NICETE MARONEE verba repetit Allatius (Contra Hotting. p. 466, 467) una cum illis: Пpãyµ µɛɣánçεúlabɛlaç te xal coçlas, ὅμοιον εἴ τις ἔλεγε μὴ δεῖν ποῤῥησιάζεσθαι τὴν ἀλήθειαν. «Rem magnæ profecto devotionis et sapientia! Ac si diceret, non oportere veritatem publice prædicari.» Inficias tamen ire non possumus, hanc disputationem Græcis lectoribus maxime accommodatam reique ipsi utilem admodum fuisse. Opus ipsum merito a Maio vocatur opus spissum, ingenii acumine, verborum copia, non sine venustate redundans, in quo dogmatica hæc controversia summis viribus evolvitur ac ventilatur, quæ œcumenicis demum decretis definita fuit. IV. Nihil præterea quæ Allatius (Contra Hotting. p. 467 seq.) ex dialogo sexto allegaverat eaque quæ ex Nicephoro Blemmida (Gr. orth. I p. 6 seq) dederat, vulgatum exinde est; de auctore ipso Allatius etiam Diatriba de Nicetis § x (Maii Nov. bibl. PP t. VI, p. 11, p. 12 seq.) De consens. Eccl. Occid. et Orient. 1. II, a. 13, n 5 p. 703, De Rubeis in Dissert. de Theophylacto, § 19,n. 77 (Opp. Theophylacti ed. Venet. 1734, t. I, p. 46) et Le Quien (Dissert. I in opp. Joan. Damasc. § 43, p. 24, Panoplia adversus schisma Græcorum, p. 323 seq.) tractaverunt. Demum Em. Maius Prologum edidit una cum versione Latina (Nov. Bibl. PP., t. VI, p. 11, p. 443, 446). Nos hos dialogos vidimus tum Florentiæ in cod. Laurentiano, xxxvii, n. 2, plut. xxxi (vide Bandinii Catal. t. II, p. 114) tum Romæ in cod. Vatic. 1115, ubi f. 58 v. post dialogos prologus a Maio editus reperitur, qui in Laurentiano ante dialogum I positus est. Sed neutrum exemplar integrum describere potuimus aliis operibus intenti et temporis brevitate præpediti; fragmenta tamen inde plura collegimus ex schedis amici cujusdam Romæ degentis locupletata, quæ, etiamsi ne tertiam quidem prolixi operis partem exhibent, erudito tamen lectori duximus communicanda, qui ¡nde totius operis conspectum accuratiorem habere potest. Possunt et hæc, ni fallor, futuro horum dialogorum editori nonnihil ferre subsidii, licet nos eam illis operam navare haud potuerimus, quæ in votis nobis erat. V. Concludimus breviter argumentum dialogorum describentes, licet id jam in Niceta Prologo sit adumbratum. Tribus itaque prioribus dialogis Græcus suas profert objectiones contra processionem Spiritus sancti etiam ex Filio, quas Latinus solide plerumque et copiose refutat. Quarto deinde imagines a Patribus adhibitæ a Latino explanantur et de præpositionum EX et PER in hac materia æquipollentia tractatur. Quinto Latinus suas rationes uberius exponit et ad Patrum testimonia transit, quæ sexto dialogo plenius referuntur. Conclusio tandem est, Latinos quidem recte censere Spiritum ex Patre Filioque procedere, male tamen Symbolo vocem Filioque addidisse.

ΤΟΥ ΜΑΚΑΡΙΩΤΑΤΟΥ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΝΙΚΗΤΑ ΤΟΥ ΜΑΡΩΝΕΙΑΣ ΛΟΓΟΙ ΔΙΑΦΟΡΟΙ ΠΡΟΣ ΔΙΑΛΟΓΟΝ ΕΣΧΗΜΑΤΙΣΜΕΝΟΙ HEPI ΤΗΣ ΕΚΠΟΡΕΥΣΕΩΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ ΓΡΑΙΚΟΣ ΚΑΙ ΛΑΤΙΝΟΣ. BEATISSIMI METROPOLITÆ THESSALONICENSIS NICETÆ MARONIENSIS SERMONES VARII IN DIALOGI FORMA CONSCRIPTI PERSONA: GRÆCUS ET LATINUS (Fragmenta collecta opera J. HERGENROETHER, in Wirceburgensi Uuiversitate S. Theol. professoris.) ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ Ὁ μὲν σκοπὸς τοῦ λόγου συζήτησις καὶ συνεξέτα σις περὶ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐκπορεύσεως, καὶ λύσις τῆς μέσον ἡμῶν καὶ τῶν Λατίνων ἀμφιβολίας περὶ τοῦ τοιούτου ζητήματος, πρὸς ἀναίρεσιν ἀφορώση τῆς ἐκ τούτου γενομένης ἀμφοῖν διαστάσεως. Ὁ δὲ χαρακτὴς διαλογικός, πρέπων τῇ λεπτολογία τῶν δεομένων ἀκριβεστέρας συσκέψεως ζητημάτων, καὶ μάλιστα τῇ περὶ τῶν ἐκκλησιαστικῶν δογμάτων συνεξετάσει αρμοδιώτατος, καὶ πρὸς εὕρεσιν τῆς ἀληθείας τοῖς μὴ ἐρίζειν ἐθέλουσι χρησιμώτατος καὶ αναγκαιότατος· διὸ καὶ τῶν μεγάλων διδασκάλων τινὲς τῷ τοιούτῳ εἴδει τοῦ λόγου ἐχρήσαντο Τι δὲ τοῦ διαλόγου πρόσωπα, ὁ Λατῖνος καὶ ὁ Γραϊ κός· ἑκατέρων δὲ τούτων ὁ λόγος ἰσοπαλής τε καὶ τοδύναμος πλάττεται, τὸ μὲν καὶ διὰ τὴν ὑποκειμέτην λην ὡς τῆς ὑποθέσεως μήπω πρότερον ἐξετα σθείσης τε καὶ τμηθείσης συνοδικώς, καντεῦθεν ἐχούσης ἰσχὺν οὐ μικρὰν ἐξ ἑκατέρων μερών· τὸ δὲ (1 Nota marg. cod. l.: Τοῦτό ἐστι τὸ προοίμιον τῶν ὄπισθεν διαλεκτικῶν λόγων τοῦ μακαριωτάτου μητροπολίτου Θεσσαλονίκης και γεγονότος χαρτοφύa) Nullam tunc de hac controversia editam definitionem fuisse recte statuit Nicetas. Et tamen Græci jam dudum hæreticos dixerant Latinos Spiritum S. ex Patre Filioque procedere docentes. Cf. Joannem Chilam Ephesinum metropolitam sæculi PATROL. GR. CXXXIX. PROEMIUM. Libri scopus est disquisitio et disputatio de Spiritus sancti processione, ac solutio ejus, quæ inter nos atque Latinos est, ambiguitatis de hac quæstione, ad exstinguendum quod hinc enatum est utriusque discidium tendens et respiciens. Forma vero dialogi est, utpote subtilitati quæstionum acutiore disceptatione indigentium multo aptissima, atque inveniendæ veritati inter eos, qui minime cavillari volunt, utilissima apprimeque necessaria.Quare et magnorum magistrorum nonnulli hoc sermocinandi genere usi sunt. Dialogi autem personæ sunt Latinus et Græcus. Horum utriusque oratio paris ponderis viriumque confingitur, propter propositam nempe materiam, quia res nondum salis fuerit perpensa neque synodico decreto decisa (a); atque ob id non leve ex utraque parte robur retineat. Et Latinus quidem more suo non patitur se videri argumentis victum; sed omλακος τῆς Μεγάλης ἐκκλησίας κυροῦ Νικήτα τοῦ Μαρωνείας τῶν περὶ τῆς ἐκπορεύσεως τοῦ ἁγιου Πνεύματος, ὧν τὰ πρόσωπα Γραικὸς καὶ Λατῖνος. zur, de separatione, quæ nonnisi ob hæresin evidentem et synodico judicio comprobatam licita fiat, disputantem apud Maium, Spicileg. Rom. t. VI, Præfat. p. 17 seq.

τὸν ἥττονα λόγον ἔχειν δοκεῖν, ἀλλὰ νικῶν οἷον ἐφίε σθαι, καὶ ἐν οἷς οὐκ ἔστιν εὐχερὲς αὐτῷ τὸ νικᾶν, καὶ ὑψαυχενεῖν ὡσπιρεὶ τῷ λόγῳ γαυρούμενον· καὶ ὅτι περιττός ἐστι τὰ ἐς λόγους φιλοτιμούμενος ἐπι δείκνυσθαι, ἵνα μὴ ἀπολείπεσθαι κατὰ σοφίαν δόξεις τοῦ Γραϊκοῦ· τὸ δὲ ὅτι ὁ Γραϊκὸς αὖθις δι' ἔνδει· ξιν μετριοφροσύνης ἐκὼν ὑφίεται τὰ πολλὰ καὶ ἐπι εικεστέρα φρονήσει καὶ κρίσει τοὺς λόγους οἶκονομῶν, καὶ δεικνύς, ὡς οὐ πρὸς ἔριν αὐτῷ ὁ λόγος, ἀλλὰ πρὸς ἀλήθειαν ἡ σπουδή· μιμεῖται δὲ καὶ τοὺς περὶ τὰς παλαίστρας δεινούς, οἳ τοὺς ἀντιπάλους προσχήματι τοῦ ὀκλάζειν καὶ μέλλειν ὅσον ἤδη καταπεσεῖν πολλάκις ἐνίκησαν, καὶ τὸ συμποδισθῆναι πλασσόμενοι μᾶλλον ἐκείνους συνεπόδησαν καὶ κατἐβαλον· πλὴν ἐν πρώτοις μὲν ἑκάτερος ἐκτίθεται τὰς ἰδίας ἀρχάς· καὶ ὁ μὲν Γραϊκὸς εἰς ἄτοπον ἄγειν πειρᾶται τὸν τοῦ Λατίνου λόγον, καὶ διὰ πολλῶν τῶν φαινομένων ἀτόπων ἄτοπον αὐτοῦ τὴν δόξαν δει κνύειν ἐπιχειρεῖ· ὁ δὲ τὰ ἄτοπα λύειν ἐπείγεται καὶ δείκνυσιν, ὡς ἢ οὐκ ἔστιν ἄτοπα τὰ ἐπαγόμενα, κ οὐχ ἵπεται τῷ ἑαυτοῦ δόγματι· εἶτα καὶ εἰς τὸν διὰ παραδειγμάτων εἰκονισμὸν εἰσβάλλουσιν ἄμφω συνήθης δὲ καὶ οὗτος ὁ τρόπος τοῖς θεολόγοις τοῦ λόγου καὶ ὁ μὲν ἐξ εἰκόνων καὶ ἀναλογίας τὰ τῆς ἐκπορεύσεως τοῦ Πνεύματος Πνεύματος υποδείκνυσιν· ὁ δ τῶν εἰκονισμάτων ἔνια μέμφεται καὶ ἀντιπαρατί θησιν ἔτερα δῆθεν καταλληλότερα καὶ ὁ Λατῖ. νος αὖθις μιμεῖται τὸν Γραϊκὸν, καὶ τὰ μὲν μέμφε ται, τὰ δ' ἑαυτοῦ μᾶλλον προσφυέστερα δείκνυσιν. Ἐπὶ τούτοις καὶ διαπορητικώτερον ποιοῦνται τὸν λόγον καὶ ἀνταποροῦσιν ἀλλήλους, λύειν τὰ ἄπαρα μὴ δυνάμενοι καὶ δεικνύντες ὅτι αἱ ἐκατέρωθεν ἀπορίαι συμβαίνουσιν, οὐ διὰ τὸ τοῦ προβλήματος ἄτοπον ἢ ἄδοξον ἢ ἀδύνατον (οὐδὲ γὰρ ἂν συνέβαινον ἑκατέρωθεν), ἀλλὰ διὰ τὸ τοῦ θεολογουμένου ὑπερφυές· καὶ τελευταῖον, διὰ μαρτυριῶν ἀλλήλοις συμπλέκονται· καὶ τὰς μὲν οὗτος, τὰς δ᾽ οὗτος ὡς μαχομένας ἀντιπαράγοντες, τὴν ἐναντιοφωνίαν τῶν ἁγίων διθασκάλων αἰτίαν τῆς ἀλλήλων παριστῶσι διαμάχης καὶ διαστάσεως. Εἶτα συμβιβάζουσι τὰς μαρτυρίας· καὶ οὕτω καὶ αὐτοί, ὡς τὸ ἔν φρονοῦντες, λοιπὸν ἀλλήλοις συμπείθοντα· ὁ μὲν μαθὼν ἐκ τῶν ἁγίων Πατέρων δεῖν ἀναγκαίως εἶναι μηκέτι ἐν τῷ ἁγίῳ συμβόλῳ συνεκφωνεῖν τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ· ὁ δὲ πεισθεὶς μηκέτι καλεῖν αὐτὸν ἑτερόφρονα, ὡς τῆς ἐξ προθέσεως παρὰ Λατίνοις, καὶ τῆς διὰ παρ' ἡμῖν ἐχούσης οὐδεμίαν διαφορὰν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ. nino superior esse vult; et si quando ei victoria ὅτι καὶ τοῦ ἤθους ἐστὶ τοῦ Λατίνου τὸ μὴ ἀνέχεσθαι non est facilis, cervicem nihilominus erigit, et cum fastu loquitur, abundatque ambitiosæ orationis ostentatione (b), ne forte Græco sapientiæ palmam cedere videatur. Græcus posthinc, utmodestiæ suæ specimen edat, sponte multa concedit, et mitiore mente ac judicio sermonem suum moderatur; ostendens scilicet, se non contendendi, sed veritatem quærendi studio duci; gnavosque imitatur palæstritas (athletas), qui se simulando in genua procumbere, jam jamque casuros, adversarios sæpenumero vicerunt, seque constrictos Angendo illos potius irretiverunt ac subverterunt. Sed apprime unusquisque propria exponit argumenta (principia); Græcus scilicet ad absurdum compellere nititur Latini orationem; multaque absurdorum apparentia, absurdum demonstrare conatur illius sententiam, qui vicissim absurditates illas difflare satagit ostenditque, aut nequaquam esse absurda, quæ objiciuntur, aut ea ex dogmate suo non consequi. Deinde ad imaginum exempla uterque transit; nam et hic consuetus Theologis orationis est modus. Et Latinus quidem ex imaginum analogia quæ ad Spiritus processionem spectant insinuat; at Græcus imagines istas partim vituperat, partim alias magis congruas contra objicit et retrorsum intorquet. Vicissim Græcum imitatur Latinus, imagines illius respuens et suas potius aptiores demonstrans. Postea dubitantes admodum sermonem instituunt, mutuoque ambigunt, dum difficultates solvere nequeunt; aiunt tamen et ostendunt, controversiam utrimque consistere non propter aliquam problematis absurditatem, vel quia id sit inverisimile aut impossibile, secus enim nunquam concordassent (c), sed propter divinæ rei sublimitatem naturam transcendentem. Ρostremo testimoniis inter se decertant, atque alia Latinus, alia Græcus, tanquam pugnantia, sibi opponunt, et sanctorum magistrorum contraria dicta causam esse aiunt duarum partium certaminis atque discidii. Exin testimonia inter se confe. runt et conciliant; sicque ipsi pariter ceu unum idemque sentientes in concordiam conspirant, alter (d) qaidem edoctus ex sanctis Patribus non oportere in sancto symbolo pronuntiare simul verba ex Filio; alter vero persuasum habens, non esse ipsum heterodorum dicendum, quum præpositio Ex apud Latinos et præpositio Per apud nos (Græcos) nullam, ad Filium quod attinet, differentiam habeant (e). Laur. ἐπιεικείᾳ. Laur. διαλύειν. Sic Laur. Maius omittit τοῦ λόγου et vertit (b) Imo hoc ipsum vitio vertit Nicetæ Etherianus noster lib. m, 19: Unde tibi, o episcope, imperiose, vocis continuata fiducia? etc. Maius. (c) Equidem mallem: Secus enim non ab utraque parte acciderent vel resultarent; nimirum voce συμβαίνω ut paulo ante accepta. simpliciter: mos. Apud Maium: καὶ ἀλληλότερα. Equidem legi ut supra. (d) Hæc ad Græcum refert Maius, sequentia ad Latinum. Contrarium mihi probatur. (e) Vide capitulum Græce allegatum a Maio, Spicileg. Rom. t. VI, Praef. p. 28, ρερὶ τῆς ΕΚ καὶ ΔΙΑ, ὅτι ἰσοδυναμοῦσιν.

DIALOGUS PRIMUS. α΄. ΓΡ. Φέρε δή, ὦ Λατῖνε, τὸ ἐριστικὸν καὶ φιλόνεικον ὡς τῇ εὑρέσει τῆς ἀληθείας ἐμπόδιον μακρὰν ἑαυτῶν ἀποῤῥίψαντες, τὸ περὶ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος ἐκπορεύσεως ζήτημα, περὶ δ καὶ διαφερόμεθα, μετὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος συνδιασκεψώμεθα. Χρεών γάρ, εἶπερ εἶναι βουλόμεθα τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος ἀληθινοί λατρευταὶ καὶ προσκυνηταί, καὶ ἐν ἄλλοις μὲν ἅπασιν αὐτὸ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐπικαλούμενοι ἔχειν ὁδηγὸν εἰς τὴν τῆς ἀληθείας ερεσιν καὶ κατάληψιν, μάλιστα δὲ ἐν τοῖς περὶ αὐτοῦ τούτου λόγοις, ότι το πλείων ἐν ταῖς περὶ Θεοῦ ζητήσεσιν ή δυσχέρεια· Θεὸς δὲ ἀληθινὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα Πατρὶ καὶ Υἱῷ συμπροσκυνούμενον ὡς ὁμοφυὲς καὶ συνδοξαζόμενον, καὶ ὅτι, τὰ ἑαυτοῦ γινῶσκον αὐτὸ καὶ μόνον μετὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ τὰ βάθη τοῦ Θεοῦ ἐρευνῶν οἶδεν ἐκκαλύπτειν οἷς καὶ ὅτι καὶ ὅσον χρεών. Τοῦτο δὲ οὐκ ἔσται τοῖς ἐριστικῶς ἀντιλέγειν ἐθέλουσι· ποῤῥω γὰρ τῶν ἐριστικῶν ἀντιλογιῶν ὁ παρὰ τοῦ Πνεύματος φωτισμός. ΔΑΤ. "Αγε ὦ Γραϊκέ, φιλαληθῶς, ταυτὸν δὲ εἰπεῖν, φιλοθέως· ἀληθῆς γὰρ ὁ Θεὸς καὶ Θεὸς αλήθεια καὶ ἐκ Θεοῦ πᾶσιν ἡ ἀλήθεια. Ποθῶ γὰρ τὴν περὶ τούτων ζήτησιν καὶ ἐκ πολλοῦ ταύτην ὠδίνω τὴν συνεξέτασιν. Ελθοι δὲ ἡμῖν ὁ Παράκλη τος, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, καὶ εὐοδώσοι τὸν λόγον τρέπον εἰς εὐθεῖαν τὰ σκολιά ὡς Πνεῦμα εὐθὲς ἐν τοῖς τῶν πιστῶν ἐγκάτοις ἐγκαινιζόμενον καὶ πληροῦν τὰς ἐλλειπτικὰς τῆς γνώσεως φάραγγας, καὶ λείας ἡμῖν ἀπεργαζόμενον τὰς τραχείας όλους ΓΡ. Κοινὴ μὲν ἤδη ἀμφοῖν ἡ εὐχὴ καὶ εἰς ὁ σκεπές, ἢ ἐπὶ τῇ προκειμένῃ συσκέψει ζήτησις τῆς ἀληθείας καὶ εὕρεσις· λοιπὸν δὲ ἀρκτέον τοῦ ἐγχειμήματος. ΑΔΤ. ᾿Αλλὰ πρότερον βραχέα τινὰ περὶ τῶν ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος δογματιζομένων καὶ λεγομένων ἡμῖν ὡς ἐν προθεωρίαις διαληψόμεθα· ἔξει γὰρ ίσως ταῦτα βοπὴν οὐ μικρὴν πρὸς τὴν τοῦ λότον εξόδωσιν, καὶ μᾶλλον εἶπερ εἶεν ταυτί κοινῇ συνομολογούμενα· τό τε γὰρ συνάδον ταῖς κοιναῖς ἡμῶν ὁμολογίαις καὶ τὸ ἀπᾷδον ἐν τοῖς ἑξῆς λόγοις έξω οὕτως διαγνωσθήσεται. Δεῖ γὰρ ταῖς ἀρχαῖς συμφωνεῖν τὰ λεγόμενα, καὶ ὁ μὲν συμφωνεῖ, τοῦτο I Cor. 11, 10. Laur: περί. Cod. V: λέγε; fort. λεγεις. 1. GR. Age jam, ο Latine, contentionem et litigandi pruritum utpote veritatis inveniendæ impedimenta procul a nobis amoventes, quæstionem de processione Spiritus sancti, circa quam ab invicem dissentimus, auxiliante Spiritu sancto una simul perpendamus. Oportet enim, si volumus esse veri Spiritus sancti adoratores et cultores, tum in omnibus aliis ipsum Spiritum sanctum invocare ipsumque viæ ducem habere ad veritatem inveniendam et intelligendam, tum maxime in sermonibus, qui de illo ipso habentur, quia et major est in quæstionibus, quæ de Deo agunt,difficultas, Deus autem verus et Spiritus sanctus est cum Patre et Filio simul adoratus utpote ejusdem consors naturæ et simul glorificatus; et quia ipse res suas cognoscens,et quidem solus cum Patre et Filio, et scrutans profunda Dei novit revelare quibus et quando et quantum oportet; hoc vero non evenit cum iis qui contentionis studio contradicunt: procul enim a contentiosis contradictionibus abest Spiritus illuminatio et illustratio. LAT. Age, o Græce, amore veritatis, sive quod idem est amore Dei (verax enim Deus, et Deus est veritas et ex Deo veritas omnibus venit). Desidero enim disquisitionem de hac materia et jamdudum vehementi desiderio anhelo hanc disceptationem. Superveniat vero nobis Paracletus, Spiritus veritatis et sermonem bene dirigat, vertens prava in directa ut Spiritus rectus in visceribus fidelium innovatus et complens exaltansque deficientes nostræ cognitionis valles, asperas nobis vias efficiens planas. GR. Communis jam est utriusque nostrum precatio, et unus idemque scopus, videlicet veritatis inquisitio et inventio circa propositam quæstionem. Jam ergo rem aggrediamur. LAT. Sed prius pauca quædam exponamus et perpendamus de iis quæ circa sanctam Trinitatem dogmatice efferuntur et prædicantur, veluti præambula disceptationis; hæc enim fortasse haud exiguum pondus habebunt ad illam bene apteque dirigendam, praesertim si communi hic suffragio a nobis fuerint concessa; scilicet facilius hoc pacto tum quod cum communibus nostris confessionibus consonat, tum quod ab illis dissonat in sequentibus Isa. XL, 4. Psal. LI (Vulg. L.) 10. Isa. 1. c.

sermonibus discernetur. Oportet enim principiis γνήσιον είναι λογίζεσθαι, δ δὲ ἀπάδει, τοῦτο ὡς νόθον concordent quæ dicuntur, et quod concordat, hoc καὶ μαχόμενον ἀποπέμπεσθαι. genuinum esse censeatur; quod vero discordat, id veluti spurium et repugnans rejiciatur. GR. Recte dicis. Id enim optimum ordinem decet et haud pauca confert ad veritatem dignoscendam. Quod enim ex principiis et suppositionibus veris consequitur, id ipsum omnino verum est; contra quod ipsis adversatur et repugnat, falsum erit: sic itaque faciendum. 2. LAT. Dic igitur mihi: aisne esse Trinitati quædam essentialia et naturalia? GR. Aio, eam enim et essentiam et naturam habere constat, licet supra essentiam et supra naturam sit ejus esse. LAT. Eademne esse statuis essentiam et naturam, an diversa? GR. Eadem omnino. Ita enim docent sancti Patres (f). LAT. Quid vero? Nonne et hypostatica quædam dicis inesse Trinitati et personalia? GR. Et hæc affirmo. Sunt enim in ea hypostases et personæ, licet sancta Trinitas sit sine nomine et super omne nomen. Nam supra omnem rem et cogitationem et denominationem est superdivina Divinitatis super omnem exsistentiam exsistentia, sive, ut magis proprie dicam, superexsistentia; attamen et essentia et natura una et eadem atque indifferens sancta, Trinitatis divinitas prædicatur, et rursum Pater et Filius et Spiritus sunt hypostases et personæ divinitatis. LAT. Eademne esse dicis hæc et illa, an vero diversa? GR. Quænam vero intelligas, edissere. LAT. Idemne essentia et hypostasis, an aliud, atque idemne natura et persona, an vero non idem? GR. Aliud est natura a persona, et aliud essentia ab hypostasi. Sic enim placuit, licet apud nonnullos aliquando essentia sive natura et hypostasis, quæ sunt diversa nomina, pro invicem accipiantur, id est de una eademque re. Idem vero est hypostasis et persona, sicut pariter idem essentia et natura. Consequenter vero his eadem quidem sunt quæ dicuntur essentialia et naturalia. diversa vero ab his hypostatica et personalia, quæ ΓΡ. Εὖ λέγεις· τάξεώς τε γὰρ ἀρίστης τουτὶ, καὶ πρὸς τὴν τῆς ἀληθείας διάγνωσιν οὐ μικρά συμβαλλόμενον. Τὸ γὰρ ἑπόμενον ταῖς ἀληθέσιν ἀρχαῖς τε καὶ ὑποθέσεσιν πάντως καὶ αὐτὸ ἀληθές ἐστιν· τὸ δὲ μαχόμενον καὶ ἐναντιούμενον τοὐναντίον ψευδές· καὶ δὴ ποιητέον οὕτω. β'. ΛΑΤ. Φράζε μοι τοίνυν φῂς εἶναί τινα τῇ Τριάδι οὐσιώδη και φυσικά; ΓΡ. Φημί· καὶ γὰρ καὶ οὐσίαν καὶ φύσιν, κἂν ὑπὲρ οὐσίαν καὶ φύσιν τὸ εἶναι αὐτῇ. ΛΑΤ. Ταυτὰ δὲ οὐσίαν καὶ φύσιν, ἤ ἕτερα; ΓΡ. Ταυτὰ πάντως· οὕτως γὰρ οἱ ἅγιοι Πατέρες διδάσκουσι. ΛΑΤ. Τί δέ; οὐχὶ καὶ ὑποστατικά τινα φῂς ὑπάρ χειν ἐν τῇ Τριάδι καὶ προσωπικά; η. Καὶ ταῦτά φημι· καὶ γὰρ καὶ ὑποστάσεις καὶ πρόσωπα, κἂν ἀνώνυμος καὶ ὑπερώνυμος ἡ ἁγία Τριάς· ὑπὲρ πᾶν γὰρ καὶ πρᾶγμα καὶ νόημα καὶ ὄνομα ἡ τῆς ὑπερθέου θεότητος ὑπὲρ πᾶσαν ὕπαρ ξιν ὕπαρξις, ή, οἰκειότερον εἰπεῖν, ὑπερύπαρξις· ὅμως καὶ οὐσία καὶ φύσις ἡ μία καὶ αὐτὴ καὶ ἀπαράλλακτος τῆς ἁγίας Τριάδος θεότης προσαγορεύεται, καὶ πάλιν ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα ὑπο στάσεις καὶ πρόσωπα τῆς θεότητος. ΑΑΤ. Ταυτὰ δὲ λέγεις εἶναι ταῦτα κἀκεῖνα, ἢ ἕτερα; ΓΡ. Τὰ ποῖα φῂς, φράσον. ΛΑΤ. Ταυτὸν ἡ οὐσία καὶ ἡ ὑπόστασις ἢ ἕτερον, καὶ ταυτὸν ἡ φύσις καὶ πρόσωπον, ἢ οὐ ταυτόν; ΓΡ. Ἕτερον μὲν ἡ φύσις παρὰ τὸ πρόσωπον, καὶ ἕτερον ἢ οὐσία παρὰ τὴν ὑπόστασιν. Οὕτω γὰρ ἔδοξε, καν ποτε παρ᾽ ἐνίοις ἢ οὐσία εἴτουν ή φύσις καὶ ἡ ὑπόστασις διάφορα ὀνόματα ἀντ᾽ ἀλλήλων παραλαμβάνωνται, τουτέστιν ἐφ᾽ ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ πράγματος· ταυτὸν δέ ἐστιν ἡ ὑπόστασις καὶ τὸ πρόσωπον, ὥσπερ αὖθις ἢ οὐσία καὶ φύσις ταὐτόν. Ἑπομένως δὲ τούτοις ταυτὰ μὲν τὰ λεγόμενα οὐ σιώδη και φυσικά, ἕτερα δὲ παρὰ ταῦτα τὰ et ipsa inter se eadem sunt. Alia enim sunt essen- ὑποστατικὰ καὶ προσωπικὰ, ὄντα καὶ ταῦτα ταυτά. tialia et naturalia, et alia hypostatica et personalia, etsi neque essentialia et naturalia sine hypostaticis et personalibus sunt, neque hæc sine illis. Etenim essentia et natura aliud quidem est, ut dixi, ab hypostasi et persona; sed neutra est absque altera. Neque enim essentia insubsistens est, neque subsistentia essentiam expers (g). (γ) Vide Elian Cretensem Comment. in Greg. Naz. or. 11, p. 6, 18. t. II, ed. Bill. et Aristot. Metaphys. 1. iv, c. 4. Αλλα γὰρ τὰ οὐσιώδη και φυσικά, καὶ ἄλλα τὰ υποστατικὰ καὶ προσωπικὰ, εἰ καὶ μήτε τὰ οὐσιώδη καὶ φυσικὰ χωρίς ἐστι τῶν ὑποστατικῶν καὶ προσ ωπικῶν, μήτε ταῦτα ἐκείνων. Καὶ γὰρ ἡ οὐσία καὶ ἡ φύσις ἕτερον μέν, ὡς ἔφην, παρὰ τὴν ὑπό στασιν καὶ τὸ πρόσωπον, ἀλλ᾽ οὐδετέρα θατέρων χωρίς· οὔτε γὰρ ἡ οὐσία ἐστὶν ἀνυπόστατος, οὔτε ἡ ὑπόστασις ἀνούσιος. (g) Vide Joan. Damascen. c. Jacobitas in Lect. ant. Canisii, t. II, part. 1, p. 32 ed. Basnage.

ΑΑΤ. Εἶτα τίνα ταῦτα ὑπολαμβάνεις, λέγω δή LAT. Deinde quænam hæc esse statuis,videlicet τὴν οὐσίαν καὶ τὴν φύσιν, ἢ τὰ οὐσιώδη και φυσικά, καὶ τίνα τὰ ἕτερα, τὴν ὑπόστασιν καὶ τὸ πρόσωπου ἢ τὰ ὑποστατικά και προσωπικά: ΓΡ. Ο μὲν ἔστι κοινὸν καὶ ἐν καὶ ταυτὸν Πατρι καὶ Τίῳ καὶ Πνεύματι, τοῦτο οὐσίαν καὶ φύσιν, καὶ τὰ προσόντα τούτοις κοινῶς καὶ ἡνωμένως καὶ ταυτῶς, οὐσιώδη καὶ φυσικά· ἕκαστον δὲ τῶν τριῶν, ὑπόστασίν τε καὶ πρόσωπον, καὶ ὅπερ ἑνὶ ἑκάστῳ ἴδιον, τοῦτο ὑποστατικὸν καὶ προσωπικόν. ΛΑΤ. Εὖ μὲν ἴσως λέγεις ταυτί· πλὴν καὶ ὑποδειγματικώς σαρήνισον τὰ λεγόμενα. & essentiam et naturam, vel essentialia et naturalia, et quænam cætera, hypostasin et personam, vel hypostatica et personalia? GR. Quod quidem commune est atque unum et idem Patri et Filio et Spiritui, hoc essentiam et naturam. et quæ his adsunt communiter, unite atque eodem modo, essentialia et naturalia; unumquemque vero trium illorum bypostasin et personam,et quod unicuique proprium,id hypostaticum et personale esse statuo (h). LAT. Recte forsitan hæc dicis; verum explana adhuc et per exempla quæ dixisti. GR. Deitatem supernaturalem et superessentialem naturam sanctæ Trinitatis vocare solemus ΓΡ. Τὴν μὲν ὑπερφυῆ καὶ ὑπερούσιον θεότητα φύσιν ειώθαμεν λέγειν τῆς ἁγίας Τριάδος, μίαν καὶ τὴν αὐτὴν καὶ οὐσίαν ἁπλῆν τε καί ἀπαράλ- unam eamdemque,et essentiam simplicem et difeλακτον· τὴν αὐτὴν καὶ ὡσαύτως ἔχουσαν ἐν τῷ Πατρὶ καὶ ἐν τῷ Υἱῷ καὶ ἐν τῷ ἁγίῳ Πνεύματι. Φυσικὰ δὲ καὶ οὐσιώδη, εἰ καὶ κυρίως τὰ κατ᾽ οὖσ σίαν προσόντα τισὶ, πλὴν ἀλλὰ νῦν ἐπὶ τῆς Τριάδος καταχρηστικῶς τὰ περὶ οὐσίαν κοινως καὶ ταυτῶς καὶ ἀμερῶς θεωρούμενα, ὡς τῶν κατ' οὐσίαν ἐχόν τῶν πάντη τὸ κρύσιον καὶ ἄγνωστον, ἀνώνυμόν τε καὶ ὑπερώνυμον. Τοῦ Θεοῦ γὰρ ἡμῖν καὶ ἡ γνῶσις καὶ ἡ κλῆσις, καὶ πᾶν ὄνομα καὶ πᾶν νόημα οὐκ ἐκ τῶν κατ' αὐτόν, ἀλλ᾽ ἐκ τῶν περὶ αὐτὸν Φυσικά μὲν οὖν καὶ οὐσιώδη φαμὲν ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος τὴν ὑπεράγαθον καὶ πανάγαθον ἀγαθότητα, τὴν ὑπερδύναμον καὶ παντοδύναμον δύναμιν, τὴν ὑπέρσοφον σοφίαν καὶ πάνσοφον, τὸ παντουργόν, τὸ ποιητικὸν, τὸ δημιουργικόν, το προνοητικόν, τὸ συνεκτικὸν πάσης κτίσεως, τὸ ἀΐδιον, τὸ ἄχρονον καὶ υπέρχρονον, τὸ αἰώνιον καὶ ὑπεραιώνιον, τὸ κατά χρόνον ἄναρχον, τὸ ἄκτιστον, τὸ ἀγένητον (δι' ενός ν γραφόμενον), τὸ ἀτέλευτον, τὸ ἀκατάληπτον, τὸ ἀπερίληπτον, τὸ ἀπερίγραπτον, τὸ ἀόρατον, τὸ ἄπειρον, τὸ ὑπὲρ πᾶσαν αἴσθησίν τε καὶ νόησιν· τέντα δὴ ἁπλῶς ὅσα κοινὰ καὶ ταὐτὰ Πατρὸς καὶ Ποῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος, οὐσιώδη λέγομεν καὶ φυσικά, οὐ κυρίως, ὡς κατ᾿ οὐσίαν αὐτοῖς ὑπάρχοντα, ἀλλὰ καταχρηστικῶς ὡς περὶ τὴν οὐσίαν κοινῶς καὶ ταυτῶς καὶ ἀμερῶς θεωρούμενα. Υπόστασιν δὲ καὶ πρόσωπον λέγομεν ἕκαστον τῶν τριῶν, τὸν Πατέρα, τὸν Υἱόν, τὸ Πνεῦμα· ὑποστα και δε και προσωπικὰ τὰ περὶ ἕκαστον τούτων ιδιαζόντως ὑπάρχοντα, τὴν πατρότητα, την υἱότητα. τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος ιδιότητα, καθ᾽ ἤν δηλαδή τὸ Πνεῦμα ἐκπορευτὸν ὀνομάζεται· τὸ ἀγέννητον (δια δύο γραφόμενον ν), τό γεννητον ὁμοίως καὶ τὸ απορευτὸν, τὴν ἀγεννησίαν, τήν γέννησιν, καὶ τὴν ἀπόρευσιν· καὶ ταῦτα οὐ μεταπίπτοντα, ἀλλ᾽ ἕκα στον εκάστης υποστάσεως ἀμετακινήτως καὶ ἀνυπο αλλάκτως χαρακτηριστικὸν ἰδίωμά τε καὶ γνώρισμα· τοῦ Πατρὸς τὴν ἀγεννησίαν, ὅτι μὴ ἔκ τινος, καὶ οὔτε τοῦ Υἱοῦ οὔτε τοῦ Πνεύματος· τοῦ Υἱοῦ τὴν γέννησιν, καὶ οὔτε τοῦ Πατρὸς οὔτε τοῦ Πνεύματος· μόνος γὰρ ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννητὸς, διὸ καὶ μονοCf. Petav. De Trinitate lib. IV, Progam. 11. 2 seq. rentiæ expertem, eamdem eodem modo se habentem in Patre et in Filio et in Spiritu sancto. Naturalia vero et essentialia etsi proprie ea quæ secundum essentiam adsunt quibusdam ita vocantur, attamen nunc in Trinitate abusive vocamus quæ circa essentiam communi eodemque modo atque indivise considerantur, cum ea, quæ secundum essentiam sunt, omnino recondita et incomprehensa, nomine destituta ac quovis nomine sint sublimiora. De Deo enim nobis omnis et cognitio et appellatio, omne nomen et omne cogitatum non ex iis quæ secundum ipsum, sed ex iis quæ circa ipsum sunt, advenit. Naturalia igitur et essentialia dicimus in soncta Trinitate bonitatem perfectissimam et transcendentem bonum omne, potentiam potentissimam et super potentiam elevatam, sapientiam sapientissimam et eminentem super omnia,vim omnipotentem, creatricem, factricem, procuratricem et conservatricem universa creaturæ,sempiternitatem a tempore remotam et tempore superiorem, ante ævum et super ævum constitutam, temporalis initii carentiam, increatum, ingenitum, interminabile, incomprehensibile,inflnitum, incircumscriptum, invisibile, immensum superomnem sensum et omnem cogitationem transcendens; ut brevi dicam, ounia omnino quæ communia eademque sunt Patris,et Filii, et Spiritus sancti, essentialia dicimus et naturalia, non proprie tanquam seeundum essentiam in ipsis exsistentia, sed abusive tanquam circa essentiam communiter eodemque modo atque indivise considerata. Hypostasin vero et personam nominamus unumquodque horum trium: Patrem, Filium, Spiritum; hypostatica et personalia autem ea quæ circa unumquemque horum proprie et peculiariter exsistunt, paternitatem,filiationem et Spiritus sancti proprietatem, secundum quanı Spiritus procedens appellatur; ingenitum, genitum et procedens, sive innascibilitatem, generationem et processionem; eaque non concidentia ac nutantia esse statuimus, sed cujuslibet personæ uuumquodque manere

immote et sine permutatione ulla characteristicam γενός· τοῦ Πνεύματος τὴν ἐκπόρευσιν, καὶ οὔτε τοῦ et discretivam proprietutem,et Patris quidem inna- Πατρὸς οὔτε τοῦ Υἱοῦ· μόνον γὰρ τὸ Πνεῦμα ἐκποscibilitatem, quia a nullo est, eamque neque Filii ρευτόν. esse neque Spiritus: Filii generationem, quæ neque Patris est neque Spiritus; solus enim est ex Patre genitus; quare et Unigenitus; Spiritus processionem, quæ neque Patris est neque Filii, solus enim Spiritus sanctus est procedens. 3. LAT. Quid ergo? Cum ingenitus sit Pater, quia a nullo est, et hoc ipsius sit proprium, num idcirco nihil erit ex ipso? GR. Revera et ingenitus Pater est et non ex ullo; sed ex ipso processit tum Filius, tum Spiritus. LAT. Quid vero? Cum progressio quædam sit ab ipso, hæccine est ea uniformis et absque ulla differentia? GR. Minime. 'Nam diversus est modus progressionis et diversas personas manifestans. Alius enim est modus progressionis, secundum quem ex ipso est Filius; et hic generatio appellatur; et alius modus, secundum quem Spiritus ex eo prodire dicitur; vocatur vero hic processio. Uterque vero modus secundum substantiam, non quia differentiam substantiæ præbent, apage, sed quia ex substantia Patris tum Filius, verum per generationem, cum Spiritus, verum per processionem, et non ab extra,non ex nihilo, quemadmodum creaturæ. Et Filium quidem Pater dicitur generare, Spiritum autem dicitur producere vel emittere (i),vel nescio quomodo aptius et accommodatius dicam. Uterque vero mndus proprium nomen sortitus est, quod Spiritus sanctus posuit; nobis autem non perspectus atque incomprehensibilis est, et quod alius sit iste, alius ille, ex iis cognoscimus quæ diverso modo de utroque dicuntur. Quis vero et qualis uterque sit et quænam eorum differentia, a Trinitate sola cognoscitur; nihil enim de his amplius ex divinis oraculis indicatum est. An vero tu non ita dicis? LAT. Ita dico. In his enim tibi consentio idem. que censeo. Jam vero intremus in ipsam quæstionem atque controversiam, perpendamusque id, in quo inter nos lis est et in quo ab invicem dividimur. Inquiratur itaque, utrum oporteat dicere Spiritum ex Patre procedere solo, an etiam eum procedere ex Filio. GR. Id videlicet ipse Spiritus sanctus per Scripuras divinitus inspiratas revelavit, et sancti Patres atque Ecclesiæ magistri per sanctum Spiritum initiati evangelica et apostolica doctrina dogmata iu suis divinitus inspiratis institutionibus tradiderunt; neque recta et piæ sententiæ ullo modo quid adversatur; neque ullum exinde consequitur absurdum. LAT. Dic unum alterumve ex ipsis, ut et ego cognoscam. Oblitteratum in cod. Vat. Desunt aliqua in Vat. p. 3, b., quæ hic sup. γ. ΛΑΤ. Τί οὖν; ἐπειδὴ ἀγέννητον, ὅτι μὴ ἔκ τινος, ὁ Πατήρ καὶ τοῦτο ἴδιον αὐτοῦ, διὰ τοῦτο οὐδὲ ἐξ αὐτοῦ τι ἔσται; ΓΡ. Καὶ μὴν καὶ ἀγέννητος ὁ Πατὴρ καὶ οὐκ ἔκ τινος· ἀλλ᾽ ἐξ αὐτοῦ προελήλυθεν ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα. ΛΑΤ. Τί δέ; ἐπεὶ καὶ πρόοδός τίς ἐστιν ἀπ' αὐτ τοῦ, ἄρα μονότροπος αὕτη καὶ ἀδιάφορος; ΓΡ, Οὐκ ἔστιν καὶ γὰρ ὁ τρόπος τῆς προόδου δ διάφορος καὶ διαφόρων προσώπων ἐκφαντικός. Αλλος γὰρ ἐστιν ὁ τρόπος τῆς προόδου, καθ' δν ὁ Υἱὸς ἐξ αὐτοῦ, γέννησις προσαγορευόμενος, καὶ ἄλλος ὁ τρόπος, καθ᾿ ὃν τὸ Πνεῦμα ἐξ αὐτοῦ προέρχεσθαι λέγεται· καλεῖται δὲ καὶ οὗτος ἐκπόρευ σις. ᾿Αμφότεροι δὲ κατ᾽ οὐσίαν, οὐχ ὅτι διαφορὰν οὐσίας παρέχουσιν, ἄπαγε, ἀλλ' ὅτι ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς καὶ ὁ Υἱὸς, ἀλλὰ γεννητῶς, καὶ τὸ Πνεῦμα, ἀλλ᾽ ἐκπορευτῶς, καὶ οὐκ ἔξωθεν ἐκ τοῦ μὴ οντος καθάπερ τὰ κτίσματα. Καὶ τὸν μὲν Υἱὸν γεννἂν ὁ Πατὴρ λέγεται, τὸ δὲ Πνεῦμα προβάλλε σθαι ἡ πιοίεσθαι ἢ οὐκ οἶδ᾽ ὅπως ἐρῶ προσφυέστε ρον. Εκάτερος δὲ τρόπος ἰδίου μὲν τετύχηκεν ὀνό ματος, δ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἔθετο. ἡμῖν δὲ ἂγνωστός τε καὶ ἀκατάληπτος· καὶ ὅτι ὁ μὲν ἕτερος, ὁ δὲ ἕτερος, ἐκ τῶν περὶ ἑκατέρου διαφόρως λεγομέ. νων γινώσκομεν. Τίς δὲ καὶ ὁποῖος ἑκάτερος, καὶ τίς ἡ διαφορὰ, τῇ Τριάδι μόνῃ γινώσκεται· οὐδὲν γὰρ πλέον ἡμῖν περὶ τούτων ἐκ τῶν θείων λογίων εκπέφασται. [ οὐχ οὕτως φῂς καὶ αὐτός; ΛΑΤ. Φημί, σύμφρων γὰρ ἐπὶ τούτοις εἰμί σοι καὶ ὁμόδοξος. Ηδη δὲ εἰσβάλλωμεν ἐπὶ τὸ ἀμφιβαλλόμενον καὶ ζητούμενον, καὶ περὶ ὁ μέσον ἡμῶν ἡ διαφορὰ, καὶ δι' ὃ τάχα καὶ διιστάμεθα. Οὐκοῦν ζητείσθω, πότερον χρεὼν λέγειν τὸ Ονεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι μόνον, ἢ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ΓΡ. Ο δηλαδὴ καὶ αὐτὸ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον διὰ τῶν θεοπνεύστων Γραφῶν ἐξεκάλυψε καὶ οἱ ἅγιοι Πατέρες καὶ νῆς Ἐκκλησίας διδάσκαλοι διὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος μυηθέντες τὰ τῆς εὐαγγελικῆς καὶ ἀποστολικῆς (πίστεως δόγματα), ἐν ταις ἑαυτῶν θεοπνεύστους διδασκαλίαις παραδεδώκασι· καὶ οὐδὲν τῷ ὀρθῷ λόγῳ καὶ εὐσεβεῖ κατ' οὐδὲν ἠναντίωται, οὔτε μὴν ἔχει τι παρεπόμενον ἄτοπον. ΛΑΤ. Αλλ' έν γέ τι φράσον. ἵνα γνῶ καὶ αὐτός. plenda erant. Vat. οὐδέ. (i) Vocem προβάλλεσθαι non passivum, sed medium hic esse declarant Niceta alia verba,quibus sensu activo eam vocem usurpat.

δ. ΓΡ. Εἰ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενου τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεται καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, συγκέχυται τὰ τῶν ἰδιοτήτων, ἤ ὡς ἐξ ἄλλης ὑποστάσεως εἰς Ελλην μεταχωροῦντα, ἢ ὡς ἄλλην ἐξ ἄλλης μεταλαμβανούσης ἰδιότητα τῆς αὐτῆς ὑποστάσεως· ὅπερ τῆς Σαβελλίου δόξης ἐστὶν οὐ μακράν. Εἰ γὰρ ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς ἕν καὶ ταυτὸν ὑπάρχει κατὰ Σαβέλλιον, ἀκόλουθον πάντως ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα ἐκπορευόμενον ἐκπορεύεσθαι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ· τάχα δ᾽ ἂν καὶ ἐξ ἑαυτοῦ. ΛΑΤ. 'Αλλ' ἐφ' ἡμῶν οὐκ ἔχει χώραν τὸ τοῦ Σα βελλίου δοξάριον· οὐδὲ γὰρ τὰς ὑποστάσεις συγχέομεν καὶ τὰ πρόσωπα, οὐδὲ τὰς ἰδιότητας μετατίθε μεν, οὐδὲ τὴν αὐτὴν καὶ μίαν ὑπόστασιν εἰς ἄλλην καὶ ἄλλην ἰδιότητα μεταφέρομεν· οὐδὲ ὧν τὰ τρία δοξάζομεν πρόσωπον ἤ τριπρόσωπον μίαν ὑπόστα σιν, ἀλλὰ καὶ τὰς ὑποστάσεις τρεῖς εἶναί φαμεν τῆς θεότητος καὶ ἑκάστην ὑπόστασιν ἐν ἀκινήτῳ τηροῦμεν τῇ ἰδιότητι· τοῦ μὲν γὰρ Πατρὸς ἴδιον τὸ ἀγέννητον, τοῦ δὲ Υἱοῦ τὸ γεννητὸν, τοῦ δὲ ἁγίου Πνεύματος τὸ ἐκπορευτὸν εἶναι τιθέμεθα· ἀλλ' ὥσπερ τοῦ Πατρὸς οὐ τὸ ἀγέννητον μόνον, ἀλλὰ καὶ τὸ γεννητικὸν καὶ προβλητικὸν ἤτοι προεκτικὸν, εἰ οὕτω χρὴ λέγειν, οὕτω καὶ τοῦ Υἱοῦ οὐ τὸ γεννητὸν μόνον, ἀλλὰ καὶ τὸ προβλητικὸν, καὶ τοῦ Πνεύματος τὸ ἐκπορευτὸν μὲν, οὐχ ἁπλῶς δέ· ἀλλ᾿ ὥς μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς, ὡς δὲ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, τουτέστιν ἀμέσως μὲν ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἐμμέσως δὲ ἐκ τοῦ Πατρὸς, ὅτι ἐκ τοῦ Πατρὸς μὲν διὰ τοῦ Υἱοῦ, ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ δι' ἑτέρου οὐδενός. ᾿Αγέννητος γὰρ ἂν ὁ Πατὴρ γεννα τὸν Γιόν, γεννῶν δὲ τὸν Υἱὸν διὰ μέσου τοῦ Ποῦ ἅμα καὶ τὸ Πνεῦμα προβάλλεται· καὶ ὁ Υἱὸς G γεννητὸς ὢν καὶ τὸ Πνεῦμα προβάλλεται· καὶ τὸ Πνεῦμα πάλιν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐμμέσως ἐκπορευόμενον, ὡς τῇ ἐκπορεύσει τοῦ Υἱοῦ μεσιτεύοντος ἅμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται μηκέτι δι᾿ ἑτέρου τινός μεσιτεύοντος· ὥστε ἡμᾶς ἴδιον τίθεσθαι του μὲν Πατρὸς τὸ ἀγέννητον, τὸ γεννητικὸν καὶ τὸ ἐμμέσως προβλητικόν· τὸ μὲν ἀγέννητον, ὅτι οὐκ ἔκ τις, τὸ δὲ γεννητικόν, ὅτι γεννᾷ τὸν Υἱόν, τὸ δὲ ἐμμέσως προβλητικόν, ὅτι διὰ μέσου τοῦ Υἱοῦ καὶ τὸ Πνεῦμα προβάλλεται· τοῦ Υἱοῦ δὲ τὸ γεννητὸν καὶ τὸ ἀμέσως προβλητικόν· τὸ μὲν ὅτι ἐκ τοῦ Πατὸς αὐτὸς γεννητὸς, τὸ δὲ ὅτι ἀμέσως ἐξ ἑαυτοῦ τὸ Πνεῦμα προίεται, μέσος ὧν αὐτὸς τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Πνεύματος· τοῦ δὲ Πνεύματος τὸ ἐκπορευτὸν ἐαμέσως ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἐκπορευτὸν δὲ ἀμέσως καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ὡς μεταξὺ μὲν τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Πνεύματος θεωρουμένου τοῦ Υἱοῦ, μεταξὺ δὲ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύμανος οὐδενὸς κατά γε τὴν τόολον. Καὶ ταῦτα εἶναι ἑκάστου τῶν τριῶν ἰδιώ ματα ἀμεταθετικῶς καὶ ἀμετακινήτως καὶ ἀνυπαλ Rubro colore ad marginem legitur: 'Evταῦθα πειρᾶται ὁ Γραϊκὸς διεικνύειν ἄτοπον εἰσάγε ται τῇ δόξῃ τῇ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λεγούσῃ ἐκπορεύεPrimum Græci argumentum: Si Spiritus etiam ex Filio procedit, confunduntur personarum proprietates. Quod Photins evolvit, De Spir. S. mystegogia, cap. 9, 10. 4. GR. Si Spiritus ex Patre procedens etiam ex Filio procedit, confunduntur ea quæ ad proprietates pertinent, quum vel ex alia hypostasi in aliam migrent vel eadem hypostasis aliam ex alia transsumat proprietatem. Quod haud longe abest a Sabellii opinione. Etenim si Pater et Filius unum et idem sunt secundum Sabellium, consequitur omnino, Spiritum ex Patre procedentem etiam ex Filio procedere; imo mox et ex seipso procedet. LAT. Verum apud nos locum non habet Sabellii opinamentum. Neque enim hypostases confundimus et personas; neque proprietates transponimus, neque unam eamdemque hypostasin in aliam et aliam proprietatem transferimus. Neque unam esse existimamus illa tria personam velunam hypostasin tripersonalem; sed et hypostases tres esse dicimus Deitatis, et unamquamque hypostasin inimmota proprietate servamus. Namque Patris proprium ingenitum, Filii vero genitum, et Spiritus sancti procedens esse statuimus (k).At quemadmodum Patris non ingenitum dumtaxat, sed et generatio et productio sive emissio, si ita dicendum est, sic et Filii non solum est genitum esse, verum et producere, et Spiritus sancti procedere quidem, sed non simpliciter verum sic quidem ex Patre, sic vero ex Filio, hoc est immediate quidem ex Filio, mediate vero ex Patre, quia ex Patre quidem per Filium, ex Filio vero per nihil aliud. Ingenitus enim quum sit Pater generat Filium, generans vero Filium per ipsum Filium mediantem simul et Spiritum producit et Filius, qui ipse genitus est, pariter producit Spiritum; et rursum Spiritus ex Patre mediate, utpote mediante in processione Filio, procedens simul et ex Filio procedit non amplius per aliud quoddam medians. Sic proprium ponimus Patris, quod sit ingenitus, generans et mediate producens; ingenitus, quia ex nullo est, generans, quia generat Filium, mediate producens quia per medium Filium Spiritum spirat et producit. Filii vero proprium, quod sit genitus et immediate producat: genitus quia ex Patre ipse generatus est, immediate producens, quia immediate ex se ipso Spiritum emittit medius ipse exsistens inter Patrem et Spiritum. Spiritus vero sancti proprium procedere mediate ex Patre, et procedere immediate ex Filio, quum inter Patrem et Spiritum Filius consideretur, inter Filium vero et Spiritum, quantum ad processionem,nemo. Et hæc dicimus uniuscujusque trium personarum esse proprietates, quæ sine ulla immutatione vel commutatione immotæ et integræ perseverant. Quemadmodum igitur non σθαι τὸ Πνεῦμα· καί φησι σύγχυσιν τῶν ἰδιοτήτων συνάγεσθαι· ὅπερ ἀνασκευάζει ὁ Λατῖνος πάνω εὐφυώς. (*) Ita S. Maximus in opusculis theologicis et polemicis t. II, p. 155, ed. Combefisii, at Pseudo-justinus in Expositione rectæ fidei, n. 3.

quia Pater genitus non est, idcirco ipse genera- λάκτως ἔχοντα καὶ ἀμεταβλήτως. Ωσπερ οὖν οὐχ tione vel emissione privatur, sed quoad hæc et illa et ingenitus, sed et genitor est et spirator, genitor quidem immediate ex se ipso, spirator vero mediate per Filium: sic neque Filius quia genitus est, idcirco a spiratione excluditur, neque Spiritus, quia ex Patre procedit, ideo ex Filio non procedit, sed processio ejus immediata quidem ex Filio, mediata vero ex Patre. Custoditur igitur unicuique persona proprietas.immota et inconfusa; sic in unitate Trinitas et indivisa in Trinitate unitas. Unitas enim est et Trinitas Pater et Filius et Spiritus sanctus: unitas quidem propter naturam divinitatis unam eamdemque, quæ indivisa et inalterabilis est; Trinitas vero propter proprietates, quæ immote se habent juxta ea quæ modo diximus. Cum vero singulis personis immotæ custodiantur proprietates, haud dici potest ex seipso procedere Spiritus, quia hoc non est Spiritus proprietas; verum ex Patre per Filium procedens, etiam ex Filio procedit, non autem per alium quempiam; et ubi nunc est Sabellii confusio? Si enim juxta istum unum diceremus Patrem et Filium vel etiam Spiritum sanctum tanquam unam hypostasin sive personam, tunc Spiritum ex Patre procedentem etiam ex Filio procedere asserentes Sabellio concordes essemus, vel omnino Semi sabelliani, sicut alii quidam Semiariani. Nam tria illa unam hypostasin et unum dicentes ita secundum Sabellium, non magis faceremus Spiritum ex Patre et ex Filio procedentem, quam ex se ipso, verum et Patrem tum generantem, tum generatum atque procedentem, et horum unumquodque non magis ex alio, quam ex seipso; Filium porro non solum genitum, verum et procedentem, imo etiam et generantem; rursus Spiritum non solum procedentem, sed et gignentem et genitum.Ejusmodi enim sunt Sabellii nugæ uni eidemque persona diversa nomina et diversas proprietates tribuentis. Si vero Patrem et Filium solum unam diceremus personam, ex hac vero una persona progredi Spiritum doceremus, tum et sic Semisabelliani essemus ex Patre et Filio illum, qui procedit, procedere asserentes. Nunc vero nos aliam quidem Divinitatis personam statuentes Patrem, aliam vero Filium, ejusdem scilicet natura, aliam vero rursus Spiritum, deinde ponentes procedentem ex Patre, procedere quoque ex Filio, aliter dicimus. Qui vero unam personam esse aiunt Patrem et Filium, deinde Spiritum ex Patre et ex Filio procedere affirmant, absurdum consequens habent, non quia simpliciter dicunt ex Patre et ex Filio, sed quia ex ambobus tanquam uno, et quia unum utrumque, Patrem videlicet et Filium, ponunt, non secundum vim Dominicæ vocis verum secus ac ille dicit: Ego el Pater unum sumus. Non vero, qui ex Patre et ex Filio dicimus Spiritum, non ut ex uno dicimus, verum ut ex duabus personis consubstantialibus consubstantialem procedere ὅτι οὐ γεγέννηται ὁ Πατήρ, διὰ τοῦτο οὐδὲ γεννᾷ οὐδὲ προβάλλεται, ἀλλὰ κἀκεῖνα καὶ ταῦτα καὶ ἀγέννητός ἐστιν, ἀλλὰ καὶ γεννήτωρ καὶ προβολεὺς τὸ μὲν ἀμέσως ἐξ ἑαυτοῦ, τὸ δὲ ἐμμέσως δεὰ τοῦ Υἱοῦ, οὕτω καὶ ὁ Υἱὸς οὐχ ὅτι γεγέννηται, διὰ τοῦτο οὐχὶ καὶ τὸ Πνεῦμα προβάλλεται. Καὶ τὸ Πνεῦμα οὐχ ὅτι ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, διὰ τοῦτο οὐχὶ καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται· ἀλλ' ἡ ἐκπόρευσις αὐτοῦ ἄμεσος μὲν ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἔμμεσος δὲ ἐκ τοῦ Πατρός. Φυλάττεται γοῦν ἑκάστῳ προσώπῳ ἡ ἰδιότης ἀκίνη τος καὶ ἀσύγχυτος· οὕτως ἡ ἐν μονάδι Τριὰς καὶ ἀδιαίρετος ἡ ἐν Τριάδι μονάς. Μονάς γάρ ἐστι καὶ Τριὰς ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα· τὸ μὲν κατὰ τὴν φύσιν τῆς θεότητος μίαν καὶ τὴν αὐτὴν οὗταν καὶ ἀδιαίρετον καὶ ἀναλλοίωτον· τὸ δὲ διὰ τὰς ἰδιότητας ἀμετακινήτως ἐχούσας, καθὰ φθάσαντες ἔφημεν. Φυλαττομένων δὲ τῶν ἰδιοτήτων ἑκάστῳ ἀμεταβλήτων, οὐκ ἂν λέγοιτο τὸ Πνεῦμα ἐξ ἑαυτοῦ ἐκπορεύεσθαι, ὅτι μὴ ἰδιότης ἐστὶ τοῦτο τοῦ Πνεύ ματος· ἐκ τοῦ Πατρὸς δὲ ἐκπορευόμενον δια τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται, ἀλλ' οὐ δι' ἑτέ ρου τινός· καὶ ποῦ τοῦ Σαβελλίου ή σύγχυσις; μὲν γὰρ ἕν κατ' ἐκεῖνον ἐλέγομεν τὸν Πατέρα καὶ τὸν Γὸν ἢ καὶ τὸ Πνεῦμα ὡς μίαν ὑπόστασιν ἢ πρόσωπον, τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι φασκοντες, σύμφρονες ἂν ἦμεν τῷ Σαβελλίῳ, ἢ πάντως ἡμισαβέλλιοι, καθάπερ άλλοι τινὲς ἡμιάρειοι· τὰ μὲν γὰρ τρία λέγοντες μίαν ὑπόστασιν καὶ ἂν οὕτω κατά Σαβέλλιον, οὐδὲν μᾶλλον ἐποιοῦμεν τὸ Ηνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐν τοῦ Υἱοῦ ἐκπορευόμενον, ἤ ἐξ ἑαυτοῦ· ἀλλὰ καὶ τὸν Πατέρα γεννώντά τε καὶ γεννώμενον καὶ ἐκπορευόμενον, καὶ ἕκαστον τούτων οὐ μᾶλλον ἐξ ἄλλου ἤ ἐξ ἑαυτοῦ· καὶ τὸν Υἱὸν δὲ οὐ μόνον γεννώμενον, ἀλλὰ καὶ ἐκπορευόμενον, πρὸς δὲ τούτοις καὶ γεννώντα· καὶ τὸ Πνεῦμα αὖθις οὐκ ἐκπορευάμενον μόνον, ἀλλὰ καὶ γεννῶν καὶ γεννώμενον. Τοιαῦτα γὰρ τὰ Σαβελλίου ληρήματα ἐνὶ καὶ τῷ αὐτῷ προσώπῳ διάφορα τιθέντος ὀνόματα καὶ διαφόρους ιδιότητας. Τὸν δὲ Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν μό νον φάσκοντες ἕν πρόσωπον, ἐκ τοῦ ἑνὸς δὲ τούτου τὸ Πνεῦμα προέρχεσθαι δογματίζοντες ἦμεν ἂν καὶ οὕτως ἡμισαβέλλιοι ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ ἐκπορευτὴν ἐκπορεύεσθαι λέγοντες. Νῦν δὲ ἡμεῖς ἄλλην μὲν ὑπόστασιν τῆς θεότητος δοξάζοντες τὸν Πατέρα, ἄλλην δὲ τὸν Υἱόν, τῆς αὐτῆς δηλαδή φύ σεως, ἄλλην δὲ ὡσαύτως τὸ Πνεῦμα, εἶτα τιθέντες τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον ἐκπορεύεσθαι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἑτέρως φαμέν. Οἱ μὲν οὖν ἓν λέγοντες τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν πρόσωπον, εἶτα φάσκοντες τὸ Πνεῦμα ἐκπορευτὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, τὸ ἄτοπον ἑπόμενον ἔχουσιν· οὐχ ὅτι ἁπλῶς φασιν ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλ᾽ ὅτι ὡς ἑνὸς ἐξ ἀμφοῖν· καὶ ὅτι ἕν ἄμφω τίθενται τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱόν, οὐ κατὰ δύναμιν τῆς τοῦ Κυρίου φωνῆς, ἀλλ᾽ ἑτέρως ἢ ὡς ἐκεῖνός φησιν· Ἐγὼ καὶ ὁ Πατήρ ἓν ἐσμεν. Ἡμεῖς δὲ καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγοντες οὐχ ὡς ἐξ ἑνὸς

modum. Spiritum igitur dicere ex utroque velut ex uno impium est, quia Sabellianum; eum vero dicere ex ambobus non habentibus in essentia differentiam neque in nominum duplicitate discretionem, sed in hypostaticis proprietatibus, longe a Sabelliana impietate abest. Quare cum hoc dogma aliud sit a Sabellii opinione, neque Sabellianum et abjiciendum illud existimes. Verum absurdum illud esse aliunde demonstres. τοῦτό φαμεν, ἀλλ᾿ ὡς ἐκ δύο προσώπων ὁμοφυῶν secundum quemdam incognitum et ineffabilem ὁμοφυές προερχόμενον κατά τινα τρόπον ἄγνωστόν τε καὶ ἀῤῥητον. Τὸ μὲν οὖν ἐξ ἀμφοῖν λέγειν τὸ Πνεῦμα ὡς ἐξ ἑνὸς, ἀσεβές· Σαβελλιανὸν γὰρ τὸ δὲ ἐξ ἀμφοῖν ἐχόντοιν οὐκ ἐν οὐσίᾳ διαφορότητα οὐδ᾽ ἐν ὀνομάτων διττότητι τὴν διάκρισιν, ἀλλ᾽ ἐν ὑποστατικαῖς ιδιότητι, τῆς Σαβελλιανῆς ἀσεβείας μα κράν· ὥστε, ἐπειδὴ τὸ τοιοῦτον δόγμα ἕτερόν ἐστι τῆς τοῦ Σαβελλίου δόξης, μηδ᾽ ὡς Σαβελλιανὸν ἡγοῦ καὶ ἀπόβλητον. Ἀλλ᾽ ἤ ἄρα ἑτέρως ἔχειν τὸ ἄτοπον ἔλεγχε. ε. ΓΡ. Έστω ταῦτα, καὶ μὴ Σαβελλιανὸν ἔστω τὸ λέγειν ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ τοῦ παναγίου Πνεύματος τὴν ἐκπόρευσιν· ἀλλ' ἐκεῖνό γε ἄτο του Εἰ γὰρ ἐξ ἀμφοῖν, σύνθετος αὐτῷ λοιπὸν τῆς ὑποστάσεως ἡ ἰδιότης, καὶ οὐχ ἁπλῆ καὶ σύνο θετος ἡ ὑπόστασις, ὅτι καὶ ἀμέσως καὶ ἐμμέσως ἐκπορεύεται, τὸ μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς, τὸ δὲ ἐκ τοῦ Που· οὕτω δὲ καὶ τοῦ Υἱοῦ ἡ διότης εὑρίσκεται σύνθετος, ἔχουσα μὴ μόνον τὸ γεννᾶσθαι ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἀλλὰ καὶ τὸ Πνεῦμα ἐξ ἑαυτοῦ ἀμέσως ως μέση προβάλλεσθαι. ΛΑΤ. Κατὰ τοῦτον τὸν λόγον σύνθεσις ἂν εἴη καὶ περὶ τὸν Πατέρα, καὶ μᾶλλον, ὅτι οὐκ ἀγγέννητης μόνον, ἀλλὰ καὶ γεννήτωρ καὶ προβολεύς. Εἰ δὲ ἐπὶ τοῦ Πατρὸς ταῦτα οὐ παρεισήγαγε σύνθεσιν, οὐδὲ ἐκεῖνα λοιπὸν ἐπὶ τοῦ νοῦ καὶ Πνεύματος. Η τίς ἡ ἀποκλήρωσις, τὸν μὲν Πατέρα μὴ εἶναι σύνθετον ἐκ τοῦ ἀγεννήτου καὶ τοῦ γεννητικοῦ καὶ τοῦ προβλητικοῦ, τὸν δὲ Υἱὸν σύνθετον εἶναι διὰ τὸ γεννητὸν καὶ τὸ προβλητικὸν, καὶ τὸ Πνεῦμα διὰ τὸ διχόθεν καὶ διχῶς ἐκπορευτὸν, ἤτοι ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἐμμέσως δηλαδὴ καὶ ἀμέσως; Καίτοι κἄν ἁπλῆν δῶμεν ἑκάστῳ τὴν ἰδιότητα, κατὰ τὸν σὸν λόγον καὶ οὕτως, ὡς λέγεις, διπλόη παρεισαχθήσεται, καὶ σύνθεσις έψεται, καὶ ἔσται σύνο θετον ἕκαστον. Καὶ γὰρ ἐν τῷ Πατρὶ καὶ ἡ τῆς θεότητος οὐσία ἐστὶ καὶ ἡ τοῦ γεννᾶν ιδιότης, καὶ ἐν τῷ Υἱῷ μετὰ τῆς οὐσίας καὶ ἡ τοῦ γεννᾶσθαι ιδιότης ἐστὶν, καὶ ἐν τῷ Πνεύματι μετὰ τῆς αὐτῆς αἰτίας καὶ ἡ ἰδιότης τῆς ἐκπορεύσεως. Ἀλλ᾿ οὐ σύνθεσις ἐκεῖ, ἀλλ᾽ ἁπλότης ὑπὲρ πᾶσαν ἁπλότητα, ὅτι μέρη ταῦτα τῆς θεότητος ἀμερής γὰρ ὑπὲρ πᾶσαν ἀμέρειαν), αλλ' ιδιότητες περὶ τὴν μίαν οὐσίαν καὶ τὰς τῆς μιᾶς οὐσίας ὑποστάσεις θεωρούμεναι καὶ ἑκάστη, ἑκάστην ὑπόστασιν χαρακτηρίζουσαι. Οὐκοῦν οὐδὲ ὅταν λέγω τὸ Πνεῦμα ἀμέσως ἔχειν καὶ ἐμμέσως τὴν ἐκπόρευσιν, ἢ τὸν Υἱὸν καὶ γεννᾶ. Με: ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τὸ Πνεῦμα προβάλλεσθαι, διπλόην τινὰ παρεισάγω καὶ σύνθεσιν· ὥσπερ γὰρ ἢ ἐκ τοῦ Πατρὸς διάφορος πρόοδος, καθά φατε καὶ ὑμεῖς, διάφορον μὲν δείκνυσι τὴν σχέσιν αὐτοῦ, Nota marg. Ἑτέρου ἀτόπου εἰσαγωγὴ, ὅτι σύνθετον ἔσται τὸ Πνεῦμα ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκποενόμενον, καὶ πρὸς τοῦτο ἀνασκευή. (l: Secundum absurdum: Compositus erit Spiritus ex Patre et Filio procedens. Vide Photium, De Spirit. sancti Mystagogia, cap. 7 et 45, 5. GR. Sint hæc ita, neque Sabellianum sit dicere, ex Patre et Filio sanctissimi Spiritus esse processionem. Attamen illud certe absurdum ostendit, quod non dicam (l). Si Spiritus est ex utroque, composita ipsi erit hypostaseos proprietas, et non simplex, et composita ipsa hypostasis, quia et immediate et mediate procedit, scilicet tum ex Patre, tum ex Filio; sic autem et Filii proprietas deprehenditur composita, quum non solum habeat quod sit generatus ex Patre, verum etiam quod Spiritum sanctum ex se ipso immediate producat. LAT. Secundum hanc rationem in Patre quoque foret compositio, et multo magis, quia non solum ingenitus, verum etiam generans et spirans est. Si vero hæc in Patre nullam inducunt compositionem, neque illa in Filio et in Spiritu compositionem inducent. Aut qualis est ista sortitio et distributio, Patrem quidem non esse compositum ex innascibilitate,generatione et spiratione (activa), Filium vero compositum esse propter passivam generationem et spirationem activam, et Spiritum compositum, quia e duplici causa et duplici modo procedat, sive ex Patre et ex Filio, mediate videli cet et immediate? Quanquam et si simplicem demus cuique proprietatem secundum tuum sermonem, et sic, ut dicis, duplicitas inducetur et compositio sequetur et erit unumquodque compositum. Etenim in Patre est tum divinitatis essentia tum gignendi proprietas, et in Filio una cum essentia proprietas geniti est, et in Spiritu cum eadem essentia, proprietas processionis Verum non est compositio ibi, sed simplicitas super omnem simplicitatem, quia nec partes Divinitatis ista sunt, quum ea sit super omnem indivisibilitatem indi. visibilis, verum proprietates, quæ circa unam essentiam et hujus unius essentiæ hypostases spectantur et quarumque quamlibet personam distinguit suoque charactere insignit. Igitur neque quando dico Spiritum immediate et mediate habere processionem, vel ex Patre Filium generari et Spiritum producere (m), duplicitatem quamIta scriptum. Quod tamen mendum exhibere videtur. (m) Προβάλλεσθαι hic non sumi passive usus vocis in sequentibus demonstrat.

NICETÆ MARONIENSIS dam induco et compositionem. Sicut enim diversa τὴν μὲν πρὸς τὸν Υἱὸν ὡς Πατρός, τὴν δὲ πρὸς τὸ e Patre progressio, secundum quod et vos dicitis, diversam quidem ejus habitudinem constituit, alteram ad Filium ut Patris, alteram ad Spiritum ut spirantis secundum proprium modum, paternam vero hypostasin minime indicat compositam, ita nec Spiritus e Patre et Filio processio compositionem quamdam intelligi sinit sive in Filio sive in Spiritu. Quanquam in Patre generare et producere non idem est neque eodem modo, in Spiritu vero procedere unum et idem, etsi ex altero quidem mediate, sive ex Patre per Filium, ex altero vero immediate, quia ex Filio, non vero per alium quempiam. Non est igitur compositus Filius, quia non solum generatur, sed et Spiritum emittit, neque Spiritus, quia procedit non ex Patre solo, sed et ex Filio; neque etiam Pater, quia non solum ingenitus, sed et Filii genitor, neque quia non solum genitor, sed et productor Spiritus; neque etiam secundum communem tum nostram tum vestram sententiam compositus Filius et Spiritus, quia uterque prater substantiam habet personæ proprietatem, Filius quidem filiationem solam, Spiritus vero processionem ex Patre. Si enim composita foret qualibet persona propter suas proprietates,etiamn essentia trium personarum composita esset propter eas, quæ circa ipsam sunt, trium communes proprietates, bonitatem dico,sapientiam, potentiam, vim productricem, omnium effectricem et creatricem, providentiam, conservationem, omnium rerum comprehensionem et continentiam, aseitatem, et principii carentiam, immortalitatem et sine ullo fine durationem, immensitatem, æternitatem, extra tempus et supra tempus exsistentiam, et quæcunque alia hujusmodi sive secundum positionem,sive secundum negationem, sive secundum causam, sive secundum eminentiam et excellentiam dicuntur in Deo. Sed non sunt hæc essentia, verum circa essentiam considerantur, etsi et certo quodam modo essentialia et naturalia vocantur, neque partes sunt essentiæ, quum deitas partium omnino sit expers. Sic et in igue variæ insunt potentia, levitas, mobilitas sursum tendens, vis illuminativa et vis combustiva, verum propterea ignis non est compositus, sed simplex, in quantum in corporibus naturalibus et elementaribus secundum extremam, ut ita dicam, j) resonantiam simplicitas esse potest. Attamen hic na turalia et essentialia ista sunt igni, ibi vero illa circa essentiam considerantur, hæc vero circa unamquamque personam singularia; idcirco multo magis simplicitas tum essentiæ tum cujuslibet personæ nullum patietur detrimentum. Sed neque in omni. bus, in quibus varietas quædam et distinctio consideratur, statim et compositio inducitur. Omnis enim essentia habet et virtutem et operationem, licet et simplex sit, neque idcirco compositam diCod. Vat. f. 5, 6, mendose, ὑπόθεσις. Πνεῦμα ὡς προβολέως κατά τρόπον ἴδιον, τὴν δὲ Πατρικὴν ὑπόστασιν οὐ σύνθετον ὑποδείκνυσιν, οξ τως οὐδὲ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι σύνθεσιν δίδωσιν ἐννοεῖν ἢ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ ἢ ἐπὶ τοῦ Πνεύματος. Καίτοι ἐπὶ τοῦ Πατρὸς τὸ γεννᾶν καὶ τὸ προβάλλεσθαι οὐ ταὐ τὸν οὐδ᾽ ὡσαύτως, ἐπὶ δὲ τοῦ Πνεύματος τὸ ἐκπορεύεσθαι ἔν καὶ ταὐτὸν, εἰ καὶ ἐκ τοῦδε μὲν ἐμμέν σως, ήγουν ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ, ἐκ τοῦδε δὲ ἀμέσως, ὅτι ἐκ τοῦ Υἱοῦ οὐκέτι δὲ δι᾽ ἄλλου τινός. Οὐκ οὖν σύνθετος ὁ Υἱός, ὅτι μὴ γεννᾶται μόνον, ἀλλὰ καὶ τὸ Πνεῦμα προβάλλεται· οὐδὲ τὸ Πνεῦμα, ὅτι ἐκπορεύεται οὐκ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς, ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ· καὶ γὰρ οὐδὲ ὁ Πατήρ, ὅτι μὴ μόνον ἀγέννητος, ἀλλὰ καὶ γεννήτωρ Υἱοῦ, οὐδ᾽ ὅτι μὴ γεννήτωρ μόνον, ἀλλὰ καὶ προβλήτωρ τοῦ Πνεύματ τος. Καὶ γὰρ οὐδὲ ἐπὶ τῆς κοινῆς δόξης ἠμῶν τε καὶ ὑμῶν σύνθετος ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα ὅτι μετὰ τῆς οὐσίας ἑκάτερον ἔχει τὸ τῆς ὑποστάσεως ἴδιον, ὁ μὲν τὸ γεννητὸν μόνον, τὸ δὲ τὸ ἐκπορευτὸν ἐκ τοῦ Πατρός. Εἰ γὰρ σύνθετος ἑκάστη ὑπόστασις διὰ τὰς ἑαυτῆς ἰδιότητας, καὶ ἡ οὐσία ἂν εἴη τῶν τριῶν ὑποστάσεων σύνθετος διὰ τὰ περὶ αὐτὴν κοινὰ τῶν τριῶν ἰδιώματα, τὸ ἀγαθὸν φημί, τὸ σοφὸν, τὸ δυνατ τόν, τὸ ποιητικὸν, τὸ παντουργικὸν, τὸ δημιουργι κὸν, τὸ προνοητικὸν, τὸ συνεκτικόν, τὸ περιεκτικὸν καὶ περιληπτικον πάντων, τὸ ἄκτιστον, τὸ ἄναρχον, τὸ ἀθάνατον, τὸ ἀτελεύτητον, τὸ ἄπειρον, τὸ αἰώνιον, τὸ ἄχρονον, τὸ ὑπέρχρονον, καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα εἴτε κατὰ θέσιν είτε κατὰ ἀφαίρεσιν, εἴτε κατ' απο τίαν, εἴτε καθ᾽ ὑπεροχὴν καὶ ὑπέρβασιν λέγεται ἐπὶ τοῦ Θεοῦ. Ἀλλ᾽ οὐκ οὐσία ταῦτα, ἀλλὰ περὶ τὴν οὐσίαν θεωρούμενα, εἰ καὶ οὐσιώδη πως καλεῖται καὶ φυσικὰ, οὐδὲ μέρη τῆς οὐσίας· ἡ θεότης γὰρ ἀμερής· οὕτω καὶ τῷ πυρὶ πρόσεστι τὸ κουφόν τε καὶ ἀνωφερές, καὶ τὸ φωτιστικὸν καὶ τὸ καυστικόν, δυνάμεις διάφοροι, ἀλλ᾽ οὐ σύνθετον διὰ τοῦτο τὸ πῦρ, ἀλλὰ ἁπλοῦν, ὅσον ἐν σώμασι φυσικοῖς τε καὶ στοιχειώδεσι κατὰ τὸ ἔσχατον, ἵν᾿ οὕτως εἴπω ἀπήχημα τῆς ἀπλότητος. Καίτοι ἐνταῦθα οὐσιώδη ταῦτά ἐστι τῷ πυρί, ἐκεῖ δὲ τὰ μὲν περὶ τὴν οὐσίαν ἐστὶ θεωρούμενα τὰ δὲ περὶ ἑκάστην ὑπόστασιν ἕκαστα· διὸ πολλῷ πλέον οὐ λυμανεῖται τὸ ἀπλοῦν οὔτε τῆς οὐσίας οὔτε ἑκάστης τῶν ὑποστάσεων. 'Αλλ᾿ οὐδὲ ἐπὶ πάντων ἐν οἷς θεωρεῖται ποικιλία τις καὶ διάκρισις, ἤδη καὶ σύνθεσις παρεισάγεται. Μᾶσα γὰρ οὐσία ἔχει καὶ δύναμιν καὶ ἐνέργειαν, κἄν ἁπλῆ τις εἴη, καὶ οὐ διὰ τοῦτο σύνθετον ἐροῦμεν πάντως καὶ τὴν ἁπλῆν. Ανάγκη γὰρ ἤ σύνθετον εἶναι καὶ τὴν ἁπλῆν, καὶ οὐδεμία ἔσται ἁπλῆ, κ τὴν ἀπλῆν εἶναι χωρὶς ἐνεργείας τε καὶ δυνάμεως, ὅπερ ψεῦδός ἐστιν ἐναργῶς· οὔτε γὰρ ἐνέργεια τῆς δυνάμεως χωρίς, ἐξ ἧς πρόεισιν, οὔτε δύναμις δίχα τῆς οὐσίας, ἀλλ᾽ οὐδὲ οὐσία χωρὶς τῆς τοῦ ἐνεργεῖν δυνάμεως. Εἰ δὲ ταῦτα ἀδύνατα, καί ἐστι καὶ ἡ ἀπλουστάτη ἁπλῶς οὐσία μετὰ τῆς ἐνούσης δυνάVide Greg. Naz. orat. 32, p. 519, ed. Bill. (nunc orat. 42).

μεως ἔχουσα καὶ τὴν ἐκ τῆς δυνάμεως προΐοῦσαν cemus eliam simplicem. Necesse enim est au ἐνέργειαν. Καὶ διὰ ταῦτα σύνθεσις οὐκ ἔστι περί αὐτὴν, ὅτι περὶ τὸ αὐτὸ καὶ ἔν, τὴν οὐσίαν, ἄλλο μὲν ἡ δύναμις, ἄλλο δὲ ἡ ἐνέργεια, καὶ ὅτι ἕν καὶ ταὐτὸν πρᾶγμα ἐξ οὐσίας ἐστὶ καὶ δυνάμεως καὶ ἐνεργείας, εἰ οὕτω χρή φάναι, καὶ ὅτι τῷ λόγῳ διακέκριτα: τῆς οὐσίας ἡ δύναμις, τῆς δὲ δυνάμεως ἡ ἐνέργεια. Μία γὰρ καὶ οὕτως ἐστιν ἁπλῆ οὐσία. Πῶς ἄν τις ἐπὶ τῆς ἁπλῆς τῷ ὄντι καὶ ἀσυνθέτου φύσεως ἤτοι ἐφ' ἑκάστης τῶν ἑνιαίων τῆς ὑπερθέου θεότητος ὑποστάσεων τολμήσεις λέγειν, ὅτι σύνθεσις ἐκ τῶν φυσικῶν ἢ ὑποστατικῶν ἰδιοτήτων εἰσάγεται; Τί τῆς μονάδος ἁπλούστερον ἐν τοῖς ἀριθμοῖς; ἀλλ' ὅμως ἄλλο μὲν τὸ εἶναι αὐτῆ, ἄλλο δὲ ἡ δύναμις, καὶ ἄλλο ἡ ἐνέργεια. Ταυτίζει μὲν γὰρ ἅπαντα καὶ ἀνυπάλλακτα τηρεῖ· σχέσεις δὲ ἀπείρους σχεδὸν ὑποδύεται προστιθεμένη καὶ ἀφαιρουμένη καὶ γεννώσα· πάντα τὰ εἴδη τῶν ἀριθμῶν· καὶ νῦν μὲν γινομένη τὸ ἥμισυ καὶ τὸ ὑποδιπλάσιον, νῦν δὲ τρίτ τον καὶ ὑποτριπλάσιον, νῦν δὲ τέταρτον καὶ ὑποτε τετραπλάσιον, καὶ ἄλλοτε ἄλλο καὶ κατὰ ταὐτὸν πάντα, καὶ τοῦτο ἐπ' ἄπειρον, νῦν μὲν ἀσχημάτιστος νοουμένη, νῦν δὲ ἐσχηματισμένη, καὶ ποτὲ μὲν τρίγωνος, ποτὲ δὲ τετράγωνος, ποτὲ δὲ πεντάγωνος, καὶ ἄλλο τε καὶ ἄλλο καὶ ἅμα πάντα, καὶ τοῦτο ἐπ' ἄπειρον· καὶ νῦν μὲν ἐπίπεδος, νῦν δὲ στερεὰ, καὶ νῦν μὲν ἄσχετος, νῦν σχέσιν ἔχουσα, καὶ ταύτην πολυειδῶς· καὶ ποικίλη τις φαινομένη διὰ τὰς δυο νάμεις καὶ τὰς ἐνεργείας αὐτῆς, ὅμως ἁπλουστάτη ἐπὶ, καὶ ἡ ποικιλία αὐτὴ τὴν ἀπλότητα τῆς οὐσίας οὐ λυμαίνεται· οὐσίας δὲ λέγω τῆς κατ' αὐτήν. "Ο γάρ ἐστιν ἑκάστῳ τὸ εἶναι, τοῦτό ἐστι καὶ ἡ οὐσία αὐτοῦ. Εἰ οὖν ἐπὶ τῶν καθ᾽ ἡμᾶς τὰ περὶ ἕκαστον ἁπλοῦν θεωρούμενα διπλόην καὶ σύνθεσιν οὐ παρεισ έγουσι, πολλῷ πλέον οὐδὲ ἐπὶ τῶν θεαρχικῶν ὑποστάσεων ἐκ τῆς ἐνίων ἰδιοτήτων ἐπιπλοκῆς διπλόη καὶ σύνθεσίς τις παρεισάγεται. Οὔτε οὖν ὁ Υἱὸς σύνθετος, εἰ μὴ μόνον ἐστὶ γεννητὸς ἐκ Πατρὸς, ἀλλὰ καὶ προβλήτωρ τοῦ Πνεύματος, οὔτε τὸ Πνεῦ μα, εἰ μὴ ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ Ποῦ ἐκπορεύεται. Καὶ γὰρ οὐδὲ ὁ Πατὴρ ἀγέννητος ὧν καὶ γεννήτωρ τοῦ Υἱοῦ καὶ προβλήτωρ τοῦ Πνεύ ματος. Ωσπερ γὰρ τὸ ἀγέννητον καὶ τὸ γεννητὸν καὶ τὸ ἐκπορευτὸν ἁπλῶς θεωρούμενα διάφοροι μέν εἰσιν ὑποστατικαί ιδιότητες ἑκάστη τῶν τριῶν κάστῷ τῶν τριῶν προσώπων ἀφοριζόμεναι, ἀλλὰ τὴν μίαν φύσιν αὐτῶν οὐ μερίζουσιν, οὕτως, κἂν πλείους ὦσιν αἱ περὶ ἑκάστην τῶν τριῶν ὑποστάτων ιδιότητες, οὐδ᾽ οὕτως οὐδεμίαν αὐτῶν ὑπόστα την τέμνουσιν ἢ μερίζουσιν, ἀλλ᾽ οὐδὲ σύνθετον οὐδεμίαν τούτων δεικνύουσιν. Ὥσπερ δὲ οὐ μεριστὸς ὁ Πατήρ, ὅτι ἐξ αὐτοῦ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα (οὐ γὰρ μέρη τοῦ Πατρὸς ταῦτα, οὐδὲ κατὰ τομήν τινα καὶ ῥοὴν ἡ ἑκάστου γνωρίζεται πρόοδος), οὕτω οὐδὲ τὸ Πνεῦμα μεριστὸν, ὅτι ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ· οὐδὲ τὸ μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἔχει, τὸ δὲ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλὰ τὸ ἁπλοῦν καὶ ἐν ὅπερ ἐστὶν, ἔκ τοῦ Πατρός ἐστι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ· ἐξ ἀμερῶν ἀμερὲς καὶ ἁπλοῦν ἐξ ἁπλῶν. Εἰ δὲ λέγεις Πῶς; ἄῤῥητος ὁ τρόπος composita sit et simplex, et tunc nulla substantia erit simplex; aut simplex sit absque operatione et virtute,quod manifeste falsum. est. Nam neque oper ratio est sine potentia et virtute, ex qua procedit, neque potentia sine essentia, imo nec essentia sine potentia operandi.Si vero hæc impossibilia,tunc et simplicissima simpliciter substantia una cum insita potentia habebit etiam operationem ex hac potentia prodeuntem, proptereaque non adest circa ipsam compositio ex eo, quod circa unum et idem,substantiam, aliud sit potentia, aliud operatio, et quod una eademque res ex substantia et potentia et operatione consistat,si ita loqui fas est, et quod ratione distinguitur a substantia potentia,a potentia operatio. Una enim et sic est simplex substantia. Quomodo vero quis auderet de natura vere simplici et ab omni compositione exempta vel de singulis hypostasibus supreme et præcellentis divinitatis affirmare, ex naturalibus vel personalibus proprietatibus induci compositionem? Quid monade (unitate) in numeris simplicius? Et tamen aliud ipsi est esse, aliud potentia, et aliud operatio. Cum omnibus enim identificatur (omnia eadem ostendit) et incommu tata servat relationes autem fere infinitas subit, dum additur et subtrahitur, et omnes numerorum species generat, et nunc quidem fit dimidium et duplum, nunc vero tertium et triplum, nunc quartum et quadruplum, et alias aliud, et secundum idem omnia, et hoc in infinitum; nunc ut quidem informis ac figuræ expers concepta,nunc vero formata et figurata, aliquando triangularis,aliquando quadrangularis, aliquando quintangularis, atque aliud et aliud,et simul omnia,et hoc in infinitum, nunc quidem est superficies, nunc solidum corpus, modo relationis expers, modo relationes habens, et quidem multiformes, et quum varia appareat propter potentias et operationes suas, tamen simplicissima est et ipsa varietas haud infert detrimentum substantiæ simplicitati, substantiæ dico, quæ secundum ipsam est.Quod enim cuique esse, hoc est et ejus substantia. Si itaque in rebus creatis ac nostris ea quæ in quovis simplici spectantur non inducunt duplicitatem et compositionem, multo magis neque in divinis personis ex connexione nonnullarum proprietatum duplicitas et compositio quædam inducitur. Neque igitur compositus Filius, si non solum est generatus a Patre, verum et Spiritus productor; neque cumpositus Spiritus, si non ex Patre duntaxat, verum et ex Filio procedit; neque enim et Pater compositus est, qui innascibilis exsistens et Filii genitor et Spiritus productor est. Quemodmodum enim innascibilitas et filiatio et processio simpliciter spectate diversæ quidem sunt personales proprietates, quarum trium quælibet cuilibet trium personarum reservatur, unam vero eorumdem naturam nequaquam dividunt; ita, etiamsi plures forent proprietates, quæ singulis tribus personis conve-

NICETE MARPNIENSIS πῶς ὁ Πατὴρ γεννᾷ τὸν Γιόν; πῶς τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται; τίς ἡ τούτων διαφορά; κἀγὼ σοι φράσω, πῶς ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Ποῦ ἐκπορεύεται. Εἰ δὲ βούλει, μάνθανε, ὅτι ἐκ τοῦ Πατρὸς οὐχ ὡς ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ οὐχ ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς. Εκ μὲν γὰρ τοῦ Πατρὸς ἔμμεσος ἡ ἐκπόρευσις (διὰ τοῦ Υἱοῦ γὰρ), ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ ἄμε σος, ὅτι μηκέτι δι' ἑτέρου τινός. Οὕτως οὖν οὐδεμία σύνθεσις οὔτε περὶ τὸν Υἱὸν οὔτε περὶ τὸ Πνεῦμα, κἂν τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύηται καὶ οὐδὲ τοῦτο τὸ ἄτοπον, ὡς ἔφης αὐτὸς τῷ δόγματι ἠκολούθησεν. niunt, neque sic nullam eorum hypostasin scinde- καὶ ἄφραστος· ὑπὲρ τὸ πῶς γαρ ἢ φράσον μοι, rent vel dividerent, verum neque compositam eorum ullam ostenderent. Quemadmodum vero Pater minime divisus est, quia ex ipso Filius et Spiritus (neque enim hi partes sunt Patris, neque secundum sectionem quamdam aut fluxum cujus - que eorum progressio cognoscitur): ita nec Spiritus divisus, quia ex Patre et ex Filio est; neque illud quidem ex Patre habet, hoc vero ex Filio; sed illud simplex et unum quod ipse est, ex Patre est et ex Filio, ex indivisis indivisum, ex simplicibus simplex. Si vero quæris: Quomodo? noveris, modum esse ineffabilem et non enuntiabilem,cum sit supra omnem modum. Aut dicito mihi, quomodo Pater generet Filium, quomodo Spiritus ex Patre procedat, quænam horum sit differentia, et ego dicam tibi, quomodo ex Patre et ex Filio procedat. Si vero placet, disce ex Patre non eodem modo ac ex Filio, et ex Filio non eodem modo ac ex Patre Spiritum procedere. Ex Patre enim mediata processio est, quum sit per Filium, ex Filio vero immediata, cum non amplius sit per alium quempiam. Hoc ergo pacto nulla compositio est neque in Filio neque in Spiritu, licet Spiritus ex Patre procedens ex Filio quoque procedat, neque etiam hoc absurdum, ut tu dicebas, dogma nostrum consequitur. 6. GR. (n) Verum si ex Patre et ex Filio procedit ζ'. ΓΡ. Αλλ' εἰ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Spiritus secundum dicta tua, erit ipsi duplex processio; si vero duplex processio, duplex et procedens quod duplex est, non est amplius simplex; ergo ex te Spiritus non est simplex; quod vero non est simplex, id compositum est et divisum; quod ejusmodi non est Deus. Jam vero Spiritus est Deus, non ergo duplex; quod si non duplex, neque compositus, neque duplex erit processio. Si vero non duplex est processio, non erit una quidem ex Patre,altera vero ex Filio, sed aut ex Patre erit aut ex Filio. Cum vero ex Patre sit, ut tum Patres dicunt tum Evangelium, relinquitur eam non esse ex Filio. LAT. Neque hoc pacto ratiocinatio tua, o sapientissime Græce,ad assentiendum cogit. In primis enim minime duplicem dicimus processionem, sed unam eamdemque et simplicem, quum et Spiritus – simplex sit utpote Deus; nulla namque in Deo duplicitas est aut compositio. Neque enim quia ex duobus, idcirco processio duplex, sed quia (Spiritus) simplex, idcirco processio simplex, eadem aliam atque aliam in eodem habens relationem,me diata quidem exsistens quatenus ex Patre, immediata vero quatenus ex Filio. Quemadmodum enim luminis in aere effulsio ex sole et ex solis radiis prodiens, et immediate quidem ex radiis, mediate vero ex sole (videlicet per radios), tamen neque ipsa duplicitatem quamdam habet secundum suam ipsius exsistentiam, quum lumen in aere simplex Cod. Vat. ἔκπορεύεται. Nota. marg. Ἐνταῦθα εἰσαγωγὴ ἑτέρου ἀτόπου ὅτι διπλῆ ἔσται ἡ τοῦ Πνεύματος ἐκπόρευσις, καὶ διὰ τοῦτο διπλοῦν καὶ τὸ Πνεῦμα, καὶ πρὸς ταῦτα λύσις. (n) Nota. Hic aliud absurdum inducitur,nimirum duplicem fore Spiritus sancti processionem, ideoque etiam Spiritum duplicem. Et ad hoc solutio. Υἱοῦ ἐκπορύεται καθὰ φῆς, ἔσται αὐτῷ διπλῆ ἡ ἐκε πόρευσις. Εἰ δὲ διπλῆ ἡ ἐκπόρευσις, διπλοῦν καὶ τὸ ἐκπορευόμενον. Τὸ δὲ διπλοῦν οὐχὶ ἁπλοῦν· οὐχ ἁπλοῦν ἄρα τὸ Πνεῦμα, κατά σε τὸ δὲ μὴ ἁπλοῦν σύνθετον καὶ μεριστόν· δ δέ ἐστι τοιοῦτον, οὐ Θεός. ᾿Αλλὰ μὴν τὸ Πνεῦμα Θεός. οὐκ ἄρα διπλοῦν· εἰ δὲ μὴ διπλοῦν, μηδὲ σύνθετον, οὐδὲ διπλῆ ἡ ἐκπόρευ σις· εἰ δὲ μὴ διπλῆ ἡ ἐκπόρευσις, οὐκ ἔσται ἡ μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἡ δὲ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλ᾽ ἢ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἢ ἐκ τοῦ Πιοῦ. Ἐπεὶ δὲ ἐκ τοῦ Πατρὸς (τοῦτο γὰρ καὶ οἱ Πατέρες φασὶ καὶ τὸ Εὐαγγέλιον), λοιπὸν οὐκ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. ΛΑΤ. Οὐδ᾽ οὕτως ὁ λόγος ἔχει τὸ ἀναγκαῖον, ὦ σοφώτατε Γραικέ. Πρῶτον μὲν γὰρ οὐ διπλῆν φαμεν τὴν ἐκπόρευσιν, ἀλλὰ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν καὶ ἀπλῆν, καὶ ἁπλοῦ ὄντος τοῦ Πνεῦματος ὡς Θεοῦ· οὐδεμία γὰρ ἐν Θεῷ διπλόη ἢ σύνθεσις. Οὐ γὰρ διότι ἐκ δυοῖν, διὰ τοῦτο διπλῆ, ἀλλὰ διότι ἁπλοῦν, διὰ τοῦτο ἁπλῆ, ἡ αὐτὴ ἄλλην καὶ ἄλλην ἐκ ταυτῷ τὴν σχέσιν ἔχουσα καὶ οὖσα ἔμμεσος μὲν ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς, άμεσος δὲ ὡς ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Καθάπερ γὰρ ἡ ἐκ τῷ ἀέρι τοῦ φωτὸς λάμψις ἐκ τοῦ ἡλίου καὶ τῶν ἡλιακῶν ἀκτίνων προϊοῦσα, καὶ ἀμέσως μὲν ἐκ τῶν ἀκτίνων, ἐμμέσως δὲ ἐκ τοῦ ἡλίου (διὰ τῶν ἀκτίνων γάρ), ὅμως οὔτε αὐτὴ διπλόην ἔχει τινά κατὰ τὴν ἑαυτῆς ὕπαρξιν (ἁπλοῦν γὰρ τὸ ἐν τῷ ἀέρι φῶς καὶ ἀσυνθετον. Τίς γὰρ ἡ τούτου σύνθεσις; καὶ ἐκ τίνων σύγκειται, φράσον, τὸ φῶς; ἀλλ' οὐδὲ ἡ Ms. ή. Frequens Theologis comparatio. Vide Beccum, orat. 2, injusta depos. cap. 13, g. o. 1, p. 57 seq. Cf. Photium, De Spirit. sancti mystagogia, cap. 4 et 45.

του του πρόοδος διπλῆ, καίτοι δύο τὰ ἐξ ὧν ἡ πρό- sit et compositionis expers; quanam enim ejus οδος, ὁ ἥλιος καὶ ἡ ἀκτίς, οὕτω καὶ ἡ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπόρευσις ἁπλῆ καθ' ἑαυτὴν, εἰ καὶ δύο πρόσωπά ἐστι τὰ ἐξ ὧν, καὶ τὸ Πνεῦμα ἁπλοῦν. Αλλως τε εἰ σύνθεσίς τις ἔθεωρεῖτο περὶ τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν, ἐξ ὧν ἡ ἐκπόρευσις, ἦν ἄν διπλοῦν καὶ σύνθετον καὶ τὸ ἐξ αὐτῶν, διπλόη δὲ καὶ περὶ τὴν ἐκπόρευσιν, ἐπεὶ δὲ ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Γἱὸς ἕν ὄντα κατ᾽ οὐσίαν καὶ ἐν ἀλλήλοις ὑπάρχοντα κατὰ τὸ Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοὶ οὐδεμίαν σύνθεσιν ἔχειν νοεῖται πρὸς ἄλληλα (ὑπὲρ σύνθαξιν γὰρ ἡ ἑνότης αὐτῶν), οὐ σύνθεσίς ἐστιν ἡ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Τοῦ σύνταξις (αν γὰρ ἂν καὶ ἡ τῆς ὅλης Τριάδος σύνταξις σύνθεσις), οὐδὲ ἡ ἐξ ἀμφοῖν λεγομένη παρ' ἡμῶν τοῦ Πνεύ μετος πόοδος σύνθετος, οὐδὲ τὸ Πνεῦμα ἐντεῦθεν σύνθεσιν ἕξει τινά. Οὕτω καὶ τῶν μετὰ Θεὸν ἁπλῶν οὐσιῶν ἡ ἐνέργεια οὐ σύνθετος, διότι ἐκ τῆς οὐσίας καί ἐκ τῆς αὐτῆς δυνάμεως πρόεισιν, οὐδὲ ἡ τῆς ἐνεργείας ἐξ ἀμφοῖν πρόοδος σύνθετος. Καὶ γὰρ οὐδὲ ἡ συνύπαρξις τῆς οὐσίας καὶ τῆς δυνάμεως σύνθεσις, "Ην γὰρ ἂν οὐδεμία οὐσία ἁπλῆ διὰ τὸ μὴ εἶναι ἄνευ δυνάμεως· οὐδὲν γὰρ ὅλως τῶν ὄντων ἀδύναμον κατὰ τὸν σοφὸν Διονύσιον. Εἰ δὲ ἐπὶ τῶν μετὰ Θεὸν ἡ ἐκ δυοῖν πρόοδος οὔτε αὐτὴ σύνθετός ἐστιν, οὔτε τὸ προερχόμενον δείκνυσι σύν θετον, πόσῳ μᾶλλον ἐπὶ Θεοῦ; Δῶμεν δὲ, εἰ βούλει, καὶ διπλῆν ἡμᾶς τίθεσθαι τὴν ἐκπόρευσιν, καὶ τὴν μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς, τὴν δὲ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, τὴν μὲν έμμεσον, τὴν δὲ ἄμεσον, ἀλλ' οὐδὲ οὕτω διπλόη περὶ τὸ Πνεῦμα, οὐδὲ διὰ τοῦτο σύνθετος ἔσται τοῦ foret compositio? et ex quibusnam, quæse, elementis componitur lumen? neque etiam ipsius progressio duplex est, licet duo sint, ex quibus progrediatur, sol nimirum et radius: ita et processio ex Patre atque ex Filio simplex est secundum seipsam, licet duæ personæ sint, ex quibus processio fiat, et ipse Spiritus simplex. Præterea si compositio quædam cerneretur in Patre et Filio, ex quibus processio, duplex quoque et compositum foret id quod ex ipsis procedit, et duplicitas quoque esset in processione. Quoniam vero Pater et Filius cum unum sint secundum essentiam et in se invicem exsistant secundum Christi verba: Ego in Palre et Pater in me, nullam ad invicem compositionem habere noscuntur (nam super composinem omnem est eorum unitas), nulla compositio est Patris et Filii conjunctio et consociatio (secus enim et totius Trinitatis conjunctio foret compositio), neque quæ a nobis asseritur Spiritus ex utroque processio composita,neque Spiritus exinde aliquam habebit compositionem. Eodem quoque pacto substantiarum simplicium creatarum operatio non est propterea composita,quia ex essentia et ejus potentia procedit, neque operationis ex utraque progressio composita; neque enim essentiæ et potentiæ coexistentia compositio est, secus nulla substantia foret simplex, quia nulla sine potentia est; nihil enim eorum quæ sunt, ut sapiens Dionysius ait, potentiæ est expers.Si vero in rebus creatis progressio ex duobus neque ipsa composita Πνεύματος ἡ ἐκπόρευσις. Περὶ γὰρ τὴν οὐσίαν G est, neque quod inde progreditur compositum ταῦτα, οὐχὶ κατὰ τὴν οὐσίαν, ἡ ἀγεννησία, ἡ γένο νησις καὶ ἡ ἐκπόρευσις, καὶ ὑποστάσεων διακριτικά, ω τμητικὰ φύσεως, καὶ οὐδὲν ἄτοπον δύο ἔχειν τὰς ἰδιότητας τὸ ἁπλοῦν. Καὶ γὰρ καὶ ὁ Πατήρ καὶ Πατήρ ἐστι καὶ προβολεὺς, καὶ οὐδεμία συνθεσίς ἐστιν ἐν αὐτῷ· καὶ ἄλλως δὲ τὸ ἔμμεσον καὶ τὸ ἄμεσον σχέσεις τινὲς εἰσιν, ἡ δὲ διάφορος σχέσις σύνθεσιν οὐκ ἐργάζεται. Τριῶν γὰρ ἐφεξῆς ἀλλήλαις ἐκειμένων μονάδων φέρε εἰπεῖν ἡ μεταξὺ τῶν ἴαρων πρὸς μὲν τὴν πρώτην ἔχει δευτέραν τάξιν, πρὸς τὲ τὴν τρίτην, πρώτην· καὶ ὅτι πρώτη τε καὶ δευτέρα ἡ αὐτὴ, διὰ τοῦτο οὐ σύνθετος. Καὶ πρὸς μὲν τὴν πρώτην νοεῖται τυχὸν τὸ δεξιὸν ἔχουσα μέρος, πρὸς δὲ τὴν δευτέραν τὸ εὐώνυμον, καὶ ὅτι ἡ αὐτὴ δεξιὰ καὶ εὐώνυμος, οὐ διὰ τοῦτο ἀπόλλυσι τὴν οἰκείαν ἀπλότητα. Πάλιν ἑκάστη τῶν τριῶν μονάδων οὐχ ἁπλῶς μονάς, ἀλλὰ καὶ τάξιν ἔχουσα· διὰ ἡ μὲν μονὰς πρώτη λέγοιτ' ἄν, ἡ δὲ μέση, ἡ δὲ ἱσχάτη· ἀλλὰ περὶ οὐδεμίαν αὐτῶν σύνθεσις εἶναι λέγεται. Εἰ γὰρ ἐκ τῶν περὶ τὴν οὐσίαν θεωρουμέ των ἡ σύνθεσις κρίνεται, καὶ ἡ ἁπλῆ νοουμένη οὐσία καὶ χωρὶς τῆς κατ' αὐτὴν ἐνεργείας καὶ τῆς ἐνυ παρχούσης δυνάμεως ὅπερ ἐστὶ φανείη ἂν σύνθετος, ὅτι τε οὐσία καὶ ὅτι ἁπλῆ· ἀλλ' οὐ σύνθετος. Οὐ γὰρ Joan. I, 38, Σιν, 14. Cod. Vat. f. 6, b. αυτού. ostendit, quanto magis in Deo id locum habet! Demus autem,si vis, et duplicem nos asserere processionem, et alteram quidem ex Patre, alteram vero ex Filio, illam mediatam, hanc vero immediatam, neque sic in Spiritu erit duplicitas, neque idcirco composita Spiritus processio.Circa essentiam enim hæc sunt, non secundum essentiam, innascibilitas, generatio et processio, et personarum dis tinctiva, non naturæ dissectiva; neque ullum absurdum, enti simplici duas inesse proprietates. Nam et pater est tum Pater tum spirator et nulla in ipso compositio. Præterea mediatum et immediatum relationes quædam sunt; diversa vero relatio non importat compositionem. Si tres monades juxta se, una post aliam, positæ fuerint, ca quæ inter duas extremas, media est ad primam quidem secundum ordinem habebit, relate vero ad tertiam primum; neque idcirco composita erit, quia cadem erit,quia et prima est et secunda; atque relate ad prin.am forsitan intelligitur dexteram partem obtinens, relate vero ad secundam, partem sinistram; et quod eadem et dextera et sinistra,non ideo amittit propriam simplicitatem. Rursum quavis trium mo nadum non simpliciter est monas, verum et orCod. ἀδύνατον.

τοις ἡ σύνθεσις, ἀλλὰ περὶ τὴν οὐσίαν. Τὰ δὲ περὶ τὴν οὐσίαν, καν ἑνὸς εἴη πλείω, τὴν οὐσίαν σύνθετον οὐ ποιεῖ· ὥστε, κἂν ἀπλῆ ἡ ἐκπόρευσις, κἂν οὐχ ἁπλῆ, τὸ Πνεῦμα ἁπλοῦν καὶ οὐ σύνθετον τὸ ἐκε πόρευτον· οὐκ οὐσία γάρ, ἀλλὰ περὶ τὴν οὐσίαν ἐστὶν ἡ ἐκπόρευσις τῆς ὑποστάσεως ἴδιον χαρακτή dinem habens. Quare alia dicenda fuerit prima, οὐσία ἡ ἁπλότης τοῖς ἁπλοῖς, ὅτι μηδὲ τοῖς συνθέ alia media, alia extrema; verum circa nullam earum compositio esse dicitur. Si enim ex iis quæ circa essentiam spectantur compositio judicatur, etiam simplex intellecta substantia et sine operatione, quæ secundum ipsam est, et sine potentia ei insita, quod est, appareret composita, quia et essentia et simplex est. Verum non est composita; neque enim simplicibus simplicitas essentia est, quia neque compositis compositio, sed circa essentiam; quæ vero circa essentiam sunt, licet unius sint plura, essentiam neutiquam compositam reddunt. Quamobrem sive simplex est processio sive non simplex, Spiritus est simplex et non compositum id quod procedit (procedendi proprietas), neque enim procedendi proprietas essentia est, sed circa essentiam processio, proprius hypostaseos character. (7.GR. Deinde (o) sidis procedere Spiritum quidem ex Patre, procedere vero etiam ex Filio, et proinde processionem alteram ex Patre esse,alteram vero ex Filio, quomodo non imperfecta erit utraque, vel altera inutilis? Vel enim perfecta est processio ex Patre,tunc inutilis ea quæ ex Filio; vel perfecta processio ex Filio, tunc inutilis ea quæ ex Patre. Si enim una, quæcunque tandem ex utraque,perfecta est, quæ alterius necessitas? Vel utraque erit imperfeeta si sine altera spectatur. Verum sic foret et Pater secundum seipsum consideratus imperfectus. At enimvero utraque persona perfecta et perfectam operationem reddens, tum per se et in se tum cum consubstantiali altera considerata. Si vero altera est perfecta, altera imperfecta, utram diceres perfectam, utram imperfectam? Primo una illa persona imperfecta est, ex qua processio imperfecta; deinde quomodo perfecta indiget imperfecta? Si vero simplex processio, et perfecta est ex Patre, cur et ex Filio? Si vero perfecta ex Filio,cur etiam ex Patre? Superfluum enim et vanum sic videtur, Spiritum quoque ex altero procedere. ~ LAT. Sed fortassis non aliam et aliam esse quis ait processionem, alteram ex Patre, alteram ex Filio, sed unam et eamdem et simplicem ex Patre atque ex Filio, tanquam Patre per medium Filium spirante Spiritum.Ex Patre enim Filius, et ex Filio Spiritus, ideoque et ex Patre, ita ut eadem processio immediate quidem sit ex Filio, mediate vero ex Patre; mediate (p) vero dico, non quasi ῃ tempus quoddam sit intermedium (neque enim Pater prius generat Filium, postea vero per Filium Spiritum emittit), verum quia Filium generans SpiNota marg: Ἕτερον ἄτοπον· ὅτι ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορευομένου τοῦ Πνεύματος, * ατελὴς ἡ ἐκπόρευσις ἑκατέρα ἢ περιττὴ ἡ ἐτέρα· (ο) Nota marginalis: Aliud absurdum: Si ex Patre Filioque procedit Spiritus, vel imperfecta utraque processio vel superflua altera. Et ejus absurdi refutatio. Hoc quartum Græci argumentum respondet ex parte Photii, De Spirit. sanct. mystagogia. cap. 7, et Nicolai Methonensis capiti 11, quod vide in' adnotationibus ad hunc Photii locum. (p) Hæc sane non satis accurate dicta sunt atque ρισμα. Ζ΄. ΓΡ. Εἶτα εἰ φῂς ἐκπορεύεσθαι μὲν αὐτὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἐκπορεύεσθαι δὲ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καὶ διὰ τοῦτο τὴν ἐκπόρευσιν τὴν μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι, τὴν δὲ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, πῶς οὐκ ἀτελὴς ἡ ἑκαι τέρα, ἤ περιττὴ ἡ ἑτέρα; "Η γὰρ τελεία ἡ ἐκ Πατρὸς, καὶ περιττὴ ἡ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἤ τελεία ἡ ἐν τοῦ Υἱοῦ, καὶ περιττὴ ἢ ἐκ τοῦ Πατρὸς. Τῆς γὰρ μιᾶς ὁποτερασοῦν οὔσητ τελείας, τίς χρεία τῆς ἑτέρας; ἢ ἀτελὴς ἑκατέρα δίχα τῆς ἑτέρας θεωρουμένη. ἀλλ᾽ οὕτως ἂν εἴη καὶ ὁ Πατὴρ καθ᾿ ἑαυτὸν νοούμενος ἀτελής· ἀλλὰ μὴν ἑκάτερον πρόσωπον τέλειόν καὶ τελείας ενεργείας ἀποδοτικόν, αὐτό τε καθ᾿ ἑαυτὸ καὶ μετὰ τοῦ ὁμοφυούς θεωρούμενον. Εἰ δὲ ἡ μὲν ἐστι τελεία, ἡ δὲ ἀτελῆς, ὁποτέραν ἄν φαίης ἤ τοῦτο ἤ ἐκεῖνο; πρῶτον μὲν τὸ ἕν πρόσωπον ἀτελῆς, ἐξ οὗπερ ἡ ἐκπόρευσις ἀτελής. Ἔπειτα τις χρεία τῇ τελείᾳ τῆς ἀτελοῦς; εἰ δὲ ἁπλῆ ἡ ἐκπό μευσις, εἰ μὲν τελεία ἐστὶν ἐκ τοῦ Πατρὸς, διὰ τί καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ; εἰ δὲ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, διὰ τί καὶ ἐκ τοῦ Πατρός; περιττόν γὰρ οὕτω δοκεῖ τὸ καὶ ἐκ τοῦ ἑτέρου τὸ Πνεῦμα προέρχεοθαι. ΛΑΤ. 'Αλλ' ἴσως οὐκ ἄλλην φησί τις καὶ ἄλλην τὴν ἐκπόρευσιν εἶναι, τὴν μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς, τὴν δὲ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλὰ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν καὶ ἁπλῆν ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ὡς τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Νέου, μέσου προβαλλομένου τὸ Ηνεῦμα· ἐκ τοῦ Πατρὸς γὰρ ὁ Υἱός, ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ τὸ Πνεῦμα, διὸ καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς, ὡς εἶναι τὴν αὐτὴν ἐκπόρευσιν ἀμέσως μὲν ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἐμμέσως δὲ ἐκ τοῦ Πατρός· Εμμέσως δέ φημι, οὐχ ὡς χρόνου τινὸς μετ σιτεύοντος (οὐ γὰρ πρῶτον μὲν γεννᾷ τὸ Υιόν, εἶτα διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα προβάλλεται), ἀλλ᾽ ὅτι καὶ ἀνασκευὴ τούτο. Vat. εἰ. voces mediate et immediate, prout in hac materia usurpantur, non recte explanant. Non enim ideo solum Spiritus ex Patre quia est ex Filio, qui est ex Patre; quod unum veluti quæstionis respectum duntaxat exhibet. Verum rem melius expositam vide apud Thomam, Summæ p. 1, q. 36, a. 4. In sequentibus tamen auctor noster hæc rite pertractat.

γεννῶν τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα δι' αὐτοῦ προβάλ- ritum quoque per ipsum emittit, et non sine Filio λεται καὶ οὐκ ἄνευ τοῦ Υἱοῦ ἡ τοῦ Πνεύματος πρό- Spiritus spiratio perficitur. βλησις. ΓΡ. Κατὰ τοῦτον τὸν λόγον φαίη ἄν τις ὅτι καὶ διὰ τοῦ Πνεύματος ἐκπορευομένου γεννᾷ τὸν Υἱόν, καὶ οὐκ ἄνευ τῆς τοῦ Πνεύματος ἐκπορεύσεως ἡ τοῦ Γοῦ γέννησις καὶ εἴη ἂν καὶ ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Πνεύματος γεννώμενος. @ ΑΑΤ. ᾿Αλλὰ τάξις καὶ ἐν τῇ Τριάδι τις ἢν δεῖ φυλάττειν ἡμᾶς· οὐχὶ φύσιν ἐξαλλάττουσα, ἀλλὰ διαφορὰν ὑποστάσεων παρεμφαίνουσα καὶ ἐκάστης ὑποστάσεως ἀμετάπτωτον παριστῶσα τὴν ἰδιότητα. Ὁ μὲν οὖν Πατὴρ γεννῶν τὸν Υἱὸν δι' αὐτοῦ καὶ τὸ Πνεῦμα προβάλλεται· ὁ Υἱὸς δὲ γεννώμενος ἐκ τοῦ Πατρὸς προβάλλεται καὶ τὸ Πνεῦμα ἐξ ἑαυτοῦ· τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον καὶ ἐκ τοῦ Μοῦ ὡς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται· ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὡς ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἁμέσως ἐκπορευόμενον τοῦ γεννωμένου ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι λέγεται· καὶ τοίνυν καὶ ἡ αὐτὴ καὶ μία ἐκπόρευσις τῷ Πνεύματι ἐκ τοῦ Πατρὸς μέν ἐστιν ἔμμεσος, ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ άμεσος ὥσπερ πολλάκις ειρήκαμεν Ομως, εἴτε ἁπλῆν ταύτην βούλει καλεῖν εἴτε καὶ μή, τελεία ἐστὶν ἑκατέρωθεν ἢ ἀμφοτέρωθεν ἤτοι ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ· ὅτι καὶ ἐκ τελείων καὶ τελεία καὶ τελείως· καὶ οὐδὲν περιττὸν ἐν τῇ τελείᾳ Τριάδι, Εἰ δὲ ζητεῖς, δι᾿ ἣν αἰτίαν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεόμενον τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Γιοῦ ἐκπορεύεται, καὶ τίς ἡ χρεία, ἐρωτήσω κάγώ σε, τις χρεία τῷ Πατρὶ τοῦ γεννᾶν τὸν Υἱὸν ἢ τὸ Πνεῦμα προβάλλεσθαι, καὶ διὰ τί μὴ ἢ ἄμφω γεννά ἤ ἄμφω προβάλλεται, καὶ τίς ὁ λόγος τῆς τοῦ λόγου γεννήσεως ἤ τῆς τοῦ Ηνεύματος ἐκπορεύσεως. Οὐδὲ γὰρ ἦν τοῦ Λόγου λόγος ἀνώτερος οὔτε τοῦ Πνεύμα τος. Οὐκοῦν οὐδὲ ἐγώ σοι λέγω, τίς ὁ λόγος τῆς ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύσεως, οὐδὲ διὰ τί ἤ πῶς ἐξ ἀμφοῖν ἡ ἐκπόρευσις. Ἡ γὰρ τῆς ἁγίας Τριάδος ύπαρξις ὑπέρκειται τοῦ πῶς καὶ τοῦ διὰ τί, καὶ τῶν τοιούτων ζητήσεων. Ὥσπερ δὲ οὐδὲ ἡ γέννησις ἀτελῆς, ὅτι οὐκ ἄνευ τῆς ἐκπορεύσεως, εἰ καὶ διακέκριται τῇ τοῦ τρόπου διαφερότητι, οὔτε ἡ ἐκπόρευσις, ὅτι τῆς γεννήσεως οὐ χωρίς, ἀλλὰ τελεία τέ ἐστιν ἑκατέρα, καὶ ἑτέρα τῆς ἑτέρας, καὶ οὐ δίχα τῆς ἑτέρας οὐδετέρα. Ως γὰρ οὐ πρῶτον μὲν γεννᾷ τὸν Υἱὸν ὁ Πατὴρ, εἶτα τὸ Πνεῦμα της ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι, ἀλλ᾽ ἄμφω ἅμα ἀεὶ, καὶ ἡ γέννησις καὶ ἡ ἐκπόρευσις, καὶ ἑκατέρα τε λεία καὶ καθ' ἑαυτὴν καὶ μετὰ τῆς ἑτέρας· οὕτω καὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι καὶ ἐκ τοῦ Γιου, κἂν μὴ ἐν καὶ τὸ αὐτὸ καὶ ἁπλοῦν λέγῃ, ἀλλ᾽ ἕτερον καὶ ἕτερον, ὅμως ἑκάτερον τέλειον καὶ καθ᾽ ἑαυτὸ καὶ μετὰ τοῦ ἑτέρου, καὶ οὐ τοῦ ἑτέρου χωρίς. Οὐ γὰρ διότι ἐν τῷ αὐτῷ πυρὶ καὶ ἡ θερμότης ἀεὶ καὶ τὸ φῶς, διὰ τοῦτο τὸ ἕτερον αὐτῶν ἀτελὲς, Vat. p. 7, b: ειρήκειμεν. Cf. dicta ad Photium, De Spirit. sancti mystagogia, cap. 64 fin. GR. Secundum hanc rationem dicere quis posset, etiam per Spiritum procedentem Patrem generare Filium, neque absque Spiritus processione perfici Filii generationem, ita ut et Filius generatus sit ex Patre atque ex Spiritu (g). LAT. Sed ordo in Trinitate quoque est, quem nos servare debemus, non quidem naturam commutans, sed personarum distinctionem indicans et singularum hypostaseon proprietateminalterabilem exhibens. Pater itaque generans Filium per ipsum quoque Spiritum emittit, Filius vero generatus ex Patre emittit et ex se Spiritum ac Spiritus ex Patre procedens ex Filio quoque ut per Filium procedit; sed et ex Patre ut ex Filio immediate procedens a genito ex Patre procedere dicitur; ideoque et una eademque processio Spiritui ex Patre quidem est mediata, ex Filio autem immediata prout sæpenumero diximus. Attamen, sive simplicem eam vocare vis sive non, perfecta est ab utraque parte sive ex ambobus, sive ex Patre per Filium, quæ et ex perfectis et perfecta et perfecte, neque quidquam supervacaneum in perfecta Trinitate. Si vero quæris, quam ob causam Spiritus ex Patre procedens etiam procedat ex Filio, et quænam hæc sit necessitas, quæram et ego ex te quænam necessitas sit Patri, ut Filium generet vel Spiritum emittat, et cur non vel utrumque generet vel utrumque spiret, et quænam sit ratio genera - tionis Verbi vel processionis Spiritus. Neque enim erat verbum Verbo sublimius neque Spiritu. Itaque neque ego tibi dico, quænam sit ratio processionis Spiritus ex Patre et Filio, neque quam ob causam vel quanam ratione ex utroque sit processio. Nam sanctæ Trinitatis exsistentia elevata est supra omnem modum et rationem et supra tales quæstiones. Quemadmodum vero neque generatio imperfecta, quia non est sine processione, licet modi differentia ab ea sit distincta, neque processio, quia non est absque generatione, sed perfecta utraque et altera alterius, ac neutra sine altera; sicut enim Pater non prius generat Filium, deinde Spiritus, ut ais, ex Patre procedit, verum utrumque semper simul, et generatio et processio, et utraque perfecta tum secundum se tum una cum altera: ita et procedere ex Patre et ex Filio, licet non unum idemque ac simplex dicat, sed alterum et alterum, tamen utrumque perfectum tum secundum se tum cum altero,et non absque altero. Non enim propterea quod in eodem igne et calor semper et lumen alterum corum imperfectum est, sed quia utrumque cum altero et idcirco perfectum. Perfectus enim Vat. τελείων. (+) Imitatur Gregorii Nazianzeni responsum orat. 37, p. 597-598, ed. Billii.

ignis et ut perfecte illuminans et ut perfecte cale- ἀλλ' ὅτι ἑκάτερον μετὰ θατέρου καὶ διὰ τοῦτο τέ faciens sive urens; perfecto enim et eminenti modo habent utrumque; perfectus vero, quia utrumque operatur simul et omnimode, duplex enim perfectum; alterum secundum utramque proprietatem, alterum secundum conjunctionem cum altero.Sic et in Trinitate. Nam perfecta est Trias, et quia Trias, non monas personalis vel dyas; perfecta vero, quia etiam quælibet persona secundum se considerata, etsi non ab invicem separantur,omnimodam habet perfectionem et eminentiam perfectionis. Secundum hæc ipsa vero etiam processio perfecta et ex Patre et ex Filio, et ex utroque perfecta et ex ambobus, et supra rationem utrumque, etiamsi non simplicem neque unam eamdemque illam dicas. Et tali pacto difficultas tua solvitur nullumque absurdum hanc consequitur doctrinam. Si autem unam illam dicas, nihil omnino adversatur; sicut si quis quæreret: Cur generat Pater? Cur Filius generatur? Cur Spiritus procedit? nil aliud baberemus, quod responderemus, nisi quod horum quodlibet proprietas est singularum divinarum hypostaseon. Sic et si tu interrogas: Quam ob causam Pater quidem generat Filium et Spiritum producit mediante Filio, Filius vero et ipse generatur ex Patre et Spiritum producit nullo alio amplius mediante, Spiritus denique et ex Patre procedit et ex Filio, et ex illo quidem mediate, ex hoc vero immediate? nullum aliud audies responsum nisi quod ita se habent quæ ad proprie.ates spectant. Vides ea quæ asseris doctrinam nostram sequi absurda, aut minime sequi aut nou vera, sed apparentia esse absurda demonstrari. 8. GR. Attamen aliud video absurdum, quod consequitur processionem Spiritus ex Patre atque ex Filio. LAT. Edissere et istud. Fortasse enim adversus hoc quoque sermonem aptum reddere potero, si dederit Spiritus sanctus. GR. (s) Si ex Filio esset Spiritus, tunc Filius foret Spiritus pater. et Spiritus filius Filii, nepos autem Patris, et Pater Spiritus avus. Sed hæc sunt ridicula atque a veritate et pietate longe aliena. LAT. Contra hanc rationem respondere licitum est, eam non contra dogma nostrum valere deductionem propositionum ridicularum et impia rum. Nam posset quis dicere, quando quidem non vereretur in serinonibus de Deo quidquid in buccam venerit eloqui eaque quæ divinitus inspirata oracula minime suppeditant, ut et ipse dicis, posset quis, inquam, dicere: Si ex Patre est etiam Spiritus, tunc flius Patris et Filii frater erit..... Ad marg. Vat. f. 8, a: Ἕτερον άτοπον, ὅτι εἴ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα υἱὸς ἔσται τοῦ Υἱοῦ τὸ Quintum argumentum: Si ex Filio Spiritus, erit Filii filius Spiritus et Filius pater Spiritus etc. λειον. Τέλειον γὰρ τὸ πῦρ, καὶ ὡς τελείως φωτίζον καὶ ὡς τελείως θερμαῖνον ἤτοι καῖον· ἔχει γὰρ ἄκρως ἐκάτερον. Τέλειον δὲ, ὅτι καὶ ἄμφω ἐνεργεῖ ἅμα καὶ παντελῶς· διπλοῦν γὰρ τὸ τέλειον, τὸ μὲν καθ᾿ ἑκατέραν ἰδιότητα, τὸ δὲ κατὰ τὴν πρὸς τὸ ἕτερον συμφυίαν· οὕτω καὶ ἐν τῇ Τριάδι. Τελεία μὲν γὰρ ἡ Τριὰς καὶ ὅτι Τριάς, οὐ μονάς προσωπικὴ ἤ δυάς, τελεία δὲ, ὅτι καὶ ἑκάστη ὑπόστασις καθ᾿ αὐτὴν θεωρουμένη, εἰ καὶ μὴ ἀλλήλων χωρίς ζονται, παντελὲς ἔχει τὸ τέλειον καὶ ὑπερτελές. Κατὰ τὰ αὐτὰ δὲ καὶ ἡ ἐκπόρευσις τελεία καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς, τελεία καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ καὶ ἐξ ἐκατέρων τελεία· καὶ ἐξ ἀμφοῖν καὶ ὑπὲρ λόγον ἑκάτερον, κἂν μὴ ἁπλῆν μηδὲ τὴν αὐτὴν καὶ μίαν ταύτην εἴπῃς. Καὶ οὕτω λέλυταί σοι τὸ ἀπόρον, καὶ οὐδὲν ἄτοπον τῷ λόγῳ ἀκολουθεῖ. Εἰ δὲ καὶ μίαν αὐτὴν εἴποις, τὸ ἀντίξουν οὐδέν. Ὥσπερ γὰρ εἴ τις ἔροιτο Διὰ τί γεννᾷ ὁ Πατήρ; διὰ τί ὁ Υἱὸς γεννᾶται; διὰ τί τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεται; οὐκ ἂν τι ἔτερον εἰπεῖν ἔχοιμεν ἤ ὅτι τούτων ἕκαστον ἰδιότης ἐστὶν ἑκάστης τῶν θείων ὑποστάσεων· οὕτως κἂν αὐτὸς ἐρωτᾷς, Διὰ τί ὁ μεν Πατὴρ γεννᾷ τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα προβάλλεται τοῦ Υἱοῦ μεσιτεύοντος, ὁ δὲ Υἱὸς καὶ αὐτὸς γεννᾶται ἐκ τοῦ Πατρὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα προ βάλλεται μηκέτι τινὸς μεσιτεύοντος, τὸ δὲ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται καὶ ἐκ τοῦ Υἱου, καὶ ἐκ τοῦ μὲν ἐμμέσως, ἐκ τοῦ δὲ ἁμέσως; οὐδὲν ἄλλο ἀκούσεις, ἤ ὅτι οὕτως ἔχουσι τὰ τῶν ἰδιοτή των. Ορᾷς ὅτι ἅ λέγεις ἕπεσθαι τῷ λόγῳ ὡς ἄτοπα, ταῦτα δείκνυται ἢ μὴ ἑπόμενα ἢ μὴ ὄντα, ἀλλὰ φαινόμενα άτοπα, Η΄. ΓΡ. Καὶ μὴν ἄλλο ἄτοπον ἑπόμενον συνορῶ τῇ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύσει του Πνεύματος. ΑΑΤ. Εἰπὲ δὴ καὶ τοῦτο. Ίσως γὰρ εὐπορήσω καὶ πρὸς αὐτὸ λόγου τινός, εἰ δοίη τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. ΓΡ. Εἰ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Ηνεῦμα, πατὴρ ἂν εἴη τοῦ Πνεύματος ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα υἱὸς μὲν τοῦ Υἱοῦ, υἱωνὸς (δὲ Πατρὸς, καὶ ὁ Πατὴρ πάππος τοῦ Πνεύματος· ἀλλὰ ταῦτα γελοῖα καὶ τῆς ἀληθείας καὶ τῆς εὐσεβείας ἀλλότρια. VAT, Πρὸς τοῦτον τὸν λόγον ἐξῆν ἀντεπάγειν, ὡς οὐ περὶ τὸ δύγμα ἡμῶν ἡ ἀκολούθησις τῶν γελοίων καὶ ἀσεβῶν· ἐπεὶ εἶπεν ἂν τις, εἰ μὴ εὐλαβῶς εἶχεν ἐν τοῖς περὶ Θεοῦ λόγοις καὶ τὰ τυχόντα φθέγγεσθαι καὶ ἃ μὴ τὰ θεόπνευστα λόγια δίδωσι, καθὰ φῂς καὶ αὐτὸς, ὅτι Εἰ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τὸ Πνεῦμα, υἱὸς ἂν τοῦ Πατρὸς καὶ ἀδελφὸς τοῦ Υἱοῦ.. Πνεῦμα καὶ ὁ Υἱὸς Πατὴρ τοῦ Πνεύματος, καὶ τὰ ἑξῆς· εἶτα λύσις αὐτοῦ. Confer Phot. De Spirit. sanct. mystagogia, Nicol. Methon. c. 21.

Hucusque cod. Vat. Vaticani verba (f. 2 usque ad f. 8, a); Latinus deinde præter alia (ibidem f. 8, b) adducit Athanasii ad Serapionem locum, quem etiam profert Beccus Epigr. XIII (Gr. orthod. II, p. 639). Finis dialogi f. 9, b, med. legitur hoc pacto: ΓΡ. Τὰ μὲν εἰρημένα εἰρήσθω, ὡς εἴρηται· καὶ πρὸς ἐκεῖνα ἀντεροῦμεν οὐδέν. Ἕτερα δὲ ἄτοπα οὐκ ὀλίγα δείξομεν τῷ σῷ ἑπόμενα δόγματι. Πλὴν ἀλλὰ διὰ τὸ τοῦ λόγου μῆκος καὶ πρὸς ἀκοὰς πρόσκορον καὶ τὸν κάματον νῦν μὲν ἐνταυθοῖ τὰ λεγόμενα περατώσωμεν· ἑξῆς δὲ ὡς ἀπ᾿ ἄλλης ἀρχῆς ἀναλαβόντες τὸν λόγον κἀκεῖνα φιλαλήθως ἀνακαλύψωμεν. GR. Quæ dicta sunt, dicta sunto, ut dicta fuerunt et ad illa nihil opponemus. Alia vero absurda, eaque non pauca, ex tuo dogmate consequentia ostendemus. Attamen propter sermonis prolixitatem et propter fastidium ac laborem aurium nunc quidem hic sermocinationem terminemus, postea vero velut ex alio principio disputationem resumentes et illa veritatis amore patefaciemus. DIALOGUS SECUNDUS. 3. ΛΑΤ. 'Βπηγγείλω μὲν ἔναγχος, ὦ Γραικέ, πολλὰ άτοπα δεῖξαι παρομαρτούντα τῷ ἡμετέρῳ περὶ τῆς του Αγίου Πνεύματος ἐκπορεύσεως δόγματι.... ΓΡ. Οὐκ ἄν ἀρνηθείην τὰ τῆς ὑποσχέσεως, ἀλλ᾽ ἰδοὺ προσθεῖναι πρόθυμός εἰμι καὶ τὰ λείποντα. Σὺ δ, ὦ Λατῖνε, μὴ ἀποκάμῃς ἀντιτιθεὶς, εἴ τι ἔχεις γενναῖον καὶ ἐσχυρόν. ΛΑΤ. Λέγε δὴ ταῦτα. ΓΡ. Εἰ ἐκ τοῦ Πατρὸς μὲν ὁ Υἱὸς γεννητῶς, ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ τὸ Πνεῦμα ἐκπορευτῶς, ἐκ τοῦ Ηνεύ μπος δὲ οὐδὲν οὔτε γεννητῶς οὔτε ἐκπορευτῶς, τὸ μεῖζον ἔξει πρὸς τὸ Πνεῦμα καὶ ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ ὕρεσις τῷ Πνεύματι έψεται, ὅτι ὁ μὲν Υἱὸς ἀμέσ τως ἐκ τοῦ Πατρὸς, τὸ δὲ Πνεῦμα οὐκ ἀμέσως ἐκ τοῦ Πατρός, καὶ ὅτι οὐδὲν ἕτερον ἐξ ἑαυτοῦ τὸ Πνεῦμα προΐεται, τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐχόντοιν τὸ ἑτέρας ὑποστάσεως προετικόν και χώραν ἔξει λοι τὸν Εὐνόμιος καὶ Μακεδόνιος καὶ ᾿Απολλινάριος τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐλαττούμενον παβισάγοντες. ΑΑΤ. Αλλ' οὐ κατ' οὐσίαν, ὦ οὗτος, τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ τὸ μεῖζον πρὸς τὸ Πνεῦμα, ἀλλ᾽ ἢ ἄρά κατὰ τὴν ἰδιότητα, ὅτι ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, οὐ μὴν ὁ Πατὴρ ἢ ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πνεύματος, καὶ ὅτι τοῦ Πνεύματος ἰδιότης οὐ τὸ γεννᾶν ἢ προβάλλεσθαι ἀλλὰ τὸ ἐκπορεύεσθαι. Οὕτω δὲ τὸ μειζόν ἐστι τῷ Πατρὶ πρὸς τὸν Υἱόν· μείζων γὰρ ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ, καθώς φησιν αὐτὸς ὁ Κύριος· Ο Πατήρ μου μείζων μου ἐστίν ἀλλὰ τῷ αὐτῷ ξ ἑτέρῳ λόγῳ τινὶ, οὐ τῇ οὐσίᾳ. In Vat. cod. f. 9, b. med. Ad marg.: Ετέρου ἀτόπου εἰσαγωγὴ, ὅτι εἰ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ἔλαττον ἔσται καὶ τοῦ (!, Nota marg.: Novi absurdi inductio: si eliam ex Filio Spiritus, tuno minor erit et Patre et Filio; PATROL. Gr. CXXXIX. 1. LAT. Promisisti non ita pridem, ο Græce, te multa ostensurum absurda, quæ nostrum de processione Spiritus sancti dogma concomitentur... GR. Haud negaverim promissionem; imo ecce promptus sum ad ea adjungenda quæ adhuc reliqua sunt. Tu autem), o Latine, noli gravari et desistere ab opponendo, si quid habes rectum atque firmum. LAT. Edic ista. GR. (ε). Si ex Patre quidem Filius per generationem, ex Filio vero Spiritus per processionem, ex Spiritu vero nihil, neque per generationem, neque per processionem, major erit præ Spiritu tum Pater tum Filius, et Spiritum sequetur minoratio; quod Filius quidem immediate ex Patre, Spiritus autem non immediate ex Patre, et quod nihil aliud ex se Spiritus producit, dum Pater et Filius habent vim aliam personam producendi. Et locus cæterum erit Eunomio, Macedonio atque Apollinario, qui Spiritum minorem Patre et Filio esse falso placito asseruerunt. LAT. At non secundum essentiam, o bone, Pater et Filius Spiritu majores sunt, sed secundum proprietatem tantum; quia ex Patre et ex Filio Spiritus, non vero Pater vel Filius ex Spiritu, et quia Spiritus proprietas non est generare vel producere, sed procedere. Hoc vero pacto et Pater majus habet præ Filio; major enim est Pater Filio, sicut ait ipse Dominus: Pater meus major me est; sed eadem vel alia quapiam ratione, nonessentia... Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ· καὶ πρὸς τοῦτο λύσις. Προβάλλεθαι med. ut alias προβάλλειν. Joan. χιν, 28. et ad hoc solutio. Cf. Phot. De Spirit. sanct. mystagogia, cap. 37, 38.

Sequitur prolixa de hoc argumento tractatio, cui innectitur et Athanasii celeberrimus textus Orat. I contra Arianos, f. n. 50, quo et Andron Camaterus (apud Beccum Gr. Orthod. t. II, p. 382) aliique plurimi utuntur, de quo confer De Rubeis Dissert. in opp. Theophylacti t. I, p. xLv, n. 75 fin. Posequitur deinde in Vatic., cod. 1115 f. 11 b. med. Latinus. Majus igitur secundum vestram assertionem secundum utrumque sortitus est Pater et non magis nobis, quam potius vobis ipsis hoc absurdum intulistis, siquidem absurdum dicitis majus secundum proprietatem; si vero vobis hoc non est absurdum, neque nobis absurdum esse dicite. 2. (u) GR. Quid igitur? Nonne duo facis principia, si quidem ais Spiritum ex Patre et ex Filio procedere? LAT. Equidem non puto. Nam duo quidem didem dicere principia absurdum est, sicut asserunt hæreticorum pueri, qui unum statuunt bonum, alo terum malum, illud quidem omnis boni fontem, hoo vero omnis mali causam, principia sibi invicem contraria atque rerum contrariarum. GR. Attamen multo magis, quam dicere contrariorum contraria principia et duo duabus rebus tribuere principia, alteri allorum, absurdum plane est duo unius ejusdemque principia ponere. Rationi enim magis est consentaneum, unum duorum principium statuere, quam duo unius. LAT. Verum non duo principia, o bone, dicimus,quandoquidem dum ex duobus decimus unum rursum duorum alterum ad alterum referimus, ita ut et sic unum principium duorum sit unum... His uberius demonstratis Latinus f.12,a. med. ait: Τὸ μεῖζον ἄρα κατὰ τὸν ὑμέτερον λόγον είληχε κατ᾽ ἀμφότερον ὁ Πατήρ· καὶ οὐχ ἡμῖν μᾶλλον τοῦτο δ τὸ ἄτοπον, ἀλλ᾽ ἑαυτοῖς συνηγάγετε, εἴγε φατὲ ἄτοπον τὸ μεῖζον κατὰ τὴν ἰδιότητα. Εἰ δὲ μὴ τοῦτο ἄτοπον, μηδὲ ἡμῖν ἐκεῖνο φατέ. β'. ΓΡ. Τί οὖν; οὐχὶ δύο ποιεῖς ἀρχὰς, εἴ γε φῂς τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι; ΛΑΤ. Οὐκ ἔγωγε οἶμαι· τὸ μὲν γὰρ δύο λέγειν ἀρχὰς ἄτοπον· ὁποῖόν φασι παῖδες αἱρετικῶν, τὴν μὲν τιθέντες ἀγαθὴν, τὴν δὲ πονηρὰν, καὶ τὴν μὲν πηγὴν παντὸς ἀγαθοῦ, τὴν δὲ αἰτίαν κακοῦ παντὸς, ἐναντίας ἀλλήλαις καὶ ἐναντίων πραγμάτων. ΓΡ. Καίτοι πολλῷ πλέον ατοπώτερον τοῦ λέγειν ἐναντίων ἐναντίας ἀρχὰς καὶ τὰς δύο δυσὶν ἀπονέμειν ἑκατέραν ἑκατέρῳ τὸ δύο τιθέναι τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνός. Εὐλογώτερον γὰρ τὸ ἔν μᾶλλον τῶν δύο ἀρχὴν τιθέναι ἢ τὰ δύο τοῦ ἑνός. ΛΑΤ. Αλλ' οὐ δύο ἀρχὰς, ὦ οὗτος, φαμὲν, ἐπειδὴ ἐξ ἀμφοῖν τὸ ἓν λέγοντες πάλιν τῶν δύο τὸ ἕτερον εἰς τὸ ἕτερον ἀναφέρομεν, ὡς μίαν καὶ οὕτως ἀρχὴν εἶναι τῶν δύο τὸ ἕν... Λέγε τοίνυν εἰ ἔχεις ἕτερον ἄτοπον τῷ ἡμετέρῳ ἑπόμενον δόγματι· ὡς τά γε προειρημένα δέδεικται Dio igitur, si babes, aliud absurdum dogma nostrum sequens: quæ prædicta sunt, ea vel non vera esse absurda vel non inde consequentia ostensa ἢ ὄντα μὴ ἄτοπα ἢ μὴ ἑπόμενα. Σοφιστικὸν δὲ τὰ sunt. Sophisticum vero est quæ non sunt consectaria appellare consectaria et quæ non sunt absurda pro absurdis obtrudere. 3. GR. (v) Sed si Spiritus procedit quidem ex Patre, procedit vero etiam ex Pilio, et si Spiritus productor est Pater, et productor quoque Filius, quænam est differentia inter productorem et productorem, inter processionem ex Patre et processionem ex Filio? LAT. Dic mihi prius et ipse, quænam sit dife ferentia inter generationem et processionem, et ego tibi dicam, quæ sit differentia inter processionem ex Patre et processionem ex Filio. In præsentia tantum dicam, haud dividere tempus ullum processionem ex Patre et processionem ex Filio. Neque enim prius quidem ex patre procedit Nota marginalis: Ετερον ἄτοπον, ὅτι δύο συνάγονται ἀρχαὶ τοῦ Πνεύματος, ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱός· καὶ πρὸς τοῦτο λύσις. Alterum absurdum, quod duo inducuntur principia Spiritus sancti, Pater et Filius. Et ad hoc solutio. Cf. Phot. De Spirit. sanct. mystagogia, cap. 4. μὴ ἑπόμενα λέγειν ἑπόμενα, καὶ τὰ μὴ ἄτοπα ὡς ἄτοπα τίθεσθαι. γ΄. ΓΡ. Αλλ' εἰ τὸ Ηνεῦμα ἐκπορεύεται μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἐκπορεύεται δὲ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἐστι τοῦ Πνεύματος προβολεὺς καὶ ὁ Πατὴρ, προβο λεὺς καὶ ὁ Υἱός, τίς ἡ διαφορὰ προβολέως καὶ προς βολέως, ἐκπορεύσεως τῆς ἐκ Πατρὸς καὶ ἐκπορεύσεως τῆς ἐκ τοῦ Υἱοῦ; ΛΑΤ. Φράσον μοι πρότερον καὶ αὐτὸς, τίς ἡ δια φορά γεννήσεως καὶ ἐκπορεύσεως, καγώ σοι ἐρῶ, τίς ἡ διαφορὰ ἐκπορεύσεως τῆς ἐκ Πατρὸς καὶ ἐκπορεύσεως τῆς ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Νῦν δὲ τοσοῦτον λέξω, ὅτι οὐ χρόνος διατέμνει τις τὴν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπό ρευσιν καὶ τὴν ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Οὐ γὰρ πρότερον μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, ὕστερον δὲ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἡ Nota marginalis: Απορία· τίς διαφορά προς βολέως καὶ προβολέως καὶ ἐκπορεύεσθαι καὶ ἐκπορεύεσθαι· καὶ λύσις. (v) Difficultas Quænam differentia inter productorem et productorem, atque inter procedere et procedere. Et solutio.

ἀνάπαλιν, ἀλλ᾽ ἐκπορευόμενον ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Spiritus, et posterius ex Filio vel vice versa: sed Υἱοῦ ἐκπορεύεται, καὶ ἐκπορευόμενον ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ὡς διὰ μέσου τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἐκ Πατρὸς, ὡς ἐκ πηγῆς τοῦ Υἱοῦ, ἐκπορεύεται· καὶ οὐκ ἔστι τῆς ἐκπορεύσεως ταύτης διαφορά, εἰ μή τις λέγοι τὸ ἔμμεσον καὶ τὸ ἄμεσον καὶ κατὰ ταῦτα δυάζεσθαι βούλοιτο τὴν ἐκε πόρευσιν, ἐπεὶ κατὰ γέ τι ἄλλο οὐκ ἔστιν οὐδεμίαν αὐτῆς ἐπινοῆσαι διαφοράν. δ. ΓΡ. Εἰ οὖν ὁ Πατήρ μὲν διὰ μέσου τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα προβαλλόμενος ἐμμέσως τοῦτο προβάλλεται, ὁ Υἱὸς δὲ ἀμέσως τὸ αὐτὸ προϊεται, ὅτι μὴ δι' ἑτέρου τινὸς, εἴη ἄν ὁ Υἱὸς προσεχὲς τοῦ Πνεύματος αἴτιον, ὁ δὲ Πατὴρ οὐ προσεχές· καὶ οὕτως ἔσται ὁ μὲν Πατὴρ πρῶτον αἴτιον, ὁ δὲ Υἱὸς μετ᾿ αὐτὸν, καὶ οὕτω δὲ πάλιν ἀκολουθήσει ἡ ὕφεσις τῷ Υἱῷ μὲν πρὸς τὸν Πατέρα, τῷ Πνεύματι δὲ πρὸς τὸν Υἱον, καὶ ἕξει οὕτως χώραν Αρειος καὶ Εὐνόμιος καὶ Μακε δόνιος καὶ ᾿Απολλινάριος. ΛΑΤ. ᾿Αλλὰ θάβει, ὦ ἀγαθέ· οὐ Χώραν παρ' ἡμῖν ἕξει οὔτε Αρειος οὔτε Ευνόμιος οὔτε Μακεδόνιος ἢ Απολλινάριος. Ούτοι γὰρ ἀπαντες τὴν θεότητα ἢ εἰς διαφόρους θεότητας κατατέμνουσι, καὶ τὴν μὲν μείζονα τίθενται, τὴν δὲ ἐλάττονα, τὴν δὲ μέσως ἔχου. σαν, ἢ τῆς ἀκτίστου φύσεως τοῦ Πατρὸς ἀλλοτριού σιν, ἢ καὶ τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα ἀπαλλήλους φύσεις, ἵν᾽ οὕτως εἴπω ταῦτα, καὶ κτίσμα τόδε τοῦδε καὶ τοῦτο ἐκείνου τιθέμενοι, ἢ τὸ Πνεῦμα πάντως εἰς τὴν τῶν κτισμάτων τάξιν κατάγοντες· παρ' οἷς καὶ τὸ πρῶτον οὐκ εὐλαβὲς καὶ τὸ προσεχὲς ἀσεβὲς καὶ τὸ μέσον παρόμοιον, καὶ τὸ μεῖζον καὶ τὸ ἔλατ τον καὶ ἡ τάξις ἁπλῶς καὶ τὸ πρὸ τοῦδε καὶ τὸ μετὰ τόδε καὶ τὰ ἐξῆς καὶ τὰ τοιάδε τῶν ὀνομάτων τῇ σφῶν ἀσεβεία καταλλήλως νοούμενα. Παρ' ἡμῖν δὲ καὶ ἡ τάξις, εἰ λέγοιτο, κατ᾿ εὐσεβεῖς λογισμοὺς ἐπὶ τῆς Αγίας Τριάδος παραλαμβάνεται καὶ τὸ πρῶτον καὶ τὸ πρότερον... procedens ex Patre per Filium procedit, et procedens ex Filio, ut per medium Filium, et ex Patre, ut ex fonte Filii, procedit. Et non est hujus processionis differentia, nisi forte quis mediatum et immediatum proferat et secundum hæc duplicari velit processionem, cum secundum aliud quidpiam nulla ejus differentia posset excogitari. GR. Si igitur Pater quidem per medium Filium Spiritum producens mediate cum producit, Filius vero immediate sum emittit, quia non per alium quempiam, Filius foret proximum seu contiguum Spiritus principium, Pater vero non contiguum. Et sic erit Pater quidem primum principium, Filius vero post ipsum, et sic rursum 80quetur inferioritas tum Filium quoad Patrem tum Spiritum quoad Filium; et sic locum habebunt Arius et Eunomius, Macedonius atque Apollinarius (z). LAT. Verum bono animo esto, o bone; non habebit apud nos locum neque Arius, neque Eunomius, neque Macedonius, neque Apollinarius. Ut enim omnes Deitatem vel in diversas dissecant deilates, et aliam quidem majorem statuunt, aliam vero minorem, aliam in medio se habentem, vel ab increata natura Patris separant vel etiam FiJium atque Spiritum subalternas naturas, ut ita ea dicam, et creaturam alterum alterius et hoc illius ponunt, vel Spiritum prorsus in creaturarum ordinem deprimunt. Apud hos primum non pium et contignum impium et medium simile, et majus et minus et ordo simpliciter, et unum ante aliud et alierum post aliud et cætera alque etiam ejusmodi alia nomina eorum impietate excogitata. Apud nos vero eliam ordo, si dicatur, secundum religiosas cogitationes in sancta Trinitate accipitur et primum ac prius... Inter plura alia Athanasii et Gregorii Nazianzeni testimoniis utitur Latinus f. 13, 14. Atque deinde latius explicat, quid sit ordo, primum secundum, etc. Ἵνα δὲ ὁ λόγος ἐξεταστικώτερος γένηται, ἄλλοθεν πάλιν ἀρχόμενοι περὶ ἑκάστου τῶν εἰρημένων ὄνο μάτων λέγομεν, ποσαχώς τε λέγεται καὶ ὅπως ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος παραλαμβάνεται· καὶ πρῶτον περὶ τάξεως ε΄. Η τοίνυν τάξις ἢ ἐν οὐσίαις θεωρεῖται ἤ ἐν ποσοῖς ἢ ἐν ποιοῖς ἢ ἐν τοῖς πρός τι ἢ ἐν τοῖς ποιεῖν * πάσχειν λεγομένοις ἢ ἐν τοῖς ποῦ ἢ ἐν τοῖς πότε ἢ ἐν τοῖς ἔχειν καὶ ἔχεσθαι ἢ ἐν πᾶσι τούτοις πρὸς ἄλληλα· ἐν πᾶσι μὲν ὡς οὐσία, ποσόν, ποιὸν, πρός τι καὶ τὰ ἑξῆς· προσεπινοεῖται μὲν γὰρ ὡς ὑποκεί μενον τοῖς ἄλλοις πᾶσιν ἡ οὐσία, εἶτα ἐπιθεωρεῖται τὸ ποσόν, μεθ᾽ ὁ τὸ ποιὸν καὶ ἐφεξῆς τὸ πρός τι καὶ τὰ ἑξῆς· ἐν οὐσίαις δὲ ὡς Θεός, νοῦς, ψυχαί, σώματα· ἐν ποσοῖς δὲ ἐν μὲν τοῖς συνεχέσιν ὡς σημεῖον, γραμμή, ἐπιφάνεια, σῶμα· ἐν δὲ τοῖς F. 16, a marg. Περὶ τάξεως τεχνολογία Ut vero probata et expolita magis fiat ratiocinatio, aliunde rursum incipientes de qualibet prædictarum vocum disseremus, quotupliciter ea dicatur et quomodo in sancta Trinitate accipiatur. Ac primo quidem de ordine. 5. Ordo igitur consideratur vel in substantiis vel in quantis ael in qualibus vel in relatis vel in iis quæ dicuntur agere aut pati vel ubi vel quando vel habere et haberi vel demum in his omnibus aut invicem. In omnibus, inquam, ut substantia, quantum, quale, ad aliquid ad reliqua: nam substantia ut subjecta cæteris omnibus simul intelligitur, deinde consideratur quantum, post boo quale, postea relatum et reliqua. In substantiis vero ut Deus, mens, animæ, corpora. In quantis iisque continuis ut punctum, linea, suConfer. Phot. De Spirit. sanct. mystagogia, cap. 62, 42.

NICETÆ MARONIENSIS perficies, corpora; in discretis aulem, et quidem διωρισμένοις, ἐν ἀριθμῷ μὲν ὡς μονας, διὰς in numero, ut unitas, binarium, ternarium; eto., in sermone vero ut litteræ, syllabæ, nomina, verba, et oratio. In qualibus ut passio, affectio, habitus; et in figuris, ut sunt circulus, triangulum, quadrangulum et cætera; et in iis quæ qualitatum capacia sunt et secundum pluset minus considerantur, quale est minus album et magis album, et adhuc magis album et maximo album: et minus calidum et magis calidum, et adhuc calidius et maxime calidum,atque his similia; unde et medicorum pueri alia medicamenta primi ordinis dicunt,alia secundi, alia tertii, imo et alia quarti. Ita pariter et in faciendo et patiendo: nam magis et minus ut et maxime et in his locum habet, sic etiam in loco, nam supra vel infra, ad dexteram vel ad sinistram, ante et post vel circum vel in medio ordinem quemdam " habent. Sic et in tempore, heri, hodie, cras, prius, nunc et posterius,ad ordinem spectant. Item et in relatis; sive enim prius et posterius, sive simul in ipsis invenitur, hæc quoque sunt ordinis. Eodem modo et in omnibus et universim in quolibet eorum, quæ singulariter et secundum se ipsa considerantur, non erit ordo; ubi vero numerus quidam vel habitudo ad alterum percipitur, ibi et ordo est, sive res est naturæ corporeæ cognitioni subdita, sive ad rationem spectans, sive mathematice considerata, sive etiam theologiæ conveniens. Verbi gratia: monas, quando secundum seipsam consideratur, absque habitudine, et sola est atque supra ordinem, quando vero consideratur ad binarium et ternarium ac sequentes G τριὰς, τετρὰς καὶ ἑξῆς, ἐν λόγῳ δὲ ὡς στοιχεῖα, συλλαβαὶ, ὀνόματα, ῥήματα καὶ λόγος· ἐν ποιοῖς δὲ ὡς πάθος, διάθεσις, ἕξις· καὶ ἐν τοῖς σχήμασιν, ὡς κύκλος, τρίγωνον, τετράγωνον, καὶ ἑξῆς· καὶ ἐν τοῖς τῶν ποιοτήτων δεκτικοῖς κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ήττον θεωρουμένοις, οἷόν ἐστι τὸ ἧττον λευκὸν καὶ τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἔτι λευκότερον καὶ τὸ μάλιστα, καὶ τὸ ἧττον θερμὸν καὶ τὸ μᾶλλον, καὶ τὸ ἔτι θερμότερον καὶ τὸ μάλιστα, καὶ τὰ τοιαῦτα. Ὅθεν καὶ ἱατρῶν παῖδες τὰ μὲν πρώτης τάξεώς φασι τῶν φαρμάκων, τὰ δὲ δευτέρας, τὰ δὲ τρίτης, ἄλλα δὲ τετάρτης. Ωσαύτως δὲ καὶ ἐν τῷ ποιεῖν καὶ πάσχειν· τὸ μᾶλλον γὰρ καὶ τὸ ἧττον καὶ ἐν τούτοις καὶ τὸ μάλιστα. ᾿Αλλὰ καὶ ἐν τόπῳ τὸ γὰρ ἄνω ἤ κάτω ἤ δεξιᾷ ἢ ἀριστερᾷ, ἢ ἔμπροσθεν ἢ ὄπισθεν ἤ πέριξ ἢ ἐν τῷ μέσῳ τάξιν ἔχει τινά. Καὶ ἐν χρόνῳ, τὸ χθὲς καὶ τὸ στήμερον καὶ τὸ αὔριον καὶ τὸ πρότερον καὶ τὸ νῦν καὶ τὸ ὕστερον τάξεως. ᾿Αλλὰ καὶ ἐν τοῖς πρός τι· εἴτε γὰρ τὸ πρότερον καὶ τὸ ὕστερον, εἴτε καὶ τὸ ἅμα ἐν αὐτοῖς, καὶ ταῦτα τάο ξεως. Ωσαύτως καὶ ἐπὶ πάντων. Καὶ ἁπλῶς ἐφ' ἑκάστου μὲν τῶν μοναδικῶς καὶ καθ᾿ ἑαυτί θεω· ρουμένων οὐκ ἂν εἴη τάξις· ἔνθα δὲ ἀριθμός τίς ἐστι θεωρούμενος ἤ σχέσις πρὸς ἕτερον, ἐκεῖ καὶ ἡ τάξις ἐστίν, είτε φυσιολογούμενόν ἐστιν εἴτε λογικώτερον, εἴτε μαθηματικῶς θεωρούμενον, εἴτε καὶ θευλογού μενον· οἷόν τι λέγω. Ἡ μονάς, ὅταν θεωρῆται καθ' ἑαυτὴν, ἄσχετός τέ ἐστι καὶ μόνη καὶ ὑπὲρ τάξιν ὅταν δὲ πρὸς δυάδα καὶ τριάδα καὶ τοὺς ἑξῆς ἀριθ μούς, οὐχ ἁπλῶς λέγεται μονας, ἀλλὰ καὶ πρώτη καὶ ἀρχὴ ἀριθμῶν. Τὸ στοιχεῖον ὡσαύτως· οἷον ἡ γῆ τὸ ὕδωρ, καὶ τὰ λοιπὰ, καθ᾿ ἑαυτὰ οὕτω θεωρούμενα καὶ λεγόμενα, πρὸς δὲ τὸν ὅλον κόσμον καὶ τὰ ἐξ αὐτῶν στοιχεῖα τε καὶ ἀρχαί· τὰ κι' γράμματα γράμματα μὲν καθ᾿ ἑαυτὰ, στοιχεῖα δὲ ὡς ἀρχαὶ τῶν συλλαβῶν καὶ λοιπῶν τῶν ἐφεξῆς. Ἡ ἡμέρα ὁμοίως· καὶ γὰρ καὶ αὕτη μία μὲν καθ᾿ ἑαυτὴν, πρώτη δὲ ὡς πρὸς τὰς μεθ᾿ ἑαυτήν. Ὅθεν ἴσως καὶ ὁ Μωϋσῆς, τήν πρώτην ἡμέραν καθ' έχω τὴν θεωρῶν, ὡς μήπω τῶν ἑξῆς ἡμερῶν γενομένων, μίαν ὠνόμασεν· ἐπακολουθησασῶν δὲ καὶ τῶν ἑξῆς, ἔστιν αὐτὴν καὶ πρώτην εἰπεῖν πρὸς αὐτάς· καὶ οὐκ ἀγνοῶ γε οὐδὲ τὰς αἰτίας, δι᾿ ἄς εἶπον οἱ ἅγιοι μίαν εἶναι ἐκείνην (καὶ) κληθῆναι, οὔτε μὴν εἰδὼς αὐτὰς ἀποπροσποιοῦμαι, ἀλλὰ καὶ οἶδα καὶ numeros, non simpliciter dicitur monas, sed et prima et numerorum principium. Sic pariter elementum, quale est terra, aqua et cætera, dum secundum se ita considerantur et dicuntur, relate vero ad muudum universum et ea quæ ex ipsis sunt, elementa et principia sunt. Viginti quatuor litteræ secundum se sunt litteræ, elementa vero ut initia syllabarum et eorum quæ sequuntur. Idemn die de die; dies enim unus est secundum se, primus vero relate ad dies qui post ipsum sunt, unde fortasse Moses quoque primum diem secundum se considerans, tanquam nondum factis sequentibus diebus «unum» appellavit, cum vero et sequentes dies successerint, licet eum et primum dicere relate ad istos. Et non ignoro causas, propter quas dixerunt eancti unum esse et nominari diem illum, ὑπεραποδέχομαι. Πάλιν ὁ Θεὸς εἰς τε καὶ μόνος· noque sciens eas repudio vel mihi proprias facere detrecto, imo et novi et tota mente amplector. Rursum Deus et unus et solus est; sed quando consideratur relate ad mentem,animam et corpora, tunc et primus secundum ordinem ut omnium principium et est et dicitur. Verum etiam in divina natura numerus est trinitas supra numerum elevata, et in angelorum natura atque in natura hominis congruus numerus; multi enim sunt angeli et multi homines; tunc et ordo in his consideratur, verum 'Η γῇ, al. ἡγῆ. ἀλλ᾽ ὅταν πρὸς νοῦν καὶ ψυχὴν καὶ σώματα θεωρή ται, τότε καὶ πρῶτος κατὰ τάξιν ὡς ἀρχὴ πάντων ἐστί τε καὶ λέγεται. ᾿Αλλὰ καὶ ἐν τῇ θείᾳ φύσει ἀριθμὸς ἡ ὑπεράριθμος τριάς, καὶ ἐν τῇ τοῦ ἀγ. γέλου φύσει καὶ ἐν τῇ τοῦ ἀνθρώπου ὁ κατάλληλος ἀριθμός· πολλοὶ γὰρ ἄγγελοι καὶ πολλοὶ ἄνθρωποι· τότε καὶ τάξις τούτοις ἐνθεωρεῖται, ἀλλ' οὐ κατὰ τὴν οὐσίαν, ἀλλὰ κατά τινας ἰδιότητας· καὶ ὁ μὲν οἷον ἀρχή τις ἐστὶν, ὁ δὲ ἑτέραν ἔχει τάξιν. Οὕτως ἄρχων τις ἐν ἀγγέλοις καὶ ἀρχαγγέλοις καὶ γηγε

νάρχης ἐν τοῖς ἀνηρώποις Αδάμ· καὶ ἐν τῇ Τριάδι non secundum essentiam, sed secundam quasdam τοίνυν ἀρχὴ ὁ Πατήρ. 'Αλλά μοι, ὅτι πολλοὶ ἄγγελοι καὶ πολλοὶ ἀνηρωποι, μὴ σύναγε ὅτι καὶ πολλοὶ θεοί. Απαγε τῆς Ἑλληνικῆς μωρολογίας! ἀλλ' ὅτι καὶ ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι τάξις ἐστὶν, ἀλλὰ πάσης τάξεως ἀνωτέρα. Ως γάρ ἡ φύσις ὑπέρκειται τῶν φύσεων ἁπασῶν ὑπὲρ φύσιν γὰρ καὶ ὑπερφυής). οὕτω καὶ ἡ τάξις τῶν τάξεων ἁπασῶν (ὑπὲρ τάξιν γὰρ καὶ ὑπερταγής) καὶ ἀρχὴ ὁ Πατὴρ ὑπεράρχιος. Μηδ' ὅτι πάλιν ὁ ᾿Αδάμ γηγενάρχης ἐν τοῖς ἀνθρώποις καὶ ὁ ἀρχιστράτηγος Μιχαὴλ ἀγγελάρχης, ἵν᾿ οὕτως είπω, ἐν τοῖς ἀγγέλοις, συμπέραινε πατέρα τινὰ καὶ γεννήτορα τῆς τῶν ἀγγέλων πληθύος τὸν ἀρχάγγελον, ὡς τῆς τῶν ἀνθρώπων ἔφημεν τὸν Ἀδὰμ ἢ τοὺς ἐκ τοῦ ᾿Αδάμ. Καίτοι ὡς ἐπὶ τῆς γῆς πατριὰ, οὕτως καὶ ἐν οὐρανοῖς, ἀλλ᾽ ἑκατέρα φύσει κατάλληλος ἡ πα τριὰ καὶ τῇ φύσει προσήκουσα. Ἔστι τοίνυν τάξις τις καὶ ἐπὶ τῆς Τριάδος· ἀλλ᾿ οὐ φύσεως διαίρεσιν παρεισάγουσα (μία γὰρ ἡ φύσις καὶ ἀπαράλλακτος τοῖς τρισὶν) οὐδὲ τοπικὴν θέσιν (ἀπερίγραπτος γὰρ † Τριὰς καὶ ὑπὲρ πάντα τόπον) οὐδὲ χρονικῆς κι· νήσεως ἤ ἄλλου τινὸς ἔμφασιν τῶν ἐν τοῖς μετὰ θεὸν θεωρουμένων (καὶ αἰῶνες γὰρ καὶ χρόνοι μετὰ Θεόν), ἀλλὰ κατὰ τὰς τῶν ἰδιοτήτων ἑκάστης θεαρ γικῆς ὑποστάσεως διαφορὰς καὶ ὅτι ἄναρχος μὲν ὁ Πατὴρ καὶ ἀρχὴ τοῦ γιοῦ, ἀρχὴ ἀρχὴ δὲ ὁ Υἱὸς καὶ οὐκ άναρχος κατά γε τὸ ἔχειν τὸν Πατέρα ἀρχὴν, ἐπεὶ κατά χρόνον αναρχος καὶ αὐτὸς, τὸ δὲ Ηνεῦμα καὶ ἀρχὴ καὶ αὐτὸ μετὰ τῆς ἀρχῆς ἀρχῆ γὰρ καὶ ἀρχὴ καὶ ἀρχὴ, ἀλλ᾽ οὐ τρεῖς ἀρχαί, ἀλλὰ μία καὶ οὕτως ἀρχὴ, εἰς μίαν ἀρχὴν ἀναφερομένων τοῦ τε Γιοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος διὰ τοῦ Υἱοῦ· οὕτω καὶ Θεὸς καὶ Θεός καὶ Θεὸς, ἀλλ' οὐ τρεῖς Θεοί, ἀλλ᾽ εἷς Θεός. Εἰ δ᾽ οὖν τάξις ἐστὶ καὶ ἐν τῇ Τριάδι, καθὼς καὶ οἱ ἅγιοι εἶπον, τάξις δὲ τὸ πρῶτον καὶ τὸ πρόσ τερον ή δεύτερον καὶ τὸ ἅμα (ἐν οἷς γὰρ αὕτη καὶ τούτων τι ἀνάγκη καὶ τῆς Τριάδος ἢ τὸ ἅμα θεωρεῖσθαι ἡ τὸ πρῶτον καὶ τὸ πρότερον καὶ τὸ δεύτερον ἢ ἀμφότερον proprietates, atque unus quidem velut principium quoddam est, alius vero alium ordinem habet. Sic princeps quis est in angelis atque archangelis, et terrigenarum generis princeps in hominibus Adam; etiam in Trinitate igitur principium Pater. Sed ne ex eo, quod multi sunt angeli et multi homines, mihi concludas, etiam multos esse Deos. (Apage cum isto ethnicorum stultiloquio!) sed etiam, in Patre et Filio et Spiritu sancto est ordo, licet quovis ordine superior. Sicut enim natura hac superstat omnibus naturis (nam supra naturam est et supernaturalis),sic et ordo hic omni ordine superior (nam super ordinem est et ordine sublimior). Et principium Pater super principium. Neque rursum ex eo, quod inter homines Adam est generis principium et cœlestium exercituum dux Michael inter angelos, ut ita dicam,angelorum princeps, inferas, patrem quemdam et genitorem multitudinis angelorum esse archangelum,sicut multitudinis hominum diximus patrem Adamum vel qui ex Adamo. Sicut in terra est paternitas,ita et in cœlis; sed utraque natura congrua est paternitas (y) et conveniens naturæ. Est igitur aliquis ordo in Trinitate; sed non secundum naturæ divisionem (una enim tribus personis est absque ulla differentia natura), neque localem positionem (incircumscripta est enim Trinitas et super omnem locum), neque speciem temporalis motionis vel alterius cujusquam eorum, quæ considerantur in iis, quæ post Deum sunt (nam sæcula et tempora sunt post Deum), verum secundum differentias proprietatum cujuslibet divinæ personæ et quia principii expers est Pater et principium Filii, Filius vero principium et non principii expers, cum Patrem habeat principium, secundum vero tempus et ipse principii expers sit; Spiritus demum principium et ipse cum principio. Nam est principium et principinm et principium, sed non tria principia, verum unum et sic princi. pium, cum in unum principium referantur tum Filius tum per Filium Spiritus sanctus. Sic et Deus et Deus et Deus, sed non tres dii, verum unus Deus. Si itaque ordo est etiam in Trinitate, sicut et sancti affirmarunt, ordo vero est primum ac prius vel secundum et simul (in quibus enim ordo, et horum quidquam est), nec esse est etiam in Trinitate vel simul considerari vel primum et prius atque secundum vel utrumque... ር Hisce late tractatis finem imponit auctor dialogo f. 18 a. Cod. Vaticani. ΔΑΤ. Ἔστω καὶ ταῦτα, καθά σου δοκεῖ· καὶ ἐχέτω πέρας ὧδὶ ἡ παροῦσα διάλεξις. Vide Chrys. in Genes. χειν, 2 apud Constant. Melit. orat. 1, c. 33 (Gr. Orth. t. 11, p. 724). Schedæ, quas ex viri docti Roma morantis benevolentia accepimus et quibus solis in his dialogi 2 fragmentis nitimur, lectionem hic dubium relinquunt. Hisce vocibus utitur Gregorius Nazianzenus LAT. Sint et hæc, ut tibi videtur, et habeat hio finem præsens disputatio. In or. habita coram Patribus secundi Concilii orat. 32, p. 520, ed. Bill. Apogr. habet: ἐν οἷς γὰρ ταῦτα ἢ τούτων τι ἀνάγκη. Cod. f. 17, a. Nota marg.: Περὶ πρώτου, προτέρου, δευτέρου, ἅμα καὶ τῶν λοιπῶν. (γ) Πατριά hic non est genus, gens, origo, sed paternitas, ut Ephes. 11, 15, ad quem textum alluditar.

DIALOGUS TERTIUS. ΓΡ. Ετι ταύτην (τὴν ἀρχὴν καὶ αὖθις τίθε μεν τῆς μεθ᾽ ὑμῶν περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος συζητήσεως, πῶς οὐκ ἄτοπον τὸ λέγειν τοῦτο μὴ ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνου, ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι. Καὶ γὰρ ἀνάγκη, ἤ ἐκ τῆς οὐσίας εἶναι τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, ἤ ἐκ τῆς ἰδιότητος. Ἀλλ᾿ εἰ μὲν ἐκ τῆς οὐσίας, ἐπεὶ ἡ οὐσία κοινὴ καὶ ἡ αὐτὴ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Τἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος, οὐκ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ μόνον ἐκπορεύοιτ' ἄν, ἀλλὰ καὶ ἐξ ἑαυτοῦ τὸ Πνεῦμα, ὅπερ οὐκ ἔστιν. Εἰ δὲ ἐκ τῆς ἰδιότητος, ἡ δὲ ἰδιότης οὐκ οὐσία, ἀλλὰ περὶ τὴν οὐσίαν πῶς τὸ καθ᾿ ἑαυτὸ ἦτοι τὸ Ηνεῦμα ἔσται ἐκ τοῦ μὴ καθ᾿ ἑαυτὸ, ἀλλὰ περὶ ἕτερον ἐκπορευόμενον τουτέστι τῆς ἰδιότητος; Η οὖν οὐδὲ ἐκπορευτὸν ὅλως, ἢ εἰ ἐκπορευτὸν, ἐκ GR. Adhuc hoc initium et rursum ponimus dis. ceptationis, quam vobiscum habemus de Spiritu sancto,quomodo non sit absurdum dicere eum non ex Patre solo, verum etiam ex Filio procedere. Etenim necesse est ut vel ex essentia Patris sit procedens vel ex proprietate. Atqui si quidem ex essentia, cum essentia communis sit atque eadem Patris et Filii et Spiritus sancti, non ex Patre et Filio tantum procederet Spiritus, verum etiam ex se ipso quoque, quod esse nequit. Si vero ex proprietate,cum proprietas non sit essentia,sed circa 08sentiam,quomodo id quod secundum se est videlicet Spiritus, erit procedens ex eo, quod non secundum se est, sed circa aliud, hoc est ex proprietate? Itaque vel nullo prorsus modo est procedens, vel si procedens est,dum ex Patre et ex Pilio procedit, τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορευόμενον, ἔσται etiam ex se ipso procedens erit, quod nunquam fieri potest. LAT. Hæc ratiocinatio ostendit, non quod procedit ex Filio, sed quod neque ex Patre procedit, neque omnino procedens est... GR. Probatio vero et demonstratio vel per artilicialem ratiocinationem ex veris principiis profcis - centem, vel per exempla vel per testimonia vel per consequentias ex testimoniis et scriptis sententiis conficitur, ita ut qui absque his aliquid inducil, non verisimile quid vel ratione fundatum (a). καὶ ἐξ ἑαυτοῦ ἐκπορευόμενον, ὅπερ οὐδέποτε. ΛΑΤ. Οὗτος ὁ λόγος δείκνυσιν οὐχ ὅτι μὴ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλ᾿ ὅτι μηδὲ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, μηδὲ ὅλως ἐκπορευτόν ἐστι... ΓΡ. Ἡ δὲ κοτασκευὴ καὶ ἡ δεῖξις ἢ διὰ λό- 'γου τεχνικοῦ ἐξ ἀρχῶν προβαίνοντος ἀληθῶν, ἢ δι ὑποδειγμάτων, ἢ διὰ μαρτυριῶν ἢ διά τινων ἑπομέν νων ταῖς μαρτυρίαις καὶ ταῖς γραφικαῖς χρήσεσιν ὡς ὅ γε χωρίς τούτων εἰσάχων τι οὐ πιθανόν τι οὐδὲ εὔλογον δοκεῖ λέγειν, μὴ ὅτι γε ἀληθὲς ἢ εὐσε βές· δοκεῖ δὲ καὶ παραδόξους εννοίας εἰσάγειν, ἵνα μὴ λέγω ἑτεροδόξους χωρίς μαρτυριῶν καὶ καὶ κατασκευῆς. LAT. Hoc porro etiam faciam, sed cras: quod ad præsentiam spectat, linguam hic contineamus. (α) Ac multo minus verum vel pium videatur dicere, videtur vero peregrinos, ne dicam erroneos ΛΑΤ. Τοῦτο δὴ καὶ ποιήσω, πλὴν ἀλλ᾽ ἐς αὔριον· τὸ δὲ γε νῦν ἔχον ἐνταῦθα τὴν γλῶτταν ἐπίσχωμεν. ac hæreticos sensus inducere testimoniis et probatione destitutus. ΛΟΓΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟΣ. DIALOGUS QUARTUS. GR. Age nunc videamus, ο Latine, si etiam habeas aliquas imagines vel exempla quædam, sive a te ipso excogitata, sive aliunde accepta. ad eviIn Vat. cod. f. 21 a. Apud Fabricium, Bibl. Gr. VII, d. 756, ed. nov. legitur hoc initium Επι ταύτην τὴν ἀρχὴν κ. αὖθις τιθέμενος. ΓΡ. Φέρε δὴ νῦν ἴδωμεν, ὦ Λατῖνε, καὶ εἴ τινας ἔχεις εἰκόνας ἢ ὑποδείγματα, ἢ αὐτὸς πλάσας, ἢ ἑτέρωθέν ποθεν λαβών, πρὸς ἐναργεστέραν δεῖξιν Vide Greg. Naz. orat. 32, p. 519, ed. Bill. Cod. ἐκπορευομένου. In cod. Vat. f. 22, b. med.

τῆς ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, καθὰ φᾖς, ἐκπορεύσεως τοῦ dentius ostendendam Spiritus sancti, quam asseris, Αγίου Πνεύματος, καὶ δι᾽ ὧν ἔστιν εἰκονίσαι σαφῶς τὸ δογματιζόμενον, εἴ που δυνατὸν κατιδεῖν, ὡς τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς τόδε τι αἴτιον καὶ τόδε· καὶ ἀρχὴ καὶ ἀρχὴ, καὶ οἱ δύο ἀρχαὶ, οὐδὲ δύο τὰ αΐτια, ἵνα καὶ τοῦ Πνεύματος αιτιόν τις διδοὺς μὴ τὸν Πατέρα μόνον, ἀλλὰ καὶ τὸν Υἱὸν καὶ ἀρχὴν ὁμοίως μὴ δοκοίη δύο εἰσάγειν ἀρχὰς ἢ δύο τὰ αἴτια, ἀλλὰ καὶ οὕτω φυλάττῃ τὸ δόγμα τῆς μοναρχίας. ΛΑΤ. Καὶ μὴν, ὦ Γραικέ, παράδειγμα μὲν ἐναρ γὲς οὐκ ἔστιν εὑρεῖν τῆς ἁγίας Τριάδος τὴν σχέσιν ἐμφαῖνον ἢ τὴν τάξιν· πολλὰ δ᾽ οὖν τὰ ἀμυδρῶς εἰκονίσαι δυνάμενα τὸ λεγόμενον, ὧν τὰ μὲν παρὰ τῆς Γραφῆς ἐρανιζόμενα, τὰ δὲ καὶ ἐξ αὐτῆς τῆς τῶν πραγμάτων και νοημάτων φύσεως εὐρισκό- p μενα ΓΡ. Πάραγε δή μοι καὶ ταῦτα καὶ συσκεψώμεθα· ἴσως γὰρ καὶ ἡμεῖς ἀντιπαραθήσομεν καταλληλότερα παραδείγματα. ΛΑΤ. Λέγω δή· σὺ δὲ νουνεχῶς ἄκουε· ἄρ᾽ οὐχὶ πατα οὐσία ἔχει καὶ δύναμιν ἑαυτῇ συμφυῆ καὶ ἐνέργειαν φυσικήν; ΓΡ. Φημί..... ΛΑΤ. Σκόπει γοῦν μοι καὶ τοῦτο τὸ ὑποδειγματ Εστιν ἢ τοῦ πυρὸς οὐσία καὶ ἡ καυστικὴ τούτου δύναμις καὶ ἡ ἐνέργεια τῆς δυνάμεως, ἡ καῦσις, ἐνέργημα δὲ ὁ ἄνθραξ, ἡ τέφρα· οὕτω καὶ ὁ Ηaτήρ (50)... ΛΑΤ. "Εστι σημεῖον καὶ γραμμὴ καὶ ἐπιφάνεια τὰ τρία ταῦτα μία τῶν λεγομένων μαθηματικών σωμάτων ἀρχὴ, ὡς ἐκεῖ ἡ οὐσία, ἡ δύναμις καὶ ἡ ἐνέργεια μία τῶν ἐνεργουμένων ἀρχὴ *, εἰ βούλει, μονάς, δυάς, τριάς· ἡ ἀριθμητικὴ αὕτη τριὰς ἀρχὴ καὶ αἰτία καὶ πηγὴ παντὸς ἀριθμοῦ (52)... Εννόει γάρ μοι δάκτυλον καὶ χεῖρα ὅλην, ἧς ὁ δακτυλος ἤρτηται, καὶ ὅλον ἂνθρωπον, οὔπέρ ἐστιν ἡ χεὶρ καὶ ὁ δάκτυλος (53)... Οφθαλμὸν οἶδας καὶ πηγὴν καὶ [ποταμόν (54)... Πάλιν ἄλλο παράδειγμα καὶ αὐτὸ τοῦ αὐτοῦ, ἐκ τῆς Γραφῆς τῷ Ἁγίῳ ληφθέν ὁ Ἀδάμ, ἡ Εὐα, ὁ Σήθ (55).... Πλὴν ἐρῶ σοι καὶ ἄλλο ὑπόδειγμα, ἐν ᾧ πάθος τοιοῦτον οὐδέν ΓΡ. Τὸ ποῖον; ΑΑΤ. Τὸ τοῦ ἡλίου πάλιν καὶ τῆς ἀκτῖνος καὶ τοῦ φωτὸς πρὸς τὸ τῷ δόγματι χρήσιμον (56)... Οιτ ἡ διὰ παρὰ τῇ Γραφῇ ἀδιάφορός ἐστι τῇ ἐκ. Ανακεφαλαίωσις τῶν των. ἐκτεθέντων ὑποδειγμάτ Nota marg. Πρῶτον ὑπόδειγμα ἐξ οὐσίας, Vat. φυλάττει. Vat. εὐρισκόμενον. δυνάμεως καὶ ἐνεργείας. F. 25, a, med, υπόδειγμα β', F. 25, b. ὑπόδ. γ'. ὑπόδ, δ'. (α) De his imaginibus et exemplis vide Petavium. De Trinitate, lib. vu, c. 5 et 6; Allatium, De proc, ex Patre et Filio processionem, et sententiam ejusmodi perspicue figuris et adumbrationibus illustrandam, si qua possibile est intelligere, quomodo unius ejusdemque hoc et illud sit causa, principiam et principium et non dua principia nec duæ. cause, ne quis Spiritus causam et principium non Patrem solum, sed etiam Filium esse coucedens duo videatur inducere principia vel duas causas, sed et sic monarchiæ dogma custodiat. LAT. Atenimvero, ο Græce, evidens exemplum invenire non licet, quod sanctæ Trinitatis habitu. dinem vel ordinem exprimat. Multa vero sunt quæ sub obscura imagine reflectere possunt quod dicitur. quorum alia a Scripturis collecta sunt, alia vero ex ipsa rerum et notionum natura inventa. GR. Profer jam mihi et hæc atque una ea perpendamus, fortasse enim et non contra ea proponemus alia exempla magis congrua. LAT. Dico igitur; tu vero audi prudenter. Nonne omnis essentia habet etiam virtutem sibi connaturalem, et operationem naturalem? GR. Id aio. LAT. Considera igitur mihi et hoc exemplum, Est essentia ignis et ejus combustiva virtus et hujus virtutis operatio, combustio, effectum vero carbo, cinis. Sic et Pater... LAT. Est punctum, linea et superficies, haeo tria unum sunt eorum quæ dicuntur corporum mathematicorum principium, ut illie essentia, virtus et operatio unum effectorum principium, vel si vis, monas, dyas, trias, hæc numerica trias principium, causa ac fons omnis numeri... cogita mihi digitum et manum totam, a qua digitus dependet, et totum hominem, cujus est manus et diRitus... Oculum nosti et fontem et fluvium. Rur sum aliud exemplum ipsum ejusdem (S. Gregorii Naz). ex Scripturae sancto desumptum: Adam, Eva, Seth... Attamen dicam tibi et aliud exemplum, cui nulla ejusmodi passio insit. GR. Quale est hoc? LAT. Exemplum solis, radii et luminis ad illustrandum dogma (a). Quod præpositio per aliud Scripturam promiscue pro ex usurpatur. Recapitulatio propositorum exemplorum. ὑπόδ. ε'. F. 26, a. ζ'. V. Greg. Naz. De Spirit sanct. orat. 37, p. 611, ed. Bill. ὑπόδ. ζ'. Cod. f. 26, b. ὑπόδ. η'. Vide Naz., orat. cit. p. 601. Hæc duo postrema ex not. margin. f. 28, b. Spirit. sancti; Enchirid. c. 8 et 16.

ΛΟΓΟΣ ΠΕΜΠΤΟΣ, DIALOGUS QUINTUS. GR. Cæterum si alia dogmatis ratio tibi adest, o Latine, edissere; nobis quidem sufficit evangelicum dictum, quod perspicue ex Patre Spiritum procedere declarat. LAT. Retinuisti, o Græce, huc usque disputationem ex testimoniis et postremo loco eam et ambo suscipiamus. Nunc vero dic: ei simul generatio et processio, quomodo non etiam procedens, ex genito erit? si simul ex Patre Filius et Spiritus, quomodo non etiam ex Filio Spiritus sanctus? GR. Dicam tibi et ego: Si simul Pater et Filius, quomodo Filius est ex Patre, et non Pater quoque ex Filio? Si simul Spiritus et Filius ex Patre, quomodo erit Spiritus ex Filio, et non etiam Filius ex Spiritu ac genitum ex procedente?... LAT. Dico igitur procedere, de quibuscunque inveniatur dictum, significare motionem qualemcunque, propriam tamen rei, de qua agitur, cique congruam... ΓΡ. Λοιπὸν εἴ τίς σοι λόγος ἕτερος, ὦ Λατῖνε, τοῦ δόγματος, φράσον· ὡς ἡμῖν γε ἀρκεῖ ῥῆσις ἡ εὐαγγελικὴ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα παριστῶσα σαφῶς... ΛΑΤ. Επίσχες, ὦ Γραικέ, καὶ εἰσέτι τὸν ἐκ τῶν μαρτυριῶν λόγον καὶ ὕστατον τοῦτον καὶ ἄμφω ταμιευσώμεθα· νῦν δὲ ἀλλ᾽ εἰπέ· εἰ ἅμα ἡ γέννη σις καὶ ἡ ἐκπόρευσις, πῶς οὐχὶ τὸ ἐκπορευτὸν ἐκ τοῦ γεννητοῦ· εἰ ἅμα ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα, πῶς οὐχὶ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα; ΓΡ· Ἐρῶ σοι κἀγώ· εἰ ἅμα Πατήρ καὶ Υἱός, πῶς ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς, οὐχὶ καὶ ὁ Πατὴρ ἐκ τοῦ Υἱοῦ; εἰ ἅμα Πνεῦμα καὶ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς, πῶς τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καὶ οὐχὶ ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πνεύματος, καὶ τὸ γεννητὸν ἐκ τοῦ ἐκπορευτοῦ;... ΛΑΤ. Φημὶ τοίνυν ὅτι τὸ ἐκπορεύεσθαι ἐφ' ὧν ἂν εὑρίσκηται λεγόμενον, σημαίνει μὲν κίνησιν οἰανοῦν, πλὴν οἰκείαν τῷ προκειμένῳ πράγματι καὶ κατάλληλον..... LAT. Sentio me coactum esse jam ad scripta testimonia accedere. Attamen hic etiam hac disputatione absoluta, initium aliud inde faciens; testimoniorum tali pacto mentionem faciam alque demonstrationis ex Patrum doctrinis deductæ. Nam ad demonstrationem supernaturalium rerum ratio arte comparata debilis est, atque etiam ea quæ fortasse directe concludit et quæ ad absurdumn deducit, ac simpliciter syllogismus quilibet atque inductio ex imaginibus et exemplis; nam super demonstrationem elevata sunt, quia si demonstrationes sunt eorum quæ existunt, ea quæ G ὄντα πάντως ἐστὶ καὶ ὑπὲρ ἀπόδειξιν. sunt super exsistentia, prorsus etiam super demonstrationem elevata sunt. ΛΑΤ. Αἰσθάνομαι μὲν ἤδη πρὸς τὰς γραφικὰς μαρ τυρίας ἐλθεῖν συνωθούμενος πλὴν ἀλλ᾽ ἐνταῦθα καὶ τοῦτον τὸν λόγον διαπεράνας, ἀρχὴν ἑτέραν ἐντεῦ θεν ποιούμενος, τῶν μαρτυριῶν οὕτω μνησθήσομαι. καὶ τῆς ἐκ τῶν Πατρικών διδαγμάτων κατασκευῆς, Πρὸς γὰρ τὴν τῶν ὑπερφυῶν ἀπόδειξιν καὶ ὁ τεχνι κὸς λόγος ἀσθενής ἐστι καὶ ὁ κατ᾽ εὐθεῖαν ἴσως συλο λογιζόμενος, καὶ ὁ ἀπάγων εἰς ἄτοπον, καὶ ἁπλῶς πᾶς συλλογισμὸς, καὶ ὁ δι' εἰκόνων τινῶν καὶ παραδειγ μάτων ἀμαυρός τε καὶ ἀδρανής ὑπὲρ ἀπόδειξιν γάρ εἰ γὰρ τῶν ὄντων αἱ ἀποδείξεις τὸ ὑπὲρ τὰ ΛΟΓΟΣ ΕΚΤΟΣ DIALOGUS SEXTUS. GR. Hæc ego quoque ipse dico. Verum jam lempus est edicere, o Latine, quænam sint testimonia tum ex Scripturis, tum ex Patrum scriptis, quibus Vatic. f. 32, b. init. apud Allat. de Nicetis p. 13; τράνωσον. Vatic. f. 33, a. med. Nola marginalis: Περὶ τοῦ ἐκπορεύεσθαι καὶ ὀσαχῶς εἴρηται. ΓΡ. Ταῦτα δή φημι καὶ αὐτός ᾿Αλλὰ τίνες ἄν εἶεν, ὧν Λατῖνε, καὶ αἱ μαρτυρίαι αἱ Γραφικαί τε καὶ Πατρικαί, καιρὸς ἤδη λέγειν, δι' ὧν ἄν γένοιτο Idem hujus dialogi initium etiam apud Fa bricium indicatur Bibl. Gr., vol. VI, p. 434, ed. vet. et tom. VII, p. 756.

δῆλον ὅτι μὴ ἐναντίον τοῖς τῶν ἀποστόλων διδάγ· evidens fat, non esse contrarium apostolorum ματι καὶ ταῖς Πατρικαῖς παραδόσεσι καὶ τοῖς ἄνωθεν ἐκκλησιαστικοῖς καὶ ὀρθοδόξοις δόγμασι τὸ λέγειν τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι. θαυμαστὸν γὰρ καὶ παρὰ τὴν δόξαν ἡμῖν· doctrinis et sanctorum Patrum traditionibus atque ecclesiasticis et orthodoxis ab antiquo dogmatibus, dicere Spiritum sanctum etiam ex Filio procedere. Mirum enim et præter opinionem id nobis est. Deinde Latinus multa profert pro sua sententia testimonia, eaque plerumque aliunde nota et usitata. Postea Græcus ita prosequitur additionem in Symbolo tantum modo reprobans, non amplius doctrinam ipsam. ΡΡ. Οὐκοῦν καὶ αὐτοὶ τὸ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ φωνοῦντες ἐν τῷ συμβόλῳ ἡμῖν τε ἐναντιόφρονες καὶ ἀσυμφώνως ἔχοντες ἐς ἀεὶ καὶ οὐδέποτε εἰς ταὐτὰ συνελθεῖν δυνηθήσεσθε καὶ τῷ σοφῷ Ἰωάννῃ ἀντικείμενα φθεγγόμενοι πάντοτε νομισθείητε. Εἰ γὰρ εἰς οὗτος, ἀλλὰ καὶ Κυρίλλου καὶ ᾿Αθανασίου καὶ τῶν ἄλλων Πατέρων καὶ πρὸ τούτων Χριστοῦ μαθητής. Πρὸς τούτοις δὲ καὶ ὅπερ οὐκ εἶπον ἐν τῷ συμβόλῳ οἱ "Αγιοι, τοῦτο ἐκφωνοῦντες ὑμεῖς οὐ τοῖς πᾶσιν ἔπεσθαι ἄλλ' ετεροφωνεῖν πάντως υποληφθείητε χρεών γὰρ μὴ μόνον κατὰ τὰ δόγματα καὶ τὰ νοήματα, ἀλλὰ κατ' αὐτὰ τὰ ῥήματα φυλάττειν ἀκαινοτόμητον καὶ ἀπαρεγχείρητον τὴν τῆς πίσνεως ἔκθεσιν. Ορα οὖν, πόσαι γε γίνεσι συνόδοι μετὰ τὴν τοῦ συμβόλου τῆς πίστεως ἔκθεσιν καὶ πόσαι ἀμφιβολία δογματικαί ἐκινήθησαν· ἀλλ᾽ οὐδεμία σύνοδος μετὰ τὴν δευ τέραν σύνοδον, ἥτις τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος δόξαν ἐτράνωσεν, οὐδὲ ἐν ρῆμα οὔτε ἀφεῖλεν οὗτὲ προσέθηκεν οὔτε τι τῶν ὀρισθέντων ἡλλοίωσεν, ἀλλὰ καὶ εἰ πλείους τῶν ἀμφιβολιῶν ἐκ τῶν ῥημάτων μᾶλλον τοῦ ἁγίου συμβόλου ειελύθησαν, καὶ ἡ τούτων ὁμο λογία πᾶσαν ὑποψίαν καὶ ἀμφιβολίαν ἐξέβαλεν· καὶ τὸ ἄλλως καὶ ἄλλως παρ' άλλοις καὶ ἄλλοις νοούμενον ἐκ τῶν ἐν τῷ συμβόλῳ ῥητῶν καινοτομίαν οὐδεμίαν ἐποίησεν· ἀλλὰ καὶ ἡ γνησία τοῦ ἀμφιβόλου νιάνοια δι' ἑτέρων ἐκθέσεων καὶ δισμῶν παραδέδεται, καὶ ἡ νόθος ἀπόβλητος γέγονεν· οὕτως ἐπὶ τῆς τρίτης, οὕτως ἐπὶ τῆς τετάρτης, οὕτως ἐπὶ τῶν ἑξῆς· τὸ δὲ ἅγιον σύμβολον τῆς θρησκείας, ὡς ἐξ ἀρχῆς ἐξετέθη, διατετήρηται. Εἰ γὰρ δοθείη ἐκ τῶν παρεμπ:πτουσῶν ἀμφιβολιῶν ἄλλας καὶ ἄλλας προσθήκες ποιεῖν καὶ ἀφαιρέσεις ἢ ἀμείψεις τινών, λά βομεν ἂν κατ' ὀλίγον ὅρια Πατέρων παρασαλεύοντες. Ἐπεὶ καὶ ἐπ' αὐτῶν τῶν ἁγίων Πατέρων τῶν ποιησαμένων τὴν ἔκθεσιν πολλαὶ ἀμφιβολίαι μετὰ ταῦτα περὶ τοῦ ὁμοουσίου γεγόνασιν, ὅπερ μία τοῦ Hoc fragmentum affert Allatius contra Hottinger, p. 467, 469. Nos ejus textum ex Vatic. cod. fol. 44, b. correximus et ea quæ ipse omisit, inseruimus, prout codex habet. Ita Vat. Aliat. ex alio cod. τὰ ἐναντία φρογούντες. (b) Versio Allatii contra Hottinger p. 470 seq. hic nonnihil immutata et a mendis purgata est, sicat et iis aucta, quæ illic desunt. Hæc fragmenta plurima ex iis præcedere existimo, quæ apud Nicephorum Blemmidam, orat. 1, n. 6 (Gr. orth.) t. I, p. 6, 7, adducuntur. Huc pertinet et fragmentum ab Allatio adductum in Vindiciis synodi Ephesinæ, cap. 74, p. 619, 620: Nihilominus multo plures magis fidem mereri quam unum dixerit quispiam, et tum potissimum,cum uni in laude ponatur, illos sequi, illosque Patres suos et doctores fateri. Quis enim non @ GR. Igitur vosmetipsi illud etiam ex Pilio pronuntiantes in symbolo a nobis discordare, vestrisque studiis a nostris distare videmini atque nunquam in idem convenire nobiscum poteritis sapientique Joanni contraria dicere semper reputabimini. Licet enim hic unus sit, attamen et Cyrilli et Athanasii et aliorum Patrum, et ante Patres Christi discipulus est. Adde id quod a sanctis in symbolo non est expressum vos pronuntiantes non eos omnes scqui, sed aliena ab illis dicere existimabimini. Nam necesse est, non solum secundum dogmata et sententias, sed secundum dictionesetiam ipsas conservare inoffensam atque integram fidei expositionem. Vide igitur, quot synodi habitæ fuerint post symbolum fidei expositum et quot de dogmate questiones disputate sint, sed nulla ex synodis post secundam, quæ sententiam de Spiritu sancto explanavit, neque ademit neque addidit vel unum verbum, neque quidquam ex iis, quæ detiDita erant, immulavit, verum dubiorum pleraque ex ipsius symboli verbis potius dissoluta sunt et eorum confessio suspicionem omnem et dubium omne,uti par erat, procul amovit; et licet alio atque alio modo ab aliis atque aliis intelligeretur, dicta tamen symboli nullo modo immutata sunt; verum germana dubii sententia per alias expositiones et definitiones publicata est, et spuria rejecta. Sic actum et in tertia synodo, sic in quarta, sio in reliquis; symbolum vero religionis sanctum, ut a principio traditum fuerat,est conservatum. Namque si concedatur ob dubitationes exorientes alias atque alias additiones facere aut ademptiones aut aliquorum mutationes, quasi inopinati paulatim Patrum terminos transgrediemur. Cum adhuc iisdem Patribus, qui fidei expositionem ediderunt supergtitibus, multa postmodum de homousio quæ una tantummodo symboli dictio est, dubia essent exorta Allat.: ἐσταεί. Allat: δυνηθήσεσθαι. Val. cod. οὗ τοῖς. πᾶσιν ἔπεσθαι. Allat. αύ τοῖς πᾶσιν ἔπεσθε. Verba "Ορα usque ad ἔκθεσιν omisit Allatius. (67)Ita cod., Allat, ἀπ' αὐτ. novit, Damascenum et Basilii et Gregorii et Athanasii et Cyrilli et aliorum Patrum discipulum esse sese ostentare? Καίτοι ἀξιοπιστοτέρους εἶναι τοὺς πλείους ἴσως φήσει τις τοῦ ἑνὸς, καὶ μᾶλλον ὅτι νῷ ἐνὶ τὸ θαυμάζεσθαι ἐκ τοῦ ἐκείνοις ἐπεσθαι κἀκείνους ἑαυτοῦ πατέρας καὶ διδασκάλους ὁμολογεῖν. Τίς γὰρ οὐκ οἶδεν ὡς ὁ Δαμασκηνὸς καὶ Βασιλείου καὶ Γρηγορίου καὶ ᾿Αθανασίου καὶ Κυρίλλου καὶ τῶν ἄλλων Πατέρων μαθητὴς εἶναι ἐγκαλλωπίζεται;

NICETA MARONIENSIS DE PROC. SPIR. SANCTI. (multi siquidem contraria Patribus sentientes dictionem quidem ipsam ad occultandam propriam impietatem amplectebantur, aliam vero in seipsis sententiam abscondebant), tumen Patres noluerunt in symbolo determinationem ullam addere, quæ piam sententiam explicaret aut impiam assertionem exterminaret, sed privatim et per se ipsos singuli de dictione et de illius significatu decertarunt et expositionem apertam et piam scriptis suis ediderunt et publicarunt, intelligentiam illius rectam ostendentes, hæreticam vero refellentes, sicuti et magnus Athanasius fecit; additionem vel dictionis immutationem nullam attentarunt (c). Patres igitur in symbolo illud Qui ex Patre procedit dixisse nec quidpiam amplius, id manifeste clamant singularum synodorum actiones et synodica ipsa volumina, nempe quæ earum Acta continent; ubique enim locorum uno modo se habentia circumferuntur et neque illud ex Filio neque illud non ex Filio, aut per Filium assutum habent. Vos igitur, ο Latine, sentientes ex Patre et Filio procedere Spiritum, siquidem ita dicitis eum procedere ex Filio ut ex primo principio, et non ut per Filium, sed sicut et ex Patre, duo omnino facitis principia et tollitis generationem Filii atque contraria dicitis Damasceno et Athanasio et Cyrillo et ceteris cunctis Patribus ac nobis, quibus gloria est sanctos Patres sequi; si vero ita dieitis illud ex Filio ut ex Patre per Filium et sic illud ex Patre ut a Filio, qui est ex Patre, cansonatis et Damasceno Joanni et Athanasio et Cyrillo et aliis a Deo motis Patribus consentitis etiam secundum sententiam de Spiritus sancti processione atque nobis estis amici et unanimes (a). Porro oportebat Patrum vestigia sequentes et amicitiam retinentes in symbolo quidem illud qui ex Patre procedit pronuntiare, ut est Patrum ab antiquo traditio,illud vero per Filium procedere per alia scripta inculcare, quæ piam horum verborum sententiam exponant, sive per Filium vultis asserere processionem sive ex Filio secundum eumden significatum, neque scandalum commune in medium introducere, quod tanti sohismatis et divisionis causa sit, quod et magnus Athanasius et sapiens Cyrillus non alio modo intelligentes procassionem ex Patre in propriis commentariis Spiritus αἱ διαλαμβάνουσαι, al. Hucuaque textus apud Allat.; sequentia ex cod. Vat. 1145, f. 45, a. descripsimus. Cod. ἡμῖν. Quæ nunc sequuntur, adducit pariter Allatius 1. c. Ρ. 469. (c) Non apta est hæc ad controversiam de voce consubstantiali provocatio. Nam terminus hie omnium accommodatissimus censebatur, adeo ut alia voce non esset opus, erat vero et ipse additio antiquiori facta symbolo, præterea pauciores multo erunt hæretici, qui ejus sensum perverterunt, quam qui eum prorsus repudiarunt. (α) Hao Nicetæ verba: Vos, Latini, qui ex Patre et Filio creditis procedere Spiritum sanotum, si Bio quidem dicitis hunc procedere ex Filio ut ex primo principio, et non tanquam per Filium, sed συμβόλου λέξις ἐστί (πολλοὶ γὰρ ἐναντιοφρονοῦντες τοῖς Πατράσι τὸ αὐτὸ μὲν ῥῆμα πρὸς ἐπίκρυψιν τῆς σφῶν ἀσεβείας προΐεντο, ἄλλην δὲ εἶχον ἐν ἑαυτοῖς τὴν διάνοιαν), ἀλλ᾽ οὐκ ἠθέλησαν ἐν τῷ συμβόλῳ διορισμὸν προσθεῖναί τινα τῆς εὐσεβοῦς ἐννοίας ἐκφαντικόν, ἤ τῆς ἀσεβοῦς ἐκδοχῆς ἀποδιοριστικὸν, ἀλλ᾿ ἰδίᾳ μὲν καὶ καθ᾿ ἑαυτοὺς ἕκαστοι περὶ τῆς λέξεως καὶ τῆς σημασίας αὐτῆς ἠγωνίσαντο, καὶ τὴν ἑρμηνείαν σαφῆ τε καὶ εὐσεβῆ συνεγράψαντο τε καὶ ἐκδεδώκασι, τὸ μὲν ὀρθόδοξον νόημα σαφῶς παραστήσαντες, τὸ δὲ αἱρετικόν διελέγξαντες, ὡς καὶ ὁ μέγας ἐποίησεν Αθανάσιος· προσθήκην δὲ ἤ ἀφαίρεσιν ἤ τῆς λέξεως ἀλλοίωσιν οὐδόλως ἐποίη σαν. Ὅτι μὲν οὖν ἐν τῷ συμβόλῳ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενοτ οἱ Πατέρες εἶπον καὶ πλέον οὐδὲν, δηλοῦσιν αὐταὶ αἱ καθ᾿ ἑκάστην σύνοδον πράξεις καὶ τὰ συνοδικὰ ἤτοι αἱ αερὶ τούτων διαλαμβάνουσαι βίβλοι πανταχοῦ γὰρ οὕτως ἔχουσαι φέρονται, καὶ οὔτε τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ οὔτε τὸ οὐκ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἢ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐγκείμενον ἔχουσιν Ὑμεῖς οὖς, ὦ Λατῖνε, ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ φρονοῦντες ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα, εἰ μὲν οὕτω φατὶ τοῦτο ἐκπορεύεσθαι ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ὡς ἐκ πρώτης ἀρχῆς, καὶ οὐχ ὡς διὰ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλ᾿ ὡς καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς, δύο πάντως ποιεῖτε ἀρχὰς, καὶ ἀναιρεῖτε τὴν γέννησιν τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἐναντία τῷ Δαμασκηνῷ λέγετε καὶ ᾿Αθανασίῳ καὶ Κυρίλλῳ καὶ πᾶσιν ἄλλοις Πατράσι, καὶ ἡμῖν, οἷς κλέος τὸ Πατράσιν ἁγίοις ἀκολουθεῖν· εἰ δὲ οὕτω λέγετε τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ὡς ἐκ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ καὶ οὕτω τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὡς παρὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἐκ τοῦ Πατρός, συμφθέγγεσθε καὶ τῷ Δαμασκηνῷ Ιωάννῃ καὶ ᾿Αθανασίῳ καὶ Κυρίλλῳ, καὶ τοῖς ἄλλοις θεοφόροις Πατράσιν ὁμοδοξεῖτε καὶ κατὰ τὴν δόξαν τῆς τοῦ Πνεύματος ἐκπορεύσεως καὶ ἡμῖν ἐστε φίλοι τε καὶ ὁμόφρονες Ἐχρῆν δὲ λοιπὸν τὰ ἴσα τοῖς Πατράσι καὶ φίλα δρῶντος ἐν μὲν τῷ συμβόλῳ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον ἔκφω νεῖν κατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς τῶν Πατέρων παράδοσιν τὸ δὲ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι διὰ συγγρα φῶν ἑτέρων δηλοῦν ἑρμηνευουσῶν τὴν εὐσεβῆ τούτων διάνοιαν, εἴτε διὰ τοῦ Υἱοῦ λέγειν ἐθέλοιτε τὴν ἐκπόρευσιν, εἴτε ἐκ τοῦ Υἱοῦ κατὰ τὸ αὐτὸ σημαινόμενον, καὶ μηδὲν εἰσάγειν σκάνδαλον εἰς τὸ μέσ σον κοινόν· καὶ σχίσματος τοσούτου καὶ Allat. μέν. Leg. διά. Sio Allat. cod. ἐθέλητε. Allat. ἐν τῷ μέσῳ. Sic cod. Allat. τοιούτου. ut ex Patre, duo prorsus facitis principia destruendo Filii generationem, contraria Damasceno dicitis, Athanasio, Cyrillo cunctisque aliis Patribus ac nobis, quibus Patres sanctos sequi gloriatio est. Si autem sic dicitis ex Filio ut ex Patre per Filium, consonatis Damasceno,Joanni, Athanasio, Cyrillo aliisque Theophoris Patribus et secundum dogma processionis Spiritus sancti nobis eritis amici et consentientes: jam adduxit Hugo Etherianus, qui eum scriptorem sæpe commemorat lib. Contra Gr. 11, c. 6, 10; ui,

MARCI PATR. ALEX. QUAEST. ET RESP. nihil addiderunt; similiter et Joannes Damascenus. Nam in expositione fidei exprimit illud ex Patre, non ex Filio procedere Spiritum, private vero adsignificat, non dici ex Filio Spiritum, nimirum tanquam ex primo principio et ut ex Patre. Horum igitur doctrinas secuti, dum illud Qui ex Patre procedit enuntiamus, intelligimus quidem processionem ex Patre ut ex primo principio, attamen per Filium, qui contigue est ex Patre; at non dicimus in symbolo Qui ex Putre per Filium procedit; quamvis ita dicere rationabilius erat, quando quidem et apud nos et apud vos indubitatum est utpote ab utrisque admissum et omnem ambiguitatem exterminans; verum quod Patres non fecerunt, ne ansa præberetur ex oborientibus dubilationibus additiones vel ademptiones vel transmutationes excogitandi symbolo Fidei, et ita expositio innovaretur, id et nos servare volentes neque vocem per Filium neque ex Filio vel non ex Filio addendam esse arbitramur. Similem itaque dictionis additionem silentio vos quoque involvite, neque in symbolo in posterum pronuntiate: Qui ex Patre Filioque procedit, sed secundum Patres nobiscum dicite: Qui ex Patre procedit, qui cum Patre et Filio simul glorificatur. Satis utrisque nobis et vobis consensio in unum per Spiritus sancti gratiam erit cum invicem concordemus, dum dicimus et confitemur ex Patre per Filium Spiritus processionem. διαιρέσεως αἴτιον, ὅτι καὶ αὐτὸς ὁ μέγας Αθανάσιος sancti processionem manifestarunt, sed in symbolo καὶ ὁ σοφὸς Κύριλλος οὕτω νοοῦντες τὴν ἐκ Πατρὸς ἐκπόρευσιν ἐν ἰδίοις μὲν συγγράμμασι τὴν τοῦ Πνεύματος ἐκπόρευσιν διεσαφήνισαν, ἐν δὲ τῷ συμβόλῳ προσέθηκαν οὐδέν· ὡσαύτως δὲ καὶ ὁ Δαμασκηνός. Εν γὰρ τῇ ἀποδόσει τῆς πίστεως τὸ ἐκ τοῦ Πατρός, οὐκ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορευόμενον, ἰδίᾳ δὲ ἐπισημαίνεται, ὡς οὐ λέγεται ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα δηλαδὴ ὡς ἐκ πρώτης ἀρχῆς καὶ ὡς ἐκ τοῦ Πατρός. Τούτων οὖν ταῖς διδασκαλίαις ἐπόμενοι καὶ ἡμεῖς τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον ἐκφωνοῦντες νοοῦμεν μὲν τὴν ἐκπορεύσιν ἐκ Πατρὸς ὡς ἐκ πρώτης ἀρχῆς, πλὴν οιὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ Πατρός ὅμως οὐ λέγομεν ἐν τῷ συμβόλῳ τὸ Ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορευόμενον· καίτοι τοῦτο λέγειν εὐλογώτερον ἦν, είγε καὶ ἡμῖν καὶ ὑμῖν ἔχει τὸ ἀναμφίβολον, ὡς παρ' ἀμφοῖν δοξαζόμενον καὶ ἀμφιβολίαν ἅπασαν ἀναιροῦν· ἀλλ' ὅπερ οἱ Πατέρες οὐκ ἐποίησαν, ὡς μὴ δοθείη πρόφασις ἐκ τῶν παρεμπιπτουσῶν ἀμφιβολῶν προσθήκας ἢ ἀφαιρέ στις ἢ μεταβολάς τινας ἐπινοεῖν τῷ συμβολῳ τῆς πί στεως, καὶ οὕτως καινοτομηθείη ἡ ἔκθεσις, τοῦτο καὶ ἡμεῖς τηρεῖν ἐθέλοντες οὔτε τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ οὔτε τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἢ μὴ ἐκ τοῦ Υἱοῦ προστιθέναι δέον ἐγούμεθα. Σιγήσατε γοῦν καὶ αὐτοὶ τὴν προσθήκην ταύτης τῆς λέξεως, καὶ μηκέτι ἐν τῷ συμβόλῳ ἀφωνεῖτε τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκε πορευόμενον, ἀλλὰ κατὰ τοὺς Πατέρας μεθ᾿ ἡμῶν τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, τὸ σὺν Πατρί καὶ Γιῷ συνδοξαζόμενον εἴπατε. Αρκέσει δὲ ὑμῖν καὶ ἡμῖν ἀμφονέρων εἰς ἓν σύμπνοια διὰ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος χάριτος, ἐπεὶ συμφωνού μεν ἀλλήλοις κατὰ τὸ λέγειν ἐκ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Πνεύματος τὴν ἐκπόρευσιν. Hæc usque ad finem rursum dat Allatius I. c. p. 469, 470,‍472. Sic Vat. 1, 45, b. Allat. εἰς σύμπνοιαν εἰς ἕν. Allat: quod salis utrisque, nobis et vobis, amorem conciliabit. ANNO DOMINI MCCIII. JOANNIS EPISCOPI EPISCOPI CITRI RESPONSA CANONICA. Vide Patrologia hujusce Græcæ tom. CXIX, col. 959. ANNO BODEM. MARCI PATRIARCHÆ ALEXANDRINI QUÆSTIONES ET RESPONSA. Vide ibid., col. 1031.