qui.» Alias, qui. › Alias, ante Deum cui credidisti; › al:, «cre didit. Editi et mss. plures, ‹ quia». Rectius ms» unus, ‹ quasi. ›

hoc dicit: Alii fides in eodem Spiritu ": ut corde nostro descripta sunt, sicut idem ipse Apo ostendat quia etiam fides per gratiam datur. Sed et alibi idem Apostolus docet dicens: • Quia a Deo vobis datum est non solum ut credatis in Christum, sed etiam ut patiamini pro illo "., Invenis hoc et in Evangeliis designari, ubi apostoli intelligentes quod ea quæ ex homine est fides, non potest esse perfecta, nisi addita fuerit etiam ea quæ ex Deo est, dicunt ad Salvatorem ‹ Auge nobis fidem”.› Ex quibus omnibus apertissime comprobatur quod hic dicit Apostolus: Ideo ex fide, ut secundum gra tiam firma sit promissio 23; › quia etiam fides ipsa qua credere videmur Deo, dono in nobis gratiæ confirmatur. Hæc autem est gratia quam invenire sicut thesaurum magnum meretur si quis beatus est. Hanc invenit Noe; et ideo scriptum est de co: Noe autem invenit gratiam in conspectu Do mini Dei 7. Hanc invenerat gratiam et Moyses; et ideo dicebat ad Deum: Si inveni gratiam in conspectu tuo "., Invenimus tamen aliquos san ctorum, non solum in conspectu Domini Dei inve nisse gratiam, sed etiam in conspectu hominum. Denique de beato Joseph scriptum est: Et inve nit Joseph gratiam in conspectu domini sui”. Sed ista gratia quæ in conspectu hominum inveni tur, Deo largiente conceditur. Sic enim scriptum est de eodem Joseph: ‹ Et erat Dominus cum Jo seph, et infudit super eum misericordiam, et dedit illi gratiam in conspectu principis carceris "0. Amplius adhuc aliquid de hujusmodi gratia in divi nis litteris memoratur de beata Esther. Sic enim ait Quia erat Esther inveniens gratiam apud omnes qui videbant eam ". › Paulo post dicit Scri ptura: ‹ Invenit gratiam Esther super omnes cœ teras virgines, et imposuit ei rex diadema mulie bre”. › Hæc autem non importune, arbitror, de Scripturis sanctis requisivimus ad confirmationem apostolici dicti, in quo de fide et gratia disputat. Ail ergo Ideo ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio ". › Sed et hoc notandum est quod ait, Ideo ex fide, ut secundum gra iam firma sit promissio,› quasi ostendere vo lens quod si ex lege esset, et non ex gratia pro missio, firma non esset; nunc autem idcirco firma sit, quia non ex lege, sed per gratiam. In quo ǹ ego puto quod tale aliquid intelligi velit, quia quæ ex lege sunt, extra nos sunt: quæ autem per gratiam, intra nos habentur. Verbi causa, 529 quæ in lege scripta sunt, calamo et atra mento in membranis vel chartulis scripta sunt; quæ utem ex gratia descendunt, per Spiritum Dei in Luc. xv, stolus minister hujus gratiæ in aliis designat, et dicit': ‹ Epistola nostra vos estis, înscripta non atramento, sed Spiritu Dei vivi; non in tabulis lapi deis, sed in tabulis cordis carnalibus *., deo, ut mihi videtur, firmiora dicit ea quæ per gratiam quam ea quæ ex lege sunt, quia illa extra nos sunt, et hæc intra nos: et illa in fragili materia consi stunt, ita nt facile possint exolescere: bæc vero Dei Spiritu inscripta, et in animæ penetralibus im pressa, firmitatem perpetuitatis obtineant. Talibus ergo litteris promissionis inscribitur anima quæ fidem suam Deo velut ceras obtulerit præparatas ut in his Dei gratia dignanter possit inscribi: et ideo bu jusmodi fides reputatur ad justitiam, quæ capax gratiæ cœlestis exstiterit. Hoc autem contingit se mini Abrahæ, non ei tantum quod ex lege est sed et ei quod ex fide est. Multo enim Abrahæ no bilior ex fide est, quam ex carne successio, quia non ex carne, sed ex fide justificatus esse memora tnr. Si enim non ex fide, sed ex semine danda suc cessio est, conveniens erit et Ismaelis posteritatem, et eos qui ex Cethura descendunt, ad promissionum sacramenta perduci. Quod utique non recipitur, sed sola legis ac fidei posteritas introducitur. Verum non nos prætereat Apostoli in hoc loco nutabunda quædam et ambigue prolata locutio. Quod enim dixit, ‹ Ut firma sit promissio omni semini, non ei quod ex lege est tantum, sed et ei quod ex fide est ", si ita intelligatur quasi aliud ex lege semen, et aliud ex fide dixerit, ut tanquanı ab utroque semine pro missio hæreditatis debeat exspectari, invenitor contraria dicere his quæ superius scripsit, cum ait"; ‹ Non enim hi qui ex lege, hæredes sunt (88);, item alibi: Arbitramur enim justificari homi nem per fidem sine operibus legis; › et rarsum ‹ Si enim hi qui ex lege, hæredes sunt, evacuata est fides. › Etenim si ex ßde justificatur homo sine operibus legis, et hæredes non funt hi qui es lege sunt, quomodo non contrarium videbitur quod in hoc loco dicit, firmam esse promissionem per gratiam, non ei tantum semini quod ex lege est, sed et ei quod ex fide est? Et cum in superioribus eos qui ex lege sunt repulisse videatur, hic eos quo modo exæquat his quos ex fide sperare gratiam di cit? Sed mihi videtur quod dicit, ⚫ Omni semini, non ei quod ex lege est tantum, sed et ei quod ex fide est ", › legem hic, sicut sæpe jam diximus, indicare naturalem, et hoc asserere, quod non his qui ex lege naturali solum veniunt, firma sit pro missio, sed et his qui ex fide legi addiderint naturali 38 | Cor. XII, 9. 23 Philip. 1, 29. VI, 8. 28 Exod. xxx, 13. 99 Gen. xxxix, 4. 1v, 16. "I Cor. 111, 3. Ron. IV, 16. 36 ibid. 14. Al., ceris obtulerit præparatis. > Mss. plures, ‹ non ei tantum qui ex lege est, ei qui ex fide est. › Hæreditatis. Deest in editis. Non enim hi qui ex lege, hæredes sunt. Sic Gen. Rom. 5. 25 Rom. iv, 16. "Prov. 111, 13-15. ibid. 21. Esther 11, 45. 32 ibid. 17. Rom. IV, 14. ** Rom. iv, 16. 37 Koin. 1, 28 omnes mss. nostri et editi; attamen „egendum vi detar, Non enim per legem promissio Abraha, aut semini ejus, ut hæres esset mundi; sed per justitiam fidei. › Editi, non fuerint, > male.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. IV. eam fidem quain habuit Abrabam pater noster: bum Dei, neque suavem odorem capiat Christi, at non duos populos, unum ex fide, et aliam ex lege indicare videatur, sed unum atque eumdem, qui non soluın ex lege naturali qua omnes homines utuntur, sed ex ſide cujus Abraham auctor exstitit, placeat Deo: quo scilicet ostendat, quod si quis habeat integra omnia quæ lex edocet naturalis, et in nullo eum peccati conscientia reprehendat, non tamen habeat etiam fidei gratiam, non posse eum justificari. Fides enim est, quæ ad justitiam reputa tur. Et hoc modo habita distinctio reddit intelli gentiam planiorem: atque ea quæ contraria putan tur, consona esse et sibi invicem concordantia depre henduntur. De diversitate autem legum, quod in hac præcipue Epistola sæpe Apostolus etiam latenter et subito ab alia ad aliani legem sermonis ordinem mutet, frequenter ostendimus, et eadem iterare superfluum est. Bene autem de Abraham non dixit: Pater om nium; sed ait: Pater omnium nostrumn “; › id est, non qui ex lege descendimus, sed qui ex fide a lege succedimus Et quia omnium qui hu jusmodi sunt pater est, merito promissionis divinæ sententiam in consequentibus posuit dicens: «Sicat scriptum est: Quia patrem multarum gentium posui te, ante eum cui credidit Deum *.» Si ergo pater futurus esse promittitur multarum gentium, non ¡mmerito pater et eorum qui ex gentibus, et eorum qui ex circumcisione veniunt, nominatur. Et recte addidit ex sua interpretatione Apostolus: Ante eum cui credidit Deum: › hoc est, pater positus est multarum gentium ante ipsum Deum cui credi dit, cujus promissiones, et a quo signaculum fidei in circumcisione suscepit. Quomodo ergo circumcisio patrem sibi proprie defendit Abraham cum ille ipse Deus, qui ei circumcisionem dedit, multa rum eum gentium posuerit patrem? Quod si aliquis hoc ad Ismaelis posteritatem voluerit vel Cethuræ convertere, occurrit ei quod scriptum est: Quia < benedicentur in te omnes tribus terræ. > Hoc etiam in Evangelio Joannes dicebat: «Quia potens est Deus de lapidibus istis suscitare filios Abrahæ⭑“.› Addidit autem in subsequentibus*: Qui vivificat 530 inortuas, et vocat ea quæ non sunt, tanquam ea quæ sunt. › Mortuos hic secundum animæ pee caturn intelligimus, quoniam anima, inquit, quæ peccat, morietur "., Sicut enim in morte corpo raß pereunt sensus, ut ne quis ultra per corpus, ne que auditum, neque odorem, aut gustum recipiat vel tactum: ita et qui spiritales sensus in aninia perdiderit, at non videat Deum, neque audiat ver Gen. xII, 3. Rom. IV. 16. ibid. 17. * Hebr. vi, 5. 47 | Joan. 1, 4. * Ephes. 11, 5. 1 Cor. v, 17. Ita editi. Mss. vero, sed qui ex fide ac lege Euccedimus. Ms. unus, sed qui ex fidei a lege succedimus; › quæ verba sic emendantur in eodem codice, sed qui fidei ex lege succedimus. › For tasse legenduin, sed qui ex fide legi succedimus.» Abraham. Deest in antea editis, qui postea habent, cum ipse Deus qui eam circumcisionem dedit, › etc. neque gustet bonum Dei verbum *, neque manus ejus pertractent de verbo vitæ ", bujusmodi homi nes merito mortui appellantur. Tales invenit nos adventus Christi, sed vivificavit per gratiam suam, sicut et alibi dicit idem Apostolus: Et nos cum mortui essemus delictis et peccatis nostris, simul cum illo resuscitavit nos **., Vis autem tibi et de Scripturis propheticis approbari quod omnes qui idola colunt, et confidunt in eis, mortui sunt? audi David quomodo dicit: Simulacra gentium argen tum et aurum, opera mauuum hominum. Os habent, et non loquentur: oculos habent, et non videbunt aures habent, et non audient **.» Et post Miquan ta: ‹ Similes, inquit, fiant eis qui faciunt ea, et omnes qui confidunt in eis. › Vides mortuos esse, et similes simulacris effectos eos qui colunt ea et qui confidunt in eis. Unde diligentius intueamur si forte sicut hi qui colunt idola et confidunt in eis, similes eis feri dicuntur: ita et hi qui verum Deum colunt, et confidunt in eo, similes ei fiant. Et hoc est fortassis quod in initiis homo, cum propositum fuisset ut ad imaginem et similitudinem Dei fieret, ad imaginem quidem factus est, similitudo autem dilata est ob hoc ut prius confideret in Deum, et ita fieret similis ei, et ipse audiret quia similis el fiet omnis qui confidit in eum. Hæc per excessum quemdam sociavimus his quæ de mortis genere dis seruimus, ut manifestius fieret quibus modis Deus vivificat mortuos. Sed et quod in consequentibus dicit, Et vocat ea quæ non sunt, tanquam ea quæ sunt»,» quomodo intelligi debeat, videamus. Fre quenter et in aliis exposuimus quod Deus solus est qui dicit: Ego sum qui sum "; et una est illa Dei substantia quæ semper est; cui si quis se ad junxerit, unus fit cum eo spiritus", et per illum qui semper est, etiam ipse esse dicitur. Qui vero longe est ab eo, nec participium ejus sumit, ne esse quidem dicitur, sicul eran:us nos gentes priusquam ad agnitionem veritatis divinæ veniremus; et ideo dicitur Deus vocare ea quæ non sunt, tanquam ea quæ sunt. › Inter eos enim qui sunt, id est qui par ticipationem habent ejus qui est, Abraham, et Isaac, et Jacob, et cæteri sancti numerantur. Quod si gentes credendo in fidem veniunt Abrahæ, conse quenter pronuntiat Apostolus quod Deus vocaverit ‹ ea quæ non sunt, tanquain ea quæ sunt. Potest tamen etiam illud adverti, ut in hoc loco erga lau des Dei Apostolus latius videatur effusus, et initium primæ ejus creaturæ cum admiratione memorasse, Matth. 1, 9. Rom. iv, 17. Ezech. xvi, 4, 20. "Psal. cxIII, 4 seq. 80 Rom. v, 17. "Exod. 111, 14. Sic ms. unus. Cæteri vero miss. et Salodiani editio habent Dominus dicebat.» Merlinus, Eras mus et Genebrardus, Baptista dicebat. › Sic Rabanus. Mss. vero nostri, ‹ nec quis [al., et nec quis; al., et nec quid] ultra per corpus recipit, › etc. Editi similiter, cet nec quis; › deindo omittunt ‹ per › ante ‹ corpus, ɔ et habent ‹ oda ratum pro odorem. ›

cum ex nihilo esse fecit universa, et ea quæ non arena maris Et non infirmatus est fide, nec con erant, virtute potentiæ suæ tanquam quæ essent et subsisterent evocavit: et ita ei in creando nihil fuisse difficile, ut cum nihil exsisteret, omnia sub ito vocata ita adfuissent tanquam quæ semper exsti terint Quod si quis nobis objiciat illum Apo stoli sermonem, quem ad Corinthios scribit ubi di cit, quia ‹ contemptibilia mundi elegit Deus, et quæ non sunt, ut ea quæ sunt destrueret, ut non glo rietur omnis caro coram Deo*: › et dicat¸ secun dum hanc expositionem non convenire ut destrui dicantur quæ sunt cuin ea quæ non sunt electa sint dicemus ad hæc quia in illo loco alios dixit eos qui sunt, et alios in hoc capite in Epistola ad Romanos. Declaravit enim ad Corinthios quia de his diceret quos supra enumeraverat. Dixit enim superius: Videte enim vocationem vestram, fratres, quia non multi sapientes inter vos secundum carnem, non multi potentes non multi nobles sed quæ stulta sunt mundi elegit Deus, ut confun dat sapientes: et infirma mundi elegit Deus, ut con fundat fortia. Sicut ergo stulta mundi elegisse dicit Deum, hoc est gentes, ut confunderet sapien tes, sine dubio Judæos; et infirma mundi, ut con fundat fortia, eodem ordine in hoc loco dicit et de his quæ non sunt, ut ea quæ sunt destruat: et non esse gentes, esse autem Judæos ostendit, id est, qui in lege erant, sed legem non implebant, ut destrue rentur, et inducerentur illi qui non erant in lege, et Abrahæ fidei credulitatis merito jungeren tur. Quod autem dixit: «Ut confundat sapientes: > non quo vere sapientes essent alioqui nun quam confunderet Deus eos qui secundum Dei sa pientiam sapientes sunt **; sed illos dicit qui se putant esse sapientes, et non sunt, sicut et alibi di cit: Ubi sapiens? ubi scriba? ubi couquisitor hujus sæculi? Nonne stultam fecit Deus sapientiam hujus mundi **? › Hujus mundi ergo sapientes confundit eligens stultos, non quia similiter stulti essent et isti per penuriam sensus, sed secundum illud quod dictum est: «Qui vult sapiens esse, 531 stultus fiat in hoc mundo, ut sit sapiens apud Deum: quia sapientia hujus mundi stultitia est apud Deuin. sideravit corpus suum jam emortuum, cuin fere centum esset annorum, et emortuam vulvam Saræ. In repromissione etiam Dei non hæsitavit diffiden tia: sed confortatus est fide, dans gloriam Deo, et plenissime sciens quia quæcunque promisit, potens est et facere. Ideo et reputatum est illi ad justi tiam **. Videtur mihi quod dixit Apostolus, ‹ contra spem, aspexisse illud quod in Genesi refertur Abraham dixisse ad Dominumn; ‹ Domi nator Domine, quid mihi dabis? Ego autem dimit tor sine filiis: hic autem filius Masech verua culæ meæ Damascus Eliezer. Et dixit Abraham Quoniam mihi non dedisti semen, hic vernaculus meus hæres meus erit ". Ex quibus utique verbis Abraham de filiis suscipiendis intelligitur ¸despe rasse. Quod vero dixit, ‹in spem credidit, › datam rursus ei spem, opinor, inde colligit ubi scriptum est Et vox Domini facta est ad eum dicens: Non est hic hæres tuus: sed qui exierit de te, ipse erit hæres tuus. Eduxit autem eum foras, et dixit illi Respice ad cœlum, et numera stellas, si potueris dinumerare eas. Et ait ad eum: Sic erit semen tuum. Et credidit Deo, et reputatum est ei ad ju stitiam”.› Ex his ergo verbis et desperatio prius, et postmodum data ei spes Dei promissionibus declaratur. Cui quia credidit, scribitur de eo boc quod nunc proponit Apostolus, quia reputa tum est ei ad justitiam “.» Merito autem, et more sibi solito ubi de fide tractat, Apostolus cou jungit et spem, sciens fidei spem inseparabiliter cohærere, sicut et in Epistola ad Hebræos idem docet dicens: Est autem fides sperandarum rerum , Et substantia, indicium non apparentium “. iterum in hac eadem ad Romanos Epistola in poste rioribus dicit: Spe autem salvi facti sumus. Spes autem quæ videtur, non est spes. Quod enim videt quis, quid sperat? Si vero quod non videmus sperȧ mus, per patientiam exspectamus “. › Quod ait, ‹ spe salvi facti sumus, hoc idem est quod alibi dicit, quia per fidem salvati sumus > et, ‹ Fi des tụa te salvam fecit; et, Secundum fidem quam contingat tibi *.» Quæ utique illis dicuntur qui credentes in Jesum spem gesserunt ab eo se posse curari. Sicut autem Abraham ‹ contra speu in spem credidit “, › ita omnes qui per fidem filii sunt Abraham, contra spem in spem credunt de ** | Cor. 1, 20. $7 1 Cor. m, 18, 19. 58 Rom. IV, ** Hebr. xi, 1. 6 Rum. vui, 24, 25. 6. Qui contra spem in spem credidit, ut fieret pater multarum gentium, secunduin quod dictum est ei: Sic erit semen tuum sicut stellæ cœli, et 331 Cor. 1, 28, 29. * ibid. 26, 27. 58 Isai. v, 21. 60 ibid. 4-6. 61 Rom. IV, 18-22. Gen. 2, 3. 11, 8. 68 Matth. x, 22-29. 66 Rom. IV, Ita_ms. unus Regius nuin. 1639. Rabanus vero, editi, et inss. quidam, ‹ ut cum nihil exsiste ret [al., exsisterent] omnia subito vocata itaadfuisse [al., ita fuisse; al., ita ut fuisse tanquam quæ sein per exstiterint. › Ita omnes mss. nostri et Rabanus. Editi vero, ‹ vocata sunt. › Non multi potentes. Hæc desunt in antea editis. Alias, ‹ judicarentur, › inale. Sic mss. nostri opines. Editi vero, ‹ nom quod vere sapientes essent. › Eplies. Sapientes confundit eligens stultos, non quia similiter stulti essent et isti per. Hæc desiderantur in antea editis. Sicut stellæ cæli, et arena maris. Hæc deside rantur in omnibus mss. nostris; sed exstant in editis. Masech. Editi, ‹manet, › male. Editi, Et addidit Abram,» Mss. unus, ‹ pronuntiat, › Mss. unus, ex more, a

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. IV. singulis quibusque quæ credunt, sive de resur- irritatur: omnia tolerat, omnia credit, omnia spe rectione mortuorum, sive de hæreditate regni cœ lorum. Hæc enim, quantum ad naturam humanam spectat, contra spem videntur; quantum autem ad potentiam Dei, in spem creduntur exemplo Abraham credentis quia quæcunque promisit Deus, potens est et facere "7 ; › si tamen his qui credunt maneat fides, spes, et charitas. Et puto quod prima salutis initia, et ipsa fundamenta fides est profectus vero et augmenta ædificii spes est perfectio autem et culmen totius operis charitas et ideo ‹ major omnium dicitur charitas "8., Igitur Abrabam contra spem in spem credidit, ut pater fieret multarum gentium quæ futuræ essent sicut stellæ cœli, non solam multitudine, sed et claritate: quique promittenti fideliter credens, ‹ non, inquit, infirmatus est fide,, Quod dicit, non infirmatus est fide,, ostendere mihi videtur esse quandam infirmitatem in fide. Quod si est infir mitas, est sine dubio et sanitas, sicut et in aliis ostendit, cum dicit: Increpa illos acriter, ut sani sint in ſide “. › Beatus ergo est qui non infirmatur in tide. Si vero quis infirmetur, curam ejus descri bit Apostolus cum dicit: Infirmantem autem in fide assumite, non in disceptationibus cogitationum. Nam alius credit manducare omnia; qui autem jufirmus est, olera manducet ". Per quod ntique designat, verbi olera præbenda esse ei qui infirma tur in fide, ne plena fidei doctrina cunctantibus in ea et quodammodo ægrotantibus ingeratur. Sana autem des dicitur quæ perfecta est, et cui nihil decst: et ipsa est quæ credit manducare omnia, id est, quæ capere potest omnia quam qui habet, spiritalis appellatur, et dijudicat omnia ", et in nullo sermone scandalizari potest. Unde evidenter apparet esse augmenta quædam et profectus in fide, et aliquos babere partem fidei exiguam, alios magnam, alios vero habere omnem fidem. Unde et Apostolus dicebat: «Si habeam omnem fidem, ita ut montes transferam "., Sed et in Evangeliis discipuli dicunt ad Dominum, quasi quibus nondum plena inesset fides: Ange nobis fidem”. › Consi dera sane, si secundum ea quæ de fide dicimus, etiam de charitatis augmentis similiter possimus intelligere, ita ut dicamus et de charitate, sicut ille transferimus, ut dicamus Abraham non infirmitate rat, omnia sustinet, et cætera his similia. Quæ si quis habeat, recte mihi videtur dici quod habeat omnem charitatem: quæ charitas sine dubio ex his singulis ab Apostolo supra memoratis partibus constat. Similiter autem et de misericordia, et pietate cæterisque virtutibus arbitror dici posse. Et forte per hæc singula sicut de fide dictum est, quia ‹ fides reputata est ad justitiam”, › ita et de charitate dici potest, quia reputata est charitas ei ad justitiam aut pietas, aut misericordia. Sed videamus jam ea quæ consequuntur. Et non, inquit, infirmatus est in fide nec consideravit suum corpus jam emortuum, cum fere centum anno rum esset, et emortuam vulvam Saræ: in repro missione etiam Dei non hæsitavit diffidentia, sed confortatus est fide ".» Quantum quidem ad sim plicem pertinet intellectum, evidentem protulit rationem, quod Abraham cum audiret sibi a Deo sobolem repromitti, non respexit ad emortuas centenarii corporis vires, de quo utique nequaquam sperari poterat ulla successio: sed potentiam pro mittentis intuitus, nibil difficile esse credidit in his quæ promittebat Omnipotens sed dedit, inquit, ‹ gloriam Deo”, intelligens solius Dei esse mu nus, ubi humanæ fecunditatis jura cessaverant. Merito igitur dedit gloriam Deo, qui naturæ fuerat desertus auxiliis. Hæc, ut dixi, quantum ad simpli cem intelligentiam pertinet, sufficienter dicta vide buntur. Si vero quis objiciat nobis: Quomodo poterit Abraham in centenario annoruin numero positus emortui corporis dici, qui posteaquam sus cepisset Isaac, et defuncta esset Sara, quæ eum nonagenaria conceperat, et vixerat annis centum viginti septem, postea etiam quam annorum qua draginta factus Isaac accepit Rebeccam, post ista omnia scribitur: Et apponens Abraham accepit uxorem cui nomen Cethura et peperit ei Zam ram et Jecsan, et Madan, et Madian, et Jesboch, et Sue 7?» Quomodo ergo videbitur emortui corpo ris, qui multo senior effectus quam tunc erat, el uxorem accipere, et sex liberos potuit pro creare? Quas objectiones ut decenter possimus excludere, expositionem emortui corporis illo dixit, Si habeam omnem fidem, › Si habeam om- ætatis emortuum, sed secundum illam virtutem nem charitatem: et illum habere omnem charita- quamı sancti in semetipsis primo implentes, etiam tein, qui omnia illa habuerit quæ propria charitatis cæteros habere monent, et dicunt: Mortificate 532 sunt, sicut dicit Apostolus ": «Charitas membra vestra quæ sunt super terram”. Nam et patiens est, benigna est, non inflatur, non æmula- absurdum puto si hoc bonum quod in se Paulus tur, non ambitiosa est, non perperam agit, non habuit (neque enim aliis imperaret quod ipse nou Tit. 1, 13. 7 Rom. xiv, 1, 2. "I Cor., 15. 721 Cor. XII, 2. 75 Rom. iv, 9. 7 ibid. 19, 20. " ibid. 20. Rom. iv, 21. 7ª Luc. xvii, 5. 19. Coloss. 11, 5. 681 Cor. xi, 13. 1 Cor. x, 4, 5, 7. Alias, in spe creduntur; › al., ‹in spen credunt. > Editi, cuique promittenti, › male. (8)Ita et de charitate dici potest, quia reputasa est charitas ei ad justitiam. Hæc desiderantur apud Genebrardum. 78 Gen. xxv, 1, 2. Mss. nostri et Rabanus habent, ‹ Jembram [al., Membram ] et Zexan, et Madan, (al., Me damet Madian et Jesoc [al., Jeroch, al., Jesboc et Soe,, al. ‹ Sue..> Mss. nostri, alii, ‹sex liberos,» alii, ‹septem liberos. >

fecerat), si, inquam, hoc bonum quod Paulus habuit, ita demum parturiat filios castitatis, sicut et mulier Abraham tantum patriarcham, quem etiam suum patrem dicit Apostolus ", non credamus habuisse. Fuit ergo etiam in illo mortificatio ista membro rum non incitabatur luxuria, non urebatur libi dine, sicut illi de quibus Apostolus dicit: Melius est nubere, quam uri". Hoc idem erat et in Sara, quia defecerant Saræ fieri muliebria ". Non eniın erat in illa lascivia muliebris, aut incontinentiæ dissolutio, neque in usum libidinis præcipitabantur inviti: sed ubi audiunt tantam posteritatis spem, et sobolis suæ gloriam cœlo et sideribus exæquandamı, ubi hæc audiunt, non aspiciunt ad propria bona, ad continentiæ gratiam, ad membrorum mortifica tionem, sed hæc omnia quæ sibi lucra ducebant, arbitrantur detrimenta, ut Christum lucrifaciant”. Sed fortassis errasse me credis, quod cum de posteritate Abraham et semine ejus dicere debue rim, de Christo dixerim Non erramus, sed cum Apostolo loquimur. Ipse enim hæc de Christo dicta esse interpretatur cum dicit: «Scriptum est Tibi dabo terram hanc, et semini tuo. Non dixit Et semiuibus, tanquam in multis: sed, Semini tuo, tanquam in uno, qui est Christus ".> Vides ergo quomodo nos Apostolus docet sic Dominum locu tum esse ad Abraham, ut in semine suo Christum intelligeret debere sentiri: et ob hoc puto quod adjecerit Apostolus, et dixerit: Dans gloriam Deo 8. Non enim tantum gloriæ Abraham potuis set offerre de nativitate Isaac, quantam dare potuit gloriam Deo, si intellexit Christum de suo emortuo jam et vitiis defecate corpore nascitu ruum. Sed et tu si mortifices membra tua quæ sunt super terrain”, si, abjecto omni fervore libidinis emortuam serves et nullis obnoxium vitiis corpus, potes etiam tu fructus ex eo optimos generare, potes generare Isaac, quod est gaudium; et hic est primus spiritus fructus: potest semen tuum, id est, opera tua ascendere ad cœlumn, et effici opera lucis, et stellarum fulgori splendori que conferri, ut cum dies resurrectionis adfue rit, tanquam stella a stella differas in cla ritate *. Amplius adhuc dico: potes si tam pu rus 533 mente, tam sanctus corpore, tam inima eulatus actibus fueris, etiam ipsum generare Chri stum, secumdum illum qui dicebat: Filioli mei, quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis 88. Et sic ipse de se Dominus dicit: «Qui fecerit voluntatem Patris mei qui in cœlis est, ipse meus frater, et soror, et mater est 8º. › Quæ ergo erit mater Jesu, nisi cujus vulva emortua est? ut de qua dicit Apostolus: Salva autem erit për fi liorum generationem, si permanserit in fide et ca stitate ".» Unde etiam pro his convenienter addi tuin puto: ‹ Et reputatum est ei ad justitiam. › Quomodo enim non ad justitiam reputaretur ei, qui non solum in fide, sed et in omnibus virtutibus perfectionem tenebat? 7. ‹ Non est autem scriptum propter ipsum tantum, quia reputatum est ei ad justitiam, sed et propter nos, quibus reputabitur credentibus in eum qui su scitavit Jesum Christum Dominum nostrum a mor tuis, qui traditus est propter delicta nostra, et re surrexit propter justificationem nostram ".» Hoc in loco quod dicit, «Non propter ipsum tantum, › in telligendum est de ipso; et iterum quod dicit, Sed et propter nos, hoc est et de nobis. Manifestum namque est quia hoc quod dicitur, ‹ Credidit Abraham Deo, et reputatum est illi ad justitiam”,› mon propterea Moyses scripsit ut Abraham legerel, qui utique olim fuerat defunctus, sed ut nos profe clum fidei ex hujusmodi lectione caperemus intelligentes quia et si nos ita credamus Deo ut ille credidit, etiam nobis reputabitur fides ad justitiam credentibus in eum qui suscitavit Jesum Chri stum Dominum nostrum a mortuis. › Velim sane requirere quid est quod in hoc loco Apostolus Deum nominans, cui credimus et cui Abraham cre didit, non dixit, credentibus in Deum excelsum, vel, ‹ credentibus in eum qui fecit cœlum et ter ram, vel ‹ in eum qui fecit angelos cæterasque cœlestis gloriæ virtutes; sed ait: «qui suscitavit Dominum Jesum a mortuis. › Qua ergo de causa ad comparationein fidei Abrahæ titulus iste resurre ctionis Domini assumitur requiramus. Nunquid Abraham in eum crediderat qui suscitavit Domi num Jesum a mortuis, cum Jesus tunc nondum fuisset resuscitatus a mortuis? Velim ergo cousi derare quid visum sit Paulo promittenti nobis quia sicut Abrahæ reputata est credenti fides ad justi. tiam, ita et nobis reputabitur credentibus in eum qui suscitavit Jesum Dominum nostrum a mortuis. In quo ego pro parvitate sensus mei illud adverto, quod multo sit magnificentius in laudibus Dei resu scitasse Jesum Dominum nostrum a mortuis, quam fecisse cœlum et terrain, creasse angelos, et cœle stes condidisse virtutes. Illud enim fuit facere quæ non erant, hoc autem reparare quæ perierant. Illud fuit nondum deleta instituere, hoc jam deleta resti luere Illud denique jussione, hoc passione perfectum est. Sed hujus tanti tamque magnifici Galat. III, 88 Rom. IV, 20. Rom. IV, ** Rom. v, 1. 81 Cor. v, 9. ** Gen. xvii, 14.8ª Philip. 11, 7, 8. 88 Coloss. H. 5. 871 Cor. XV, 41. 88 Galat. IV, 19. 89 Matth. x, 50. 9° 1 Tim. 14, 15. 23-25. Gen. Av, 6. Al, et seminis ejus fal., et semine ejus dicerem, non debuerim de Christo dicere. › Alias, intelligeres. Al., intelligi debere sentiret, > Al., Non enim tautam gloriam, quan law, etc. Alias, cet opera tua, etc. stella. Hæc verba desunt in editis, et in pluribus mss. Editi, e paremus, › male. Alias, qui credidit. › Editi, quod perierat. Illud fuit nondam de

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. IV. nrysterii in fide Abrahæ forma et imago præcesse- sicut nec lux cum tenebris, nec vita cum morte”. Ita ergo et credentibus quidem Christo, nec tamen deponentibus veterem hominem cum actibus suis injustis¹, lides reputari non potest ad justitiam. Simili autem modo possumus dicere, quia sicut in justo non potest justitia reputari, ita nec impu dico pudicitia, nec iniquo æquitas, nec avaro libe ralitas, nec impio pietas reputari potest, donec ve tusta vitiorum indumenta non abjicit, et ‹ novum > se induit ‹ hominem, qui secundum Deum crea tus est, et renovatur in aguitione Dei ad imaginem ejus qui creavit eum. Propterea enim et iu se quentibus adjungit et dicit de Domino Jesu: «Qui traditus est, inquit, propter peccata nostra, et resurrexit propter justificationem nostram; › ut ostendat quia ea pro quibus Christus traditus est, etiam nos abhorrere debeamus, et abjicere. Si enim propter peccata nostra traditum eum credimus, quo modo non alienum nobis et inimicum ducitur omne peccatum, pro quo Redemptor noster traditus me moratur in mortem? Nam si nobis aliqua rur sum societas cum peccato, aut amicitia fiat, osten dimus quod nihil ducamus mortem Christi Jesu, amplectentes et sequentes ea quæ ille expugnavit et vicit. Idque totum simul connectens Apostolus, tanquam corpus ipsum peccati, indumentum veleris hominis appellavit, quod depouendum suadet his qui credunt ei qui suscitavit Dominum Jesum a mor tuis, ut abjecto indumento injustitiæ induant se Do minun Jesum, qui est verum justitiæ indumen tum ut merito credentibus fides ad justitiam reputetur. Traditus est ergo propter peccata nostra, et resurrexit propter justificationem no stram. Etenimu si consurreximus cum Christo, qui est justitia, et in novitate vitæ ambulamırs, et secundum justitiam vivimus, surrexit nobis Chri sus ad justificationem nostram. Si vero nondum deposuimus veterem hominem cum actibus suis, sed in injustitia vivimus, audeo dicere quod non dum nobis resurrexit Christus ad justificationem, nec traditus est propter peccata nostra. Si enim hoc credo, quomodo illud amo, pro quo ille permilit mortem? Si hoc credo quod ille ad justificationem meam surrexit, quomodo mihi injustitia pla cet? Justificat ergo eos Christus tantummodo qui novam vitam exemplo resurrectionis ipsius susce perunt, et velusta injustitiæ atque iniquitatis indu menta velut causam mortis abjiciunt. Sed illud ve lim requirere, si pro hoc solo dicit Apostolus qnia Joan.1, 1; xiv, 6.” Ephes. 11, 6. " Rom. vi, 8, 10, Coloss. 111, 9. * ibid. 10. Rom. IV, 25. * Coloss. rat. Ille enim crediderat cum offerre unicum jube retur, quia et a mortuis eum suscitare potens esset Deus; crediderat etiam quod non illi tantum Isaac res tune goreretur, sed et semiini ejus qui est Chri stos, plena sacramenti veritas servaretur. Inde de nique gaudens unicum offerebat, quia in eo non in teritam posteritatis, sed reparationem mundi, et innovationem totius creaturæ, quæ per resurrectio nem Domini restituta est, cogitabat, et ideo dicit Dominus de eo, quia ‹ Abraham pater vester exsul tavit ut videret diem meum; et vidit et gavisus est. Hoc ergo modo competenter videbitur ha bita comparatio fidei Abraham, et eorum qui cre dant in eum qui suscitavit Dominum Jesum; quia quod ille futurum credidit, a nobis creditur factum). Simul autein et illud ostenditur quod hæreticis non placet, quia Deus cui credidit Abraham, et fidein ejus ad justitiam reputavit ", ipse est qui et Dominum Jesum resuscitavit a mortuis; nec relin quitar locus ut alius Deus legis, alius Domini nostri Jesu Christi Pater intelligatur. Sed adhuc requi ramus, cum sint quamplurinia quæ Christus esse dicitur (nam et sapientia, et virtus, et justitia, et verbum, et veritas, et vita ipse appellatur ") cur potissimum de resurrectione ejus in tide nostra Apostolus faciat mentionem. Dicit in aliis idem Apostolus, quia cum Christo coexcitavit nos Deus, et simul cum ipso sedere fecit in cœlestibus”. Hoc est ergo quod admonet: Si creditis Christum surrexisse a mortuis, credite etiam vosmetipsos cum içso pariter surrexisse; et si creditis quia sedet ad dexteram Patris in cœlis, etiam vosmetipsos credite jam non in terrenis, sed in celestibus collocatos; et si creditis vos Christo commortuos, credite quia et convivetis ei; et si creditis quia Christus mer inus est peccato, et vivit Deo, etiam vos mortui estote peccato, 534 et vivite Deo". Et hoc est quod auctoritate apostolica protestatur, et dicit: ‹ Si consurrexistis com Christo, quæ sursum sunt quæ nite, ubi Christus est in dextera Dei sedens; quæ sursum suut sapite, non quæ super terrain *^; › quia qui hæc ɔgit, hic se ostendit credere in eum qui suscitavit Jesum Dominum nostrum a mortuis, et huic vere fides reputatur ad justitiam. Neque enim possibile est ut habenti in se aliquid injustitiæ pos sit justitia reputari, etiam si credat in eum qui suscitavit Dominum Jesum a mortuis. Injustitia namque cum justitia nihil potest habere commune, "Joan. viii, 56. Rom. iv, 3. "I Cor. 1, 24, 30; 41. "Coloss. 111, 1, 2. "I Cor. vi, 14, 15. III, 9, 10. * Rom. iv, 25. jecta instituere, hoc autem dejecta restituere. › Sed codices nostri inss. legunt, alii dilecta,» sicut et Rabanns; alii, deleta; alii vero dirupta. › Ad justitiam. Editi, ‹ Dei justitiam. › In fide nostra Apostolus, etc. Sic recte duo potiores mss. Regii. Alii et editi, in fide uune Apo. stolus, › etc. Alias, ‹ justitiæ. › Sie mss. nostri, Salodianus et Merlinus. Ge nebrardus vero, indumenta abjiciat, et novum se inducat, etc., pro ‹ induat, ut legunt Salodianus et Merlinus. Alias, ‹ quod est verum justitiæ iudumen tum. ▸ Mihi. Desideratur in antea editis.

et deatur, ut ambulemus secundum omnia quæ locu tus est Dominus. Sed et de Isaac, vel de cæteris quæ similiter scribuntur, quomodo etiam ad nos pertinere videantur. Non est autem præsentis tem poris omnia nos adducere in medium, et singula quæque discutere, quo ordine etiam in nobis qui credimus in eum cui credidit Abraham, quæ de Abraham vel de cæteris sanctis in Scripturis divi nis dicta vel facta sunt compleantur: sed in quag tum præsentis operis necessitas patitur, aperui mus viam qua latius qui in Scripturis exerceri de siderat, possit incedere. Hactenus de ratione fidei ejus quæ ad justitiam reputata est, et diversarum legum observantia, ac præputii circumcisionisque diversitate, disputationis sermo cucurrerit. Nunc jam qualiter bi qui ex fide, et non ex operibus ju stificati sunt, informentur ab Apostolo, vi deamus. ‹ non propter › Abraham ‹ solum scriptum est, est ei Dominus ": quomodo etiam hoc non LOIUIN sed et propter nos *, › quod dixit: Credidit Abra- propter Abraham, sed et propter nos scriptum vi ham Deo, et reputaturn est illi ad justitiam '. Putasne solus hic sermo ex omnibus quæ dicuntur de Abraham, non solum propter illum, sed et pro pter nos scriptus est? An et alia aliqua videbuntur non solum propter illum, sed et propter nos scripta? An certe omnia quæ de ipso dicuntur, non de ipso solo, sed et pro nobis dicuntur? Et non solum de Abrahanı, sed vide ne forte bæc eadem etianı de Isaac similiter accipienda sint, ut quæ de ipso scripta sunt, non ipsum solum, sed et nos aspiciant. Similiter et de Jacob et cæteris patriarchis. Nam quæ ratio videbitur ut de Abraham quidem quæ scripta sunt, etiam ad nos pertinere dicantur, non autem simili forma etiam de Isaac, et de Jacob, do Juda, vel de Joseph, et cæteris? Quod si nihil rationis videbitur cur de uno patriarcha hoc ita ac cipi debeat, et non etiam de cæteris, consequens erit ut de omnibus quæ scripta sunt, no:: solum pro pter illos qui tunc erant, sed et propter nos scripta videantur. In quo me præcipue suadet ita sen tire ille Evangelii sermo, in quo Dominus et Salva tor noster ad eos qui sibi dixerant, quia pater noster Abraham est respondit: «Si semen Abrahæ essetis, opera utique Abrahæ faceretis. Nunc autem quæritis me occidere, bominem qui veritatem loçu tus sum vobis, quam audivi a Patre meo: hoc Abra ham non fecit *. › Per quod utique ostendit, quia qui faciunt opera Abrahæ, isti sunt filii Abrahæ et propter illos scripta sunt, quæ de Abraham scri pta sunt. Hic jain sapientis viri et a Deo illuminati est intueri et perspicere quomodo unumquodque opus quod de Abraham scribitur, in semetipso videatur ex pleri; verbi gratia, quod dictum est ad illum': Exi de terra tua, et de cognatione tua, et de domo patris tui, et veni 535 in terram quam tibi ostendam: › quomodo et is qui de semine Abrahæ esse ex ope ribus vult videri, his debeat obsequi, quæ utique sunt non propter illum tantum scripta, sed et propter eos qui credunt in eum qui suscitavit Jesum Domi num nostrum a mortuis; et cum hæc impleverit, quomodo sperare etiam illud quod subjungitur de beat, id est Et faciam te.in gentem magnam et benedicam te, et magnificabo nomen tuum, et eris sanguinem Christi, ultra non contingat ea quæ benedictus et benedicam benedicentes te, et male inimica sunt Deo. Vis autem audire quæ sunt ista dicam maledicentes te, et benedicentur in te omnes quæ inimica sunt Deo? Paulus ipse te docet, qui tribus terræ **;, et iterum cum dicit Scriptura ait: ‹ Sapientia carnis inimica est Deo: legi enim ‹ Abiit autem Abraham secundum ea quæ locutus Dei non est subjecta 1. › Si ergo carnaliter sapias, 8 Joan. viii, 39, 40. * Genes. xii, 1. * ibid., 2, 3. * ibid. 4. Rom. V, 10. 18 II Cor. v, 20. 16 Rom. vIII, 7. Rom. iv, 23. ' ibid. 3. v, 1, 2. Philip. iv, 7. Solum. In editis omittitur. Al., ‹ quæ dicuntur de ipso solo, sed et pro nobis dicuntur. › Alias, In quod; › al., ‹ idque. › Ms. unus habet, juste fiunt filii Abrahæ. › In. Merlinus et Genebrardus, ‹ad, › male. Ms. codex Vallis-Claræ, et unus Regius, confirmentur. › Alias, habemus ad Deum, › Editi, ‹ in spe gloriæ filiorum Dei. Apertis 8. Justificati igitur ex fide, pacem habeamus ad Deuin per Dominum nostrum Jesum Cbristum, per quem et accessum habemus per fidem in gra tiam istam in qua stamus, et gloriamur in spe glo riæ Dei ".› Apertissime per hoc eum qui intel lexit quid sit ex fide et non ex operibus justi ficari, ad pacem Dei quæ superat omnem men tem, in qua et sumnia perfectionis consistit, in vitat. Sed ut diligentius sensum perspiciamus Apo stoli, quid sibi velit pacis nomen, et ejus pacis quæ per Dominum nostrum Christum est, perquiramus. Pax dicitur ubi nemo dissidet, pemo discordat, ubi nihil hostile, nihil barbarum geritur. Nos ergo qui aliquando fuimus inimici Dei, sequentes hostem et tyrannum diabolum, nunc si illius arma projicimus, et signum Christi et crucis ejus vexilla suscipimus pacem utique habemus ad Deum, sed per Dominum nostrum Jesum Christum qui nos per hostiam sanguinis sui reconciliavit Deo, sicut scri ptumest": ‹Cuin essemus inimici Dei, reconciliati sumus per sanguinem crucis Filii ejus › Et alibi idem Paulus addidit his dicens: «Rogamus pro Christo, reconciliamini Deo 1. Si quis ergo habet pacem ad Deum, et reconciliatus est per 33 Rom sime enim per hæc quæ intellexit, › etc. Mss. nostri: alii, «projicimus... suscipi nius; › alii, «projecimus.. suscepimus..»alii, «pro jiciamus., suscipiamus. › Editi, reconciliati sumus Deo. Si quis ergo habet, etc. Mss. quidam pro cerucis Filii ejus › habent crucis ejus, omissa voce Filii.▸ Ms. unus: «Si quis ergo babebatur inimicus Dei, et reconciliatus est, etc. Editi, ‹ non cogitat, › male.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. IV vel vitam tuam cupiditatibus carnis exponas, et habeamus ad Deum: › sciens quia bellum contra diabolum pacem præstat ad Deum, et tune magis in pacem Dei venimus, quando adversum diabolum persistimus impacati et quando ad versum carnis vitia dimicamus. Denique et Jacobus apostolus ita dicit: ‹ Resistite diabolo, et fugiet a vobis: appropinquate Deo, et appropinquabit vo bis ".Vides et ipsum ita sensisse, quod tunc ap propietur Deo, quando resistitur diabolo. Pacem > ergo habeamus ad Deum per Dominum nostrum Jesum Christum. Et addidit: Per quem et ac cessum habemus in gratiam istam in qua stamus.» Quomodo accessum habemus ad gratiam per Domi num nostrum Jesum Christum, ipse Salvator dicit Ego sum ostium "; › et: Nemo venit ad Pa trem, nisi per me 2. Per ipsum ergo qui ostium est accessum habemus ad gratiam. Sed videa mus quale est ostium, ut sciamus quales esse de beant qui intrent per ipsum, et accessum habeant ad gratiam. Istud ostium veritas est, et per ostium veritatis non possunt introire mendaces. Et rur sum istud ostium justitia est, et per ostium justi tiæ non ingrediuntur injusti. Istud ostium dicit Discite a me quia mitis sum et humilis corde "., Per ostium ergo humilitatis et mansuetudinis nec iracundus ingreditur, nec superbus. Si quis itaque est qui secundum Apostoli verbum, per Dominum nostrum Jesum Christuin accessum vult habere in gratiam Domini, in qua Paulus, et si qui sunt si miles ejus, stare se dicit, oportet eum ab his omni bus quæ supra memoravimus esse purgatum. Alio quin non patietur hoc ostium introire eos per se qui ea quæ a se aliena sunt gerunt, sed continuo clauditur et transire per se non sinit dissimiles si bi. Hoc nimirum est quod et illis quinque insipien tibus virginibus accidit, quæ quoniam oleum bono rum operum in vasculis suis non collegerant, ve nientes post moras, clausum ostium invenerunt **. Nec enim poterant insipientes animæ per ostium introire sapientiæ, et accessum habere in gratiam Bene autem apostolus Paulus in gratia stare se dicit, qui et alibi dixit: Abundantius autem quam omnes illi laboravi: non autem ego, sed gra tia Del mecum *.» Unde si quis est alius qui labo ret abundantius, et qui glorietur in infirmitatibus șuis, qui in periculis sæpe versetur, ‹ periculis ma ris, periculis fluminum periculis latronum, pe riculis in falsis fratribus 27, et in bis omnibus stet semper in fide, iste similiter stare dicitur in gratia. Sed et quod sequitur, Et gloriamur in spe gloriæ »ffluentia deliciarum resolvaris aut si de legis intellectu carnaliter et non spiritaliter sentias, et hæc assertionibus humana arte quæsitis, magis quam spiritali gratia et intellectu subtiliore de-. fendas, per sapientiam carnis inimicus efficeris Deo. Nec solus hæc Paulus in suis Litteris scribit: audi et Jacobum fratrem Domini similia protestantem, cum dicit: Qui voluerit amicus esse sæculi hu jus, inimicus Dei constituetur "., Sed et Joan nes paria testatur: «Filioli, inquit, nolite amare mundum, neque ea quæ in mundo sunt: quo niam omne quod in mundo est, concupiscentia car nis est, et concupiscentia oculorum, et superbia vitæ quæ non est ex Deo 18. › Igitur in quo hæc sunt, non potest habere pacem ad Deuin, sed rursum inimicitias suscitat, illas pro quibus sol vendis Christus advenit, sicut et idem Apostolus dicit de Christo: Ipse est enim pax nostra, qui fecit utraque unum, et medium parietem sepis solvens, inimicitias in carne sua: legem mandato rum in decretis evacuans, ut duos conderet in se metipso, in uno novo homine faciens pacem ". Quod si Christus advenit ut inimicitias solveret, pacem faceret, ac dissidentes nos propter sepem malitiæ quam peccando texuimus, reconciliaret Deo peccati sepe resoluta: qui iterum ad peccata convertitur, sine dubio rursus inimicitias reparat, et sepem dissensionis intexit, et per hæc opus Christi solvit, et crucem passionis ejus evacuat. Sed nos justificati ex fide, pacem habeamus 536 ad Deum per Dominum nostrum Jesum Christum, › Habeamus pacem ut ultra non adversetur caro spi ritui, nec legi Dei obsistatur a lege membrorum. Non sit in nobis est et non 20 sed unum dica mius omnes, eadem sapiamus, nec intra nosmet ipsos, nec extrinsecus ad invicem habeatur ulla dis sensio, et tunc pacem habebimus ad Deum per Dominum nostrum Jesum Christum. Illud autem certissime sciendum est, quia omnis in quo est ma litiæ vitium, nunquam potest habere pacem. Dum enim semper cogitat quomodo lædat proximum suum, dum semper nocendi artes requirit, nunquam mens ejus in pace consistit. Quod si requiras a me quomodo justus potest habere pacem, qui impugna tur a diabolo, qui tentationuni bella sustentat, ego ipsum magis supra omnes cæteros habere dixerim pacem. Vide enim et Apostolus quam observanter scribat. Non dixit: «Justificati igitur ex fide, pa¬ cem habeamus, et siluit; sed adjungit: ‹ Pacem 17 Jacob. IV, 4. 181 Joan. 11, 15, 16. Ephes. 11, 14, 15. ** 1 Cor. 1, 17-19. " Jacob. iv, 7, 8. “Joan. x, 9. " Joan. xiv, 6. Matth. xi, 29. "Matth. xxv, 8, 10. "I Cor. xv, 10 27 11 Cor. xi, 26. Sic omnes mss, nostri. Editi vero, ‹ pa Alias, resolvas. › Editi, pari spiritu attestatur: Filioli, nolite amare ea quæ, etc. Ms. unus habet, Filioli mei, pro Filioli, inquit.» Rabanus, et mss. quidamı omittunt et inquit» et «mei. › Et superbia vitæ. Hæc verba non comparent in mss. nostris, nec apud Rabanum, Alias, ‹habemus. › trat. › Alias, contra peccata; › al., ‹ in peccatis,» male. Alias, quia ostium est. › Alias, in gratiam istam. › Periculis fluminum. Hæc adduntur verba ab uno mis. Regio el a Rabano.

Dei”, › quale sit videamus. Movet me cur non di- riam dicat; sed hoc mihi videtur ostendere, quod xerit gloriari se in gloria Dei, sed ‹ in spe gloriæ Dei: › in quo deesse quidem aliquid elocutionis vi detur, ita ut subaudiri debeat, ‹in spe › videndæ ‹ gloriæ Dei. › Edocet autem nos per hæc, sicut et »libi ipse dicit, quia ‹ quæ sperantur, æterna sunt; quæ autem videntur, temporalia ", › Nam vidisse dicitur et Moyses gloriam Dei."; vidisse dicitur et populus in consecratione domus Domini gloriam Dei Israel", Sed et de hujusmodi gloria quæ vi deri potuit, ausus est Paulus, qui erat mysteriorum Dei gnarus, pronuntiare 32, quod illa gloria de struetur, quæ etiam in vultu Moysi videbatur. Hæc autem gloria quæ speratur, de qua dicit, In spe gloriæ Dei 33, nunquam destruetur. Est enim alis de qua idem Apostolus dicit loquens de Chri- Pro capacitate etenim mentium dispensat Deus sto Qui est, inquit, splendor gloriæ, et figura expressa substantiæ ejus ". › Hujus ergo gloriæ vi dendæ spem gerunt hi de quibus dictum est: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt ³, › tunc cum jam aufugerit dolor, et tristitia, et gemi tus, et cum ea quæ in speculo nunc videntur et in ænigmate, destruentur, et manebunt illa quæ sunt facie ad faciem ". Quod si cui forte videbitur huic expositioni nostræ illud econtrario objici posse quod ipse Apostolus dicit: Nos autem revelata facie gloriam Domini speculantes, eadem imagine transformamur a gloria in gloriam,tanquam a Domini Spiritu; › et dicit: Quoinodo adhuc spem gloriæ Berit,qui revelata jam facie speculari se dicit gloriam Domini, et a gloria in gloriam transformari? vide 537 si possimus hoc modo solvere quod objectum est. Differentias mihi Apostolus videtur ostendere gloriarum, et aliam fuisse gloriam quæ Moysi mi nisterio revelata est, de qua jam in superiori bus diximus: aliam fuisse quæ in adventu carnali Salvatoris ministrata est, de qua dicit et Joannes in Evangelio: Et vidimus gloriam ejus, gloriam tanquam Unigeniti a Patre, plenum gratiæ et veri tatis. De qua gloria non possumus dicere quod ipsa sit quæ speranda est: hanc enim vidisse di cunt apostoli; et vera est illa sententia quæ dicit Quod enim videt quis, quid sperat "?, Illa vero gloria quæ speranda est, de qua etiam in præ senti loco dicit Apostolus gloriari se ‹ in spe gloriæ Dei, potest ipsa intelligi de qua Salvator dicit in Evangelio: Cum venerit Filius hominis in gloria Patris, et sauctorum angeloruin 40., Quod autem dixit, Patris, et sanctorum angelorum, › non quod Dei Patris et angelorum unam esse glo istæ gloriæ quæ vel per Moysen prioribus, vel nobis per adventum carnis Christi delatæ sunt, non ſue runt angelorum, sed hominum; hominibus enim ministratæ sunt, et fuerunt ejus mensuræ quas ca pere homines possent: illa vero, in qua Filius bo minis ad judicium mundi venturus est, gloria Patris tanta erit, quæ a solis angelis capi possit. Si vero etiam sanctorum aliqui capaces illius gloriæ exsti terint, illi nimirum erunt de quibus dicitur, Quia erunt sicut angeli Dei ".» Et hoc modo recte de futura gloria, quæ speranda est, dictum videtur quod Filius hominis veniat in gloria Patris, et sanctorum angelorum, id est, quam non jam bo mines terreni, sed sancti angeli capere mereantur. etiam magnitudines gloriarum. Sed sicut istam glo riam quam vidisse se apostoli in Evangeliis dicunt, gloriam tanquam Unigeniti a Patre, plenum gra tiæ et veritatis ", > nec credere quis, nec capere potuit, nisi et illa gloria quæ per Moysen in lege ministrata est, viam tenuisset intelligentiæ, sic ut contestatur ille qui dicebat ad Nathanael Quein scripsit Moyses, et prophetæ, invenimus Jesum a Nazareth ** (in quo utique ostendit, quia ex Lege et Prophetis illuminati, hujus gloriæ, quæ erat tanquam Unigeniti a Patre, lumen aspe xerint) ita et quod Apostolus dixit ", Nos autem revelata facie gloriam Domini speculantes, eadem imagine transformamur a gloria in gloriam, tan quam a Domini Spiritu, intelligi debet quod et qui istam gloriam Unigeniti revelata facie, hoc est, plena fidei intelligentia contemplatur eadem imagine qua de Lege venit ad Evangelia, et ad carnalem Salvatoris adventum, illuminato per fi dem cordis intuitu, in secundum nihilominus glo riæ adventum aciem mentis intendat, et a gloria præsenti ad futuram quæ speratur gloriam trans formetur. Unde arbitror nec posse quempiam, nec mereri futuræ illius gloriæ fieri capacem, nisi jam hinc usum et meditationem quamdam ejus acci piat, secundum quod Apostolus dicit, in speculo eam et in ænigmate contuendo, ut ex hac imagine meditationis assiduæ, quam in carne po situs de divina gloria gerit, paratior ad capacità tem veræ illius gloriæ per virtutem sancti Spiritus transferatur. 9. ‹ Non solum autem, sed et gloriamur in tri bulationibus, scientes quia tribulatio patientiam operatur, patientia vero probationem, probatio vero spem; spes autem non confundit, quia charitas 38 Rom. v, 2. 29 II Cor. IV, 18. 20 Num. xvi, 43. ³¹ Levit. x, 23; III Reg. viii, 11. 3 II Cor. 111, 7. 83 Rom. v, 2. 86 Sap. v, 26; Hebr. 1, 3. 38 Matth. v, 8. "1 Cor. xii, 12. 37 Cor. 38 Joan. * Rom. viii, 24. Luc. ix, 26. * Matth. xxi, 30. * Joan. 1, 14. ** ibid. 45. "Il Cor. ii, 18. 1 Cor. xi, 12. Alias, ut maneant;» al., et manent. › Ms. unus, Moysi in mysterio.» Editi, «quæ sgerator. Illa vero gloria, etc., omissis intermediis. Se. Deest in editis. Alias, nisi et in illa gloria quæ per Moy sen, etc. Alias, plenam [al., plena] fidei intelligen tiæ contempletur, ▸ Eum. In editis omittitur.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. IV. Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum divitiis, culpabiliter gloriatur: si quis vero in sanctum qui datus est nobis *., Primus statim sermo capituli hujus ambiguitatis aliquid continet non enim habet in consequentibus ad quid referri debeat quod dixit: «non solum autem.» Unde vide si possimus hoc modo ambiguitatem elocutio nis absolvere. Quoniam in superioribus multa no bis per Dominum nostrum Jesum Christum præ stita esse perdocuit, ut cum dicit justificatos nos esse ex fide per Dominum nostruin Jesum Christum, et per ipsum accessum habere in gratiam istam, per ipsum etiam gloriari in spe gloriæ Dei "; ad hæc omnia quæ dicta sunt, referri puto debere, ‹ non solum autem: hoc est, non solum autem quæ supra dixi; sed et hoc quod gloriamur in tribulationibus nostris, per Dominum nostrum Je sum Christum habemus. Cæteris enim in tribula tione tristantibus, nos gratiæ ipsius virtute robo rati, in tribulationibus gloriamur. Didicimus nam que novam ex eruditione ipsius disciplinam, ut per tribulationes bonum patientiæ capiamus: habentes vero patientiæ bonum probabiles judicemur: et per patientiam multarum tribulationum probati, spem futuræ a Deo remunerationis habeamus quæ spes, quia certa et vera est, non confundit sperantes. Fidem namque 538 et spem consequi tur charitas Dei, quæ omnium major est **, el non solum replet mentem nostram, sed et abundat ac diffunditur in cordibus nostris, pro eo quod non humana a nobis arte acquiritur sed per gra tiam sancti Spiritus infunditur. Hæc secundum sermonis ipsius vel litteræ consequentiam pro ada pertione apostolici eloquii explanata sint. Nunc jam quid interior sensus contineat requiramus. Et primo de gloriatione videamus quod dixit: «Glo riamur in tribulationibus nostris. › Sermo eniın gloriationis interdum laudabiliter in Scriptu ris, interdum culpabiliter ponitur. Etenim cum di cit Jeremias: ‹ Hæc dicit Dominus: Non glorietur sapiens in sapientia sua, nec fortis in fortitudine sua, neque glorietur dives in divitiis suis: sed in hoe glorietur qui gloriatur, intelligere et agnoscere me, quia ego sum Dominus qui statuo misericor diam, et judicium, et justitiam super terram "; › in uno eodemque capitulo gloriationem et laudabi liter et culpabiliter posuit. Nam si quis, inquit, glo riatur vel in sapientia sua, vel in fortitudine, vel in “Rom. v, 3-5. ibid., 1, 2. 481 Cor. x111, 43. Alias, & aliquid ad quod referri,» etc. Editi, non solum autem hæc non solum autem quæ supra,» etc. Sed oinnes iss. nostri et Rabanus ut in nostro textu. Ms. unus, et per patientiam multarum tri bulationum probationem; per probationem` spein futuræ, etc. Editi, ‹ quæ est omnium maxima. › Mss. nostri hic sibi non cohærent. Unus so lus habet acquiritur, alii, quæritur: › deinde alter itidem solus habet ‹ infunditur, › cæteri vero inundatur,» et alius mundatur. Sed tamen agnoscendo Dominum gloriatur, et in intellectu ju diciorum ejus, et misericordiæ, et justitiæ, lauda biliter gloriatur. Cum ergo sermo iste ad utrunı que respiciat, requirendum nobis est in quibus recta gloriatio sit, et in quibus minus recta gloria tio. Quod ita demum poterimus agnoscere, si na toras rerum competenti distinctione teneamus. Quod autem dicimus tale est. Omnia quæ sunt ve! aguntur, aut bona sunt, aut mala, aut indifferen tia. De quibus quamvis latior haberi debeat dispu tatio, tamen quantum ad præsentem locum sufficit proferemus. Bona illa certum est proprie dici, quæ ad virtutes animi pertinent; et mala ea sola defi niri, quæ ad malitiam spectant, et contra legein Dei aguntur; cætera vero indifferentia esse, id est, neque bona, neque mala nominanda ut sunt divitiæ, species corporis, et fortitudo vel proceri tas, alque ea quæ corporis usibus serviunt. Si quis igitur distinctionem diversitatis hujus ignorat, et gloriatur in his quæ non sunt vere bona, nec ad virtutem animi pertinent, culpabiliter gloriatur. Paulus vero, qui in his erat peritissimus, cum di xisset, quia ‹ gloriamur in tribulationibus nostris, ▸ ne forte putaretur in rebus indifferentibus et me diis gloriari, reddit continuo rationem, et ostendit quod gloriatio sua, quam in tribulationibus habet, ad virtutes animi pertineat. Dicit enim, quia «tri bulatio,pro qua glorior, patientiam operatur, patientia vero probationem, probatio vero spein, spes vero non confundit, quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum; › et in his edocet quod per succedentes sibi virtutes gloriatio tribulationum usque ad sancti Spiritus culmen ascendat, sicut et alibi dicit: «Qui gloriatur, in Domino glorietur. Neque ergo iu sapientia propria, neque in fortitudine, neque in divitiis, sed in solo Deo convenit gloriari. Sed for tasse dicas: Nunquid non sapientia ad virtutes animi spectat? Et cur culpabile ducitur in sapien tia gloriari? Vide ergo quam cautus est Scri pturæ sermo, qui impolitus videtur et agrestis. Non dixit: Non glorietur sapiens in sapientia, › et siluit; sed ait: «Non glorietur sapiens in sa pientia sua ".» Qui enim in sua, et non in Dei sa- / pientia gloriatur, culpabiliter gloriatur, quia et alibi dicit propheta: ‹ Væ his qui sapientes sunt apud * Jerem. 1x, 23, 24. 801 Cor. 1, 31. Jerem. IX, legendum videtur ut in nostro textu. Editi et Ra banus habent quæritur et inundatur.» Editi, ad apertionem. > Editi plerique, Gloriam in tribulationibus nostris. Sermo etiam gloriationis, › etc. Sic omnes mss. nostri et Rabanus. Editi vero, neque bona, nec quæ ad virtutem animi pertinent, neque mala nominanda, › etc. Sic omnes mss. nostri; editi vero, • cul tum. › Editi, astutus. ›

semetipsos, et in conspectu suo eruditi ".» Dei pertinet, quia ipsi sunt qui arctam et angustam viam ergo sapientia est Deum cognoscere, et intelligere misericordiam ejus, et judicium, et justitiam quam fecit super terram ", in quo qui gloriatur, in Do mino gloriatur. Humana vero sapientia non potest scire et intelligere Dominum, neque agnoscere ju dicia, et misericordiam, et justitiam ejus quam fe cit super terram; et ideo indifferens est, et media. Potest enim fieri ut ex hac humana sapientia eru ditus quis, ad intelligentiam divinæ sapientiæ para tior veniat, et in hac exercitatus ad illam capacior fiat, Simili modo qui utitur cæteris quæ media esse diximus, fortitudine duntaxat, vel divitiis: quæ dum media sunt, hoc est, dum non in opere Dei quis fortis est, neque in misericordiis pauperum dives, gloriari neque in fortitudine, neque in divi tiis debet. Si vero ista quæ media sunt, ad animi virtutem, et ad fructum boni operis convertantur, gloriatione digna efficiuntur: sicut rursum si ad malum opus conferantur, ut per divitias quis op primat pauperem, et per fortitudinem prosternat infirmum, jam non hæc media, sed mala esse putantur. Idcirco igitur natura sui indifferen tia et media dicuntur, quia et ad malom opus sociata, mala dici po sunt, et bonis operibus joncta, bona appellari. Sine hac vero inclina tione 539 ad alterum e duobus, qui ea bona di cunt, imperiti et ignari rationabilium deßinitionum appellationumque credendi sunt. Abusive tamen et fabrum dicimus sapientem, et gubernatorem, et c architectum, et mulierem texendi sapientem nomi namus. Quod ergo in præsenti capitulo Apostolus dicit, ‹ Quia tribulatio patientiam operatur, › si patientiam unam esse ex animi virtatibus constat, tribulatio sine dubio quæ virtutes animi parit, ne que mala, neque indifferens, sed bona appellanda est. In tantum autem, sicut supra diximus, pa tientia virtus animi dicenda est, ut per patientiam dicat probationem nostri fieri, et per probationem spem dari: quæ utique quoniam in Deo sita est, qui virtutum omnium pater est, non confundit spe rantem. Simul enim cum spe et charitatis abun dantiam tenet, quæ primo loco, quia ‹ major omnium est charitas 4. › Spiritui copulatur. Quod si quis incedunt, et propterea tribulari dicuntur. Quod etiam in ipso Domino, qui vera est via quam sancti incedunt, intellexisse apostolos arbitror, cuin ad eum dicerent: ‹ Turbæ te comprimunt et coar ctant, Magister ". › Tribulationes ergo justorum non solum eas debemus accipere quæ extrinsecus veniunt ex istis rebus quas indifferentes vel medias supra diximus, id est vel damnis, vel languoribus, vel ex quolibet corporis cruciatu: sed et in eo quod etiam in requie positi semetipsos afligunt, et atterunt resistendo voluntatibus suis, refrenaudo libidinem, coercendo licentiam et omnia quæ ad bonum continentiæ pertinent profligando, secun dum hunc ipsum qui dixit: «Macero corpus meum, et servituti subjicio, ne forte cum aliis prædica vero, ipse reprobus efficiar *.» Et hoc modo ju storum tribulatio non potest indifferens dici, sed aperte bona, per quam bona virtutis implentur. Injusti vero, etiamsi tribulentur, quod magis a Scriptura flagella diximus appellari, quoniam nihil in his ipsis flagellis et correptionibus secundum virtutem animi gerunt, nihil ad patientiam ducunt, nec probationem per patientiam sperant: idcirco in illis non tribulatio quæ ad hæc bona pervenit, sed flagella, ut Scriptura voluit, nominanda sunt, etiam si abusive aliquando et super injustos dici tribula tionis nomen invenias. Ut autem scias quia justorum tribulatio non angustat animi virtutém, sed potius dilatat, audi et ipse Paulus Corinthiis scribens quomodo ista distinguat; dicit enim ita: ‹ In om nibus tribulationem patimur, sed non angustamur; dejicimur, sed non perimus”. › Vides quoniam se tribulationem pati non in und, sed in omnibus di cit, hoc est, et in his quæ forinsecus accidunt, et ab aliis inferuntur; et in his quæ ipse intra semet ipsum pro corporis continentia, et optimarum in stitutionum laboribus perfert: et propterea dicit, quia ‹ in omnibus tribulationem patimur, sed non angustamur. › Neque cuim angustari potest qui vir tutibus dilatatur. Et ut adhuc quod dicimus boc modo clarius fiat, ipse Paulus scribit in conse quentibus: ‹ Scio et humiliari, scio et abundare, (in omnibus, et ad omnia imbutus sum) et saturari, nobis occurrat, et dicat medium esse et indifferens et esurire, et abundare, et penuriam pati “。 › Igi tribulationem, quoniam quidem invenimus etiam malos et impios tribulari et non continuo quia tribulantur pro malis actibus suis, virtus animi tribulatio eorum reputanda est: vide si possimus boc inodo respondere, quod tribulatio quidem pro prie sanctornın est; impiorum autem et injustorum tribulatio flagella appellentur. Denique in Psalmo sic dicit: «Multæ tribulationes justorum **. › De istis autem ait: ‹ Multa flagella peccatoris “. > Et fortassis propterea tribulatio et angustia ad sanctos tur si verum est illud quod superius dixit, e In omnibus tribulationem patimur, › certum est hoc ab eo indicari, quia et cum penuriam patitur, tri bulatur; et cuin abundat nihilominus tribula tur. Tribulatur autem in penuria, quia deest; in abundantia vero, quia semetipsum refrenat, ne per abundantiam resolvatur, vel ne minus competenter ea quæ videntur abundare dispenset. Sic et cum esurit, et cum saturatur, et cum persecutiones pa titur, et cum in requie degit. Atque hoc modo qui 5 Isai. 21. Jerem. IX. 24. 86 | Cor. XIII, 43. 35 Psal. XXXII, 20. 8* Psal. xxxı, 10. 87 Luc. 45. 881 Cor. x, 27. 59 11 Cor. IV, 8. Philip. IV, 12. Vill, Editi, ‹ interim, › male. Ms. unus, et in aliis impios tribulari. › coercendo lasciviam. › abundet. › Ms. unus, Alias,

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. IV. in his omnibus tribulatur, recte in tribulationibus impiis mortuus est. Impii namque eramus antequam mis gloriatur: ex quibus sine dubio nascitur pa tientia, quæ probabilis effecta pariat spem, quæ eum charitati conjuncta Spiritui sancto consociet Quod autem dixit, ‹ Charitas Dei diffusa est in cor dibus nostris, diligentius considerandum est in quorum cordibus Dei charitas diffundatur. Ego puto quod in illorum qui jam non habent • spiritum ser vitutis iterum in timore "1 > sed et illorum in qui bus perfecta charitas foras mittit timorem ", el quibus spiritus adoptionis datur qui clamet in cordibus eorum, ‹ Abba pater ".» Non est ergo cujuscunque hominis nisi perfecti, et talis qualis erat Paulus, in cujus corde diffundatur charitas Dei per Spiritum sanctum. › 540 Sed et illud mihi considerandum videtur, utrumne hic charitatem iHam dicat qua nos diligimus Deum, an illam qua diligimur a Deo, diffusam esse per Spiritum sanctum in cordibus nostris. Et si quidem iHa charitas qua Deum diligimus intelligatur, sermo iste assertione non indiget: si vero quia dixit effusam esse Dei charitatem in cordibus nostris “, ista potius intel ligenda sit qua diligimur a Deo, certum est quod velut summum et maximum donum sancti Spiritus charitatem ponat, quo velut munere prius su scepto a Deo, per hoc ipsum diligere possimus Deum, quod diligimur a Deo. Nam et ipse Paulus nominat spiritum charitatis “, et Deus charitas di citer ", et Christus filius charitatis appellatur *7. Quod si et spiritus charitatis, et filius charitatis, et Deus charitas invenitur, certum est quod ex uno Paternæ Deitatis ſonte et Filius intelligendus est, et Spiritus sanctus, ex cujus abundantia etiam sanetorum cordibus ad participationem capiendam divinæ naturæ, sicut Petrus apostolus edocuit **, abundantia charitatis infunditur; ut per istud sancti Spiritus donum compleatur ille sermo quem Domi nas dicit: Sicut tu Pater in me, et ego in te, et isti in nobis unum sint "; › divinæ scilicet, naturæ participes effecti, in abundantia charitatis per Spi ritum sanctum ministratæ. converteremur ad Deum, et Christus utique mor tem pro nobis antequam crederemus excepit: quod procul dubio non fecisset, nisi nimiam erga nos ha buisset et abundantissimam charitatem vel ipse Dominus noster Jesus Christus moriendo pro im piis, vel Deus Pater Unigenitum suum pro impiorum redemptione tradendo. Cum enim vix aliquis pro justo moriatur, et dubitet unusquisque mortem sub ire, etiam si mortie justa sit causa, quantus est hic, et charitas ejus erga nos quanta pensanda est, qui secundum illud tempus quo passus est, pro impiis et injustis mortem perpeti non refugit? In quo uti que summæ illius divinæ bonitatis indicium est. Nisi enim esset hic ex illa veniens substantia, et illius Patris Filius, de quo dictum est, quia ‹ nemo bonus, nisi unus Deus Pater”, › tantam utique erga nos bonitatem non potuisset ostendere. Unde quia ex hoc tantæ bonitatis indicio ipse esse hic agnoscitur bonus, pro hoc bono forsitan quis et audeat mori. Cum enim cognoverit unusquisque tantam erga se bonitatem Christi, charitatemque ejus habuerit in corde diffusam, non solum mori pro hoc bono, sed et audacter mori desiderabit. Quod rebus ipsis et operibus sæpe videmus impleri, cum hi in quorum cordibus abundanter diffusa est charitas Christi, sponte etiam et cum omni audacia semetipsos persecutoribus offerunt, et nomen Chri sti, audiente mundo, coram angelis et hominibus confitentur, ut non solum injuriam pati pro nomine ejus, sed et mortem pro hoc bono subire audeant, quam vix pro justo quis perfert. Est enim amor vitæ hujus tantus, ut etiam cum justa causa mortis advenerit, vix unusquisque mortemn pa tienter accipiat. Justa autem causa mortis videtur, cum naturæ lege defertur: et quamvis justum sit conditione mortalitatis, vix tamen amplectitur ani mus naturæ legibus cedere. Vix ergo pro ju sto quis moritur ". Nam pro bonoaudet quis mori et audacter occumbit, præcipue si intellexit, quia cum adhuc secundum tempus impii essemus et in firmi, ipse prior pro nobis mortuus est. Et quomodo non qui hæc sibi ab illo præstita prius esse cogno scit, mortem quam ille malis impendit, hic bono reddat? Arguitur autem illorum error, qui hunc lo cum ita interpretandum putarunt, ut quod dixit, «Vix enim pro justo quis moritur, de Deo legis, quem justum, non etiam bonum dicunt, intel ligi debere confirment; bonum autem Christum, vi, 15. Rom. v, 5. * Rom. xv, 30. Joan. 69 Joan. XVII, 21. 7 Rom. v, 6, 7. 71 Marc. x, 18. 10. Adhuc enim Christus, cum essemus in firmi secundum tempus pro impiis mortuus est. Vix enim pro justo quis moritur. Nam pro bono forsitan quis audeat mori". › Plenius volens vir tutes charitatis ostendere quam diffusam in cordi bus nostris dixerat per Spiritum sanctum, quibus hoc causis intelligere deberemus exposuit, edo cens nos quod Christus non pro`piis, sed pro "Rom. v, 15. 63 | Joan. IV, 18. Rom. IV, & 67 Coloss. 1, 13. 66 H Petr. 1, 4. "Rom. v, 7. Sic inss.; editi vero, ‹ quæ cum charitati con juncta sit, Spiritui sancto consocietur. › Alias, quod velut munere, › etc. Deus charitas. Hæc desunt in editione Gene brardi. Cæteri vero editi, ‹ et Deus charitatis. › Sie mss. nostri. Editi vero, ‹ Utquid enim Christus, cum adbuc essemus infirmi, › etc. Editi, debemus exposuit. Edocemur nos, > etc. Ms. upus itidem, ‹ edocemur nos. › Rabanus, ‹ et docet nos, sed cæteri mss. ut in nostro textu. Alias, et non solum. › Alias, audent, quamvis, › male. Sic omnes mss. nostri. Rabanus vero, conditio mortalitatis vix tamen amplectitur ani mum, etc. Editi, «conditioni, › pro ‹ conditione. › Ita. Desideratur in libris antea editis.

tangnam boni Patris Filium, asseverent. Sed quid idcirco fit quod relinquentes Deum patrum agent, quia invenimus et in lege martyres multos? Legant Machabæorum libros, ubi cum omni instan tia beata mater cum septem filiis martyrium su scipit”, quique non solum martyriuni patienter excipiunt, verum et contumelias ingerunt in tyran num: et videant si verum est quod dicunt, quia e vix pro justo quis moritur. Videant tres pue‐ ros in camino ignis ardentis cum omni fiducia pro fidei libertate conjectos”, et dicant quia ‹ vix pro justo quis moritur. › Sola ergo mors est pro Deo, 541 quæ cum omni audacia suscipitur: omnis autem reliqua mors vix toleranter subitur etiam si justa sit, et humanæ conditionis lege descendat(77). suorum, deos gentium colunt. Quod vero Paulus se cum peccatoribus numerat 78, qui in aliis dicit, ● Nos natura Judæi, et non ex gentibus peccato res”, › humilitatis ejus est virtus. Imitatur euiin illum, «qui cum peccatum non fecisset, peccalumn pro nobis factus est ";» et cum Deus esset, inter homines conversatus est 81. ‹ Commendat ergo suam charitatem Deus in nobis. › Hic ‹ com mendat, › vel confirmat intelligitur, vel amabilem facit pro beneficiis. Quod enim ‹ Christus, ćum ad huc peccatores essemus, pro nobis mortuus est, › spem nobis dat quod multo magis nos a peccato purgatos et justificatos, ab ira quæ imminet pecca toribus salvabit per ipsum: et qui alienos et inimi cos ita dilexit, ut pro nobis ad mortem Unicum suum daret, multo magis suos effectos et reconci liatos sibi, æterna salute donabit. Quomodo autem Christus pro nobis mortuus sit, et quomodo cum sit Agnus Dei *, tulerit peccatum mundi, et inûr mitates nostras portaverit, et pro nobis doluerit sæpe a nobis in aliis dicta sunt locis, ubi adbibui mus et ea quæ in sæcularibus historiis feruntur quod etiam apud ipsos nonnulli pestilentias, vel turbines, aliaque his similia perhibentur morti se objiciendo repulisse, et patriam, vel gentem suami imminentis cladis excidio liberasse. Quæ quidem quam vere scripta sint, vel quid rationis habeant, si vera sunt, Dei est nosse solius. Nullus tamen 11. Commendat autem suam charitatem Deus in nobis: quoniam si cum adhuc peccatores esse mus, Christus pro nobis mortuus est multo magis nunc ergo justificati in sanguine ipsius, salvi erinius ab ira per ipsum 7. › Cum dixisset in su perioribus, quia ‹ Christus secundum tempus ad huc pro impiis mortuus est, › nunc ostendere ex hoc vult Dei charitatis erga homines magnitudinem, quia si erga impios et peccatores tanta exstitit, ut pro salute eorum unicum Filium daret, quanto magis erga conversos, et emendatos, et, ut ipse ait, suo sanguine redemptos largior et diffusior erit? Non puto sane quod otiosa sit apud Paulum varie tas ista verborum, quod aliquando infirmos, ali quando impios, aliquando peccatores nominat, pro quibus Christum mortuum dicit: et quamvis im- c peritum se fateatur in sermone”, non tamen arbi tror quod in his ille per imperitiam, sed potius per profundam scientiam variaverit. Per hæc namque tria omne peccati colligitur genus. Aut enim ignorans Deum quis, peccat in tenebris, et vocatur impius aut volens servare mandatum, vincitur fragilitate carnis, et illecebris præsentis vitæ deci pitur, et infirmus appellatur: aut sciens volensque contemnit mandatum, et odit disciplinam Dei, ac projicit sermones ejus post se ", et peccator no minatur. Atque ita Paulus qui se imperitum, ut diximus, in sermone profitetur, in tribus his diver sitatibus universa, pro quibus Christus prædicatur mortuus esse, complexus est Quod si inter dum etiam hi qui sub lege sunt, et Deum colere illud: ‹ Ecce videbam Satanam sicut fulgur caden videntur, impii in Scripturis divinis nominantur; ipsorum, de quibus ista narrantur, ne ficto quidem sermone totius mundi peccata absolvisse perhibe tur, nisi Jesus solus, qui cum esset in forma Dei, non rapinam arbitratus est esse se æqualem Deo, sed semetipsum exinanivit *, › et secundum voluntatem Patris, forma servi suscepta, obtulit victimam pro universo mundo, tradens sanguinem suum principi hujus mundi, secundum sapientiam Dei ‹ quam nemo principum bujus mundi cognovit si enim cognovissent, nunquam Dominum maje statis crucitixissent 85, nec sanguis ille quem sitierant, non tam sitim, quam vires eorum exstin gueret, regnumque destrueret: nec accideret eis illud quod Dominus in Evangelio dicit: «Ecce nunc princeps hujus mundi judicatus est *; el tera de ca:lo 87. 7 Dan. I, 20 seq. 78 Rom. V, 8. 9. 80 II Cor. v, 21. 8 Baruch. 11, 36, 73 11 Mach. VII, 4 seq. 98 Rom., 8. 79 Galat. 11, 15. Matth. vin. 17. 8 Philip. 11, 6. 881 Cor. It, 8. Alias, pro audacia legitur ‹ fiducia; › al... cum onini fiducia et audacia.» Alias, vix toleratur, vix subitur etiam si justa sit, et humanæ conditionis legi condescendat. › Editi, ‹ Christus pro nobis secundum tem pus mortuus est. › Sed omnes mss. nostri omittunt, secundum tempus. › Editi, nomina, › deinde, ‹ Aut enim igno rans Deum quis, et volens servare, › etc., omissis verbis, peccat in tenebris, et vocatur impius; aut. › Sic omnes mss. et Rabanus. Editi vero, 86 Joan. xvi, 41. Multo ergo, inquit, magis 76 II Cor. x1, 6. 17 Psal. XLIX, 17. 38. 8 Joan. 1, 29. *ª Isai. Lui, 4; 87 Luc. x, 18. prædicatur, et mortuus esse commemoratur, complexus est, › elc. Fit. Deestin editis, et apud Rabanum. Afias, (est. > Deus. Desideratur in antea editis. Ubi adhibuimus et ea quæ in sæcularibus hi storiis feruntur. Vide librum 1 contra Celsum, min. 31, el tom. vi Comment. in Joannem num. 36, et tom. xxvm etiam in Joun., num. 13. Dei. Deest in libris antea editis et in pleris que mss. Alias, ne sanguis ille, › etc.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. IV. justificati nune in sanguine ejus, salvi erimus ab nostrum Jesum Christum, per quem nune recon ira per ipsum. In superioribus quidem dixe rat: Justificati igitur ex fide, pacem habeamus ad Deuin; et nunc dicit: ‹ Multo magis nunc justificati in sanguine ipsius, salvi erimus ab ira per ipsum ". › Ex quo ostendit, quod neque fides nostra sine Curisti sanguine, neque sanguis Christi nos sine fide nostra justificat; ex utroque tainen multo magis sanguis Christi nos quam fides nostra justificat. Et ideo mihi videtur, cum in su perioribus simpliciter dixerit, 542 justificati ex fide», › hic addidisse, ‹ multo magis ergo nunc justificati in sanguine ejus”, › ut doceret, quod ab ira ventura etiam si fides nostra nos salvet, etiamsi opera justitiæ, super hæc tamen omnia multo magis sanguis Christi salvos nos faciat ab ira ventura. Ira vero Dei quomodo intelligi debeat, in secundi a nobis psalmi expositione plenius di clain est, et quomodo possit impleri quod scriptum est, ut salvi efficiamur fugientes ab ira ventura, et iram quidem fugientes ita ut non nos comprehen dat, sectantes vero justitiam, pietatem, fidem, cha ritatem, patientiam, mansuetudinem”, et cætera bis similia. Ira itaque est cui traditur unus quisque pro mensura et merito peccatorum, Deo tamen, secundum quod scriptum est in septuage simo septimo psalmo, non accendente omnem iram suam. Quis enim sufferre posset si omnem iram adversum peccatores accenderet Dominus, cum tam terribile sit illud quod in cantico Moysi pronuntiatur, ubi dicit: Quia ignis accensus est in furore meo, et ardebit usque ad infernum infe riorem: comedet terram et nascentia ejus, con dagrabit fundamenta montium "?, Intuere ergo quia ignis iste qui de ira vel de furore Domini ac cenditur, terram et infernum inferiorem comedit, el opera terrena consumit: conflagrat etiam non excelsa montium, sed fundamenta, id est non sublimes animas, neque cœlestes sensus, sed humi atque in terram dejectos, vel etiam in profundunı terræ, ut sunt montium fundamenta, demersos. Paululum ergo etiam de ira oportuit disseri, ut apertius nosceretur a quibus nos malis Christi sanguis eripuit. Jam ciliationem accepimus "., Quod dicit, cum ini mici essemus, reconciliati sumus Deo, › evidenter ostendit non esse aliquam substantiam, quæ se cundum definitionem Marcionis vel Valentini natu raliter inimica sit Deo: alioquin si quod inimicum est, naturæ esset et non voluntatis, reconciliatio nem utique non baberet Ubi autem ex iuimico quis amicus efficitur, certum est quod dum ea opera agit quæ non amat Deus, inimicus est Dei, et unusquisque tam gravis et tam odibilis inimi cus efficitur, quam multiplicaverit opera inimici. tiis digna. Sunt ergo mensuræ et gradus quidam In his peccatorum qualitate vel quantitate distincti, qui inimici sunt Deo. Unde et ille qui supra omnes peccavit, a Paulo ultimus inimicus destruendus esse memoratur ". Versa autem vice et ordine etiam eos qui reconciliati sunt per mortem Filii ejus, in amicis haberi certum est: et esse aliquem ita amicum, sicut Moyses amicus Dei appellatus est" esse quoque alios quibus dicit Salvator non dicam vos servos, sed amicos ". › Credo au tem esse adhuc magis familiares aliquos in cœlesti bus amicos apud Deum, vel illos qui semper vident faciem Dei, vel eos qui semper adstant in con specta Altissimi: ut sicut supra diximus essa quemdam novissimum inimicum, ita et ibi pro virtutum meritis habeantur aliqui summi amici. Cum ergo hæc ita sint, nescio si is qui adhuc per manet in his operibus quæ odit Deus et pro quibus inimicitiæ sunt inter Deum et homines, re conciliatus esse Deo per sanguinem Christi merito dicatur. Quomodo enim reconciliatus est, qui quæ inimici sunt gerit? Paulus ergo merito de se et sibi similibus dicit, quia ‹ cum inimici essemus, reconciliati sumus per mortem Filii ejus. › Gran dis pudor est, ubi talis reconciliatio facta est, ubi inimicitias inter Deum et homines non sermo pec catoris, sed sanguis intercessoris absolvit, iterumi nos converti ad inimicitias, et agere ea quæ odit ille, quem nobis nisi effusio sanguinis sacri reconciliaverat nemo. Plenius autem etiam al Ephesios ipse Paulus scribens de ratione reconci liationis et inimicitiæ ac profusione sanguinis Christi commemorat: quæ si his jungamus, aperire locum præsentis capituli facilius possunt. Ait ergo ila " ‹ Propter quod memores estis vos, qui aliquando gentes in carne dicebamini præputium 92 ibid. 9.” ] Tim. vi, 11. ** Deut. xxx11, 22. 98 Joan. xv, 15. "Ephes. 1, 11, seq. 12. ‹ Si enim cum inimici essemus, reconciliati Sumus Deo per mortem Filii ejus, multo magis re conciliati, salvi erimus in vita ipsius. Non solum autem, sed et gloriamur in Deo per Dominum Rom. v, 89 ibid. 1. * ibid. 9. » ibid. 1. "Rom. ♥, 10, 11.» 1 Cor. xv, 26. "Exod. XXXIII, Nos. In editis desideratur. Editi, ‹ Ista itaque.» Ms. unus, ‹ Ira uti que. Tam. Deest in editis. Ira. Editi, terra,» male. Sic editi et mss. Rabanus vero, ‹ qui inimici Sunt Deo, reconciliationem utique non haberent. › Editi‹ quantum, › male. Sic omnes mss. nostri. Salodianus vero et Merlinus, inimicos, Genebrardus, ‹ amicos. › Editi, de quibus. › Editi, adhuc in his operibus est, › etc. Sed est deest in editione Merlini. Quæ inimici sunt gerit. Merlinus et Gene brardus perpefam babeut ‹ causam inimici secum gerit. Rabanus habet & non nisi, › omisso ‹ nemo › in fine. Editi, inimicitia;, ms. unus, inimici tiaium. › Alias, memores sitis vos; › al., ‹ memores esse debetis vos. ›

inviolatum reconciliationis fœdus ultra non peccan do custodiunt. Igitur mors ejus mortem inimicitiæ dedit ei quæ erat inter nos et Deum, et reconcilia tionis initium. Resurrectio autem ipsius et vita sa lutem credentibus contulit, sicut et alibi Apostolus dicit de Christo³: «Quod enim mortuus est pec cato, mortuus est semel; quod autem vivit, vivit Deo. Peccato mortuus dicitur, non suo: neque enim peccatum fecit: sed ipse peccato mortuus est, id est velut qui morte sua peccato ipsi intu lerit mortem. Vivere autem dicitur Deo, ut et nos non nobis, neque nostræ voluntati, sed Deo vi vamus ut ita demum in vita ipsius salvi esse pos simus, secundum eum qui dixit: «Vivo autem, jam non ego; vivit vero in me Christus *.» Quod vero similiter ut in superioribus posuit: «Non solum autem, sed et nunc gloriamur in Deo,» et nihil ad didit ad non solum autem,» similiter ut superius intelligendum est de his dictum quæ supra cɔm prehensa sunt: id est, quod non solum cum inimici essemus, reconciliati sumus Deo per mor tem Filii ejus, › et non solum in vita ipsius salvi erimus, sed et nunc gloriamur in Deo per Dominum nostrum Jesum Christum, per quem reconciliation nem accepimus.» Non autem sine causa addidit, ‹ nunc, › cum potuisset dicere: «Sed et gloriamor in Deo per Dominum nostrum Jesum Christum per quem reconciliationem accepimus; sed ut ostenderet gloriationem nobis non solum in futuro, sed et in præsenti datam de agnitione Dei, et emendatione vitæ, et errorum correctione sicut et in aliis idem Apostolus dicit: «Spem haben tes et præsentis vitæ, et futuræ*: › præsentis, quod honestior et emendatior est; futuræ, quod æterna ab ea quæ dicitur circumcisio in carne, manu sanguinem suum homines Deo, eos duntaxat qui facta, quoniam eratis illo tempore sine Christo, alienati a conversatione Israel, et peregrini pro missionis testamentorum ejus, spem non habentes, et sine Deo in hoc mundo. Nunc autem in Christo Jesn vos, qui aliquando eratis longe, facti estis prope in sanguine Christi. Ipse est enim pax nostra, qui fecit utraque unum, et medium parietem maceria solvens, inimicitiam in carne sua, legem manda torum in decretis evacuans, ut duos conderet in semetipso, in uno novo homine faciens pacem, ut 543 reconciliaret utrosque in uno corpore Deo, per crucem interficiens inimicitias in semet. ipso, et veniens evangelizavit pacem vobis qui longe, et pacem his qui prope, quoniam per ipsum habemus accessum utrique in uno Spiritu ad Pa trem. Sed præcipue in his illud observa quod Christus medium parietem maceriæ solvit in carne sua, id est inimicitiam, et quod reconciliavit utros que in uno corpore Deo per crucem, et quod inter fecit inimicitiam in cruce. In quo non sine causa mihi Paulus secundo videtur inimicitiam nominasse, et in uno quidem dixisse quod solverit inimicitiam Christus in carne, in secundo vero interfecisse eam in cruce. Solvere nanique mihi videtur in his qui adbuc certamen gerunt adversum peccatum, et repugnant ei pro viribus: interficere vero in his qui peccatum jam nequaquam omnino recipiunt, sed omni ex parte membra sua mortificaverunt pecca to ex quibus erat et ille qui dicebat: «Christo concrucifixus sum. Vivo autem, jam non ego; vivit vero in me Christus ³. › Hoc ergo modo etiam Chri stus occidit inimicitiam in carne sua, cum morte suscepta exemplum dedit hominibus usque ad mor tem resistere adversum peccatum: et ita demum resoluta inimicitia in carne sua, reconciliavit per est. 1. ■ Propterea sicut per unum hominem pecca- legis, et eorum 544 qui per fidem justificantur, tum in hunc mundum intravit, et per peccatum mors, et sic in omnes homines mors pertransiit, in quo omnes peccaverunt. Usque ad legem enim peccatum erat in hoc mundo. Peccatum autem non imputatur, cum lex non est. Sed regnavit mors ab Adam usque ad Moysen, in eos qui peccaverunt in similitudinem prævaricationis Adæ, qui est forma futuri *.» Posteaquam edocuit differentiam fidei et ' Galat. 11, 19, 20. ¹ Rom. vi, 10. ' Petr. 11, 22. ♥ ibid., In uno corpore. Alias, in corpore;» al., in suo corpore. ▸ Editi, nobis. › Editi, sed præcipue in his illud, ad Patrem, observa. > Genebrardus, ‹ Christi,» male. Editi, peccato intulit.▸ Editi, id est, pro non solum; › al., ‹ id est, atque eorum qui promissiones quæ ad patres factæ fuerunt, non possunt sperare per legem: cumque aperuisset arcani secreta mysterii, quod cum inimici essemus Deo, per mortem Filii ejus recon ciliati sumus”,» nunc et causas vel cur inimici fœe rimus, vel cur morte Filii Dei indiguerit ista re conciliatio consequenter exponit: ut intuentes quanta nobis præstiterit Jesus, imo pro nobis * Galat. 11, 20. 'I Tim. iv, 3. * Rom. v, 12, 14. non solum. › Sed et gloriamur in Dos per Dominum nostrum Jesum Christum. Hæc desunt in libris antea editis. Et errorum correctione. Alias, et moru correctione, al., et errorum correptione. ▸ Editi, item; alias deest idem. › Erat. Deest in libris antea editis.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. V. quanta pertulerit, radicatiore erga eum fide, et in- sed his qui multo labore et sudore potuerint quæ occulta sunt quærere, pulsare quæ clausa sunt, desiderare quæ abscondita sunt. Denique et in eo capitulo, quod pro similitudine horum 'dictorum in medium adduximus, id est, ‹ Sicut enim in Adam omnes moriuntur",» non dixit, cita et in Christo omnes vivificati sunt, aut vivificantur, sed ‹ vivificabuntur, ut ostenderet quidem præsens tempus esse laboris et operis, in quo per bonam conversationem merita conquirantur; futurum vero esse in quo vivificabuntur hi qui in præsenti vita Christo commoriuntur, sicut et alibi " dicit idem Apostolus: Si enim commorimur, et convive mus. Et ideo etiam in præsenti loco dissimulat exsequi, et adimplere sermone ea quæ sensu et separabili charitate teneamur. Ideo ergo licet uon usquequaque patefactam indicat tamen nobis et alterius secreti rationem diceus: < Pro plerea sicut per unum hominem peccatum introivit in hunc mundum et per peccatum mors³, › et cætera. Sed priusquam ad explanationem totius capituli veniamus, pauca de eo qui videtur in con sequentibus ipsius eloquii defectu dicenda sunt. Ubi enim dicitur, Propterea sicut, necessarium videtur quod addi debeat adimpletio quædam, ut dicatur. Ita et illud vel illud, ut et ipse in nonnul lis aliis locis scribit, verbi gratia, cum dicit Sicut enim in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo omnes vivificabuntur. Hic autem cum dixerit: «Sicut per unum hominem peccatum in- consequentia videntur intelligi. Alius fortasse dicit, troivit in hunc mundum, et per peccatum mors, et ita in omnes homines mors pertransiit, in quo omnes peccaverunt, non retulit ut diceret, verbi causa: Ita et per unum hominem justitia in troivit in hunc mundum, et per justitiam vita, et sic in omnes homines vita pertransiit, in qua om nes vivificati sunt: hoc enim videbatur propositi eloquii sensus expetere, secundum ea quæ in aliis ipse proloquitur. Neque enim multum differt illud quod alibi dicit": ‹ Sicut enim in Adam omnes moriuntur, › et quod hic dicit: ‹ Propterea sicut per unum hominem peccatum in hunc mundum in troivit, et per peccatum mors, et ita in omnes ho mines pertransiit, in quo omnes peccaverunt; et iterum quod dixit ": ‹ Ita et in Christo omnes vi vificabuntur, › nihil differt ab eo sensu, quem supra deesse elocutioni diximus et intellectui legen tis relictum. Sed mibi videtur Paulus qui dicit “ quia • sufficientia nostra ex Deo est, qui et idoneos nos fecit ministros Novi Testamenti; › et qui ite rum dicit-: ‹ An documentum quæritis ejus qui in me·loquitur Christus“?, non hæc per defectum passus eloquii, sed prospexisse per hæc aliquid utilitatis, quo etiamsi intelligi deberent ea quæ deesse elocutioni et subintelligenda diximus, tamen propter negligentiores quosque qui forte resolvi possent, si audirent quod sicut mors in omnes ho mines per peccatum, ita et in omnes homines per transiit vita per Christum, consideravit palam hæc heretur qui donum Christi gratiæ consecuti dici et publice non debere: simul et illud osten dens, quod etiamsi per unum hominem justitia in troivit in hunc mundum, et per justitiam vita, et sic in omnes homines pertransivit, tamer. non boc in præsenti statim contingere, nec otiosis accidere, Rom. v, 12. 1 Cor. xv, 22. quia hoc quod videtur deesse in his quæ supra dixi mus secundum elocutionis ordinem, tarde quidem), sed in posterioribus redditur, ubi dicit"; ‹ Sed non sicut delictum, ita et donatio. Si enim unius deli cto mortui sunt multi, multo magis gratia Dei, et donum, in gratia unius hominis Jesu Christi in plures abundavit;, et asserit ex his completa esse quæ defuisse in superioribus videbantur: nec multum interesse quod ibi in omnes homines dixe rit pertransisse peccatum, hic vero donum et gra tiam Jesu Christi in plures abundasse, cum et om nes homines plures esse intelligantur, et plures omnes intelligi non videatur absurduın, maxine cum in subsequentibus " dicat apertius: ‹ Sicut per unius delictum in omnes homines in condemnatio nem; ita et per unius justitiam in omnes homines ad justificationem vitæ. › El ut evidentius ostende ret omnes homines et multos homines idem esse, addidit his 18: Sicut enim per inobedientiam uuius hominis peccatores constituti sunt multi, ita et per unius obedientiam justi constituentur multi.» Et quod superius omnes dixerat homines, hic eodem sensu multos nominavit. Nisi si quis dicat, quod magis permiscere et confundere volens Apostolus id quod superius aperuerat, ne, ut diximus, dissol 545 veret ac relaxaret audientes, eos quos ante ‹ omnes › dixerat, hic plures › nominavit, ut et illud quod ‹ omnes › dixit, ad eos tantummodo tra 10 ibid. 1 ibid. số || Tin. II, 41. 16 Rom. v, 15. 17 ibid. 18. Alias, ‹insuperabili. › Alias, patefactum,» Sic recte ms. unus. Cæteri vero et editi, Propterea sicut per unum hominem mors intro ivit in hunc mundum, et cætera.» Ita_ms. unus Regius. Cæteri vero mss. et editi, et ita in omnes homines pertransiit: non retulit, › etc. sunt, qui tamen non pauci, sed plures sunt. Etenim moris est apostolo Paulo, cum de benignitate Dei, et ineffabili ejus bonitate aliqua patefecerit rorsum propter negligentiores quosque auditores paululum velut exasperare quæ dixit, et metum || Cor. 111, 5, 6. 13 || Cor. xiii, 3. 141 Cor. 18 ibid. 19. Editi, dixi, et; al., «dixi, sed; alias ‹ dixisset. › Genebrardus, per hæc defectum. › Editi, in medio. › In. Desideratur in libris antea editis. Ms. unus, ‹ retraheret. › Alias, patefaceret; al., patefacit.»

aliquem remissioribus intentare, ut cum de fine manibus, ita quodammodo hæc loqui velat si omnium Corinthiis disputans ait 19:Sicut enim in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo omnes vivificabuntur; et paulo post: Deinde finis, enm tradiderit regnum Deo et Patri, el cæ tera. Pro quibus verens ne quis divitias bonitatis Dei, et patientiæ, et longanimitatis contemnens, secundum duritiam suam et cor impœnitens the saurizaret sibi iram in die iræ et revelationis justi judicii Dei 20, addidit post illa quæ de fine dixerat: «Nolite seduci. Corrumpunt mores bonos colloquia mala. Expergiscimini justi, et nolite pec care. Ignorantiam enim quidam habent, ad confu sionem vobis dico " › Agit ergo tanquam prudens dispensator verbi: et cum venerit ad ea loca in quibus de Dei bonitate dicendum est, propter se gniores quosque et occultius hæc et obscurius pro fert, ne forte, ut diximus, divitias bonitatis ejus, et patientiæ, et longanimitatis contennant, et iram sibi thesaurizent in die iræ, in quam necesse est incurrere omnes qui sibi hujusmodi gesta thesauri zaverint. Etiam tu post hæc videris quid fiat Sed et quod ait, Usque ad legem enim peccatum erat in hoc mundo peccatum autem non impu tatur cum lex non est, hoc videtur ostendere, quod usque ad legem, hoc est, usquequo Christus veniret qui tollit peccatum mundi ", peccatum erat in mundo. Manifestum est autem peccatum non posse imputari, ubi lex non est quæ arguat pecca torem. Regnavit autem mors,› quæ per pecca tum fuerat ingressa, usque ad Moysen, hoc est usquequo lex permansit, ‹ in eos qui peccaverunt se cundum similitudinem peccati Adam, › per quem mors ipsa accepit ingressum; • qui › Adam ‹ for ma futuri est, › non secundum quod prævaricatus est, sed secundum hoc quod sicut per ipsum mors, ita per novissimum Adam vita ingressa est in hunc mundum ": et sicut per illum in omnes homines condemnatio, ita et per Christum in omnes homi nes justificatio. Hæc de ipsius eloquii apostolici con tinentia dicta sint. Videamus nunc quid etiam in terior habeat intellectus. Sed et illud primo in loco admonendum puto, quod videtur mihi apostolus Paulus in his præcipue locis quæ nunc habentur in quis fidelis famulus et prudens a rege magno et domino suo introducatur in thesauros regios, et ostendantur ei diversa et magna domicilia, quorum aditus varii sint et incerti, ita ut ei per alium ingressus, et per alium monstrétur egressus; interdum autem ex diversis ingressibus ad unum conclave veniatur, ut sæpe in terris quædam videmus exstructa palatia: ostendatur etiam huic qui circumducitur fideli famulo thesaurus argenti regii, et alius auri, lapidum quoque et margarita rum, variorumque monilium, purpuræ etiam regiæ locus, et alius diadematum: demonstrentur adhoc reginæ thalami in multis diversisque mansio nibus positi, et tamen singula hæc non penitus ad integrum patentibus januis reserentur, sed ex parte subapertis ita ut agnoscat quidem the sauros dominicos, et regias opes, nec tamen ad li quidum et ad perfectum singula quæque cognoscal. Post hæc vero iste servus qui tam fidelis habitus est, ut ef rex et dominus opum suarum magnitu dinem fecerit innotescere mittatur ut exerci tum congreget regi delectum habeat, milites probet pro eo quidem quia fidelis est, ut plures invitet ad militandum, et majorem exercitum con greget regi, necessitatem patietur proferre ex parte quæ viderit: et rursum quia prudens est, et scit necessarium esse abscondere mysterium regis, indiciis quibusdam magis quam relationibus ule tur; ita ut potentia quidem regis non lateat; or dinis autem, atque ornatus palatii, et habitus oc culta tamen maneat dispensatio Ita ergo, et dixi, videtur mihi etiam apostolus Paulus in bis sermonibus facere, et non solum pro eo quod et ipse dicit, quia ex parte sciat, et ex parte cogno scat ", sed et propter nos qui nec ea quidem quæ ex parte scit capere possumus, temperare sermo nem, et 546 uniuscujusque conclave mysterii singulis aut vix binis perstringere et subaperire sermonibus et nunc per unum aditum ingressus per alium digredi, nunc ex alio ingressus ad aliud conclave concurrere, ita ut si requiras eum illo aditu quo ingressus est, non invenias egressom. Hæc ergo prius de his quæ Paulus scribit, in mente ] Cor. xv, 2. 19 I Cor. xv, 22, 24. ** Rom. 11, 4, 5. º¹ I Cor. xv, 33, 34. 22 Joan. 1, 29. ** I Cor. xiii, 9, 12. Omnes. Deest in libris antea editis. Iræ et revelationis. Hæc desunt in editis et in plerisque mss. Editi, fide. ▸ Alias, omnem qui.... thesaurizavit, etiamsi post hec Judæus quis fiat;» al., omnem qui….. thesaurizavit, etiamsi post hæc videris quis flat. › Sed recte ms, unus ut in nostro textu. Alias, usque ad legem autem peccatumn in hoc mundo, elc. Editi, ita et quodammodo hoc loqui. › Sint. Prætermittitur in editis et in plerisque miss. Editi, ‹ ministretur. > Alias, quædam; › al., ‹ quæque; › al., ‹ quoque; › al., inter quæque. › Ms. unus, ‹ regii thalami. › Tumen. Sic recte ms. unus; cæteri vero mss. et editi, ‹ tunc. › Editi, aut agnoscat,» male. Alias, faceret innotescere. ▸ Regi. Deest in editis et in quibusdam mss. Et majorem, etc. Editi, ‹ majorem exerci tum congreget regni, necessitatem patietur refer re, etc. Merlinus, majorem exercitum congre get ob regni necessitatem, patietur referre, › elc. Sed omnes mss. ut in nostro textu. Alias, ‹ ordinatio atque ornatus» (al., «or dinis tamen atque ornatus) palatii et habitus oc culta maneat dispensatio. › Editi, conclavis mysterium; › sed omnes mss. ut in nostro textu.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. V. nostra atque animis ordinantes, nunc jam ad inspi- Adæ, cum adhuc esset in paradiso; et omnes ho cienda et contuenda ea quæ in manibus habentur, pro mines cum ipso vel in ipso expulsi sunt de paradiso, cum ipse inde depulsus est; et per ipsum mors, quæ ei ex prævaricatione venerat, consequenter et in eos pertransiit qui in lumbis ejus habebantur; et ideo recte Apostolus dicit: «Sicut enim in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo omnes vivifica buntur *. › Neque ergo ex serpente qui ante mu lierem peccaverat, neque ex muliere quæ ante vi rum in prævaricatione facta est ", sed per Adam ex quo omnes mortales originem ducunt, dicitur introisse peccatum, et per peccatum mors. Sed hie nimirum est unus homo per quem peccatum introi vit, et per peccatum mors ", quem et alibi ipse Apostolus dicit primum hominem de terra ter renum, secundum vero de cœlo cœlestem, cum exhortatur nos abjecta imagine terreni, imaginem portare cœlestis 28; id est ut secundum verbum Dei viventes renovemur, et reformemur secundum interiorem hominem ad imaginem Dei qui creavit eum”. Hic ergo bomo qui jam reformatur et re paratur ad imaginem Dei, neque terrenus, neque in hoc mundo est, sed in cœlis esse dicitur con versatio ejus ✓: et ideo secundum eum qui dixit, ⚫ Vos autem non estis de hoc mundo ", › mors in eum non potest pertransire. Qui autem adhuc in hoc mundo est, et terrenus est, ac terreni imaginem portat, de ipso dicitur, quod por eum peccatum in hunc mundum introivit, et per pecca tum mors". Quod si peccatum et mors in hunc mundum introivit, et in hoc mundo habitat, certum est alienos a morte et a peccato esse eos qui per Christum vel cum Christo mortui sunt huic mundo, et cum ipso resuscitati, cum ipso etiam se dere in cœlestibus meruerunt **, conversationem non jam in hoc mundo, sed in cœlis haben tes". Unde et pari consequentia ostenditur, quod omnis homo primo de terra terrenus est, sicut idem Apostolus alibi dicit; cum imaginem ter reui portat viribus convertamur. Et primo videamus quo modo per unum hominem peccatum introivit in hanc mundum, et per peccatum mors 25 ▸ Fortas sis enim requirat aliquis, si ante Adam mulier pec cavit, de qua dicitur, quia e seducta in prævarica tione facta est *; › et rursum ante ipsam peccavit serpens. Peccavit enim cum dixit mulieri: «Utquid hoc dixit Deus, ut non manducetis de omni ligno paradisi *7?» Et iterum peccavit, cum Deus dixe rit quia ‹ quacunque die manducaveritis ex eo, morte moriemini 18, et ille dixerit ad mulie rem: «Non morte moriemini; sed sciebat Deus quia quacunque die manducaveritis ex eo, ape rientur oculi vestri, et eritis sicut dii scientes bo num et malum ". Si ergo ante Adam mulier pec cavit, et ante mulierem serpens, et in alio loco di cit Apostolus, quia Adam non est seductus, mu lier autem seducta est " › quomodo per unum Bominem, et non magis per unam mulierem videbi tur introisse peccatum? muliere enim initium peccati, et ante mulierem a serpente, sive a dia bolo, de quo dicitur in Evangelio, quia ‹ ille ho micida erat ab initio ". › Sed vide in his Aposto lum naturæ ordinem tenuisse, et ideo quoniam de peccato loquebatur, ex quo mors in omnes homines pertransierat ", successionem posteritatis humanæ quæ huic morti succubuit ex peccato venienti, non mulieri ascribit, sed viro. Non enim ex muliere po steritas, sed ex viro nominatur, sicut et ipse Apo stolus in aliis dicit: «Non enim est vir ex muliere, sed mulier ex viro; › et iterum: Sicut enim mulier ex viro, ita et vir» non ex muliere, sed per mulierem”; › et ob hoc mortalis poste ritas, et corporalis successio, viro potius tan quam auctori, et non mulieri deputatur. Sed ut adhuc evidentius fiat quod dicimus, addemus etiam hoc quod idem Apostolus ad Hebræos scri bil " ‹ Sed et Levi qui decimas accepit, decima tus est. Adhuc enim in lumbis patris erat bæ) cum obviavit ei Melchisedech regresso a cæde regum. Si ergo Levi, qui generatione quarta post Abraham nascitur, in lumbis Abrahæ fuisse perbibetur, multo magis onines homines qui in hoc Spiritum vivificantem " (45)., Require sane, mundo nascuntur, et nati sunt, in lumbis erant quoniam per unum hominem in hunc mundum di (Abra et secundum imaginem terreni am bulat carnem cogitat, et quæ carnis sunt sapit, et vix aliquando est ut convertatur ad Dominum, et spiritu Dei agatur, atque effe ctus spiritalis fiat novissimus Adam in 547 Hebr. vi, 1, 9, 10. 31 Joan. 351 Cor. xv, 22. 361 Tim. 11, 14. Joan. xv, 19. Rom. V, " Rom. v. 12. 261 Tim. 11, 14. 27 Gen. 111, 1. * Gen. ir, 17. * ibid. 4. 5. * | Tim. 11, 14. VIII, 44. ** Rom. v, 12. " 1 Cor. xt. 8, 12. 17 Rom. v, 12. 381 Cor. xv, 47, 49. Ephes. 11, 5, 6. * Philip. i, 20. 9 Coloss. I, 10. Philip. 1, 20. 41 Cor. xv, 47, 49. ibid. 45. Ita mss. nostri et Rabanus, nisi quod primo habeant alius dixit, › alius ‹ dixerat; › secundo, alius iterum dixit, alius diceret: > sed re clius unus codex Regius num. 1639 habet utrobi que, dixerit.» Editi vero, et iterum peccavit cum dixit: Scit enim Deus quia quacunque man ducaveritis ex en, aperientur, › etc., omissis cœ leris. Apostolus. Deest in editis. Tanquam. Desideratur in libris antea editis. Alias, idem Apostolus. ▸ Alias, ‹ in mundo est, terrenus est, ac ler reni, etc. Ms. unus, Quod si peccatum mors, et per peccatum mors in hunc mundum, › etc. Jam. Deest in editis. Alias, cum in imagine terreni ambulat, et secundum imaginem terreni ambulat. › Editi, in Spiritu vivificante.»

cit introisse peccatum, et certum est quia bic invocat, sed dissimulat et moratur? Etiam si Enoch dicas: non scribitur placuisse, usquequo generaret Mathusalam Mathusalam autem interpretatur emissio mortis. Ex quo ostenditur quia mors ista quæ in omnes homines pertransiit, etiam in ipsum transierit: sed vix aliquando sensit esse in tra se mortem et conversus ad Dominum emi sit eam a se, et abjecit per pœnitentiam: et ideo Mathusalam dicitur genuisse, quod a se mortem quæ eum obsederat abjecisset. Recte ergo quod jam morti non esset obnoxius, sed abjecisset eam a se et effugasset, dicitur quod transtulerit illum Dens, uti ne videret mortem ". Sed et de Noe si requiras attentius, invenies quod quingentesimo demum anno scribitur de eo, quia ‹ Noe invenit gra tiam in conspectu Domini Dei, et quia ‹ justus erat in generatione sua,» et quia ‹ placuit Deo "; quod utique si prius meruisset, nunquam id, opi nor, Scriptura divina siluisset. Sed et si quis velit quod bibit vinum, et inebriatus est ac nudatus“ reputare, inveniet ex his omnibus non immerito ab Apostolo dici, «In quo omnes peccaverunt, etiam si evigilavit Noe a vino suo. Quid autem dicam et de Abraham cui dicitur: Exi de terra tua, el de cognatione tua, et de domo patris tui "?Quod utique non diceretur, si in domo patris Deo placere potuisset. Sed non opus est cum ingenti periculo in his singulos quosque enumerare sanctorum, cum sufficiat et Apostoli sententia quæ mortem dicit in omnes homines pertransisse, et illius qui dixit Nemo mundus a sorde, etiamsi unius diei fuerit vita ejus. Sed ista mors peccati quæ in omnes pertransiit, cum venisset ad Jesum, et tentasset eum perforare aculeo suo (aculeus enim mortis peccatum est › ) repulsa est et confracta ‹ mundum › terrenum hunc appellat locum in quo homines habitant, si in nullo alio loco introivit peccatum, neque in illis locis invenitur, ubi «spiri talia nequitiæ in cœlestibus "T > nominantur. Sed et illud apud temetipsum pertracta, unde in hunc mundum introivit peccatum, aut ubi erat prius quam huc introiret, aut si omnino erat, vel si fuit ante illum ad quem dicitur: «Usquequo inventæ sunt iniquitates in te, et propter hoc projeci te in terram 48., Nobis autem de his non est tutum plura disserere, cum videamus Apostolum vix sin gulis hæc perstrinxisse sermonibus • Per unum › orgo ‹ hominem peccatum introivit in hunc mundum "Mundus autem, ut diximus, intelli gendus est vel locus in quo habitant homines, vel terrena et corporalis vita, in qua mors habet locum; cui mundo, hoc est terrenæ vitæ, cruci fixos se dicunt sancti 50, et mortuos. Et per pec catum,» inquit, ‹ mors, › illa sine dubio mors de qua et propheta dicit, quia ‹ anima quæ peccat ipsa morietur "; cujus mortis hanc corporalem mortem umbram merito quis dixerit. Quocunque enim illa incesserit, hanc necesse est subsequi, velut umbram corpus. Quod si objiciat quis quia Salvator peccatum non fecit, nec mors in eo fuit animæ per peccatum ", et tamen mortem sustinuit corporalem, respondebimus ei quia Salvator sicut cum ipse peccatum non fecerit, pro nostra tamen salute per assumptionem carnis ipse dicitur factus esse peccatum: ita et cum mortem istam nulli deberet, nec ei esset obnoxius, pro salute tamen nostra hanc velut umbram illius susceptæ dispensa tionis, quam supra diximus, sponte, non necessi tate suscepit, sicut ipse dixit: Potestatem habeo ponendi animam meam, et potestatem habeo iterum sumendi eam ". Sed videamus quomodo cin omnes homines pertransiit mors, in quo omnes, ▸ inquit, ‹ peccaverunt.» Absoluta sententia pronun tiavit Apostolus in omnes homines mortem per transisse peccati, in eo in quo omnes peccaverunt, sicut et alibi. Qmnes enim,inquit, peccave runt, et egent gloria Dei 5. Et ideo etiam si Abel illum justum dixeris, non potest excusari. Omnes enim peccaverunt. > Cur enim post dies à obtulit, et post Cain obtulit hostiam ex mundum hic terrenos quosque, et in terrena primogenitis ", et non ante ipsum, et non statim? conversatione permanentes designet; homines › Etiam si Enos dicas, qui ‹ speravit invocare no vero eos dicat qui jam se incipiant agnoscere, et men Domini 7. Cur speravit, et cur non statim scire quod ad imaginem Dei facti sunt. In illas ergo 7 Ephes. vi, 12. 48 Ezech. XXVIII, 49 Rom. V, 80 Galat. vi, 14. 81 Ezech. XVII, 4. 9. 311 Cor. v, 21. 5 Joan. x, 18. 88 Rom. 1, 23. 86 Gen. IV, 3, 4. 87 ibid. 26. 88 Gen. v, 22. 59 ibid. 24; Hebr. x1, 5. 60 Gen. VI, 8, 6 Gen. ix, 21. * Gen. xi, 1. 65 Joan. 1, 4. I Cor. xv, 55. de Sic potiores mss. Rabanus vero, ‹ vix singulis hæc perstrinxisse sermonibus. Editi et ms. unus, vix singulis hæc pertransisse sermoni bus. Per unuin hominen, etc., omisso ergo, ▸ qui nec in plerisque ms. nec apud Rabanum repe ritur. Est. In editis omittitur. Editi et ss. plerique, gratia, › male. Vita enim erat ",, et mors necessario ex terminabatur a vita; et tunc ad eam dicitur: «Ubi est, mors, aculeus tuus? ubi est, mors, victoria tua "?, Idcirco enim quia omnes vicerat, hic di citur ad eam: ‹ Ubi est, mors, victoria tua? › Sed et quod peccatum quidem non dixit in omnes bo mines, sed in mundum introisse: mortem vero non in mundum, sed in omnes homines, et non introisse, sed pertransisse: non puto quod frustra hac diversitate usus sit Paulus. Arbitror quod Editi, ‹ et Ms. unus, trare mortem. nostro textu. 32 Isa. *³ Jub xiv, 4, 5. +1 Cor. prius Cain. › sed vix aliquo modo sensit in Cæteri vero imss. et editi ut in Ms. unus, quingentesimo decimo anno, › etc.. Ita mss. Editi vero, perperam, ‹ aculeus tum mortis repulsus est et contractus. ›

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. V. qui mundus appellantur, id 548 est, terrenes terit sensus. Sed et illud sæpe jam diximus, in hac intrasse dicit peccatum, et nusquam ejus exitum ponit. In eos vero quos jam homines vult intelligi, dicit pertransisse peccatum, id est fuisse quidem, sed per poenitentiam conversionis depulsum esse, et pertransisse, nec ultra in eis stetisse. Unde apparet, in Litteris Pauli ne unam quidem sylla bam vacuam sentiri debere mysteriis. Videamus nunc quomodo dictum est: «Usque ad legem enim peccatum in boc mundo; peccatum autem non im putatur, cum lex non est. › Hoc in loco secundum eam similitudinem quam supra exposuimus, vide tur mihi Paulus per alium aditum ingressus, et per alium egressus. Quis enim eum potest sequi per istum aditum quo pluribus videtur ingressus, ut de lege Moysi dicere intelligatur quia ‹ usque ad legem peccatum in hoc mundo: peccatum autem non imputatur, cum lex non est?» quasi ante le gem peccatum non fuerit, et nemo peccaverit, nec reputatum fuerit ulli peccatum antequam lex Moysi daretur, cum legamus et Cain, et Lamech reputatum esse peccatum, et (ne per singulos im moremur) in tantum pro peccatis hominum ex acerbatum esse Deum, ut diluvium mundo introdu ceret, et diceret: Delebo omnem carnem quæ super terram est *7; > et rursum Sodomitas igneus imber et sulphurea flamma vastaverit ". Quomodo ergo in his, vel in hujuscemodi peccatis dici potest non fuisse peccatum, vel in vindictis talibus negabitur reputatum esse peccatum? Et ideo oc cultiore aditu digressus nobis requirendus est Pauli in eo quod dicit, Usque ad legem enim peccatum in hoc mundo peccatum autem non imputatur, cum lex non est. › Invenimus eum et in poste rioribus hujus Epistolæ dicentem hoc modo: Sine lege enim peccatum mortuum erat: ego autem vi vebam sine lege aliquando ". In quo unus mihi atque idem sensus videtur utriusque capituli. Quod enim hic deerat in sermone, ibi adimplevit. Usque ad legem enim peccatum in hoc mundo, › deest ‹ mortuum, › quod ibi evidentius expressit. Si ergo etiam hic jungamus istum sermonem, et dica mus: Usque ad legem enim peccatum erat in hoc mundo › mortuum: ‹ peccatum autem non imputa tur, cum lex non est, › vide quia integre stare po Gen. vi, 7. *** Gen. xix, 24. • Rom. vII, 8, 73 Philip. Hi, 5. Alias, Alias, terreni. › conversationis, › male. Editi, nec reputatum [al., ‹ nec pecca tum fuerit illi peccatum. > Alias, Quomodo ergo vel in hujuscemodi, › etc., absque vel in his. > Editi, Inveniemus eum in, › etc. Sic recte ms. unus Regius num. 1639. Cæ teri vero mss. et editi, perperam, ‹ usque ad legen enim naturalem, quæ certo ætatis tempore, etc. Sic omnes mss. nostri. Editi vero, pro eo quod est cum intrinsecus lex quæ vetat, ratio osten dat non esse facienda. Si (ut fieri solet) indignatus virga percu tiat. Sic recte ms. unus; cæteri vero, • sicut Epistola Paulum de multis. quidem legibus, sed de naturali lege frequentius disputare, quod et in hoc loco præcipue deprehenditur. Usque ad legem enini naturalem peccatum mortuum est Ergo certo ætatis tempore ubi rationis capax esse quis crepe rit, et justi injustique, æqui et iniqui habere discri men, tunc peccatum, quod prius intra hominem velut mortuum habebatur, reviviscere dicitur, pro eo quod est jam intrinsecus lex quæ vetet, et ratio quæ ostendat non esse faciendum Sed ut aper tius intelligatur quod dicimus, evidenti utamur exemplo. Scriptum est: «Qui percusserit patrem, vel matrem, morte moriatur”; > et: «Qui male dixerit patri, aut matri, morte moriatur ". › Puer ergo parvulus quatuor fere aut quinque annorum si, ut fieri solet, indignatus virga percutiat patrem aut matrem, quantum ad præceptum man dati spectat mortem debet Sed quia lex in illo nondum est naturalis, quæ eum doceat non debere injuriam facere patri aut matri, nec scit in boc crimen impietatis admitti est quidem species peccati quod facit; quia percutit patrem vel ma trem, aut maledicit sed mortuum est in eo peccatum, quia per absentiam naturalis legis, quæ in eo nondum est, peccatum ei non potest reputa ri. Nondum est enim intra eum ratio tanta, quæ eum doceat hoc quod facit, fieri non debere: et ideo etiam a parentibus non solum non reputatur ad culpam, sed ad gratiam jucunditatemque susci pitur. Et hoc modo consequenter, ut ego arbitror, intelligi potest quod Apostolus dicit: Usque ad legem enim peccatum in hoc mundo, ut subau diatur, mortuum. ‹ Peccatum autem non imputa tur, cum lex non est.» Convenit enim secundam hanc expositionem etiam illud intelligi quod dicit Apostolus: ‹ Ego autem vivebam sine lege aliquando ". Nam quomodo Paulus sine lege Moysi invenitur aliquando vixisse, cum ipse de se dicat” quia Hebræus ex Hebræis sit, et octava die circumcisus statim a nativitate in Moysi legis observantia fuerit? Sed constat eum aliquando, hoc est in puerili ætate, antequam rationis capax fieret, sine naturali lege vixisse. Nondum enim ei in illa ætate inerat justi injustique distinctio, nec recti ** Exod. xx1, 15. 71 ibid. 17. Rom. vi, 9. Editi omit fieri solet indignatus virga percutiat. tunt virga. > Ita omnes mss. nostri. Editi vero, ‹ mori debet. Ita recte ms. unus Regius num. 1639. Alter vero Regius num. 1641 habet, non est in hoc cri men impietatis: eminet quia et est quidem species peccati, etc. Cæteri vero mss. et editi häbent, vel sciat in hoc crimen impietatis admitti: et est quidem species peccati,» etc. Sic ms. unus Regius num. 1641. Cæteri vero mss. et editi, ‹ matrem enim percutit, vel male dicit. Intelligi. Deest in editis.

condemnatus est, vel invidia diaboļi mors introivit in orbem terrarum? Quomodo etiam quod Judas apostolus in Epistola catholica dicit, poterit explanari? Ait enim ita: ‹ Angelos quoque qui non servaverunt principatum suum, sed dereliquerunt domicilium suum, in judicium magni diei æternis vinculis constrictos sub caligine reservavit”.› Er quibus omnibus magis ac magis constat de ea lege hæc Apostolum dicere, quam unusquisque sive hominum, sive etiam angelorum, divina quadam dispensatione vel munere intra se naturaliter gerit cujus tanta vis est, et tanta potentia, ut etiam angelos arguat, nec personam ullius dignitatis excipiat, et ipsa fecerit hoc quod superius apostołus Judas dicit, ut angeli qui non servaverunt principatum suum, sed dereliquerunt domicilium suum, ad judicium magni diei æternis astricti vinculis servarentur. Ipsa est lex, quæ etiam diabolum et angelos ejus in ignem æternum, qui eis præparatus est”, pertrahit. Et sicut certum est quia neque illi angeli æternis astricti vinculis ad judicium servarentur, neque isti in ignem æternum qui eis præparatus est mitterentur, nisi quia positam sibi a Deo legem non servaverunt, neque ad judicium venirent, nisi contra legem aliquid commisissent, ita certum videtur quia si custodissent positam sibi legem, neque isti in ignem æternum, neque illi sub æterna caliginis vincula decidissent. Superest ut etiam illud pro viribus discutiamus quomodo dictum sit: «Sed regnavit mors ab Adam usque ad Moysen in eos qui peccaverunt in similitudinem prævaricationis Ada, qui est forma futuri”, › Tertio nunc Apostolus de norte commemorat. Primo ait quod per peccapravique patebat examen. Quod de naturali lege putatur. Et quomodo ante legem Moysi vel serpens dici in sequentibus evidenter ostendit, cum dicit 74 ‹ Sed ubi venit mandatum, peccatum revixit 549 ego autem mortuus sum.» Per quod declarat illius ætatis peccata fuisse quidem, sed mortua habita, quia non reputabantur ad culpam. Ubi vero cœpi, inquit, scire quid agendum sit, quid cavendum et vitandum et mandatum legis intra me vigentis accipere; tunc in me revixit peccatum, quod prius per absentiam legis mortuum videbatur, et ‹ ego, › inquit, ‹ mortuus sum "*: > cœpit enim jam mihi reputari peccatum. Sed hæc Basilldes non advertens de lege naturali debere intelligi, ad ineptas et impias fabulas sermonem apostolicum traxit, et in petevowparwoɛwę dogma id est, quod animæ in alia atque alia corpora transfundantur, ex hoc Apostoli dicto conatur astruere. Dixit enim, inquit, Apostolus, quia ‹ Ego vivebam sine ‹lege aliquando " > hoc est, antequam in istud corpus venirem, in ea specie corporis vixi, quæ sub lege non esset; pecudis scilicet, vel avis.» Sed non respexit ad id quod sequitur, id est: «Sed ubi venit mandatum, peccatum revixit. › Non enim dixit se venisse ad mandatum, sed ad se venisse mandatum; et peccatuin non dixit non fuisse in se, sed mortuum fuisse, et revixisse. In quo utique ostendit quod de una eademque vita sua utrumque loqueretur. Verum Basilides, et si qui cum ipso hoc sentiunt, in sua impietate relinquantur. Nos autem Apostoli sensum secundum pietatem ecclesiastici dogmatis advertamus. Sed et hoc ipsum quod dicit, Peccatum erat in hoc mundo 76, et non dixit, in hominibus, cum utique sint in mundo et pecudes, et cætera animalia, et arbores, vel ex quibuscunque hic mundus constat, nec tamen in his creditur esse peccatum, quale sit requiramus. Videtur mihi quod hic Apostolus bomines illos sentiat qui jam rationis capaces sunt, et naturalibus legibus parent: illam vero ætatem quæ nondum ad capacitatem rationis accessit, non 1am homines quam mundum appellaverit, pro eo quod partes quidem mundi sint, nondum tamen in hoc veneriat ut imaginem) in se Dei, ad quam homo factus esse dicitur ", capacitate rationis expresserint. Sed et illud velim (nisi plus justo curiosum videtur) inquirere, ne forte, secundum eos qui Moysi legem in his intelligi volunt, per hoc quod dicit, Peccatum autem non imputatur, cum lex non est, › videatur etiam diabolus et angeli ejus absolvi, si ubi lex non est, peccatum non retum mors introivit in hunc mundum; › secundo, ‹ In omnes homines,» inquit, «mors pertransiit “.▸ Nunc vero, Regnavit, › inquit, mors ab Adam usque ad Moysen 8.» Et sciens esse per hæc singula aliquas differentias, quando quidem introierit, et quando regnaverit, indicavit. Tune, inquit, introivit, cum primus homo deliquit. Et quomodo introierit dixit. ‹ Per peccatum › inquit. Et nunc regni ejus tempus ab Adamı usque ad Moysen › designat: quomodo autein in omnes homines pertransierit non ostendit. Videtur ergo mihi in his describere Apostolus velut tyranni alicujns ingressum, qui voluerit regnum legitimi regis invadere, et primo quidem fauces ipsas et aditus regni 550 occupaverit prævaricatione custodis tunc deinde cunctorum animos ad se inclinare ten7 Rom. v, 7 Rom. vII, 9. 7** ibid. 10. 75 ibid. 9. 8 Rom. v. 14. 81 ibid. 12. 8 ibid. 14. Et vitandum. In editis omittitur. Et in petɛvowμatwoɛwę dogma. Sic mss. nostri. Editi vero, in Pythagoricum dogma, omisso ‹et Codices quidam perperam habent, ‹ et in alŋtéuç «ugma. Editi, in eam speciem. › Editi sed advenisse. › Alias, et qui cum ipso, › elc. 77 Gen. 1, 27. 78 Jud. 1. 6. " Matth. Apostolus. Desideratur in libris antea editis. Sive. Deest in editis. Ita recte editi. Mss. vero nostri: alii, hic et infra, quoniam;» alii, ‹ quomodo.» Per peccatum. Al., • Peccatum, › omisso ‹ per. ▸ Alias, quando autem. › Deinde, ‹ in omnes homines › omittuntur in editis.

COMEMNT. IN EPIST. AD ROM. LIB. V. laverit, et maxima ex parte potuerit, et ita inde- batur per carnem, Deus Filium suum mittens in sj militudinem carnis peccati, de peccato damnavit peccatum in carne 87, et mundum quidem recon ciliavit Deo: exuit autem principatus et polesta tes tyranni triumphans eas in semetipso *. Verum in hæc per excessum quemdam prolapsi videmur, sed ad propositum redeamus. Igitur mors peccati regnavit ab Adam usque ad Moysen, id est usque ad adventum Christi. Moyses enim lex appellatur, et lex, sicut scriptum est, usque ad Joannis bapti smum habuit locum ", ex quo cœpit Jesus regnum Dei prædicare. Quod autem excepit certos quosque in quibus mors regnaverit, cum dicit: ‹ Regnavit mors in eos qui peccaverunt in similitudinem prævaricationis Adæ,» non mihi videtur dici absque mysterii alicujus indicio Ne forte ergo fuerint aliqui usque ad illud tempus, quo sub lege velut sub pædagogo homines habebantur, qui tale ali quid egerint quale Adam in paradiso egisse describitur, et contigisse ex ligno sciendi bonum et malum, et erubuisse nuditatem suam, atque ab habitatione paradisi decidisse". Aut magis sim pliciter accipiendum videtur, et similitudo præva ricationis Adæ absque aliqua discussione recipien da, ut hoc serione omnes qui ex Adam prævari catore nati sunt indicari videantur, et habere in semetipsis similitudinem prævaricationis ejus non solum ex semine, sed ex institutionesysceptam Omues enim qui in hoc mundo nascuntur, non so lum nutriuntur a parentibus, sed et imbuuntur, et non solum sunt filii peccatorum, sed et discipuli. Ubi vero ætas adoleverit, et agendi quæ sentit liber tas accesserit, ibi jam aut pergit quis in viam pa trum suorum, sicut de nonnullis regibus scribitur”, aut certe incedit in viam Domini Dei sui. Denique de Abel tale aliquid mihi indicari videtur in eo quod scriptum est: «Obtulit autem post dies Abel hostiam Deo ex primogenitis ovium, et ex adipibus earum”. › Quod ergo dixit, ‹ post dies, hoc os tendit, quia primis quidem vitæ suæ diebus pa ternæ prævaricationis institutionibus tenebatur; post illos vero dies ubi resipuit, ubi respexit ad Deum naturæ lege commonitus, dicitur tune ob tulisse hostiam Deo. Potest ergo vel hoc modo bitum sibi vindicaverit regnum. Hoc ergo per ty rannidem regnante, mittitur dux electus a rege le gitimo Moyses, qui occupatos ab eo populos ad ci vilis imperii jura revocaret, et veri regis uti legibus edoceret. Ille tunc tyrannus, id est mors peccati, qui per prævaricationem primi custodis irrepserat, regnabat super omnes illos qui ad eum simili, ut ille primus, prævaricatione declinaverant. Sed iste legitimi principis dux agit omnia quatenus aliquos ex peccati et mortis regno diripiat; et obtinuit tan dem ut unam gentem, et si quis se huic voluit so ciare, converteret: et ex præcepto regis primus sacrificia instituit, quibus certa solemnitate oblatis sicut deceret, remitteretur eis peccatum Et ita demum ex parte aliqua hounes cœperunt de regno peccati mortisque liberari. Nam tyrannus ille qui dicitur mors, ab Adam qui primus prævaricatione sui ingressum ei dederat ut in omnes homines per transiret, regnabat usque ad Moysen istum quem diximus ducem, qui missus a Deo omnium rege regnum ejus cœpit infringere, et sub lege justi principis revocare. ‹ Regnavit ergo ‹ mors ab Adam usque ad Moysen 83, › secundum eam speciem quam supra posuimus, non super omnes, sed in eos qui peccaverunt in similitudinem prævarica tionis Adæ. › Nam introivit quidem mors in mun dum, et in omnes pertransiit, non tamen in omnes regnavit. Aliud est enim pertransire, et aliud re gnare Peccatum enim pertransiit etiam in justos et levi quadam eos contagione perstrin xit. In prævaricatoribus vero, id est his qui se ei lota mente ac devotione subjiciunt, reguum tenet, et omni potestate dominatur. ‹ Regnavit › ergo mors ab Adam,» qui primus transitum peccato in hunc mundum prævaricando patefecit, ‹ usque ad Moysen, id est usque ad legem. Per legem enim purificatio peccatorum cœpit aperiri, et ex parte aliqua tyrannidi ejus obsisti per hostias, per ex piationes varias, per sacrificia, per præcepta. Sed quoniam tanta ejus erat dominatio, quæ vires legis excederet, mittuntur in auxilium legis prophetæ Sed et ipsi pervidentes supra vires suas esse ty ranni potentiam, adventum præsentiamque ipsius regis exorant, clamantes ad Deum ": ‹ Emitte lu- locus iste simpliciter exponi, vel occultatum, cem tuam, et veritatem tuam; et iterum 85 clu clina coelos tuos, et descende; › et rursum 86: Ex surge, Domine, fer opem nobis.» Adfuit ergo Je sus Christus Filius Dei, et in quo › lex ‹ infirma 551 in eo quod dicit, in similitudinem præ varicationis Adæ,» sacramentum, et prope ineffa biliter reconditum subtili quadam intelligentiæ li nea colligi: ut si quis ponat mortem hic quæ 8 Psal. XLII, 26. 87 Rom. viii, 3. 88 11 Cor. v, 19. Rom. v, 14. "Coloss. 11, 15. Ms. unus, primis, › editi, ‹ primi. › Sic ms. unus Regius num. 1641. Cæteri vero mss. et editi habent, quibus certa solemnitate oblatis, diceret: Et remittetur ei peccatum. › Editi, ‹ justum. › 8 Psal. XLII, 3. 88 Psal. CXLIII, 5. 90 Luc. XVI, 16. º¹ Gen. 111, 6, 7, 23. * III Reg. xv, 26 seq. 93 Gen. IV, 4. Editi, et sub legem. › Ms. unus, aliud est enim transire, aliud pertransire: aliud pertransire, aliud regnare. ▸ In justos. Editi, justos, omisso (in. ▸ Editi, regis prophetæ. Sed et ipsi prævi dentes, etc. Alias, in eos etiam qui non peccaverunt, › male. Mss. nostri, indicio.» Editi, ‹ indicatione,› al., indictione, › al., ‹ indicione. > Editi, quod Adam. › Alias, non solum ex genere, sed... sus cepta. Sic mss. editi vero, ‹ mortem hanc.»

regnasse dicitur ab Adam usque ad Moysen, id est nit Christus ad Ecclesiam sibi sociandam. Nescio usque ad legis finem et principium Christi, illam sane quomodo quis possit et prævaricationem ejus, dici de qua in propheta scribitur tanquam ex el peccatum, et hoc quod mors per ipsum in omnes persona Domini dicentis: De manu inferni eri- homines pertransiit, in formain Christi coaptare, piam eos, et de morte liberabo eos:> aut certe nisi forte ex contrariis, ut idem Apostolus in supe quod sint excepti aliqui, et occultiore mysterio de- rioribus exponit, eum dicit: ‹ Sicut enim per u■UM signati, qui ad similitudinem prævaricationis Adæ hominem mors, ita et per unum resurrectio mor peccasse memorantur, in quos solos regnaverit mors. Luorum; et iterum: ‹ Sicut enim per inobe Si vero, ut in nonnullis exemplaribus habetur, dientiam unius hominis peccatores constituti sunt ‹ etiam in eos qui non peccaverunt in similitudinem multi, ita et per unius obedientiam justi constituen prævaricationis Adæ, mors ista, id est, quæ in tur multi ³. › Si vero intelligamus Apostolum a suis inferno animas detinebat, regnasse dicatur, intel- temporibus quibus hæc scribebat, dixisse Adam ligimus et sanctos quosque sub ista morte, etiam si futuri esse formam, ita magis intelligitur, quod sic non peccandi, at certe moriendi lege decidisse: ut in hoc sæculd mors regnavit per unum Adam, Christum vero idcirco in infernum descendisse, non et mortale effectum est omne hominum genus, ita solum ut ipse non teneretur a morte, sed ut et eos et in futuro sæculo vita regnabit per Christum, et qui inibi non tam prævaricationis, ut diximus, cri- immortalitate donabitur omne hominum genas. mine, quam moriendi conditione habebantur, abs- Similiter autein ut in hoc ambiguum diximus esse traberet: sicut scriptum est: quia multa sermonem quo ait, ‹ Qui est forma futuri ³, › in corpora sanctorum dormientium surrexerunt cum venimus et ad Colossenses ambigue scriptum, ubi illo, et ingressi sunt in sanctam civitatem”. ▸ In dicit Non ergo vos judicet quisquam in cibo, qquo et Prophetæ dicta complentur quibus ait de aut in potu, aut in parte diei festi, aut neomeniis, Christo Ascendens in altum, captivam duxit aut Sabbatis, quæ sunt umbra futurorum *.» Et captivitatem”., Et hoc modo per resurrectionem item alibi idem Apostolus dicit: «Umbram enim suam mortis quidem jam regna destruxit, unde et habet lex bonorum futurorum *. › In quibus utique captivitatem scribitur liberasse. Ipsum vero inimi- similis dubitatio est, utrum cibus, et potus, et cum et tyrannum, cujus regna dissolvit audi dies festi, et neomeniæ, et Sabbata, ita habeant um quomodo dicat. Apostolus destruendum: «Novissi bram futurorum, ut in adventu Christi veritas um mus, › inquit, inimicus destruetur mors 7. › Re bræ ipsius adimpleta sit; an in futuro sæculo sit gnum vero jam mortis destructum est, et captivitas implenda. Sed et quod dicit Apostolus, totam legem quæ sub ea tenebatur abducta est. Sed quia ipse umbram habere futurorum bonorum, utrum in ad inimicus et tyrannus adhuc in novissimo et in fine ventu Christi, an in futuro sæculo umbræ istius ex sæculi destruendus est idcirco etiam nunc vi- plenda sit veritas, incertum est; quia et in alio demus eum non tam regnare, quam latrocinari; et loco scribitur etiam de his quæ sub lege sunt, quod depulsum regno, per deserta et avia circumeuntem formæ et umbræ deserviant cœlestium *. Qui ergo quærere sibi infidelium manum; et ideo clamabat vult astruere quod in adventu Christi ista com Apostolus: Non ergo regnet peccatum in vestro pleta sint, cibi et potus rationes confirmabit exple mortali corpore ad obediendum desideriis ejus tas in eo ubi Petrus per visionem vidit in linteo Verum nos contenti perstrinxisse paucis ea quæ omne genus animalium deponi, et audivit vocem Apostolus obtecta esse voluit, sequentia requi- • Quod Deus mundavit, tu commune ne dixeris " ramus. Addidit post hæc: Qui est forma futuri. › quod ad diversos utique hominum 552 mores ¸re Quod quidem ambiguum mihi videtur, utrum ex eo fertur et poculum dicet esse calicem Novi Testa tempore quo hæc scribebat Apostolus, Adam futuri menti diem quoque festum probabit, ubi ‹ pascha forma dicitur, quod est sæculi venturi; an a 80- nostrum immolatus est Christus, et diem festum metipso, id est, ab Adam futuri, ut in Christo ac- celebramus non in fermento veteri, sed in azymis cipiatur: quod tempus Apostolo hæc scribenti fu turum non erat, sed præteritum: quamvis et in alio loco cum de Adam et Eva loqueretur idem Aposto lus, dixerit: ‹ Mysterium hoc magnum est: ego au tem dico in Christo et in Ecclesia "; › in quo vi. detur hoc magis nobis ad intelligendum dedisse, quod forma futuri dicatur Adam in eo quod adve **Osee xu, 14. * Matth. xxvi, 52, 53. sinceritatis et veritatis. Similiter et neomenias, hoc est novos menses fieri ostendet per Christam Solem justitiæ, et apostolos sejus. Sed et Sabbata observari docebit, non portando onera peccati, sed stando unumquemque stabiliter in loco suo, uon ac cendentem ignem ", de quo per prophetam dicitur Ite in lumine ignis vestri, et flammæ quam ac 98 Psal. LXVII, 19. 971 Cor. xv, 26. 98 Rom. v, 12. "Ephes. V, 32. 1 I Cor. xv, 21. * Rom. v, 19. 8 ibid. 14. Coloss. 11, 16. Hebr. x, 1. * Hebr. Dici. In antea editis omittitur. 5. 7 Act. x, 15. 8 1 Cor. v, 7. ' ibid. 8. Abstraheret. Sic rectius Rabanus. Editi vero et mss. nostri, ‹ absolveret.» Editi, Editi, qui ait. › dissolvuntur.» Deiude ms. unus, 10 Malach. IV, Exod. xvi, 29; xxxv, 3. ‹ audi quando dicat Apostolus, › etc. Est. Deest in editis. Editi, objecta, › male. Editi, disputatio. >

OMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. V. cendistis vobis ". Alias vero qui formas istas et omnes: ut sicut mors per unum regnaverat in de umbram legis ad futurum sæculum transfert, et mi misteriorum cœlestium has esse ducit imagines in illa cœlesti Jerusalem complendas, de cibo et potu conabitur assignare secundum ea quæ Domi nus dicit: Donec bibam illud novum vobiscum in regno Patris mei. › Sed et diem festum dicet se cundum prophetæ dictum: «Quid facietis in die solemnitatis, et in die festo Domini "?, Neome uias vero, id est novos menses, in illis æternis an mis requiret de quibus dicit Propheta: ‹ Memora lus sum annos æternos, el meditatus sum "; > et iterum in cantico Deuteronomii: • Recordamini dies æternos "; et de Sabbato dicitur: ‹ Relin quitur ergo sabbatismus populo Dei ".» Et astruet, quia sicut hæc singula formam futuri sæculi tenent, ´ita potest etiam Adam de quo dicitur, ‹ Qui est forma futuri 18 > conferri ad futuri sæculi ratio nem: et propterea cum præmissum esset de his qui peccaverunt in similitudinem prævaricationis Adæ,> additum est: Qui est forma futuri. › lictis, ita et per unius obedientiam vita regnaret per justitiam. Igitur non sine profunda arte dicendi Apostolus forman Christi esse Adam posuit, quæ sit per genus similis, per speciem contraria. Per genus namque similis est forma in eo quod sicut ab uno Adam in plures homines diffunditur, ita et ab uno Christo in plures homines diffundatur. Per spe ciem vero contraria, quod ex Adam prævaricatione cœpta, ‹ peccatores constituti sunt multi; > Chri sti vero ‹ obedientia justi constituentur multi **. › Quia ergo quatenus forma Christi fuerit Adam, sive in similibus, sive in contrariis, secundum rationem eloquii ipsius explanatum est, nunc etiam quid in terioris sensus Apostolus indicet in his vel po‐ tins contegat, videamus. Et quamvis periculosum videatur ea quæ occultius in Apostoli scriptis po sita sunt patefacere, tamen, qua ex parte possibile est, indicia quædam ex his divinæ bonitatis colli gere non puto absurdum videri. Proposuit Aposto lus ostendere quid humano generi intulerit ‹ primus Adam, qui factus est in animam vivam; › quid etiam ‹ secundus Adam, › qui est ‹ in spiritum vi viticantem "Ex illius, inquit, prævaricatione pec catum apparuit, et per peccatum mors ingressa est in omnes homines: imo, ut servemus Pauli Litte ris moderationem suam quam in præsenti loco to nuit, in multos homines mors pertransiit ". Per obedientiam vero Christi justificatio, et per justifi cationem vita multo magis in plures abundavit **. Et ostendere vult quod multo sit fortior vita quam mors, et justitia quam peccatum: et per hoc edo cere quia si ita peccatum et mors regnare in omnibus potuit, accipiens ex unius hominis inobe dientia initium, quanto potentius et dignius per ju stitiam vita regnabit, initium accipiens per unius 553 obedientiam Christi; Christi, inquam, qui ad hoc opus non conditionis necessitate, sed sola miseratione permotus accessit. ‹ In forma» enim ‹ Dei erat, et videns unius hominis delicto mor tem regnare per populos, creaturæ suæ non obli viscitur, nec rapinam ducit esse se æqualem Deo:, hoc est, non sibi magni aliquid deputat quod ipse quidem æqualis Deo et unum cum Patre est, opus vero suum depascitur mors unius homi 2. ‹ Sed non sicut delictum, ita et donum. Si enim unius delicto multi mortui sunt, multo magis gra tia Dei et donum in gratia unius hominis Jesu Chri sti in plures abundavit. Et non sicut per unum pec catum ita el donum. Nam judicium quidem ex uno in condemnationem: gratia autem ex multis delictis in justificationem ". › Cum in superioribus dixisset Apostolus de Adam: ‹ Qui est forma ſu turi, › videns requiri posse quia si Adam forma Christi est, ergo et in eo quo peccavit ne cesse est ut formam Christi habuerit, et in eo quo regnavit mors ab Adam usque ad Moysen: hoc au tem de Christo sentire videbatur absurdum, conti nuo subjungit: «Sed non sicut delictum, ita et do num et incipit ex hoc sermone veluti semet ipsum explanare quomodo formam Christi dixerit esse Adam. ‹ Si enim, › inquit, ‹ unius delicto multi mortui sunt, in Adam videlicet, niulto magis gratia Dei et donum in gratia unius hominis Jesu Christi in plures abundavit: > id est, si in uno pec cante locum mors inveniens in plures potuit dif fundi multo magis gratia Dei, quæ in Christo copiosius et latius abundavit quam mors in Adam, in plures diffunditur; et in tantum non est eadem nis ingressa delicto. • Exinanivit › igitur ‹ se conditio delicti, quæ et doni, ut cum judicium ha bitum sit de Adam, ex uno ipso delinquente condemnatio in ones homines venerit; econtrario vero per Christum ex multis delictis, quibus omne genus hoininum tenebatur, justificatio data sit in ipsum, de æqualitate et forma Dei, et ‹ servi› suscepit formam ",» et fit homo, ad quein ten tandum auderet quidem venire ille qui regnabat in omnibus, sed intrare non posset. Mortem tamen istam communem suscepit, cum illam peccati, quæ 18 Psal. LXXVI, 6. ** Deut. xxx11, 7. 14 Osee IX, 311 Cor. xv, 45. "Isai. L, 11. 13 Matth. xxvi, 29. * Rom. v, 14. 19 ibid. 15, 16. 30 ibid. 19. » Philip. 11, 6. 36 ibid. 7. Alias, dicit, › Mss. plures, ‹ Et non sicut per unum pec cantein, elc. Editi, quia requiri posset. Editi, abundabit, id est, si uno peccante. > Deinde, quæ in Christo est, copiosins et latius abundabit, quam mors Adam in plures diffundatur.» 22 Rom. V, ibid. Alias, ‹ et ex uno ipso. › 17 Hebr. IV, 9. 45. 34 ibid. 19. Editi et mss. quidam, quæ [al., ‹ qui, › al., quid] interior sensus Apostoli índicet in his, etc. Alias, si ita per peccatum mors, etc. Editi, Christi; Christus, inquam, ad hoc opus, etc. Mss. quidain semel babent ‹ Christi.»

per cæteris causa exstitit mortis, Christus revocavit ad re- vitam: ut verum sit illud quod in consequentibus scribit Apostolus ", quia ‹ sicut per unius homi nis delictum in condemnationem mortis in omnes homines, ita et per unius gratiam in omnes homi nes in justificationem vitæ › Homo autem est etiam Adam: ergo et in ipsum justificatio vitæ per veniet. Sed dices fortasse: Si uno peccante mors in omues homines pertransiit, et rursus unius justi tia in omnes homines justificatio vitæ pervenit, ne que ut moreremur aliquid nobis gestum est, neque ut vivamus, sed est mortis quidem causa Adam, vitæ autem Christus. Diximus quidem jam et in superioribus, quod parentes non solum generant fi lios, sed et imbuunt; et qui nascuntur, non solum filii parentibus, sed et discipuli fiunt, et non tarı natura urgentur in mortem peccati, quam disci plina. Verbi causa enim, si quis a Deo recedens idola colat, nonne continuo etiam filios si genuerit docebit idola venerari, et sacrificia offerre dæ moniis? Hoc secundum Adam facit, et in hoc re gnat mors ab Adam, hoc est a nativitate, usque ad legis tempus, quo ad discretionem recti pravi que operis veniens, capax Christi gratiæ effici po test: et ibi relinquit Adam qui eum vel genuit, vel docuit in mortem, et sequitur Christum, qui eum et docet, et gignit ad vitam. Vis autem scire quia non solum nativitatis, sed et doctrinæ est, in quo mors regnavit ab Adam? Disce hoc ex contrariis. Etenim Dominus Jesus Christus cum venisset quæ regnabat in omnibus, non receperit: ut sicut hominem mors, ita et per hominem fieret surrectio mortuorum 17 > et sicut (unius delicto multi mortui sunt, multo magis gratia Dei et donum in gratia unius hominis Jesu Christi in plures › abundaret 28. Non autem absque profunda sapien tia, quam Paulus inter perfectos loqui se dicit”, in hoc loco sermones suos inoderatus est, et quos alibi omnes dixerat, hic multos» vel plu res › appellavit, ubi comparationem diffusi in omnes homines percati et mortis ab Adam facit, et justificationis ac vitæ a Christo; ne forte si abso lute pronuntiaret quia pari ratione atque eodem or dine quo ab Adam in omnes homines mors diffusa peccati est, etiam justificatio et vita, quæ a Chri sto est, in omnes homines diffunditur, resolveret auditores et segniores fierent erga observan tiam, certi de securitate vitæ quæ in omnes homi nes per Christi gratiam traderetur. Et ideo repri mit sermonem, et non omnes homines (sicut so let in cæteris) ponit, sed multos, qui unius delicto peccatores constituti sunt: et rursum in gratia Dei donum per unum hominem Jesum Christum, non in omnes, sed in plures asserit abundare: quo el negligentiores metu suspendat ac sollicitos faciat, et perfectioribus divinæ bonitatis sécreta non clau dat. Bene autem quia plures posuit ad quos donum gratiæ pertinet, quam eos qui unius delicto consti tuti sunt peccatores. In quo arbitror quidem ali quid et latentis esse mysterii: quia et alibi * tem dicit regnasse ab Adam usque ad Moysen, non perperam gesta fuerant emendare, pro eo quod in in omnes, sed in eos tantum, qui secundum simili tudinem prævaricationis Adæ peccaverunt. Tamen et simpliciore intellectu potest videri ideo plures dictos, quia quamvis qui ex Adam peccatores facti sunt multi sint, tamen qui per gratiam Christi vi vificantur ideo plures dicti sunt quia etiam ille ipse ex quo in cæteros mors peccati diffusa est, additur numero eorum eo quod cum omnibus, quos ipse fecerat sub delicto, etiam ipse salvetur, sicut de Sapientia dicitur: Hæc, › inquit, ‹ il lun, qui primus factus est, patrem mundi, cum so Jus esset creatus, custodivit, et liberavit eum de peccato suo *.» Quæ est autem hæc Sapientia quæ primum hominem liberavit de peccato suo, nisi Christus, qui est Dei virtus et Dei sapientia "? Sic ergo plures Christus reducit ad vitam, quam Adam duxit ad mortem: quia etiam ipsum Adam, qui mor "I Cor. xv, 21. 18 Rom. v, 15. 29 I Cor. 11, 6. * Matth. xxviii, 19. v, 18. Editi, resolverentur auditores. › 14) Editi, e imprimit. › Alias, dicti sint. › Sic recte ms. unus. Editi vero et cæteri mss., quia primus [al., per unius) gratiam in omnes homines justificatione vitæ; [ al. in justi ficationem vitæ;>al., justificatio est vitæ], omissis cæteris. Alias, quam discipulatu. Nam verbi causa, si, etc. Idola. Deest in antea editis. mortem generaret illa quæ ex Adam veniebat prima nativitas, introduxit secundam nativitatem, quanı non tam generationem, 554 quam regenerationem appellavit per quam sine dubio vitium primæ nativitatis aboleret: et sicut generationi substituit regenerationem, ita et doctrinæ substituit aliam doctrinam. Mittens etenim ad hoc opus discipulos suos, non dixit tantum: Ite, baptizate omnes gen tes; sed ait: Ite, docete omnes gentes, baptizan tes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus san eti *. › Sciens igitur utrumque esse in culpa, utri que remedium dedit ut generatio mortalis regeneratione baptismi mutaretur, et impietatis doctrinam doctrina pietatis excluderet Non ergo nibil peccantibus nobis mors regnavit in no bis sicut rursum non otiosis nobis, et nihil agen tibus vita regnabit in nobis. Sed initium quidem 30 Rom. v, 14. 31 Sap. x, 1. "I Cor. 1, 24. 33 Rom. Editi, quam regenerationem appellavit. > Mss. quidam, quod non tam regenerari, quam re generari appellavit. › Editi, et sicut generationem» [al., ‹ ge nerationi] substituit, ita et doctrinæ, › etc. Alias, utrumque remedium dedit. › Alias, et impietatem doctrina pietatis ex cluderet; male. Deinde Genebrardus, Tupe ergo; › Salodianus et Merlinus, Nunc ergo; ▸ sed mss. nostri omnes, Non ergo. Postea vero alii habent, ‹ reguavit, › alii, ‹ regnabit, ›

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. V. mundo regnare peccatum, et regnavit in eos qui secuti sunt prævaricationis Adæ similitudinem: et ideo ‹ judicium ex uno in condemnationem *; › et rursum per unum Dominum nostrum Jesum Chri stum gratia regnare cœpit per justitiam; quæ et regnabit in omnibus qui obediunt ei, et custodiant verba ejus, et per hæc ex multis delictis veniunt ad justificationem vitæ. vitæ datur a Christo, non invitis, sed credentibus, putabit? Igitur ex uno quidem Adam cœpit in hoc et pervenitur ad perfectionem vitæ perfectione vir tulum, sicut et in mortem dudum prævaricationis similitudine et vitiorum expletione perventum est. El quamvis tanquam prudens dispensator verbi Dei apostolus Paulus occulta hæc in Litteris suis esse voluerit et obtecta, inseruit tamen, nec siluit in eo ubi dicit: ‹ Sed regnavit mors ab Adam usque ad Moysen in eos qui peccaverunt in similitudinem præ varicationis Adæ *.» Videsne ut a peccato nullum 3. Si enim unius delicto mors regnavit per Paulus excuset? Sed et peccati genus designat, si- unum, multo magis qui abundantiam gratiæ et do militudinem prævaricationis Adæ in unoquoque con- num justitiæ accipiunt, in vita regnabunt per unum stituens, licet ubi, quando, aut quomodo ab uno- Jesum Christum * › Si esset sicut delictum ita quoque similitudo ista prævaricationis admissa sit, et donum, dixisset utique Apostolus, quia sicut tutum non crediderit apertius proloqui. Sed qui unius delicto mors regnavit per unum, ita et per eruditus est ex lege Domini, scit intelligere obscu- unius justitiam vita regnabit per unum Jesum Chri rum sermonem dictaque sapientium et æniginata”. stum. Nunc autem dicit quia ‹ mors» quidem Ideo denique etiam de salute quæ in Christo est ‹ unius delicto regnavit per unum. › Qui autein occultius loquitur; et cum dixisset: ‹ Sicut enim əbundantiam gratiæ et donum justitiæ acci in Adam omnes moriuntur 37 › non dixit, ‹ita et piunt, non solum ultra non regnat in eis mors in Christo omnes vivificantur, sed, ‹ vivificabun- (quod et ipsum utique non parvæ est gratiæ) sed et lur:, et rursum cum dixisset: ‹ Sicut enim unius alia duo eis conferuntur bona: unum, quod pro peccato mors regnavit per unum, ita et per unius morte vita in eis regnat Christus Jesus: aliud, justificationem “> non dixit, regnat vita, sed, quod etiam ipsi regnabunt per unum Jesum Chri ‹ regnabit vita per unum Jesum Christum. › Scit stum. Cum ergo necessaria hæc in eos veniant enim, ut dixi, scriptum esse quia fidelis spiritu bona, id est, ut regnum mortis effugiant, et celat negotia”; et item alibi: «Quam magna pro morte regnet in eis vita, imo ut et ipsi re multitudo dulcedinis tuæ, Domine, quam abscondi- gnent in vita per unum Jesum Christum, maui sti timentibus te ". Si enim interroges quando festum est quomodo ‹ non > sit ita deli › et quomodo dicatur vita regnabit per Jesum Christum, et quando justi- ctum sicut et donum * tia ejus in omines homines in justificationem vitæ 555 Multo magis gratia Dei et donum in gratia efficietur quando in omnes ista beatitudo per- unius hominis Jesu Christi in plures abundabit: › veniet ipsius Domini Jesu Christi sermonibus di- et illud Gratia autem ex multis delictis in justi sce, quibus dicit ad discipulos: Audistis hæc ficationem: > sed et hoc quod dicit in præsenti omnia? Dicunt ei: Etiam, Domine. Ait eis: Beati ● Multo magis qui abundantiam gratiæ, et donuin estis, si feceritis ea "., Tunc ergo beati erimus justitiæ accipiunt, in vita regnabunt per unusu cum verbum Dei non solum audire et intelligere, Jesum Christum › Dominum nostrum **. Quod ergo sed et facere poterimus Quamvis enim pro- ait, Unius delicto mors regnavit per unum "7, mittatur exeundum esse quandoque de carcere, ta- ostendit quia per delictum morti regnum datur, nec men designatur non inde exiri posse, nisi reddat potest regnare in aliquo, nisi jus regni accipint unusquisque etiam novissimum quadrantem “. ex delicto. Per quod indicari videtur, quod cum Quod si etiam quadrans, quod est minimi peccati libera a Deo creata sit anima, ipsa se in servitu pœna, non remittitur nisi in carcere et per tem redigat per delictum, et velut chirographa im supplicia luatur, quomodo quis spe impunitatis re- mortalitatis suæ, quæ a creatore suo acceperat, solvetur, aut donum gratiæ peccandi libertatem morti tradat. Anima enim quæ peccat, ipsa mo * Prov. 1, 6. 37 1 Cor. xv, 22. » Rom. v, 14. * Matth. v, 26. "Matth. xiii, 51; Joan. xi, 17. +7 ibid. 16. Est. Deest in editis. Alias, ‹ justificationem vitæ efficiet. › Alias, possimus; › al., possumus. › Sic optime ms. unus Regius num. 1639. Editi vero, ‹ quadrantis, quæ est minima peccati pœna, pœna non remittitur. › Cæteri mss., drantis, quod est, etc., ut in textu. quan Alias, multo magis qui abundantiam gra tia et donationis justitiæ accipientes erunt, in vita regnabunt per Jesum Christum. › Alias, Opines autem abundantiam gratiæ et dona justitiæ accipiunt, ut non solum ultra non regnet in eis mors (quod et ipsum utique non parvæ esset gratiæ), › etc. Al., ‹ Qui autem abundant gra ** Rom. v, 17, 18. Rom. v, 39 Prov. XI, 40 Psal. xxx, 20. * ibid. ** ibid. 17. 48 ibid. 15. tia et dono justitiæ, accipiunt ut non solum ultra non regnet in eis mors (quod et ipsum utique non parvæ esset gratiæ), › etc. Al., ‹ Qui autem abun dantiam gratiæ et doni justificationem accipiunt, non solum ultra non regnat in eis mors (quod et ipsum non parvæ esset gratiæ), › etc. Sic recte ms. unus. Ceteri vero miss. et editi, Multo magis abundabit gratia, et donum etc. Al., justitiæ accipitur, in vita regnabit, › Multo magis qui abundat gratia, et donum justi tiæ accipit, etc. Al., Multo magis qui abundan tiam gratiæ, et donum justitiæ accipit, › etc. Alias, ‹ ejus regnum,› male.

rietur “.› Ipsa denique anima clamat per Prophe- vero Christum dicit Apostolus non solum ad mor tam, dicens: In pulverem mortis deduxisti tem destruendam, sed et ad illum ipsum, qui habe me “. › Quod utique ei nisi ex delicto non potuisset accidere. Unde evidenter apparet eam per delictum chirographa sui conscripsisse cum morte, ut et libertate immortalitatis amissa, jugum peccati, et regnum mortis exciperet. Volens igitur Apostolus ostendere quanto majora per Christum anima reci pit, quam amiserat per Adam, frequentat istos sermones, ut dicat, ‹ Multo magis, et, ‹abun dantiam gratiæ, et donum justitiæ, et, ‹regna bunt per unum Jesum Christum ". › Quæ om nia utique declarant multo abundantiora esse dona quam damna. Sed requires, isti quos dicit regna turos in vita per Jesum Christum, super quos re gnabunt. Videtur mihi quod sicut mortis regnum in eos ostendit fuisse quos sibi peccando fecit obnoxios, ita et eorum qui abundantiam gratiæ, et donum justitiæ accipiunt, et per unum Jesum Christum regnaturi dicuntur, regnum ostendat futurum super illos qui eis in eruditione regni Dei subditi fiunt, et, ut ita dicam, qui sapientiæ, et justitiæ, ac vitæ quæ in eis est, et per quam regnant, capaces fue rint inventi. Unde et non otiose videtur mibi Aposto lus, qui in cæteris locis dixerat, quia in omiles homines mors pertransiit; et iterum: Gratia Dei in plures abundavit; › et iterum: ‹ Gra tia ex multis delictis in justificationem ",, hoc in loco neque onines, neque multos, neque plures posuisse; sciens ad paucos pertinere istius beati tudinis summam ‹ qui abundantiam gratiæ, et donum justitiæ accipientes, in vita regnabunt per unum Jesum Christum ". Ipsius autem mortis hic describitur regnum, quæ alias * dicitur inimicus esse Christi ultimus vel novissimus de struendus. Destruetur autem in eo, ut ultra non regnet. Quod si non regnat, certum est jain nec delictum futurum esse, in quo solo mortis est regnum, tunc sine dubio cum ad eam dicetur ‹ Ubiest, mors, aculeus tuus **?, quoniam quidem, ut ipse Apostolus dicit, aculeus inortis peccatuin est, virtus autem peccati lex "., Restat ergo tunc neque legem futuram, si quidem peccati virtus ipsa dicatur, ut peccati virtute sublata, merito possit et regnum mortis aboleri. Sed hæc in exces su nunc dicta sint: suis enim in locis opportunius requirentur. Velim tamen percontari (quoniam quidem mortem regnum usque ad præsentiam Christi, qui est vita, diximus tenuisse; venisse bat mortis imperium, id est diabolum, in medio hoc, id est, antequam illud fiat quod scriptumi Deinde finis, cum tradiderit regnum Deo el est Patri › ) quis regnat. Si enim dicamus id quod consequens videtur, quia vita regnat morte destructa; potest nobis occarri: Quomodo ergo peccatur? Et manifestum est mortem regnare per peccatum. Si vero dicamus in quibusdam regnare Christum, hoc est vitam, et in quibusdam mortem quos, aut ubi inveniemus, in quibus ita regnum sit vitæ, ut regnum mortis in eis non habeat potesta tein, hoc est, qui penitus absque peccato sint? Quæ mihi videntur magis ad futurum pertinere regnum, et ibi hæc esse complenda, ubi di citur quod ‹ sit Deus omnia in omnibus”. › Idcirco enim et in oratione Dominica dicere docemur, ‹ Adveniat regnum tuum › quasi quod nondum advenerit: et ipse Dominus in initio prædicationis suæ non dicit: Venit regnum cœlorum; sed, ‹ Ap propinquavit regnum coelorum "., Præsens vero tempus non tam regui dixerim videri quam belli per quod bellum futurum regnum quæratur, quamvis hoc ipso belli tempore, quia jam ex aliqua parte regnum mortis infringitur, et paulatim destruitur, quod prius in omnes homines fuerat dilatatum, Christus regnare dicatur, secundum illud quod scriptum est: Oportet enim eum regnare, donec ponat omnes inimicos ejus sub pedibus ejus "; › et itein alibi dicit: Nunc autem necdum videmus subjecta esse ei omnia ". Unde ap paret quia hoc quod dicit, Oportet enim eum regnare, › 556 pro regnum parare, posuerit. Cer tum est enim quia prius pugnandum est, et alligandus est fortis, et sic vasa ejus diripienda sunt“. Et ideo etiam ipse Salvator dicit: «Non veni pacem mittere, sed gladium “. › Tandiu vero pugnandum est ab his qui regnare volunt in vita per Jesum Christum, donec ‹ novissimus inimicus › destruatur mors "., Sed et de abundantia gra tiæ, et dono justitiæ sciendum est quia ad illud regnum, quod diximus præparari per bellum, non venit aliquis qui unam gratiam solum consecutus est, hoc est, qui in uno aliquo opere placuerit; sed abundantia gratiæ ab eo requiritur, secundum eum qui dicit: «Abundantius autem quam omnes illi laboravi, non autem ego, sed gratia Dei mecum“., Similia quæque etiam bis quos imbuit preca 331 Cor. XV. 1 Cor. xv, 25. 48 Ezech. XVII, 4. 49 Psal. xxi, 16. 8 Rom. v, 17. 84 ibid. 55. 88 ibid. 56. 8 ibid. 24. 87 ibid. 28. Hebr. 11, 8. * Matth. x, 29. ** Matth. x, 34. Sic ms. unus Regius. Editi vero, < Multo magis et abundantia gratiæ, et donum justitiæ regnabit, etc. Alter ms. multo magis et abun dantiam gratiæ, et doni, et justitiæ, et regnabunt, › etc. Alius Regius num. 1639 habet tantummodo, regnabunt per unum Jesum Christum, › omissis cæteris. Gratia Dei, et iterum paulo post, gra tiu, desunt in editis, et in plerisque mss. 1 ibid. 12, 15, 16. 82 ibid. 17. 8 Matth.vi, 10. Matth. 111, 2. +1 Cor. XV, 26. * 1 Cor. xv, 10. Alias, hoc describitur regnum, quæ in aliis dicitur, elc. In medio hoc, id. Hæc desunt in editis. Ms. unus pro in medio habet ‹ moriendo. > Ubi. In editis omittitur. Ei. Desideratur in editis. Prius. Nusquam in editis comparet. Alias, similia quoque.»

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. V. tur, cum dicit: Gratia vobis et pax multiplice- peccatores constituti sunt multi, ita et per unius tar “. › Multiplicatur ergo gratia et abundat, si et sermo noster semper in gratia sale sit conditus, et opus nostrum cum gratia humilitatis et simplicitatis fat, et omnia quæ agimus ad gloriam Dei agamus. Similiter etiam de dono justitiæ accipiendum est. Nihil enim sine justitia agere debet qui justificatur a Christo, secundum eum qui dicit: ‹ Beati qui custodiant judicium, et faciunt justitiam in omni tempore; › et secundum quod Sapientia pronun tiat dicens, quia ‹ et si perfectus sit quis in filiis hominum, sinon adsit ei justitia a Deo, in nihilum reputabitur **; › et hoc modo qui habuerint abun dantiam gratiæ et donum justitiæ, in vita regnabunt per unum Jesum Christum ". obedientiam justi constituentur multi "., Potest quidem fieri ut secundum ea quæ in superioribus observavimus, Paulus, volens mysteria secretiora contegere, quos alibi omnes dixerat, alibi mul tos ponat, ne forte si dixisset per unius inobe dientiam peccatores factos esse oinnes, el neces sario subjunxisset, ita et per unius obedientiam justi constituentur › onines, videretur ex hujusmodi promissionis securitate resolvere animos eorum quibus expedit esse sub metu. Et ideo nos fidelis et prudentis in verbo Dei dispensatoris consilium servantes, pro eo magis satisfacere debemus quo modo per unius inobedientiam non omnes, sed multi sunt peccatores facti. Nam per unius obe dientiam quomodo non omnes, sed multi consti tuantur, difficultatem non habebit intelligentiæ, secundum illud quod Dominus dicit in Evangelio 7 Multi enim venient ab Oriente et Occidente, et recumbent cum Abraham, et Isaac, et Jacob in regno Dei, et non dixit, Omnes venient. Peccato res autem quomodo multi et non omnes videantur, cum idem Apostolus dicat quod omnes peccave runt, debemus ostendere. Aliud est peccare ", aliud peccatorem esse. Peccator dicitur is qui multa delinquendo, in consuetudinem, et, ut ita dicam, in studium peccandi jam venit; sicut econtrario justus non dicitur is qui semel aut bis aliquid justitiæ fecerit, sed ille qui semper juste agendo, in usu et consuetudine justitiam 557 habet. Nam si quis in cæteris fere omnibus injustus sit, semel autem vel bis aliquid justi operis egerit, iste quidem in eo opere in quo justitiam tenuit, juste egisse dicetur, non tamen ex hoc justus appellabitur. Ita et justus peccasse quidem dice tur si aliquid commiserit aliquando quod non licet, non tamen ex hoc peccator appellabitur, qui peccandi usum et consuetudinem non tenet: sicut et medicus ille non dicitur qui aut leviter ruptæ capitis cuti seit imponere araneam, aut qui tumo rem vulneris aqua calida foverit, quamvis etiam hoc medicinæ esse videatur: sed le dicitur medi cus qui usum, ac studium, et disciplinam habet medendi. Ex quibus omnibus puto sufficienter osten 4. Itaque sicut per unius delictum in omnes bomines in condemnationem, ita et per unius justi tiam in omnes homines in justificationem vitæ 70 Jam et superius diximus quod per delictum Adæ velut aditus quidam datus est, quo in omnes homi nes vel peccatum, vel mors peccati, vel condemna tio perveniret. Econtrario ergo Christus aditum justificationis aperuit, per quem vita ingrederetur ad homines, et ideo dicebat de semetipso: Ego sum ostium. Per me si quis ingressus fuerit, salva bitur”. › Sed de his jam in superioribus satis est dictum. Illud tamen observandum est, quod non dixit: Sicut in omnes homines in condemnatio nem › mortis, sed tantummodo, in condemna tionem,» quo scilicet in omnibus probet multo abundantius donum esse quam delictum. Quomodo sane, vel quæ condemnatio in omnes homines vene rit videndum est. Et sufficere forsitan potest secun dum simplicem expositionem, ut dicamus condem nationem esse delicti communem hanc mortem, quæ omnibus venit, et veniet, etiam si justi videan tur. Quod si forte aliquis objiciat de Enoch et Elia qui translati sunt ne viderent mortem”: hoc modo hæc causa salvatur quod non continuo falsa videantur ea quæ de omnibus dicuntur, si aliqua dispensatio Dei in uno vel duobus hominibus facta est. Sed et illud quis competenter, ut arbi tror, proſeret in loco, quia cum deliquisset Adam, scriptum est”ª quod ejecit eum Dominus Deus de paradiso, et constituit eum in terra hac contra di quod aliud sit peccare, aliud peccatorem esse. paradisum deliciarum; et hæc fuit delicti ejus con demnatio, quæ in onines homines sine dubio per venit. Omnes enim in loco hoc humiliationis et in convalle fletus effecti sunt; sive quod in lumbis Adæ fuerunt omnes qui ex eo mascuntur, et cum ipso pariter ejecti sunt: sive alio quolibet inenarra bili modo et soli Deo cognito unusquisque de para diso trusus videtur, et excepisse condemnationem. 5. Sicut enim per inobedientiam unius hominis Omnes enim potest fieri ut peccaverint, etiamsi sancti fuerint, quia ‹ nemo mundus a sorde, nec si unius diei fuerit vita ejus ".› Quis enim est qui non aut in facto, aut in verbo, aut qui cautissimus certe est, vel in cogitatione peccaverit? Et ideo, ut dixi, peccasse quidem omnes merito dicentur, pec catores autem facti non omnes; sed multi. Simili quoque forma et justi multi habebuntur, non omnes, etiamsi onines justi aliquid operis agant. Bene au Rom. V, 17. 7 ibid. 18. 71 Joan. x, 9. 1 Rom. V, 78 Matth. vi, 11. 76 Rom. v, 12. 661 Petr. 1, 2. 67 Psal. cv. 3. 68 Sap. 1x, 6. ▼, 24; IV Reg. 11, 11. 73 Gen. 111, 23, 24. Alias, ‹ id quod_modo [al., in hoc mun do, al., hoc modo] excusabitur. Sed rectius ms. unus ut in nostro textu. Alias, ‹ dicitur. › Gen. 77 Job

nit ‹ unius,» non addit, hominis, ‹ per quem justi constituentur multi Hic enim per quem justi fiunt, sine dubio ipsa justitia est, sicut et idem Apostolus dicit de Christo: «Qui factus est nobis justitia a Deo "., Dedit ergo Adam peccatoribus formam per inobedientiam; Christus vero econtra rio justis formam per obedientiam posuit, sicat et alibi scriptum est: «Obedistis autem ex corde in eam formam doctrinæ, in quam traditi estis. › Propterea enim et ipse obediens factus est usque ad mortem 87, ut qui obedientiæ ejus sequuntur exemplum, justi constituantur ab ipsa justitia, sicut illi inobedientiæ formam sequentes constituti sunt peccatores. tein ab Apostolo etiam temporum ratio custoditur. stituti sunt multi. › Ubi vero ‹ obedientiam › po Nam cum multos constitutos esse peccatores ad præteritum retulerit 78, justos constituendos esse multos ad futurum transtulit tempus, sciens sine dubio quod processu prædicationis evangelicæ justo rum multitudo major accresceret. Quod autem justi multi fuerint etiam ante Salvatoris adventum idem Dominus testatur in Evangeliis, cum dicit: «Multi prophetæ et justi cupierunt videre quæ videtis. › Sed aliter hic multos dicit Salvator justos, et aliter Apostolus posuit Nain Salvator apostolorum numerum respiciens, ad ipsorum comparationem multos dixit justos et prophetas: in præsenti vero loco Apostolus multos ad omnium qui in hoc mundo nati sunt et nascentur comparationem intelligendus est revocasse. Igitur per unius inobedientiam pec catores constituti sunt multi 8º, › secundum eam ob servantiam multi peccatores intelligendi, quam su pra de peccante et peccatore protulimus. Quod si quis nobis objiciat illud quod de se ipso dicit Apo stolus: Quia Christus Jesus venit in hunc mun dum peccatores salvos facere, quorum primus ego sum ³¹,› quasi etiam se peccatorem dicere videa. tur, dicemus quod aliud est ex persona Scripturæ, vel prophetæ, vel Domini aliquem peccatorem desi gnari, aliud est justum ipsum sui fieri accusatorem, et humiliare semetipsum ut exaltetur a Deo; quam vis et Paulus in eo quod dicit persecutum se esse Ecclesiam Dei, et expugnasse eam, et traxisse viros ac mulieres, et in vincula conjecisse, licet ignoran tia hæc fecerit, et misericordiam consecutus sit 8, tamen cum hæc faceret non immerito fortassis pec catorem se dici debuisse fateatur. Ut autem distin ctionis hujus quam dedimus inter peccantem et peccatorem esse, evidentior adhuc ratio clare seat, vide Cain, qui cum manifeste peccator sit, fecit tamen aliquid rectum: propter quod Dominus ad eum dixit: «Si recte offeras 83.» Et Pharao cum dicit Dominus justus; ego antem et popu lus meus impii 86: › justum aliquid fecit, sed non ex boc justus dicitur. Et multa hujusmodi in Scri pturis divinis invenies, ex quibus et justum pec casse aliquid, et peccatorem justi aliquid egisse depreliendas nec tamen aut justum quod in aliquo peccaverit, peccatorem dictum; aut pecca torem, quod aliquid justi egerit, justum invenies appellatum. Verum ne illud quidem intentum præ tereat auditorem, quod ubi ‹ inobedientiam uniusɔ dicit, addit et hominis, per quem peccatores con 6. Lex autem subintravit, ut abundaret delictum. Ubi autem abundavit peccatum, supera bundavit gratia, ut sicut regnavit peccatum in mortem, ita et gratia regnet per justitiam in vitam æternam, per Jesum Christum Dominum nostrum",› Si quidem antequam lex per Moysen daretur nemo peccasset, volentes accusare legem ex his Apostoli verbis Marcion et cæteri bæretici occasionem ca pere viderentur, tanquam 558 hæc fuerit caus? datæ legis, ut peccatum, quod ante legem non fuerat, abundaret. Sed nescio quod tempus inveniant va cuum peccatis ante legem. Quando interficiebat Cair. Abel, et terram fraterno sanguine polluebat, ita u° diceretur ad eum, Maledicta terra in opere tuo quæ aperuit os suum ut susciperet sanguinem fra tris tui, non abundabat peccatum? Abundabat plane. Quid enim cum et homines abundarent vel tunc cum dicebat Lamech: Virum occidi in vulnere meo, et juvenem in livore meo? Et de Cain quidem vindicatum est septies, de Lamech vero septuagies septies". > Noe vero temporibus in tan tum abundavit delictum, ut videns, inquit, Domi nus quia multiplicatæ sunt malitiæ hominum super terram, et omnis homo cor suum diligenter appo suit in malitia omnibus diebus vitæ suæ, recogitavit Dominus quia fecerat hominem super terrain, et pœnituit in corde suo, et dixit: Delebo hominem quem feci a facie terræ, ab homine usque ad pecus, et a reptilibus usque ad aves cœli, quoniam pœnitet ine quod fecerim eos ".» Et iterum, cum dicitur Corrupta est terra in conspectu Domini, et re pleta est terra iniquitatibus. Et vidit Deus terram, et erat corrupta valde, quia corruperat omnis caro viam suam super terram "., Quis ergo est ita sto 811 Tim. 1, 15. 83 Galat. 1, 13; Act. 18, 2. 87 Philip. 11, 8. 88 Rom. v, 20. 78 Rom. v, 19. "Matth. xi, 17; Luc. x, 24. 80 Rom. v, 19. 83 Gell. iv, 7. 8 Exod. 1x, 27. 85 86 Rom. vi, 17. I Cor. 1, 30). ibid. 23, 24. " Gen. vi, 5, 9. ** ibid. 11, 12. dicit. › Alias, Editi, in hoc mundo, Editi, evidenter adhuc. › male, Sic inss. Editi vero, deprehendes; nec tamen justum, etc. Ubi vero obedientiam ponit unius, non addit, hominis, per quem justi constituentur [al., constituti sunt] multi. Hæc desiderantur in libris antea editis. Gen. Sic omnes mss. nostri. Editi vero, perperam, ‹ ut qui inobedientiæ forinam sequentes constituti sunt peccatores, obedientiam Christi imitantes salvi fiant. Lex autem, etc. In opere tuo. Hæc desunt in editis, et in ple risque mss. Sic rectius ms. unus. Alii vero, ‹ et quidem cum, etc.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. V. lidus, qui in his omnibus neget abundasse pecca- Adam accidisse videntur adversa, et multo majora tum? Vel certe cum de Sodomitis dicitur a Deo: ostendit esse quæ per gratiam Christi ad medium ‹ Descendi ut viderem si secundum clamorem So- collata sunt: et in præsenti loco cum dixisset abun domitarum consummantur iniquitates eorum "; › dasse peccatum, sermone dignissimo usus est quo vel cum circumsteterunt domum Lot, impudicitiæ abundantiam vinceret, et superabundantiam pone suæ scelus etiam in angelos molientes"? Aut tunc ret. Superabundavit autem gratia Christi in eo, fortasse non abundabat peccatum, cum Pharao ut non solum a præteritis peccatis absolveret homi aigebat filios Israel in luto et latere, et natos nem, verum etiam communiret a futuris. Siquidem eorum necari jubebat in flumine”? Et utique duo quædam regna ostendit in homine: unum quo nondum Moysi lex subintraverat, cum hæc tanta peccatum in mortem regnavit; aliud quo gratia per peccatorum labes diffundebatur in terra. Ex quibus justitiam regnet in vitam. Gratia ergo est quæ de colligitur, hæreticos quos supra diximus, vel si qui regno. suo, id est, de membris nostris peccatum sunt qui cum illis hæc de Moysi lege dicta sus- ejecit et expulit, cum quo necessario etiam mors cipiant, ne leviter quidem apostolicum sensum exiit pariter et expulsa est ut ita demum re potuisse contingere. Magis ergo illud in hoc loco gnum sibi in nobis gratia per justitiam vindicaret, debet intelligi, esse, ut sæpe jam diximus, legem et ubi mors fuerat, æterna vita consisteret. Hoc au naturæ quæ ‹ scripta › est ‹ non in tabulis lapideis, tem est quod et alibi idem Apostolus dicit: «Non ergo sed in tabulis cordis carnalibus; non atramento, jam regnet peccatum in vestro mortali corpore"; › sed spiritu Dei vivi”; › quæ lex ab illo qui ab ini- et idem alibi:Sicut enim exhibuistis membra vestra tio creavit hominem ita in principali cordis ejus arma iniquitatis peccato, ita nunc exhibete membra ascripta est, ut opportuno tempore, cum jam pa- 559 vestra arma justitiæ Deo'. › Est ergo grandis ginæ ipsæ menti adoleverint, vel potius, ut superabundantia ex eo quod ubi peccatum fuit et Scriptura nominavit, ubi tabulæ cordis carnales cœ- mors, ibi nunc est gratia, et justitia, et vita æterna. perint augmento ætatis aperiri diffundi inci- Et hæc omnia sunt quidem sopra cætera per piat per interna conscientiæ, et replere rationibus Dominum nostrum Jesum Christum. Fotest autem sensus. Tunc ergo adversum præcepta quæ ex hu- fieri, ut sicut hæc omnia bona dixit exsistere [er jusmodi lege naturaliter suggeruntur, voluntas Dominum nostrum Jesum Christum ita et illa carnis exsurgit, et alia suggerit desideria: et hoc mala intelligi voluerit exstitisse per diabolum, sed est quod ipse Apostolus ‹ legem in membris posi- siluisse de auctoris eorum nomine, ut superabun tam › nominavit, resistentem legi mentis " › dantiam gratiæ in omnibus designaret Nam Hanc ergo nunc legem membrorum posuisse in hoc sicut Christus unum quidem est per substantiam, Joco videtur Apostolus, quam subintrasse dicit ut multa autem virtutibus et operationibus designatur abundaret peccatum. Nam et ipse sermo quo usus (nam et gratia ipse esse intelligitur, sicut justitia, est, plenissime mihi videtur hæc quæ dicimus in- sicut pax, sicut vita, sicut veritas, sicut Verbum), dicare. Aliud namque est intrare, aliud subintrare; ita fortassis et diabolus in diversis significationi sicut aliud est ducere, et aliud subducere; aliud bus sæpe potest intelligi Nam et peccatum trahere, et aliud subtrahere. Subintrare namque quod regnare dicitur, ipse putandus est; et hoc indicat, cum alio ingresso, sub obtentu illius mors ipse credendus est, de quo dicitur, quia alius ingreditur In quo ratio, quam supra ex ‹ novissimus inimicus destructur mors 2. > Sed posuimus, evidenter ostendit quod sub obtentu legis et perditio ipse intelligitur, secundum illud quod naturalis, quam legem mentis nominavit Apostolus, dictum est a propheta: Perditio factus es, et quæ legi Dei consentit, orta sit lex membrorum quæ non subsistes in æternum tempus ³. Sed et quod desideria carnis suggerens, et captivum hominem dicit Apostolus, Non ergo regnet peccatum in ve ducens libidini ac voluptatibus inclinatum facit stro mortali corpore *, › puto quod magis de ipso in eo abundare peccatum. Sic ergo lex subintravit, dictum sit. Ipse est enim auctor peccati, et mortis, at abundaret delictum. Sed ubi abundavit, inquit, et perditionis; et consequenter ab inventis rebus peccatum, superabundavit gratia 98. Sicut in su- auctor inventi nominatur. Non ergo potest fieri ut perioribus docuimus, ubi per singula quæque com- sine rege aliquando sit anima; sed hoc providen parationem facit eorum quæ ex prævaricatione dum est ut Christum regem habeat, cujus jugum ** Gen. xvını, 21.» Gen. xix, 4. * Exod. 1, 14, 32. 96 11 Cor. i, 3. 7 Rom. vit, 23. 98 Ron. ▼, 20. "Rom. vi, 12. 1 ibid. 13, 19. *1 Cor. xv, 26. * Jerem. LI, 26. * Rom. vi, 12. Alias, luptatibus inquinatum, ‹ al.,‹ deditum. › Editi, mors pariter exclusa est. › Alias, sunt quod est super cætera. › Nostrum Jesum Christum. Desunt in antea editis. volebat, › male, Editi, vel si qui cum illis, › etc. Alias, mentis, male. Editi, augmento tanto aperiri. › Editi, quod ait Apostolus, legem in mem bris positam, resistentem legi mentis.» Mss. plerique, quod cum alio, ingressu obtento, alius ingreditur. Deinde editi et miss. quidam, In qua ratione, quam supra exposuimus, evidenter ostenditur, etc.) Sic mss. nostri. Editi vero, libidine ac vo Alias, in hominibus assignaret; › al., ‹ as signasset;» al., ‹ commendaret. Deinde editi et ms. unus multis autem virtutibus,» etc. Alias, esse potest intelligi; › al. deest ‹ ‹æ pe, et, esse. ›

suave est, et onus leve*; et non diabolum, cujus qui ‹ pro impiis mortuus est ",, pœniteat in his regnum grave est. Iniquitas enim est quæ sedet su per talentum plumbi °. Christus autem ubi regnat, ibi superabundant gratia et justitia in vita æterna. omnibus, et velut pessimum regem regnantem in sua carne depellat, alienumque se ab ejus desideriis fa ciat ac præceptis, iste vere per mortem Christi peccato mortuus esse dicitur. Hic autem peccatum ipsum peccati auctorem arbitror nominari. Si ergo moritur quis peccato, certum est quia per pœniten tiam moritur. Quomodo ergo quis permanebit in peccato ut gratia abundet, cum gratia ex eo abun det, quod peccato quis moritur? Si enim permanes mus, ut proponitur, in peccato, certum est quia non morimur, sed vivimus peccato: viventibus au tem peccato gratia non potest abundare. Requiri tur sane, si in solis hominibus superabundet gra tia, in quibus abundavit aliquando peccatum; el an in nullo superabundet gratia, nisi in quo abundavit peccatum; 560 an et in aliquibus potest super abundare gratia, in quibus nunquam vel abundave rit, vel fuerit peccatum. Et si quis illud aspicial quod dicit Apostolus, quia pacificavit Christus per sanguinem suum non solum quæ in terris sunt, sed et quæ in cœlis "; › et illud, ‹ Ut sine Deo pro om nibus gustaret mortem " putabit et ibi simi liter aliquam abundantiam fuisse peccati, ut nihi lominus etiam gratiæ superabundantia fleret. Si vero ad hoc quod superior lectio commemoravit at tendas, ubi peccatum in hunc mundum per unum hominem dicitur introisse, et per peccatum mors et ita in omnes pertransisse 13; dices ex ille initio prodire etiam ista quæ habentur in manibus, ut de his solis quæ in initio proposuit Apostolus, tra ctare videatur, id est, quæ ad homines tantummodo spectant. Observandum sane est quam librato ser mone usus sit Apostolus ut diceret: «Permanebi mus in peccato "? › Permanere namque, est a cœpto non desinere. Quod utique si quis faciat, cer tum est quod nec initium conversionis acceperit. Illed autem interdum accidit, ut non quidem permaneal quis in peccato, sed cum desierit, rursum redeat ad vomitum, et flat infelicissimus, ut post depulsum a se regnum peccati et mortis, et regnum vitæ justitiæque susceptum, iterum se dominationi pec cati substernat et mortis. Et ista sunt quæ naufra gia fidei appellat Apostolus ". Verumtamen 7. Quid ergo dicemus? Permanebimus in pec cato, ut gratia abundet? Absit. Qui enim mortui sumus peccato, quomodo adhuc vivemus in eo”?, Quoniam superius * dixerat, quia ‹ ubi abundavit peccatum, superabundavit gratia, › nascentem ex hoc quæstionem nunc sibi ipse proponit, quia si abundantia peccati gratiæ superabundantiam parit, ergo peccandum est, ut gratia plus abundet. Sed absolutionem citam quæstionis ostendit cum dicit, Absit: et continuo subjecit rationem, mortuos dicens esse peccato eos in quibus abun daverit gratia. Certum est autem mortuum pec cato peccatorem esse non posse Non ergo permanere poterit in peccato qui mortuus est pec cato. Verum hæc ut apertius clarescant, requira mus quid est vivere peccato, et quid est mori pec cato. Sicut Deo vivere dicitur is qui secundum voluntatem Dei vivit, ita et peccato vivere dicitur is qui secundum voluntatem peccati vivit, ut idem designat Apostolus, cum dicit: Non ergo regnet peccatum in vestro mortali corpore, ad obediendum desideriis ejus ³. In quo ostendit quod obedire de sideriis peccati, hoc est vivere peccato. Quod si fa cere desideria peccati peccato vivere est; non ſa cere desideria peccati, nec obedire voluntati ejus, hoc est mori peccato: quod tanien peccatum velut sedem quamdam et soliúm regni sui în nostro cor pore collocatum habere dicit Apostolus. Est enim familiarior ei pars ista substantiæ et amica quædam cum carnis voluptatibus societas ex qua occa siones incitamenti naturalis assumens, parvo diver ticulo in præcipitium mortis naturæ ordinem vergit. Sed ut quod dicimus adhuc apertius explanetur, exempli causam ponamus. Naturales appetentias ha bet caro cibi et potus, quæ intra certas mensuras sufficientiæ continentur; quas si quis excedat per suasione peccati, jam non cibum et potum qui na turæ sufficit, caro, sed luxuriam temulentiamque deposcit. Simili etiam modo inest carni incitamen tum naturale, quo misceri feminæ causa reparandæ successionis exposcat; sed si ex hac occasione per- quamvis permaneat quis in peccato, quamvis sub suadente peccato declinetur a lege, et naturalis libi dinis motus ad illicita concitentur, peccato vivit qui in his singulis non Dei legi, sed peccati persuasioni bus paret. Si ergo commonitus quis morte Christi Matth. x1, 30. Zach. v, 7, 8. 7 Rom. vi, 1,2. 11 Coloss. 1, 20. Hebr. 11, 9. 13 Rom. v, 12. Editi, etiam,' › male. Mss. plures, mortuum peccare non posse; al., mortuum peccatorem esse non posse. rectius ut in nostro textu. Sed Societas. Deest in libris antea editis. Ms. unus pro societas habet obligatio, et alter pro voluptatibus habet voluntate. › Vere. In editis omittitur. Sie mss. nostri omnes. Salodianus vero, cet illud velut sine Deo sine dubio pro omnibus gusta mortis regno et potestate perduret, non tamen ita æternum istud mortis esse arbitror regnum (59°). ut est vitæ atque justitiæ; maxime cum novissimum inimicum mortem ab Apostolo audiam destruen 8 Rom. v, 20. Rom. vi, 12. Rom. v, 6. Rom. vi, 1. 18 11 Tim. 1, 19. ret mortem. Cæteri editi, et illud velit quod sine dubio pro omnibus gustarit mortem. › Alias, & dicit, male, Editi, mortem. › se. Alias, ‹ in se.» Vide Origenianorum lib. 11, “quæst. 11, num. 18. Caute lege. Alias, dam. > novissimam inimicam.... destruen

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. V. Jum ". Et revera si eadem æternitas mortis pona- ‹ An ignoratis quia quicunque baptizati sumus In tur esse, quæ vitæ est, jam non erit mors vitæ con traria, sed æqualis. Æternum namque æterno con [rarium non erit, sed idem. Nunc autem certum est mortem vitæ esse contrariam; certum est ergo quod si vita æterna est mors esse non possit eterna: unde et necessarium locum tenet resurrectio mortuorum. Cum im mors animæ, quæ est no rissimus inimicus, fuerit destructa, etiam hæc com nunis mors, qua: ilus velut umbram esse dixi nus, necessario aboleh jur; et tunc consequenter resurrectioni mortuorum dabitur locus, ubi regnum mortis pariter cum morte destructum erit. Sed nos non exspectemus quando iste novissimus inimicus Jestruatur, qui semel illuminati sumus, et gu stavimus donum cœleste, ac participes facti» s11 nus ‹ Spiritus sancti, et bonum gustavimus ‹ Dei verbum, virtutes quoque sæculi venturi 17; › sed jermaneamus in gratia, nec exspectemus ut iterum post lapsum renoventur ad pœnitentiam, rursum trucifigentes › nobis ipsis Filium Dei, et ostentui labentes, › sed regnum justitiæ in nobis fiat re ¡num æternum; nec iterum confugiamus in regnum mortis ex quo liberati ad regnum vitæ æternæ ervenimus, ut gratia per justitiam regnet > in nobis ‹ in vita æterna per Jesum Christum Doini ium nostrum 18. Quod ergo dixit: ‹ Mortui sumus Deccato, hoc est quod alibi ait, conformes nos Christi morti effectos, qui semel peccato mortuus st ", › Quod autem dicit ‹ semel,» ex integro signi- c icat. Ex integro namque Christus peccato mortuus st, ‹ qui peccatum non fecit, nec inventus est do us in ore ejus ",, 8. An ignoratis quia quicunque baptizati su ¤us in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati su nus? Consepulti enim sumus illi per baptismum a mortem; ut quemadmodum surrexit Christus a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate ite ambulemus. Observa diligentius ordinem di torum et consequentiam. Comparat enim mortem næ per Adam est, vitæ quæ per Christum est; et di it: Non sicut delictum, ita et donum; et item post æc ait" legem subintroisse ut abundaret peccatum; bundante vero peccato superabundasse gratiam; et Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus? Con sepulti enim sumusei per baptismum in mortem 23 docens per hæc quia si quis prius mortuus est pec cato, is necessario in baptismo consepultus est Christo; si vero non ante quis moritur peccato, non potest sepeliri cum Christo. Nemo enim vivus ali quando sepelitur. Quod si non consepelitur Christo, nec legitime baptizatur. Verum de ratione bapti sinatis, cum exponeremus Evangelium secundum Joannem, ubi ventum est ad eum locum in quo dicit Joannes de Jesu: ‹ Ipse vos baɲtiza bit in Spiritu sancto "; et item ubi ipse Salvator dicit: Nisi quis renatus fuerit denuo ex aqua et 561 Spiritu, non potest introire in regnum Dei ***, › pro viribus nostris quæ occurrere potuerunt, imo quæ donavit Dominus diximus, ubi et sermonis ip sius vim quo dicitur: «Nisi quis renatus fue rit denuo, › altius aperire tentavimus. Quod enim nos Latini habemus ‹ denuo, › Græci &væðav di cunt, qni sermo utrumque significat, et ‹ denuo, › et de superioribus. >In hoc ergo loco, quia qui ba ptizatur a Jesu, in Spiritu sancto baptizatur, non ita denuo dicitur, ut de superioribus intel ligi conveniat: nam ‹ denuo › dicimus, cum eadem quæ gesta sunt repetuntur: hic autem non eadem nativitas repetitur vel iteratur, sed, terrena hac omissa de superioribus suscipitur nova nati vitas; et ideo rectius legeremus in Evangelio: ‹ Si quis non fuerit renatus de superioribus, non potest introire in regnum Dei:» hoc enim est in Spiritu sancto baptizari. Cui rationi, ut de superioribus esse baptismum confirmetur, non immerito ad sanctum Spiritum jungentur etiam ‹ aquæ quæ super cœlos sunt, et laudant nomen Domini”.» Et quam vis secundum typum Ecclesiis traditum omnes baptizati simus in aquis istis visibilibus, et in chri smate visibili, tamen qui mortuus est peccato, et vere baptizatur in morte Christi, et consepelitur ei per baptismum in mortem, iste vere in Spiritu san clo el aqua de superioribus baptizatur. Et intuere adhuc diligentius mystici ordinis consequentiam. Mori prius oportet te peccato, ut possis sepeliri cum Christo. Mortuo enim sepultura debetur. Si a his solvit quod videbatur esse contrarium, et dicit: enim vivis adhuc peccato, consepeliri non potes Qui enim mortui sumus peccato, quomodo vive ans adhuc in eo"? > Nunc ergo volens rebus ipsis Hendere quid est mortuum esse peccato, dicit Christo, nec in novo ejus sepulcro collocari, quia vetus homo tuus vivit, et non potest in novitate vi tæ ambulare. Propterea namque curæ fuit Spiritui * Rom. vi, 2,5, 10. ** | Petr. 11, 22. st Rom. 28 ibid. 3. 36 Matth. 1, 11. Joan. II, "I Cor. xv, 26. 17 Hebr. vi, 4-6. 18 Rom. v, 21. ** Rom. v, 15. 23 ibid. 20. ' Psal. CILVIII, 4. Rom. VI, Sic recte ms. unus Regius num. 1639. Edi (vero, ‹ quia sic vitæ æternæ mors esse non pos it æterna. > Cæteri mss.: alius, ‹ quia si vitæ Hernæ est mors contraria, esse non possit æterna;› lies, ‹ quia si vitæ æternæ mors esse non possit ontraria, mors esse non possit æterna; › male. Editi, ‹ hoc interim fugiamus regnuin mor Vide tom. vi in Joannem, num. 26, ubi hic cripturæ locus exponitur. Alias, ubi et sermonis id quod dicitur. › Ms. unus omittit ‹ deuuo.» Deinde mss. plu res habent convenit. › Terrena hac omissa. Hæc desunt in editis et in plerisque mss. Alias, junguntur…….. quæ sub cœlo sunt, ul landent, etc. Editi, sticæ traditionis. › Ecclesiæ traditum.» Al., ‹ ecclesia

Bancto tradere per Scripturas quod et sepulcrum vel Patrem nominaret, vel Spiritum sancion. novum fuerit in quo sepultus est Jesus, et quod in sindone munda obvolutus sit 98: ut sciat omnis qui consepeliri vult Christo per baptismum, nihil vetu statis ad sepulcrum novum, nihil immunditiæ ad mundam sindonem deferendum. Ista est ergo beata mors, de qua dicit Apostolus, quia ‹ semper mor tem Jesu Christi in corpore nostro circumferi mus; et iterum: Quotidie morior 30, > Sed et illud cum dicit: Omnia vestra sunt, sive Paulus, sive Apollo, sive Cephas, sive hic mundus, sive vita, sive mors › mortem hanc qua peccato morimur, et Christo consepelimur enumerat. Verum potest quis in his locis requirere cur Apostolus de baptismo nostro loquens et de Jesu, dixerit Consepulti ei sumus per baptismum in mortem ";, et item alibi ª³: ‹ Si commorimur ei, et convive mus; et item: Si compatimur, et conregna bimus; et nusquam dixit: Christo conbaptizati sumus; cum utique sicut mors morti, et vita vitæ, ita et baptismus baptismo conferri debuisse videatur. Sed vide in Apostoli litteris quanta cautela sit; ait enim Quieunque baptizati sumus in Christo Jesu. › Nostrum ergo baptisma in Christo Jesu esse dicit. Ipse autem Christus a Joanne baptizatus refertur, non eo baptismate quod in Christo est, sed eo quod in lege est. Ita enim et ipse ait ad Joan nem Sine modo: sic enim decet nos adimplere omnem justitiam ". › In quo ostendit, quod bapti sinus Joannis expletio erat veterum, non inchoatio novorum. Denique refertur in Actibus apostolo rum, quod quidam ex discipulis qui baptismo Joannis fuerant haptizati, apostolorum sententia re baptizati sunt in nomine Domini Jesu. «Quicunque > ergo ‹ baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus ". Requiras fortassis etiam hoc, quod cum ipse Dominus dixerit ad discipulos $7 ut baptizarent omnes gentes in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, cur hic Apostolus solius Christi in baptismo nomen assumpserit dicens Quicunque baptizati sumus in Christo, cum uti que non habeatur legitimum baptisma, nisi sub no mine Trinitatis. Sed intuere prudentiam Pauli, quo niam quidem in præsenti loco non tam baptismatis rationem, quam mortis Christi discutere cupiebat, ipse dicit: • Ecce dedi vobis potestatem calcand ad cujus similitudinem etiam nos suaderet mori de bere peccato, et consepeliri Christo. Et non crat atique conveniens ut ubi de morte dicebat, Verbum enim ‹ caro factum est **, et merite ubi caro est, ibi de morte tractatur. Nec convenie bat ut diceret: «Quicunque baptizati sumus» in nomine Patris, vel in nomine Spiritus sancti, ‹ in morte ipsius baptizati sumus.» Unde observanda est ex hoc loco etiam in cæteris consuetudo Apostoli, quod non semper cur id ex Scriptu ris assumit, integrum textum verborum, ut in sus loco positus est, assumi ea tantum, quæ præ sentis causæ requirit as sicut et in præsenti sermone, quia de morte Christi docere cupie bat, suffecit ei dicere: Quicunque baptizati 562 sumus in Christo, in morte ipsius baptizati sumus. › Mihi vero ne illud quidem otiose præmi sisse in boc capitulo videtur Apostolus quod dicit ‹ An nescitis? › Per quod ostendit, quia tunc, hoc est apostolorum temporibus, non, ut nune fier videmus, typus tantummodo mysteriorum his qui ba plizabantur, sed virtus eorum ac ratio tradebatur, et tanquam scientibus et edoctis quia qui baptizantur, in morte Christi baptizantur, et consepeliuntur ef per baptismum in mortem; et quia sicut Christus surrexit a mortuis per gloriam Patris, ita in novi tate vitæ ambulare debeant hi qui baptizad sunt. Hæc Apostolus scribit. Adhuc fortassis etiam hoc in præsenti capitulo requiratur: Si mortui se mus peccato, et consepulti sumus Christo, et coe surreximus cum eo, necessarium videbitur secan dum hanc formam ostendi quomodo etiam cum ipsi tres dies, et tres noctes in corde terræ sepulti fece rimus Et vide si possimus tres dies consepal Christo facere, cum plenam Trinitatis scientiam ca pimus lux est enim Pater, et in lumine eju qui est Filius lumen videmus Spiritum sanctum Facimus autem et tres noctes, cum destruimus te nebrarum et ignorantiæ patrem una cum mendaci quod ex eo natum est, et ‹ mendax est sicut et på ter ejus, þet‹cum loquitur mendacium, de suis pro priis loquitur *º. Sed et tertio loco spiritum erro ris destruimus, qui inspirat pseudoprophetas ut d cant Hæc dicit Dominus, quos Dominus non sit ". › Destruimus hæc et conculcamus, si conse pulti sumus Christo, etiam secundum illud quo super serpentes et scorpiones, et super omner virtutem inimici “. Quæ singula ita sunt contra ria Trinitati, ut nox diei, et tenebre luci, et men ** Matth. xxvII, 60, 59. 29 II Cor. IV, 10. 301 Cor. xv, 31. 31 Cor. III, ** Rom. vt, 4. Tim. 11, 11, 12. Matth. 1, 35 Act. xix, 3, 5. 36 Rom. v1, 3. 37 Matth. xxvIII, 19. * Joan. viii, 44. * Ezech. xu, 6. Luc. X, 39 Rom. vi, 3, 4. Alias, de baptismo novo [al., de bapti smi nomine] loquens et de Jesu, [al. deest et 小 dixerit: consepulti enim sumus per baptismum; et iterum alibi. › Baptizatus. Deest in editione Genebrardi. Sumus. In antea editis desideratur. Editi, quod ipse Dominus dixit.... nomen assumpsit.▸ Editi, et non utique conveniens. › Editi, ‹ in hoc loco, et in cæteris. › Alias, sicut in præsenti sermone disimu quia, etc. Alias, sufficit. › An nescitis? Al., aut nescitis. › Mss. plerique, ‹ sicut Christus surgens mortuis per gloriam Patris, in novitate. › Alias, sepulti fuerimus. › Est. Deest in antea editis.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. V. dacium veritati. Ilæc interim nobis in præsenti mus, et induimus novum, qui secunduin Deum loco occurrere potuerunt. Si quis autem aliquid melius senserit, non pigeat his omissis illa recipere. Verumtamen hoc est quod colligitur ex his Apostoli dietis per altiorem intelligentiam, quod sicut nemo vivus potest sepeliri cum mortuo, ita nemo qui ad huc vivit peccato, potest in baptismo consepeliri Christo qui mortuus est peccato: et ideo qui festi nant ad baptismum, hoc prius curare debent ut moriantur ante peccato, et sic possint consepeliri Christo per baptisinum, ut et ipsi dicant: ‹ Semper mortem Jesu Christi in corpore nostro circum ferentes, ut et vita Jesu Christi manifestetur in carne nostra mortali *. › Quomodo autem manife stetur vita Jesu Christi in corpore, ipse Paulus ostendit cum dicit: ‹ Vivo autem, jam non ego, vivit vero in me Christus ". Hoc idem est quod apostolus Joannes in Epistola sua scribit, cum di cit: «Omnis spiritus qui confitetur Jesum Christum in carne venisse, ex Deo est *.» In quo utique non is qui syllabas istas pronuntiaverit et communi confessione protulerit Dei spiritu agi videbitur, sed qui vitam suam ita formaverit, et ita fructus operis attulerit, ut Christum in carne venisse, et mortuum esse peccato, ac vivere Deo, ipsa operuin ¡uoruin et sensuum religione monstraverit. Videa mus nunc, posteaquam quid sit consepeliri Christo pro viribus aperuimus, etiam hoc quod ait: Ut sicut currexit Christus a mortuis per gloriam Patris, la et nos in novitate vitæ ambulemus *8., Si con sepulti sumus Christo, secundum ea quæ supra liximus, id est, secundum quod mortui sumus >eccato, consequenter utique resurgente Christo a cortuis, et nos cum ipso simul resurgemus, et illo scendente ad coelos, cum ipso simul ascendemus, sedente ipso ad dexteram Patris, cum ipso simul n cœlestibus sedere dicemur, secundum quod idem ¡postolus in aliis dicit, quia coexcitavit nos bristo, simulque fecit sedere in cœlestibus “7., urrexit Christus per gloriam Patris; et nos si mor ui sumus peccato, et Christo consepulti, et om es qui vident opera nostra bona, glorificant 'atrem nostrum qui in cœlis est **, merito Christo onsurrexisse per gloriam Patris dicemur ut in ovitate vitæ ambulemus. Novitas autem vitæ est, bi‹ veterem hominem cum actibus suis deposui creatus est **,» et «qui renovatur in agnitione › Dei, secundum imaginem ejus qui creavit eum › Neque enim putes quod innovatio vitæ, quæ dicitur semel facta, sufficiat; sed semper, et quotidie si dici potest, ipsa novitas innovanda est. Sic enim dicit Apostolus: Nam et si is qui foris est homo noster corrumpitur, sed qui intus est renovatur de die in diem., Sicut enim vetus semper velera scit, et de die in diem vetustior efficitur, ita et novus hic semper innovatur, et nunquam est quando non innovatio ejus augescat. Intuere deni que 563 eos qui in fide proficiunt, et quotidie in virtutibus enitescunt, quomodo semper bonis ope ribus adjiciunt meliora, et honestis actibus hone stiora conquirunt, quomodo in intellectu, in scien tia sapientiaque ditescunt, et ea quæ ante minus plana ad intelligendum videbantur, aperta postmo dum dilucidaque perspiciunt Et vide si non rebus ipsis hujusmodi hominem quotidie dixeris in novari, sicut econtrario, ut diximus, si quis vetus. effici coeperit, proficiet in pejus, et quotidie vetu stior el semetipso deterior invenietur. In novitate ergo vitæ ambulemus, ostendentes nosmetipsos ei, qui nos cum Christo suscitavit, quotidie novos, et, ut ita dixerim, pulchriores, decorem vultus nostri in Christo tanquam in specule colligentes, et in ipso gloriam Domini speculantes in eamdem imagi nem transformemur ", quia Christus surgens a mortuis ab humilitate terrena, ad gloriam pa ternæ majestatis ascendit. Sed adhuc quod dixit, In novitate vitæ ambulemus ", vide ne forte mysterium illud ostendat, quod donec proficiat quis, ambulare dicatur. Nec tamen putandum est quod sine fiue ambulare dicatur sed venire aliquando ad eum locum eos qui in his profectibus ambulant, ubi standum sit. Sic denique primo martyri Stephano qui jam ad perfectionis venerat gradum, stans a dextris virtutis apparuit Jesus Christus s; et ad Moysen, qui et ipse post multos. profectus ad perfectionem pervenerat, dicit Domi nus: Tu autem hic sta mecum. › Sed et Paulus ubi in semetipso consummationem perfectionis agnovit, dicit: «Cursum consummavi **. › His au || Cor. 1v, 10. " Galat.11, 20. 451 Joan. IV, 2. 'Coloss. 111, 9, 10; Ephes. iv, 24. 80 II Cor. iv, 16. 31. 33 11 Tim. IV, 7. 881 Cor. x, 12. ∙Deut. ♥, Editi, contraria veritati et Trinitati.... ut nebræ luci, ut mendacium veritati. Hæc interim næ nobis, › etc. Editi, mortem Domini nostri Jesu Christi. › Ms. unus, et omnia hæc confessione protu ril. ▸ Editi, ‹ Sicut consepulti. › Alias, ficent. > Editi, Editi, quia omnes.» Deinde editi, ‹ glo dicimur. › in agnitione Dei secundum imagi tem qui se putarent perfectos esse, nec tamen es sent, dicit: «Qui se putat stare, videat ne cadat”. 46 Rom. VI, 4. 31 Cor. 11, 18. +7 Ephes. 11, 6. 5º Rom. vi, 4. 18 Matth. v, 58 Act. VII, 55. nem Dei, secundum imaginem ejus qui, › etc. Editi, sed semper quotidie.» Editi, ‹ vetustior fit, ita, › etc. Alias, ciant. Editi, lantes eadem Editi, dal, ut donec. Mss., conquirant…….. ditescant.... perspf gloriamque in ipso Domino specu imagine.» videte ne forte mystice illud osten ambuletur; › al., ‹ ambulent. a

Imperfectis vero et adhuc initia habentibus dicitur si unius diei fuerit vita ejus “. › Idcirco ergo ipsa ut anībulent post Dominum Deum suum; et de aliis dicitur: Dimittere eos jejunos nolo, ne forte defi ciant in via". › quidem morte qua Jesus mortuus est peccato, u peccatum omnino non fecerit nos non posse mus mori ut omnino nesciamus peccatum: simili tudinem tamen habere possumus ut imitantes eum, et vestigia ejus sequentes abstineamus nos a peccato. Hoc est ergo quod recipere potest humass natura, ut in similitudinem mortis ejus fiat (?), dum ipsum imitando non peccat. Nam omnino ex integro nescire peccatum, solius Christi est. Sed hoc non intelligentes quidamı hæreticorum, conati sunt ex hoc Apostoli loco asserere quod Christus 564 non vere mortuus sit, sed similitudinem mortis habuerit, et visus sit magis mori, quam vere mortuus sit. Quibus respondere quoniam perfacile est, non puto necessarium ex cæteris vel Apostoli, vel Evangeliorum dictis, ubi simpliciter mors ejus, et non similitudo mortis scribitur, testimoniorum pondus adhibere, cụm possimus ad eos dicere: Si similitudo mortis fuit, et non vera resurrectio, el nos ergo videbimur resurgere, et non vere resur gemus et videbimur mori peccato, et non vere moriemur. Et omne ergo quod gestum est, et geri tur, visum est geri, sed non est gestum. Superest igitur ut et quod salvati sumus, visi simus salvari, sed non vere salvati simus. Unde quoniam hæc lam absurda sunt, ut non indigeant probationibus, nos ad explanationem eorum quæ habentur in sequen tibus convertamur. Igitur complantari nos vul mortis ejus similitudini, qua peccato mortuus est semel, ut possimus et resurrectioni ejus esse com plantati.Ad utrumque enim subaudiri debet com plantati.» Et vide quam necessario formam plan tationis assumpserit. Omnis etenim planta pos hiemis mortem resurrectionem veris exspectat. S ergo et nos in Christi morte complantati sumus i bieme sæculi hujus et præsentis vitæ, etiam ad fu turum ver inveniemur fructus justitiæ ex ipsius ra dice proferentes; et si complantati sumus ei, ne cesse est ut Pater agricola purget nos tanquan palmites vitis veræ, ut fructum plurimum affers mus, sicut et ipse in Evangeliis dicit: ‹ Ego san vitis vera, vos palmites, et Pater meus agricola est Omnem palmitem qui in me non manet, excide illum Pater meus. Qui autem manet in me, purga bit eum, ut fructum plurimum afferat “., Ho ergo modo com plantati sumus similitudini morti ejus, ut et resurrectionis ejus similitudini com plantati simus. Quid sit autem similitudini resur rectionis ejus esse complantatum Joannes aposto * ibid. 6 59 Rom. v, 20. 60 Rom. vi, 2, 3. 61 Rcm. vi, 5. 66 Jub xiv, 4, 5. 67 Rom. vi, 5, 10. Joan. 9. Si enim complantati facti sumus similitudini mortis ejus, etiam resurrectionis erimus hoc scientes, quia vetus homo noster simul crucifixus est ei, ut destruatur corpus peccati, ut ultra nou serviamus peccato. Qui enim mortuus est, justificatus est a peccato › Omnia hæc ad illam respiciunt quæstionem, ne videatur locum dedisse peccandi in eo quod dixit Ubi autem abun davit peccatum, superabundavit gratia". Idcirco namque et mortuos nos dicit esse peccato, et quicunque baptizati sumus in Christo, in morte ipsius baptizatos nos dicit: et nunc complantatos nos ad mortis ejus similitudinem scribit 61, addens quod si similitudinem mortis ejus, qua peccato mortuus est, geramus, etiam resurrectionis simili tudinem sperare debeamus. Sed hoc quatenus pos sit fieri ostendit dicens, quia vetus bonio noster concrucifigi debeat Christo ". Vetus autem homo noster intelligendus est vita prior quam du ximus in peccatis, cujus finem et interitum quem dam facimus ubi recipimus in nobis fidem cru cis Christi, per quam ita destruitur corpus peccati, at membra nostra, quæ serviebant peccato, ultra ei Don serviant, sed Deo. Sed nunc repetentes sermo nem, videamus quid est complantari similitudini mortis Christi, in quo velut plantam alicujus arbo ris ostendit mortem Christi, cui nos complantatos vult esse, ut ex succo radicis ejus radix quoque nostra suscipiens producat ramos justitiæ, et fru ctus afferat vitæ. Quod si vis de Scripturis agno scere quæ ista sit planta cui complantati esse de beamus, et cujus generis arbor, audi quid de Sa pientia scribitur: Arbor, inquit, vitæ est omnibus sperantibus in se; et qui confidunt in ea tanquam in Domino "., Christus ergo Dei virtus, et Dei sapientia ", ipse est arbor vitæ, cui complantari debemus, el novo quodam atque amabili Dei dono mors illius nobis arbor vitæ efficitur. Bene autem Apostolus, sciens se in præsenti loco non de com muni hac, sed de peccati morte tractare, non di xit: Si enim complantati sumus morti ejus, sed, ● similitudini mortis ejus. › Christus enim ita se mel mortuus est peccato, ut peccatum omnino non fecerit, nec dolus inventus sit in ore ejus ". Quod in alio homine ex integro inveniri omnino non poterit. ‹ Nemo › enim ‹ mundus a peccato, nec "Matth. xv, 32. 58 Rom. vi, 5-7. 6ª Prov. 11, 18. *I Cor. 1, 24. 681 Petr. 11, 22. Alias, simul et resurrectionis erimus. › Qui enim mortuus est, justificatus est a pec cato. Hæc verba desunt in omnibus mss. codicibus Dostris, sed exstant in editis. Editi, ‹ diximus. › Mss. plures, ‹ crucifigi; › editi, ‹ simul con crucifigi. Editi, tinem, › male. Ut peccatum omnino non fecerit. Hæc desur in editis, et in plerisque mss. Ut omnino nesciamus peccatum, similitudiues tamen habere possumus. Hæc desiderantur in libsi antea editis. Editi plerique, ut ad similitudinem morti ejus hoc fial.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. V. lus docet: ‹ Filioli nondum scimus quid futuri ▲ mitti potest, de utroque quid nobis videatur expo sumus. Si autem revelatus nobis fuerit, similes illi erimus “. › Et iterum ipse Salvator dicit” Pa ter, volo ut ubi ego sum, et isti sint mecum; › et iterum • Sicut ego in te, et tu in me, ut et isti in nobis unum sint”.› Quod utique de illis dicit, qui in præsenti vita complantati fuerint similitu dini mortis ejus. Puto autem quod grate hoc et de illo latrone dici possit, qui simul in cruce pependit cum Jesu; et per confessionem suam qua dixit, Memento mei, Domine, cum veneris in regnum tuum”,» et alium blaspheinantem corripuit, com plantari per hæc visus sit similitudini mortis ejus sed et resurrectioni ejus complantatus sit per hoc quod ei dicitur: Hodie mecum eris in para diso”. › Digna namque erat planta paradisi, quæ arbori vitæ sociata est. Propterea ergo quod dixe rat Apostolus complantari similitudini mortis Chri sti, alia rursus figura repetit et dicit • Quia ve lus homo noster simul crucifixus est ei, ut destrua tur corpus peccati”. In multis, et sæpe jam di ximus, quid est concrucifigi Christo; et de veteri homine sæpe tractavimus; unde breviter in præ senti loco veterem hominem dicimus, qui secun dum Adam vixit prævaricationi obnoxius et pec cato, el cui dominata est mors peccati, de quo chirographa peccati tenuit ille qui habebat mortis imperium: quæ quia Christus sanguine suo delens cruci suæ affixit 7, etiam nos secundum veterem Sominem qui peccato obnoxius fuit, crucifixi esse debemus, ut destruatur corpus peccati, et ul tra non serviamus peccato 76., Observandum autem puto quod Apostolus ubi dicit destruendum esse ‹ corpus, › ponit ‹ peccati: › ubi autem non dicit destruendum, non corpus peccati, sed nos ipsos dicit esse qui non serviamus peccato, ul os tendat quia si destructum fuerit corpus peccati, jam nos non serviamus peccato, cui scilicet servi vimus donec in nobis non erat destructum, nec erant mortificata membra nostra quæ sunt super terram 77. Sed diligentius adhuc repetendum est quomodo dixerit ‹ corpus peccati. › In quo duplex dari videtur intellectus, vel quia nostrum corpus peccati esse dixerit corpus; vel quia peccati ipsius dicat esse proprium aliquod corpus, quod destruendum sit his qui non debent ultra servire peccato. Quia ergo uterque sensus in hoc loco ad nemus. Etenim si proprium corpus ponamus esse peccati, videbitur quod sicut de his qui in novuin hominem reparati sunt dictum est, quia ‹ vos estis corpus Christi, et membra ex parte 78 › ita et de his qui veterem hominem nondum crucifixerunt,' dici posse quod sint corpus peccati et membra, cu jus corporis caput sit diabolus, sicut Christus caput est corporis Ecclesiæ non habentis macu lam aut rugam 7. Possunt autem membra ex quibus corpus istud peccati constat, illa videri quæ su perius 565 enumeravit Apostolus membra esse super terram, id est fornicationem, immun ditiam, impudicitiam, avaritiam, contentiones, iram, dolos, rixas, dissensiones, hæreses, invi diam, comessationes 80, et his similia: ex quibus omnibus membris digne dicatur corpus constare peccati, et hoc corpus vetus homo appellari. Quod si quis per crucem Christi destrual et in novum hominem qui secunduin Deam creatus est commutetur 81, ultra non dicetur servire peccato, cui sine dubio servit donec alicui horum subjacet quæ supra exposuimus membra esse peccati. Si vero magis hoc corpus nostrum dixisse intelliga tur Apostolus corpus peccati, secundum illam pro fecto accipietur intelligentiam, qua et David de semetipso dicit, quia in iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis concepit me inater mea ". › Sed et ipse Apostolus in aliis dicit: ‹ Quis me liberabit de corpore mortis hujus 83?, et iterum corpus humilitatis › nominat corpus nostrum”. Sed et de Salvatore quodam loco dicit, quia venerit in simi litudinem carnis peccati, › ut ‹ de peccato› dam naret ‹ peccatum in carne › In quo ostendit quod nostra quidem caro peccati sit caro, Christi autem caro similis sit carni peccati. Non enim ex semine viri concepta est, sed Spiritus sanctus venit super Mariam, et virtus Altissimi obumbravit ei, ut quod nascebatur ex ea, Filius vocaretur Excelsi **. Sic ergo Paulus per ineffabilem Dei sapientiam, quæ data est ei, arcanum nescio quid intuens et recon ditum, corpus nostrum corpus peccati,» et «corpus mortis, et corpus humilitatis› appellat. Sed et David de eodem Spiritu secretorum cœlestium gna rus dicebat de corpore: Et in pulverem mortis deduxisti me³7; › et iterum; «Humiliata est in pul vere anima nostra 88., Jeremias quoque similis 79 Luc. XXIII, 42. 73 ibid. 43. 7 Rom. v1, 6. 781 Cor. x11, 27. 79 Ephes. v, 27. 80 Rom. 1, 29; 83 Rom. vii, 24. 84 Philip. 83 Rom. vill, 3. 71 ibid. 21. * 1 Joan. 111, 2. 70 Joan. xvii, 24. "Coloss. 11. 14. 76 Rom. vi, 6. 77 Coloss. 111, 5. 82 Psal. L, 7. 81 Ephes. IV, 24. "Luc. 1, 35. 87 Psal. XXI, 16. 88 Psal. XLII, 25. Coloss. 111, 5. Alias, Quid est autem similitudini resurre cliouis ejus esse complantatos? Joannes apostolus dicit: Filioli,» etc. Sic mss. et editi. Ms, tainen quidam, ‹ illic sit et minister meus, male, Ita recte mss. unus. Cæteri vero mss, et editi, aliam rursus figuram repetit. › Alias, etiam nos qui peccato secundum ve terem hominem obnoxii fuimus, crucifixi esse debe mus.... ut ultra.» Alias, vel quia nostrum corpus peccati ip sius dicat esse, vel proprium aliquod corpus. > Editi, vos estis membra Christi, et corpus ex parte. > Corporis. Deest in libris antea editis. Alias, memoravit. › Editi, et hoc corpus peccati vetus homo, a etc.; al., et hoc corpus veteris hominis, etc. Editi, destruatur. ▲

ventu. 10. ‹ Si autem mortui sumus cum Christo, cre dimus quia et convivemus ei scientes quia Christus surgens a mortuis jain non moritur, mors ci jam ultra non dominabitur. Quod enim mortuus est peccato, mortuus est semel: quod autem vivit, vivit Deo **.» In omnibus quæ supra dixit Aposto lus, hoc ostendere voluit, quia si Christus mortuus est prior peccato, et nos mortui sumus peccato cum ipso. Et cum dicit: 566 In morte ipsius bapti zati sumus; › et, ‹ Complantati sumus similitudini mortis ejus 99 > per hæc omnia ostendit quia mor tui sumus cum Christo peccato, ex eo quod Chri stus quidem pro peccatis nostris mortuus est se cundum Scripturas; et unicuique credentium mor tem peccati ipsius tanquam munus quoddam fidei ex sua morte donavit, his scilicet qui cum ipso se mortuos et crucifixos et consepultos ei credunt, per hæc, peccatum in eis tanquam in mortuis non potest operari, atque ita dicuntur mortui esse peccato. Idcirco ergo præsenti sermone Apostolus. conclusionem facit omnium quæ in superioribus astruxerat, et dicit: ‹ Si autem mortui sumus cum Christo, › per hæc scilicet quæ superius osten dimus, ‹ credimus quia et convivemus ei'., Non dixit: et conviximus, sicut dixit, mortui sumus; ▸ sed, ‹ convivemus, › ut ostendat quia mors in præ-| senti operatur, vita autem in futuro, tunc scilicet mysterii per Dei Spiritum conscius, in Lamenta- pleta. Generalis autem illa carnis resurrectio qua tionibus suis dicit, quia vincti terræ sint on- ad omnes pertinet, adhuc futura est: quia hæc in nes homines, corporis scilicet causa, et ait: «Ut primo, illa in secundo Domini complebitur ad humiliet sub pedibus ejus omnes vinctos terræ, quia declinaverunt judicium viri in conspectu Altissimi, et condemnaverunt hominem in judicando. › Cor pus ergo peccati est corpus nostrum; quia nec Adam scribitur cognovisse Evam uxorem suam et genuisse Cain", nisi post peccatum. Denique et in lege" pro parvulo qui natus fuerit jubetur offerri hostia, par turturum, aut duo pulli colum bini: ex quibus unus pro peccato, et alius in holo caustomate. Pro quo peccato offertur hic pullus unus? Nunquid nuper editus parvulus peccare jam potuit? Et tamen habet peccatum pro quo hostia jubetur offerri a quo mundus negatur quis esse, nec si unius diei fuerit vita ejus "”. De hoc ergo etiam David dixisse credendus est illud quod supra me moravimus, quia ‹ in peccatis concepit me mater mea". Secundum historiam enim nullum matris ejus declaratur peccatum. Pro hoc et Ecclesia ab apostolis traditionem suscepit, etiam parvulis ba ptismum dare. Sciebant enim illi quibus mysterio rum secreta commissa sunt divinorum, quod essent in omnibus genuinæ sordes peccati, quæ per aquam et Spiritum ablui deberent; propter quas etiam corpus ipsum corpus peccati nominatur, non (ut putant aliqui eorum qui animarum transmigratio nem in varia corpora introducunt ) pro his quæ in alio corpore posita anima deliquerit, sed pro hoc ipso quod in corpore peccati et corpore mortis atque humilitatis effecta sit; et sicut ille dixit, quia ‹ humiliasti in pulvere animam nostram "., Hæc interim ad præsens de corpore peccati nobis oc currere potuerunt. Quæ autem e duabus exposi tio sensui conveniat apostolico, aut si neutra, probet qui legit. Quod autem in aliis dicit Aposto tus” consurrexisse jam nos Christo, et simul co excitatos, simulque sedere in cœlestibus, et hic dicit: ‹Si enim complantati sumus similitudini mortis ejus, etiam resurrectionis erimus ",, hoc est, quod alibi jam factum dixit, hic nunc futorum et sperandum dicit, illa est causa, quod duplex in teNigitur resurrectio: una qua mente et proposito ac fide cum Christo a terrenis resurgimus ut cœ lestia cogitemus et futura requiramus; alia quæ generalis omnium erit in carne resurrectio. Ergo quæ secundum mentem est ex fide resurrectio, jam in his qui ea quæ sursum sunt sapiunt, ubi Christus est in dextera Dei 97, videtur im 89 Thren. 1, 34, 36. * Ephes. 11, 6. cum Christus manifestatus fuerit, qui est vita no stra abscondita in Deo'. Nunc ‹ ergo, › ut ipse Paulus docet, ‹ mors in nobis operatur ³., Sed et ipsa mors quæ operatur in nobis, videtur mihi ali quas habere differentias. Sicut enim in Christo aliud fuit tempus mortis, de qua dicitur: ‹ Et ex clamans voce magna exspiravit*, › et aliud est cum in sepulcro positus clauso ostio jacuit, aliud vero cum requisitus in monumento non est inventus, quia jam resurrexerat, cujus resurrectionis initium visibile nulli hominum fuit; ita etiam in nobis qui credimus ei triplex ista ratio mortis habenda est. Et primo quidem confessione vocis ostendenda in nobis est mors Christi, cum corde quidem cre ditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salu- | tem.Secundo vero, in mortificatione membro rum quæ sunt super terram 7, cum semper mortifi cationem Christi in corpore nostro nunc cir- | cumferimus 8; et hoc est quod dicit, quia ‹ mors in Psal. Gen. IV, 1. 91 Levit, x11, 8.» Job xiv, 4, 5. 93 Psal. L, 7. Rom. vi, 5. 91 Coloss. III, 1, 2. 98 Rom. vi, 8-10. " Rom. vi, 3-5. * Luc. xxı11, 46. * Rom. x, 10. ' ibid. 8. • Coloss. 1, 3, 4. ' Coloss. 1, 5. * II Cor. iv, 10. * 11 Cor. iv, 12. Editi, ‹ juncti, › male. Alias, perperam, pro illo qui natus fuerit.» Mss. nostri, ‹ qui metensonìatosim introdu eunt, › Alias, Quæ autem e duabus expositionibus.› Jam. Deest in antea editis. Mss. aliquot, ‹ completur. > * Matth. xxvII, 50. simul Convivemus ei. Sic mss. Editi vero, ‹ vivemus cum eo; al., simul etiam vivemus cum Christo. > Editi, dicentur. › Ei. Deest in editis. Mss. plures omittunt «nunc.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. V. unde nec putandus est aliquid de eo contra quam ipso dignum est prolocutus esse Et ideo indage mus subtilius per gratiam sancti Spiritus verbum sapientiæ quo sensum Pauli possimus advertere, imo sensum Christi qui in co est, secundum quod ipse profitetur 18 Nos autem sensum Christi babemus.> 567 Potest ergo quis compendiosius in bis di cere quia hic mortem, communem hanc dicit et me diam qua ‹ mortuus est, sicut idem Apostolus di cit, secundum Scripturas ",, et nihil absurdum videri, si is qui formam servi susceperat, domina tum pertulerit mortis, quæ sine dubio dominatur omnibus qui in carne positi sub servili forma cen sentur. Sed et illud assertioni huic adjacet, quod propterea forma hæc servi, id est ipsa etiam nostra čaro, seminatur in corruptione, ut surgat in incorruptione, et seminatur in infirmitate, ut sur gat in virtute, et seminatur in contumelia, ut sur gat in gloria, et seminatur corpus animale, ut re surgat corpus spiritale 18, sine dubio ut mors ipsi ultra non dominetur, quæ dominata est ei dum es set in infirmitate, et contumelia, et corruptione. De tali enim carne quæ adhuc in his est passionum vi tiis, ipse Paulus dicit: «Quia caro et sanguis re gnum Dei possidere non possunt, neque corruptio incorruptionem possidebit ". Sed et quod alibi " idem Apostolus corpus ‹ mortis nominavit, is qui hæc asserit, hujus mediæ mortis intelligendum di cit, quæ hujuscemodi corpori dominatur donec ani male est et corruptibile, et necdum per resurre ctionis gloriam commutatum, atque ex corruptibili incorruptibile effectum, et ex ignobili gloriosum. Illud autem quod huic assertioni valde contra rjun est (id est, quod mortui sumus cum Christo, et consepulti sumus ei; quod utique nullo modo de communi hac morte potest intelligi), hoc modo ex planare conabitur ut sicut in superioribus, cum de diversitate legum exponeremus, ostendimus Apostolum in uno eodemque loco legem nunc na turalem, nunc Moysi, nunc etiam peccati nomina re, et hoc in usu esse Scripturæ divinæ etiam ex aliis locis adhibitis docuimus testimoniis, ita et in præsenti nunc mortem communem, nunc peccati, nunc etiam ipsum auctorem mortis, qui et novissi nobis operatur., Tertio vero, cuin jam resurgi- quem qui eum possit in amore Christi superare mus a mortuis, et in novitate vitæ ambulamus ". Et ut brevius ac lucidius explicemus, prima dies mortis est renuntiasse sæculo; secunda, renun tiasse etiam vitiis carnis; plenitudo vero perfectio nis in lumine sapientiæ, tertia resurrectionis est dies. Quas tamen in unoquoque credentium diffe rentias, et profectuum gradus solus ille potest scire et discernere, cui soli patent cordis occulta. Ve rum tu vide Pauli in scribendo sapientiam, qui ad Timotheum scribens dixit, quia ‹si commorimur, el convivemus "; quique commorientibus Christo quasi consequens el necessarium cum junxit quod convivant ei, hic addidit, credimus, ut osten deret quia quamvis consequens et necessarium sit commorienti convivere, fide tamen hoc media et credulitate perficitur, certi, inquit, et «scientes quia Christus surgens a mortuis jam non mori tur”. Si enim iterum moreretur, sicut conse quens et necessarium ostendimus quod hi qui com moriuntur etiam convivent ei, ita sine dubio con sequens videbatur ut si post resurrectioneni et vitain iterum moreretur, etiam hi qui convivent ei, iterum morienti commorerentur. Idcirco igitur absoluta sententia definit Apostolus quod Christus jam non moritur ut et hi qui convivent ei, de æternitate vitæ securi sint. Post hæc autem (ut et ego ipsius Apostoli verbis utar, quibus ait: Isaias autem audet et dicit ¹³), et ego dico: Paulus autem audet et dicit: Mors ei ultra non dominabitur "., Hoccine ausus es o Paule, dicere de Christo, ‹ Mors ei ultra non dominabitur, quasi aliquando dominata sit? Cujus vox Evangelii fertur per omne corpus Ecclesiæ luce clarior qua dicit: «Ne mo tollit a me animam meam sed ego pono eam, et potestatem habeo ponendi eam, et potesta tem habeo iterum sumendi eam "., Huic ergo mortem dicis esse dominatam, qui animam non solum voluntate posuit, sed et potestate suscepit (29)? qui solus fuit inter mortuos liber 15*, et quem so lum mors tenere non potuit? Hæc, ut opinor, et his similia movebunt adversus Paulum hi qui te nero erga Jesum tenentur affectu, et nibil de eo humile, nihil indignum patiuntur audire. Sed et nos cum respicimus ad Paulum, non putamus esse ali II Cor.iv, 12. 1. Rom. vi, 4. 1 Tim. 11, 11. 18 Joan. x, 18. 18 Psal. LXXXVII, 5. 181 Cor. 11, 16. Rom. VII, Editi, et necessarium sit, conjunxit, › elc. Editi, videbitur. › Alias, morietur;> al., ‹ moreretur. > Sic Rabanus. Editi vero, Hic in eo ausus es, etc. Mss. nostri alii, Hoc in eo ausus es; al., Hoc adeo ausus es;, al., lloc ausus es. › Sic recte ms. unus Regius num. 1639. Cæ teri vero mss., Rabanus, Salodianus et Merlinus, cujus vox per Evangelium fertur omni corpore lucidior; at., collucidior;» al., perlucidior. › Editio vero Genebrardi, omni sole lucidior. › Ms. Regius num. 1641, omni corusco lucidior. > In editis omittuntur meam, sed ego pono eam. >> Sic recte ms. unus Regius num. 1639. Ca 12 Roin. VI, 9. 13 Rom. x. 20. 14 Rom. VI, 9. 17 I Cor. xv, 3. 181 Cor. xv, 42-44. 19 ibid. 50. teri vero mss., Rabanus et editi, qui eam non se lum voluntate, sed et potestate suscepit? ▸ Editi, eos qui,» male. Ms. unus Regius, ms. Vallis-Claræ et editio Veneta Salodiani, unde nec putandum est aliquid de eo contra quia ut ipso dignum est prolocutus ost. Ita etiain Merlinus ac Genebrardus, nisi quod in fine habeant, contra quam et ipso dignum est, prolocutum esse: Et ideo indagabimus. Sed re ctius cæteri mss. ut in nostro textu. Ergo. Desideratur in antea editis. Apsa. Nusquam reperitur in editis. Editi, quod addidit assertioni,» etc. Alias, conabimur. >

mus destruendus dicitur inimicus ", nunc etiam bebat mortis imperium, id est diabolum, ut libera locum inferni, in quo mortis habere imperium dia- ret eos qui tenebantur a morte. Hic enim alli bolus dicitur, confirmet ab Apostolo nominari. Et gato forte, et in cruce sua triumphato, perrexit hic ergo quod ait: «Mors ei ultra non domi- etiam in domum ejus, in domum mortis, in infer nabitur”, › de ista morte dictum confirmabit, qua num, et inde vasa ejus diripuit, id est animas quas communiter mortuus creditur Christus. Quæ tamen tenebat abstraxit. Et hoc erat quod ipse per ani assertio quam sit valida, probet qui legit. Alius vero gmata loquebatur in Evangelio dicens 28: Quis po qui profundiorem in his Pauli sensum in virtute test introire in domum fortis, et vasa ejus diripere, Spiritus contuetur, dicet quia mors bic de qua nisi 568 prius alligaverit fortem? Prius ergo eum dicitur quod ultra non dominabitur Christo, ille alligavit in cruce, et sic ingressus est domum ejus ipse intelligendus est novissimus inimicus, qui fi- id est infernum, et inde ‹ ascendens in al guram habuit ceti illius qui absorbuerat Jo- tum, captivam duxit captivitatem ",eos scilicet qui nam, de quo in Job scriptum est: Sed maledicat cum ipso surrexerunt, et ingressi sunt sanctam ci illam qui maledixit illam diem, ille qui magnum vitatem Jerusalem cœlestem ". Unde recte Aposio cetum perempturus est”. › In quam mortem tan- lus in præsenti loco dicit ", quia ‹ mors ei ultra quam Jonas in ventrem ceti Christus ingres non dominabitur. Non enim dabit ultra semetip sus est, in eum scilicet locum quem Salvator ipse sum in dominationem tyranni, neque iterum exina eor terræ nominavit ", in quo tres dies et tres no niet se ut formam servi accipiat, et fiat obediens etes exemplo Jonæ facturum esse Filium homi- usque ad mortem; ne rursum in forma servi, nis dicit, ut eos qui inibi a morte detinebantur quamvis voluntate et non necessitate positus, do eximeret. Propterea enim formam servi suscepe minationem tamen tyranni mortisque patiator. rat, ut ad ipsum locum, ubi mors regnum tenebat, Unde miror quosdam contra banc evidentissimam posset intrare, secundum quod et Propheta ex per Pauli sententiam velle asserere, quod in futuris ite sona ipsius dicit: ‹ Et deputatus sum cum his qui rum sæculis vel eadem vel similia pati necesse sit descendunt in lacum ";» et iterum: «Quæ utili- Christum, ut liberari possint etiam hi quos in præ tas in sanguine meo, dum descendo in corruptio- senti vita dispensationis ejus mediciua sanare non nem”? › Quod ut adhuc planius possit adverti, tali potuit. Aiunt enim: ‹ Nunquid potest sæculuşa iterum similitudine utemur. Regem ponamus ju- esse aliquod in futuro ubi neque boni aliquid, neque stum et nobilem, adversum injustum aliquem ty- mali agatur, sed stupeant res, et maneant profunda rannum ita bellum gerere volentem, ne vio silentia? Absurdum hoc videri asserunt. Dabi lento videatur cruentoque vicisse conflictu, quia mus ergo agi aliquid. ‹ Et ubi agatur aliquid, ne militantes sub tyranno sui eraut, quos non perde- cesse est, aiunt, ut aliquid recte, aliquid etiam mi re, sed liberare cupiebat. Consilio igitur meliore nus recte agatur, et in ipso actu alii proficiant, et habitum sumit eorum qui apud tyrannum erant, meliores fiant, alii deteriores. Libertas enim arbi et specie per omnia fit similis eis,donec sub domina - trii semper naturæ rationabili permanebit, et sicut tione positus tyranni eos quidem qui ei parebant possibile fuit etiam illum qui pro splendore gloriæ suaderet abscedere, et ad regnum legitimum repe- Lucifer erat et propter lumen scientiæ mane dare, ipsum vero fortem tempore opportuno alli- oriebatur ", commutari de gloria sua, et effici te garet et potestates ejus ac principatus exue- nebras propter malitiam quam recepit; et illum qui ret, et avulsam captivitatem quæ ab eo tenebatur, fuit immaculatus a nativitate sua, et habitavit cum abstraheret. lloc ergo modo etiam Christus volun- cherubim, et in medio lapidum igneorum conversa tate quidem exinanivit › tunc ‹ semetipsum, › tus est, et indutus est omne ornamentum virtutum, et formam servi, accepit, passusque est domi- nec fuit ulla in paradiso Dei arbor virtutum quæ ei natum tyranni, ‹ factus obediens usque ad mor- comparari posset, post hæc inventæ sunt iniquitates leu) 27 › per quam mortem destruxit eum qui ba- in eo, et de coelo in terram projectus est "; ita 21 I Cor. XV, 10. Philip. 11, 7. 28 Matth. x, 29. XIV, 12. 33 Ezech. XXVIII, 14-17. 16 Psal. XXIX, 23 Job 111, 8. * Matth. XII, ** Psal. xxvit, 4. 29 Ephes. IV, 30 Matth. xxvII, 52, 53. 31 Rom. vt, 9. "Isai. Editi, ‹et hæc ergo. Deinde, ‹ confirma bitur. Alias, continet, dicit quia mors hæc, de qua, etc.; al., ‹ contuetur, intelligit quod mors hic, etc. Editi, habuerat.» Editi, sed maledicant illam qui maledicunt diei illi qui maguum,» etc. Jonas. Deest in editionibus Merlini et Gene brardi. Sic omnes miss. nostri. Editi vero, futu rum; Rabanus, mansurum. › Editi, bellum gerentem. › Editi, habito sumit eos. Deinde ms. unus Regius num. 1640, habet, qui a parte tyranni erant. > Alias, donec sub dominatione tyranni po situs, eis quidem,» etc.; al., donec sub domina tione positos tyranni, eos quidem,, etc. Rabanus, donec sub dominatione pusiti ejus tyranni, et eus quidem, › etc. Editi, alligare.» Mss. quidam et editi, et liberavit, › etc. Mss. plerique et editi omittunt ‹ ejus. ● Ms. unus, ‹ et sic ingressus domuit infernum, et inde, › elc. Editi, ascendit,» Sic miss. plerique et Rabanus. Editi vero, ‹ neque.» Erat. In editis omiuitur.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. V. potest fieri ut in quocunque statu fuerit anima, et quia neque vita, neque mors, neque præsentia, ne in quacunque perfectione virtutum, quoniam virtus mutabilis est, lapsum possit incurrere, ut sicut a vitiis ad virtutem, ita et a virtutibus inclinetur ad vitia. Quod si est, consequens videbitur requirere medicum ubi languor est, quia, secundum Salvato ris ipsius vocem, opus est medico his qui male ha bent. Hæc ergo et his similia proponentes, easdem etiam in futuris sæculis dispensationes a Christo repetendas esse arbitrantur. Sed ad hæc nos breviter prout possumus respondebimus. Ma nere quidem naturæ rationabili semper liberum ar bitrium non negamus; sed tantam esse vim crucis Christi, et mortis bujus, quam in sæculorum fine, suscepit, asserimus, quæ ad sanitatem et remediam non solum præsentis et futuri, sed etiam præteri torum sæculorum, et non solum humano huic no stro ordini, sed etiam cœlestibus virtutibus ordini busque sufficiat. Secundum sententiam namque ipsius Pauli apostoli, Christus pacificavit per san guinem crucis suæ non solum quæ in terra sant, › sed et quæ in cœlis ". Quid autem sit quod in futuris sæculis teneat arbitrii libertatem, ne rursum corruat in peccation, brevi nos sermone Apostolus docet, dicens: «Charitas nunquam ca dit *. › Idcirco enim et fide et spe major charitas dicitur *, quia sola erit per quam delinqui ultra non poterit. Si enim in id anima perfectionis ascende. rit, ut ex toto corde suo, et ex tota anima sua, et que futura, neque angeli, neque virtutes, neque alti tudo, neque profundum, neque creatura alia poterit nos separare a charitate Dei, quæ est in Christo Jesu Domino nostro “.› Ex quibus omnibus evi denter ostenditur, quia si hæc omnia quæ enu meravit Apostolus, separare nos non possunt a charitate Dei, cum in illud quis culmen perfe ctionis ascenderit, multo magis libertas arbi trii nos ab ejus charitate separare non 569 poterit. Quamvis enim sit etiam ista (54*) vir tus, et maneat in natura, tamen tanta charitatis vis est, ut ad se omnia trahat, omnesque sibi so ciet vindicetque virtutes, maxime cum charitatis causas prior nobis dederit Deus, qui unico Filio suo non pepercit, sed pro nobis oinnibus tradidit il lumn,et cum illo nobis omnia donavit *.» Unde vel ille qui Lucifer fuit, et in cœlo oriebatur **, w.vel ille qui immaculatus erat a nativitate sua ", et cum cherubim positus labi potuit antequam erga bene ûicia Filii Dei charitatis vinculis stringeretur, po stea vero quam charitas Dei diffundi in cordibus omnium cœperit per Spiritum sanctum “, certum erit illud quod pronuntiavit Apostolus, quia ‹ cha ritas nunquam cadet 8. llæc prout poluimus ad ea quæ hoc loco commota sunt diximus, ut manifestius claresceret quomodo semel Christus mortuus est peccato, et ultra jam non moritur; et quia quod vivit, vivit Deo. Vivere autem Deo ita ex totis viribus suis diligat Deum, et proximum intelligendum est, quasi expleto eo quod in suum tanquam seipsam ", ubi erit peccati locus? Idcirco denique et in lege hoc dicitur primam esse mandatum, et in Evangeliis supra cætera omnia de charitate mandatur; et Petro eum summa rerum de pascendis ovibus traderetur, et super ipsum vel ot super terram fundaretur Ecclesia, nullius alte rius ab eo virtutis confessio, nisi charitatis exigitur”; et Joannes cum multa de charitate, tum etiain hoc dicit, quia qui manet in charitate, in Deo manet“.› Et ideo merito charitas quæ sola omnium major est, omnem creaturam continebit a lapsa. Tunc erit Deus omnia in omnibus“. Ad hunc namque perfectionis gradum ascenderat apostolus Paulus, et in hoc stans confidenter dicebat: Quis enim nos separabit a charitate Dei quæ est in Christo Jesu? Tribulatio? an angustia? an persecutio? an fames? an nuditas? an pericu lum? an gladius "?> et iterum: Certus sum enim forma Dei positus exinanivit semetipsum, et formam servi accepit, et factus est obediens usque ad mor tem", rursum permaneat in forma Dei, atque æqualis Patri. Unde et merito in consequentibus ponit Ita et vos existimate vos mortuos quidem esse peccato, viventes autem Deo in Christo Jesu Domino nostro 50.5%;, quo scilicet imitatione Christi peccato moriamur alieni ab eo effecti, et Deo vivamus jungentes nos ei, et unus cum ipso spiritus facti Non sine causa autem hoc dixit ‹ Existimate vos mortuos esse peccato; › quod melius quidem in Graco habetur: «Cogitate vos mortuos esse peccato. › Res enim de qua sermo est, in cogitatione magis, et ratione subsistit, quia hujusmodi mors non in effectu, sed in cogitatione habenda est. Qui enim cogitat vel existimat apud semetipsum mortuum se esse, non peccat. Verbi gratia si me concupiscentia mulieris trahat; si Matth. x, 12. 35 Coloss. 1, 20. 38 Cor. XIII, 37 ibid. 13. 38 Matth. xx11, 37-39. Matth. xv, 48; Joan. XXI, 15-17. 10 40 Joan. *I Cor. xi, 13; 1 Cor. xv, 28. 42 Rom. vIII, 35. * ibid. 38, 39. * ibid. 32. 45 Isai. XIV, 12. ** Ezech. xxvII, 14. 47 Rom. v, 5. 481 Cor. xIII, 8. ↳ Philip. 11, 7. 10. Rom. vi, 11. Legendum videtur nec; attamen omnes msc. nostri et editi habent, ‹ne.» Editi, charitas. › Editi, maxima est... tunc cum erit Deus, ▸ etc. Ms. unus, ‹ mater est... cum erit Deus, etc. Editi, ascendebat Apostolus, et in hoc stans confidens, [ms. unus, ‹ et in hoc stans et confidens] dicebat. > Ista. Desideratur in libris antea editis. Editi, tus fuit. > operabatur. › Deinde ‹ Immacula Editi, commemorata sunt. a Quasi expleto eo. Hæc desunt in editione Genebrardi. Editi, in consequenti hæc ponit. › Merlinus et Genebrardus, ‹ ut unius cam ipso spiritus facti. ›

non argenti, si auri, si prædii cupiditas pulset, et po- didit, Viventes Deo in Christo Jesu, nam in corde meo quod mortuus sim cum Christo, et de morte cogitem, exstinguitur continuo con cupiscentia et effugatur peccatum. Aut si odio vel ira inflammatus ad necem conciter inimici mei; si one existimem mortuum esse cum Christo, et co gitationes mortis ponam in animo meo, exstingui tur sine dubio furor, cessat odium, conquiescit ira, peccato non datur locus, et hoc modo peccato quis mori invenitur, et vivere Deo. Sed et hoc quod ad mihi otiosum videtur. Simile enim puto esse, quasi dixisset: Viventes Deo in sapientia, in pace, in ju stitia, in sanctificatione, quæ omnia Christus est. In his ergo vivere Deo, hoc est in Christo Jesu vi vere Deo. Quod si sine justitia, sine pace, sine sanctificatione cæterisque virtutibus nemo vivil Deo, certum est quod nemo vivat Deo, nisi in Christo Jesu. Amen 1. Non ergo regnet peccatum in vestro mor- bet, concupiscat • caro adversus spiritum, et tali corpore, ad obediendum desideriis ejus neque exhibeatis membra vestra arma iniquitatis peccato: sed exhibete vos Deo, tanquam ex mor tuis viventes: et membra vestra arma justitiæ Deo. Peccatum enim vobis non dominabitur: non enim sub lege estis, sed sub gratia ". In superioribus ait • Sicut regnavit peccatum in morte ".» Nunc autem non dixit: Non ergo regnet peccatum in morte; sed ait: Non ergo regnet peccatum in vestro mortali corpore, ad obediendum desideriis ejus; docens per hoc sedem quamdam et regnum peccatum habere 570 in corpore. Hoc est quod et alibi dixit: Prudentia carnis inimica est Deo;» et iterum Prudentia carnis mors est *., Sed et omnia peccata Apostolus opera carnis esse pro nuntiat 7, quæ dicit esse fornicationem, immundi tiam, passionem, concupiscentiam malam, impudi citiam, idololatriam, maleficia, inimicitias, certa mina, zelum, furorem, contentiones, dissensiones, bæreses, invidiam, ebrietates, comessationes, et his Similia. Sed si requiras quomodo etiam hæreses inter carnis opera numerentur, invenies eas de sensu carnis procedere. Sic enim dicit Apostolus de quodam ‹ Frustra, inquit, inflatus a sensu carnis suæ, et non tenens caput 88., Hæc autem diximus ut manifestior fieret intellectus, quomodo peccatum regnet in corpore. Omnia namque illa quæ superius opera carnis esse enumeravimus, vel ut exercitus quidam armatus est sub hoc rege peccati militans, et legi ejus parens, que in mem bris carnis inscripta est. Certum est enim, quia ex eo quod desideriis peccati caro obedientiam præ spiritus adversus carnem, et hæc sibi invicem › ad versentur”. Illud tamen adverte, quod ostendens in nostra potestate positum ut non regnet in nostro mortali corpore peccatum præceptum dat Apostolus, dicens: Non ergo regnet peccatum in vestro mortali corpore, ad obediendum desideriis ejus 60. Nisi enim esset in nostra potestate ul non regnaret in nobis peccatum, præceptum utique non dedisset. Quomodo ergo possibile est ut pec catum in carne nostra non regnet? Si faciamus il lud quod idem Apostolus dicit: Mortificate membra vestra quæ sunt supra terram ", > et si semper mortem Christi in corpore nostro › circumfera mus. Certum namque est, quia ubi mors Christi circumfertur, non potest regnare peccatum. Est enim tanta vis crucis Christi, ut si ante oculos ponatur, et in mente fideliter retineatur, ita ut in ipsam mortem Christi intentus oculus mentis aspi ciat, nulla concupiscentia, nulla libido, nullus fu ror, nulla superare possit invidia; sed continuo ad ejus præsentiam totus ille quem supra enumeravi mus peccati et carnis fugatur exercitus: ipsum vero peccatum nec subsistit, quippe cum nec sub stantia ejus usquam sit nisi in opere et gestis. Est ergo in nobis et concupiscentia peccati, quæ re gnum habet in carne; est et concupiscentia spiri tus, quæ regnum habet in mente, secundum id quod supra diximus, quia ‹ caro concupiscit adversus spiritum, spiritus autem adversus carnem “., Cum ergo concupiscimus quod non licet, vel quod non decet, vel quod non expedit, concupiscentia carnis est. Cum vero concupiscit et deficit anima postra » Rom. vi, 12-14. 5 Rom. v, 21. 55 Rom. vill, 7. 86 ibid. 6. 37 Galat. v, 19, seq. 68 Culoss. 11, 18, 19. 59 Galat. v, 17. 6 Rom. vi, 12. 6 Coloss. III, Jesu. Amen. Hæc desunt in libris antea edi tis. Mss. tamen plerique omittunt ‹ Amen. › Sic mss. Editi vero, ut obediatis concu piscentiis ejus. > Editi, per hæc sedem quamdam regnum peccati habere, etc. Editi, frustra quod afflatus de sensu. ▸ 5. 6 II Cor. iv, 10. "Galat. v, 17. Alias, est; male. Editi, versantur. › damnatus est; › al. ‹ clamalus concupiscit,» et paulo post, ‹ ad In editione Genebrardi pro ‹ peccatum legitur ad obediendum. ›

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VI. ne quando videat salutare Dei ", ista concupi- tis peccato; sed exhibete vos Deo tanquam ex mor scentia spiritus est. Unde apparet mediam quodam modo esse animam inter carnem et spiritum; et si quidem junxerit se carni ad obediendum desideriis peccati, efficitur cum ea unum corpus; si vero junxerit se Deo, efficitur cum eo unus spi ritus, secundum illud quod dictum est: • Qui enim jungit se meretrici, unum corpus est; qui autem jungit se Domino, unus spiritus est *. Nec mireris si carnem meretricem vocet, quæ illis omnibus quæ supra enumeravimus vitiis atque pec catis, tanquam turpissimis amatoribus subjacet. Requiro autem cur addiderit, ‹ in corpore vestro mortali, cum utique suffecisset dicere: • Non ergo regnet peccatum in vestro corpore. › Ut quid additur et mortali» quasi dubitaret ali quis corpus esse mortale? Sed mihi videtur quod non sine causa etiam hoc addiderit. Admonuit enim per hoc quomodo possit in corpore non re gnare peccatum, secundum quod et alibi ipse dixe rat: ‹ Corpus quidem mortuum est propter pec catum, spiritus vero vita est propter justi tiam ". › Si ergo sciamus quia corpus nostrum mortificari potest, et mortuum esse peccato, po test fieri ut non regnet in eo peccatum. Secundum hoc namque quod mortuum est, justificatum dici tur a peccato ". Neque enim mortuus con cupiscit aut irǝscitur, aut furit aut diripit aliena. Si ergo ab his omnibus concupiscentiis corpus reprimamus, mortuum peccato dicitur esse corpus. Et hoc est quod in præsenti loco ista Apo stoli commonere videtur adjectio dicentis ‹ in corpore vestro mortali. Alius fortasse dicet, quia ad distinctionem alterius corporis quod im mortale est, hoc corpus in quo nunc sumus, mor tale nominavit. Quid sit autem corpus immor tale, idem Apostolus docet in aliis 68, ubi ait Necesse est enim ut corruptibile hoc induat 571 incorruptionem, et mortale hoc induat im mørtalitatem; › et dubium non est quin dempla mortalitate hoc ipsum quod nunc mortale est, immortale efficiatur corpus. Post hæc sequitur " Neque exhibeatis membra vestra arma iniquita tuis viventes, et membra vestra magis arma justi tiæ Deo. Intuere per singula sapientiam Pauli quia necessariis discrepationibus utitur. Ubi dicit arma non esse præbenda peccato vel iniqui tati, non nos, sed membra nostra ponit: ubi vero suadet ut Deo nos exhibeamus, non ante mem bra quam nos ipsos exhiberi vult Deo, hoc est animam, vel propositum nostrum, ut cum pios nos ipsos exhibuerimus Deo, et adhæserimus ei, ita demum etiam membra nostra efficiamus arma ju stitiæ Deo. Sicut enim manus sanctæ dicuntur, quæ sanctis operibus ministraverint, ut Apostolus dicit Levantes puras manus sine ira et disceptatio ; › et rursum manus dicuntur plenæ sanguine, quæ ad effundendum sanguinem ministraverint ita et in præsenti loco membra quæ peccato deser viunt et iniquitati, arma iniquitatis appellantur: et rursum si peccati concupiscentiam mortificemus in corpore nostro mortali, et in opere justitiæ labore mus, atque omnibus membris nostris justiti:e ministremus, efficimur tanquam ex mortuis viven tes, peccato scilicet mortui et justitiæ viventes; el consequenter etiam membra nostra fiunt arma ju stitiæ Deo. Bene autem metaphoram superius pro positam custodivit, ut quia regnare dixerat pecca tum, arma peccati membra nominaret, et rursum Deo regi arma justitiæ fierent membra nostra Sequitur post hæc: ‹ Peccatum enim vobis non do minabitur. Non enim sub lege estis, sed sub gra tia ". Etiam hic intuere miram in Apostoli ser mone cautelam. Cum de nobis loquitur, dicit ‹ Peccatum vobis non dominabitur: › cum de Sal vatore loqueretur, non dixit: Peccatum non domi nabitur (neque enim ita de eo dici decebat), sed ait Mors ei ultra non dominabitur”. › Mortis enim in eo ſuit locus, peccati nullus. At contra de nobis nec conveniebat dici: Mors vobis non do minabitur; hoc enim cavere non possumus; sed, Peccatum vobis non dominabitur;» quod sine du bio sciret vitare nos posse secundum ea quæ superius diximus, si mortificemus concupiscentias carnis, in quibus peccatum poterat dominari. Pro 67 Rom. v1, 68 1 Cor. xv, 64 Psal. LXXXIH, 66 Rom. viii, 10. *³] Cor. vi, 16, 17. v1, 13. 7º 1 Tim. 1, 8. 7 Rom. VI, 14. " ibid. 9. Alias, quomodo videat; › al.,‹ quando vi derit. Editi, ‹ junxit se.» Editi, ‹ Cur igitur additur mortali, › etc. Sed mss. ut in nostro textu. Editi, quod. › Vita est. Editi, e vivit. › Editi, quod mortuus est, justificatus dici tur. Mss. quidam et Rabanus, qui mortuus est, › etc. Sed rectius ms. unus ut in nostro textu. Alias, aut furatur. › i Ms. unus, in præsenti capitulo Apostolus commonere videtur adjiciens > etc. Editi, e in præsenti loco ita Apostolus videtur commonere di cens In corpore vestro mortuo. Alius fortasse diceret quod. Deinde, ‹ mortuum nominavit. › Sed potiores mss.. ut in nostro textu. 6 Rom. Editi, i adepta immortalitate.» Mss. quidam, indepta immortalitate, › male. Sed recte mis. unus ut in nostro textu. Alias, qua;» al.,‹ quam. › Et paulo post editi perperam, ‹ arma nostra præbenda peccato,▸ elc. Alias, non tam menibra. › Editi, ad effundendum eum ministrave rint. > Alias perperam, atque in omuibus mem bris nostris. Editi, Editi, vestra, › male. dicens. › Ms. unus, Quod sine dubio scire et vitare non posse constat.... si mortificemus, › etc. Alias, Quod sine dubio scire et vitare non possumus.... si non mortificemus, › etc.

pterea enim subjungit: Non enim sub lege estis, dicat servum. 'In quo, ut dixi¸ absque ulla cuncta. sed sub gratia; et evidenter ostendit ex his nos tione in nobis esse ostendit arbitrii libertatem. In non esse sub lege illa quam in menibris positam repugnare dicit legi mentis ", quia qui mortificat membra sua, certum est quod non sit sub lege mem brorum, sed sub gratia Dei. De hac lege et alibi di cit, quia e virtus peccati lex”. › Si quis vero velit hæc accipere de lege Moysi, illud sine dubio dicet, quod non sumus sub lege litteræ quæ occi dit, sed sub lege spiritus quæ vivificat”, , quam hic gratiam nominavit. 2. Quid ergo? Peccabimus, quia non sumus sub lege, sed sub gratia? Absit”. › Simile videtur hoc illi dicto, quod superius exposuimus: «Quid ergo dicemus? Permanebimus in peccato ut gratia abun det? Absit”; › et ideo una atque eadem utrique loco sufficiat explanatio. Hoc solum est quod vide tur habere differentiam, quod in superioribus ubi dicit: «Quid ergo? Permanebimus in peccato? › quasi his qui nondum discesserint a peccato dici videtur, ne permancant in eo in quo esse adhuc vi debantur: hic vero tanquam ab his qui jam discesserint a peccato, fieri videtur interrogatio et ibi, ut quasi gratia, quæ nondum erat, abunda ret; hic autem tanquam præsente jam gratia dicit, ‹ quia non sumus sub lege, sed sub gratia "., nobis namque est exhibere obedientiam nostram vel justitiæ, vel peccato. ‹ Nemo › autem ‹ potest duobus simul dominis servire, peccato et justi tiæ. Aut enim unum odio habebit, peccatum scilicet, ‹ et alium amabit, › id est justitiam: ‹ aut patietur unum, scilicet peccatum duntaxat, ‹ et alium contemnet ", › id est justitiam. Simile ergo est et quod dixit Apostolus: ‹ Servi ejus estis cui obedistis, sive peccati, sive justitiæ "., Sed et quod dicitur: ‹ Omnis qui facit peccatum, ser vus est peccati, › ad hoc respicit, quamvis etiam non adjecerit Et omnis qui fecerit justitiam, ser vus est justitiæ. Quod fortassis putet alius idcirco subrelictum, ut quasi ex consequentibus debeat in telligi. Mihi tamen videtur consulto non ad ditum. Neque enim conveniebat dici, quia omnis qui facit justitiam, servus est justitiæ. Nam et Deas ipse facit justitiam, et non idcirco servus justitiæ dici potest, sed justitiæ Dominus Non ergo ita omnis qui facit justitiam, servus est justitiæ, ut omnis qui facit peccatum, servus est peccati. Nam et ipse diabolus sine dubio peccati servus est, quippe qui discessit a servitute justitiæ, et in con spectu Domini omnipotentis rebellavit, propter quod et apostata appellatus est. Constat ergo ex his ver bis quibus Paulus dicit: «Quia cui exhibetiз vos servos ad obediendum, servi estis cui obedistis, sive peccati, sive justitiæ “, › quia sponte nostra ipsi nos exhibemus, nullo cogente, vel peccato servire vel justitiæ per obedientiam nostram: et ideo semper horum meminisse debemus, ne inanes querelas in peccati excusatione proferamus, quo‹ diabolus fecerit at peccaremus, aut naturæ neces sitas, aut fatalis conditio, aut cursus astrorum Sed audi apertam Pauli sententiam, qua dicit 3. ‹ Nescitis quia cui exhibetis vos servos ad obe diendum, servi estis ejus cui obeditis, sive pec cati ad mortem, sive obedientiæ ad justitiam? Gratias autem Deo quoniam fuistis servi peccati, obedistis autem ex corde in cam formam doctrinæ, in quam traditi estis. Liberati autem a peccato, servi facti estis justitiæ 79 Videtur fortassis minus integra elocutio quod ait: ‹ Servi estis ejus cui obedistis, sive peccati ad mortem, sive obe dientiæ ad justitiam; › cum ratio poposcerit dici: Servi estis ejus cui obedistis, sive peccati, sive justitiæ per obedientiam. Sed in eo qui se im periti sermonis sponte profitetur,** artem com. positionis verborum requirere superfluum puto, cum sensus evidens habeatur. Hoc est ergo quod in hoc loco Apostolus docet; quia unusquis que in manu sua habet et in arbitrii potestate, 572 ut aut peccati servus sit, aut justitiæ. Ad quamcun Cui vos exhibetis servos ad obediendum, servi estis cui obedistis, sive peccati, sive justitiæ. › Post hæc: • Gratias, inquit, Deo, quia fuistis servi peccati, obedistis autem ex corde in eam for mam doctrinæ, in quam traditi estis **.**., Videtur hæc ad eos dicere, de quorum vita profectuque præsumit, et de quibus jam superius dixerat: ‹ Gra que enim partem inclinaverit obedientiam et tias ago Deo per Jesum Christum pro omnibus vo cuicunque parti parere voluerit, hæc sibi eum vin 1 Kom. vII, 23. * 1 Cor. xv, 56. 79 ii. 16, seq. 85.86 ibid. 17. bis, quia fides vestra annuntiatur in universo mJUN 78 11 Cor. III, 6. 7 Rom. VI 15. 77 ibid. 1. 7* ibid. 45. 8 Rom. vi, 16. 83 Joan. viti, 31. Rom. vi, 16. o II Cor. XI, 6. St Matth. v, 24. Vero. Desideratur in antea editis. Jam. In editis omittitur. Ms. unus, ‹ sive justitiæ in sanctificatio nem. > Editi, & servi autem facti estis justitiæ. › Alias, quia ait: servi estis cui obedistis, sive peccati, sive obedientiæ (al. obeditionis ) ad justitiam, cum ratio posceret: Servi estis (al. Ergo servi estis), etc. Alias, qui imperitiam sermonis sponte con fitetur. > Editi, ‹ Ad quamcunque enim potestatein in clinaverit obedientiæ. Ms. unus, Ad quamcunque enim partem inclinaverit se homo obedientiæ. › Editi, Nam omnis qui, etc. Mss. pleri que, Sed et omnis qui, › etc., absque ‹ quod di citur. › Alias, Mihi autem videtur. › Alias, sed justus Dominus, › Editi, ex his esse servos (al. ex his ser vis) quibus Paulus dicit, › al., ‹ ex his verbis» (al., ex his sermonibus) Pauli, quibus dicit. › Editi, quia sponte. Nain ipsi nos. › Alias, quia» (al. quod, › al. ‹ quam) diabolus fecit ut peccatorem, aut naturæ.... aut cursus astrorum efficiat, › al. ‹ faciat. ›

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VI. do ".» Tum deinde et illud ostendit, quod omnes mam atque umbram virtutum tenere possimus; et eos ipsas vero virtutes, tunc cum venerint illa quæ perfecta sunt. Et ideo justus nunc magis, ut mihi videtur, in umbra virtutum, quam in ipsis virtutibus vivit Et ob hoc fortassis Jeremias in Lamentationibus dicit: «Spiritus vultus nostri Christus Dominus, cui diximus: În umbra ejus vi vemus in gentibus *. › Quod si Christus est justi tia, et sapientia, et veritas, et dicimus, in umbra ejus vivemus in gentibus; › ergo in umbra justitiæ, et in umbra sapientiæ, et in umbra veritatis vivi mus, etiam si justi, et sapientes et veritatis amatores esse videamur. Propterea ergo dicitur Si quis se putat cognovisse, nondum cognovil quemadmodum oporteat scire "., Fortassis enim homines primo serviant peccato. Sic enim scriptum est: Quia non est justus super terram qui faciat bonum, et non peccet 88. › Primo enim necesse est in omni homine illud compleri quod scriptum est ‹ Sed ubi venit mandatum, peccatum revixit 89. Hoc vero quod sequitur ad paucos dicitur, `qui jam emendantur, scilicet quod dicit: ‹ Gratias autem Deo, quia fuistis servi peccati, obedistis au tem ex corde in eam formam doctrinæ, in quram traditi estis **.**. › Sérviergo fuimus ommes peccati; sed ubi tradita est nobis forma doctrinæ, et huic `non utcunque, neque solis verbis, sed ex corde, ex animo, ex tota devotione elegimus obedire, libera `mur a servitute peccati, et efficimur servi justitiæ. Unde vereor ne forte plurés simus qui videamur sus - etiam ipsum Verbum Dei, secundum hoc quod cepisse formam doctrinæ justitiæ, et verbis qui dem vel professione justitiæ videamur obedire, corde vero obediamus peccato, carnis adhuc in nobis vi tiis dominantibus. Et ideo ante omnia indigemus ilta de qua superius docuit mortificatione membrorum. Quod autem dixit: Formam doctrinæ, in quam traditi estis, › requirendum puto quomodo unusquisque tradator. Invenimus namque quod eos qui ‹ non › probant Deum habere in notitiam, › tradat Deus secundum desideria cordis eorum in immunditiam, ut contumeliis afficiant corpora sua in semetipsis: › et alios qui ‹ commutaverunt glo riam incorruptibilis Dei,, tradat in passiones ignominiæ”, › de quibus in locis suis prout po taimus diximus. Et hos ergo qui semetipsos exhi bent servos justitiæ per obedientiam Deus tra didit at instituantur et imbuantur secundum for mam doctrinæ justitiæ. Movet autem me etiam hoc, quod non dixit, ‹ Obedistis ex corde doctri næ, ‹ in quam traditi estis, sed formam doctri næ › posuit. Nec puto quod unum esse senserit Apo stolus doctrinam, et formam doctrinæ; sed mihi videtur quod formam doctrinæ minus esse scierit, quam ipsam doctrinam; et nunc quidem in præ senti vita dum in hoc corpore sumus, et ‹ag graval terrenum hoc habitaculum sensum multa cogitantem 3, › formam doctrinæ habeamus, non ipsam doctrinam, sicut idem Apostolus in 573 aliis dicit: ‹ Nunc autem videmus per spe culum in ænigmate; › ipsa autem doctrina sit de qua dicit: Tunc autem videbimus facie ad fa ciem "., Unde et in præsenti vita puto quod for Rom, 1,8. 88 Eccli. v11, 21. Sap. 1x, 15. * 1 Cor. xm, 12. "Thren. IV, 20. * Rom. vi, 18. Verbum caro factum est, et habitavit in no bis”, › aliter in præsenti vitæ statu, aliter cum venerit quod perfectum est **, cognoscetur; et ali ter nunc in forma servi, tunc vero aliter in forma Dei, et in Patris æqualitate sentietur. Pro quibus omnibus, vel in forma doctrinæ, ut Apostoluz dicit, et nondum in ipsa doctrina, vel ‹ in umbra Christi, ut Jeremias nominavit”, et nondum in ipso Christo, vivere videmur inter gentes. Liberati antem a peccato, servi facti estis justitiæ '., Ex positio est in his eorum quæ superius dixit. Si enim ultra non serviatis peccato, certum est quia liberati ab eo servi facti estis justitiæ. Sed requi ritur quis est qui liberat a peccato. Sine dubio veritatis agnitio. Sic enim dicebat Jesus ad Judæos qui crediderant ei: Si credideritis verbo meo agnoscetis veritatem, et veritas liberabit vos *. Veritas est ergo quæ liberat a peccato, et veritatis agnitio. Certum est autem quod omnis qui liberatus fuerit a peccato, justitiæ serviat. Quod autein dici mus, justitiæ serviat, quoniam justitia una est ex virtutum choro, simile est ac si diceremus, quia si quis liberatus est a peccato, serviet veritati, el serviet sapientiæ, et serviet pudicitiæ, et serviet pietati Sic enim ego audio et illud quod dictum est: Aperite mihi portas justitiæ, et ingressus in eas confitebor Domino ³. > Non enim solius justitiæ portas ingreditur qui confiteri vult Domino, sed et veritatis, et sapientiæ, et pietatis, et pudicitiæ. Omnium namque una est aula virtutum, cujus sibi justitiæ nomine pandi januas postulat ju stus. 90.91 Rom. v,17. Rom. 1, 28, 24, 23, 941 Cor. vill, 2. ** Joan. 1, 14. 1 Cor. xiu, Rom. VII, 9. Thren. IV, 20. * Joan. viii, 31. etc. Editi, Quam autem dixit formanı, Alias, Et hic ergo qui [al. eo qui] se metipsos exhibent servos per obedientiam justitiæ;> et paulo post editi, ‹ secundum formam justitiæ doctrinæ. > Editi, obedientiæ. › Ms. unus. cobedientes. › Nunc. Deest in editionibus Merlini et Gene brardi. Editi, ‹ vixit, › male. Psal. exvII, Ms. unus, etiam si justitiæ, et sapientiæ, › etc. Deinde idem ms., 'si quis se putat cognovisse Deum.... oporteat sciri.» Al., ‹ eum scire. › Editi, et serviet pudicitiæ, prudentiæ, et pietati. › Sed omnes mss. omittunt è prudentiæ. › Quidam etiam non habent serviet; ante ‹ pie tati. Editi, nomine Paulus» (al., Pauli) januns postulat aperiri. ›

4. ‹ llumanum dico propter infirmitatem carnis dat: quod utique fieri non posset, si aut natu vestræ. Sicut enim exhibuistis membra vestra ser- ra ut quibusdam videtur, repugnaret, aut astro vire immunditiæ, et iniquitati ad iniquitatem rum cursus obsisteret. ita nunc exhibete membra vestra servire justitiæ in sanctificationem *.» Pudorem quemdam per hæc incutit Apostolus anditoribus, ut hoc saltem obse quii dependant justitiæ et sanctificationi, quod prius immunditiæ iniquitatique detulerant. Quid ergo tam humanum, hoc est, quid tam leve, quid tam sine onere, et quod nulla prorsus possit carnis in firmitas excusare? • Sicut, inquit, exhibuistis membra vestra servire immunditiæ, et iniquitati ad iniquitatem, ita nunc exhibete membra vestra ser vire justitiæ in sanctificationem., Ingloriosum quidem est ut ita quis virtutibus sicut vitiis serviat. Multo enim amplius et multo intentius honoranda justitia est. Sed ego, inquit, humane et communi ter ago: eadem postulo, similia requiro. Dudum currebant pedes vestri ad dæmonum templa, nunc currant ad Ecclesiam Dei. Currebant prius ad effundendum, nunc autem ad liberandum sangui nem currant. Protendebantur prius manus ut aliena diriperent, nunc protendantur ut propria largian tur. Circumspiciebant prius oculi mulierem, aut alienum aliquid ad concupiscendum, nunc circum spiciant pauperes, debiles, egenos ad miserandum. Aures delectabantur auditu vano, vel bonorum de rogationibus, nunc convertantur ad audiendum ver bum Dei, ad explanationem legis, et ad capiendam sapientiæ disciplinam Lingua quæ- conviciis, maledictis, et turpiloquiis assueta est conver tatur nunc ad benedicendum Dominum in omni tempore: sermonem sanum proferat, et honestum, ut det gratiam audientibus, et veritatem loquatur cum proximo suo *. Sed quid opus est hæc sin gula persequi, cum pateat etiam tibi, uniuscujusque membri ministerium, quod exhibuit vitiis, aptare virtutibus, et actum quem exhibuit immunditiæ, ad castitatem nunc sanctificationemque convertere? Videtur sane hic justitiam pro omnibus simul vir tutibus nominasse, sicut econtrario iniquitatem pro omnibus simul vitiis posuisse. Addidit sane, justitiæ in sanctificationem, quo videlicet casti tatis partem et generaliter cum cæteris, et per se metipsam specialiter commendaret. Sed et illud positus sub peccato, quia finis illorum mors est. › 5. ‹ Cum enim servi essetis peccati, liberi eratis justitiæ. Quem ergo fructum habuistis tune in illis, in quibus nunc erubescitis? Nam finis illorum mors est. Nunc vero liberati a peccato, servi autem facti Deo, habetis fructum vestrum in sanctificationem, finem vero vitam æternam 7. › Quomodo quis peccati servus sit, sufficienter jam in superioribus dictum est, cum exponeremus illum locum: Ne scitis quia cui vos exhibetis servos ad obediendum, servi estis ejus cui obedistis, sive peccati, sive ju stitiæ ³? › Cum ergo quis peccato servit, justitiæ liber est, hoc est, alienus a justitia. Ilic enim libe rum alienum dicit, et recte quidem. Nemo enim potest simul et peccato servire, et justitiæ, sicut et Salvator dixit, quia ‹ nemo potest duobus dominis servire ⁹. › Sed de his plenius supra diximus. Illud sane notandum est, esse et libertatem culpabilem, et laudabilem servitutem. Nam liberum esse justi tiæ, crimen est; servum vero esse, laudabile. Quod autem dicit justitiæ servum fieri, simul intellige et sapientiæ, et pietati, et pudicitiæ, et omnibus uns virtutibus: sicut econtrario qui peccata, servus est si mul et concupiscentiæ malæ, et iræ, et furoris, el impudicitiæ, et rapinæ; et omnibus simul vitiis ac sceleribus servit. Unde nosmetipsos semper discu tere debemus per singula quæque quæ gerimus, cl in unoquoque actu considerare cuinam serviamus, peccatone ad iniquitatem, an justitiæ in sanctifica tionem. ‹ Quem ergo, inquit, fructum habuistis tunc in illis, in quibus nunc erubescitis? Nam linis illorum mors est 10 > Fructum et bonorum el ma lorum esse docet Scriptura divina, ut ipse Salvator in Evangeliis dicit: Aut facite arborem bonam, et fructum ejus bonum; aut facite arborem malamı, et fructum ejus malum ". Non potest arbor boua fructus malos facere, neque arbor mala fructus bo nos facere ". › In quibus propositum et voluntas hominis, arbor dici videtur vel bona, vel mala, fructus vero ejus opera. Si quis convertat animos et propositum ad justitiam, erubescit sine dubio, et ipse se notat de prioribus gestis quæ egit aspice, quod ubique per hæc arbitrii libertatemn Sed requiro quæ mors? Certum est quia nou designat, 574 et ostendit ununiquemque habere ista communis. Non enim quis post mortem con in sua potestate, ut quæ ante iniquitati ad iniqui- vertitur ad justitiam, vel pro male gestis præter tatem servitia dependebat hæc, converso in itis erubescit. Quid ergo est? Nunquidnam peccati melius proposito, justitiæ sanctificationique depen mortem dicere videtur, quoniam anima quæ pec * Rom. vi, 19. Psal.xxxIII, 2. Zachar. 1, 16; Ephes. 1v, 25. 7 Rom. vi, 20, 22. * ibid. 16. 11 Matth. XII, 33. Matth. VII, 18. Matth. 10 Rom. VI, 21. Alias, injustitiam. ▸ Editi, nulla ratione prorsus possit infir mitatis excusari. Sed omnes mss. ut in nostro textu. Alias, nunc autem concurrant. › Editi, sapientiam et disciplinam. › Genebrardus, erat assueta, › Editi, ‹ Addit quoque, ms. unus, ‹ addidit quoque. > Editi, ‹ dependebant,» et infra, ‹ depen dant. > Sic mss. et Rabanus. Editi vero, ‹ si neces sitas naturæ. › Alias, Quoniam; › al.,: Quod. › Alias, et ipse se renoval, al., et ip;a notat. > Quià. Deest in libris antea editis.¸

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VI. cat, ipsa morietur ¹³?» An illud magis potest in- tionem diximus fructuum malorum, et fructuum telligi quod istam mortem dicat qua cuin Chri sto peccato morimur, et vitiis ac sceleribus finem damus, ut propter hoc dixisse videatur, quia ‹ finis illorum mors est? Nunc vero liberati a peccato, servi autem facti Deo, habetis fructum vestrum in sanctificationem, finem vero vitam æternam. Fructus fructibus comparat: et peccati quidem fructus pro quibus nunc, hoc est, postea quam li berati a peccato, et servi facti Deo, sancti erube scunt, pronuntiat morte finiri: fructus vero justitiæ qui sunt in sanctificationem, finem dicit accipere vitam æternam. In quo illud primo non est omit tendum, quod fructus quidem eos pro quibus nunc erubescimus in quo sint noluit nominare: eo rum vero fructum qui liberati sunt a peccato, et servi facti sunt Deo, dicit esse in sanctificationem. Bonorum enim frequentius quam malorum habenda memoria est. Quod autem prius de malis fructibus et fine eorum, postea vero de fructibus qui in san ctificationem sunt et de fine eorum, quæ est vita æterna, memoravit, vide quia simile est hoc dicto prophetico illi quo ipse ait: «Ego occidain, et ego vivere faciam "; et iterum: ‹ Percu liam, et ego sanabo;» et rursum in Job: Ipse dolere facit, et remedium dat: percutit, et manus rjus sanat “. › Quæ omnia illuc aspiciunt, quod ante moriendum est cum Christo, et ita convivendum ante compatiendum, et ita conregnandum. Nisi enim prius per pœnitentiam peccato moriamur, non possumus per justitiam vivere Deo. Sed et hoc quod superius dixit"; Liberati autem a pec cato, servi facti estis justitiæ: › nunc autem cum similiter dixerit: ‹ Liberati autem a peccato ", › on similiter dixit, ‹ servi facti estis justitiæ, › ied, ‹ servi facti estis Deo:» non est otiosa dis inctio. Per hoc enim ostenditur, quod postea ¡uam quis liberatus a peccato fuerit, servire debet ›rimo justitiæ et omnibus virtutibus simul, ut inde þer profecium ascendat ad hoc, ut servus fiat Deo, quamvis et servire justitiæ, servire sit Deo. Chri ¡lus est enim justitia, et servire Christo, servire leo est. Est tamen ordo profectuum, et sunt 575 in virtutibus gradus et idcirco dicitur bristas regnare, profecto secundum hoc quod ju titia est,donec in unoquoque compleatur plenitudo irtutum, ubi vero mensura fuerit perfectionis spleta, tunc dicitur tradere ‹ regnum Deo et Pa ri, › ut jam sit Deus omnia in omnibus 18. › Sed t illud adhuc observandum puto (quoniam colla 13 Ezech. XVIII, 4. Deut. xxx11, 39. 18 Job v, 18. 'Jerem. 11, 21. 2º Matth. xi, 27. 11 Luc. xvi, 12. Editi, ‹ dicit.» Et paulo post, ut post hæc› ns. anus, ut post hoc. Rabanus, ut Aposto 15 hæc ) dixisse videatur, etc. Editi, perperam, non erubescimus. › Alias, in sanctificatione sunt. › Editi, quia superius dixerit. › Alias, et sunt profectibus gradus; › al., ‹ et ant profectibus et virtutibus gradus. › Editi, Nam illi alieni sunt in nobis non se bonorum fecisse Apostolum) quod ibi quidem ubi de malis fructibus dicebat, non dixit: Fruelum vestrum habuistis in quibus nunc erubescitis: › sed dixit: ‹ Quem ergo fructum babuistis?» ubi vero de bonis fructibus dicit, addit vestrum. › Sic enim scribit: «Habetis fructuin vestrum in sanctificationem: > per quod indicare mihi vide tur quod fructus malus, fructus erubescendus et pœnitendus, non est noster fructus. Non enim ma lam in nobis arborem Deus plantavit quæ fructus malos proferret, sicut et ipse dicit per prophetam ‹ Ego te plantavi vitem fructiferam totain veracem, quomodo conversa es in amaritudine vitis alienæ "? Fructus ergo malos etiam si afferamus, non sunt nostri, sed alieni, id est peccati; fructus vero bo nos si afferamus in sanctificationem, nostri sunt fructus. Istos enim fructus ut afferret humana na tura a couditore suo suscepit. Nam illi alieni non sunt in nobis seminati a Deo Vis autem scire quia Dominus non seminat malos fructus? audi eum in Evangelio dicentem: «Nonne bonum seinen se minavimus in agro? Unde ergo habet zizania? Et respondens dixit Inimicus homo hoc fecit”.» Et adhuc vis amplius discere quia isti carnis fru clus non sunt nostri, sed alieni? Ipse iterum Dominus in Evangelio dicit: Si in alieno fideles non ſuistis, quod vestrum est quis dabit vobis “?, Sic ergo profundæ rationis mysterio in malo qui dem fructu Apostolus non addidit ‹ vestrum; › de bono autem dicit: Habetis fructum vestrum in sanctificationem. › Quod autem perfectiores dicat hos quos servire Deo nominat, quam illos quos primo servire justitiæ dixerat, etiam ex hoc pro batur, quod horum fructum in sanctificationem po suit; qui intelligi possunt hi esse qui se castitati et continentiæ devoverunt; illi autem quos servos dixit esse justitiæ, possunt etiam hi videri qui in conjugiis positi, justitiæ tamen et omnibus virtuti-. bus operam præbent. De vita autem æterna quain vis et in aliis locis sæpe a nobis dictum sit, tamen et in præsenti breviter perstringendum est, quod æternitas in Scripturis aliquando pro eo ponatur ut finem nesciat, aliquando vero ut in præsenti qui dem sæculo finem non habeat, habeat tamen in fu turo. Aliquando temporis alicujus, vel etiam vitæ unius hominis spatium æternitas appellatur, ut est illud in lege scriptum de servo Hebræo ":. Si di lexerit, › inquit, ‹ uxorem suam, et filios suos, et permanere voluerit in servitute propter ipsos 16 Rom. vi, 18. 17 ibid. 22. 181 Cor. xv, 21, 28. ªª Exod. xxi, 5, 6. minati a Deo. › Ms. unus, Nam illi sunt alieni [al., alienati sunt] non sunt in nobis seminati a Deo.» Editi, et respondentes dixerunt: > mss. quidam, Et respondit.» Editi, ipse etiam. › Mss. plerique, dicat hic. › Sic ms. unus. Cæteri vero mss. et editi, ‹ pro pter ipsam.»

æter subula, inquit, pertundes aurem ejus in poste, et de qua scriptum est, quia ‹ anima, quæ peccat, erit tibi servus in æternum. Æternum hic sine dubio tempus vitæ hominis posuit. Et iterum in Ec clesiaste dicitur 13: < Generatio vadit, et generatio venit, terra autem in æternum stat: > hic num › præsentis sæculi tempus ostendit. Ubi vero dicit ‹ vitam æternam, › ad illud aspiciendum est quod ipse Salvator dixit: Hæc est autem vita æterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum > et iterum Ego sum via, et veritas et vita "., Et ipse Apostolus in aliis dicit, quia rapiemur in nubibus obviam Christo in aera, et ita semper cum Domino erimus ".> Sicut ergo semper cum Domino esse, finem non ha bet, ita et vita æterna nullum finem habere creden da est. 6. ↑ Stipendia enim peccati mors: gratia autein Dei, vita æterna, in Christo Jesu Domnino nostro 27., Simile est, hoc quod dixit, Stipendia peccati mors, illi quod superius dixerat, Finis autem iHorum mors 28.» Quorum autem? Illorum sine du bio pro quibus nunc erubescitis, quorum fru ctus nec nominare quidem æstimat dignum Et iterum: ‹ Gratia autem Dei, vita æterna, in Christo Jesu Domino nostro, › simile est illi quod dixit Habetis fructum vestrum in sanctificationem, ſi nem vero vitam æternam "., Bene autem meta phoram, id est figuram militiæ ex initio proposi tam servat, ut militantibus sub peccato rege imo potius tyrannidi ejus parentibus, stipendia de bita mortem dicat exsolvi. Deum vero non erat di gnum militibus suis stipendia quasi debitum ali qrod dare, sed donum et gratiam, quæ est ‹ vita æterna in Christo Jesu Domino nostro, Ego non puto etiam hoc vacuum esse, quod ad vitam æter nam addidit ‹ in Christo Domino nostro; > sed quia fortassis sciri voluit aliud esse vitam æternam so lum, et aliud vitam æternam in Christo Jesu. Et illi enim qui surgent in confusionem et opprobrium sempiternum, habebunt quidem vitam eternam, non tamen in Christo Jesu, sed in confusione 576 el opprobrio æterno; justi vero qui surgent in vitam æternam in Christo Jesu habebunt vitam æternam. Peccatum ergo militibus suis in qui bus regnat, stipendia digna largitur mortem. Mor tem autem dicimus non hanc corporalem, sed illam ipsa morietur *.» Et quamvis de diversitate mortis a nobis sæpe jam dictum sit, tamen quia præsens admonuit locus, apertius eadem repetere, et in unum quæ sparsim sunt dicta colligere neque mi hi pigrum sit, neque legentibus onerosum. Mors in Scripturis unum quidem nomen est, sed multa si gnificat. Etenim separatio corporis ab anima mors nominatur. Sed hæc neque mala neque bona dici potest est enim media, quæ dicitur indifferens. Et rursus separatio animæ a Deo mors appellatur, quæ per peccatum venit. Hæc aperte mala est, quæ et peccati stipendium nominatur ". Hanc mortem Deus non fecit, neque lætatur in perditione vivo rum:sed invidia diaboli mors hæc introivit inor bem terrarum. Et iterum ipse auctor mortis hujus diabolus mors appellatur, et ipse est qui dicitur ini micus Christi novissimus destruendus ". Sed et in ferni locus in quo animæ detinebantur a morte, etiam ipse mors appellatur. Dicitur vero et illa mors laudabilis qua peccato quis moritur, et Christo consepelitur, per quam emendatio fit animæ et vita æterna conquiritur. Cum ergo tanta differentia in hoc uno nomine mortis habeatur, si audias Deum dicentem, Ego occidam, et ego vivere faciam ", ɔ intelligere debes quæ sit mors quam decet inferre Deum illa sine dubio quæ conferat vitam, id est ut moriatur quis peccato, et vivat Deo. ‹ Cuni occideret eos, inquit, ‹ quærebant eum, et rever tebantur 28.36. Apertissime docens per hoc, quia quem Deus occidit, propterea occidit, ut peccato moriatur, et quærat Deum. Sic ego audio et illad quod scriptum est 87, quia occidit Deus Her filium Judæ, quoniam malignus erat; et si quid aliud bo jusmodi de Deo legimus scriptum. Sic et Apostolus peccatorem tradebat in interitum carnis, ut spiri tum faceret salvum 38, hoc est, ut moreretur pec cato, et viveret Deo. Et in præsenti igitur loco sti pendia quæ dat peccatum, mors esse dicuntur: non ista mors quæ separat corpus ab anima, sed illa qua per peccatum separatur anima a Deo. Et rur sum nos in morte Christi dicimur baptizati, in illa sine dubio morte qua peccato mortuus est se mel, ut et nos separemur a peccato, et vivamus Deo". Tali namque morte qui moritur justificatus esse dicitur a peccato *. Sic ergo habenda distinctio 261 Thess. IV, 16. 27 Rom. v, 23. 28 ibid. 21. 33 1 Cor. xv, 26. 34 Deut. xxx, 59. ** Eccle. 1, 4. * Joan. xvi, 3. * Joan. xiv, 6. * ibid. 22. ** Jerem. xxii, 40. 31 Ezech. xvi, 4. " Rom. vi, 23. 38.36 Psal. LXXVII, 34. * Gen. xxxvII, 7. 381 Cor. v, 5. 39 Rom. vi, 3, 9, 10. ** Rom. vII. Editi, quorum fructus ne nominare dignum. Et iterum Gratia autem Dei in Christo, etc., omissis vocibus, vita æterna. › Ms. unus cum editis, sub peccati rege. ▸ Alter ms., sub peccati lege. Sed rectius ms. Re gius num. 1639 et Rabanus ut in nostro textu. Alias, surgunt; › et paulo post, habent,› male. Editi, Peccatum vero. › Neque mala. Hæc desunt in editione Gene brardi. Deinde ms. unus, atque dicitur indiffe rens,› quibus verbis addunt editi, id est com munis, ɔ quod omittitur in omnibus inss. nostris. Editi, ‹ invidia diaboli mors introivit,» etc., absque sed. Al., invidia autem diaboli mors introivit, › etc. Editi, ‹ etiam ipsa mors appellatur. Dicitur etiam illa mors; › et postea ms. unus, ‹ per quam emundatio fit animæ. › Editi et mss. quidam perperam habent, «quam dicit inferre Deni. › Alias, ‹ Cum occideret eos, inquirebant eum. Apertissime dicens, quia,» etc. Morte. In editis omittitur. Ms. unus, ‹ justificatus est a peccato, › mia le.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VI. est, quod Deus etiamsi occidere dicatur et morti junctæ, ita et homini qui sub lege est, quandiu vivit tradere, talis quædam sit mors quæ a Deo datur, ut conferat vitam. Nihil enim mali datur a bono licet triste sit, licet doloris plenum, prospectu ta men medendi, et contemplatione sanitatis infertur, ut animam quam separaverat a Deo illecebra et dulcedo peccati, severitatis austeritas separet a peccato. Econtrario vero peccatum quidquid de derit, quidquid contulerit, animæ mors est, etiam si stipendia largiatur. 7. ‹ An ignoratis, fratres (scientibus enim legem loquor) “quia lex dominatur in homine, quanto tempore vivit? Nam quæ sub viro est mulier, vi vente viro alligata est legi. Si autem mortuus fue rit vir, soluta est a lege viri. Igitur, vivente viro, cognominabitur adultera, si fuerit cum alio viro. Si autem mortuus fuerit vir, liberata est a lege viri, ut jam non sit adultera si fuerit cum alio viro. Ita que, fratres mei, et vos mortificati estis legi per corpus Christi, ut sitis alterius qui ex mortuis re surrexit, ut fructificemus Deo. Cum enim es semus in carne, vitia peccatorum quæ per legem erant, operabantur in membris nostris, ut fructificarent morti. Nunc autem soluti sumus a lege mortui, in qua detinebamur, ita ut serviamus in novitate spiritus, et non in vetustate litteræ. › La tius in superioribus de fide et lege disserens, per omnia esse præferendam ostendit fidem eorun duntaxat qui credunt ‹ in eum qui suscitavit Jesuin Dominum nostrum a mortuis "., Post hæc qualis etiam eorum conversio deberet esse subjungit, in quibus et de peccato Adam, ac justitia Christi disseruit: sed et de servitute ac libertate qua vel justitiæ quis servit et liber est a peccato, vel peccato servitet justitiæ liber est, disputavit. Nunc er go post excessum quemdam latius habitum redit 577 denuo ad tractatum legis et Christi, talia quædam in præsenti disserens loco: quæ paululum repetentes, secundum litteræ consequentiam prius aperire tentabimus: tum etiam pro viribus quid unusquisque sermo virtutis habeat, requiremus. Loquor, inquit, vobis qui scientiam legis habetis, et scitis sensum ejus non esse in vetustate litteræ, sed in spiritus novitate: hoc est, ‹ scientibus legem loquor **, › et appello vos, propter hujus legis scien tiam, & fratres; et dico: Nunquid ignoratis quia lex unicuique mancipato et servienti sibi domina lur, sicut vir junctæ sibi mulieri: et sicut in omni vita sua dominatur mulieri legibus sibi "Rom. vu, 1-6. Rom. iv, 24. 43 Rom. vii, 1. Sic potiores mss. nostri. Editi vero, ‹ a bono Deo. Ms. unus, ab illo, > et paulo post Genebrar lus, ‹ lenitatis › pro ‹ sanitatis. › Alias, ui fructificetis, › al., cut fructifica 'emus. ▸ Alias, ‹ passiones peccati, al., ‹ vitia pec ati, et postea, •‹ absolūti sumus a lege mortis, tc. Sed potiores mss. ut in textu. Editi, in superiore. › Mss. quidam, ‹ conversatio. › Editi,´«virtute, › male. et valet, dominatur lex Sed sicut viro, cui legi bus subjuncta fuerat mulier, si accidat mori, libera efficitur mulier, et a viri potestate resolvitur, ita et is qui sub lege est, si accidat legem mori, ab ope ribus legis liber efficitur: et sicut mulier quæ prio ris viri legibus absoluta est, habet libertatem ut alii viro jungatur, ita et is qui sub potestate legis vixit, ubi mortuam videt litteram, habet potestatem vi venti Verbo tanquam viro sociari. Si vero viventem adhuc priorem virum voluerit mulier relinquere, et alii sociari, adultera sine dubio appellabitur. Quod simili forma etiam in eum cadit qui legem ut virum viventem deserit, et alii jungitur. Hæc autem tanquam ‹ scientibus, ut dixi, ‹ legem loquor, fratres, › ut intelligatis quia et vos legem tanquam virum mortuum reliquistis Mors autem illius per adventum Christi et assumptionem corporis ejus est, per quod vos effecti estis alterius id est juncti alii viro, illi scilicet qui a mortuis resur rexit, et ultra mortem non recipit, quam recepit prior ille vir, id est lex. Vos ergo nunc facti estis ejus viri qui a mortuis resurrexit sponsa: et ideo secundum voluntatem ipsius vivere debetis, quia jam non sumus in carne, sed in spiritu “, etiam si aliquando in carne positi peccati et carnis pas sionibus urgebamur; quæ passiones per occasionem legis in membris nostris fructificabant, non Deo, sed mortis, illi morti quam Deus non fecit. Nunc ergo sicut cum moritur vir, libera est et absoluta mulier a lege viri, ita et nos liberi facti sumus a lege quæ videbatur nobis dominari tanquam vir. Cui legi sine dubio etiam nos mortui sumus, et alieni a condi tione ejus in qua detinebamur, ut jam post hæc ‹ serviamus non in vetustate litteræ > sicut prius, sed in novitate spiritus 48: › quem spiritum a sponso nostro tanquam nuptiale pignus accepimus, sicut et alibi dicit: «Qui dedit nobis pignus Spiri tus. Hic est ordo eloquii, et hæc apostolici co:n pago sermonis. Sed nunc repetentes quæ dicta sunt, discutiamus per singula. An ignoratis in quit, fratres (scientibus enim legem loquor) quia lex dominatur in homine, quanto tempore vivit? Hyperbaton statim in principio habet, quod ita redditur: «An ignoratis, fratres, quia lex domi natur in homine quanto tempore vivit? › et post hæc redditur illud quod in medio insertum est ‹ Scientibus enim legem loquor. › Quod autem dixit: Scientibus legem loquor, › simile est illi ** Rom. viii, 9. 45 Rom. vii, 6. 46 II Cor. v, Habitum. Deest in editis, sed restituitur ex mss. Sibi. Deest in editis. Alias, > Sed sicut vir (al., «virum»)cui legibus subjecta, etc. Viventem. Desideratur in libris antea editis. Editi, tanquam mortuam reliquistis. › Alterius. Omittitur in editis et in quibus dain miss. Alias, Aut ignoratis, › quod postea repe titur.

quod paulo post dicit: ‹ Scimus autem quoniam soluta est a lege viri. › Quæ tamen si de aposto lex spiritalis est. › Legem vero spiritalem esse non solus Paulus sciebat sed et hi qui ab ipso im buebantur: qui tamen spiritales erant, de quibus dicit: Spiritalis autem examinat omnia ". Nam de Galatis non possum pronuntiare quod sciant le gem spiritalem esse, de quibus dicit: 0 insensati Galatæ 48!, Nisi forte tunc scierint cum spi ritu cœperant: sed non permanserunt in hac scien tia, quia carne consummati sunt. Apostolorum vero doctrina et eorum qui ab ipsis instituebantur ad docendum, talis erat, quæ doceret homines ser vire legi non in vetustate litteræ, sed in novi tate spiritus ". Quod non solum apostolos, sed et prophetas, et si qui erant tunc sapientes in po pulo Dei, sensisse arbitror, quia lex spiritalis est, licet multitudinis causa etiam carnalem viderentur observantiam custodire. Nec mirum, cum et ipse Paulus dicat: Quia factus sum Judæis tanquam Judæus, ut Judæos lucrifacerem "º. › Ita ergo multi in populo priore proficiebant in scientia spiritali, et videbant gloriam Verbi Dei, sicut Isaias vidisse scribitur gloriam Filii Dei, ut testatur Joannes cum dicit: Hæc autem dixit Isaias, quando vidit gloriam cjus". Scientibus ergo legem loquitur Paulus, id est scientibus quæ sit in lege vetustas litteræ, et novitas spiritus; quod qui bene scit, novit sine dubio quia ita lex dominatur homini quandiu vivit, sicut vir mulieri; et sicut morte viri liberatur mu lis vel de his qui ex circumcisione crediderunt dicta intelligantur, nil commovebitur quæstionis clarum namque est quod hi legem velut virum ha buerunt, sub cujus potestate vivebant. Sed ubi venit plenitudo temporum ", lex infirmari cœpit in car ne, et infirmitatem mors consecuta est, et si qui sub potestate hujus viri vixerant tanquam mulier, mortua littera spiritui nubunt Christo credentes. Hi vero qui ex gentibus Domino crediderunt, non videbuntur sub hujus viri, id est sub legis potestate vixisse, nec habuisse virum legis sermo nem. Testimonium autem hujus rei, id est quod bi qui ex circumcisione sunt sub viro fuerint, hi au tem qui ex gentibus sine viro, Isaias declarat di cens Lætare sterilis quæ non paris, erumpe et clama quæ non parturis; quoniam multi filii de sertæ, magis quam ejus quæ babet virum "., Mul tos filios dicit desertæ magis quam ejus quæ habet virum, quod multo plures ex gentibus quam ex cir cumcisione crediderint; et ostendit eam quæ habet virum, Synagogam esse quæ habet legem; de sertam vero, et vagam, ac sine ulla potestate legis viventem, gentium multitudinem, quæ et sterilis erat, nullius legitimi verbi proferens germen. Po nitur ergo in his ab Apostolo homo qui sub lege vivit, tanquam mulier quæ sub viro est. Virum au tem ponit sermonem legis, quem tamen virum mor tuum dicit qui est secundum litteram sermo lier a lege 578 conjugii, et sociandi se viro alii legis. Sed is quomodo sit mortuus, pervidendum accipit libertatem, ita et anima cujus vir lex est, cum vetustatem litteræ in lege deprehenderit, quia quod veterascit prope exterminium est, veluti mor tua sibi lege secundum litteram accipit nubendi alii viro, qui est spiritus legis: Spiritus autem Domi nus est. Quod autem dixit, ‹ Lex dominatur homini quanto tempore vivit, non ad hominem, sed ad legem refertur. Hoc enim et in consequenti bus indicat, ubi dicit: «Vivente viro alligata est legi; et ipsius exempli quod assumptum est ple nius idem ordo declarat: legem enim loco viri po suit, et de ipsa dicit: ‹ Si autem mortuus fuerit vir, est. Potest quidem etiam in hoc videri mor tuus, cum spiritalis intelligentia excludit et velut interimit corporalem, et ostendit refugiendam esse occidentem litteram, et sequendum vivificantem spiritum. Sed et hoc modo mortuus esse hic vir evidentius approbabitur. Etenim donec lex umbram gerebat futurorum bonorum ", et in Jerusalem ter rena cœlestis culturæ typus et imago gereba tur, et altare manebat, et sacerdotium, sermo legis, littera videlicet, vivere videbatur. Nondum enim introierat in sancta non manufacta Christus*, nec accesserat ad velamen interius, quod ad He 30 I Cor. 1x, 20. 81 Joan. XII, 41. "I Cor. 1, 47. ** Galat. iv, 4. 54 Isai. Liv, 1; Galat. iv, 27. 38 Hebr. x, 1. 36 Hebr. x. 24. 471 Cor. 11, 15. 48 Galat 1, 3. Rom. VII. Alias, Legem vero spiritalem non solum maritaliter spiritui nubent. Sed rectius mss. no Paulus sciebat. › Ms. unus Regius num. 1641 sic habet, qui tamen spiritales erant. Nam id quidam carnales ne sciebant, de quibus dicit: 0 insensati Galatæ!, Cæteri vero mss. et editi ut in nostro textu. Ms. unus, Apostolorum enim doctrina. > Deinde editi plerique, instruebantur ad docendum, talis erat, quæ docet, etc. Sic miss. plerique. Editi vero el ins. unus Hoc autem dicit Isaias quod (al., «quoniam») vidit,» etc. Deinde mss. quidam cum editis, Scientibus enim (al., ‹ ergo ›) legem loquor, inquit Paulus, id est scientibus quia sit, etc. Ms. unus, si de populis.» Al., ‹ si de apo stolorum, etc., male. . unus, et sic qui, etc. Deinde editi, ‹ mulier, spiritui nubunt.» Mss. quidam, mulier, stri et Rabanus, ‹ mulier, mortua littera spiritui nubunt. ▸ Editi, Hi vero qui ex gentibus credide runt, Domino crediderunt, et non videntur,» etc. Ms. unus, • Isaias dabit dicens. › Rabanus, Isaias clamabat dicens. › Esse. In editis omittitur. Sic ms. unus. Cæteri vero mss.; Rabanus et editi, mortalem dicit, › male. Editi, providendum est. Potest quidem in boc videri, omisso etiam. › Editi, et inhiabant in terrena; › RabanuS, cet in Hierusalem terrena.» Mss. quidam alius, et inhiabat terrenis; alius, et inhiabant terrena. › Sed potiores mss. ut in nostro textu. Videlicet vivere. Hæc verba desiderantur in editis.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VI. bræos scribens Apostolus " carnem Christi esse inter- corpus Christi, in quo corpore iniquitates pretatur. Ubi vero • Verbum caro factum est, et habi tavit in nobis a ',ɔa præsentia ejus Jerusalem terrena cum templo et altari, atque omnibus quæ ibi gerebantur, eversa est. Tunc mortuus est vir ejus, id est secundum litteram lex. An non jure dicitur in hae parte mortuus sermo legis, cui nulla sacrificia, nul lum sacerdotium, nulla Levitici ordinis ministeria deferuntur? Homicidam punire non potest, nec adul teram lapidare: hæc enim sibi vindicat| Roma norum potestas: et dubitas adhuc si mortua sit se cundum litteram lex? Ter in anno apparere Domino omnis masculus non ascendit ovis in festivitate Paschæ in civitate quam elegisse putatur Dominus Deus nulla jugulatur; manipuli primitiarum non of feruntur, nulla celebratur oblatio; nulla lepra, nulla purgatur immunditia Et dubitari potest in his omnibus mortuam esse litteram legis? Cum ergo cla ruerit per hæc omnia mortuum esse virum priorem, nulla prævaricatio est Christo tanquam viro alteri sociari, sicut mulieri crimen non est si viro priore defuncto suscipiat secunda connubia. Et propterea dicit: Igitur vivente viro cognominabitur adultera, si fuerit cum alio viro,» ut ostendat quia et anima ho minis, si jam venit ad Christum, et Christo velut secundo viro sociata est, nullo genere vivere ei debet vetustas litteræ, quæ est quasi prior vir, ne forte si 579 illum habeat in se viventem, efficiatur adul tera, quæ ita secundo sociala est, ut ei adhuc vive ret prior Hoc est quod per aliam figuram et in superioribus dixit, quia mori prius oportet, et ita consepeliri Christo. Denique etiam hoc addit in posterioribus: Itaque, fratres mei, et vos mortui estis legi per corpus Christi, ut sitis alterius qui ex mortuis resurrexit, ut fructificemus Deo " (68)., Vides quomodo, licet figurarum diversitas videa tor, ad unum tamen sensum cuncta revocantur. Nam et quod legem nobis mortuam dicit, hoc idem vult intelligi, quod et nos mortui sumus legi per 57 Hebr. x, 20. 58 Joan. 1, 14. 89 Rom. vi, 4. Sic ms. unus et Rabanus. Editi vero et miss. quidam, a præsentia ejus lex cuin templo, etc. Alter ms. codex, ‹ ac præsentia ejus Jerusalem ter rena cum templo, etc. Editi, nec adulterum. › Editi, litteræ lex. Deinde ms. unus, Ter in anno apparere Domino jubetur omnis masculus; non ascendit. › Sic ms. unus Regius num. 1639. Rabanos vero, manipuli primitiarum efferuntur nulli.... nulla expiatur immunditia, etc. Cæteri mss. et editi, manipuli primitiarum (al., de manipulis primitiarum») nulla celebratur oblatio: nulla lepra, nulla pecoris (al., peccatoris») immundia, dubitari potest, etc. Alias, quia ita adhuc secundo sociata est, at ei (al. ut si ) adhuc viveret prior. › Editi: Vides quomodo figurarum,» etc., misso licet. ▸ Sic inss. unus Regius num. 4641. Alter ms. num. 1639: Nam equidem legem nobis mor lificatam dicit per corpus Christi, in quo corpore, etc., omissis intermediis. Cæteri vero inss., Raba nostras tulit, et peccata nostra portavit ",» et in quo exuit ‹principatus et potestates, triumphans eas in semetipso “, › Festinandum est ergo ad istas secundas nuptias, quæ beatiores sunt pulto quam primæ. Et vide si forte jam tunc lex tale nescio, quid adumbrabat in eo cum jubebat ut mulier, mortuo priore viro, de quo semen non susceperat (talis enim fuerat qui fructum non posset afferre) juberetur fratri ejus nubere *. Frater enim videtur legis litteræ secundum spiritum lex, ut de ipso magis mulier afferat fructum. Sed hæc plenius in locis suis requirentur. Nunc autem, ut dixímus, prius moriendum est legi litteræ, ut sie conjungi possimus Christo, qui ex mortuis resurrexit. Potest autem fieri ut hoc non solum de lege Moysi quæ est secundum litteram sentiatur, sed de omni homine quoniam certum est quod quibuscun que institutis, quibuscunque moribus agatur, quasi sub lege hac qua utitur vivere credendus est: cui utique vel ipse mori debet, vel ipsa illi ne forte sub alio viro posita anima ad Christum ve niens, non tam nuptias ejus adire, quam adultera effici videatur, quippe si prioris adhue viri legibus vivit. Quod tamen Apostolus alia rursum figura ad eumdein sensum explanationis addu eit. Subjungit enim: «Cum enim essemus in carne, vitia peccatorum quæ per legen erant, operaban tur in membris nostris ut fructificarent morti. Nunc autem soluti sumus a lege mortui, in qua detinebamur, ita ut serviamus in novitate spiritus, .et non in vetustate litteræ.» Apparet et in his, at in superioribus per exemplum cujusdam similitu dinis diximus Paulum ex alio in aliud con elave incertis et occultis gressibus digredi. Cum enim in superioribus de lege litteræ disputasset,. quod utique ad eos videretur tantum qui ex circum cisione crediderant, pertinere: nunc latenti qua dam conversione carnis et vitiorum discutit legein, ** Isai. Liit, 4, 11. 1 Coloss. 11, 15. ** Deut. xxv, 5. nus, et editi: ‹ Nam et quod legem nobis mortuamı dicit, hoc idem libet (al., videtur») intelligi, quod et si (al., et sic») mortui sumus (al.,mortificati sumus) legi per corpus Christi, etc. Deinde, principatum et potestatem, triumphans eos in semetipso. > Sic potiores mss. nostri, et Rabanus, nisi quod alius pro jubebat, habet jubeat; alius pro juberetur, habet jubeatur, et alis pro qui fructum, habet quæ fructum. Editi vero, in eo cum juberet (ai. jubeat») ut mulier, priore viro de quo semen non susceperat, fratri ejus nuberet. Mss. quidam, in eo cum conjux, mortuo priore viro, de quo semen non susceperat, jubebatur fratri ejus nubere. > mortuo Sic recte ins. unus, et editi; Rabanus vero et miss. plerique, sed omnis homo. › Editi plerique, vel ipsa mori debet, vel ipse illi. > Merlinus et Genebrardus: «quippe quæ sub prioris, etc. Editi plerique, ‹ eum sensuin. › Vide supra lib. v, num. 1.

ob id sine dubio ut etiam ad cæteros homines, ▲ in novitate spiritus, non in vetustate litteræ. Non non eos solos qui ex circumcisione sunt, tractatus Iste pertinere videatur. Ait ergo: ‹Cum enim essemus in carne. Et quidem, quantum ad rein spectat, in carne utique positus ista dicebat: sed ‹ cum in carne essemus, hoc est cum secundum carnem viveremus, vitia peccatorum quæ per legein erant, operabantur in membris nostris. › Quænam lex ista est per quam vitia peccati operantur (76)? Nunquid lex Moysi etiam si secundum litteram observetur, vitia general peccatorum? Sed in aperto est quod illam legem dicat in membris, quæ resistit legi mentis, de qua et ante tractavimus, quomodo lex subintroivit ut abun68 daret peccatum 6. Ipsa ergo lex est quæ facit in his qui secundum carnem vivunt, vitia peccatorum abundare ut fructificent morti Ad hoc namque est illa lex in membris nostris, ut resistens adversum legem mentis captivos nos ducat peccato, et hos fructus offerat morti. • Nunc autem soluti sumus a lege mortui, in qua detinebamur. Ab hac ergo lege, in qua detinebamur, nunc soluti sumus. Nunc.» Quando? Sine dubio quando cum Christo mortui sumus, et consepulti ei per baptismum, et crucifixi cum ipso: et ideo dicit: «Soluti sumus a lege mortui Nisi enim quis mortuus fuerit cum Christo, ab ista lege non solvitur. Scio et in aliis exemplaribus scriptum: ● lege mortis, in qua detinebamur;, sed hoc, id est mortui,› et verius est et rectius. Quod vero addit in conclusione: ‹Ita ut serviamus in novitate spiritus, et non in vetustate litteræ, quod sine dubio 580 de lege litteræ dictum videtur, hoc modo consequente intelligi poterit. In carne quidem positi, et secundum carnem viventes, propter peccatorum vitia, quæ lex illa, quæ erat in membris nostris, alebat ut fructificarent morti, non poteramus servire novitati spiritus dum illa lex membrorum vivebat in nobis, imo, dum nos secundum illam vivebamus. Ubi vero Christus pro nobis mortuus est, et nos cum ipso mortui sumus peccato, liberati sumus per ipsum a lege peccati in qua detinebamur, et possumus jam servire legi Dei; servire autein * Rom. v, 20. II Cor. 1, 15-17. * Rom. vII, Alias operabantur? > Ms. unus, et editi: legem dicat membroruin, quæ, etc. Rabanus: legem dicat in membris operari, que resistat, elc. Editi: ‹ vixerint; et postea: & afferat morti. › Sic rectios ms. unus Regius num. 1639. Cæteri vero mss., Rabanus, et editi, a lege, in qua mortui (al., a lege mortis,») in qua detinebamur. Ab hac ergo lege nunc soluti sumus, quando sine dubio cum Christo mortui sumus et consepulti Cum eo, etc. Editia lege mortis, male. Editi, consequenter, deinde ms. unus, quod in carne quidem positi, etc., et postea editi, ut fructificaret morti, non poteramus servire novitati Spiritus Domini: illa lex membrorum vivebat in nobis, in modum quo nos, etc. Editi, ‹ liberi sumus.; Deinde ms. unus et enim idcirco nos Christus abstraxit a lege peccati, ut velustati litteræ serviamus, id est ut circumcisionem recipiamus, et Sabbata vel cætera quæ vetustas legis litteræ continet: sed ut legem Dei in spiritus novitate servemus, id est ex omnibus quæ in ea scripta sunt spiritalem sensum Spiritu donante capiamus, sicut et idem Apostolus in aliis dicit, quia ‹ velamen est positum in facie Moysi cum autem conversus fuerit quis ad Dominum auferetur velamen. Dominus enim spiritus est. Ubi autem spiritus Domini, ibi libertas "., Novitatem sane spiritus scio quosdam male intelligentes illuc traxisse, ut dicerent novum esse Spiritum, tanquam qui ante non fuerit, nec veteribus innotuerit: et nesciunt se in hoc gravissime blasphemare. Ipse enim Spiritus est in lege, ipse in Evangelio, ipse semper cum Patre et Filio est, et semper est, et erat, et erit, sicut Pater et Filius. Non ergo ipse novus est, sed credentes innovat, cum eos a veteribus malis ad novam vitam et novam religionis Christi observantiam adducit, et spiritales ex carnalibus facit. 8. «Quid ergo dicemus? Lex peccatum est? Absit, Sed peccatum non cognovi, nisi per legem. Nam concupiscentiam nesciebam nisi lex diceret: Non concupisces. Occasione autem accepta, peceatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. Sine lege enim peccatum mortuum erat. Ego autem vivebam sine lege aliquando. Sed ubi venit mandatum, peccatum revixit. Ego autem mortuus sum: et inventum est mihi mandatum, quod erat ad vitam, hoc esse ad mortem. Peccatum enim occasione accepta per mandatum seduxit me, et per illud occidit. Itaque lex quidem sancta, el mandatuin sanctum, et justum, et bonum. Quod ergo bonum est, mihi mors est (85)? Absit. Sed peccatum, ut appareat peccatuin, per bonum mihi operatum est mortem, ut fiat supra modum peccator ipsum peccatum per mandatum ". In bis locis positos crebro nos necesse est de legum diversitatibus commouere Hoc enim vult 581 Paulus qui sub uno legis nomine sensum de una ad 7 seqq. Rabanus, possumus.» Alter ms. cut possimus. ▸ Male. Deest in libris antea editis. Postea vero pro ut dicerent,» editi habent, ubi dicerent. > Ms. unus, Christianæ religionis.» Editi, mihi factum est mors? Ms. unus, mihi malum est? > Sed cæteri miss. ut in nostro textu. In his locis posilos crebro nos necesse est de legum diversitatibus commonere, etc. Huc referen dum videtur fragmentum Græcuni quod e parte nona in hauc Epistolam ad Romanos desumptum exhibet caput nonum Philocaliæ, unde iterum discere licet quam infida sit Rufini interpretatio: ‹ Tỉ oùv; '0

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VI. alteram tacitis indiciis transfert, illo ut arbitror ea quæ inspirati divinitus proloquuntur, impoproposito, quo et Scripturæ propheticæ constant, ne litis hominibus et minus adhuc vel fidei vel studii «Qui igitur: Lex peccatum est? (Rom. vi, 7.) Non quomodo lex unum nomen est, sic unus est ubique de lege Scripturæ sermo. Quare in singulis locis opus est eam accurate persequi ac contemplari, et nunc quid significetur legis nomine, nunc vero quid illud sit perpendere. Sed et in aliis compluribus vocibus. id tenendum est. Sunt enim in Scriptura aliis signi -` ficandis rebus eamdem sortitæ appellationem voces, quæ confundunt eos qui existimant, quemadmodum una vox est, ita unum esse significatum, ubicunque nomen id locum habuerit. Quod autem legis vox non eidem significando, sed pluribus ponatur, multis prætermissis, quæ ad impeditos sensus quos contiment solvendos, operam tum et studium efflagitent, exponemus ea quæ sedare quemlibet possunt, ut legis voce pluribus (significandis) posita: veluti cumn in Epistola ad Galatas dicitur: Quicunque enim ex operibus legis sunt, sub maledictione sunt; scriptum est enim: Exsecrabilis qui non adhæret omnibus quae scripta sunt in libro legis, ut faciat ea (Galat. 11, 10). Planum est his verbis significari Moysis Sic omnes mss. nostri. Εditi vero, e de uno ad alterum tacitis indiciis transfert, illo ut arbitra. mur, o etc. Ita mss. omnes. At editi, e quæ inspirata divinitus prolocutus, › etc.

deferentibus in propatulo ponerentur, et pedibus, ut Cain peccatum suum et dixit: ‹ Majus est peccatum ita dixerim, conculcanda traderentur: sed ut, se cundum ea quæ supra per quamdam similitudinem diximus, mysterium sui regis ad paucos et occultius perveniret. Ait itaque: ‹ Quid ergo dicemus? Lex peccatum est"?, Putasti, inquit, me de lege Moysi dicere quia peccatum est? «Absit, absit.» Ad utrumque sufficiat quia neque de lege. Moysi lo quor, neque de ipsa dico qnia peccatum est: sed, Peccatum non cognovi nisi per legem. Nam con cupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: Non con cupisces *7. › Intellige, inquit, de qua lege loquar, quæ nisi esset, peccatumi nemo cognoscerel. Nunquid Moysi lex est per quam Adam cognovit peccatum suuin, et abscondit se a conspectu Do mini “? Nunquid Moysi lex est per quam cognovit Rom. v, 7. 67 ibid. 7. 7 [[ Cor. 111, 3. 68 Gen. 111. 8 Moysis legem, quæ imperat facienda iis qui ipsi subjacent. Hoc autem declaratur in eadem Epistola et his verbis Lex enim propter transgressiones posita est, donec venerit semen cui promissum est, ordinata per angelos in manu Mediatoris (Galat. 111, 19); et his Adeo ut lex noster pædagogus fue rit in Christum, ut ex fide justificemur: at ubi venit fides, non jam sub pædagogo sumus. Omnes enim filii Vei estis per fidem in Christo Jesu ibid. 24 seq.) Legis etiam nomine significatur historia apud Moysem descripta, quemadmodum ex ea ipsa Epistola disci mus his verbis: Dicite mihi, qui sub lege vultis esse, legi non auscultatis; scriptum est enim: Abra ham duos filios habuit, unum ex ancilla, et unum ex libera; sed qui ex ancilla, secundum carnem natus est; qui autem ex libera, per promissionem (Galat. 17, 21 seq.) Scio et Psalmos legem appellari, ut planum est ex iis: Ct impleatur sermo qui in meum, quam ut relinquar "?, Aut per quam Pha rao cognovit peccatum suum, et dixit: «Dominus justus est, ego autem et populus meus impii”*? › Quod si hi omnes, aliique innumeri ante Moysi le gem cognoverunt peccatum suum, non 582 erit sine dubio Moysi lex de qua dicit Apostolus, quia ‹ peccatum non cognovi nisi per legem”; › et de qua dicit Concupiscentiam nesciebam nisi lex diceret: Non concupisces; › sed est illa lex de qua frequenter diximus, quæ in hominum cordibus ‹ scripta est, non airamento, sed Spiritu Dei vivi”‚» et docet unumquemque quid agendum sit, quid ca vendum. Ipsa est ergo per quam cognoscit homo peccatum suum. Aperte hic naturalem legem dicit tandiu ignorari a nobis, quandiu ætatis processu Roin. VII, 7. ** Gen. ¡♥, 13. 70 Exod. 18, 27. ipsorum scriptus est: Quia oderunt me gratis. (Joan. xv, 25). Sed et Isaiæ vaticinium lex voca tur ab Apostolo dicente: In lege scriptum est: Et in aliis linguis et labiis aliis loquar populo huic, et neque sic audient me, dicit Dominus () Cor. xiv, 21). Inveni enim in Aquilæ interpretatione, quæ huic dicto ex æquo responderent. Dicitur et lex, abstrusior et divinior legis intelligentia, sicuti in hoc loco Scimus enim legem esse spiritalem (Rom. VII, 14). Ad hæc, lex dicitur, quæ secundum com nunem sensum, animæ insita est, et, ut loquitur Scriptura, inscripta cordi, imperans quæ facienda, et vetans quæ non facienda, quod et his verbis de claratur: Cum enim gentes quæ legem non habent, natura, quæ legis sunt, faciant: hi qui legem non habent, sibi ipsi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, testimonium perhibente ipsorum conscientia (Rom. 11, 14, 15). Quæ enim in cordibus scripta est lex, et in gentibus natura quæ lex jubet facientibus, non alia est ab ea, que secundum communem sensum natura inscripta est principi parti nostræ, et quæ quotidie cum rationis perfectione ac consummatione adultior fit et soli dior. Hic erat legis significatus et in hoc loco: Pec catum non imputatur cum non est lex (Rom. v, 13); et in hoc Peccatum non cognovi nisi per legem (Rom. vii, 7); ante legem enim Moysis imputatum est peccatum et Cain, et qui diluvio absorpti sunt, et Sodomitis, et aliis innumeris. Et multi ante legem Moysis peccatum cognoverunt. Nec mireris quod duæ legis significationes vocis hujus in eodem loco acci piuntur. Hunc enim morem et in aliis Scripturis in veniemus; quemadmodum: Nonne dicitis quatuor menses superesse et messis venit? Attollite oculos, et ridete regiones, quia jam albæ sunt ad messem (Joan. IV, 35). Bis enim messis nominatur prius quidem ad corporeain messem refertur; poste rius vero ad messem spiritus. Simile autem inve nies in cæco ab ipso natu curato, cui hæc loquitur corpore cæcutienti: Ego ad judicium in hunc mundum veni, ut qui non vident, videant, et qui vi dent, cæci fiant (Joan. 1x, 39). Sic et: Nunc sine lege naturæ justitia Dei apparuit, testimonio le gis Moysis el prophetarum prænuntiata (Rom. 111, 21); dixerim vero iis qui dubitant duplicem legis signi ficatum recipere, si lex eadem accipitur et in hoc loco Nunc autem sine lege justitia Dei illuxit, et in illo lege el prophetis prænuntiata. Si abs que lege apparuit, non a legis testimonio præuun tiatur si vero legis testimonio comprobatur, uon sine lege declarata est. Justitiam itaque Dei, quæ a Jesu Christo declarata est, nequaquam suo testimo nio comprobat naturæ lex: minor enim est ipsa. Lex autem Moysis, non littera, sed spiritus, et spiri tui legis respondentes prophetæ: et qui in ipsis sunt sermones spiritales. Quare diligenter observare oportet eum qui divinas Scripturas pervolutat, non eas semper iisdem vocibus, non iisdem rebus uti quod interdum faciunt per cognominationem, quan doque per figuratam rationem, aliquando propter elocutionis contextum, qui exigit ut aliter in aliqui bus dictio usurpetur, quam ut in aliis posita est. Quod si attente observemus, multos lapsus evitabi mus et sinistras interpretationes. Sciendum est itaque non eodem semper significatu poni, vidit, sed aliquando in visu corporis, idem interdum esse quod intelligere. Id enim universe sciendum est, quod cum decretum sit Spiritui qui in prophetis lo quitur, abscondere, neque palain exponere sensa veritatis; quemadmodum Christi verbo, in aposto lis; sæpe et sub locutione permiscetur, neque quasi sub unam seriem orationis contexitur, ne videlicet indigni ad animæ suæ judicium inveniant quæ uti liter illis abscondita sunt. Quæ ut plurimum causa est, cur videantur Scripturæ non satis apta com positione et consecutione cohærere, maxime vero, ūti superius diximus, prophetica et apostolica, Epi stola præsertim ad Romanos, in qua quæ de lege dicuntur, diversis modis dicuntur, et diversis rebus imponuntur, ut videatur Paulus in illa Epistola rem propositam non exsequi. › Editi, e quod," › male. Editi, dicebat.»

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VI. noverimus inter bonum et malum discernere, et a aliquando. Sed ubi venit mandatum, peccatuin re conseientia nostra audierimus. Loquitur enim vixit. Ego autem mortuus sum; et inventum est nobis intra conscientiam et dicit: «Non con- mihi mandatum, quod erat ad vitam, hoc esse ad cupisces. › Sed quoniam non semper, nec ex initio mortem 7*.7*. › De his pene omnibus jam in superio ut nascitur homo, lex ista invenitur in homine, sed ribus plene tractatum est; unde ne eadem sæpius aliquandiu, duin ætas nondum patitur, sine hac lege revolvamus, breviter quæ dicta sunt ja memoriam vivitur, sicut et ipse Paulus fatetur qui dicit: «Ego revocabimus. Sine lege autem peccatum mortuum autem vivebam sine lege aliquando, › in illọ tein- esse in nobis, hoc est antequam per ætatem ratio pore quo sine lege viximus, concupiscentiam nescie- nabilis intra nos sensus vigeret, ostendimus, cum bamus. Non dixit, non babebam, sed ait, ‹ nescie- etiam exemplum pueri percutientis patrem aut bam, › tanquain quæ esset quidem, ignoraretur la- matrem, vel maledicentis adduximus. In quo secun men quod esset concupiscentia. Ubi autem venit dum legem quidem prohibentein percuti vel male ratio, et lex naturalis locum in nobis processu æla- dici patrem aut matrem 76, peccatum fieri videtur tis invenit, docere nos cœpit quæ essent bona, et sed istud peccatum mortuum esse dicitur, quia lex prohibere a malis. Hæc ergo dum dicit ‹ non nondum adest in puero, quæ eum doceat hoc quod concupisces, › quod ante nesciebamus, ab ipsa di- facit, fieri non licere. Sine bac autem lege et Pau dicimus malam esse concupiscentiam. ‹ Occasione lum et omnes homines certuin est aliquando vixisse, autem accepta, peccatum per mandatum operatum hoc est in ætate puerili. Omnes enim similiter per est in me omnem concupiscentiam. › Lex illa de illud tempus nondum capaces hujus naturalis legis qua dicit, quia concupiscentiam nesciebam, nisi exsistunt. Nam utique non videretur de hoc Pauli lex diceret: Non concupisces, ipsa etiam manda- vera esse professio. Quomodo enim sine lege Moysi tum appellatur. Ait ergo quia occasione man- prohabitur Paulus aliquando vixisse, cam ipse se đati hujus quo concupiscere prohibemur, peccatum Hebræum ex llebræis, et octava die circumcisum vehementius exarsit in nobis, et omnem opera- secundum legis præcepta, fateatur "? Sed hoc tum est in nobis concupiscentiam. In eo namque inodo quo diximus, sine lege naturali vixit etiam in quo concupiscit caro adversus spiritum, id est, ipse aliquando in pueritia. Quo in tempore mon adversus legem quæ dicit, ‹ non concupisces, dixit non fuisse in homine peccatum, sed mortuum etiam adversatur ei, et certamen quodammodo ge- fuisse, et revixisse postmodum ubi lex naturalis rit, ut non solum concupiscentiæ satisfaciat adveniens prohibere concupiscentiam cœpit: quæ sed etiam adversarium vincat. Hæc est ergo occasio lex veluti mortuum suscitavit peccatum Peccati quam dicit venire ex mandato. Nescio quo etenim namque natura hæc est, si fiat quod lex fieri velat. pacto ea quæ prohibentur ardentius desiderantur; Reviviscente ergo peccato, ‹ ego, inquit, mortuus ¿¡deo cum mandatum sanctuni, et justum et bonum sum 78. Ego. › Quis? Anima sine dubio quae fecerat sit (quod enim prohibet malumu, necessario bonum 583 quod fieri lex vetabat: «Animaɔ enim ‹quæ est), dum probibendo concupiscentiam magis eam peccat, ut propheta dicit ipsa morietur 79., provocat et inflammat, per bonum mihi operatum Inventum est ergo mandatum quod datum fuerat est mortem. Indicat tamen Apostolus in his, quod ad vitam, animæ scilicet, ut eam doceret opera origo peccati ex concupiscentia orta sit, dum pro- vitæ, cessisse ei ad mortem, dum prohibita non tam hibente lege sive Moysi, quæ dicit: ‹ Non con- refugit, quam ardentius expetit. Movet me tamen cupisces”, › sive etiam, ut supra exposuimus, na- in his quomodo dixerit peccatum mortuum esse el turali, eo contentiosius quod prohibetur expetitur. revixisse Videtur enim quia non possit dici Sciendum sane est quod concupiscentia hic culpa- mortuum nisi quod aliquando vixerit, et postmo bilis ponitur. Est autem in multis et laudabilis, sic duin vita caruerit. Sed et hoc ipsum quod dicit, ut supra ostendimus • Sine lege enim pec- «revixit,» non nuper datam vitam, sed priorem catum mortuum est. Ego autem vivebam sine lege redditam docet: ipse enim sermo, ‹ revixit, ɔ› rur 73 Exod. xx, 16. 76.75 Rom. vii, 8-10. 7 Exod. xx1, 15. 77 Philip. 111, 5. 78 Rom.vn, 10. 79 Ezech. Alias, non novimus; > al., ‹ non noveri mas. Deinde. • et non a conscientia nostra, > etc. Sed potiores miss. nostri et Rabanus omittunt (uon. ' Sic mss. et Rabanus. Editi vero, ‹ Loquitur enim intra nos conscientia. › Editi, Hoc ergo est dum dicit,» etc. Alias, ipsa autem etiam, etc. Mss. qui dam et editi, ipsam autem etiam mandatum ap pellat, cum ait, quia occasione, etc. Manifeste redundat vox ‹ antem. › Editi, vehementer. › Editi, perperam, ideo namque. › Editi, Certamen quoddam gerit, nt_non solum concupiscentiæ non satisfaciat, etc. Salo dianus omittit non ante satisfaciat, › sicut et Rabanus et omnes miss, nostri. Editi male, ‹prohibetur. › Editi, est autem et in multis laudabilis, sicut supra diximus. › Cum etiam exemplum, etc. Vide supra, lib. v, Sic mss. et Rabanus, nisi quod habeat quia lex,pro quæ lex. › Editi vero, prohibuit con cupiscentiam, cœpitque lex veluti mortuum suscitare peccatum. > Ut propheta dicit. Hæc verba desiderantur in editis. Editi, Movet me tamen quouiodo dixerit in his peccatum mortuum revixisse.,

beret, quod occasione præcepti a peceato se ducta est anima et occisa, subjungit Apostolus, e dicit: Itaque lex quidem sancta, et mandatsa sanctum, et justum, et bonum. › Bonum namquɛ est mandatum, et lex sancta est. Bona enim præ cipit, et bonorum observantiam mandat. ‹ Quod ergo,» inquit, honum est, mihi mors est? Absit.) Objectionem refellit necessario consurgentem, dicit: Non quod bonum legis et mandati mortem mibi intulerit; sed peccatum,» inquit, «ut › quam iniquum sit appareat, per bonum mihi in tulit mortem › Bonum namque est mandatum cum servatur: si vero non servetur, necessario malum erit illi qui perdiderit bonum. Fit ergo sum vixisse significat. Si ergo in anima dicitur re- reretur. Sed ne quis hoc mandato legis ascri vixisse peccatum, quomodo hi de hoc sermone Apostoli quo ait, ‹ Ego autem vivebam sine lege aliquando, dogma petеvowμatwoews introducunt, quod animas hominum prius in pecudibus, vel avi bus, aut piscibus docet fuisse, et sic ad homines venisse et propterea dixisse Apostolum, Ego autem vivebam sine lege aliquando, › quasi qui antequam in hoc corpus veniret humanum, vixerit in eo ordine (verbi gratia) aut avium, aut anima lium, ubi lex nulla haberetur. Quomodo, in quanı ad hoc poterunt respondere, cum in anima non nuper exortum, sed quod erat mortuum dicat revixisse peccatum? Et certum est quod is qui reviviscit, vixit aliquando. Nunquam ergo anima in eo ordine fuisse videbitur, ubi peccatum sine ipsum peccatum supra modum peccator › ex oc lege nee fuisse potuit, nec vixisse. Hæc adversum illos dicta sint, qui Apostoli sermonem ad dogma impium trahunt. Nos autem mortem hanc peccati beneficio Dei datam dicimus tempore eo, quo sine lege vivebamus. Quod et si veniente mandato, quod et sanctum, et justum, et bonum est, › reviviscit in nobis peccatum, et occidit nos (• peccatum enim accepta occasione per mandatum seduxit me, et per illud occidit») non est accusatio mandati per boc quod occasionem qua occidit me peccatum venisse dicit ex mandato, sed hæc est dicti hujus conse quentia. Lex dicitur quæ docet quid fieri debeat, quid caveri; et necesse est ut illud quod caveri di cit, edoceat quale sit, quo per hoc caveri faci lius possit. Nemo enim potest vitare quod nescit. Si quis ergo edoctus per legem quale sit illud quod cavere debet, non tam caveat, quam faciat illud; occasione quidem legis non faciendæ rei scientiam videbitur accepisse: sed lex non idcirco eum do cuerat ut faceret quod non debebat, et moreretur; sed ut non faceret, et viveret. Sic ergo peccatum occasione accepta per mandatum seduxit me, et per illud occidit.› Aut certe quia dixit Peccatum per mandatum seduxit me, et per illud occidit, › potest hic peccatum vel ipsum auctorem dixisse peccati, de quo scriptum est: ‹ Serpens seduxit me > vel etiam personam finxisse peccati, quæ visa sit hominem seduxisse occasione mandati, ut suavem faceret concupiscentiam, et anima dum sua vitate concupiscentiæ delectatur, prævaricando mandatum quod dicebat, non concupisces, › mo 80 Gen. 1, Sic mss. codices. Editi vero, quomodo de hoc sermone Apostolus ait: Ego autem vivebam sine lege aliquando. Respondent Pythagorizantes heretici qui docent animas hominum prius in pe cudibus, vel avibus, aut piscibus fuisse, et sic ad homines fluxisse, propterea, etc. Editi, inquit, › male. Sic recte ms. unus Regius num. 1639. Alter vero Regius num. 1641, et necesse illud quod ca veri dicit, ut doceat, etc. Editi et Rabanus, necesse est illud ut caveri dicat (Rabanus, cut quod caveri dicit >) et doceat, etc. et Alias, Aut certe quia (al., quod») frequen ter dixit. > casione mandati. Diximus et superius quod quasi personam finxerit peccati, et de ipsa dicat supra modum peccatorem effectum ipsum peccatum, de cujus persona loquitur, ex occasione mandati. Mi nus enim peccati est si id quod non prohibe tur admittas. Si vero vetita et interdicta commise ris, supra modum, ut ita dicamı, peccator es: quia non solum commisisti quod non debuisti, sed et præceptum prævaricatus es. Quod autem diximus peccatum peccator, maluimus vitium sermonis recipere, quam sensum Apostoli non integre expri mere quia in Latino sermone angustavit nos no men peccati, quod neutro genere declinatur: 584 in Græco vero femininum est; et ideo peccatorem eum nos appellavimus: nam ibi peccatrix appellari po test. 9. ‹ Scimus enim quia lex spiritalis est: ego au tem carnalis sum, venundatus sub peccato. Quod enim operor, ignoro: non enim quod volo hoc ago; sed quod odi, illud facio. Si autem quod nolo, illud facio, consentio legi, quoniam bona est. Noņe autem jam non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum. Scio enim quia non habitat in me, hoc est in carne mea, bonum. Velle enim ad jacet mihi perficere autem bonum non invenio. Non enim quod volo facio bonum; sed quod nolo malum, hoc ago. Si autem quod nolo, ego fa cio, non jam ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum. Invenio igitur legem, volenti mibi facere bonum, quoniam mihi malum adjacet. Con delector enim legi Dei secundum interiorem homi Quis. Deest in editis. Alias,. Sed ne Soc mandato legis ascriberetur, etc. peccato. Desideratur in antea editis. Alias, Non quod bonum legis et mandatumɔ (al. Non quod bonum legis mandatum.» Al., «Quod non bonum legis et mandati) intulerit; sed pecca tum, inquit, ut eo quod iniquum sit, per bonum, › al., ut quia iniquuin sit, per bonum. Al. ut quam iniquum sit cognoscerem, per bonum, › mihi opera tum est mortem, › Ms. unus, Minus enim peccator es, › elc. Sic mss. plerique et Rabanus. Editi vero. quod volo bonum; deinde, quod odi malum. › Editi, Si cuim, › male.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VI. nem: video autem aliam legem in membris meis Quod vero dicit, ‹ Ego autem carnalis sum, ve repugnantem legi mentis meæ, et captivum me du centem in lege peccati, quæ est in membris meis. Miser ego homo, quis me liberabit de corpore mor tis hujus? Gratia Dei per Jesum Christum Do minum nostrum 81 ▲ Si cui forte illa expositio, quam de legum diversitate tenebamus, violenter præsumpta videbatur, advertat nunc in hoc capi tulo, quomodo non solum legum, sed et perso narum diversitas introducitur. Nam Paulus qui in aliis dixit ** * Nos enim in carne ambulantes non secundum carnem militamus > in præsenti loco dicit se esse carnalem et hic sub peccato dicit se esse venundatum, qui in aliis dixit ‹ Pretio empti estis 88; › et iterum: • Christus nos redemit **;, et rursum in aliis dicit: «Vivo autem, non jam ego, vivit vero in me Christus "*., Et iterum qui ait, ‹ Propter inhabitantem Spiritum ejus in › nobis ** nunc dicit: Quia non habitat in me, hoc est in carne mea, bonum. › Quod si non habitat in carne ejus bonum, quomodo dicit 87 quia corpus nostrum templum est Dei, et tem plum Spiritus sancti? Sed et cætera in quibus confitetur a lege quæ in membris suis est, et re pugnat legi mentis suæ, captivum duci se in lege peccati, quomodo apostolicæ convenient di gnitati, et Paulo præcipue, in quo Christus et vivit et loquitur? Sed colligamus ex his quomodo moris est Scripturæ divinæ et personas latenter, et res, *l causas de quibus dicere videtur, et nomina com mutare, imo potius eisdem nominibus in aliis atque aliis rebus uti, ut in præsenti loco ait Apostolus Scimus enim quia lex spiritalis est. Hoc adhuc quod dixit: ‹ Scimus quia lex spiritalis est”, apostolica auctoritate pronuntiat. Non enim scit legem spiritalem esse qui carnalis est, et sub pec cato venundatus est; sed qui habet in se Spiritum Dei, ille scit quia lex spiritalis est: quod de Moysi lege convenit dictum. Ipsa namque est quæ ei qui spiritaliter illam intelligit lex spiritalis est, et Spiritus vivificans; qui vero carnaliter, lex litteræ et littera occidens esse memoratur nundatus sub peccato, › hic jam tanquam doctor Ecclesiæ personam in semetipsum suscipit infirmo rum; propter quod et alibi dixit: Factus sum infirmis infirmus, ut infirmos lucrarer ".» Et hic ergo infirmioribus quibusque, id est carnalibus, et qui sub peccato venundati sunt, efficitur Paulus carnalis et sub peccato venundatus, et loquitur ea quæ illis loqui moris est vel excusationis vel incu sationis obtentu. Ait ergo de se tanquam ex persona illorum loquens: • Ego autem carnalis sum, venundatus sub peccato: hoc est secundumi carnem vivens, et in peccati potestatem libidinis et concupiscentiæ pretio redactus. Quod enim ope ror ignoro. Non enim quod volo facio; sed quod odi, hoc ago. › Quod ergo ait, quia ‹ ignoro quod operor, non tamen rem ipsam quam operatur quis ignorat, licet carnalis sit, sed causaın rei quam agit dicitur ignorare (9.7). Quod vero dicit • Non enim quod volo ago; sed quod odi, illud facio, ▸ ostendit quod licet carnalis sit, et sub peccato ve-´ nundatus qui hæc loquitur, tamen etiam resistere aliquantulum vitiis conetur, legis scilicet naturalis instinctu, sed vincatur a vitiis et opprimatur invi tus: ut sæpe accidit (verbi gratia) cum pro ponit quis patienter ferre instigantem se, et ad ul timum vincitur iracundia, et patitur hoc invitus irascitur ergo etiam cum nolit irasci. Hoc idem etiam timoris vitio accidere solet, ut contra volun tatem quis metu et formidine terreatur; hoc et in elatione subiti vel inopinati honoris sæpe 585 contingit, ut arrogantior fiat (29*) et tumidior quam vult. Vincitur ergo in his singulis qui non dum spiritalis est, etiam contra voluntatem: quia voluntas ista nondum ita fortis, et ita robusta est, ut definiat apud se usque ad mortem pro veritate certandum; nec talis est quæ dicat, Est, est; non, non; › et ideo non potest operari quæ vult, sed quæ non vult. Tamen ex ea parte qua non vult ma lum, consentit legi Dei quia bona est, quæ probibet malum; et in consonantiam quamdam ad legem Dei lex naturalis adducitur ut eadem velint, atque 86 Rom. 1 Rom. vi, 14. 82 11 Cor. x, 3. 8ª I Cor. vii, 23. Galat. 111, 13. 88 Galat. 11, 20. 87 1 Cor. vi, 19. 88 Rom. vII, 23. 89 Rom. vi, 14. 90 1 Cor. 1x, 22. 91 Matth. v, 37. Editi, et captivantem me in lege peccati, etc. Deinde, Infelix ego homo quis me liberabit de corpore mortis hujus? Gratia Dei, etc. Ms. unus, nisi gratia Dei, ▸ etc. Editi, Si cui (Genebrardus, sicut) forte.... præsumpta videatur, advertat nunc in Apostolo, quomodo, etc. Sic recte ms. unus Regius num. 1639. Cæ leri vero mss. Rabanus, et editi, perperam, Non enim secundum carnem viximus, nec (al., sed») secundum carnem militamus. › Editi, qui in alio dixit. › Ms. unus et Ra banus, qui aliis dixerat. › Alias, inhabitat in carne bonum.... quia corpora nostra,» etc. Editi et mss. quidam perperam habent, Sed et certe in quibus, › etc. Alias, conveniunt. › Editi, llic adhuc.» Lex. Desideratur in editis et in plerisque mss. Sic ms. unus. Alias vero, quæ his (al., quæ in his») qui spiritaliter intelligunt. Raba nus, quæ hic a quibus spiritaliter intelligitur. › Alias, lex litteræ occidens esse memora tur. Al., lex litteræ et lex occidens esse ipeino ratur. › De se. Hæc verba desunt in libris antea editis. Mss. fere omnes, Rabanus et editi habent, tai; sed ms. unus recte legit, tamen, › Alter ms. habet, non dicit tanquam semetipsum qui jam operatur quis ignoret, › etc. Editi, Quod enim dicit. › Mss. plerique, Rabanus et editi, in vitiis, > male. Alias, sit; › al., ‹ quis fiat. mss. et Rabanus omittunt ‹ quis.» Editi, ‹ Adducit, › Sed omnes

eadem nolint. Quod si secundum voluntatem legi peccandi peccatum nominavit, ‹ Invenio igitur le Dei consentimus, malum ergo quod facimus, non jam nos id, sed peccatum quod in nobis est, opera tur, id est lex et voluntas carnis, quæ captivos nos ducit in lege peccati quæ in membris est Et hic quidem Paulus carnalis dicit, quia ‹ jam non ego operor illud, sed quod habitat in me pecca tum. › Paulus vero spiritalis in aliis dicit, quia ‹ abundantius quam omnes illi laboravi; non autem ego, sed gratia Dei mecum "., Ut ergo iste labo res suos non sibi, sed gratiæ Dei, quæ in ipso ope rabatur, ascribit, ita et ille carnalis opera non bona гon sibi, sed peccato, quod in se habitat et opera tur, adnumerat. Ideo ergo dicit: Non jam ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum. Non enim habitat in me, hoc est in carne mea, bonum.» Nondum enim in eo Christus inhabitat, neque cor pus ejus templum Dei est Verumtamen non usquequaque bic, cujus persona proponitur, alie nus est a bonis, sed proposito quidem et voluntate cœpit bona requirere, nondum tamen potest bona rebus et operibus obtinere. Est enim talis quædam infirmitas in his qui initia conversionis accipiunt, ut cum velit quis statim facere omne quod bonum est, non statim voluntatem sequatur effectus. Nam et meditatus apud semetipsum decernit (verbi causa) ut non irascatur, et hoc in voluntate defuit sed quoniam” longo usu et consuetudine diutina vi tium in eo iracundiæ dominatum est, obsistit etiam voluntati et proposito; ac solito sibi usa iti nere vis furoris erumpit. Similiter agit et libi dinis vitium. Pari quoque consuetudinis morbo et mendacium subripit, formido deterret; et in his singulis iste qui jam iuitia conversionis accipit, competenter dicit, quia velle adjacet mihi, pcrfi cere autem bonum non invenio. Non enim quod vo lo bonum, hoc ago; sed quod odi malum, illud fa cio. › Quod si judicium de bono babet voluntas, consuetudo autem carnalium vitiorum, quæ lex car nis vel lex membrorum appellata est, obsistit el subripit, ex eo quod boni voluntatem gero, li cet agam mala, tamen quia invitus ago, ‹ consentio legi Dei quoniam bona est.» Odi enim mala, et cupio agere bona quæ lex jubet. Quod si contra vo Juntatem mala ago, victus consuetudine vitiorum uguque peccandi, ‹ non jam ego, › hoc est, interior homo, quod bonum volo, hoc facio; sed quod ha bitat in me peccatum. › Consuetudinem nainque 91 Cor. XV, Quæ in membris. Hæc verba desiderantur in editis, qui postea habent, Et hic, id est Pau lus, etc. Alias, templum est Spiritus sancti. › Sed potiores iss. et Rabanus ut in textu. Alias, initia conversationis accipiunt, ut cum velint quidem, etc., male. Editi, mediator apud semetipsum discer nit; nis. unus, meditatur apud seinetipsum de cernit; › al., ‹ decernitque.» Sic ms. unus Regius num. 1639 ac Rabanus. Editi vero, et insolita sibi rursus itinera.» Al., gem, volenti mihi facere bonum, quia mihi adjace malum. Condelector enim legi Dei secundum inte riorem hominem. Et in his, ut sæpe in superio. ribus commonuimus, noa videntur elocutiones integre explicari, sed conjunctionum vel abundan tia, vel proprietatibus impediri. Tali ergo quodam ordine legere debemus, ut intellectus lucidior fiat Igitur, quia malum mihi adjacet, volens facere bo num invenio legem Dei, et condelector ei secundem interiorem hominem. Per quod ostendit, quia iute rior homo, hoc est voluntas et propositum que initium accipit converti ad Dominum, legi Dei coo sentit, et delectatur in ea. Sed, ut superius dixi mus, non statim ut voluntatem quis babuerit con verti ad bona, etiam usus boni operis subsecutas est. Cita enim res est voluntas, et sine impedimento convertitur; opus vero tardum est, quia et usum, et artem, et laborem requirit operandi. Quod us evidentius flat, utamur etiam similitudine exempli. Verbi gratia, vult quis sapiens fieri, nec tamen sta tim ut voluit, sapiens effectus est; sed voluntas qui dem præcessit, nec sine voluntate aliquis &eri sa piens potest; sed tamen cum voluntas adfueril, adhibendus est labor, studium, sollicitudo, vigiliæ, doctrina, institutio; et vix aliquando usu longo el meditatione continua sapiens efficitur. Iste ergo ab initio quidem statim voluntatem habuit ut esset sa piens, sed non statim adfuit ei opus sapientiæ. Sed et in eo 586 ipso cum eruditur ut sapiens fiat, quanta stulte et contra sapientiam gessit! Qui tamen intelligere quidem potuit quam stulte gesse rit: habebat enim jam studium sapientiæ; non tamen ita jam sapiens erat, ut cavere posset ne quid insipienter admitteret. Iste ordo et de pudicitia ba bendus est, quod non statim quis ut voluerit pudici tiam profiteri, etiam opere implebit ut nullis concs piscentiæ stimulis agitetur. Sic et de mansuetudine, et de patientia, et de singulis quibusque virtutibus sciendum est. In quibus omnibus dici convenit, quia condelector legi Dei,» hoc est virtutibus, ‹ se cundum interiorem hominem. Video autem aliam legem in membris meis, repugnantem legi mentis meæ, et captivum me ducentem în lege peccati, quæ est in membris meis. Quod supra dixerat ‹ velle enim bonum adjacet mihi, hic voluntatem boni legem mentis nominavit; quæ lex mentis convenit cum lege Dei, et consentit ei. Sed rursum molus ‹ Ac solito sibi itinere.» Al., ‹ ac solito sibi et as sueto itinere. › Editi, ‹ bona voluntate (ms. unus ‹ bonam voluntatem) gero. › Editi, Et in his vero, ut superius,» etc. Deinde ms. unus, vel improprietatibus. > Alias, sed in eo ipso (al., sed et in eo ipso») eruditus ut sapiens flat, quod ante stulte (al., quan to stulte; › al, quanta stulte») et contra sapien tiam gessit; quæ tamen intelligere potuit quod stulte gesserit. › Enem. Deest in editis.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VI. corporis et desideria carnis legem membro- sicut onus grave gravatæ sunt super me. Computrue runt et exesæ sunt cicatrices meæ a facie insipien tiæ meæ. Miseriis afflictus sum, et curvatus sum usque in finem et cætera quibus pene in teger hic scribitur Psalmus. Quod si forte alicui videbitur hæc David magis de semetipso, pro his quæ acciderant ei, dicere potuisse, quam de aliis, quid etiam de Daniele dicemus, cujus peccatum qui dem nullum refertur exhomologesis tamen in jejuniis et cilicio et cinere describitur, et oratio hu jusmodi, in qua inter cætera etiam hæc dicit: ‹ Pec cavimus, iniquitatem fecimus, injuste egimus, impie tatein commisimus, et discessimus, et declinavimus a mandatis tuis et a judiciis tuis, et non audivimus servos tuos prophetas, qui loquebantur nobis in no mine tuo, et regibus, et principibus nostris et patribus nostris, et omni populo terræ? Et tibi, Do mine, justitia, nobis auteni confusio faciei”. › Quis est qui in his verbis negare possit personam pecca torum a Daniele esse susceptam, pro quibus tan quam pro seipso hæc dicere videatur? Unde con veniens est nos legentes dicta sanctorum cum ab eis tale aliquid dici videmus, intelligere et sentire quia nostras in semetipsis passiones no straque peccata describunt; et propterea 587 hæc illi deflent, ut illorum fletibus nos invite mur ad lacrymas. Considerabant enim neminem ila durum et ingratum posse inveniri, qui cum ab aliis videat vulnera sua lugeri, ipse nullum de suis vulneribus sensum doloris accipiat. Ita ergo et in præsenti capitulo Apostolus ne quis no strum erubesceret de bis quæ intra se geri sentiret, aut etiam conversus ad Dominum, et mutata jam voluntate ne hæc adhuc intra semetipsum moveri sentiens desperaret, ipse ea quasi in semel ipso geri descripsit, ut exemplo Apostoli nec cor poris naturæ pudeat quemquam, nec pro emenda tione desperet, nec malorum suorum multitudines ignoret, ex quibus per Christi gratiam liberatur. 10. ‹ Itaque ego ipse mente servio legi Dei, carne antem legi peccati ". › Forte aliquis dicet quod Apostolus, qui nunc usque non quasi ipse, sed assumpta alterius persona locutus est, modo velut personæ immutationem designans dicat, ‹ Ego rum dicit, quæ captivam ducit animam, et peccati legibus subdit. Certum est namque quod desideria caruis animam traliant ad peccatum, et eam legibus ejus subdant: et sicut lex mentis, quæ con sentit cum lege Dei, sianimam potuerit obtinere, ad ducit eam ad legem Dei, ita et tex quæ in membris est, et concupiscentia carnis, si seduxerit animam, peccati eam legibus subdet. Sed cum hæc Paulus, assumpta fragiliore persona, intra hominem haberi certamina docuisset, et ostendisset quod etiam contra voluntatem per desideria carnis anima usu ipso peccandi in peccati jura raperetur, exclama tione utitur adhuc ex persona illius quem descri psit et dicit: Miser ego homo! Quis me li berabit de corpore mortis hujus? Videt se mise rum, intra quem tot leges sibi invicem repugnant, tot prælia commoventur: ‹ Pugnat caro adversus spiritum, spiritus autem adversus carnem”: › lex quæ in membris est repugnat legi mentis, et captiva ducitur anima in lege peccati, et sub jugo ejus ef ficitur, etiam cum interior homo Dei lege delecte tur: quomodo in his tot et talibus malis non mise rum se dicat homo, et in corpore mortis habitare? Merito nainque corpus mortis appellatur, in quo habitat peccatum quod mortis est causa. Fit er go exclamatio hæc ex persona illius quem ini tia quidem conversionis accepisse describit Aposto lus, in eo quod voluntas ei adjacet boui, sed nondum in effectum venerit boni. Non enim inve nit perficere bonum quia nondum in eo usus inole verat exercitiumque virtutum. Respondetur vero ei ad hoc quod dixerat: «Quis me liberabit de corpore mortis hujus? › jam non ex illius persona sed ex apostolica auctoritate: «Gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum. › Unde apparet quod propterea hæc omnia descripsit Apostolus, et mala quæ intra nos agebantur exposuit, ut ad ulti muni ostenderet et doceret de quantis nos malis, et de quantis mortibus Christus eripuit. Quod autein moris sit in Scripturis divinis sanctos personas as sumere peccatorum, et magistros suscipere in se metipsos infirmitates discipulorum, ex libro quidem Psalmorum plenissime perdocemur cum dicit: «Non est pax ossibus meis a facie peccatorum meorum, ipse, ut ostendat hæc quæ dicenda sunt, ad se quia iniquitates superpositæ sunt capiti meo, el ipsum iden Apostolus pertinere Dicit autem "Galat. v, 17.» Psal. xxxvii, 4-7. " Dan. 1, 5 seq. Et. Desideratur in antea editis. Alias, trahunt, et postea, ‹ subdunt. › Alias, certamen habere. › Quem descripsit. Hæc verba in editis omit tuntur. Editi, Sit ergo. ▸ Ei.Deest in editis. Persona. Nullibi in antea editis comparet. Alias, • gerebantur.» Alias, quoniam iniquitates meæ super gressæ sunt caput meum.... Putruerunt et corruptæ sunt (al. exarserunt) cicatrices mee a facie insi pientiæ meæ. Miser factus sum (äl, ‹ Miser amictus ›) et curvatus sum usque in finem. › "Rom. vII, 25. Editi, refertur, sed vir desideriorum dicitur, tamen in jejuniis. › Alias, Peccavimus, inique fecimus, injuste egiinus, et impietatem.... et declinavimus a man dalis et judiciis (al.‹ a mandatis et a judiciis tuis») et non obedivimus servis tuis prophetis... et regi bus nostris, et principibus nostris, › elc. Editi plerique, ignarum, › male. Alias, et mutata quis jam voluntate. › Alias, ut ostendat hæc dixisse (al., deess edixisse)ad seipsum idem Apostolus pertineret.» Alias, ut ostendat hæc qua dicenda sunt, ad se ipsum, id est ad Apostolum pertinere. >

quia mente serviat legi Dei, carne autem legi pec- autem legi Dei, et esse sub lege spiritas, hoc est cati, quasi tanta sit peccandi vis, tanta carnis ty raunis, quam nec Apostolus possit effugere; et pro plerea in aliis dixerit, quia ‹ macero corpus meum et servituti subjicio, ne forte cum aliis prædicaverim, ipse reprobus efficiar "., Sed hæc qui ex persona Apostoli accipit dicta, desperatio nem mihi videtur incutere omni animæ, quod ne mo sit prorsus qui non peccet in carne. Hoc est enim carne servire legi peccati Mihi ergo ma gis videtur illius adhuc tenere personam, quam supra in semetipso descripsit, quasi voluntate jam et proposito ad meliora conversi, et mente atque animo legi Dei servientis, nondum tamen id obti nuisse, ut etiam carnis obedientiam in consen sum mentis adduceret. Etenim quoniam in su perioribus de mortificatione corporis disseruerat, et Christo commoriendum esse docuerat, in his nunc quam non sit otiosum hoc opus videtur os tendere, et docere quia non statim ut vult aliquis, et ut proposuerit bonum, continuo etiam facto adimpletur, sed vel consuetudinis tanta vis, vel vi tiorum tanta dulcedo est, ut cum animus jam in tendat ad virtutem, et legi Dei servire decernat carnis tamen desideria servire peccato, et legibus ejus parere persuadeant. 11. ‹ Nihil ergo nunc damnationis est his qui sunt in Christo Jesu Lex enim spiritus vitæ in Christo Jesu liberavit me a lege peccati et mor tis”. › Quæ esset diversitas in his qui velut in quo dam certamine positi mente quidem secundum le gem Dei vivunt, carnis vero desideriis aguntur in legem peccati in superioribus docuit. Nunc vero de his dicit, qui non jam ex parte in carne, ex parte in spiritu, sed ex integro in Christo sunt et pronuntiat in his nihil damnatione esse di gnum quia ‹ lex spiritus vita: in Christo Jesu liberavit eos a lege peccati et mortis.» Lex autem spiritus vitæ una eademque est quæ et lex Dei sicut rursum una atque eadem est lex peccati et mortis. Nihil ergo damnationis erit his qui a lege peccati, quæ est lex mortis, penitus liberantur, et legi Dei, quæ est lex spiritus, serviunt. Servire 08 Rom. VIII, 1, 2. „ Philip. 111, Christo servire. Christo autem servire, hoc est servire sapientiæ, hoc est servire justitiæ, servire veritati, omnibusque simul servire virtuti bus. Unde non est putandum quod ad subitum quis, et statim ut voluerit, a servitio legis peccati translatus efficiatur in Christo Jesu, ita ut nihil in eo jam obtentu peccati damnationis habeatur. Requirit autem in unoquoque partes suas ju stitia probat si ita jam emendatus est et corre ctus ut nihil in eo injusti operis inveniat ex quo damnatio subsequatur. Similiter et veritas re quirit in unoquoque partem suam, si translatus quis a lege peccati nulla jam ex parte inveniatur obsequia veritatis contaminare mendacio Si militer et pudicitia partem suam discutit, si nullis ab eo impudicis desideriis maculatur. Sic pie tas, sic sapientia partes suas in unoquoque discu tiunt, quas si recte et integre in eo constare repe rerint, tunc in Christo esse, et nihil damnationis habere putabitur. Quæ 588 utique dubium non est quin usu et meditatione longa et labore pervi gili conquirantur Et ideo non otiosis hæc ac cidere aut segnibus certum est; sed paulatim pro ficiendo, et primo pauca, tunc deinde minima, að ultimum, si obtinere potuerint, nulla peccando. Et hoc sentiens videtur mihi idem Apostolus scripsisse in aliis Præterita obliviscens, ad futura me ex tendens:, docens per hæc præterita debere esse ea in quibus culpabile aliquid fuerit, et obli vione dignum: futura vero esse quæ in Christo sunt, et hæc esse ad quæ nosinetipsos debemus ex tendere, eaque tota aviditate mentis expetere. Le gem sane spiritus vitæ quod dixinrus ipsam debere intelligi legem Dei, secundum eam videlicet dixi mus partein qua lex dicitur esse spiritalis. Ideo ad didit: «Lex spiritus vitæ. › Nam de lege litteræ dicere hoc non poterat, de qua in aliis pronuntia verat, quia ʼn littera occidit.» Hæc et in aliis ‹ mi nisterium mortis dicitur 1 Utrumque ergo continet lex, et litteram occidentem, et spiritum vivificantem. Unde considera ne forte hujus rei formam teneat et illud lignum de quo scriptum est 97 1 Cor. 1x, Editi, ‹ et propterea in aliis dixit: Macero corpus meum, etc. Editi, Hoc est enim servire carnem legi peccati, male. Alias, legi deservientis, nondum tamen ita obtinuisse.... in consensu, etc. Est et jam omittuntur in editis. Deinde mss. quidam, et editi, •legi deservire decrevit. › Al., legi servire decreverit. > Editi post ‹ qui sunt in Christo Jesu, ad dunt, qui non secundum carnem ambulant.» Sed hæc verba desunt in omnibus mss. nostris et apud Rabanum. Alias, aguntur lege peccati. › Genebrardus, qui jam non ex parte in Spi ritu, sed ex integro in Christo sunt, pronuntiat in bis nihil damnationis dignum, › etc. ¹ II Cor. 111, 6, 7. Hoc est servire. Ilæc desiderantur in libris antea editis. Alias, subito.» Sed plerique mss. et Ra banus ut in nostro textu. Editi, ‹ Requirens autem; › al., ‹ Requiret autem. ▸ Ms. unus, et correptus. Deinde, ‹ inve veniatur, male. Alias, inveniantur obsequia veritatis con taminari mendacio. › Editi, impudicitiæ. > Editi, comparantur et comparentur. ▸ Sie ins. unus Regius num. 1641. Editi vero et ms. quidam, Lex est sane spiritus vitæ. Nam de lege litteræ quod diximus ipsam debere intelligi legem Dei, secundum eam videlicet partem qua lex esse dicitur spiritalis. Ideo addidit: Lex spiritas

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VI. ● Sciendi bonum et malum *.» Utrumque enim in berationis eligere. Puto tamen quod legem Moys uno sicut et in lege continetur Sed et illud non omittamus, quod hic quidem qui liberat a lege peccati et mortis, ‹ spiritus vitæ › dicitur; in Evangelio antem secundum Joannem scriptum est Domino dicente: «Si manseritis in verbo meo, agnoscetis veritatem, et veritas liberabit vos ',, In quo mihi quidem videtur, quod quamvis opere hæc a se diversa videantur vel nomine, tamen re ipsa unum sint. Christus enim vita est, et ipse est qui liberabit; et hic spiritus vitæ liberat. Et quo modo nou in utroque una libertas est? Quæ enim agit Spiritus, hæc et Christus agit, et quæ Christi sunt, Spiritus agit Sicut enim quos sanctifi cat Spiritus sanctus, sanctificat Christus: ita et quos liberat spiritus vitæ, liberat et vita. Tantum est ut liberati a lege spiritus vitæ, in Christo ma neamus, nec ultra inveniamur servire legi peccati quia sicut is qui liberatur a lege spiritus vitæ, per manet in Christo qui est vita; ita qui servit legi peccati permanet in morte quæ venit ex condem natione peccati. 12. Nam quod impossibile erat legi, in quo in firmabatur per carnem, Deus Filium suum mittens in similitudinem carnis peccati, et de peccato da mnavit peccatum in carne, ut jhstificatio legis im pleretur in nobis, qui non secundum carnem ambu lamus, sed secundum spiritum. Qui enim secundum camem sunt, quæ carnis sunt sapiunt: qui vero secundum spiritum, quæ sunt spiritus. Prudentia enim carnis, mors est: prudentia autem spiritus, vita et pax: quoniam prudentia carnis inimica est Deo legi enim Dei non est subjecta: nec enim po test. Qui autern in carne sunt Deo placere non possunt. Vos autem in carne non estis, sed in spi ritu si tamen Spiritus Dei habitat in vobis *. Cum in superioribus tot leges nominaverit (dixit enim et legem Dei, et legem mentis, et legem spi ritus vitæ), econtrario quoque cum legem quæ in membris est, et legem mortis, et legem peccati commemoraverit hic nunc de qua harum lege dicat, «Nam quod impossibile erat legi, in quo in firmabatur per carnem, non est parvæ deli 'Gen. 1, 9. Joan. viii, 31, 32. * Rom. VIII, 3 seq. rite. Dicere hoc non poterat, de qua in aliis pro-D nuntiaverat, quia littera occidit. Hoc et in aliis ministerium mortis dixerat. Alter ms. Regius num. 1639: Legein sane spiritus vitæ hic nomi nat. De lege litteræ per quam diximus ipsam de bere intelligi legem Dei, secundum eam videlicet partem que lex esse dicitur spiritalis. Ideo enim addit: Lex spiritus vitæ. Dicere hoc non po terat de qua in aliis pronuntiaverat, quia littera occidit; quam et in aliis ministerium mortis dixe Tal. Editi, Utrumque ergo in uno sicut in lege continetur. ▸ Editi, ‹ et quem sibi Christi Spiritus agit.» Alias, Qui enim in carne sunt, ɔ Alias, dixit enim et legem mentis, et le gem spiritus vitæ: econtrario quoque legem in membris esse, et legem mentis, et legem peccati etiam hic, sicut et in aliis sæpe diximus, in duas partes Apostolus dividat, et aliud in ea carnem, aliud spiritum nominet: et illam quidem observan tiam quæ secundum litteram geritur, sensum carnis appellet, sicuti dicit de hujusmodi Judæo, ‹ Fru stra inflatus a sensu carnis suæ: illam vero quæ accipitur spiritaliter, spiritum nominet sicut et alibi dicit: «Littera occidit, spiritus au tem vivificat. Et in hoc ergo loco quod dicit ‹ impossibile legi,ɔ et ‹ in quo infirmabatur per car nem, › intellectus qui secundum litteram est accipi potest. Ipse enim et impossibilis erat, et infirmus, si secundum carnem, id est secundum litteram sentiretur. Quid enim tam impossibile quam Sabbat observatio secundum litteram legis, ut in multis sæpe jam diximus? Jubetur enim non exire do domo sua, non se movere de loco suo, nihil oneris levare. Quæ quia impossibilia vident Judæi qui secundum carnem legem observant, inepta quædam et ridicula commentantur, quibus im possibilitatem legis sarcire videantur. Quid 589 autem dicam de sacrificiorum ratione, quæ simul omnis ex integro impossibilis facta est? Quippe ubi nec templum est, nec altare, nec ullus prorsus sacrificando locus. In quibus singulis lex non dicam impossibilis et infirma, sed et plane jam mortua est. Nam ante hanc mortem infirmabatur tunc cum sanguine vitulorum et hircorum conabatur, nec ta men poterat, auferre peccata: et infirmabatur in legibus lepræ 7, quas nec explanare unquam po tuit, nec implere. In his ergo omnibus aliisque in numeris et impossibilis erat lex, et infirmabatur, quantum ad carnis intelligentiam spectat: et ideo Deus Filium suum mittens in similitudinein car nis peccati, et de peccato, vel, ut verius habetur apud Græcos, et pro peccato damnavit peccatum in carne. Quod dixit, ‹ in similitudinem carnis peccati, › ostendit nos quidem habere carnem pec cati, Filium vero Dei similitudinem habuisse carnis peccati, non carnem peccati. Omnes enim nos bo mines qui ex semine viri cum muliere convenientis concepti sumus, illa necessario utimur voce qua Coloss. 11, 18. *11 Cor. II, 6. ' Levit. XII, 14. cognominaverit; al., commemoraverit. › Alias, legis quæ infirmabatur, › etc. Sic plerique mss. et Rabanus. Ms. vero ‹ Judæos frustra inflatos a sensu carnis Editi, Judæis frustra inflatos sensu carnis unus, suæ. Sile. Editi, nominat.» Ms. unus, Jubet enim lex non exire, elc. Sed cæteri mss., Rabanus et editi habent ut in no stro textu. Alias, videntur, Judæi. › Editi, Quid autem de sacrificiorum ratione, quæ simul omnis facta est impossibilis?» Ms. unus, Quid autem dicent, etc.,ut in nostro textu. Editi, Nam ante mortem infirmabatur. › Peccata. Deest in libris antea editis. Editi, quam. > necessaria utimur voce qua; › al,

dicit David, quoniam ‹ in iniquitatibns concepit me ‹ Littera occidit ¹³? › Igitur «prudentia carnis mors mater mea 8. Verum qui ex nulla viri contagione, sed solo Spiritu sancto super Virginem veniente et virtute Altissimi obumbrante venit ad corpus im maculatum, naturam quidem corporis nostri habuit, pollutionem tamen peccati quæ ex concupiscentiæ motu conceptis traditur, omnino non habuit. Idcir co ergo in similitudinem carnis peccati venisse dicitur Filius Dei. Et pro peccato, inquit, ‹ damnavit peccatum in carne. › Quod Hostia pro peccato factus sit Christus, et oblatus sit pro purga tione peccatorum, omnes Scripturæ testantur, et præcipue Paulus ad Hebræos scribens, cum dicit ‹ Hoc enim fecit semel, semetipsum offerendo ho stiam; › et iterum: «Qui proprio Filio non peper cit, sed pro nobis omnibus tradidit illum "., Per banc ergo hostiam carnis suæ, quæ dicitur ‹ pro peccato damnavit peccatum in carne, sicut Idem Apostolus in aliis dieit “, quia ‹ apparuit in novissimis diebus ad destructionem peccati: › et ſterum propheta dicit: «Ipse peccata nostra tulit, et iniquitates nostras portavit ". Pro peccato ergo, hoc est per hostiam carnis suæ quam obtulit pro peccato, ‹ damnavit peccatum in carne sua, ut justificatio legis impleretur in nobis, qui non se cundum carnem ambulamus, sed secundum spiri tum. › Per hanc etenim hostiam carnis, quæ oblata est pro peccato, et damnavit peccatum, hoc est fugavit peccatum, et abstulit, ut justificatio le gis impleretur in nobis qui legem secundum spiritum c custodinius, et non secundum carnem: in qua parte, secundumi ea quæ supra exposuimus, impossibilis erat lex et infirma. ‹ Qui enim secundumn carnem sunt, quæ carnis sunt sapiunt: qui vero secundum spiritum, quæ sunt spiritus. Hic jam apertius quasi inter nos et Judæos in medio statuens legen Moysi dicit, Qui secundum carnem sunt, quæ carnis sunt sapiunt, › hoc est, Judæi, quos di cit secundum carnem Israel, quæ carnis legis sunt sapiunt, in eo quod secundum carnem legem intelligunt: ‹ qui vero secundum spiritum (de his dicens quos Judæos dicit spiritu, non littera), ‹ quæ sunt spiritus Et adhuc satiat eumdem sen sum, et aperit evidentius, cum dicit: Prudentia enim carnis, mors est: prudentia autem spiritus, vita et pax. › Nunquid non unum atque idem est quod dicit, ‹ Prudentia carnis suors est, et illud Psal. L, 7. 14 Joan. xix, 7. Ms. unus, super virginem descendente. › Editi, ‹ æque dicitur, pro peccato, › etc. Editi, Post hanc. › Hebr. v, 27. 10 Rom. VII, 52. 18 Isai. 1, 13, 14. 16 Galat. iv, 23. In editis deest ‹ quasi. › Alias, ‹ quia quæ, etc. al., qui ea quæ, › etc. Sed utraque vox deest in editis et in mss. ple risque. Alias, quæ sunt spiritus sapiunt;» al., Sentiunt.» Et paulo post mis. unus et editi, o̟ et sapit evidentius. › Alias, ‹ Cujus mors est? › est. › Cui mors est? Animæ sine dubio. Qui enim legem secundum carnem, id est secundum lil teram, intellexerit, non venit ad Christum qui est vita, et ideo prudentia carnis, mors est: pruden tia vero spiritus, vita et pax. › Vitam namque et paceni, quae est Christus habet qui spiritali ter intelligit legem. ‹ Quoniam sapientia carnis ini inica est Deo: legi enim Dei non est subjecta: nec enim potest.» Videtur adhuc idem intellectus evolvi. Quomodo enim sapientia carnis, boc est carnalis intelligentia, non sit inimica Deo, quæ adversatur Christo; quæ non recipit euin quem misit Deus; quæ dicit: ‹ Nos legem habemus, et secundum le gem debet mori, quia Filium Dei se fecit *? › Quo modo ergo hæc talis sapientia, et talis intelligentia in lege Deo non dicatur inimica, et legi ejus? Ei scilicet quæ secundum spiritum est, non est subjecta, nec potest subjici: quia sicut contraria sibi sunt mors et vita, ita contraria sunt sibi littera le gis occidens quæ et sapientia carnis est, et spiritus vivificans qui vere lex Dei est. «Qui autem in carne sunt, Deo placere non possunt. Vos autemi in carne non estis, sed in 590 spiritu: si tamen Spiritus Dei habitat in vobis. › Eadem perdurat in telligentia. ‹ Qui in carne sunt, › inquit, hoc est, qui secundum litteram sequuntur legem, ‹ Deo placere non possunt.» Hoc enim et olim per Isaiam pronuntiatum est a Deo, cum dicit: «Jejunia, et ſe rias, et diem magnum vestrum non sustineo: neome nias et Sabbata vestra odit anima mea 18., Sed et ‹ vos, › inquit, in quibus Spiritus Dei habitat, sitamen habitat ‹ in carne nou estis, sed in spiritu, › hoc est, non intelligentiam carnalem legis sequi mini, sed spiritalem, per quam venistis ad Spiritum vivificantem, si tamen actus vestri tales sint et con versatio, ut Spiritum Dei iu vobis habere merea mini. In duas ergo, ut diximus, partes dividens le gein Moysi, id est, in spiritum, et carnem, quæ sunt spiritus, quam et spiritalem legem appellavit, nobis tradidit: quæ vero carnis sunt, carnalibus Judæis reliquit. Sic denique et illud interpretatus est do Abraham cum dixit: «Sed is quidem qui de an cilła, secundum carnem natus est: qui autem ex libera, per repromissionem. Et sicut tunc is qui se cundum carnem natus est, persequebatur eum qui secundum spiritum; ita et nunc “.» Certum est 11 llebr. 1x, 26. 13 Isai. Lill, 4. 13 || Cor. 111, 6. Alias, & quod est Christus. › Sic ins. unus et Rabanus. Editi vero, ‹ in lege Dei non dicatur inimica Deo et legi ejus? Ei quæ secundum spiritum ejns non est subjecta, nec posset subjici, quia sicut, etc. Mss. duo, in lege Dei non dicatur inimica Deo et legi ejus, ei scilicet quæ secundum spiritum est non esse subjecta, liet, posse subjici,quia sicut, › etc. Legis occidens. Hæc desunt in editis. Alias, in quibus habitat Spiritus, si tamen, habitat.»

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VI. enim quia illi qui secundumn carnem sont Ju- bắc non est ejus. Si autem Christus in vobis est, dæi, persequuntur nos qui sumus non in manifesto, corpus quidem mortuum est propter peccatuin sed in occulto Judæi, et legem secundum spiritum, spiritus vero vita propter justificationem. Quod non secundum carnem custodimus. Illi ergo qui se- si Spiritus ejus qui suscitavit Jesum a mortuis ha cundum carnem sapiunt, consequenter etiam repro- bitat in vobis; qui suscitavit Jesum Christum a missiones legis carnaliter sperant. Nos vero ens mortuis vivillcabit et mortalia vestra corpora propter spiritaliter exspectamus secunduin sermonem Pauli inhabitantem Spiritum ejus in vobis "., Quod dicentis: Ut repromissiones Spiritus accipia- constantibus et dialectica arte collectis utatur syl mns; et iterum: «Benedictus Deus et Pater logismis apostolus Paulus vel in hoc loco, vel in Domini nostri Jesu Christi, qui benedixit nos in aliis Epistolis suis, non mihi nunc exponendum omni benedictione spiritali in cœlestibus in Chri- videtur, ne forte non tam scientiæ ejus, quam sto ¹. › Ex quibus omnibus et quæ sit lex secun- sermonis in quo non vult se peritum dici ", asser dùm carnem, et quæ secundum spiritum, vel quæ tores videamur esse: et ideo propositi magis capi spes repromissionis carnalis, vel quæ spiritalis tuli sensum discutere properabimus. In superioribus ostenditur. Potest et secundùm aliam expositionem, ubi dixit: «Vos autem in carne non estis, sed in spiri si repetamus ab initio, «Quod impossibile erat legi, tu; si tamen Spiritus Dei habitat in vobis 21: › duplici in quo infirınabatur per carnem,» et de lege mentis modo quid est in Spiritu esse explanavimus, id intelligi, quam supra dixit velle facere bonum, est, vel legem non secundum litteram, sed secunduir. sed per infirmitatem et fragilitatem carnis implere spiritalem sensum intelligere; vel etiam mortificato non posse, et propterea misisse Deum Filium suum corpore, spiritus, et non carnis legibus vivere. £t* in similitudinem carnis peccati, et de peccato, hoc nunc ergo quod dicit, ‹ Si quis autem Spiritum Christ; est per hostiam pro peccato oblatam, damnasse 591 non habet, hic non est ejus; › et subjungit. peccatum. Data enim nobis remissione pecca ‹ Si autem Christus in vobis est, › requirendums torum fugatum est et exterminatuin de carne nostra est utrum diversum sit Spiritum Dei esse in aliquo, peccatum, et cœpit in nobis justificatio legis impleri, an Spiritum Christi vel etiam ipsum Christum, illius duntaxat legis quæ condelectatur legi Dei, aut Spiritum ejus qui suscitavit Jesum a mortuis. quæ impletur cito cum jam non resistit ei lex pec Sed quantum vel consequentiam loci præsentis cati quæ erat in membris nostris, si tamen non se intueor, vel illud quod Salvator in Evangelio d. cundum carnem ambulemus, sed secundum spiri Spiritu sancto dicit, quia ‹ a Patre procedit, ɔ el, tum. Nam donec in carne est quis, et secundum ‹ De meo accipiet ",, et hujus verbi explanatio carnem vivit, quæ carnis sunt sapit; cum vero con-»em in consequentibus jungit, dicens: • Pater, verterit se ad spiritum, et mortuus fuerit legi pec omnia mea tua sunt, et tua mea: propterea dixi cati et carnis, quæ sunt spiritus sapit. Nam secun- quia de meo accipiet ³ > cum, inquam, lan dom carnem sapere, mors est animæ; secundum tam hanc unitatis inter Patrem et Filium aspicio spiritum vero, vita et pax est: quia ‹ sapientia rationem Spiritus Dei et Spiritus Christi unus carnis inimica est Deo, hoc est, dum caro resi- atque idem mihi Spiritus dici videtur. Possumus stit spiritui, et non est subjecta legi mentis quæ lex tamen et hoc modo intelligere quod dixit, ‹ Si quis Dei est, inimica est Deo: et ideo qui carnaliter vi- autem Spiritum Christi non habet, hic non est ejus › vunt, Deo placere non possunt. Sed ‹ vos, › inquit, (quia et revera abrupte pronuntiatumvidetur), ut, ‹ non estis in carne, hoc est non secundum carnem si quis non tantus et talis esse meruerit qui Spiri vivitis sed secundum spiritum, ‹ si tamen tum Christi habere dignus sit, continuo Christi esse Spiritus Dei habitat in vobis.»Hæc possunt et secun- denegetur, cum in Psalmis dicat: Meæ sunt dem aliam, ut diximus, expositionem in hoc omnes feræ silvarum, jumenta in montibus, et bo loco coaptari. Eligat tamen qui legit, et quod aptius ves”.» Et si feræ et jumenta ejus sunt, quomodo probaverit, si tamen probaverit hoc sequatur. homines non sunt ejus? Sed potest, ut dixi, hoc sic 13. ‹ Si quis autem Spiritum Christi non habet, intelligi, ut illud in Evangelio: «Qui non tollit 17 Galat. 111, 14. 18 Ephes. 1, 3. 19 Rom. VIII, 9 seq. ** || Cor. 1, 6.» Rom. VIII, 9. * Joan. [v, 26; xvi, 14. "Joan. xvi, 10; XVI, 15. Psal. XLIX, 10. Quia illi. Hæc verba desunt in libris editis. Vel quæ spiritalis. Hæc desiderantur in antea editis, et in pluribus mss. Ms. unus, impossibilitas legis, in quo infir nabalur per carnem, de lege membrorum intelligi, juam supra diximus, › etc. Ms. unus, ‹ Tanta enim nobis remissione; diti, Tanta enim repromissione. › Editi, ‹ delectatur legi; sal.,‹leg. › Hoc est, non secundum carnem vivitis. Hæc u elitis omittuntur. Deest hoc › in editis. Si tamen probaverit. Hæc desiderantur in editis. Vita. Alias.‹ vivit. › Deest nunc › în editis. Editi, sententiæ, > deinde, ‹ et ideo propo siti magis Apostoli sensum discutere properabimus. In posterioribus ubi dixit, etc. Alias, quidem in Spiritu. › Editi, ac Spiritum. › Editi, Editi, consequentia. › Pater omnia tua mea sunt, et mea tua omnia, propterea dixit quod de meo accipiet. › Editi, hanc audio unitatis inter Patrem et Filium aspirationem. ›

crucem suam, et sequitur me, non est me dignus ". vel Spiritus Christi, vel Spiritus Dei, vel etiam Et hic ergo qui non habet Spiritum Christi hoc est, qui non eodem Spiritu agitur, ut pro justi tia, pro veritate, pro verbo Dei annuntiando, pro regno cælorum prædicando, pro littera legis abji cienda et spiritum ejus aperiendo, pro resistendo adversum peccatum, pro bis omnibus qui non usque ad mortem venire paratus est, non est ejus discipu lus Qui ergo non est talis, nec talem in se Spiritum gerit, hic creatura quidem ejus est sicut feræ silvarum, et jumenta in montibus, et boves, sed discipulus ejus non est. Sic ergo, ‹ Si quis Spiritum Christi non habet, hic non est ejus; si autem Christus in vobis est, corpus quidem mor tuum est propter peccatum, Spiritus vero vita propter justitiam, Spiritum Christi, et Christum, in học loco unum mihi atque idem dicere videtur. In quo ergo Christus est, ipse dicit, quia semper mortem Christi in corpore nostro circumferimus ".▸ Mors autem corpori peccati causa, id est, ne pec cet, imponitur. Quod si corpus peccato mortuum est, necessario spiritus ad faciendam justitiam vi vit. Qui enim in corpore mortuus est, nec servit peccato, necesse est ut in spiritu vivat et justitiæ serviat. Sic et idem Apostolus in quodam loco " dicit tradidisse se quemdam in interitum carnis, ut spiritus salvus fiat. ‹ Quod si Spiritus ejus qui suscitavit Jesum a mortuis, habitat in vobis; qui suscitavit Jesum Christum a mortuis, vivificabit et mortalia corpora vestra propter inhabitantem Spi ritum ejus in vobis. Quoniam supra dixerat de his qui ad similitudinem mortis Christi corpora sua mortificant ne peccent, necessario nunc mentio nem facit ejus qui suscitavit Christum a mortuis, ut simili modo et pari ratione qua commortui sunt et consepulti, sciant se per Spiritum ejus qui suscitavit Jesum a mortuis vivificandos esse, et ad Christi similitudinem resuscitandos a mortuis. Et quatenus id fiat ostendit, dicens: Propter inhabi tantem Spiritum ejus in vobis. Si enim Spiri tus Christi habitat in vobis, necessarium videtur Spiritui reddi habitaculum suum, templumque restitui. Velim tamen hoc ipsum quod dicitur ipse Christus in nobis habitare, quale sit intueri utrumnam ex initio omnibus iste Spiritus datur, et postmodum pessimis et a Deo alienis actibus effu gatur, secundum illud quod scriptum est: «Non permanebit Spiritus meus in hominibas istis, quia caro sunt 18, an vitæ merito, et fidei gratia postmodum datur, secundum ea quæ in Actibus apostoloruin docentur ", quia Spiritus sanctos lan quam linguæ igneæ venit super unumquemque eo rum; vel certe sicut in Evangelio docemur, cum ipse Salvator posteaquam resurrexit a mortuis ad discipulos dixit: Accipite Spiritum sanctum, et insufflavit in unoquoque eorum > Unde mibi vi detur quod et meritis conquiratur hoc domum, et vitæ innocentia conservetur, et unicuique secun dum profectum fidei augeatur et gratiæ; et quanto purior anima redditur, tanto largior ei Spiritus in fundatur. Quod autem dixit, • Non permanebit | Spiritus meus in hominibus istis, quia caro sunt, › illuc respicit ut, quoniam anima eorum, repudiata Spiritus servitute, ad carnis servitia se tota con vertit, 592 etiam ipsa ejus cui se conjunxit carnì, et cum qua unum effecta est, nomen accipiat Diversis ergo modis haberi potest Spiritus. Vel Spiritus Christi habetur, secundum id quod supra diximus, ex inspiratione divina, ubi ait Accipite Spiritum sanctum, et insulavit in eis"; › et rursum eo modo quo in Actibus apostolorum di citur gestum ut diversis linguis loquerentur apostoli ". Est et ille modus, qui in Regnorum li bris refertur, cum dicit Scriptura: «Et insiluit Spiritus super Saul, et cœpit prophetare **. Es et ille adhuc alius modus, ut, cum Salvator post resurrectionem cuin Cleopha et alio discipulo ite agens et aperiens eis Scripturas, ignivit eos spiritu oris sui, ita ut illi dicerent: «Nonue cor nostrum erat ardens intra nos, cum aperiret nobiš Scripturas "?, Vis autem scire quia non soluma Jesus loquens tradidit audientibus Spiritum suam, sed et qui in nomine ejus loquitur verðum Dei, tra dit audientibus Spiritum Dei? Vide in Actibus apo stolorum quomodo loquente Petro ad Corne 25 Matth. x, 38. 36 II Cor. iv, 10. 5. $8 Gen. VI, 3. 29 Act. II, 30 Joan. xx, 22. 31 ibid. 33 Act. 11, 4. 33 1 Reg. x, 10. 3 Luc. XXIV, 32. 271 Cor. v, Ms. unus, Et hic ergo quod dixit: Qui non habet Spiritum Christi. Deinde editi, hoc est, eodem Spiritu, › omisso, ‹ qui non. › Sic ms. unus et Rabanus. Editi vero et cæ teri mss., et Spiritu ejus amplectendo › (al., aperiendo; > al., cappetendo), adversum pecca tum, pro his omnibus qui non usque ad mortem ejus venire paratus, non est ejus discipulus. › Alias, Spiritus autem vivit., Editi, ut similitudine et pari ratione, qua, etc.;miss. aliquot, < ut simili et pari ratione qua; al., ut simili modo qua, omissa ‹ et pari ratione. Sed Rabanus ut in nostry textu. Editi,perperam, restitui, vel Jesum. Tamen hoc ipsum, etc. Editi, intuere. › Spiritus meus. Desunt in libris antea editis. Alias, ad carnis servitia tota convertitur, (al., convertit») etiam ipsa ei (al., ipsa eis; › al., ipse ejus) cui se conjunxit carni» (al., «carne). et cum qua unum effecta est (al., effectus est ›) non accedat al., non accedit, > al., «nomeu accepit, al., nomen accipit. › Ms. unus, Diversis ergo modis accipi po test Spiritus Dei, vel Spiritus Christi: secundum id, › etc. Alias, dixit gestum. Deinde, Et illo. modo quo in Regnorum, etc., et postea, et itera adhuc alio modo, nt cum Salvator, etc. Sed miss. duo ut in nostro textu. Editi, allavit. › Editio Veneta Salodiani, Unde in Actibus apostolorum conscripsisse. Merlinus, Unde in Actibus apostolorum habetur.» Genebrardus. ‹ la

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VI. lium repletur Spiritu sancto ipse Cornelius, et qui carnis desideriis indulgere. In hoc ergo negat nos cum eo erant *. Unde et tu si loquaris verbum Dei, et loquaris fideliter ex conscientia pura, nec ipse redarguaris ex verbis tuis quasi qui aliter do ceas et aliter agas, potest fieri ut loquente te audi torum corda sancti Spiritus ignis inflammet, et con tinuo concalescant et ardeant ad complenda universa quæ doces, ut rebus impleant quæ sermo nibus didicerint, et quæ sursum sunt, quærant, nbi Christus est in dextera Dei sedens: quæ sur sum sunt › sapiant, ‹ non quæ super terram ". Sed et sic unusquisque habere in se probatur Spi ritum Christi. Christus sapientia est: si sit quis sapiens secundum Christum, et quæ Christi sunt sapiat, habet in se per sapientiam Spiritum Christi. Christus justitia est: si quis habeat in se justitiam Christi, per justitiam habet in se Spiritum Christi. Christus pax est: si quis habeat in se pa cem Christi, per Spiritum pacis habet in se Spiri tum Christi. Sic et charitatem, sic et sanctificatio nem, sic et singula quæque, quæ Christus esse di étur qui habet, hic Spiritum Christi in se ha bere credendus est, et sperare quod mortale corpus suum vivificabitur propter inhabitantem in se Spi ritum Christi. esse carnis debitores, sicut et alibi dicit: «Et car nis curam ne feceritis in concupiscentiis ": › non utique negans curam carnis habendam in ne cessariis, sed in concupiscentiis. Ita ergo et hic, Si enim, inquit, secundum carnem vixeritis, moriemini.Et addit: «Si autem spiritu actus carnis mortificaveritis, vivetis Et de hoc jam supra dictum est ", quomodo corpus quidem mortuum esse debeat propter peccata, spiritus vero vita propter justificationem. Qui ergo secundum spiritum agens mortificat actus carnis, vivel propter inhabitantem in se spiritum vitæ. Mortificat autem quis actus carnis hoc modo. Fructus est Spiritus charitas, odium carnis est actus: odium ergo per charitatem mortificatur et exstinguitur. Gau dium similiter fructus est spiritus, tristitia vero hujus sæculi, quæ mortem operatur “, carnis est actus: hæc ergo exstinguitur, si sit in nobis gau dium spiritus. Pax fructus est spiritus; dissensio et discordia carnis est actus; sed certum est dis cordiam mortificari posse per pacem. Sic et patien tia spiritus, impatientiam carnis exstinguit, et bonitas malitiam perimit, et mansuetudo fe rociam, et continentia intemperantiam 593 et castitas impudicitiam necat, talique ordine qui per spiritum actus carnis mortificaverit vivet. Intuendum sane est, quod sicut mortem non istam communem, sed illam peccati dicit, «Si enim secundum carnem vixeritis, moriemini,» ita et vitam non hanc communem, sed illam dicit æter nam, ad quam perveniet omnis qui secundum ea quæ supra exposuimus, perfectus spiritu mortifica verit actus carnis. Sed et illud scire debemus, quod ista mortificatio actuum carnis per patien tiam fiat, et non ad subitum, sed paulatim. Primo languescere eos necesse est in his qui incipiunt tuin deinde cum ardentius proficere coeperint, et abundantiore spiritu repleri, actus carnis non so lum languescere, sed et tabescere incipient: ubi vero ad perfectum jam venerint, ita ut nulla in eis prorsus vel in facto, vel in dicto, vel in cogitatu peccati oriantur indicia, tunc plane actus carnis mortificasse, et ad integrum morti tradidisse 14. ‹ Ergo, fratres, debitores sumus, non car nis, ut secundum carnem vivamus. Si enim secun dum carnem vixeritis, moriemini; si autem spiritu actos carnis mortificetis, vivetis ". › Spiritum Christi habitare in nobis, et dona Spiritus nobis collata, superius docuit. Consequenter ergo nunc addit quia ‹ debitores sumus, › eorum sine dubio quæ a Spiritu Christi consecuti sumus. ‹ Carnis › autem, inquit, ‹ debitores non sumus. Non enim propterea nos fecit Deus ad imaginem suam, ut carnis servitio essemus obnoxii, sed potius ut crea lori suo anima deserviens, ipsa servitio ac ministe rio carnis uteretur. Sed fortasse dicat aliquis Quomodo carnis non sumus debitores, cum et vi ctum ei et indumentum providere naturæ necessi late cogamur? Sed ut ostendat nou carni aliquid conferre, sed ipsam vitam carni mancipare culpa bile haberi, ideo addit: «Si enim secundum carnem vixeritis, morienini. › Quid autem sit secun dum carnem vivere sæpe jam dictum est. Hoc est credendi sunt. » Act. x, 44. * Coloss. III, 4, 2. ³ Rom. viii, 12, 13. v, 22. ** II Cor. vii. 10. Actibus apostolorum habetur. Sed rectius mss. bostri ut in nostro textu. Editi, ‹ loqueris.» Editi, convalescant; et rebus impleant. ▸ tum paulo post, Editi, Si quis habet in se justitiam, per justitiam Christi habet,» etc. Editi, ‹ et singula quæcunque Christus esse dicitur, qui habet hæc, Spiritum Christi,» etc. Actus carnis. Sic mss. Editi vero, ‹ facta carnis. ▸ 28 Rom. xi, 14.» Rom. vi, 10. Alias, ‹ Quid enim sit, etc. Galat. Editi, ne feceritis in desideriis et in con cupiscentiis.› Editi, e mortificetis, vivetis. Sed de hoc, › etc. Editi, violentiam carnis. › Alias, incontinentiam. › Editi, ‹ mortificat. › Editi, mortificet. › Alias, in his quæ incipiunt.» Editi, tandem actus carnis; al., actus carnis; al., tum plane actus carnis. › tune

bens et dicens: Nonne omnes sunt ministeriales spiritus ad ministerium missi propter eos qui hære ditatem capiunt salutis "?, Sed et David dicit ‹ Qui facit angelos suos spiritus "., Et Daniel nihilominus testatur, et dicit: 594 ‹ Benedicite, spiritus et animæ justorum, Dominum ". Et in præsenti loco Paulus, Ipse Spiritus, inquit, testi monium reddit spiritui nostro; et in aliis 8:4 Ut integer spiritus vester, et anima, et corpus in die Domini nostri Jesu Christi servetur. Quæ omnia dubium non est quin de rationabilibus spiritibus dicta sint. Appellantur præterea spiritus mali et angeli mali, sicut et David dicit: «Emisit eis iram indignationis suæ, emissionem per angelos 4. Sicut diversas commemorari leges in hac spiritus, declarat idem Apostolus ad Hebræos scri Epistola a Paulo sub uno vocabulo legis ostendi mus, et diversas mortes sub una mortis appellatione nominari, ita et diversos spiritus nunc videmus sub uno nomine Spiritus indicari. Ait ergo in præsenti capitulo: «Quicunque enim Spiritu Dei aguntur, hi filii sunt Dei“;› in quo utique ipsum Dei Spiritum dicit. Et iterum in sequenti: «Non enim accepistis, inquit, spiritum servitutis iterum in timore *. In hoc ostendit spiritum servitutis alium esse quam illum quem supra dixit Spiritum Dei. Et propterea subjungit Sed accepistis spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus: Abba [Pater]. › In hoc spiritum adoptionis ostendit ipsum esse quem dixit supra Spiritum Dei, de quo et repetit: Ipse enim Spiritus testimonium reddit spiritui nostro **, › hoc malos; et ut in Regnorum libris scriptum est est, ipse Spiritus Dei, in quo Patrem Deum clama mus, testimonium reddit spiritui nostro. Qui spiri. tus noster alius sine dubio est quam vel ille spiritus servitutis, qui datur in timore, vel hic qui ei de invocatione Patris testimonium reddit Omnes ergo homines, ut videtur, aguntur aliquo spiritu, sicut ipse Paulus scripsit: ‹ Scitis autem et vos, cum essetis gentes, quomodo ad idola inuta ageba mini “.» In hoc ostendit quia etiam gentes ad idola aguntur aliquo spirit. Est ergo Spiritus Dei idem qui est et Spiritus Christi idemque Ipse et Spiritus sanctus est. Sed et spiritus adoptio nis idem dici videtur, sicut præsens apostolicus declarat sermo. David quoque qui dicit, Spi ritum sanctum tuum ne auferas a me ";, et, Spiritu principali confirma me ",, de eodem dicere videtur: quemque principalem Spiritum propterea arbitror nominatum, ut ostenderetur esse quidem multos spiritus, sed in his principatum et dominationem hunc Spiritum sanctum, qui et prin cipalis appellatur, tenere. Sicut enim multi sunt filii Dei, ut Scriptura dicit: «Ego dixi: Dii estis, et filii Excelsi omnes *, unus tamen est natura Filius et Unigenitus de Patre, per quem omnes filii appellantur, ita et spiritus multi qui dem sunt sed unus est qui vere ex ipso Deo procedit, et cæteris omnibus vocabuli ac sanctifi cationis suæ gratiam donat. Quod autem plures sint ** ibid. 16. *Rom. vin, 14. ** ibid. 15. de Saul "Et Spiritus Domini discessit a Saul, et suffocabat eum spiritus malignus a Domino; › utque in libro Judicum refertur: «Et immisit Dens spiritum malignum inter medium Abimelech, et inter medium virorum Sichimorum *. ▸ Hic ergo spiritus malignus, qui dicitur vel exisse ut suffocaret Saul, vel Abimelech Sichimosque ut dirimeret, et a Domino exisse ac missus esse me moratur, tanquam carnifex quidam intelligendus est missus ad exigendas de peccatoribus pœnas. Et quamvis mali propter propositum suum volun tatemque dicantur, in his tamen qui pœna digni sunt divinæ voluntati exhibent ministerium, sicut et ille, de quo refert Michæas propheta, spiritus mendax, qui, cum a Deo dictum fuisset, «Quis seducet mihi Achab?» respondit: Ego seducam. Et dixit Dominus: In quo? At ille: Ero, inquit spiritus mendax in ore omnium prophetarum, › et dicam ut ascendat in Galaad, et ibi cadet. Et dixit Dominus: Vade; seduces, et quidem pole ris”., Sic ergo etiam hi qui dicuntur mali spiri tus, officium Deo erga pœnarum exkibent ministe ria. Sunt præterea et alii spiritus, de quibus dicit David In spiritu violento conteres naves Tharsis 7; et spiritus procellæ dicuntur”, et ‹ spiritus ardoris "., Quos tamen ego materiales magis quam rationabiles spiritus dixerim. 2. Tali igitur de appellatione spiritus distinctione 481 Cor. xi, Psal. L, 13. 67 ibid. 14. Psal. LXXXI, 33 Psal. 58 Psal. cv, 25.”Isai, iv, 4. Hebr. 1. 14. se Psal, CH, 4. 51 Dan. 111, 86. "I Thess. v, 23. ** Reg. xvi, 14. * Judic. 18, 23. 36 ill Reg. xx11, 20. 7 Psal. XLVII, 8. Reddit. Alias, præbet; al., perhibet. › Sic ms. unus Regius num. 1659. Cæteri vero miss., Rabanus et editi, qui idem est et Spiritus Christi, etc. Ms. unus, sicut præsens Apostoli locus declarat. Vide tom. v, in Joannem, pag. 99. Ms. unus Regius num. 1639, et Unigenitus a Patre, per quem omnia, et a quo filii appellantur multi; ita et spiritus quidem multi sunt; › al., cita et spiritus si quidem sunt multi. › Ut. Deest in editis. Alias, atque in libro Judicum. › Alias, Ait ille, Ero, inquit, › etc. Et postea editi, equidem poteris. ▸ In libris antea editis deest ‹ David, › et violento. >

præmissa, nunc quod dixit, COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VII. Non enim accepistis mur "(49). Ipse ergo spiritus adoptionis per quem in Alium quis adoptatur reddit testime nium, et confirmat spiritum nostrum quia sumus filii Dei, posteaquam a spiritu servitutis in adoptio nis spiritum venerimus, cum jam nihil inest timo ris, id est nihil propter metum pœnæ gerimus sed propter amorem patris cuncta perficimus. Bene auteni non auimæ, sed spiritui, qui melior in homine pars est, dicitur reddere testimo nium 595 Spiritus Dei. Potest autem ad discre tionem eorum qui spiritu servitutis aguntur in ti imore, et eorum qui spiritu filiorum, etiam illud as sumi, quod Abraham hæreditatem quidem suam dedit Isaac, tiliis vero ancillarum vel concubinarum non hæreditatem, sed dona dicitur dedisse vel mu nera ". In quo sine dubio hoc adumbratur quod nec illı quidem penitus spernuntur qui adhuc in timore serviunt Deo, sed sunt illis dona, sunt et munera, bæreditas tamen per quam Christo con glorificantur, eorum est qui adoptionis spiritum me rentur aceipere. Post hæc jam ex consequentibus syllogismum nectit Apostolus, et dicit: Si spiritum adoptionis accepimus, ergo filii sumus. Quod si Û lii sumus, sine dubio et hæredes Mercedem namque servus exspectat, hæreditatem filius sperat. Et rursus aliud addit (55).conclusionis augmentam spiritam servitutis iterum in timore, sed accepistis spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus Abba [Pater (45)], quale sit videamus. Scriptum est et in Malachia propheta ": ‹ Filius honorificat patrem, et servus dominum suum: et si Pater sum ego, ubi est honor meus? et si Dominus ego sum, ubi est timor meus? dicit Dominus omnipotens. › Certum est autem quod filius quis Dei per adoptio nis spirituni fiat, servus autem Dei per spiritum servitutis. Initium ergo serviendi Deo, quia cini tium sapientiæ timor Domini › est **, per spiritum timoris impletur, cum parvulus adbuc quis dicitur. Et parvulis quidem pædagogus est timor. Unde et Apostolus de tali parvulo dicit: ‹ Quandiu hæres parvulus est, nihil differt a servo, cum sit dominus omnium; sed sub tutoribus et procuratoribus est usque ad præfinitum tempus a patre; ita et nos, cum essemus parvuli, sub elementis hujus mundi eramus servientes ".» Vides secundum concessam sibi a Deo sapientiam Paulus quomodo spiritus qui dantur in timore hic tutores parvulorum ác procuratores appellaverit, qui unumquemque no strum donec parvulus est, secundum interiorem bominem in timore custodiant usquequo ad id ælatis veniat quo spiritum adoptionis Aliorum me reatur accipere, et sit jam filius ac dominus om nium. ‹ Omnia enim, inquit, vestra sunt ",› et cuin Christo nobis Deus omnia donavit “Hoc ergo est quod docet Paulus, quia posteaquam commortui sumus Christo, et Spiritus ejus factus est in nobis, non iterum spiritum servitutis accepimus in timore, hoc est, non rursus parvuli et initia habentes effecti sumus, sed quasi perfecti semel jam accepimus spiritum adoptionis, ‹ in quo › spiritu clamamus Abba Pater. Neque enim patrem alius quis nisi filius vocat. Quod vero addit, ‹ Abba, › patriæ lin guæ vocabulo id ipsum iteravit, velut si dixisset Pater, pater. 3. Ipse enim Spiritus testimonium reddit spiri lui nostro, quod sumus filii Dei. Si autem filii, et hæredes; hæredes quidem Dei, cohæredes autem Christi: si tamen compatimur, ut et conglorifice Hæredes quidem Dei, cohæredes autem Christi “.› Hæres quis efficitur Dei, cum quæ Dei sunt meretur accipere, id est incorruptionis et immortalitatis gloriam, thesauros sapientiæ et scientiæ recondi tos": cohæres vero Christi, cum transfor mabit corpus humilitatis nostræ conforme corpori claritatis suæ ", sed et cum illud adipisci meruerit quod dicit ipse Salvator: Pater, volo ut ubi ego sum, et isti sint mecum ▸ Est præterea et illa dignitas cohæredum Christi, quod Pater quidem omne judicium dedit Filio ". Sed et Fi lius dicit ad cohæredes suos: • Sedebitis et vos. super duodecim thronos, judicantes duodecim tri bus Israel ". Et hoc modo cohæredes suos Cbri stus non solum in partem hæreditatis, sed etiam in consortium potestatis adducit. Si tamen, › in quit, compatimur, ut et conglorificemur”.» Com Eccli. 1, 16. Galat. v, 1-3. I Cor. II, 68 Rom. Vill', 17. "Coloss. 11, 3. * Philip. in, 21. 7 Rom. v, 17. "Rom. v, 15. 61 Malach. 1, 6. 32. ibid. 16, 17. 67 Gen. xxv, 5. 24. " Joan. v, 22. 73 Matth. XIX, Sed accepistis spiritum adoptionis filiorum, quo clamamus: Abba, Pater. Hæc desunt in mss. codicibus nostris, sed exstant in editis. in Editi, Vides (al., • Vide) secundum con eessam a Deo sapientiam Pauli, quomodo spiritum (al., ‹ spiritus ›) servitutis qui datur in timore, ▸ ele. Editi, custodiat. › Editi plerique, Omnia enim nostra sunt, et cum Christo omnia nobis donavit. › Ipse enim Spiritus testimonium reddit spiri bui nostro, etc. usque ad, et conglorificemur. Ilæc desunt in mss. codicibus nostris. Editi, qui adoptatur, › male. Cum jam nihil inest timoris, id est, nihil propter melum pœnæ gerimus. In omnibus miss. Rom. VIII, 7 Joan. XVII, nostris, apud Rabanum et Salodianum vox ‹ inest a. omittitur. Deinde editi, «propter pœnam gerimus. › Alias, ‹quæ melior. Deinde ms. unus, Postea autem ad discretionem eorum qui.... etiam illud assumit, quod Abraham, › etc. Alias, ‹obunibrabatur» (al.,cadumbraba tur), et mox, ‹ spernerentur;; al., sperneu tur. >. Quod si filii sumus, sine dubio el hæredes. Ilæc nullibi in editis comparent. Addit. Deest in libris antea editis. Deinde ms. unus habet argumentum › pro ‹ augmentum. › Alias, cohæredes. > Et. In editis omittitur. Editi, et ipsi sint mecum; qui postea ha bent cum ms. quibusdam, Est ergo præterea, a olo….

patitur Christo qui dicit: «Christo concrucifixus sum;› ctis, et his quæ ‹ oculus non vidit, nec auris audi et:‹ Vivo autemi, jam non ego vivit vero Chri stus in me”; › et iterum qui dicit: «Si comm.or tui surmas, et convivemus: si contoleramus et conregnabimus”; › vel etiam qui dicere potest, quia ‹ quod deerat passionum Christi, repleo in corpore meo ". › Sicut autem Christum, quia hu miliaverat se factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis, superexaltavit Deus, et do navit illi nomen, quod est super omne nomen;) Ita et eos qui Christo compatiuntur, et passionum ejus imitantur exemplum, Deus cum illo exaltat in gloria. Hæc namque via est, quam cohæredibus mis Christus aperuit, ut neque ex fortitudine, ne que ex sapientia, sed ex humilitate exaltentur, et ex tribulationum patientia æternæ bæreditatis con sequantur gloriam. vit, nec iu cor hominis ascendit”, › intelligere po‐ test quomodo Paulus akius ista considerans di cit: Existimo enim quoniam non sunt condignæ passiones hujus temporis ad futuram gloriam quæ revelabitur in nobis ". › Nihil erim diguum inveniri vel comparari ad futuram gloriam potest. In quo enim mortale immortalibus conferas? aut invisibilibus visibilia? aut æternis temporalia? aut caduca perpetuis? Si quæ tamen in præsenti vita velut quædam possunt semina gloriæ colligi fatura, ista, inquam semina ex tribulationibus et pas sionibus colliguntur, 596 sicut et in aliis dicit idem Apostolus: «Quod enim in præsenti mo mentaneum est, et leve tribulationis nostræ, supra modum in immensum æternæ gloriæ pondus opera tur nobis, non respicientibus quæ videntur, sed quæ 4. Existimo enim quoniam non sunt condignæ non videntur *.» Ostendit enim per hæc quod qui passiones hujus temporis ad superventuram glo illa respicit quæ non videntur et æterna sunt, riam quæ revelabitur in nobis. Nam exspecta omnem tribulationem quæcunque acciderit ei, tio creaturæ revelationein filiorum Dei exspectat. quamvis sæva quamvis longa videatur, mo Vanitati enim creatura subjecta est non volens, nientaneam ducit et levem: etiam si tormentis subji sed propter eum qui subjecit eam in spe: quoniam ciatur, et aculeis, et ungulis, eo tempore quo sup et ipsa creatura liberabitur a servitute corruptionis pliciis corpus afligitur, si aspiciat ad futuram glo in libertatem gloriæ filiorum Dei. Scimus enim quo- riam quæ revelanda est, et consideret quomodo post niam omnis creatura congemiscit et condolet tanta tormenta corpus hoc humilitatis suæ usque adhuc”. Si quis intueatur quod pro eo transformabitur, ut fiat conforme corpori gloriæ quod quis efficiatur filius excelsi Dei, et hæres bo- Filii Dei **, tribulationem præsentem momentanezm nitatis ejus et gloriæ Christique unigeniti Filii ducit, et levem; pondus autem futuræ gloriæ grave. Dei cohæres, etiamsi in omnium mandatorum ob- hoc est, magnum deputat, et æternum el servantia et justificationibus Domini sine querela quanto magis multiplicari sibi tribulationum viderit permaneat, et pervigili in his mente perduret; si pœnas, tanto amplius intelligit sibi pondus et omnia etiam pœnarum genera quæ inferri humanæ Inagnitudinem gloria cumulari. Quod autem ex tri intrinsecus naturæ vel extrinsecus possunt; aut bulationum quantitate mensura quædam et magni etiam si quis illa sustineat quæ de Job scripta esse Ludo gloriæ colligatur, puto etiam David prophetam memorantur * ubi non solumn ea quæ extra indicare cum dicit «Secundum multitudinem ipsum in facultatibus ac liberis esse videbantur Sa- dolorum meorum in corde meo, consolationes tuæ tan exstinxit, verum etiam ossa et carnem ipsius con- lætificaverunt animam meam “¸» Unde puto quod tigit, et percussit eum vulnere pessimo a pedibus in præsenti. vita consolatio quæ datur justis, secun usque ad caput, ita ut testam sumens raderet sa- dum mensurain cruciatuum et vulnerum detur: fu niem de ulceribus suis Quentem: si, inquam, his tura vero gloria de qua Apostolus dicit.quia adhuc possunt esse graviora quæ perferat is qui in ‹ revelabitur in nobis, › non secundum mensuram hae vita brevissima in omnibus tribulationem pati- passionum: non enim condignæ sunt passinues tur, qui animo et corpore cruciatur, et conferat bujus temporis ad futuram gloriam quæ revelabi hæc ad futuram gloriam quæ revelabitur in san- tur in sanctis *; sed sicut ad Corinthios di "Galat. 11, 19, 20. 76 || Tim. 11, 11, 12. 77 Coloss. 1,24. Philip. 11, 8, 9. "Rom. vin, 18, seq. ** Job 1, 2. 1 Cor. 11, 9. 88 Rom. vill, 18. 11 Cor.iv, 17. ** Philip. 1, 88 Psal. CXII, 19. Rom. vili, 18. Alias, compatitur ergo qui dicit: Christo confixus sum. Vivo, ait, jain non ego, › etc. Alias, e si toleramus. › Rabanus, ‹ si com patimur, > Alias, & ad futuram gloriam. › Editi et mss. quidam, & Scimus enim qnod omnis creatura ingemiscit et dolet; › al.,«parturit.» Alias, quod pro eo ut quis, › etc.;et postea editi, bonitatis ejus gloriæ. › Intrinsecus. Deest in editis. Deinde ms. unus, quæ de Job gesta memorantur. › Altius. Desideratur in antea editis. Alias, Nihil quidem dignum, ɔ etc. Editi, et Rabanus, ‹ inquit. inss. uostri, ‹ inquam. › Sed omnes Ms. unus, in præsenti vita.» Alias, ‹ vidŕt; › al., e vidit. › Deinde, ‹ac cidit ei. Quamvis sæva. Hæc desiderantur in libris an tea editis. Editi, tot tormenta. › Ms. unus et Raba nus, cista tormenta. › Editi, Alias, Editi, cum dicit, › etc. deputat in æternum. › intelliget. › puto affirmet etiam David propheta Alias, futuræ vero gloriæ. › Alias, sunt hæ passiones ad futuram glo riam, sed sicut, › etc.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VII. clum protulimus, ex momentaneo et levi tribulatio num nostrarum labore 87 semina quædam collecta supra modum in immensum nobis æternæ pondus gloriæ præparabunt. Quod vero etiam in præ senti vita justis secundum mensuram passionum suarum etiam consolatio divina tribuatur, confirmat idem Apostolus in secunda ad Corinthios scri bens 80 ‹ Quía sicut abundant passiones Christi in nobis, ita abundat et consolatio nostra.» Et non dixit: Supra modum abundat, aut in immensum sed quantum passiones sunt, tantum et consolatio nes. Quod autem dicit, Ad futuram gloriam, quæ revelabitur in nobis ** › supra jam puto quod suf ficienter ostendimus de differentia gloriarum, quæ sit gloria quæ jam revelata est, et quæ sit quæ re relanda sit; et quomodo quæ nunc videmus, ‹ per speculum videmus et in ænigmate, tunc autem, cum venerit Filius hominis in gloria Patris et sanctorum angelorum, videbimus facie ad faciem ", sicut et Joannes dixit: «Quia videbimus eum sicuti est”.▸ Sed et illa potest videri gloria quæ revelanda est, cum de singulis quibusque rationibus mundi, vel eo rum quæ supra mundum sunt, cœperit doctrina cogno ici, et thesauri sapientiæ ejus ac scientiæe revelari”. Post hæc dicit: «Nam exspectatio creaturæ revela ionem filiorum Dei exspectat.»Volens ostendere Apo stolus quanta qualisque sit gloria quæ revelanda est a ipso, vel in his qui agones Christi integre desuda verint, ait etiam creaturam, utpote rationabilem, abere exspectationem quamdam, et spem gerere emporis illius quo revelanda est gloria filiorum Dei, oc est, cum revelabuntur ea quæ præparata sunt ‹is qui filii Dei esse merebuntur aut certe cum ablato ab his velamine quo obteguntur, manifestati werint ipsi quia filii Dei sunt. Quæ autem est crea urɔ quæ ‹revelationem filiorum Dei exspectat?» dæc, inquit, quæ nunc ‹ vanitati subjecta est: ▶ subjecta autem non volens, nec sponte propria, ¡ed voluntate ejus qui dispensat universa. Propter psum ergo subjecta est; subjecta autem non a conditione ut maneat semper subjecta vanitati, sed cum quadam spe. Quæ autem sit spes ista, commemorat, dicens: «Quoniam et ipsa, › inquit, ↑ creatura liberabitur a servitute corruptionis, in ibertatem gloriæ filiorum Dei.» Ait autem Paulus seire se et similes sibi, quoniam omnis creatura congemiscit et condolet usque adhuc, vel, ut in 87 II Cor. IV, 17. 88 II Cor. 1,5. 8º Rom. viii, 18. I Cor. iv, 16. ** Rom. vill, 20. Alias, ‹ in immensum nobis æternum gloriæ Ondus, etc. Sic recte ms. unus Regius num. 1639. Cæ eri vero mss. et editi, aut in mensura. › Alias, Sed etiam illa potest,, etc., al., I sic et illa potest, › etc. Editi, vocari merebuntur. › Ergo. Editi, ‹ antem. › Editi, alicui quidquam, › male. Editi, sibi rationem. › Editi, perperam, et corpore corruptibi lis., Sic Rabanus et ms. unus Regius. Editi vero, aliis habetur exemplaribus, congemiscit et partu rit usque adhuc. › Congemiscere autem et condo lere est cum alio dolente vel gemente gemere vel do lere, hoc est, cum ipse quidem causam gemendi non habeat vel dolendi, gemit tamen pro eo qui causam habet gemendi vel dolendi. Hoc autem di cit facere creaturam pro eo quod vanitati subjecta est, et in servitute corruptionis posita est. Hæc, quantum ad ipsius apostolici sermonis ordinem perti net, explanata sint. Nunc repetentes discutiamus in tentius quæ est ista vanitas cui creatura dicitur esse subjecta, et quæ est ista corruptio de cujus servitute liberandam se 597 sperat. Mihi videtur quod de hao materiali et corruptibili corporis substantia ista di cantur. Neque enim corruptio alii cuiquam nisi corpori dominatur. Nam ille interior homo qui secun dum Deum creatus est, et ad imaginem Dei factus, incorruptibilis est et invisibilis, et secundum pro priam sui rationem etiam incorporeus dici po test. Exterior vero homo et corporeus et corrupti bilis dicitur; propter quod et Paulus dice bat”; ‹ Nam et si is qui deforis est homo noster corrumpitur, sed qui intus est renovatur. › Inte rioris autem hominis renovatio utpote qui est rationabilis et mens, in agnitione Dei et capacitate sancti Spiritus constat. Verum ut aliqua de tam profundis rebus breviter ac strictim etiam chartulis committamus, ex ipsa interioris hominis, hoc est, animæ mentisque substantia col ligamus imaginem, quomodo ‹ vanitati creatura subjecta est non volens, sed propter eum qui subje cit eam in spe”; › et ipsum, si videtur, Paulum ponamus in medio, cujus utique anima vel mens, qui est interior ejus homo, supergreditur et ascen dit omne quod corporeum est, quod visibile, quod sensui subjacet et aspectui, et ipsius divinæ naturæ efficitur capax. Sed hæc tanta et talis animæ ejus substantia quæ rationes et intelligentiam: cœ Jestium divinorumque sensuum tenet (quibus ex causis, Deus viderit), subjecta est servituti corporis corruptibilis, et vanitati ejus devincta est. Consi dera enim necessitates corporis, appetentiam cibi, digestionum pudorem posteritatis reparandæ verecundiam, ut seritur soboles, ut editur, ut nu tritur; et vide in his quanta vanitas habeatur,. quanta corruptio, cui creatura animæ nobilis et rationabilis licet non volens subjecta est, subjecta. "I Cor. xii, 12. ¹ | Joan. III, 2. * Coloss. 11, 3. Interioris autem hominis in his renovatio. › Mss. quidam, Interioris autem hominis cujus renova tio, male. Et. Deest in editis. Editi, statim, male. Deinde mss. quidam et Rabanus, et ipsam interioris hominis, hoc est, animæ mentisque substantiæ, etc. Sed melior vi detur lectio codicis Regii nunt. 1639 et editorum, quain in textum retinuimus. Editi, ‹ Sed et tanta et talis, › etc. Sic ms. unus Regius num. 1639 et Raba nus. Editi vero et mss. plerique, ‹ digestionum pu torem. >

tamen in spe; tempus videlicet sperans quo libe- Ego etiam de archangelis tale aliquid intelliger propheticis invitor eloquiis. Quid enim tantæ va nitatis et tantæ corruptionis invenias, quam bella gerere in hoc mundo, pugnas adversum se regum et gentium commovere? Vide ergo quod et in his præcipuum archangelici operis habetur officium sicut Daniel propheta testatur ³ cum dicit, quia ar changelus loqueretur ad eum, qui diceret ei quod pugnaverit 598 adversum principem Persarum, ‹ el nemo, › inquit, e fuit mihi adjutorio, nisi Michael princeps vester *. › Per hæc ergo singula deprehenditur rationabilis ‹ creatura vanitati › esse ‹ subjecta non volens, sed propter eum qui subje cit in spe "*.» Spes namque est ab his rebus cor poreis et corruptibilibus aliquando cessandom. Hanc enim habet exspectationem creatura ista ra tionabilis, ut revelatio flat filiorum Dei propter quos angeli mittuntur in ministerium ut et ipsi cum his quibus ministraverunt hæreditatem capiant salutis 7, ut terrestrium et cœlestium flat unus grex et unus pastor, et sit Deus omnia in omni bus. Et ut evidentius de his quæ dixerat con firmaret, addidit: ‹ Scimus enim quoniam omnis creatura congemiscit, et condolet usque adbuc ".› Superius dixerat: «Existimo enim quoniam non sunt condignæ passiones hujus temporis ad futurəm gloriam "; et cum ibi se existimare dixerit, in his scire se dicit quod omnis creatura congemiscat et condoleat quo scilicet nihil in hoc sensu retur, cum filiorum Dei tempus libertatis ad venerit. Hoc est ergo quod et in aliis apertius jam de se ipse dicebat Apostolus, quia › dum sumus in habitaculo hoc, ingemiscimus "., Hoc et Sa pientia per Salomonem dicebat, quia corruptibile corpus aggravat animam, et deprimit terrena ha bitatio sensum multa cogitantem ";, et idem Paulus: ‹ Dum enim sumus in corpore, peregri uamur a Domino ",» et cupit magis peregrinari a corpore et adesse ad Dominum. Hoc indicat, et multo apertius exponit etiam in eo loco ubi dicit Coarctor autem ex duobus; desiderium habens reverti, et cuin Christo esse; multo enim melius permanere autem in carne magis necessarium pro pler vos * In quo aperte ostendit quod non volens, quantum ad ea spectat quæ aniniæ suæ con scius erat, corruptioni huic vanitatique serviret, sed propter eum qui hæc ita voluit, et propter nos, ut salvi esse possimus. Permanet ergo in carne propter nos: ut autem revelati fuerint filii Dei, et congregati in unum per Ecclesiam quam statuit ‹ uni viro, virginem castam exhibere Christo ",, tunc et ipse liberabitur a servitute corruptionis, sicut et ipse dicit: ‹ Ego autem jam immolor, et tempus resolutionis meæ iustat. Cursum consum mavi, fidem servavi: de cætero reposita est mihi corona justitiæ. Hoc est liberatum esse a ser vitute corruptionis in libertatem gloriæ filiorum Dei. Sed ab his, si videtur, exemplis etiam ad su- dubitationis habeatur. Creatura enim, licet non periora conscende, et vide ipsius solis, et lunæ, ac stellarum cœli, et totius mundi ministeria quomodo subjecta sunt vanitati, corruptionique deserviunt. Ad usus namque hominum alunt segetes, arborum fructus producunt, herbamque camporum atque eosdem in se revertentes anni circulos vol vunt. Reparant enim quæ prætereunt, et præterire rursum quæ reparata sunt, sinunt. Ipsos quoque angelos, si ad sententiam Pauli respicias quæ di cit, quia omnes ministeriales sunt spiritus ad nii nisterium missi propter eos qui hæreditatem ca piunt salutis ',, intelliges tale aliquid gerere, et buic corruptioni esse subjectos: credo etiam ipsos non volentes, sed propter euin qui subjecit eos in spe³. ‹ Voluntati enim illius quis resistit *?, 98.11 Cor. v, 4. * Hebr. 1, 14. 1, 14. * Joan. x, 16. volens subjecta sit, tamen quoniam voluntati cerit ejus qui subjecit, etiam affectum quemdam e charitatem circa eos exhibet, pro quibus videtur esse subjecta, et pro doloribus corum dobet, el pro gemitibus gernit. Si vero, ut in aliis exemplaribus invenitur, ita legamus, congemiscit et parturit, › secundum illum sensum accipiemus • parturit, › quo dicit Apostolus genuisse se per Evangelium eos quos per fidem Christi produxit ad lucem ¹; vel sicut de aliis alibi dixit: ‹ Filioli mei quos iterum parturio, donec formetur Christus in vo bis 1. Parturit ergo et creatura eos quos rc generat ad salutem. Quod si etiam hoc legentibus visum fuerit requirendum, cor in superioribus ver tio nominaverit creaturam, et nusquain dixerit om 96 Sap. ix, 15.» II Cor. v, 6, 8. 98 Philip. 1, 23. "II Cor. n, 2. 1 || Tim. IV, 6-8. a Rom vui, 20. * Rom. ix, 19. Dan. x, 13. • Dan. x, 21. ** Rom. v, 20. ▾ Hebr. *I Cor. xv, 28 10 Rom. vin, 22. 11 ibid. 18. 1 Cor. iv, 15. 1º Galat. sv, 19. Editi, e quo liberetur in filiis Dei, cum tem pus libertatis, etc. Quia. Desideratur in editis. Editi, ‹ permanere in carne magis propter Editi, Permianet autem in carne, elc. Deinde mss. quidam, ‹ ut autem revelati sunt; › et postea, liberatur., Editi, arbores, fructus. > Alias, tale quid gerere, et huic rationi esse subjectos; male. Officium. Deest in libris antea editis. Editi, et nemo, inquit, fuit in adjutorista › (al., fuit mihi adjutor) nisi, etc. Editi, et in his scire se dixit quod omnis creatura congemiscit et condolet usque adhuc. › Editi plerique, ‹ qui subjecit eam, affe clum, etc. Alibi. Desideratur in editis, qui postea uɔheal, Filioli mei quos adhuc parturió; › sicut el cas. unus Regius. Sic mis. unus Regius num. 1633, Rabanus ci editi. Mss. vero duo habent, ‹ Parturit ergɔ et creat eus, quos, › etc,

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VII. nis creatura; ad ultimum vero dicat: ‹ Scimus ‹ Sed et nos ipsi primitias Spiritus habentes. › enim quoniam omnis creatura congemiscit, et con dolet 14 potest sic intelligi, quia non omnis quidem creatura est quæ ingemiscit et dolet, boc est que necessitati corporis corruptibilis sub jacet omnis autem creatura est quæ dolentibus condolet, et quæ gementibus congemiscit. Omnis autem creatura superior agones et certamina no stra spectat, et dolet cum vincimur, cum vero vin cimus gaudet et multo plus quam nobis, illis inest gaudere cum gaudentibus et dolere cum do lentibus 18. Scimus enim scriptum esse in lege Primitias areæ, et primitias torcularis non frau dabis et 18: ‹ Primitias omnium frugum tua rum inferes in domum Domini Dei tui. › Quid er go? Sicut primitiæ areæ et primitiae torcularis ejusdem fragis sunt, cujus est et reliqua area, vel ejusdem liquoris cujus et torcular, itane vi debitur 599 et quod dicit primitiae Spiritus ex multis reliquis spiritibus sanctis et beatis unus ali quis esse præcipuus? An illud potius intelligemus, quod, secundum ea quæ superius disseruimus, 3. ‹ Non solum autem, sed et nos ipsi primitias multi sint spiritus ministeriales ministrantes in Spiritus habentes, etiam ipsi intra nos gemimus ministerio propter eos qui hæreditatem capiunt adoptionem filiorum exspectantes, redemptio- salutis ", sub quibus agens unusquisque creden nem corporis nostri. Spe enim salvi facti sumus. tiom velut sub tutoribus et procuratoribus insti Spes autem quæ videtur, non est spes. Quod enim tuitur usque ad præfinitum tempus a Patre ", hoc videt quis, quid sperat? Sed si quod non videmus est, usquequo ad legitimam ætatem animæ per speramus, per patientiam exspectamus 16. › Con- fectionis advenerit, ubi quis jam supergressus suetudinem apostolicæ elocutionis esse sæpe docui- spiritum servitutis quem acceperat in timore, mus, cum dicit, «Non solum autem, › et nibil sub- quo velut pædagogo servaretur, dignus efficiatur jungit cui aptari debeat, superioribus dictis esse accipere adoptionis spiritum primitias Spiritus referendum, sicut et in præsenti capitulo intelligi per quem adoptatus in filiuin possit etiam primiti datur. Tale namque est quod dicere videtur: Non vorum Ecclesiæ quæ in cœlis est sociari? Et sicut solum omnis creatura congemiscit et condolet; sed multo differt filium esse quam servum, ita multo et nos ipsi primitias Spiritus habentes, intra nos differt a ministerialibus spiritibus Spiritus sanctus, gemimus. Et nos enim exspectamus adoptionem fi- cujus primitias Paulus cum suis similibus habere liorum Dei, et redemptionem corporis nostri. Quam- se dicit. Unus hic modus sit quo sermonis hujus vis hoc ipso jam quod Christo credimus, salutein intelligentiam potuimus indagare. Videamus nunc nobis præstitam noverimus, tamen in spe adhuc et alium. Legiinus apud ipsum apostolum Paulum est salus ista, non in aspectu visibilium Si enim dona vel gratias sancti Spiritus multos spiritus no jam videretur, non utique speraretur. Sperat enim minari, ut cum dicit: «Nunc autem quoniam æmu quis ut videat. Si vero videat quæ sperabat, super- latores estis spirituum, ad ædificationem Ecclesiæe fuum est ultra sperare quæ videt Nos autem quærite ut abundetis ";» et item alibi: «Spiritus spem non habemus in his quæ videntur, ne inanis prophetaruin prophetis subjecti sunt "; subjectos sit spes nostra, sed in his quæ non videntur. Et dicens spiritus prophetarum; non quasi me ideo quia quæ non videntur speramus, et tain ma- liori inferiores, sed pro eo quod habens quis pro gna sunt tamque gloriosa, ut multis laboribus, phetiæe spiritum non invitus loqui cogitur, ut illi multisque tribulationibus et periculis capiantur, qui habent spiritus immundos, sed cum vult et idcirco ea per patientiam exspectamus, tanquam ratio postulat dicit: cum vero dicere opportunum vix aliquando ventura. Hæc diximus directumn non videbitur, silet, bene sciens quia tempus sit quemdam, et lucidioren sermonibus ipsis apostoli- tacendi et tempus loquendi”. Et ideo non ad in cis ordinem dantes. Nunc, si videtur, quid est quod juriam dicitur, quia prophetis subjecti sunt spiri novo hoc sermone indicet videamus, quo dixit: tus, sed ad dispensationem, sicut et illud dictum 1 Rom. v, 22. a Rom. II, 15. 16 Rom. VII, 22-25. 17 No. XVIII, 27. 18 Exod. XXXIV, 15 Hebr. 1, 14. 20 Galat. iv, 2. 11 Cor. 17, 12. " ibid. 32. Editi, congemiscit et parturit, et condolet, > Diale. Quidem. In editis omittitur. Editi, Cum ergo vincimus gandet. › In editis deest illis. › Editi, et ipsi intra nos gemimus, adoptio nem filiorum Dei, etc., et postea, ‹ Si autem quod Don videmus, › etc. Non in aspectu visibilium. Sic mss. omnes, Rabanus et editi, nisi quod plerique omittant cin, › Sed tamen legenduin videtur, non in aspectu vi sibili. › Editi, non est ultra sperare quod videt., Sic omnes miss. nostri et Rabanus. Editi vero, ‹ Scriptum est enim, ut scimus, in lege. › * Eccle. 1, 7. Editi et nis, unus Regins num. 1639. ejus dem liquoris est cujus torcular; itane videbitur, › etc., et deest, e frugis sunt, cujus est et reliqua area, vel ejusdeni, etc. Editi et mss. quidam, intelligimus quod cum, secundum ea. Deinde ms. unus, ministe riales in ministerium missi., etc., et paulo post editi, instruitur, pro instituitur. › Sic editi et mss. fere omnes. Ms. tamen unus Regius num. 1639. usquequo ad legitimam hæreditatem animæ perfectioris advenerit, ut gra datim supergressus, etc. Primitias Spiritus. Ilæc verba desunt in ms. Regio num. 1639. Spiritus. Desideratur in editis.

addemus et tertium. Idem ipse Apostolus ite rum dicit de Domino Jesu Christo, quia sil primogenitus omnis creaturæ "., Ne forte ergo ut ille • primogenitus › dicitur ‹ omnis crea turæ, › tali quadam ratione etiam multorum spiri tuum primitiæ dicatur Spiritus sanctus. Sit et iste expositionis tertius modus. Probet autem qui legit, quid horum magis sensui conveniat 600 apostolico. Si vero quod dixit, ‹ Et nos ipsi primi tias Spiritus habentes, de omnibus dictum qui gratlam baptismi consecuti videntur accipias, spe randum est illud quod idem Apostolus dixit ‹ Quod si primitiæ sanctæ, et massa: et si radix sancta, et rami. Quod et si ita sit, tamen ipsius massæ in qua videtur indicari multitudo fidelium, primitiæ necessario videbuntur in apostolis collocatæ. Sic enim scriptum est ", quia cin Ec clesia posuit Deus primo apostolos, secundo pro phetas, tertio doctores.» Isti ergo qui primo loco constituti sunt, competenter primitias sancti Spi ritus gratiæ spiritalis habere credentur. Nune jam videamus quomodo adoptionem filiorum exspectare se dicat qui in superioribus dixit", quia cipse Spiritus testimonium reddit spiritui nostro, quia sunnus filii Dei; et iterum quomodo redemptio nem corporis sperat qui in aliis dicit: Christus accipimus de Salvatore quia tunc et ipse ritus, videris si probandus occurrit. Adhuc autem Filius subjectus erit ei qui sibi subdidit omnia”.› Et hic enim subjectus» non quasi inferior dicitur. Quomodo enim inferior dici potest qui Filius est et omnia est quæ Pater? Omnia enim,' in quit, Pater, tua mea sunt., Sed in Iris quos Patri subdit credentes in se, quoniam in unoquoque eorum se esse dicit, et se in eis dicit " esurire, et sitire, et nudum esse, seque pasci in eis et indui profitetur, idcirco et in illis ipse dicitur esse sub jectus Sed hæc per excessum quemdam dicta sint. Nunc autem ad propositum quidem redeamus. Dona ergo diversa Spiritus a Paulo multi spiritus appellantur. Horum autem multorum donorum quidquid est summum et magnum sine dubio apo stoli consecuti sunt, ut idonei essent, sicut et ipse Paulus dicit, ministri Novi Testamenti, et ut re plere possent Evangelium ab Jerusalem in circuitu usque ad Illyricum *8. Hoc ergo quod in eos præ cæteris sublimius et præclarius collatum est sancti Spiritus donum, merito primitias sancti Spiritus appellavit. Et ideo dicit, sed et nos ipsi.> In quo specialiter designare videtur apostolicam dignitatem. ‹ Nos, ergo, inquit, cipsi, › hoc est apostoli, «primitias Spiritus habentes,› qui electi Bunius ad hoc ut primitias Spiritus acciperemus, etiam ‹ ipsi intra nos gemimus. › In tantum, in quit, nulla creatura est quæ doloribus et gemitibus vacet, ut etiam nos ipsi qui summa a Spiritu sancto et electa dona percepimus, tamen exspe clantes adoptionem filiorum, id est, perfectio nem eorum quos docere et instituere missi sumus, donec videamus eos in tantum proficere, ut adoptari mereantur in filios, necessario dolemus et gemi mus. Donec ergo nos, inquam, qui instituimur ab eis negligimus, et moramur, et emendationis nostræ tempus longius protelamus, donec non in visibilia quærimus, sed visibilibus delectamur, do lores apostolis commovemus, ac luctum, ut ita dicam, universæ creaturæ et gemitus suscitamus. Universa namque creatura ingemiscit et condolet duritiæ et dissimulationis nostræ damına suspirans. Alius hic nobis explanationis ordo de primitiis Spi- quemur. Quod autem dixit, redemptionem corpo nos redemit 8. › Sed ut mihi videtur, ipse hoc eo sermone qui in sequentibus habetur, absolvit. Ait enim Spe salvi facti sumus. Quod ergo filii sumus, et redempti sumus, et quod salvati sumus, in spe consistit. Nunc enim videmus per speculum, et in ænigmate; tunc autem facie ad faciem " > per speculum ergo et in ænigmate ac cipimus et adoptionem et redemptionem. Ad venit enim plenitudo temporuin, et misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege, ut eos qui sub lege erant redimeret, ut ad optionem filiorum reciperemus "., Recipimus ergo adoptionem, sed istam quæ est per speculum et in ænigmate. Cum autem venerint quæ perfecta sunt, tunc adoptionem facie ad faciem conse 36 seq. 711 Cor. 111, 6. 28 Rom. xv, 19. Rom. VIH, 16. 33 Galat., 13. 361 Cor. XHI, 12. 241 Cor. XV, 28. 25 Joan. XVII, 10. 36 Matth. xxv, loss. 1, 15. 30 Rom. xi, 16. 31 Cor. XII, 28. 3 25 Galat. IV, 4, 5. Editi, accepimus a Salvatore. > Editi, poterat qui Filius et omnia est quæ Paier. Subjectus. Deest in editis et in plerisque mss., sed restituitur ex codice Regio num. 1639. Sic ms. unus Regius num. 1639 et Rabanus. Cæteri vero mss. et editi, et ut repleri (al., ‹ re plere) possint Evangelio (al., cab Evangelio,») etc. Editi, tantum exspectantes. › Editi, ab aliis. › Editi, duritiei dissimulationis nostræ damna suspirans. Alius hic nobis explanationis ordo de primitiis spiritus videtur, si probandus occurrit. Adhuc addemus; › ms. unus, Adhuc tainen adde mus, etc. Mss. plerique, Item ipse Apostolus dicit,» etc., et omittunt iterum, sicut et editi. Editi, Ne forte ergo ubi ille primogenitus.> Editi, Spiritus sanctus. Sit ergo iste ex positionis (Genebrardus, propositionis») ter- || tius, etc. Sic editi et ms. unus. Cæteri vero mss. et Rabanus, videbantur. › Sed. Editi, ‹ Sic. › Editi, Nune autem videmus per speculum, videmus in ænigmate: per speculum et in ænigmate accipimus, etc. Ms. unus Regius num. 1639, Nunc enim videmus per speculum in enigmate, tunc autem facie ad faciem. Ergo et ænigmata accipimus, elc. | Alii vero mss., Nunc autem videmus per speca Jum et in ænigmate: per speculum ergo, › elc., ut in textu. Editi plerique, Recepimus ergo. >

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VII. is nostri, › ego arbitror quod totius Ecclesiæ in- cum tempore finiuntur, ‹ quæ autem nop videntur, icet corpus, sicut et alibi dicit: «Vos autem estis orpus Christi, et membra ex parte ". ▸ Omne ergo orpus Ecclesiæ redimendum sperat Apostolus, nec utal posse quæ perfecta sunt dari singulis quibus ue membris, nisi universum corpus in unum fuerit ongregatum. Potest autem et sic intelligi, ut re emptionem corporis nostri dicat illam quæ in re urrectione futura est, cum non solum animæ, sed I corpora venient ‹ ante tribunal Christi, ut re ortet unusquisque propria corporis prout gessit,> 1 secundum illud quod dictum est: Timete ma is eum qui potest et corpus et aninıaın perdere in ehennam *.» Et ideo dolendum unicuique est in oc sæculo et gemenduin, ne forte per malos actus 1 præsentis vitæ negligentiam non mereatur re emptionem corporis sui consequi; sed inveniat um ista sententia quæ corpus et animam gehennæ guibus damnat Post hæc dicit: Spe enim alvi facti sumus. Spes autein quæ videtur, non est pes. › Sicut superius de creatura dixerat, quia ‹ va itati subjecta est propter eum qui subjecit in þe»; › ita et hic de semetipso vel quoscunque erum annumerari novit, dicit: «Spe enim salvi teti sumus: › sicut et gemitibus creaturæ suos uoque gemitus sociavit. Quoniodo autem in spe it salus spes vero non sit in his posita quæ identur, sed quæ non videntur, jam superius edo uimus. Illud solum breviter addemus, quod et ex is sermonibus, et ex illis in quibus dicit, «Non espicientes illa quæ videntur, sed quæ non viden ir, edocet nos in futuris bonis nihil eorum næ nunc videntur, vel videri possunt, sperare de ere, etiamsi cœlum videas istud visibile, etiamsi erram. Audi de his, quia cœlum et terra præter visibilia enim sunt; et quod vides, Bid speras? Nihil ergo prorsus sperandum est futuro de his quæ videntur. «Oculus enim non idit quæ præparavit Deus his qui diligunt eum“. idet autem oculus cœlum et terram; non ergo portet hoc quod videtur, credi præparatum esse a eo his qui diligunt eum; sed cœlum quidem, imo otius coelos multo eminentiores et excelsiores, nam est illud firmamentum quod videri oculis pn st. Sed et terra speranda est, non tamen hæc quæ sciebam secundum quod oportet orare, non me au æterna sunt, quæ speranda Apostolus docet. Id circo namque et ipsa corporis nostri reparatio ex corruptibili incorruptibilis, et ex mortali immorta lis, et ex infirmitate in virtute restituitur, et ex ani mali corpore corpus efficitur spiritale, ut, cum spiri tale factum fuerit, possit etiam invisibilibus perfrui bonis: quæ bona in præsenti sæculo non videntes, per spem speramus, et per patientiam exspectamus“. 6. Similiter et Spiritus adjuvat infiṛmi tatem nostram. Nam quid oremus secundum quod oportet nescimus; sed ipse Spiritus pro 601 nobis interpellat gemitibus inenarrabilibus. Qui auteni scrutatur corda, scit quid desideret Spi ritus; quia secundum Deum interpellat pro san Betis". Cum in superioribus dixisset **, quia omnis creatura his qui in agone hujus vitæ sunt positi congemisceret et condoleret, hoc est collaboraret, viresque conferret, tum etiam seipsum Paulus ac sui similes proferre gemitus pro laborantibus me morasset ut per hæc solaretur in certamine po sitos, cum viderent omnes sanctos universamque creaturam affectu secum laborare, gemitusque conjungere; addit nunc excelsius aliquid et subli mius. Ne, inquit, parvum putetis quod omnis nobiscum congemiscit et condolet creatura: ne parvum videatur quod nos ipsi gemimus pro labo ribus vestris. Etiam divinæ ipsi naturæ erga agones nostros (vobiscum enim me quoque conjungo) inest quidam miserationis affectus, et ipse ‹ Spiritus ad juvat infirmitatem nostram. › Denique quid nos orare, quid a Deo petere oporteat, ignoramus. In terdum enim quæ contraria saluti sunt cupimus, infirmitate cogente. Sicut enim quis in ægritudine corporis positus non ea quæ sanitati congruunt vel conducunt, sed ea quæ præsentis infirmitatis desi derium suggesserit, poscit a medico: ita et nos in hujus vite infirmitate languentes interdum a Deo petimus quod non expedit nobis. Denique ego ipse Paulus qui hæc loquor ad vos, cum mihi pro pter sublimitatem revelationum ne extollerer datus fuisset a Domino ‹ angelus Satanæ qui me› cola phizaret, ter Dominum rogavi ut discederet a me,» nesciens quid orarem: et ideo quia ne divit Dominus, sed dixit mibi: «Sufficit tibi gratia mea, nam virtus in infirmitate perficitur "., Sic ergo quid oremus secundum quod oportet ne scimus; sed ipse Spiritus interpellat pro nobis ge mitibus inenarrabilibus.» Magnum nescio quid Pau 3 Rom. VIII, 20. 40 II Cor. iv, 18. Matth. XXIV, Ibid. xXVI, 27. Rom. vill, 22. 47 ibid 23. rida dicitur et oculis subjacet, sed illa erit man retorum terra quam oculus non vidit. Evidens est aim Apostoli sententia, quæ docet non visibilia et orporalia speranda in futuris, sed spiritalia et terna: quia ‹ quæ videntur temporalia sunt, › el "I Cor. 37 II Cor. v, 10. 38 Matth. X, xu, 27. Rom. vist, 24. 1 Cor. 11, 9. "Rom. VII, 25. Cor. x11, 7, 8. * ibid. 9. Editi, sed inveniatur cum ista sententia . damnet. › Alias, gemitus sociant. Quomodo autem in pe sit (al., «fit») salvus, etc. Editi, secum labores gemitusque, › etc. Alias, parum, sicut et infra. Sic omnes mss. nostri et Rabanus. Editi vero, miserationis affectus. Ipse enim, inquit, Spiritus adjuvat, › etc. Alias, sanitati conducunt (al., ‹ ad sani tatem conducunt; > al., ‹ sanitatem adducunt >) sed ea que præsens desiderium suggesserit poscit a medico; ita et nos in hujus sæculi,, etc. Editi, ‹ me audivit Dominus, et dixit mihi,» omisso, non. ›

tus desiderat, prosequatur: ipse offert gemitus quibus noster spiritus doceatur ingemiscere, u repropitiet sibl Deum. Si vero Spiritus quidem de ceat, et noster spiritus, id est mens nostra non se quatur, suo vitio infructuosa ei fit magistri decisi na. Et istud Paulus mysterium intra bomiser geri sciens, dicebat ": «Nam si linguis loquar, spiritus meus orat, sed mens mea sine fructu 601 est: › spiritum suum dicens gratiam sancti Spirisa quæ a Deo hominibus datur. Unde et cobertans au ut non habeamus infructuosum hoc sancti Spiri tus beneficium, addit et dicit: «Quid ergo call Orabo spiritu, orabo et mente: p、alinum dich spíritu, psalmum dicam et mente 48. › Igitør quam vis hæc inenarrabilia esse Paulus ipse signarit, e inenarrabilibus gemitibus geri tamen prom possibile nobis fuit, imaginem quamdam rerum qua divinitus geruntur, quasque ipse oblectius pro fert, edidimus. Qui autem spiritalis est examine omnia”, et si quid his altius investigare potuerit habeat apud se: Fidelis enim e spiritu celal ne gotia “. › Admonendi tamen sunt qui prosperitatem sibi præsentis vitæ, et sanitatem, vel divitias, ve honores postulant Deo, quia quid orent secun dum quod expedit nesciunt ". Sæpe enim fit ut at damnum animæ vel opprobrium ejus sempiternus cedant præsentia hæc lucra et dignitas sæcularis Et ideo illud magis tenendum est, quod nos in ora tione dicere docuit Dominus: «Fiat volunta tua "., lus in gemitibus sentit: ecce enim jam tertio gemi- ster spiritus, si tamen discipulus esse sancti Spiri. tus ponit. Nam et creatura, › inquit, «congemi scit,» et «nos ipsi gemimus, et ipse Spiritus gemitibus interpellat Deum pro sanctis. Addidit sane in his gemitibus quos per Spiritum Deo dicit offerri, quod sint inenarrabiles. Hoc autem neque de totius creaturæ, neque de suis gemitibus dixit. Et vide si possumus in istis gemitibus multum fidu ciæ et libertatis in conspectu Dei intelligere, quod oratio quæ cum dolore et gemitu offertur Deo, ac cipiat fiduciam & Spiritu sancto ascendendi ad Deum. Denique Adam cum peccasset, perdidit fido ciam, et abscondit se a facie Dei ". Sanctus autem David dicit, qula ‹ gemitus meus a te non est abs conditus *¹. › Sed videamus quid est quod dicit ‹ Ipse Spiritus interpellat pro nobis "., Hoc enim et Joannes Jesum facere designat, cum dícit: ‹ Fi lioli, hæc scribo vobis, ut non peccetis: si autem et peccaverit aliquis nostrum, advocatum habemus apud Patrem justum Jesum, qui et interpellat pro nobis ". Et hic, Spiritus interpellat pro nobis ". Hoc autem facit Spiritus juvans infirmitatem no stram. Quæ autem sit infirmitas nostra, ipse Domi nus docet cum dicit: ‹ Spiritus promptus, caro au tem infirma *., Igitur infirmitas nostra ex carnis infirmitate descendit. Ipsa est enim quæ concupi scit adversus spiritum "; et dum concupiscentias suas ingerit, puritateın spiritus impedit, et since ritatem orationis offuscat. Sed ubi viderit Spiritus Dei laborare spiritum nostrum in adversando carni, et adbærendo sibi, porrigit manum, et adju vat infirmitatem ejus: et velut si magister susci piens rudem discipulum et ignorantem peni tus litteras, ut eum docere possit et instituere, nie cesse habet inclinare se ad discipuli rudimenta, et ipse prius dicere nomen litteræ, ut respondendo discipulus discat et fit quodammodo magister ipse incipienti discipulo similis, ea loquens et ea meditans quæ incipiens loqui debeat ac meditari ita et Spiritus sanctus ubi oppugnationibus carnis perturbari nostrum spiritum viderit, el ne scientem quid orare debeat secundum quod oportet, ipse velut magister orationem præmittit, quam no ** Gen. 111, 8. 51 Psal. xxxvII, 10. * Galat, v, 17. ST 7 1 Cor. xiv, 14. Matth. vi, 10. Rom. VII, 27. Qui autem scrutatur corda, scit quid desidere Spiritus, quia secundum Deum interpellat pri sanctis “. › ()stendit quidem a Deo non tam verb nostra in oratione, quam cor mentemque perpendi ipse enim est qui scrutatur corda et renes“. Qua autem secundo dicit, quia & Spiritus interpeliat, hoc est quod edocet: non minimanı dispensatie nem etiam per Spiritum sanctum in hominibe geri. Quamvis enim unigenitus Filius Dei pro sa lute humani generis incarnatus et passus sit, morte sua destruxerit mortem, et resurrection reddiderit vitam, nihilo segnius tanien absqu Rom. v, 26. "1 Joan. 11, 1. Rom. v, 26. 88 Matth. x 1 Cor. 11, 15. 60 Prov. x1, 18. 6 Rom 581 Cor. XIV, "Psal. VII, 10. Nostrum. Deest in editis, et in pluribus mss. Editi, suscipiens ad rudimenta discipulum.> Mss. quidam, suscipientem rudimenta discipulum.» Rectius vero ms. unus Regius num. 1659 et Raba nus, ‹ suscipiens rudem discipulum. › Ms. unus, ‹ dicat. › Deinde editi plerique, et sit, male. Mss. pierique et Rabanus legunt, ita ergo et sanctus Spiritus, etc. Sed redundare videtur vox ‹ergo, › quæ propterea omittitur in ms. Regio num. 1639 et in editis. Editi, ‹ discal; > sed omnes miss. nostri et Rabanus, doceatur. › Alias, et istud Paulus in mysterium, › etc. Deinde vero editi habent: Nam sí linguis loquar, spiritus autem meus non oret, mens mea sine fructu est……… quæ a Deo omnibus datur. › Sed omnes mss. et Rabanus ut in nostro textu, nisi quod unas ha bet, ‹ Nam si linguis hominum loquar. › Sic recte ins. unus Regius num. 1639. Cæter vero iss. et editi, et inenarrabilibus gemitiba gemere. > Editi, objectus, › male. Editi perperam, concedantur. › Dicere. Desideratur in editis. Editi omittunt secunduan.» Deinde, (O§ tendit quidem Deum non tam... perpendere.» Mst quidam, Ostendit quidem ex eo non tam….. perpen đi.› Sed ms. unus Regius et Rabanus melias ut i textu. Etiam. In editis omittitur. Sic Rabanus et ms. unus Regius num. 1639 Cæteri vero mss. et editi, ‹ insignius tamen, ›

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VII. Incarnatione magnifica geruntur etiam per Spiritum bono, quod nunquam potest permutationem recipe banctum. Tantum est quod ille pro impiis mor tus est (sic enim et ipse Paulus ostendit cum di eit: Adhuc enim Christus, cum infirmi essemus, secundum tempus pro impiis mortuus est ), › san etus autem Spiritus non pro impiis jam interpellat, bed pro sanctis: > et interpellat non secundum Jornem, sed secundum Deum: Christus autem won secundum Deum mortuus dicitur, sed secun dum carnem. Ideo non verbis offerre dicitur Spiritus interpellationem pro sanctis, sed ‹ gemitibus: > el mon communibus istis gemitibus, sed ‹inenarrabi bus. Quomodo enim enarrari potest quod Spiri tus Dei loquitur Deo, cum interdum nec ipse qui dem noster spiritus quod sentit et intelligit sermone possit exponere? re, constituant. Quod si alii sunt qui diligunt Deurn, et alii qui spiritum servitutis accipiunt, videndum est ne forte et hoc quod dicht, ‹ His qui secundum propositum vocati sunt, › of, ‹ Quos præscivit, et prædestinavit conformes fieri imaginis Filii sui, › non conveniat illis qui in spiritu servitutis sunt. Possunt enim et illi vocatl quidem dici, non tamen ‹ secundum propositum › vocati: et pro eo quod adbuc in spiritu servitutis sunt, non possunt statui inter multos fratres quorum primogenitus est filius charitatis, et imago invisibilis Dei, ac primo genitus omnis creaturæ “. › Sed et hoc quod dixit Conformes 603 imaginis Filii sui, volo requirere cujus formæ conformes fieri dicantur Legimus enim Filium Dei aliquando in forma Dei, aliquando in forma servi esse positum ". Cui ergo formæ barom duarum conformes dicat futuros Apostolus eos qui diligunt Deum, et quibus omnia cooperantur in bo num, non otiosi mihi videtur esse discriminis. Ar bitror ergo secundum ea quæ in aliis idem Paulus designat, ubi dicit: ‹ Filioli mei quos iterum par turio, donec formetur Christus in vobis 7, › formari in his qui ad perfectionem tendunt Christum di cat secundum hoc quod Verbum est, ut in eis Verbi Dei sinceritas ad purum informetur; et se cundum hoc quod veritas est, ut veritas in eis absque ullius fuci admistione consistat; et secundum hoc quod sapientia est, ut sapientia Dei in eis illa quam inter perfectos loquitur Paulus”, pura et absque ullo erroris diverticulo conservetur. Sic et secundum omnia quæ Christus est, vel justitia, vel sanctifica tio, vel cæteræ quæque virtutes si in eis for mentur að liquidum, isti videbuntur ad illam for mam, qua in forma Dei est, conformnes imaginis esse effecti. Si vero adhuc in initiis quis converselur (‹ initium › autem ‹ sapientiæ timor Dei est), et in timore” adhuc positus prima cutus Dei ele menta suscipiat, secundum formam servi, quam suscepit ad hoc ut rudes et ignaros timorem Dei doceret, conformes fieri intelligendi sunt hi qui prima initia in Dei timore suscipiunt. Quia, inquit, «quos præscivit, et prædestinavit conformes fieri imaginis Filli sui.» Non omittamus nec de eo quod 7. Scimus autem quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, his qui secundum propositum vocati sunt sancti. Nam quos præscivit, et prædestinavit conformes fieri imaginis Filii sui, nt sit ipse primogenitus in multis fratribus “., Si Spiritus, inquit, interpellat pro nobis gemitibus inenarrabilibus, et universa creatura congemiscit, el condolet usque nunc, quæ liberabitur tunc de mum a servitute corruptionis, cum libertas glo riæ filiorum Dei advenerit, quomodo non com petenter pronuntiabitur quia • scimus quod diligentibus Deum omnia cooperantur in bo nom?, in tantum enim omnia cooperantur in bo num et collaborant his qui diligunt Deum, ut et ipse Spiritus adjuvet, nec dedignetur divina na tura dux esse itineris ad bonum. Verumtamen si sunt aliqui habentes spiritum servitutis in timo re, alii vero sunt superiores his, qui spiritum ad optionis accipiunt, ex eo quod non jain timore Deum, sed amore venerantur, et quod ‹ perfecta» in eis charitas foras mittit timorem ❝ › videndum est ne forte non omnia cooperentur in bonum his qui adhuc in spiritu permanent servitutis; sed aliqua quidem cooperentur etiam ipsis, non tamen omnia; et nescio si ad ipsum bonum, seu potius, ut ita di xerim, ad januas boni perducant. His vero qui dili gent Denm, et toto ei inhærent charitatis affectu, omnia ut diximus, collaborant et juvant, atque aliquid sui studii conferunt, quatenus eos in ipso dixit: «Præscivit et prædestinavit › Puto enim "Rom. v, 6. 19. 71 | Cor. 11, 6. 7 Prov. ix, 10. Rom. v, 28. 29. 67 | Joan. IV, 18. 68 Coloss. 1, 13, 15. at. IV, Ita recte ms. unus Regius num. 1639. Cæteri ero mss., Tamen quia ille pro impiis, › etc. Ra janus, ‹ quia et ille pro impiis, › etc., omisso ‹ la nen. Editi, Tamen quia (al., quod») et ille pro mpiis, etc. Hic et infra in ms. Regio num. 1639 omitti ur ‹ fieri. > Quia. Deest in editis. Alias, quoniam. › In bonum. Hæc verba desunt in editis et in uibusdam mss., necion apud Rabanum. Ms. unus Regius habet verum › pro ‹ ve Bintamen. > Omnia. Deest in editis. Editi, ‹ dicuntur, ɔ et postea, ‹ in forma servi ise propositum.> “Philip. 11, 6, 7. Ga Editi, ‹ quod formari in his qui ad perfectio nem tendunt Christus dicatur. Sed onines mss. et Rabanus ut in textu. Editi, vel certe qua:que virtutes. › Deinde ms. unus, quæ in forma, etc. Sic omnes miss. nostri et Rabanus. Editi vero, timor dicitur.» Al., ‹ timor Domini, et in timore, › etc. Editi, ut rudibus et ignaris. › Sed omnes mss. et Rabanus ut in textu. Deinde ins, unus, ‹ ¡u telligi possunt, › etc. Sic ms. unus Regius num. 1639. Cæteri ve ro mss. et editi omittunt: «Non omittamus de eu quod dixit, Præscivit et prædestinavit, › et vocem enim post ‹ Puto. ›

quod sicut non de omnibus dixit qui prædestinati qui se ad eam formam quam supra posuimus ex sunt, ita nec de omnibus quos præsciit. Non enimı secundum cominunem vulgi opinionem putandum est bona malaque præscire Deum, sed secundum Scriptu ræsanctæ consuetudinem sentiendum est Obser vet enim qui studiosus est in Scripturis, sicubi invenit Scripturam dicere, quia malos præscierit Deus, sicut in præsenti loco de bonis manifeste dicit, quia ‹ quos præscivit, et prædestinavit conformes fieri ima ginis Filii sui. › Si enim quos præscivit, hos et prædestinavit conformes esse imaginis Filii sui, nullus autem malus conformis potest imaginis esse Filii Dei, manifestum est quia de bonis tantum di cit: «Præsciit quos et prædestinavit conformes fieri imaginis Filii sui; cæteros vero non inodo coluerit, imago sit Dei, hoc est 1 mago Filii Dei, La men specialis ac propria imago ejus quæ eum totem atque ex integro suscepit, et in semetipsa formavit, ipsa Jesu anima dicenda est, quæ se per omnia Verbo ac Sapientiæ Dei ita coaptavit, ut in nolle prorsus ab ejus similitudine decolor haberetur, ita ut quicunque summam perfectionis ac beatitudinis consectatur, ad illius se imaginem ac 604 simi litudinem tendat, quæ primo loco et super omnes cæteros Filii Dei imago est; ita ‹ ut sit ipse primo genitus in multis fratribus, in his videlicet quorum in conformatione imaginis Filii Dei primatum lenet. 8. Quos autem prædestinavit, illos et vocavit et quos vocavit, illos et justificavit; quos autem justi præscire, sed nescire quidem dicitur Deus. No- ficavit, illos et glorificavit " Supra dixit" Quos præscivit, hos et prædestinavit, et nune addit ‹ Quos autem prædestinavit, illos et vocavit: et quas vocavit, illos et justificavit. Et si præscivit, el vit› enim ‹ Deus eos qui sunt ejus "; › ad eos au tem qui non sunt digni ut sciantur a Deo, Salvator dicit: Discedite a me, quia nunquam cognovi vos operarii iniquitatis”. Sic ergo etiam in hoc præsenti loco ‹ quos præscivit › Deus, ipsos ‹ et prædestinavit conformes fieri imaginis Filii sui. › Cæteri autem præsciri non dicuntur: non quod aliquid latere possit illam naturam quæ ubique est, et nusquam deest; sed quia omne quod malum est, scientia ejus vel præscientia babetur indignum. Quos ergo præsciit, et prædestinavit. Sed et hoc intuere, si præscire et prædestinare dici potest Deus de his qui nondum sunt; an de his qui sunt quidem, nondum tamen conformes sunt ima ginis Filii sui: et si præscientiam in hoc esse ma gis convenit, quam in eo quod futurum sit id quod nondum est. In hoc enim voluntas magis est quam præscientia conditoris. Nam præscientia in quo videbitur, cum id quod futurum est, pendeat in factoris arbitrio? Videbitur fortassis ab attentis lectòribus etiam hoc requiri, cur non dixerit, con formes Filii sui; sed, ‹ conformes imaginis Filii sui. Dicet enim qui hæc excitat, quia sicut ipse Filius qui inago Dei invisibilis dicitur 7, quan tuin ad personam spectat alius est ab illo cujus imago est: ita et hic quæ dicitur imago Filii ejus, alia debet esse ab illo cujus imago est. Et quamvis ardua hæc videantur et difficilia, tamen vide si possumus illud dicere, quia, quamvis omnis præcogniti. Tum etiam illud aperte nobis adversa ‹ prædestinavit» communi opinione sentiåmus, vi debitur utique qui justificatus est, propterea justi ficatus esse quia vocatus est; et qui vocatus est, propterea justificatus esse quia prædestinatus est; et qui prædestinatus est, propterea prædesti natus esse quia præecognitus est. Et rursun econ trario intelliges: si quis autem justificatus non est, ideo non est justificatus quia non est vocalos; et qui vocatus non est, ideo vocatus non est quia non est prædestinatus; et qui prædestinatus non esi, ideo non est prædestinatus quia non est præcogni tus. Et vide in quam absurdam sententiam decidant hi qui præscientiam Dei in hoc tantum accipiunt, quasi qui ea quæ postmodum futura sunt, ante prænoscat. Invenitur enim secundum hoc quod supra exposuimus non præscisse Deus quos non prædestinavit. Et rursum si ad communem referatur intelligentiam hoc quod dicit, quia ‹ quời vocavit, illos et justificavit 78, ingentem fenestram patefaciemus his qui negant esse in hominis pote state ut salvus fat. Aiunt enim: Si Deus ques præscivit, illos et prædestinavit; et quos prædesti navit, illos et vocavit; et quos vocavit, illos et ju stificavit; nihil culpæ habent hi qui non justificau tur, quia nec vocati sunt, nec prædestinati, nec Tim. 11, 19. 7 Matth. vII, 23. 73 Coloss. 1, 15. Editi, sciendum est. › Fieri. Deest in mss. codicibus apud Rabanum, sed exstat in editis. nostris, et Sic mss. et Rabanus. Editi vero, Discedite a me vos, operarii iniquitatis, quia non cognovi vos. Sic ergo et in hoc, › etc. Editi, alii: ‹ Unde his,› alius, ‹vel his. › Et postea, imaginis Filii ejus, et præscientiam in hoc esse, etc. Sic recte ms. unus Regius num. 1639. Cæ teri vero miss., quantum ad personam specialius (editi, specialis) est ab illo, etc. Ab illo. Hæc duo verba desunt in libris au ea editis. Mss. nostri et Salodianus, ginem ac similitudinem tendat. ad illius se inia Sed tamen vox 76 Rom. v, 30. ibid. 29. ibid. 30. ‹ se redundare videtur, et eam omittunt cæteri editi. Editi, magnificavit. > Quia vocatus est; el qui vocatus est, propierea justificatus esse. Hæc desiderantur in antea editis. Alias, intelligis.» Et postea editi, ‹ et quia 1:00 est vocatus, ideo non est prædestinatus; et quia præ destinatus non est, ideo non est præcognitus.» Sic etiam mss. nostri nisi quod habeant equi» pro equia.» Sed Rabanus ut in nostro textu, et recte quidem. Et vide. Editi, «Vide, et mox, «quasi qui et quæ, etc. Editi, secundum hæc postea quæ supra exposuimus. Ms. unus, secundum hæc per es quæ supra exposuimus. › Sic etiam Rabanus, nisi quod omittat secundum. Sed cæteri mss, ut in nostro textu.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VII. tur, quod non omnes qui vocantur, etiam justifi- cundum propositum, vocati sunt ". Nam hi qui cantur. Nam et Judas apostolus vocatus est, sed non est justificatus. Quod et si justificatum eum contendat aliquis eo ipso quo vocatus est; non est certe glorificatus. Sed et illi de quibus dicit Apo stolus, quia naufragaverunt a fide ",, vocati quidem fuerunt, sed non sunt justificati. Et secun dum Evangelii parabolas 80, illi ad quos missi fue rant servi, et excusaverunt se, vocati fuerunt; sed non sunt justificati: et ille qui ingressus convivium regis non habuit vestem nuptialem 81, vocatus est; sed non est justificatus. Cum ergo hæc singula ita se habeant, quomodo videbitur verus esse sermo Apostoli, quem vel de prænoscendo, vel de præ destinando, vel de vocando, vel etiam de justifi cando menoravit? Sed ego secundum ea quæ su pra exposuimus, quomodo noscat vel prænoscat Deus, ad consuetudinem Scripturæ redeundum pu lo, quæ vernacula quadam appellatione in hoc ser mone, id est in cognoscendo uti solet: velut cum dicit: «Et cognovit Adam Evam uxorem suam › pro eo ut dicat 8, admistus est uxori suæ. Et iterum de Rebecca dicit: Virgo erat, vir non co gnoverat eam. Sed et de filiis Levi dicitur, cum prævaricatores punirent, quia non cognoverit unus quisque patrem suum aut matrem suam”. In quo sine dubio hoc ostenditur, quia non junxit affectum suum et amorem cuni patre vel matre. Sed et multa secundum hunc sensum in Scripturis de cogno scendo invenies dicta: et ideo etiam in præsenti loco constat Apostolum secundum Scripturæ sacræ consuetudinem cognoscendi posuisse sermonem, ut illos ostenderet præcognitos a Deo, in quibus, sciens quales essent, amorem suum Deus affectumn que posuisset, secundum quod etiam illud scriptum est: ‹ Cognovit Dominus eos qui sunt ejus³; › cuin utique, quantum ad istam communem scientiam pertinet, Deus non solum eos qui sui sunt, sed et eos qui errant a se non ignoret. Sed cognovisse suos dicitur hoc est in dilectione habuisse, sibique sociasse. Ita ergo quos præscivit, Deus, cillos et prædestinavit: et quos prædestinavit, illos el vocavit; et quos vocavit, illos et justificavit. › Superest nobis adhuc illius quæstionis absolutio, quoinodo ‹ quos vocavit, illos et justificavit,» cum Becundum ea quæ supra diximus, constet multos esse vocatos, paucos autem electos 86. Sed videtur mihi esse quædam vocationis differentia, secundum illud quod in superiori capitulo exposuimus, quia omnes quidem vocati sunt, non tamen omnes ‹ se "1 Tim. 1. 19. 80 Lue. xiv, 17. 81 Matth. xx11, 11. 9. Tim. II, 19. 86 Matth. xx, 16. 87 Rom. VIII, 28. WHY, 28. 1 Cor. ix, 27. Sic ms. unus Regius num. 4659. Cæteri Tero mss. et editi omittunt Evam. Rabanus, Cognovit autem Adam uxorem suam, pro eo quod ut dicat, etc. Editi et ms. unus, ‹ Sed cognovisse eos dici. lur. secundum propositum bonum, et bonam volunta tem quam circa Dei cultum gerunt, vocantur, ipsi sunt qui ‹ secundum propositum vocati dicuntur, et isti sunt qui vocati justificantur. Bone enimı eorum proposito deerat sola vocatio. Hi vero qui 605 non habent bonum fixumque propositum vel erga divinum cultum, vel erga opus bonum, vocan tur quidem et ipsi, ne eis excusatio relinquatur, et hæc ipsa possint causari cum judicantur: Quia et nos si vocati fuissemus, potuissemus utique justifi cari; et non solum justificari, sed et glorificari. Ideo ergo vocantur quidem et ipsi; sed quasi si in terra petrosa seminetur. semen, cito quidem exoritur; increscente autem tribulationum sole, quia non habent altam radicem boni propositi, continuo are scunt et pereunt *. Et ipsi sunt de quibus dicit Apostolus, quia ‹ naufragaverunt a fide "., Quos ergo vocavit, id est, quos secundum propositum vo cavit boni, illos et justificavit. Quod etsi secun dum propositum”, ad Deum referatur, hoc est, ut secundum Dei propositum, qui sciens in eis reli giosam mentem, et salutis inesse desiderium, vocati dicantur, non videbitur his quæ exposuimus etiam boc esse contrarium. Hoc ergo pacto neque in præ scientia Dei vel salutis vel perditionis nostræ causa consistit; neque justificatio ex sola vocatione pen debit; neque glorificari de nostra penitus potestate sublatum est. Nam et si communi intellectu de præscientia sentiamus, non propterea erit aliquid, quia id scit Deus futurum: sed quia futurum est, scitur a Deo antequam fiat. Nam et si, verbi gra tia, fingeremus Deum non prænoscere aliquid, futurum sine dubio erat quod est, ita ut est: ut pu ta, Judas proditor factus est, et hoc ita futurum prophetæ prædixerunt. Non ergo quia prophetæ prædixerunt, idcirco prodidit Judas; sed quia fu turus esset proditor, ea quæ ille ex propositi sui nequitia gesturus erat prædixerunt prophetæ: cum utique Judas in potestate habuisset ut esset similis Petro et Joanni, si voluisset: sed elegit pecuniæ cu piditatem magis quam apostolici.consortii gloriam et hanc ejus voluntatem futuram prævidentes pro phetæ, librorum tradidere monumentis. Ut autem scias quia non in præscientia Dei unicuique salutis causa ponitur sed in proposito et actibus suis, vide Paulum verentem ne forte cum aliis prædica verit, ipse reprobus efficiatur, macerare corpus suun, et subjicere servituti ". Adhuc adversum eos qui nobis bujusinodi quæstiones objiciunt 8 Gen. iv, 1. 8 Deut. xxxIII, 8³ Gen. xxiv, 16. 88 Matth. XIII, 5, 6. 8º [Tim. 1, 19. 90 Row. Alias, fingimus. Deinde editi, «aliquid, futurum sine dubio erat, quod ita, ut puto (al., ut puta) Judas, etc. Editi, Ut autem scias non in præscientia Dei unicuique salutis causam poni. › Sed omnes mss. et Rabanus ut in nostro textu. Alias, et subjicere servituti. Hoc adversus

etiam hæc possumus dicere: Si quos præscivit, il- Dei habitat in nobis", et quod Spiritus Christi, los et prædestinavit; non autem omnes prædesti navit; ergo non omnes præscivit: et secundum eos erunt aliqua quæ ignoret Deus. Si vero prænoscere secundum hoc accipiatur quod supra diximus, hoc est, in affectum recipere sibique sociare, verum erit quia sicut non omnes prædestinavit, ita neque omnes præcognovit. Sic enim et Jesus dicitur non cognovisse peccatum ". Nunquidnam dicemus quia nescierit Jesus quid esset peccatum, hoc est, quia nescierit homicidium peccatum esse, vel adul terium, vel furtum, et his similia? An hoc est quod dicitur nescire peccatam, quia peccato se non miscuit, neque adhæsit ei peccatum? Sic et alibi scriptum est”; ‹ Qui servat mandatum, non co gnoscet malum verbum, hoc est non recipiet verbum malum, non credet, non libenter audiet, neque admittet ingredi mentem suam. Quos › er go secundum hunc modum præscivit, Deus, ‹ il los et prædestinavit; et quos prædestinavit, illos et vocavit, › ea vocationis distinctione qua diximus ‹ et quos vocavit, illos et justificavit: et quos ju stificavit, illos et glorificavit.» De glorificatione pos sumus et in præsenti sæculo secundum illud intelligere quod dicit Apostolus": Nos autem omnes revelata facie gloriam Domini speculantes, eadem imagine transformamur a gloria in gloriam, tanquam a Domini Spiritu. Est ergo et hæc gloria quam justificati quique in præsenti vita percipiunt ert et illa quæ speratur in futuro, cum corpus hoc humilitatis nostræ quod seminatur in contumelia. surget in gloria: › et cum ‹ sicut alia est gloria solis, et alia gloria lunæ, et alia gloria stellarum, et sicut stella a stella dißfert in gloria, ita erit et Tesurrectio mortuorum” › vel Christus in nobis est ", vel quod Spiritus ejus qui suscitavit Christum a mortuis 606 habitat in nobis vel quod Spiritu Dei agimur, vel quod spiritum adoptionis accepimus; vel quod sumus filii Dei et hæredes et cohæredes Christi *; vel quod primitias Spiritus accipimus*; vel quod ipse Spi ritus interpellat pro nobis gemitibus inenarrabi libus'; vel quod universa creatura nobis conge miscit et condolet'; vel quod omnia nobis co operantur in bonum diligentibus Deum'; vel quod secundum propositum vocati sumus, et præcogniti, et prædestinati, et justificati, et glorificati. Horum etenim omnium veluti epilogum faciens et si mul omnia repetens alt: Quid ergo dicemus ad hæc?, hoc est, ad hæc omnia quæ supra diximus quia si sic Deus pro nobis est, ut hæc nobis cuncta concesserit, quis esse adversum nos poterit? Non quo omnino neminem nobis esse dicat adversariuın alioquin quomodo stabit illud quod dictum est a Petro: Adversarius vester diabolus sicut leo rugiens circuit quærens quem transvoret **? › Sed hoc est quod ostendit, quia Deo agente pro nobis, contemptibilis et nullus efficitur adversarius noster. Similiter autem et David dicit ": ‹ Dominus illuminatio mea, et Salvator meus, quem timebo? Dominus protector vitæ meæ, a quo trepidabo?» Non ergo nullum dicit esse quem metuat, et qui adver setur ei, sed quamvis, inquit, ‹ appropient super me ut edant carnes meas qui tribulant me inimici mei “, ɔ tamen Domino defendente vitam meam, ‹ infirmati sunt, et ceciderunt.) Dat præterea indicium maximum ingentis erga nos amoris Dei, qui in tantum, inquit nos dilexit, ut nec ‹ pro prio Filio suo › pepercerit, sed pro nobis omnibus, ad passionem tradiderit eum › Et ut ma jore nos admiratione constringeret, addidit ser monem ingentis arcani conscium dicens, quia e pro prio Filio suo non pepercit. › Dixerat enim supe rius, quia etiam nos qui spiritum adoptionis accipimus, filii Dei sunius. Ne ergo communi ista 981 Cor. xv, 43. " ibid. 41.» Rom. vii, 31, * ibid. 17. ibid. 23. * ibid. 26. ⚫ ibid. 2. 9. Quid ergo dicemus ad hæc? Si Deus pro nobis, quis contra nos? Qui etiam proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum, quomodo non etiam cum illo omnia nubis dona bit”?» Deus quomodo pro nobis sit, manifestum est ex his quæ supra exposuit, id est quod Spiritus "II Cor. v. 21. 98 Eccle. viii, 5. * II Cor. 111, 18. 32. ** ibid. 9.» ibid. 10. ibid. 11. * ibid. 14, 15. 7 ibid. 28. * ibid. 29, 30. • jbid. 31. 10 | Petr. V, ibid. 15, 16. eos, qui nobis bujusmodi quæstiones suscitant, al., movent,» etc. Sic recte ins. unus Regius num. 1639. Cæteri vero mss., Rabanus et editi hic et infra habent ‹ is,ɔ al., his, pro ‹ Jesus. › Editi, Sicut et alibi. › Secundum. Deest in libris antea editis. Sic recte ms. unus Regius num. 1639 et Ra banus. Editi vero et mss. alii, cum corpus hoc humilitatis nostræ seminatur in contumelia, et (al., deest cet> Et quod Spiritus Christi, vel Christus in nobis est, vel quod Spiritus ejus qui suscitarit Christum a mortuis, habitat in nobis. llæc uusquam comparent in libris antea editis. 11 Psal. xxvi, 1. 13 ibid. 2. 13 Rom. viti, 32. Epilogum faciens. Oinnes mss. nostri et Ra banus, anacephaleosin faciens. › Quod Græce idem est ac Latine ‹ epilogum, ɔ seu ‹ rerum col lectionem.». Editi, Quomodo enim stabit illud, etc., omissa voce, alioquin, › quam præferunt omne mss. et Rabanus. Editi plerique. Sed hoc ostendit, quia….... et nihil (al., et nihili) efficitur, › etc. Sic plerique mss., Rabanus et editi. Ms. t* men unus Regius num. 1639, sed cum, inquit, appropiant super me nocentes ut edant carnes meas, qui.... ipsi, meam Domino defendente vitam, infir mati, etc. Editi, tradidit eum.» Deinde ms. unus Regius num. 1639, ‹ Et ut ad majorem nos aduri rationem constringeret, addit, etc. Sed cæteri m», Rabanus et editi ut in nostro textu.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VII. appellatione filiorum unum aliquem ex his tradi- nia nobis donabit: hoc est, ipsi quidem ut hæ disse putaretur qui in filios videbantur adsciti, ad didit • proprio Filio, › ut eum qui solus ex ipso Deo ineffabili nativitate generatur, ostenderet. Pro nobis ergo omnibus tradidit eum, non illa tra ditione qua scriptum est 15: • Tradet autem frater fratrem in mortem, et parentes filios, sed tradi disse eum dicitur hoc ipso, quod cum in forma Dei esset, passus est eum exinanire seipsuni, et formam servi suscipere, et usque ad mortem crucis perve nire 16; ut in ipso omnibus exemplum obedientiæ poneret, et viam resurrectionis mortuis aperiret ‹ Pro omnibus ergo tradidit eum. Non solum pro sanctis, non solum pro magnis, sed et pro mi nimis, et pro omnibus omnino qui sunt in Ecclesia tradidit Filium proprium Pater: et ideo etiam si minimorum aliquem et infirmorum lædat quis, percutiens ejus infirmam conscientiam, in Christum peccare dicitur, quoniam quidem scan dalizat animaın pro qùa Christus mortuus est. Quia ergo pro omnibus nobis tradidit Filium Pater, nul lus omnino, ne minimus quidem qui est in Eccle sia, contemnendus est: et ideo Dominus ipse di cebat: ‹ Si quis scandalizaverit unum ex pusillis istis minimis, expedit molam asinariam ligari circa collum ejus, et præcipitari eum in mare, quam ut scandalizet unum ex his 17. › Deus ergo, qui nos pretiosos proprii Filii pro nobis pretiosum fun dendo sanguinem fecit, quomodo non cum ipso omnia nobis donabit? Nihil est enim sive visibi lis, sive invisibilis creaturæ, quod Filio possit adæquari: nullo enim pacto creatori suo creatura potest conferri; et si creator ipse donatus est nobis, quomodo non cum ipso nobis omnis creatura donabitur? Quamvis sermo hic dupliciter possit in telligi, id est, quod cum illo nobis omnia donabit. Nam et hoc potest videri quod si habeamus in no bis Christum secundum hoc quod Verbum et sa pientia, et veritas, et justitia, et pax est, et cætera omnia quæ de eo scripta sunt, cum hac plenitudine virtutum nobis omnia donabuntur, ut jam non unum ex omnibus creaturis, et parvum terræ hunc loeum quem nunc videmur habitare, teneamus sed omnia quæcunque creavit Deus visibilia et invi sibilia, occulta et manifesta, temporalia et æterna cum Christo pariter habeamus. Potest autem el alio modo sic intelligi quod dixit: ‹ Cum ipso om redi, nobis vero ut cohæredibus ejus pariter cum ipso perfrui universa dabitur creatura. 10. Quis accusabit adversus electos Dei? Deus qui justificat; quis est qui condemnet? 607 Christus Jesus qui mortuus est, imo autem qui resurrexit, qui est ad dexteram Dei, qui etiam interpellat pro nobis 18. › Videtur mihi quod ait Quis accusabit adversus electos Dei? de diabolo dicere. Nullus enim ita electus et ita magnus quem ille non audeat accusare, nisi illum solum ‹ qui peccatum non fecit 1,» qui et dicebat ‹ Nunc venit princeps hujus mundi, et in me nihil invenit *. › Sed quamvis ille exerat nequi tiam propositi sui, Deo justificante et delente sicut nubem iniquitatem electorum snorum ", et sicut caliginem peccata eorum, et a prioribus delictis eos dealbante ut nivem, et sicut lanam candidam faciente, quid proficiet accusator? Sed et cum Christus pro eis mortuus sit, jmno potius a mortuis resurrexerit, et stet a dextris Patris, et interpellet pro his, quis eos poterit condemnare? In superio ribus sanctus Spiritus interpellat, inquit ", pro nobis gemitibus inenarrabilibus *: hic ‹ Chri stus Jesus qui mortuus est et resurrexit,, ipse interpellat pro nobis 13. > Deus qui proprium Fi lium tradidit pro nobis, ipse justificat electos quis erit ultra qui audeat condemnare? Sed dili gentius intuere quomodo Apostolus nusquam in sermonibus suis ab insita sibi cautela discedat. Non dixit: Quis accusabit, adversum vocatos, sed adversum electos? › Nisi enim fueris electus, nisi in omnibus te exhibueris probabilem Deo, ha bebis accusatorem. Si enim causa tua mala est, si te crimen tuum astringit, quid tibi proderit ad vocatus, etiamsi Jesus sit qui interpellat? Jesus enim veritas est 26: non potest erge pro te veritas fallere. In hoc tibi opitulabitur advocatus, ne accusatoris calumniis involvaris, ne tibi præterita peccata, quæ per baptismum deleta sunt, imputen tur. Si vero post hæc iterum delinquas, nec ullis hæc pœnitentiæ lacrymis diluas, accusatori tuo criminandi te materiam dabis: et quamvis Jesus interpellet pro nobis, mon potest tamen dicere Jesus tenebras lucem esse, neque amarum dulce ", Si ergo vis vincere cum judicaris ** fac quod de justo scriptum est: ‹ Dispone sermones tuos in ju 18 Matth. x, 21. 16 Philip. 11, 6, 7. 17 Matth. xvíн, 6; Luc. xvII, 2. 18 Rom. viii, 33, 34. 19 | Petr. Isai. XLIV, 22. ** Isai. 1, 18. *³ Rom. v, 26. 20 ibid. 34. 20 Joan. XIV, * Joan. xiv, 6. * Isai. v, 20. 28 Psal. L, 6. et viam resurrectionis a mortuis, › spem etiam resurrectionis mortuis, › Editi, etc. Ms. unus, etc. Et pro omnibus. Hæc verba desunt in pleris que mss, et in editis, et apud Rabanum; sed resti luuntor ab uno ms. Regio. Editi, melius est molam, › etc. Editi, dedit. Nihil est visibilis, sive invi sibilis, etc. Omnis. Omittitur in antea editis. Editi, ‹ ut jam non in unum ex omnibus creaturis, et parvum terræ hunc locum quem non videmus, habitare timeamus. › 25 ibid. 32. Sic mss. plerique, Rabanus et editi. Ms. tamen unus, ‹ Nullus enim est electus ita ma gnus, etc. Editi, nisi ille solus qui dicebat hæc, › etc. Deinde ms. unus, et in me non invenit quid quam. › Exerat. Genebrardos, ‹ exerceat, ▸ male. Sic oinnes mss. et Rabanus. Editi vero, ‹ la quo tibi opitulabitur, etc. Tamen. Desideratur in editis. Editi, quod judicaris. ▸

dicio Præpara opera tua ad exitum: Memento si patiar, et confitear Christum meum coram bo novissimorum tuorum, et in æternum non pecca bis ": › ne tibi contingat illud quod de quo dam scriptum est 30: • Cum judicatur, exeat condemnatus. Vide autem quomodo audias quia Jesus interpellat pro nobis. Ipse est enim de quo et alibi scriptum est, quia Pater neminem judicat, sed omne judicium dedit Filio ", et sicut ipse est hostia et sacerdos, et ipse est in forma servi et in forma Dei, sic ipse est et advocatus et judex ". minibus, certus sum quia et ille me confitebitur coram Patre suo qui in cœlis est ". Fames si adfuerit, turbare me non potest: habeo enim pa. nem vitæ qui de cœlo descendit " et reficit ani mas esurientes; nec aliquando potest panis iste deficere est enim perfectus et æternus. Nuditas me non confundit: indutus sum enim Dominum Jesum 608 Christum ", et habitaculum nostram quod de cœlo est, superindui spero 89: < Oportet enim mortale hoc induere immortalitatem, et cor ruptibile hoc induere incorruptionem *0. Pericu luin non timebo: «Dominus enim illuminatio mea, et salus mea, quem timebo (8)?» et «Dominos defensor vitæ meæ, a quo trepidabo *?» Gladios terrenus terrere me non potest: habeo enim for tiorem mecum gladium Spiritus, quod est verbum Dei; et mecum est vivens et efficax sermo Dei, qui est penetrabilior omni gladio utrinque acuto › Si ergo gladius mundi venerit super cervices meas, majorem mihi ad Deum conciliat charitatem. Dicam namque ad eum, quia, ‹ sicut scriptum est: Propter te mortificamur tota die æstimati sumus utoves occisionis “.» Non enim mihi sufficit una hora mori pro Christo, vel eru ciari, sed ‹ tota die, hoc est omni vitæ meæ tem pore. Si enim totam vitam meam in persecutioni bus et periculis agam, dícam quia ‹ non sunt con dignæ passiones hujus temporis ad futurain gloriam quæ revelabitur in nobis **.» Breve est enim hujus vitæ tempus, et exiguum quod in persecutionibus ducimus; æternum vero et perpetuum quod ex spectamus in gloria. Et ideo ‹ in his, inquit, omni bus superamus › non nostra virtute, sed ‹ per eum qui dilexit nos *., Dum enim in illius amore pen demus, sensum doloris non recipimus. Illius enim charitas qua nos dilexit, et nostrum ad se rapuit affectum, cruciatum corporis, et dolorem non sen tire nos facit. Ideo ergo in his omnibus supera mus. Tale aliquid et in Canticis sponsa dicit ad Verbum, quia vulnerata, inquit, charitate ego suın *7.› Ad hunc ergo modum et anima nostra a Chri sto vulnere charitatis accepto, etiamsi tradat gladio corpus, non sentiet vulnera carnis præ vul 11. Quis ergo separabit nos a charitate Dei? Tribulatio? an angustia? an persecutio? an fa mes? an nuditas? an periculum? an gladius? (sicut scriptum est Quia propter te mortificamur tota die æstimati sumus sicut oves occisionis.) Sed in his omnibus superamus per eum qui dilexit nos Pro his, inquit, omnibus quæ supra enumeravimus, id est, quod jam non sumus in carne, sed in spi ritu; et quod Spiritus Dei habitat in nobis; et quod Christus in nobis est 88 ³, per quem corpus quidem mortuum est propter peccatum, spiritus autem vita est propter justificationem; et quod jam nou sumus debitores carnis ut secundum carnem vivamus, quia spiritu actus carnis mortificavimus'; et quod per spiritum adoptionis filii effecti sumus Dei, et si filii, etiam hæredes Dei, cohæredes au tem Christi; et quod universa creatura congemiscit nobis et condolet, revelationem filiorum Dei ex spectans; et quod diligentibus nobis Deum omnia cooperantur in bonum; et quod præscivit et præ destinavit nos conformes imaginis Filii sui qui se cundum propositum vocati suinus: cum pro his, inquit, omnibus beneficiis quæ consecuti sumus, fixi et radicati sumus in charitate Dei, quis nos ab ea poterit separare? Tribulatio si venerit, dice mus ad Deum, In tribulatione dilatasti¸me Angustia si fuerit mundi, et ex necessitate cor poris veniens, sapientiæ Dei, et scientiæ latitudi nem requiremus, in qua nos angustare non potest mundus. Redibo enim ad Scripturarum divinarum amplissimos campos: intellectum verbi Dei spirita lem requiram, et nulla me in eo coarctabit an gustia. Per largissima enim spatia intelligen tiæ mysticæ et spiritalis equitabo. Persecutionem nere charitatis. c 30 Psal. CVIII, 7. 31 Joan. v, 22. ** Philipp. 11, 6. 7. 35 Psal. IV, 2. 30 Matth. x, 32. 40 I Cor. xv, 53. Psal. xxvi, 1. * Ephes. vi, 17. Rom. VIII, 18. * ibid. 37. 47 Cant. 11, 5. 39 Psal. cx1, 5; Prov. xxiv, 7; Eccli. v, 40. Rom. v, 35-37. "Rom. VIII, 9, 10, 12, 13, 15, 17 Joan. vi, 51. 38 Rom. xi, 14. 39 II Cor. v, 2. Hebr. v, 12. * Rom. viii, 36; Psalm. xliii, 22. Alias, et non peccabis, › absque ‹ in æter Sic omnes mss. et Rabanus. Editi vero, Spiritus autein vivit. › Editi, dilatati sumus. Ms. unus, ‹ dila tasti mihi. › Editi, necessitatibus. Deinde mss. pleri que, Rabanus et editi, Redeo enim, etc. Sed recte ms. unus, Redibo enim..> Sic ms. unus Regius num. 1639 et Rabanus. Caleri vero inss. et editi, latissima.» Editi, ‹ coram Patre meo.» Editi, Periculum enim non timebo. Domi nus illuminatio mea, quem timebo?» omissis ver bis, et salus mea, quæ omittunt etiam mss. plures. Mss. duo, gladio ancipiti. › Sed postea editi, male, cervices nostras., Editi, existimatus sum (al., æstimatus sum) ut ovis, etc. Omnes miss. et editio Salodiani, «pro vul nere charitatis; › sed legendum videtur ‹ præ vul nere charitatis. Deinde editi, Certus sum enim, › etc. Sed omnes mss., Confido enim, › etc.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VII. 12. Confido enim quia neque mors, neque vita, hyperbolice hæc Apostolum dicere, hoc est, non so neque angeli, neque principatus, neque præsentia, neque futura, neque virtutes, neque altitudo, neque profundum, neque creatura alia poterit nos sepa rare a charitate Dei, quæ est in Christo Jesu Do mino nostro 48. > Duos videtur ordines Apostolus ostendisse eorum quæ hominibus tentationes gusci tare consueverunt. Et in his quidem quæ prius dis seruimus, humanarum tentationum intelligitur ordo descriptus: de quibus etiam Corinthiis dicebat, ut pote qui majora ferre non poterant: ‹ Tentatio vos non apprehendat, nisi humana: fidelis autem Deus, qui non permittet vos tentari supra id quod potestis *., Nunc vero in his sermonibus quos habernus in ma nibus, non humanas tentationes indicat, sed majo res humanis. Et ideo puto quod in prioribus cum enumerasset singula quæque, ad ultimum dicit Sed in his omnibus superamus. › In his vero se cundi ordinis tentationibus non ita confidenter di cit, Superamus, sed valde tenuiter ait, quia nihil horum • poterit nos separare a charitate Dei,' quæ est in Christo Jesu. › De humanis enim tenta tionibus tanquam parvis et levibus confidenter nos eas superare pronuntiat: illas vero superiores, et plus quam humanas, etiamsi superare et proster nere non valemus (boc enim solius Christi opus est, qui exuit principatus et potestates, triumphans eas in semetipso *), › tamen et hoc in victoriæ loco est si cum omnes in nos impugnationum sua rum machinas torserint, a charitate tamen Dei nos separare non valeant. Sed jam tentemus singula discutere, et quid de unoquoque sermone Apostoli sentiendum sit pro viribus aperire. Quamvis altiora in his contegisse videatur Apostolus, quam expo sitionis nostræ ferre sufficiat virtus, vel ratio brevi tatis admittat requiramus tamen si omnia ista quæ enumeravit Apostolus, an quædam ex ipsis, hoc studii vel intentionis gerunt, ut humanas animas a charitate Dei separare contendant, et propterea moliantur in nos cuncta quæ patimur Videtur enim posse quidem boc agere, ut a chari tate Dei separemur, mors fortassis, et angeli, et principatus, et virtutes adversantes nobis sine du bio, et præsentia quæ sunt utique lubrica et caduca. Sed et profundum potest similiter intelligi. Vita autem, et futura, et altitudo, et creatura alia, quo modo a Dei charitate separare nos certent non otiosum videtur exponere. Nisi si quis forte dicat lum per ea quæ accidere possunt, sed ne per ea quidem quæ evenire omnino non possunt, ullo pacto a Dei charitate deflectimur: verbi causa, ut si alia nobis daretur vita, quam hæc quæ a Deo data est, aut si futurorum spes alia nobis promitteretur, vel alti tudo, vel etiam creatura alia quam est illa quæ pro 609 nobis congemiscit et condolet³, quod fieri uti que non potest, ne hæc quidem a charitate Dei sepa rare nos possent. Est ergo hic unus expositionis mo dus. Videamus tamen ne forte possit etiam iste intelle ctus admitti. ‹ Mors › quam hic dicit ille acci piendus est quem supra exposuimus inimicum Christi destruendum novissimum dici ". Qui utique propierea mors dicitur, quia sicut hæc communis mors animam separat a corpore, ita et ille conten dit animam separare a charitate Dei: et hæc utique est animæ mors. Potest ergo fieri ut sit et aliqua vita de parte illius, quæ cum ipso agit ut nos a charitate separet Dei: quæ vita est peccati. Nisi enim mala esset hæc vita, nunquam nos suaderet Apostolus ut moreremur peccato, et in morte Christi baptizaremur, et consepeliremur ei ". Potest ergo fieri ut hæc vita peccati sit, quæ nos cupit separare a charitate Dei. Ego autem puto quod et singula quæque peccata habeant aliquam vitam suam intra nos: nam unumquodque vitium vita peccati est. Quanto ergo plura intra nos vitia deprehenduntur, tanto plures esse peccatorum vitæ videbuntur in nobis. Et propterea forte dictum sit: quia ‹ melior est misericordia tua super vitas ³.» Neque angeli, neque principatus, neque vir tutes 85. In promptu est illos angelos intelligere, quibus ignis æternus a Salvatore cum diabolo di citur præparatus: principatus autem et virtutes, illas sine dubio adversum quas nobis certamen est 57 vel illos principatus et potestates, de quibus dicit: «Cum autem destruxerit omnem principa tum, et potestatem et virtutem 58. Ex quibus et princeps hujus mundi appellatur”. Post hæc, Neque præsentia, inquit, sive instantia.» l'o test hoc de his dictum videri, quos in aliis 60 idem Apostolus rectores'mundi hujus et tenebrarum › nominavit; vel etiam quod præsentium rerum vo luptas et delectatio, et vana hujus mundi gloria studeat nos ca Dei charitate, deducere, quæ est in Christo Jesu Domino nostro "., Post hæc vi deamus quæ sint futura, quæ volunt quidem, 51 Cor. xv, Rum. Ephes. vi, 12. 581 Cor. XV, 24. 80 Coloss. 11. 15. "Rom. VIII, 22. Rom. VIII, 58, 59. "I Cor. x, 13. VI. 2-4. Psalm. LXII, 4. 85 Roi. Vill, 86 Matth. xxv, 41. ** Joan. XII, 31. 60 Ephes. vi, 12. 61 Rom. VIII, 39. Editi, et mss. plures, perperam, & tamen adhuc victoriæ locus est; deinde editi • etiamsi omnes in nos.... torserint, quando a charitate Dei nos minime separamur. Et postea, quam vis altiora contigisse (ms. unus • congessisse»), etc. Sed potiores et Rabanus ut in nostro textu. Sic ms. unus Regius num. 1639. Cæteri vero mss. et Rabanus, quam expositionis nostræ suf fcit virtus.. admittit. Editi plerique, ‹ expo sitioni vel nostra sufficit virtus.... admittit. › Editi, an quædam ex ipsis (hoc enim stu diosi quærunt) humanas. › Ms. Regius num. 1639, quæ potuerint. › Deinde editi, hæc agere. > Sic editi; at vero mss. omnes, ‹ Mors quod dicit. > Et potestatem. Hæc desunt in libris anter editis.

sed non possunt Paulum et similes ejus sepa- fundis clamavi ad te, Domine": › cum ab his qui rare a charitate Dei. Dupliciter mihi etiam hoc in telligendum videtur. Possunt enim ‹futura ► intelligi ab eo tempore quo hæc scribebat, ut hoc dicere videatur: Si qua tentamenta, si quæ tribu lationes supervenerint, a charitate Dei me separare non poterunt. Vel etiam futura intellige ea quæ de mundo hoc recedentibus occursura sunt, cum princeps hujus mundi ", aliæque virtutes quæ sub ipso sunt, retinere certabunt animam de cor pore proficiscentem sed non poterunt retinere eas quibus ‹perfecta charitas,quæ est in Christo Jesu, foras mittit timorem ". Videbitur autem hunc sensum confirmare et illa Scriptura quæ di cit: ‹ Dum enim sumus in corpore, peregrinamur a Domino cupimus enim magis peregrinari a corpore, et adesse ad Dominum: et, ‹conmi timur autem sive absentes, sive præsentes placere ei › absentes nos dicens in corpore positos, præsentes autem de corpore recedentes: et ostendit quod studeant sancti etiam de corpore recedentes placere Deo. Si ergo in eis perfecta sit charitas, nec ulla quæ futura sunt, in quibus placendum est Deo, poterunt eos ab ipsa separare, cum utique non placebunt Deo hi qui tam mobiles erunt in chari tate Dei, ut possint ab ea separari. Hæc nobis du plici modo dicta sint de futuris. Potest autem fieri, nt sit et aliquis tertius modus his superior quem qui investigare potuerit, dignum judicet his præferre. Subjungit deinde: «Neque virtutes. Species videtur esse una ex pluribus rationabilibus creaturis, non in corpore mortali vitam ducens, sed ut angeli, ex alio tamen ordine quam sunt an geli. Et ipsæ ergo virtutes habent certamen sepa rare nos a charitate Dei; sed nec ipsæ, inquit, po terunt, si radicata sit et fundata. Similiter et ‹ alti tudo,» et «profundum impugnat nos, sicut et David dicit: Multi qui debellant me de alto, > sine dubio cum a spiritibus nequitiæ “de cœlesti bus urgeretur: et sicut iterum dicit: «De pro in inferno deputati sunt, et gehennæ spiritibus im pugnaretur. Sed ne hæc, inquit Paulus, separare nos poterunt a charitate Dei. ‹ Neque, inquit, creatura alia. Potest intelligi aliam creaturam dixisse præter hanc quam videmus: est enim alia nobis invisibilis nunc. Potest autem et sic accipi Præter illa quæ superius enumeravi; hoc est, an gelos, et virtutes, et si qua est alia creatura, ne singula per species enumerando longuin sermonem trahere videretur 610 et superfluum. Aut et aliq modo. Quoniam quidem sciebat Paulus multas esse et innumeras Dei creaturas, quarum etiam ipse non omnem, sed ex parte scientiam ceperat, qua rumque non solum species, sed et nomina in præ senti sæculo ignorentur: de quibus et in aliis iden Apostolus dicit Salvatorem sedisse ‹ super omnem principatum, et potestatem, et virtutem, et dominationem, et omne nonien quod nominatur non solum in hoc sæculo, sed etiam in futuro **; 1 propter hæc ergo quæ scit non solum posse in præsenti sæculo, sed etiam in futuro nominari, dixisse videbitur: «Neque ulla creatura alia po terit nos separare a charitate Dei "., Verumtamer ex his omnibus ostendit Paulus salutis suæ confì‹ dentiam, cum jam neque angelis adversantibus, neque virtutibus impugnantibus, neque præsenti bus, neque futuris sibi obluctantibus neque ulla prorsus creatura adversaute, a charitate Dei dicit se posse divelli, nec ullum tot adversariorum capere metum, ut vere ostenderet quod per fecta charitas et ex ipso foras jam misit timo rem". Habuit enim aliquando etiam ipse melum, et timuit ne forte caderet: et iste qui modo cœle stium virtutum adversum se si commoveantur belia non timuit, aliquando carnem suam timuit, et ex ea consurgentes insidias formidavit, quando diceba scribens ad Corinthios: Macero corpus meum, el servituti sabjicio, ne forte cum aliis prædicave rim ipse reprobus efficiar”. Et ideo præ cæ “Joan. XII, 51. 63 | Joan. IV, 6 II Cor. v, 6, 8. 68 Psalm. LV, 3. 66 Ephes. vi, 12. Psalm. CXXIX, 1. 68 Ephes. 1, 21. 69 Rom. VII, 39. 701 Joan. 1v, 18. 71 Cor ix, 27. Editi, et similem ejus. › Futura. Desideratur in antea editis. Sic rectius ms. unus Regius num. 1639. Cæteri vero inss. et editi, Vel etiam futura intel ligi ea quæ mundum hunc excedentibus, etc. Genebrardos, proficientem, male. Editi, ‹ Videbatur autem.» Ms. unus, ‹ Vide tur autein. > Enim. Alias, autem. › Alias, contendimus autem.... placere Deo. > Editi, cut sit et aliquis alius tertius horum superior. Sic etiam inss. quidam nisi quod omit tant alius. Sed ms. unus Regius num. 1639 recte addit modus. › Alias, a spiritalibus nequitiæ. › al., cab spiritibus nequitia,» al., ca spiritualibus nequitiis. ▸ Deinde editi, et iterum: De profundis, etc. Mss. quidam, et iterum dicit: De profundis, etc. Sed ms. Regius num. 1639, optime ut in nostro textu. Editi, e multas et innumeras creaturas Dei, quarum etiain non omnem, sed ex parte scientiam ceperat, quarumque species et nomina in præserti loco ignorentur: de quibus et in aliis item Aposto Jus, > etc. Sic ms. Regius num. 1639. Cæteri vero inss. et editi, ascendisse; › al., audisse. Deinde omnem deest in libris ante editis. Editi, Propterea ergo quoniam scit hæc non posse in præsenti sæculo, sed in futuro,» etc. Mss. quidani, Propterea ergo hæc quæ seit nou posse in præsenti sæculo, sed in futuro, etc. Sed recte ms. unus Regius ut in textu. Editi, oblectationibus. Mss. quidam, oblectantibus, › male. Editi, nec ex ullo tot adversariorum caperɛ metum, ut verum ostenderet, › etc. Et ex ipso. Ilac desiderantur in editis, sed restituuntur ex mss. Sic ms. unus. Editi vero, et in servitutem redigo, ne forte cum aliis prædicaverim, etc. Mss. alii, et servituti redigo, ne forte aliis prædi cans, etc.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VII. teris omnibus carnis insidiæ formidandæ sunt, et unus moriatur homo pro populo, et non úniversa ille qui de nobis procedit hostis ipse cavendus est, donec in tantum profectum veniat anima, ut dulce dine charitatis Deo astricta, corporis blandimenta et carnis illecebras abborrescat unus cum Deo spi ritus facta. gens pereat 78: › sed tamen ista veritas non fuit in Christo. Et ideo Apostolus, ad distinctionem verita tis ejus quæ extra Christum est, se dicit in Christo lo qui veritatem. Sed et hoc quod dicit: «Testimonium mihi perhibente conscientia mea in Spiritu sancto, › si milem mihi habere videtur intelligentiam. Reddit enim 611 testimoninın conscientia etiam gentibus; se cundum quod in superioribus idem Apostolus ait " Testimonium reddente eis conscientia, et inter se invicem cogitationum accusantium, aut etiam defendentium. › In illis ergo in quibus cogitationes suæ habent aliquid quod accusent, et conscientia ad testimonium venit, non potest dici quod pro inalis actibus in Spiritu sancto conscientia 13. Veritatem dico in Christo, non mentior, testimonium mihi perhibente conscientia mea in Spiritu sancto, quoniam tristitia est mihi magna, et continuus dolor cordi meo. Optabam enim ana thema esse ipse ego a Christo pro fratribus meis, qui sunt cognati mei secundum carnem, qui sunt Israelitæ, quorum adoptio est filiorum, et gloria, et testamenta, et legislatio, et obsequium, et pro missiones, quorum patres, et ex quibus Chri stus secundum carnem, qui est super omnia Deus testimonium reddat. In Apostolo vero ubi cogita benedictus in sæcula ". Videns Paulus quod si se cundum ea in quibus supra exposuit nulla vi, cœlestibus vel terrestribus, præsentibus vel futuris adversantibus sibi, possit a Christi charitate sepa rari, contrarium et incredibile videretur quod nunc dicere proponebat, optare se a Christo quem tam inseparabiliter diligebat, anathema fieri, hoc est, alienum effici; ne mendacii notam subire vide retur, satisfactionem præmittit, ut nequaquam de ejus sermone dubitetur, et dicit: ‹ Veritatem dico in Christo, non mentior, testimonium mihi perhi bente conscientia mea in Spiritu sancto.» Sed vi deamus quare dixerit, ‹ veritatem dico in Christo, › quasi ostendens esse aliquam veritatem quæ non S:t in Christo. Et vide si possimus tali quodam modo veritatem quæ in Christo est, ab ea quæ non est in Christo, distinguere: quia et alibi idem Apo stolus dicit: Est veritas Christi in me, quia non mentior”.› Veritas ergo Christi esse credenda est ibi, ubi sunt et reliquæ virtutes quæ Christus esse describuntur: id est, ubi justitia, ubi pax, ubi est verbum Dei, ibi est et veritas Christi. Est autem veritas et in injustitia”: ut si, verbi causa, dica mus, dæmonium illud Pythonis, quod in Actibus apostolorum refertur in ancilla quadam habi tasse, et clamasse post apostolos, quia chi servi Dei summi sunt, qui annuntiant hominibus viam Dei, erat veritas in his verbis: verum enim erat quod dicebatur: sed non erat ista veritas in Chri Sto; et propterea conversus ad eam Paulus dixit Obmutesce, et exi ab ea 77. Sed et illud veritas fuit quod dixit Caiphas Expedit vobis ut 7 Roin. ix, 1 seq. 78 II Cor. xi, 10. 7 Rom. 1, 18. 50. Rom. 11, 15. 80 Marc. VIII, 34. 81 Philip. Editi, et testamentum, et legislatio, et obsequium, et promissa, quorum patres ex quibus. › Et post in sæcula addunt (sæculorum. Ameir, › Juæ postrema verba omittuntur in mss. nostris. Ms. unus, secundum ea quæ supra posuit. > Deinde editi perperam, nulla in cœlestibus.... adversantibus sibi, creatura possit.... separari, etc. Editi, et mendacii notam. › Sunt. Deest in editis et in plerisque mss. Editi, erat quod dixit Caiphas. › Sie ins. unus, editi et Rabanus. Mss. vero tio jam non habet quod accuset, recte conscientia in Spiritu sancto testimonium reddit. Vide tamen magnitudinem pectoris apostolici. Dei charitate non potest separari: quod loquitur, in Christo lo quitur: quod in conscientia habet, Spiritu sancto continetur. Qui, quæso, cœli, qui throni, quæ amplissimæ virtutum cœlestium mentes tam amplis sedibus totam poterunt capere Trinitatem? ‹ Quoniam, inquit, tristitia est mihi magna, et continuus dolor cordi meo. › Esto, habeas tristi tiam: esto, dolorem capias de perditione fratrum Luorum ‹ qui sunt cognati secundum carnem: ▶ nunquid eo usque ut optes anathema fieri a Chri sto? Et quid tibi prodest illorum salus, si tu a sa lute separeris? et quid salvabis alios si ipse pereas? Non, inquit, ita est sed ego didici a Magistro et Domino meo, quia qui vult animamı suam salvam facere, perdet eam; et qui perdide rit eam, inveniet eam 80., Quid ergo mirum si Apostolus pro fratribus suis anathema fileri velit, qui sciat eum qui erat in forma Dei, exinanisse se de ea, ac suscepisse formam servi ", et factum esse pro nobis maledictum **? Quid ergo mirum si cum Dominus pro servis maledictum factus sit servus pro fratribus anathema fiat? Hoc autem arbitror esse quod et Moyses, cum peccas set populus, dicebat ad Dominum: Et nunc si quidem remittis eis peccatum, remitte: sin autem, dele me de libro vitæ quem scripsisti. › Quid ergo? Inferiorem vis Moyse Paulum videri? Ille se deleri petit de libro vitæ pro fratribus suis; Paulus non debet optare anathema esse pro fratribus suis? 78 Act. xvi, 16. ≥ 7 ibid. 17. 77 ibid. 18. 78 Joan. XI, 11, 6, 7. 8 Galat. 1, 15. 83 Exod. xxx13, 31, 32. quidam, tota gens pereat. ▸ Bitti, e pro quot malis actibus v Sic ms. unus et Rabanus. Editi vero et mss. plerique perperam habent, • Quod loquor, in Chri sto loquor, et postea, ‹in Spiritu sancto conti Retur. > Editi, et cur salvabis alios. › Mss. quidam et Rabanus, et quod salvabis alios. › Editi, Nunquid ita est? › male. Editi, sit factum. Et postea, Hæc au tem arbitror quod, etc.

tatem suæ possessionis adduxit, toties reparasse testamenta, et hæredes eos scripsisse credendus est. ‹ Et obsequium, et promissiones.» Obsequium sacerdotalia dicit officia: 612 ‹ promissiones, o quæ, patribus facte sunt, et sperantur dandæ bis qui per fidem filii dicuntur Abrahæ ". Certum est tamen quod etiam secundum carnem ex ipso ge nere, hoc est ex Israelitico, fuerint non solum pa. tres, sed et Christus, sicut et per prophetam di cit: ‹ Væ illis, quia caro mea ex ipsis est”. Cur autem ‹ væ illis? › Quia natus est Jesus ‹ in ruinam et in resurrectionem multorum ",» et quia ab illis quorum caro erat, repudiatus est, e! a gentibus a quibus ignorabatur, susceptus est, Sed fortasse dicat aliquis, quia Moyses hoc ofle- propitiatus Deus revocavit eos, et in hæredi rens, salutem populo meruit impetrare: Paulus vero optat quidem, sed non est auditus. Quid si ostendam tibi magis Paulum auditum esse, quam Moysen? Omnes enim illi qui per Moysen exierant de Ægypto ceciderunt in deserto. Posteri vero eorum qui terram repromissionis acceperunt, etiam nunc vagantur ab ea exsules et extor res. Paulus vero audi quid dicat de Israel: ‹ Nolo vos, inquit, ignorare, fratres, mysterium hoc, quia cæcitas ex parte Israeli contigit donec pleni tudo gentium subintraret, et sic omnis Israel sal vus fieret “. › Vides ergo quia exauditus est Pau Jus et quia se obtulit anathema, salutem meruit fratribus. Et ideo mihi videtur illa omnia præmi sisse, quod nulla vi possit a Dei charitate divelli sicut et per David dicit: ‹ Populus, quem non co ut cum se offert anathema pro fratribus suis, non lapsum ejus possibilem judices: sed sicut ille qui inseparabilis a Patre est per naturam, et immor talis in mortem venit, et in inferna descendit; ita et iste imitando magistrum, cum separari a Christi charitate non possit, a Christo anathema fiat pro fratribus suis, devotione utique, non prævarica tione. Quod autem cognati secundum carnem sint Paulo Israelitæ, expositione non indiget. «Quo rum, inquit, adoptio est filiorum 86. › Ad optati etenim sunt filii Israel a Deo tunc ‹ cum divi deret Excelsus gentes, et dispergeret filios Adam secundum numerum angelorum Dei et facta est portio Domini Jacob, et funiculus hæreditatis Pius Israel 87. › Ista est ergo adoptio filiorum. ‹ Et gloria, et testamenta et legislatio. De gloria latæ legis sæpe jam dictum est, sicut et ipse Apo stolus dicit: «Si enim quod evacuatur, per glo riam est, hoc est Vetus Testamentum, ‹ multo magis quod manet, in gloria est 88 › Evangelii scilicet prædicatio. Sed quod dicit, Testamenta gnovi, servivit mihi”. › Ex ipsis ergo est et Chri stus secundum carnem. Qui est super omnia Deus benedictus in sæcula”. › Christum aliud se cundum carnem esse, et aliud secundum spiritum, jam et in prioribus hujus Epistolæ partibus desi gnavit, ubi dicit: «Qui factus est ex semine David secundum carnem, qui destinatus est Filius Dei in virtute, secundum spiritum sanctificationis **.) Et quomodo secundum spiritum Filius Dei sit, et secundum carnem filius David, ibi plenius pro viribus exposuimus. Quem ergo ibi secundum) spi ritum Filium Dei dixit, hic procedente doctrinæ ordine, proficientibus utpote auditoribus, Deum ‹ qui est super omnia benedictus " ipsum esse pronuntiat. Et miror quomodo quidam legen tes quod idem Apostolus in aliis dicit: Unus Deus Pater, ex quo omnia: et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia ", › negent Filium Dei Deum debere profiteri, ne duos deos dicere videan tur. Et quid de hoc loco Apostoli facient, in quɔ aperte Christus super omnia Deus esse perhi betur Sed non advertunt qui hæc ita sen tiunt, quod sicut Dominum Jesum Christum non ita unum esse Dominum dixit, ut ex hoc Deus Pa ter Dominus hon dicatur: ita et Deum Patrem non ita dixit esse unum Deum, ut Deus Filius non cre datur. Vera est enim Scriptura quæ dicit: ‹ Scitote quoniam Dominus ipse est Deus 97. Unus autem 87 Deut. xxxII, 8, 9. 88 II Cor. 111, 41. Psal. xvi, 45. Rom. Ix, 5. "Rom. 1, 3, 4. et legislatio, › unum fortasse dicere videatur. Lex enim quæ lata est, ipsa etiam Testamentum appel Jatur. Sed ego banc esse distinctionem puto, quod legislatio quidem fuerit una, et semel habita per Moysen; testamenta vero frequenter statuta sunt. Quoties enim peccaverunt, et abjecti sunt, toties exhæredati videntur. Et rursum, quoties re 84 Rom. xi, 25, 26. Rom. 1x, 3. 86 ibid. 4. 7t 90 Ose. ix, 12. 91 Luc. 11, 54. 5. Cor. VIII, 6. 97 Psal. xcix, 3. De Ægypto. Hæc verba desunt in editis et in stamenta cum ins. uno Regio. plerisque mss., necnon et apud Rabanum, sed re stituuntur ex uno ms. Regio num. 1639. Editi, perperam, ‹ jactantur. › Ms. Regius num. 1639 et Rabanus, ‹ in Is rael contigit, › elc. Sic miss. et Rabanus. Editi vero, • quod nulla vis possit eum a charitate Dei divellere. ▸ Deinde omnes mss., Rabanus, et editi, passibi lem; sed tamen legendum videtur Jem. Est. Deest in antea editis. possibi Dei. Omittitur in editis et in plerisque mss., sed restituitur ex uno ms. Regio. Editi, ‹ Et gloriæ testamentum. › Mss. pleri que etiam testamentum; › sed legendum ‹te 89 Galat. 11, Row. I Vero. Deest in editis et in plerisque mss. Editi, ‹ repropitiatus est Deus, › etc. Et po stea, toties reparasse testamentum. › Mss. qui dam, toties reparasse testamento. › Sic mss. Editi vero, sicut per prophetam dicitur. Rabanus, sicut et propheta dicit,» qui deinde omittit, Væ illis, quia caro mea ex ipsis est. Cur autem. › 1bi. Omittitur in editis. Vide lib. 1 in hand Epistolam, num. 5. Ita editi. Mss. vero duo, ‹ Deum qui est so per omnia regnantem, etc. Alter. us. omittit et ‹ benedictus › el ‹regnantem. › Alias, perscribitur. ›

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VII. sui posteritas poneretur. Et nunc ergo qui secun dum Isaac filii repromissionis sunt, id est fidei illius per quam promissionem Abraham meruit futuræ hæreditatis accipere, ipsi tantum deputantur in semen in ipsis euin hæreditatis successio decla ratur uterque est Deus, quia non est aliud Filio divinita- in solo Isaac qui erat repromissionis filius, seminis tis initium quam Pater; sed ipsius unius Paterni fontis, sicut sapientia dicit, purissima» est ‹ ma natio Filius. Est ergo Christus Deus super omnia. › Quæ ‹ omnia?, lila sine dubio quæ et paulo ante diximus, super principatus, et pote states, et virtutes, et omne nomen quod nominatur non solum in hoc sæculo, sed etiam in futuro”. › Qui autem super omnia est, super se neminem ha bet. Non enim post Patrem est ipse, sed de Patre. Hoc idem autem Sapientia Dei etiam de Spiritu sancto intelligi dedit, ubi dicit: Spiritus Domini replevit orbem terrarum: et qui continet omnia, scientiam habet vocis 1., Si ergo Filius Deus super omnia dicitur, et Spiritus sanctus continere omnia memoratur, Deus autem Pater est cex quo omnia, › evidenter ostenditur naturam Trinitatis et substantiam unam esse, quæ est su per omnia. 15. • Promissionis enim verbum hoc est Ad hoc tempus veniam, et erit Saræ filius. 613 Non solum autem, sed et Rebecca ex uno concubitu habens, Isaac patris nostri Nam cum nondum nati fuissent, aut aliquid egissent boni vel mali, ut secundum electionein propositum Dei maneat, non ex operibus, sed ex vocante dictum est ei, quia major serviet minori, sicut scriptum est Jacob dilexi, Esau autem odio habui *.» Proposuit Apostolus persequi, quod licet repudiatus sit popu lus Israel per infidelitatem, non tamen eæ promis siones Dei quæ erga eos habitæ fuerant, deciderint et frustratæ sint docetque quod cum multi filii fuerint Abrahæ, in solo Isaac sit facta promissio. ‹ Non › enim, inquit, «qui filii carnis sunt, hi sunt filii Dei.» Et contendit ostendere, quomodo Isaac non sit filius carnis, sed sit filius Dei; et redit ad ea quæ de ipso in Genesi scripta sunt. < Promissionis,› inquit, ‹ verbum hoc est: Ad hoc tempus veniam, et erit Saræ filius 7. › Non ergo, inquit, per ordi nem nativitatis carnalis Isaac nascitur; quippe cum et Abraham emortui jam corporis haberetur, et vulva Saræ esset jam emortua ³, sicut supra dictum est; sed per virtutem ejus qui dixit, ‹ Ad hoc tem pus veniam, et erit Saræ filius 9.» Merito igitur non carnis, sed Dei filius dicitur, qui ex adventu et ser mone nascitur Bei. Hæc ergo, inquit, ratio non so Ium de Isaac, sed et de Jacob recipienda est. Nam et Rebecca, inquit, non secundum carnalis na tivitatis ordinem protulit partum. Cum enim ex uno concubitu Isaac geninos concepisset, nondum partu edito, neque ullis actibus puerorum bonis malisve inter homines habitis erga Jacob divina habe tur electio et dicitur, quia major serviet mi nori, et, ‹ Jacob dilexi, Esau autem odio habui. › Cur autem hæc ita dicta sint, docet Ut se cundum electionem, inquit, propositum Dei maneat, non ex operibus, sed ex vocante dictum est; › hoc est, ut non qui filii carnis, sed qui filii Dei sunt, ipsi deputentur in semen. Sicut enim ibi ex multis filiis 44. Non autem excidit verbum Dei. Non enim omnes qui sunt ex Israel, hi sunt Israelitæ nec qui sunt semen Abraham, omnes filii: sed in Isaac vocabitur tibi semen: id est, non qui filii carnis, hi filii sunt Dei: sed qui filii promissionis sunt, deputantur in semen *. › Quoniain supra di serat * quod pro fratribus suis, e qui sunt cognati secundum carnem, qui sunt Israelitæ, optaret etiam anathema fieri, eo quod ipsorum esset et adoptio filiorum et legislatio, et promissio nes; de his nunc dicit quia verbum Dei non exci dit, hoc est, promissio quæ eis facta est, non evanuit. Qui enim verus fuerit Israel, non ex car mali genere tantum de Abraham genus ducens (Non enim qui filii carnis sunt, hi et filii Dei sunt), sed qui secundum repromissionem fidei de Abraham descendit, ipse etiam Dei pro missa consequitur. Nam de genere Israel multi sunt, sed non omnes Israel appellantur. Israel namque Deum videndo nominatus est. Sic enim et ipse Jacob dicit: «Vidi Dominum facie ad faciem, et salva facta est anima mea *.» Ergo quia vidit Deuin, Israel appellatus est. Qui vero non videt eum qui dixit, Qui me videt, videt et Patreın *, › Israel non potest dici. Nec quia semen sunt Abra ham, omnes etiam filii sunt. Hoc videlicet jam tunc designabatur in Abraham, cum ei multos filios habenti, quos Apostolus filios carnis appellat, 98 Sap. vii, 25. 99 Ephes. 1, 21. Sap. 1, 7. Rom. IX, 9 seq. 7 Genes. XVIII, 10. Rom. ix, 6-8. * ibid. 3, 4. * Gen. xxxII, 30. 5 Joan. Rom. IV, 19. Rom. 1, 9. Omittitur est in editis. Deinde iidem editi, Hoc autem (id est sapientia Dei) etiam de,› clc. Editi, evidenter ostenditur natura Trini tatis, et substantia una, quæ est super omnia. Non autein quod exciderit verbum, › etc. Editi, sed qui filii promissionis æstimantur in semine. Quoniam supra dixerat pro fratribus.... qui Israelitæ, optare se anathema fieri, quorum esset adoptio filiorum, › etc. Editi, ‹ quæ ex eis. › Editi, Ilæc discretio jam tunc, › etc. Editi, et ipsis hæreditatis successio decla ratur. Ms. unus, collocatur pro declara tur. › Ms. Regius num. 1639, sed et Rebecca ex uno concubitu habens Isaac patri nostro. › Editi, ‹ deciderunt et frustratæ sunt. › Et postea, facta est repromissio. › Editi, non solum secundum carnalis, › etc. Editi, partu editi, neque ullis actibus pne rorum boni malive inter homines habiti.» Editi, dilectio. › Editi, Cur autem ita sint, docet. a

carnis Isaac eligitur a Deo qui adoptetur in filium et erit Saræ filius; vel de hoc: • Jacob di Dei ita et hic ex duobus minor eligitur Jacob, qui adoptetur in filium Dei; et sic verum fit quod promissiones Dei non in filiis carnis, sed in Dei filiis constent. Sed hæc omnia eo spectant, ut illud pro bet Apostolus, quod si vel Isaac vel Jacob pro his meritis electi fuissent a Deo quæ in carue positi acquisierant et per opera carnis justificari me ruissent, posset utique meriti eorum gratia ad po steritatem carnis quoque et sanguinis pertinere. Nunc vero cum electio eorum non ex operibus fa cta sit, sed ex proposito Dei, et ex vocantis arbitrio, promissionum gratia non in filiis carnis impletur, sed in filiis Dei, hoc est, qui similiter ut ipsi ex pro posito Dei eliguntur, et adoptantur in filios. Comple tur namque etiam in his illud quod jam supra expo suinus quia quos præscivit, illos et prædestinavit; et quos prædestinavit, illos et vocavit: et quos voca vit, illos et justificavit: et quos justificavit, illos et glorificavit ¹º.» Quæcunque autem de his sermonibus supra exposuimus, eadem etiam ad præsentis loci explanationein satis abundeque sufficiunt, ne ite rando eadem fastidium legentibus generemus. lexi, Esau autem odio habui 1.13, › cum in præsenti capitulo introduxisset aliquam personam velut con tradicentem sibi et quæstionem moventem, et dice ret: «Nunquid iniquitas est apud Deum?ɔ respon. dissetque, ‹ Absit › sed non volentis, neque 614 currentis, sed miserentis Dei est:» et si Pharaonem propterea elegit, ut in ipso potentiam saæ virtutis ostenderet: et si ipse cui vult miseretur, et quem vult indurat; ut quid de hominibus, inquil, queritur (79)? et cur qui peccat culpatur, cum talis de unoquoque ipsius voluntas habeatur? Hæc ergo et his similia commoventi, atque in hujus se mysterii cu biculum protervius et importunius ingerenti, cum increpatione dignissimæ exclamationis occurrit, et dicit: 0 homo! tu quis es qui contra respondeas Deo? Quasi diceret: Tu quis es qui te in aulam regis immergis, et interioris cubiculi ausus es se creta penetrare? Idcirco igitur et nos in talibus sus penso pede tanquam in aula regia positi, pauca sermone, plura silentio transeamus, ipso nobis apo stolo Paulo magistro et duce hujus itineris facto. Igitur ex persona contradicentis sibi dicit Aposto lus 16. ‹ Quid ergo dicemus? Nunquid iniquitas est Nunquid iniquitas est apud Deum? et statio apud Deum? Absit. Moysi enim dicit: Miserebor in initiis respondet: ‹ Absit;» ut ad omnia cætera cujus misereor, et misericordiam præstabo cui mi- quæ ex persona contradicentis objicienda sunt, ab serebor. Igitur non volentis neque currentis, sed Apostolo semper responderi videatur, ● Absit. › miserentis est Dei. Dicit enim Scriptura Pharaoni: Iste ergo qui contradicit, utitur et Moysi verbis, Quia ad hoc ipsum te suscitavi, ut ostendam in te quibus dicit ad eum Dominus: ‹ Miserebor cujus virtutem meam, et ut annuntietur nomen meum misereor, et misericordiam præstabo cui misere in universa terra. Ergo cui vult miseretur, et quem bor ¼. › Quod si est, inquit, non ergo volentis ne vult indurat. Dicis itaque mihi: Quid ergo adhuc que currentis est salus, sed ejus cui miseretur Deus. queritur? Voluntati enim ejus quis resistit " (74)? › Nam et Pharaoni inquit, dicitur, «quia ad Legentem hæc meminisse attentius convenit simili- hoc ipsum te suscitavi, ut ostendam in te virtutem tudinis illius, quam in superioribus libris de apo- meam, et ut annuntietur nomen meum in universa stolici sermonis dispensatione posuimus, quod tan- terra; ut ex hoc videatur ostendi, quia si ad quam in regia quadam domo, quæ multiplicibus sit hoc electus est Pharao, ut per eum virtus Dei homi ingressibus egressibusque distincta, ex uno in aliud nibus declaretur, non fuit in sua potestate quod per conclave ita transeatur, ut vix ingredientis indicia, iit. Et addit post omnia: «Ergo cui valt mi aut egredientis appareant: ita etiam Paulus divino- seretur, et quem vult indurat.» Hoc est, inquit, rum secreta paululum quidem subaperiens videa- quod asseveras tu qui contradicis, quia sine causa tur, non tamen plane aperteque pandeus De- conqueritur et arguit homines Deus. Si enim ipse nique cum pro his quæ superius dixerat de Isaac et quein vult eligit, et quem vult abjicit, voluntati il Jacob, quod per electionem et ex proposito Dei, an- lius quis resistit per quem omnia? Illud sine tequam aliquid operis boni malive gessissent, Deus dubio contradictio ista molitur, quod in homine dixerit vel de illo: Ad hoc tempus veniam, non sit libertas arbitrii, nec habeat unusquisque Rom. ix, 14 seq. 19.13 Genes. xvIII, 10; Malach. 1, 2. * Exod. xxx, 19; 10 Rom. VIII, 29, 30. Rom. ix, 15, 16. 15 Exod. x, 16; Rom. 1x, 17. Ita Rabanus hic et infra. Mss. vero plerique et editi, in filios Dei. Ms. Regins num. 1639, in filio Dei. › Editi, ‹ ad ea quæ in carne positi quæsie ant. › Editi, dispensationem..... ne iterato fasti dium, etc. Editi, ut ostendam in te virtutem, et an nuntietur. Mss. quidam, annuntiem, etc. Editi, Dicitis itaque mihi: Quid adhuc quæritur? Voluntati enim ejus quis resistet?» Editi, ut tanquam regia cujusdam domus qua multiplicibus ingressibus.... et ex uno in aliud conclave, ita transcat. › Deinde iidem editi et ms;. quidam, cita etiam Paulum subaperientem videri.... aperteque pandentem. › Editi, dixerat. › Respondissetque, Absit. Hæc desiderantur in antea editis, et in ms. Regio num. 1639, qui posita habet, si non volentis, etc. Editi, Editi, Editi, misericordia, et ‹ misericordiæ. > quæritur, › male. neque currentis salus, sed ejus cui etc. miseretur. Nam Pharaoni, Editi, in ejus potestate.... Et addidit. › Editi, ‹ resistet.»

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VII. in sua potestate ut aut salvetur aut pereat. sagacitate, contemplabitur quorum ex his animus De quibus plenius quidem a nobis in eo libello ubi de arbitrii libertate disseruimus, pro viribus singula quæque discussa sunt quæ ad instructionem satis superque sufficiant. Paucis tamen etiam nune de his quæ ibi dicta sunt, admonebimus. Quod di xit, Non volentis, neque currentis, sed miseren tis est Dei, ita accipitur, sicut et David dicit in Psalmo "Nisi Dominus ædificaverit domum, in vanum laboraverunt qui ædificant eam. Nisi Domi nus custodierit civitatem, frustra vigilat qui custo dit eam. › In quo ostendit non quia is qui domum edificat, nihil agat, et otiosus sit, et ita eam ædifi cet Dominus; sed ipse quidem quantum est in ho mine sollicitudinis et laboris expendat; Dei autem sit, ut obstaculis omnibus amotis, opus perveniat ad effectum Cum ergo per hoc doceatur quod bomo quidem laborem impendat et sollicitudinem, Deus autem successun operi tribuat et effectum, pium utique et religiosum est ideo et homini quod in se est operis, suminam Deo magis quam homini deputare Sic et cum Paulus plantabat, et Apollo rigabat, Deus dare dicitur incrementum ": et additur:`‹ Itaque neque qui plantat, neque qui ri gat est aliquid, sed qui incrementum dat Deus 18. Ha ergo etiam in præsenti loco possumus dicere; itaque neque qui currit est aliquid, neque qui vult; sed qui effectum dat Deus. Qui enim vult, et qui currit, hoc videntur esse quod est ille qui plantat, et ille qui rigat; sed eum qui plantat et eum qui rigat nibil dicit esse Apostolus: non quod nihil agant; sed quod ad comparationem Dei qui incre mentum dat operi, vel effectum, illi nihil esse di cantur. Sed et hoc quod dicitur ad Pharaonem, Quia ad hoc ipsum te suscitavi, ut ostendam in te virtutem meam ",› quale sit videamus. Certum est Deum non solum scire uniuscujusque proposi tum ac voluntatem, sed et præscire. Sciens autem et præemoscens, tanquam bonus dispensator et justus, uniuscujusque motibus et proposito utitur ad ea opera efficienda quæ uniuscujusque ani ius ac voluntas eligit. Velut si, verbi causa, dica mus: Paterfamilias si quis sit sapiens, et justus, el habens multa servitia, nonne, quanta fieri potest 1º Psal. cxxvi, 1. 17 | Cor. 11, 6. 18 ibid. 7. aptus sit ad rus colendum, et ipsos ruri deputabit? cujus vero ad negotiandum, cujus etiam ad nutrien dum pecus cujus vero ad ministerium, et ob servandi 615 cubiculi sui aptum probabit inge nium, et ita unumquemque competentibus officiis, utpote sapiens, mancipabit? Verum quoniam non latet eum, sive paterfamilias, sive rex iste sit, quod necesse est interdum rebellare subjectos, et disci plinæ jura corrumpere, et ob hoc correptione ac verberibus indigere, necesse est ergo ut eligat ex omnibus apta et ad hoc ingenia, si qua illa sunt atrocius incitata, quæ suis quidem motibus feran tur, emendationem tamen delinquentibus necessariam conferant. Ponamus ergo vel patremfamilias istum, vel regem vidisse tempus, quo emendari debent hi qui contra mores et disciplinam multa commisc rint, et elegisse dirissimum aliquem, et his ipsis qui corripiendi sunt multo diriorem qui pro sceleribus suis jam non sit dignus emendatione, sed morte. Volens vero interitum ejus ad emendationem proficere cæterorum, mittit eum ad illos quos morte ejus corrigi cupit, et dicit ei: «Quia ad hoc ipsum te suscitavi, ut ostendam in te virtutein meam, annuntietur nomen Ineum in universa et ut terra › Vide enim quia non dixit: ‹ Quia › ad hoc ipsum te feci: alioquin ad conditorem referri culpa videretur: sed ait: Ad hoc ipsum te susci tavi:» hoc est, ut per animi tui malitiam quam tibi infrenis et sine Dei timore vivendo quæsi sti, et in alios irrogetur utilis et fructuosa corre ctio, et in te ipsum ad posteritatis exemplum famo sissimus conferatur interitus. Quod autem dicit, ‹ Ergo cui vult miseretur, et quem vult indurat, › ex his quæ in Exodo scripta sunt videtur assumere. Ibi enim dicit: Indurabo cor Pharaonis, uti ne dimittat populuṁ "., Indurabatur autem cor Pharaonis hoc modo. Noluit Deus in eum subitam et plenam dare vindictam. Quamvis enim esset con summatæ malitiæ, tamen per patientiam suam Deus nec ipsi facultatem conversionis excluse rat: et ideo primo lenioribus, tum etiam paulatiın ingravescentibus in eum verberibus utitur Sed quod Deus gerebat per patientiam, ex hoc ille indu 1 Rom. 1x, 17; Exod. 1x, 16. ** ibid." Exod. iv, 21. Alias, ‹ nec habeat unusquisque sui potesta- Editi et miss. plures, nutriendi pecoris. › tem ut salvetur, › etc. Vide lib. m Пɛpl àpxŵr, cap. 1. Editi, quantum est in homine, vim sollici indinis et laboris expendat; sicut obstaculis omni bus amotis….... ad perfectum. › Editi, ‹ pium et religiosum est, ideo et bo num quod in se est operis summa.... putare. > Ms. unus Regius, pium utique et religiosum est de eo et homine quod in se agitur opere, summam Deo magis, etc. Ms. codex Vallis-Claræ, ‹ Deo et bo mini quod in se est operis sumniam... imputare. > Sed cæteri miss. et Rabanus ut in nostro textn. Et ille qui rigat; sed eum qui plantat. Hæc desunt in editis. Editi, perficienda. › Rabanus, ad nutriendum pecora. › Editi, cubilis sui aptum probat, › al., probarit, etc. Alias, debuissent.... commiserunt.... du rissimum. > Alias, duriorem.» Et postea, ⚫ Voleus ergo interitum ejus, › etc. Editi, infrunite; sed omnes mss. et Ra banus, infrenis. › Ergo. Non reperitur in antea editis. Deest autem in editis. Deus omittitur in editis. Deinde mss. quidain, et Rabanus, ‹ lenioribus, › pro levio ribus.▸ Alias, utebatur. ›

rabatur ad contemptum, majorem sibi iram recon- omnibus Dei dispensationibus 616 et judiciis edo dens, ita ut ad ipsum dici conveniat illud quod scri bit Apostolus:. An divitias bonitatis ejus, et pa tientiæ et longanimitatis contennis, ignorans quoniam patientia Dei ad pœnitentiam te adducit? Secundum duritiam autem tuam et cor impœnitens thesaurizas tibi ipsi iram in die iræ. > Non ergo quem vult Deus indurat, sed qui patientia ob temperare noluerit, induratur. Superfluum ergo est quod dicis Apostolo, o tu qui adversaris Quid ergo adhuc queritur? Voluntati enim ejus quis resi stit? › Voluntati quidem Dei certum est quod nullus obsistat; sed voluntatem ejus justam rectamque esse scire nos convenit Ut boni enim aut mali simus nostræ voluntatis est: malus autem ad cujus modi verbera, et bonus ad cujusmodi gloriam desti netur, voluntatis est Dei. ceret. Et nos ergo si aliquid de secretis Dei et re conditis desideramus agnoscere, si desiderio rum et non contentionum viri sumus, occultius in divinis litteris inserta Dei judicia fideliter et hu militer requiramus. Propterea namque et Dominus dicebat: ‹ Scrutamini Scripturas ", › sciens hæc non ab his qui in aliis negotiis occupati transitorie vel audiunt vel legunt, sed his qui recto et simplici corde, jugi labore, continuisque vigiliis altius Scri pturas divinas scrutantur, aperiri: ex quibus me non esse ego bene novi. Si quis tamen sit qui ita quærat, inveniet. Verum et nos pro viribus ad ea quæ habentur in manibus convertamur. «Nunquid dicit figmentum, inquit, ei qui se fiuxit Quid me sic fecisti? Annon habet potestatem tigu Jus luti ex eadem massa facere aliud quidem vas ad honorem, aliud vero ad contumeliam?» Et apud Jeremiam prophetam tale aliquid legimus, ubi jube tur a Deo introire in domum figuli, et videre eum fingenten: utique vas collapsum de manibus suis recolligens rursum finxit illud secunduin volunta tem suam. ‹ Et factus est, inquit, sermo Domini ad eum dicens: Nunquid ego non possum facere domum Israel sicut figulus iste "?, Et Sapientia dicit 19 ‹ Vasa figuli probat fornax, et homines justos tentatio. › Habet ergo nostri Deus potesta tem sicut et figulus luti, ut faciat ex massa eadem vasa ad honorein, et vasa ad contumeliam. Tibi ergo qui insolenter respondes Deo, hæc audisse suffi ciat. Qui vero opera sapientiæ Dei in dispensationi bus ejus desiderat contueri, audiat in alio loco de his ipsis Paulum divinorum secretorum conscium disputantem. ‹ In domo autem magna non sunt, inquit, tantummodo vasa aurea et argentea, sed et lignea et fictilia, et alia quidem ad honorem, alia autem ad contumeliam. Si ergo quis emunda verit semetipsum ab his, erit vas ad honorem san ctificatum, et utile Domino, ad omne opus bonum paratum > Audis Paulus in his in quibus non habuit protervum contradictorem, quomodo vago rum diversitates aperuit? Nam ibi ubi auditor non erat dignus, sed contradictor erat, sola fictilia vasa commemorat; hic autem et aurea dicit esse, et argentea, et lignea, et fictilia et alia quidem dicit esse ad honorem, alia vero ad contume liam fieri. Similiter et ubi memoravit rationem x1, 28; Luc. xx, 2. 25 Dan. 18, ** ibid. 21 seq. 17. ‹ O homo, tu quis es qui contra respon deas Deo? Nunquid dicit figmentum ei qui se finxit Quid me fecisti sic? Annon habet potestatem figu lus luti ex eadem massa facere aliud quidem vas in honorem, aliud vero in contumeliam "?, Legimus et in Evangeliis **, eos qui proterve et infideli ter inquirebant a Domino in qua potestate hæc fa ceret quæ faciebat, et quis ei dedisset potestatem hanc, ne responsione quidem dignos habitos. Simi liter quoque et in præsenti loco motum quidem videmus Apostolum et adversum insolentes quæstio nes, ac per ea quæ respondit proponentis con tumaciam confudisse. Ait enim: ‹ homo, tu quis es qui contra respondeas Deo?» Hoc est enim homo apud Deum, quod apud figulum lutum. Et sicut ser vus nequam, si forte videbitur domino fieri debere aliquod opus quod et rationis et utilitatis plenum sit, ille autem operari nolens, ea quæ dominus ju bet discutere incipiat, et requirere a domino Utquid hoc opus fieri jubes? Cui prodest? Cui ne cessarium est? contumaci servo quæ erit tam digna responsio, nisi ut dicatur ei: «Tu quis es, qui contra respondeas › domino? ita placet; ita do mino videtur. Non puto autem quod si fidelis servus et prudens interroget, volens intelligere et mirari sapientiam domini quod dicatur ei: ‹ Tu quis es?» Denique cum Daniel propheta voluntatem Domini desiderasset agnoscere, unde et ‹ vir deside riorum 25 > appellatus est, non est ei dictum Tu quis es? > sed missus est angelus, qui eum de a Rona. II, 4, 5. 23 Rom. 1x, 20, 21. 24 Marc. 27 Joan. v, 59. 28 Jerem. XVIII, 5, 6. 39 Eccli. xxvII, 6. 30 l Tim, 11, 20, 21. Editi prætermittunt ‹ ejus et patientiæ. › Editi, patientiæ. Editi, patienter. Ms. unus et Rabanus, Cæteri mss., pœnitentiæ. › quod dicis, tu qui Apostolo adversa ris. Rabanus, ‹ quod dicit Apostolus, tu qui, › etc. Sed cæteri mss. ut in nostro textu. Editi post e convenit ɔ addunt, ‹ Attende quid dicit. Sed hæc verba nusquam comparent in mss. nec apud Rabanum. Contra. Deest in editis. Eos. Omittitur in editis. Quidem. Desideratur in antea editis. , Editi, ‹ per ea quæ respondet. › Mss. quidam, per eas quæ responsiones, etc. Editi, contumacis ergo quæ erit, › etc. Editi, et admirans sapientiam domini. › Omittitur est in editis. Editi, Si aliquid secreti Dei et reconditi. › ‘Editi, ‹ contemptionum, › male. Editi, ‹ figulus ei inquit qui, › etc. Editi, opera Dei sapienter in dispensatio nibus, etc. Dicit. Deest in editis. Editi, ‹ Similiter et hic memoravit,, etc.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VII. vero ad contumeliam 617 hic nihil tale reddit, sed quasi vagam con junctionem istan reliquit; quæ etiam si non assu matur, lucidior absque ea dabitur intellectus verbi causa, ut ita legamus: «Volens Deus osten dere iram, et notam facere potentiam suam, susti nuit in multa patientia vasa iræ apta in perditio nem, ut notas faceret divitias gloriæ suæ in vasis misericordiæ. › In quo hoc videtur intelligi, quia dum sustinet Deus et patienter fert incredulos et infideles, notam facit hominibus et patientiam et, potentiam suam: patientiam, dum diu sustinet, si forte resipiscant, et convertantur; potentiam, dum aliquando punit, et flagitia non ✔squequaque inulta derelinquit. Et rursum ‹ in vasis misericordiæ, › hoc est, qui semetipsos emundaverunt ab omni sorde peccati, ex qua mundus non est quisquam, etiamsi unius diei fuerit vita ejus " notas facit divitias gloriæ suæ: quæ vasa non irrationa bili aliqua, aut fortuita gratia, sed quoniam ipsa a supradictis sordibus se expurgaverant, præ paravit in gloriam. Quod autem subjungit: «Quos et vocavit nos pro eo ut si dixisset: Sicut nos quos vocavit non solum ex Judæis, sed etiam ex gentibns. › Superiora enim quasi de Pharaone qui fuit vas iræ, et de filiis Israel qui erant vasa mi. sericordiæ, prosecutos videtur. Hic ergo quod subjungit, ‹ Quos et vocavit nos, non solum ex du dæis, sed etiam ex gentibus, › similitudinem vide tur assumere: hoc est, ut ita dictum videatur Sicut et nos sumus vasa misericordiæ, quos voca vit non solum ex Judæis, sed etiam ex gentibus. llæc, quantum ad ipsius apostolici sermonis ordi nem explanationemque verborum pertinet, dicta sint. Nunc breviter repetentes, aliqua etiam de in tellectu interiore requiramus. Quomodo ergo Deus notam facit iram suam? Per vasa, inquit, iræ aptata in perditionem. Obstupesco ego apud me metipsum sancti Spiritus consilium in divinis voluminibus contuens. Nam iram quidem Dei quæ est a natura ejus extranea, notam fieri hominibus dicit, sicut præsens hic Apostoli indicat locus bonitatem vero ejus, et dulcedinem, quod naturææ ejus est proprium, abscondi memorat, et occultari, sicut David dicit: «Quami magna multitudo dul cedinis tuæ, Domine, quam abscondisti timenti bus te Quid ergo causæ dicemus quod Deus iram manifestat hominibus, et dulcedinem celat? quare alia ad honorem, alia fiant ibi siluit, hic aperuit. Si enim quis emun daverit semetipsum, inquit, ab his, sine dubio peccati sorùibus, erit ad honorem vas sanctifica tum, et utile Domino, ad omne opus bonum para tum › Restat igitur ut qui se non emundaverit, nec per pœnitentiam peccati maculas abluerit sit vas ad contumeliam. Quod et si auxerit mali tiam, et converti per duritiam mentis et cor impœ niteus omnino contempserit, erit jam non solum vas contumeliæ, sed et vas iræ. Ita ergo rationem quam ibi indigne poscentibus claudit, hic digne de siderantibus pandit per quam etiam illud quod paulo ante de Jacob et Esau proposuit apertius explanatur. Ut enim Jacob esset vas ad honorem sanctificatum, et utile Domino, ad omne opus bo num paratum, anima ejus emundaverat semetipsam et videns Deus puritatem ejus, et potestatem habens ex eadem massa facere aliud vas ad honorem, aliud ad contumeliam, Jacob quidem qui, ut diximus, emundaverat semetipsum, fecit vas ad honorem; Esau vero cujus animam non ita puram nec ita sim plicem vidit, ex eadem massa fecit vas ad contu meliam. Ut autem scias quod pro puritate et simpli citate animæ Jacob factus fuerit vas ad honorem, audi quale ei divina Scriptura simplicitatis testi monium perhibet. Et erat, inquit, Jacob homo simplex, habitans domum ". • Ideo ergo Apostolus dicit de eis, quia priusquam nascerentur dicitur de eis: ‹ Jacob dilexi, Esau autem odio habui ***.) 18. Quod si volens Deus ostendere iram, et no tam facere potentiam suam, sustinuit in multa pa tientia vasa iræ apta in perditionem, ut notas face ret divitias gloriæ suæ in vasis misericordiæ, quæ præparavit in gloriam suam: quos et vocavit nos non solum ex Judæis, sed etiam ex gentibus, sicut in Osee dicit: Vocabo non plebem meam, plebem mean; et non dilectam, dilectam; et nou misericor diam consecutam, misericordiam consecutam.Et erit In loco, ubi dictum est eis: Non plebs mea vos: ibi vocabuntur filii Dei vivi 3. Sæpe de incompositis elocutionibus Apostoli defectibusque earum commo nuimus, quod et in præsenti loco nihilominus inve nitur. Non enim redditur ad aliquid hoc quod ait in principio capituli: ‹ Quod si volens Deus. Verbi causa, ut et in aliis ipse di xit *; ‹ Quod si primitiæ sanctæ, et massa › Tim. 11, 21. * Gen. xxv, 27. * Malach. 1, 2; Rom. 1x, 15. 88 ibid. 22 seq. s Ron. xi, i. * Job xiv, 4, 5. Editi, 36 Psal. xxx, 20. maculam abluerit. › proponit,» Alias, Alias, emundavit.» Editi, sustinet in multa patientia vasa iræ apta ad interitum, ut ostenderet divitias gloriæ suæ in vasa.... quæ præparavit in glòriam, quos et voca vit non solum, etc. Sic mss. plerique, Rabanus, et editi. Ms. vero Regius num. 1639, Non enim reddidit aliquid ad hoc, etc. Alias, et inassæ. › Eoiti post vita ejus addunt super ter ram, quæ verba desunt in omnibus mss. nostris et apud Rəbanum. Editi, sed cum ea supradictis, etc. Ms. unus, sed quoniam se supradictis, › etc. Raba nus, sed quoniam ecce quæ a supradictis, ▸ clc. Sed miss. duo recte ut in nostro textu. Deest nos in editis. notam faciet. › intra memetipsum. › Editi, Editi,

dictum est eis: Non plebs mea vos, ibi vocabuntur filii Dei vivi". Testimonium sane hoc quod de Osee assumit Apostolus, quantum ad locum ipsum prophetæ pertinet, non videtur de gentibus, 618 sed de ipso populo Israel dici. Sed, ut in su perioribus diximus, ex simili Paulus sumit exem plum, ut ostendat quia sicut illis quondam cum abjecti essent et desperati, dictum est primo ‹ Vos non populus meus, et ego non sum vester Deus **; › et additur post hæc Et erit: la loco in quo dictum est eis: Non inea plebs vos vocabuntur et ipsi filii Dei vivi **;, ita, inquit, et ‹ nos quos vocavit non solum ex Judæis, sed etiam ex gentibus,» qui ante non eramus plebs ejus, nunc plebem suam nos vocavit, ‹ et non dilectam, dilectam; et in loco ubi dictum est › nobis, Non plebs mea vos; ibi › vocabimur eôlii Dei vivi. > Sed fortassis requirant a nobis hi qui ex circumcisione sunt, et dicant: Ubi enim ad vos dictum est, quia non sitis plebs Dei vos, al ibi vocemini filii Dei vivi? Asserent enim quod Deus hæc in Judæa locutus est (in ipsa enim tan tummodo notus est Deus *), et nihil hæc ad nos spectant, quia lex ad eos qui in lege sunt loqui tur *7. › Imo ego ostendam locum multo digniorem, ubi Deum loqui et decuit et possibile fuit. Neque enim consequenter Deus loqui in montibus, et ru pibus, et quibuscunque terrenis locis dicetur sed in mente hominis loquitur Deus, in sensu ra tionabili, et in principali cordis, et ibi cum in digni et alieni a Deo actus conscientia redarguente culpantur, ibi, inquam, pronuntiatur, ibi dicitur ad singulos quosque, quia ‹ non plebs mea vos“. › Si vero emundet se quis ab his et purificet, et pax Dei, quæ exsuperat omnem mentem ",, cor ejus incipiat custodire, ibi, hoc est, in cordis se creto, pacificus effectus, filius Dei conscientia astipulante vocabitur. Scit sme dubio fragile esse hominum genus, et ad misericordiam consecutam. Et (erit: In loee ubi lapsum proclive per negligentiam, quibus expediat magis esse sub metu iræ, quam spe benignitatis Dei et dulcedinis relaxari, sicut et Sapientia Dei dicit: «Qui parcit baculo, odit filium suum. Si enim percusseris eum virga, non morietur animam autem ejus salvam facies a morte. > No tam facit ergo potentiam suam Deus, dum im pios castigat et corripit, ut secundum Scripturæ sententiam • dum flagellatur pestilens, innocens astutior fiat R., Notas autem facit etiam ‹ divitias gloriæ suæ in vasis misericordiæ, quæ præparavit in gloriam. › Innotescunt divitiæ Dei cum erga eos qui inter homines spernuntur, et humiles sunt, misericordia ejus ostenditur, qui non in divitiis suis, nec in potentia sua, sed in Domino sperant. Sicut et tunc Hebræorum gens desperata inter ho mines et abjecta, a Deo misericordiam consecuta est; ita ergo et nunc populus gentium qui spernebatur, et desperabatur ab his qui in cir cumcisione gloriantur, misericordiam consecutus est. Sed illud est quod acrius debemus intendere, quia et illi consecuti sunt niisericordiam, et plebs Dei appellati sunt, et dilecti Dei fuerunt; sed quo niam servare acceptam gratiam nescierunt, dicitur ad eos: In quibus moechabatur commo ratio Israel dimisi eam, et dedi ei libellum repudii in manus suas 19; et item alibi: Facti estis mihi in satietatem jam non dimittam peccata vestra. › Et per Jeremiam Dominus dicit Sicut spelunca byænæ facta est mihi hæreditas mca 40. > Ne forte etiam nos qui non fuimus plebs Dei, sed per divitias gloriæ suæ voca vit nos plebem suam, et qui non fuimus dilecti, sed facti sumus dilecti, et filii Dei vivi, si non ut filii Incis et filii Dei ambulemus, si non ut plebs Dei ita agamus, ut videntes homi nes opera nostra bona, magnificent Patrem no strum qui in cœlis est ", verendum est ne illum sermonem incurramus Apostoli, quo ait Si enim Deus naturalibus ramis non pepercit, nec tibi parcet *. Sicut in Osee dicit Vocabo mon plebem mean, plebem meam; et non dile ctam, dilectam; et non misericordiam consecutam, 37 Prov. x, 24; xxm, 13, 14. 38 Prov. XIX, 23. Rom. xi, 21. Rom. 1, 25. Rom. 1x, 26. ** Philip. iv, 7. 19. Isaias autem clamat pro Israel: Si fuerit numerus filiorum Israel tanquam arena maris, re liquiæ salvæ fient. Verbum enim consummatis et brevians in æquitate: quia verbum breviatum fa ciet Dominus super terrain: et sicut pradisit Jerem. 11, 8. 60 Jerem. XII, 9. 48 ibid. 10. 46 Psal. LXXV, Ose. 1, Matth. v, Rom. 1, Sic ms. unus et Rabanus. Editi vero et cæ- usque ad, ibi vocabuntur filii Dei vivi,» nec in terí mss. percusserit.... Notam faciet. > Ms. Regius num. 1639, ut innotescant di vitiæ, etc. Ergo. Desideratur in libris antea editis. I einde ms. Regius num. 1639, ‹ despiciebatur › ¡ro desperabatur., Editi, observare. › Editi, dedi ei, › etc. commemoratio Israel, dimisi eam, Facti estis mihi in satietatem, etc. Hunc Scripturæ locum nec in Vulgata reperi, nec apud Septuaginta. Editi, ‹ qui non sumus plebs Dei. › c Apostoli contextus, Sicut in Osee dicit,» editis, nec in mss. nostris comparet; sed restitui tur ex Rabano. Et restituendum eum esse sequen tia verba indicant, Testimonium sane hoc quod de Osee assumit Apostolus, etc., quæ verba nul latenus referri possunt ad præcedentem contextum Si enim Deus naturalibus ramis non peper cit, etc., ntpote qui ex Osee minime assumitur. Editi, ipsius prophetæ; et postea, ‹ sed de ipso Israel dici. › Sic ms. Regius num. 1639. Editi vero et mss. quidam, Et addit post hæc, etc. Ralia nus, Et addidit propheta, et dicit: Et erit,» eva Nos. Deest in editis. Editi, dicitur. ›

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VII. Lota anima tua, et ex totis viribus tuis et proxi mum tuum sicut teipsum. In his duobus mandatis omnis Lex pendet et Prophetæ 58; › in quo eviden- ' ter Prophetas et Legem duobus his sermonibus breviavit. Potest et ‹ verbum breviatum › dici ſides symboli quæ credentibus traditur, in qua totius mysterii summa paucis connexa sermonibus continetur. Et sicut prædixit, inquit, Isaias Nisi Dominus Sabaoth reliquisset nobis semen, sicut Sodoma facti essemus, et sicut Gomorrha si miles fuissemus. Quod semen Isaias a Domino dicit derelictum? Illud sine dubio quod idem Apostolus exponit in aliis, cum dicit ad Abraham dictum esse Tibi dabo terram hanc, et semini tuo. Isaias Nisi Dominus Sabaoth reliquisset nobis se- ges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex men, sicut Sodoma facti essemus, et sicut Go morrha similes fuissemus. Quid ergo dicemus? Quod gentes, quæ non sectabantur justitiam, coin prehenderunt justitiam; justitiam autem quæ ex fide est. Israel autem sectans legem justitiæ, in le gem non pervenit. Quare? Quia non ex fide, sed quasi ex operibus offenderunt in lapidem offensio nis, sicut scriptum est: Ecce pono in Sion lapi dem offensionis, et petram scandali: et qui credit in eam, non erubescet "., Posteaquam per Dei sapientiam quanı loquitur Paulus inter per fectos ", secreta et abscondita divinæ dispensa tionis exposuit, et ostendit qua ratione quove or dine vel iram Deus ostendat in vasis iræ, vel divi tias gloriæ suæ in vasis misericordiæ: et docuit Non dixit: Et seminibus, quasi in multis; quod vas iræ fiat unusquisque ex eo quod per du ritiam suam et cor impœnitens thesaurizet sibi ipsi iram in die iræ "; vasa autem misericor diæ sint hi qui se emundaverint ab his, et ad omne opus bonum præparaverint: nunc ut hæc ipsa majore auctoritate confirmet, etiam in prophetis docet hæc esse præscripta: ‹ Isaias, inquit, clamat pro Israel: Si fuerit numerus filioruın Israel tanquam arena maris, reliquiæ salvæ fient. › Providens etenim de ſuturis propheta, videbat quod plurimi ex Israel, et hi maxime qui arenæ maris comparantur, per duritiam suam et cor impœni tens * futuri erant vasa iræ aptata ad perditio nem, non credentes vitæ suæ, sed Dominum ma jestatis crucifigentes 5. ‹ Si ergo, inquit, fuerint tanquam arena maris, reliquiæ salvæ fient.» Illi qui non salvantur, tanquam arena maris sunt; reli quiæ vero quæ salvæ fient, tanquam stellæ cœli sunt. Utrumque etenim promissionis, quæ ad Abraham facta est, continet sermo ‹ Erit, inquit, semen tuum sicut arena maris, et sicut stellæ cœli”. › Et hoc est quod dicit: Verbuin euiin consummans et brevians in æquitate: quia verbum breviatum faciet Dominus super terram. › Verbum breviatum, ubi multi vocati sunt, pauci autem electi 3. Possumus autem et totius doctrinæ verbum dicere breviatum, ut quod prius Lex et Prophetæ continebant in latitudine præceptorum, veniens Dominus pronuntiaret, et diceret: ‹ Dili- get, ut fiat vas utile, et vas misericordiæ: vel illis sed, semini tuo, tanquam in uno, qui est Chri stus ".» Hoc est ergo quod dicit Isaias: 619 ● Nisi Dominus reliquisset nobis semen, › id est, nisi dedisset nobis Christum ut ex nobis nasceretur, sicut Sodoma fuissemus ",» quantum ad impie tatis magnitudinem spectat, nisi quia et gravius aliquid apud Israelitas gestum est. Nam Sodomitæ in hospites incesti referuntur et impudici"; populus vero Israel in eum sacrilegus exstitit qui cum Dominus majestatis sit, frater eorum et dici voluit et esse. Nisi ergo semen istud Dominus reliquisset, per quod reliquiæ salvæ fierent, et vasə misericordiæ salvarentur, interisset populus ille ut Sodoma. Et tamen non otiose Isaias ‹ semen» nominavit quod relictum est. Semen namque dici tur quod seminatur in terra, et fructum multipli cem reddit docens per hoc, etiam Christum se minandum esse, id est sepeliendum esse in terra, et inde resurgentem fructum plurimum totius Eccle siæ multitudinis prolaturum, sicut et ipse Dominus dicit Nisi granum frumenti in terram ceciderit, et mortuum fuerit, fructum non affert si autem mortuum fuerit, fructum plurimum affert“. Quid ergo dicemus? Quod gentes quæ non secta bantur justitiam, comprehenderunt justitiam justitiam autem quæ ex fide est 63. Videatur for tassis hoc contrarium esse vel illis de quibus supra diximus, quod unusquisque emundet se et expur Galat. 1, 16. so Rom. 1x, 27 seq. 31 Cor. 11, 6. 8 Rom. 11, 5. 88 Tim.11, 21. 3 Rom. 11. 5. BB Cor. Gen. xx, 17. 87 Matth. XXII, 14. 38 Deut. vi, 5; Matth. xx11, 37, 39, 40. Isai. 1, 9. 61 Gen. xix, 5. * Joan. x, 24. 63 Rom. 1x, 30. Salodianus, Postea quæ per Dei sapien tiain quam loquitur, etc. Merlinus, Postea quæ per Dei sapientiam loquitur, etc. Genebrardus, Posteaquam per Dei sapientiam locutus, › etc. Editi, thesaurizat,et omittunt cum mss. plerisque, ipsi,» et, ‹ in die iræ. › Deinde iidem editi habent, sunt hi qui se emundaverunt ab his, et.... præparaverunt. > Ms. unus, etiam in propheta docet hoc esse scriptum. › Editi vero, Rabanus et alii mss. ut in nostro textu, nisi quod editi habeant ‹ scripta › pro præscripta.» Sic mss. et Rabanus. Editi vero, • Utrasque eniin promissiones quæ ad Abraham factæ sunt, continet sermo. › Editi, Editi, aliud, quod, paucis nexa sermonibus, › etc. quod est Christus. Non ergo est etc. Alias fuerunt. › Editi, pater eorum. › Ms. unus Regius, ipsum solum manet. ▸ Alter Regius num. 1639, fructum non afferet fructum plurimum afferet. › Sed cæteri mss., banus et editi ut in nostro textu. Ra Mss. duo, consecutæ sunt justitiam.» Editi et ms. unus, apprehenderunt justitiam. › Seu Rabanus ut in nostro textu.

que in superioribus disseruimus, quod naturali ▲ in eum, non erubescet 68., Apostolus autem, ‹la Æge, in qua sine dubio est et justitia, utantur etiam gentes. Quomodo ergo hic dicit quia ‹gentes quæ non sectabantur justitiam, comprehenderunt justitiain? Vide ergo si hoc modo possumus re spondere. Aliud est sectari, aliud insitum habe re Sectari dicitur ille qui per doctrinam et lectionem multam assequi aliquid cupit: unde et a sectando sectæ appellatæ sunt hujusmodi doctrinæ quæ hominum traditione discuntur. Gentes ergo quia legem tabulis vel libris sic scriptam non habuerunt, non dicuntur sectatæ esse justitiam habuerunt tamen insitam, quam lex eos naturalis edocuit. Idcirco ergo proximi fuerunt justitiæ ei quæ ex fide est, id est, Christo. Israel vero se ctans lègem justitiæ, in legem non pervenit “. Et hic locus, sicut supra observandum diximus, in uno eodemque versiculo diverse nominat legem Certum est enim quia Israel sectabatur legem justitiæ secundum litteram, sed in legem non per venit. Quam legem? Sine dubio spiritus. Neque enim hoc diceret Apostolus, quia legem quam se ctabatur, et quam tenebat, et quam habebat, in hanc non pervenerit. Reddit ergo rationem, cur in legem Israel non potuerit pervenire. Quia non ex fide, inquit, sed quasi ex operibus". > De fide Christi et operibus legis, abunde in initiis hujus Epistolæ disseruimns: et ideo ne eadem sæpius iteremus, præsentem locum paucis ipsius Apostoli sermonibus explicemus, quibus dicit Ignorantes enim Dei justitiam, et suam quæren tes statuere, justitiæ Dei non sunt subjecti. Finis enim legis Christus, ad justitiam omni credenti “.» Quia ergo legem sectabantur non secundum opera justitiæ Dei, sed secundum opera suæ justitiæ, id circo offenderunt in lapidem offensionis, de quo scriptum est: Ecce pono in Sion lapidem offensionis, et petram scandali: et qui credidit in eum, non erubescet *7. › Sciendum est, quod in Isaia propheta hoc testimonium ita scriptum est: Ecce ego immitto in fundamen ta Sion lapidem pretiosum, electum, angularem, præclarum in fundamenta ejus; et qui crediderit autem 64 Rom. IX, 31. 68 Rom. 1x, 32. ** Rom. x, 3, 4. 14. 7º Psalm. 1x, 24; alias x, 3.” Matth. xx11, 13. 13. 75 Ose. 11, 6. Editi, ‹ Quomodo ergo hic dicit gentes.. comprehendisse, etc. Mss. duo habent compre hensas, pro comprehendisse. Sed rectius ms. unus et Rabanus ut in nostro textu. Libri antea editi, ‹ Aliud sectari, aliud in sectari habere., Mss. duo omittunt e insitum,» quod restituunt codex Regius num. 1639, et Ra banus. Editi, ‹ vero. Et postea, ‹habuerunt ta men insita quæ lex, › etc. Sic recte ms. Regius num. 1639. Ita etiam alii duo mss. Regii, nisi quod pro e nominat, › habeant nominari. Editi vero perperam, ‹ Et hic locus sicut supra observandus. Diximus enim in uno eodemque versiculo diversæ nominari le ges. Editi, ‹ Quare? Quia non ex fide, sed, › etc. pidem offensionis, et petram scandali, › de alio lo co ipsius Isaiæ prophetæ huic testimonio inseruit, in quo ita scriptum est: Et non tanquam lapidi offensionis occurretis ei, neque ut lapidi ruinæ "; › et ex utroque loco excerpens quæ assertionibus suis commoda videbantur aptavit Verum tamen Dominus Jesus, quem plurimis, sed bonis et salutaribus nominibus compellari invenimus, mi rum fortasse videatur cur in hoc loco quem de Isaia propheta sumpsit Apostolus, lapis offensionis et petra scandali nominetur; cum utique bono Do mino, et boni Patris Filio quæcunque bona el sa lutaria videntur aptanda sint, ut pax, et ju stitia, et veritas, et ostium quo intratur ad Pa trem, et pastor, et leo de tribu Juda, vel catulus leonis qui excitatur a somno, vel sanctificatio, vel redemptio, et cætera hujusmodi quæ dignationi ejus convenire videantur. Sed vide si possumus etiam ‹ lapidem offensionis et petram scandali › ostendere quatenus ei 620 competenter possit aptari. Offen sio et scandalum unum prope atque idem significat. Scandalum etenim dicitur cum in via obex aliquis invenitur, qui gressum incedentis vel scandentis impediat. Inde ergo scandalum tractum est. Quia igitur bi qui erant in Sion, vias non bonas inceden tes, iter perditionis concito pede currebant, malis suis faventes invicem, sicut Propheta dicit, quia claudatur peccator in desideriis animæ suæ, et qui iniquus est benedicitur: > veniens Dominos et Salvator noster, arguere cœpit vias eorum, et dicere: Væ vobis Scribæ et Pharisæi 71;» et ite rum: ‹ Væ vobis divitibus”; › et iterum: ‹ Væ tibi, Jerusalem, quæ occidis prophetas, et lapidas eos qui ad te missi sunt ".› Sed et multa his similia dicens, et arguens eos, impedire cœpit vias perditionis eorum, et effectus est eis lapis offensio nis et petra scandali, non sinens eos ingredi viam latam quæ ducit ad mortem ". Sic denique et in Osee propheta scriptum est de his qui peccati iter incedunt: ‹ Propter hoc, inquit, ecce ego se piam viam ejus sudibus et obstruam vias ejus, et semitam suam non inveniet”. › Ponainus 67 Roin. 1x, 52, 33. 68 Isai. xxvi, 16. 6 Isai. VIII, 7ª Luc. vi, 24. ** Matth. XXIII, 37. 7 Matth. vil, Vide supra, lib. 11, num. 9. Editi, ‹ Offenderunt enim in lapidem offen sionis, sicut scriptum est.» etc. Sic mss. duo. Editi vero et ms. unus, ⚫ Apostolum inseruisse excerpentem que assertionibus suis.... aptasse. Rabanus, Aper stolus inseruisse videtur excerpendo aptasse. > Editi, et Patris bono Filio quæcunque sa lutaria,» etc. In desideriis animæ suæ, et qui iniquus esi. Hæc desunt in editis ubi legitur, faudatur pecca tor, usque benedicetur: veniens ergo Domi nus, etc. Ms. Regius num. 1639, et lapidas missos ad te. > Editi, spinis. ▸

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VIII. ergo iterum, si videtur, in medio ipsum Paulum, positum spectat quo illuc pergebat lapis of qui acceptis quondam epistolis a sacerdotibus, Da mascum pergebat ut omnes viros ac mulieres Chri sto credentes vinctos perduceret in Jerusalem 7. Cum ergo ageret istud iter peccati, occurrit ei Do minus Jesus in via, et ad tempus eum cæcitate per cussit: et factus est illi, quantum ad ipsum pro fensionis et petra scandali, ut illud iter peccati quod tenebat, explere non posset, sed conversus crederet ei qui viam suam excluserat, et quibusdam sudibus comminationis obstruxerat; et credens in eum non erubesceret. quando perveniant ad salutem. Habent enim zelum 621 Dei, sed non secundum scientiam. Et probat quomodo non secundum scientiam zelum Dei habeant quia ignorantes, inquit, Dei jasti tiam justitiæ suæ obtemperant. Non multum ergo prodest habere zelum Dei, et non habere scientiam zeli Denique Judæi putantes se zelo Dei agere, sacrilegi exstiterunt in Filium Dei: quia non secundum scientiam zelati sunt sicut Phinees filins Eleazari, qui secundum scientiam zelǝtus interemit Madianitem pariter et Israelitam forni cantem cum ea *: et sicut Elias qui dixit: Zelans zelatus sum Domino omnipotenti Deo Israel, quia dereliquerunt te filii Israel prophetas tuos 1. ‹ Fratres, voluntas quidem cordis mei, et obse- crare Deum pro ipsis ut vel in ſine ali cratio apud Deum fit pro illis in salutem. Testimo nium enim perhibeo illis, quod æmulationem Dei habeant, sed non secundum scientiam. Ignorantes enim Dei justitiam, et suam justitiam quærentes constituere, justitiæ Dei non sunt subjecti”. › Et ex initio, et procedente textu Epistolæ, dixi mus Paulum nunc pro gentibus, nunc etiam pro Israel facere sermonem. Quia ergo in his quæ nuper exposita sunt, multis testimoniis adversum Israel usus est prophetarum, ita ut proferret de Isaia Nisi Dominus Sabaoth reliquisset nobis semen, sicut Sodoma facti essemus, et sicut Gomorrha similes fuissemus 78; › et iterum”: «Si fuerit nu merus filiorum Israel tanquam arena maris, reli quiæ salvæ fient.: › et his addit (64-65), quia Israel occiderunt, et altaria tua subverterunt **; et sicut sectans legem justitiæ, in legem non pervenit propterea nunc consolari rursus populum suum volens, et per hoc invitare ad fidem, dicit: Fra tres, voluntas quidem cordis mei, et obsecratio apud Deum fit pro illis in salutem ".» Et causam cur voluntas sua et obsecratio pro illis apud Deum (66-67) habeatur ostendit. ‹ Testimonium enim, in quit, perhibeo illis, quod æmulationem quidem Dei habeant, sed non secundum scientiam "., Quam vis, inquit, tot et tantis involuti sint peccatorum suorum malis, tamen est eis ineffabilis zelus et æmulatio Dei. Et hæc me commovit causa obse "Act. 1, 2, 3. "Rom. x, 1-3. 18 Rom. 13, 29; Mathathias, de quo in primo libro Machabæorum, scriptum est 86, quia ‹ zelatus est in lege Dei, et intremuerunt renes ejus, et ascendit furor ejus secundum judicium.» Horum omnium zelus et æma latio secundum scientiam fuit. Judæorum vero zelus non erat secundum scientiam, idcirco quia ignorantes Dei justitiam, propriam conabantur, id est, quæ hominibus justitia videbatur, implere; cum utique ipsos magis Dei justitiæ, quæ est Christus convenerit obedire. Sed vide nunc ne forte non illis solis dici sermo iste videatur, quia ⚫ zelum Dei habeant, sed non secundum scien Isai. 1, 9. "Rom. ix, 27; Isai. x, 22. 80 Rom. 861 Mach. 81 Rom. x, 1. 32 ibid. 2. 33 Rom. x, 3. 8. Num. xxv, 7. 8. ** Reg.xix, 10. Sic editi et mss. plerique, nisi quod poste- tio Dei, hæc me commovit causa, ut obsecratio riores habeant, quo illud pergebat. Ms. Regius num. 1639, quantum ad illud propositum spectat quo pergebat. Deinde editi, explere non posset. Sed conversus credidit ei qui, etc. Editi, sentibus; › et postea, ‹ non eru bescet. > Sic omnes mss. nostri. Editi vero, perpe rain, præcedente.» Loca hic citata ab Origene reperiuntur supra, tom. 111, num. 1, 2, 9, tom. vi, num. 8. (64-65) Editi, et hic addit.» Deinde mss. quidam, editi et Rabanus, ‹ in legem justitiæ non pervenit. › Male. Nain supra vox ‹ justitiæ in omnibus mss. et apud ipsum Rabanum omittitur, et hic etiam deest in ms. Regio num. 1639. (66-67)Apud Deum. Hæc verba desunt in editis, qui postea habent, ostendit dicens: Testimonium per hibeo illis, quod, › etc. Editi, tamen ineffabilis zelus et æmula fieret pro ipsis ad Deum. › Rabanus, tamen quia ineffabilem zelum, et æmulationem Dei habent, hæc me cominovit causa obsecrasse Deum pro ipsis. Ms. unus Regius num. 1639, tamen inest illis zelus et æmulatio Dei. Hæc me commovet causa obsecrare Deum pro ipsis. › Cæteri vero mss. ut in nostro textu. Sic omnes mss. nostri et Rabanus. Editi vero, habent, dicens: Ignorantes enim Dei justi tiam, et suam quærentes statuere, justitiæ Dei non sunt subjecti. › Editi, ‹ scientiam Dei, qui postea cum duobus mss. habent, «putantes zeluin se Dei ha bere. Sed ms. Regius num. 1639 et Rabanus rectius ut in nostro textu. Editi, quia dereliquerunt pactum Domini filii Israel. > Editi, qui est Christus. › Editi, qui. ›

tiam. Itaque Judæis testimonium perhibet Paulus, quod æmulationem Dei habeant, licet nos secundum scientiam. Tamen quia utcunque ha bent æmulationem Dei, causam dederunt Apostolo qua obsecrationem pro illis offerret Den. Melius enim est habere zelun Dei, licet non secundum scientiam, quam penitus non habere. «Qui enim habet, › sicut scriptum est, ‹ dabitur ei”, vel in novissimis cum omnis Israel salvus fiet: «qui autem non habet, etiam quod habet auferetur ab eo tiam *7. › Similiter enim potest dicere Apostolus et tiam, habeamus et eam quæ est secundum scien de aliis, quia testimonium perhibeo eis, quod 'timorem Dei habeant, sed non secundum scientiam et de aliis, quia charitatem Dei habeant, sed non secundum scientiam. Si enim habeat quis 3 affectum erga Deum, ignoret autem quia charitas patiens debet esse, benigna, non invidens, non perperam agens, non inflata, non ambitiosa, non quærens quæ sua sunt: et hæc et his similia si in charitate non habeat, sed in solo affectu diligat Deum, competenter et ad ipsum dicetur quia cha ritatem Dei habet, sed non secundum scientiam. Similiter autem dici potest et de alio, quia fidein Dei habet, sed non secundum scientiam, si ignoret quia fides sine.operibus mortua est 89; et quia fides Dei non in solis verbis est, quæ interdum ab alio composita vel scripta discuntur, sed in affectu mentis tali quodammodo qualem habuit illa qua dixit intra se: «Si tetigero fimbriam vesti menti ejus, salva ero 90 › Si quis ergo non ita habeat fidem ut ex actibus suis bonis cui credit ostendat, potest et ad ipsum dici quia fidem Dei habet, sed non secundum scientiam. Potest et de alio dici quia castitatem Dei babet sed non secundum scientiam. Et alius curam pauperum habet, sed non secundum scientiam quippe si ab hominibus laudari vult. Et alius abstinens potest dici, sed non secundum scientiam, si propter ea jejunat ut hominibus pareat ". Et sic per singula quæque quæ gerimus, nisi secundum scientiam et intellectum geramus potest ad nos dici, babemus zelum operis boni, sed non secundum scientiam. Et ideo danda præcipue est opera scien tiæ, ne res nobis infeliciter accidat, ut in fide positi frustremur a fide, et zelum habentes bonorum decidamus a bonis. Vis autem scire quia potest quis, si scientiam non habeat evanescere in fide? Audi ipsum Paulum quibusdam dicentem «Nisi sine causa credidistis "., Accidit ergo sine causa credidisse, his qui scientiæ operam non dant, ut in eo quo crediderunt etiam intellectum veritatis accipiant. Denique et apostoli hanc esse differen tiam fidei simpliciter traditæ, et fidei quæ est secundum scientiam pervidentes, dicebant ad Sal vatorem: ‹ Auge nobis fidem ",, hoc est, ut ha bentes eam fidem quæ non est secundum scien 7 Rom. x, 2. Luc. XVII, 5. quia 881 Cor. VIII, 4, 5. 8 Jacob. 11, 20. 9 Matth. xu, 12. Rom. X, Editi, qui. › Editi, ignorat autem quia charitas patiens est, debet esse benigna.» Sic ms. Regius num. 1639. Ita etiam cæteri mss. nostri, nisi quod habeant quodam,» pro «quodammodo. Editi vero, «sed in affectu mentis. Talem quondam habuit illa quæ dixit: Si tetigero,▸ etc. Rabanus, sed in affectu mentis sunt aliquando, qualem habuit,» etc. Editi, charitatem Dei habet, male. Ms. Regins num. 1639, castitatem quidem habet. > Et alius curam pauperum habet, sed non secundum scientiam. Hæc desiderantur in editioni 2. Finis enim legis Christus, ad justitiam omni credenti. Moyses enim scribit, quia justitiam quæ ex lege est qui fecerit homo, vivet in ea. Quz autem ex fide est justitia, sic dicit: Ne dixeris in corde tuo Quis ascendit in cœlum? hoc est, Christum deducere: Aut quis descendit in abys sum? hoc est, Christum 622 a mortuis reducere. Sed quid dicit Scriptura? Prope est verbum in ore tuo, et in corde tuo: hoc est verbum fidei, quol prædicamus. Quia si confitearis in ore tuo Domi num Jesum, et credideris in corde tuo quod Deus illum suscitavit a mortuis, salvus eris. Corde enim creditur ad justitiam, ore autem confessio fit in salutem. Dicit enim Scriptura, quia omnis qui cre dit in eum, non erubescet *. › Finis enim legis Christus hoc est, perfectio legis, et justitia Christus est, sed credentibus. Non credentes vero, quia non habent Christum perfectionem non habent legis; et idcirco nec ad justitiam poterunt pervenire. Moyses enim scribit, quia justitiam quz ex lege est qui fecerit homo, vivet in ea. Quz autem ex fide est justitia, sic dicit. Jam et in superioribus Apostolus duarum justitiarum feceral mentionem, ubi dicit, quia ignorans Dei justitiam, suam justitiam statuere quærebat Israel: et hic nunc duas iterum justitias dicit, unəm quæ ex lege est, et aliam quæ ex fide est. Sed mihi videtur quod illa, quam superius dixit ignorari ab Israel Dei justitiam, ipsa sit justitia hæc quæ ex fide est; illa vero de qua dicit: «Suam justitiam quærentes statuere(84), › ipsa sit de qua et hic Moysi verbis insi nuat, quia ‹ justitiam quæ ex lege est qui fecerit, bomo, vivet in ea. Sed vide justitiarum differen tiam, pariter et vitarum. Illa enim justitia Dei, id Matth. 1x, 21." Matth. vi, 16.» ] Cor. xv, 2 Matth. xii, 12. "Rom. x, 4 seqq. bus Merlini et Genebrardi. Editi, nisi scientiam et intellectum gera mus. > Editi, qui scientiam non habet. › Ms. unus Regius num. 1639, interim. › Rabanus vero, itaque., Mss. duo et editi, cin tantum. > Prope est verbum, etc. usque ad, non erube scet, desunt in libris antea editis." Deinde Editi, qui non habent Christum. ms. Regius num. 1639, potuerunt pervenire. Editi, volentes statuere. ›

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VIII. est, Christus ‹ qui factus est nobis justitia a exaltatum a te, neque longe a te' (88),, et cætera Deo, et pax, vide quomodo dicit; Hæc est autem vita æterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum "., llæc ergo justitia non tantum vitam præbet, sed æter nam vitam. Illam vero legis justitiam «qui fecerit homo, quæ sequuntur. Quid ergo est quod per hoc Aposto lus docet? Ne scilicet dicamus in corde nostro, et putemus quod Christus in loco aliquo continetur, et non ubique est, ac per omnia ipse diffunditur quippe qui cum esset in terris, dicebat quia esset et in cœlo. Sic enim loquebatur ad apostolos suos Nemo ascendit in cœlum, nisi qui de cœlo descen dit, Filius hominis qui est in cœlo 7 Non dixit, qui fuit, sed, qui est in cœlo.» Et rursus ne putemus eum in cœlo esse tantummodo, vacare autem ejus præsentia abyssum, ideo justitia quæ ex fide est dicit < Ne dixeris in corde tuo: Quis ascendit in cœlum³?, Et quasi simile sit hoc dicenti, Christum de cœlo de ducere, ita addidit Apostolus: Hoc est, Christum deducere. Et rursun si quis mente el cogitatione descendat in abyssum, putans ibi tantum contineri Christum, quasi simile sit Christum revocare a mor tuis, ita subjungit: ‹ Hoc est, Christum reducere a mortuis. Sed ita, inquit, debes sentire de Christo, tanquam de Verbo, et veritate, et sapientia, et justi tia Dei. Hæc autem omnia non in loco quæruntur, sed ubique adsunt: neque ab infernis locis evo cantur, 623 sed mente sola intellectuque capiuntur. Tanquam Verbum ergo et sapientia prope est in ore tuo et in corde tuo. Et hoc est, inquit, verbum fidei quod prædicamus. Quia si confitearis in ore tuo Dominum Jesum, et credideris in corde tuo quod Deus illum suscitavit a mortuis, salvus eris. Corde enim creditur ad justitiam, ore autem confessio fit in salutem, Debemus etiam hoc scire, quod aliud est possibilitatem esse in aliquo, aliud effica ciam vel efficientiam quod Græci dúvajiv et ¿vépystav vocant. Verbi causa: Parvulus nuper natus possibilitate rationabilis homo est: potest enim esse rationabilis si adoleverit. Et possibilitate etiam faber, et gubernator, et graminaticus dicitur; pos sibile enim est ut horum aliquid sit. Eficacia vero vel efficientia, hoc est, re ipsa atque effectu, nihit horum est dum est parvulus: sed si cœperit vel ra tionis jam capax esse, vel aliquid fabrilis artis, ant cujuslibet alterius efficere, tunc jam efficacia ratio nabilis dicitur, vel faber, velsicut illud est quod ibid. 6, 7. 3 Matth. xxv, 33, 34, 35, 41. * Deut. xxx, 13. 8 Rom. x, 6. • Rom. x, 8-10. non dixit in æternum vivet, sed tantum modo vivet in ea:» quoniam si finis legis, ut Apostolus dicit 1, Christus est, nec ipsam quæ ex !cge est justitiam sine Christo adimplere poterit qui finem legis non suscipit Christum. Hæc ergo quæ ex fide est justitia, quæ est Christus, tanquam. vivens et subsistens, hæc, inquit, dicit: ‹ Ne dixeris in corde tuo: Quis ascendit in cœlum? hoc est, Christum deducere: Aut quis descendit in abyssum? hoc est, Christum a mortuis reducere., Nec mireris quod cum Christus ipse sit justitia, quasi de alio ita de se bæc dicere videatur. In multis enim focis invenies Salvatorem quasi de alio ita de se loqui; ut in Evangelio dicit: «Et statuet oves a dextris; hœlos autem a sinistris et dicet his qui a dextris sunt, et iterum qui a sinistris sunt, › ea quæ scripta sunt. Quod ergo ait: «Ne dixeris in corde tuo: Quis ascendit in cœlum, aut quis descendit in abyssum? exceptis his quæ media interserit, hoc est, Christum deducere, vel a mortuis reducere: › sed et, ‹ Prope est verbum in ore tuo, et in corde tuo, de Deuteronomio videtur assumptum, ubi hoc modo scriptum est: ‹ Manda tum hoc, quod ego mando tibi hodie, non est super exaltatum a te, neque longe a te. Non est in cœlo ut dicas Quis ascendet nobis in cœlum, et acci piet illud nobis, ut audientes faciamus illud? Neque trans mare est, ut dicas: Quis transibit nobis traus mare, et accipiet illud, ut audientes faciamus illud? Juxta te est verbum valde in ore tuo, et in corde tuo, et in manibus tuis, ut facias illud *. Cum ergo hæc ex Deuteronomio assumpta sint, et Apostolus scribat quia justitia, quæ ex fìde est³, ipsa hæc dicit, quæ est Christus; sine dubio quæ in Deuteronomio dicuntur Apostolus a Christo dicta esse pronuntiat. Ipse est ergo qui dicit: ‹ Man datum hoc, quod ego do tibi hodie, non est super "I Cor. 1, 30.” Joan. xvII, 3. 1 ibid. 4. 11-14. Rom. x, 6. Deut. xxx, 11. 7 Joan. II, Editi, «Illa vero legis justitia, quam qui desiderantur in editione Genebrardi. fecerit homo, non dixit in æternum sed tantuin modo, vivet in ea: quod finis legis (ut Apostolus dicit) Christus est, nec ipsa quæ ex lege est justitia, sine Christo adimpleri potuit, quia finem, Mss. duo Regii Illa vero legis justitia qui fecerit homo.... quod finis (al., quod si finis) legis, etc. Sed ms. Regius num. 1639 et Rabanus recte ut in nostro textu, nisi quod alius habeat, quoniam finis legis; alius vero, quod si finis legis, etc. etc. Alias, qui a dextris sunt, et a sinistris, ea, etc. Editi, ordine pio, ▸ male. Ms. Regius num. 1639, recte, «tibi; > cæteri vero ms., Rabanus et editi perperam, ‹ vobis. › Deinde editi, «non est superexaltatum, neque longe, et cetera quæ, › etc. Non dixit qui fuit, sed, qui est in cœlo. Hæc Sic ms. Regins num. 1659 et Rabanus. Cæ teri vero mss. et editi, neque ab inferni locis, › etc. Editi, Tanquam Verbum ergo et Sapientia. Prope est verbum in ore tuo et in corde tuo, et hoc est verbum fidei, › etc. Sic editi et ms. Regins num. 1639. Cæteri vero mss. et Rabanus, quod aliud est possibilitate esse in aliquo, aliud efficacia vel efficientia. › Sic ms. Regius num. 1639 et Rabanus. Editi vero, ‹ endelechiam et energiam vocant.» Mss. quidam, didami, et energia vocant. ▸ Rabanus et editi, vel si quid aliud est,» etc. Mss. plerique, ‹ vel si quid illud est, etc. Sed rectius ins. unus Regius num. 1641 ut in nostro textu.

profitetur. Sed et credens in corde suo quod Deus illum suscitavit a mortuis, certum est quia suscita tum eum ad justificationem sui credit Alio quin, quid proderit scire me et credere quod Jesum Deus suscitavit a mortuis, si in me ipso eum non habeam suscitatum? Ergo si non in novitate vitæ ambulo, et vetustam peccandi consuetudinem non ſugio, nondum mihi Christus resurrexit a mor tuis. Ad hunc autem sensum etiam ea conveniunt quæ sequuntur, quando ait: «Dicit enim Scriptura, quia omnis qui credit in eum, non erubescet”. Hoc autem apud Isaiam scriptum est. Quod si om nis qui credit in eum, non erubescet: erubescit autem omnis qui peccat, sicut Adam peccavit, et erubuit, et abscondit se 13: qui adhuc ruborem peccati incurrit, credere non videtur. effectu operis agit. Hoc ergo modo etiam Christus, stum Dominum confessirs, nulli horum se servire qui est Verbum Dei, possibilitate quidem juxta nos, hoc est, juxta omnem hominem, esse credendus est tanquam ratio parvulis: efficacia vero tunc in me esse dicitur, cum in ore meo confessus fuero Dominum Jesum, et in corde meo credidero quod Deus illum suscitavit a mortuis. Vis autem scire quia adest ubique, et medius est etiam eorum qui ignorant eum, et non confitentur? Audi quomodo Joannes Baptista de eo hæc ipsa testatur: Me dius, inquit vestrum stat quem vos nescitis, qui post me venit 10., Est ergo medius etiam inter eos qui eum nesciunt, sed possibilitate eis medius est, non efficacia. Possunt enim eum capere, sed nondum capiunt. Efficacia vero vel efficientia inter illos medius est quibus dicebat: Ubicunque fue rint congregati duo vel tres in nomine meo, ibi sum in medio eorum ". > Isti enim confitebantur in ore suo Dominum Jesum, et credebant in corde sno quod Deus illum suscitavit a mortuis. Alioquin ab surdum videtur si et inter eos qui in nomine ejus congregantur, medius esse dicitur, et inter eos qui eum nesciunt: nisi hujusmodi differentia tenea tur, quod inter ignorantes et nondum credentes possibilitate medius dicitur; inter credentes vero efficacia, id est rei ipsius et operis effectu. Verum et illud observa quod ait: «Quia si confitearis in ore tuo Dominum Jesum, et credideris in corde tuo quod Deus illum suscitavit a mortuis, salvus eris. › Videbitur enim quibusdam per hoc, quia etiamsi desint alicui boni operis privilegia, etiamsi virtuti bus operam non dederit, hoc ipso tamen quod cre didit, non pereat, sed salvetur, et habeat salutem, etiamsi beatitudinis gloriam habere non poterit Sed vide ne magis illud intelligi debeat, quod qui vero et non falso confitetur ore Dominum Jesum, et corde credit, pariter confiteatur se dominatui subjectum esse sapientiæ, et justitiæ, et veritatis, et omnibus quæ Christus est: nec sibi ultra esse dominum mammonam, id est, neque avaritiam sibi ultra, neque injustitiam, neque impudicitiam, ne que mendacium dominari. Semel enim Jesum Chri 3. Non enim est distinctio Judæi et Græci. Idem enim ipse Dominus omnium dives in omnes qui invocant illum. Omnis enim quicunque invocaverit nomen Domini, salvus erit “.› Quomodo non sit distinctio in fide Judæi et Græci, supra jam fre quenter ostendimus. Quod autem idem sit Dominus omnium, secundum hæc accipies quæ nuper edidi mus; hoc est, si justitia nobis, et veritas, 624 et sanctificatio, et sapientia, quod totum est Christus Dominus, dominetur. Hæc enim sunt ejus divitiæ utpote in quo thesauri sapientiæ et scientiæ sunt absconditi 15., Quas tamen divitias non dixit lar giri eum omnibus hominibus, sed omnibus quicun que invocaverint nomen ejus. Sed et in hoc similis videtur quæstio ut in prioribus oboriri. Neque enim omnes qui quoquo modo invocaverint nomen Donii ni salvi esse possunt, etiamsi non egerint opera invocati nominis digna, maxime cum et Sapientia Dei in Proverbiis dicat: ‹ Erit enim cum invoca veritis me: ego autem non exaudiam vos “, › In quo videtur mihi Sapientia cohortari et per urgere eos qui salvari volunt, ut citius invocent Sapientiam, nec morentur, neque differant: ne forte cum statutum tempus excesserit, hoc est, in quo pœnitendi facultas est, tarde post bæc in 10 Joan. 1, 26. 11 Matth. xvitl, 20. "Rom, x, 11; Isa. XXVIII, 16. 18 Coloss.11, 3. 16 Prov. 1, 28. Tunc. Deest in editis. Inquit. Desideratur in editis. Videtur. Omittitur in editis. Editi, non potuerit. › Editi, certum est quia suscitavit eum að justificationem sui omisso credit. Ita etiam Rabanus, qui habet credit in fine. Sic etiam ms. unus, qui habet cordis pro credit. › Sed cæteri mss. ut in nostro textu, nisi quod unus ha beat ‹ suscitantem › pro ‹ suscitatum. › Ita editi. Sed omnes mss. nostri et Rabanus, Ego si non in novitate, etc. Deinde mss. duo et edi ti, et vetustatis peccandi consuetudinem; sed Raba nus et ms. unus Regius num. 1639 ut in nostro textu. Ms. unus Regius num. 1639, qui ad hunc ruborem, etc. Rabanus, ‹ qui adhuc cum rubo rem peccati incurrerit, etc. Sic mss. plerique et editi. Ms. vero Regius num. 1639, Nam idem Dominus omnium, › elc. Gen. 111, 8. "Rom. x, 12 Deinde, Quomodo non est distinctio, > etc. Ms. Regius num. 1639, Hæ enim sunt ejus divitiæ. Mss. quidam omittunt ‹ enim. › Rabanus omittit ejus. Editi, Neque enim omnes quicunque invo caverint nomen ejus. › Editi, Erit enim tempus cum invocabitis, › etc. Sed omnes mss. mostri omittunt ‹ tempus; › et alius habet cinvocetis; alii vero omittunt & autem, › Editi, coarctari, alias, ‹ coarctare. > Sed omines mss. ut in nostro textu. Editi, Ne forte cum statutum tempus acce ptabileque præterierit, in quo.» Codex Vallis Claræ, ne forte cum statutum tempus excesserint hoc, in quo. Sed cæteri miss. ut in nostro texto, nisi quod duo omittant est post ‹ hoc». Deinde editi, tarde hi post hæc; et postea mss. quidam et editi, et tunc dicit quia invocabitis, etc. Sed mis. Regius num. 1639, rectius, et hinc dicit. ▸

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VIII. vocent ubi pœnitentiæ locus non est. Et hinc dicit ▲ eos ", › sine dubio Christum Jesum Dominum in quia ‹ invocabitis me, et ego non exaudiam vos. › Sermo tamen hic quem pouit Apostolus, id est Quicunque in vocaverit nomen Domini, salvus erit, › apud Joel prophetam hoc modo scriptus est ‹ Et dabo prodigia in cœlo sursum, et in terra deorsum, sanguinem, et ignem, et vaporem fumi. Sol convertetur in tenebras, et luna in sanguinem, prius quam veniat dies Domini magnus et nobilis Et erit: Quicunque invocaverit nomen Domini, sal vus erit 17.» Videtur tamen mibi grande aliquid in Scripturis divinis sub hoc invocationis nomine de signari. Non enim de qualibuscunque viris, sed de ingentibus et præcipuis scribitur quia ‹ Enos pri mus speravit invocare nomen Domini ";, et in Psalınis: «Moyses et Aaron in sacerdotibus ejus, et Samuel in his qui invocant nomen ejus. Invoca bant Dominum, et ipse exaudiebat eos: in colunına nubis loquebatur ad eos ". › vocabant: et si invocare nomen Domini, et orare Dominum, unum atque idem est; sicut invocatur Deus, invocandus est Christus; et sicut oratur Deus, ita et orandus est Christus; et sicut offerimus Deo Patri primo omnium orationes, ita et Domino Jesu Christo; et sicut offerimus postulationes Pa tri, ita offerimus postulationes et Filio; et sicu↓ offerimus gratiarum actiones Deo, ita et gratias offerimus Salvatori. Unum namque utrique hono rem deferendum, id est Patri, et Filio, divinus edocet sermo cum dicit: «Ut omnes honorifi, cent Filium, sicut honorificant Patrem ". › Quod modo autem de Epistola ad Corinthios propo suimus, ubi Apostolus primo quidem dicit: ‹ Eccle siæ Dei, quæ est Corinthi, sanctificatis in Christe Jesu, vocatis sanctis", et post hæc, quasi alterius gradus et alterius ordinis sint ita subjungit quosdam, de quibus dicit: Cum universis qui invocant nomen Domini nostri Jesu Christi in omni loco ipsorum et nostro 25 > videbitur fortassis habere aliquid differentiæ, quod illos quidem Ecclesiam Dei nominat, et sanctificatos et vocatos sanctos: istos autem tantum. 625 invocant nomen Domini nostri Jesu Christi. Et vide ne forte ista diversitas tale aliquid osten dat, quale et præsens videtur habere capitulum, in quo docet non posse invocari nomen Domini, misi prius credatur in Christum 15*. Cum autem cre❤ diderit quis Christo, etiamsi nondum sanctificatųs sit, et Ecclesiæ corpori sociatus, tamen necesse est ut jam invocet eum cui credidit. Christus enim ve, nit mundum reconciliare Deo, et credentes sibi of ferre Patri. Quos autem offert Patri, Spiritus san ctus suscipit, ut sanctificet eos, el tanquain cœle stis Ecclesiæ primitivorum membra vivificet, atque in soliditatem totius corporis perfectionem que restituat, et ita demum Ecclesia Dei non ha bens maculam neque rugain 97 appellari me reantur. Prius ergo quam ad gradum istius perſe ctionis accedant tauquam mediatoris Dei et 30 Rom. x, 14, 15. 141 Cor. 1, 2. Psal, 16 Hebr. 111, 23. Ephes. xv, 27, 5. Quomodo ergo invocabunt, in quem non cre diderunt? Aut quomodo credent ei, quem non au dierunt? Quomodo autem audient sine prædicante? Quomodo vero prædicabunt nisi mittantur? Sicut scriptum est Quam speciosi pedes evangelizantium bona ºº! › Manifeste in his per hoc quod dicit ‹ Quomodo ergo invocabunt, in quem non credide runt? illud quod superius posuit de propheta di ctum, quia ‹ omnis quicunque invocaverit nomen Domini, salvus erit, ad Christum Dominum do cuit referendum. Postquam enim dixit: ‹ Omnis quicunque invocaverit nomen Domini, salvos erit subjungit: Quomodo ergo invocabunt, in quem non crediderunt? › Christo enim Judæi non crediderunt, et ideo nec invocant eum cui non cre diderunt. Sed et in principio Epistolæ quam ad Co rinthios scribit, ubi dicit: Cum omnibus qui in vocant nomeu Domiui nostri Jesu Christi in omni loco ipsorum et nostro ", › eum cujus nomen in vocatur, Dominum Jesum Christum esse pro uontiat. Si ergo et Enos, et Moyses, et Aaron, el Samuel ‹ invocabant Dominum, et ipse exaudiebat 18 Gen. iv, 26. "Psal. xcviii, 6. Joan. V, Cur. 1, 2. 35 ibid. 28 Roin. X, "Joel. 11, 30-32. q'³i Sic mss. plerique et editi. Ms. tamen qui- num. 1639 et Rabanus, et orare Dominum dam et Rabanus, horribilis. Deinde ms. Regius num. 1639 et editi, et omnis quicunque, › etc. Editi et mss. quidam omittunt cenim. Ms. unus Regius num. 1639, Non enim de qualibus cunque verbis, sed ingentibus et præcipuis Scri pluris, Enos primus, etc. Male. sicut invocatur Christus, ita et orandus Christus. › Rabanus tamen omittit cita. Sed cæteri mss. ut in nostro textu, nisi quod initio omnes perperam habeant Dominum, cum necessario legendum sit cum editis Deum. > Editi, ‹ prius speravit, › etc. Sic omnes mss. nostri. Editi vero habent, evangelizantium pacem, evangelizantium bona! Manifeste apparet in his per hoc quod dicit, etc. Ad Christum Dominum docuit referendum. Postquam enim dixit: Omnis quicunque invocaverit nomen Domini salvus erit. Hæc in editis nusquam reperiuntur. Deest nostri › in antea editis. Editi, Deumi Jesum Christum. › Editi, ‹ et adorare Deum unum atque idem est, sicut invocatur Christus, et adorandus est Christus, et sicut offerimus, etc. Ms. unus Regius Omnes. Deest in libris antea editis. Modo. Restituitur ex ms. Regio num. 1639. Deest sint > in editis. Nostri. Omittitur in editis. Editi et Rabanus, ‹ invocare, › male, Editi, Spiritus suscipit, ut sanctificet eos, tanquam cœlestis,, etc. Editi, ut ita demum Ecclesia Dei non hạ, bens maculam aut rugam, › etc. Ita Rabanus. Ms. Regius num. 1639, Prins enim quam.... ascendant, › etc.,ut in textu. Cæteri mss. et editi, Prius ergo ad gradum istius perfe, ctionis accedaut…. invocent nomen Dominį, elc.

hominum invocant nomen Domini nostri Jesu Chri- piamus quasi dicat Apostolus: Nos præcones et sti: postea vero quam Spiritus Dei fuerit in corde eorum clamans, ‹ Abba pater ", › ipse Spiritus eos etiam nomen Patris edocet invocare. Ideo ergo ‹ quomodo, ɔ inquit, ‹ invocabunt in quem aon crediderunt?, et in hoc arctissima eos con clusione constringit. Salus, inquit, non est nisi in vocanti. Nemo vero invocat qui non credit. Ergo quia non creditis, non invocatis; et quia non invo catis, non salvamini. Sed quomodo, inquit credent ei, quem non audierunt?» Quod non au dierunt possumus sic intelligere, quia vel ipsum in carne positum, vel apostolos ejus prædicantes de eo audire noluerint. Sic enim et ipse Dominus dicit”: «Qui vos audit, me audit: et qui vos sper mit, me spernit. > Potest antem et hoc intelligi, quod etiam et nunc et semper Christus tanquain Verbum et Ratio unicuique loquatur in corde, et de pietate doceat, de justitia suadeat, de castitate, de pudicitia et de omnibus simul virtutibus proteste tur, sicut et ipse dicit: Oves meæ vocein meain audiunt. Sic denique et in corde Pauli loqueba tur, ita ut ille diceret: ‹ An experimentum ejus ruæritis qui in me loquitur Christus "?, Sequi tur: «Quomodo autem audient sine prædicante?» In hoc magis per prædicantium sermonem Christum ostendit audiri in quibus, secundum ea que supra diximus, Christus loqui et docere monstra tur. prædicatores Christi non possemus prædicare, nec annuntiandi nobis virtos ulla subsisteret, nisi ades set nobis ipse qui misit Quod si prædicanti bus nobis audire non vultis, vestra jam culpa est, et si audientes non creditis, et non credentes non invocatis, et non invocantes salvi esse nequitis. Quia ergo missi sunt ad prædicationem, idcirco de his qui ab ipso missi sunt scriptum est: «Quam speciosi pedes evangelizantium bona "! Quod pedes hic speciosos non corporales, sed spiritales dicat, puto quod quamvis amicus sit quis litteræ, negare non possit. Neque enim in id ridiculi dedu cet apostolicum sensum, ut evangelistarum pedes qui corporeis oculis videri possunt, putet ab eo decoros dici et speciosos; sed illi sunt decori et speciosi pedes, qui ambulant per viam vitæ. Secun dum illum enim qui dixit, ‹ Ego sum via”, ) intellige decoros et speciosos evangelizantium pe des, qui per talein viam merentur incedere. Isti sunt pedes quibus et Paulus cucurrisse cursum se dixit, et sic currere ut comprehendat *, id est vigor animæ quo tenditur et properatur ad cœlum. Gratifice autem pedes istos esse firmabis quos Jesus discipulis lavat, et linteo quo præcinctus est tergit. Et quamvis corporali tunc specie fuerit impletumi, tamen 626 Petro hoc solum quod fieri videbat intelligenti et quasi honoris causa ne sibi servo pedes lavaret Dominus excusanti, audi quam profundi mysterii proditur sermo. ‹ Si te,, inquit, «non lavero, non habebis partem mecum”.» Et iterum aliam similem huic vocem tanquam de secretis scientiæ profert thesauris " et dicit ‹ Quod ego feci vos nescitis modo: scietis autem post modum; et addit, quia sicut ego Dominus et magister lavi pedes vestros: et vos invicem lavate pedes alterutrum. Exemplum enim dedi vo bis 8. Videamus ergo quod sit istud exemplum, quo magistri discipulorum lavare debeant pedes, aut de qua aqua lavare. Si quis inveniat aquam vi c Quomodo autem prædicabunt, nisi mittan tur? › Difficultas mihi quædam in hoc sermone vi detur exsurgere. Si enim ita intelligamus quod propterea non prædicent, quia non mittuntur nullo autem prædicante non audient; non audien tes vero non credent non credentes autem non invocabunt; non invocantes non salvabuntur colligitur ex his, ut causa qua non sunt salvati, ad vitium redeat auctoris, qui non miserit prædi cantes. Sed magis ad illum nos, qui rectior est, intelligentiæ tramitem deflectamus: et quod dixit, Quomodo prædicabunt, nisi mittantur, › sic acci 29 Luc. *, 30 Joan. X, 35 Joan. XIII, 5. 36 Joan.xii, 8. 38 Rom. vi, 15. * I Cor. ix, 24, 26. Mss. quidam, Ideo, inquit: Quomodo ergo invocabunt, etc. Sed ms. Regius nuin. 1639, Rabanus et editi ut in nostro textu. Inquit. Deest in editis. Ejus. In editis omittitur. Editi, In hoc magis prædicantiuni sermo nem Christum ostendit audire. Sed omnes mss. et Rabanus ut in textu. Editi, intelligimus.... quia non mittan tur. › Non audientes vero non credent. stituuntur ex ms. Regio num. 1639. Hæc re Sic recte editi. Mss. vero nostri omnes et Rabanus, perperam, ad initium. Deinde editi, ‹ Sed magis ad illum nos qui rectiorein intelligentiæ tramitem continet, deflectamus. › Ms. Regius num. 1639, non possemus præ dicare, nec annuntiare vobis, nisi ipse nos ini sisset. ▸ Editi, videri possint, putem, › etc. Enim. Deest in editis. ³¹ || Cor. XIII, 3. Isa. LII, 7. 33 Joan. XIV, ibid. 7. 38 ibid. 14, 15. Sic mss. nostri omnes et editi. Rabanus vero, qui per spiritalem viam, & etc. Deinde muss. duo Regii, et editi, Isti sunt ergo pedes quibus……… sed et sic currere (editi, cucurrisse) ut compre hendat, id est, animæ vigor (editi, animo) quo tenditur, etc. Sed ms. Regius num. 1639 et Ra banus ut in nostro textu. Editi, Gratifice autem pedes istos esse fir mavit. Rabanus vero, Speciosos autem pedes istos esse firmabitur. Deinde editi, et quamvis corporaliter specie, etc., omisso tunc, quod etiam deest in pluribus mss., sed exstat in ms. Re gio num. 1639 et apud Rabanum. Mss. duo, perperam, «non intelligenti. › Editi, tanquam de se credentis scientia profert thesaurus, (Ms. Regius num. 1639, de tam secretis scientiæ profert thesauris) et dicit Quod ego leci vobis, nescitis modo; scietis autem postea et addit, quia si ego Dominus.» Ms. unus Regius omittit quia ante sicut. › Invicem. Deest in editis.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VIII. plum vero hoc de Isaia videtur assumptum sed ibi propheta ad ipsum Dominum evangelizandi officium retulit. Ita enim ait: «Quoniam ego ipse qui loquebar, adsum, tanquam aura in montibus, Al pedes evangelizantis auditum pacis, ut evan gelizans bona "., Verum videtur mihi Paulus, quia propheta dixerat, ut pedes evangelizantis auditum pacis, ut evangelizans bona, et hoc quasi ex alterius comparatione memorasse; velut si di ceret Ita adero ut homo qui evangelizat pacem, et evangelizat bona. Hoc autem faciunt apostoli idcirco de semetipsis hoc dictum, id est, de aposto lis, accepisse videtur ad quorum comparatio nem adfuturum et evangelizaturum bona per pro phetas se dixerat Christus. Tam, et si quis accipiat bibere a Jesu, et aqua illa tiant, sed bene et integre annuntiant bona. Exem fiat in eo fons aquæ salientis in vitam æternam " iste de bac aqua doctrinæ spiritalis potest lavare pedes discipulorum, et omnes ex anima ipsorum immunditias sordesque diluere: et hoc faciens da tum a magiɛtro implebit exemplum. Speciosi › ergo ‹ sunt pedes evangelizantium bona.» De ipsis puto pedibus etiam in Canticis canticorum Sponsa dicit ad Verbum Dei: ‹ Lavi pedes meos, quomodo inquinabo eos **?, Et de ipsis nihilomi nus dicitur: Tibiæ tuæ sicut columnæ marmoreæ cum basibus argenteis “.» Et fortassis quia hæc pulchritudo est in pedibus evangelistarum, propter ea non vult eos Dominus Jesus calceamentis ope rire, et occultare speciem pulchram; sed præcipit eis neque calceamentum habere in via ". Quæ au tem bona sint quæ evangelizant, hoc est, quæ an- 6. Sed non omnes obediunt Evangelio. Isaias nuntiant, videamus. Quamvis hoc ipsum quod dicit enim dicit: Domine, quis credidit auditui nostro? evangelizare, interpretetur bona annuntiare, › Ergo fides ex auditu; auditus autem per verbum quæ sint tamen bona quæ bonis addidit, requiramus. Christi. Sed dico: Nunquid non audierunt? In Unum et verum bonum est Deus “, cujus imago omnem terram exiit sonus eorum; et in fines orbis bonitatis est Filius et Spiritus ejus, qui dicitur terræ verba eorum. Sed dico: Nunquid Israel non bonus *. Istud ergo unum bonum, quia in Deo coguovit? Primus Moyses dicit: Ego ad æmulationem Patre, et Filio, et Spiritu sancto est, ‹ bona» 110- vos adducam in non gentem, in gentem insensatam, minavit. Hoc est enim quod annuntiant evangeli- in iram vos inducam. Isaias autem audet et dicit stæ, secundum præceptum Domini et Salvatoris Inventus sum a non quærentibus me: palam ap nostri dicentis: «Ite, docete onines gentes, bapti. parui inter eos qui me non interrogabant. Ad zantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus Israel autem quid dicit? Tota die expandi manus Sancti “. › Hæc sunt ergo evangelizantium bona “. meas ad populum non credentem, et contradicen Sed quoniam et ipse bonus nuntius dicitur, et nun- tem › Neque omnes ex gentibus tiare de bonis, illa sit ratio quod non solum bona Evangelio crediderunt, neque omnes ex Israel nuntiant, sed et bene bona nuntiant. Sunt enim 627 plures tamen, et multo plures ex gentibus, nonnulli qui annuntiant quidem et prædicant quam ex Israel. Quod ergo ponit Apostolus quia de Patre, et Filio, et Spiritu sancto; sed non sin- Isaias dixerit: • Domine, quis credidit auditui no cere, non integre: ut sunt omnes hæretici, qui Pa- stro ³°?, Quis, pro raro dictum est: et observare trem quidem, et Filium, et Spiritum sanctum an- debemus quod sermo hic in Scripturis interdum muntiant; sed non bene, neque fideliter annuntiant. pro raro, interdum pro nullo omnino ponitur; Aut eniin miale separant Filium a Patre, ut alterius verbi gratia, ut cum dicit: «Quis sapiens, et intel naturæ Patrein, alterius Filium dicant: aut inale liget hæc "?et, ‹ Quis ascendet in montem Do confundunt, ut vel ex tribus compositum Deum, vel mini *?» et, ‹ Quis est homo qui vult vitam “? › trinæ tantummodo appellationis in eo esse vocabu- in his omnibus rarum quis significat. Ubi lum putent. Qui autem bene annuntiat bona, pro- vero dicit: Quis ascendit in cœlum? hoc est, prietates quidem Patri, et Filio, et Spiritui sancto Christum deducere: vel quis descendit in abyssum? suas cuique dabit; nihil autem diversitatis esse hoc est, Christum a mortuis reducere › hic quis confitebitur in substantia vel natura. Qui ergo ita > nullus intelligitur. Nullus est enim qui ascendit in annuntiant Evangelium, non solum bona annun- cœlum Christum inde deducere. Nunc ergo, • Do » Joan. IV, so Cant. V, 3. * ibid. 15. Matth. x, 10. * Matth. xix, 17. * Sap. VII, 26. "Psal. CXLII, 10. "Matth. xxvIII, 19. 47 Isa. LII, 7. 48 Isa. LII, 6, 7. Rom. x, 16 sqq. 50 Isa. Lill, * Psal. xxx, 13. 1; Rom. x, 16. 51 Osee XIV, 10. ** Psal. xxın, 3. Editi, De istis, ut puto, etiam pedibus, > etc. Ms. Regius num. 1639, et qui Spiritus ejus dicitur. Istud ergo, › etc. Ms. unus Regius num. 1639, ‹ sed et bene ountiant. Bona sunt enim quæ nonnulli annuntiant quidem. › etc. Sed cæteri mss., Rabanus et editi it in nostro textu. Editi, Exemplum vero de Isaia, etc. Editi, tanquain ora in montibus, ut pedes evangelizantium, etc. Ms. Regius num. 1639, tan quan bora.... ut pedes evangelizantis…... et evange Bizantis, › etc. sed Videtur deest in omnibus mss. et editis, supplendum videtur. Deinde editi, ‹ futurum. › Et paulo post ms. Regius num. 1639, ‹ per pro phetam. Domine quis credidit, etc. usque ad, non cre dentem, et contradicentem, desunt in editis, sed re stituuntur ex omnibus mss. nostris. Editi et Rabanus, Neque enim omnes, etc. Sed omnes mss. nostri omittunt ‹ enim. › Quis. Ita recte ms. unus Regius num. 1639. Cæteri vero mss., Rabanus et editi, quemque. › Sic et paulo infra.

mine, quis credidit auditui nostro **? › quod dicit quelæ neque sermones, quorum non audiantur Isaias, rarem quis significat. Scire tamen nos con venit, quod Domine, quis credidit auditui nostro? › in Hebræis exemplaribus Domine non habeat, sed in interpretatione Septuaginta Seniorum sit et Apostolus hoc probans quad apud illos est, posuit Domine. Videtur tamen Isaias hæc ex persona apostolorum prophetare, quibus creditum fuerat prædicationis officium et ipsi cum raritatem cre dentium præcipue de populo Israel viderent dicunt ad Dominum: ‹ Domine, quis credidit au ditui nostro **?» sicut et illud ex persona ipsorum dicitur, quia ‹ annuntiavimus sicut puer ante ipsum, sicut radix in terra sitienti ". > Et ipsi sunt ¤ihilominus qui dicunt velut cum ipso positi et vi dentes eum in habitu humano, quia «vidimus eum, et non habebat speciem neque decorem 37,» et reli qua. Sed et si ad personam ipsorum prophetarum referantur hæc verba, quasi qui apud Dominum conquerantur quod his quæ de Christo prophetave fint, nemo aut admodum pauci ex populo illo crediderint, non videbitur alienum. Aut non est putandum quia Moyses dicat ad Dominum: Domine, nemo credidit auditui meo? Si enim credidissent litteris meis, credidissent utique et Christo: de ipso enim ego scripsi: Ergo fides ex auditu; auditus autem per verbum Christi. › Hic < verbum Christi» prædicationem de Christo significat. Neque enim illi soli crediderun: qui verbum ab ipso Christo Jesu Domino foquente audierunt; sed multo a plures sunt, qui aliis eum prædicantibus audierunt, sicut et ipse Dominus prædixerat loquens ad Tho inam: ‹ Quia vidisti me, › inquit, ‹ credidisti; beati non videntes et credentes › Omne ergo verbum quod apostoli, et si qui alii ab ipso ac cepta gratia de Christo prædicaverunt, verbum Christi esse pronuntiat. Sed et in Ecclesia si quis sapientiam quæ ex Deo est, et veritatem Dei lo quatur, si quis viam Bei, quæ Christus est, doceat, et justitiam ejus exponat, sine dubio quod loquitur, verbum Christi est. Sed dico: Nunquid non au dierunt? In omnem terram exivit sonus eorum, et In fines orbis terræ verba eorum. Hæc de psalmo octavo decimo assumitur, ubi ait: «Non sunt lo * Isa. Li,1; Rom. x, 46. * Ĵoan. xu, 58. *• Psal. xvui¸ 5. 11 Tim. 1, 11. voces eorum. In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terræ verba eorum. › In quo pro linguarum et sermonum varietate gentes sine du bio intelliguntur: et dicitur quia apostolorum Christi in omnem quidem terram sonus exierit: in fines vero orbis terræ non sonus, sed verba perve nerint. Quod ita intelligi potest, quia ‹ terram › imperitos quosque et indocibiles homines dicat ad quos non verba, in quibus ratio fidei continetar et explanatio sapientiæ, sed sonus fidei communi et simplici.prædicatione pervenerit: finem vero ort:is terrarum eruditiores quosque et prudentiores ap pellaverit. Finis enim perfectionem indicat rerum. Ad hos ergo tales non sonum vocis, sed verba et rationem pervenisse pronuntiat, qui utique au dientes sermonem fidei, etiam perscrutari possunt et perquirere Scripturas divinas, ut cognoscant eorum verborum, quæ eis per apostolos annuntiata sunt, veritatem. Et hanc esse in his differentiam sciens Apostolus, id est in sono et verbis, quodam Joco ita dicit: Et sermo meus, et prædicatio mea non fuit in suasoriis sapientiæ verbis, sed in ostensione Spiritus et virtutis "; › ut ostenderet verbum quidem esse quo per virtutem Spiritus sa pientia Dei lucidius explanatur prædicationem vero hanc esse de qua dicit Propheta, quia cin omnem terram exivit sonus eorum: › in qua sci licet simplex annuntiatio est fidei, el simpli cioribus quibusque sufficiens. Sed et alibi“de semetipso dicit, quia sit ‹ prædicator et 628 apo stolus, et magister gentium. In quo apostolus quidem generale indicat nomen offìcii, qui non so lum prædicet, sed et doceat: prædicet quidem sim plicent fidem, ut illis quibus ait: «Nihil enim ju dicavi me scire inter vos, nisi Jesum Christum, et hunc crucifixum “; › doceat vero eos quibus dice bat: Sapientiam autem loquimur inter perfe clos “. › In quibus ostenditur quod illis quidem sonum prædicationis protulit, his vero sapientiam Dei per verba disseruit. < Sed dico: Nunquid Israel non cognovit? Primus Moyses dicit: Ego að æmulationem vos adducam in non gentem, in gen tem insensatam; in iram vos inducam» Vide 56 Isa. LII, 2. 87 ibid. 58 Joan. xx, 29. I Cor. 621 Cor. 11, ibid. 6. Editi, ‹ Domine, non babetur, sed juxta in- habent apostolus» pro ‹ apostoli. › terpretationem LXX Seniorum: sic et Apostolus, › etc. Sed omnes mss. et Rabanus ut in nostro textu, nisi quod alius habeat ● ex interpretatione, › et alii omittant particulam in vel ‹ ex. › Editi, vident. › Ms. Regius nuin. 1639, quibus non au diantur, etc. Editi plerique, ‹ ex persona illorum dicitur; qui (al., quia) annuntiamus, etc. Deest illo › in libris antea editis. Christo Jesu. Hæc verba desiderantur in edi tis. Sic mss. et Rabanus. Editi vero, beati qui hon viderunt et crediderunt. Deinde ms. Regius um. 1659 et Rabanus, Omne ergo verbum quod. apostoli, et si qui, etc. Sed cæteri mss. et editi Ms. unus Regius num. 1639 habet ‹ indicatɔ prodicat. Ms. Regius num. 1639, non solum voces, sed, etc. Deinde idem ms. et Rabanus, ‹ qui uti que. Cæteri vero miss. et editi, quia utique.» Editi, non sunt in suasoriis, etc. Deinde ms. unus Regius num. 1639 addit humanæ > ante sapientiæ; > sed vox humanæ › deest in reliquis mss. necnon in editis, et apud Rabanum. Est. Omittitur in editis. Rabanus, ‹ sit.» Editi, insipientem, in iram vos mittam,» sed omnes mss. ut in textu.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VIII. tur ea quæ superius dixit, de gentibus prolocutus; bus, nunc de Israel facere sermonem, nec; tamen nunc vero, ut sibi moris est, etiam de Israel sub jungere: et vult quod inexcusabilis sit Israel testi bus idoneis comprobare. Ipse, inquit, Moyses dicit ex persona Dei: Ego ad æmulationem vos addu cam in non gentem: › de Christianis sine dubio dicens, qui a Deo ad æmulationem prioris populi increduli et contemptoris assumpti sunt. Sed vi deatur fortassis gentem a Deo fidei merito et devo tionis electam Moyses injuriosius compellasse, cum dicit, In non gentem, et ita nihili ducere, ut nec gentem eam appellare dignetur; aut si ap pellet, insipientem nominare. Sed non est in juriosus Moyses, utpote amicus Dei, erga electos ejus nec contumelia videbitur in sermone, si ra no sermonis appareat. Unaquæque gens, verbi causa, Egyptiorum, aut Syroruni, aut Moabitarum, pro eo quod propriis terminis, et lingua, et habitu, et moribus atque institutis discernitur, gens illa vel illa appellatur: et neque Syri, Ægyptii ali quando dicuntur: neque Moabitæ, Idumæi appel lantur; aut Arabes Scythæ Christiani vero non est una gens, sed ex omnibus gentibus unus populus et ideo Moyses pro summo honore non gentem › eam nominavit, quia non erat una gens, sed, si ita dici potest, omnium gentium gens Verum excludi videbimur in his quæ subsequuntur, ubi dicit: ‹ In gentem insensatam, in iram vos in ducam: › qued et gentem eam, et insipientem no minaverit. Verum ne in hoc quidem famulus Dei Moyses contumeliam facit populo Dei; sed prævide bat in spiritu quoniam si quis vult sapiens esse in boc mundo, insipiens fieri debet, ut sit sapiens apud Deum “; et ‹ quia non cognovit mundus per sapientiam Deum, placuit Deo per stultitiam præ dicationis salvos facere credentes 68:> el quia per prædicationem crucis Christi, quæ est stultitia gen tibus congregabitur populus qui fiat in hoc mundo stultus, ut sit sapiens apud Deum. Irascuntur er go Judæi quod ipsis excusantibus et refutanti bus, ad convivium regis invitatæ sunt gentes, non aspicientes ad ea quæ dudum de hoc mysterio Isaias audet et dicit: Inventus sum a non quærentibus me: palam apparui inter eos qui me non interrogabant. Ad Israel autem quid dicit? Tota die expandi manus meas ad populum non creden tem et contradicentem. Sicut in superioribus sæpe ostendimus apostolum Paulum nunc de genti "I Cor. 111, 48. 1 Cor. 1, 21. * ibid. 23. "Isa. LXV, 1. 1 Joan. x, 14. 7 Luc. XV, Deest et › in editis. Editi, ‹ insipientes, › male. evidenter et palam immutationem declarare perso næ ita et Isaias in his sermonibus facit, quos ad exemplum Apostolus protulit; et primas quidem partes, id est, inventus sum a non quærentibus me; palam apparui inter illos qui non interroga bant me, ɔ sine dubio de gentibus dicit: et ubi ille personam latenter immutat, Apostolus evidentein distinctionem sermonibus suis dedit in eo quod ad didit Ad Israel autem quid dicit?» et superiora quidem ad gentes; sequentia vero exponit ad Israet esse referenda, in quibus ait: Tota die expandi manus meas ad populum non credentem, et contra dicentem. › Sed primo omnium quod ait, ‹ Isaias audet et dicit, videamus quid audeat, vel quæ hic prophetæ doceatur audacia. Si intendamus verbis beati Stephani dicentis 67: Quem enim pro phetarum non persecuti sunt patres vestri, qui an nuntiabant de adventu Justi? tunc Isaiæ intelli gimus audaciam, qui persecutionibus et morte pro posita ausus est tamen de adventu Justi prædicare, et pro bono audet etiam mori ". In quo tamen si mul et illud ostenditur, quia non, ut aliqui putant, prophetæ nesciebant quid dicerent, et quasi aliena to sensu suo prophetabant. Quod enim dicit Apo stolus de Isaia, quia ‹ audet et dicit, › hoc indicat, quia mortem contemnens et persecutiones quæ in ferebantur, quamvis sciret sibi imminere pericu lum, audet tamen et prædicat verbum Dei, sicut et ipse Paulus dicebat: ‹ Scio quia vincula et car ceres manent me in Jerosolymis; sed ego non facio chariorem animam meam mihi ". Sic ergo et Isaias sciebat quidem secandum se esse et interficien dum 629 ab impiis, audet tamen, et ex persona Christi dicit: ‹ Inventus sum a non quærentibus me 7º. › Certum est autem quod gentes erant quæ Christum nec quærere noverant, nec de eo inter rogare didicerant. Invenerunt tamen quem non quæsierunt, quia ipse eos prior quæsivit. Pastor est enim bonus”, et ovem quæ perierat requisivit”; et sapientia est quæ drachmam perditam quæsivit, et quærens invenit ". Judæi autem usque adhuc quærunt de Christo, et interrogant Scripturas de eo, et non inveniunt; quia crux ejus Judæis est scandalum *: et ideo dicit ad eos: ‹ Tota die expandi manus meas ad populum non credentem, et contradicentem: hoc est, cum penderet in cruce, illi non solum non invenerunt euni, sed in 67 Act. vii, 52. 68 Rom. v, 7. 69 Acl. xx, 23, 24. 7 ibid. 8. 741 Cor. 1, 23. 15 Isa. LXV, 2. Ms. unus Regius num. 1639 habet. Getæ. › Sed cæteri mss. et Rabanus, Scythæ. › Editi, omnium gentium gentes. ▸ Sic Ms. Regius num. 1639 et Rabanus. Editi vero et mss. plerique, irascantur ergo, etc. Editi, de hoc mysterio. Isaias autem aude et dicit: Inventus sum, etc. Sed omnes mss. et Habanus ut in nostro textu. Editi, apparui his qui me, › etc. Editi, in mutationem declinare personæ. › Sed omnes mss. ut in nostro textu. Sic ins. Regius num. 1639 et Rabanus. Editi vero et Mss. plerique, videamus. Quid audet? vel quæ hic Prophetæ audacia? Si intendamus, etc, Ms. unus Regius num. 1639, animam meam, quan me. Deinde editi, Si ergo, etc. Editi, ‹ quia crux ejus eis est scandalum. Į

super dixerunt: «Si Filius Dei es, descende nunc ▲ minus Christo crederem, et ex fi‹le ejus justifica de cruce, et credimus tibi”. › Sed audi quid etiam In Sapientia Salomonis dicatur 77, quia ‹ non inve nietur ab his qui tentant eum: apparebit vero his qui non sunt increduli ad eum., Sed ne hoc qui dem a nobis convenit ignorari, quod in exemplari bus Hebræorum non habetur et contradicentem. › Apostolus autem secutus est Septuaginta Interpre tum veritatem in suis scriptis, et sicut illi inter pretati sunt ponit 7. ‹ Dico igitur: Nunquid repulit Deus plebem suam? Absit. Nam et ego Israelita sum ex se mine Abrahæ, et tribu Benjamin. Non repulit Deus plebem suam quam præscivit. An nescitis in Elia quid dicit Scriptura: quomodo interpellat Deum adversum Israel? Domine, prophetas tuos occide runt, altaria tua suffoderunt, et ego relictus suin solus, et quærunt animam meam. Sed quid dicit illi responsum divinum? Reliqui mihi septem mil Jia virorum qui non curvaverunt genua Baal. Sic igitur et in hoc tempore reliquiæ secundum electio nem gratiæ salvæ factæ sunt. Si autem gratia, jam non ex operibus: alioquin gratia jam non fit gra tia". Quoniam ex his quæ supra dicta sunt, vi deretur forsitan populus Judæorum repulsus esse a Deo, nec aliquid spei gerere, si quidem in æmula tionem induxerit eum Deus in non gentem, et in iram, in gentem insensatam ", et manifestus fa ctus sit his qui eum non quærebant, et inven us sit ab his qui de eo non interrogabant propterea Apostolus, volens ista curare, et osten dere quia supersit salutis via populo Israel si credant, et quia non idcirco repulsi sunt quia ge nus sint Israel (77),sed quia increduli fuerint, ait Non repulit Deus plebem suam quam præscivit. › Et ut boc præsenti probaret exemplo, subjungit Nam et ego Israelita sum ex semine Abraham, et tribu Benjamin, › et tamen fidem Jesu doceo, et annuntio quia ipse est Christus. Quod si mihi non ●bfuit quia sum Israelita ex semine Abraham, quo 7• Matth. xxvii, 40, 42. 77 Sap. 1, 2. 78 Rom. Editi, scriptis: sicut illi interpretati sunt, exponit. › rer; certum est quia ‹ non repulit Deus plebem suam quain præscivit. › Quomodo autem ‹ quos præscivit, illos et vocavit; et quos vocavit, illos et justificavit *, › supra jam dictum est: et quod præscire Deus, non tantum prænoscere futura (quod nec dubitari potest), sed probare, et scientia sua digna ducere, in Scripturis ponatur. Verum de parvum videretur quod exemplo sui non esse repulsam plebem Dei docebat Apostolus, validiora requirit exempia, et dicit: ‹ An nescitis in Elia quid dicit Scriptura? Quomodo interpellat Deum adversun Israel? Domine, prophetas tuos occide runt, altaria tua suffoderunt, et ego relictus snm solus, et quærunt animam meam. Sed quid dieit illi responsum divinum? › In quibus docetur propheta aliquando zelo Dei repletus, cum apud Deum querelam populi prævaricatoris expone ret, qui non solum prophetas occidisset, et altaria subvertisset, verum et Eliam qui videbatur solis superesse et prophetis Domini, conaretur exstin guere. Et hoc Elia apud Deum deplorante, audi quid ad eum oracula divina respondeant: ‹ Reliqui mihi septem millia virorum qui non curvave runt genua Baal. Baal idoli nomen est, ad cujus cultum populus ille, relicta Dei lege, deciderat. Hæc sunt quæ Apostolus ad exemplum temporis præsen tis adducit. Et addit: Sic igitur et in hoc tem pore reliquiæ secundum electionem gratiæ sal væ factæ sunt. Si autem gratia, jam non ex operi bus alioquin gratia jam non fit gratia.»Osten dendum ergo pro viribus nobis est, quomodo sient factum est sub Elia, ubi omnem populum 630 propheta simul putaverat refutatum invenion tur septem millia viri, qui permanseriut in testa mento Dei; sic factum est etiam in advertu Christi, et his temporibus quibus prædicabat Paulus. Et vide si forte possumus Joannem Baptistam, qui Sal vatoris præcessit adventum, ponere loco Eliæ quandoquidem et Evangelium tale ei testimo x1,1, seq. "Rom, x, 19, 20. 80 Rom. VIII, Nain et ego Israelita sum, etc., usque ad, alioquin gratia jam non fit gratia, omit tuntur in editis; sed restituuntur ex omnibus mss. Factus. Deest in editis, et in pluribus mss., sed exstat in ms. Regio num. 1639 et apud Raba num. Eliti, ab eo qui non interrogabat. › Edisi, quantum supersit salutis populo, › etc. Codex vero Vallis-Claræ, ‹ quam supersit salu tis suæ populo, etc. Rabanus: quæ supersit sa luti suæ a populo, > etc. Sed recte mis. unus Regius num. 1639, quia supersit salutis via populo etc. Cæteri mss. habent itidem quia, sed suæ > pro via. Deinde mss. plerique et editi habent, et non idcirco,» etc. omisso quia,› quæ vox restituitur ex ms. Regio nun. 1639 et Ra bano. Editi, ‹ quia gens sit Israel. › Editi, Deum, non tantum, etc. Omnes mss. nostri, Deus, non tam, › etc. Editi, ne parum videretur quod exemplo suo, etc. Sed quid dicit responsum divinum? Hæc in mss. nostris non comparent. Deinde mss. plerique, et editi: • In quibus docet quod propheta, ▸ etc. Sed rectius ms. Regius num. 1639 ut in nostro textu. Editi, ‹ cum aliquando apud Deum, etc. Sed vox aliquando» deest in mss. nostris. Mss. plerique, Reliqui mihi, inquit,» etc. Deinde iidem mss. et editi, genua sua ante Baal. › ‹ Sed ms. Regius num. 1639 ut in textu. Editi, secundum electionem gratiæ Dei,› etc. Sed omnes miss. nostri et Rabanus omitteat Dei. Deinde iidem editi, et miss. plures, ‹ jam non est gratia, sed ms. Regius, num. 1639 ubique habet sit pro ‹ est. › Rabanus, repudiari; > sed onines inss. nostri et editi, refutatum. › Ita ms. Regius num. 1639 et Rabanus. C teri vero mss. nostri et editi, et Evangelista, ▸ elc.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VIII. num perhibet, quia ‹ in spiritu et virtute › venerit per gratiam, sed per‹ electionem gratiæ › salvati Eliæ; et ipse Dominus dixerit de eo: «Et i vultis scire, ipse est Elias. Qui habet aures au liendi, audiat 82. Hic ergo qui in spiritu et vir ute venerat Eliæ, in tantum desperaverat de populo llo, ut non eos diceret esse generationem Abra tæ sed generationem viperarum; et his ad leret: Nolite dicere quia patrem habemus Abra am. Dico enim vobis, quia potens est Deus de apidibus istis suscitare filios Abrahæ 8. Huic rgo ista de populo conquerenti respondeatur a Domino et Salvatore nostro: Ego scio quos ele erim; et iterum: «Oves meæ vocem meam udiunt, et ego præcedo eas, et sequuntur me nes 88 ; et iterum: Habeo alias oves quæ non unt de hoc ovili: oportet me et illas adducere 86. › þuid autem et ipse numerus septem millia virorum udicet videamus. Septenarius numerus ad ¿quiem pertinet. ‹ In septima» enim ‹ die requie it Deus 87.› Audi ergo et Christus credentes sibi ¡uomodo ad requiem invitat, et dicit: Venite ad ne omnes qui laboratis, et onerati estis: et inve ¿etis requiem animabus vestris 88. Ad istum ergo eptenarium numerum pertinet omnis qui veniens à Christum deposuit onera peccati, et requiem alutis invenit Recte ergo Apostolus dicit, uia sic et in hoc tempore reliquiæ secundum lectionem gratiæ salvæ factæ sunt; reliquias di ens eos qui ex circumcisione crediderunt, tam postolos cum quibus se quoque annumerat, quam 1 cæteros qui cum ipsis secuti sunt fidem Jesu Christi. Sed quod dicit, ‹ secundum electionem ratiæ ɔ salvas factas esse reliquias, bæc mihi non idetur superflua esse electionis adjectio Po uit enim dicere: Reliquiæ per gratiam ‹ sal factæ sunt; sed ostendit per hæc esse gra iam et sine electione, et cum electione. Nam om es quidem qui per fidem salvantur, per gratiam ine dubio salvantur: qui autem per electionem ratiæ › salvantur, perfectioris animæ mihi identur ostendi. Sicut enim Israel dicitur omnis ¡ui descendit de genere Israel: ille autem verus srael est, qui mente pura et corde sincero videt Deum ita et de hoc accipere possumus quod mnes quidem qui ad fidem veniunt Christi, per gratiam veniunt: qui vero donum gratie operibus irtutis et puritate cordis exornat, iste non solum dicetur a Christo. Denique et ipse apostolus Paulus, si quis eum in verbis suis diligenter ob servet videt quomodo hujusmodi distinctionibus utitur; alibi secundum carnem nominans Israel, alibi super eo carnis omnino non faciens mentio nem, sicut in præsenti loco, ubi cum diceret, quia non repulit Deus plebem suam,» et nobilitatem Israeliticæ animæ vellet exponere, ait: «Nam et ego Israelita sum. › In secunda vero ad Corinthios, ubi quibusdam de Israelitico genere secundum car nem gloriantibus cogitur respondere, vide quæ præ misit: «Quæ loquor, inquit, non secundum Deum Joquor, sed quasi in insipientia in hac substantia gloriandi. Quoniam quidem multi gloriantur secun dum carnem; et ego gloriabor 8. › Et post ali quanta dicit: ‹ Hebræi sunt, et ego; Israelitæ sunt, et ego; semen Abrahæ sunt, et ego "., Sic ergo ubi de Israel loquebatur, illo interiore homine (la lis enim est plebs illa quam præscivit Deus, et non repulit), non dicit ‹ secundum carnem › Israel; ad eos vero qui, in carnis genere gloriabantur præ misit, quod de hujusmodi gloriatione neque ‹ secun dum Deum › loqueretur, neque in sapientia; sed, ut ipse dicit, ‹ in insipientia. › Tales sunt ergo ‹ reliquiæ, quæ secundum electionem gratiæ salvæ factæ sunt.» Et addidit • Si autem gratia, jam non ex operibus. › Sciendum est opera quæ Paulus repudiat, et frequenter vituperat, non esse opera justitiæ quæ mandantur in lege, sed ea qui dem in quibus hi qui secundum carnem legem cu stodiunt, gloriantur, id est, vel circumcisio carnis, vel sacrificiorum ritus, vel observatio sabbatorum et neomeniarum. Hæc et hujusmodi ergo sunt opera ex quibus dicit neminem potuisse salvari, et de quibus in præsenti loco dicit, quia ‹ non ex operibus alioquin gratia, jam non fit gratia.» Si enim per hæc quis justificatur, non gratis justificatur. Qui au tem per gratiam justificatur, ista quidem opera ab eo minime quæruntur; sed observare debet ne ac cepta gratia inanis fiat in eo, sicut et Paulus dicit, 631 quia gratia ejus in me inanis non fuit, sed amplius quam omnes illi laboravi".» Et iterum addit tanquam memor gratiæ: «Non ego,» inquit, ‹ sed gratia Dei mecum.» Non facit ergo inanem gratiam ille qui digna ei opera subjungit, et gratiæ Dei non exsistit ingratus. Qui enim post consecutam gra 85 Joan. x, 27. 86 jbid. 1 Cor. xv, 10. Lue. 1, 17. 8 Matth. xi, 14, 15. 8 Matth. 11,7, 84 Joan. x, 18. 16. 87 Gen. 11, 2. 88 Matth. x, 28, 29. 8 II Cor. xi, 17, 18. 90 ibid. 22. Editi, quia in spiritu.... ut non eos dice et filios Abrahæ.... de lapidibus suscitare filios Abraham. > Editi, Septimus numerus. Mima enim die, › etc. Deinde, ‹ Se Sic omnes mss. nostri. Editi vero et Raba ws, inveniet. › Sic recte mss. plerique. Rabanus vero, ms. inus Regius num. 1641 et editi, hæc mihi vide or superflua esse electionis adjectio, › et:. Deinde ns. Regius num. 1639, et sine electione esse ele clionein. ▸ Recte mis. Regius num. 1659, perfectioris. a Cæteri vero mss. Rabanus et editi, perperam, perfectiores. › Editi, ‹ et hoc accipere possumus › elc., omisso ita. › Editi, exornant, isti non solum.... salvari dicuntur. Deinde mss. plerique et Rabanus vide (ms. Regius num. 4659 et editi, < videl) quomodo hujusmodi distinctionibus, etc. Ergo omittitur in editis. Deinde iidem editi et miss. quidam, et de quibus in ipso loco dicit, etc., sed ms. Regius num. 1639 et Raba nus, rectius, ut in nostro textu.

tiam peccat, ingratus fit ei qui præstitit gratiam. pturis divinis, si invenerit manifestet. Puto tamen Si autem non inanem feceris gratiam, multiplica bitur tibi gratia, et tanquam mercedem boni operis gratiarum multitudinem consequeris, sicut et ipse scribit, et Petrus in Epistola sua dicit: «Gratia vobis et pax multiplicetur in recognitione Dei”; › et iterum alibi: Ut boni dispensatores multiplicis gratiæ Dei”.› rum hoc modo dixisse Apostolum: ‹ Cæteri vero excæ cati sunt; et sicut scriptum est de eis: Dedit illis Deus spiritum compunctionis; › ut suis verbis di cere videatur dedisse eis Deum spiritum com punctionis, secundum ea quæ de cæcitate oculorum, et auditu aurium per Isaiam dicta sunt. Isaias enim ita dicit: Vade, et dic populo huic Auditu ao dietis, et non intelligetis: et videntes videbitis, et non videbitis. Incrassatum est enim cor populi hu jus, et auribus suis graviter audierunt: et oculo; suos clauserunt, ne forte videant oculis, et auribus audiant, et corde intelligant, et convertantur, el sanein eos".» Nunc ergo sensum Isaiæ videtur Apostolus suis quidem sermonibus protulisse; sed 8. Quid ergo est? Quod quærebat Israel, hoc non est consecutus: electio autem consecuta est cæteri vero excæcati sunt; sicut scriptum est: De dit illis Deus spiritum compunctionis oculos ut non videant, et aures ut non audiant, usque in hodiernum diem. Et David dicit: Fiat mensa eorum in laqueum, et in captionem, et in scandalum, et in retributionem illis. Obscurentur oculi eorum ne quia prophetæ sensum dicebat, addidisse: ‹ Sicat videant, et dorsum illorum semper incurva”. ' In his Apostolus Israel in duas dividit partes: qua unam electionem vocat, quæ consecuta sit quod quærebat; aliam cæteros appellat qui non so lum consecuti non sunt quod quærebant, sed excæ cati sunt spiritu compunctionis. Quibus etiam Deum dedisse dicit oculos, ut non videant, et au res ut non audiant, usque in hodiernum diem, › hoc est, usque ad consuminationem sæculi. Sed quæstio nobis movetur quomodo de bono Deo digne dictum videatur quod ipse dederit oculos residuo Israel quibus non videat, et aures quibus non audiat. Et vide ne forte hæc magis retributio sit et merces incredulitatis, secundum ea quæ in superioribus expo suimus, ubi dicitur quia non probaverunt Deum habere in notitiam, tradidit eos Deus in reprobum sensum **.» Et hic enim oculos et aures cordis, non corporis dicit, quibus excæcati sunt et non audiunt hi utique qui Christum videntes in corpore, et audientes doctrinam ejus neque credere operibus quæ videbant, neque verbo quod audiebant obedire voluerunt. Verum de hac ipsa quæstione sufficienter a nobis in primis hujus Epistolæ parti bus dictum est. Ubi tamen scriptum sit hoc ipsum quod dicit Apostolus: Sicut scriptum est Dedit illis Deus spiritum compunctionis, oculos ut non videant, et aures ut non audiant, usque in ho diernum diem; › ego hactenus invenire non potui. Si quis vero diligentius quam nos intendit in Scri If Petr. 1, 2. 31 Petr. iv, 10. 23, 24. 98 Rom. x1, 8; Isai. vi, 10. Editi, multiplicabitur. > "Rom. XI, 7 sq. scriptum est. Similiter autem et de his facit quæ per David dicta esse pronuntiat. Ait enim: ‹ El David dicit Fiat mensa eorum in laqueum, et in captionem, et in scandalum, et in retributionein illis. Obscurentur oculi eorum ne videant, et dor sum illorum semper incurva. › Quod enim dicit Fiat mensa eorum in laqueum, et in captionem, et in scandalum; › in captionem in Psalmo " Dou habetur scriptum, neque in nostris Septuaginta In terpretum exemplaribus, neque in Hebræorum. Et rursum in Psalmo habetur: Fiat mensa eorum coram ipsis in laqueum: Apostolus autem nca po- || suit coram ipsis. Hæc de sermonum ordine el as sumptorum testimoniorum qualitate memoravimus, | ut ostendamus per singula, quod auctoritas aposto lica nequaquam Hebræorum exemplaribus fidem facit, nec verbis semper interpretum servit sed Scripturarum sensum verbis quibus competit ex- | plicat. Nunc ergo videamus quomodo propoɛiti ca pituli sensus debeat explanari. Cæcitatem cordis, qua reliquus Israel, hoc est, qui non credidit, ex cæcatus est, duobus propheticis testimoniis probat, | vel quod ex Isaia, vel quod ex David videtur 632 assumptum; et in utroque unus quodammodo sen sus exponitur Nam et hic oculi” eis dantur qui bus non videant, et aures quibus non audiant; et illic" optatur ut coram ipsis mensa eorum fiat in laqueum, et in captionem, et in retributionem, et in scandalum; et ut obscurentur oculi eorum ne vì 98 Rom. 1, 28. 96 Isa. v1, 9, 10. 97 Psal. LXVIII, "Rom. x1, 9, 10; Psal. Lxviii, 23, 24. Dedit illis Deus spiritum compunctionis, elc., usque ad, et dorsum illorum semper incurva, desiderantur in libris antea editis, sed restituuntur ex omnibus niss. Ita ms. Regius num. 1639, Rabanus et editi, Cæteri vero mss., Sed quæstio nobis videtur ex oriri quomodo de bono Deo digne dictum videatur,› etc. Ms. Regius num. 1639 et editi omittunt digne.> Deinde editi et mss. quidam habent, quibus non videant... quibus non audiant. › Dicitur. Omittitur in plerisque mss. necnon apud Rabanum, et in editis; sed restituitur ex ms. Regio num. 1639. Editi, quia excæcati sunt, a Ejus. Deest in editis. Editi, Ubi vero. › Deum. In editis prætermittitur. Deinde ms. Regius num. 1639, Secunda ea quidem de cæcitate oculorum, etc. Sed cæteri mss. Rabanus et editi ut in nostro textu. Sic mss. plerique et Rabanus. Editi vero et ms. unus Regius, Hunc ergo, › etc. Editi omittunt, Ait enim. Mss. quidam omittunt, Et David dicit.» Editi, nec verbis semper interpretatum ser vet, et, serval. > Editi, ‹ et in utroque quodammodo idem sen sus exponitur. >

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VIII. deant. Et quomodo hæc digne credantur dici, et lum, et in retributionem eis fieri dicitur*, videa maxime ex persona Christi in psalmo, non otiosum videtur ostendere Vide ergo si hoc modo pos sumus explicare quod quæritur. Sicut oculis corpo reis utitur unusquisque ad videndum sive bona, sive mala, et in potestate habet vel elevare oculos ad cœlum, et per id quod videt, conditorem ejus agnoscere, et collaudare creatorem, vel conferre ad spectacula circi, vel theatri, vel quarumlibet sor didarum oblectamenta visionum, quibus aut ad libidinem, aut ad rapacitatem, vel alia quæque vitia animus inflammetur: ita mihi intellige etiam animæ oculos, quibus alii utuntur quidem ut verbum Dei et doctrinam veritatis agnoscant, ac sapientiæ ejus quotidie capiant profectum; alii vero utuntur his oculis in contrarium, exercentes scilicet semetipsos quotidie, et inquirentes quomodo dogmata veritatis infringant, et fidem Christi quan tum ipsis videtur impugnent. Ponamus ergo ali quem orare pro his qui perspicaces et argumentosi sunt in falsa scientia, et dicere: Det illis Deus ‹ ocu los ut non videant, perversi sensus acumina, ‹ et aures ut non audiant ɔ mendacii scilicet magistros, et mus. Sed primo ad eos pauca dicenda sunt qui al legorias in Scripturis divinis refutant, et ridere so lent eos qui non in omnibus sequuntur histori cum sensum. Dicant ergo nobis si meusam hic Ju dæorum illam dicit Propheta in qua prandere vel cœnare solent, ut ipsa eis fiat in laqueum ut capiat eos vel si ipsa mensa efficiatur eis in retributio nem, ut ab ipsa pro his quæ deliquerunt recipiant ultionem: vel quomodo eis in scandalum sit expo nant. Quod si de his singulis explicare se non va Jent et risum suum in confusionem viderint versum, tunc nobiscum pariter veniant, et requi rant de Scripturis divinis qualiter mensa hæc Israel possit intelligi. Nobis igitur pro captu sensus nostri ita videtur, quod omnes Scripturæ quæ ante adven tum Domini erant apud Israel (primis enim ‹ illis credita sunt eloquia Dei',), et omne quod appellatur Vetus Testamentum, mensa est Israel in qua mensa si quis volebat edere verbum Dei, appositis sibi legis et prophetarum sermonibus pas cebatur. Et hanc puto esse mensam de qua dicit Salomon: Si sederis cœnare ad mensam potentis, intelligibiliter intellige quæ apponuntur tibi, et mitte manum tuam, sciens quia talia te parare oportet. Sed et Salvator ubi dicit: Cum man ducaveritis et biberitis ad mensam meam *; › quid aliud mensam ejus intelligimus, nisi ubi die gnos, et eos qui capere possunt verbum sapientiæ, et rerum scientiam, docet (17)? lloc et in Prover biis Salomon de Sapientia protestatur dicens ● Sapientia ædificavit sibi domum, et supposuit sep tein columnas: immolavit victimas suas, miscuit in cratere vinum suum, et paravit mensam suam'. Omnis ergo Scriptura mensa est Sapientiæ. Sed videamus quomodo hanc mensam orat David fieri Israelitis incredulis in conspectu eorum 633 in laqueum, et in captionem, et in scanda lum, et in retributionem ". Fit eis in laqueum Scriptura divina, cum legunt ea quæ de Christo prophetata sunt: Hic ædificabit civitatem meam, et captivitatem populi mei convertet **:> et dicunt non esse hæc sub Jesu completa Neque enim obscurentur oculi eorum ne videant; ▸ non tibi videtur amplectendus is qui hæc optat eis per quæ eorum peccata minuantur? Multo enim melius est non sapere, quam male sapere. Non, inquam, tibi videtur quod Marcion, qui adversum creatorem Deum blasphema scripta composuit, vel Basilides, vel Valentinus, vel cæteri auctores pravorum dogmatuın, beati fuissent, si non illos, quibus male sapuerunt, cordis oculos habuissent? De his enim Isaias dicit: Ve scribentibus! Scribentes enim sequitiam scribunt'.» Similiter autem et pro his qui male docent, et male loquuntur, orat David in Psalmis, et dicit: «Muta efficiantur labia iniqua, quæ loquuntur adversus justum, scelus in superbia et contemptu. Sic ergo et de Israel dicitur: «Obs curentur oculi eorum ne videant ³, et, Det eis Deus oculos ut non videant *. Hæc, quantum ad oculorum cæcitatem pertinet quæ male videnti incredulo Israel tanquam pro remedio quodam dari a Deo videtur dicta sint. Nunc etiam de mensa quæ in laqueum, et in captionem, et in scanda- ædificavit, aiunt, civitatem Dei, neque captivitatem Isa. x, 1. • Psal. xxx, 19. * Rom. 111, 2. * Prov. xxi, 1, 2. Psal. LXVIII, 24. 8 Luc. XXII, 30. * Rom. xI, 8. 'Prov. 1x, 1, 2. Ms. Regius num. 1639, Rabanus et editi, costendere. > Cæteri mss., ‹ exponere. > Editi, quibus aut libidinem, aut rapacitatem, vel alia quæque vitia amans (al., camens) inflam metur: ita mihi intelligo (al., intelligi: > Ra banus, ‹ intelligere»); ms. unus, ita hic intellige, › elc. Editi, semetipsos, quotidie inquirentes, ▸ omisso el. a Editi, doctores. Deinde iidem, et mss. quidam, si nullos quibus male sapientes erant,» etc. Sed ms. Regius num. 1630 rectius ut in nostro textu. Enim. Deest in editis. Editi, pertinent.... viventi.... videntur, ▸ male. * Psal. LXVIII, 23; Rom. x1, 9. ** Psal. LXVIII, 25. 10 Isa. XLV, 15. Ms. Regius num. 1639, Sed primo pauca dicenda sunt contra eos qui... refutantes ridere so lent, etc. Editi, (explicare non valet Rabanus. Editi vero, diligenter intellige, etc. Ubi deest in editis. Deinde mss. plures et Rabanus, Verbum, sapientiam, et rerum scien tiam, docet. Sed ms. Regius Hum. 1639 rectius ut in nostro textu. Editi, docere, › male. Alias, Israeliticis. ▸ Ms. Regius num. 1639, ‹ a Jesu coma vleta.

populi revocavit. Sed hæc dicunt, quia sedentes immundis et sordidis vestimentis, id est, corpore ; ▸ et ad mensam potentis non faciunt illud quod admo nuit Salomon ", ut intelligibiliter intelligant quæ apposita sunt eis. Non enim visibiliter hæc, sed intelligibiliter, hoc est, spiritaliter facturus prophetatus est Christus Nam ædificavit vere civitatem Dei, sed ex lapidibus vivis, ex quibus suscitavit filios Abrahæ, et ex ipsis ædificavit Ec clesiam Dei; et convertit captivitatem populi, eorum quos in peccatis captos diabolus detinebat. Illis ergo non ita intelligentibus, mensa hæc Scri pturæ divinæ facta est in laqueum, et in captio mem. › Potest autem et illa captio mensæ hujus videri, qua Dominus eos cepit cum dixit ad eos ‹ Quid vobis videtur de Christo? Cujus Filius est? At illi responderunt: David. Et Dominus: Quo modo ergo inquit, David Dominum eum vo cat, dicens: Dixit Dominus Domino meo: Sede a dextris meis (24)? Et non poterant ei respondere verbuin 1 > Fit autem et in retributionem › eis hæc mensa, ut breviter dicam, secundum verbum Domini quo ait: ‹ Putatis quia ego accusem vos apud Patrem? Est qui vos accuset Moyses " secundum illud quod Apostolus dicit: Quotquot per legem peccaverunt, per legem judicabun tur. › Fit autem et ‹ in scandalum › eis mensa hæc hoc modo. Ex Scripturis didicerant Judæi, quia ‹ Christus in æternum manet "; > Jesum vero vi dentes in carne, et non solum in carne, sed et in morte, el morte crucis, scandalizabantur in eum Descientes quia ‹ etsi passus est ex infirmitate, carnis, sed vivit ex virtute Dei "., , Hæc ergo singula quia non intelligibiliter acceperunt, quæ apposita sunt eis ad mensam potentis, scandali zati sunt, et ipsa mensa Scripturarum divinarum facta est eis in scandalum, et obscurati sunt oculi eorum secundum ea quæ supra diximus, et dorsum eorum curvatum est semper ". Neque enim debe rent ultra cœlum aspicere, qui in creatorem cœli peccaverunt, et in Dominum majestatis. Sed et unicuique nostrum verendum est ne forte hæc di vinorum verboruni niensa, ad quam videmur con sedisse ut cibum verbi Dei pro possibilitate suma mus, fiat in laqueum, vel in retributionem, vel in scandalum, si non intelligibiliter, et ut dignum est, mundos ex ea, et puros ac spiritales cibos sapien tiæ capiamus: etiam illud pariter observantes ne aut corde polluto ad mensam sapientiæ consi deamus; sed speciem futuri in cœtis convivii jam nunc meditantes, per conversionem et pœnitentiam indumenta quotidie mundiora et nuptialia præpa remus, quibus utentes, aulam sapientiæ, et thala mos filii regis intrare mereamur ". 9. Dico ergo: Nunquid sic offenderunt ut ca derent? Absit. Sed illorum delicto salus gentibus, ut illos æmulentur. Quod si delictum illorum divi tiæ mundi, et diminutio eorum divitia: gentium quanto magis plenitudo eorum? Cum exɔo suisset Apostolus ea in quibus repudiatus est Israel, et introductæ sunt gentes; et enumerasset etiam prophetias quæ de cæcitate ipsorum, et laqueo, et retributione, scandaloque prædixerant ne rursum gentibus insultandi causas et elationis ma teriam præberet, ipsum Israelis lapsum dicit talem fuisse, non ut illi caderent, sed ut delicto suo sa lutem gentibus darent; et ait: ‹ Dico ergo: Nun quid sie offenderunt ut caderent? Absit. Sed illo rum delicto, salus gentibus.» Et quomodo ex illo rum delicto salus gentibus detur, ostendit: × Ct illos, inquit, emulentur › hoc est, ut con versionem gentium videntes, et testamentum Dei, quod ipsi prius acceperant, illis traditum, et le gem ac prophetas apud eos majore et digniore ha beri observantia, zelum capiant etiam ipsi in no vissimis saltem temporibus: et sicut nunc illorum lapsus salutem gentibus dedit, ita gentium lides et conversatio Israeli æmulationem conversionis conferat et salutis. Observandum tamen est, quod aliud ponit Paulus offendere ac delinquere, et aliud cadere et offensioni quidem vel delicto re medium ponit; cecidisse autem eos, quasi despe ratio in hoc sit aliqua, non recipit. Dicit 634 enim: ‹ Nunquid sic offenderunt, ut caderent? Absit. Sed illorum delicto salus gentibus. Et est mirum quomodo in tot et talibus quæ de eis omnis Epistolæ textus exponit, cecidisse tamen eos neget Apostolus. Sed videtur mihi quod Paulus cadendi differentias bene noverit, et aliud sciat esse ca dere, secundum illud quod scriptum est: «Septies cadet justus, et resurget 19.10 *; › et iterum: ‹ Noli mihi insultare, inimica mea, quia cecidi: et resur gam; › et secundum quod Jeremias dicit: «Nun quid qui cadit, non adjiciet ut resurgat? aut qui v, 45. * Joan. x11, 34. 1* | Cor. xiii, 4. 10 Psal. 19.10 Prov. XXIv, 16. * Mich. vn, 8. * Prov. xxIII, 1. 1 Matth. XXII, 42 sqq. 13 Joan. LXVIII, 23, 24. 17 Matth. xx, 12. 18 Rom. XI, 14, 12. Alias, commonuit,» (al., ‹ monuit); Salo mon quod intelligibiliter, etc. Editi, hoc est, spiritaliter facturus est Christus, et prophetatus est Christus. Deinde mis. unus Regius nuin. 1639, perperam, ‹ Qui non ædi ficavit vere, etc. Ms. Regius num. 1639, omittit ‹ ex quibus. › Editi vero habent, ‹ in quibus; › et postea, ‹ut convertat captivitatem, › etc. Ergo. Deest in editis. Sede a dextris meis. Hæc desiderantur in antea editis. Ms. Regius nuni. 1659, ‹ Quotquot in lege, etc. Alias, Quicunque per legem, ɔ eiç. Sic ms. Regius num. 1639. Editi vero, ‹ ac corde, etc. Mss. quidam et Rabanus, et corde, › etc. Deinde iidem habent, alius, aut speciem,» alii, et speciem, etc. Male. Sic omnes mss. nostri. Editi vero, • Prophe tas qui de cæcitate ipsorum... et retributione scandali prædixerant. › Ut illos, inquit, æmulentur. Hæc desunt in editis, et in plerisque mss, et apud Rabanum: sed restituuntur ex ms. Regio num. 1639. Paulus. Deest in antea editis.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VIII. aversus est, non convertetur ** (30)?, Sed et Job scientiam ". Et propterea dicit Apostolus, quia de semetipso dicit: ‹ Tempore constituto paratum est ei cadere sub aliis, et domum ejus diripi ab alienis”; › et in quarto Regnorum libro scri plum est: Cecidit Ezechias ab elatione cordis sui ".» Et omnes hi casus de quibus in supradictis sermonibus Scripturam pronuntiasse memoravi mus habent utique resurrectionem; et aversio eorum habet conversionem. In præsenti vero capi tulo, quasi sciens Apostolus quia si cecidissent, re surgere omnino non possent, ita negat eos cecidisse, et valde excusat in eo quod dicit: ‹ Nunquid sic offenderunt ut caderent? Absit. Ne forte ergo ad alium casum respiciens Apostolus, Israel excuset et abneget cecidisse; illum fortasse de quo dice bat Dominus et Salvator noster", quia videbam Satanam sicut fulgur cecidisse de cœlo: > sed et illum de quo Isaias dicit: Quomodo cecidit de cælo Lucifer, qui mane oriebatur *?, Hic ergo tali casu negat cecidisse Israel. Illorum enim vel in fine sæculi conversio erit tunc cum plenitudo gentium subintraverit, et omnis Israel salvus fiet 17; istins autem qui de cœlo cecidisse dicitur nec in fine sæculi erit ulla conversio. Hunc ergo casum quem superius diximus, id est, in quo qui cadet adjiciet ut resurgat 28 similem esse huic quem in ipso loco offensionem nominat Apostolus adver lamus, et quem delictum appellat: quod mihi tale videtur esse. Si quando justus in uno aliquo victus, verbi causa, vel in fragilitate carnis, vel alio quolibet delicto ceciderit, non tamen ideo ab omni legis ob servantia discesserit sed justitiam teneat, mi sericordiam colat, fidem, pietatem, mansuetudinem servet, et legem Dei meditari non negligat: de hoc possumus dicere, quia ‹ Nunquid sic offendit ut ca deret? Absit. › Ita et Israelitæ quamvis re demptorem suum negaverint, et eos qui ab ipso missi sunt, Japidaverint et persecuti sint”; tamen habent adhuc aliquid residui. Est apud illos medita tio legis, licet non credant nec intelligant. Est apud illos et æmulatio Dei, licet non secundum * Jerein.viii, 4. * Rom. xI, 25, 26. * Deut. xxx, 8, 9. non sic offenderunt ut caderent; hoc est, ut ab omni legis Dei observantia, vel meditatione pe nitus declinarent. Et hujusmodi casum delictum nominavit. ‹ Illorum» enim, inquit, ‹ delicto salus gentibus. Propterea ergo et David, sciens hujus modi esse delicta, in quibus qui ceciderit surgat; et esse alia, in quibus qui ceciderit non resurgat nec in consummatione sæculi, dicebat: Delicta, sive lapsus, ‹ quis intelligit ª¹? › Sequitur post hæc Quod si delictum illorum divitiæ mundi, et dimi nutio eorum divitiæ gentium; quanto magis pleni tudo eorum? Considera in his Dei sapientiam, quomodo apud eum ne ipsa quidem delicta et lapsus inntilitati cedunt: sed cum unusquisque ex propo siti sui libertate delinquat, dispensatio divinæ sa pientiæ hoc ipso in quo illi damno suæ negligentiæ pauperes fiunt, alios divites facit. Etenim ‹ cum divideret Deus gentes, et dispergeret filios Adam, constituit terminos gentium juxta numerum ange lorum Dei. Facta est tunc pars Domini Jacob, et funiculus hæreditatis ejus Israel ".Illis autem angelis, quibus pars gentium fuerat distributa, seducentibus quodammodo singulos quosque de parte Domini ac depravantibus, fecerunt eos offen dere, ita ut diceret Dominus per prophetam: Facta est mihi portio mea desiderabilis in exsecratione"; ▶ necessarium fuit ut illa refutata ac repudiata, esset alia pars Domini super terram, quæ gloriam, et testamenta et legislationem, et obse quia cultus Dei (quæ omnia divitiæ erant par tis Domini) susciperet, et pars Domini pro illa parte quæ offenderat vocaretur. Idcirco delictum illorum fit divitiæ mundi Nunc enim jam non una Hebræorum gens, sed totus mun dus pars Domini effecta est. Si enim ipse 635 Salvator dicit: «Quia ego veni non ut judicem mundum, sed ut salvetur mundus per me "., Et ne ambiguum videretur mundi nomen, quoniam quidem sæpe ad cœlum et terram, sæpe ad solam terram, interdum vero etiam ad omnes homi 25 Luc. x, 18. 26 Isa. XIV, 30 Rom. x, 2. 31 Psal. xvitt, 13. 23 Job XII, 5. * IV Reg. xx, 17; Il Paral. xxx, 26. 28 Jereni. vIII, 4. 19 Matth. xxi, 37; Luc. xi, 54. ** Jerem. xii, 10. "Rom. ix, 4. 3 Joan. xi, 47. Editi, non revertetur. Sic omnes mss. et Rabanus. Editi vero, paratus est ei cadere sub aliis, et donum ejus, › elc. Ms. Regius num. 1639, Et omnes hi casus quos supradictis sermonibus Scripturarum pronun liari memoravimus, etc. Sed cæteri mss., Raba nus et editi ut in nostro textu. Deinde utique › deest in editis. Fortasse. Deest in editis. Sic Rabanus. Ms. vero Regius num. 1639, Hoc ergo tali casu. › Cæteri vero miss. et editi, Hunc ergo talem casum, etc. Editi, non adjiciet, male. Editi perperam, ceciderit. › Sic recte ms. Regius noin. 1639. Cæteri vero iss. Rabanus et editi, Quia et Israelitæ, › clc. Editi, ‹ non credentes. › Penitus et paulo post enim desunt in editis. Sic ms. Regius num. 1639. Cæteri vero mss., Rabanus et editi omittunt surgat, et esse alia, in quibus qui ceciderit. › Juxta numerum angelorum Dei. Facta est tunc pars Domini Jacob, et funiculus hæreditatis. Hæc desunt in editis, et in plerisque mss. nec tion apud Rabanum, ubi pro his verbis legitur: et re liqua usque ad, Hæreditas ejus Israel.", Fuerat. In editis prætermittitur; sed resti tuitur ex ins. Regio num. 1639. Rabanus habet fuerit. › Cæteri mss.,. fuit. › Hæc verba, refutata ac, desunt in editis. Editi, et testamentum. > Sic ms. Regius num. 1639. Cæteri vero mss., Rabanus et editi, ‹ fiunt divitiæ mundi. › Etiam omittitur in editis.

nes mundi appellatio refertur: idcirco repetit Apo- bus crediderant, dicit: ‹ Vobis enim ‹co gentibus. › stolus, et manifestius in quo dixerit mundum desi gnat. Ait enim: ‹ Et diminutio corum, divitiæ gentium. › Quod enim illis qui offenderunt dimi nutum est et ablatum, ad divitias gentium collatum est, qui per fidem pars Domini et hæreditas ejus effecti sunt. Bene autem ad diminutionem reddidit plenitudinem, et non sine profundo quodam sensu populum Israel Paulus plenitudinem vocat. In quo ego pro viribus meis tale aliquid intelligo: Nunc quidem donec omnes gentes veniunt ad salutem, congregantur divitiæ Dei ex credentium multitudi ne: sed donec Israel in incredulitate persistit, non dum plenitudo portionis Domini dicetur esse completa. Deest enim ad integrum populus Israel. Cum vero plenitudo gentium subintraverit ", et Israel in novissimo tempore per fidem venerit ad salutem, ipse erit populus qui prior quidem fuerat; sed no vissimus veniens ipsam quodammodo hæreditatis et portionis Domini plenitudinem complebit Et ideo ‹ plenitudo appellatur, quia quod deerat in portione Dei, in novissimis ipse complebit: et ita omnipotentis et boni Dei dispensatio delicta aliorum fructuosa aliis efficit, sicut in præsenti delicta Israel divitias mundi facit, et diminutionem eorum divi tías gentium. Jam same si et ex gentium delictis quæ necessario delinquunt, tale aliquid faciat om nium dispensator, et aliquibus ex eis divitias conferat, ne hoc quasi speciale solitis Israel fuisse videatur, sed æquitas apud justum et bonum Deum super omnibus habeatur, etiam tu apud temetipsum qui legis, requirito 10. Vobis enim dico gentibus: Quandiu quidem ego sum apostolus gentium, ministerium meum il lustrabo, si quo modo in æmulationem immittam(52) carnem meam, et salvos faciam aliquos ex illis. Si enim amissio eorum reconciliatio est mundi, quæ est assumptio, nisi vita ex mortuis 7? › Sicut sæpe observavimus in hac Epistola Paulum aliquando pro Judæis, aliquando pro gentibus, interdum vero ad alterum borum, vel ad utrumque facere sermo nem, sicut cum dicebat, ‹ Si autem tu Judæns co gnominaris ª,› quasi ad Judæum loquens: et ite rum, ‹ Judæo primum, et Græco ", loquens quasi ad utrumque; ita nunc vero aperte ad gentes, hoc est ad eos maxime qui in urbe Roma ex genti Rom. x1, 25. ** Matth. xxvii, 20. 37 ibid. 13 seqq. 38 Rom. 11, 17. Tim. i, 13. ibid. 8. Sic ms. Regius nuni, 1639. Cæteri vero mss., Rabanus et editi, Hæc diminutio, › etc. Editi, quæ, et, qui per fidem pars Domini effecta sunt hæreditas ejus. › Alias, dicitur. › quæ Editi et Rabanus, compleat, › male. Ita mss. Editi vero, Jain sane fiet ex gen tium delictis necessario delinquunt, tale aliquid omnium enim dispensator, et aliquibus ex eis di vitias confert: ne hoc quasi spiritale solius Israel.... ista require.» Ms. Regius num. 1639 perperam habet, non quia specialis alius Israel fuisse videatur; Quid ergo dicat gentibus videamus.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VIII. am bonum gradum, sed malam sibi pœnam con- ‹ opera › ejus ‹ bona, magnificent Patrem qui in quirit tanquam qui contumeliam fecerit divino ministerio. Similiter autem et qui presbyterii gra Jum suscipit in Ecclesia, satis agat illustrare mini Merium presbyterii. Ad ipsum enim pertinent et Ha quæ de presbyteris ad Titum scribit Aposto lus 68: et ea quæ Isaias scribit, cum dicit: «Ipse Dominus in judicio veniet cum presbyteris po puli, et cum principibus ejus judicabitur; › et addit ‹ Vos autem utquid succenditis vineam meam, eɩ direptio pauperum in domibus vestris est? Ut quid injuriam facitis populo meo, et personas pauperum confunditis?, Secundum hæc autem et episcopus ¡llustrat ministerium suum in episcopatu, si sit se cundum quod describit Apostolus ", irreprehensi bilis, vigilans, prudens, ornatus, hospitalis, doctor, non vinolentus, non percussor, sed modestus; non litigiosus, non avarus, domum suam bene regens, filios habens in obsequio cum omni gravitate, non elatus superbia, ne in judicium incidat diaboli. Qui talis est, illustrat ministerium episcopatus sui, ut et ipse audiat: «Euge, serve bone et fidelis; super pauca fuisti Adelis, super multa te constituam *., Similiter autem et vidua " si permaneat in oratio nibus et obsecrationibus nocte ac die, illustrat mi nisterium viduitatis suæ. Si vero sit talis qualem Apostolus notat 5º, otiosa, et verbosa, et non solum verbosa, sed et curiosa, loquens quæ non oportet; aut sit in deliciis degens et vivens mortua; hæc dehonoravit, et non illustravit ministerium vi duitatis suæ. Eodem modo etiam virgo consecrata Deo illustrat ministerium virginitatis suæ, si sit sancta corpore et spiritu, et non cogitet quæ homi Bum sunt, sed quæ Dei, quomodo placeat Deo ". Si vero aliter agat, non solum non illustrat mini sterium virginitatis suæ, nec illustrat lampadem Suam, sed econtrario lumen ejus exstinguitur, et efficitur una de insipientibus virginibus. Hæc eadem et unusquisque in Ecclesia positus apud semetipsum reputet, ut in quocunque loco stat, sive in clero, sive in plebe, illustret ministerium fidei suæ, et tales faciat actus suos, ‹ ut videntes › homines cœlis est ". Hoc enim faciebat et Paulus docendo gentes, quorum erat apostolus, et instruendo, in firmos olere parvulos lactealendo ", robustis fortiorem verbi cibum præbendo, errantes, et in fide titubantes, ac velut in abortivum quoddam reda clos materno affectu rursum parturiendo, donec Christus formaretur in eis " et per hæc om na illustrando ministerium apostolatus sui, in æmulationem fidei et zelum bonæ conversationis adducebat carnem suam id est, secundum car nem cognatos; ut si non omnes, aliquos tamen sal vos faceret ex illis. Sic ergo dum pervigilem curam et jugem sollicitudinem erga doctrinam gentium gerit, et conversationem eorum ac vitam valde pro babilem facit, videntes hæc Israelitas qui erant cognati ejus secundum carnem “, ad imitandos eos qui proficiunt in ſide Dei invitat, et provocal: et est gloria ministerii ejus cum ex eruditione eorum etiam illis profectus accesserit. Si enim amis sio eorum reconciliatio est mundi, quæ est assurd ptio, nisi vita ex mortuis? › Hoc mihi ostendere in his sermonibus videtur Apostolus, quod abjecto Israel, et ad gentes necessario prædicatione trans lata, mundus (hoc est, universæ gentes ) re conciliatus est Deo, secundum quod scriptum est Quia Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi, non reputans illis delicta ipsorum "; › et ite rum sicut Paulus dicit: «Qui posuit in nobis ver bum reconciliationis; › per quod verbum dicebat Rogamus pro Christo, reconciliamini Deo. › Si ergo, inquit, Israeliticæ gentis hujus abjectio recon ciliationem præstitit mundo, et si tanta fuit erga gen tem istam gratia, quæ sublata ab ea universum mundum Deo reconciliare sufficeret, quantum putas tunc merebitur mundus, cum etiam gens ista reconci liari meruerit Deo (70)? Et quid illud sit quod ex 637 reconciliatione Israel mundus acquirat, bre viter ostendit dicens: • Vita ex mortuis. › Tune enim erit assumptio Israel, quando jam et mortuł vitam recipient, et mundus ex corruptibili incor ruptibilis fiet, et mortales immortalitate donabun 471 Tim. III, 2 segg. * Matth. XXV, 23. 1 Tim. v. 5. * Matth. v, 16. Rom. xiv, 2. "I Cor. 111, 2. Tit. 1, 6 seq. 46 Isai. 1, 14, 15. "ibid. 6, 13. 31 I Cor. VII, 32, 34. IT, 19. * Rom. 1x, 3. 57 II Cor. v, 19, Ms. unus Regius nuin. 1641, sed malum sibi acquirit. Cæteri vero mss., Rabanus et editi ut in textu. Ms. Regius num. 1639, in judicium; > cæteri vero mss., Rabanus et editi, in judicio. ▸ Deinde editi, judicabit, et ita legendum vide tur. Mss. tarnen nostri omnes et Rabanus habent, judicabitur. > Editi, sed in deliciis agens. › Illustrat ministerium virginitatis suæ, si sit sancla corpore et spiritu, et non cogitet quæ hominum sunt, sed quæ Dei, quomodo placeat Deo. Si vero aliter agat, non solum. Ilæc in editis non compa rent, sed restitumuntur ex mss. et Rabano. Editi, ministerium suum fidei. › Editį, e infirmos alere. › Editi, et Rabanus, in abortum quemdam redactos. ▸ Editi, formetur. › 58 Galat. Suam. Deest in libris antea editis. Sic ms. Regius num. 1639. Carteri vero inss. et editi, videntes hæc Israelite. > Rabanus, ‹ vi dens autem Israelitas. › Editi, cum ex eruditione etiam illis, etc, Rabanus, cum ex eruditione horum æquus illis profectus, etc. Mss. plerique, cum ex eruditionis honore etiam illis profectus, etc. Sed rectius ins. Regins num. 1639 ut in nostro textu. Hoc est, universæ gentes. Hæc desunt in editis, et in plerisque miss. necnon apud Rabanum; sed restituuntur ex ms. Regio num. 1639. Editi, erga gentes ista gratia, quæ sublatą ab eo. > Editi, reconciliari merebitur Deo. › Mss. Regius num. 1.639, reconciliata fuerit Deo. › Sed cæteri mss. et Rabanus ut in textu,

tur. Absurdum namque videretur si cum offensio tem etegerit bona; aut mala dicatur, si elegerit ipsorum reconciliationem mundo donaverit, assumptio ipsorum non majus aliquid mundo et præstantius largiretur. 11. Quod si delibatio sancta est, et massa: et si radix sancta, et rami. Quod si aliqui ex ramis fracti sunt, tu autem cum esses oleaster, insertus es in illis, et socius factus es radicis et pinguedinis olivæ, noli gloriari adversus ramos. Quod si gloria ris, non tu radicem portas, sed radix te. Dicis ergo Fracti sunt rami, ut ego inserar. Bene: propter incredulitatem fracti sunt. Tu autem fide stas: no li superbe sapere sed time. Si enim Deus na turalibus ramis non pepercit, nec tibi parcet. Vide ergo bonitatem et severitatem Dei: in eos quidem qui ceciderunt, severitatem; in te autem bonitatein, si permanseris in bonitate. Alioquin et tu excide ris, et illi, si non permanserint in incredulitate, in serentur. Potens est enim Deus iterum inserere il los. Nam si tu ex naturali oleastro excisus es, et contra naturam insertus es in bonam olivam, quan to magis hi secundum naturam, inserentur suæ oli væ?«Nescio quomode” hi qui de schola Valentini et Basilidis veniunt, hæc ita a Paulo dicta non au dientes, putant esse naturam animarum quæ sem per salva sit, et nunquam pereat, et aliam quæ sem per pereat, et nunquam salvetur: cum aperte Pau lus dicat fractos esse ramos bonæ olivæ propter incredulitatem suam, et divinæ severitatis in diguisse vindicta: et rursus oleastri ramos, quæ apud illos natura perdita ponitur, insertos esse ra dici et pinguedini oliva. Sed illis quidem per hæc facile responsum sit Nihilominus autein etiam nobis qui unam esse naturam omnium hominum, imo omnium rationabilium dicimus, et ad sa lutem æqualiter habilem, et ad perditionem si ne gligat, occurri potest et dici: Quomodo ergo Paulus olivam bonam et oleastrum ponit, cum utique si unam sciret esse naturam omnium, diversi generis arborum non introduxisset exemplum? Dicendum ergo ad hæc Sicut omnis materia corporalis, cum sine dubio unius naturæ sit, per accidentes sibi qualitates diversas species profert vel corporum, vel arborum, vel herbarum: ita et cum omnium ra tionabilium una natura sit, arbitrii proprii æqua liter libertate donata, uniuscujusque proprii motus ex arbitrii potestate prolati, vel ad virtutem, vel ad libidinem subjectam sibi animam perducentes, vel in bonæ eam, vel in malæ arboris speciem formant ut aut bona arbor dicatur, si per arbitrii potesta 88 Rom. xi, 16 sqq. ** Matth.×1,33. 60 Rom.v, Editi, sicut offensio, › elc. Editi, noli altum sapere.» Sed ms. Regius num. 1639 ut in textu. Sic recte ms. Regius num. 1639. Editi vero, et ibi severitatis, etc. Mss. plerique, et ibi ne severitatis, etc. Editi, pinguis olive. Sed illis per hæc fa cilis responsio sit. Mss. quidam, pinguedinis olivæ; et paulo post omittunt ‹ quidem, › sed ms. Regius num. 1639 ut in nostro textu. Sic ms. Regius num. 1639. Editi vero omit mala: et sic unusquisque secundum propositi sai motus aut bona oliva, si iter virtutis inceda:, aut si contraria sectetur, oleaster nominabitur. Inde denique et Dominus in Evangelio dicebat: ‹ Aut facite arborem bonam, et fructus ejus bonos; aut facite arborem malam, et fructus ejus malos "; ut ostenderet arborem bonam vel malam non nasci, sed fieri. Jam vero si accedat aliquid ad ar bitrii libertatem, quod extrinsecus vel ad mala pro vocet, vel hortetur ad bona per ineffabiles quasdam divinæ Providentiæ dispensationes, in nullo conse quentiam propositæ absolutionis offendit. Habet enim in semetipsa natura rationabilis vigentem et ad hæc arbitrii libertatem, qua vel obedire, si velit, provocanti, vel, si nolit, spernere possit bor tantem. Quod autem diximus, quia materiæ corpo rali accedentes extrinsecus qualitates reddunt spe cies diversas, aliquas quidem ad multum tempus permanentes, aliquas ad breve, nonnullas vero noua solum annis exiguis, sed interdum etiam mensibus aut diebus paucis vix durantes, ita intelligitur. Ver bi causa species coeli, et solis, aut lunæ, vel as trorum talibus quibusdam formatæ sunt qualitatibus quæ usque ad sæculi finem perdurare sufficiant, el osquequo liberentur ‹ a servitute corruptionis ia libertatem gloriæ filiorum Dei "., Aliæ vero sunt terrenorum corporum qualitates, et in ipsis est multa differentia. Nonnullorum enim animalium corpora, vel arborum, vel avium, multis admodum possunt durare temporibus; aliorum vero paucis, aut valde exiguis. Quod si hæc bene intellexisti, transeamus nunc ab exemplis corporeæ qualitatis ad naturæ rationabilis qualitatem: et vide quomodo aliæ quidem in qualitatibus beatitudinis sæcula multa perdurant: et aliæ in qualitate malitiæ nihilominus 638 sæcula multa consumunt; aliæ ex ipsis parvo tempore vel in virtutibus, vel in ma litiis manent; aliæ perexiguo, aliæ admodum brevi. Quorum per singula notitiam nos quidem homines, utpote corruptibilis corporis pondere prægra vati, perexiguam, aut etiam nullam capere possu inus. Qui vero scrutatur omnia, etiam alta Dei *, Spiritus sanctus universa novit, et nota facit cui ipse voluerit revelare. In his etenim præcipue, id est, in dispensatione rationabilis naturæ apostoli cum illud dicendum est: ‹ O altitudo divitiarum sa pientiæ, et scientiæ Dei, quam inscrutabilia sunt judicia ejus, et investigabiles viæ ejus "! › Sic er go unusquisque ex arbitrii potestate aut bona oliva, 21. "I Cor. It, 10. 6 Rom. x1, 33. tunt, omnium hominum, imo. Cæteri mss. habent imo, sed omittunt omnium hominum. › Editi, et unusquisque secundum proposita sui motus, etc. vi Alias, si accidit; > al., ‹ si accedit. › Alias, in semetipso. Deinde editi, gentein (et hæc arbitrii) libertatem, quæ vel,» etc. Et postea, accidentes extrinsecus, etc. Sic mss. Editi vero, et aliæ qualitate per fidiæ vel malitiæ, › etc. Editi, «utpote corruptibiles corporis, › etc.

COMMENT. IN EPIST AD ROM. LIB. VIII aut oleaster efficitur, aut Israelitici generis, aut al- docet nos Apostolus non extolli adversus radicem, vel fractos ramos Israelitas, neque insultare eis quia non nos radicem portamus, sed radix nos. Non enim habemus quod non accepimus. Si autem accepimus, quid gloriamur quasi non acce perimus? Tum deinde quasi quibusdam impu dentius insultantibus et dicentibus: Si‹ fracti sunt rami bene: propter incredulitatem fracti sunt, ut ego insererer, qui credebam: hos ergo reprimens Apostolus dicit: Illi quidem per incre dulitatem fracti sunt, et tu insertus es per fidem, et in fide stas: sed memento quia ‹ omnis qui se exaltat humiliabitur”; et ideo noli superbe sapere noli alta et elata proloqui. Quamvis enim in radice stes, et bene stes, timeto tamen vì dens quia et alii quibus insultas ibi steterunt ubi et tu stas: et tu cum ibi non esses, ad olivæ hu jus radicem aliunde translatus es, et possibile est etiam te peccare. Nam et hoc ipso quod superbis et exaltaris, jam peccas: et scito quoniam ‹ si Deus naturalibus ramis non pepercit, nec tibi parcet.> Post hæc vero iste qui superbit et insultat lapsis, altioribus ab Apostolo sensibus humilitatis imbuitur; et dicitur ad eum: Tu qui hæc dicis, terius culpabilis gentis, ut dicatur de eo: Quia ‹ alienati sunt peccatores ab utero erraverunt a ventre: locuti sunt falsa "; ita ut sint pere. grini testamentorum, et hospites promissionum Dei “. Et alii in Deum jactantur ex utero, et dicunt ‹ In te jactatus sum ex utero, de ventre matris meæ Deus meus es tu "., Sed quoniam, ut diximus, permanet semper naturæ huic libertas arbitrii, possibile est ut cum sit quis Israeliticæ gentis, et bonæ olive ramus, decidat in incredulitatem, et frangatur et rursus alius qui elegerat gentis esse culpabilis et peccatricis, et per hoc ramus oleastri dicebatur, si convertatur ad fidem (habet enim in se arbitrii sui libertatem, qua converti possit ad bonum ), inseritur bonæ olive per fi dem, et efficitur socius radicis, et pinguedinis oli væ. Radicem vero hanc alii Abraham nominant, alii Seth, alii aliquem unum ex patribus bene me ritis ponunt Ego autem radicem aliam quæ sancta sit, et sanctas primitias nescio nisi Dominum Dostrum Jesum Christum. Ipse est enim pri mitiæ omnium, vel delibatio, ut in præsenti lo co babemus Apostoli, secundum id quod alibi de eo dicitur: «Qui est primogenitus omnis creatoræ 67 vide bonitatem et severitatem Dei:» et cum vi Huic namque radici omnis qui salvatur inseritur, des severitatem ejus erga defractos ramos, metu et ex hac delibatione sancta omnis massa humani endum tibi est ne forte et tu dum superbis et in generis sanctificatur: et vere sicut radix sancta sultas lapsis, severitatem Dei quæ peccatores per manentibus in se ramis sanctitatis pinguedinemi urget, incurras ipse peccando. Bonitas enim ejus præbet, dum per Spiritum suum sanctuin athæren- permanet in his qui in bonitate permanserint. Alio tes sibi vivificat, verbo excolit, sapientia floridos quin › eodem ordine et tu, si in bonitate non perman reddit, et in omnium virtutum plenitudine afferre fructus uberes facit: ita ut et ipsa dicat de eis Ego autem sicut oliva fructifera in domo Dei “., Etenim si rami qui fracti sunt, propter incredulitatem fracti sunt,et quistant, fidestant: quis alius crit in quo stant nisi Jesus Christus? et quis est alius a quo per incredulitatem fracti sunt, nisi ipse cui non credide runt? Semper ergo quicunque advenæ ad fidem, vel ad conversationen Israel veniebant, Chri sto qui erat verus Israel inserebantur. Præcipue tamen ex tempore adventus ejus multus oleaster inseritur huic radici, vel ramis ejus, apostolis scilicet et prophetis Dei: ut qui inseruntur eis, socii flant radicis et pinguedinis Christi. Post hæc Psal. LVII, 4. “Ephes. 11, 12. 1 Cor. iv, 7. 70 Luc. xvIII, 14. 6 Psal. XXI, Editi, ‹ a vulva, erraverunt ab utero, elc, Editi, ‹ genus esse culpabilis, › etc. Sui. Deest in editis. Editi, ad fidem boni. › Editi. bonæ mentis ponunt.» Ms. unus Re gius num. 1639, ‹ boni meriti ponunt. Cæteri vero miss. et Rabanus ut in textu. Sic editi et Rabanus. Ms. Regins num. 1639, meum. › Cæteri mss. omittunt vel ‹ nostrum > vel meum. › Mss. duo habent, ‹ ad conversionem Israel.» Editi, insertus. › Ms. Regius num. 1639, ‹ Post edocet nos Apostolus non extolli adversum ramos fractos, id est Israelitas... Nihil enim habemus, etc. Sed cæ seris, excideris: et illi si in incredulitate non per manserint, inserentur.» Deo enim non est impossibi le iterum inserere illos › si recedant ab incredulitate 639 per quam fracti sunt: quandoquidem facilius videtur propriæ arboris ramos radici suæ reddere, quam inserere alienos. Quod autem dixit, ex naturali oleastro, › et iterum:‹ secunduin naturam inserentur suæ olivæ, › naturam olivæ vel oleastri secundum hoc debemus accipere quod supra exposuimus, quod arbitrii libertas naturam fecerit unicuique vel olea stri, vel bonæ olivæ. Observandum sane est quod hi quidem qui ex propria oliva deciderunt, fracti di cuntur; hi vero qui ex oleastro inseruntur, si ite rum peccaverint, non frangendi, quod utique esset 6 Roin. XI, 47. 67 Coloss. 1, 15. 68 Psal. Lt, 10. teri miss., Rabanus et editi ut in nostro textu, nisi quod editi omittant vel,» et Rabanus habeat ‹ el ɔ pro vel. › Editi, mi, etc. impudentibus... Sed fracti sunt ra Editi, superba sapere. ▸ Ms. Regius num. 1639, et tu cum ibi stes, ad olivæ, etc. Sed cæteri miss., Rabanus et editi ut in textu. Iste. Omittitur in editis; qui postea habent, ‹ et dicit ad eum. › Quod omittitur in editis, sed restituitur ex ms. Regio num. 1639 et Rabano. Cæteri vero inss. habent‹ut ɔ pro ‹ quod. ›

levius, sed excidendi appellantur. In quo vehemen- suo, possibile non erat nos, qui cramus gentes, in tior profecto Dei severitas indicatur, si posteaquam quis cum esset oleaster, et ex peccatorum silva collectus, ad radicem fidei ac sanctitatis adductus est, rursus amaros malitiæ proferat succos. Sed ne hoc quidem lateat nos in hoc loco, quod non eo ordine Apostolus olivæ, et oleastri similitudinem posuit, quod apud agricolas habetur. Illi enim ma gis olivam oleastro insercre, et mon olivæ oleastrum solent: Paulus vero apostolica auctoritate ordine commutato res magis causis, quam causas rebus aptavit troire in hæreditatem Dei, et in sceptri ejus jura succedere. Idcirco igitur patitur Deus ex parte, id est non omnibus, sed aliquibus ex Israel Geri cæcitatem, ab illis sine dubio angelis obtentu invi dæ æmulationis illatam qui cæterarum gentiam sortiti fuerant principatum. Passus est ergo Dens, et cum posset prohibere, noluit, ut pro his qui ca citate decepti, id est cordis obtusione prolapsi sunt, ipsorum qui istos deceperant portiones suam Deus faceret portionem, ut quodammodo in eo ipso quo ceperant, caperentur. Avertentes enim ad se per peccati illecebras Dei plebem, locum fecerunt gentibus ingrediendi in hæreditatem Dei, Deo cam ipsis communi quodam et æquissimo jure habente 12. ‹ Nolo enim vos ignorare, fratres, my sterium hoc, ut non sitis apud vosmetipsos sapien les: quia cæcitas ex parte contigit in Israel, donec plenitudo gentium subintraret: et sic omnis Israel judicium, ut donec illi plebem Dei in cæcitatis salvus fieret, sicut scriptum est: Veniet ex Sion qui liberet et avertat impietates ab Jacob: et hoc illis a me testamentum, cum abstulero peccata eo rum ".› Adhuc ad eos qui ex gentibus crediderant, quasi elatos et superbientes adversum ramos qui fracti sunt, et putantes quod hoc non Dei boni tate et ineffabili dispensatione sapientiae ejus, sed suis meritis consecuti sunt, ut illis defractis, ipsi cum essent oleastri, insererentur in bonam olivam, dicit: Nolo vos ignorare, fratres, mysterium hoc, at non sitis apud vosmetipsos sapientes;» quia in sultare lapsis. et gloriari adversus ramos qui fra eti sunt, non fit per Dei sapientiam, sed per hu manam notabilem et ignorantem mysterium Dei. Qui enim secundum Deum sapit, in beneficis Dei non insultat abjectis, sed cum timore gratias agit misericordiæ largientis. Est ergo mysterium quod ignorabatur ab iis qui insultabant, hujusmodi; quomodo in dispersione filiorumn Adam cæteris qui busque gentibus secundum angelorum numerum dis tributis, propria quædam pars Dei facta sit Israel 73, sicut et in aliis ubi oportuit, et in his ipsis paulo superius memoravimus, ad quos et repromis siones bonorum, et testamenta, et legislatio facta est 7. Manente ergo parte illa Domini in statu 71 Rom. XI, 25 seq. * Deut. xxx11, 8. captivitate detinerent, quasi ad vicem eorum, quos ab initio ex portione Dei et segregata ejus hæredi tate subtraxerant, gentium numerus redderetur cum vero plenitudo gentium fuisset expleta, et æmulatione salutis eorum cœpisset Israel discutere a semetipso cæcitatem cordis, et elevatis oculis suis Christum verum lumen aspicere, ita secundum præcedentes prophetias salutem quam obcæcatus amiserat Israel, quæreret instigatus, dicens apol semetipsum illud propheticum: Revertar ad vi rum meum priorem, quoniam melius mihi erat ante, quam modo.» Quod autem hæc illis promissa sint per prophetas, in multis quidem propheticis volu minibus invenitur: ponemus tamen quod sufficiat ad præsens, unum de Jeremia testimonium 640 ita continens: Si exaltetur cœlum in excelsum, et terra humilietur deorsum, ego non reprobabo genus Israel pro omnibus quæ fecerunt 7.» Si ergo pro eo ut introiret gentium plenitudo, cæcitas facta est in Israel pro omnibus quæ fecerunt, sine dubio com ingressa fuerit gentium plenitudo, cæcitas cessa bit Quod si vis, inquit Apostolus, scire quo modo etiam post cæcitatem salvandus sit Israel, au di quomodo scriptum est: ‹ Veniet ex Sion qui li beret, et avertat impietatem ab Jacob: et hoc illis ** Osee 11, 7. 7 Jerem.xxx1, 57; al. xxxviii, 57. 73 Rom. IX, Ita legendum videtur. Ms. Regius num. 1639, ipsis.... et repromissio bonorum,» etc., sed mss. el si postea quis quam, cum, etc. Cæteri inss. et Rabanus omittunt ‹ quis. › Sic mss. fere omnes, Rabanus et editi. Ms. vero Regins num. 1636, Paulus vero apostolica auctoritate spirituali huic et novæ agriculturæ no vum ac spiritualem colendi ordinem posnit. › Enim. Desideratur in antea editis. Deinde ¡idem editi habent ‹intraret» pro ‹ subintraret, › et ‹ eripiat › pro ‹ liberet. › Editi, qui fracti sunt, putantes quod non Dei bonitate, › etc. Editi, culpabilem. › Rabanus et ms. Regius num. 1639, notabilem; et recte quidem, nam notabilis apud Quintilianum idem est ac ‹ re prehensibilis. › Ms. Regius alter, «mutabilem; › al ter nutabilem. › Deiomittitur in plerisque inss. et apud Raba num; sed exstat in editis, et in ms. Regio num. 1630. Deinde editi, sicut in aliis, et sicut oportet in his Rabanus ut in textu, nisi quod quidam owillant cet ante in his ipsis.» Illa. Omittitur in editis. Sic ms. Regius num. 1639. Alter vero Regins num. 1640 et editi,‹ obtentu invidiæ et æmulationis illatam. Cæteri mss. et Rabanus, ‹ obtentu invidiæ æmulationis illatam. › Editi, ‹ portionem suam Deus faceret, quo dammodo in eo, > etc. Editi, Advertentes enim ad se (mss. quidam, Avertentes euim a se») per peccati, elc. Editi, ut donet illis (al., illi») plebem Dei quam (Salodianus omittit quam ›) in cæcitatis, elc. Mss. plerique et Rabanus, ‹ aspicerei, ila secundum, etc. Sed ms. Regius num. 1639 et editi, ut in uostro textu. Deinde mss. quidam, ‹ quæ rere instigatus diceret, etc., male. Sic ms. Regius num. 1639. Cæteri vero mBSS., Rabanus et editi, ‹ cessat. ›

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. VIII. qua vero tristia, si quidem oe Israel dicuntur, að illos sine dubio reliquos qui excæcati sunt referun tur: si vero de gentibus, illos profecto qui sunt ex tra plenitudinem stringunt. Omnia tamen finis per urget, et eos quidem qui beati sunt, sive illi ex Israel, sive etiam ex gentibus veniant, præsentis temporis evangelicæ doctrinæ sermo purificat, ut sint tales sicut erant illi ad quos Dominus dice bat 80: ‹ Ecce jam vos mundi estis propter sermo nem quem locutus sum vobis. Qui vero verbi Dei et doctrinæ evangelicæ purificationem spreverit, tristibus et poenalibus purificationibus semetipsum reservat, ut ignis gehennæ in cruciatibus purget, quem nec apostolica doctrina nec evangelicus sermo pur gavit, secundum illud quod scriptum est ^; Et pu rificabo te igni ad purum. Verum in hac ipsa pur gatione quæ per pœnam ignis adhibetur, quantis temporibus, quantisve sæculis de peccatoribus ex igatur cruciatus, solus scire potest ille cui Pa ter omne judicium tradidit, qui ita diligit crea turam suam, ut pro ipsa evacuaverit semetipsum de Dei forma, et servi formam susceperit, humilians semetipsuni usque ad mortem 8ª, volens omnes bomines salvos fieri, et in agnitionem veritatis ve nire. Verumtamen meminisse semper debemus, quod præsentem locum Apostolus quasi mysterium haberi voluit quo scilicet hujusmodi sensus fi deles quique et perfecti intra semetipsos velut my sterium Dei silentio tegant, nec passim imperfectis et minus capacibus proferant. Mysterium enim regis, › ait Scriptura 8, ‹ celare bonum est. › a me testamentum, cum abstulero peccata eorum. Sciendum sane est, quod in propheta Isaia, unde testi monium istud Paulus assumit, pro eo quod dixit Apo stolus, veniet ex Sion, scriptum est, veniet propter Sion;» et quod ait hic, cum abstulero peccata eoruin, > ibi omnino scriptum non est, sed nec apud Hebræos quidem Apostoli tamen auctoritate præsumptum est. Interim veniens Dominus ex Sion liberat, et aver tit impietates ab Jacob. Avertit autem impie tates ab eo secundum illud quod scriptum est Quia diluet Doininus sordes filiorum et filiarum Sion, et sanguinem mundabit de medio ejus in spiritu judicii, et spiritu ustionis et hoc ita fieri testamentum eis erat a Deo, ut sic ab eis aver terentur impietates, et auferrentur peccata. Quis autem sit iste omnis Israel qui salvus fieret, vel quæ erit ista plenitudo etiam gentium, Dens solus novit, et Unigenitus suus, et si qui forte amici ejus sunt; ad quos dicat: ‹ Jam non dicam vos ser vos, sed amicos; quia nota vobis feci omnia quæ audivi a Patre. Hoc tamen potest etiam nostro sensui occurrere, quod sicut Israel, quandiu per Banet secundum carnem Israel, et non etiam secun dum spiritum factus fuerit Israelita verus mente vi dens Deum, pertinere non potest ad salutem, ita nec gentes quidem omnes omnino salvari possunt, nisi quæ intra plenitudinem fuerint repertæ, quæ cunque illa est quæ ab Apostolo plenitudo no minatur. Ita ergo mysterium Dei ineffabili quadam sapientiæ ejus dispensatione tractatur, ut eliam cuin sibi anina sortem malorum ipsa consciverit, ille qui novit universa disponere, abjectionem ejus et pœnam, aliorum faciat salutem. Sed et illud vi detur mihi in hoc loco diligentius contuendum, quod cæcitatem istam non dicit omni Israel conti gisse, sed ‹ ex parte. Reliquiæ enim ‹ secundum electionem gratiæ salvæ factæ sunt”. › De quibus reliquiis et Isaias prophetaverat dicens ‹ Nisi Do minus Sabaoth reliquisset nobis semen ▸ Istæ ergo reliquiæ in beatitudine conferuntur cum ple nitudine gentium: cæteri vero qui excæcati sunt ex Israel, conferuntur his gentibus quæ non potuerunt ad plenitudinem pervenire. Sic ergo quæ inve niuntur in sermonibus prophetarum de repromis sionibus scripta beatitudinem continentia, si de Israel, ad reliquias istas quæ electæ sunt, perti nent: si de gentibus, ad plenitudinem spectant. Si 13. Secundum Evangelium quidem inimici propter vos secundum electionem autem charissimi propter patres. Sine pœnitentia enim sunt dona et vocatio Dei, Sicut enim vos aliquando non cre 'didistis Deo, nunc autem 641 misericordiam con secuti estis propter ipsorum incredulitatem: ita et isti nunc crediderunt in vestri misericordia, ut et ipsi misericordiam consequantur: conclusit enim Deus omnes in incredulitate, ut omnibus mi sereatur. O altitudo divitiarum sapientiæ et scien tiæ Dei quam inscrutabilia sunt judicia ejus, et investigabiles viæ ejus! Quis enim cognovit sen sum Domini? Aut quis illi consiliarius fuit? Aut quis prior dedit ei, et retribuetur ei? Quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia: ipsi glo ria in sæcula sæculorum. Amen 8 Eadem per 19 Isa. 1, 9. 80 Joan. xv, 3. 81 Isa. 1, 25, 8 Joan. 86 Rom. 1, 28 seq. 76 Isa. IV, 4. 77 Joan. xv, 15. 78 Rom. XI, 5. v, 22. 8 Philip. 11, 7. 1 Tim. 11, 4. 85 Tob. XII, 7. Editi, liberet, et avertat impietates ab Ja col. Avertit autem, etc. Sic ms. Regius num. 1639. Cæteri vero mss., Rabanus et editi, delevit.... mundavit. › Editi, et spiritu ultionis. › Editi, pertingere, et ita legendum vide tur; Rabanus vero et mss. nostri omnes, perti nere. > Plenitudo. Deest in antea editis. Hoc deest in editis, et restituitur ex duobus mss. Editi, ‹ Si ergo. › Editi, sive et ex gentibus veniant, præsen tis teinporis, etc. Ms. Regius num. 1639, præ senti tempore.» Ita ms. Regios num. 1639 et Rabanus. Cæ teri vero miss. et editi, Et purificabo te igni ad purificationem. Verum hæc ipsa purgatio.... de peccatoribus exigat, etc. Haec cante legenda. Vide Origenianor. lib. 11, quæst. 11, num. 16. Editi, habere voluit. › Hæc verba, conclusit enim Deus, etc., usque ad, cin sæcula sæculorum, Amen, desunt in editis, et restituuntur ex omnibus mss.

re, qua incredulitate aliorum, aliorum salutem facit; ‹ Conclusit, inquit, Deus omnes in increduli tate, ut omnibus misereatur; › non quo ipse eis in jecerit incredulitatis propositum, sed ex ipsorum incredulitatis proposito credendi aditum aliis qui et ipsi prius increduli fuerant, patefecit. In his autem positus locis Paulus, et altius intuens hojus modi causas, quomodo Deus malum propositum noa continuo resecet et excidat, sed patiatur et reser vet prospiciens quia aliquid boni in aliis fa turum sit per alterius propositum malum: ab his, opinor, de quibus loquebatur, retulit oculos cordis sui ad ipsam malitiæ originem, quod eam Deus ex initio in his quibus oborta est, quicunque illi sequens adhuc de Israel et gentibus Apostolus, et dispensatio, etiam ipsi misericordiam consequen ramis olcastri qui insultabant ramis olivæ defra- tur. In quo volens Apostolus bonitatem Dei ostea de ctis imputans etiam hæc addit: Quia Israel secundum Evangelium quidem inimicus factus est Deo, quia non credidit Christo: quantum autem spectat ad honorificentiam patrum, electus est, et charissimus habetur apud Deum. Semel autem do nata electione semini patrum, et dilectione con cessa, servat sine dubio Deus dona et vocationem suam erga semen eorum quorum meritis id ali quando largitus est: nec pœnitudo incurrit in Deum, etiamsi minus digni videantur exsistere hi erga quos promissa patribus beneficia conferuntur. Veruin, ut sæpe commonuimus, etiam in præsenti loco illa est observanda distinctio, quod Israel quidem qui inimicus est Deo, ille dicatur qui clamat de Chri sto Tolle, tolle, crucifige eum 87. Quomodo enim non dicantur inimici Dei qui vel tunc, vel etiam nunc dixerint ista, vel dicant? Sed quod di cit, propter vos, hoc est quorum saluti sci licet invident, prohibentes apostolos gentibus loqui, et persequentes eos qui annuntiant Christum. Se cundum reliquias vero quæ salvandæ dicuntur, in quibus electio credentium secuta est ex Israel, «cha rissimi › sunt «propter patres: quorum scilicet fidem sequentes, credunt in eum qui suscitavit Christum Jesum a mortuis 88.» Et secundum hoc erga hujusmodi semen sine pœnitentia sunt dona et vocatio Dei. › Post hæc vero etiam la tentes et profundiores incredulitatis eorum aperit causas, et dicit: Quia sicut vos gentes quondam non credebatis Deo, nec tamen idcirco penitus re liquit vos Deus, sed aliquando ad ultimum miseri cordiam consecuti estis: occasio tamen conferendæ in vos misericordiae, populi Israel incredulitas ex stitit: ita etiam hi qui nunc de populo Israel non crediderunt, et pro incredulitate sua derelicti sunt, ut ad vos Dei misericordia flecteretur non usquequaque relinquentur in incredulitate sua; sed posteaquam plenitudinis gentium fuerit impleta 15. 88 Rom. v, 24. * Ephes. 11, 87 Joan. XIX, Editi, et ramis ejus oleastri qui insultabat (al., insultabunt,) ramis olivæ ſractis. › Editi, Deo. Hoc est. Restituitur ex ms. Regio num..1639. Deinde editi, invidentes prohibent apostolos, etc. Christum. Omittitur in editis, sed restitui tur ex omnibus mss. Etiam. Deest in editis. Deinde ms. Regius num. 1639, latentis et profundioris, etc. Sic ms. Regius num. 1659, Rabanus et editi. Cæteri vero miss., cut vos Dei misericordia am plecteretur. Paulo post Rabanus, sed posteaquam plenitudo gentium intraverit.»Sed omnes miss. et editi ut in textu. Sic recte ms. Regius num. 1639. Editi vero, quia incredulitatem illorum salutem facit, inquit Conclusit enim Deus omnia, etc. Mss. duo Regii, quia incredulitatem Israel aliorum salutem facit,> etc. Rabanus, quia per incredulitatem aliorum saintem facit, etc., ut in textu. Et ipsi. Omittuntur in editis, sed restituun tur ex ms. Regio num. 1639. Cæteri vero mss. et c sunt, pullulantem, et arbitrii libertate crescentem utile non judicaverit resecare; sed permiserit eas uti proposito suo, sciens et prospiciens quod multo rum profectus et utilitas ex malitiæ illorum occasione consurget, et intantum apud bonum Deum virtuti locus est, ut et malitiæ opus quanı vis illi perniciosa sit de quo procedit, benekcium tamen præstare dispensetur cui agones commovet, cum fuerit superata. Considerans igitur sanclus Apostolus tantas esse bonitatis Dei divitias, et tantum divinæ sapientiæ opus erga rationabiles agi naturas, et quia tantum Deus dives est in mi sericordia › et ‹ dives in omnes qui invocant eum ", et tanta est bonitatis ejus, et patientiæ, et longanimitatis 642 magnitudo, repente interiori bus eas cordis oculis intuens, immensitatem que earum perspiciens, stupore simul et pavore per culsus exclamat et dicit: ‹ 0 altitudo divitiarum sapientiæ et scientiæ Dei, quam inscrutabilia sunt judicia ejus, et investigabiles viæ ejus! › Unde et enim humanæ mentis sensus ista posset opinari, ut servata unicuique arbitrii libertate, alterius mali tiæ opus verteretur alteri ad salutem et vio centi se malitia palmam conferret, quæ utenti se 4.” Rom. x, 12. Rabanus habent ‹etsi. › Editi, compatitur et reservat. Deinde mss. plerique, Rabanus et editi, prospiciens quia ali quid boni in aliis facturus sit per alterius proposi tum mali.» Sed rectius ms. Regius num. 1639 ut in nostro textu. Ms. Regius num. 1659, quam Deus ex ini tio,, etc. Cæteri mss., Rabanus et editi, ‹ quod eam ex initio, ɔ etc. Sic ms. Regius num. 1639 et editi. Cæteri mss. habent, quam multorum.» Rabanus, quia multorum. › Deinde alter ms. Regius habet ‹ con surgal› pro ‹ consurget, › Bonum. Desideratur in antea editis. Editi, ‹tantæ esse bonitatis Dei, etc. Sic inss. plerique et Rabanus, nisi quod ille omittat magnitudo. Editi vero, tantæ est bo nitatis, et patientiæ, et longanimitatis, repenta interioribus cam cordis oculis, etc. Ms. Regius Dum. 1639, et tantæ sunt divitiæ bonitatis, elc., omisso magnitudo. › Sic recte ws. Regius num. 1639. Cæteri ve

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. IX. perniciem præbet? His igitur generali, quantum vi- tiat. Consilium vero sapienti necessario in sapien detur, Apostolus ratione perspectis, exclamat et dicit, quia tanta est altitudo divitiarum Dei, et sa pientiæ ejus tanta est altitudo, et scientiæ nihilomi nus tanta est altitudo (ad omnia enim hæc altitu dinis sermo deservit ), ut scrutari judicia ejus, quibus unamquamque animam atque omnem natu ram rationabilem dispensat, nemo sufficiat, nec vias Dei quibus providentia ejus incedit inve stigare aliquis possit. Aliquis autem dicimus non solum hominum, sed et totius creaturæ. Neque enim inscrutabilia judicia ejus et investiga biles viæ ejus dicerentur, nisi quia nulla est crea tura quæ vel investigare valeat illa, vel scrutari. Solus est enim Filius qui noverit Patrem ", el so lus est Spiritus sanctus qui scrutatur omnia, etiam altitudinem Dei” Et ideo banc altitu dinem Dei, quam et inscrutabilem dicit et investi gabilem, creaturæ omni inscrutabilem et investiga bilem dicit. De Filio vero et Spiritu sancto dicere ista non poterat, quia Filius in Evangelio dicit ad Patrem Pater, oinnia mea tua sunt, et tua mea”; › et de Spiritu sancto ipse Paulus pronuntiat di cens: Nemo enim scit hominum quæ sunt ho minis, nisi spiritus hominis qui in ipso est: ita et quæ in Deo sunt, nemo cognovit, nisi Spiritus Dei Vides ergo quod Paulus in præsenti ca pitulo in his quæ dicit: «Quis enim cognovit sen sum Domini, aut quis illi consiliarius fuit (40)? › de creaturis dicat; naturam vero Trinitatis exci piat: quippe cui nihil sit cum creatura commune, nisi beneficentiæ opus. Sed et quod ait: «Quis illi consiliarius fuit? › Non quasi minus ipse sufficiens consilio indigeret alterius, sed consilii participem uullum quidem inter creaturas esse pronun c tia sua est, qui est Christus, et in sanctitate, qui est Spiritus sanctus. Simili autem modo et ‹ Quis prior dedit ei, et retribuetur ei?intelligendum est. Nemo enim aliquid factòri suo prior contulit quippe cum etiam hoc ipsum quod est, unusquis que a conditore susceperit. Quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia.» Vides quomodo in ultimis ostendit, quod in omnibus quæ supra di xit, signaverit mysterium Trinitatis. Sicut enim in præsenti loco quod ait: «Quoniam ex ip so, et per ipsum, et in ipso sunt omnia,» convenit illis dictis quæ idem Apostolus in aliis memorat locis cum dicit: Unus Deus Pater ex quo om nia, et unus Dominus noster Jesus Christus per quem omnia; › et item in Spiritu Dei dicit revelari omnia, et per hæc designat in omnibus esse pro videntiam Trinitatis; ita et cum dicit: Altitudo divitiarum, Patrem, ex quo omnia dicit esse, si gnificat el sapientiæ altitudinem, Christum, qui est sapientia ejus, ostendit: et scientiæ altitudi nem, Spiritum sanctum, qui etiam alta Dei novit”, declarat Verumtamen quod dicit: «Ex ipso,› hoc ipsum quod sumus indicat: ‹ Per ipsum › au tein, quod per ejus providentiam dispensamur in vita: In ipso vero, quod perfectio omnium et finis in ipso erit tunc cum erit Deus omnia in om nibus 98 et tunc ipsi gloria in sæcula sæculo rum Amen. In sæcula, propter hoc quod perfectio omnium non intra unum sæculum concluditur, sed in multa protenditur, et vix ali quando adimplenda speratur. Jungit autem et ‹ Amen, › ut intelligamus per illum ad istam bea titudinem veniendum, de quo scriptum est in Apo calypsi: Hæc dicit qui est Amen ºº. › gentes, a circumcisione ad fidem, a littera ad spiri tum, ab umbra ad veritatem, ab observantia carnali 1 Cor. 11, 11. *³ ] Cor. viii, 6. 16 1 Cor. 643 1. Cum per omnem textum Epistolæ in supe rioribus docuisset Apostolus quomode a Judæis ad 91 Matth. x1, 27. ** 1 Cor. 11, 10.» Joan. xvi, 10 u, 10. 97 ibid. 98 ibid. xv, 28. * Apoc. 111, 14. To mss., Rabanus et editi, incomprehensibilia... prior dedit illi, et retribuetur ei?> Sed hæc po Unde enim... ista possit (editi, cita possit») opi- strema verba: aut quis prior dedit illi, et retri nari….. verteretur (editi, vertatur, › Rabanus, verteret) ad salutem, etc. > Editi plerique et ms. unus omittunt ad, › Sicut et Rabanus, qui in fine babet disseruit › pro (deservit. > Sic ms. Regius num. 1659. Cæteri vero miss., Rabanus et editi, onec vias Domini quibus providentia incedit, ɔ etc. Ejus, et paulo post illa, desunt in ple risque mss. et apud Rabanum, necnon et in editis, sed restituuntur ex ms. Regio num. 1639. Ms. Regius num. 1639, alta Dei. › Cæteri vero mss., Rabanus et editi, altitudinem Dei. › Mss. quidam, Rabanus et editi, cuisi Spi ritus Domini. Sed rectius mss. Regii num. 1639 et 1640 ut in nostro textu. Editi, caut quis consiliarius fuit, aut quis buetur ei?ɔ nec in mss. nostris nec apud Raḥanum reperiuntur. Sic ms. Regius num. 1639 et Rabanus. Editi vero, nullam in creaturis. Mss. quidam habent etiam ‹ nullam. Deinde iidem editi, in sapientia sua est quidem Christus, et in sanctitate quidem Spiritus sanctus. Sed cæteri mss. et Rabarus ut in nostro textu. Editi, quibus consentiunt omnes nostri mss. codices, segregaverit. Sed rectius Rabanus, ‹si gnaverit. lis. Declarat. Prætermittitur in libris antea edi Sæculorum. Deest in editis et in ms. Regio num. 1639. Editi, perfectio omnis. >

ad observantiam spiritalem religionis summa in librum Levitici aliqua diceremus pro viribus translata sit, et hæc ita futura propheticis ostendis set vocibus designata: jam nunc spiritalis hujus observantiæ, ad quam cultus Dei ritum docuit esse translatum, aggreditur mores et instituta san cire, et ait: Obsecro itaque vos, fratres, per miseri cordiam Dei, ut exhibeatis corpora vestra ho stiam viventem, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium vestrum. Et nolite conformari huic sæ culo: sed reformamini renovatione sensus vestri at probetis quæ sit voluntas Dei, quod bonum, et beneplacitum, et perfectum 1. Quoniam, inquit, ostendimus a sacrificiis carnalibus recedendum, secunduin quod et Propheta dicit: Hostias et obla tionem noluisti, nec placita sunt tibi*: nunc, ait, doceo vos quibus hostiis delectetur Deus: et hæc docco non quasi imperans, nihil enim proficit legis imperium, sed quasi qui officium susceperim recon ciliandi vos Deo, obsecro vos, fratres; et obsecro non per potentiam, sed per misericordiam Dei. Quia enim, sicut supra ostendi omnes conclusi sunt sub peccato, nunc jam non in meritis, sed in misericordia Dei salus humana consistit. Quid autem est quod vos obsecro? Ut exhibeatis corpora vestra hostium viventem, sanctam, Deo placentem, ut sit rationabile obsequium vestrum. Obsequium hic cultum Dei dicit. Qui cultus quoniam dudum in pecudum mutorum corporibus consistebat, nunc, inquit, in corpore rationabilis hominis offeratur, et corpora magis vestra quam pecudum fiant sacrifi cium Deo, atque in sacris altaribus collocentur. Hi enim qui membra sua mortificant ab incentivo libi dinis et furoris, et actus corporis sui Deo placitos habent, hostiam viventem, sanctam, placentem, Deo rationabiliter offerunt, et legem sacrificiorum quæ in Levitico lata est secundum spiritalem intelligentiam compleut. Verbi causa, ut ibi offe rebant vitulum primo loco, vel secundo arietem, aut tertio hircum, aut quarto turtures, vel etiam pullos columbarum, ut in his uniuscujusque anima purificaretur pro qualitate gestorum; hæc nunc in suo corpore unusquisque purificans, et spiritali sensu discernens, rationabili obsequio viventem hostiam offert Deo. De quibus singulis, cum 1 Rom. XI, 1. 2. • Psal. xxxix, 7; Hebr. x, 16. Cor. 1, 3. * Colos. II, 3. Editi, religio summa. Ms. Regius num. 1659, et statuta. Hæc verba, ut exhibeatis, etc., usque ad, et beneplacitum, et perfectum, desiderantur in libris antea editis, sed restituantur ex omnibus mss. Ms. unus, sicut supra ostendit. Ut sit. Hæc verba desunt in libris antea editis; deinde paulo infra post cultum, vox Dei mittitur itidem in editis, et in plerisque mss. nec non et apud Rabanum, sed restituitur ex ms. Regio num. 1639. Alias, data est, al. collata est. Deinde mss. quidam, ut ubi offerebant vitulum primo in loco. etc. Ms. Regius num. 1639, ibi offerebant, etc., omisso ut. Mss. plerique, Rabanus et editi, obtulit. Sed rectius nis. Regius num. 1639, offeri. explanare tentavimus quomodo unusquisque ratio nabili obsequio cultus Dei, si superbiam cor poris sui vincat, immolet vitulum; si iracundiam superet, arietem jugulet; si libidinem vincat, in holocaustum offerat hircum; si vagos et lubricos cogitationum resecet volatus, columbas et turtures immolet Sed hæc, ut dixi, si quis scire dignum putat, ibi latins disserta reperiet. Nunc autem Paulus obsecrat credentes in Christo, ut corpora sua exbibeant hostiam viventem, sanctam, placen tem Deo. Viventem dicit hostiam, quæ vitam, hoc est, Christum in se gerit, et dicit: Mortem Jesu in corpore nostro circumferimus, ut et vita Jesu Christi in corpore nostro manifestetur *. Sanctam dicit, in qua sanctus Spiritus habitat, secundum quod in alio loro dixit 5.6: An nescitis quia 644 templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis? Placentem Deo, utpote a peccatis et vitiis separatam. Hæc autem omnia rationabilis cultus est Dei. Potest enim pro tali cultu reddi ratio, et ostendi quia dignum est Deo tales bostias immo lari arietes antem, et hircos, et vitulos im mortali et incorporeo Deo offerri nulla ratio recta et honesta suscipiet. Ilæc ergo ita facere, et ita colere Deum eos qui Christo crediderunt, Don solum docet Apostolus, sed et obsecrat per miseri cordiam Dei: ut ostendat per hoc humano generi (quoniam proclive est ad delictum) bujuscemodi hostias Dei miseratione provisas: quibus si unquam lapsus acciderit, per rationabile obsequium el hostias co modo quo supra diximus immolatas, reparari possit anima ac restitui ad salutein. Quod autem multæ sint misericordiæ Dei, designat Pau lus in secunda ad Corinthios, dicens: Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi Pater mise ricordiarum". Audis Deum, sicut Christi Pa ter est, et sapientiæ pater est, et justitiæ pater est, quæ omnia Christus est, ita esse et mise ricordiarum patrem. Ergo Christus sicut cætera omnia est, et misericordiæ ipse est, miseri cordiæ multæ, non una: hoc est, sicut thesauri sapientiæ et scientiæ in ipso sunt, sed sunt absconditi*; ita et misericordiæ thesaurus Gal. 1, 22. 11 Cor. iv, 10. 8. Cor. 111, Vide homil. 11 in Levitic., num. 2. Ms. unus, cultus Dei ſačiat; si superbiam etc. Sic ms. Regins num. 1639. Cæteri vero mss., Rabanus et editi, immolaverit. Nostro. Deest in editione Genebrardi. Editi, Spiritus sanctus. Sic ms. Regius num. 1639. Cæteri vera mss. et editi, immolare; et paulo post, Hoc ergo ila fieri, etc. Editi, Audi Deum sicut, etc. Sic omnes mss. nostri. Editi vero, Ergo Christus sicut et cætera omnia, et misericordia est ipse est misericordiæ multæ, non una. Deinde miss Regius num. 1639, ita et misericordiarum thesav rus in ipso est, etc.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. IX. in ipso est, sed est absconditus: ne forte si ad aliam esse sæculi futuri: et si qui sunt qui amant subitum et ante tempus proferatur, faciat me, et si quis mihi in desidia similis esse voluerit, negligen tem. Videbitur ergo præcipue hostia vivens, et sancta, et Deo placens, corpus esse incontamina tum. Verum quoniam videmus nonnullos sancto rum, aliquos etiam apostolorum habuisse conjugia, Fon usquequaque possumus hoc de sola virgi pitate sentire, quamvis in hujuscemodi hostiis habere primum ordinem possit sicut et in lege alia erat hostia sacerdotis, alia principis, alia Synago gæ, et alia unius animæ '. Et quamvis in Ecclesia prima post apostolos hostia martyrum, secunda virginum videatur, tertia continentium; puto tamen quod neque illi qui in conjugiis positi sunt, et ex consensu ad tempus vacant orationi ", velut Nazaræorum vota solventes, si in cæteris sancte agant et juste, negandi sunt corpora sua exhibere posse hostium viventem, sanctam, Deo placentem; nec rursum corpora virginum vel continentium, si aut superbiæ macula, aut avaritiæ sordibus, aut linguæ maledicæ, vel mendacii immunditia polluan tur, hostiam sanctam et Deo placentem putandi sunt ex sola virginitate corporis obtulisse quia et in lege hostia cum offerretur, inspiciebatur a sacerdote diligentius non solum si ex mundis esset animalibus, sed ne aut in oculo haberet vitium, ant in auribus, aut in pedibus, ne claudum, ce luscum, ne surdum, animal divino admove retur altari “. Sic ergo per omnia membra discu titur et pertractatur hostia vivens, sancta, Deo placens, quæ rationabiliter offerenda est. Et nolite conformari huic sæculo; sed reformamini renova tione sensus vestri, ut probetis quæ sit voluntas Dei, quod bonum, et beneplacitum, el perfectum " Sciendum est quod in Græco habetur: Ut probelis quæ sit voluntas Dei bona, el beneplacita, et perfecta. Sed nos, quia unus in utroque potest sensus videri, consuetudinem sequimur Latinorum. Nolite er go inquit, conformari huic sæculo. In quo. ostendit esse quamdam formam hujus sæculi, et præsens sæculum, et ea quæ sunt in hoc mundo, secundum formam sæculi præsentis aptantur: qui vero non respiciunt ea quæ videntur, sed quæ non videntur et æterna sunt ", transformantur et reno vantur ad futuri sæculi formam: et inde fit ut eos non agnoscat hic mundus, sed odio habeat, et per sequatur **. Sed agnoscunt istam formam angeli Dei, qui sunt de illo sæculo venturo. Et simile mihi videtur esse hoc illi dicto quo ait: Sicut portavimus imaginem terreni, portemus et imaginem celestis 1. Vide ergo ne forte cum venit ira in eor tuum, conformem te faciat huic sæculo: simi liter autem et concupiscentia mala, et avaritia, cṇ teraque vitia quibus præsens sæculum delectatur, formam tibi sæculi præsentis imponant. Si vero econ trario mansuetudo, patientia, lenitas, continentia, fides, veritas, cæteræque virtutes habitent in sensu 645 tuo, conformem te futuri sæculi facient, et ita pulchram aniınæ tuæ speciem reddent, ut Verbum Dei quod despondit eam sibi in misericordia 16 et fide, dicat ad eam: Tola es formosa, proxima mea et macula non est in te". Intende autem diligentius quod ait: Sed reformamini renovatione sensus ve stri ut estendat formam quidem culpabilem prius enim formam malitiæ habuit omnis anima. Sed adhortatur ex hoc sermo apostolicus, ut, illa abjecta, ad singularum virtutum speciem reforme mur, et ita demum possimus revelato vultu cordis gloriam Domini speculari ab hujusmodi imagine transformati. Quomodo autem in hæc transforme mur ipse edocet dicens: Renovatione sensus re stri Renovatur autem sensus noster per exer citia sapientiæ, et meditationem verbi Dei, et legis ejus intelligentiam spiritalem: et quanto quis quo tidie ex Scripturarum proficit lectione, quanto altius intellectus ejus accedit, tanto semper novus et quotidie novus efficitur Nescio autem si potest renovari sensus qui piger est erga Scriptu ras divinas et intelligentiæ spiritalis exercitia, quibus possit non solum intelligere quæ scripta › Levit. xx11,21_seqq. ¹ª Rom. xii, 2. 13 II Cor. is 1 Cor. xv, 46. 1 Osee 11, 19. 17 Cant. iv, 7. Levit. 1v, 5.13, 22, 27 seq. 18. "Joan. xv, 19, 20. 10 II Cor. VII, 5. Deest hoc in editis. ;62) Editi, prius ordinem possit. Editi, putanda sunt ex sola virginitate, etc. 164) Ms. Regius num. 1639, recte, ne surdum; et hanc lectionem confirmat quod supra dicitur, aut in auribus. Cæteri vero mss., Rabanus et editi alii, ne vulsum animal, al, ne avulsum animal, al. ne evulsum animal. Editi omittunt animal, Sed reformamini in novitate sensus vestri, probetis quæ sit voluntas Dei, quod bonum, et beneplacitum, et perfectum. Hæc verba desideran tur in libris antea editis. Paulo post vero ms. Re gius num. 1639 habet, Sed nos signamus quidem quid sit in Græco; consuetudinem tamen sequi mur Latinorum. Ergo. Omittitur in editis et in plerisque mss., necnon et apud Rabanum, sed restituitur ex nis. Regio num. 1639. Mss. plerique, Rabanus et editi, agnoscant, Rectius ms. unus, agnoscunt. Sic omnes miss. et Rabanus.. Editi vero Vide ne forte cum venerit ira... conformem te facias (editio Veneta facient; Rabanus faciunt)... similiter et concupiscentia mala.... et cætera quibus præsens sæculum, elc. Editi, amica mea, male. Sic ms. Regius num. 1659. Editi vero et Ra banus, in novitate sensus vestri. Cæteri mss., reno vatione in novitate sensus vestri. Deinde mss. nostri omnes et Rabanus, Ut ostendat quia formam quidem culpabilem prius formam malitia, etc. Rectius vero editi ut in nostro textu. Genebrardus, pro culpabilem, perperam habet probabilem. Editi, In renovatione sensus nostri. Editi, et quantum quis quotidie.... quanto allius intellectus incedit, tanto semper novus magis et quotidie novior efficitur. Deinde mss. quidam, Ne scio autem si renovari potest sensu qui piger est, etc.

quam utilitatibus consulat. Sed jam ad sequentia convertamur. sunt, verum et explicare apertius et manife- Dei hæc bona est, et beneplacita, atque perfecta; stare diligentius. Potest tamen fieri ut non omnis et non talis quæ magis desideriis nostris indulgeat, sensus in hoc possit renovari, ut agnitione scientiæ dilatetur. Potest enim renovari sensus ad justitiam, ad continentiam, ad misericordiam, fidem, patien tiam. Sed vide quid in sequentibus huic renova tioni sensus adjungat Apostolus. Ut probetis, in quit quæ sit voluntas Dei, quod bonum, el benepla citum, et perfectum. Et utique nisi ad omnem scien tiam renovatus sit sensus, et totus Dei sapientia illuminatus, probare non potest quæ sit voluntas Dei. In multis enim putatur esse voluntas Dei, et non est. In quo hi utique qui sensum non habent renovatum, errant et falluntur. Est autem revera non cujuscunque sensus sed valde renovati, et (ut ita dicam) ad Dei jam imaginem reformati, probare in singulis quibusque quæ agimus, quæ loquimur, quæ cogitamus, si sit voluntas Dei; et nihil omnino vel agere, vel dicere, vel cogitare quod voluntati Dei non senserit convenire. Quæ sit, inquit, voluntas Dei, quod bonum, et beneplaci tum, et perfectum. Si secundum hoc legamus quod in Latinis codicibus invenimus, hic erit sensus Quia voluntas Dei est quidquid bonum, et bene placitum, et perfectum est nec potest aliud velle Deus, nisi quod bonum est: et utique quod bonum est et perfectum, sine dubio hoc Deo pla cet. Si vero secundum hoc quod diximus apud Græcos haberi, id est ut probetis quæ sit voluntas Dei bona, et beneplacita, et perfecta, potest quidem idem quod supra diximus, videri, quod omnis voluntas Dei bona sit, et beneplacita, et perfecta. Potest autem et tale aliquid in his sermonibus sen tiri, quia Dei quidem voluntas semper bona est, sed non semper bona ejus voluntate dispensari me remur, neque beneplacita et perfecta. Verbi causa, at ungeretur Saul in regem fuit quidem voluntas Dei, sed non beneplacita, neque perfecta. Irascens enim populo, qui refutaverat Deum habere super se regem, regem eis hominem jussit institui 18. Sed et Propheta ex persona Dei dicit: Dimisi eos secun dum desideria cordis eorum, ut irent in cupiditati bus suis". Sic ergo aliquando fit voluntas Dei in his in quibus concupiscimus et desideramus: sed qui renovatus est sensu, probare debet si voluntas 18 Reg. VII, 7 1º Psalm. Lxxx, 13. seq. 1 Cor. 11, 4. Editi, ea applicare apertius. 2. Dico enim per gratiam, quæ data est mihi, omnibus qui sunt inter vos: non plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem unicuique sicut divisit Deus mensuram fidei. Sicut enim in uno corpore mulla membra habemus, membra autem omnia non eumdem actım habent ita multi unum corpus sumus in Christo; singuli autem alter alterius membra". Sciendum primo est, quod ubi nos habemus, omnibus qui sunt inter vos, in Græco habetur, omni qui est in vobis. Qui sermo utique ad eos indicat verbum fieri, qui cum ante non fuerint, nunc esse cœperunt. Deus enim, ul dem Apostolus ait", vocal quæ non sunt, can quam quæ sunt. 646 Non sunt autein hi qui parti cipes non sunt ejus qui vere est, qui dixit ad Moysen*; Dịc filiis Israel: Qui est, misil me ad vos. Quod ergo ait Panlus: Dico enim omnibus qui sunt inter vos; vel, ut in Græcis bəberi dixi mus, omni qui est in vobis, simile est ac si diceret Dico enim omni qui in Deo est, non plus sapere quam oportet sapere. Verumtamen videndum est, quia Paulus, sicut et in aliis dicit, non in suasoriis sapientiæ carnalis verbis ", sed per gratiam quæ sibi data est loquitur. Est enim multa differentia per gratiam loquentis, et per humanam sapientiam. Denique et rebus ipsis sepe compertum est, non nullos eloquentes et eruditos viros non solum in sermone, sed et in sensibus præpotentes cum multa in Ecclesiis dixerint, et ingentem plausum laudis acceperint, neminem tamen auditorum ex his quæ dicta sunt compunctionem cordis accipere, nec pro ficere ad fidem, nec ad timorein Dei ex recordatione eorum quæ dicta sunt incitari; sed suavitate qua dam, et delectatione sola auribus capta discedi tur: sæpe autem viros non magnæ eloquentiæ, › nec compositioni sermonis studentes, verbis sim plicibus et incompositis multos infidelium ad fidem convertere, superbos inclinare ad humilitatem, peccantibus stimulum conversionis infigere. Et boc utique signum est, sicut in præsenti Apostolus di cit, per gratiam loqui quæ data est eis Ego 2º Rom. xii, 3 seq. "Rom. IV, 17. ** Exod. 1, 14. Inquit. Deest in editis et in pluribus mss. necnon apud Rabanum, sed restituitur ex duobus mss. Regiis. Deinde mss. plerique et editi, Et uti que nisi ad omnes (Rabanus, ad omnia) renovatus sit sensus, el tolus (Rabanus, et tota) Dei sapientia illuminatus, etc. Sed miss. Regius núm. 1659, ut in nostro textu, nisi quod pro el totus Dei sapientia, habeat et ita Dei sapientia. Paulo post vero idem. ms. Regius et editi habent numero singulari, in quo is utique qui sensum non habet renovatum, errat, et fallitur; sed cæteri mss. et Rabanus pluraliter ut in nostro textu. Editi, non cujusque sensus. Si secundum hoc legamus quod in Latinis codicibus invenimus, hic erit sensus: Quia voluntas Dei est quidquid bonum, et beneplacitum, et perfectum est. Ilæc desunt in libris antea editis. Editi, non potest, etc. Rabanus, potest quidem, ut supra diximus, videri, quod, etc. Hæc verba, non plus sapere, etc., usque ad, aller alterius membra, desunt in editis; sed resti tuuntur ex omnibus miss. Editi, cœperint. Deus enim, ut dicit Aposto lus, eic. Ms. Regius num. 1639 itidem cœperint; sed reliqua ipse et cæteri miss. necnon Rabanus habent ut in textu. Editi, Hæc dices filiis Israel, male. Sic ms. Regius num. 1639 et editi. Mss. vero plerique, discitur. Mss. plerique et editi, signi est.... quæ date

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. IX. autem puto, non solum in verbo Dei Ecclesiam do- hac definitione, ut naturain vel causam peccati in eo ponant, si aut addatur aliquid virtutibus, aut minuatur. Verbi gratia, justitia virtus est: et si quis minus aliquid facit quam justitia patitur, sine dubio injustus est. Si quis vero sub specie justi tiæ erga vindictas nimius fiat, et sævius agitet ul tiones, in crudelitatem ex justitia devolutus est. Unde et Salomon dicit": Noli fieri justus multum. Similiter et libertas, si intra tempe rantiam suam sit, virtus est; si minus habeat, timiditas: si amplius, temeritas nominatur. Pari modo et prudentia si in sua mensura sit, virtus est; si minus habeat, imprudentia; si plusquam oportet, malitia appellatur. Inde puto quod et ser pens 647 in paradiso prudentior dictus sit cæteris centibus adesse gratiam, si talis sit sermo qualem supra diximus, qui auditorem non tam delectet, quam stimulet, et ad profectum aliquem virtutis adducat; sed et in omnibus fere quæ aguntur in vita, ita esse deprebendes Est enim aliquis qui et in eo quod agit et in eo quod loquitur, habet gratiam; et alius qui interdum et prudentius loqui tur, et diligentius ac laboriosius agit, neque in ver bis suis, neque in gestis invenit gratiam. Denique, sicut et in aliis jam diximus scriptum est quia et Joseph invenit gratiam in conspectu principis carceris ", et Esther invenit gratiam apud regem ". Reperimus autem nos in quodam secretiore libello scriptum quasi angelum quemdam esse gratiæ, qui etiam vocabulum ex gratia traheret. Ananehel enim bestiis ", hoc est excedens mensuram prudentiæ, dicitur quod est interpretatum gratia Dei. Hoc ergo scriptura illa continebat, quod missus esset a Domino iste angelus ad Esther, ut ei gra tiam daret apu‹ regem. Sic ergo alia virtus est ser monis qui per gratiam dicitur, et alia vis doctrinæ potestas. Alius autem sermo est ex eruditione communt, qui quamvis lautus sit et arte compositus, tamen si non per gratiam vel dicitur vel scribitur, delectare fortassis potest legentem, adducere autem ad profectum non potest auditorem. Paulus igitur non solum ipse quæ dicit per gratiam dicit, sed et auditoribus suis precatur gratiam dari; et non solum gratiam, sed et multitudinem gratiæ. Sic enim scribit: Gratia vobis multiplicetur 26: el in omnibus Epistolis suis dicit: Gratia vobis, el pax. Sed videamus quid est quod per gratiam quæ data est sibi, Apostolus dicit omnibus qui sunt inter Romanos. Non plus, inquit sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem. Videtur adhuc ad superbientes ramos oleastri, et insultantes ramis qui de bona oliva defracti sunt”, etiam hunc aptare sermonem, et dicere eis, non de bere plus sapere quain oportet sapere: quod simile est illi sermoni quem dixit: Noli superbe sapere ¹ª; boc est enim plus sapere quam oportet. Scien dum tamen est, quod et cæteri eruditi viri utuntur Gen. XXXIX, 21. 35 Esther. 11, 17. 26 1 Petr. 1, 2. Luc. xvi, 8. 31 Tim. v, 1-3. *Gen. 111, 1. est ei. Sed rectius ms. Regias num. 1639 ut in nostro textu. Editi, deprehendet. Deinde iidem et mss. ple rique Est enim qui el quod ayit et quod loquitur. Sed ms. Regius num. 1639 ut in textu. Editi, jam scriptum esse diximus. Editi, Reperimus autem in quodam.... quasi angelum quemdam gratiæ, qui.... Anahel enim di citur, etc. Mss. etiam plerique habent Anahel: sed rectius ms. unus, Ananehel. Ita etiam interpretatum reperies Anameel filium, Salom, in Jerem. cap. xxxn. vers. 8, tom. III. Ita omnes mss nostri: ms. tamen Regius num. 1639, omittit vis. Editi vero, et ulia vis do ctrinæ, quæ potestas vocatur. Alius sermo est, elc., omisso autem. Sic omnes mss. nostri. Editi vero, non solum ista que dicit, ele. Editi, quidem. et in partes malitiæ prolapsus. Inde et filii hujus sæculi prudentiores dicuntur quam filii lucis ³¹; plus enim sapiunt quam oportet sapere. Et sic in singulis quibusque virtutibus potest aliquis plus sapere quam oportet sapere. Potest etiam in casti tate aliquis plus sapere quam oportet sapere, ut sunt illi qui attendunt spiritibus seductoribus, et doctrinis dæmoniorum, in hypocrisi falsa loquentes, cauteriatam habentes conscientiam suam, prohiben tes nubere, et abstinentes se a cibis quos Deus crearit. Isti plus sapiunt de castitate quam oportet. Minus autem sapit quam oportet luxuriosus et in cestus. Ego autem dico quod et bæretici plus sa piunt de Christo quam oportet sapere, qui negant eum Dei creatoris esse Filium, sed alterius nescio cujus melioris Dei Sed et illi plus de Christo sapiunt quam oportet sapere, qui negant eum in carne venisse, et natum esse ex Virgine, sed cœleste ei corpus assignant. In his ergo omnibus Paulns nos vult non plus sapere quam oportet supere, sed sapere ad sobrietatem, quod in Græco dicitur ow oposúvη, in nostris autem codicibus, hoc est in Scripturis divinis, sobrietas a majoribus interpreta tum est, ab aliis tamen eruditis viris temperantia ponitur, quæ temperantia una ex quatuor generali bus virtutibus habetur. Et in hoc ergo loco melius 27 Rom. xi, 17. * Rom. x1, 20. ** Eccle. VII, 17. Inquit. Prætermittitur in editis. Editi, et insultantes quidem bonæ olivie, etiam hunc, etc. Hoc est enim plus sapere. Ilæc in editis non comparent. Editi, et si quid minus aliquis facit. Editi et mss. quidam, et sævius agat, in ul tionis crudelitate, etc. Sed rectius ms. Regius num. 1639 et Rabanus ut in nostro textu. Editi, in multo justus. Et paulo post ms. Regius num. 1639 habet, si minus habeat, formido. Sic ms. Regius num. 1639. Cæteri vero miss., Rabanus et editi, loquentium, caulerialam habentes (Rabanus, habentium).. prohibentium nubere, et abstinere a cibis, quos, etc. Ms. Regius num. 1639, minoris Dei; sed omnes alii mss., Rabanus et editi rectius ut in textu.

erga unum aliquod officium, et specialius operana dare; cætera vero sequentia habere. Neque enim hoc dicimus quod unum sufficere debeat, sed se cundum formam propositi exempli. Sicut, verbi gratia, oculus speciale officium habet ut videat, unum tamen est ex omnibus et in omnibus membris, et cum singulis agit omnia, et cum ipso singula quæque agunt omnia; ita et qui per gratiam fidei unum aliquod donum speciale meruerit illud quidem principaliter administrat; in omnibus vero actibus socius cum cæteris habetur et parti ceps. Quomodo autem corpus istud in Christo sit, id est in veritate, et sapientia, et justitia, et sancli ficatione, quæ omnia Christus est, sæpe jam dixi Apostoli dicta lucerent, si haberemus et nos scri- latur. Et ita invenias unumquemque propensius ptum secundum Græci sermonis virtutem, sed sa pere ad temperantiam: hoc est, ut in omnibus vel quæ agimus, vel quæ loquimur, vel quæ sentimus, temperantiam teneamus. In his enim quæ supra enumeravimus neque amplius neque minus fieri de bere, modum servare novit sola temperantia. Post bæc ait: Unicuique sicut divisit Deus mensuram fidei boc est, ut sciat unusquisque et intelligat quæ in eo sit mensura gratiæ Dei, quam consequi meruit per fidem. Interdum enim accipit quis a Deo ut sapiat in opere charitatis, aut ut sapiat in of ficio visitandi, aut erga misericordias pauperum, aut circa debilium curam, aut erga viduarum et pupillorum defensionem, aut erga hospitalitatis solli citudinem. Hæc ergo singula divisit unicuique Deus mus. Jam 648 vero si in hoc corpore, verbi gra secundum mensuram fidei. Sed si is qui accepit gratiam ut de uno aliquo horum saperet, non intel ligat mensuram gratiæ sibi datæ, sed velit sa pere de sapientia Dei, de verbo doctrinæ, de pro fundioris scientiæ ratione, in quo gratiam non ac cepit, et non tam discere velit, quam docere quæ nescit; iste cum minus sapiat, plus vult sapere quam oportet. Non enim sapit ad temperantiam ut custodiat unicuique sicut divisit Deus mensuram fidei. Verum ut evidentius adhuc de his Apostolus de signaret, introducit exemplum, et dicit: Sicut enim in uno corpore multa membra habemus, membra autem omnia non eumdem actum habent: ita multi unum corpus sumus in Christo, singuli autem alter alterius membra: ordinatissime per hæc compo nens omne corpus Ecclesiæ; ut sicut membra cor poris singula quæque proprios habent actus, et officiis suis unumquodque deservit, nec tamen pos sibile est ut non consensu mutuo sibi invicem ce dant ita, inquit, et in Ecclesia quæ est corpus Christi, diversos singuli habemus actus. Verbi gra tia: alius studium omne erga sapientiam Dei et doctrinam verbi adhibet, et in meditatione legis divinæ die ac nocte persistit; et est magni hujus corporis oculus. Alius, ut supra diximus, erga mi nisterium fratrum, et indigentium curat et est sancti hujus corporis manus. Alius studiosus audi tor est verbi Dei; et auris est corporis. Alins ad visendos decumbentes, et requirendos tribulantes, et positos in necessitatibus eruendos est impiger; qui pes sine dubio ecclesiastici corporis appel 33 Rom. ix, 21. "Joan. VII, 18. 3³ Roin. x11,6-8 Editi, accidit, ut quis a Leo supial in opere, etc. Editi, non intelligit mensurum, elc. De his. Deest in editis. Deinde mss. plerique et Rabanus pro designaret habent assignaret. Sed ms. Regius num. 1639 et editi ut in textu. Sic ms. Regius num. 1639. Cæteri vero mss. et editi, et indigentium curam. Rabanus, et indiyen tium curam habet. Editi, et pes sine dubio, etc. Deinde, et ita invenies unumquemque pro posse erga unum aliquod officium spiritale operam dare. Editi, spiritale officium habet ut videat, verum tamen, etc. Editi, unum aliquod bonum spiritale meruit. tia, ut sit aliquis oculus, quod est in corpore toto nobilius; vel manus, quod sequenti loco ha beri potest; aut auris, aut lingua, aut cætera quæ que quæ videntur bonestiora esse: et rursus ut sit aliquod aliud membrum ex his quæ videntur in honestiora esse; ipse aliquid causæ præstiterit an Dei voluntate absque ullis omnino causis ille illud, vel ille illud constitutus sit membrum, supra nostram esse intelligentiam puto. Verum ne hi qui naturas diversas asserunt animarum, et a diversis, conditoribus institutas, locum confirmandi dogmatis sui invenire videantur, ea quæ nobis in superioribus de vasis honoris et vasis contume liæ disserta sunt, etiam in præsenti sufficiant loco. Nunquam enim concedendum est, ut sive in præsenti, sive in præteritis, sive etiam in futuris sæculis, non ita unumquemque dispenset divina Providentia, ut uniuscujusque meritum arbitrii liber tate collectum materiam præbuerit dispensanti. Ju stus est euim Deus, et injustitia non est apud eum 3. Ilabentes enim dona secundum gratiam quæ data est nobis, differentia, sive prophetiam se cundum rationem fidei, sive ministerium in mini strando, sive qui docet in doctrina, qui exhortatur in exhortando, qui tribuit in simplicitate, qui præcu in sollicitudine, qui miseretur in hilaritate *. Cum dixisset singulos quosque credentium membra esso unius corporis Christi; nunc quasi diversorum membrorum diversitatem operis enumerat; et verbi causa, velut oculo visum, ita menti, quæ est inte rior oculus, prophetiæ assignat officium; et alii Ms. Regius num. 1639 et editi, recte, at sit, et paulo post, et rursus ut sit aliquod aliud. Cæteri mss. utrobique omittunt ut. Sic ms. Regius num. 1639, Ms. codex Vallis Claræ addit an post ipse. Cæteri vero mss. et editi ipse aliquid causæ præstitit, Deest ille in editis. Editi et ms. Regius num. 1639 omittunt in. Ms. Regius num. 1639, in præsentibus aut non uniuscujusque. materiam præbuerit dis pensandi. Cæteri vero mss. ut in textu. Ita etiam editi, præter præbeat pro præbuerit. Enim. Deest in libris antea editis. Alias, autem pro enim.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. IX. tanquam manui ministerium adscribit; et alii tan- ne videatur de homine arbitrii potestas auferri. quam linguæ doctrinam tribuit: similiter etiam Veruntamen ex hoc quod ait dari gratiam ad id cætera. Illud quoque quod nobis in superioribus quod expedit, potest fieri ut etsi sit in alique ambiguum videbatur, absolvit, ubi quærebamus mensura fidei tanta, quæ excelsiorem gratiam me utrum unumquodque membrum ad honesta, vel mi- reatur accipere, si sanctus Spiritus futura prospi nus honesta corporis officia aliquid ex se causæ ciens expedire accipienti non judicet, necessario præbendo venerit: an nullis ex causis, sed sola dividat unicuique prout vult et expedit. Denique Dei voluntate honestum, vel minus honestum esse nonnullos videmus accepisse gratiam doctrinæ membrum unicuique delegatum sit Quod ergo vel exhortationis ad plebem, et ex hoc ipso ela ibi nobis minus clarum fuit, hic Apostolus eviden- tos atque in superbiam versos in judicium inci ter aperuit dicens, sive prophetiam sive mini disse diaboli alios accepisse quidem gratiam, sed sterium, sive reliqua dona gratiarum secundum ra- 649 negligentia animi et vitæ desidia corrupisse Honem fidei dari: quamvis sermo iste, hoc est, unde erat et ille qui acceptum denarium in suda secundum rationem fidei, apud Latinos minus rio colligavit, nec operari ex eo aliquid voluit”. proprie translatus videatur. 'Avaloyla enim in Propterea denique et Apostolus scribit ad charis Græco, non tam ratio quam mensura competens simum sibi filium dicens: Noli negligere gratiam dici potest, ut quia uno non potest, duobus sermo- quæ in te est 4º; tanquam sciens posse gratiam per nibus explicetur. Secundum mensuram ergo negligentiam deperire. Quod autem dixit: Secundum fidei uniuscujusque diversitates dari pronuntial gra rationem vel mensurum fidei “, puto jam plene in tiarum, ut, verbi causa, accepta quis gratia, illud superioribus expositum quæ sit fides quæ a nobis vel illud membrum in Christi corpore fiat. Et hic requiratur, et quæ sit quæ a Deo per gratiam da quidem mensuram fidei causam capiendarum posuit tur secundum hoc quod idem Apostolus dicit: Alis gratiarum; ad Corinthios vero scribens ait: Uni- fides in eodem Spiritu: et item ubi apostoli cuique autem datur manifestatio Spiritus ad id quod ad Dominum dicunt: Auge nobis fidem 48: quod expedit”; el post pauca addit: Omnia autem ope- fides quidem quæ speret et credat, et absque ulla ralur unus alque idem Spiritus, dividens unicuique dubitatione confidat, in nobis est: ratio vero fidei prout vult ". Unde mibi videtur, tam ad Ro- ipsius, et scientia, et perfectus eorum quæ credi manos quam ad Corinthios scribens, tres capiendæ mus intellectus, donatura Deo. Sed et illud in loco gratiæ modos docere, ut ex nobis in eo agi ali- non omittamus quod videtur secretioris esse myste quid estendat, plurimum tamen in Dei largitione rii. Si enim in præsenti sæculo dat Deus unicuique consistere. Ponit ergo et mensuram fidei esse, per gratiam secundum mensuram fidei, sine dubio e! in quam quis gratiam capit; ponit et ad id quod ex- futuro dabit unicuique gratiam pro mensura meri pedit dari; et Spiritum dividere prout vult. Ut ergo torum; et si in præsenti sæculo talis est Dei dis tanta in nobis ſides inveniatur, quanta possit sub- pensatio, et talis erit etiam in futuro; quomodo limiorem gratiam promereri, nostri operis videtur non et in præteritis sæculis quæ fuerunt ante et studii: nt autem ad id detur quod expedit, et nos, similis Dei dispensatio erga omnem rationabi utile sit accipienti, Dei judicium est; vel omnino si lem creaturam fuisse credetur? Sed jam videamus dari velit, in ipso est. Ideo et in aliis idem Aposto- quæ sint dona quæ enumerat secundum gra lus dicit: Nunc autem Deus posuit in corpore tiam data. Prophetia, inquit, et ministerium, et unumquodque membrum prout voluit “. Voluit autem doctrina, et exhortatio, et tributio, hoc est præsta Deus secundum rationem vel mensuram fidei quæ tio, et præesse, et misereri. His jungit et charita est in nobis vel voluit ad id quod expedit. tem, et cætera. De quibus dicat fortasse aliquis Nisi forte ita aliquis et hoc velit intelligere, Deus Si hæc omnia per gratiam dantur non erit in posuit in corpore unumquodque membrum prout vo- culpa si quis non prophetet, aut non ministret, aut lxit, ut voluit ad membrum magis referatur, hoc non doceat, aut non exhortetur, aut non tribuat, est, prout voluit, prout elegit, prout operam dedit; ant non præsit, aut non misereatur, aut non dili "I Cor. x11, 7. 87 ibid. 11. 38 ibid. 18. " Luc. xix, 20, 21. * 1 Tim. iv, 14. *¹ Rom.xit, 3. Cor. x11,9. Luc. XVII, 5. Ms. Regius num. 1639, unusquisque derelictus sit. Sed cæteri mss. et editi ut in textu. Editi perperam, sive prophetia. Secundum. Omittunt în editis. Editi, secundum ergo fidei mensuram uni cuique diversitates dari, etc. Alias, singulis, sed ms. Regius num. 1659 et editi, unicuique. Editi, secundum fidei mensuram quæ est in nobis. Ms. plures, ut si sit, etc. Deinde editi, tan loque excellentiorem gratiam, etc. Paulo post vero ms. Regius num. 1639 omittit necessario diridat, et babet, unicuique prout vult expediat. Ms. Regius num. 1639, alibi. Deinde Apo stoli desideratur in antea editis. Editi, talis erit etiam... quomodo non præter itis sæculis, etc. Mss. plerique omittunt utrobique et; sed ins. Regius num. 1639 ut in textu. Editi, crederetur. Sed jam videamus que sunt, etc. Deinde, Prophetia, inquit, est ministerium, etc. Et paulo post ms. Regius num. 1639, sed tri buere, hoc est, præstare, el præesse, etc. Sed cæteri mss. ut in nostro textu. Editi, dat pro dantur. Deinde ms. Regius num. 1659, non erit in culpa si quidem non prophe tet….. qui horum omnium gratiam non accipit. Sed cæteri mss., Rabanus et editi ut in nostro textu.

gat; quia horum omnium gratiam non accepit. Sed genda est hæc quam docet Apostolus, non illam esse ad hæc dicemus: Sicut est fides quam docuimus esse in nobis, et rursus est fides quæ per gratiam datur, sicut supra diximus scriptum esse: Alii fides in eodem Spiritu*; ita etiam in unoquoque horum quæ supra enumeravimus a Deo per gratiam dari, est et in nobis aliquid, ad cujus unusquisque mensuram vel rationem gratiam promeretur. Ne que enim de sola sapientia accipiendum illud quod scriptum est, quia etsi sit aliquis perfectus in filiis hominum, si desit ei sapientia quæ ex te est, ad nihilum reputabitur 48. Eodem namque modo possumus dicere: Etiamsi sit aliquis perfectus in fide in filiis hominum, si desit ei fides quæ ex tua gratia est, in nihilum reputabitur. Ita etsi perfectus sit quis in ministerio, si desit ei a Deo ministerii gratia, in nihilum reputabitur Ita etsi perfectus sit in doctrina quis, et desit ei do ctrinæ gratia quæ ex Deo est, in nihilum re putabitur. Et ita in omnibus his quæ enumerata sunt, est quædam perfectio inter filios hominum quam labore et studiis propriis assequuntur, sive in sapientia, sive in doctrina, sive in aliis officiis quæ tamen si non habeant a Deo gratiam datam, nihil erunt: quia si desit eis gratia Spiritus, nec membra esse Christi corporis possunt. Sed in his quæritur si potest esse aliqua in nobis vel ex nobis prophetiæ species, quæ non totum habeat ex Deo, sed aliquantulum etiam ex humanis studiis capiat. Hoc quidem apud cæteros valde impossi bile videbitur; apud Paulum tamen evidenter pro batur dicentem: Emulamini autem domu majora, magis autēm ut prophetetis *. In quo sicut æmula tur quis ministerium et doctrinam, et exhor tationem, et cætera, per hoc quod adhibet erga hæc studium ac laborem, ita et erga prophetiam fieri debere ostendit Apostolus. Unde prophetia intelli per quam dicitur: Hæc dicit Dominus; illa enim usque ad Joannem stetit, secundum quod in Evan gelio scriptum est: Lex et Prophetæ usque ad Joannem sed illam de qua idem Aposto lus ait 48 Qui prophetat, hominibus loquitur ad ædificationem, et exhortationem, et consolationem. Prophetia ergo dicitur apud Paulum cum quis lo quitur hominibus ad ædificationem, et cum loqui tur ad exhortationem et consolationem; el ideo adhibere studium ad hujuscemodi 650 proplie tiam possibile nobis est, et est in nostra potestate ut nobis in hæc operam dantibus, si secundum ra tionem vel mensuram fidei hæc facimus, addatur et illa quæ ex Deo est prophetia Est autem se cundum Apostolum etiam alia species prophetiæ, de qua dicit: Si vero prophetetis, intret autem quis infidelis, vel idiota, arguitur ab omnibus, judi catur ab omnibus, occulta quoque cordis ejus mani festa fiunt et tunc cadens i: faciem pronuntia bit quia vere Deus in vobis est Sicut enim Spiritus Dei omnia scrutatur 50, ita et verbum Dei omnia etiam quæ in occulto sunt perscrutatur maxime cum verbum vivens sit, et efficax, el pene trabilius omni gladio utrinque acuto, penetrans usque ad divisionem animæ et spiritus, compagum quoque ac medullarum 1. Etenim cum moralis in Ecclesia sermo tractatur tunc uniuscujusque intra se metipsum conscientia stimulatur, recognoscentis ex his quæ dicuntur propria peccata, et recordan tis si qua forte in occulto commiserit. Interdum autem et æstimatio ipsa prudentium, vel ex vulto, vel ex moribus, vel ex motu uniuscujusque con scientiam colligentium, prophetiæ speciem le net. Hæc nobis de prophetiæ gratia dicta sint. Post hæc sequitur: Sive ministerium in ministrando. Possumus hæc omnia ad illam regulam revocare I Cor. xi, 9. 45 Sap. IX, 6. 46 1 Cor. x1, 31; xiv, 1. xv, 24, 25. 301 Cor. 11, 10. 1 Hebr. IV, 12. Sic ms. Regius num. 1639. Rabanus et edi ti, qui editi solummodo perperam habent erit pro est. Mss. vero duo Regii habent, est et in nobis ali quid ad cujus meritum unusquisque mensuram vel rationem gratiæ (al., gratiam) promeretur. Editi, quia si sit, etc. Deinde iidem editi, et mss. duo bis, quæ ex Deo est. Sed ins. Regius num. 1659 et Rabanus, quæ ex te est, sicut et infra, quæ ex tua gratia est. In fide. Hæc duo verba desiderantur in edi tis. Ms. Regius num. 1639, in fide et in filiis homi num; sed cæteri mss. et Rabanus ut in textu. Ita et si perfectus sit quis in ministerio, si desit ei a Deo ministerii gratia, in nihilum reputabi tur. Hæc nec in editis, nec apud Rabanum compa rent. Editi, doctrina gratiæ, male. Etiam. Prætermittitur in editis. Editi, in quo quis æmulatur in ministe rium, etc. Stetit, secundum quod in Evangelio scriptum est: Lex et Prophetæ usque ad Joannem. Hæc in edi tis frustra requiras, sed restituuntur ex omnibus mss. et Rabano. Editi, sed illam, etc. Omnes vero mss. el Rabanus, sed illa, etc. 47 Luc. XVI, 16. 481 Cor. xiv, 3. "I Cor. Editi, omnibus loquitur, etc. Deinde: Pro phetia autem, etc. Ms. Regius mum. 1639, homini bus loquitur ædificationem, et consolationem. Pro phelia ergo, etc. Sed cæteri mss. et Rabanus ut in textu. Sic ms. Regius num. 1639 et Rabanus. Edi ti vero, et in nostra potestate, ut nobis in Dei opere sudantibus secundum rationem et mensuram fidei, si hæc facimus, addat et illam quæ ex Deo est prophe tiam. Duo miss. Regii itidem, ut nobis in Dei opere sudantibus; sed cætera ut in textu. Sic mss. plerique et editi. Mss. vero qui dam, occulta quæque cordis ejus manifesta fiunt; editi, sunt. Editi, in nobis est. Sic recte ms. Regius num. 1659. Cæteri vero iss. et editi: Etenim cum oramus in ecclesia, et sermo tractatur. Deinde editi, perperam, tunc unusquisque….. stimulatur, recognoscente ex his quæ dicuntur propria peccata, recordante si qua, etc. Sed omnes mss. ut in mostro textu, nisi quod alii ha beant, si quæ; alius, si quid, et plerique omittant et ante recordantis. Conscientiam. Deest in editis et in plerisque mss., sed restituitur ex ms. Regio num. 1639. i i

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. IX. affectus. Aliud est enim dare indiger.ti, et aliud est affectu misericordiæ cum indigente partiri: et ideo non vult in tali opere esse tristitiam. Qui enim prærogat pecuniam suam, si infidelis sit, et recepturum se desperet, necessario tanquam qui eam perdiderit contristatur. Qui vero cum fide et spe hoc agit, in hilaritate et lætitia agit certus quod parva hæc quæ pro mandato Dei expendit, ingentes sibi opes cœlestium divitiarum, insuper autem et æternam conferant vitam. quæ superius dicta est; hoc est: Non plus sapere fortasse opus esse, non tamen et operis ipsius unus quam oportet sapere: ut, verbi causa, dicamus non debere eum qui ministrat, in ministrando plus sa pere quam oportet sapere: et qui docet, in doctrina non plus sapere quam oportet sapere: et qui ex hortatur, in exhortatione non plus sapere quam oportet sapere. Multi enim accepto ministerio, vel accepta doctrina plus sapuerunt quam oportuit sa pere et elati in arrogantiam, vel in delicias resoluti, præcipites corruerunt. Qui exhortatur in exhortando. Exhortatio species est doctrinæ et verbi, quo afflictæ animæ Scripturarum divinarum prudenter aptatis et in unum collectis sermonibus relevantur. Accidit enim sæpe animæ tribulatio num nimietate desperatio; nec facile reparari,. aut refici quibuscunque verbis potest, quamvis polita illa sint et plausibilia. Si vero sermo habens virtu tem gratiæ Dei fuerit adhibitus, tunc cor ejus pene trat, et consolationem præbet, ac spem revocat desperatione submota, secundum illud quod per prophetam dictum est a Domino: Sacerdotes, loquimini in corde Jerusalem **¸ 3 Qui tribuit in simplicitate, qui præest in sollici tudine, qui miseretur in hilaritate”. Qui tribuit et præstat indigentibus, oportet, inquit, ut in simpli citate cordis boc faciat hoc est, ne videatur quidem benefacere indigentibus, corde vero laudem quærat ab hominibus. Non est ergo simplicitas si aliud agi videatur in manibus, et aliud quæratur in corde. Qui vero præest fratribus, vel qui præest Icclesiæ, in sollicitudine esse debet non humana rum causarum, nec sæcularium rerum (hæc enim sollicitudo aliena debet esse ab his qui Ecclesiæ præsunt): sed talem recipiat sollicitudinem qua lem Apostolus dicit: Concursus in me quotidianus, sollicitudo omnium Ecclesiarum. Quis infirmatur, et ego non infirmor? Quis scandalizatur, et ego non uror? Qui ergo præest Ecclesiis talem sollicitu dinem habere debet, et illam aliam sæcularem ha bere omnino non debet. Qui miseretur in hilaritate. Videatur fortassis unum atque idem esse quod supra dixit: Qui tribuit in simplicitate, et hoc: Qui miserctur. in hilaritate. Sed mihi videtur unum 5 Isa. XL,2. *³ Rom. x11, 8. 8411 Cor. x1, 28, 29. Alias, in exhortando non plus sapere, etc. Editi, perperam, quam oportet sapere. Ms. unus, quam oporteret sapere. Eahortatio. Deest in editis. Ms. Regius num. 1639, dicit Dominus. Sed cæteri mss., Rabanus et editi ut in textu. Editi, oportét, inquit, in simplicitate cordis hæc facere. Mss. duo, Non est ergo bona simplicitas, etc. Sed bona amittitur in antea editis, et in plerisque miss. et apud Rabanum. Deinde ms. Regius num. 1639 omittit præest fratribus, vel. Recte ms. Regius num. 4639, recipiat: Cæ teri niss., Rabanus et editi, recipiant. Sic ins. Regius num. 1659. Cæteri vero miss. et editi, Videtur. Deinde editi, dixerat. Ms. Regius num. 1659, et hic, Qui misere tur, etc. Editi, et hoc, id est, qui miseretur, etc. Sed cæteri mss. ut in textu. 4. Charitas sine simulatione 8. Ego puto quod omnis charitas quæ non est secundum Deum, simula ta sit, et vera non sit. Etenim creator animæ Deus idcirco ei cum cæteris virtutibus etiam affectum cha 651 ritatis inseruit, ut diligat Deum, et ea quæ vult Deus. Cum ergo opus hoc in animam dederit charitatis, quicunque aliud aliquid dilexerit quam Deum, et quæ Deo placent, charitas in eo li cta et simulata dicenda est. Sed et si quis proximum suum diligat, et cum errantem eum viderit non com moneat, non corrigat, simulata charitas ista dicenda est. Et ideo nihil habere adulatorium, nibil fuca tum charitas debet, sicut et alibi idem Apostolus dicit: Charitas de corde puro, el conscientia bona, et fide non ficta **. 5. Odientes malum, adhærentes bono ". Mirum fortasse sit, quod inter cætera bona virtutum assu mitur etiam odium, et tanquam necessarium ab Apostolo ponitur. Unde certum est inesse ani mæ odii affectum est enim laudabile odisse vitia, odisse peccata. Nisi enim quis odio habeat vitia, non potest amare, nec conservare virtutes. Verbi gratia, si quis pudicitiam custodire proponat, nou potest eam tuto servare, nisi odium quoddam et exsecrationem adversum impudicitiam sumat. Dif úcilis enim, et valde difficilis est illa continentia, ubi desideratur illud a quo abstinetur, et cupiditas animi solo metu futuri judicii refrenatur. Periculosa hæc, et valde periculosa sunt, nisi secundum con silium Apostoli odientes mala, et impacata quodam modo adversum ea odiorum bella peragentes, sic adhæreamus bono. Observandum etiam hoc, 85 Rom.XI, 9. 55* ] Tim. 1, v. Rom. x11, 9. Sic omnes m.ss. nostri. Rabanus vero et editi, eroyal. Mss. duo, hoc agit; et postea editi, certus et quod, etc. Deinde iidem editi et mss. plerique, ex pendit indigentibus, sibi opes, etc. Sed mis. Regius num. 1639 et Rabanus ut in nostro textu. Sic ms. Regius num. 1639. Cæteri vero mss. et editi, hoc opus anima dederit (editi, dedit) chari tati, quicunque aliud aliquid, etc. Rabanus, hoc opus in anima dederit, charitate quicunque aliud, etc., omisso aliquid, quod etiam omittit ms. Regius num. Editi, Mirum fortasse siquidem inter cætera... necessario ab Apostolo, etc. Editi, odientes malum, et peccata, et quodam modo, etc. Rabanus, in peccata, pro impaculu. Deinde ms. Regius num. 1639 addit sic aute adhæ reamus.

quod sicut in aliis dicit: Qui adhæret Domino, unus tur. Scio autem in nonnullis Latinorum exemplari spiritus est 57, ita et hic dicit: Adhæreamus bono, sine dubio ut contingat nobis unum esse cum bono. 6. Charitatem fraternitatis invicem diligentes *8. Hoc mandatum, ut diligamus invicem, sicut et Deus dilexit nos", cum sit primum post primum (primum namque est diligere Deum; et inter homines iterum hoc primum est, ut invicem diligamus), nescio quo modo quasi ultimum et minus necessarium inter homines spernitur, et odium quod nobis insitum esse diximus ad hoc ut mala odio habeamus, præ postero ordine exercemus in bonis et vitia carnis ac peccata diligentes fratres odio habemus. Nec aliter accidit odisse nos quæ non oportet nisi quia diligimus que non oportet. Fratres ergo jubemur diligere, non judicare Si enim putas aliquem impium esse, et ideo eum non judicas dili gendum, audi quod Christus pro impiis mortuus est. Aut si quia peccator est frater tuus, ideo eum non putas diligendum, audi quia Christus Je sus in hunc mundum venit peccatores salvos facere ". Si vero justus est, multo magis dilectione dignus est, Dominus enim diligit justos ". 7. Honore invicem prævenientes ". Hoc est quod et Dominus docuit, cum notaret Scribas et Phari sæos prima sibi loca in conviviis vindicantes ", et doceret, ut cum vocatus fueris tu ad cœnain, in novissimo loco recumbas bus haberi, tempori servientes, quod non mihi vide tur convenienter insertum, nisi si quis forte ita dictum putet, ut in aliis idem Apostolus ait Tempus breve est, superest ut qui habent uxores, lax quam non habentes sint **; vel ut illud dictum est Redimentes tempus, quoniam dies mali sunt ". 11. Spe gandentes, in tribulatione patientes ". Spe gandet qui non respicit ea quæ videntur, sed ea quæ non videntur exspectat”; et qui scit quia non sunt condignæ passiones hujus temporis ad futuram gloriam quæ revelabitur in nobis”. Idem ipse et in tribulatione patiens erit; quia tribulatio patientiam operatur, patientia probationem, probatio vero spem”, si tamen sermonem qui subsequitur impleamus, id Best orationi instantes ". In quo enim non sufficit humana fragilitas, auxilium Dei orationibus implo 8. Sollicitudine non pigri“. Superius eum qui c præest, in sollicitudine debere esse commonuit Ľunc vero omnibus dat hoc in commune mandatum, De quis nostrum audiat a Domino: Serve male et piger. 9. Spiritu ferventes "7. Et hoc ad impigrum et sol licitum spectat. Vult enim ut nos, qui sub lege spiritus vivimus, nihil remissum, nihil tepidum ha beamus in nobis, sed cum fervore spiritus, et calore fidei cuncta peragamus. 10. Domino servientes 68. Ille Domino servit, qui potest dicere: Nobis unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia, et nos per ipsum ", nec ultra ei aut libido, aut avaritia, aut inanis gloria domina 871 Cor. vi, 17. Rom. x, 10. 88 Rom. XII, 10. * Luc. XIV, 7, 10. 691 Cor. vill, 6. 70 Cor. VII, 29. 71 randum est. 12. Usibus sanctorum communicantes ". Me mini in Latinis exemplaribus magis haberi: 652 Memoriis sanctorum communicantes: verum nos net consuetudinem turbainus, nec veritati præjudica mus, maxime cum utrumque conveniat ædificationi. Nam usibus sanctorum honeste et decenter, non quasi stipem indigentibus præbere, sed censum nostrum cum ipsis quodammodo habere communem, et meminisse sanctorum sive in collectis solemai bus, sive pro eo ut ex recordatione eorum proficia mus, aptuin et conveniens videtur. Joan. xv, 12. 8 Rom. XI 13. Hospitalitatem sectantes ". Quam digne bospi talitem sectantis munificentiam uno sermone comprehendit Dicens enim sectandam esse hospi talitatem, non illud solum ostendit, ut venientem að nos hospiteni suscipiamus; sed et requiramus, et solliciti simus, et sectemur, ac perquiramus ubique hospites, necubi forte in plateis sedeant ne extra tectum jaceant. Recordare Lot”, et invenies quod non illum hospites, sed ipse quæsierit hospi tes; et hoc erat hospitalitatem sectari. 14. Benedicite persequentibus vos, benedicite, et nolite maledicere Moralem locum latius Apo stolus exsequens, actus, mentem, propositum, os quoque ipsum discipulorum, linguamque componit. Rom. V. 6. 1 Tim. 1, 15. 69 Psal. cxLv, &. 6* Matth.xxv, 26. 67 Rom. XII, 11. "Rom.xii, 12. 73 | Cor. IV, 18. "Rom. xi, 7 Gen. Mix, 1. Ephes. ♥, 16. 78 Rom. v, 3, 4. 7 Rom. XII, 12. 77 ibid. 13. Sic recte Rabanus et editi. Mss. vero nostri, et infra habet necessitatibus pro usibus. in nobis. Editi, quem non oportet. Fraires ergo jubemur diligere, non judicare. Hæc desiderantur in libris editis. Editi, et docet, ut cum vocatus fueris ad cœ nam, in novissimo recumbas. Mss. quidam et Raba nus itidem et docet. Ms. Regius num. 1639, edocens. Sed cæteri mss., rectius, el doceret. Sic ms. Regius num. 1639. Cæteri vero mss. et editi, Et hoc ad integrum spectat. Vult enim, etc. Deest si in editis. Mss. quidam, si qui. Sic omnes mss. et editi. Rabanus vero hic es ibid. 7. Rom. Rabanus, nec consuetudine turbamur... Nam necessitatibus sanctorum honeste dicit, non quasi, etc. Paulo infra ms. Regius num. 1639, quoquo modo habere communem. Deinde Rabanus, id aptum el conveniens videtur. Ms. Regius num. 1639, hospitalitatis muni fcentiam. Cæteri nas, et editi, hospitalitatem secian lis magnificentiam. Editi, ne forte in plateis sedeant. Sic editi et Rabanus. Mss. vero nostri omnes habent tantummodo, Benedicite, et nolite maledi cere.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. IX. Non vult credentes Christo de ore suo proferre ma- qui flent, quoniam ipsi consolabuntur ". Si quis Net pro peccatis suis, si quis post delictum convertitur ad pœnitentiam, et errorem suum lacrymis lavat, si quis ingemiscit etiam in habitaculo isto positus, et ad Christum redire desideral, et sanctum deside rium lacrymarum profusione solatur jungamus cum talibus lacrymas nostras, et gemitus sociemus; nam tristitia quæ secundum Deum est, salutem stabilėm per pœnitentiam operatur 88. ledictum, sed bene loqui, bene dicere, bene precari, ut ex hoc et boni domini servi, et boni magistri credantur esse discipuli. Sciendum tamen est quod sermo hic benedictionis in Scripturis diverse positus invenitur. Nam et Deus benedicere vel homines, vel cætera quæ creaverat, invenitur **; et homines vel cæteræ creaturæ Deum benedicere jubentur º¹. Sed Dei quidem benedictio aliquid muneris sem per his qui ab eo benedicuntur impertit: homines vero Deum benedicere, pro eo quod est laudare, et gratias referre, dicuntur. Hic tamen Apostolus di cens Benedicite, et nolite maledicere, quasi cum provocamur ab inimicis, vel cum instigamur injuriis, monet ne pro maledictis maledicta reddamus; sed faciamus quod ipse de semetipso scribit, ubi dicit: facite illis ". Maledicimur, et benedicimus 16. Idipsum invicem sentientes ". Sermo iste non natura sui, sed interpretatione obscurior factus est. Hoc est enim quod dicit, ut ita de fratre sentiamus, ut de nobis ipsis; et ita velimus proximo, sicut et nobis volumus: ut et Dominus in Evangelio dicit Quæ vultis ut faciant vobis homines, eadem et vos 17. Non alta sentientes, sed humilibus consentien tes". Superbiam per omnia refugiendam do superbia fugienda est, cum Scriptura dicat, quia cet; hoc enim dicit alta sentire. 653 Et merito initium discedendi a Deo, superbia est ". Bene au tein uno sermone institutionem humilitatis exposuit; consentire enim humilibus, et amare humiles, at que inclinare se ad eos, hoc est consuescere imi tari eum qui cum in forma Dei esset, formam servi suscepi¹, eţ humiliavit se usque ad mor tem ". 18. Nolite esse prudentes apud vosmetipsos". Qui sibi ipsi prudens esse videtur, hic cum arrogantia stultus est; nec potest veram sapientiam Dei scire, qui suam stultitim quasi sapientiam colit. Denique in superioribus hanc fuisse incredulitatis causam Judæis, ipse Paulus edocuit, dicens de eis, quia igno rantes Dei justitiam, et suam justitiam quærentes statuere, justitiæ Dei non sunt subjecti ". Sic ergo et qui apud semetipsum sapiens est, non potest esse sapiens apud Deum. 15. Gaudere cum gaudentibus, flere cum flenti bus ª. Habenda est etiam in hoc competens el apta distinctio. Non enim quibuscunque gaudiis Christianorum gaudia socianda sunt, nec quibus cunque fletibus lacrymæ nostræ jungendæ sunt. Neque enim si videam gaudere aliquem super quæ stu pecuniæ, aut possessionum latitudine, aut sæcu laris honoris eminentia, congratulari debeo talibus, qui sciam quod hujusmodi gaudia luctus sequan tur et lacrymæ. In tantum etenim non est gau dendum de talibus, ut Dominus discipulis suis ne inde quidem gaudere concesserit quod dæmonia sibi videbant esse subjecta, sed ait eis: Nolite gaudere quia dæmonia vobis subjecta sunt; sed gaudete, in- c quit, quia nominu vestra scripta sunt in libro vilæ **. Et nos ergo si videamus ab aliquo tale opus geri, quod in cœlo scribi dignum sit, sive justitiæ opus, sive charitatis, sive pacis, sive misericordiæ; et ita gestum, ut in libro vitæ referri inereatur, debemus gaudere cum talibus Sed et si quem videamus ab errore conversám, et relictis ignorantiæ tenebris ad lucem veritatis venisse, et remissionem pecca torum, et gratiam sancti Spiritus meruisse, debe mus gaudere cum talibus. Similiter autem flere cum fentibus, non cum illis qui flent mortuos suos *, ju bemur, aut qui fent damna sæcularia, scientes quia hujus sæculi tristitia mortem operatur 8. Non surt ergo lacrymæ nostræ jungendæ cum talibus; sed cum illis ſendum est de quibus Jicit Dominus: Beati quod reddidit. Et ideo respiciendum semper est ad 12. 6ª Rom. x11, 15. * Luc. x, 20. 88 Matth. vIII, 88 1 Cor. VII, 10. 89 Rom.xu, 16. 81 Cor. IV, * Gen. 1, 22. 81 Dan. III, 57 sey. || Cor. vi, 10. 87 Matth. v, 5. * Eccli. x, 14. » Philip. 11, Editi, quæ creavit, invenitur, item nes, elc. 19. Nulli malum pro malo reddentes ". Si malum inferre peccare est, et reddere nialum non, ut qui busdam videtur, justum est, sed simile peccatum est, aut, ut ego arbitror,etiam gravius. Nam ille qui malum prior intulit, forte non sensit malum esse quod fecit. Qui autein reddidit maluın, eo ipso quo ad uleis cendum est motus, confessus est sensisse maluin esse **Rom. x11,46. homi Ms. nus et Rabanus, aliud muneris. Dicens. Deest in antea editis, et in plerisque mss. Rabanus habet ait pro dicens. Editi, sed benedicimus. 67) Editi, etiam hic competens, etc. Etenim. Deest in libris antea editis. Ms. Regius num. 1639, hic et infra, de ta libus. Sic recte ms. Regius num. 1639. Cæteri vero mss. et editi, et secundum desiderium lacrymarum profusione lavatur. Rabanus, et sanctum desiderium... lavat. 95 Rom. X, ** Matth. vi, 12. 91 Rom. 3. 96 Rom. xi, 17. Nam. Deest in editis et in plerisque mss., sed restituitur ex Rabano. Ms. Regius num. 4639, babet, Tristia enim pro Nam tristitia. Sic omnes mss. et Rabanus. Editi vero, Su perbiam super omnia... hoc enim beneplacitum est Deo. Et merito superbia fugienda est, cum scriptum sit, Quia initium discedendi a Deo superbia est Unde Apostolus in uno (Rabanus, in primo) sermone in stitutionem humilitatis commendat. Forte. Deest in editis et in plerisque mss. necnon et apud Rabanum. Sed restituitur ex uno Ins. Regio num. 1640.

eum qui dixit: Mihi vindictam, ego retribuam, dicit retribuam, dicit Dominus ³. Hi qui scipsos aon vin Dominus 97. dicant, quomodo iræ locum dent, dupliciter mibi 20. Providentes bona coram omnibus hominibus *. videtur intelligi. Nam et hoc ipso quod verbi causa Coram omnibus hominibus providet quis bona, si manum manui non referunt aut convicio non placeat singulorum vel vitiis, vel moribus. convicium non reddunt, iræ illius qui fecit inju Alioquin contraria erit illa Apostoli ipsius riam pertranseundi et evanescendi locum dederunt, sententia quæ dicit: Ego si hominibus placere vel- Nemo enim ita rabidus invenietur, qui, illata inju Tem, Christi servus non essem ". Sed qui vitæ suæ, ria, si vicem non recipiat, iterum sæviat; sed et morum, atque actuum tenet libram, ut non pos- quasi eſſuso ac digesto furore, necessario mitescil. sit ab ullo hominum reprehendi, iste bona coram Est ergo et grande lucrum ubi et peccantis multi omnibus hominibus providet. Sed et hoc adverta- tudo compescitur peccatorum, et injuriam passi mus, quomodo non dixit Apostolus, ut omnibus patientia probabilis fit apud Deum. Est autem placeamus sed, ut provideamus bona coram et hoc modo iræ locum dare, quando pro bis quæ omnibus hominibus, hoc est ut agamus nos bona inferuntur injuriis qui peccant, secundum ipsius coram omnibus hominibus sive illis placeant quæ Pauli sententiam, iram sibi thesaurizant in die bona sunt, sive non placeant. Biræ, tunc cum reddet Deus unicuique secundum opera sua. Si ergo nosmetipsos vindicemus, non est magnum quod pro injuria suscepta reddimus, verbi causa, aut palmam pro palma, 654 aut saxum pro saxo, aut pro contumelia sermonis sermonis nihilominus contumeliam. Si ve: o reserve mus ea vindictæ Dei, in eo qui læsit nos locum damus iræ, illi sine dubio quam sibi ipse suis malis actibus thesaurizat, quæ de eo in judicio Dei multo graviores quam nos inferre possumus, exigat pœnas. 21. Si possibile est, quod ex vobis est, cum omnibus hominibus pacem habentes ‘. Sciens Apostolus pacem inter quos pax habetur, non ex una parte, sed ex utraque constare, ne nos alterius animus, si forte impacatus evenerit, a bono pacis impedire videretur, moderatissinium dedit præceptum: ut interim Boster animus semper sit paratus ad pacem, et discordiæ culpa non penes nos, sed penes alterum constet. Sed fortasse dicat aliquis: Quomodo po test fieri ut pacem cum omnibus hominibus habea mus? Et quid faciemus de Scriptura quæ dicit Furem videbas, et concurrebas cum illo, et cum adulteris portionem tuam ponebas? Ideo ergo bene Apostolus addidit: Quod ex vobis est; hoc est, C. quod proposito vestro et fidei vestræ convenit. Cum malis enim habere pacem et societatem, fidei nostræ propositoque non convenit, quamvis et alia in loco possit haberi distinctio. Aliud est enim homines amare, aliud crimina diligere. Qui homines amat, amat creaturam Dei: qui crimina diligit, diaboli sectatur inventa Qui ergo perfecti sunt, ipsos in quibus oderunt crimina bomines amant: et odio habentes in eis illud quod peccant, illud quod Deus creavit amare non desinunt. 23. Sed si esurierit inimicus tuus, ciba il.xm; si sitierit, potum da illi: hoc enim faciens carbones ignis congeres super caput ejus* Hæc quidem et Dominus in Evangeliis præcipit ‘. Et quamvis in propatulo sit intellectus iste, quo secundum ea quæ supra diximus, in quantum inimicis et lædentibus non solum vicem non reddimus, sed et bona præ stamus, in tantum pœnas eorum in Dei judicio cumulamus (est enim vere justa damnatio si ar guantur ante Deum his intulisse mala a quibus per ceperint bona), tamen videamus ne forte dignius aliquid mandati hujus contineat intellectus. Dicit enim et Jeremias propheta ad peccatricem filiam Babylonis: Habes curbones ignis, sede super eos, hi erunt tibi in adjutorium ¹. Fortassis ergo et hic isti carbones ignis qui congregantur super ca Galat. 1, 40. 'Rom. XII. 18. • Psal. XLIX, 18. Rom. Matth. v,42; Luc. vi, 27 seq. 22. Non vos vindicantes, charissimi, sed date lo cum iræ. Scriptum est enim: Mihi vindictam, ego 97 Deut. xxx11, 35. 98 Rom. xi, 17. XII, 19. * Rom. 11, 5, 6. Rom. x, 20. duo ut in nostro textu. 7 Isa. xLvu, 14. Sic omnes mss. Editi vero, manum manu non referunt, Genebrardus, referiunt. Sic omnes mss. et Rabanus. Editi vero, ipsum quod oderint crimina, etc. Sed rectius mss. Providentes bona, non tantum coram Deo, sed etiam coram omnibus hominibus. Coram hominibus, con traria erit, etc., omissis intermediis, omnibus ho minibus providet quis bona, si non placeat singulo rum vel vitiis, vel moribus. Alioquin, etc., miss. ple rique, non ut placeat (al., ut non placeat) etc. Sed rectius ms. Regius num. 1639, ut in textu. Editi, quomodo non dixit Apostolus, homi nibus placeamus, sed, etc. Sic ms. Regius num. 1639 et Rabanus. Cæ teri vero mss. et editi, ut inter inimicos, etc. Editi, vestræ, male. Deinde iiden et mss. plerique, quamvis et alio in loco, etc. Sed recte ms, Regius nuin. 1659 et Rabanus ut in textu. Ita ms. Regius Dom. 1639 et Rabanus. Cæteri vero mss. et editi, Diaboli sectator invenitur. Deinde miss. plerique, Rabanus et eliti, hoc ipso quo (al., quod) oderunt crimina, etc. Ms. unus, hoc Alias, et injuriæ (al, injuriarum) passio pa. tientia, etc.; alias, et injuriam passus patientia, etc. Deinde ms. Regius num. 1639 et Rabanus omittunt quando, sed restituunt cæteri mss. et editi. Sermonis. Omittitur in editis, et in ms. Regio num 1639, et apud Rabanum; sed restituitur ex cæteris mss. Alias, Si vero servemus ea vindictæ…... qui de eo, elc. Sic ms. Regins num. 1639, Rabanus, et editi. Cæteri vero mss. congregas super caput ejus. Dicit enim et Jeremias propheta. Vel Orige nes, vel Rufinus, vel fortassis uterque memoria lapsus est Jeremiæ ascribendo quod ex Isaia de promitur.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. IX. priæ industríæ ascribunt, aut super magistris et institutoribus gloriantur. Nobis autem ostendit Apostolus omne quod bonum est, a Deo esse, et per Spiritum sanctum dari, sicut et Jacobus apo stolus dicit: Omne datum bonum et omne donum perfectum desursum est descendens a Patre lumi num; ut qui gloriatur, in Domino glorietur ¹³. put inimici, in adjutorium ipsius congregantur. ipso sibi datam gratiam confitentur; sed ant pro Potest enim fieri ut animus ferus ac barbarus ini mici si sentiat beneficium nostrum, si huma nitatem, si affectum, si pietatem videat, com punctionem cordis capiat, commissi poenitudinem gerat, et ex hoc ignis in eo quidam succendatur, qui eum pro commissi conscientia torqueat, et adura.; et isti erunt carbones ignis qui super ca put ejus ex nostro misericordiæ et pietatis opere congregantur. Caput vero, principale cordis appel latur: et merito caput dicitur, cujus intellectu et prudentia membra reguntur universa. 25. Videamus ergo nunc quid etiam in conse quentibus adjungat Apostolus: Omnis anima po testatibus sublimioribus subjaceat * Videtur mihi in hoc valde laudabiliter animam nominasse, quam subjacere potestatibus jubet. Nunquam enim dixisset, omnis spiritus subjaceat potestati, sed, omnis anima. De qua differentia sæpe jam diximus, quod interdum per animam, interdum per car nem, interdum per spiritum, homo nominatur. Sed cum a parte meliore nominandus est, quasi qui spiritalis intelligi debeat, spiritus dici tur quando ab inferiore, anima: cum vero a 655 deteriore nominatur, caro dicitur: et horum testimonia de Scripturis sæpe protulimus. Nunc ergo quoniam præcepta credentibus ponit Apostolus, vult nos quietem, quantum in nobis est, præsentis vitæ pacemque servare. Et si quidem tales sumus qui conjuncti Domino unus cum eo spiritus simas “, Domino dicimur esse subjecti. Si vero nondum tales sumus, sed communis adhuc anima est in nobis quæ habeat aliquid hujus mundi, quæ sit ei aliquo alli gata negotio huic præcepta Apostolus ponit, et dicit ut subjecta sit potestatibus mundi: quia et Dominus dixit, ut hi qui habent in se superscri ptionem Cæsaris, reddant Cæsari quæ sunt Cæsaris“. Petrus et Joannes nihil habebant quod Cæsari red derent; dicit enim Petrus: Aurum et argentum nou habeo 7. Qui hoc non habet, nec Cæsari habet quod reddat, nec unde sublimioribus subjaceat potesta tibus. Qui vero habet aut pecuniam, aut possessio nes, aut aliquid in sæculo negotii audiat Omnis anima potestatibus sublimioribus subjaceat 18. 24. Noli vinci a malo, sed vince in bono malum *. Vincitur a malo, qui malis provocatus reddit ma lum. In bono autem vincit malum qui acceptis malis restituit bona. Certum est enim hanc esse mali naturam, ut ex similibus suis augeatur et Prescat; sicut igni si ignem jungas; sicut si noctis Tenebris aeris nubilum societur. Bonum vero si adhibeas, exterminatur malum. Contraria nam que contrariís perimuntur, sicut per aquam ignis exstinguitur, et per lucem tenebræ fugantur. Sed ortasse dicat aliquis Paulum per imperitiam ser nonis a proposito decidisse; proposuit enim loqui le donis gratiarum quæ per Spiritum sanctum lantur. Et quidem quod ait: Sive prophetia, sive ninisterium, sive doctrina, sive exhortatio*, possunt æc ad dona spiritalia pertinere. Fortassis et hoc Juod sequitur: Qui tribuit in simplicitate, qui præest a sollicitudine, qui miseretur in hilaritute 10, su Prioribus possit adjungi: ea vero quæ post hæc numerat, ut sit charitas sine simulatione, odientes nalum, adhærentes bono, charitate fraternitatis in icem diligentes, honore invicem prævenientes "1 ætera hujusmodi, præcepta potius dicat esse quam lona. Sed consideremus diligentius ne forte quo iam quidem in his omnibus moralem locum tra tare instituit, et non solum in fide veritatis stabi em et immobilem, verum et in moribus orja um facere Christianum, ideo ad munera gra iarum etiam moralia præcepta conjungat ut 26. Non est enim, inquit potestas nisi a Deo ". stendat Christianis etiam hæc per Dei gratiam Dicit fortasse aliquis: Quid ergo? Et illa potestas lari. Sunt enim et nonnulli gentilium compositis quæ servos Dei persequitur, fidem impugnat, reli Boribus et honeste institutis qui tamen hoc gionem subvertit, a Deo est? Ad hoc breviter re psum quod habent, non ad Deum referunt, nec ab spondebimus. Nemo est qui nesciat quod et visus` Rom. x, 21. ibid. 6, 8. Rom. xt, 4. 151 Cor. VI, 17. et 10 ibid. 8. 11 ibid. 9 et 10. ** Matth. xx11, 21. 17 Act. 11, 6. neste instituti. Editi, ut amens, ferus, et barbarus inimicus. Sic rectius ms. Regius num. 1659. Cæteri ero mss. et editi, pro commisso (al., pro commis is) conscientiæ, etc. Alias, sicut ignis (al., igni) si ignem jungas icut noctis tenebræ si aeris, etc. Mss. plerique et editi, stabilem, verum et Immobilem, in moribus ornatum, etc. Ms. Regius um. 1639, stabilem, verum et in omnibus orna um, etc., omisso immobilem. Rabanus, stabilem et mmobilem, moribus ornatum, etc., omisso verum. ed legendum videtur ut in nostro textu. Editi, conjungit. Editi, honestis institutis; sed omnes inss. et Rabanus ut in textu. Fortasse legendum, et ho Jacob. 1, 17. 18 Rom. xi, 1. ¹³ [ Cor. 1, 31. 19 ibid. Editi, videamus ergo nunc quid in conse quentibus dicat Apostolus. Omnis anima.... subdita sit. Videtur mihi in hoc valde laudabiliter, etc. Sed omnes mss. nostri et Rabanus ut in textu, nisi quod habeant, Videtur mihi in hoc non valde lau dabiliter, etc.: sed vox non redundare videtur. Editi, in aliquibus alligata negotiis. Rectius ms. Regius nunı. 1639, ei aliquo alligata negotio. Cæteri mss. et Rabanus, in aliquo alligata negotiis. Negotii. Omittitur in editis et in plerisque mss., sed restituitur ex ms. Regio num. 1639 et Rabano. Enim, inquit. Hæc verba desunt in editis.

nobis a Deo donatus est, et auditus, et sensus. Cum vos ab his quæ idolis immolantur, et sanguine, et ergo a Deo habeamus hæc, in potestate tamen no stra est ut visu vel ad bona vel ad mala utamur; similiter et auditu, et motu manuum, et cogi tatione sensus: et in hoc est justum judicium Dei quod his quæ ille ad usus bonos dedit, nos abuti mur ad impia et iniqua ministeria. Ita ergo et potestas omnis a Deo data est ad vindictam quidem malorum, laudem vero bonorum 20, sicut idemn Apo stolus in subsequentibus dicit ". Erit autem justum judicium Dei erga eos qui acceptam potestatem se cundum suas impietates, et non secundum divinas temperant leges. 27. Et ideo dicit: Itaque qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit; qui autem resistunt, ipsi sibi damnationem acquirunt " Non hic de illis po testatibus dicit quæ persecutiones inferunt ſidei; ibi enim dicendum est: Deo oportet obtemperare magis quam hominibus ¹³, sed de istis communibus dicit quæ non sunt limori boni operis, sed mali”: quibus utique qui resistit, ipse sibi damnationem pro ge storum suorum qualitate conquirit. 28. Vis autem, inquit, non timere potestatem? fac quod bonum est, et habebis laudem ex illa; Dei enim minister est tibi in bonum. Si autem quod malum est feceris, time: non enim sine causa gladium portal Dei enim-minister est: vindex in ira ei qui quod ma lum est agit *. Movet me in his sermonibus Paulus, quod potestatem sæculi et judicem mundi Dei mi nistrum dicit; et hoc non semel, sed secundo et tertio repetit. Velim ergo requirere quomodo judex mundi Dei minister sit. Invenimus scriptum in Ac tibus apostolorum, quia convenientes in unum apo stoli statuerunt decreta quæ observare deberemus nos qui ex gentibus credidimus Christo in quibus hæc continentur: Apostoli el presbyteri fra tribus qui sunt apud Antiochiam, et Syriam, et Cili ciam, omnibus qui ex gentibus crediderunt, salutem. Quoniam quidem audivimus quosdam exisse a nobis et perturbare vos, quibus non mandavimus *. post aliquanta additur: Placuit ergo sancto Spiritui et nobis, nihil amplius superponi vobis pon deris, præter ea quæ necessaria sunt, ut abstineatis 3 Rom. x, 3, 20 I Petr. 1, 14. ** Act. xv,23, 24. * ibid. 28, 29. 28 Rom. 11, 12. Sic ms. Regius num. 1659. Cæteri vero mss. et Rabanus, cum ergo hæc a Deo sint, in potestate tamen nostra est uti visu vel ad bona, vel ad mala; similiter, etc. Editi, Cum hæc ergo a Deo in pole state nostra sint; tamen uti visu vel ad bona vel ad mala possumus. Et 28 ibid. 2. Editi, his quos ad usus ille bonos dedit, nos abutimur, etc. Mss. quidam babent abutamur. Qui autem resistunt, ipsi sibi damnationem acquirunt. Hæc neque in mss. neque apud Rabanuin reperiuntur; sed exstant in editis. Deinde ms. Re gius num. 1659, Non hoc de illis, etc. Editi, credimus Christo. Deinde iidem editi et mss. quidam, qui sunt Antiochiæ, et Syriæ, et Cilicia. Sed ms. Regius num. 1639 et Rabanus ut in nostro textu, nisi quod Rabanus habeat per pro apud. Editi, autem. Sed omnes mss. et Rabanus, suffocatis, et fornicatione, a quibus custodientes vos metipsos bene agețis. Valete ". In his ergo præce ptis in quibus dicit nihil amplius imponendum esse oneris his qui ex gentibus credunt, nisi ut absti neant se ab his quæ idolis immolantur, et sanguine, et suffocatis, et fornicatione, neque homicidium pro hibetur, neque adulterium, neque furtum, neque masculorum concubitus, neque cætera crimina que divinis et humanis legibus puniuntur. Quod si illa sola quæ supra memoravit observanda dicit esse Christianis, videbitur eis de cæteris dedisse licen tiam. Sed vide ordinationem Spiritus sancti: quo niam quidem cætera crimina sæculi legibus vindi cantur, et superfluum videbatur esse ea nunc divina lege prohiberi, quæ sufficienter humana lege ple ctuntur; 656 illa sola de quibus nihil humana lex dixerat et quæ religioni videbantur convenire, de cernit Ex quo apparet judicem mundi partem maximam Dei legis implere. Omnia enim crimina quæ vindicari vult Deus, non per antistites et pria cipes Ecclesiarum, sed per mundi judicem volui! vindicari; et hoc sciens Paulus, recte eum mini strum Dei nominat et vindicem in enm qui quod malum est agit. Quod autem dicit de potestate: Fac quod bonum est, et habebis laudem ex ea, altius re quirendum mihi videtur. Non enim consuetudo est potestatibus sæculi laudare hos qui non fuerint criminosi. Nam peccantes quidem puniant, non pec cantes vero laudare eis mos nullus est. Sed videa mus ne forte Paulus etiam cum moralia videtur do cere, inserere semper etiam de mysteriis aliquid non omittat. Etenim sciens quod omnes qui in lege peccaverunt, per legem judicabuntur * quemque autem in judicio illa lex sine dubio arguet secundum quod vixit (ostendimus autem sanctum Spiritum in multis humanæ legi locum dedisse) cer tum est ergo quia in die judicii habebit etiam ex istis legibus laudem apud Deum is qui nihil con tra statutas commiserit leges, cum dicetur ei a Do mino: Euge, serve bune et fidelis, super pauca fui sti fidelis, super multa le constituam ". Sciendum tamen est quod justo lex non est posita, sed injustis 2ª Act. v, 29. ** Rom. xiii, 3. 25 ibid. 3 et seq. Matth. xxv, Editi, memorari. uno Editi, quoniam quidem cætera crimina sæculi legibus judicantur, et superfluum videbatur ea nunc divina lege prohibere, quæ sufficienter humana lege plectuntur; illa sola de quibus nihil humana les di xeral, religioni (ms. Regius num. 1639 hic addit tamen) videbatur convenire decernere (Rabanus, de cerni). Alias, judices. Editi, et judicem in eum, etc. Deinde iidem editi et mss. quidam, Et hoc quod dicit de potestate, etc. Sed ms. Regius num. 1639 et Rabanus ut in nostro textu. Sic omnes mss. nostri et editi. Rabanus vero, etiam sciens, etc. Ergo. Deest in editionibus Erasmi ei Geue brardi. Cæteri editi habent enim. Sed omnes mss, d Rabanus, ergo.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. IX. et non subditis, scelestis, homicidis, contaminatis, mundo ", ait etiam hoc: Nos autem non spiritum perjuris, et cæteris qui hujusmodi sunt ". Ipsi enim sunt qui timent legem. Qui autem facit bonum, hoc est qui non metu legis, sed amore boni facit quod bonum est, iste jam non sub-lege litteræ, sed sub lege spiritus vivit. 29. Ideo necesse est subditos esse, non solum pro pter iram, sed et propter conscientiam Ideo enim el tributa penditis. Ministri enim Dei sunt, in hoc ipsum instantes ". Ordinat quidem per hæc Paulus Ecclesiam Dei, ut nihil adversi principibus et po testatibus sæculi gerens, per quietem et tranquilli tatem vitæ, opus justitiæ et pietatis exerceat. Si enim ponamus, verbi gratia, credentes Christo po testatibus sæculi non esse subjectos, tributa non reddere, nec vectigalia pensitare, nulli timorem, nulli honorem deferre, nonne per hæc rectorum et principum merito in semetipsos arma converte rent, et persecutores quidem suos excusabiles, se metipsos vero culpabiles facerent (8)? Non enim jam fidei, sed contumaciæ causa impugnari viderentur et esset eis cansa quidem mortis digna, meritum vero mortis indignum. 30. Hæc ergo Paulus per inmensam sapientiam providens dicit: Reddite omnibus debitum: cui tri butum, tributum; cui vectigal, vectigal; cui timo rem, timorem; cui honorem, honorem. Nemini quid quam debeatis, nisi ut invicem diligatis”. Puto la men quod etiam hæc Paulus non absque solitis ser monum suorum proferat sacramentis. Etenim om nem creaturam, omnesque spiritus sive bonos et rectos, sive etiam pravi malique propositi Deo ministrare et exhibere uuumquemque ad quod aptum se præbuerit ministerium in superioribus jam do cuimus. De omnibus enim simul pronuntiavit Apo stolus ubi dixit: Nonne omnes sunt ministeriales spiritus, in ministerium missi propter eos qui hæredi lalem capiunt salutis "? Ministrant ergo omnes spiritus hominum vitæ; unusquisque tamen, ut di ximus, pro dignitate et merito sui: nam et illi ministri dicuntur quorum ministerio quæ ad mun dum pertinent peraguntur. Unde et Apostolus, qui dixerat de se, quia mihi mundus crucifixus est, et ego hujus mundi accepimus, sed spiritum qui ex Deo est $4. Qui autem adhuc de mundo est, et quæ mundi sunt sapit, et quæ carnis sunt quærit, necessario subje ctus est ministris mundi; subjectus autem propter iram, quam sibi thesaurizavit ex peccatis. Et ob hoc mihi videtur dicere: Ideo necesse est subjeclos esse, non solum propter iram, sed et propler con scientiam “; quoniam qui subditur, habet in se quod accusetur a conscientia. His ergo etiam tri buta quædam pendimus, dum adhuc secundum car nem vivimus, et quæ carnis sunt cogitamus. Nam si vineam Domini colamus, et vitem veram, quæ est Christus exerceamus in nobis, de ista vinea Lon ministris sæculi pendemus tributa, sed ipsi Domino fructus in tempore reddemus: secundum quod ipse Salvator in Evangeliis " dicit, quia colonis malis tollet 657 vineam, et dabit eam aliis colonis qui reddant ei fructus in tempore. Sed et hoc ipsum quod di cit: Reddite omnibus debita; cui tributum, tribu tum; cui vectigal, vectigal: ab eo quod in sequen tibus additur: Cui timorem, timorem; cui honorem, honorem, divisum mihi videtur: et ad eos qui dem quos supra diximus ministros, pertinere tri buta et vectigalia. Exigunt enim de nobis tributa terræ nostræ, et vectigalia negotiationis nostræ. Et quid dico, de nobis? Exactus est tributum etiam Dominus noster Jesus Christus in carne positus quod idcirco se dicit exsolvere, non quod debitor sit, sed ne scandalizet eos ". Quod si ille qui nihil habebat in se Cæsaris et in quo princeps hu jus mundi veniens non invenit quidquam de suis “¸ cum liber esset, solvit tamen tributum (venit enim et in mortem ut esset et inter mortuos liber *) quanto magis nos necesse est ista tributa carnis expendere, et negotiationis nostræ, si tamen ne gotiamur margaritas regni coelorum, per diversas tentationes exigentibus nos spiritibus vectigalia pensitare? Timorem vero et honorem ad illum po tius referre debemus qui dicit per prophetam Nonne et Dominum, et Patrem vocalis me? Et si Dominus sum ego, ubi est timor meus? et si Pater sum ego, ubi est honor meus *1.*? Posteriora sane ** I Tim. 1, 9.» Rom. xiii, 5, 6. * Rom. x, 7, 8. 3ª Hebr. 1, 14. * Galat. vi, 14. 35 ** I Cor. 11, 12. Rom. XI, 5. 37 Matth. xx1, 41. Malach. 1, 6. Matth. xvii, 23, 26. Sic omnes mss. nostri. Editi vero et Rabanus, Ideoque necessitate subditi estote….. sed etiam propter conscientiam, etc. Editi, redderent, male. Editi, et esse eis causa quidem mortis, meritum vero, etc., omissa voce digna, quam omittunt etiam plerique inss. Sic mss. Editi vero, omnesque spiritus sive recti sive etiam pravi malique proposili. Nam deest in editis et in plerisque mss., se‹ restituitur ex ins. Regio num. 1659. Deinde editi, quorum ministeria quemadmodum pertinet peraguntur. Editi, et hoc mihi videtur, etc., omisso ob. Deinde iidem editi, ideo necessitate subjecti estole, etc. Sed omnes mss. ut in nostro textu. Sic recte ms. Regius num. 1659. Cæteri vero mss. et editi, conscientiæ quoque subditur, cum hu bet, elc. Joan. XIV, 30. Editi, qui est Christus. 40 Psal. LXXXVII, Editi, diversum. Sed omnes mss. et Rabanus nt in nostro textu. Deinde ms. duo, Exigunt enim nos tributa, etc. Editi plerique et ms. Regius num. 1639, Exigunt enim a nobis (Rabanus, de nobis; editio Veneta, nobis) tributa, elc. Sic omnes miss. nostri, quibus consentire videtur Rabanus, licet in hoc loco vitiosus. Editi vero: Et quid dico, de nobis? Exsolvit tributum etiam Dominus noster Jesus Christus in carne posi tus, etc. Ms. Regius num. 1639, Quod si ille in quo nihil habebat Cæsar, etc. Ms. Regius num. 1639, a nobis. Sic mss. et Rabanus; editi vero, ubi est amor meus, et honor? Deinde mss. plerique, Rabanus et editi, al nemini quidquam debeamus; sed ms. Re gius num. 1639 rectius ut in nostro textu.

quæ addidit, id est: Nemini quidquam debeatis; cer- ac Veteris Testamenti ad nostre curæ concessit tum est ad ministros referri, quibus debitor quis efficitur cum peccaverit. Debitum enim peccatum esse in multis et frequenter ostendimus. Vult ergo Paulus peccati quidem omne debitum solvi, nec remanere omnino apud nos debitum peccati, permanere tamen et nunquam cessare a nobis de bitum charitatis: hoc enim et quotidie solvere, et semper debere expedit nobis 31. Denique quantæ virtutis sit charitas, in consequentibus ponit. Qui enim, inquit dili git proximum, legem implevit. Nam non adulterabis, non occides, non furtum facies, non falsum testimo nium dices; non concupisces, et si quod est aliud mandatum, in hoc verbo restauratur: Diliges proxi mum tuum tanquam teipsum *. Et ad ultimum ratio nem tanti hujus boni breviter colligens ait Dilectio proximi malum non operatur: plenitudo ergo legis est dilectio. Supra dixerat quia qui diligit proximum, legem implevit; et quia difficile videba tur quomodo possit quis omnem legem in uno serinone complere, plenissimam reddit rationem dicens: Dilectio proximi malum non operatur, et ideo plenitudo legis est dilectio. Pone enim per sin gula mandata legis dilectionem, et vide quam fa cile cuncta complentur. Nunquid qui diligit proxi mum, occidere eum potest? Certum est quod nemo quem diligit interficiat. Est ergo dilectio per quam impleatur mandatum quo præcipitur Non occides. Et iterum, nunquid qui proximum suum c diligit, in uxorem ejus adulterium committit? Nun quam profecto. Si ergo diligas proximum, adulterium committes. Similiter et qui diligit pro ximum, quæ ejus sunt non furatur; et qui diligit proximum, falsum adversus eum testimonium non dicit. Similiter et cætera mandata legis, si sit erga proximum dilectio, absque aliquo labore servantur. Puto tamen quod et in hoc voluit nos Apostolus aliquid compendiosius discere Nam si diligen tius requiras quis sit proximus noster, disces in Evangelio“illum esse proximum nostrum qui ve nit, et jacentes nos vulneratos a latronibus, et nu datos a dæmonibus jumento corporis sui superpo suit, et ad stabulum Ecclesiæ detulit, et stabula rio pro cura nostra et diligentia (vel ipsi Paulo, wel omni qui Ecclesiæ præest) duos denarios Novi nec 48 Rom. X, ** Rom. x111, 8, 9. * Luc. x, 29 seq. Joan. IV, 8. Rom. xi, 11-13. Deest et in editis. Mss. quidam, et quotidie debere expedit nobis. Inquit. Deest in editis. Sic nis. Regius num. 1639 et Rabanus. C teri vero mss. et editi, tanti hujus præcepti. Editi mittunt hujus. In. Omittitur in editis. Editi, quod præcipitur, male. Nunquid. Desideratur in libris antea editis. Editi, puto etiam quod et in hoc voluit nos aliquid compendiosius docere. Mss. aliquot, Putas non et aliud in hoc voluit nos Apostolus, etc., ut in textu. Șed rectius Rabanus et ms. Regius, num. expensas. Hunc ergo proximum si diligamus, omnem legem et universa mandata in ipsius amore com plemus Finis enim legis Christus ad jusliliam omni credenti 8: nec fieri ullo pacto potest, ut qui ex toto corde, et ex totis visceribus suis diligit Christum, faciat aliquid quod non placeat Christo. Illum enim qui diligit, non solum non occidit, qnod prohibet lex; sed nec irascitur fratri suo Qui ita delectatur illo quem diligit, non solum non facit adulterium, sed nec mulierem respicit ad concu piscendum; sed dicit ad ipsum magis: Concupiscit et deficit anima mea in Deum vivum“. 658 Qui dili git Christum, quomodo de furto cogitet, qui etiam sua omnia quæcunque habet relinquit at se quatur Christum? Qui Christum diligit, quando falsum testimonium dicit, cum sciat ipsum quem diligit falso testimonio proditum (31)? Necessario autem qui diligit Christum, diligit et proximum suum". Hoc enim solo indicio Christi esse disci pulus designatur, si charitatem cum proximis hə beat”. Certum est enim quod qui non diligit pro ximum, nesciat Christum ". 32. Et hoc scientes tempus, quoniam hora est jom de somno surgere. Nunc enim propior est nostru sa lus, quam cum credidimus. Nox præcessit, dies az tem appropinquavit. Abjiciamus ergo opera tenebra rum, induamus autem aṛma lucis, sicut in die ko neste ambulemus 5. Cum post illas dissertiones quas vel de gentibus, vel de Judæis Apostolus pro secutus est, introduxisset etiam moralem locum, quo magis ac magis auditores incitet ad conversio nem, introducit nunc etiam perurgentem tein poris rationem, quod est in rebus omnibus summam. Nemo enim ita somnolentus et piger est, quem advenientis diei non excitet claritas, et cui sol oculis infusus non aperiat aspectum. Est eliam animæ somuus quidam. Si enim sunt ei, ut sape jam diximus, proprii oculi, et aures propriæ, el manus et pedes; quæ singula non tam membra cor poralia inesse ei, quam virtutes quibus ad unum quodque movetur et incitatur reputandæ sunt, cidit sine dubio ei secundum oculos suos etiam somnus. Si enim non agat tempore opportuno quæ Dei sunt, sed desidia torpescat, merito dormire di cetur Idcirco igitur Paulus præco Christi cir » Psal. lxxxmı, 3. * Joan. 1v, 20, 21. 51 Joan. 1639, Puto tamen quod et in hoc, etc. ergo Sic ms. Regius num. 1639 et Rabanus. Editi vero, et plerique miss., et universa mandata ipsius complemus. Sic recte ms. Regius num. 1639; cæteri vero mss. Rabanus et editi, quia (Rabanus, qui) ùa delectatur ille (al., ilto) quem diligit, et non so lum, etc. Alias, cogitat.... reliquit. Editi, perditum. Male. Editi, quo magis auditores ………. introducit modo perurgentem, etc. Editi, sed desideriis (Rabanus, desiderio) tor pescal, merito dormire dicitur. Mss. plerique häbent

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. IX. cuiens mundum in somno desidiæ positum, annuntiat bilia appellata sunt, quæ non tam rationabilibus adesse jam lucem, et tempus esse at surgatur e sofnno; noclemque, hoc est tempus illud quo ignorantia hominibus dominata est, præcessisse et proximante justitiæ solis adventu, rarescentibus tenebris, imminere jam agnitionis diem: atque ideo clamat expergiscendum esse, ne per segnitiem quis noctem patiatur in luce; et abjicienda esse opera tenebrarum, atque arma lucis induenda. Opera tenebrarum sunt actus illi qui a Deo alieni sunt; arma vero lucis, assumptio virtutum. Et sicut diximus dedecorosum esse die jam perurgente dormire, multo est dedecorosius sub tempore diei et lucis opera gerere tenebrarum. Verum scien dum est, adventum lucis hujus et diei duplici modo accipiendum et generalem omnibus, et unicuique specialem Generalis omnibus aderit lux et dies, cum futuri sæculi tempus advenerit: ad cn jus comparationem præsentis hujus mundi spatium tenebræ appellantur. Quod tempus labascentibus quotidie diebus appropiat, et spatia quæ præteritis augentur, futuris sine dubio minuuntur: et ideo propior est inquit, nunc nostra salus, quam cum credidimus, et quotidie ſit propior: sicut et Domi nus cum consummationis sæculi signa distingueret, dixit ": Cum autem videritis hæc omnia, allevate capita vestra, quoniam appropiat redemptio vestra. Fit autem et per singulos diei hujus adventus. Et nobis enim si Christus in corde sit diem nobis facit: si ignorantias nostras scientiæ ratio fuget, et indignos actus declinantes pia quæque et honesta sectemur, in luce sumus positi, et quasi in die ho neste ambulamus. 33. Quæ sint autem opera tenebrarum quæ abji cienda sunt, consequenter enumerat, et dicit: Non in comessationibus et ebrietatibus; non in cubilibus et impudicitiis; non in contentione et æmulatione **. Ista sunt opera tenebrarum, quæ et carnis opera appellantur, in his qui carnem suam luxuriæ et im pudicitiæ, non sanctitati neque Domino mancipa runt. Comessationes enim, hoc est inhonesta ac luxuriosa convivia, quibus necessario comes est turpissima temulentia, quid aliud subsequetur, nisi cubilia et impudicitiæ? fœdis cubitationibus cu videantur hominibus, quam feris et belluis coir venire. Non in contentione et æmulatione. Illa quæ supra dixit carnis sunt vitia: hæc jam et animi quamvis omnia simul carnis opera dicantur, et opera tenebrarum, quia revera contentio et æmu latio in animis eorum est qui secundum carnem vivunt, et qui in tenebris ambulant. Qui autem in luce est, et sicut in die honeste ambulat, nihil per contentionem, nihil per inanem gloriam gerit Hoc ergo modo abjicit quis (quod ait supra) opera tenebrarum. 659 34. Quod vero dixit: Induamus arma lucis, quomodo debeat fieri nunc exponit. Sed induite, inquit, Dominum Jesum Christum, et carnis curam ne feceritis in concupiscentiis Frequenter dixi mus Christum sapientiam esse, et justitiam, et san ctificationem, et veritatem, et omnes simul virtu tes quas utique qui assumpserit, Christum dicitur induisse. Si enim hæc omnia Christus est, necessa rio qui hæc habet, habet et Christum. Qui enim hæc habet, carnis curam in concupiscentiis non facit. Moderatione solita Apostolus utitur, cum non per omnia carnis curam negat habendam. Cer tum est enim quod in necessariis habenda est; in deliciis vero, et luxuria, atque omni concupiseen tia, penitus excludenda. 35. Infirmum autem in fide assumite, non in di sceptationibus cogitationum. Alius quidem credit manducare se omnia: qui autem infirmus est, olera manducet *. Et in superioribus de fidei infirmitate mentionem fecit Apostolus, ubi ait de Abra ham: Cum fere centum annorum esset, non infirma. lus est fide 7. De qua infirmitate fidei in illis locis quæ occurrere potuerunt exposuimus. Sed et nunc de infirmo in fide commemorat quem in eo dicit infirmum, quia non credit manducare omnia, sed tam exigua est fides ejus, ut sola olera competen tem sibi esse existimet cibum. Quod potest qui dem videri dictum ad eos qui ex gentibus cre diderunt, extollentes se in libertatem fidei, quia nihil commune aut immundum esse crederent adversum eos qui ex circumcisione crediderunt, observantes adhuc secundum traditionem legis ci "Luc. XXI, 28. 58 Rom. XIII, 13. ³ Rom. xiv, 1, 2. 87 Rom. IV, 19. etiam dicitur, sed ms. Regius nuo. 1639, et Raba- gloriam gerit. Ms. Regius num. 1639, neque per in Dus, dicetur. Editi, processisse, male. Mss. quidam, alienati, Deest sub in libris antea editis. Ms. Regius num. 1639, Est et generale omni bus, et unicuique speciale. Ita Ms. Regius num. 1639. Cæteri veromss., Rabanus, et editi, et ideo propior est (editi omit lunt est) nostra salus, etc., omisso inquit. Editi, fit autem et per singulos dies hujus modi adventus nobis: etsi Christus in corde sit, etc. Ms. Regius num. 1639, fœdis cogitationi bus. Deinde editi, cum non tam rationabilibus, elc. Editi, supra dixi. Deest simul in libris antea editis. Alias, in malis eorum est qui, etc. Sic mss. plerique. Editi vero, el inanem unem gloriam gerit, al. quærit. Editi, exponitur. Sed induimini.... in desi deriis. Editi, si enim hæc omnia Christus, necessa rio qui hæc habet, habet Christum. Qui habet, carnis curam, etc. Deinde mss. plerique, Rabanus et editi, Moderatione sollicita Apostolus utitur, non per om nia, etc. Sed rectius ms. Regius num. 1639 ut in nostro textu. Editi, de fidei firmitate mentionem fecil, elc. Editi, de infirmitate in fide commemorat. Male. Sic recte ms. Regius num. 1639, Cæteri vero mss. et editi, Quia potest quidem, etc. Editi, esse credunt.

borum differentiam: ut eos reprimere videatur et care omnia. Denique et apostolis, antequam Spiri monere ne insultent eis quibus longa consuetudo in observandis cibis discretionem adhuc aliquam et cunctationem movebat. Jubet ergo enm qui ita in hac fide infirmus est, assumi magis, et non abji ci, nec quasi infidelem judicari. Aliud est enim infidelem esse, aliud infirmari in fide. Nam infidelis dicitur qui non habet fidem; infirmus autem in fide, qui dubitat in parte aliqua fidei. tum sanctum acciperent, dicebatur a Domino Multa adhuc habeo quæ loquar vobis; sed non pole stis illa modo audire. Veniet autem Paracletus Spi ritus veritatis, et ipse vos docebit omnia *. Ista sunt ergo omnia quæ credit manducare is qui pro fidei perfectione per gratiam sancti Spiritus capax verbi secretioris exstiterit. Habet tamen et infirmus quod sumat ex verbo Dei, et est species quædam verbi quam hic Apostolus olera appellavit, quæ audientis sensum non tam robustum reddat et fortem, quam 660 sustentet et interire non faciat In mul tis etenim de interioribus animæ sensibus Scriptura divina quasi de exterioribus corporis loquitur ment bris; et sicut sæpe docuimus interiorem hominem vel videre, vel audire, vel ambulare nominari, ita et nunc ipse interior homo aut omnem cibum di citur posse percipere si perfectus est, aut si infir mus est olera manducare. Sed ut perfectorum in Ecclesia concordiam et imperfectorum tan quam inhonestorum in corpore membrorum hone storumque componat, nec habeatur in eis ulla dis sensio, dicit: Qui manducat, non manducantem non spernat: et qui non manducat, manducantem non judicet. Hoc est quod et alibi dicit: Quia non potest dicere oculus manui: Non es mihi necessaria; el capul pedibus: Non desidero operam vestram. Sed multo magis quæ videntur membra corporis inhone stiora esse, necessaria sunt *. Et his ergo quorum fides tanta est ut omnia possint manducare, et om nem verbi speciem capere ne superbiant et sper nant eos qui inferiores sunt præcipit; et rursum his qui incapaces sunt perfectioris doctrinæ man dat ne judicent eos quorum sensus capacior est, et intellectus eminentior. Solent enim perverso ordine imperiti peritos judicare, et desides studiosos. In terdum tamen et hi qui scientiæ aliqua initia cepe rint, inflantur et extolluntur adversum eos qui vi dentur minus capaces esse. Idcirco igitur increpa tione apostolicæ auctoritatis Paulus utriusque partis insolentiam reprimens dicit: Tu quis es, qui judicas alienum servum? Suo domino stat, aut cadit. Quod dicit, stat, aut cadit, secundum sensum ejus quem increpat dicit. Nam et imperitior si videat quempiam profundius aliquid, et ut ipse capere non potest sentientem, cecidisse eum judicat a fideí stalu; et rursum qui inflantur ex scientia, et non * 1 Cor. 11, 15. * Joan. XVI, 12, 13. 36. Componens igitur Apostolus in pace corpus Ecclesiæ, dicit: Qui manducat, non mandu mandu. cantem non spernat: et qui non manducat, cantem non judicet; Deus enim illum assumpsit. Tu quis es qui judicas alienum servum? Suo do mino stat, aut cadit: stabit autem potest enim Deus statuere illum 18; quo scilicet per hæc nulla esset inter credentes ciborum causa dissensio. Sed videtur hæc Paulus profundiore magis sensu elo cutus. Neque enim ex circumcisione venientibus de edendis oleribus lex aliquid mandaverat, ut ipsis convenire videatur quod ait: Qui autem infirmus est, olera manducet. Unde constat eum de cibo verbi ista tractare, et infirmum dicere esse in fide eum qui non ita perfectus est sensibus ut possit omnem cibum verbi Dei sumere, sicut et ipse Apo stolus in aliis dicit: Perfectorum autem est cibus solidus, corum qui pro possibilitate sumendi exerci talos habent sensus ad discretionem boni et mali”, Et iterum ad alios dicit: Lac vobis polum dedi, non escam: nondum enim poteratis ". Et nunquid ita inepti erimus, ut putemus Apostolum qui missus est prædicare verbum Dei, lac portasse secum quod Corinthiis potum daret? Sed manifestum est hæc eum de qualitate verbi proloqui, et propterea dicere: Si quis infirmior est sensibus, et non est ita perfectæ fidei, ut de secretioribus mysteriis ca piat verbum, non debere ei per ea quæ intelligere non potest, disceptationes cogitationum moveri Alius enim, inquit, credit manducare omnia. Non per hæc Paulus ad omnia comedenda discipulos hortatur; nec gulæ et gurgitis est magister: sed de illis sine dubio dicit, quorum fides perfecta est, et nullis in verbo Dei discretionibus impeditur quos idem Apostolus in aliis spiritales appellat cum dicit “: Spiritalis autem examinat omnia. Ipse est ergo de quo hic dicit: Alius autem credit mandu *³ Rom. xiv, 3, 4. 59 Hebr. v, 14. XIV,3. 1 Cor. x, 21, 22. 60 I Cor. III, Sic recte mss. Regius num. 1659. Cæteri vero mss., in pace corda ex his dicit. Ita etiam edi ti, nisi quod omittant ex his, et habeant, is qui manducal, etc. Hæc verba. Tu quis es, etc., usque ad, sla tuere illum, omittuntur in editis; sed restituuntur ex omnibus mss. Esse. In editis prætermittitur. Sic mss. Regius num. 1639, Rabanus, Salo dianus et Merlinus. Mss. vero quidam, lac portasse, secundum quod ait ad Corinthios, ut potum daret. Genebrardūs, lac portasse secundum quod Corinthiis polum daret. Rom. Editi, non debere eum per ea quæ intelli gere non potest, disceptationibus cogitationum mỹ veri. Editi, impedita. Editi, non sinal. Editi, sed ut perfectorum et imperfectorum in Ecclesia concordiam, et imperfectorum, etc. Editi, increpabat, male. Et ut ipse capere non potest, etc. Sic omnes mss. nostri et Rabanus. Editi vero, quod ipse ca pere non potest, elc.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. IX. cum charitate, sicut Paulus commonet, agunt que capitulum in quo dogma pietatis et fidei conti similiter de imperitioribus quibusque opinantur: et ideo potestatem fratri judicandi fratris exemit. Bene autem alienum servum ait, quia Dominus dicit: Vos autem omnes fratres estis ". Omnes, hoc est uni versa creatura, et unus est solus Dominus Jesus Christus, qui est Dominus omnium, dives in omni bus ". Simul et bonitatem Dei ineffabilem mani festat, cum dicit de eo qui cecidisse videtur, etiamsi vere ceciderit, quia potens est Deus statuere illum “. Dominus enim erigit elisos **. 37. Alter judicat alternos dies; alter autem judicat omnem diem. Unusquisque in suo sensu abun det ". Diximus superius secundum litteræ aposto licæ consequentiam videri hæc de ciborum continentia, vel libertate tractari: quoniam vocatio quidem quæ in Christo est, nihil commune aut im mundum ponit in cibis, sed continentiæ ratio sua det etiam a licitis abstinere. Non enim, ut et ipse in aliis dicit, quia omnia licent, idcirco etiam omnia expediunt, vel omnia ædificant ***. Ipsa ta men abstinentiæ ratio diversa est pro voto et pro posito voventis Alius namque hoc judicat, et ita apud animos suos decernit, ut omnem diem, hoc est continuum vitæ suæ tempus exigat in ab stinentia. Alius vero tempus aliquod velut votiva professione decernit. In quo sive ut jugem, sive ut temporalem suscipiat continentiam, uniuscujusque sensibus dat liberam facultatem. Utrumque tamen acceptum fieri apud Dominum pollicetur, et propterea subjungit 38. Qui sapit diem, Domino sapit; et qui mandu cal, Domino manducat: gratias enim agit Deo: et qui non manducal, Domino non manducat, et gra tias agit Deo ". Gratiæ ergo Deo ab utroque referuntur: ab illo quidem pro fructu continentiæ; ab hoc vero pro libertate vescendi. Sed quoniam, ut in anterioribus ostendimus, profundior invenitur Apostoli sensus, quam ciborum carnalium ratio continet, in spirituali expositione, secundum ea quæ supra disseruimus de his quorum alius omnem diem, alius vero alternos judicat dies, possumus illud sentire, quod in Scripturis divinis unumquod 68 Matth. XXIII, 8. " Rom. x. 12. VI, 12; 1 Cor. x, 25. To Rom. XIV, Agunt. Deest in libris antea editis. Editi, quia potens est enim Deus, etc. Sic miss. Editi vero et Rabanus, Nam alius judicat diem inter diem; alius autem, etc. Editi, videri hic de ciborum, etc. netur, dies dicatur. Vere enim dies est qui illu minat mentem, qui ignorantiæ tenebras fugat, qui Christum, qui sol est justitiæ ", habet in sese. Si quis ergo sit qui ita divinis litteris operam im pendat ac studium, ut omnem diem et omnem sensum Scripturæ divinæ discutiat et dijudicet, ita ut non eum transeat de lege iota unum vel unus apex", hic omnem diem videbitur judicare. Qui autem non est tantus ingenio, alternos, id est paucos 661 ex multis capiet sensus, qui si non ad pleni tudinem scientiæ sufficiant, at certe qui ad summam fidei satis sint Uterque ergo secunduin apo stolicum consilium gratias agat Deo ille qui sapit omnem diem, et qui manducat omnia, id est qui agnoscit et intelligit omnia; et ille qui licet non omnia manducet, et non universorum intelli gentiam capiat, brevi tamen fidei confessione sal vatur. Et ideo etiam non manducans omnia, nec omnium scientiam sumens, agere tamen etiam ipse gratias dicitur Deo. 39. Nemo enim nostrum sibi vivit, et nemo sibi moritur; sive etiam vivimus, Domino vivimus; sive morimur, Domino morimur. Sive igitur vivimus, sive morimur, Domini sumus. In hoc enim Ghristus et mortuus est, et vixit, ut et mortuorum et vivorum do minetur. Quid sit vivere in Christo, et quid sit mori in Christo, dictum sæpe a nobis est in hujus Epistolæ expositione, et præcipue in eo loco ubi explanare tentavimus sermonem Apostoli quo ait Si autem mortui sumus cum Christo, credimus quia el convivemus ei". Si ergo meminimus quæ in hoc loco dicta sunt, ex ipsis etiam propositus in præ senti sermo Apostoli apertior et lucidior fiet, quo modo nemo nostrum sibi vivat, et nemo sibi moriatur. Non enim unusquisque ipse sibi dat, sed a Christo sumit mortis exemplum, qui solus pec cato mortuus est ut et ipse imitatione ejus possit alienus et mortuus effici a peccato. Sed et vitæ exemplum non ipsi ex nobis habemus, sed ex Christi resurrectione suscipimus, ut idem Aposio lus dicit: Ut sicut Christus resurrexit a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitæ ambule «Rom. XIV, 4. 68 Psal. CXLIV, 14. Rom. xiv, 5. 89 I Cor. 6. 71 Malach. IV, 2. 7* Matth. v, 18. 73 Roin. xiv, 7-9. Ms. Regius num. 1639, volentis, male. Dein de editi, et apud animum suum decernit. Sed omnes Inss. et Rabanus ut in textu. Utrumque tamen acceptum fieri, etc. Sic mss. Regii num. 1639 et num. 1640, et editi. Rabanus vero et cæteri mss., Utrumque tamen in acceptum ferri, al. fieri. Ergo. Deest in editis. Deinde ms. Regius num. 1639, restituit quidem; et postea habet, sed quoniam in anterioribus ostendimus quod profun dior, etc. At cæteri mss., Rabanus et editi ut in textu. Rom. Ms. Regius num. 1639, quia illuminat…... quia ignorantiæ.... quia Christum, etc. Sed cæteri inss.. Rabanus et editi ut in nostro textu. Sic ms. Regius num. 1640. Cæteri vero mss., Rabanus et editi, capiat (al., capiet) sensus, et si non qui ad plenitudinem scientiae sufficiant, at certe qui ad summam fidei satis sint, editi, fiunt. Editi, secundum apostolicum sensum et con silium gratias agit Deo. Ms. Regius num. 1639, se cundum Apostoli consilium, gratias agat Deo. Cæteri vero mss. et Rabanus ut in postro textu. Editi, in præsenti sermone Apostolus apertior et lucidior fiet quomodo nemo, etc. Mss. quidam in præsenti sermo Aporoli videtur apertior, et luci dior fiet, etc. Sed m². Regius num. 1639 et Raba nus ut in nostro trátu. Editi, quisoli (al., solo) peccato mortuus est.

suadeat Inde denique est, quod usque ad mor tem dignatur accedere, ut exemplum obedientiæ, et moriendi formam volentibns peccato et vitiis emori derelinquat. Et propter hoc in præsenti loco Apostolus scribit idcirco eum mortuum esse et vi xisse, ut et vivorum et mortuorum dominetur; vivo rum, profecto illorum qui resurrectionis ejus exem plo novam et eœlestem in terris exigunt vitam; mortuorum, illorum sine dubio qui mortifica tionem Christi in corpore suo circumferunt", et mortificant membra sua quæ sunt super terram". mus”. Novitas ergo vitæ qua in Christo per fidem perando, invitando potius quam extorquendo per resurrectionis ejus vivimus, Domino deputatur, quia non a nobis, sed ab ipso sumit exordium; et ideo: Sive vivimus Domino vivimus; sive mo rimur, Domino morimur. Sive igitur vivimus, sive morimur, Domini sumus”. Mortem etenim appellat illam, qua Christo, ut diximus, consepulti, et in morte ipsius baptizati”, peccato mortui sumus, et vitam qua alieni effecti ab hoc mundo, et, nt ipse ait, ex mortuis viventes 18 non nobis, id est non carni vivimus, sed Deo, secundum ea quæ in subsequentibas jungit. In hoc enim, inquit, Christus mortuus est et vixit ut et mortuorum el vivo rum dominetur. Mortuum dicit esse Christumi dis pensatione sine dubio passionis; vixisse autem per sacramentum resurrectionis. Unde et nobis primo passionis et mortificationis, postea etiam resurre ctionis et vitæ novitatis reliquit exemplum. Sed moveat aliquem fortassis quod dicit Apostolus, id circo mortuum esse et vixisse, ut mortuorum et vivorum dominetur; quasi qui hoc dederit intelli gendum, quod nisi mortuus fuisset, mortuorum dominatum non habuisset; et nisi post mortem rursum vixisset, non tenuisset dominationem vivo rum. Sed ad hæc ita respondendum puto. Duobus ex modis constat in omnem creaturam Christi dominatio. Uno, per quem ui Creator omnium et potestatem gerens universorum, vi majestatis et necessitate potentiæ habet cuncta subjecta, per quem modum non solum bonis et sanctis men tibus at spiritibus dominatur, verum et nequam, et refugis, et his quos Scriptura divina” malignos angelos appellavit. Idcirco enim et omnitenens, vel omnipotens dicitur, secundum quod Joannes designat in Apocalypsi, dicens: Hæc dicit qui est, et qui erat, et qui venturus est, omnipotens **. Hic ergo unus est modus quo Christus omnibus domi natur. Alius vero est, quo tanquam bonus et boni Patris Filius non vult rationabiles spiritus ad obe dientiam legis suæ violenter inflectere, sed exspe ctat ut sponte veniant, ut voluntate et non neces sitate bonum quærant, et docendo magis quam im 662 40. Quod si hæc ita se habent: Tu, inquit, quare judicas fratrem tuum? Aut tu quare spernis fratrem tuum 83, cum sive mortificatio sit in te carnis et vitiorum, non ex te orta sit, sed Christi morte donata: sive tibi novitas vitæ est **¸ et in terris ambulans conversationem habes in cœlis, Christi hoc resurrectione merueris? Bene autem utriusque vitii notam vernacula appellatione signavit, illi quidem dicens Quare spernis? Et huic: Quare judicas fratrem tuum? Solent enim hi qui aliquantulum videntur in scientia pro fecisse, spernere et nihili ducere eos qui altioris intelligentiæ minus capaces sunt; econtrario autem imperiti et indociles judicare, hoc est incusare et condemnare eos qui altiora et profundiora perqui runt, quam ipsi capere aut assequi possunt Et ideo Apostolus, resecare culpam volens ex utraque parte nascenten), illis quidem præcipit, ne inferio res spernant atque despiciant; his vero, ne supe riores se judicent, cum peritiam non habeant jndi candi. Quamvis ergo utrunque reprehendat, et eum qui spernit fratrem inferiorem, et eum qui judicat superiorem, tamen ut ostenderet illum gra vius in judicando, quam hunc in spernendo fra trem peccare, omissa spretionis culpa, præsum ptionem judicantis fratris exaggerat, et ideo in consequentibus jungit 41. Omnes enim stabimus ante tribunal Dei. Seri ptum est enim: Vivo ego, dicit Dominus, quoniam mihi flectetur omne genu, et confitebitur omnis lin 18 ibid. 13. * Luc. viii, 2. 80 Apoc. 1, 8. 8 II Cor. 8 Coloss. III, 5. 83 Rom. xiv, 10. 84 Rom. vi, 4. 85 Philip. 111, 20. 7 Rom. vi, 4. " Rom. xiv, 8. " Rom. vi, 3. Editi, sive enim vivimus, etc. Ms. Regius num. 1639, velut mortui viven tes. Sed cæteri mss., Rabanus et editi ut in textu. Sic omnes mss. nostri, editi vero et Raba mus. In hoc enim Christus mortuus est, et resurre xit, etc. Ms. Regius num. 1639, Unus est, per quem... SN majestati ex necessitate potentiæ, etc. Sed cæ teri miss., Rabanus et editi ut in nostro textu, nisi quod posteriores habeant cætera subjecta. Editi, idcirco igitur et omnilenens, et omni potens, etc. Ita etiam ms. Regius num. 1639, nisi quod omittat igitur. Sed cæteri mss. et Rabanus ut in textu. Ms. Regius num. 1659, Alius vero est tan quam bonum el boni Patris Filium non ultra….. sed exspectare... quam extorquena persuadere. Sed cæ teri mss., Rabanus et editt ut» nostro textu. Illorum. Deest in antea editis. Editi, tu autem quid judicas, etc. Deinde iidem editi et miss. quidam, et in terris ambulas con versationem habens, etc. Sed ms. Regius num. 1659 et Rabanus ut in nostro textu. Editi, vernacula appellatio signavit, illi di cens, etc., omisso quidem, quod etiam omittitur in ms. Regio num. 1639 et apud Rabanum; sed resti tuitur ex cæteris iss. In scientia. Desideratur in editis. Editi, condemnare et incusare eos qui... quæ ipsi capere aut assequi non possunt. Sic etiam Raba nus, nisi quod habeat, incusare et contemnere. Sed omnes mss. ut in nostro textu, nisi quod quidam habeant accusare, pro incusare. Ergo. Prætermittitur in editis. Sic ms. Regius num. 1659. Editi vero, judi candi. Cæteri mss. et Rabanus, judicati, male.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. IX. gua Deo. Itaque unusquisque nostrum pro se altior et eminentior cæteris qui judicandi sunt, fiat, rationem reddet Deo. Non ergo amplius invicem judicemus: sed hoc judicate magis, ne ponatis offen sionem fratri, vel scandalum 8. Assumens Aposto lus causas ex his in quibus non recte judicant hi qui judicant fratres, recti et justi introducit di vini judicii formam, et ait: Omnes enim nos stare oportet ante tribunal Dei; quo scilicet noverit is qui judicat fratrem, tantum se crimen elationis incur rere, ut tribunal Dei sibi videatur assumere, et Uni geniti judicium prævenire. Verum quid sibi velit hoc ipsum quod Apostolus tribunal Dei memorat, et quomodo intelligendum sit videamus. Non solum enim in hoc loco, sed et ad Corinthios scri bens, tribunalis facit nihilominus mentionem, ubi ait: Propter quod studemus sive præsentes, sive absentes placere illi. Omnes enim nos maniſe ståri oportet ante tribunal Christi, ut recipiat unus quisque per corpus prout gessit, sive bona, sive ma la87. Sed et apud Danielem prophetam invenimus talia quædam de judicandi specie descripta. Vide bam, inquit, et ecce sedes positæ erant, et Velustus dierum sedebat, et indumentum ejus sicut nix candi dum, et capilli capitis ejus sicut lana munda. Thro nus ejus flamma ignis, rotæ ejus ignis inflammans, fluvius ignis currebat ante ipsum. Millies millia mi nistrabant ei, et decies millies dena millia assiste bant ante eum. Judicium constituit et libri aperti sunt 88. In duodecim quoque prophetarum libro, sub mysterio dicitur” quia in valle Josa phat Dominus judicet populum suum: ipsam autem vallem Josaphat paulo post vallem judicii nominat. Sed de his nunc singulis, quæ similitudinis causa protulimus, disserere longum videtur. Ea tamen quæ ad Corinthios scripsisse Apostolum diximus, conferentes cum præsenti loco, vel cæteris quæ apud prophetas scripta memoravimus, decla rari videmus ex omnibus certissime futurum esse judicium Dei; cujus species ut notior hominibus fieret, judicandi forma ex his quæ inter homines geruntur assumpta est, quo scilicet nosceremus, quia sicut judex iste terrenus celsiorem quemdam locum quod tribunal appellatur, ascendit, ut ex eo ne conspectum ejus lateant vel reorum supplicia, vel allegationes innocentium; ita intelligamus et judicem omnium Christum natura et majestate cun ctis eminentem introspicere corda el conscientias singulorum, manifestare occulta, et obtecta revela re, ut et bonis actibus laudem tribuat, et mali pœ nam quam merentur excipiant Quod si ma net 663 futurum judicium Dei, et tale judicium in quo non solum unusquisque recipiet pro actibus suis, sed et pro omni otioso verbo reddet rationem, secundum sententiam Domini ": cogitationes quoque male confutabuntur redarguente conscientia, et in omnibus unusquisque nostrum pro se rationem reddet Deo. Non ergo, inquit, amplius invicem judicemus, sicut et in aliis dicit: Itaque nolite ante tempus quid judicare, usquequo venial Dominus qui illuminabit occulta tenebrarum, el ma nifestabit consilia cordium: et tunc laus erit unicui. que a Deo" Nudabitur enim universæ, ut ego arbitror, creaturæ rationabili cor nostrum, et revelabuntur occulta, vel etiam manifestabuntur. Est enim differentia. Videntur enim ea quidem quæ revelantur, ad inalos pertinere, de quibus dicitur: In igne enim revelabitur”; ea vero quæ manifestantur, ad bonos; et ideo dicitur: Omne enim quod manifestatur, lux est; et tanquam libri quidam descripti, vel tabulæ incisæ continentes litteras actuum cogitationumque nostrarum, ab omni, ut diximus, creatura rationabili relegentur. Et hoc est quod arbitror indicari per Danieleın ubi dicit: Et libri aperti sunt ", qui scilicet in corde nuric involuti sunt et obtecti, continentes quidem scripta quæ gerimus et notis quibusdam conscientiæ sulcati, nec tamen ulli nisi soli Deo cogniti. Isti ergo libri animæ nostræ, vel hæ cordis nostri paginæ aperientur in conspectu throni flammei, et rotarum ignis ardentis, et fluminis ignei ac percurrentis ante Vetustum dierum ". Vi debunt hæc, et legent etiam angeli, et illa millies millia angelorum, et decies millies dena millia mi nistrorum, et ita criminum nostrorum in quibus nunc unum saltem testem pati confundimur, cœ Joel. 111, 2, 12. **Matth. XII, 36. * ibid. 9. * ibid. 10 "Rom. xiv, 10-13. 87 II. Cor. v, 9, 10. 88 Dan. VII, 9, 10. "1 Cor. iv, 5. "1 Cor. 11,13. "Ephes. V, 13. Dan. VII, 10. cia, etc. Deinde editi omittunt ita ante intelligamus; et paulo post habent, cæteris eminentem. Itaque unusquisque nostrum pro se rationem reddei Deo. Non ergo amplius invicem judicemus, sed hoc judicate magis, ne ponatis offensionem fratri, vel scandalum. Hæc, quæ restituunt miss. et Raba nus, in libris antea editis non comparent. Apostolus. Deest in omnibus mss. nostris, et apud Rabanum, sed exstat in editis. Deest enim in libris antea editis. Enim nos. Hæc verba desiderantur in editis. Editi, rotæ ejus ignis accensus, fluvius igneus. Millies millia ministrant ei... assistebunt ei, et ante eum judicium constitutum, etc. Deinde iidem editi et mss. quidam, In duodecimo quoque, etc. Ita uns. Regius num. 1639 et Rabanus. Cæ leri vero mss. et editi, prophetam. Editi, ne conspectui ejus lateant vel malvrum, etc. Ms. Regius nuin. 1639, ne conspectus ejus lu. teat vel revrum (Rabanus, lateant vel rerum) suppli Sic Rabanus, ms. Regius num. 1639 et editi. Mss. vero plerique, et malos pœna quam merentur excipial. Ita ms. Regius num. 1639. Editi vero, reci piet pro actibus, sed pro omni verbo olioso reddetur ratio.... cogitationesque mala, etc. Cæteri miss. et Rabanus, redditur ratio.... cogitationes quæque (Rabanus, quoque) malæ, etc. Sicut et in aliis dicit: Itaque nolite ante tam pus quid judicare, etc., usque ad, et tunc lau, erit unicuique a Deo. Hæc desiderantur in editis; sed restituuntur ex miss. nostris. Ms. tamen unus pro his verbis habet, sed hoc judicate magis, ne ponatis offendiculum fratri, vel scandalum, quod minnue cohæret cum sequentibus. Editi, quidam scripta quæ gerimus.

lestium tunc virtutum testes catervas innumera- Apostolus. Quod tamen non est carnaliter accipien dum, ut putemus quod etiam cœlestia, quæ dicit genu flectere, carnalibus membris facere hæc cre dantur verbi causa, ut putetur vel sol, vel luna, vel stellæ, vel etiam angeli, et quæcunque sunt quæ cœlestia nominantur, corporalibus inflexa genibus adorare, aut etiam lingua carnali, et tali membro quali nos homines loquimur, putentur con fiteri Deum, de quibus dicitur quia sint spiritus et ignis, secundum quod Propheta dicit: Qui facit angelos suos spiritus, 664 et ministros suos ignem urentem. Et quæ genua in spiritibus esse credentur? aut quæ lingua in ignis specie requiretur? Sed genu flectere, subjecta esse cuncta, et cultui Dei obedire declarat Movet me adhuc ex his quæ de Epistola ad Corinthios assumpsimus, ubi dicit: Ut recipiat unusquisque propria corporis prout gessit, sive bona, sive mala', utrum quia in omnibus ho minibus necesse est aliquid boni esse, et aliquid mali; nec ullum in bonis inveniri, qui non aliquid habuerit et mali; vel iterum aliquem in malis, qui non habuerit aliquid et boni, propter Scripturain quæ dicit Spiritus enim incorruptibilis in homini bus est propterea dixerit ut unusquisque et pro bonis suis bona, et pro malis suis recipiat ınala; an bonos illos dicat quibus nihil mali ascri bendum sit, et illos malos quibus boni nihil omnieo debeatur. Sed si hoc novissimum putemus, videbi mur contra evidentem venire rationem. Nullus enim, ut dixi, ita bonus invenietur, cui non aliquid insi tum sit mali ut ex multorum sanctorum perfa cile colligi videtur exemplis; et rursus nemo est pessimorum, etiamsi ipse Judas ponatur qui supra omnem impietatem impius fuit, ut non aliquid etiam ipse boni habuisse videatur. Nam ut illa omittam, quæ cum apostolis positus quasi unus ex ipsis gerebat, quamvis et ibi' jam bonis ejus misce rentur et mala (erat enim pecuniæ cupidus) tamen hoc ipsum quod pœnitentia ductus reportavit tri ginta argenteos ad sacerdotes, et dixit: Peccavi tra dens sanguinem justum, fuit aliquid boni. Ex quibus omnibus videtur mihi, quoniam non potest unus atque idem bona simul recipere et mala (neque enim simul et in paradisum quis, aut in biles patiemur. Cum autem Paulus dicat, quia omnes slabimus ante tribunal Dei, et dum se cum his societ qui stabunt ante tribunal Dei, quisnam est qui semetipsum ita decipiat et fallat, ut ad judicium se Christi, et ad tribunal cognitio nis ejus non putet esse venturum, aut manifestan dum se non putet in his quæ sive recte, sive etiam minus recte commiserit? Quod vero in præsenti quidem loco tribunal Dei, ad Corinthios vero tribunal Christi posuit, ego quidem nullam puto esse differentiam quominus unum atque idem tribunal Christi et tribunal Dei nominetur, secun dum quod ipse Salvator in Evangelio dicit: Omnia quæ habet Pater, mea sunt 98 et iterum Pater, omnia mea tua sunt, et tua mea ". Si quis tamen putat in sermonibus Pauli, quia nulla in ejus litte ris otiosa vel syllaba est, causas varietatis hujus esse requirendas, poterit fortassis tale aliquid dicere: Christi vocabulum, quantum ad proprie tatem appellationis ipsius pertinet, Verbi in carne positi et mundum Deo, reconciliantis indicium est, sicut et idem Paulus dicit, quia Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi '; sed reconciliationis hujus spatia conversionis nostræ dilatio et emen dationis negligentia distendit, et longiora consti tuit; et donec evacuet omnes principatus et pole states, et ponat omnes inimicos sub pedibus suis, ac novissimum inimicum destruat mortem, ita eum regnare oportet, ut mysterium susceptæ in carne dispensationis exerceat, et bonos quidem manifestet, culpabiles autem recipiant unusquisque secundum opera sua: ubi vero' tradiderit regnum Deo et Patri, id est conversos et emendatos om nes obtulerit Deo, et ad integrum mysterium mundi reconciliationis expleverit, tunc ait ante tribunal Dei astare omnes ut impleatur hoc quod sequi tur Vivo ego, dicit Dominus, quia mihi flectetur omne genu, et confitebitur omnis lingua Deo. Flectet autem genu omnis creatura Deo in nomine Jesu, per quem reconciliata est ei, secundum quod idem Apostolus dicit, quia in nomine Jesu omne genu flectetur cælestium, terrestrium, et infernorum *. Flectere sane genu, et omnem linguam confiteri Deo, de Isaiæ prophetæ sermonibus assumpsit regna cœlorum, et in gehennam mitti potest) in 97 II Cor. v, 10. 98 Joan. xvi, 15. 99 Joan. XVII, 10. II Cor. v, 19. 'I Cor. xv, 24-26. $ ibid. ⚫ Philip. 11, 10. Isai. XLV, 24. • Psal. CIII, 4. Sic ms. Regius num. 1639. Cæteri vero mss., Rabanus, et editi omittunt dum. Ms. Regius num. 1659, nullam causam puto esse. Sed cæteri mss., Rabanus et editi ut in textu. Editi et Rabanus, ut ministerium, etc. Omnes vero mss. nostri, ut mysterium, etc. Deinde editi, accipiant unusquisque secundum; opera suu. ergo, etc. Ubi Ms. Regius num. 1639, tunc jam ante tribunal Dei astare dicantur. Rabanus, tunc, ait, ante tri bunal Dei astare dicitur. Sed cæteri mss. et editi rectius ut in nostro textu. Credantur. Deest in libris antea editis. Editi, creduntur? aut quæ linguæ in ignis spe 7 II Cor. v, * Job xxx11,8. Matth. xxvII, cie requirentur? Sed genuflectere... et cultu Dei obedire declarat. Ms. Regius num. 1639, Movent me, etc. Deinde mss. plerique et editi, necesse est esse aliquid boni, esse et (al., et esse) aliquid mali. Sed rectius muss. Regius num. 1639 et Rabanus ut in textu, nisi quod Rabanus in ſine habeat, aliquid et mali. Ita editi; mss. vero nostri omnes et Raba nus, Spiritus enim incorruptibilis in omnibus est. Ms. Regius num. 1639, inustum sil mali, Editi, etiamsi ipse Judas ponitur, qui super impietatem, etc. Editi, quamvis et ibi jam bonis misceret et mala.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. IX. ¡llis tantummodo rationem boni non haberi, in qui- labantur, ad horum autem distinctionem reli bus valde præponderant mala et in illis ratio nem mali non accipi, in quibus præponderant bona, et in quibus malorum vestigia pœnitentia conver sionis abolevit. Ut autem ad propositi capituli finem conclusionemque redeamus, cum, inquit, tanta sit apud Deum et apud Christum ejus judicii veritas, tanta futuræ examinationis indago, non ergo, ail, amplius invicem judicemus. Sed hoc judicate magis, ne ponatis offensionem fratri, vel scandalum. Hoc judicate, id est hoc statuite ne per observantiam ciborum offensiones fratribus vel scandala genere tis. De offensione vel scandalo jam supra diximus quod scandalum sit cum in via qua inceditur aliquid invenitur objectum, in quo offendant scanden tium vel incedentium pedes. Hoc est ergo quod patiantur hi qui viam fidei nuper ingressi, priorum vel contentionibus, vel negligentiis, vel contemptu et elationibus offenduntur, atque exemplis eorum recussi avertuntur a fide. qua vasa communia dicebantur; ita et ad ciborum distinctionem, eorum quos quasi mundos et secun dum legem edendos Scriptura segregavit, reliqui omnes communes appellati sunt. Sed Judæi vim ver bi ignorantes(17), unde communis diceretur homo, quem 665 communem appellabant, sermonis usum sine significationis intelligentia tenuerunt. Neque enim cibi quos Deus creavit, aut ignoranter aut simpliciter sumpti communem facere hominem poterant et immundum; sed mens illa hominis quæ Deo soli segregata est, merito munda appellatur quæ vero aliena a Deo est, quoniam non ab uno spiritu immundo, sed a plurimis possidetur, idcirco talis homo communis appellatur, quasi qui multo rum sit vel vitiorum, vel dæmonum servus, secundum illum qui interrogatus, Quod tibi nomen est? respondit, Legio: Multi enim sumus: el se cundum illud quod a Salvatore dicitur, quia cum exierit immundus spiritus ab homine, circuit loca arida, quærens requiem, et non inveniens redit: et inveniens domum vacantem el scopis mundatam, as sumit secum septem alios spiritus nequiores se; el intrantes habitant in eo ". Et sine dubio iste talis homo communis dicitur, eorum videlicet ser vus effectus omnium spirituum malignorum qui ha bitant in eo. Merito ergo sciens sermonis hujus hanc esse rationem Paulus, dicit: Scio et confido in Domino Jesu, quia nihil est commune per ipsum. Nihil enim in creaturis Dei natura sui immun dum est (omuia namque a bono Deo creata, bona esse constat et munda) sed ei, inquit, qui existimat aliquid esse commune, ipsi commune est; hoc est, qui intentione cordis immundum aliquid cogitat, el observantiam diversitatis admittit, sicut et in con sequentibus dicit: Qui autem discernit, si mandu caverit, damnatus est; quia non ex fide. Omne enim quod non est ex fide, peccatum est 18. Nec tamen in his distinctionem legis exclusit, ut absolute diceret nihil esse commune aut immundum eorum quæ lex definivit immunda. Præmisit enim causam cur per semetipsum nihil commune dicatur. Scio, inquit, et confido in Domino Jesu. In Domino ergo Jesu 42. Scio el confido in Domino Jesu, quia nihil est commune per ipsum, nisi ei qui existimat quid com mune esse, illi commune est. Si enim propter cibum frater tuus contristatur, jam non secundum charita tem ambulas. Noli cibo tuo illum perdere, pro quo Christus mortuus est ¼ Diximus et in aliis, quod in Scripturis sanctis vernacula quadam appel latione quod sanctum vel mundum non est, com mune nominetur; quæ tamen appellatio in Novo Testamento frequentius invenitur in Veteri vero non recordor sicubi nominata est, ut in Evan gelio Salvator dicit, quia de corde procedunt cogi lationes malæ, homicidia, fornicationes, adulteria, furta, falsa testimonia: et ista sunt quæ communi cant hominem. Non lotis autem manibus man ducare, non communicat hominem “. Quamvis in nonnullis exemplaribus Latini pro communicant, coinquinant posuerint, et licet eadem virtus sit, proprietas tamen sermonis communicat habet Sed et in Actibus apostolorum Dominus dicit ad Petrum: Quod Deus mundavit, tu commune ne dixe ris". Puto ergo inde usum hujus sermonis as Sumptum, ut quia, verbi gratia, vasa templi mi nisterio segregata, vasa sine dubio Domini appel- nihil commune per semetipsum, hoc est, natura sui 19, 20. 12 Act. x, 15. ¹ª Luc. VIII, 30. ** Matth. x11, 43-45. ** Rom. xiv, 14, 15. "Rom. xiv, 23. in 11 Matth. XV, Editi, ex quibus omnibus videtur mihi, quia non potest unus atque idem bona simul recipere et mala. Neque enim simul aut in paradisum quis, aut regna cœlorum, aut in gehennam milli potest. Respondemus in illis tantummodo rationem vitæ bonæ non haberi, in quibus valde præponderant mala, etc. Sed mss. nostri et Rabanus ut in textu. Editi, in quo offendentur. Rabanus, in quod offendant, etc. Editi et ms. unus, repercussi. Sed rectius æleri mss. nostri, et Rabanus, recussi. Si enim propter cibum frater tuus contrista tur, jam non secundum charitatem ambulas. Noli abo tuo illum perdere, pro quo Christus morluus est. Hæc desiderantur in editis. Mss plerique cou textum Apostoli prosequuntur, alter usque ad ver sum 19 inclusive, alter usque ad medium vers. 20. Sed cum tomus decimus incipiat a versu 16, recte usque ad hunc versum tantummodo prosequitur ms. Regius num. 1639. Invenitur. Deest in antea editis. Alias, coinquinant, male. Editi, et licet eadem istic sit proprietas, tamen sermo communicant habet. Editi, definitionem, male. Editi, vim verbi Dei ignorantes. Enim. Desideratur in editis. Deest sit in editis. Editi, et intrant in eum. Rabanus, et in trantes habitant in ea. Sed omnes inss, ut in textu. Editi, de natura sui.

dicitur; sed illi, inquit, qui existimat, et qui putat sunt omnia in corruptionem ipso usu, secundum præ aliquid esse commune, ipsi commune est. Et ne mi reris quod cogitatio mentis eibum qui natura sui communis vel pollutus non est, faciat pollutum, cum econtrario cibum vere pollutum (vere enim pollutus est qui idolis immolatur) simplicitas men tis, et nulla cogitationis scrupulositas injecta omni suspicione contaminationis absolvat. Et rur sum etiamsi mundos sit cibus, suspicionem tamen aliquis patiatur quasi quod idolis immolatus sit, pollui dicitur pro conscientiæ scrupulo. Si ením propter cibum frater tuus contristatur non jam secundum charitatem ambulas. Noli cibo tuo illum perdere, pro quo Christus mortuus est. Cum definis set apostolico dogmate per Dominum Jesum nihil commune aut immundum natura sui putandum, et dedisset erga usus ciborum fidelibus quibusque absolutissimaın libertatem, rursus ad ædificationem fraterni amoris licentiam resecat libertatis, et di cit Etiamsi commune nibil est, et usus omnium ciborum licenter admittitur, tamen tu si propter cibum quem licito putas sumendum, fratrem tuum, qui nondum scientiæ hujus capax est, scandalizas, jam non secundum charitatem ambulas, nec affe ctum in te fraterni amoris ostendis. Quid enim læ deris, si ut fratrein tuum non contristes, etiam licitis abstineas? Tibi enim abstinere a licitis cri men nullum est; illi vero in quibus discernit et putat non licere, condemnabilis usus est Qui enira discernit, si manducaverit, dumnatus est. Quod si facias, tu utique fratrem tuum perdis pro quo Christus mortuus est, et tu ei causas perditionis acquiris. Magnificentius autem de his idem Paulus ad Colossenses scribens, dicit: Nemo itaque vos ju dicet in esca, aut in potu, aut in parte diei festi, aut neomeniis, aut Sabbato, quæ sunt umbra futurorum, corpus autem Christi. Nemo vos seducat volens in humilitate cordis et religione angelorum quam non vidit extollens se, frustra inflatus a mente carnis suæ et non tenens capul 14; et post pauca Si ergo mortui estis cum Christo ab elementis mun di, quid velut viventes in hoc mundo decernitis? Ne tetiyeris, ne gustaveris, ne allaminaveris: quæ ** Coloss. 11, 16-18. 17 ibid. 20 seq. 18 Coloss. cepta et doctrinas hominum: quæ sunt rationem quidem habentia sapientiæ in observatione religionis, et humilitate per vexationem corporis, non in honore aliquo ad saturitatem carnis ". De quibus per sin gula disserere non est præsentis operis; de bis enim nunc quæ ad Romanos scribit Apostolus co namur exponere Hoc est tamen quod etiam præsenti asseritur exemplo: ne in cibo, vel in po tu, vel in hujusmodi observantiis, quæ apud Jo dæos velut 666 angelorum religio putatur, judice mur ab aliquo. Extollunt enim se in his quæ viden tur, et inflati sunt de visibilibus rebus. Quæ tamen elatio non est secundum sapientiam spiritus, sed Becundum sensum carnis. Non autem de carnalibus rebus præceptum est: Ne tetigeris, ne atlaminavo ris, ne gustaveris 1. Hæc enim omnia, boc est carnalia, ad usum hunc corruptibilem data sunt; el quæ potest esse in corruptione observantia puri tatis? Sed cum lex hæc de rationabilibus præcipit, quæ, si immunda sunt, vere tangenda non sunt, neque gustanda, ne participes nos faciant peccati et immunditiæ soæ, præcepta hominum et doctrinas relinquentes, hunc spiritalem sensum ad car nalia hæc et corporalia transtulerunt, quæ rationem sapientiæ habent in observatione religionis et hu militate corporis, non tamen ut occasione hujus modi observantiæ honor aliquis apud bomines et carnis deliciæ requirantur, dum pro paucorum abstinentia multi cibi requiruntur et electi. Vera antem observantia est ubi ita sumitur cibus, et ita aguntur omnia, ut non de talibus dicatur: Quorum Deus venter est 19. Abstinere enim convenit ab omni cibo quem concupiscentia et libido præsumit, quem deliciæ parant, quem luxus excogitat. Vi dendum namque est non solum quali, sed et quanto cibo, et quo in tempore, et quam parco utamur. Sic enim omnia munda mundis mentibus fiunt; contaminatis autem, ut dicit Apostolus, el infidelibus nihil mundum ". In quo ostendit, quia etiam ea quæ apud Judæos munda nominantur in cibis, si quis contaminatus sit et infidelis, munda ei esse non possunt. Consequens igitur erit, ut si 21. 19 Philip. 1, 19. so Tit. 1, 15. Sic ms. Regius num. 1639 et Rabanus. Mss. 1) omisso enim. Editi omittunt nunc, et habent etiam vero plerique, et nulla cogitatione scrupulositas in jecta. Editi, et in cogitatione nulla scrupulositas in jecia. Editi, frater tuus scandalizatur vel contrista tur, etc. Deinde, cum enim definisse!... per Chri stum Jesum, etc. Sed omnes muss. et Rabanus ut in textu. Mss. plerique, Rabanus et editi, contamina bilis usus est: sed rectior videtur lectio codicis Re gii num. 1659, condemnabilis usus est, Sic ms. Regius num. 1639. Ita etiam cæteri mss., omisso a. Editi, inflatus sensu carnis suæ. Ita inss. plerique. Editi vero et ms. Regius num. 1639, Ne tetigeritis, ne gustaveritis, ne atta minaveritis, elc. Ms. Regius num. 1639, non est præsentis temporis. De his nunc... conemur exponere, etc., cum plerisque mss. conemur exponere. Sed rectior videtur lectio ms. Regii num. 1640, conamur expo nere. Deinde editi, Ifoc est tantum, etc. Ita omnes mss. nostri. Editi vero, ne tleti geritis, ne attaminaveritis, ne gustaveritis. Editi, et doctrinæ (inss. plerique, et doctrinas) relinquentes, hunc spiritalem, etc. Ms. tamen unus Regius num. 1640 habet observantes, pro relin quentes. Editi, non tantum vero occasione hujus obser rantiæ honorabilis, etc. Sed omnes inss. ut in nostro textn. Enim. Deest in libris antea editis. Editi, Videndum, sane est. Deinde, Sic enim omnia mundis munda fiunt. Mss. plerique, Sic enim omnia munda mundis fiunt. Sed m. Regius num. 1639 ut in nostro textu.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. X. ea quæ munda sunt, contaminatis immunda effi- ▲ ruptionis explebit. Et nihil mirum si sanctus cibum ciantur, etiam ea quæ dicuntur immunda, sanctis et fidelibus munda fiant. Sanctificantur enim per cerbum Dei et orationem, quia omnis creatura Dei bona, et nihil abjiciendum quod cum gratiarum actione percipitur ". Per orationem autem non cu juscunque sanctificantur, sed eorum qui levant pu ras manus sine ira et disceptatione ". Vis autem magnificentius adhuc de mundis et immundis, quod non de corporibus, sed de animis dicantur et men tibus, edoceri (34)? Audi ipsius Domini et Salvato ris in Evangelio sententiam dicentis: Non quæ in trant in os, communicant hominem, sed quæ ex ore procedunt; quoniam ab intus de corde exeunt cogitationes malæ, homicidia, adulteria ", etc. Co gitatio ergo est et mens non recte sentiens quæ polluit hominem, non ciborum qualitas, quæ cujus cunque modi fuerit, pari eodenique exitu usum cor quem sumit, verbo Dei, et oratione sanctificat, cum etiam ipsa quibus induitur sancta sint vesti menta. Sudaria denique Pauli” et semicinctia tantum ex ipsius puritate sanctificationis accepe rant, ut ægris adhibita corporibus fugarent morbos, et redderent sanitatem. Nam de Petro quid dicam, cujus etiam umbra corporis tantuın sanctificationis gerebat ", ut quoscunque præter iens non ipse, sed sola ejus umbra tetigisset, con tinuo ab omni ægritudine levarentur? Sed paulo latius excessimus de mundis cibis et communibus disserentes, ut Apostoli sensum, quantum possibil est, consideraremus excelsius. Sed memores pro positæ brevitatis, in his noni voluminis conclu sione facta, decimi ejusdemque ultimi aggrediamur exordium 667 1. Non blasphemetur ergo bonum no- qui suillis vescatur carnibus, vel aliis hujusmodi strum Non enim regnum Dei est esca et polus, sed communibus et indifferentibus cibis. Addit autem justitia, et pax, et gaudium in Spiritu sancto. Nam qui his: Non enim regnum Dei esca et potus est, sed ju in hoc servit Christo, placet Deo, et probatus est homi- stitia, et pax, el gaudium in Spiritu sancto. In quo nibus Requiro quomodo blasphemari possit iterum vehementer admiror sapientiam Pauli, qui bonum nostrum Bonum est legem spiritualiter præsentis temporis culpas futuri sacramenti aucto intelligere, et impia atque inepta hæreticorum, vel ritate compescit, et ut Ecclesiæ formam statuat, falsæ philosophiæ studentium dogmata tanquam im- regni cœlorum mysterium prodit. Ait ergo: Quid mundos cibos pollutosque vitare. Hoc enim est quod opus est tantopere pro cibis et escarum qualitatibus spirituali lege sancitur. Tamen si quis ex Judæis, fraternam pacem charitatemque turbare,cum regnum verbi causa, aut ex his qui Encratitæ appellantur Dei propter quod laboramus et currimus, neque per velit Christo credere, putet tamen non parum inesse escas constet, neque per potuin: sed alieua hæc sint momenti in observantia continentiæ, vel eorum cibo- a regno Dei et ab illa conversatione futura? rum qui lege prohibentur, vel quos quasi castitati ad- lbi enim sicut neque nubunt, neque nubuntur, sed versantes æstimant nonnulli etiam Scripturarum au- sunt sicut angeli Dei "; sic neque escam neque po ctoritate declinandos: hujusmodi hominem si perur- tum sumunt, sed sunt sicut angeli Dei. Igitur abso geas ad communes omnium cibos, nec dicas eum aliter lutissimo dogmate et evidenti ab Apostolo senten posse salvari, vel ad fidem Christi et gratiam per- tia terminatum est in regno Dei neque escas venire, nisi sumptis his quos refugit cibis, tunc corporales neque potum habere locum, sed justitiam vere bonum spiritalis sententiæ blasphema- et pacem in Spiritu sancto; et ideo hortatur ut in tur, putante eo quem perurges hanc apud nos ha- illis nos exerceamus, et illa bona jam bic habere beri fidem, ut salvum fieri nullum credamus, nisi meditemur, atque illam substantiam possidere, quæ ¹¹ 1 Tim. 1v, 5, 4. * [ Tim, 11, 8. 18 Matth. xv,11, 19. 15-18. 27 Matth. xx11, 30. Dei. Desideratur in antea editis. Edoceri. Omittitur in editis, et in plerisque mss., sed restituitur ex ms. Regio num. 1639. Editi, coinquinant, male. Corporibus. In antea editis prætermittitur. Editi, decimi ejusdem aggrediamur exordium. Sed omnes mss. ut in nostro textu. Editi, bonum nomen. Nam qui in hoc servit Christo, placet Deo, et probatus est hominibus. Hæc in editis non compa‹ rent; et restituuntur ex mss. nostris. Editi, bonum nostrum nomen. Editi plerique, tamen si quis Judæus, verbi causa, aut ex his qui Severiani Tutianique appellan tur, etc. Sed omnes mss. et Rabanus ut in nostro textu. Act. XIX, 12. 28 Act. v, 15. "Rom. xiv, Ita mss. plerique et editi. Ms. vero Regius num. 1639, scientiæ. Rabanus, gratiæ; qui paulo post habet, suilla vescatur carne. Editi, sed aliena hæc sunt a regno Dei, etc. Deinde iideni editi, Rabanus et mss. plerique, neque nubent, neque nubentur.... neque potum sument, etc. Sed rectius ws. Regius num. 1639 ut in nostro textu. Sic recte ms. Regius num. 1639 et Raba nus. Ita etiam cæteri miss. nisi quod habeant, ab Apostoli sententia. Editi vero, igitur absolutissimo el evidenti dogmate ab Apostoli sententia…... nequa escas carnales.

nobiscum transire possit ad regna cœlorum. et hic qualiter pax sectanda sit intelligamus, quia Pax ergo, et justitia, et si qua bujusmodi sunt, quæ per Spiritum sanctum conquiruntur, ipsa nobis erunt cibus et substantia in regno Dei: et ideo per hæc docet non escarum corporalium rationes, quæ nullæ erunt in futuro, sed virtutum curam ge rendam, quæ nobiscum et in præsenti vita, et in futuro permaneant in regno Dei. Et ideo dicit, quia qui in hoc servit Christo, placet Deo, et probatus est hominibus ". Hoc est quod et de seipso in aliis dicit: Sicut et ego, inquit, omnibus per omnia placeo, non quærens quod mihi utile sit, sed quod multis". Ideo enim et cum esset apostolus Christi, fiebat Judæis Judæus, sine dubio ut placens Judæis salvaret eos: et his qui sine lege erant fiebat et ipse sine lege, ut placens 668 eis salvos faceret eos 20. Placere autem se hominibus ita dicit, non obse cundando vitiis, sed infirmitates eorum per pa tientiam sustentando. Sed ne illud quidem otiose prætereamus quod ait: Nam qui in hoc, hoc est, in Spiritu sancto, servit Christo, placet Deo, et pro batus est hominibus In Spiritu sancto Christo servire secundum hoc dicit quod et alibi ait Nemo dicit Dominum Jesum nisi in Spiritu sancto. Servit ergo Christo in Spiritu ipse Paulus, qui accepta gratia sancti Spiritus servit verbo Dei, servit sapientiæ, servit justitiæ, et omnibus simul virtutibus, qua: Christus esse memoratur. Et ideo placere in his dicitur Deo qui implet voluntatem Dei, secundum verbum quod ipse pronuntiavit, di cens: Hic est Filius meus dilectus in quo bene com placui ipsum audite”. Qui ergo audit Deum, et servit Christo in quo complacuit Deus, placet Deo, et probatus est hominibus. 2. Itaque quæ pacis sunt sectemur, et quæ ædifica tionis sunt in invicem. Nolite propter cibum solvere opus Dei **. Supra *** dixit: Hospitalitatem sectantes; et hic similiter, quæ pacis sunt, inquit, sectemur, el quæ ædificationis in invicem: et sicut ibi ostendimus qualiter sectanda sit bospitalitas, ita et David similiter dicit *: Inquire pacem, et seclare eam. Licet in Latinis codicibus habeatur, sequere eam, seclare tamen etiam ibi scriptum est. In quo hoc mihi videtur ostendi: quoniam quidem a mul tis, inquit, inquiete et insolenter agentibus tur bata est pax, et effugata velut subterfugit ab hominibus; econtrario ab his qui Christum didicerunt et ipsi serviunt, etiam fugitans con sectanda est, et modis omnibus revocanda. Sectatur autem pacem, qui ea quibus pax constare potest, etiam cum labore suo, cum damno, cum opprobrio quoque, et si ita necesse sit, etiam cum periculo vitæ famæque custodit. Hæc enim non solum pacem, verum et ædificationem ad invicem servant Ædificatur enim is qui viderit te non quæ tibi soli, sed et quæ aliis expediunt requirentem; et sic cre scit ædificium fidei ac templum Dei ex lapi dibus vivis per constructionem charitatis assurgit; et ideo addit: Nolite propter cibum solvere opus Dei. Solvit enim opus Dei, et ædificium destruit charita tis, qui propter ciborum intemperantiam scandalum fratribus ponit. 3. Omnia quidem munda sunt, sed malum est ko mini qui per offensionem manducat. Bonum est non manducare carnem, et non bibere vinum, neque in quo frater tuus offenditur * Quod dixit, Om nia quidem munda, sed malum est homini qui per ●ffensionem manducat, simile est illi quod superius dixit “, quia nihil commune per seipsum, nisi ei qui existimat quid commune esse, illi commune est. Igitur secunduin naturam sui et rationem creaturæ, qua cuncta quæ sunt, a Deo facta sunt, omnia munda sunt et immundum, vel quod cominune dici tur, nihil est. Duas tamen causas posuit, quibus vel quæ munda sunt, immunda fiant, vel quæ bona sunt, mala. Ait enim in præsenti quidem loco Sed malum est homini qui per offensionem manducal. Quod ergo sui natura bonum est, ex offensione effi citur malum, id est in eo quod offenditur frater te 28 Rom. XIV, 18. " I Cor. x. 33. ** | Cor. x, 20, 21. "I Cor. x11, 3. * Matth. 111, 17; Luc. 11, 33 Rom. xiv, 19, 20. Rom. XII, 13. Psal. xxxi, 15. ³³ Rom. xiv, 20, 21. 36 ibid. 14. Editi, nobiscum transferri possit, etc. Deinde lidem editi, Rabanus et mss. plerique, pacem ergo, et justitiam, etc. Sed rectius ms. Regius num. 1639 ut in textu. Sic editi et ms. Regius num. 1639, in sin gulari numero. Mss. vero plerique, quia qui in hoc serviunt.... placent.... probati sunt, etc. Sic ms. Regius num. 1639. Cæteri vero mss., Rabanus et editi, placere autem hominibus ita dicit, non obsectando vitia (al., non obseclanda vitia; al., non oblectando vitiis) sed, etc. Editi; Nam qui in hoc est, in Spiritu sancto servit, placet Deo, probatus hominibus. Ms. Regius num. 1639, quod et alibi dixit Nemo dicit, Dominus Jesus, etc. Deinde editi, ser rit autem Christo in Spiritu ipse Paulus, quia, etc. Ita ms. Regius num. 1639. Rabanus addit mihi, sicut et editi. Cæteri vero mss. habent, in quo mihi bene complacuit, nec male. Deinde ergo deest in editis. Mss. quidam habent autem pro ergo. Editi et Rabanus, et quæ ædificationis sunt invicem custodiamus. Noli propter cibum, etc. Sed omnes mss. ut in nostro textu, nisi quod plerique retineant custodiamus, quam vocem recte omittit ms. Regius num. 1639, utpote quæ paulo infra omittatur in omnibus mss. et editis, necnon et apud Rabanum. Inquit et est post turbata, desunt in plerisque mss. et in editis, necnon et apud Rabanum, sed restituuntur ex ms. Regio num. 1639. Editi, Hic enim non solum pacem, verum ædificationem.... serval. Editi, ædificium Dei. Deinde iidem editi ac mss. quidam, et per constructionem, etc. Sed recte ms. Regius num. 1639 et Rabanus omittunt et. Editi, offendiculum.... frater tuus scandali zatur. Sed omnes mss. et Rabanus hic et infra ut in nostro textu. Editi, et rationem creaturæ cuncta quæ a Deo facta sunt, omnia munda sunt, Rabanus, omnia a Deo munda sunt

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. X. ducare carnem et non bibere vinum, non jam me dium aut indifferens, sed vere bonum est. Bonum est enim non ponere offensionem fratri vel scandalum. Propter hoc enim et in aliis dicit: Sine offensione estate et Judæis et Græcis, et Ecclesiæ Dei. Et ideo videant si recte faciunt hi qui qua libet ex causa continentes a carnibus et vino, co gunt omnimodis degustare, quo scilicet per hoc ab eis videatur auferri suspicio, qua superstitiose putantur ciborum discretionibus inhærere. Consi derent namque Apostolum non dixisse: Bonum est manducare et bibere vinum; sed, non manducare carnem, et non bibere vinum, si in eo frater offen ditur. Noluit ergo ut pro his qui manducandum ju dicant, cogatur ille ad manducandum qui in hoc offenditur; sed pro illo qui non putat manducan dum, abstinere præcipit etiam his qui judicant man ducandum. Verendum namque est ne forte abrupto semel muro continentiæ, et accepta licentia, in gu læ procellam ac profundum luxuriæ decidatur, et pariter subsequantur naufragia castitatis. Omnia igitur fieri oportet ob hoc ne destruatur opus Dei et ideo et manducandum est, si in hoc frater ædificatur; et non est manducandum, si per hoc non crescit opus Dei; et bibendum est, si per hoc proficit frater ad fidem; et non est bibendum, si per hoc frater damnum fidei, aut tu detrimentum charitatis incurras. utente his cibis in quibus ille scandalum pati- quentibus posuit, in quo frater offenditur, non man tur. Alia vero causa est qua commune vel immun dum efficitur quod natura sui immundum non est, si existimet quis, et apud se ita habeat quod com mune sit. Illi ergo ipsi tantummodo qui hoc ita existimat, commune efficitur vel immundum. Ex quibus evidenter Apostolus edocet non in rebus vel in substantiis, sed in actibus et cogitationibus Diinus rectis immunditiam pollutionemque consiste re; quamvis Moysi lex" quædam munda, et quædam immunda signaverit: in quibus distinctiones quas dam ponere voluit, ut populus qui sub lege cense batur, discerni per hujusmodi observantias a cæteris gentibus videretur. Et quandiu quidem populus ille sanctus et segregatus a cæteris nationibus habebatur, etiam discretio de mundis et immundis necessaria vi debatur, 669 quæ segregaret et secerneret specia lem populum Dei a nationibus quas ignorantia Dei et idolorum cultus faciebat immundas: ubi vero janua fidei gentibus aperitur, et invitantur omnes ad Deum, ostenduntur Petro omnia quadrupedia, et repentia, et volatilia exposita in linteo quod cœ litus fuerat deductum, et dicitur ei: Surge, Petre, occide et manduca ". Cumque legalis observantiæ memor respondisset ad Dominum et dixisset: Ab sil, Domine, quia nunquam commune aut immundum introivit in os meum, cœlesti sententia pronuntia tur: Quod Deus mundavit, tu commune ne dixeris. Ubi ergo omnes gentes per agnitionem fidei a con taminatione mundantur, ibi et omnis cibus verbo Domini et oratione purgatur: et ob hoc Apostolus dicit quia omnia munda sunt, tantum ut illud vite tur quod in sequentibus ponit, ne per offensionem fratris manducanti rursum fiant immunda quæ mun da sunt. Jam vero quod subjungit, Bonum est non manducare carnem, et non bibere vinum, nisi addi disset, neque in quo frater tuus offenditur, contra rium fortassis prioribus videretur. Manducare enim carnem et non manducare, vel bibere vinum aut non bibere, neque malum, neque bonum, sed me dium haberi docuit et indifferens. Potest enim non manducare carnem et non bibere vinum etiam ma lus homo et a fide alienus, ut sæpe etiam nonnullos idolorum causa facere hoc certum est. Interduin etiam malarum artium fertur talis haberi observa tio. Hæreticorum certe non paucis observare hæc moris est et tamen non continuo dicimus Bonum est eis quia non manducant carnem, neque bibunt vinum. Sed illo plane modo quo in conse » Levit. x1, 2 seq. 28 Act. x. 13-15. "1 Cor. x, Editi, super te utente his cibis, etc. Deinde, qua commune et immundum. Editi, qui hoc existimat ita commune efficitur et immundum. Quibus evidenter, etc. Sed omnes mss. et Rabanus ut in textu. Editi, hoc certum est: interdum etiam mala rum artium. Fertur talis quoque haberi observatio hæreticorum, et non paucis observare hæc moris est, elc. Sed omnes mss. et Rabanus ut in textu: qui omines paulo post habent, et non continuo dicimus (al., dicemus omisso tamen, quod praeferunt editi. 4. Post hæc dicit: Tu fidem quam habes apud te metipsum, habe coram Deo*. Fidem hic illam dicit qua credit quis manducare omnia, sicut supra di xit Alius credit manducare omnia ", ille sine dubio qui credit quod nihil in creaturis Dei commune, nihil immundum sit. Sed sufficit tibi, inquit, habere coram Deo hujusmodi fidem, non tamen ideirco cogendus est et alius ut omnia mandu cet, qui nondum habet talem fidem ut credat omnia esse manducanda. Quod autem dixit, habes apud temetipsum, jactantiam resecat, ne magis in osten tatione sit quod credimus, quam in virtute. Addidit autem habe coram Deo, ut doceret satisagen dum nobis, non ut apud homines fides nostra dif fametur, sed ut apud Deum probetur. Multum est autem coram Deo habere probabilem fidem. Apud Deum enim etiam apostolorum fides parva ju dicatur, unde dicitur ad Petrum: Modice fidei, quare dubitasti *? Idcirco ergo vere magnus est qui coram Deo habet probabilem fidem. 32. 40 Rom. xiv, 22. * ibid. 2. ** Matth. xiv, 31. Est. Omittitur in editis. Editi, omnimode degustare, quo scilicet per hæc, elc. Editi, etiam manducandum est, etc. Deinde ms. Regius num. 1639, aut detrimentum charitatis incurrat. Sed cæteri mss., Rabanus, et editi ut in nostro textu. Sed omittitur in editis.Rabanus habet et pro sed. Deest et in editis. Autem. Prætermittitur in antea editis. Parva. Omittitur in editis.

5. Bentus qui non judicat semetipsum in eo quod à sive locutus fueris, sive etiam cogitaveris, peccas. probat. Qui autem discernit, si manducaverit, da mnatus est, quia non ex fide. Omņe autem quod non est ex fide, peccatum est" Beatus quis dicitur non solum si faciat ea qua: competit, sed et si non faciat ea quæ non competit: ut ille beatus dicitur qui non abiit in consilio impiorum ", et ille nihilo minus beatus qui ambulat in lege Domini “. 670 Ille ergo, quia non ambulat in via peccatorum; hic, quia ambulat in lege Domini, beatus est Ita et in præsenti loco Apostolus: Beatus, inquit, qui non judicat semetipsum in eo quod probat. Sed cujus operis sit ista beatitudo videamus Multi enim sunt qui probant aliquid boni ſacere, verbi gratia, qui audientes de præmiis castitatis probant el sta tunt caste vivere; sed processu temporis, vel sub ripiente negligentia, vel superante libidine, id quod observandum probaverant maculatur et corrumpi tur et est infelix iste, qui in eo quod observare decreverat victus, semetipsum judicat et condemnat. Beatus vero ille est, qui in eo quod probat et sta unit, ita permanet fixus et stabilis, ut in nullo se metipsum judicet, nullo reprehendat. Hoc autem et in observantia ciborum, secundum eam re gulam quam superius texuit, habendum dicit, ut si quis est qui per scientiam spiritalis legis probat omnia manducanda, et omnia esse munda, non rursum judicet semetipsum, et dubitationem capiat utrum sumere debeat, necne: quia qui hoc modo discernit, hoc est qui dubitat utrum vere mun dum sit an immundum quod sumit, iste ex ipsa animi sui dubitatione conscientia arguente damna tur. Causam quoque hujus damnationis exponit, di cens: Quia non ex fide sumitur sed utique ex dubitatione. Et post hæc generalem super omnibus sententiam proponit dicens: Omne autem quod non est ex fide, peccatum est. In hoc sermone cre dentium quorumque negligentes et desides animas vinculo arctiore constringit ut nihil sine tide agant, nihil absque fide dicant, nec absque fide aliquid cogitent: quia sive quid gesseris sine fide, Hoc idem est quod et in aliis dicit: Sive mandu cutis, sive bibilis, sive aliud quid facitis, omnia ed gloriam Dei facite “. Sed requirat aliquis si et bæ retici quæ faciunt, quia secundum hoc quod cre dunt faciunt, ex fide facere credantur: an quia fi des apud illos mala est omne quod faciunt peccatum pronuntiandum sit, quia non fit ex fide. Ego puto illorum credulitatem appellari magis quam esse fidem. Sicut enim pseudoprophetæ falso no mine interdum prophetæ appellantur; et falsa scien tia, scientia dicitur; et falsa sapientia, sapientia abusive nominatur: ita et hæreticorum credulitas falso nomine fides appellatur. Unde videndomi est ne forterețiam si quid boni operis apud illos geri videtur, quia non fit ex fide, convertatur in pec catum, sicut et de quodam dictum est: Fiat oratio ejus in peccatum "7. Est interdum et castitas quæ non est ex fide, eorum duntaxat qui attendunt spi ritibus seductoribus et doctrinis dæmoniorum in ky pocrisi falsa loquentium, cauteriatam habentium conscientiam, prohibentium nubere, et abstinentium se a cibis quos Deus creavit **. Est ergo et falsa fides eorum qui circa fidem naufragaverunt”; est et falsa sapientia, hujus scilicet mundi, et principum hujus mundi, quæ destruetur. Sicut enim piratæ solent in mari in locis vadosis occultisque scopulis, per obscurum noctis lumen accendere, quo navi gantes sub spe confugiendi ad portum salutis, ad naufragia perditionis invitent; ita et istud lumeu falsæ sapientiæ vel falsæ fidei a principibus mundi et spiritibus aeris hujus accenditur, non per quod evadant, sed per quod pereant homines mundi bu jus fluctus et vitæ pelagus navigantes. De his, opi nor, piratis dicebat et Job: Sagittæ piratarum ejus super me venerunt "1. Et ob hoc nimirum etiam ipse Paulus apostolus dicit, quia et ipse Satanas transfigurat se in angelum lucis * Propterea ergo navigantes vitæ hujus undas, non omni lumini, id est non omni sapientiæ credere debemus; sed sicut monet Apostolus, probare spiritus, qui es ** Rom. xiv, 22, 25. “Psal. 1, 4. 48 Psal. cxviii, 4. * 1 Cor. x,51. " Psal. CVIII, 7. "I Tim. 1v, 2, 3. Tim. 1, 19. 1 Cor. 11, 6. 81 Job vi, 4. "I Cor. Omne autem quod non est ex fide, peccatum ms. Regius num. 1639 et Rabanus. rectius ut in est. Hæc desiderantur in editis, et restituuntur ex miss. Ille ergo, quia non ambulat in via peccatorum hic, quia ambulat in lege Domini, beatus est. Hæc prætermittuntur in editis. Rabanus perperam habet, inutile beatus est qui non stat in via peccatorum, sic ut ille qui meditatur quotidie in lege Domini beatus est. Ms. Regius num. 1639, hic quia ambulut in via Dei. Sed cæteri miss. recte ut in nostro textu. Ms. Regius num. 1639, Rabanus et editi ha bent, Multi sunt qui probant, omisso enim, quod ferunt mss. plures. Deest et in editis. Hoc est. Omittitur in libris antea editis. Deinde iidem editi, iste ex animi sui dubitatione conscientia urgente damnatur. Causam vero, etc. Mss. quidam habent etiam, conscientia urgente, sed nostro texto. Editi et mss. plerique, quoniam non ex fide dicitur. Ms. vero Regius num. 1659 rectius ut in textu. Deinde Rabanus restituit utique, quod omit titur in editis et in omnibus mss. Editi alii, super omnia sententiam exponit; alii, super omnium scientiam exponit. Mss. vero alii, super omnes (alii, super omnium) sententiam ponit. Sed rectius is. Regius num. 1639 ut in nostro textu. Editi, quorumdam… animos vinculo acriore constringit. Ms. Regius num. 1639, nulla est. Paulo post editi, Et puto….. quam fidem. Merlinus et Genebrardus, et illa fides, male. Editi, sicut angelum lucis. Paulo post omit tunt ergo. i

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. X. Deo sunt Et ideo debemus indesinenter pre- ventu fratrum et Ecclesiæ societate depellant. Qui cari auxilium Domini, et sperare quod ipse eripiet nos de laqueo venantium, ut et nos dicamus: Quia anima nostra sicut passer erepta est de laqueo ve nantium: laqueus contritus est, et nos liberati sumus. Adjutorium nostrum in nomine Domini, qui fecit cœlum el terram 86 6. Debemus autem nos firmiores imbecillita tes 671 infirmorum sustinere, et non nobis pla cero. Unusquisque vestrum proximo placeat in bo no ad ædificationem. Nam et Christus non sibi placuit; sed sicut scriptum est: Improperia impro perantium tibi ceciderunt super me. Quæcunque enim scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt, ut per patientiam et consolationem Scripturarum spem habeamus. Videtur in his Paulus firmum semet ipsum pronuntiare, sicut et in prima ad Corinthios dicit, quia factus sum infirmis infirmus, ut infirmos lucrarer. Et ibi enim non se dicit infirmum esse, sed fieri infirmum: et non utique, si infirmus fuis set, fieri potuisset infirmus. Sed non ex hoc acci pias eum quasi immemorem mandati illius loci quo dicitur: Laudet te proximus tuus, et non luum os; extraneus, et non tua labia *7. Non ergo pro laude propria, sed pro rerum consequentia firmum semetipsum pronuntiat. Si enim ipse humilitatis specie inter firmos vitasset enninerari, quis ex his qui aliorum infirmitates portare deberent, auderet subire istud officii, ut quasi firmus ipse fragilitates infirmorum ferre niteretur? Sed ideo commune fa cit istud officium, ut unusquisque nostrum in quo potest, etiamsi non in omnibus, tamen in quo vide tur firmior proximo suo esse, portet infirmitatein ejus; sicut et in aliis dicit: Invicem onera vestra portate 8. Sed videtur onera hic pro corporeis neces sitatibus nominasse, ut si quis in facultatibus opu lentior est, onus pauperioris portet, et penuriam soletur abundantia, In eo vero ubi dicit, ut firmio res infirmorum sustineant infirmitates, non aliud intelligi potest, quam ut ea in quibus alii per infir mitatem delinquunt, robustiores quique patienter ferant, et non continuo spernant eos, abjiciant, ab horrescant, si forte in aliquo infirmitatis vitio vin cuntur, neque sub specie purioris vitæ, a con enim hoc facit, non est imitator illius de quo Isaias dicit: Ipse infirmitates nostras portat, et pro nebis dolet et nos putabamus eum in dolore esse, et in plaga, et in afflictione". Quod si Christus portat in firmitates nostras, et Deus patienter fert delicta nostra, quomodo et nos eorum qui paulo inferio res videntur nequaquam delicta et negligentias toleramus? lloc est nimirum ipsum Christum aver tere ab hoc affectu, ne portare velit infirmitates nostras. Nemo enim ita perfectus est, qui apud Deum in aliquo non inveniatur infirmus, et portetur a Christo; et ideo sympathiam magis in hoc docet, id est compati invicem et condolere, sicut et in aliis scribit: Donantes vobis invicem delicta ve stra, sicut et Deus in Christo donavit vobis ". Iloc autem non idcirco præcipit, ut delinquentes nutriat, et infirmantes indulgentia laxiore dissolvat; sed sciens quoniam si portetur infirmus, aut eru bescit diutius portari, et corrigit vitium delinquen di; aut si emendare se non valet, erit certe fructus iste portantis eum, quod non proficit in pejus, nec semetipso deterior efficitur, sicut illi de quibus di cit Apostolus “: Nequam autem homines et seducto res proficient in pejus, seducentes el errantes. Debemus autem ad id quod infirmitates portamus infirmorum, addere etiam hoc, ut non nobis ipsis placeamus, sed proximo, in bono tantum, et ad ædi ficationem ". Philautiæ vitium, id est sibi ipsi pla. cendi et in aliis culpat propheta cum dicit: Væ kis qui apud semetipsos sapientes sunt, et in conspe clu suo eruditi. Similiter ergo et in hoc possumus dicere: Væ his qui sibiipsis placent, et in conspe ctu suo boni videntur. Oportet enim in conspectu Dei primo placere, secundo etiam proximis. Sicut enim primum est diligere Dominum Deum, et se cundo proximum, ita et primum placere Deo, secundo etiam proximis. Sed fortasse dicat aliquis contraria sibi Paulum dicere in eo quod jubet nos placere proximis, qui in aliis dixerit: Ego si homi nibus placerem, Christi servus non essem ". Et uti que huic sententiæ videtur esse contrarium, ut unus quisque nostrum proximo placeat, et quod in aliis dicit: Sicut et ego omnibus per omnia placeo ** | Cor. ix, 22. “Prov. xxvii, 2. 8 Galat. 6ª Rom. xv, 2. 63 Isa. v, 21. Galat. 1, 10. 8ª I Joan. 1♥, 1. * Psal. cxxı, 7, 8. "Rom. xv, 1 seq. 5 Isa. Lill, 4. 6º Ephes. iv, 32. *¹ || Tim. 111, 13. Editi, probate spiritus quod ex Deo sunt. Sed mss. et Rabanus ut in nostro textu. onines mss. ut in nostro textu, nisi quod unus ha beat, si ex Deo sunt. Et nos liberati sumus. Adjutorium nostrum in nomine Domini, qui fecit cœlum et terram. Hæc desiderantur in editis et restituuntur ex mss. Unusquisque vestrum (al. nostrum) proximo placeat in bono, etc., usque ad spem habeamus, de sunt in antea editis, sed restituuntur ex mss. Editi, aspicias. Deinde ms. Regius num. 1639, mandati illius et eloquii quò dicitur, etc. Sed cæ leri mss., Rabanus et editi, ut in textu. Sub. Deest in editis. Editi, dolens. Editi, infirmiores. Deinde, lloc enim nimirum psum Christum avertere est ab hoc, etc. Sed omnes Sic mss. et Rabanus. Editi vero, et ideo ma gis in hoc decet itidem compati invicem, etc. Laxiore. Sic mss. et Rabanus. Editi, largiore. Deinde iidem editi, si non (mss. quidam, quod si non) proficit in pejus. Sed rectius nis. Regius num. 1659 et Rabanus ut in textu. Editi, Nequaquam autem homines seductores proficient, etc. Ms. Regius num. 1639 et Rabanus, proficiunt. Editi, Sicut primo est diligere.... ita et pri mo, etc. Editi, unusquisque proximo suo placeat, quod in aliis dicit: Sicul et ego per omnia hominibus plu ceo, etc.

quæ in Evangelio scripta sunt recolamus, quomodo ut prodesset hominibus, et salvos faceret eos, cum peccatoribus et publicanis manducabat et bibebat, et ad hæc improperantes Judæi dicebant: Quare magister vester cum publicanis et peccatoribus mEN ducat? vel iterum cum peccatricem mulierem non prohibebat contingere pedes suos, et lacry mis suis rigare, vel capillis detergere, ac myrrha perungere; et pro hoc improperantes et exprobrantes Judæi dicebant, quia si hic propheta esset, sciret utique quæ et qualis est mulier quæ Lan git eum, quia peccatrix est ". Quod si requiras cur exemplum quod de Psalmo protulit ita habeat quasi improperia quæ improperentur Deo, cecide rint super Christum; ita possumus explanare; quia sicut dixit: Qui me recipit, recipit eum qui me misit 78, ita et hoc accipi potest: Quia qui mibi improperat, improperat ei qui misit me Exent plum ergo quod assumpsit, in sexagesimo octavo psalmo hoc modo scriptum est: Alienus factus sum fratribus meis, et hospes filiis matris meæ. Quia z lus domus tuæ comedit me, et improperia imprope rantium tibi ceciderunt super me. non quærens quod mihi utile est, sed quod multis, ut ceciderunt super me ". Quod evidentius fiet si ea salvi fiant **. Dicendum ergo ad hæc, quia aliud est studium habere placendi hominibus ut laudem ab eis quærat, et aliud est studium habere placendi ho minibus in eo ut vita sua irreprehensibilis sit apud homines, et proficiant ex eo omnes qui vel vident talem vel audiunt. Ibi ergo placendum non est ho minibus, ubi contra fidem contra bonestatem, contra religionem est in quo placeatur; et ideo di cit, Quia si hominibus placerem, hoc est incredulis et infidelibus 672 Judæis, Christi servus non essem Si enim voluisset Paulus placere Judæis, Damascum cum epistolis missus traxisset utique viros et mu lieres vinctos Jerosolymam, et visioni delatæ sibi in via “, cœlestique voci minime credidisset. Sed et si quis nos aliquid agere exigit contra justi tiam, contra sanctitatem, contra regulam Christia mam, et nisi hoc agemus odia et inimicitias minita tur, tunc oportet nos meminisse hujus sermonis qui dicit: Si hominibus placere vellem, Christi servus non essem 68. Cum autem dicitur: Unusquisque vestrum proximo placeat ", necessaria distinctio sociatur, quæ in quo placendum sit proximo evidenter ostendit cum dicit: In bono ad ædificationem. Cum ergo bene agimus, et bene docemus, placemus pro ximo, et ædificamus eum. Non enim gloriam ab ho minibus quærendam monet, sed ædificationem de actu et sermone nostro proximis dandam; sicut et in eo quod dicit Salvator 70, ut luceat lux vestra coram hominibus, et videntes opera vestra bona, glorifi cent Patrem vestrum qui in cœlis est. Per quod non utique ad quærendam ab hominibus gloriam discipu los adhortatur, sed ut recte honesteque viventes ædificationem videntibus præbeant et glorifice tur Deus qui hominibus viam emendationis et salu tis aperuit. Nam et Christus non sibi placuit, sed sic ut scriptum est: Improperia improperantium tibi ce ciderunt super me. In hoc videtur ostendere, quia et Christus non sibi placens, nec rapinam arbitrans esse se æqualem Deo, semetipsum exinanivit”; sed volens hominibus placere', boc est homines sal vare, improperia improperantium pertulit, sicut scriptum est Improperia improperantium tibi I Cor. x, 33. Quæcunque enim scripta sunt, ad nostram doctri nam scripta sunt 7. Simile est hoc illi quod ipse in aliis dicit: Scripta sunt autem propter nos, in quos fines sæculorum devenerunt”. Quod si requiritur quo modo propter nos scripta sint quæ scripta sunt, vide quia propter nos scriptum est: Non ob turabis os bovi trituranti; non enim de bobus cura est Deo, sed de nobis dicit **; et propter nos scriptum est, quia Abraham duos filios habuit, unum de aņ cilla, et unum de libera, ut nos sciamus quia hæc sunt allegorica, et hæc sunt duo testamenta”. Pro pter nos et illud scriptum est 80, quia populus man ducavit manna in deserto, et bibit aquam de petra ut nos intelligeremus quia spiritalem escam mandu caverunt, et spiritalem potum biberunt, bibentes de sequenti petra, quæ petra erat Christus 81.(1) Et hæc, atque alia hujusmodi eraut mysteria, quæ occulta ta sunt temporibus æternis **, manifestata autem nunc per Scripturas propheticas, et adventum Do 7* Matth. v, 66 Galat, 1, 10. 67 Act. IX, 2 seq. 68 Galat. 1, 10. 69 Rom.xv, 2. "Philip. 1, 6. 78 Psal. LxvII, 10. 73 Marc. 11, 16. 74 Luc. v, 39. 78 Luc. ix, 48. 16 Rom. IV, 4. "1 Cor. x, 11. 78 Deut. xxv, 4; 1 Cor. ix, 9. 19 Galat. iv, 22. 80 Exod. xvi, 35; xvit, 6. *11 Cor. x, 4. 8 Rom. xi, 25, 26. Editi, Deum pro fidem. Deinde ms. Regius placeant. num. 1639 et Rabanus, in quo placetur. Sed cæteri mss. et editi ut in textu. Editi, coelestique vila. Deinde, Sed et si quis nos aliud agere. Et paulo post ms. Regius num. 1639, tunc oportet nos meminisse sermonis hujus quo dici tur: Si, etc. Sed cæteri mss. et editi ut in textu, nisi quod editi habeant, Quia si, etc. Ms. Regius num. 1639, atque in quo, etc. Paulo post Rabanus, evidenter ostendat. Deinde editi, in bonum, etc. Ita omnes mss., Rabanus, et editio Veneta. Cæteri editi, ut videntes, etc. Sic ms. Regius num. 1639 et Rabanus. Cæ teri vero mss. et editi, ad ædificationem videntibus Tibi. In antea editis prætermittuntur. Suis. In editis omittitur. Protulit. Desideratur in libris antea editis Sic omnes mss. et Rabanus. Editi vero, es emplum enim, etc., deinde omittunt octavo, quod re stituunt omnes mss. Sic recte ms. Regius num. 1639. Cæteri ve ro mss., Rabanus et editi omittuut, quæ scripla sunt. Editi, Hæc atque alia hujusmodi erant my steria, quæ occulta sunt temporibus æternis: sed mss. et Rabanus ut in nostro textu, nisi quod alius habet occulta sunt; alius, occulta fuerunt; et alii, temporibus præteritis.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. X. mini et Salvatoris nostri Jesu Christi 8ª. Sed ut ad- est, unum atque idem sentientes in nomine Jesu huc manifestius fiat quomodo quæ scripta sunt, pro pter nos scripta sunt, de priori populo dicit prophe ta, quia aure audietis, et non audietis; et videntes vi debitis, et non intelligetis “. De nobis autem dicitur, quia quibus non est nuntiatum de eo, videbunt; et qui non audierunt, intelligent *. Considera ergo ex hoc propter quod quæ scripta sunt scripta videan tur Quæ enim scribuntur, sine dubio propter eos scribuntur qui visuri et intellecturi sunt, non propter eos qui neque visuri neque intellecturi di cuntur. Qui autem intelligunt quæ scripta sunt, illud sine dubio invenient quod consequenter adjungitur * Ut per patientiam, et consolationem Scripturarum, spem habeamus ad Deum 673 Consolationem namque ex Scripturis non ille qui neque credit, ne que intelligit, sed ille qui et credit et intelligit, capit. 7. Deus autem patientiæ et consolationis det vobis id ipsum sapere in alterutrum secundum Jesum Chri stum: ut unanimes uno ore honorificetis Deum, el Patrem Domini nostri Jesu Christi. Propter quod suscipite invicem, sicut et Christus suscepit vos in konorem Dei 87. Si patientia virtus est, omnis autem virtus a Deo est; et patientia a Deo est. Cum ergo dicitur Deus patientiæ, hoc est quod videtur osten di, quia Deus cum his est qui habent in se virtutem patientiæ sicut cum dicitur Deus justitiæ, osten ditur in his esse Deus qui servant justitiam. Simi liter et Deus veritatis, et Deus sapientiæ intelli gitur. Sed et Deus consolationis cum dicitur, cum Ċ illic esse ostenditur Deus qui ex divinis Scripturis per intelligentiam spiritalem consolationein Spiritus capiunt. Deus ergo patientiæ et consolationis del vobis, inquit, idipsum sapere in alterutrum secundum Jesum Christum. In hoc Panlus patriarcharuin more el prophetarum, quorum benedictiones scriptæ re fertintur, benedictiones tribuit Romanis, exoraus eis dari a Deo ut id ipsum sapiant in alterutrum. Grandis est ista benedictio ut unum sapiant omnes alque sentiant, et sicut sibi, ita unus quisque velit et proximo suo. Vis autem scire quan turn valeat unanimitatis gratia? Salvator in Evan geliig ** pronuntiat, quia si duo vel tres in unum con senserint, de omni re quamcunque petierint a Deo fiet illis; et iterum de semetipso dicit ", quia ubi ſuerint duo vel tres congregați in nomine meo, hoc Tim.1, 10. ** Isa. vi, 9. 85 Rom. xv, 21; Isa. LII, TV, 19. ibid. 20. 90 Act. 1, II. 91 Exod. VI, 24. Sic mss. et Rabanus. Editi vero, Considera ergo ex hoc propter quod scripta sunt, videlicet ut scripta videantur. Ad Deum. Desiderantur hæc in antea editis. Ut unanimes, etc., usque ad, in honorem Dei, desiderantur in editis; sed restituuntur ex omni bus mss. Editi, et Deus patientiæ, male. Editi, Deus autem patientiæ, etc. Sic inss. et Rabanus. Editi vero, Gratia Dei est benedictio ista. Ita. Deest in editis. Deo. Omittitur in libris antea editis. Ibi, inquit. Hæc duo verba desiderantur in Christi, ibi, inquit ero in medio eorum. Vis et aliud accipere exemplum, quomodo unum sentien tibus Christus medius fiat? Vide in Actibus aposto lorum quomodo post ascensionem Domini, cum ele vassent, inquit, undecim apostoli cum cæteris vocem, et unanimiter orassent, motus est locus in quo stabant, et præsentiam sancti Spiritus merue runt”. Ut autem adhuc quanta sit unanimitatis virtus, et quanta gratia clarius fiat, non puto ab surdum videri, si ea quæ nobis de his etiam in Ve teri Testamento a patribus rationabiliter tradita sunt, his scilicet qui ex Hebræis ad Christi fidem venerunt, in medium proferamus. Aiebant ergo tres illos filios Core quorum nomina invenimus in Exodo *, id est, Aser qui interpretatur eruditio, et Elchana qui in nostra lingua dicitur possessio Dei, et Abiasaph qui in Latino sermone indicat con gregationem patris, cuir. pater eorum Core peccas set una cum Dathan et Abiron ", et omnibus qui consenserunt eis, et divine ultionis in eos pararetur excidium, istos segregasse se a cœtu nefario et ab impia conspiratione sequestratos unanimiter ad Deum precem pœnitentiæ profudisse: atque exauditos a Deo non solmim veniam pœnæ, sed et prophetiæ gratiam meruisse; et hoc quoque eis a Deo poscentibus esse præstitum, ne quid triste aut exitiabile prophetare juberentur: et ob hoc omnes Psalmos quicunque nominibus eorum attitulati re feruntur, nihil triste adversum peccatores aut aspe rum continere. Hoc autem protulimus, ut quanta sit unanimitatis virtus, et unui sentire, atque unum invicem sapere, magnificentius nosceretur. Ego etiam illud, quod Paulus in quibusdam Epistolis aliorum vocabula secum jungit, et dicit, Paulus, et Sosthenes frater "; et alibi, Paulus, et Sylvanus, et Timotheus"; puto non inaniter factum; sed per hoc ostendi, quia duobus vel tribus in uno positis Spiritus sanctus unum de eis sensum atque unum elicuerit!sermonem: ut qui Ecclesias docere cupiebant unum dicere omnes atque unum sapere, ipsi prins unum se dicere atque unum sapere de monstrarent, et uno ore honorificarent Deum, et Patrem Domini nostri Jesu Christi. Unum namque os dicitur, ubi unus atque idem per diversorum ora sensus etʼsermo procedit. Bene autem Apostolus 15. 8 Rom. xv, 4. ^ Roin. xv, 5 sq. 88 Matth. 93 Num. XVI, 1 sq. 91 Cor. 1, 1. "I Thes. 1, 1. editis, et in pluribus mss., sed restituuntur ex ins. Regio num. 1639 et Rabano, qui tamen omit lit ibi. Libri antea editi habent duodecim; Rabanus vero et omnes mss. nos:ri, undecim. Editi, hi. Mss. vero, tres, qui paulo post ha bent, Asyr... Helchana (unus, Helchan)... et Abiasa, al., Abysa, al., Abyssa. Editi, ab actu nefario. Editi, Ecclesiam, male. Deinde omittunt, omnes el paulo post habent, et uno ore honorifi celis Deum, etc. Sed omnes mss. ut in mostro textu.

ubi ait, idipsum sapere in alterutrum, addidit, se- quo nunc eos qui ex circumcisione crediderant, cundum Jesum Christum. Posset enim fieri ut et in malitia aliqui unanimiter consentirent, et unum saperent in pejus. Ob hoc ergo addidit, secundum Jesum Christum. Qui autem secundum Jesum Chri stum sapit, sine dubio omne quod bonum est sapit. Post hæc ait Propter quod suscipite invicem, sicut et Christus suscepit vos in honorem Dei. Quod dicit, suscipite invicem, ad illud referendum est quod pri mo proposuerat ubi occasione mundorum vel immundorum ciborum 674 diversa sentientes ab invicem discrepabant; et ait: Suscipite invicem, sicut et Christus suscepit vos, qui nullius horruit im munditias, nec reputavit alicui delicta sua. Nihil ergo de immunditia animalium judicetis, sicut nec ille immunditias credentium reputavit. Et qui in superioribus dixerat: Qui autem manducat, non manducantem non judicet; Deus enim illum assum psit, hic dixit: Sicut Christus suscepil vos ut ostenderet unum atque idem esse a Deo suscipi, et a Christo. Addit autem et hoc, quod honor Dei sit suscipi a Christo. Quos enim suscipit Christus, docet eos ita agere debere, ut videntes homines ope ra eorum bona, glorificent Patrem eorum qui in cœlis est nunc etiam eos qui ex gentibus adversum se invi cem superbientes erant refrenat ac reprimit, doce ret non esse penitus judicandos eos qui in legis ob servationibus demorantur; quandoquidem etiam Christus in carne sua circumcisionis minister exsti terit: sive alio modo, ut illius circumcisionis Chri stus minister fuisse dicatur, de qua idem Apo stolus dicit": Non enim qui in manifesto Judæus est, neque quæ manifesta in carne est circumcisio, sed qui in occulto Judæus est, et circumcisio cordis in spiritu, non littera, cujus laus non ex hominibus, sed ex Deo est; et secundum quod idem Apostolus in aliis dicit ¹:(22) In quo etiam circumcisi estis circu cisione non manufacta in exspoliatione corporis cer nis, sed in circumcisione Christi, consepulti ei in baptismo. Per hujusmodi ergo circumcisionem certum est Patrum promissiones esse completas. Quæ autem fuerint promissiones, subditis declarat exemplis quibus dicit: Propterea confitebor tibi in gentibus,,et nomini tuo cantabo. Quod ex septi mo decimo psalmo videtur assumptuin, parva immutatione habita, non sensus, sed sermonum. Ibi enim dicit Propheta: Propterea confitebor tibi in gen tibus, Domine, et psallam nomini tuo *. Quod autem ait: Lætamini, gentes, cum populo ejus, eisdem ver bis in Deuteronomii cantico scriptum est³: Lauda!e vero Dominum, omnes gentes, et magnificate enm, omnes populi, in centesimo sexto decimo psalmo le gitur; tantum est quod ibi pro magnificate, collar date positum est. Ultimum vero exemplum ipse Paulus de Isaia dicit esse assumptum, in cujus cor pore ita scriptum est Et erit in die illa radis Jesse; et qui exsurget regere gentes, in eo gentes spe rabunt. Et erit requies ejus honor ‘. Omissis anter in primo quidem duobus sermonibus, id est, in die illa; et in ultimis, et erit requies ejus honor, cætera eisdem verbis posuit quibus Septuaginta Interpretes ediderunt. Unde sciendum est quod in omnibas pene Apostolus editionem Septuaginta Interpretum tenet, nisi si qua forte ei quam exsequitur assertioni minus necessaria videntur aut si quando non tam verbis Interpretum, quam sensibus Scripturæ 98 Gen. xx11, 18. "Rom. 11, 28. ' Coloss. 8. Dico enim Christum ministrum fuisse circumci sionis propter veritatem Dei, ad stabiliendas promis siones Patrum. Gentes autem pro misericordia hono rare Deum, sicut scriptum est: Propterea confi tebor tibi in gentibus, et in nomine tuo cantabo. Et iterum dicit: Lætamini, gentes, cum populo ejus. Et iterum: Laudate Dominum, omnes gentes, et magni ficate eum, omnes populi. Et Isaias rursum dicit Erit radix Jesse, et qui exsurget regere gentes, in eo gentes sperabunt". Quomodo Christus minister fue rit circumcisionis ad stabiliendas promissiones Pa tum, duplici modo intelligi potest. Sive pro eo quod circumcisionem in carne sua ipse suscepit, ut mani festissime nosceretur quod ex semine Abraham ve niens, cui promiserat Deus quod in semine suo be nedicerentur omnes gentes ", compleret in se metipso quæ Patribus fuerant repromissa: et ut per hoc, secundum propositum totius Epistolæ ordinem, * Rom. xiv, 3. * Matth. v, 16. 97 Rom. xv, 8 sq. 11, 11. Psal. xvII, 50. Deut. xxxit, 43. Isa. xı, 10. Ms. unus, posuerat. Sed cæteri mss., Raba- teri vero mss. et editi, et circumcisione cordis quæ nus et editi proposuerat. Editi, Nihil enim de immunditia, etc. Mss. plerique, Rabanus et editi, hic dixit (al., dicit) quia Christus, etc. Sed rectius ms. Regius num. 1639 ut in nostro textu. Deinde mss. quidam, Addit et hoc, ut honor sit Dei, etc. Sed melius ms. Regius num. 1639 et Rabanus ut in textu. Editi omittunt autem, sed habent quod pro ut. Gentes autem pro misericordia honorare, etc., usque ad, in eo gentes sperabunt, desiderantur in antea editis, et restituuntur ex mss., quorum unus habet, in eum pro in eo. Editi, quia in semine tuo benedicentur, etc. Exstiterit: sive alio modo, ut illius circumci sionis Christus minister. Hæc prætermittuntur in li bris antea editis. Sic ins. Regius num. 1639 et Rabanus. Cæ (al., qui) spiritu, etc. Editi, sed in circumcisione corporis Christi, consepulti ei in baptismum. quibus Sic mss. codices nostri; editi vero dicit gentes autem super misericordia honorare Deum, sicut scriptum est. Propterea, etc. Editi, octavo; mss., septimo, et recte qui dem. Ultimum vero exemplum ipse Paulus de Isaia dicit esse assumptum, in cujus corpore ita scriptam est. In editis hæc prætermissa sunt, quorum loco legitur, Et rursus Isaias ait: Et erit in die illa, elc. i Sic ms. Regius num. 1639. Cæteri verɔ mss. et editi, nisi quia forte... videtur, editi, dentur.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. X. mento, et effecti fuerint vasa sancta, ut ita demum quis repletus videatur omni pace, si in plenitudine crediderit Trinitatis. Propter boc denique subjun git Apostolus et dicit: Repleat vos omni gaudio et pace in credendo, ut abundetis in spe et virtute Spi ritus sancti. Si enim qui credit, virtute sancti Spi ritus munitur certum est quod plenitudinem gaudii semper habeat, et plenitudinem pacis. uti vult sua enuntiatione prolatis. Hunc autem ser- sociantur cum se emendaverint ab omni inquina monem de radice Jesse melius quidem in explana tione ipsius prophetæ Isaiæ visum est disseri. Et in præsenti tamen loco dicetur quoniam Jesse in terpretatur in nostra lingua, est mihi. In adventu ergo Christi omnis qui credidit ei, convenienter dixit Est mihi. Ille enim, de quo Moyses dixit *, qui est misit 675 me ad vos, ipse est mihi, hoc est, in ipsum credo qui est, non qui ex nihilo factus est, ut im piis placet sed qui est, et semper est, et hoc ei nomen est: et ipse est qui surrexit ex radice Jesse, et in ipso gentes sperabunt. Pro qua miseri cordia, quain ab eo consecuti sunt, ut is qui semper erat nasceretur ex radice Jesse ad salutem genti bus dandam, pro hac, inquam, sibi collata miseri cordia gentes honorant et magnificant Deum. 10. Certus sum autem, fratres, et ego de vobis, quoniam et ipsi pleni estis bonitate, repleti omni. scientia, ita ut possitis et alios monere ¹ Eadem ratione qua supra diximus repleri omni gaudio et omni pace credentes “, etiam hic plenos esse boni tate et omni scientia eos ad quos fit sermo confr mat. Similiter autem et Corinthiis scribens dicit In omnibus divites facti estis in illo, in omni verbo et in omni scientia; qui, ut superius diximus, etiam de semetipso pronuntiat quod non omnem soientiam, neque omnem prophetiam habeat, sed ex parte *; de quo et in aliis quidem sæpe nos dixisse memini. Et nunc nihilominus dicemus quod Paulus, et si qui sunt tales, ad comparationem cæterorum perfectl dicuntur; ad illam autem summam scien tiam, vel ad illam perfectionem quæ in cœlestibus est ordinibus, nullus potest inter homines vel dici vel esse perfectus. Ut si dicamus: In puerilibus studiis, ad comparationem illius qui nuper imbui tur, et prima litterarum suscipit elementa, magister ipse librarius perfectus appellatur; sed non est ita perfectus, ut est ille qui grammaticam docet. Ipse vero granımaticus quamvis sit perfectus, superior est tamen perfectio rhetoris et his omnibus longe eminentior philosophicæ doctrinæ perfectio. Cumque in his omnibus litteraturæ doctrina (35, sit, diversus tamen gradus perfectionis et magiste rii in unoquoque habetur. Ita ergo potest fieri us et Paulus cum dicit: Non quod jam assecutus sim, uut perfectus sim ¼, að illum apicem cœlestis per fectionis aspiciens videatur hæc scribere. Cum vero dicit: Quicunque ergo perfecti sumus, hoc sentiu mus ad humanæ tantum perfectionis respicit gradum. Sic ergo et in præsenti loco intelligendi sunt vel pace, vel gaudio, vel etiam bonitate, vel Psal. LXXI, 7. • Colos. 1, 20. 101 Cor. 1 Cor.1, 5. 15 I Cor. XIII, 9. ** Philip. 111, 12. 9. Deus autem spei repleat vos omni gaudio et pace in credendo, ut abundetis in spe et virtute Spiritus sancti Qui superius dixerat quod in Isaia scriptum est: Et in so gentes sperabunt" gratanter adjecit, Deus autem spei; ut si scriptum fuisset, in ipso gentes credent, adjecisset 'sine dubio, Deus aulem fidei, ut nunc a sperando gentes Deum spei invocat super eos qui sperant in eum, a quo eis benedi ctionis munus precatur augeri. Est autem benedictio hujusmodi Ct repleantur omni gaudio, et omni pace. Similiter autem et Propheta in quodam loco dicit: Et erit in diebus ejus justitia et multitudo pacis, usquequo auferatur luna". Sed quia hæc de Christo dicuntur, in illo recte possumus multitudi nem pacis advertere, pro eo quod pacificavit per sanguinem crucis suæ non solum quæ in terra sunt, sed etiam quæ in cœlis sunt'. In omnibus autem quomodo possit impleri hoc quod preca tur Apostolus, ut repleantur omni gaudio et omni pace, difficile mihi videtur exponi, maxime cum etiam ipse Apostolus in his quæ per gratiam Spi ritus consecutus est, ex parte se dicat scire, et ex parte prophetare”. Sed ego puto in eo posse ba‍ bere credentes plenitudinem pacis cum recon ciliantur Deo Patri per fidem, seeundum verbum Pauli dicentis: Rogamus pro Christo, reconciliamini Deo "; et cum in pacem redeunt cum Filio Dei per sanguinem crucis ejus, et cum sancto Spiritui * Exod. 111, 14. * Rom. xv, 15. ' ibid. 12; Isa. xı, 10. "I Cor. v, 20. * Rom. xv, 14. ibid. 13. 17 ibid. 15. Ha ms. Regius num. 1639 et Rabanus. Cœ teri vero mss. et editi, visum est disseruisse. In præ senti tamen (editi, tantum) loco dicitur, etc. Origenes homil. 3 in Isaiam, tom. III, p. 110, de radice Jesse fusius quidem disserit; sed non in hunc Isaiæ con textum, quem videtur Commentariis suis in bunc prophetam explanasse. Sed hæc modo non ex stant. Sic ms. Regius num. 1639 et Rabanus. Editi vero, qui non ex nihilo, ut impiis placet, etc. Mss. quidam, qui est, non ex nihilo factus est, ut impiis placet, etc. Ita recte ms. Regius num. 1639 et Rabanus. Cæteri vero miss. et editi, sed etiam quæ in cœlis sunt in omnibus. Quomodo possit (al., Quomodo vero. yossis) imvleri, etc. Ms. Regius num. 1639, Rabanus et editi, plenitudinem pacis. Mss. duo, multitudinem pacis. Editi, in pace redeunt, etc. Sic mss. plerique et editi. Ms. vero Regius num, 1639, Si enim credit quis, et virtute Spiritus sancli muniatur. Rabanus, Si enim qui credit, ex virtute..., muniatur. Editi et Rabanus, dilectione…... alterutrum monere. Mss. vero ut in textu. Sic mss. et editio Veneta Salodiani: Merli nus vero et Genebrardus, superior est, et lamen perfectior rhetor. Editi, litteratura doctrina. Ita toss. Editi vero, Quicunque ergo perfect sentiamus.

etiam scientia repleti sive Romani, sive Corin- scire fateatur, plura tamen et multo plura ¿cie thii, in quantum possibile est repleri eos qui do centur in Ecclesia, et sub perfectis doctoribus agunt Designat autem et scientiæ ipsius men suram, cum dicit: Ita ut possitis et alios monere. In quo ostendit, quia in eo quod didicit unus quisque, debet etiam alium monere, et hujusmodi cum condiscipulis habere colloquia, quibus se et moneant invicem, 676 et ædificent. Potest enim conferre plurimum eruditionis alterna collatio si cum charitate habeatur et de profundioribus quibusque vel obscurioribus exspectet eruditorum perfectorumque sententiam, secundum quod, et Moyses dicit: Interroga patres tuos, et annuntiabunt tibi; presbyteros tuos, et dicent tibi”. 11. Audacius autem scripsi vobis ex parte, tanquam commemorans vos per gratiam datam mihi a Deo, ut sim ministrans Christo Jesu in gentibus, sanctifi cans Evangelium Dei, ut sit oblatio gentium accepta, sanctificata in Spiritu sancto ". Tanquam qui con scius sit sibi in omni textu Epistolæ, dum ad eos interdum qui ex circuncisione sunt, interdum vero ad eos qui ex gentibus crediderunt faceret verbum, quod nonnulla etiam de secretioribus mysteriis et profundioribus contigerit et studio reddendæ rationis plura quæ habebantur in occultis patefece rit, licet in singulis dispensationem verbi cauta mo deratione servaverit, et ex aliqua parte indicans, ex multa rursum parte contexerit, idcirco dicit Audacius autem scripsi vobis ex parte, tanquam commemorans vos per gratiam quæ data est mihi. Audis Apostolum dicentem: Ex parte scripsi? Unde neque nobis aliquis succenseat, si mysterio rum divinorum rationein explanare ad liquidum non valemus, cum audiat eum qui nobis hæc ipsa tradidit, ex parte tradidisse: neque quisquam sub scientiæ titulo ita inflatus incedat, tanquam uni versa cognoverit, cum ipse Paulus a quo scientiæ nobis sermo transfusus est, ex parte se dicat scri bere, et ex parte cognoscere". Ego tamen arbi tror quod quamvis etiam ipse Paulus ex parte se rit, quam scripserit. Tanquam euim qui ipse multa sciret, nec tamen auderet multa pro ferre, audaciam sibi fuisse dicit ut aliqua saltem scripturæ committeret. Quod vero ait, commemorans vos per gratiam datam mihi, indicat fuisse quidem sibi jam sermonem de talibus, et disseruisse se sæpe de mysteriis; sed quoniam quæ solo sermone dicta sunt facile intercipere posset oblivio, per hæc, inquit, pauca quæ scripsi per gratiam datam mihi, illorum vobis memoriam revoco, quæ a me latius sæpe disserta sunt. De gratia autem quam sibi datam Paulus commemorat, supra jam dixi mus. Quam gratiam ob hoc sibi datam dicit, ut sim, inquit, ministrans Christo Jesu in gentibus, sanctificans Evangelium Dei. Quod nos habemus, sanctificans Evangelium Dei, Græci magnificentius dicunt, lɛpovpyoūvta tò Evayyédiov toū Oɛoű, quod licet non plene a nobis posset tamen dici sa crificans Evangelium Dei; per quod ostenditur sa crificale opus esse annuntiare Evangelium. Idcirco denique subjungit: Ut fiat oblatio gentium accepta, sanctificata in Spiritu sancto. Sicut ergo pontifices cum offerebant, necessario eis erat providendum ne macula inesset hostiæ, ne vituperatio, ne vi tium ut posset accepta esse Deo et grata "; ita et qui Evangelium sacrificat, et verbum Dei an nuntiat, curare omnimodis debet, ne qua in prædi cando macula, ne quod in docendo vitium, ne qua in magisterio culpa nascatur; sed, ut ita dixerim, si fieri potest, semetipsum primo immolet, se pri mum vitiis jugulet, sua prius peccato membra mor tificet, ut non solum doctrina, sed et vitæ exemplo discipulorum salutem oblationem suam acce ptam faciat Deo. Sanctificata, inquit, in Spiritu sancto. Sanctificationis fons Spiritus sanctus est, et ideo oblatio gentium quæ Paulo sacrificante offertur, non per observantiam legis, sed per Spi ritum sanctum accepta fieri dicitur Deo. 12. Habeo igitur gloriam in Christo Jesu ad Deum. Non enim audeo aliquid loqui eorum quæ per me 18 Deut. XXXII, 7. ¹º Rom. xv. 15, 16. " ibid.15; I Cor. xii, 12. *¹ Levit. xxı, 21; Deut. xv,21. Sic mss. Editi vero, vel bonitate, vel scientia, Paulo infra editi loco proferre habent referre. Ms. omisso bis eliam. Editi, aguntur. Omnes miss., dicit; Rabanus, didicit; editi, discit. Mss. quidain, si cum hilaritate habeatur, Deinde ms. Regius num. 1639, exspectatur erudito rum perfectorumque sententia. Et paulo post miss. aliquot, Interroga patrem tuum, etc. Sed potiores mss. Rabanus et editi ut in nostro textu. Ms. Regius num. 1639, contexerit. Paulo post editi, patefecerit, licet in singulis dispensatione verbi moderationem servaverit, ex aliqua parte in dicans, ex mulia rursum parte contegens, etc. Sed omnes mss. et Rabanus ut in textu; nisi quod quidam perperam habeaut cum Rabano, patefecerit luce, al. lucere. Sic mus. unus et Rabanus. Cæteri vero mss. nostri et editi, Audi. Enim. Restituitur ex nis. Regio num. 1630. unus, ferre. Et post pauca ms. Regius núm. 1639, indicat fecisse quidem se jam sermonem, elc. Editi, de facili. Mss. et Rabanus, facile. Sic Rabanus et editi. Omnes vero mss. nostri habent tantummodo iɛpovpyŵv, quod licet non plane a nobis. Deinde mss. duo, posset; Rabanus et editi, possit; ms. Regius num. 1639, potest. Et paulo post miss. et Rabanus, alii, sacrificale opus; alii, ponti fcale opus. Editi, sanctificale opus. Editi et mss. quidam, ne vituperationis vitium. Male. Deinde editi, ut possit, etc. Sed ms. Regius nam. 1639 et Rabanus recte ut in nostro textu. Et paulo post editi, sanctificat: at omnes mss. et Ra banus, sacrifical. Sic mss. plerique et editi. Ms. vero Regius num. 1659, discipulorum salute oblationem suam, etc. Rabanes, discipulorum salutem' oblatione sua, etc. Editi sanctificante. Mss. omnes et Rabanos. sacrificante..

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. X. non efficit Christus in obedientiam gentium, verbo et ▲ ricum replevit Evangelium Christi. Moysi et; Aaron factis, per potestatem signorum et prodigiorum in virtute Spiritus Dei; ita ut ab Jerusalem in cir cuitu usque ad Illyricum repleverim Evangelium Christi. Sic autem hoc prædicavi Evangelium non ubi nominatus est Christus, ne super alienum funda mentum ædificarem: sed sicut scriptum est: Quibus non est annuntiatum de eo, videbunt, et qui non au dierunt, intelligent". Vera quidem gloriatio ad Deum non est, nisi illa quæ est in Christo Jesu. Sine Chri sto autem gloriari in Deo tale est, quale si quis 677 dicat posse se habere gloriam apud Deum sine justitia, sine sapientia, sine veritate. Hæc enim omnia Christus est; et ideo in solo Christo vera gloriatio est ad Deum. Simile est hoc illi quod in aliis ipse dicit: Qui autem gloriatur, in Domino glo rielur”. Quomodo autem culpabilis sit gloriatio omnis quæ extra Christum est, verbi causa, in di vitiis, vel honoribus sæculi vel sapientia mundi, vel cæteris artibus quæ extra Christum sunt, supra jam latius disseruimus Sciendum sane est quod hic Latini gloriam pro gloria tione posuerunt. Non enim, inquit, audeo aliquid loqui eorum quæ per me non efficit Christus in obe dientiam gentium, verbo et factis, per potestatem si gnorum et prodigiorum in virtute Spiritus Dei. Quæ loquor, inquit, non sunt alieni operis verba, nec alienorum gestorum laudator efficior; sed quæ scio Christum per me effecisse, hæc vobis scribo, quæ per obedientiam gentium verbo in me et opere ex plevit, verbo prædicationis, opere signorum et pro digiorum. Quæ autem sit differentia inter signa et prodigia, et in aliis jam latius diximus et in præsenti loco compendiosius explicabimus. Signa appellantur, in quibus cum sit aliquid mirabile, in dicatur quoque aliquid futurum; prodigia vero, in quibus tantummodo mirabile aliquid ostenditur. Signa vero et prodigia quasi quæ utrumque contineant dixit. Scriptura tamen divina interdum tenet istas proprietates, interdum autem abusive et prodigia pro signis, et signa pro prodigiis ponit. Paulus ergo per potestatem signorum et prodigio ruin, quæ tamen signa et prodigia in virtute Spi ritus sancti faciebat, ab Jerusalem usque ad Illy » Rom. xv, 17 seq. ³] Cor. 1, 31. ** Psal. civ, dederat Deus potestatem signorum et prodigiorum, sicut scriptum est *: Posuit in eis verba signorum el prodigiorum in terra Cham, ut filios Israel casti gata Ægypto liberarent: sed illi vix rarumque po tuerunt ex Ægyptiorum gente convertere. Pau Ins, accepta potestate signorum et prodigiorum non unam gentem, neque duos aut tres populos sed omnes ab Jerusalem usque ad Illyricum natio. pes ac populos prædicatione verbi et operum vir tutumque potentia ad Christi sacramenta conver tit Sic autem prædicavit hoc Evangelium, ut non alienis laboribus, neque alienæ prædicationi additamentum suis sermonibus insereret, ne ab alio positis fidei fundamentis ipse ædificium propriæ prædicationis imponeret, et alieni operis subripere gloriam videretur. Observanda hæc sunt Ecclesia rum rectoribus et diligenti intentione servanda, ut neque loqui aliquid videantur eorum quæ per ipsos non effecerit Christus, neque alienos labores et studia decolorent. Loquitur autem quis ea quæ per se non efficit Christus hoc modo; si loquatur de continentia et doceat, cum ipse continens non sit; vel si loquatur de sobrietate, vel de justitia, vel de largiendis opibus, et contemnendis faculta tibus pro regno Dei, et in ipso qui hæc docet, nihil horum effecerit Christus. Et ideo formam sui Apostolus ponit, et dicit ea se loqui, et ea cæteris prædicare, quæ per ipsum Christus prius impleve rit. Sed sicut scriptum est, inquit, Quibus non est annuntiatum de eo, videbunt, et qui non audierunt, intelligent. Observavit ergo diligenter Apostolus, ut secundum propheticum eloquium illis nuntiaret Christum, quibus a nullo fuerat nuntiatus, et ut illi de eo intelligerent, qui a nullo ante didicissent. Et ista, ut opinor, causa fuit, quæ eum frequenter proponentem Romain pergere prohibebat, sicut di cit: Propter quod impediebar plurimum venire ad vos non, ut in aliis dicit ", impeditus a Sa tana, sed fundandi Ecclesias occupatione detentus, et in bis locis fundandi, ubi nullum fidei præcesse rat fundamentum. Exemplum autem de Isaia sum ptum est, et iisdem ex integro verbis quibus apud prophetam legitur, positum. 27. 281 Thess. u, 18. 28 Isa. Lii, 15. In obedientiam gentium verbo et factis per ubi nominatus est Christus, ne super alienum fun potestatem signorum et prodigiorum, etc., usque ad, el qui non audierunt, intelligent, nusquam reperiun tur in editis, sed restituuntur ex mss. Editi, et honoribus hujus sæculi. Vide supra, lib. iv, num. 9. Editi, gloria. Vide tom. xui, in Joan., num. 60. Rabanus, signa ergo, etc. Paulo post miss. quidam, Paulus autem per potestatem, etc. Editi, sed illi vix rarumque aliquem potue runt, etc. Ms. Regius num. 1639, sed illi vix ra rum quemque potuerunt, etc. Cæteri miss. et Raba mus ut in textu. Editi, aut duos aut tres populos. Editi post hæc verba, sacramenta convertit, addunt: Sic autem prædicavi Evangelium hoc nou damentum ædificarem, sicut scriptum est; sed hic Apostoli contextus in mss. nostris codicibus non reperitur. Sic omnes mss. et Rabanus. Editi vero, Ecclesiarum principibus et rectoribus, etc. Editi, et ipse qui docet hæc, nihil horum effe cerit. Deinde ms. unus, et ideo formam sui aposto latus ponit, etc. Sed cæteri mss., Rabanus et editi ut in textu. Editi post hæc verba, Propter quod impedie bar plurimum venire ad vos, addunt, et prohibitus sum usque adhuc. Sed hæc posteriora Apostoli verba neque in mss. nostris, neque apud Rabanum coin parent, et desunt etiam in plerisque Scripturæ exemplaribus Græcis.

et remorationem suam in ipsorum arbitrio collocal, ut dicat se ab ipsis deducendum ad Hispaniam, et tunc deducendum, cum ipsis prius in amore satis fecerit in quo utique si propensiores exstite rint, demorandi diutius causas ipsi Apostolo da bunt. 13. Nunc vero ulterius locum non habens in his tantum autem erga se Romanorum nutrit affectum, regionibus, desiderium autem habens venire ad vos jam ex multis præcedentibus annis, cum in Hispaniam proficiscar, spero quod prætergrediens videam vos, et a vobis deducar illuc, cum primo ex parte fruitus fuero vobis ". Videtur hæc in Achaia positus dicere apud Corinthum, sicut et in primis Epistolæ parti bus jam pro viribus demonstravimus: quæ utique Achaia vicina et cohærens est Macedoniæ. In quibus locis degens, cum singula quæque per agrasset Evangelium prædicans in his duntaxat fini bus in quibus Christus ante non fuerat prædica tus et agnitione Dei replesset universa, dicit ulterius se locum non habere in his regionibus, hoc est, locum nullum 678 sibi superesse Christi prædicationis vacuum, et tempus jam adesse desi gnat quo desiderium suum videndi eos qui Romæ sunt debeat adimplere: quod conceptum ex multis annis gerebat, dilatum autem fuerat et dissimula tum, donec omnem locum in quo Christus non fue rat prædicatus, agnitione Evangelii ejus repleret. Quod autem dixit, Cum in Hispaniam proficiscar, spero quod prætergrediens videam vos, non ita acci piendum est quasi tam parvo amore Paulus erga Romanos teneretur, ut eos in transitu tantummodo et aliorsum pergens judicaret visendos. Vide enim in subsequentibus quid adjungit. Cum primo, in quit, ex parte fruitus fuero vobis. In quo utique in ipsorum videtur ponere potestate, quando ab eis iter propositum debeat relaxari: et per hoc quo dam modo amorem ipsorum erga se invitat et nu trit, ut si ipsi insatiabiliter erga affectum tenean tur Apostoli, sciant etiam ipsum id habere propositi non prius ab eis discedere, neque alio proficisci quam charitatis ipsorum gratia per fruatur. Quam tamen charitatem tantam præsentit futuram, cui nec possit ex integro satisfieri, sed ex parte, inquit. Prænonet enim quod in om nibus evangelizandi necessitas præferenda sit. Bene autem his quos nondum secundum carnem vide rat, et ad quos nondum in corpore advenerat præsentiam sui et remorationem moderatius polli cetur. Desiderabilius enim suscipimus bona quæ cito metuimus auferenda: securius vero negligi mus quod retenturos nos diutius credimus. In- priore, et vestra æmulatio provocavit multos”. 23, 24. 28 Rom. xv, 25, sq. 29 Cor. 11, sq. a Rom. XV, Vide Præfat. in hanc Epist. Ms. Regius num. 1639, in quibus Christi ante non fuerat prædicatio. Sed cæteri mss. Raba nus et editi ut in textu. Ms. Regius num. 1639, ut sint ipsi insatiabi les erga affectum Apostoli, sciant, etc. Sed cæteri mss., Rabanus, et editi ut in textu. Ita editi et plerique mss. Ms. vero Regius num. 1639, neque alias (Rabanus, neque ad alios) proficisci. Sic editi, et Rabanus. Mss. vero nostri alii, Præmunit; alii, Proponit. Editi, in carne advenerat. Editi, securius vero et negligentius quod re tenturos, etc. Mss. duo, retentaturos, pro retenturos. Et paulo post editi, ut morationem suam... collocet. 14. Nunc vero proficiscar in Jerusalem ministrare sanctis. Placuit enim Macedoniæ et Achaic col lationem aliquam facere in pauperes sanctorum qui sunt in Jerusalem. Complacuit enim, et debilores sunt eorum: quoniam si spiritualium eorum participes factæ sunt gentes, debent et in carnalibus ministrare eis. Hoc ergo cum consummavero, el as signavero eis fructum hunc, proficiscar per vos in Hispaniam. Scio enim quoniam veniens ad vos, in abundantia benedictionis Christi veniam”. Quoniam placuerit Macedoniæ et Achaiæ collationem aliquamı facere in pauperes sanctorum qui sunt in Jerusa lem, possumus et de secunda Epistola ad Corio thios plenius discere, in qua hoc modo scribit Notam autem facio vobis, fratres, gratiam Dei que data est mihi in Ecclesiis Macedoniæ, quia in multa probatione tribulationis abundantia gaudii eorum, et profunda paupertas eorum abundavit ad divitias sim plicitatis eorum: quoniam secundum virtutem (testi monium perhibeo eis) et supra virtutem sua sponte, multis precibus obsecrantes nos gratiam et com munionem quæ fit in sanctos ", et reliqua. Et sicut in his testimonium reddit Macedonibus, ita rursum cohortatur et Corinthios, dicens: Sed sicut in om nibus abundatis fide, et verbo, et scientia, et nos!ra in vos charitate, ita et in hac gratia abundetis ", et reliqua. Sed et in aliis collaudans Corinthios quia erga communionem pauperum qui sunt in Je rusalem prompti fuerint, dicit: Et consilium in hoc do: hoc enim vobis expedit, qui non solum facere, sed et velle cœpistis ab anno priore: nunc autem et facto perficite ". Sed et in reliquis de hac eadem sanctorum communione prosequitur, et post aliquanta addit: De ministerio autem quod sit in sancios, superfluum est vobis scribere. Scio enim promptam voluntatem vestram, pro qua gratulor de vobis Macedonibus, quia Achaia parata est ab anno Male. * ibid. 7. * ibid. 10. " II Cor. ix, 1, 2. Editi, Probaverunt enim Macedonia et Achaia, etc. Hæc verba, Complacuit enim, et debitores sunt eorum, etc., usque ad, possumus et de secunda Epistola ad Corinthios, etc., desiderantur in editis, sed restituuntur ex mss. Sic omnes inss. et Rabanus. Editio autem Veneta, in qua hæc ibi scribit. Cæteri editi, in qua hæc scribit, Ita mss. plerique, Rabanus et editi. Ms. vero Regius num. 1639, et supra virtutem suam sponta nei fuerunt, multis precibus, etc., quod rectius vi detur; sed nihil immuto. Sanctorum. Deest in libris autea editis.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. X. Quod autem post hujusmodi Macedoniæ et Achaiæ appellavit; reliquos vero qui in omni terra sunt, ministerium quod fit in sanctos qui sunt in Jerusalem, proposuisset Apostolus etiam Romam videre, indicatur in Actibus apostolorum hoc modo Cum autem expleta essent hæc, posuit Paulus in Spiritu sancto, ut cum perambulasset Macedoniam et Achaiam, proficisceretur Jerosolymam, dicens Quia postquam fuero ibi, necesse est me et Romam videre ". Ex his autem omnibus verbis colligitur, quia non solum prima ad Corinthios, sed et secun da ante scripta est, quam hæc ad Romanos quain habemus in manibus; simulque illud advertitur, quod quanto posterior Paulus in unaquaque in venitur Epistola, tanto el perfectior: ut verus sit ille ejus sermo quem dixit, quia præterita oblivi scens, ad futura me extendo, ad perfectum sequens palmam supernæ vocationis *. Quod autem dicit, Placuit Macedoniæ et Achaiæ collationem ali 679 quam facere in pauperes sanctorum, subtiliter et verecunde dum Corinthios laudat, hortatur Ro manos. Facilius eniin devotæ mentes ad benefacien dum exemplis, quam sermonibus invitantur. Sed et in eo quod addit: Placuit enim, et debitores sunt eorum, quid aliud sentire vult Romanos, nisi ut si Achivi et Macedones debitores sunt pauperibus sanctorum qui sunt in Jerusalem, eadem ratione qua unam eamdemque, quam illi, fidem Christi etiam Romani tenent, advertant et semetipsos his eisdem factos esse debitores? Neque enim soli Ma cedones et Achivi in spiritalibus participes sunt facti sanctis qui sunt in Jerusalem, ut et in carna libus eis debeant ministrare; sed et Romani; et ideo pari conditione debitores sunt: sed de illis tantum pronuntiat, ut et isti se noverint simili sen tentiæ subjacere Hæc quidem secundum com munem litteræ dicta sint intellectum. Verum ma guificentiam solitam requiramus in litteris Pauli. Non enim puto quod ita senserit, ut intra solam Je rusalem, unam duntaxat Palæstinæ urbem, paupe res sanctorum concluserit quos et spirituales ** Act xix, 21. "Philip. 111, 13. 14. Galat. VI, 1. Editi, post hujus et Achaiæ ministerium, etc. Editi, Cum autem expleta esset hæc, propo suit Paulus, etc. Et Achaia. Hæc duo verba 'desiderantur in editis, et in plerisque mss.; sed restituuntur ex ms. Regio num. 1639 et Rabano. Sic omnes miss. nostri. Editi vero, nisi Achnii. Rabanus, nisi ut si Achaici, etc. qua Ita legendum videtur. Sed ms. codex Vallis Clara, et unus Regius num. 1640, eadem ratione q unamquamque illi fidem, etc., ut in textu. Editi, 'ea dem ratione qua unam fidem, etc. Ms. Regius num. 4641, eadem ratione qua unam quam fidem, etc. Ra banus habet, eadem ratione etiam Romani, qui fidem Christi tenent, advertant et semetipsos, etc. Ms. Re gius, num. 1639, eadem ratione qua unam eamdem que fidem Christi quam Romani teneant, advertant et semetipsos, etc. Editi, ubi (al., uti) et isti se norunt sententia subjacere; omisso simili, quæ vox deest etiam in plerisque mss. et apud Rabanum; sed restituitur ex gentes dixerit, qui habitantibus Jerusalem tanquam solis spiritualibus ministrare in carnalibus debeant cum utique liceat et extra Jerusalem spirituales in veniri, quos non locus, sed conversatio sancta, et fidei ac scientiæ perfectio fecerit spirituales, sicut et ipse Paulus scribens dicit: Fratres, et si præoccupatus fuerit quis in aliquo delicto, vos qui spiritales estis, instruite hujusmodi in spiritu mansue tudinis. ". Quid ergo est quod in his sentire nos convenit? Quod omnis qui spiritalis est, id est qui spiritu Deo servit, et qui non secundum carnem vivit, sed secundum spiritum, iste in Jerusalem, hoc est, in loco pacis habitat, et in pacis visione consistit et iste est pauper sanctorum, ex illis sci licet beatis pauperibus ad quos dicitur: Beati pau peres spiritu, quoniam ipsorum est regnum cælorum *. Ita est ergo beata paupertas quæ dicit: Aurum et argentum non habeo; sed quod habeo, hoc tibi do In nomine Jesu Christi Nazareni surge et ambulaª. Iste talis pauper in Jerusalem semper habitat, divi tias possidens spirituales. Aurum ejus sapientia est argentum sermo scientiæ: indumenta ejus Christus est, dapes ejus et deliciæ mensa est sapien tiæ, et cibus allluens in verbo Dei: vinum lætitiæ bibit, quod in cratere suo miscuit Sapientia ", et de intelligentiæ ejus victimis edit cibos solidos, et Verbum carnem factum. Istæ sunt spiritales divi tiæ quibus gentes in carne adhuc positæ com municare festinant. Videtur ergo mihi bis quos no minat gentes, imperfectiores quasque animas indi care, quæ perfectorum magisterio indigeant: et si forte dignæ habitæ fuerint ut participes eis flant in intellectu et scientia spiritali, ipsæ debeant in carnalibus ministrare eis: hoc est, cum spiritus eorum imbui cœperit ad scientiam celsiorem debet etiam caro continentiæ et castitatis frena suscipiens spiritalibus ministrare præceptis; ne forte si adhuc in carnalibus lasciviat, sessorem suum Dei Verbum incauta et effrenata dejiciat. Sed et ipsa 36 Matth., v, 3. 37 Act. Ill, 6. 38 Prov. 1x, 2, 5. mss. duobus. Sic recte ms. codex Regius num. 1639. Cæ teri vero mss. collegerit: editi, collocet. Ms. Regins num. 1639, scribens Corinthiis dicit. Et paulo post, Id ergo est quod in his sentire nos convenit. Editi, hoc dabo tibi. 1(82) Editi, Aurum enim (ms. unus, aurum ei) sa pientiæ est, etc. Deinde omnes mss. et editi, dapes ejus et divitiæ: sed tamen legendum videtur delicia pro divitiæ. Euiti, et de intelligentiis ejus victimis edit, etc. Ita edit: et ms. Regins num. 1639. Cæteri vero miss., deliciæ. Deinde editi, Videtur ergo mihi hic... indicare imperfectiones quasque animas in car ne, quæ, etc. Editio Veneta omittit indicare. Sie etiam mss. plerique, nisi quod habeant esse pro in dicare, et indigent, pro indigeant. Sed rectius ms. Regius num. 1639 ut in nostro textu. Editi, ut participes ejus fiant, etc. Ms. Regius num. 1639, a scien!iu celsiore.

Dei, opus suum signaculo divinæ imaginis signat. ' Cum ergo, inquit, hoc consummavero, lunc per vos ad Hispaniam proficiscar. Promittit sane grande munus Romanis, et dicit: Scio enim quoniam veniens ad vos, in abundantia benedictionis Christi veniam: quod non nisi per Spiritum sanctum et prophetiæ gratiam pollicetur. Supra hominem namque est hæc scire de futuris, quod non solum in benedictione Christi, verum etiam et in abundantia benedictionis venturus sit ad eos. In quo et venientis gratia, et suscipientium pariter merita designantur. differentia sermonum qua erga utramque partem Deus ". Et cætera kis similia qui observat in opere usus est Paulus, non mihi videtur otiosa. In spiritalibus enim communionem vel participationem posuit; in carnalibus vero ministerium; et hoc debitum esse, illud vero communicari dicit: ut ostendat quia perfectiora quæque tanquam cœlestia terrenis non tam debentur, quam commodantur; terrena vero et carnalia tanquam pro debito exiguntur. Debitores enim effecti sumus secundum ilJum qui primitus acceptum immortalitatis et incorruptibilitatis censum in paradiso perdidit persuasione serpentis; et ideo debitores efficimur omnes quotquot in similitudinem Adæ sorte prævaricationis astringimur. Idcirco ergo et præcepta donantur, 15. Deprecor igitur vos, fratres, per Dominum ut debita persolvamus. Denique et in Evangelio nostrum Jesum Christum, et per charitatem Spiritus Salvator ita dicit: Cum autem feceritis omnia quæ ut adjuvetis me in orationibus ad Deum, ut præcepi vobis dicite quia servi inutiles sumus; liberer ab incredulis qui sunt in Judæa, et ministequod debuimus facere, fecimus ". Ea vero quæ su- rium hoc meum acceptum fiat sanctis in Jerosolyma, pra debitum facimus, non facimus ex præceptis. ut veniens ad vos in gaudio cum voluntate Dei, reVerbi causa, virginitas non ex debito solvitur: ne- quiescam vobiscumt“. Licet in superioribus dixerit, que enim per præceptum expetitur, sed supra debiScio enim quoniam veniens ad vos, in abundantis tum offertur. Audi denique Paulum 680 dicentem benedictionis Christi veniam **, nihilominus Lamen De virginibus autem præceptum Domini non habeo **. sciebat etiam in his quæ manifeste futura cognoveSic ergo de spiritalibus et perfectioribus commu- rat, orationem esse necessariam: quæ utique si, nionem dixit: de inferioribus vero et carna- verbi causa, non fuisset adhibita, sequeretur sine libus debitum ministerium nominavit. Ego autemi dubio non impleri quod fuerat prophetatum. Quis per hujusmodi ministerium etiam illud advertendum ergo est qui hæc legens, quod Paulus deprecetur puto quod est in Psalinis: Qui facit angelos suos eos qui Romæ sunt fratres orare pro se, contemnal spiritus, et ministros suos flammam ignis *, ut sci- vel despiciat orationes Ecclesiæ postulare, etiamsi licet angelos bonos, spiritus appellaverit tanquam inferiores meritis esse videantur hi a quibus oratio spiritales, eos vero qui præsunt ministeriis pœna- postulatur? Ecce enim Paulus apostolicis præditus rum, et flammas peccatoribus parant, ministros meritis non solum Romanos orare pro se, sed et Aammæ ardentis nominaveri: Ilæc quamvis Corinthios adhortatur. Vide autem et quam validis per excessum quemdam dicta esse videantur, tamen eos astringit religiosisque sacramentis. Per Domiquia locus admonuit, non omisimus. Post hæc dicit: num, inquit, nostrum Jesum Christum, et per chariHoc ergo cum consummavero el assignavero eis fru- tatem Spiritus deprecor vos ut adjuvetis me in oraclum hunc, proficiscar per vos in Hispaniam. Scio tionibus ad Deum Quod nostri posuerunt, enim quoniam veniens ad vos, in abundantia benedi- adjuvetis me in orationibus, magnificentius legitur ctionis Christi veniam. Vide cum quanta cautela apud Græcos, avvaywvicaobal in quo hoc est consignaturum se fructum offerentium repromittit. quod indicatur, ut adjuvetis me in agone orationum Quo putas signaculo fructum sancti operis consi- ad Deum, ostendens quasi agonem habeat ipse et gnat Apostolus? Illo puto quo imago Dei exprimitur, certamen orationis, adversantibus sibi sine dubio hoc est, ut in complendo opere nulla sit alienæ co- illis de quibus dicebat: Non enim nobis certamen gitationis admistio, non laus ab hominibus quæra- est adversus carnem et sanguinem, sed adversus prixtur, sed ut in simplicitate cordis qui tribuit tribuat, cipatus et potestates, adversus mundi hujus reclores et non ex tristitia: hilarem enim datorem diligit tenebrarum, adversus spiritalia nequitiæ in cœlesti " Luc. XVII, 10. 1 Cor. vii, 25. * Psal. c, 4; Hebr. 1, 7. * II Cor. 1x, 7. "Rom.xv, 30 sq. Rom. xv, 29. Ms. Regius num. 1639, erga utrumque usus est, etc. Editi, terrena vero et temporalia, sive carnalia. Sed omnes mss. ut in nostro textu. Mss. plures, quæ præcipio vobis. Editi. commune. Paulo post ms. Regius num. 1639, Ergo per hujusmodi ministerium, etc. Editi, nominavit, male. Sic Rabanus. Mss. vero et editi omittunt cum. Paulo post Rabanus, nulla sit alienæ conversationis admislio. Sic miss. nostri textum Apostoli exhibent. Editi vero hunc tantummodo prosequuntur usque ad, et per charitatem Spiritys, et ipsis Vulgatæ verᎠ bis utuntur, quemadmodum et Rabanus. Editi, Per Dominum nostrum, et per charitatem Spiritus, ut adjuvetis me in orationibus ad Do minum. Sed mss. et Rabanus ut in textu; nisi quod quidanı omittant, inquit, et plerique omittant etiam deprecor vos, quæ verba restituuntur ex ms. Regio num. 1639. Mss. nostri, Rabanus et Genebrardus habent tantummodo ouvaywvlozabal, licet corrupte. Sed editio Veneta Salodiani et Merlinus, ejus sequax, omisso hocce verbo, habent, po. Deinde editi et inss. quidam quando hoc est quod indicatur.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. X. bus. Et certum est quod isti omnes sicut adver- ut Deus pacis sit cum eis, id est, ut pax Dei, quæ santur fidei el resistunt pietati, sicut contrarii sunt justitiæ, et veritati, et omnibus bonis, ita sine dubio resistant et adversantur orationi. Et ideo ostendit Paulus esse non minimum etiam in oratione certamen, si quidem in hoc certamine etiam auxi Jium eorum qui Romæ sunt crediderit implorandum. Obsistunt enim vere dæmones et contrariæ potes tates in oratione primo per illud, ne talis inveniatur is qui in orationis agone desudat, ut levet puras manus sine ira “. Quod etsi hoc quis obtinere po tuerit ut sine ira sit, vix est ut effugiat esse sine disceptatione, hoc est sine superfluis et va nis cogitationibus. Vix enim invenies ut oranti cuiquam non aliquid inanis et alienæ cogitationis occurrat, et intentionem qua in Deum mens diri gitur, declinet ac frangat, atque eam per ea quæ non competit rapiat Et ideo agon ma gnus 681 est orationis, ut obsistentibus inimicis, et orationis sensun) in diversa rapientibus, fixa ad Deum semper mens stabili intentione contendat, ut merito possit etiam ipse dicere Certamen bonum certavi, cursum consummavi ". Nunc ergo orat Apostolus adjuvari se in agone orationum, ut liberetur ab incredulis qui sunt in Judæa, a quibus non tam pati timet, neque perferre ea quæ ad apo stolatus ejus gloriam pertinent, quam impediri vere tur ne diutius obstaculis eorum retentus, vel minus gratum exhibeat sanctis ministerium, quod et ip sum orationibus indiget ut fiat acceptum: vel ne desiderium ejus quod erga Romanos habet vi sendos, diutius differatur. Si, inquit, hoc ita cesse rit ut et ministerium meum acceptum fiat sanctis in Jerosolyma et liberatus ab incredulis qui sunt in Judæa, venire ad vos non impediar, pro bene gestis rebus gaudens profecto ad vos veniam cum voluntate Dei, et requiescam vobiscum. Non corporalem utique requiem quærit Paulus, sed il lam quæ consolationem habet ex Deo, sicut et ipse in primis Epistolæ hujus partibus dixit: Con solari in vobis per eam quæ invicem est fidem ve siram alque meam. exsuperat omnem mentem, custodial corda eorum in Christo Jesu qui pax est nostra 5º. 17. Commendo autem vobis Phæben sororem no stram, quæ est in ministerio Ecclesiæ quæ est in Cen chris, ut eam suscipiatis in Domino digne satis, et assistatis ei in quibuscunque indiguerit vestri. Nam ipsa quoque astitit multis et mihi ipsi Et hic locus apostolica auctoritate docet etiam feminas in ministerio Ecclesiæ constitui. In quo officio posi tam Phœben apud Ecclesiam quæ est in Cenchris, Pau lus cum laude magna et commendatione prosequitur, enumerans etiam gesta ipsius præclara, et dicens Quia in tantum omnibus astitit, hoc est, in neces sitatibus præsto fuit, ut etiam mihi ipsi in necessi tatibus meis apostolicisque laboribus tota devotione mentis astiterit. Simile autem opus ejus dixerim hospitalitati Lot, qui dum semper hospites susce pit, meruit aliquando et angelos hospitio suscipere”. Similiter et Abraham, dum semper occurrit hospi tibus, meruit ut et Dominus cum angelis diverte ret ad tabernaculum ejus 5. Ita et hæc religiosa Phœ be dum astat omnibus et omnibus obsequitur, assi stere et obsequi etiam Apostolo meruit. Et ideo locus hic duo pariter docet, et haberi, ut diximus, feminas ministras in Ecclesia, et tales debere as sumi in ministerium, quæ astiterint multis, et per bona officia usque ad apostolicam laudem meruerint pervenire. Hortatur etiam illud, ut qui bonis ope ribus in Ecclesiis dant operam, vicem recipiant a fratribus et honorem, ut in quibuscunque neces sarium fuerit sive carnalibus officiis, honorifice babeantur, 18. Salutate Priscam et Aquilam, adjutores meos in Christo Jesu (qui pro anima mea suas cervices po suerunt: quibus non solum ego gratias ago, sed et universæ Ecclesiæ gentium) ³, et domesticam eorum Ecclesiam Videntur mihi ipsi esse, de quibus in Actibus apostolorum ita scriptum est: Post hæc autem discedens Paulus ab Athenis, venit Corinthum; et invento ibi quodam Judæo nomine Aquila, Pontico genere, qui nuper venerat de Italia et Priscilla, uxore ejus, propter quod præceperat Claudius disce 16. Deus autem pacis sit cum omnibus vobis. Amen. Ingenti benedictione muneratur Romanos, dere Judæos omnes a Roma, accessit ad eos; et quia "Ephes. vi, 12. Rom. XVI, 1, 2. I Tim. 11, 8. 47 II Tim. iv, Gen. XIX. 88 Gen. XVIII. 48 Rom. 1, 12. 49 Rom. XV, Rom. xvi, 3, 4, 5. Etiam. Deest in antea editis. Editi, Quod et si quis obtinere potuerit ut, elc. Editi, neque eam per quæ (al., per quam) non competit rapiat. Deinde ms. Regius num. 1639, Et ideo quia agon magnus est orationis, obsistentibus, etc., omisso ul. Sed cæteri mss., Rabanus et editi ut in textu. Ms. Regius num. 1659, etiam ipsa dicere, etc. Ita miss. nostri. Editi vero, quod et ipsis ora tionibus indigentium fiat acceptum. Et. Omittitur in editis, qui postea habent in Jerosolymis. In. Desideratur in editis, et paulo post Amen omittitur in oninibus mss. nostris, sed exstat in editiɛ et apud Rabanum, 80 Philip. v, 7. In Christo Jesu. Hæc præterinittuntur in edi tis, qui postea legunt pax restra. Ut eam suscipiatis in Domino digne salis, et assistatis ei in quibuscunque indiguerit vestri. Nam ipsa quoque adstitit multis, et mihi ipsi. Hæc deside rantur in antea editis, et restituuntur ex mss. et Rabano. Mss. plerique, Rabanus et editi, dixit; sed rectius ms. Regins num. 1639, dixerim. Ms. Regius num. 1639 et Rabanus, et domes tica eorum Ecclesia. Sed cæteri mss. et editi ut in. textu; et ita legendum esse demonstrat conclusio. hujus articuli. Ms. Regius num. 1659, et invenit ibi quemdum Judrum nomine Aquilam, Ponticum genere, qui uuper venerat ab Italia; et Priscilla, uxor ejus, eic.

docent adolescentulas sobrias esse, diligere viros, filios enutrire, pudicas esse, casias, domum bese regentes, benignas, subditas viris suis *, hospitie recipere, sanctorum pedes lavare ", el cætera om nia quæ de officiis mulierum scripta referuntur, in omni gerere castitate erant consimilis artificii, mansit apud eos, et opera- laborare pro Ecclesiis Dei. Nam et laborant cum bantur simul. Erant enim artifices tabernaculorum **, hoc est, sutores. Nec mirum si Priscam Paulus in Epistola scribit, quæ in Actibus Priscilla scripta est, cæteris concordantibus. Potest autem fieri ut quia illo tempore, pulsis ex urbe Judæis per præceptum Cæsaris, Corinthum venerant, rursus edicti cessante sævitia, Romam regressi salu teutur a Paulo. Quos tamen apparet Judæorum in sidiis Paulo periclitante semetipsos objecisse, ut ille liber abscederet: hoc autem et Jason quidam fecis se in Actibus apostolorum, refertur; et hanc eo rum laudem Apostolus non silet, sed omnibus eam Ecclesiis admirandam tradit, et ideo dicit: Quibus non solus ego gratias ago, sed et universæ Ecclesiæ gentium. Unde apparet eos officioses et hospitales exstitisse erga omnes fratres fideles, non solum qui ex Judæis, sed etiam qui ex gentibus credidissent. Magna enim gratia in hospitalitatis officio non so lum apud Deum, sed et apud homines invenitur. Quæ tamen res quoniam non solum in voluntate et proposito 682 dominorum, sed et grato ac fideli constitit ministerio famulorum, idcirco omnes qui ministerium istud cum ipsis fideliter adimple bant, domesticam eorum nominavit Ecclesiam. 19. Salutate Ephenetum dilectum meum, qui est initium Asiæ in Christo ". Hic Ephenetus videtur mihi omnium primus ex Asia credidisse; unde et initium eum Ecclesiæ appellavit, vel, ut in Græco habeatur, primitias Asia: nisi aliquid profun dius sermo iste significet, ut intelligamus an gelos Dei, qui Ecclesiis præsunt, offerre singulos quosque primitias Deo ex his qui credunt; primitiæ autem apud illos judicentur non in his qui tempore primi sunt, sed qui virtutibus et meritis præcellunt. Quorum sciens per Spiritum Paulus electionem er ga Ephenetum, et quod ipsum ex omni fide lium numero, qui erant in Asia, electio invenerit angelorum, appellavit eum primitias Asiæ. Sed et in alia Epistola * dicit de quibusdam, Quia sint primi tiæ Achaia; eamdem sine dubio sacramenti ratio nem etiam in illis aspiciens. 21. Salutate Andronicum et Juniam, cognatos meos el concaptivos meos, qui sunt nobiles in aposio lis, qui et ante me fuerunt in Christo ". Potest qui dem ſieri'ul et secundum carnem isti cognati fue rint Pauli, et ante ipsum crediderint, et nobiles ha biti sint in apostolis Christi; de quibus possibile est et illud intelligi, quod fortassis ex illis septua ginta duobus qui et ipsi apostoli nominati sunt, fuerint, et ideo nobiles eos in apostolis dicat, et in bis apostolis qui ante eum fuerunt. Sed et illud nie movet quod ait; concaptivos meos. Quæ enim erat Pauli captivitas, in qua sibi etiam Andronicum et Juniam concaptivos esse testatur? nisi forte profundiore mysterio ad illam respiciamus captivi tatem, quam Christus venit absolvere, de qua seri ptum est **, venire et dare eum captivis remissionem, cæcis visum. In qua captivitate videntur una atque cadem ratione isti esse, qua et Paulus erat. Verbi enim gratia si dicamus: Cum captivus esset popa lus Israel apud Assyrios vel Babylonios, omnes qui dem videbantur esse captivi; sed alia ratio in cæ teris captivitatis alia in Daniele, et Anania, atque Azaria vel Misael. Illi enim captivi erant pro peccatis suis; isti vero pro consolatione captiro rum erant etiam ipsi captivi: et ideo si diceret Daniel de aliquo uno ex plebe: Concaptivus meas, non ita convenienter dici videbatur, ut si diceret de Anania, et Azaria, et Misael, concaptivi mei. In istis enim una captivitatis est ratio, quæ longe a reliqui populi ratione diversa est Ita ergo et Paulus tale aliquid de se et Andronico, ac Junia, secundum occultioris sacramenti intuens rationem, concaptivos eos sibi in hoc mundo nominat, el no biles in apostolis. 20. Salutate Mariam, quæ multum laboravit in sobis Docet et in hoc debere etiam feminas laude Act. xv, 1-3. 11, 4. 1 Tim. v, 10. 22 Salutate Ampliatum dilectum meum in Domi no “. Huic quamvis nihil egregium præ cæteris iu videatur ascribere, tamen hoc ipso quod di 58 | Cor. xvi, 15. Rein. XVI, 6. Til. Rom. XVI, 8. Act. XVII, 5 sq. Rom. XVI, 7. 87 Rom. xvi. 5. 68 Luc. IV, Rabanus, ut qui, male. Editi, Romam ingressi, male. Ms. Regius num. 1639, consistit. Paulo post edisi, adimpleverit, et, adimpleverunt. Deinde eorum restituitur ex ms. Regio num. 1639. Ms. Regius num. 1639, nisi si aliquid pro fundius. Deinde omnes mss. et editi, sermo iste si gnificat; sed rectius Rabanus, significet. Paulo post editi, judicentur (ms. Regius num. 1639, judican tur) non hi qui tempore primi sunt. Sic omnes inss. et editi. Rabanus vero, co quod, etc. Editi et ms. Regius num. 1639, in nobis. Ita mis. Regius num. 1639. Sed cæteri miss., Rabanus et cditi, in omni genere castitatis. Sic mss. Regius num. 1639. Ita etiam edili plerique, qui habent in fine, in Christo Jesu. Sed cæteri miss., et qui ante fuerunt in Christo, omissis me et Jesu, quæ voces omittuntur etiam a Rabano et in editione Veneta. Editi, cognatos et concaptivos esse testatur? Editi, Verbi enim gratia sic dicamus quod cum captivus essel populus Israel apud Assyrios vel Ba bylonios, omnes quidem erant captivi, sed alia ratio in cæteris captivis, etc. Sed mss., Rabanus, et edi tio Veneta hunc locum restituunt ut in nostro texto. Ms. tamen Regius nuin. 1639 et Rabanus habent ut in editis, sed alia ratio in cæteris captivis, etc. Editi, quæ longe a reliquis ratione diversa est.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. X. lectus est Pauli, laudabilis et salutatione dignus ef ficitur. 23. Salutate Urbanum adjutorem meum in Christo, et Stachyn dilectum meum ". Stachyn in salutatione conjungit, sed Urbanum in laudibus pretulit. Illum enim adjutorem in Christo; Stachyn vero dilectum tantummodo sibi, sicut Ampliatum nominavit. Adjutor autem Apostoli in Christo, non aliud intelligitur quam apostolici operis particeps. 23. Salutate Apellem probum in Christo "(21). Pato hunc Apellem per multas tribulationes trans isse patienter et fortiter sustentatas, et ideo pro nuntiari ab Apostolo probum, secundum ea quæ ipse in aliis dixit, quia tribulatio patientiam opera. tur, patientia vero probationem, probatio vero spem. Videndum sane est ne forte ipse sit hic qui in Actibus apostolorum 8 Apollo nominatur, Alexan drinus, in Scripturis eruditus. 25. Salutate eos qui sunt ex Aristobuli domo ". Quoniam nihil otiose in litteris Apostoli vel addi tur vel minuitur, istos qui 683 sunt vel de domo, vel de familia Aristobuli, non frustra neque dilectos, neque probos, neque adjutores in Christo nominat sed forte quia nihil tale habebant in meritis, idcir co eos solo titulo salutationis honoravi!. 26. Salutate Herodionem cognatum meum”. Et hic, similiter ut Andronicus et Junias, cognatus Pauli dicitur: sed neque concaptivus ut illi, ne que nobilis in apostolis, in his qui ante Paulum fuerunt in Christo, nominatur. Unde intelligendum) est etiam in his quod cognatos suos Paulus appel lat, esse multam differentiam, secundum illam, ut ego arbitror, rationem, quam superius aperire ten tavimus. 27. Salutate eos qui sunt ex Narcissi domo, qui sunt in Domino ". Videntur quidem plures fuisse ex domo vel familia Narcissi, sed non omnes in Domino fuisse: et ideo addidit eos salutandos esse qui sunt in Domino. 28. Salutate Triphænam, et Tryphosam, quæ la borant in Domino ". Bonum de his dat testimo nium, quarum laborem non hujus mundi ne que communis vitæ, sed in Domino esse testatur. Multi enim laborant, sed non omnium laborem constat esse in Domino. 29. Salutate Persidam charissimam, quæ multum laboravit in Domino ". Videtur hæc magis laudari quam Tryphæna et Tryphosa, quoniam quidem il las laborasse dicit in Domino, hanc autem laborasse multum in Domino, cui addidit et charissimam. 30. Salutate Rufum electum in Domino, et matrem ejus et meam ". Non puto in istis salutationibus inaniter fieri per singulos quosque laudis et saluta tionis differentiam. Qui enim scit quia Christus lo quitur in Paulo 7, certus est quod pro merito alius quidem probus dicitur ab eo, alius charissimus, alius laborans in Domino, alius multum laborans in Domino alius electus, sicut et hic Rufus, de quo nunc nobis sermo est, electus in Domino salu tatur. Credo quod sciret Paulus esse eum de nu mero non multorum qui vocati sunt, sed paucorum qui electi sunt 7: cujus et mater tantum meriti habuit, ut ean Paulus suam nominaverit matrem, cum quo etiam ipse, sicut Jesus cum Joanne”, unum partitur matris affectum 31. Salutate Asyncretum, Phlegonlamı, Hermem, Patrobam, Hermam, et si qui sunt cum eis fratres ™ª. De istis simplex est salutatio, nec aliquid eis insi gne laudis adjungitur. Puto tamen quod Hermas iste sit scriptor libelli illius qui Pastor appellatur, quæ scriptura valde mihi utilis videtur, et ut palo divinitus inspirata. Quod vero nihil ei laudis ascripsit, illa, opinor, est causa, quia videtur, sicut scriptura illa declarat, post multa peccata ad pœ nitentiam fuisse conversus: et ideo neque oppro brium ei aliquod scripsit: didicerat enim a Scri ptura non improperare homini convertenti se a peccato ': neque laudis aliquid tribuit, quia adhuc positus erat sub angelo pœnitentiæ a quo tempore opportuno Christo rursum deberet offerri. Intelligitur autem quod simul habitaverint hi quo rum salutatio sociata est. 32. Salutate Philologum et Juliam, Nereum et sororem ejus, et Olympiadem, et omnes sanctos qui cum eis sunt 80. Potest fieri ut Philologus et Julia conjuges fuerint; cæteri domestici eorum, ad quos simplex salutatio dirigitur, 33. Salutate invicem in osculo sancto 81. Ex hoc sermone, aliisque nonnullis similibus, mos Eccle siis traditus est ut post orationes osculo se invicem "Rom. xvi, 9. " ibid. 10. " Rom. v, 3, 4. 68 Act. xviii, 24. " Rom. xvi, 11. ** ibid. xvi, 11. ibid. 7 ibid. 12. 73 ibid. 74 ibid. 13. 781 Cor. XIII, 3. 76 Matth. XXII, 11. 17 Joan. xix, 26. 14. 79 Eccli.vin, 6. 80 Rom. xvi, 15. 8 ibid. 16. Editi, adjutorem nostrum. Deinde mss. pleri que, Rabanus et editi, Et istos in salutatione con jungit; sed rectius ms. Regius num. 1639 ut in nostro textu. Ms. unus, in Domino. Paulo post editi, sus tentatum: miss. plerique, sustentatus; Rabanus, sustinuisse. Deinde iidem habent, pronuntiatum; sed rectius ms. Regius num. 1639 ut in textu. Mundi. Omittitur in libris antea editis. In Domino. Prætermittitur in editis. Deinde idem editi, Rabanus et miss. plerique, Et hic Ru fus, etc., omisso sicut, quod restituit nis. Regius num. 1639. Editi, pariter haberet matris affectum. Sed omnes muss. et Rabanus ut in textu, nisi quod qui 78 Rom. dam vitiose habeant patitur pro partitur; deinde in hæc verba, Salutate Asyncretum, Phlegontam, Her mem, Patrubam, Hermam, non concordant inter se mss. nostri, Rabanus et editi. Alii habent Assyn cretum; alii Phlegoniam, Phlegonam, et Phlegonia; alii Hermen, Patrobum, Herman. Sed secuti sumus ms. Regium num. 1639 et Rabanum. Editi, Quod vero nihil eis laudis, etc. Deinde mss. plerique, illa opinor ex causa. Ms. unus, illa ut opinor causa. Sed Rabanus et editi ut in nostro textu. Sic ms. Regius num. 1639 et editi. Rabaņus, vitiose, posita eral sub angelo pœnitentia. Cæteri ve ro miss., positus erat sub angelo in pœnitentia.

suscipiant fratres. Hoc autem osculum sanctum ap- nebras lucem; dulce amarum, et amarum dulce"; pellat Apostolus. Quo nomine illud docet pri mo, ut casta sint oscula quæ in ecclesiis dantur; țum deinde ut simulata non sint, sicut fuerunt Ju dæ, qui osculum labiis dabat, et proditionem corde tractabat. Osculum vero fidelis primo, ut dixi mus, castum sit; tum deinde pacem in se simplici tatemque habeat in charitate non ficta. 34. Salutant vos omnes Ecclesiæ Christi **. Nun quid non in una Ecclesia positus Paulus hæc scri bit (29)? Et quomodo verum est quod omnium simul Ecclesiarum salutes Romanæ mittat Ecclesiæ? Sed pro eo intelligere debemus vel quod unus spiritus erat in Paulo atque omnibus Ecclesiis Christi, vel salutare dicat per fidem, et per spiritum jungi. 684 35. Rogo autem vos, fratres, ut observetis eos qui dissensiones et offendicula præter doctrinam quam vos didicistis faciunt, et declinate ab illis. Hu jusmodi enim Christo Domino nostro non ser viunt, sed suo ventri: et per dulces sermones et be nedictiones seducunt corda innocentium. Vestra enim obedientia ubique pervulgata est. In vobis ergo gau deo llæc et ad eos qui Ecclesiis præsunt, et ad omnes credentes per Spiritum sanctum scri bere credendus est Paulus, ut diligentius conside rent, et perspiciant qui sint qui dissensiones et of fendicula in Ecclesiis generent, et alieni sint ab illa beatitudine quain Dominus repromisit dicens Beati pacifici, quoniam ipsi filii Dei vocabuntur *(32). Hoc enim, inquit, ut pacifici sitis, a Domino per Evangelium didicistis; dissensiones vero commo vere vel scandala, præter doctrinam est quam vos didicistis; et ideo alienus a vobis sit, nec omnino recipiatur inter vos qui certamina commovet, qui serit jurgia, qui lites excitat, et studia contentionis exercet. Qui enim tales sunt, Christo Domino no stro, qui est pax nostra, non serviunt, sed suo ven tri. Sed et quid causæ sit qua jurgia in Ecclesiis suscitantur, et lites, divini Spiritus instinctu aperit. Ventris, inquit, gratia; hoc est, quæstus et cupidi tatis. Inde est unde nonnulli circumeunt domos lo quentes ad gratiam cum omni adulatione et dece ptione, non ut in verbo Dei ædificent animas ad virtutem, sed ut adulatoriis dulcibusque sermoni bus permanere, vel etiam proficere eas hortentur in vitiis, laudantes et bona dicentes ea quæ cor reptione digna sunt; ponentes lucem tenebras, el te 8 Matth. Rom. xvi, 16. 83 Rom. xvi, 17-19. 88 Rom. xvi, 19. Rabanus, dicit. Ms Regius num. 1639, duce tur. Cæteri mss. et editi, docet. Sic mss. Editi vero et Rabanus, Osculum vero fidele, etc. Ita ins. Regius num. 1639 et Rabanus. Cæ teri vero mss. et editi, Nunquid non in una æde po situs erat (editi, stat positus) Paulus hæc scribens? .Deinde mss. quidam et editi, mittit Ecclesiæ, Rabanus omittit, nostro. Deinde editi, in omni Loco divulgata est. In vobis ergo gaudeɔ. Hæc desunt in editis, et restituuntur ex mss. v, et in his seducunt corda innocentium. Et ideo dili. genter oportet intendere quo prospectu doceat ille qui docet; utrum gratiam et honorem ab auditori bus quærens, an mercedem a Domino pro instru ctione et profectu discentium sperans. Subtiliter sane Paulus indiscretam et facilem Romanorum obedientiam notat, eamque asserit ubique non lau datam, sed pervulgatam. Sed ne eos rursum, si pro hoc apertius castigaret, inobedientes efficeret, addit: In vobis ergo gaudeo. Sed dices: Quomodo vulgarem in eis notat obedientiam, cum dicat se gaudere in eis? Primo quidem aliud est notare vi tium; aliud homines. Potest enim fieri ut gaudeat in his in quibus multa alia bona deprehenderat; vitium autem quod ei displicuerat notet, ne putetur ei etiam ipsum cum cæteris placuisse. Potest autem et pro eo dixisse Apostolus gaudere se in eis, quod qui inobediens est, neque ad malum, neque ad bo nom trahi potest: qui vero obediens est, si qui dem ad inutilia trahatur, imperitiæ culpa sit. Igno rat enim inutilia esse ea quibus obedientiam sui præbet: cum vero didicerit quæ sunt utilia, habens paratum obedientiæ bonum, continuo iter per eam virtutis ascendit. Gaudet ergo Paulus super obe dientes, certus quod cum docuerit eos non vulgari obedientia, quam incaute omnibus præbent, uti debere, sed illa sola qua obedire oportet Deo magis quam hominibus *, relictis cæteris illa sola ulen tur Nam et revera non est parvæ discretionis, sed probabilis et exercitatissimi judicii, scire cui verbo, cuive operi obediendum sit, et cui reniten dum. Denique ipse Dominus in Evangelio dicit " Allendite vobis ab his qui veniunt ad vos in vesti mentis ovium, intus autem sunt lupi rapaces. El ideo vigilans sensus et intenta mens requiritur, quæ probare noverit vel ovis in propatulo simplicitatem, vel lupi latentem rapacitatem. Unde vide quam proximi pericule fiant hi qui exerceri in divi nis litteris negligunt, ex quibus solis hujusmodi examinationis agnoscenda discretio est. Continuo ergo in brevi speciem propositæ distinctionis osten dit, et dicit: Quoniam quidem facilis et indiscreta est vestra obedientia, accipite quid servare, quid cavere debeatis. 36. Volo, inquit, vos sapientes esse in bono, et simplices in malo *. Simile est hoc illi dicto quod 8* Isa. V, 20. 86 Act. v, 29. 87 Matth. v, 15. Sic ms. Regius num. 1639. Cæteri vero mss., Rabanus et editi, quam Deus repromisit (Rabanus, promiserat): Beati pacifici, quoniam filii Dei voce buntur, omissis vocibus dicens, et ipsi; quam tamen postremam vocem addit etiam Rabanus. Sic ms. Regius num. 1639. Ita etiam Raba nus nisi quod in fine habeat, ipsa sola utantur. Editi vero et mss. plerique, uti eos debera præ illa sola….. ut relictis cæteris ipsa laudetur. Alias, periculis; alias, periculi; sed ms. Re gius num. 1639 periculo.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. X. ad Corinthios scribit dicens: Malitia parvuli estote, nent, esse insipientem. Sciendum sane est quod ut sensibus perfecti sitis *. Sed et illud quod Domi- ibi ait: Hujusmodi enim Christo Domino nostro nus ait: Quia filii sæculi hujus prudentiores sunt non serviunt; non quod ipsi se profiteantur Christo quam filii lucis in generatione sua ", huic convenit Domino non servire, sed quod discrepantes a ser dicto. Filii enim sæculi hujus prudentiores sunt in vitutis ejus regula, rebus ipsis ostendant se Christo malitia, pro eo quod semper aliquid profundius et Domino non servire. Non enim videtur simul quis subtilius inveniant in ea unde plus noceant, et ve- et Christo servire posse et ventri; ac voluptatis hementius lædant. In bono autem stulti sunt: vix pariter amator esse, et Dei; sicut nec Deo enim inveniunt quid faciant boni Econtrario quis simul servire potest et mammonæ ". vero Paulus vult nos sapientes esse in bono, hoc est semper aliquid plus invenire, plus exquirere, et pro ſundius cogitare quid faciamus boni: ita ut etiamsi impediamur per alicujus malitiam ab opere bono, 685 nos, si sapientes sumus, excogitemus quomodo si opus bonum non possumus, vel ser monem bonum proferamus: quod si nec hoc licet, votum saltem bonum et animum demonstremus. Sic ergo sapientes esse debemus in bono, simplices vero in malo, ut si pulsamur malitia, pulsamur injuria, non simus callidi et versuti artes et argumenta quærentes, quibus reddere malum pro malo, et nequitiam pro nequitia debeamus. Sed in tali loco meminisse debemus illius sententiæ quæ dicit: Si quis vult sapiens esse apud Deum, stultus fiat in hoc mundo". Simus ergo stulti accipientes injuriam et non reddentes, ut sapientes simus apud Deum qui dixit: Mihi vindictam, ego retribuam, dicit Dominus ** Nam de impiis et Jeremias dicit: Sapientes sunt ad malefaciendum; bene au tem facere nesciunt ". Ad hoc respicit et illud quod Dominus dixit, simplices debere nos esse sicut columbas, et prudentes sicut serpentes Quod si aliquis nobis ex infidelibus argute occur rat, et dicat: Quoniodo potest idem ipse et sapiens esse et stultus (38)? dicemus ad eum: Respice ad artes istas quæ in usu hominum habentur, quo modo ille qui, verbi causa, sapientissimus est grammaticus, in arte fabrili insipientissimus inve nitur; vel rursum sapientissimus gubernator, quo modo in arte medicinæ invenitur insipiens. Sic ergo possibile est in his quæ ad Deum pertinent, esse sapientem; et in his quæ ad sæculum perti I Cor. xiv, 20. ** Luc. xvi, 8. 91 I Cor. 111, 18. 98 Matth. 96 Rom. xvi, 20. º7 Luc. x, Sic omnes mss. et editi. Rabanus vero, vix enim inveniunt unde proficiant in bono. Deinde editi omittunt vero post econtrario. Editi, sic (al., sed) nos sapientes simus, et excogitemus, elc. Sicomnes mss. nostri. Ita etiam editi, nisi quod habeant, non simus callidi, non simus versuli, etc. Rabanus vero, non simus callidi, et perversulæ artis argumenta quærentes, etc. Dicit Dominus. Hæc desunt in editis et in ms. Regio num. 1633; sed exstant in cæteris mss. el apud Rabanum. Editi, idem esse sapiens et stultus. 1 Editi, esse sapientem: in his quæ ad sæcu lum pertinent, insipientem. Sciendum sane est quod ubi ait: Hujusmodi enim non serviunt Christo Do mino nostro. Sed omnes mss. nostri, et Rabanus ut in textu, nisi quod quidam habeant itidem, ubi ait, el omittant nostro post Domino. 37. Deus autem pacis conteret Satanam sub pedes vestros velociter ". Quæritur in hoc loco quem dixerit Satanam sub pedes eorum quibus scribit, a Deo conterendum velociter. Si enim ad unam per sonam referatur, illam scilicet de qua in Evangelio dicitur: Ecce video Satanam sicut fulgur de coelo cadentem ", quique Satanas humani generis indicatur adversarius videbitur utique, si vere dicit Paulus quæ dicit, quod sub pedes eerum quibus tunc scribebat velociter conteratur, ultra jam non esse Satanas qui agones et certamina et persecutiones credentibus excitet: quod utique non admittit fides rerum. Sed videtur mihi in hoc loco Satanam dixisse omnem spiritum qui credentibus adversatur. Satanas enim in lingua nostra adver sarius interpretatur. Quidquid ergo animæ tendenti ad Deum resistit et adversatur, et quidquid paci ejus contrarium est, hoc ei satanas esse nomina tur Ideo denique præmisit, dicens: Deus pa cis, hoc est, Deus cui pax placet, conteret eum qui contrarius est paci et dissensiones operatur. Sic denique et in Regnorum Jibris legimus, quia suscitavit Deus Salomoni Satanam Ader Idu mæum: hoc est Salomoni qui erat pacificus, suscitavit Satanam qui est contrarius paci. Sed sicut his quos Apostolus docet, si sic agant et tales se exhibeant, quales ejus sermo descripsit, pro emendatione vitæ promittit sub pedibus eorum a Deo pacis Satanam velociter conterendum: ita nihilominus Deus pacis ei qui pacem ejus, non in corde puro et conscientia munda servaverit, sug citat Satanani, hoc est adversarium; ut qui bo num pacis neglexerit, impugnationum amaritudines * Deut. XXXII, » Jerem.lv, 22. 98 III Reg. xt, 14. Matth. Sicut. Omittitur in omnibus editis. Mss. Re gius num. 1639, si. Sicut fulgur. Hæc duo verba desunt in editis et restituuntur ex mss. et Rabano. Sic mss. plerique Ms. vero Regius num. 1639, humano generi indicatur adversari. Rabanus et editi, humano generi indicatur adversus. Editi, commemoratur. Editi, in Regnorum libro. Deinde mss. ple rique et editi, Satanam adversus eum. Rabanus, Satanam ad deridendum eum. Sed recte ms. Re gius num. 1639 ut in textu. Editi, Sed sicut his quoque Apostolus docet, si agant, etc. Ms. Regius num. 1639, Sed sicut his Apostolus, si ita agant, etc. Cæteri vero ms3. et Rabanus ut in textu, nisi quod unus omittat ita vel sic; et Rabanus habeat, si satagant pro si sic agun'.

perferat, et ita demum pacis quam temeravit, dul- motheum adjutorem suum dicit, et omnes simul cedinem in oppugnatione positus recordetur. Ex cognatos suos. Et quidem de Timotheo plenissime utroque igitur ædificemur Scripturæ divinæ loco, quo vel suscitare Deus Satanam dicitur ne gligentibus, vel conterere ac subdere studiosis, ut illos ad agones concitet, istis de prostrato adver sario palmam victoriæ tribuat, et virtutis præmia largiatur. Possumus autem et per singulos quosque agones, si legitime certemus, dicere quia Deus conteret Satanam sub pedes nostros veloci ter. Verbi causa, si quis agonein susceperit casti tatis; si usque ad finem immaculata 686 con scientia perdurarit, dici de eo potest quia Deus contrivit Satanam sub pedes ejus, id est spiritum qui erat contrarius castitati. Similiter et qui ago nem fidei suscipit, si stans ante reges et præsides cum fiducia confiteatur Dominum Jesum Christum, et usque ad finem in confessione permaneat, Deus contrivit Satanam sub pedes ejus, cum per fidem constantem infidelitatis spiritum vicit. Sic et qui concordiam perseveranter colit, dissensionis dæmonem sub pedibus conterit: qui mansuetudi nem servat, iracundiæ Satanam patientiæ vestigiis calcat. Hoc est nimirum quod Dominus in Evan gelio dicit " Ecce dedi vobis potestatem calcandi super serpentes et scorpiones, el super omnem virtu tem inimici. refertur in Actibus apostolorum quod fuerit Derbæus civis, filius mulieris viduæ fidelis, ex patre gentili: de quo et ipse Paulus dicit, quia propterea rogaverit eum permanere Ephesi, ut denuntiet quibusdam ne aliter doceant, neque attendant fabulis et genealogiis infinitis *. Sed et Lucium quidam ipsum perhibent esse La cam qui Evangelium scripsit, pro eo quod so leant nomina interdum secundum patriam decli nationem, interdum etiam secunduin Græcam, Romanamque proferri. Jason vero ille est de quo etiam in Actibus apostolorum scribitur quod Thessalonicam pro Paulo et Sila seditionem com moventibus turbis, semetipsum dederit, ut apostolis discedendi faceret libertatem. Sosipater quo que qui his jungitur, suspicor quod ipse sit qui ib Actibus apostolorum scribitur Sosipater Pyrrhi Beroensis. Sed qui Pauli Litteras curiosius tanquam Christo in eo loquente considerat, movebitur sine dubio quomodo Paulus qui se Tharso Cilicia na tum professus est' Hebræuin ex Hebræis, nunc vel Timothei Derbensis civis ex patre gentili cognatus vel consanguineus esse dicatur, vel Jasonis Thes salonicensis, vel Sosipatris Pyrrhi Beroensis. Qund si pro eo aliquis dicat quia etiam ipsi qualibet ex parte ex circumcisione veniebant: non ergo opor tuit de his specialiter dicere, sed et de omnibus qai ex Judæis erant, quod essent cognati Paulo. Nune vero cuin cæteris nequaquain học nomen indulgeat, his vero et aliis nonnullis ascribat, certum est euin aliam quamdam cognationem nominare, quæ sibi cum Timotheo, et Luca aliisque paucis horum similibus communis habeatur: quanı cognationem vel consanguinitatem ex illa sine dubio sciat sibi cum his paternitate descendere, de qua in alio loco dicit: Hac enim causa curvo genua mea ad Pa trem Domini nostri Jesu Christi, ex quo omnis paternitas in cœlo et in terra nominatur ". Sciens igitur esse aliquam paternitatem in coelo sicut est el in terra, certum est quod istos qui sibi nequa quam secunduni cognationem paternitatis terrene 26. * Rom. x1, 35. Rom. xv, 21. * Act. xv, 1. Act. xxit, 3. ¹º Ephes. 111, 14, 15. 38. Gratia Domini nostri Jesu Christi vobiscum '. Gratia Dei, et gratia Domini nostri Jesu Christi una atque eadem gratia accipienda est. Sicut enim Pater quos vult vivificat, et Filius quos vult vivifi cat; et sicut Pater habet in se vitam, et Filio dedit habere in semetipso vitam*, ita et gratiam quam dat Pater, hanc et Filius dat. Sciendum sane est, quod omne quod habent homines a Deo, gratia est ³. Nihil enim ex debito habent. Quis enim prior dedit illi, et retribuetur ei? Gratia ergo est quid quid habet is qui non fuit, et est, accipiens ab eo qui semper fuit, et est, et erit in æternum. 39. Saiutat vos Timotheus adjutor meus, et Lu cius, et Jason, et Sosipater cognati mei. Videtur mihi de istis quos sequestravit ab omni catalogo salutantium, plus aliquid sensisse. Denique et Ti ‹ Rom. xv, 20. * Joan. v, 21, 4. ' Act. xvii, 5 sq. 8 Act. xx,4. Luc. X, | Tim. 1, 3, Editi, quod suscitare. Autem. Omittitur in editis, qui postea ha bet cum mss. quibusdam videre pro dicere. Sed ms. Regius num. 1639 et Rabanus rectius ut in textu. Deus. Omittitur in plerisque mss. et apud Rabanun, sed exstat in editis et in ms. Regioʻnum. Ita editi. Rabanus vero et mss. nostri omnes omittunt per fidem constantem. Deinde mss. duo et editi, Sed et qui, etc. Cæteri mss. et editi, Sic et qui, etc. Mss. duo Regii, sic et Filius... et sicut Pa ter..... ita et Filio, etc. Sed ms. Regius num. 1639 et editi rectius ut in nostro textu. Sic ms. Regius num. 1639 et Rabanus. Cæ teri vero mss. et editi, rogaverat. Ipsum. Desideratur in editis. Deinde ms. Regius num. 1639, pro eo quod soleat nominari, etc. Sed cæteri mss., Rabanus et editi ut in texto, Sic mss. et Rabanus. Editi autem, at Apo stolo dicendi, etc. Ita mis. Regius num. 1639. Cæteri vero miss. et èditi, quæ isti Sosipatro, Timotheo (editi, cum Ti motheo) et Luca, etc. Sic recte ins. Regius num. 1639 restitnýt hunc locum ab his verbis, ex illa sine dubio sciai, sibi, elc., usque ad Gratias ago Deo, etc. Cateri vero mss. nostri babent tantummodo, quam cogna tionem ejus vel consanguinitatem ejus ex illa sine dubio social sibi. Gratias ago Deo, etc., omissis omnibus intermediis. Editi, quam cognationem vel consanguinitatem arbitror esse ex baptismo contra clam. Saluto vos ego Tertius qui scripsi Epistolam in Domino. Salutat vos Caius hospes meus universæ Ecclesia. Hic est Caius de quo alibi dicit: Gratias ago Deo men, etc., cæteris prætermissis.

COMMENT. IN EPIST. AÐ ROM. LIB. X. junguntar, jungi sibi noverat secundum cognatio- et ideo nec nomen posuerit cujus civitatis, sed neni paternitatis cœlestis. Et ideo eos cognatos, et concaptivos vocat, et adjutores; utpote cum quibus unam ad evangelizandum cognationem na scendi sorte susceperit, et captivitatem mundi hujus Babyloni:e perferendi. Aut si quis hæc non tali quadam tropologia patitur explanari, exponat nobis quomodo Timotheus, et Lucius, et Jason, et Sosipater longe diversarum non solum arbium, sed et provinciarum cives, Paulo secundum carnem cognati et consanguinei esse potuerunt: et non solum isti, sed et Andronicus, et Junias, et Hero dion, quos ominés et 687 cognatos suos, et con captivos appellat. 40. Saluto vos ego Tertius, qui scripsi Epistolam tantummodo eum arcarium nominaverit civita tis Utrum ergo tali modo aliquo, an vero simpliciter magis accipiendum sit, et nihil profun dius in Pauli Litteris requirendum, considerato qui legis. 43. Ei autem qui potens est vos confirmare secun dum Evangelium meum, et prædicationem Jesu Chri sti, secundum revelationem sacramenti temporibus sæculorum in silentio habiti, manifestati autem modo per Scripturas propheticas secundum præceptum æterni Dei ad obedientiam fidei in omnes gentes ma nifestati, soli sapienti Deo per Jesum Christum cla ritas in sæcula sæculorum. Amen " Caput hoc Marcion, a quo Scripturæ evangelicæ atque aposto in Domino. Tanquam qui dignus habitus sit Epi- licæ interpolate sunt, de hac Epistola penitus abs stolam Romanis Paulo dictante perscribere, inse ril ei etiam suum nomen, non temeritate usus aut jactantia, sed quia sciebat se non solum præstitisse scriptoris officium, sed scripsisse in Domino: quo niam quidem justus omnia quæ facit, ad gloriam Dei facit ". Et si scribit ergo, ad gloriam Dei scribit, et ideo in Domino scribit: propter quod est dignum ut Epistolæ sui quoque nominis inderet mentionem. Vel certe quoniam vim sensuum Pauli dictantis exceperat, et intellexerat non bominis, sed Domini quæ scribebat, idcirco eum in Domino scripsisse commemorat. 41. Salutat vos Gaius hospes meus, et tolius Ecclesiæ. Intelligitur Gaius hic esse de quo ad Corinthios scribens commemorat, dicens: Gratins ago Deo, quoniam neminem vestrum baptizavi, nisi Crispum et Gaium *. Videtur ergo indicare de eo quod vir fuerit hospitalis, qui non solum Paulum ac singulos quosque adventantes Corinthum hospitio receperit, sed Ecclesiæ universe in domo sua conventiculum ipse præbuerit. Fertur sane traditione majorum, quod hic Gaius primus episco pus fuerit Thessalonicensis Ecclesiæ. tulit; et non solum hoc, sed et ab eo loco ubi scriptum est, omne autem quod non est ex fide, peccatum est 18, usque ad finem cuncta dissecuit. In aliis vero exemplaribus, id est in his quæ non sunt a Marcione temerata, hoc ipsum caput diverse positum invenimus. In nonnullis etenim codicibus post eum locum quem supra diximus, hoc est, om ne autem quod non est ex fide, peccatum est, statim cohærens habetur, ei autem qui polens est vos con firmare. Alii vero codices in fine id, ut nunc est positum, continent Sed jam veniamus ad ca pituli hujus explanationem. Duas mihi causas Pau lus videtur ostendere, quibus roborantur hi qui in 8de Evangelil confirmantur: unam qua eis prædi catio Pauli, quæ est et Christi prædicatio, innote scit et aliam qua revelatur eis sacramentum quod omnium temporibus sæculorum in silentio habitum est, nunc vero, hoc est in adventu Chri sti præsentia corporali manifestatum est et aper tum, et quantum spectat, non sine idoneis testibus, sed Scriptoris propheticis astipulantibus declara tum. Ita enim præceptum exstitit æterni Dei, ut per prædicationem quidem Evangelii gentes ad obedientiam fidei vocarentur: ex revelatione vero sacramenti agnita Dei sapientia, gloria et claritas soli sapienti Deo redderetur in sæcula sæculoruın, Sed iterum recorramus, et consideremus quomodo dictum est: Ei autem qui potens est vos confirmare secundum Evangelium meum, et prædicationem Jesu Christi, secundum revelationem sacramenti tempori bus sæculorum in silentio habiti. Non mihi videtur 42. Salutat vos Erastus, arcarius civitatis, et Quartus frater 18. Ipsum puto esse Erastum quem dicit quia remansit Corinthi, quique videtur dispensator civitatis ostendi Sed non pato quod ex hoc officio magnopere Paulus mentionem in Epistola sua fecerit, nisi forte aliquid in eo amplius senserit, et arcarium eum, id est dispensatorem illius civitatis dixerit cujus artifex et conditor Deus; 11 Rom. xv, 22. "I Cor. x, 31; Coloss. 111, 17. " || Tim. 1v, 20. 17 Rom. xvi, 25-27. 18 Rom. xiv, Gaius. Sic ubique mss. nostri, Rabanus et editio Veneta. Cæteri editi, Caius. Editio Venets, adversantes Corinthum. Cæteri editi, diversantes Corinthi. Deinde iidem editi et Inss. plerique, hospitio reciperet, et paulo post omit lunt primus. Sed ms. Regius num. 1639 ut in nostro textu. Mss. et editi plerique habent Marcus; sed ms. Regius num. 1639, Rabanus et Genebrardus, Quartus. Sic ms. Regius num. 1639 et Rabanus. Cæ teri vero niss. el editi, Corintho (al., Corinthi) qui que evidenter designato civitatis officio ostenditur. 1 Rom. xvi, 23. **I Cor. 1, 14. Rom. xvi, 23. Civitatis. Restituitur ex ms. Regio num. 1639. Deinde mss. quidam et editi habent viden dum pro accipiendum, quod præferunt ms. Regius num. 1639 et Rabanus. In sæcula sæculorum. Amen. Hæc verba de sunt in editis, et restituuntur ex mss. codicibus. Ms. Regius num. 1639, sed et in eo loco, etc. Editi omittunt loco. Editi, in fine, id est, ut nunc est positum, con tinent. Deinde ms. Regius aum. 1639, ad capituli ipsius explanationem. Editi, innotescal. Editi, ut prædicatione quidem. etc.

ORIGENIS ' non sola generalis vocatio ad apostolatum de- utero matris suæ ob hoc quod in eo naturæ boni. signatur, sed et electio protinus secundum Dei tas inerat; sicut econtrario de his qui malæ natoprascientiam subsecuta per hoc quod 463 ræ sunt, dicitur in Psalmis "1 quia segregati sunt segregatus dicitur in Evangelium Dei; sicut peccatores ex utero. Nos autem dicimus quod neque alibi ipse de se dicit: Cum autem complacuit Deo, Paulus fortuito aut naturali differentia electus est, qui me segregavit de utero matris meæ, ut revelaret sed electionis suæ causas in semetipso dedit ei qui Filium suum in me 80. Quod tamen hæretici ad ca- scit cuncta antequam fiant”; neque peccatores qui lumniam vocant, dicentes eum segregatum esse ab separantur a ventre judicis iniquitate separantur. 80 Galat. 1, 15, 16. 81 Psal. Lvii, 4. 82 Dan. x111,42. ὀλίγα ἧς πιστὸς, ἐπὶ πολλῶν σε καταστήσω· εἰσελθε εἰς τὴν χαρὰν τοῦ Κυρίου σου· καὶ πᾶς ἔπαινος· σώζεται δὲ καὶ τὸ εὔλογον τοῦ· Πονηρέ δοῦλε καὶ ὀκνηρέ, ἔδει σε βαλεῖν τὸ ἀργύριον μου εἰς τράπεζαν. Οὕτω δὲ σωθήσεται μόνως τὰ δικαίως λεγόμενα πρὸς μὲν τοὺς ἐκ δεξιῶν· Δεῦτε πρὸς μὲ οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν ἀπὸ καταβολῆς κόσμου, ὅτι ἐπείνασα, καὶ ἐδώκατέ μοι φαγεῖν, καὶ τὰ ἑξῆς· πρὸς δὲ τοὺς ἐξ ευωνύ μων· Πορεύεσθε ἀπ' ἐμοῦ οἱ κατηραμένοι εἰς τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον, τὸ ἡτοιμασμένον τῷ διαβόλῳ καὶ τοῖς ἀγγέλοις αὐτοῦ· ὅτι ἐπείνων, καὶ οὐκ ἐδώκατέ μοι φαγεῖν· καὶ τὰ ἑξῆς. Ἀλλὰ καὶ εἴπερ τὸ, Ἀφωρισμένος εἰς Εὐαγγέλιον Θεοῦ, καὶ τὸ, Ὁ ἀφορίσας με ἐκ κοιλίας μητέρος μου, ἀνάγ την τινὰ περιείχε, πῶς ἂν εὐλόγως ἔφασκε τό· Ὑπωπιάζω μου καὶ δουλαγωγῶ τὸ σῶμα, μήπως ἄλλοις κηρύξας, αὐτὸς ἀδόκιμος γένωμαι· καὶ τό Οὐαὶ γάρ μοι ἐστὶν, ἐὰν μὴ εὐαγγελίζωμαι. Σαφῶς γὰρ ἐκ τούτων παρίστησιν, ὅτι εἰ μὴ ὑπο ωπίαζεν αὐτοῦ τὸ σῶμα καὶ ἐδουλαγώγει, οἷόν τε αύ τὸν ἄλλοις κηρύξαντα ἀδόκιμον γενέσθαι, καὶ ὅτι δυνατὸν ἦν αὐτῷ οὐαὶ γενέσθαι, εἰ μὴ εὐηγγελίζετο. Μήποτε οὖν σὺν τούτοις ἀφώρισεν αὐτὸν ὁ Θεὸς ἐκ κοιλίας μητρὸς, καὶ ἀφώρισεν αὐτὸν εἰς Εὐαγγέλιον Θεοῦ σὺν τῷ ἑωρακέναι τὴν αἰτίαν τοῦ δικαίου ἀφορισμοῦ, ὅτι ὑπωπιάσει τὸ σῶμα καὶ δουλαγωγήσει, ευλαβούμενος μή πως ἄλλοις κηρύξας αὐτὸς ἀδόκιμος γένηται· καὶ ὅτι εἰδὼς αὐτῷ οὐαὶ ἔσεσθαι, ἐὰν μὴ εὐαγ γελίσηται, φόβῳ τῷ πρὸς τὸν Θεὸν πρὸς τὸ μὴ γε νέσθαι αὑτῷ οὐαὶ, οὐκ ἐσιώπα, ἀλλ᾽ εὐηγγελίζετο; Καὶ ταῦτα δὲ ἑώρα ὁ ἀφορίζων αὐτὸν εἰς τὸ ἑαυτοῦ Εὐαγγέλιον ὅτι ἐν κόποις ἔσται περισσοτέρως, ἐν φυλακαῖς περισσευόντως, ἐν πληγαῖς ὑπερβαλλόν τως, ἐν θανάτοις πολλάκις, ὑπὸ Ἰουδαίων πεν τάκις τεσσαράκοντα παρὰ μίαν λήψεται, τρὶς μας. δισθήσεται, ἅπαξ λιθασθήσεται, καὶ τάδε τινὰ πείσεται, καυχώμενος ἐν ταῖς θλίψεσι, καὶ εἰδὼς ὅτι ἡ θλίψις ὑπομονὴν κατεργάζεται, καὶ ὑπομέν νων προγινωσκόμενα ἔσεσθαι, καὶ ἀφοριζόμενος ἐκ κοιλίας μητρός, καὶ ἀφωρίζετο εἰς Εὐαγγέλιον Θεοῦ. Διὰ ταῦτα δὲ ἦν ἄξιον αὐτὸν ἀφορισθῆναι εἰς Εὐαγγέλιον Θεοῦ, οὐ διὰ τὴν φύσιν ἔχουσαν τι ἐξαίρετον, καὶ ὅσον ἐπὶ τῇ κατασκευῇ, ὑπὲρ τὰς τῶν μὴ τοιούτων φύσεις, ἀλλὰ διὰ τὰς προεγνωσμένας μὲν πρότερον πράξεις, ὕστερον δὲ γενομένας ἑκάστην ἐπὶ τῆς παρασκευῆς καὶ τῆς προαιρέσεως τῆς ἀποστολικῆς. Νῦν δὲ ἀποδιδόναι εἰς τὸ αὐτοῦ τοῦ Ψαλμοῦ ῥητὸν, οὐκ ἦν εὔκαιρον, παρεκβατικὸν γὰρ ἦν· διὸ εἰς τὴν οἰκείαν τάξιν, Θεοῦ διδόντος, ἀπο δοθήσεται, ὅταν τὸν Ψαλμὸν διηγησώμεθα. Αρέσκει δὲ καὶ ταῦτα πεπλεονασμένα εἰς τὸ ἀφωρισμένος. Tertio loco examinandum est illud: Segregatus in Evangeliumn Dei (Rom. 1, 1): et in Epistola ad Calalas, hac de se prædicat Apostolus (Galat. 1, 15): Cum vero placuit ei, qui me segregavit ab utero natris meæ, ut revelaret Filium suum in me. Hac autem verba, qui prænotionem non intelligunt, sic interpretantur, quasi præfinitio causa sit cur eveniant quæ prænota sunt; ob eamque rem quosdam ex natura et conditione sua salvos introducunt. Nonnulli ex illis verbis libertatem nobis arbitrii adimunt, utunturque his etiam psalmi verbis: Alienati sunt peccatores a vulva (Psal. LVU, 4, 5), quibus cum interrogatione occurrere licet; scriptum est enim: Alienati sunt peccatores ab utero, erraverunt a ventre matris, locuti sunt falsa: furor illis secundum similitudinem serpentis. Et quæremus ab iis qui verba illa tanquam aperta accipiunt, an qui alienati sunt ab utero peccatores, simul ac materno alero egressi sunt, erraverint, et a via salutis suo aliquo facto abducti sint. Quomodo vero abalienati ab uiero peccatores, a ventre matris aberrarunt, et falsa locuir sunt? Non enim ostendent eos, simul ac nati sunt, veram ac plenam vocem, falsum quid proferentes. emisisse. Si vero ea respiciamus, quæ de præfinitione in hac quam explicamus Epistola dicuntur, polerimus, destructis iis quæ simpliciores in ejus senler - tiam pertrahunt qui divinam doctrinam injustitiæ accusat, de eo respondere qui ab utero matris destinat, quique servum Jesu Christi vocatum Apostolum Panlum in Evangelium Dei segregat. Verba hæc\ sunt (Rom. viii, 28, seq.): Scimus quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, iis qui secundum propositum ipsius vocati sunt, quia quos prænovit, eos et prædestinavit conformes imagini Fili sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus. Quos autem prædestinavit, hos et vocavit: et quos vocavit, hos et justificavit: quos vero justificavit, hos et glorificavit. Dictorum igitur seriem attendamus. Justificat Deus quos prius vocavit: non aulem justificavit quos non vocavil: vocal autem prædestinatos ante vocationem, quos non vocasset nisi prædestinasset; neque ipsis justificationis et vocationis principium est prædestinatio. Si enim hæc principiam essel eorum quæ sequuntur, haud dubievincerent qui absurdum de natura sermonem introducunt: sed ante pradestinationem prænotio est: Quos enim, inquit prænovit, hos et prædestinavit conformes imaginis Filii sui. Deus igitur qui futurorum seriem prospexit, et libertatis nostræ propensionem cognovit, aliquorum ad pietatem impetum affectumque post hanc propensionem, quodque ii se totos virtuti daturi sint, ipsos prænovit: cognoscens quidem præseutia, præsciens vero futura; et quos ita pranorul, futuros conformes imagini Filiisui, prædestinarit. Est igitur Dei Filius imago Dei invisibilis, et hujus imago, ea quæ Filii Dei imago dicitur, quam esse arbitramur eam quam Dei Filius assumpsit humanam animam, per virtutem imaginis Dei imaginem faciam. Hujus vero, quam imaginis Fili Der imaginem esse putamus, conformes fieri prædestinavit Deus, ήκος per suam de ipsis prænotionem prædestinavit, Non est igitur existimanda futurorum causa esse prængtio Dei: sed quia futurum erat secundum proprios impetus et affectus facientis, propterea pranovit, qui novit omnia ante ortum eorum (Dan. xii, 42); απquos prænovit et prædestinavit imagini Fili sui fore conformes, alios vidit abalienatos. Ad hac autem si quis objiciat, fieri ne possit ut non sint quæ talia fore prænovit Deus: respondebimus fieri non posse ut non eveniant; sed non ideo quia fieri non potest ut non eveniant, necesse est non evenire, vel evenire. Final enim haudquaquam ex necessitate, sed fieri quoque potest ut non fiant. Sed rationis ac intelligendi acumen et perspicientiam desiderat locus hic de iis quæ fieri possunt, ut qui mentis suæ oculum absterserit, demonstrationum subtilitatem assecutus, intelligere po.sit quomodo in minimis etiam rebus non impediaCl

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. J. non dicit: Qui prædestinatus est Filius Dei in vir- spiritu sanctificationis vel divinæ virtutis substantia tute secundum spiritum sanctificationis 16: sed, Qui nominatur; de qua alibi ipse Salvator dicit, quia destinatus est Filius Dei Et nemo putet nos de tristis est anima mea usque ad mortem; el: Nunc hoc sermone curiosius quam res patitur, perscruanima mea turbata est "2: quam et a semetipso potari. Quamvis enim in Latinis exemplaribus suit, imo qua: usque ad infernum descendit, prædestinatus soleat inveniri, tamen secundum quod de qua et dicitur: Non derelinques animum meam interpretationis veritas habet, destinatus scriptum in inferno". Certum est enim quia hæc non de seest, non prædestinatus. Destinatur enim ille qui mine David generata sit. Dicit enim quia quod est, prædestinatur vero ille qui nondum est, sicut factum est ex semine David, secundum carnem ki de quibus dicit Apostolus ": Quos autem est. Quia ergo neque in eo quod secundum carpræscivit, illos et prædestinavit. Præsciri ergo el nem est, videtur annumerari, neque in co ubi destiprædestinari possunt illi qui nondum sunt; ille au- natur Filius Dei in virtute secundum spiritum tem qui est, et semper est, non prædestinatur, sed sanctificationis ** puto quod consuetudine sua destinatur. Hæc dicta sint a nobis propter eos qui Apostolus utatur etiam in hoc loco, sciens mediam in unigenitum Filium Dei impietatem loquuntur, et semper esse animam inter spiritum et carnem, et ignorantes differentiam destinati et prædestinati, aut jungere se carni, et effici unum cum carne; aut putant eum inter eos qui, cum ante non fuerint, sociare se spiritui, et esse unum cum spiritu: ex prædestinati sunt ut essent, numerandum: qui quo, si quidem cum carne sit, carnales homines nunquam prædestinatus est ut esset Filius, sed sem- fiant; si vero cum spiritu, spiritales. Et idcirco per fuit et est sicut et Pater. Qui ergo semextrinsecus eam non nominat, sed carnem tantum, per est, destinatur, ut diximus, non prædestinatur; vel spiritum; scit enim alteri horum necessario qui autem prædestinatur, nondum erat tunc cum animam cobærere, sicut et in his ad quos dicit: prædestinaretur, sed cœpit ex tempore. Necessaria Vos autem in carne non estis, sed in spiritu *; et: igitur distinctione Apostolus utitur, eum qui ex Qui se jungit meretrici, unum corpus est (meretrisemine David secundum carnem est, factum dicens; cem hic carnem vel corpus vocans), qui autem se eum vero quem Filium Dei in virtute secundum jungit Domino, unus spiritus est "7. Ita ergo etiam spiritum sanctificationis 18 nominat, destinatum. nunc sciens de anima Jesu, quia sociata Domino, Etenim cum dixisset Filium Dei, non superfluo ad- et cohærens ei, unus cum ipso factus sit spiritus didit, in virtute, indicans per hoc quod substantia Fi- sanctificationis, non eam nominavit extrinsecus, lus sit secundum spiritum sanctificationis. Christus ne solveret Jesum: Quod enim Deus conjunxit, 466 enim Dei virtus et Dei sapientia dicitur ", homo non separet 18. Sanctificationis vero spiritus qui et vapor virtutis Dei, et manatio gloriæ Omni- dicitur secundum hoc quod præbet omnibus sanpotentis purissima, et splendor lucis æternæ, et ctitatem, sicut et alibi " de eo scriptum est: Qui imago bonitatis Dei appellatur 20. Sed requiri- factus est sapientia nobis a Deo, et justitia, et san tur, si id quod de semine David nascitur se- ctificatio, et redemptio. Verum occurrunt nobis quicundum carnem est, quod vero in virtute destina- dam quæstiones acerbissimas commoventes tur secundum spiritum sanctificationis, Filius Dei quomodo videatur Christus descendere ex semine et in substantia Dei est, quomodo accipiendum est David, quem constat non esse ex Joseph natum, in de anima Jesu, quæ hic nequaquam cum carne et quem Joseph series ex David descendentis genera16 Rom. 21 Matth. xxvI. 18 Kom. 1, 4. 4. 17 Rom. vii, 29. 19 I Cor. 1, 24. 20 Sap. vii, 25, 26. 38. Joan, XII, 23 Psal. XV, ** Rom. 1, 3. 25 ibid. 4. 27 1 Cor. vi, 16, 17. 96 Rom. v, 9. "Matth. xix, 6. "I Cor. 1, 50. с Editi, qui destinatus est Filius Dei in virtule. Editi, in Latinis codicibus et exemplaribus. Deinde omittunt secundum. Sic ms. Regius num. 1641. Cæteri vero mss., Rabanus, et editi, alii, sicut de his de quibus (al. quibus omisso de) dicit, etc.; alius, sicut de quibusdam dicit, etc. Ita ms. Regius num. 1641; cæteri vero mss., Rabanus et editi omittunt et est. Huc referendum videtur quod Pamphilus martyr in Apologia sua ex libro primo Epistolæ ad Romanos desumptum commemorat. Quæral fortassis aliquis si Filius charitas est, præcipue propter hoc, quod Joannes ad Deum Patrem retulit hanc vocem, dicens: Quia Deus charitas est (I Joan. iv, 8, 16). Sed rursum ex ipsa ejus Epistola proferemus et illud quod ait: Charissimi, diligamus invicem, quoniam charitas ex Deo est (ibid 7). Qui ergo dixit: Quia Deus charitas est, ipse iterum charitatem docet esse ex Deo: quam charitatem non credo sse alium, nisi Unigenitum Filium ejus, sicut Deum ez Deo, ita charitatem ex charitate progenitum. Nascitur. Deest in antea editis. Paulo post mss. plures: Filius Dei et substantia Dei est. Editi et mis. unus, imo qua, etc. Sed cæteri mss. et Rabanus, imo qua, etc. Sic mss. et Rabanus; editi vero, neque in eo ubi descendit, de qua dicitur: Non derelinques animam meam in inferno (Psal. xv, 10). Destinatur, etc. Enim. Deest in editis. Deinde ms. Regius num. 1639, et Rabanus, non separat. Cæteri mss. et editi, non separet. Editi, et mis. unus, quædam questiones acerbissime (al. acerrime) commoventes. Sed cæteri mss. et Rabanus, rectius, ut in textu. Socrates Hist. cccl. lib. v, cap. 52, alt: Kal 'Opiyévηs dè èv tŵ πρώτῳ τόμῳ· τῶν εἰς τὴν πρὸς Ρωμαίους του Αποστόλου Επιστολὴν, ἑρμηνεύων πῶς θεοτόκος λέγεται, πλατέως ἐξήτασε. Sed et Origenes in primu tomo Commentariorum in Epistolam Pauli ad Ro manos, exponens qua ratione dicatur Deipara, eam quæstionem latissime pertractavit.Quod ab Origene hoc in loco pertractatum fuisse verisimile est.

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. II. gustiæ sunt, quia locum dederunt diabolo ingrediendi, ingreditur quidem diabolus sed non ut habitet, neque ut inambulet; angustiæ enim sunt: sed ut lateat tanquam in caverna; est eniın serpens. Sic ergo in se infelix anima quam pessimus hic anguis obsederit, serpentino frigore rigeng attrahitur, et coarctatur, atque in omnes angustias cogitur: illa vero quæ obtemperat veritati, instar cœli dilatatur, atque diffunditur, et solis justitiæ illustratur radiis, et aula sapientiæ ac veritatis effcitur. quidem veritati, obtemperetur autem iniquitati. bulat Deus. In peccatorum vero cordibus ubi anDiffidere porro, pro non credere, vel non obtemperare, solet in Scripturis sanctis inveniri, sicut et in hoc loco: quod forte aptius Latinus interpres posuisset si dixisset: Qui non obediunt veritati, sed obediunt iniquitati. Omnis ergo qui alienum a veritate iter ingreditur, nec sequitur eum qui dixit, ‹ Ego sum veritas ",» diffidit veritati, et inobediens est ei. Sic qui non solum in actibus, sed et in sensibus et in fide errant; quod maxime ex contentione contingit. Sed et qui sapientiæ obsistunt, et justitiæ ac sanctificationi, Christo diffidunt, qui sicut veritas est, ita et sapientia, ita et sanctificatio est *. Non obtemperare autem Christo qui justitia est, hoc est obtemperare iniquitati, et illa bis actibus quos sine dubio consequuntur quæ scripta sunt, ira et indignatio, tribulatio et angustia **. › De ira sæpe jam diximus quod interdum ipse qui ex peccati conscientia animæ incutitur cruciatus, ira appelletur: indignatio autem, ipsius iræ tumor quidam significatur et per singula quæque commotio: ut si, verbi gratia, vulnus aliquod pessimum iram ponamus, hujus autem tumor et distentio, indignatio vulneris appelletur. Tribulatio vero quam subsequitur angustia, non est similis putanda illi tribulationi de qua dicit Apostolus, quia ‹ tribulatio patientiam operatur "., Illa enim talis tribulatio angustiam non habet subsequentem, sicut et ipse Apostolus dicit: ‹ Tribulationem patimur, sed non angustiamur "., Imo vero 483 non solum nullam angustian tribulatio illa sanctorum, sed latitudinem habet. Denique sic dicit justus: • In tribulatione dilatasti me Ilujus latitudinis et Apostolus conscius sibi ad Corinthios scribit: «Non angustiamini in me, sed ɔngustiamini in visceribus vestris. › Et addidit: · Dilatamini et vos. › Idcirco ergo Deus de sanctis suis quos dilatari novit, et habere intra cordis sui domicilium spatia longe lateque diffusa, dicit: Habitabo in eis, et inambulabo "., Hoc munus a Deo inter cætera sapientiæ munera accepit et Salomon, sicut scriptum est: ‹ Et dedit, › inquit, • Dominus Salomoni prudentiam multam valde, et latitudinem cordis ". In hac ergo sanctorum cordis latitudine non solum habitat, sed et inamс 7. Cur tamen ira et indignatio Judæo primum et Græco? Quia et gloria et honor ipsis primum. Prius enim illis credita sunt eloquia Dei “, et ipsi dicunt: ‹ Beati sumus Israel, quia quæ placent Deo, nobis nota sunt 63.» Et ideo secundum Evangelii sententiam, ‹ servus, qui cognovit voluntatem domini sui, et non fecit, digne plagis vapulabit multis, hoc est Judæus: qui autem non cognovit, › Græcus, id est gentilis, ‹ vapulabit paucis **. › Interest enim cognovisse Deum, et cognovisse voluntatem Dei, quia cognosci Deus ‹ a creatura mundi per ea quæ facta sunt, etiam a gentilibus potuit, :> voluntas et ‹ sempiterna ejus virtus ac divinitas " vero ejus non nisi ex Lege cognoscitur, et prophietis. Verum quoniam et ad pœnam et præmium Judæos præfert, et Græcos postponit Apostolus, requirendum est quos hic Græcos, quos Judæos velit intelligi. Si illos dicit Judæos, qui adbuc sub Lege sunt, et ad Christum non veniunt, et Christianos Græcos, id est qui ex gentibus credunt, videtur contra totius mysterii venire sententiam. Quomodo enim illi primi dicentur de quibus dictum est: ‹ Ecce erunt primi novissimi "; et ad quos iterum dicit: ‹ Ecce relinquetur vobis domus vestra deserta "?» Et iterum, cum accessisset ad ficulneam Salvator, in qua non invenit fructum, dixit, • Ει quia ‹ nunquam ex te fructus nascatur 68. duo populi in utero Rebecca designabantur, ex quibus dicitur, quia major serviet minori, et minor accepit benedictionem primatus 69 Sed et alia secundum hoc innumera in Scripturis invenies. Si vero Judæos nos, id est Christianos appellat, et eos, qui ex omni genere crediderunt, 57 Psal. IV, Be II Cor. iv, 8. 8 Rom. 11, 8, 85 Rom. V, 3. » Joan. xiv, 6. 58 J Cor. 1, 30. 60 Reg. IV, 29. 81 Rom. 1, 9, 10. I Cor. vi, 12, 13. "Levit. xxvi, 12; 1 Cor. vi, 16. * Matth. xx, 16. 67 Matth. XXIII, 38. Rom. 111, 2. es Baruch. IV, 4. * Rom. 1, 20. ** Luc. X11, 47, 48. "Maub. xxi, 19. ** Gen.xxv, 23; xxvii, 29. Sic recte ms. Regius num. 1641. Cæteri vero mss., Rabanus et editi, quod forte aptius) (ms. Regius num. 1659, quod fortius) ‹ Latinus interpretari potuisset, si, etc. Paulo post ms. Regius num. 1639, Omnis ergo qui alieno a veritate itinere graditur. Sed cæteri mss., Rab. et editi ut in textu. Ita recte mss. plerique. Cæteri vero mss., Rabanus et editi, si qui non solum (al. ‹ qui non solam, omisso si vel sic; > al. ‹ sic non solum, omisso qui; › al. ‹ sed qui non solum) in fide errat, > al. errent, etc. Sic ms. Regins num. 1640, Merlinus, Erasmus et Genebrardus. Cæteri vero mss., et hi sunt quos; › Salodianus et Rabanus, et his quos.» Sic omnes mss. nostri et Rabanus. Editi vero, tumor qui dictis significatur. › Mss. plures, et dedit ei, inquit,» etc., omisso Salomoni. ▸ Diabolus. Deest in mss. et apud Rabanum, sed exstat in editis. Sic editi plerique, et ita legendum videtur. Attamen omnes mss. nostri, alii, et junior accipiet benedictionis primatus; › at. ‹ et minor accipiet benedictionis primatum; › al., et minor accepit benedictionis primatus. Editio Veneta, et minor accepta benedictione prælatus. ▸

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. III. cum Moyse famulo ejus.» Sicubi vero pollicitatio est: sed de anima ejus, quæ licet inseparabilis sit a Verbo Dei, creata tamen est, et Unigeniti deijate posterior: nec inconvenienter videbitur de ea dictum, quod antequam esset proposita est et præordinata ut esset propitiatorium. Quia ergo, secundum ea quæ supra exposuimus, Jesum Christum majoris a Deo muneris datur, dicit Deus: Et ero in eis, et ambulabo inter eos ". › Nullam vero inter homines ita beatam et ita excelsam reperies animam, nisi hanc solam, in qua tantum latitudinis, tantum capacitatis invenit Verbum Dei, et Spiritus sanctus, ut non solum habitare, sed et alas pandere, el novo sacramenti ritu aliquando etiam volitare dicatur. Faciem quoque contra se invicem super hanc beatam animam cherubin utraque habere dicuntur, per quod concors ei et consonus a Filio Dei, et a Spiritu sancto divinitatis sensus infunditur. Ubi autem superponitur hæc anima Deo plena, in qua complacuit habitare omnem plenitudinem Deitatis 68? Super arcam, inquit, testamenti “. › Potest arca testamenti sancta ejus caro, in qua beata hæc anima collocatur, intelligi, habens in se testimonia Dei, quæ intelliguntur Christi quas in carne pertulit passiones divinis olim prædictæ testimoniis. Possunt etiam virtutes cœlestes intelligi arca Dei, quæ et ipsæ capaces quidem sunt Verbi Dei, et Spiritus sancti, sed præponitur eis anima Jesu, et ipsa quodammodo mediatrice gratiam divinæ largitionis accipiunt. Post hæc: ‹ Et innotescam tibi, inquit, inde, et loquar ad te desuper propitiatorio 7°. Non solum Moysi, sed et unicuique sanctorum qui famulus Dei est, non aliunde innotescit Deus, nec aliunde cognoscitur, nisi de propitiatorio isto quod supra exposuimus, et de medio cherubin. Hoc et Habacuc propheta significat ubi dicit: «In medio duorum animalium cognosceris: dum appropinquaverint anni cognosceris, et cum adfuerit tempus ostenderis ". Nemo enim scit Patrem nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare”., Sed et Paulus dicit, quia ‹ nobis revelavit Deus per Spiritum suum ". › Propterea ergo dicit quod innotescam tibi inde, et loquar tibi desuper propitiatorio inter duo cherubin quæ sont super arcam testamenti ". › Puto autem quod non importune ea quæ de Exodo assumpsimus explanata sint, ut evidens fieret sensus quomodo Apostolus in præsenti loco propitiatorii nomen assumpserit cum dicit: «Quem proposuit Deus propitiatorium per fidem. Sed et hoc ipsum quod dixit, proposuit, › magis de anima Jesu, quam de deitate ejus dictum sentitur Proposuit › enim intelligitur quasi prius posuit, hoc est priusquam esset. Quod enim est ponitur, quod nondum est proponitur. Non ergo convenit de eo qui semper erat, id est de Verbo Dei, dici quia propositus 7 Levit. xxvi, 12. 68 Coloss. 1, 19. 73 1 Cor. 11, 10. 7* Exod. xxv, 22. 1, 19; 11, 9. 78 Psal. CIX, 4. 79 Hebr. Alias, & pensus, male. proposuit Deus propitiatorium per fidem in sanguine ejus, necessarium videtur requirere de divinis legibus quæ sit propitiatio quæ per sanguinem fiat, ut ex his colligere possimus quomodo etiam per sanguinem Jesu propitiatio facta sit. Scriptum est in Levitico post pontificis hostiam: • Quod si omnis Synagoga Israel ignoraverit, et latuerit sermo ab oculis ejus, et fecerit unum de mandatis Domini quod non fiet, et deliquerit, et innotuerit eis peccatum quod peccaverunt, adducet Synagoga vitulum ex bobus pro peccato; › et post pauca: Et inferet sacerdos qui unctus est, ex sanguine vituli in tabernaculum testimonii; › et post pauca iterum: ‹ Et faciet, inquit, vitulum, quemadmodum fecit vitulum pro peccato, et repropitiabit pro his sacerdos, et remittetur eis ". Per sanguinem ergo repropitiat sacerdos pro omni Synagoga ut remittatur eis. Requiramus nunc singula quæque nomina quæ de Salvatore scripta sunt, et in singulis appellationibus quæ sint quæ designentur diligentius contemplemur. Invenies igitur, quoniam quidem in ipso complacuit habitare omnem plenitudinem divinitatis corporaliter, esse ipsum et propitiatorium, et pontificem, et hostiam quee offertur pro populo ". Et quidem de propitiatorio jam satis est dictum. Sed et de pontifice evidenter David in Psalmo ", et apostolus Paulus að Hebræos " scribit. Quod autem sit et hostia, testatur Joannes, dicens: • Hic est Agnus Dei qui tollit peccata mundi *.» Secundum hoc ergo quod hostia est, profusione sanguinis sui propitiatio efficitur. in co quod dat remissionem præcedentium delictorum: quæ tamen propitiatio ad unumquemque credentium per viam fidei venit. Nisi enim daret remissionem præcedentium delictorum, propitiatio non probaretur effecta. Cum vero peccatorum remissio tribuatur, certum est propitiationem effusione sacri sanguinis adimpletam: ‹ Absque sanguinis» enim effusione, sicut Apostolus dicit, • non fit remissio peccatorum. Verum ne Paulus tibi solus præsumpsisse 516 propitiationis nomen videatur in Christo, audi quomodo et Joannes consone de hoc sensu loquatur cum dicit: • Filioli mei, hæc scribo vobis, ut non peccetis. 69 Exod. xxv, 71 Coloss. 70 ibid. 22. 71 Habac. 11, 2. 7 Matth. 1, 75 Rom. 1, 25. 76 Levit. IV, 13, 14, 16, 20. et seq. 80 Joan. 1, 29. 81 Hebr. ix, 22. Al., prædicata, Deinde, Possunt etiam virtutes coelestes, etc. Sanctus Basilius, lib. ‹ De Spiritu sancto, cap. 29, locum hunc sic commemorat: Αἱ ἱεραὶ δυνάμεις χωρητικαὶ τοῦ Μονογενούς, καὶ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος θεότητος. ο Sacrae vitAntes capaces sunt Unigeniti, et sancti Spiritus deitatis. Alias, Alias, sentietur. › duobus, › male. Ergo. Editi, ‹ vero. > Alias, Alias, proposuisse. > consona, al., ‹ consono. ▸

COMMENT. IN EPIST. AD ROM. LIB. IV. conveniet quod scriptum est, quia ‹ justus ex fide etiam secundum carnem patrem nominare mea vivet *.» Competenter igitur dicimus quia hi qui secundum interiorem hominem circumciduntur, et in occulto Judæi sunt, spiritu, non littera, horum laus et gloria non apud homines, sed apud Deum est. Qui vero ex operibus justificantur, quoniam palam sunt et manifesta opera eorum, potest esse gloria eorum vel apud sanctos quosque et justos qui accipiunt a Deo potestatem de humanis operibus visibilibus judicandi, vel etiam apud angelos, cæterasque virtutum cœlestium potestates, qui utique glorificare eum cujus opera probaverunt possunt. Occulta vero cordis quoniam solius Dei est noscere, ipse pervidet si in unoquoque fidei habitat aliquis affectus: et ideo qui ex fide justificatur, apud solum Deum habet gloriam qui occultorum notitiam habet et fidei solus inspector est. Igitur et ‹ Abraham si ex operibus, inquit, justificatus est, habet › quidem ‹ gloriam › ex operibus venientem, ‹ sed non illam quæ apud › solumn ‹ Deum est; at certum est Abraham apud solum Deum habere gloriam: consequens ergo est ut non ex operibus, sed ex fide justificatus sit. Non autem putes quod si quis habeat talem fidem ex qua justificatus habeat gloriam apud Deuin, possit simul cum ea habere et injustitiam. Nulla enim pars est fidei simul cum infidelitate, nulla justitiæ com iniquitate communio, sicut nec luci cum tenebris potest esse societas ". Si enim ‹ qui credit quod Jesus est Christas, ex Deo natus est, et, ‹ qui ex Deo natus est, non peccat, manifestum est quia qui credit Jesu Christo, non peccat: quod si peccat, certum est quia non credit ei. Indicium igitur veræ fidei est ubi non delinquitur, sicut econtra ubi delinquitur infidelitatis indicium est Propterea ergo et in alio Scripturæ loco " dicitur de Abraham, quod ex operibus fidei justificatus sit: quia certum est eum qui vere credit, opus fidei, et justitiæ, et totius bonitatis operari, et capacem fieri utriusque gloriæ, tam ejus quæ apud Deum in occulto est, quam etiam ejus quæ palam est, et non solum apud Deum est. His ita pro viribus explanatis, etiam illud prætereundum minime videtur quod patrem nostrum secundum carnem nominavit Abraham *. Gentium etenim pater Abraham secundum fidem, non secundum carnem videtur. Nam ipsius quidem Apostoli potest et xecundum carnem dici: ex genere enim Israelitico potuit Abraham; cæteræ vero gentes in spiritu eum patrem, non in carne nominabunt: nisi utpote in locis ita angustis ad allegoricæ intelligentiæ latitudinem convertamur, ubi pater secundum carnem accipi potest is qui doctrinæ carnalis, id est legis secundum litteram prima elementa tradiderit, et magister in divina lege primæ institutionis exstiterit. Quod autem magistri etiam patres 522 appellentur et apostolus Paulus dicit, quia cin Christo Jesu per Evangeliumi ego vos genui ". Sed et tu qui legis, ex divinis Voluminibus ipse tibi testimonia in hoc aspicientia congregato. Additur in consequentibus: ‹ Credidit Abraham Deo, et reputatum est illi ad justitiam "., Hic sermo ex libro Genesis suitur, eo ex loco ubi non Abraham, sed Abram dicit ad Dominum: «Quoniam non dedisti mihi semen, hic vernaculus meus kœreditabit me. Et dixit Dominus ad eum: Non erit hæres tuus iste, sed qui exierit de te, hic erit hæres tuus. Et eduxit, inquit, eum foras, et Jixit ad eum Respice ad cœlum, et numera stellas, si potueris dinumerare eas. Et ait ad eum: Sic erit semen tuum. Et credidit Deo, et reputatum est ei ad justitiam "³., Latius loca ipsa exempli gratia de libro Genesis repetivimus, ut quæ justificationis hujus causa fuerit nosceremus. Unde et acrius intendendum est, si ob hoc solum quod dandum sibi credidit filium, et ex eo progeniem ad multitudinem siderum propagandam, dicitur quia reputata est fides ejus ad justitiam: an pro học et pro omnibus quæ jam ante crediderat. Neque enim putandum quod absque fide fuerit illud, ut exiret de terra sua, et de cognatione patris sui, et veniret in terram quam ei demonstraverat Deus *; vel illud, cum separato a se Lot, dicit ad eum Doininus: ‹ Aspice oculis tuis, et vide ex hoc loco in quo stas, et intuere ad septentrionem, et meridianum, et ad occidentem, atque ad orientem, quia omnem terram hanc quam vides tibi dabo eam, et semini tuo in æternum”.› Sed et illud quis dicat absque fide factum, quod veniens Abraham habitavit apud quercum Mambre in Hebron, et ædificavit ibi altare Domino? Quomodo autem et illud non erat fidei opus, cum Melchisedech benedixit Abraham, et ait Benedictus Abraham Deo excelso qui creavit cœlum et terram: et benedictus Deus excelsus, qui tradidit inimicos ejus in manibus ejus *? › Ex 811 Cor. IV, » Jac. 11, 21, 22. 30 Rom. iv, 4. Gen. xv, 3 seq. Gen. xi, 1. 85 Gen. xm, 14, 57 Gen. 86 ibid. 18. *7 Habac. 11, 4; Hebr. x, 58. 15. 3 Rom. iv, 3. Σιν, 19, 20. 48 II Cor. vi, 14, 15. ipse Sic mss. et Rabanus. Editi vero, enim prævidel quis in unoquoque fidei habitat affectus. ▸ Notitiam habet. Hæc desunt in antea editis. Solum. In editis desideratur. Sicut e contra ubi delinquitur infidelitatis indicium est. Sic editi et mss. nostri. Mss. tainen unas pro his verbis habet; ‹ infidelitatis indicium est ubi peccatur. › Editi alii nominat, alii (nominare, › omisso potuit. Mss. unus habet ‹ solet › pro potuit. Alter, ‹ nominavit. › Editi, ex libris Genesis sumitur, ex eo loco ubi non Abram, sed Abraham dicit ad Deum,» etc. Male. Eum. Deest in editis. Gralia. In antea editis omittitur. Al., • causa. )

ORIGENIS condemnatus est, vel invidia diaboļi mors introivit in orbem terrarum? Quomodo etiam quod Judas apostolus in Epistola catholica dicit, poterit explanari? Ait enim ita: ‹ Angelos quoque qui non servaverunt principatum suum, sed dereliquerunt domicilium suum, in judicium magni diei æternis vinculis constrictos sub caligine reservavit”.› Er quibus omnibus magis ac magis constat de ea lege hæc Apostolum dicere, quam unusquisque sive hominum, sive etiam angelorum, divina quadam dispensatione vel munere intra se naturaliter gerit: cujus tanta vis est, et tanta potentia, ut etiam angelos arguat, nec personam ullius dignitatis excipiat, et ipsa fecerit hoc quod superius apostołus Judas dicit, ut angeli qui non servaverunt principatum suum, sed dereliquerunt domicilium suum, ad judicium magni diei æternis astricti vinculis servarentur. Ipsa est lex, quæ etiam diabolum et angelos ejus in ignem æternum, qui eis præparatus est”, pertrahit. Et sicut certum est quia neque illi angeli æternis astricti vinculis ad judicium servarentur, neque isti in ignem æternum qui eis præparatus est mitterentur, nisi quia positam sibi a Deo legem non servaverunt, neque ad judicium venirent, nisi contra legem aliquid commisissent, ita certum videtur quia si custodissent positam sibi legem, neque isti in ignem æternum, neque illi sub æterna caliginis vincula decidissent. Superest ut etiam illud pro viribus discutiamus quomodo dictum sit: «Sed regnavit mors ab Adam usque ad Moysen in eos qui peccaverunt in similitudinem prævaricationis Ada, qui est forma futuri”, › Tertio nunc Apostolus de norte commemorat. Primo ait quod per peccapravique patebat examen. Quod de naturali lege putatur. Et quomodo ante legem Moysi vel serpens dici in sequentibus evidenter ostendit, cum dicit 74 ‹ Sed ubi venit mandatum, peccatum revixit: 549 ego autem mortuus sum.» Per quod declarat illius ætatis peccata fuisse quidem, sed mortua habita, quia non reputabantur ad culpam. Ubi vero cœpi, inquit, scire quid agendum sit, quid cavendum et vitandum et mandatum legis intra me vigentis accipere; tunc in me revixit peccatum, quod prius per absentiam legis mortuum videbatur, et ‹ ego, › inquit, ‹ mortuus sum "*: > cœpit enim jam mihi reputari peccatum. Sed hæc Basilldes non advertens de lege naturali debere intelligi, ad ineptas et impias fabulas sermonem apostolicum traxit, et in petevowparwoɛwę dogma id est, quod animæ in alia atque alia corpora transfundantur, ex hoc Apostoli dicto conatur astruere. Dixit enim, inquit, Apostolus, quia ‹ Ego vivebam sine ‹lege aliquando " > hoc est, antequam in istud corpus venirem, in ea specie corporis vixi, quæ sub lege non esset; pecudis scilicet, vel avis.» Sed non respexit ad id quod sequitur, id est: «Sed ubi venit mandatum, peccatum revixit. › Non enim dixit se venisse ad mandatum, sed ad se venisse mandatum; et peccatuin non dixit non fuisse in se, sed mortuum fuisse, et revixisse. In quo utique ostendit quod de una eademque vita sua utrumque loqueretur. Verum Basilides, et si qui cum ipso hoc sentiunt, in sua impietate relinquantur. Nos autem Apostoli sensum secundum pietatem ecclesiastici dogmatis advertamus. Sed et hoc ipsum quod dicit, Peccatum erat in hoc mundo 76, et non dixit, in hominibus, cum utique sint in mundo et pecudes, et cætera animalia, et arbores, vel ex quibuscunque hic mundus constat, nec tamen in his creditur esse peccatum, quale sit requiramus. Videtur mihi quod hic Apostolus bomines illos sentiat qui jam rationis capaces sunt, et naturalibus legibus parent: illam vero ætatem quæ nondum ad capacitatem rationis accessit, non 1am homines quam mundum appellaverit, pro eo quod partes quidem mundi sint, nondum tamen in hoc veneriat ut imaginem) in se Dei, ad quam homo factus esse dicitur ", capacitate rationis expresserint. Sed et illud velim (nisi plus justo curiosum videtur) inquirere, ne forte, secundum eos qui Moysi legem in his intelligi volunt, per hoc quod dicit, Peccatum autem non imputatur, cum lex non est, › videatur etiam diabolus et angeli ejus absolvi, si ubi lex non est, peccatum non retum mors introivit in hunc mundum; › secundo, ‹ In omnes homines,» inquit, «mors pertransiit “.▸ Nunc vero, Regnavit, › inquit, mors ab Adam usque ad Moysen 8.» Et sciens esse per hæc singula aliquas differentias, quando quidem introierit, et quando regnaverit, indicavit. Tune, inquit, introivit, cum primus homo deliquit. Et quomodo introierit dixit. ‹ Per peccatum › inquit. Et nunc regni ejus tempus ab Adamı usque ad Moysen › designat: quomodo autein in omnes homines pertransierit non ostendit. Videtur ergo mihi in his describere Apostolus velut tyranni alicujns ingressum, qui voluerit regnum legitimi regis invadere, et primo quidem fauces ipsas et aditus regni 550 occupaverit prævaricatione custodis: tunc deinde cunctorum animos ad se inclinare ten7 Rom. v, 7 Rom. vII, 9. 7** ibid. 10. 75 ibid. 9. 8 Rom. v. 14. 81 ibid. 12. 8 ibid. 14. Et vitandum. In editis omittitur. Et in petɛvowμatwoɛwę dogma. Sic mss. nostri. Editi vero, in Pythagoricum dogma, omisso ‹et Codices quidam perperam habent, ‹ et in alŋtéuç αἰατοσέως «ugma. Editi, in eam speciem. › Editi sed advenisse. › Alias, et qui cum ipso, › elc. 77 Gen. 1, 27. 78 Jud. 1. 6. " Matth. Apostolus. Desideratur in libris antea editis. Sive. Deest in editis. Ita recte editi. Mss. vero nostri: alii, hic et infra, quoniam;» alii, ‹ quomodo.» Per peccatum. Al., • Peccatum, › omisso ‹ per. ▸ Alias, quando autem. › Deinde, ‹ in omnes homines › omittuntur in editis.

" ORIGENIS ob id sine dubio ut etiam ad cæteros homines, ▲ in novitate spiritus, non in vetustate litteræ. Non non eos solos qui ex circumcisione sunt, tractatus Iste pertinere videatur. Ait ergo: ‹Cum enim essemus in carne. Et quidem, quantum ad rein spectat, in carne utique positus ista dicebat: sed ‹ cum in carne essemus, hoc est cum secundum carnem viveremus, vitia peccatorum quæ per legein erant, operabantur in membris nostris. › Quænam lex ista est per quam vitia peccati operantur (76)? Nunquid lex Moysi etiam si secundum litteram observetur, vitia general peccatorum? Sed in aperto est quod illam legem dicat in membris, quæ resistit legi mentis, de qua et ante tractavimus, quomodo lex subintroivit ut abun68 daret peccatum 6. Ipsa ergo lex est quæ facit in his qui secundum carnem vivunt, vitia peccatorum abundare ut fructificent morti Ad hoc namque est illa lex in membris nostris, ut resistens adversum legem mentis captivos nos ducat peccato, et hos fructus offerat morti. • Nunc autem soluti sumus a lege mortui, in qua detinebamur. Ab hac ergo lege, in qua detinebamur, nunc soluti sumus. Nunc.» Quando? Sine dubio quando cum Christo mortui sumus, et consepulti ei per baptismum, et crucifixi cum ipso: et ideo dicit: «Soluti sumus a lege mortui Nisi enim quis mortuus fuerit cum Christo, ab ista lege non solvitur. Scio et in aliis exemplaribus scriptum: ● lege mortis, in qua detinebamur;, sed hoc, id est mortui,› et verius est et rectius. Quod vero addit in conclusione: ‹Ita ut serviamus in novitate spiritus, et non in vetustate litteræ, quod sine dubio 580 de lege litteræ dictum videtur, hoc modo consequente intelligi poterit. In carne quidem positi, et secundum carnem viventes, propter peccatorum vitia, quæ lex illa, quæ erat in membris nostris, alebat ut fructificarent morti, non poteramus servire novitati spiritus dum illa lex membrorum vivebat in nobis, imo, dum nos secundum illam vivebamus. Ubi vero Christus pro nobis mortuus est, et nos cum ipso mortui sumus peccato, liberati sumus per ipsum a lege peccati in qua detinebamur, et possumus jam servire legi Dei; servire autein * Rom. v, 20. II Cor. 1, 15-17. * Rom. vII, Alias operabantur? > Ms. unus, et editi: legem dicat membroruin, quæ, etc. Rabanus: legem dicat in membris operari, que resistat, elc. Editi: ‹ vixerint; et postea: & afferat morti. › Sic rectios ms. unus Regius num. 1639. Cæteri vero mss., Rabanus, et editi, a lege, in qua mortui (al., a lege mortis,») in qua detinebamur. Ab hac ergo lege nunc soluti sumus, quando sine dubio cum Christo mortui sumus et consepulti Cum eo, etc. Editia lege mortis, male. Editi, consequenter, deinde ms. unus, quod in carne quidem positi, etc., et postea editi, ut fructificaret morti, non poteramus servire novitati Spiritus Domini: illa lex membrorum vivebat in nobis, in modum quo nos, etc. Editi, ‹ liberi sumus.; Deinde ms. unus et enim idcirco nos Christus abstraxit a lege peccati, ' ut velustati litteræ serviamus, id est ut circumcisionem recipiamus, et Sabbata vel cætera quæ vetustas legis litteræ continet: sed ut legem Dei in spiritus novitate servemus, id est ex omnibus quæ in ea scripta sunt spiritalem sensum Spiritu donante capiamus, sicut et idem Apostolus in aliis dicit, quia ‹ velamen est positum in facie Moysi: cum autem conversus fuerit quis ad Dominum auferetur velamen. Dominus enim spiritus est. Ubi autem spiritus Domini, ibi libertas "., Novitatem sane spiritus scio quosdam male intelligentes illuc traxisse, ut dicerent novum esse Spiritum, tanquam qui ante non fuerit, nec veteribus innotuerit: et nesciunt se in hoc gravissime blasphemare. Ipse enim Spiritus est in lege, ipse in Evangelio, ipse semper cum Patre et Filio est, et semper est, et erat, et erit, sicut Pater et Filius. Non ergo ipse novus est, sed credentes innovat, cum eos a veteribus malis ad novam vitam et novam religionis Christi observantiam adducit, et spiritales ex carnalibus facit. 8. «Quid ergo dicemus? Lex peccatum est? Absit, Sed peccatum non cognovi, nisi per legem. Nam concupiscentiam nesciebam nisi lex diceret: Non concupisces. Occasione autem accepta, peceatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. Sine lege enim peccatum mortuum erat. Ego autem vivebam sine lege aliquando. Sed ubi venit mandatum, peccatum revixit. Ego autem mortuus sum: et inventum est mihi mandatum, quod erat ad vitam, hoc esse ad mortem. Peccatum enim occasione accepta per mandatum seduxit me, et per illud occidit. Itaque lex quidem sancta, el mandatuin sanctum, et justum, et bonum. Quod ergo bonum est, mihi mors est (85)? Absit. Sed peccatum, ut appareat peccatuin, per bonum mihi operatum est mortem, ut fiat supra modum peccator ipsum peccatum per mandatum ". In bis locis positos crebro nos necesse est de legum diversitatibus commouere Hoc enim vult 581 Paulus qui sub uno legis nomine sensum de una ad 7 seqq. Rabanus, possumus.» Alter ms. cut possimus. ▸ Male. Deest in libris antea editis. Postea vero pro ut dicerent,» editi habent, ubi dicerent. > Ms. unus, Christianæ religionis.» Editi, mihi factum est mors? Ms. unus, mihi malum est? > Sed cæteri miss. ut in nostro textu. In his locis posilos crebro nos necesse est de legum diversitatibus commonere, etc. Huc referen- - dum videtur fragmentum Græcuni quod e parte nona in hauc Epistolam ad Romanos desumptum exhibet caput nonum Philocaliæ, unde iterum discere licet quam infida sit Rufini interpretatio: ‹ Tỉ oùv; '0 vóμος ἁμαρτία;» Οὐχ ὥσπερ ὄνομα ἓν ἐστι νόμος οὕτω καὶ εἰς ὁ περὶ νόμου πανταχοῦ τῆς Γραφῆς λό γος. Διὸ καθ᾽ ἕκαστον χρὴ τόπον αὐτῆς ἐπιμελως ἐπιστήσαντα θεωρῆσαι, νῦν μὲν τί σημαίνεται ἐκ τῆς νόμου φωνῆς, νῦν δὲ τί χρὴ τὸ τοιοῦτον ἐννοεῖν. Ἀλλὰ

ORIGENIS Dei, opus suum signaculo divinæ imaginis signat. ' Cum ergo, inquit, hoc consummavero, lunc per vos ad Hispaniam proficiscar. Promittit sane grande munus Romanis, et dicit: Scio enim quoniam veniens ad vos, in abundantia benedictionis Christi veniam: quod non nisi per Spiritum sanctum et prophetiæ gratiam pollicetur. Supra hominem namque est hæc scire de futuris, quod non solum in benedictione Christi, verum etiam et in abundantia benedictionis venturus sit ad eos. In quo et venientis gratia, et suscipientium pariter merita designantur. differentia sermonum qua erga utramque partem Deus ". Et cætera kis similia qui observat in opere usus est Paulus, non mihi videtur otiosa. In spiritalibus enim communionem vel participationem posuit; in carnalibus vero ministerium; et hoc debitum esse, illud vero communicari dicit: ut ostendat quia perfectiora quæque tanquam cœlestia terrenis non tam debentur, quam commodantur; terrena vero et carnalia tanquam pro debito exiguntur. Debitores enim effecti sumus secundum ilJum qui primitus acceptum immortalitatis et incorruptibilitatis censum in paradiso perdidit persuasione serpentis; et ideo debitores efficimur omnes quotquot in similitudinem Adæ sorte prævaricationis astringimur. Idcirco ergo et præcepta donantur, 15. Deprecor igitur vos, fratres, per Dominum ut debita persolvamus. Denique et in Evangelio nostrum Jesum Christum, et per charitatem Spiritus Salvator ita dicit: Cum autem feceritis omnia quæ ut adjuvetis me in orationibus ad Deum, ut præcepi vobis dicite quia servi inutiles sumus; liberer ab incredulis qui sunt in Judæa, et ministequod debuimus facere, fecimus ". Ea vero quæ su- rium hoc meum acceptum fiat sanctis in Jerosolyma, pra debitum facimus, non facimus ex præceptis. ut veniens ad vos in gaudio cum voluntate Dei, reVerbi causa, virginitas non ex debito solvitur: ne- quiescam vobiscumt“. Licet in superioribus dixerit, que enim per præceptum expetitur, sed supra debiScio enim quoniam veniens ad vos, in abundantis tum offertur. Audi denique Paulum 680 dicentem: benedictionis Christi veniam **, nihilominus Lamen De virginibus autem præceptum Domini non habeo **. sciebat etiam in his quæ manifeste futura cognoveSic ergo de spiritalibus et perfectioribus commu- rat, orationem esse necessariam: quæ utique si, nionem dixit: de inferioribus vero et carna- verbi causa, non fuisset adhibita, sequeretur sine libus debitum ministerium nominavit. Ego autemi dubio non impleri quod fuerat prophetatum. Quis per hujusmodi ministerium etiam illud advertendum ergo est qui hæc legens, quod Paulus deprecetur puto quod est in Psalinis: Qui facit angelos suos eos qui Romæ sunt fratres orare pro se, contemnal spiritus, et ministros suos flammam ignis *, ut sci- vel despiciat orationes Ecclesiæ postulare, etiamsi licet angelos bonos, spiritus appellaverit tanquam inferiores meritis esse videantur hi a quibus oratio spiritales, eos vero qui præsunt ministeriis pœna- postulatur? Ecce enim Paulus apostolicis præditus rum, et flammas peccatoribus parant, ministros meritis non solum Romanos orare pro se, sed et Aammæ ardentis nominaveri: Ilæc quamvis Corinthios adhortatur. Vide autem et quam validis per excessum quemdam dicta esse videantur, tamen eos astringit religiosisque sacramentis. Per Domiquia locus admonuit, non omisimus. Post hæc dicit: num, inquit, nostrum Jesum Christum, et per chariHoc ergo cum consummavero el assignavero eis fru- tatem Spiritus deprecor vos ut adjuvetis me in oraclum hunc, proficiscar per vos in Hispaniam. Scio tionibus ad Deum Quod nostri posuerunt, enim quoniam veniens ad vos, in abundantia benedi- adjuvetis me in orationibus, magnificentius legitur ctionis Christi veniam. Vide cum quanta cautela apud Græcos, avvaywvicaobal in quo hoc est consignaturum se fructum offerentium repromittit. quod indicatur, ut adjuvetis me in agone orationum Quo putas signaculo fructum sancti operis consi- ad Deum, ostendens quasi agonem habeat ipse et gnat Apostolus? Illo puto quo imago Dei exprimitur, certamen orationis, adversantibus sibi sine dubio hoc est, ut in complendo opere nulla sit alienæ co- illis de quibus dicebat: Non enim nobis certamen gitationis admistio, non laus ab hominibus quæra- est adversus carnem et sanguinem, sed adversus prixtur, sed ut in simplicitate cordis qui tribuit tribuat, cipatus et potestates, adversus mundi hujus reclores et non ex tristitia: hilarem enim datorem diligit tenebrarum, adversus spiritalia nequitiæ in cœlesti- " Luc. XVII, 10. 1 Cor. vii, 25. * Psal. c, 4; Hebr. 1, 7. * II Cor. 1x, 7. "Rom.xv, 30 sq. Rom. xv, 29. Ms. Regius num. 1639, erga utrumque usus est, etc. Editi, terrena vero et temporalia, sive carnalia. Sed omnes mss. ut in nostro textu. Mss. plures, quæ præcipio vobis. Editi. commune. Paulo post ms. Regius num. 1639, Ergo per hujusmodi ministerium, etc. Editi, nominavit, male. Sic Rabanus. Mss. vero et editi omittunt cum. Paulo post Rabanus, nulla sit alienæ conversationis admislio. Sic miss. nostri textum Apostoli exhibent. Editi vero hunc tantummodo prosequuntur usque ad, et per charitatem Spiritys, et ipsis Vulgatæ verᎠ bis utuntur, quemadmodum et Rabanus. Editi, Per Dominum nostrum, et per charitatem Spiritus, ut adjuvetis me in orationibus ad Do minum. Sed mss. et Rabanus ut in textu; nisi quod quidanı omittant, inquit, et plerique omittant etiam deprecor vos, quæ verba restituuntur ex ms. Regio num. 1639. Mss. nostri, Rabanus et Genebrardus habent tantummodo ouvaywvlozabal, licet corrupte. Sed editio Veneta Salodiani et Merlinus, ejus sequax, omisso hocce verbo, habent, ἐν ταῖς προσευχαῖς ὑπὲρ po. Deinde editi et inss. quidam quando hoc est quod indicatur.