Oration delivered on Palm SundayOratio habita in die festo Palmarum
col. 323–324page 1 of 31
(Combefis. Biblioth. concional., tom. III, p. 417).
Præclarissimus regum propheta David, immen- comitatu vectus, adversus infernum velitatione
functus Rex gloriæ, inferni proxime prædam ag
gressus est, primasque inde charissimum Lazarum
tulit manubias. Unius vocis sono tyranni perter
ruit arces,exque mediis cuncta vorantis ferm fau
cibus, ovem suam bonus Pastor extraxit. Sua in
specu correptum latro Lazarum detinebat: mox
tamen audita Dominica voce infremuit, atque ad
lucis auram redivivam emergere dimisit. Non
enim fas erat obdormire in mortem velut natum
ex muliere, sed expergisci qui ipsi vitæ charissi
mus esset.0 ingentis virtutis, quin imo omnipo
tentem vocem!qua portæ mortis metu panduntur,
infernique janitores stupore obriguerunt, ac qua
triduanus exsiliit mortuus. Vere catulus leonis
sam solis pulchritudinem, indefessamque celeri
tatem admirans, et ipse ait: Tanquam sponsus
procedens de thalamo suo: exsultabit ut gigas ad
currendum viam suam: et occursus ejus usque ad
summun cæli, nec est qui se abscondat a calore
ejus'. Miratus quippe vir sapientissimus est, sidus
hoc maximum, quanta prænitens pulchritudine in
morem sponsi in orientali horizonte oritur, gigan
teaque celeritate atque vigore ad horizontem per
vadit e diametro oppositum, nihil obscurato tantis
illis annorum voluminibus ipsius decore ac specie,
neque vi dissoluta, sed eodem semper modo exsul
tare, rerumque universitatem nullo labore lu
strare, nec non vitali micantissimæ lucis defluo
implere. Quin etiam ego qui ipsum justitiæ so- Christus *; nuncque solo rugitu feram exterruit
Leo enim rugiet, inquit, et quis non pavebit*?
Brevi autem post ipse quoque recubans dormiet
at ubi conserto veluti pede cum morte congressus
fuerit, penitus profligabit. Nunc quidem tremen
dum ac ingentem cetum solo eminus clamore
subegit: mox vero Jonæ in morem ejus sponte
rictu absorbendus est, quo ipsius disrupto ventre,
quos a sæculo absorpsit omnes extraxerit. Ta
metsi terra erat, et in terram abierat Lazarus, at
Christus erat qui hominem e terra condiderat';
ex quo etiam clamore, uti et spiraculo, mortuo
iterum figmento animain refudit. Jam quidem
fæetebat tabo resolutum cadaver atque corru.
ptum; at Christi vox vitæ illi odor fuit. Quod
lem Christum, atque siderum conditorem, nova
pompa procedentem videam, eadem cum Davide
ut canam adducor,nempe quod ipse sponsi in mo
rem procedens de thalamo suo exsultarit ut gigas
ad currendam viam suam, per mediam Jerusalem,
inauditi sæculis omnibus triumphi ac miraculum
omne vincentis specie extemporaneus ovans. Ac
quidem exitus ejus a summo cœlo: inde siquidem
nostræ salutis causa nihil loco dimotus, viam se
care cœpit; et occursus ejus usque ad extrema
cœli, infimas scilicet inferni partes; illic namque
dispensationis cursus terminum habuit, ut nec
inferna illa loca ab ejus se calore absconderet
indeque rursus velut ab occidente, matutinus ex
ortus, iisdem cœli sedibus restituitur. Prius tamen c mortis vinctus institis astrictus erat, vetuit nihil
quam in infernum descendens inter mortuos splen
deat, divinam quamdam velut præmisit vocem,
ea quatriduanum a mortuis suscitans, quem
unum ex animarum extraxit caveis, cujus victoria,
pompa hodie procedit, ac præsentem ex tempore
triumphum instituit; nempe Sionis Rex ille man
suetus, non aureis phaleris instrato equo, seu
alias curru aureo, sed pauperculo asello paupere
quin longe progrederetur, jubente scilicet Chris
to Veni foras³, qui educit vinctos in fortitu
dine; similiter eos qui habitant in sepulcris⚫.
Psallat jam Lazarus cum Davide: Non dereli
quisti animam meam in inferno, nec dedisti san
rtum tuum videre corruptionem 10, et, Implesti me
Letitia cum vullu tuo: non enim oblivioni traditus
sum, sicut mortuus a corde "; sed mortuo mihi
1 Psal. XXIII, 6 seqq. • Joan. 11, 41. • Zach. x, 9. * Gen. XLIX, 9.
5 Amos. 11, 3. • Joan. 1, 1.
7 Gen. 1, 7. Joan. 11, 44. Psal. Lxvui, 7. 10 Psal. v, 10. 11 Psal. xxx, 13.
col. 325–326page 2 of 31
fecisti mirabilia ". Sane quidem complura Chris- dibus essent: unde neque in colorum regnum in
tus exhibuit magnifica opera, quibus sensu desti
tutis Judæis suam manifestam fieri gloriam voluit;
multosque mortuos suscitavit, nempe servum cen
turionis, lari filiam, viduæ unicum filium. Ac qui
dem mortui, audito, Puella, surges, et, Adoles
cens, tibi dico, surge", confestim dicto audientes
erant, lumenque redivivi cernebant; hi autem, ne
sic quidem videntes videbant, nec audientes au
diebant. Idcirco etiam ad extremum Lazari susci
tationis opus, quod prodigii novitate cuncta vince
ret, ceu cujus vis major esset, remedium admo
vit. Nam illos quidem mortuos statim suscitavit;
hunc vero cum jam putruisset, inque elementa
quibus concreta corporis fabrica erat, difflueret.
Atque illic quidem defuncti loculum tetigit, ac
puellæ manum apprehendit ad vitam instaurans
contactu vivifici corporis: hic autem sola voce
vitam reparavit, voce nimirum, quam Judaicus
populus non audivit, ut quos, juxta Davidem ",
mors pasceret; quæ nimirum velut oves, qua ii
laborabant cæcitate, in inferno ipsos poneret: La
zarus vero tanquam ovis Christi, revocantem pa
storis vocem confestim sensit, infernique barathro
dimissus að vocantem rediit. Quodque Mosem qui
dem se scire, Dominum autem nescire se incir
cumcisi asserebant", manifestius seipsum hodie
ostendit, libere triumphans, regioque magis cultu
procedens; lactentes denique infantes producens,
qui Dominum suum agnoscant, ac testes sint, ip
sum Dominum esse qui custodit parvulos 17, ac
quem David vaticinatus est perfecisse laudem ex
ore infantium et lactentium "; Zacharias vero
Sionis Regem prædixit, mansuetum et salvantem,
ac qui asello vehatur ". Cum enim Scribæ et
Pharisæi velamen cordi impositum *0, dum pro
phetæ ac Moses leguntur, habeant, acclavem scien
tiæ tenentes nedum ipsi non ingrediantur, sed et
ingredi volentes prohibeant ", infantium ora, quæ
de Christo sunt, vaticiniis promendis laxantur, ac
quibus linguæ usus negatus, pueri balbutientes,
Scripturarum obscura dilucidissime explanant; do
centque surdos parentes, ac qui more aspidum
aures obturant ". Docti a Deo pueri, sumpto Da
vidico psalterio, lectisque, quæ sint apta atque
congruant, ejus canticis, Solem justitiæ aquilarum
visus acumine clare prospiciunt, ac parentibus qui
acute cernere nolint, nec aquilæ juventute reno
ventur, sed litteræ vetustate cæcutiant, adaperiunt
Hosanna, aiunt; Benedictus qui venit in nomine
Domini, Rex Israel”. Vix non digito monstrant
infantes, atque predicant Sionis Regem esse,
mansuetum illum ac salvantem. Idem enim valet
Hosanna, ac, Salva, quæso. Haud tamen miracu
lum in pueros convertit qui incircumcisi cordi
gressi sunt. Erant enim utres veteres ac pu
tres ", nec gratiæ vinum tanquam novi, ac Spiri
tus capaces, poterant capere. Proh cæcitatem,cal
lumque! Cognovit bos possessorem suum, et asinus
præsepe domini sui 15; Israel autem Regem suum
non cognovit, sed deprehensus est bove demen
tior, et asino stupidior, cognoscendo Dominum
suum; idque cum infantes minime bovem in lin
gua ferrent, sed Regem asello insidentem, pompa
que hodie procedentem, ac quod olim vaticinio pro
ditum esset, implentem, prædicarent; alligare sci
licet ad vitem pullum suum 26, quod est, novum ex
gentibus populum,quem necdum quis jugo manci
parat, ad vitem ex Ægypto translatam colligare 17.
Enimvero, eorum quæ mysterio insunt, mira
culorum vim intelligamus; quin potius celebrita
tis miracula in nobis ipsi exhibeamus. Efficiamur
Lazari Christi amici; sorores nobis sapientiam at
que virtutem faciamus; ac si quando velut homi
nes infirmari contigerit, seu etiam in mortem ob
dormire, fuerimusque tanquam in specu quadam
in præsenti sepulti sæculo, aderit, qui est vita,
Christus,magnaque evangelicorum documentorum
voce clamabit: Venite foras 28 a sæculi morte; at
que ut alio quodam loco dicit, Surgite eamus hinc",
nos inde transferens, atque a sæculi morte edu
cens; ac statim e sæculo egrediemur, nulloque
prohibente ad vitam procedemus, tametsi institis
ligari, quod maxime novum ac inauditum; nempe
etiam carnis vinculis astricti: ab eo enim quod
est vincire animam, Græca voce dipas (ac si vin
culum dicas) sapientibus corpus nuncupatur. Ni
hil tamen illud vetat, quin mundi hujus mortem
afferentis necessitudine excedamus,dum solum Do
mini vocem audierimus, atque ad ipsum extra
castra exeamus, velut qui manentem hic civita
tem, ut divinus Apostolus loquitur 30, non habea
mus, nec vitæ reparandæ spem abjiciamus, vel si
mundi libidine quatriduani fœtemus; qui nimirum
quatuor ætates, pueritiam, adolescentiam, virilem,
ac senectutem mortui egerimus, atque ad ipsam
dissolutionem venerimus: quippe Christus qui
mortui sint delictis * suscitare novit. Ad hæc ju
menti indolem apud Salvatorem Davide auctore ³¹
induamus, ut pompa pro nobis adversus mortem
procedentem ipsum vehamus. Sternamus ei vesti
menta, nempe carnem spiritui subjicientes, hu
militatem colamus. Si necdum licet in arbores juxta
aquarum exitus consitas *, puta palmam, aut
cedrum Libani, sive olivam fructiferam (cujusmo
di arbor Job ille justus erat, cujusmodi divinus
David adolescere: vel ramos ex sanctis illis arbo
ribus, virtutum scilicet stolones, quibus illi sca
tentes eluxuriabant, tollamus, plausuque venien
Luc. vii, 54.
14 Luc. vu, 14.
15 Psal. XLVI, 15. 16 Joan. ix, 29.
17 Psal.
19 Zach. ix, 9.
20 II Cor. 111, 15.
21 Luc. 1, 52. 2ª Psal. Lvú, 5.
28 Psal.
»³ Isa. 1, 5.
26 Gen. XLIX, 11.
Psal. LXXIX, 9. 28 Joan. 11, 44.
29 Joan. XIV,
81 Coloss. 11, 13.
8 Psal. 1, 3.
** Psal. LXXXV, 11. 1ª
18 Psal. vi, 3.
24 Matth. 1x, 17.
30 Hebr. xu1, 13.
col. 327–328page 3 of 31
tem accipientes, Salvatori prætendamus. Si fue- loquebatur ad eos 5: nec velut illi dii sumus,
rimus justi homines, veraces, sine crimine, Dei
cultores, ab omni re mala nos abstinentes, sic Jobi
more perfectæ exstiterimus arbores, qui nimi
rum ut sublimis frondosaque palma effloruit; aiebat
enim fore ut senesceret ætas sua, sicut truncus
palmæ: rursusque erimus uti David oliva fruc
tifera 35, si ejus pariter fortitudinis, ac mansuetu
dinis æmulatores fuerimus, quo vir cordi placens,
exque ejus moribus a Deo inveniamur. Quod si
nostra segnitie non possumus omnem illorum vir
tutem imitari, flores illos, fructuum copiam,
patientiam, laborum certamina, vel Davidis saltem
mansuetudinem, aut modestiam colamus ", qua
tenus etiam se vermem, non vero hominem ap
pellabat: vel mores pacificos cum iis, qui pa
cem oderunt 37, animum nihil injuriarum tenacem,
lenitatem, rursusque Jobi in tentationibus invic
tam constantiam, liberare pauperem de manu po
tentis, pupillum juvare cui desit adjutor 38, induere
justitiam, ac tanquam diploide se vestire judicio;
oculum esse cæcorum, claudorum pedem, inva
lidorum patrem. Harum virtutum opera si exhi
buerimus, ex arboribus a Deo satis ramos excidi
mus, ac Salvatoris cultus gestavimus.
neque filii Excelsi **; sed sicut homines morimur,
et sicut unus e principibus cadimus. Veræ hæc
objicis, o bone; ac nos quidem, inquit, tales su
mus; tu vero unde nobis novus repente Daniel
ortus est “? Quis tibi presbyterium dedit, ut judi
cibus judicium ponas, ac illumines oculum, qui
pes, aut manus, vel auris exsistas, atque ovis pa
storem pascas ac regas, doctorique discipulus san
cias? quorum leonum ora frenasti **? cujus dra
conis, sine saxo ac fuste medium ventrem diru
pisti"? Quænam tibi futurorum revelata mysteria?
Proh cæcitatem, qua festucam in fratris oculo vi
des, nec in te maximam trabem advertis 50! Non
sumus Samuel, neque Aaron; neque enim sicut
illi Dei testimonia custodimus, et mandata Dei quæ
dedit nobis: non tamen propterea qui non spernas,
seu alias judices, justificaberis; aut, quod misera
bilius,a pœna immunis eris, partim docente Christo
ut quæ dicunt sacerdotes sequaris, neque quæ
agunt curiosius inquiras "t; partim morente Paulo
ut præpositis obedias, ac illis subjectus sis; quippe
qui vigilent tanquam rationem pro animabus no
stris reddituri **. Vides, jussus ipse sum ut vigilem
ac quæ te spectant, diligentius scruter, velut ratio
nem pro te redditurus; non tibi præceptum ut
easdem in me partes exsequaris. Lege mihi cautum
ut populi lepram dispiciam, ac qui hac ægritudine
laboret vel mundum, vel immundum pronuntiem
parce igitur dignitati, eique reverentiam habe,quæ
Aaronico ac Samuelis sacerdotio atque ordine ve
nerabilior exsistat. Serviebant illi umbræ futu
rorum, nos autem Christi sacerdotii unctione de
libuti sumus. Quis majori Caipha abominatione
habendus, qui Christum condemnavit? Ille ni
hilominus talis ceu pontifex anni illius prophetia
fungitur, ceditque lingua illa Spiritui organum,
quæ morti Christum addixit. Sic Deus sacerdo
tium honorare novit, ut ejus causa etiam Spiritu
afflet qui impii sunt: tu vero cum te deceret sa
cerdotium vereri, ac nostræ propensius infirmitati
parcere; secus vero ejus occasione ac prætextu
inconcessa præsumis illisque pueris succenturia
ris, qui Elisæi calvum caput subsannarunt, cum
nescirent,quotquantisque caput illud donis Spiritus
ornaretur“. Vide igitur, ne tu quoque ferarum
præda factus, docearis prophetæ non illudere,quod
glaber sit ac depilis; juvenum scilicet capillitio
carens, sed venerari ac colere, quod unctus Spiri
tus est, velut etiam unguento quod in Aaronis ca
pite, in venerabilem illam barbam descendit **.
Hæc a me paterne ac disciplinæ causa dicta sunt,
non reprehendendi aut ulciscendi libidine. Non enim
tantum valeat fraterna injuria, ut Christi penitus
84 Job xxiv, 18. 38 Psal. Ll, 10. 38 Psal. LXXXVIII, 21; Act. XIII, 22;
37 Psal. cxix, 7. 38 Psal. cxIx, 7.
88* Job xxix, 12, 14, 13. 39 Luc. xvIII, 16. 40 Psal. cxxx, 2. *1 Éccli. II, 41. ** Joan. II, 15. 43 Num.
xv, 33. "I Reg. vin, 7. 43 Psal. LXXXXVIII, 6, 7. 48 Psal. LXXXI, 6.
Dan. XIII, 4. * í Reg. xvi, 34.
49 Dan. XIV,
26. 50 Matth. v, 3. 51 Matth. XXII, 3.
8 Joan. x1, 49. 5 IV Reg. 11,
23. Psal. cxxxu, 2.
Ad hæc nos a malis abstineamus: infantium
simplicitatem imitemur, talium enim est regnum
cælorum". Ex horum etiam ore nunc Deus laudem
perfecit. Si Ecclesiæ filius es, humiliare sicut abla.
ctatus super matre sua 40. Noli malitiæ hærere ac
superbiæ, nutrici in spiritu adhære. Quorsum cum
Deo pugnas, qui adversus Christi sponsam insania
feraris? Maledictio matris eruit fundamenta ".Sin
autem illa etiam Christi sponsa est, ejus maledictio
quid non præstabit? Noli qui per baptisma Dei
filius factus es, in vipere fetum demutari,eam mor
dentem ac exedentem quae te spirituali partu enixa
est; neque ingratus deprehendaris, qui velut asi
nus lacte distentus in altricem calcitres. Terreat
flagellum, quo plexo hodie Christus, contemptores,
ac qui profanarent domum orationis, cædendo abe
git". Terreat te proditoris restis, ne et ipse in eam
incidas, qui locelli causa magistrum tradidit;
neve nefarii eorum consilii socius efficiaris, quibus
cum Caipha et Pilato pastorem percutere ac oves
dispergere convenit. Hactenus enim omitto dicere
de Core, Datham et Abiron, quorum seditiosa ad
versus Aaronem coitio, dehiscente terra ac absor
bente viventes cum familia in infernum detrusit **.
Nec jam mihi Samuelis erit mentio, cujus spreti
injuriam in seipsum Deus recepit.Non enim, inquit,
te spreverunt, sed me". At nos neque Samuel, ne
que Elias, neque Aaron sumus, qui invocabant Do
minum, et ipse exaudiebat eos, in columna nubis
52 Hebr. XIII, 17.
Letters to Eustathius, Archbishop of ThessalonicaEpistolae ad Eustathium Thessalonicensem archiepiscopum
col. 329–330page 4 of 31
Oratio habita in die festo PalmarumEpistolæ ad Eustathium Thessalonicensem archiepiscopum
PG 140:329Α΄. Τῷ Θεσσαλονίκης, κυρῷ Ευσταθίῳ. Ώμοι εγώ! τί ποτε τοσοῦτος ὑπερρύη χρόνος, καὶ γράμμα τῆς σῆς οὐκ ἐδεξάμην ἁγιότητος, μακαριώτατε δέσποτα, ἵν᾽ ἀκριβῶς εἰδείην, ὅπως ἔνυσταί σοι τὰ τῆς ὁδοιπορίας, ὅπως ἐς τὴν Θεσσαλονικέων ἀφίκου; Μή ποτ' ἡ νυμφευσαμένη σε πόλις αύτη κατὰ τὰς βαρυζή λους τῶν γυναικῶν οὐκ ἀνέχεται ἐπιστρέφεσθαι σε πρὸς τὴν Κωνσταντίνου τὴν βασιλίδα, οὔτε μὴν ἐπιστολάς οἷον μηλοβολεῖν, ἀλλ᾽ αὐτῆς ὅλον εἶναι, καὶ πάντα τῇδε χαρίζεσθαι; "Η τοῦτο μὲν οὐχί· οἴει δε, ὥσπερ τάλλα τοῦ παρόντος ἀπιστα καιρού, οὕτω καὶ τὸ περὶ σὲ φίλτρον οὐκ ἔμπεδεν, καὶ παρὰ τοῦτο οὐδ᾽ αὐτὸς ἐθέλεις φυλάττειν θερμὸν τὸν ἀντέρωτα; Αλλ' οὐκ ἔστι τοῦτο, οὐ μὰ τὴν σὴν ἱερὰν κεφαλήν. Μᾶλλον μὲν οὖν νῦν οἱ ποθοῦν τις πλέον τῷ πόθῳ κάμνουσι, παρόσον τῇ ἀποστάτες πλέον τῷ πόθῳ κάμνουσι, παρόσον τῇ ἀποστάσει μαν. θάνουσιν, οἷον ἔχοντες ἀγαθὸν ἐλάνθανον ἑαυτούς· ἐπεὶ καὶ θάλψες ἡλίου,καὶ ὑγεία, καὶ ἅπαν καλὸν τότε μᾶλλον θαυμάζεται, ηνίκα βαρὺς ἐμπεσεῖται χειμῶν, καὶ νόσος εἰσφθαρῇ, καὶ τὰ τῆς ἐναντίας ὅλως συστοιχίας ἀντεισαχθῇ. Οὕτω καὶ ᾿Αθηναῖοι Σωκράτην ἔχοντες μὲν εξάσκαινον, μετὰ δὲ τὴν κύλικα ὡς σοφὸν ἐθαύμαζον καὶ ὅπερ έδεσαν ἔχοντες ἀγαθόν, τοῦτο ἀποβαλόμενοι, ἐπόθουν ἀνακαλούμενοι. Σοῦ δὲ καὶ πρότερον περιεχόμεθα, καὶ νῦν ἔτι μάλλον ποθήσειν ἐμέλλομεν. Ἐπεὶ τοίνυν ἔχεις μαθὼν τὴν περὶ σὲ νῦν ἐνταῦθα διάθεσιν, ἐπέστελλε, σοφώτατε. Φεῖσαι καμοῦ διατεθρυλλημένου τὰ τὴ παρὰ τῶν πυνθανομένων τὰ περὶ σοῦ. Διατηροίη σε Θεός πολυχρόνιον. Β΄. Τῷ Θεσσαλονίκης, κυρῷ Ευσταθίῳ. Εὐδαίμων οὗτος ἀνὴρ, καὶ εἴ τις άλλος. Πάλαι μὲν τῆς πρὸς τὴν σὴν ἁγιότητα συνηθείας ἔσχεν εὐτυχῶς, σοφώτατε δέσποτα· εἶτα δ᾽ ἐπὶ χρόνον τινὰ τοῦ καὶ ἀγγέλοις αὐτοῖς αἰδεσίμου προσώπου διαστὰς, αὖθις τὴν αὐτοψίαν τοῦδε κατὰ θεῖον ηυτύχησε, σκιεράν δ' ὑπὸ φηγόν, ἀελίου φρύγοντος, ὁδοιπόρος ἔδραμεν ὡς τις. Ἡμῖν δὲ τοῖς περὶ τοῦ σοῦ πόθου κάμνουσιν ἀμήχανον τὸ δεινόν, ἕως ὁ καθ᾿ ἡμᾶς σὺ μόνος ζέφυρος τὴν μὲν σὴν πανευδαίμονα Θεσσαλονίκην εἴης περιηχῶν, ἡμᾶς δ᾽ οὐκέτι ζωογόνον περιπνέοις, καὶ τὸ λυποῦν ἀπων αναψύχοις ὡς πρότερον. Εἶτα τίναςEPISTOLE:
patientiam explodat, quibus nulla alia ratio ea- cem egissent interpellat, ut cuncta reconciliet, et
rum quas nunc agimus celebritatum exsistat,
quam longa illa Christi tolerantia atque lenitas,
qua nedum patitur, fertque impertubati animi
firmitate turpissima sputa, verbera, alapas, verum etiam Deum ac Patrem, pro iis qui in cruin unum concordiæ vinculum cogat: qui et nos
in uno spiritu unoque animo coagmentans, idipsum sapere atque dicere secundum Christum inducat. Ipsi gloria in secula sæculorum. Amen.
MICHAELIS ACOMINATI
CHONIATÆ
EPISTOLÆ AD EUSTATHIUM THESSALONICENSEM ARCHIEPISCOPUM:
BI. Domino Eustathio, Thessalanices archiepiscopo
Me miserum quantum tempus elapsum est, ex
quo epistolam a sanctitate tua non accepi,quæ me
de itinere tuo et in urbem Thessalonices adventu
certiorem faceret. Nunc forte urbs, recens tibi
nupta, more feminarum quæ zelotypia vexantur,
non tibi permittit oculos in Constantini reginam
convertere, nedum poma favoris ei mittere ei soli
unice deditum? Nonne est ita? At de perfidia queritur; te ipsum inconstantiæ in amore accusat.
In quo fallitur, per sacrum tuum caput! Interea
autem amici tui desiderio laborant; ex oculis enim
sublatum te recuperare gestiunt. Sic sol, sic sanitas tum maximi penditur, ubi hiems dura, aut
morbus aut aliud malum quodcunque irruperit. Sic
Athenienses Socratem calumniabantur quamdiu
cum iis vivebat; veneno absorpto mortui sapientiam in cœlum tollebant, et virum antea spretum
ex intimo animo desiderare non cessarunt. Nos
quoque amorem quo te semper amplexi sumus,
in nobis jugiter crescere sentimus. Nunc igitur,vir
sapientissime, cum te adeo diligi vides, tandem
nobis rescribe. Parce, quæso, auribus meis quas
circumstrepunt clamores eorum qui quomodo
valeas perscrutantur. Deus te protegat per multos
annos!
Α΄. Τῷ Θεσσαλονίκης, κυρῷ Ευσταθίῳ.
Ώμοι εγώ! τί ποτε τοσοῦτος ὑπερρύη χρόνος, καὶ
γράμμα τῆς σῆς οὐκ ἐδεξάμην ἁγιότητος, μακαριώτατε
δέσποτα, ἵν᾽ ἀκριβῶς εἰδείην, ὅπως ἔνυσταί σοι τὰ τῆς
ὁδοιπορίας, ὅπως ἐς τὴν Θεσσαλονικέων ἀφίκου; Μή
ποτ' ἡ νυμφευσαμένη σε πόλις αύτη κατὰ τὰς βαρυζή -
λους τῶν γυναικῶν οὐκ ἀνέχεται ἐπιστρέφεσθαι σε πρὸς
τὴν Κωνσταντίνου τὴν βασιλίδα, οὔτε μὴν ἐπιστολάς
οἷον μηλοβολεῖν, ἀλλ᾽ αὐτῆς ὅλον εἶναι, καὶ πάντα τῇδε
χαρίζεσθαι; "Η τοῦτο μὲν οὐχί· οἴει δε, ὥσπερ τάλλα
τοῦ παρόντος ἀπιστα καιρού, οὕτω καὶ τὸ περὶ σὲ φίλτρον
οὐκ ἔμπεδεν, καὶ παρὰ τοῦτο οὐδ᾽ αὐτὸς ἐθέλεις φυλάτ
τειν θερμὸν τὸν ἀντέρωτα; Αλλ' οὐκ ἔστι τοῦτο, οὐ μὰ
τὴν σὴν ἱερὰν κεφαλήν. Μᾶλλον μὲν οὖν νῦν οἱ ποθοῦν
τις πλέον τῷ πόθῳ κάμνουσι, παρόσον τῇ ἀποστάτες
πλέον τῷ πόθῳ κάμνουσι, παρόσον τῇ ἀποστάσει μαν.
θάνουσιν, οἷον ἔχοντες ἀγαθὸν ἐλάνθανον ἑαυτούς· ἐπεὶ
καὶ θάλψες ἡλίου,καὶ ὑγεία, καὶ ἅπαν καλὸν τότε μᾶλλον
θαυμάζεται, ηνίκα βαρὺς ἐμπεσεῖται χειμῶν, καὶ νόσος
εἰσφθαρῇ, καὶ τὰ τῆς ἐναντίας ὅλως συστοιχίας ἀντει
σαχθῇ. Οὕτω καὶ ᾿Αθηναῖοι Σωκράτην ἔχοντες μὲν
εξάσκαινον, μετὰ δὲ τὴν κύλικα ὡς σοφὸν ἐθαύμαζον
καὶ ὅπερ έδεσαν ἔχοντες ἀγαθόν, τοῦτο ἀποβαλόμενοι,
ἐπόθουν ἀνακαλούμενοι. Σοῦ δὲ καὶ πρότερον περιεχόμεθα, καὶ νῦν ἔτι μάλλον ποθήσειν ἐμέλλομεν. Ἐπεὶ
τοίνυν ἔχεις μαθὼν τὴν περὶ σὲ νῦν ἐνταῦθα διάθεσιν,
ἐπέστελλε, σοφώτατε. Φεῖσαι καμοῦ διατεθρυλλημένου
τὰ τὴ παρὰ τῶν πυνθανομένων τὰ περὶ σοῦ. Διατηροίη
σε Θεός πολυχρόνιον.
Β΄. Τῷ Θεσσαλονίκης, κυρῷ Ευσταθίῳ.
Εὐδαίμων οὗτος ἀνὴρ, καὶ εἴ τις άλλος. Πάλαι μὲν
τῆς πρὸς τὴν σὴν ἁγιότητα συνηθείας ἔσχεν εὐτυχῶς,
σοφώτατε δέσποτα· εἶτα δ᾽ ἐπὶ χρόνον τινὰ τοῦ καὶ
ἀγγέλοις αὐτοῖς αἰδεσίμου προσώπου διαστὰς, αὖθις
τὴν αὐτοψίαν τοῦδε κατὰ θεῖον ηυτύχησε, σκιεράν
δ' ὑπὸ φηγόν, ἀελίου φρύγοντος, ὁδοιπόρος ἔδραμεν
ὡς τις. Ἡμῖν δὲ τοῖς περὶ τοῦ σοῦ πόθου κάμνουσιν
ἀμήχανον τὸ δεινόν, ἕως ὁ καθ᾿ ἡμᾶς σὺ μόνος ζέφύρος τὴν μὲν σὴν πανευδαίμονα Θεσσαλονίκην εἴης
περιηχῶν, ἡμᾶς δ᾽ οὐκέτι ζωογόνον περιπνέοις, καὶ
τὸ λυποῦν ἀπων αναψύχοις ὡς πρότερον. Εἶτα τίνας
PATROL. GR. CXL.
II. Domino Bustathio,archiepiscopo Thessalonices.
Fortunatus hicce vir inter omnes. Prius enim
ei cum sanctitate tua vivere contigit, nunc autem postquam vultus tui ipsis angelis venerabilis
aspectu per tempus aliquod privatus fuisset,te fortuna sic volente, denuo aspiciendi copiam adeptus
est, ut per calores stivos viator in fagi umbra
quietem petit. Nos autem, tui desiderio vexati,
omni jam solamine privati sumus, ex quo tu,
quo uno zephyro gaudebamus, dilectam habitas
Thessalonicen, nihil jam nobis aspirans lenimenti.
Ad quos, nisi ad nos, calamitatibus oppressos
col. 331–332page 5 of 31
PG 140:331παρ' ἡμᾶς ὡς ὑπερεκκαιομένους ἡμῶν ὁ συμπαθής ἐλεεῖν ἔγραψες, ἡ τίνα παρὰ τὰ καθ᾿ ἡμᾶς πυρφόρα ἐκάλεις κλίματα, ὡς τοῦ κατὰ Θεσσαλονίκης και ματωδέστερα; Ἡμεῖς τοι καν διατακέντες ελύθη μεν, κἂν εἰς τέφραν ἀπηθαλώθημεν, εἰ μὴ γραμμά των αὔραις ἐξώγρεις ἐκλείποντας. "Ω μοι! Καὶ γὰρ εἰ λαμπρὸν ὑπαρκτίαν ο Εύξεινος κατάγει, καὶ τὸ περιέχον περιψύχει, πύρ δ' ἄλλο υπονέμεται τὰ οπλάγχνα θερμότερον διὰ τὸ τῆς ἁγιωσύνης ἀπόδημον. Μή μοι διαπιστήσης. Είποτε βουλοίμην κενώσαι τῆς ψυχῆς τὸ λυπούμενον, ἤδη γεγονὸς ὑπεραντλών, ἡ τῶν ἀνεγνωσμένων, ὅσα προσίσταται μοι, προς ἐπιστατικώτερον ἀνακοινώσασθαι νούν, ἡ πυθέσθαι τι, ἡ ξυμβουλεύσασθαι, καὶ ὧδε κἀκεῖσε τῇ διανοία περικλεψάμενος οὐδένα ὁρῶ, παραχρήμα ἐς τὸν μέσ γαν των Θεσσαλονικέων ποιμένα ὑπὸ τῆς ποίμνης ἀνάγομαι, καὶ στένων ἀνακαλούμαι τὴν κατὰ πνεῦμα πατέρα, τον καθηγητὴν, τον παρήγορον, τὸν ἀγαθόν σύμβουλον, τὸν ἐς ἅπαν, ἐφ' ὅτῳ ἄν τις δέοιτο, ἱκανώτατον. Καὶ ἐπὶ τούτοις στεναγμοῦ καπνὸς ἐκ τῶν στέρνων αναθρώσκων καὶ τὸ ὑποτυφόμενον ἔνδον υποσημαίνων πῦρ· ὅπερ ὡς διά τινων σβεστηρίων ὀργάνων, τῶν σῶν γραμμάτων, υπολέγει μέν, ἀλλ' οὐ καὶ παράπαν ἀποσβέννυται. Ω γραμμάτων, διὰ τὸ συνεχῶς ἄλλα ἐπ' ἄλλοις ἁρμόττεσθαι καὶ συντίθεσθαι βαθμίδας οὐκ ἀκόμψως θείη τις ἂν, δι' ὧν προς χθονίους ἡμᾶς καθιέναι προνοητικώς οὐκ ὀκνεῖς, ὁ τὰς ἀναγωγοὺς τῶν ἀρετῶν πάλαι καὶ νῦν ανερχόμενος· ὡς ἐντεῦθεν, εἰ καὶ μὴ τῷ χορῷ τῶν ἀγγέλων εντάττεσθαι, παρ' ἀγγέλους γούν οὐδὲν ἡ βραχύ τι ελαττούσθαι καὶ σέ, ἅτε τὴν αὐτὴν ἐκεί νοις αναβαίνοντα καὶ καταβαίνοντα κλίμακα. Εγώ δὲ ὁ δύσελπις ἀεὶ ᾤμην τῶν τῆς Προνοίας πανδερκῶν Ελεφάρων ἔξω που πίπτειν, οὐκ εἰδὼς, ὡς ἀγγέλω τοιώδε πεπίστευμαι, ᾧ τὰ κατ' ἐμὲ θαυμασίως οἰκονομοῦνται. Οὐκ ἀπέχρησε τὰ τῆς προτέρας προμηθείας φιλότιμα· τὸ περὶ λόγους φῶς· ἡ κατ' οίκον εἰσοί κισις· ἡ κατὰ πνεῦμα εἰσποίησις· ὁ πορισμός, ὁπόσων ἐνδεὴς ἐγὼ ἄνθρωπος. Οὐκ ἀπέχρησε ταῦτα, ἀλλ᾽ ἔτι μὴ τοπικῷ ἡ χρονικῷ διαστήματι διειργόμενος, τὴν ἡμῶν θάλπει μνήμην, καὶ τῆς περὶ ἡμᾶς ἐπιστροφῆς ἐμπυρεύει ἄσβεστον ἵναυσμα. Ω νοῦς πανδεχής! ώ δέλτος ψυχῆς μνήμονος! βιβλίον ἀτεχνῶς Θεοῦ, ἐν ᾧ μυρίοι γεγράμμεθα. ᾿Αλλὰ διατηρηθείη τὸ τῶν Θεσσαλονικέων εὐφεγγέστατον φῶς ἄσβεστον, ὡς ὑπὸ λοιπῷ τούτῳ πυρσῷ κατὰ τὴν τοῦ βιου νυκτομαχίαν λαμπώμεθα. Γ΄. Τῷ Θεσσαλονίκης, κυρῷ Ευσταθίῳ. Υψώσω σε, θειότατε δέσποτα, ὅτι ὑπέλαβές με εἴτε τοῦτό ἐστι τὸ ὑπολαβεῖν, περιτρεπομενον ήδη τινὰ μεγάλαις χερσὶν ὑποδέξασθαι καὶ ἀπεῖρξαι τοῦ πτώματος, είτε ὑποκουφίσαι καταδυόμενον· ὡς εἴ τις αθαλάττωτον παῖδα καὶ του νήχεσθαι αρτιμαθή, τὰς χεῖρας υπολαβών, μετεωρίζει, καὶ οὐκ εὐη πί πτειν υποβρυχα. Έγωγε γάρ και ανατέτραμμαι σκοτοδινιάσας ἐκ τῆς ἀστάτου των πραγμάτων πιο ριστροβήσεως, καν ὕδωρ ολιγοπιστίας ἐξέπιον ἀλ μυρόν, οὐχ οἷος τε ὧν οὐδὲ ταῖς του βίου ἀκταῖς ἐπινέχεσθαι. ᾿Αλλὰ σύ, ὦ θεῖον καὶ κοινὸν ἀγαθὸν, ὦ φωσφόρον όμμα Φριστου, ὡς εἶδες, ὡς ἔγνως οὕτως ἔχοντα, οἷα χεῖρα γενναίαν καλόν γράμμα ὑπώρεξας. Καὶ παραχρήμα όρθιος ὁ πίπτων, καὶ ὁ μικρου καταδὺς τῶν κυμάτων καταχρήσατο. Καὶ τὸverba aliqua consolatoria miseris? Quam regio- παρ' ἡμᾶς ὡς ὑπερεκκαιομένους ἡμῶν ὁ συμπαθής
nem, nisi nostram igne ardentem, magis vexatam
ignibus appellaris quam Thessalonicen? Liquefacti
nos prorsus nimio calore, in cinerem redigemur,
quando epistolis tuis ultra privati erimus. O me
miserum! Quamvis enim Euxinus boream lætum
mittit quo tota regio refrigescit, animus tamen
mihi ob sanctitatis tuæ absentiam igne inexstinguibili devoratur. Crede mihi quoties animum
moerore oppressum relaxare cupio; quoties de iis
quæ inter legendum minus bene comprehendo,
cum amico aliquo loqui volo, vicinos quidem, sed
frustra quæro. Quid igitur? Ad magnum Thessalonices pastorem oculos converto, el Patrem spiritualem, consolatorem, consiliarium, in omnibus
auxiliatorem cum fiducia invoco. Hinc fumus
gemituum e pectore ascendens ignem intus ardentem accusat, qui epistolis tuis aliquantisper
lenitur, nunquam vero plane exstinguitur. Has
epistolas si quis ex ordine componeret, totidem gradus strueret per quos tu nos consolaturus descendere dignaris; tu, inquam, qui maximas virtutes omni tempore exerces; quamobrem
si non angelorum choro annumeraris, at saltem
paulo iis inferior habendus es, quippe qui per
eadem cum illis scalam ascendis ac descendis.
Ego contra de rebus meis desperans timebam ne
ex oculis Providentia abriperer, ignarus te mihi
angelum custodem fidelem additum esse, qui non
tantum, ut prius, res meas administrahat, in
litteris viam monstrabat, omnia quæ ad cultum
necessaria suppeditabat, quibus opus erat. Denique neque temporis nec spatii ratione habita
desiderium sui in nobis renovat, libri instar divini.
ubi nomina nostra referuntur. Thessalonicensium
lumen bene sibi habeat nobisque per nocturnas
hujus vitæ pugnas lucem suam impertiat.
ἐλεεῖν ἔγραψες, ἡ τίνα παρὰ τὰ καθ᾿ ἡμᾶς πυρφόρα
ἐκάλεις κλίματα, ὡς τοῦ κατὰ Θεσσαλονίκης και
ματωδέστερα; Ἡμεῖς τοι καν διατακέντες ελύθη
μεν, κἂν εἰς τέφραν ἀπηθαλώθημεν, εἰ μὴ γραμμά
των αὔραις ἐξώγρεις ἐκλείποντας. "Ω μοι! Καὶ γὰρ
εἰ λαμπρὸν ὑπαρκτίαν ο Εύξεινος κατάγει, καὶ τὸ
περιέχον περιψύχει, πύρ δ' ἄλλο υπονέμεται τὰ
οπλάγχνα θερμότερον διὰ τὸ τῆς ἁγιωσύνης ἀπόδη
μον. Μή μοι διαπιστήσης. Είποτε βουλοίμην κενώσαι
τῆς ψυχῆς τὸ λυπούμενον, ἤδη γεγονὸς ὑπεραντλών,
ἡ τῶν ἀνεγνωσμένων, ὅσα προσίσταται μοι, προς
ἐπιστατικώτερον ἀνακοινώσασθαι νούν, ἡ πυθέσθαι
τι, ἡ ξυμβουλεύσασθαι, καὶ ὧδε κἀκεῖσε τῇ διανοία
περικλεψάμενος οὐδένα ὁρῶ, παραχρήμα ἐς τὸν μέσ
γαν των Θεσσαλονικέων ποιμένα ὑπὸ τῆς ποίμνης
ἀνάγομαι, καὶ στένων ἀνακαλούμαι τὴν κατὰ πνεῦμα
πατέρα, τον καθηγητὴν, τον παρήγορον, τὸν ἀγαθόν
σύμβουλον, τὸν ἐς ἅπαν, ἐφ' ὅτῳ ἄν τις δέοιτο, ικα
νώτατον. Καὶ ἐπὶ τούτοις στεναγμοῦ καπνὸς ἐκ τῶν
στέρνων αναθρώσκων καὶ τὸ ὑποτυφόμενον ἔνδον
υποσημαίνων πῦρ· ὅπερ ὡς διά τινων σβεστηρίων
ὀργάνων, τῶν σῶν γραμμάτων, υπολέγει μέν, ἀλλ'
οὐ καὶ παράπαν ἀποσβέννυται. Ω γραμμάτων,
διὰ τὸ συνεχῶς ἄλλα ἐπ' ἄλλοις ἁρμόττεσθαι καὶ
συντίθεσθαι βαθμίδας οὐκ ἀκόμψως θείη τις ἂν, δι'
ὧν προς χθονίους ἡμᾶς καθιέναι προνοητικώς οὐκ
ὀκνεῖς, ὁ τὰς ἀναγωγοὺς τῶν ἀρετῶν πάλαι καὶ νῦν
ανερχόμενος· ὡς ἐντεῦθεν, εἰ καὶ μὴ τῷ χορῷ τῶν
ἀγγέλων εντάττεσθαι, παρ' ἀγγέλους γούν οὐδὲν ἡ
c βραχύ τι ελαττούσθαι καὶ σέ, ἅτε τὴν αὐτὴν ἐκεί
νοις αναβαίνοντα καὶ καταβαίνοντα κλίμακα. Εγώ
δὲ ὁ δύσελπις ἀεὶ ᾤμην τῶν τῆς Προνοίας πανδερκῶν
Ελεφάρων ἔξω που πίπτειν, οὐκ εἰδὼς, ὡς ἀγγέλω
τοιώδε πεπίστευμαι, ᾧ τὰ κατ' ἐμὲ θαυμασίως οίκονομοῦνται. Οὐκ ἀπέχρησε τὰ τῆς προτέρας προμηθείας φιλότιμα· τὸ περὶ λόγους φῶς· ἡ κατ' οίκον εἰσοίκισις· ἡ κατὰ πνεῦμα εἰσποίησις· ὁ πορισμός, ὁπόσων ἐνδεὴς ἐγὼ ἄνθρωπος. Οὐκ ἀπέχρησε ταῦτα, ἀλλ᾽ ἔτι μὴ
τοπικῷ ἡ χρονικῷ διαστήματι διειργόμενος, τὴν ἡμῶν θάλπει μνήμην, καὶ τῆς περὶ ἡμᾶς ἐπιστροφῆς ἐμπυρεύει
ἄσβεστον ἵναυσμα. Ω νοῦς πανδεχής! ώ δέλτος ψυχῆς μνήμονος! βιβλίον ἀτεχνῶς Θεοῦ, ἐν ᾧ μυρίοι γεγράμμεθα.
᾿Αλλὰ διατηρηθείη τὸ τῶν Θεσσαλονικέων εὐφεγγέστατον φῶς ἄσβεστον, ὡς ὑπὸ λοιπῷ τούτῳ πυρσῷ κατὰ τὴν τοῦ
βιου νυκτομαχίαν λαμπώμεθα.
III. Domino Eustathio, archiepiscopo Thessalonices.
Maxime te effero laudibus, sanctissime domine,
quod me sustinueris vacillantem manibus ne cade.
rem, aut lapsum elevasti, sicut quis puerum nandi
vix ac ne vix quidem peritum manibus arreptum
super aquas tollit, ne ab undis absorbeatur. Equidem si ex voragine rerum emergebam, ut aquam
salsam pusillanimitatis biberem, littora tamen vitæ
legere nequivi. Tu vero bonum pretiosum ccelitus missum, oculus Christi illuminator ubi, quo
in statu essem cognoveras, epistolam porrexisti
salutarem; et extemplo qui lapsus erat erigebatur,
et qui undis tantum non absorptus erat valida
manu retinebatur. Inus quidem velum non vidi,
quod Ulyssis per mare fluctibus jactati membris
expansum mirum in modum auxiliabatur. EpiΓ΄. Τῷ Θεσσαλονίκης, κυρῷ Ευσταθίῳ.
Υψώσω σε, θειότατε δέσποτα, ὅτι ὑπέλαβές με
εἴτε τοῦτό ἐστι τὸ ὑπολαβεῖν, περιτρεπομενον ήδη
τινὰ μεγάλαις χερσὶν ὑποδέξασθαι καὶ ἀπεῖρξαι τοῦ
πτώματος, είτε ὑποκουφίσαι καταδυόμενον· ὡς εἴ
τις αθαλάττωτον παῖδα καὶ του νήχεσθαι αρτιμαθή,
τὰς χεῖρας υπολαβών, μετεωρίζει, καὶ οὐκ εὐη πί
πτειν υποβρυχα. Έγωγε γάρ και ανατέτραμμαι
σκοτοδινιάσας ἐκ τῆς ἀστάτου των πραγμάτων πιο
ριστροβήσεως, καν ὕδωρ ολιγοπιστίας ἐξέπιον ἀλμυρόν, οὐχ οἷος τε ὧν οὐδὲ ταῖς του βίου ἀκταῖς
ἐπινέχεσθαι. ᾿Αλλὰ σύ, ὦ θεῖον καὶ κοινὸν ἀγαθὸν,
ὦ φωσφόρον όμμα Φριστου, ὡς εἶδες, ὡς ἔγνως
οὕτως ἔχοντα, οἷα χεῖρα γενναίαν καλόν γράμμα
ὑπώρεξας. Καὶ παραχρήμα όρθιος ὁ πίπτων, καὶ ὁ
μικρου καταδὺς τῶν κυμάτων καταχρήσατο. Καὶ τὸ
col. 333–334page 6 of 31
PG 140:333μὲν κρήδεμνον τῆς Ἰνοὺς οὐκ οἶδα, ὁ τί ποτε τῷ τλήμονι Οδυσσεί συνεισήνεγκεν, ότε θαλαττομο χθοῦντι τοῖς στέρνοις αὐτό ὑπετείτετο. Τό γε μὴν τὸν γράμμα, ὁ ἐν τοῖς στέρνοις φέρω, τὸ πᾶν ἡμῖν καὶ τὸ ὅλον τῆς σωτηρίας είργασται καὶ ταῦτα, ὅτε οὐκ ἦν ἡμῖν ἐλπὶς τοιοῦδε καλοῦ, τὸ ἄσχολον εἰδόσι τῆς σῆς ἁγιότητος· ὡς μᾶλλον ἂν ἐπεπείσμην τὸν Αιθιοπικόν τουτονι γραμματοκομιστὴν εἰς λευκοχρώ τα μεταβαλεῖν, ἢ γράμμα τῆς ἱερωτάτης σου ψυχῆς μετὰ χεῖρας ἄρτι λαβεῖν· ὃν πάνυ καταλλήλως εἰς Μωσήν ἐξεδέξω, διὰ τὸ οἷον ἐκ γνόφου κατέρχεσθαι ὅλον ὑπόζοφον. Ἐγὼ δὲ καὶ τὸ ἐπόμενον συλλογίζομαι, ὅτι καὶ ὡς ἐκ Θεοῦ πλάκας κομίζει τὰ παρὰ τοῦ γράμματα. Μήποτε δέ, ὦ Δέσποτα, καὶ βάτῳ καιομένη που ορειβατῶν ἐντετύχηκεν, εἶτ᾽ οὐκ ἐνόησεν ἀποστρέψαι τὰς ὄψεις, καὶ παρὰ τοῦτο τὸ προσ ωπου κατησβόλωτο; 'Αλλ' ὁ μὲν ἕως ἡμῖν γραμ ματοφορεί και μηνύει λευκάς περὶ σοῦ ἀγγελίας, καὶ εἰς ἄγγελου φωτός καὶ ἡμέρας υἱον τετάξεται, κἂν ἐπιδερμίδι σαρκός μελαίνης σκιάζεται. Σὺ δὲ εἴης ἀεὶ πίπτοντας ἔξω τοῦ καλοῦ ἐπανάγων διδασκαλικῶς ἅμα καὶ πατρικῶς. Τὸ ἐπιτείχισμα τοῦ δεινοῦ καὶ δυσκόλου γείτονος τωτέως μὲν εἰς κενὸν ἔσχασε και μυρίαι κορῶναι αὐτῷ ἐπικρώζουσιν. Εἰ δ᾽ ἐπιτεκτήναιτό τι καὶ ἔτι, οὐκ οἶδα. Εταλάνισα, μὰ τὴν σὴν σοφίαν, τὸ σαπτὸν γερόντιον, οἷς σορο πηγεῖν ἑαυτῷ λαθόμενον, ἐποικοδομεῖν κατὰ τῶν γειτονούντων ἐπεβάλετο μέγαρα ηνεμόεντα ἄλλως, οἷς ἀνεμιαῖα ἡλέγο χθησαν, καὶ ὡς αύραι λυθέντα διεφυσήθησαν. Τοῦ περὶ νηστείας λόγου οὔπω γεγεύμεθα, τῆς δὲ μονωδίας του σοῦτον, ὅσον εἰ καὶ τράπεζαν παραφέρων τις, όψων πολλῶν καὶ καλῶν γέμουσαν, πρὶν ἢ καὶ χεῖρας ἐπιβαλεῖν, εὐθὺς ἔρπασε, τὸν δαιτυμόνα ἀφεὶς ἐπιχαίνοντα, καὶ μόνῃ τῇ ὄψει ἀναρῶς παραψαύσαντα. Δοίη σοι Θεὸς ζωὴν μακροχρόνιον. Δ΄. Πρὸς τὸν αὐτὸν αὐτὸν Θεσσαλονίκης. Ὁ δ' αὖ πάλιν έμφορτος πολλών γραμμάτων καπνού, τάχ' ἂν πρὸς τὸν γραμματοκομιστὴν τὸν παρόντα κομψεύσαιο· καὶ μάλ' άληθώς. Οὐδὲν γὰρ τὰ ἡμέτερα ταῦτα ἡ καπνός· τεκμήριον μόνον τοῦ παρ' ἡμῖν ἀσβέστους υποκάεσθαι ἔτι τοὺς σοὺς θερμοὺς ἔρωτας· τὰ δὲ γε ἄλλα εἰς αέρα σκιδνάμενος καὶ λυόμενος. Εἰ δέ σοι καὶ φίλτατος, ὅτι τῆς λόγῳ σε θρεψαμένης ἀποθρώσκει, τούτο λέγοις μεν αύτ τῆς· ἀκούομεν δὲ ἡμεῖς. Πλὴν καὶ οὕτω καπνός. Καὶ παρὰ τοῦτο, οἶμαι, καὶ ὁ κομίζων καπνηρὸς ὅλος καὶ γραὶ καμινοῖ ἴσος. Αλλ' ὁ τοιόσδε καὶ ὧν καὶ ἔχων ἐνθένδε στιλπνὸς ἡμῖν ἐπανήκοι πῶς εἴποις καὶ ἰδεῖν ἥδιστος καὶ φαιδρός λάμποντι προσώπῳ, ἐκ τῆς σῆς δήπουθεν αὐτοπτήσεως, καὶ τοῦ κεστοῦ τῶν γραμμάτων σου ἐπισχεδιάζοντος αὐτῷ τὸ ἐπιχαρι· ὃς καὶ τῇ σῇ ἁγιότητι αὖθις αναγγελεῖ τὰ καθ᾿ ἡμᾶς, ὅπως ἔχουσιν, ἵλεως εἴη μοι Θεός, διὰ τῶν σῶν ἱερωτάτων ἐντεύξεων. Ε. Τῷ Θεσσαλονίκης, κυρῷ Εὐσταθίῳ. Αγιώτατε δέσποτα, οἶδα τὴν ἱερωτάτην σου ψυχὴν τὴν αὐτὴν οὖσαν, οὐ μᾶλλον ἐν τῷ ἀναλλοιώτῳ των λοιπῶν καλῶν ἢ τῇ περὶ ἡμᾶς διαθέσει σου οὐδενὸς γὰρ καλοῦ μεταπίπτειν μεμάθηκας, ἀλλ' ἐς ακριβέστερον μᾶλλον ἐγκάεσθαι. Καὶ γράμμασι μὲν οὐδὲν ἡ μικρῷ προσέχεις διὰ φιλίαν χαραττομένοις, εἰς ψυχὴν δὲ μᾶλλον προκύπτεις, κἀκεῖθεν λαμβάνεις τὸ τῆς ἀγάπης ἐχέγγυον. Οἶδα, ὅτι νῦν μᾶλλον ἡ πρότερον τὰ καθ᾿ ἡμᾶς ἐλεεῖς ὁ φιλάνθρωπος καὶ πλέον ἐλεῶν προσπάσχεις δριμύτερον· τὸ δὲEPISTOLE
μὲν κρήδεμνον τῆς Ἰνοὺς οὐκ οἶδα, ὁ τί ποτε τῷ stola quidem tua, quam tanquam pectorale gestas
τλήμονι Οδυσσεί συνεισήνεγκεν, ότε θαλαττομο
benefica fuit in me salvando, idque tempore quo
tu minime otio abundabas. Hominem sane Æthiopicum non suspicabar litteras abs te nobis portare;
quem cum Moyse comparaverim qui facie umbratili e tenebris prorupit, et si tabulas divinas Moyses, tuus epistolas divinas portavit. Num in monti
bus errans rébum vidit ardentem qui ejus palpebras combussit? Nos eum dummodo epistolas tuas
affert prosperas, luminis nuntium et diei filium veneramur, licet cum cute nigra. Tu autem perge succurrere ut pater et præceptor omnibus qui circa
virtutem in errore deprehenduntur. Quod vicinus
hostis contra nos propugnaculum fecerat dirutum
est, graculorum crocitantium domicilium evasit.
Opusne præterea aliud conficiatur ignoro. Ego
quidem senem istum ex animo deplorabam qui,
nescius se mortem sibi maturare, contra vicinos
domos ventosas et aerias construere studuit. Orationem tuam de jejunio nondum gustavi, et Monodiam vix inchoavi, ei plane similis qui tabulam
lautis cibis refertam, priusquam tangere possis,
removet et hospitem falsis escis illicit, postremo
decipit. Deus te longævum reddat!
χθοῦντι τοῖς στέρνοις αὐτό ὑπετείτετο. Τό γε μὴν
τὸν γράμμα, ὁ ἐν τοῖς στέρνοις φέρω, τὸ πᾶν ἡμῖν
καὶ τὸ ὅλον τῆς σωτηρίας είργασται καὶ ταῦτα, ὅτε
οὐκ ἦν ἡμῖν ἐλπὶς τοιοῦδε καλοῦ, τὸ ἄσχολον εἰδόσι
τῆς σῆς ἁγιότητος· ὡς μᾶλλον ἂν ἐπεπείσμην τὸν
Αιθιοπικόν τουτονι γραμματοκομιστὴν εἰς λευκοχρώ
τα μεταβαλεῖν, ἢ γράμμα τῆς ἱερωτάτης σου ψυχῆς
μετὰ χεῖρας ἄρτι λαβεῖν· ὃν πάνυ καταλλήλως εἰς
Μωσήν ἐξεδέξω, διὰ τὸ οἷον ἐκ γνόφου κατέρχεσθαι
ὅλον ὑπόζοφον. Ἐγὼ δὲ καὶ τὸ ἐπόμενον συλλογίζο
μαι, ὅτι καὶ ὡς ἐκ Θεοῦ πλάκας κομίζει τὰ παρὰ
τοῦ γράμματα. Μήποτε δέ, ὦ Δέσποτα, καὶ βάτῳ
καιομένη που ορειβατῶν ἐντετύχηκεν, εἶτ᾽ οὐκ ἐνόησεν ἀποστρέψαι τὰς ὄψεις, καὶ παρὰ τοῦτο τὸ προσωπου κατησβόλωτο; 'Αλλ' ὁ μὲν ἕως ἡμῖν γραμ
ματοφορεί και μηνύει λευκάς περὶ σοῦ ἀγγελίας,
καὶ εἰς ἄγγελου φωτός καὶ ἡμέρας υἱον τετάξεται,
κἂν ἐπιδερμίδι σαρκός μελαίνης σκιάζεται. Σὺ δὲ
εἴης ἀεὶ πίπτοντας ἔξω τοῦ καλοῦ ἐπανάγων διδασκαλικῶς ἅμα καὶ πατρικῶς. Τὸ ἐπιτείχισμα τοῦ
δεινοῦ καὶ δυσκόλου γείτονος τωτέως μὲν εἰς κενὸν
ἔσχασε και μυρίαι κορῶναι αὐτῷ ἐπικρώζουσιν.
Εἰ δ᾽ ἐπιτεκτήναιτό τι καὶ ἔτι, οὐκ οἶδα. Εταλάνισα, μὰ τὴν σὴν σοφίαν, τὸ σαπτὸν γερόντιον, οἷς σοροπηγεῖν ἑαυτῷ λαθόμενον, ἐποικοδομεῖν κατὰ τῶν γειτονούντων ἐπεβάλετο μέγαρα ηνεμόεντα ἄλλως, οἷς ἀνεμιαῖα ἡλέγο
χθησαν, καὶ ὡς αύραι λυθέντα διεφυσήθησαν. Τοῦ περὶ νηστείας λόγου οὔπω γεγεύμεθα, τῆς δὲ μονωδίας του
σοῦτον, ὅσον εἰ καὶ τράπεζαν παραφέρων τις, όψων πολλῶν καὶ καλῶν γέμουσαν, πρὶν ἢ καὶ χεῖρας ἐπιβαλεῖν,
εὐθὺς ἔρπασε, τὸν δαιτυμόνα ἀφεὶς ἐπιχαίνοντα, καὶ μόνῃ τῇ ὄψει ἀναρῶς παραψαύσαντα. Δοίη σοι Θεὸς ζωὴν
μακροχρόνιον.
Δ΄. Πρὸς τὸν αὐτὸν αὐτὸν Θεσσαλονίκης.
Ὁ δ' αὖ πάλιν έμφορτος πολλών γραμμάτων
καπνού, τάχ' ἂν πρὸς τὸν γραμματοκομιστὴν τὸν
παρόντα κομψεύσαιο· καὶ μάλ' άληθώς. Οὐδὲν γὰρ
τὰ ἡμέτερα ταῦτα ἡ καπνός· τεκμήριον μόνον τοῦ
παρ' ἡμῖν ἀσβέστους υποκάεσθαι ἔτι τοὺς σοὺς
θερμοὺς ἔρωτας· τὰ δὲ γε ἄλλα εἰς αέρα σκιδνάμενος
καὶ λυόμενος. Εἰ δέ σοι καὶ φίλτατος, ὅτι τῆς λόγῳ
σε θρεψαμένης ἀποθρώσκει, τούτο λέγοις μεν αύτ
τῆς· ἀκούομεν δὲ ἡμεῖς. Πλὴν καὶ οὕτω καπνός.
Καὶ παρὰ τοῦτο, οἶμαι, καὶ ὁ κομίζων καπνηρὸς ὅλος
καὶ γραὶ καμινοῖ ἴσος. Αλλ' ὁ τοιόσδε καὶ ὧν καὶ
ἔχων ἐνθένδε στιλπνὸς ἡμῖν ἐπανήκοι πῶς εἴποις
— καὶ ἰδεῖν ἥδιστος καὶ φαιδρός λάμποντι προσώπῳ,
IV. Ad eumdem Thessalonices archiepiscopum.
Ecce iterum hominem vapore epistolari admodum oneratum, dices, tabellarium nostrum videns,
et omni jure. Quidquid enim scribimus vapor inanis est simulque amoris nostri ardentis indicium.
Quem si amas quia ex urbe ascendit quæ litteris
te imbuit dic nobis; volupe enim nobis est. Vapor
id quod esse non desinit, quare etiam qui portat,
niger est ut atramentarius. Utcunque id sit, redux
nobis candidus visu ac splendidus apparet postquam te facie contemplatus est abs teque epistolari zona cinctus fuerit. Ab eo sciscitando sanctitas
tua quomodo nos ipsi valeamus comperiet. Dominus precibus tuis exauditis propitius mihi esto!
ἐκ τῆς σῆς δήπουθεν αὐτοπτήσεως, καὶ τοῦ κεστοῦ τῶν γραμμάτων σου ἐπισχεδιάζοντος αὐτῷ τὸ ἐπιχαρι· ὃς καὶ
τῇ σῇ ἁγιότητι αὖθις αναγγελεῖ τὰ καθ᾿ ἡμᾶς, ὅπως ἔχουσιν, ἵλεως εἴη μοι Θεός, διὰ τῶν σῶν ἱερωτάτων εντεύ
ξεων.
Ε. Τῷ Θεσσαλονίκης, κυρῷ Εὐσταθίῳ.
Αγιώτατε δέσποτα, οἶδα τὴν ἱερωτάτην σου
ψυχὴν τὴν αὐτὴν οὖσαν, οὐ μᾶλλον ἐν τῷ ἀναλλοιώτῳ
των λοιπῶν καλῶν ἢ τῇ περὶ ἡμᾶς διαθέσει σου·
οὐδενὸς γὰρ καλοῦ μεταπίπτειν μεμάθηκας, ἀλλ' ἐς
ακριβέστερον μᾶλλον ἐγκάεσθαι. Καὶ γράμμασι μὲν
οὐδὲν ἡ μικρῷ προσέχεις διὰ φιλίαν χαραττομένοις,
εἰς ψυχὴν δὲ μᾶλλον προκύπτεις, κἀκεῖθεν λαμβά
νεις τὸ τῆς ἀγάπης ἐχέγγυον. Οἶδα, ὅτι νῦν μᾶλλον
ἡ πρότερον τὰ καθ᾿ ἡμᾶς ἐλεεῖς ὁ φιλάνθρωπος·
καὶ πλέον ἐλεῶν προσπάσχεις δριμύτερον· τὸ δὲ
V. Domino Eustathio Thessalonices archiepiscopo.
Sanctissime domine, probe novi, candidam tuam
animam tum quod bonum rectumque est semper
sequi, nosque eodem semper amore amplecti.Nunquam ab honestis artibus recessisti, imo earum
vestigia semper pressisti. Commercium epistolare
inter amicos te parum movet, qui ex sola anima
amoris pignus et certitudinem hauris. Id quoque
scio te pro humanitate tua res nostras cordi habere
et nos amore continuo amplecti ac fovere. Si dein
amatus redamas, ego tibi similis non sum; quod
col. 335–336page 7 of 31
PG 140:335άφθονώτερον τρέφει τὸ τῆς ψυχῆς διακείμενον. Εἰ δὲ τὸ μὴ ἀγνοεῖν ἀγαπώμενον οἶδε τίκτειν ἀντέρωτα, τοῦτο ὀκνῶ κομπάζειν ἐγώ, ότι μηδε πάνυ σεμνόν καὶ τὸ παρὰ τελώναις αὐτοῖς κατορθούμενον· ἐπεύ χομαι δὲ τῶ ἀγαπήσαντι ἡμᾶς ὡς αἰτίῳ καὶ τῆς ανταγαπήσεως υγιεινὴν ζωὴν καὶ μακρόβιον. Ο εὐλαβὴς οὗτος μοναχὸς ἀδελφός ἐστι τοῦ μακαρίτου Δημτρίου τοῦ Θετταλοῦ, καὶ δεῖται τῆς σῆς ἀντι λήψεως. Απολαυσάτω γοῦν τῆς σῆς ἀγαθότητος, δι' ἤν τε εἶχες εἰς ἐκεῖνον πατρικὴν διάθεσιν, καὶ διὰ τὴν ἡμε τέραν ἀξίωσιν. Ιλεως εἴη μοι Θεὸς διὰ τῶν σῶν ἱερωτάτων εὐχιῶν. 5΄. Τῷ Θεσσαλονίκης, κυρῷ Ευσταθίς. Ηθελον αὐτός συμπαρεΐναί σοι, μακαριώτατε δέσποτα, μαὶ ξυναυλίαν θρηνεῖν, καὶ τοῦ ολοφυρμού κοινωνεῖν τῷ καθ' ἡμᾶς Ἱερεμίᾳ εἴτ᾿ οὖν Ἰεζεκιήλ, καθότι παραπλήσιον ἐκείνοις τοῖς πάλαι τῆς αἰχμαλωσίας τῆς σῆς παραπήλαυσας πόλεως. Ἐπεὶ δὲ ἀνάγκη διεστάναι, γράμματι τωτέως ἀφοσιούμαι τὸ συμπενθεῖν καὶ δακρύουσαν καὶ ὁ φασιν ἀχνυμένην ! ταύτην πέμπω σκυτάλην. Ω οἷα πόλις εάλω, πρώτη μετὰ τὴν πρώτην καὶ τοῖς ἀγαθοῖς ἀπασῶν βασιλεύο ουσαν! οίαν Ῥωμαίων συμφορὰν εἶδεν ὁ ἥλιος ! Φεῦ ἡλίκον ἴσχυσεν Ιταλική αιχμή! Οσον Σικελικὴ ἀνεῤῥοίβδησεν άμπωτις! οἵαν πόλιν ἐπέκλυσε! φεν τοῦ φθόνου, φεῦ τῶν Τελχίνων φθόνος ἦν ὁ τοῖς ἀγαθοῖς βασκήνας τῆς πόλεως φθόνος κατὰ γῆν στρατεύει, καὶ κατὰ θάλατταν ἔρπει, καὶ τὴν δορυ φορουμένην παρ' ἑκατέρων στοιχείων εκατέρωθεν ? πορθεῖ καὶ κατάκρας αἱρεῖ. Οἴμοι! τί τοσοῦτον πολις πεπλημμέληκεν εὐσεβὴς, ἵνα καὶ μάρτυρος πολιούχου ἔντευξις αἰσχυνθῇ, καὶ σοφοῦ ἀρχιερέως ὁσία εὐχή, μᾶλλον δὲ παντων εὐσεβῶν δέησις; Τίς γὰρ οὐκ ἐδεῖτο ὑπὲρ Θεσσαλονίκης θεοκλυτῶν, ὡς κοινής πατρίδος καὶ καταγωγίου κοινοῦ; Αλλ' ηλέγχθημεν μάτην εὐξάμενοι· πᾶσι γάρ, οἶμαι, κερᾶσαι πικρίας ποτήριον Θεὸς ἐδεκαίωσε, καὶ παρὰ τοῦτο τὸ κοινὸν ἐντρύφημα προΰδωκε. Τίνα τῶν ἁπάντων οὐκ ἐδεξιοῦτο Θεσσαλονίκη, ἐκ Βυζαντίου ἢ ἐς Βυζάντιον ἢ ὁπουδήποτε παροδεύοντα; Οἷα γάρ τις καρδία τῆς Ῥωμαϊκῆς ἀρχῆς τὴν μέσην αὐτῆς ἔλαχε χώ ραν, καὶ πασι κοινὸν ἀγαθὸν ἐξέκειτο· καὶ τῇ Κων σταντίνου, ὅσα κεφαλῇ καὶ πόλει τοῦ κράτους, ὑφε ζάνουσα, τῶν λοιπῶν ἀγαθῶν ἡμφισβήτει. Οὐ γὰρ πλέον τι λέγειν ἡ περὶ τὴν βασιλεύουσαν αἰδὼς διο δωσιν. Ἐπὶ κοινῇ γοῦν, ὡς ἔφην, μάστιγι τὸ κοινὸν άλω παραμύθιον. Εἰ δὲ πλέον αὐτός, αγιώτατε καὶ σοφώτατε δέσποτα, τῆς πικρίας ἐγεύσω, καινὸν οὐδέν. Φιλεῖ γὰρ τὸ θεῖον τὰς δυνάμεις μετρεῖν, καὶ ταῖς δυνάμεσιν ἐπάγειν τὸ βάρος τῆς πείρας ἀνάλογον. Καὶ ὥσπερ τὸν μαλακὸν καὶ οἷον μηδεν φέρειν οὐδὲ τὴν ἀρχὴν καθῆκεν εἰς οὐδὲν δυσχερές, ἵνα πρὸς τῷ μηδέν τι κερδάναι καὶ τῇ λύπη καταποθῇ, οὕτω τῷ γενναίῳ κατὰ σὲ καὶ τὴν πεῖραν τῶν ἀβουλήτων καὶ ύλην ποιουωένῳ είν δοκιμήσεως θερμοτέραν τὴν παρα τῶν κινδύνων ἐπήνεγκε πύρωσιν· 'Απειρόκαλον οὖν τοιώδε ἀνδρὶ παραμυθητικόν ἐπιστέλλειν, ὃν ἔχομεν αὐτοὶ πάσης φιλοσοφίας διδάσκαλον, ἀεὶ φυλαττόμενον παρὰ Θεοῦ πολυχρόνιον.enim publicani faciunt, quomodo res magni mo- άφθονώτερον τρέφει τὸ τῆς ψυχῆς διακείμενον. Εἰ
menti esse poterit? Me amantibus eo quo par est
animi affectu sanitatem et longævitatem opto.
Præsens monachus timidioris indolis frater est
venerabilis Demetrii Thessali, cui auxilio tuo opus
est. Fruatur igitur benignitate tua ac paternitate. - Deus mihi propitius esto ob sacras preces
tuas.
δὲ τὸ μὴ ἀγνοεῖν ἀγαπώμενον οἶδε τίκτειν ἀντέρωτα,
τοῦτο ὀκνῶ κομπάζειν ἐγώ, ότι μηδε πάνυ σεμνόν
καὶ τὸ παρὰ τελώναις αὐτοῖς κατορθούμενον· ἐπεύχομαι δὲ τῶ ἀγαπήσαντι ἡμᾶς ὡς αἰτίῳ καὶ τῆς
ανταγαπήσεως υγιεινὴν ζωὴν καὶ μακρόβιον. Ο
εὐλαβὴς οὗτος μοναχὸς ἀδελφός ἐστι τοῦ μακαρίτου
Δημτρίου τοῦ Θετταλοῦ, καὶ δεῖται τῆς σῆς ἀντιλήψεως. Απολαυσάτω γοῦν τῆς σῆς ἀγαθότητος, δι' ἤν τε εἶχες εἰς ἐκεῖνον πατρικὴν διάθεσιν, καὶ διὰ τὴν ἡμε
τέραν ἀξίωσιν. Ιλεως εἴη μοι Θεὸς διὰ τῶν σῶν ἱερωτάτων εὐχιῶν.
VI. Domino Eustathio,Thessalonices archiepiscopo.
5΄. Τῷ Θεσσαλονίκης, κυρῷ Ευσταθίς.
Tecum esse velim, domine sacratissime, luctus- Ηθελον αὐτός συμπαρεΐναί σοι, μακαριώτατε
que vestri particeps esse, et concinere cum Jere- δέσποτα, μαὶ ξυναυλίαν θρηνεῖν, καὶ τοῦ ολοφυρμού
mia aut etiam Ezechiele nostro,quia urbs tua eadem, κοινωνεῖν τῷ καθ' ἡμᾶς Ἱερεμίᾳ εἴτ᾿ οὖν Ἰεζεκιήλ,
qua olim civitas sancta, calamitate premitur. Sed καθότι παραπλήσιον ἐκείνοις τοῖς πάλαι τῆς αἰχμα
cum hoc maxime tempore separati sumus, has λωσίας τῆς σῆς παραπήλαυσας πόλεως. Ἐπεὶ δὲ
tibi litteras luctus mei testes mitto. Quæ urbs ab ἀνάγκη διεστάναι, γράμματι τωτέως ἀφοσιούμαι τὸ
hostibus capta est! Prima videlicet post primam et συμπενθεῖν καὶ δακρύουσαν καὶ ὁ φασιν ἀχνυμένην
omnium vere reginam! quantum Romæorum in- ταύτην πέμπω σκυτάλην. Ω οἷα πόλις εάλω, πρώτη
fortunium sol vidit! Eheu, armorum Italorum vim μετὰ τὴν πρώτην καὶ τοῖς ἀγαθοῖς ἀπασῶν βασιλεύο
perniciosam! Quot naves cum ipsis nautis mare ουσαν! οίαν Ῥωμαίων συμφορὰν εἶδεν ὁ ἥλιος!
Siculum absorpsit! Quam urbem inundavit! Yo Φεῦ ἡλίκον ἴσχυσεν Ιταλική αιχμή! Οσον Σικελικὴ
Telchinis! Proh invidiam, quæ urbis secundis ἀνεῤῥοίβδησεν άμπωτις! οἵαν πόλιν ἐπέκλυσε! φεν
rebus adversaria terra marique repit, utrinque τοῦ φθόνου, φεῦ τῶν Τελχίνων! φθόνος ἦν ὁ τοῖς
protectam funditus perdidit. Cujus tandem urbs ἀγαθοῖς βασκήνας τῆς πόλεως· φθόνος κατὰ γῆν
sancta criminis rea neque patroni urbani, nec ar- στρατεύει, καὶ κατὰ θάλατταν ἔρπει, καὶ τὴν δορυ
chiepiscopi venerabilis, nec omnium piorum sup- φορουμένην παρ' ἑκατέρων στοιχείων εκατέρωθεν
plicationibus salvari potuit? quis enim pro Thes- πορθεῖ καὶ κατάκρας αἱρεῖ. Οἴμοι! τί τοσοῦτον πολις
salonice pia vota, communi hospitio non fecisset? πεπλημμέληκεν εὐσεβὴς, ἵνα καὶ μάρτυρος πολιούPreces nostræ vanæ fuerunt; Deus enim amaritu- χου ἔντευξις αἰσχυνθῇ, καὶ σοφοῦ ἀρχιερέως ὁσία
dinis calicem omnibus hauriendum obtulit et ci- εὐχή, μᾶλλον δὲ παντων εὐσεβῶν δέησις; Τίς γὰρ
vitatem luxuriosam perdidit. Quem unquam Thes- οὐκ ἐδεῖτο ὑπὲρ Θεσσαλονίκης θεοκλυτῶν, ὡς κοινής
salonice aut Byzantio advenientem aut in quemvis πατρίδος καὶ καταγωγίου κοινοῦ; Αλλ' ηλέγχθημεν
locum proficiscentem hospitio non excepit? quæ μάτην εὐξάμενοι· πᾶσι γάρ, οἶμαι, κερᾶσαι πικρίας
instar cordis in imperio sita erat uni Byzantio post- ποτήριον Θεὸς ἐδεκαίωσε, καὶ παρὰ τοῦτο τὸ κοινὸν
ponenda, multis in rebus æquiparanda,nunc com- ἐντρύφημα προΰδωκε. Τίνα τῶν ἁπάντων οὐκ ἔδε
muni plaga flagellata jacet. Nec mirum, te, sanc- ξιοῦτο Θεσσαλονίκη, ἐκ Βυζαντίου ἢ ἐς Βυζάντιον
tissime, plus quam cæteros perpessum esse. Deus ἢ ὁπουδήποτε παροδεύοντα; Οἷα γάρ τις καρδία
enim qui omnium vires metitur, adæquatum cui- τῆς Ῥωμαϊκῆς ἀρχῆς τὴν μέσην αὐτῆς ἔλαχε χώque onus imponit, et dum homini effeminato nil
ραν, καὶ πασι κοινὸν ἀγαθὸν ἐξέκειτο· καὶ τῇ Κωνportare valenti parcit, fortissimis quibusque quo- σταντίνου, ὅσα κεφαλῇ καὶ πόλει τοῦ κράτους, ὑφε
rum tu numero ascribendus videris, durissima ζάνουσα, τῶν λοιπῶν ἀγαθῶν ἡμφισβήτει. Οὐ γὰρ
pericula, utpote honorem inde consecuturis obe- πλέον τι λέγειν ἡ περὶ τὴν βασιλεύουσαν αἰδὼς διο
unda proponit. Quare absurdum esset virum con- δωσιν. Ἐπὶ κοινῇ γοῦν, ὡς ἔφην, μάστιγι τὸ κοινὸν
solari voluisse qui nos ipsos omnem sapientiam άλω παραμύθιον. Εἰ δὲ πλέον αὐτός, αγιώτατε καὶ
edocet, et quem Deus per multos annos conservet! σοφώτατε δέσποτα, τῆς πικρίας ἐγεύσω, καινὸν οὐδέν.
Φιλεῖ γὰρ τὸ θεῖον τὰς δυνάμεις μετρεῖν, καὶ ταῖς δυνάμεσιν ἐπάγειν τὸ βάρος τῆς πείρας ἀνάλογον. Καὶ
ὥσπερ τὸν μαλακὸν καὶ οἷον μηδεν φέρειν οὐδὲ τὴν ἀρχὴν καθῆκεν εἰς οὐδὲν δυσχερές, ἵνα πρὸς τῷ μηδέν τι
κερδάναι καὶ τῇ λύπη καταποθῇ, οὕτω τῷ γενναίῳ κατὰ σὲ καὶ τὴν πεῖραν τῶν ἀβουλήτων καὶ ύλην ποιουωένῳ είν
δοκιμήσεως θερμοτέραν τὴν παρα τῶν κινδύνων ἐπήνεγκε πύρωσιν· 'Απειρόκαλον οὖν τοιώδε ἀνδρὶ παραμυθητικόν
ἐπιστέλλειν, ὃν ἔχομεν αὐτοὶ πάσης φιλοσοφίας διδάσκαλον, ἀεὶ φυλαττόμενον παρὰ Θεοῦ πολυχρόνιον.
Funeral Oration for the sameLaudatio funebris ejusdem
col. 337–338page 8 of 31
PG 140:337ΜΟΝΩΔΙΑ ΕΙΣ ΤΟΝ ΑΓΙΩΤΑΤΟΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΥΡΟΝ ΕΥΣΤΑΘΙΟΝ Ω στυγνός αἰών, ὦ τλήμων ἡμεῖς γενεά! οἷα πεπόνθαμεν! Πῶς ἐκτραγῳδήσω τηλικοῦδε κακοῦ μέγεθος; Πῶς ολοφύρωμαι; Μέχρι γὰρ τινὸς ἀφασίᾳ πίσσω τὸ ἄλγος καὶ κωφοῖς δάκρυσι, μέχρι τινὸς ὑπομινυρίζω θρηνώδες κατ' ἐμαυτόν· τὰ μὲν αἴφνης ἐκπεπληγμένος ὡς ἤχῳ σκληροτέρας βροντῆς τῷ ἀδοκήτῳ τῆς σκυθρωπῆς ἀκοῆς, ἢ καὶ ὡς καταιβάτη βεβλημένος σκη πτῷ, καὶ στεναγμόν μόνον τῳτέως ὡς καπνὸν ἀφιείς, τῆς ἐμπιπρώσης οδύνης έναργές σήμαντρον· τὰ δὲ μὴ θέλων οὕτω ῥᾳδίως βαρυτάτη πιστεύειν ἀγγελία ὡς ἀβουλήτῳ μοι, ἐπιπολὺ δ᾽ ἀπειθεῖν καὶ διαπιστειν ὡς ἂν μάτην οὕτω ρεούσῃ κἀκεῖνα λογοποιούσε, ὅσα μὴ θέμις προφέρειν εἴτε προσίεσθαι· Ἴσης γὰρ ἀτοπίας εἴτε καινοτομίας ἐνόμιζον πυνθάνεσθαι καὶ πιστεύειν ἀσ τέρα τινὰ διαφανέστατον οὐρανόθεν χαμαὶ πεσεῖν, καὶ τὸν μέγαν Εὐστάθιον ὑποδύναι γῆν. Οὕτω μὲν οὖν καὶ διὰ ταῦτα αὖος ἔστην ἐς δεῦρο καὶ ἐννεός, εἰ καὶ ἄλλως, ὡς ἔφην, ἀλαλήτοις στο ναγμοῖς ἐκοπτόμην, καὶ περιελιμναζόμην ὑποβρο χίοις δάκρυσι καὶ πρὸ καιρου βιαζομένοις τὴν έκρηξιν. Νῦν δὲ ἀλλὰ καὶ πέπεισμαι, ὡς οὐκ ὤφελον, ἀληθευούσῃ τῇ πικρᾷ ἀγγελίᾳ, καὶ πῶς μικρὸν τῆς εκπλήξεως ἀνενεγκών, έκπυστον ἀνοιμώζω και γοερόν, καὶ φωνὴν ἀφίημι κλαυθμῷ σύμμικτον. Τάχα γάρ, οὕτω τοῦ ἄλγους τῇ γεγωνοτέρα προσ ανακλαύσει κινουμένου θύραζε προς βραχύ, κουφισμὸν τινα του λυποῦντος εύρω· καὶ ἅμα τῷ κει μένῳ κόσμον οἰκεῖον ἀποδώσω τοῦτον καὶ δικαιότατον όφλημα. Καί τοί γε άλλως ἐπ' ἀμφοτέρᾳ τῇ γνώμη βιπτάζομαι, διαπορῶν, ποτέρως ἂν μᾶλλον τηλικούτῳ πάθει κατάλληλα φαινοίμην ἀφοσιούμενος ἄρα τῇ χθες βαθεία σιωπῇ καὶ τοῖς ἀφώνοις στενάγμασι τὸ ὑπερβάλλον τοῦ πάθους παραδεικνύς, ὡς οἱ παρὰ τους μύθοις ἀποδενδρούμενοι καὶ λιθούμενοι· ἢ μᾶλλον ἀνοιμώζων καὶ θρήνου κατάρχων σήμερον κατὰ τοὺς ποιουμένους παρὰ τῷ προφήτῃ κοπετὸν ὡς δρακόντων, καὶ πένθος ὡς θυγατέρων σειρήνων; Ἔοικε γὰρ ἑκάτερον, οὐκ ἔξω πίπτον καιρού, παραμετρείν συμφορας μέγεθος. φεῦ τοῦ κοινοῦ πάθους! φεῦ τοῦ παγκοσμίου καιοπραγήματος! Εἰς ὑπολέλειπτο βίου λαμπτήρ,MONODIA IN EUSTATHIUM THESSAL.
ΜΟΝΩΔΙΑ
ΕΙΣ ΤΟΝ ΑΓΙΩΤΑΤΟΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ
ΚΥΡΟΝ ΕΥΣΤΑΘΙΟΝ
MONODIA
IN
SANCTISSIMUM THESSALONICES EPISCOPUM
DOMINUM EUSTATHIUM
O saeculum exsecrabile! O infortunatos nos ipsos!
Quomodo hujus calamitatis magnitudinem deplorem? Unde verba luctum satis testantia sumam?
Longo a tempore dolorem meum edo, mutis tantum lacrymis effusis. Nuntium quidem de Eustathii
morte mentem ut tonitru, ut fulmina improvisa
percussit, nec aliud nisi fumum, doloris intimi
quo crucior indicem emitto. Primo quidem fidem
rei novæ habere nec potui nec volui, at per longum tempus lucidissimam stellam de coelo delapsam Eustathium sepulcro conditum esse incredulus acceperam.
Ω στυγνός αἰών, ὦ τλήμων ἡμεῖς γενεά! οἷα πεπόνθαμεν! Πῶς ἐκτραγῳδήσω τηλικοῦδε κακοῦ μέγεθος;
Πῶς ολοφύρωμαι; Μέχρι γὰρ τινὸς ἀφασίᾳ πίσσω τὸ
ἄλγος καὶ κωφοῖς δάκρυσι, μέχρι τινὸς ὑπομινυρίζω
θρηνώδες κατ' ἐμαυτόν· τὰ μὲν αἴφνης ἐκπεπληγμέ
νος ὡς ἤχῳ σκληροτέρας βροντῆς τῷ ἀδοκήτῳ τῆς σκυθρωπῆς ἀκοῆς, ἢ καὶ ὡς καταιβάτη βεβλημένος σκη
πτῷ, καὶ στεναγμόν μόνον τῳτέως ὡς καπνὸν ἀφιείς,
τῆς ἐμπιπρώσης οδύνης έναργές σήμαντρον· τὰ δὲ
μὴ θέλων οὕτω ῥᾳδίως βαρυτάτη πιστεύειν ἀγγελία
ὡς ἀβουλήτῳ μοι, ἐπιπολὺ δ᾽ ἀπειθεῖν καὶ διαπιστειν
ὡς ἂν μάτην οὕτω ρεούσῃ κἀκεῖνα λογοποιούσε,
ὅσα μὴ θέμις προφέρειν εἴτε προσίεσθαι· Ἴσης γὰρ ἀτοπίας εἴτε καινοτομίας ἐνόμιζον πυνθάνεσθαι καὶ πιστεύειν ἀστέρα τινὰ διαφανέστατον οὐρανόθεν χαμαὶ πεσεῖν, καὶ τὸν μέγαν Εὐστάθιον ὑποδύναι γῆν.
Οὕτω μὲν οὖν καὶ διὰ ταῦτα αὖος ἔστην ἐς δεῦρο
καὶ ἐννεός, εἰ καὶ ἄλλως, ὡς ἔφην, ἀλαλήτοις στο
ναγμοῖς ἐκοπτόμην, καὶ περιελιμναζόμην ὑποβρο
χίοις δάκρυσι καὶ πρὸ καιρου βιαζομένοις τὴν
έκρηξιν. Νῦν δὲ ἀλλὰ καὶ πέπεισμαι, ὡς οὐκ ὤφελον,
ἀληθευούσῃ τῇ πικρᾷ ἀγγελίᾳ, καὶ πῶς μικρὸν τῆς
εκπλήξεως ἀνενεγκών, έκπυστον ἀνοιμώζω και
γοερόν, καὶ φωνὴν ἀφίημι κλαυθμῷ σύμμικτον.
Τάχα γάρ, οὕτω τοῦ ἄλγους τῇ γεγωνοτέρα προσ
ανακλαύσει κινουμένου θύραζε προς βραχύ, κουφι
σμόν τινα του λυποῦντος εύρω· καὶ ἅμα τῷ κει
μένῳ κόσμον οἰκεῖον ἀποδώσω τοῦτον καὶ δικαιότατον όφλημα. Καί τοί γε άλλως ἐπ' ἀμφοτέρᾳ τῇ
γνώμη βιπτάζομαι, διαπορῶν, ποτέρως ἂν μᾶλλον
τηλικούτῳ πάθει κατάλληλα φαινοίμην ἀφοσιούμε
νος ἄρα τῇ χθες βαθεία σιωπῇ καὶ τοῖς ἀφώνοις
Sic inter lacrymas et gemitus hærens voce interclusa mei compos non fui, ubi nuntium verum
esse, proh dolor! compertum habui. Sed et cum
apertam calamitatem non minus plango; nunc
quoque lacrymæ vocem occludunt. Attamen ubi
dolor vocem non impediverit lenimenti aliquid
invenero, et amico defuncto officium debitum
persolvero. Sed quid tandem faciendo dolorem
meum melius manifestare videbor? Obmutescamne ut heri eorum ad instar qui secundum fabulam
præ nimio dolore in arbores aut saxa mutati sunt;
aut gemam fremamque ut modo, ad exemplum eorum qui secundum Prophetan planctum faciunt velut draconum, etluctum quasi struthionum? Utrumque mihi e re esse videtur ob magnitudinem calamitatis.
στενάγμασι τὸ ὑπερβάλλον τοῦ πάθους παραδεικνύς, ὡς οἱ παρὰ τους μύθοις ἀποδενδρούμενοι καὶ λιθούμενοι· ἢ
μᾶλλον ἀνοιμώζων καὶ θρήνου κατάρχων σήμερον κατὰ τοὺς ποιουμένους παρὰ τῷ προφήτῃ κοπετὸν ὡς δρακόντων,
καὶ πένθος ὡς θυγατέρων σειρήνων; Ἔοικε γὰρ ἑκάτερον, οὐκ ἔξω πίπτον καιρού, παραμετρείν συμφορας
μέγεθος.
φεῦ τοῦ κοινοῦ πάθους! φεῦ τοῦ παγκοσμίου
καιοπραγήματος! Εἰς ὑπολέλειπτο βίου λαμπτήρ,
Væ commune infortunium! væ jactura universalis! Una supererat vita stella, fax una litteris,
col. 339–340page 9 of 31
PG 140:339εἰς λόγου πυρσός, ἂν κόσμου μέγα φῶς, εἰς τῆς καθ᾿ ἡμᾶς ἱερωσύνης ἥλιος. Καὶ νῦν (ὼ τῆς του παντὸς συγχύσεως!) καὶ οὗτος (ἀλλὰ πῶς γλώττα θρασεῖα, τὸ τοσοῦτον ἂν φθέγξαιο;) ἀπέσθη, παρ ᾤχετο· τὸ φρούδος ἡμῖν τοῦ λοιπον. Εἶτα πῶς ἀνέσχες αὐτὸς, ὦ ἥλις, οὐκέτ' ὀψόμενος τὸν ἀντανί σχοντά σοι γῆθεν ἀνθήλιον καὶ τοῦτ' ὄντα τοῖς ὑπὸ σὲ, ὅπερ σὺ τοῖς λοιποῖς ἀστράσι; Ζόφος οὖν ἀκου σμίας επικέχυται τῷ παντὶ διὰ ταῦτα, καὶ σκότος ἀλαμπὲς τὸν ἡμέτερον βίου κατέσχε, καὶ συμφορας ἄναστρος νυξ· καὶ ὡς Αιγύπτιοι πρότερον ὑπὸ ψηλαφητώ σκότῳ πλαζόμενοι, ποθούμεν οἱ ποιμαίνοντες λογικῶς τὸν ἐπιστήμη ποιμαντικῇ τοσούτῳ πάντας υπερβαλόντα, όσα και νομεύς βοσκήματα. οἱ περὶ λόγους τὸν βασιλέα των λόγων καὶ πατέρα τῆς λογιότητος. Δικαιότερος γὰρ ὁ μέγας Εὐστάθιος τῇ βασιλείῳ κλήσει σεμνύνεσθαι, ἤπερ εκεῖνος ὁ ᾿Αττικός σοφιστής καθότι καὶ τὴν σοφίαν οὗτος ἐκείνου πολύ βασιλεύτερος. Ζητεῖ καὶ σύνοδος ἱερὰ τὸν ἑαυτῆς διαφανέστατον ὀφθαλμὸν, καὶ τὰ βασίλεια περιλαλούσαν ταῦτα φωνὴν καὶ περιαγνυμένην τοῖς πέρασιν, Η γε μὴν εὐδαίμων χθες δι' ἐκεῖνος Θεσσαλονίκῃ, καὶ νῦν οὐκ εὐδαίμον ἐκείνου χήρα γεγονό τερον οιμώζουσα, παρόσον καὶ διαφερόντως τῶν ἄλλων τῆς συμφοράς ᾔσθετο, οἷα κατολοφύρεται, καὶ μεθ' ὅσων και οίων των δακρύων ανακαλεῖται τὸν ὡραῖον νυμφίον, τον καλόν ποιμένα, τον καθη ζητήν, τον σοφόν, τὸν σωτῆρα· τὸν πολιούχον, τὸν προβόλου καὶ κίονα, κατὰ Πίνδαρον, ἀστραβή καὶ εἴ τι ἄλλο ἐράσμιον καὶ σωτήριον πράγμα και όνομα. Οὕτω δὲ ἄρα πενθεῖ, καὶ πρὸς του πένθους απά γεται, ὡς ἂν εἰ κατάκρας ἐάλω, καὶ τοῦτο δεύ τερον ἐκπεπόρθηται· ἡ καὶ σχετλιώτερα πάσχειν οἴεται. Πρῶτον μὲν γάρ, Ιταλών ἐκ γῆς καὶ θα λάττης ἐπικωμασάντων αὐτῇ καὶ καθυπερτέρα τῆς ἁλώσεως ἵστατο τῷ φρονήματι, του πολιούχου του της ἐκείνου περιοντος, καὶ πλείστην ὅσον καὶ δυσαντίβλεπτον ποῖς πολιορκηταῖς προβαλλομένου τὴν ἐκ τῆς ἀρετῆς αἰδῶ, καὶ μόνον οὐχ ὑπὸ πόδας τὴν ἀγέρωχον στρατὸν ῥιπτάζοντας. Νυν δε τοιούδε προβόλου γεγυμνωμές, καταβέβληται τη γνώμη παρὰ του πάθους, ὡς νῦν ὄντως ἐκπεπελιορκεκένη καὶ πάντα περικεκαρμένη κρήδεμνα. 'Τί δ' ή πόλεων βασιλίς; Πότερον κουφότερον ὑποίσει τὴν κοινὴν δυσπραγίαν, ἡ πολλῇ ἐπαχθέστερον οἷς ἐλευθεριώτατα καὶ κάλλιστα παρ' αὐτῇ τεθραμμένος, ὡς ἐν ἀποδόσει τροφείων πάσας χάριτας φι λοτίμως ἐξέτισεν· οὐχ ὅπως κόσμος αξίως αὐτῇ καὶ λαμπρότατον γινομενος ὄνομα, ἀλλὰ καὶ, ὃν ἱδρῶτι πολλῷ συνελέξαθο παρ' αὐτῇ πλοῦτον σοφίας, τούτου μεταδιδούς αφθόνως τοῖς φιλοπονοις, κοινὸν πρυτανείου λόγου, και σοφίας πανδεχής εστία, καὶ ἄλλως Ελικών προκείμενος; Κήπος γὰρ ἦν ἄκλειστος σοφίας, και πλήρης αγρός, όν εὐλόγησε Κύριος καὶ πηγὴ λόγων ασφράγιστος. Καὶ παρῆν τοῖς μαθη τιώσι δρέπεσθαι προῖκα, καὶ ἀρύεσθαι, καὶ κατεμφορεῖσθαι, καὶ μεκέτι πείνην ἡ δίψὴν τοῦ ἀκούσαι λόγου τεχνικὸν εἶτ᾽ ἐπιστημονικόν. Εν βραχεί γάρ χρόνῳ, καὶ ὅσον ἐγκυκλίου προπαιδείας γεύσασθαι ἡ συριστικοῖς παλαίσμασι προσγυμνάσασθαι, ἢ προ θύρων ἐπιθῆναι φιλοσοφίας, εἴ τις περοίτηκε παρ ἐκεῖνον, εὐθὺς ὁ παρὰ τῷ Σταγειρίτη πεπαιδευμένος έωράτο, καὶ ὁ παρὰ τῶν Μουσῶν ἐμπνευσθείς τὴν ποίησιν. Εἰ γὰρ ὑπ' ἀγροικίας βαθεῖ χάρῳunum luminare mundi, unus sol sacri ordinis.Sed
res ne fando quidem audita: hic quoque exstinctus
est, nos in aeternum deseruit. Quomodo,o sol, sustinuisti solem terrestrem amplius non videre, qui
inter mortales fuit quod tu inter astra? At nunc
atra caligo universo mundo incubat, tenebræ et nox
illunis vitam persequitur; nos errantes sicut quondam Ægyptii pastorem ereptum desideramus qui
sapientia pastoritia inter omnes, sicut pastor inter
pecora, eminebat; nos philosophiæ amici regem
scientiarum, parentem eloquentiæ deflemus. Jure
enim majori Eustathius de nomine regio gloriari
poterat quam sophista ille Atticus; synodus sacra
quoque oculum suum et vocem illam quærit quæ
verba rege digna longe lateque pronuntiaverat.
εἰς λόγου πυρσός, ἂν κόσμου μέγα φῶς, εἰς τῆς
καθ᾿ ἡμᾶς ἱερωσύνης ἥλιος. Καὶ νῦν (ὼ τῆς του
παντὸς συγχύσεως!) καὶ οὗτος (ἀλλὰ πῶς γλώττα
θρασεῖα, τὸ τοσοῦτον ἂν φθέγξαιο;) ἀπέσθη, παρᾤχετο· τὸ φρούδος ἡμῖν τοῦ λοιπον. Εἶτα πῶς
ἀνέσχες αὐτὸς, ὦ ἥλις, οὐκέτ' ὀψόμενος τὸν ἀντανί
σχοντά σοι γῆθεν ἀνθήλιον καὶ τοῦτ' ὄντα τοῖς ὑπὸ
σὲ, ὅπερ σὺ τοῖς λοιποῖς ἀστράσι; Ζόφος οὖν ἀκου
σμίας επικέχυται τῷ παντὶ διὰ ταῦτα, καὶ σκότος
ἀλαμπὲς τὸν ἡμέτερον βίου κατέσχε, καὶ συμφορας
ἄναστρος νυξ· καὶ ὡς Αιγύπτιοι πρότερον ὑπὸ
ψηλαφητώ σκότῳ πλαζόμενοι, ποθούμεν οἱ ποιμαι
νοντες λογικῶς τὸν ἐπιστήμη ποιμαντικῇ τοσούτῳ
πάντας υπερβαλόντα, όσα και νομεύς βοσκήματα.
οἱ περὶ λόγους τὸν βασιλέα των λόγων καὶ πατέρα τῆς
λογιότητος. Δικαιότερος γὰρ ὁ μέγας Εὐστάθιος τῇ βασιλείῳ κλήσει σεμνύνεσθαι, ἤπερ εκεῖνος ὁ ᾿Αττικός σοφιστής:
καθότι καὶ τὴν σοφίαν οὗτος ἐκείνου πολύ βασιλεύτερος. Ζητεῖ καὶ σύνοδος ἱερὰ τὸν ἑαυτῆς διαφανέστατον οφθαλ
μόν, καὶ τὰ βασίλεια περιλαλούσαν ταῦτα φωνὴν καὶ περιαγνυμένην τοῖς πέρασιν,
Civitas Thessalonice heri felicissima, hodie perquam infortunata, quia tanto filio privata quanto
cum luctu sponsum, pastorem bonum, præceptorem sapientem, salvatorem, genium tutelarem,
popugnatorem, uno verbo columnam, ut cum
Pindaro loquar, immobilem, et si quid aliud lat:-
dabile et salutare cogitari potest, quanto, inquam,
cum lectu reposcit! Sic igitur morore confecta
quasi secunda vice capta et destructa foret, humi
jacet et metuit ne pejora experiatur. Prius namque, Italis terra marique irruentibus ac muros
destruentibus, e manibus hostium erepta fuit ab
Eustathio nostro qui virtutum suarum fama adeo
hostes ipsos commovit ut vultum ejus aspicere
non ausi sint, imo exercitus ferox ad ipsius pedes
sponte procubuerit. Nunc vero hoc tanto propugnaculo destituta misere humi jacet, quasi vi
capta nullis jam m‹enibus defendatur.
Η γε μὴν εὐδαίμων χθες δι' ἐκεῖνος Θεσσαλο
νίκη, καὶ νῦν οὐκ εὐδαίμον ἐκείνου χήρα γεγονό
τερον οιμώζουσα, παρόσον καὶ διαφερόντως τῶν ἄλλων
τῆς συμφοράς ᾔσθετο, οἷα κατολοφύρεται, καὶ
μεθ' ὅσων και οίων των δακρύων ανακαλεῖται
τὸν ὡραῖον νυμφίον, τον καλόν ποιμένα, τον καθη
ζητήν, τον σοφόν, τὸν σωτῆρα· τὸν πολιούχον,
τὸν προβόλου καὶ κίονα, κατὰ Πίνδαρον, ἀστραβή
καὶ εἴ τι ἄλλο ἐράσμιον καὶ σωτήριον πράγμα και
όνομα. Οὕτω δὲ ἄρα πενθεῖ, καὶ πρὸς του πένθους απάγεται, ὡς ἂν εἰ κατάκρας ἐάλω, καὶ τοῦτο δεύ
τερον ἐκπεπόρθηται· ἡ καὶ σχετλιώτερα πάσχειν
οἴεται. Πρῶτον μὲν γάρ, Ιταλών ἐκ γῆς καὶ θαλάττης ἐπικωμασάντων αὐτῇ καὶ καθυπερτέρα τῆς
ἁλώσεως ἵστατο τῷ φρονήματι, του πολιούχου του
της ἐκείνου περιοντος, καὶ πλείστην ὅσον καὶ δυσ
αντίβλεπτον ποῖς πολιορκηταῖς προβαλλομένου τὴν
ἐκ τῆς ἀρετῆς αἰδῶ, καὶ μόνον οὐχ ὑπὸ πόδας τὴν
ἀγέρωχον στρατὸν ῥιπτάζοντας. Νυν δε τοιούδε προβόλου γεγυμνωμές, καταβέβληται τη γνώμη παρὰ του πάθους,
ὡς νῦν ὄντως ἐκπεπελιορκεκένη καὶ πάντα περικεκαρμένη κρήδεμνα.
Quid tandem urbium regina in hoc rerum discrimine facit? faciliusne an ægrius infortunium portabit, cui Eustathius beneficia in eum collata
largo fenere et cum grati animi pignoribus
reddidit? Quæcunque enim dum in ea viveret,
sapientiæ thesauros honestarum artium amantibus
benigne largitus est; fuit enim eloquentiæ prytanem, sapientire focus universalis, hortus nulli
non apertus, ager fertilis sub auspiciis divinis,
eloquentiæ fons perennis. Hinc evenit ut dicipuli
gratis metere gratis haurire possent nec amplius
artium ac litterarum disciplinam sitirent. Brevi
enim tempore sine præludiis, sine prolegomenis,
sine certaminibus aut studiis præviis philosophia
se imbutum sensit quicunque illum adibat, quasi
ex ipsius Aristotelis schola exiisset. Quamvis enim
torpore profundo languesceret ignorantiæ, ubi
primum ille cibum spiritualem obtulisset, discipulus quasi a Musis ipsis afflatus discessit. Sed
non amari ut folia lauri fuere fructus hujus arboris sapientiæ; imo dulciores sicut epistola quam
'Τί δ' ή πόλεων βασιλίς; Πότερον κουφότερον υποίσει τὴν κοινὴν δυσπραγίαν, ἡ πολλῇ ἐπαχθέστερον
οἷς ἐλευθεριώτατα καὶ κάλλιστα παρ' αὐτῇ τεθραμ
μένος, ὡς ἐν ἀποδόσει τροφείων πάσας χάριτας φι
λοτίμως ἐξέτισεν· οὐχ ὅπως κόσμος αξίως αὐτῇ καὶ
λαμπρότατον γινομενος ὄνομα, ἀλλὰ καὶ, ὃν ἱδρῶτι
πολλῷ συνελέξαθο παρ' αὐτῇ πλοῦτον σοφίας, τούτου
μεταδιδούς αφθόνως τοῖς φιλοπονοις, κοινὸν πρυτανείου λόγου, και σοφίας πανδεχής εστία, καὶ ἄλλως
Ελικών προκείμενος; Κήπος γὰρ ἦν ἄκλειστος
σοφίας, και πλήρης αγρός, όν εὐλόγησε Κύριος καὶ
πηγὴ λόγων ασφράγιστος. Καὶ παρῆν τοῖς μαθη
τιώσι δρέπεσθαι προῖκα, καὶ ἀρύεσθαι, καὶ κατεμφορεῖσθαι, καὶ μεκέτι πείνην ἡ δίψὴν τοῦ ἀκούσαι
λόγου τεχνικὸν εἶτ᾽ ἐπιστημονικόν. Εν βραχεί γάρ
χρόνῳ, καὶ ὅσον ἐγκυκλίου προπαιδείας γεύσασθαι ἡ
συριστικοῖς παλαίσμασι προσγυμνάσασθαι, ἢ προθύρων ἐπιθῆναι φιλοσοφίας, εἴ τις περοίτηκε παρ
ἐκεῖνον, εὐθὺς ὁ παρὰ τῷ Σταγειρίτη πεπαιδευμέ
νος έωράτο, καὶ ὁ παρὰ τῶν Μουσῶν ἐμπνευσθείς
τὴν ποίησιν. Εἰ γὰρ ὑπ' ἀγροικίας βαθεῖ χάρῳ
col. 341–342page 10 of 31
PG 140:341καθεύδοι, ἀλλ᾽ ἅμα μίκρ᾽ ἄττα ἐψωμίζετο παρ' ἐκεί νου. καὶ παραχρῆμα διαπνίζετο, μουσικού τινος κάτοχος ἄσθματος. Πλὴν οὐκ ἔμπικρα ἦν, ὡς τὰ δάφνες πέταλα, τα ψωμιζόμενα παρ' ἐκείνου, τῆς τῶν σοφῶν ἐπιφυλλίδος, καὶ νῦν οἴμοι! τετρυγημένης θανάτου τομή, γλυκάζοντα δὲ μᾶλλον, ὡς ἡ κεφαλές ή βεβρωμένη τῷ Ἰεζεκιήλ προφητικῶς ὀνειρώτ τοντι. Μέλιτος γὰρ ἀπέσταζον αἱ τῶν ὁμιλιῶν Εὐ σταθίου χάριτες, ὡς ἀτεχνῶς ἀποῤῥωγές τινες νέο κταρος· ὅθεν καὶ εἰς ἄκρον ψυχῆς μυελόν τοῖς ἀκροαταῖς εἰσδυόμενα τὰ διδάγματα, καὶ ἄντικρυς εγκαόμενα, διατηροῦντο ἀνέκπλυτα λήθης ρεύματι. Τὸ γὰρ ἡδονῇ ψυχῆς ἐκτυπούμενον μάθημα μηνμο νικωτέρα δέλτω φρενός εγκολάπτεται, ὡς θάττον ἂν ἐπιδέσθαι καὶ περὶ τούτου ὁ καὶ περὶ σοφιστού τινος πάλαι λόγος διέρρει, ὡς ἄρα Χαλδαϊκαίς τισι μαγγανείαις τοὺς ὁμιλητάς έργάζοιτο μνήμονας. Τοιούτῳ φαρμάχῳ τὸ μνῆμον εἰς βάθος τοῖς μαθηταῖς ἐνεχάραττες, ὦ Χαρίτων ἁπασῶν ἀνάκτορον σύ, καὶ Έργων καὶ Σειρήνων ἐπαγωγότερα, καὶ πείθων τά μέχρι σου μυθευόμενα, ὡς ἀληθῆ τοῦ λοιποῦ πιο στεύεσθαι· ὥσπερ καὶ τὸ πολυμαθὲς καὶ πολλῶν ἐπιστῆμον ἐναπετίθεις σφίσιν ἐν χρόνῳ βραχεῖ διὰ τῶν ὡς ἑκάστοτε ὁμιλιῶν σου τῶν ἀποβαπτομένων εἰς πᾶσαν λογικὴν μέθοδον. Οὐ γὰρ τῆς χεροίν βία Ελου μόνης τὸν νοῦν ἀνέπτυαστες ἐν ταῖς ὁσημέραι συναναγνώσεσιν, εἴτε τὰ τῆς ἐρμηνείας, εἰ ὑπό τι μελαίνοιτο, διελεύκαινες· ἀλλὰ γε καὶ τῶν ἄλλων πολλά ξυνεφόρεις παραμιγνύς, οὐκ ἐξώροις παρα δρομαῖς τῶν προκειμένων φιλοτιμούμενος, παρὰ δὲ τῆς αὐτόθεν προκυπτούσης ἀφορμῆς δεχόμενος τὸ ἐνδόσιμον, καὶ τὴν παρέκβασιν οὐ παρὰ θύραν (τὸ τοῦ λόγου) ποιούμενος, ὡς ἂν εἰ καὶ παραφανέντος ὄνυχος όλος λέων κατὰ τὴν παροιμίαν διήρθρωτο. Ἀλλ᾿ οὐκ ἀκλαυτί ταυτί διηγεῖσθαι οἷος τέ εἰμι μικρὸν γὰρ τοῦ πάθους ἀνανήψας, ὦ παρόντες, εἰς ολοφύρσεις καταρρέω πάλιν. Τῶν γὰρ ὁμιλητών ἐκεῖνον τὸν κύκλον ἀναπληρῶν καὶ αὐτός, φιλοτιμότερον ἐφιλοφρονούμην παρ' αὐτῷ, καὶ ὑπὸ κρατῆρι σοφίας μείζονι ταύτῃ καὶ ἡ μνήμη τούτων προσ πίπτουσα στρέφει μου τὴν καρδίαν, καὶ τὸ ἐν αὐτῇ συμπιέζουσα αἷμα εἰς δάκρυα προσαναθλίβει, κατὰ θρόμβους αίματος συλλειβόμενα. Πλὴν πειρατέον καὶ αὖθις αναφέρειν, καὶ ὡς ἐξον ἀνακωχεύειν τὸ δάκρυον, ἵνα μὴ μόνον ἀφοσιωσώμεθα τῷ ἀνδρὶ τὸ ἀπολοφύρασθαι, αλλά και τι τῶν ἐκείνου καλών θαυματώμεθα. Χρὴ γὰρ κάνταύθα μνήμην δικαίου γενέσθαι μετ' ἐγκωμίου μετρίου καὶ διαπλεκομένου τοῖς πένθεσι· καὶ τοῦτο οὐ μετὰ ρυθμού κομψού τινος ἡ περιᾷ δοντος έξωμα. Μουσικα γὰρ ἐν πένθει, κατὰ τὸν σοφόν, διήγησις άκαιρος. Ο γοῦν ἐλέγομεν, μικρὰ μὲν ἄμα τελεῖσθαι καὶ μεγάλα μυστήρια τοὺς αὐτοὺς οὐκ ἦν ποτε θεμι τήν, οὔτε μὴν χορεύειν δαδουχεῖν τε καὶ ἐποπτεύειν κατὰ ταυτόν. ᾿Αμαθες γὰρ καὶ σφαλερόν οἶδεν ή παροιμίᾳ τὸ ἐν πίθῳ τὴν κεραμείαν διδάσκεσθαι. Παρ' ἐκείνῳ δ' όμος ἱεροφαντοῦντι τὰ λογικών τε χνών όργια άμα τα Μουσών πεπάτηκε τις προπύ καια, καὶ παραχρῆμα καὶ τὰ τῶν ἀνακτόρων ἐπών Στενε ἄντα, καὶ τῆς τελετῆς οὐδὲν ἦν, ὅπερ υπελείπετο πάντη τοῖς νεοτελέσιν ἀνέκφορον. Αλλά τις τῶν φοιτώντων πυκτίδα ποιητικὴν ὑπὸ μάλων φέρων, ἐδεῖτο μέτρων μὲν νόμους μνεῖσθαι, καὶ ρυθμούς αρμονίας, καὶ τοῦ ἐτύμου των ονομάτων ἀνάπτυξιν, ψυχαγωγεῖσθαί τε πράξεων ἀρχαιολογουμένων μυθεύμασιν· εἶθ᾽ ὑπέστρεφε τούτων θεωρὸς ἐντελὴς καὶ τῶν μυστικωτέρων οὐ παράπαν ἀτέλεστος. Οὐδὲ γὰρ διεσπουδάζετο οἱ τούτων τὴν ἔφεσιν ἀποπλῆσαι μόνον τοῖς μύσταις, ἀλλὰ γε καὶ3$1
MONODIA IN EUSTATHIUM THESSAL.
lingua, flumina nectare saturata distillabat; quare
præcepta ejus in intimum penetrabant animum
neque ulla vi eradicari valebant. Omnium enim
mentes, quas doctrina ac disciplina sua adimplesset, philtris Chaldaicis, ut ita dicam, imbuisse
videbatur. Tu Castellum Gratiarum, artificiis jucundis discipulos docebas, et voce tua Sirenum
vocem superante eo perduxisti ut quæ antea fabulosa habita fuerant, nunc pro veris ducerent. Quofactum est ut felicissima alios instituendi methodo
multis multa communicaveris. Non enim librum
aliquod cum aliis legens ea quæ necessario interpretanda venerunt, explicuisti, locos, si qui
erant difficiles dilucidando, sed alia plurima
sponte immiscendo quæ ad rem facere videbantur.
καθεύδοι, ἀλλ᾽ ἅμα μίκρ᾽ ἄττα ἐψωμίζετο παρ' ἐκεί- Ezechiel per somnium edidit. Mel enim Eustathio
νου. καὶ παραχρῆμα διαπνίζετο, μουσικού τινος
κάτοχος ἄσθματος. Πλὴν οὐκ ἔμπικρα ἦν, ὡς τὰ
δάφνες πέταλα, τα ψωμιζόμενα παρ' ἐκείνου, τῆς
τῶν σοφῶν ἐπιφυλλίδος, καὶ νῦν οἴμοι! τετρυγημένης
θανάτου τομή, γλυκάζοντα δὲ μᾶλλον, ὡς ἡ κεφαλές
ή βεβρωμένη τῷ Ἰεζεκιήλ προφητικῶς ὀνειρώτ
τοντι. Μέλιτος γὰρ ἀπέσταζον αἱ τῶν ὁμιλιῶν Εὐσταθίου χάριτες, ὡς ἀτεχνῶς ἀποῤῥωγές τινες νέο
κταρος· ὅθεν καὶ εἰς ἄκρον ψυχῆς μυελόν τοῖς
ἀκροαταῖς εἰσδυόμενα τὰ διδάγματα, καὶ ἄντικρυς
εγκαόμενα, διατηροῦντο ἀνέκπλυτα λήθης ρεύματι.
Τὸ γὰρ ἡδονῇ ψυχῆς ἐκτυπούμενον μάθημα μηνμονικωτέρα δέλτω φρενός εγκολάπτεται, ὡς θάττον ἂν
ἐπιδέσθαι καὶ περὶ τούτου ὁ καὶ περὶ σοφιστού
τινος πάλαι λόγος διέρρει, ὡς ἄρα Χαλδαϊκαίς τισι
μαγγανείαις τοὺς ὁμιλητάς έργάζοιτο μνήμονας.
Τοιούτῳ φαρμάχῳ τὸ μνῆμον εἰς βάθος τοῖς μαθηταῖς ἐνεχάραττες, ὦ Χαρίτων ἁπασῶν ἀνάκτορον σύ,
καὶ Έργων καὶ Σειρήνων ἐπαγωγότερα, καὶ πείθων τά μέχρι σου μυθευόμενα, ὡς ἀληθῆ τοῦ λοιποῦ πιο
στεύεσθαι· ὥσπερ καὶ τὸ πολυμαθὲς καὶ πολλῶν ἐπιστῆμον ἐναπετίθεις σφίσιν ἐν χρόνῳ βραχεῖ διὰ
τῶν ὡς ἑκάστοτε ὁμιλιῶν σου τῶν ἀποβαπτομένων εἰς πᾶσαν λογικὴν μέθοδον. Οὐ γὰρ τῆς χεροίν βία
Ελου μόνης τὸν νοῦν ἀνέπτυαστες ἐν ταῖς ὁσημέραι συναναγνώσεσιν, εἴτε τὰ τῆς ἐρμηνείας, εἰ ὑπό τι
μελαίνοιτο, διελεύκαινες· ἀλλὰ γε καὶ τῶν ἄλλων πολλά ξυνεφόρεις παραμιγνύς, οὐκ ἐξώροις παραδρομαῖς τῶν προκειμένων φιλοτιμούμενος, παρὰ δὲ τῆς αὐτόθεν προκυπτούσης ἀφορμῆς δεχόμενος τὸ
ἐνδόσιμον, καὶ τὴν παρέκβασιν οὐ παρὰ θύραν (τὸ τοῦ λόγου) ποιούμενος, ὡς ἂν εἰ καὶ παραφανέντος ὄνυχος όλος
λέων κατὰ τὴν παροιμίαν διήρθρωτο.
Sed, o chari amici, siccis hoc oculis referre non
valeo, et in pristinum mærorem semper relabor.
Memini enim quanta comitate ego ipse, qui in ejus
discipulorum numero eram, exceptus ab eo fui,
Ἀλλ᾿ οὐκ ἀκλαυτί ταυτί διηγεῖσθαι οἷος τέ εἰμι·
μικρὸν γὰρ τοῦ πάθους ἀνανήψας, ὦ παρόντες, εἰς
ολοφύρσεις καταρρέω πάλιν. Τῶν γὰρ ὁμιλητών
ἐκεῖνον τὸν κύκλον ἀναπληρῶν καὶ αὐτός, φιλοτι
μότερον ἐφιλοφρονούμην παρ' αὐτῷ, καὶ ὑπὸ κρατῆρι ut plenum sapientiæ calicem exhaurirem. Me
σοφίας μείζονι· ταύτῃ καὶ ἡ μνήμη τούτων προσ- miserum! Præteritorum temporum reminiscentia
πίπτουσα στρέφει μου τὴν καρδίαν, καὶ τὸ ἐν αὐτῇ cor occupat et lacrymas cum sanguine miscet.Sed,
συμπιέζουσα αἷμα εἰς δάκρυα προσαναθλίβει, κατὰ Mitte lacrymari, mihi ipsi dico, ut virum defunθρόμβους αίματος συλλειβόμενα. Πλὴν πειρατέον ctum non lugeamus tantum, sed admirationis ei
καὶ αὖθις αναφέρειν, καὶ ὡς ἐξον ἀνακωχεύειν τὸ
debitum officium ob claras ejus virtutes persolvaδάκρυον, ἵνα μὴ μόνον ἀφοσιωσώμεθα τῷ ἀνδρὶ τὸ mus. Justorum enim memoria modica laude eaque
ἀπολοφύρασθαι, αλλά και τι τῶν ἐκείνου καλών simplici et rite limitata,honorauda est. Musica enim,
θαυματώμεθα. Χρὴ γὰρ κάνταύθα μνήμην δικαίου in luctu, secundum Sapientem,importuna narratio,
γενέσθαι μετ' ἐγκωμίου μετρίου καὶ διαπλεκομένου τοῖς πένθεσι· καὶ τοῦτο οὐ μετὰ ρυθμού κομψού τινος ἡ περιᾷδοντος έξωμα. Μουσικα γὰρ ἐν πένθει, κατὰ τὸν σοφόν, διήγησις άκαιρος.
Ο γοῦν ἐλέγομεν, μικρὰ μὲν ἄμα τελεῖσθαι καὶ
μεγάλα μυστήρια τοὺς αὐτοὺς οὐκ ἦν ποτε θεμι
τήν, οὔτε μὴν χορεύειν δαδουχεῖν τε καὶ ἐποπτεύειν
κατὰ ταυτόν. ᾿Αμαθες γὰρ καὶ σφαλερόν οἶδεν ή
παροιμίᾳ τὸ ἐν πίθῳ τὴν κεραμείαν διδάσκεσθαι.
Παρ' ἐκείνῳ δ' όμος ἱεροφαντοῦντι τὰ λογικών τε
χνών όργια άμα τα Μουσών πεπάτηκε τις προπύ
καια, καὶ παραχρῆμα καὶ τὰ τῶν ἀνακτόρων ἐπών
Στενε ἄντα, καὶ τῆς τελετῆς οὐδὲν ἦν, ὅπερ
υπελείπετο πάντη τοῖς νεοτελέσιν ἀνέκφορον. Αλλά
τις τῶν φοιτώντων πυκτίδα ποιητικὴν ὑπὸ μάλων
φέρων, ἐδεῖτο μέτρων μὲν νόμους μνεῖσθαι, καὶ
ρυθμούς αρμονίας, καὶ τοῦ ἐτύμου των ονομάτων
ἀνάπτυξιν, ψυχαγωγεῖσθαί τε πράξεων αρχαιολο
γουμένων μυθεύμασιν· εἶθ᾽ ὑπέστρεφε τούτων
θεωρὸς ἐντελὴς καὶ τῶν μυστικωτέρων οὐ παράπαν
ἀτέλεστος. Οὐδὲ γὰρ διεσπουδάζετο οἱ τούτων τὴν
ἔφεσιν ἀποπλῆσαι μόνον τοῖς μύσταις, ἀλλὰ γε καὶ
Jam alidi diximus contra normam esse initiari
ad magna simul et parva mysteria; jam enim in
proverbio est stulti esse in vase pretioso artem
figulinam discere velle. Sub ipsius autem auspiciis
qui ut sacerdos initiator sapientiæ mysteria ac
rhetoricen docebat, discipuli Musarum propylsa
ingrediebantur, palatii sanctissimum contemplabantur; nulla enim provincia mysteriorum occlusa
erat neophytis. Quid? quod si discipulorum aliquis
versificationis rhythmum et harmoniam ediscere
cupiebat aut vocum etymologiam, Eustathium habebat ducem peritum in docendis antiquitatis traditionibus et in brevi temporis momento solutionem problematum desideratam obtinebat.
Id enim fecit ut adolescentium studiis favendo ad
rerum multitudini occultarum cognitionem januas
reseraret. Quotusquisque non lacte, sed fortiori
cibo et ingenii maturitate saturatus inde rediit!
col. 343–344page 11 of 31
PG 140:343τὰ τῶν μύθων παραπετάσματα διασχεῖν, καὶ δοῦ και είσω χωρήσαι, καί τι τῶν πολλοῖς ἀνεφιχτων ἐποπτεῦσαι θέαμα. Πόσοι προσίοντες νήπιοι κλώνο θανον ἀντὶ γάλακτος στεῤῥοτέραις μαθημάτων τρο φαῖς ἐξανδρούμενοι τὰ αἰσθητήρια τοῦ νοῦ ἐπανε ήκοντες· καὶ χθὲς μὲν ταῖς γλώτταις ὑποψελλίζοντες, ἔντρανον δὲ καὶ τορὸν φθεγγόμενοι σήμερον. Εἴπω τὸ καινότερον· πόσοι μέχρι τούτου γραμματικὴν ἀκριβῶσθαι τοσοῦτον ᾤοντο, ὡς ἐπαγγέλλεσθαι καὶ ἄλλοις καθηγεῖσθαι τῆς τέχνης, ἕως ἐκείνῳ κανόνι καὶ ποτὶ σπάρτον φασὶ λίθον παραθεῖναι τὰ καθ᾿ ἑαυτοὺς ἔγνωσαν. Πόσοι μέχρι τούτου ῥητορικαῖς χάρισι θύειν ἐνόμιζον, ἕως τῶν Εὐσταθίου Σειρήνων εκροάσαντο. Πόσοι φιλοσοφίαν μέχρι τού του πρεσβεύειν εδόκουν, ἕως ἐκείνῳ τεχνοῦντι τέ β χνας καὶ πάσας επιστήμας ἐπιστημοῦντι παρέβαλον· Τὸ δ' ἐντεῦθεν γνόντες εαυτούς, κἀκεῖνο πρώτ τον καλῶς σοφιζόμενοι τὸ περὶ ἑαυτῶν, ὡς οὐδὲν εἰδότων, εἰδέναι σαφῶς, τὸ εἶναι τοῦ οἴεσθαι τὸ λοιπὸν ἀντηλλάττοντο. Ταύτη τοι καὶ στρεφόμενοι καὶ ὡς παῖδες ἀρτιμαθεῖς γινόμενοι, ηγάπων, ἡ νῦν γοῦν ἀρχόμενοι παρ' ἐκείνῳ μεταδιδάσκοντι μαθητεύοιντο, καὶ γηρῷεν μανθάνοντες. Ὅτε καὶ τοὺς ἀεὶ προσφοιτῶντας καὶ ἀποφοιτώντας θεώμενος, τῆς Ομηρικής ανεμιμνησκόμην εἰκόνος· ὡς γὰρ πέτρης ἐκ γλαφυρῆς ἔθνη μελισσῶν ἕξεισιν, οὕτω καὶ τῷ Ευσταθίου μελισσώνι προσίπταντο καὶ ἀφίπταντο βοτρυδόν ὁσημέραι φιλολόγων σμήνη μυρία, καὶ εἴ τινες ἄλλως ἀρετῆς τι μετεποιοῦντο, καὶ ῥυθμίσοντος προσεδέοντο. Νόμος γὰρ ἦν ἔμψυχος ἀρετῆς, καὶ μεγίστη πρὸς ἀρετὴν παράκλησις, οὐ μόνον φθεγγόμενος, ἀλλὰ καὶ μόνον βλεπόμενος. Ω προσώπου σεμνοῦ! ὦ εὐσχήμονος σχήματος και Περικλέους καὶ Ξενοκράτους αἰδεσιμώτερον, μόνῳ τῷ φαίνεσθαι σωφρονίζοντος τοὺς ὁρῶντας, πρὸς τὴν ὄψιν μεταβαλλομένους αὐτὴν καὶ τυπουμένους ἐς ἠθῶν ἐπικόσμησιν Ω διαλέξεων ἀποβα πτομένων μὲν εἰς νοῦν, παντοδαπαῖς δὲ σταζομένων χάρισιν! Ω λόγων ἐκείνων, μήτε βωμολόχοις εὐτραπελίαις γελοιαζόντων σκηνικώτερον, μήτε ἀηδιζόν των στρυφνότητος ομφακιζούσης βαρύτητα, υποσέ μνῳ δὲ κεκραμένων ἀστειοσύνῃ, καὶ κατὰ τὴν αποστολικὴν υποθήκην θείῳ παρηρτυμένων ἀλατι ὡς τὸν ἀκροώμενον διημερεύειν ἀσμένως, τῶν οἴκοι κατὰ τοὺς λωτοφαγοῦντας λαθόμενον Ω σωφροσύνης ἄκρας ω φρονήσεως εντεχνους ὦ ψυχῆς ἐν τοῖς δείνοις ἀτρέπτου, καὶ βεβαιούσης τὴν κλήσιν τοῖς πράγμασιν! Όσος άρετης πλοῦτος, ὅσον χύμα σου φίας ἐνὶ τετελευτηκότι ἀνδρὶ συναπέρρευσε, μνήμην κατελελοιπότι μόνην ἡμῖν, καὶ τὸ ἐπὶ τῇ μνήμῃ θαῦμα καὶ δάκ ρυον! Τίς ἄν μοι δοίη γλώτταν Εὐσταθίου, καὶ τὴν ἀρετὴν καὶ γλῶτταν Εὐσταθίου θαυμάσομαι ὅσον άξιον; Ὡς να με τοὺς ἐπαίνους τούτους ἴσα καὶ ψόγους αἰσχύνομαι. Ανήρ γὰρ ἐκεῖνος μόνος, ὡς ἔοικεν, απαράμιλλον ἄλλοις ἀπεδείξατο βίον, και βίῳ γλώτταν ἀνθάμιλλον, καὶ οἷός τοι κατ' ἀμφότερα πέπαυτο· οἱ δὲ σκιαὶ ἀίσσομεν. Αμέλει καὶ ὡς ἄμφω φάεα καλά, βίου καὶ λόγου, προβεβλημένος, ὡς ἐπὶ περιωπὴν δυοῖν λυχνίαιν, σοφιστικοῦ καὶ ἀρχιερατικού θρόνου, μετεωρίζεται· τῷ μὲν ἐνιδρυθείς μικρῳ πρότερον, τῷ δ' ὕστερον. Καὶ τοῦ παλαιοῦ μὲν Ἰσραὴλ έρχο μάζοντος ἡμέρας ἡγεῖτο στύλος νεφέλης, νυκτὸς δὲ στύλος πυρός· Εὐστάθιος δὲ οὐκ ἀνὰ μέρος ἡγεῖτο, πῆ μὲν ὡς ῥήτωρ περίπνους, τη δ' ως πνευματική βίῳ προλάμπων (πνεύματος γὰρ νεφέλη σύμβολου). 'Αλλ' ότε ρητορικῶς (τὸ τοῦ λόγου) δι' άρματος ἔστραπτε, καὶ πνευματικώς προσεπέλαμπε· καὶ ὅτεSed majora memoremus.Multi quidem ad eloquen«τὰ τῶν μύθων παραπετάσματα διασχεῖν, καὶ δοῦ
tiæ fastigium se evectos autumabant atque idoneos και είσω χωρήσαι, καί τι τῶν πολλοῖς ἀνεφιχτων
ad docendum alios quod ipsi scire se putabant, do- ἐποπτεῦσαι θέαμα. Πόσοι προσίοντες νήπιοι κλώνο
nec sub Eustathii auspiciis quantum ignorarent
θανον ἀντὶ γάλακτος στεῤῥοτέραις μαθημάτων τρο
intelligerent. Multi in Gratiarum se mysteria ini- φαῖς ἐξανδρούμενοι τὰ αἰσθητήρια τοῦ νοῦ ἐπανε
tiatos credebant, donec ipso monente, errorem ήκοντες· καὶ χθὲς μὲν ταῖς γλώτταις ὑποψελλίζονsuum cognoscerent. Plures in philosophia maximo- τες, ἔντρανον δὲ καὶ τορὸν φθεγγόμενοι σήμερον.
pere profecisse sibi, videbantur, donec sese cum illo Εἴπω τὸ καινότερον· πόσοι μέχρι τούτου γραμμαviro artium ac litterarum peritissimo se conferrent. τικὴν ἀκριβῶσθαι τοσοῦτον ᾤοντο, ὡς ἐπαγγέλλε
Igitur postquam cognovissent se nil scire, ad ipsa σθαι καὶ ἄλλοις καθηγεῖσθαι τῆς τέχνης, ἕως ἐκείνῳ
rudimenta redire non erubescebant et in optimi κανόνι καὶ ποτὶ σπάρτον φασὶ λίθον παραθεῖναι τὰ
magistri schola jam ætate provectiores meliora καθ᾿ ἑαυτοὺς ἔγνωσαν. Πόσοι μέχρι τούτου ρητορι
melius addiscere. Equidem alumnorum omnibus καῖς χάρισι θύειν ἐνόμιζον, ἕως τῶν Εὐσταθίου
horis domum ejus frequentantium agmina contem- Σειρήνων εκροάσαντο. Πόσοι φιλοσοφίαν μέχρι τού
plando, Homeri de apum examinibus loquentis me- του πρεσβεύειν εδόκουν, ἕως ἐκείνῳ τεχνοῦντι τέ
mini, quarum ad instar innumeri omnium ætatum β χνας καὶ πάσας επιστήμας ἐπιστημοῦντι παρέβα
homines ejus audiendi causa quotidie convenerunt λον· Τὸ δ' ἐντεῦθεν γνόντες εαυτούς, κἀκεῖνο πρώτ
ad eum qui virtutis normam et regulas non verbo τον καλῶς σοφιζόμενοι τὸ περὶ ἑαυτῶν, ὡς οὐδὲν
tantummodo, sed proprio exemplo dare posset. εἰδότων, εἰδέναι σαφῶς, τὸ εἶναι τοῦ οἴεσθαι τὸ
λοιπὸν ἀντηλλάττοντο. Ταύτη τοι καὶ στρεφόμενοι καὶ ὡς παῖδες ἀρτιμαθεῖς γινόμενοι, ηγάπων, ἡ νῦν
γοῦν ἀρχόμενοι παρ' ἐκείνῳ μεταδιδάσκοντι μαθητεύοιντο, καὶ γηρῷεν μανθάνοντες. Ὅτε καὶ τοὺς
ἀεὶ προσφοιτῶντας καὶ ἀποφοιτώντας θεώμενος, τῆς Ομηρικής ανεμιμνησκόμην εἰκόνος· ὡς γὰρ πέτρης
ἐκ γλαφυρῆς ἔθνη μελισσῶν ἕξεισιν, οὕτω καὶ τῷ Ευσταθίου μελισσώνι προσίπταντο καὶ ἀφίπταντο
βοτρυδόν ὁσημέραι φιλολόγων σμήνη μυρία, καὶ εἴ τινες ἄλλως ἀρετῆς τι μετεποιοῦντο, καὶ ῥυθμίσοντος προσεδέοντο. Νόμος γὰρ ἦν ἔμψυχος ἀρετῆς, καὶ μεγίστη πρὸς ἀρετὴν παράκλησις, οὐ μόνον φθεγγόμενος, ἀλλὰ καὶ μόνον
βλεπόμενος.
O vultum, o staturam magis veerandam quam Ω προσώπου σεμνοῦ! ὦ εὐσχήμονος σχήματος
Periclis, quam Xenocratis, utpote quæ morum inte- και Περικλέους καὶ Ξενοκράτους αἰδεσιμώτερον,
gritatem primo intuitu revelabat! O sermones acu- μόνῳ τῷ φαίνεσθαι σωφρονίζοντος τοὺς ὁρῶντας,
tos simul et venustos, facetiis ac nugis pariter πρὸς τὴν ὄψιν μεταβαλλομένους αὐτὴν καὶ τύπουalienos ac a rigore et duritie verborum, imo sale μένους ἐς ἠθῶν ἐπικόσμησιν! Ω διαλέξεων ἀποβα
divino, ut Apostolus prescribit, suffusos! Totos πτομένων μὲν εἰς νοῦν, παντοδαπαῖς δὲ σταζομένων
sane dies eum audire, ab eo discere juvabat, et χάρισιν! Ω λόγων ἐκείνων, μήτε βωμολόχοις εὐτραpatriæ ipsius, ut illi apud Lotophagos, oblitus es- πελίαις γελοιαζόντων σκηνικώτερον, μήτε ἀηδιζόνses. Quæ ingenii acies, quæ in omnibus rebus pru- των στρυφνότητος ομφακιζούσης βαρύτητα, υποσέ
dentia, quæ constantia animi in rebus adversis, μνῳ δὲ κεκραμένων ἀστειοσύνῃ, καὶ κατὰ τὴν
quæ strenuitas in agendo! Qualis fons virtutis et αποστολικὴν υποθήκην θείῳ παρηρτυμένων ἀλατι·
sapientiæ in unius morte exstincta est cujus me- ὡς τὸν ἀκροώμενον διημερεύειν ἀσμένως, τῶν οἴκοι
moria ac desiderium omnium oculos lacrymis re- κατὰ τοὺς λωτοφαγοῦντας λαθόμενον! Ω σωφροσύ
plet! Quis mihi linguam, quis virtutem Eustathii νης ἄκρας! ω φρονήσεως εντεχνους! ὦ ψυχῆς ἐν τοῖς
dabit ut eum pro dignitate collaudem? sine quibus δείνοις ἀτρέπτου, καὶ βεβαιούσης τὴν κλήσιν τοῖς
laudatio mea vituperium esse mihi videtur.
πράγμασιν! Όσος άρετης πλοῦτος, ὅσον χύμα σου
φίας ἐνὶ τετελευτηκότι ἀνδρὶ συναπέρρευσε, μνήμην κατελελοιπότι μόνην ἡμῖν, καὶ τὸ ἐπὶ τῇ μνήμῃ θαῦμα καὶ δάκ
ρυον! Τίς ἄν μοι δοίη γλώτταν Εὐσταθίου, καὶ τὴν ἀρετὴν καὶ γλῶτταν Εὐσταθίου θαυμάσομαι ὅσον άξιον; Ὡς να
με τοὺς ἐπαίνους τούτους ἴσα καὶ ψόγους αἰσχύνομαι.
Eustathius vitæ integerrimæ exemplo et summa
sermonis inter omnes præfulgebat; magnus enim in
utroque fuit;ad quem comparati nos umbra sumus.
Quis alius præter illum philosophiæ ac theologiæ antistes æquo lumine fulsit? Israelitis olim Deus per
diem in columna nubis, et per noctem in columna
ignis viam ostendit: Eustathius non altero munere
fungebatur, qua orator ignivomus, qua dux in semita virtutis, imo hincorator altisonans inde sacerdos purus et eloquens omnibus errantibus ut pharus
viam præmonstrabat: quoties enim pro rerum gravitate verba facienda erant, qua vi audientium animos movebat, adversarios ipsos convincebat, ita
antiquitas tota vix similis oratoris exemplum
Ανήρ γὰρ ἐκεῖνος μόνος, ὡς ἔοικεν, απαράμιλλον
ἄλλοις ἀπεδείξατο βίον, και βίῳ γλώτταν ἀνθάμιλ
λον, καὶ οἷός τοι κατ' ἀμφότερα πέπαυτο· οἱ δὲ σκιαὶ
ἀίσσομεν. Αμέλει καὶ ὡς ἄμφω φάεα καλά, βίου
καὶ λόγου, προβεβλημένος, ὡς ἐπὶ περιωπὴν δυοῖν
λυχνίαιν, σοφιστικοῦ καὶ ἀρχιερατικού θρόνου,
μετεωρίζεται· τῷ μὲν ἐνιδρυθείς μικρῳ πρότερον,
τῷ δ' ὕστερον. Καὶ τοῦ παλαιοῦ μὲν Ἰσραὴλ έρχο
μάζοντος ἡμέρας ἡγεῖτο στύλος νεφέλης, νυκτὸς δὲ
στύλος πυρός· Εὐστάθιος δὲ οὐκ ἀνὰ μέρος ἡγεῖτο,
πῆ μὲν ὡς ῥήτωρ περίπνους, τη δ' ως πνευματική
βίῳ προλάμπων (πνεύματος γὰρ νεφέλη σύμβολου).
'Αλλ' ότε ρητορικῶς (τὸ τοῦ λόγου) δι' άρματος
ἔστραπτε, καὶ πνευματικώς προσεπέλαμπε· καὶ ὅτε
col. 345–346page 12 of 31
PG 140:345διαύγαζαν ἀρχιερατικῶς, καὶ ῥητορικῶς διαπύρσευε, & καὶ τῶν κατ' αμφότερα πλανωμένων ἡγεμόνευεν ἀμφοτέρωθεν· Ως γὰρ πρὸ τοῦ ἐπαγγέλματος ἀπη τεῖτο τὴν πομπικωτέραν τῶν λόγων ἐπίδειξιν, πῶς ἂν εἴποιμι, ὅσοις καὶ οἴοις ἐχειροῦτο τὸ θέατρον πάθεσιν, ἐκπλήττων ἅμα καὶ θέλγων καὶ συμπείθων τοῖς καθ' ἑαυτὸν, ὡς οὐδὲ τὰ τῶν παλαιῶν ἄρα θαύ ματα καθάπαξ μεμύθευτο Λειδε μέν γάρ κλέα βασιλέων μεγαλουργών, και ύψιθρόνων πατριαρχῶν· τὰ δ᾽ ἐπέῤῥεον ἔθνεα σοφιστῶν καὶ παντοίων ἑτέρων ακροατῶν, ὡς ὑπὸ κρουμάτων Ορφέως ελκόμενα. Εξέπληττε δ' αὖ ἀστράπτων καὶ βρον τῶν ὑπὲρ τὸν ξυγκυκῶντα ποτὲ τὴν Ελλάδα δημηγορία Περικλήν, οἷς ὑπερεφώνει τὴν ύπερτονον Δημοσθένους ἐγὼ καὶ τὸν ὑψήγορον ῥοῖζον Πολέμωνος, καὶ οἷς οὐδέν τι τῶν κοινῶν ἡνείχετο μὴ οὐ καινῶς φράζειν ἐκ τῆς τοῦ φράζειν πολλῆς περιουσίας καὶ καινοπρεπούς ἀφθονίας καὶ περιττότητος,; οὐκ ἀλλόκοτα ονοματοθετῶν, ἡ μεταφέρων ανασε συρμένα, η παφλασμασι διθυράμβων εκτραχυνόμε νος, η παρακρήμνοις ἐκτραχηλιζόμενος δριμυτησι. Ταῦτα γὰρ τῶν τηνικαύτα παρανομίαις τῆς τέχνης χρωμένων πλημμελήματα οἱ τοῦ μὲν ἀληθοῦς ὕψους τῶν λόγων οὐκ ἐφικνούμενοι, ἐπὶ τὸν ὑπόκενον καὶ πομφολυγώδη κενεμβατούντες όγκον κατέπιπτον. εἶτα τὴν ἡνιοχοῦσαν οὐκ ἔχοντες ἐπιστήμην, ἀλογίστως ηγοντό, τε καὶ ἐφέροντο, κειν' όχεα καθ' Ομη ρον κροτέοντες. Εἰ δὲ καὶ κάλλους τοῦ περὶ λόγους ἐρασθεῖεν, τοῦ μὲν ὄντος, ὡς ὁ Ιξίων τῆς Ηρας καὶ τῆς Πηνελόπης οι μνηστήρες, απεσφάλλοντος εἴδωλον δέ τι ανεμώλιον ἡ θεραπαινίδιον πορνικῇ κομμωτική διεσκευασμένον πειρώντες ελάνθανον αυτούς. Ώσπερ και, ότε βουληθείεν ἐξαλλάττοντες ἀλλοῖοί τινες φαίνεσθαι, τοῦ μὲν καινοτέρου τρόπου, καὶ ὅσον ἡ σχῆμα γοὖν ἡ ὄνομα ἐκ τοῦ καθωμιλη μένου εἰς τὸ ἀθικτότερον μεθαρμόσασθαι, εἶδες ἂν τοὺς ἄνδρας οὐδ' ἐγγὺς ήκοντας, της ποητικής δε μόνον τὴν τραχυτέραν συμφορούντας άμαξαις, τῶ καταλογάδην καὶ πεξαιτέρῳ, και οἷον ἐπίβλημα πορφύρας φαύγοις ἐπιρρίπτοντας ρακεσί, μάλλον 1; δι τῆς ἐθάδος καὶ Ελληνος ῥητορικῆς, ἔκφυλόν τινα σκευὴν μεταμπισχομένους, ἐπὶ τῷ σφῶν αὐτῶν οὐκ ευσχήμονι, ὡς καὶ τὴν Περσικήν στοχὴν τῆς Μακεδονικής φασι μετενδύσασθαι τὸν ᾿Αγέξανδρον ἕως ὁ πολὺς τὴν γλῶτταν Εὐστάθιος προστάτης καὶ; σωτήρ ἀνεφάνη τῆς τέχνης κινδυνευούσης, εἴπερ ποτέ τηνικαύτα, κατὰ τὴν Πλατωνικήν διαβολὴν τοῦ; χορον τῶν τεχνῶν διαγράφεσθαι, καὶ μηδε πολιτικού τινος καλεῖσθαι μορίου είδωλον. Οὐ γὰρ πρότερον ἀνῆκεν ἐπιστρέφων καὶ μεταρρυθμίζων (τούτο μεν οἷς ἐθεμίστευεν ἀπὸ τεχνικῶν ἀξόνων· τοῦτο δέ, οἷς επιστημονικῶς ἐξεπονεῖτο πρὸς τὰ τῆς τέχνης ἀρχέτυπα), έως τους οὕτως ἀτόπως εκτετοπισμένους συμφύλων νόμων ῥητορικῆς ἐπανάγων κατά βραχύ, πρὸς τὰ τῆς τέχνης τελευτῶν κατήγαγε πάτρια. Ατε καὶ οὗτοι ποιοῦντες εὖ ἐνεκαλύπτοντο, παρόσον τὰ μὲν κατ᾿ αὐτοὺς ἐκ παραθέσεως ἐξουδενοῦντο ὡς ὕδωρ εἰκὴ διαπορευόμενον, τὰ δ' Εὐσταθίου ὑπερεθαυμάζοντο, ὡς ἀτεχνῶς ἐοικότα χρυσίου ποταμῷ ῥέοντι καὶ ῥοιζοῦντι δ' ἂν εἴποιεν — ἀπὸ τοῦ Λιβάνου κατὰ τὸ Σολομώντειον ᾄσκα, ὅσοι τὸ ῥεῖθρον τῶν τοῦ ἀνδρὸς λόγων ὡς εἰς πηγὴν ἀρχέγονον τὸν ἐκεῖθεν ἐπωνυμοῦντα καὶ ρέοντα σοφιστήν, ἀναφέρουσιν, οὐκMONODIA IN EUSTATHIUM THESSAL.
διαύγαζαν ἀρχιερατικῶς, καὶ ῥητορικῶς διαπύρσευε, & offerre possit. Qui ubi regum præclare facta, aut
καὶ τῶν κατ' αμφότερα πλανωμένων ἡγεμόνευεν illustrium patriarcharum gloriam celebrabat, omἀμφοτέρωθεν· Ως γὰρ πρὸ τοῦ ἐπαγγέλματος ἀπη- nis generis studiosi quasi Orphica lyra allecti undiτεῖτο τὴν πομπικωτέραν τῶν λόγων ἐπίδειξιν, πῶς que confluebant ad eum, cujus in labiis tonitru ao
ἂν εἴποιμι, ὅσοις καὶ οἴοις ἐχειροῦτο τὸ θέατρον fulmen plus quam in ipsius Periclis residebat, qui
πάθεσιν, ἐκπλήττων ἅμα καὶ θέλγων καὶ συμπείθων Demosthenis vim et Polemonis vehementiam æque
τοῖς καθ' ἑαυτὸν, ὡς οὐδὲ τὰ τῶν παλαιῶν ἄρα θαύ superabat; qui antiquis novitatem dare callebat;
ματα καθάπαξ μεμύθευτο; Λειδε μέν γάρ κλέα qui quæcunque dicebat decus conservando novo
βασιλέων μεγαλουργών, και ύψιθρόνων πατριάρ- aliquo modo ao colore efformabat ob ingenii partiχῶν· τὰ δ᾽ ἐπέῤῥεον ἔθνεα σοφιστῶν καὶ παντοίων cularis abundantiam, æque alienus ab ostentatione
ἑτέρων ακροατῶν, ὡς ὑπὸ κρουμάτων Ορφέως ao duritie, vitiis quæ peculiaria sunt iis qui veram
ελκόμενα. Εξέπληττε δ' αὖ ἀστράπτων καὶ βρον orationis sublimitatem attingere non valentes ad
τῶν ὑπὲρ τὸν ξυγκυκῶντα ποτὲ τὴν Ελλάδα δημη- ampullas descendunt, et laxatis habenis, omnibus
γορία Περικλήν, οἷς ὑπερεφώνει τὴν ύπερτονον fastidiosi, curribus illis inanibus apud Homerum
Δημοσθένους ἐγὼ καὶ τὸν ὑψήγορον ῥοῖζον Πολέμω- similes tantum crepitant. Ut enim sermonis venustaνος, καὶ οἷς οὐδέν τι τῶν κοινῶν ἡνείχετο μὴ οὐ tem amentet magni faciant, peculiarem tamen ejus
καινῶς φράζειν ἐκ τῆς τοῦ φράζειν πολλῆς περιου amorem non magis quam Ixion Junonem aut Pene
σίας καὶ καινοπρεπούς ἀφθονίας καὶ περιττότητος, lopem proci attingunt; nec vident se a simulacro
οὐκ ἀλλόκοτα ονοματοθετῶν, ἡ μεταφέρων ανασε aliquo vel lenocinii artibus deceptos esse. Fuere
συρμένα, η παφλασμασι διθυράμβων εκτραχυνόμε etiam qui tironum more inusitatis verbis ac tropis
νος, η παρακρήμνοις ἐκτραχηλιζόμενος δριμυτησι. uterentur, nec tamen quod tentabant nec in poesi
Ταῦτα γὰρ τῶν τηνικαύτα παρανομίαις τῆς τέχνης nec prosa oratione ab iis tractata, ubi pannum
χρωμένων πλημμελήματα οἱ τοῦ μὲν ἀληθοῦς ὕψους vilibus corporibus purpureum assuebant, nec in
τῶν λόγων οὐκ ἐφικνούμενοι, ἐπὶ τὸν ὑπόκενον καὶ rhetorica obtinuerunt. In hac enim propriæ vili
πομφολυγώδη κενεμβατούντες όγκον κατέπιπτον. formæ vestem non vernaculam circum imponeεἶτα τὴν ἡνιοχοῦσαν οὐκ ἔχοντες ἐπιστήμην, ἀλογι bant (sicut Alexander paludamento Macedonico
στως ηγοντό, τε καὶ ἐφέροντο, κειν' όχεα καθ' Ομη vestem Persicam superimposuisse fertur), donec
ρον κροτέοντες. Εἰ δὲ καὶ κάλλους τοῦ περὶ λόγους Eustathius fortiter orando artis oratoriæ sospitaἐρασθεῖεν, τοῦ μὲν ὄντος, ὡς ὁ Ιξίων τῆς Ηρας tor exstitit, quæ tum maxime in eo erat, ut ex
καὶ τῆς Πηνελόπης οι μνηστήρες, απεσφάλλοντος artium choro deleretur, quæ hucusque artis prinεἴδωλον δέ τι ανεμώλιον ἡ θεραπαινίδιον πορνικῇ cipia docendo et ad exemplarium antiquorum imiκομμωτική διεσκευασμένον πειρώντες ελάνθανον tationem exhortando eos qui rhetorices regulas
αυτούς. Ώσπερ και, ότε βουληθείεν ἐξαλλάττοντες imprudenter neglexerant, ad novum brevi tempore
ἀλλοῖοί τινες φαίνεσθαι, τοῦ μὲν καινοτέρου τρόπου, cultum reduxit ejus artis qua majoribus nostris
καὶ ὅσον ἡ σχῆμα γοὖν ἡ ὄνομα ἐκ τοῦ καθωμιλη - nihil antiquius erat. Ejusmodi igitur discipuli si
μένου εἰς τὸ ἀθικτότερον μεθαρμόσασθαι, εἶδες ἂν proprias declamationes cum Eustathii scriptis
τοὺς ἄνδρας οὐδ' ἐγγὺς ήκοντας, της ποητικής δε compararent, non videre nequibant ingentem diμόνον τὴν τραχυτέραν συμφορούντας άμαξαις, τῶ stantiam qualis est aquæ stagnantis a Pactolo qui
καταλογάδην καὶ πεξαιτέρῳ, και οἷον ἐπίβλημα jucundo cum strepitu e summo Libano delalitur,
πορφύρας φαύγοις ἐπιρρίπτοντας ρακεσί, μάλλον ut cum Salomone loquamur 1; ita quicunque elo
δι τῆς ἐθάδος καὶ Ελληνος ῥητορικῆς, ἔκφυλόν quentiam auctoris nostri sophisticam censent,
τινα σκευὴν μεταμπισχομένους, ἐπὶ τῷ σφῶν αὐτῶν iniqui æstimatores mihi quidem erunt. Non enim
οὐκ ευσχήμονι, ὡς καὶ τὴν Περσικήν στοχὴν τῆς sicut Macedones in Pyrrho Epirota Alexandrum sibi
Μακεδονικής φασι μετενδύσασθαι τὸν ᾿Αγέξανδρον redditum credebant propter celeritatem in puἕως ὁ πολὺς τὴν γλῶτταν Εὐστάθιος προστάτης καὶ gnando et stremitatem morum; sic ab Eustathio
σωτήρ ἀνεφάνη τῆς τέχνης κινδυνευούσης, εἴπερ imago illustris alicujus oratoris ob oculos poneποτέ τηνικαύτα, κατὰ τὴν Πλατωνικήν διαβολὴν τοῦ batur audientium; imo una Eustathii figura quidχορον τῶν τεχνῶν διαγράφεσθαι, καὶ μηδε πολιτικού quid præclarissimum est ac typum venustatis oraτινος καλεῖσθαι μορίου είδωλον. Οὐ γὰρ πρότερον toriæ præferebat, ut artifex aliquis a pluribus
ἀνῆκεν ἐπιστρέφων καὶ μεταρρυθμίζων (τούτο μεν feminis quod quæque eximii offerebat, sumendo
οἷς ἐθεμίστευεν ἀπὸ τεχνικῶν ἀξόνων· τοῦτο δέ, οἷς picturam confecit omnibus numeris absolutam.
επιστημονικῶς ἐξεπονεῖτο πρὸς τὰ τῆς τέχνης ἀρχέτυπα), έως τους οὕτως ἀτόπως εκτετοπισμένους
συμφύλων νόμων ῥητορικῆς ἐπανάγων κατά βραχύ, πρὸς τὰ τῆς τέχνης τελευτῶν κατήγαγε πάτρια.
Ατε καὶ οὗτοι ποιοῦντες εὖ ἐνεκαλύπτοντο, παρόσον τὰ μὲν κατ᾿ αὐτοὺς ἐκ παραθέσεως ἐξουδενοῦντο ὡς
ὕδωρ εἰκὴ διαπορευόμενον, τὰ δ' Εὐσταθίου ὑπερεθαυμάζοντο, ὡς ἀτεχνῶς ἐοικότα χρυσίου ποταμῷ ῥέοντι καὶ
ῥοιζοῦντι δ' ἂν εἴποιεν — ἀπὸ τοῦ Λιβάνου κατὰ τὸ Σολομώντειον ᾄσκα, ὅσοι τὸ ῥεῖθρον τῶν τοῦ ἀνδρὸς
λόγων ὡς εἰς πηγὴν ἀρχέγονον τὸν ἐκεῖθεν ἐπωνυμοῦντα καὶ ρέοντα σοφιστήν, ἀναφέρουσιν, οὐκ
1 Cant. 17, 15.
col. 347–348page 13 of 31
PG 140:347ἀκριβῶς οἶμαι φυλοκρινοῦντες τὸν ἄνδρα καὶ διακωδωνίζοντες. Οὐ γὰρ, ὥσπερ οἱ Μακεδόνες ἐν τῷ Ηπειρώτη Πύρρῳ μαχομένῳ βλέπειν φοντο ὄψιν καὶ τάχος ᾿Αλεξάνδρου καὶ κίνημα καὶ τῆς παρὰ τοὺς ἀγῶνας φορας ἐκείνου σκιὰς καὶ μιμήματα, οὕτω καὶ ἐν τῷ Εὐσταθίῳ λογογραφούντι τῶν ἐπὶ λόγοις ονομασθέντων ενός οὑτινοσοῦν χαρακτῆρα τοῖς ἀκροαταῖς ἐποίει φαντάζεσθαι, ἀλλὰ μίαν μὲν ἰδέαν ὁρᾷν, ἁπάντων δε κρατίστων ἐκμεμαγμένην τὰ κράτιστα και διεκπεπονημένην εἰς ἐν τι λόγου κάλλος ἀμήχανον. ὡς και τις τῶν σοφῶν χειρὶ τῶν καθ' ἑαυτὸν ἀρίστων γυναικῶν ἑκάστης μέλος, καθότι τῶν λοιπῶν περιῶν, ἀπομιμούμενος, εικόνα καλλίστην ἔγραψεν. Ως γοῦν εἴ τις ἐκεῖ πρὸς μίαν ἡντινοῦν ὅλον τὸ κάλλος τὴν εἰκόνος ἀνέφερε διὰ τὴν πρὸς ἔν τι τῶν ἐκείνης ὁμοίωσιν, γελοίος ἂν ἐδόκει τῆς γραφικής κριτής, οὕτω κάνταύθα, εἰ ένι γε τῷ τῶν παλαιῶν προσεικάζει καθ᾽ ἔν τι τῶν τοῦ λόγου μερῶν τὸν ἐξ ἁπάντων ἄριστα ηρμοσμένον, οὐχ εώρκε τὸν ἄνδρα, ὡς θέμις ὁρᾶν, οὔτε τὸν ἥλιον όλον βλέψας ἐθούμα σεν ἀκτῖνι παραμέτρων. Γένοιτο δ' ἂν εἰκαστὴς τοῦ ἀνδρὸς οὐκ ἀνάξιος, εἰ ζηλοίη τὸν σοφὸν ποιητήν καὶ ὡς ἐκεῖνος τὸν ᾿Αγαμέμνονα υπογράφων ὅμ ματα μέν, φησί, καὶ κεφαλὴν ἔκελον Διὶ, ῎Αρεῖ δὲ ζώνην, στέρνα δε Ποσειδάωνι, οὕτω καὶ οὗτος πρὸς τόνδε μεν αντεξεταζος τὴν νῦν ἐπαινούμενον κατά τόδε, πρὸς ἐκεῖνον δε κατ᾿ ἄλλο, καὶ καθ' ἕτερόν τι πρὸς ἕτερον καὶ καθ' έκαστον τῶν ἄκρων, καθ' ὁ τῶν λοιπῶν ἄκρος ἐδέδοκτο· καὶ τάχ᾽ ἂν οὕτω την παναρμόνιον πολυφωνίαν Εὐσταθίου ὁποτοῦν ὑπο γράψαιμεν. Ἐγὼ δ' ἵνα τὸν περὶ τῶν λόγων λόγου συνέλω (ου γὰρ ἐφίησιν ὁ καιρὸς ἐπεξιέναι)· ὅσον μὲν τὸ ἐνθυ μηματικὸν ἐκείνου καὶ γόνιμον! ὅσος δὲ ὁ τόνος! οἷα δὲ ἡ φορά, ότι πνεύσειεν! ἡλίκη δὲ ἡ δεινότης καὶ ἡ ἀμήχανος ὥρα τη στρογγύλῳ καὶ κομψῷ τῶν περὶ τὴν ἐρμηνεια, επιμειδιῶσα μετὰ τῆς γλαφυρᾶς των νοημάτων χάριτος! Ἐκεῖνο φημί· ὡς, εἴ τι ἢ περὶ λόγου τέχνην ἐντινοῦν ἤ ἐπιστήμην ὄφελός ἐστι νῦν τῷ καθ᾿ ἡμᾶς βίῳ, τως Ευσταθίου σοφίας καὶ περιττῆς γλώττης ομιλητής ἐστιν ἢ καὶ ζηλωτής. Απόχρη γὰρ πάσιν εἰς λόγον ἀπολαμπρύσματος και σεμνώματος ἀντὶ ποσῶν ἰδεῶν, εἰ πρὸς ἐν γέ τι τῶν ἰδίων ἐκείνου καὶ ἀμυδρώς γοῦν ἀναφέροιτο, Οὕτως ἅπαν τὸ φιλολογοῦν ὡς εἰς θεόν τινα λόγιον ἐπέστραπται τουτονί καὶ ὅ τι ἂν φθέγξοιτο, φωνή τίς ἐστι θεία καὶ θεσμός τεχνογίας ἁπάσης υπερανεστηκώς, καὶ κανόνων κανών μὴ κινούμενος, καὶ ὡς τοῖς Πυθαγορικοῖς τὸ Αὐτὸς ἔφατο προβαλλόμενος. Οὐκ ἂν οὖν θαυμάζοιμι λοιπὸν, εἰ τοιάδε καὶ οὗ τως ἀρετῆς καὶ σοφίας ἀκρόπολις δυοῖν ηπείροιν ἀμφήρευτος γέγονεν· ὡς καὶ ἡ καθ᾿ ἡμᾶς αὐτη που λις θεοῖς τισι παιδικά ποτε γενέσθαι μεμύθευται, καὶ σύμβολα της κατ' ἔρωτα μασὶν ἔριδος τὸν τῆς Ελαίας βαλλόν και του Πειραιώς τό μηνοειδές καὶ νήνεμον ρόθιον· Οἷα γὰρ καὶ ἡ περι τοῦτο καινοτομία. Εμνηστεύετο μέν σοι, ὦ καλὲ τὰ πάντα καὶ κάλλει ψυχῆς ὡραῖς τὰ παρὰ πάντας τοὺς νῦν υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων, ἡ τῆς Λυκίας μητρόπολις· ὅτε καὶ τῆς ἱερωσύνης, ὡς ἄλλου καλού παντός, ἐκρῆν σε τῇ Ἐκκλησία προκεῖσθαι μετὰ Χριστὸν ἐκτυπὲν ἀρχέτυπον, τὸν καὶ πρὸ τοῦ σεμνοῦ ποδήρους τὴν καπέλου δικαιοσύνην ἐνδεδυμένου ἱεροθρεπέστατα Πρινὴ δὲ ἴσαι τὴν πνευματικὴν ὑμέναιον, ο πολυ έραστος καὶ πολυμνή στη Θεσσαλονίκη, αισθομένηἀκριβῶς οἶμαι φυλοκρινοῦντες τὸν ἄνδρα καὶ διακωδωνίζοντες. Οὐ γὰρ, ὥσπερ οἱ Μακεδόνες ἐν τῷ Ηπειρώτη
Πύρρῳ μαχομένῳ βλέπειν φοντο ὄψιν καὶ τάχος ᾿Αλεξάνδρου καὶ κίνημα καὶ τῆς παρὰ τοὺς ἀγῶνας φορας
ἐκείνου σκιὰς καὶ μιμήματα, οὕτω καὶ ἐν τῷ Εὐσταθίῳ λογογραφούντι τῶν ἐπὶ λόγοις ονομασθέντων ενός οὑτινοσοῦν
χαρακτῆρα τοῖς ἀκροαταῖς ἐποίει φαντάζεσθαι, ἀλλὰ μίαν μὲν ἰδέαν ὁρᾷν, ἁπάντων δε κρατίστων ἐκμεμαγμένην
τὰ κράτιστα και διεκπεπονημένην εἰς ἐν τι λόγου κάλλος ἀμήχανον. ὡς και τις τῶν σοφῶν
χειρὶ τῶν καθ' ἑαυτὸν ἀρίστων γυναικῶν ἑκάστης μέλος, καθότι τῶν λοιπῶν περιῶν, ἀπομιμούμενος,
εικόνα καλλίστην ἔγραψεν.
Ως γοῦν εἴ τις ἐκεῖ πρὸς μίαν ἡντινοῦν ὅλον τὸ
κάλλος τὴν εἰκόνος ἀνέφερε διὰ τὴν πρὸς ἔν τι τῶν
ἐκείνης ὁμοίωσιν, γελοίος ἂν ἐδόκει τῆς γραφικής
κριτής, οὕτω κάνταύθα, εἰ ένι γε τῷ τῶν παλαιῶν
προσεικάζει καθ᾽ ἔν τι τῶν τοῦ λόγου μερῶν τὸν ἐξ
ἁπάντων ἄριστα ηρμοσμένον, οὐχ εώρκε τὸν ἄνδρα,
ὡς θέμις ὁρᾶν, οὔτε τὸν ἥλιον όλον βλέψας ἐθούμα
σεν ἀκτῖνι παραμέτρων. Γένοιτο δ' ἂν εἰκαστὴς τοῦ
ἀνδρὸς οὐκ ἀνάξιος, εἰ ζηλοίη τὸν σοφὸν ποιητήν
καὶ ὡς ἐκεῖνος τὸν ᾿Αγαμέμνονα υπογράφων ὅμ
ματα μέν, φησί, καὶ κεφαλὴν ἔκελον Διὶ, ῎Αρεῖ δὲ
ζώνην, στέρνα δε Ποσειδάωνι, οὕτω καὶ οὗτος πρὸς
τόνδε μεν αντεξεταζος τὴν νῦν ἐπαινούμενον κατά
τόδε, πρὸς ἐκεῖνον δε κατ᾿ ἄλλο, καὶ καθ' ἕτερόν τι
πρὸς ἕτερον καὶ καθ' έκαστον τῶν ἄκρων, καθ' ὁ
Quemadmodum igitur is qui picturæ pulchritudinem in una ejus parte positam diceret, perperam judicaret in pingendi arte; ita hoc quoque
loco qui egregium oratorem unius tantum virtutis
gratia eum maximo aliquo veterum oratorum
comparat male admodum de ipso viro judicaverit,
ut nec solem integrum contemplando satis admiraretur qui cum ex uno radio mensuraverit. Melius
autem aliquis auctorem nostrum judicaret qui
poetam imitando qui Agamemnoni oculos Jovis,
Martis staturam, pectus Neptuni attribuit, qui, inquam, eum quem nunc laudamus, huic compararet,
deinde alii ob aliam virtutem,cum tertio denique
ob tertiam virtutem, et ob eam rem cujus causa
perfectus esse credebatur, ad ultimum quæ fuerit
Eustathii perfectio oratoria, compertum habueris. τῶν λοιπῶν ἄκρος ἐδέδοκτο· καὶ τάχ᾽ ἂν οὕτω την
Jam paucis eloquentiam ejus verbis designemus.
Qua idearum abundantia, qua creandi facultate
lætabatur! Vox ejus quam sonora, actio quam
virilis quæ lineamentorum concinnitas! quæ
vocum in loco idoneo opportunitas! quæ oris
rotunditas! Equidem censeo, si quid in scientia,
si in eloquentia deesse videatur, auditorem aut
æmulatorem sapientiæ et sermonis Eustathiani
deficere. Satis cuique erit decoris, satis dignitatis
ubi sermoni suo Eustathiani aliquid immiscere
poterunt, quamvis levidense fuerit. Sic omnium
studia ex eo tanquam eloquentiæ deo dependebant.
adeo ut quidquid profabatur vocis divinæ acnormæ c
loco esset, nec absurde de illo Pythagoreorum [dicto: ipse dixit,cogites.
παναρμόνιον πολυφωνίαν Εὐσταθίου ὁποτοῦν ὑπογράψαιμεν.
Ἐγὼ δ' ἵνα τὸν περὶ τῶν λόγων λόγου συνέλω (ου
γὰρ ἐφίησιν ὁ καιρὸς ἐπεξιέναι)· ὅσον μὲν τὸ ἐνθυ
μηματικὸν ἐκείνου καὶ γόνιμον! ὅσος δὲ ὁ τόνος! οἷα
δὲ ἡ φορά, ότι πνεύσειεν! ἡλίκη δὲ ἡ δεινότης καὶ
ἡ ἀμήχανος ὥρα τη στρογγύλῳ καὶ κομψῷ τῶν
περὶ τὴν ἐρμηνεια, επιμειδιῶσα μετὰ τῆς γλαφυρᾶς
των νοημάτων χάριτος! Ἐκεῖνο φημί· ὡς, εἴ τι ἢ
περὶ λόγου τέχνην ἐντινοῦν ἤ ἐπιστήμην ὄφελός ἐστι
νῦν τῷ καθ᾿ ἡμᾶς βίῳ, τως Ευσταθίου σοφίας καὶ
περιττῆς γλώττης ομιλητής ἐστιν ἢ καὶ ζηλωτής.
Απόχρη γὰρ πάσιν εἰς λόγον ἀπολαμπρύσματος και
σεμνώματος ἀντὶ ποσῶν ἰδεῶν, εἰ πρὸς ἐν γέ τι τῶν
ἰδίων ἐκείνου καὶ ἀμυδρώς γοῦν ἀναφέροιτο, Οὕτως
ἅπαν τὸ φιλολογοῦν ὡς εἰς θεόν τινα λόγιον ἐπέστραπται
τουτονί καὶ ὅ τι ἂν φθέγξοιτο, φωνή τίς ἐστι θεία
καὶ θεσμός τεχνογίας ἁπάσης υπερανεστηκώς, καὶ κανόνων κανών μὴ κινούμενος, καὶ ὡς τοῖς Πυθαγορικοῖς τὸ
Αὐτὸς ἔφατο προβαλλόμενος.
Nil mirum igitur si duæ terræ partes talem virtutis sapientiæque arcem sibi vindicant. Jam enim
hæc nostra urbs a pluribus diis dilecta fuit; jam
ob id certamen olivetum et Piræei amphitheatrum
nuncupantur. Quod idem fere apud nos quoque
contigit. Lyciæ caput suum te vindicavit, o vir
egregie, qui animæ candore omnes com vos superas;
te enim Ecclesiæ ad Christi instar antistitem prælucere decebat, qui jam antea justitia ut veste
sacerdotali indutus eras. Sed antequam epithalamium sacerdotale inchoasses, Thessalonice dilecta,
recognita et æmulæ talem sponsum invidens viduam simulavit ut sponso potiretur. Acre itaque certamen inter utramque Ecclesiam exarsit, vereque aliquis dixerit Europam atque Asiam certasse utra te
possessura foret. Una enim tibi studet utpote qui
Οὐκ ἂν οὖν θαυμάζοιμι λοιπὸν, εἰ τοιάδε καὶ οὗ
τως ἀρετῆς καὶ σοφίας ἀκρόπολις δυοῖν ηπείροιν
ἀμφήρευτος γέγονεν· ὡς καὶ ἡ καθ᾿ ἡμᾶς αὐτη που
λις θεοῖς τισι παιδικά ποτε γενέσθαι μεμύθευται,
καὶ σύμβολα της κατ' ἔρωτα μασὶν ἔριδος τὸν τῆς
Ελαίας βαλλόν και του Πειραιώς τό μηνοειδές καὶ
νήνεμον ρόθιον· Οἷα γὰρ καὶ ἡ περι τοῦτο καινοτομία. Εμνηστεύετο μέν σοι, ὦ καλὲ τὰ πάντα καὶ
κάλλει ψυχῆς ὡραῖς τὰ παρὰ πάντας τοὺς νῦν υἱοὺς
τῶν ἀνθρώπων, ἡ τῆς Λυκίας μητρόπολις· ὅτε καὶ
τῆς ἱερωσύνης, ὡς ἄλλου καλού παντός, ἐκρῆν σε
τῇ Ἐκκλησία προκεῖσθαι μετὰ Χριστὸν ἐκτυπὲν
ἀρχέτυπον, τὸν καὶ πρὸ τοῦ σεμνοῦ ποδήρους τὴν
καπέλου δικαιοσύνην ἐνδεδυμένου ἱεροθρεπέστατα
Πρινὴ δὲ ἴσαι τὴν πνευματικὴν ὑμέναιον, ο πολυ
έραστος καὶ πολυμνή στη Θεσσαλονίκη, αισθομένη
col. 349–350page 14 of 31
PG 140:349τοῦ γενομένου, καὶ ὡς βαρεῖά τις ἀντίζηλος δεινὸν ἡγησαμένη, εἰ τοιούδε νυμφίου ἑτέρα παραχωρήσεις, χηρεύει τε παραχρῆμα ὥσπερ ἐπίτηδες, καὶ μεθέλκειν πειρᾶται πρὸς ἑαυτήν. Δεινὴ δέ τις ἄρα ἔρις αὕτη ταῖν Ἐκκλησίαιν ἀμφοτέραιν· ταὐτὸν δὲ εἰπεῖν, Ασία καὶ Εὐρώπη ανέῤῥωγεν. Η μεν γάρ ὡς ἤδη μνηστήρος ἀπρὶξ περιείχετό σου, καὶ δεινὰ πάσχειν ᾤετο, εἶπερ ἐγγυηθεῖσά σοι, άλλως δὲ καὶ ὑπερκειμένη, καὶ πάσας τὰς ἀφ᾽ ἡλίου ἀνατολῶν εὖ γεγονυίας ὑπεραίρουσα προσέτι δὲ καὶ πατρικῶν μύρων ἀπόζουσα ήδιον, εἶτα παραγκωνισθεῖσα και λού μνηστήρος διαζυγήσεται· ἡ δ᾽ αὖ πάλιν, ἅτε μετὰ τὴν βασιλίδα πολιν πρώτη δυσμόθεν ἀνίσχουσα πανευδαίμων, καὶ ὀσφραδίοις μαρτυρικοῖς ἀντι πνέουσα οὐκ ανασχετὸν ἡγεῖτο παρευημερηθῆναι καὶ ἀποσφαλῆναι τοιούδε καὶ οὕτως ἐρασμίου καλού. Ούκουν ἀνῆκε λέγουσα πάντα καὶ πράττουσα, ἕως τῷ καλῷ σοι νυμφίῳ, καὶ οἴῳ οὐδέπω πρότερον, ηρμοστο, οἶμαι. μᾶλλον δὲ οἶδα ταφῶς, ὡς οὐδ᾽ ἐσαύθις ἀρμοσθήσεται ποτε, ότι μηδ' ὁ ἑπόμενος χρόνος, οἷός τε ἔσεται φύσαι ἀνθρώπου τοιόνδε χρήμα, ὁποῖον σε τελευταῖον τῶν κατὰ Χριστὸν ἀρχιερέων σοφῶν ὡς ἐν γήρᾳ καὶ οψίγονον ἔτεκεν ὁ πάντα γεννῶν καὶ φθείρων· ὡς καὶ τῶν Ἑλληνικῶν στρατηγών ὕστατον εἰρηκέ τις τὸν ἀρχαῖον Φιλοποίμενα. Τίς γάρ, οἷος σύ, τοῦ λοιποῦ ὑψηλὸς τὸν βίον, του λόγου μετέωρος, τὴν ἱερωσύνην αἰθέριος, καὶ ὡς ἀπ' αὐτοῦ τοῦ θρόνου Χριστοῦ θεμιστεύων ἀντι κρυς, εἴπω δ᾽ ἂν, καὶ ὡς ἐπ᾿ αὐτῆς τῆς ἀκρωρείας του Σινά χρηματίζων λογιζόμενος, όπως βίου μεν τοῦ κατὰ σὲ προβῆναι περιωτῇ, ἡ ἐπ᾿ αὐτὸν ἐλάσαι τὸν βατῆρα τοῦ λόγου, οὐδ᾽ ἂν ἐνὶ τῶν ἁπάντων ἐγγένοιτο; Εἴσω δε δύναι νεφέλης τῶν παρὰ σπί νοημάτων, καὶ λογικῶν ἀκοῦσαι μεθόδων, οὐδὲ τοῦτο προστυχόντος, ὅτι μὴ Μωσαϊκού τινος ἦν ἀνδρός· ὁ δέ γε σύμμικτος καὶ πολὺς κάτω που περὶ τὰ κράσο πεδα του όρους ειστήκει, μόνης τῆς θεσπεσίας έχοὺς ἀγαπητῶς ἀκροώμενος. Πολλοῦ γε μᾶλλον δε τοῦ παντὸς ἔδει τὴν τὴν καταθαρσεῖν ἔντευξιν θη ρίον ότιποτούν, ὡς ἐγγὺς γενέσθαι μὴ μετὰ φρι κας καὶ δείματος, εἴτε τις φορολογικὸς ἦν λέων καὶ έγκατα πάντα λαφύσσων, εἴτε δυνάστης ενδαπός ποικίλη πονηρία στικτός ὡσεὶ πάρδαλις, εἴτε λύκος άρπαξ τῷ ποιμνίω εμπίπτων καὶ λυμαινόμενος. Περόβητο γὰρ ἅπαν τοιοῦτο καὶ περιίστατο φυλαττόμενον, μὲ τοῖς σοῖς λόγοις ὡς λίθοις βεβλήσεται. Καίτοι τι τοῦτο ὡς τι θαυμαστὸν εἴρηται, ὅτε καὶ βασιλεύσιν αὐτοῖς οὐκ ἀσπουδεὶ παρῆν ἐντυγχάνειν σοι, καὶ ὡς τοῖς ἄλλοις, ἐκ τοῦ ὑπέρφρονος, σὺν αί δεῖ δὲ μᾶλλον καὶ ὑποστολῇ, ὁποίαν σχῖεν ἂν καὶ μαθηταὶ πρὸς διδάσκαλον; "Αγιον μὲν οὖν καὶ φου βερὴν ἀνυμνοῦσι τὸ ὄνομα Θεοῦ οἱ ψαλμοί, καὶ Θεὸν αὐτὸν οὐ μόνον φως, ἀλλὰ καὶ πύρ καταναλίσκον ᾄδουσι· καὶ πολυόφθαλμοι Σεραφείμ βλέπουσι μὲν διαπαντός τούτου τὸ πρόσωπον· οὐκ ἀτενέστερον δε κατεμβλέπουσιν, οὔτε ὅλον καὶ ὅλοις αναπεπτα μένεις καὶ όμμασιν, ὑφ' όσον αἱ πτέρυγες, αἰτινές ποτέ εἰσιν αἱ πτέρυγες αὗται, παρεσταλμένοις δε πα φορῶσι, καὶ παρανοίγουσι. Καὶ ἥλιος δὲ οὗτος ὁ αἰσθητός, οἷς μὲν ἀπόχρη μόνων ἀπολαύειν ἀκτίνων, ἔθιστος ἀστέρων καὶ οἷον ὀφθαλμοῖς ἐστιν όψεως εἴ τις δὲ ἀναιδέστερον ἀντιβλέπειν αὐτῇ τῇ πηγαίᾳ τῶν ἀκτίνων σφαίρα φιλονεικήσεις, θάττον ἂν ὑψ έξει δίκην τῆς ἀσυμμέτρου ταῖς κόραις αντοφθαλ`MONODIA IN EUSTATHIUM THESSAL.
sponsa ut fuerat, ac præterea cœlo orientali ac
myrrha vernacula gaudens alteri postponeretur.
Altera, secundum urbem imperialem prima inter
civitates Occidentis et pretioso martyrum cruore
madefacta te privari, tali tantoque viro moleste
ferebat. Quare nihil intactum nec dicendo nec
agendo reliquit donec tua fieret sponsa. Equidem
compertum habeo nunquam fore ut meliori adjungatur; nunquam enim ætas futura virum tibi
similem feret. Ut enim olim Philopomen ultimus
ducum Græcorum insignis fuit, sic te ultimum in
Christo antistitem tempus ferax rerum edaxque in
lucem edidit.
τοῦ γενομένου, καὶ ὡς βαρεῖά τις ἀντίζηλος δεινὸν olim ipsi sponsus eras, et aegre prorsus ferebat si
ἡγησαμένη, εἰ τοιούδε νυμφίου ἑτέρα παραχωρή
σεις, χηρεύει τε παραχρῆμα ὥσπερ ἐπίτηδες, καὶ
μεθέλκειν πειρᾶται πρὸς ἑαυτήν. Δεινὴ δέ τις ἄρα
ἔρις αὕτη ταῖν Ἐκκλησίαιν ἀμφοτέραιν· ταὐτὸν δὲ
εἰπεῖν, Ασία καὶ Εὐρώπη ανέῤῥωγεν. Η μεν γάρ
ὡς ἤδη μνηστήρος ἀπρὶξ περιείχετό σου, καὶ δεινὰ
πάσχειν ᾤετο, εἶπερ ἐγγυηθεῖσά σοι, άλλως δὲ καὶ
ὑπερκειμένη, καὶ πάσας τὰς ἀφ᾽ ἡλίου ἀνατολῶν
εὖ γεγονυίας ὑπεραίρουσα προσέτι δὲ καὶ πατρικῶν
μύρων ἀπόζουσα ήδιον, εἶτα παραγκωνισθεῖσα και
λού μνηστήρος διαζυγήσεται· ἡ δ᾽ αὖ πάλιν, ἅτε
μετὰ τὴν βασιλίδα πολιν πρώτη δυσμόθεν ἀνίσχουσα
πανευδαίμων, καὶ ὀσφραδίοις μαρτυρικοῖς ἀντιπνέουσα οὐκ ανασχετὸν ἡγεῖτο παρευημερηθῆναι καὶ ἀποσφαλῆναι τοιούδε καὶ οὕτως ἐρασμίου καλού.
Ούκουν ἀνῆκε λέγουσα πάντα καὶ πράττουσα, ἕως τῷ καλῷ σοι νυμφίῳ, καὶ οἴῳ οὐδέπω πρότερον, ηρμοστο, οἶμαι.
μᾶλλον δὲ οἶδα ταφῶς, ὡς οὐδ᾽ ἐσαύθις ἀρμοσθήσεται ποτε, ότι μηδ' ὁ ἑπόμενος χρόνος, οἷός τε ἔσεται
φύσαι ἀνθρώπου τοιόνδε χρήμα, ὁποῖον σε τελευταῖον τῶν κατὰ Χριστὸν ἀρχιερέων σοφῶν ὡς ἐν γήρᾳ καὶ οψίγονον
ἔτεκεν ὁ πάντα γεννῶν καὶ φθείρων· ὡς καὶ τῶν Ἑλληνικῶν στρατηγών ὕστατον εἰρηκέ τις τὸν ἀρχαῖον
Φιλοποίμενα.
Τίς γάρ, οἷος σύ, τοῦ λοιποῦ ὑψηλὸς τὸν βίον,
του λόγου μετέωρος, τὴν ἱερωσύνην αἰθέριος, καὶ
ὡς ἀπ' αὐτοῦ τοῦ θρόνου Χριστοῦ θεμιστεύων ἀντικρυς, εἴπω δ᾽ ἂν, καὶ ὡς ἐπ᾿ αὐτῆς τῆς ἀκρωρείας
του Σινά χρηματίζων λογιζόμενος, όπως βίου μεν
τοῦ κατὰ σὲ προβῆναι περιωτῇ, ἡ ἐπ᾿ αὐτὸν ἐλάσαι
τὸν βατῆρα τοῦ λόγου, οὐδ᾽ ἂν ἐνὶ τῶν ἁπάντων
ἐγγένοιτο; Εἴσω δε δύναι νεφέλης τῶν παρὰ σπί
νοημάτων, καὶ λογικῶν ἀκοῦσαι μεθόδων, οὐδὲ τοῦτο
προστυχόντος, ὅτι μὴ Μωσαϊκού τινος ἦν ἀνδρός· ὁ
δέ γε σύμμικτος καὶ πολὺς κάτω που περὶ τὰ κράσο
πεδα του όρους ειστήκει, μόνης τῆς θεσπεσίας
έχοὺς ἀγαπητῶς ἀκροώμενος. Πολλοῦ γε μᾶλλον δε
τοῦ παντὸς ἔδει τὴν τὴν καταθαρσεῖν ἔντευξιν θηρίον ότιποτούν, ὡς ἐγγὺς γενέσθαι μὴ μετὰ φρι
κας καὶ δείματος, εἴτε τις φορολογικὸς ἦν λέων καὶ
έγκατα πάντα λαφύσσων, εἴτε δυνάστης ενδαπός
ποικίλη πονηρία στικτός ὡσεὶ πάρδαλις, εἴτε λύκος
άρπαξ τῷ ποιμνίω εμπίπτων καὶ λυμαινόμενος.
Περόβητο γὰρ ἅπαν τοιοῦτο καὶ περιίστατο φυλατ
τόμενον, μὲ τοῖς σοῖς λόγοις ὡς λίθοις βεβλήσεται.
Καίτοι τι τοῦτο ὡς τι θαυμαστὸν εἴρηται, ὅτε καὶ
βασιλεύσιν αὐτοῖς οὐκ ἀσπουδεὶ παρῆν ἐντυγχάνειν
σοι, καὶ ὡς τοῖς ἄλλοις, ἐκ τοῦ ὑπέρφρονος, σὺν αίδεῖ δὲ μᾶλλον καὶ ὑποστολῇ, ὁποίαν σχῖεν ἂν καὶ
μαθηταὶ πρὸς διδάσκαλον; "Αγιον μὲν οὖν καὶ φου
βερὴν ἀνυμνοῦσι τὸ ὄνομα Θεοῦ οἱ ψαλμοί, καὶ Θεὸν
αὐτὸν οὐ μόνον φως, ἀλλὰ καὶ πύρ καταναλίσκον
ᾄδουσι· καὶ πολυόφθαλμοι Σεραφείμ βλέπουσι μὲν
διαπαντός τούτου τὸ πρόσωπον· οὐκ ἀτενέστερον
δε κατεμβλέπουσιν, οὔτε ὅλον καὶ ὅλοις αναπεπταμένεις καὶ όμμασιν, ὑφ' όσον αἱ πτέρυγες, αἰτινές
ποτέ εἰσιν αἱ πτέρυγες αὗται, παρεσταλμένοις δε πα
φορῶσι, καὶ παρανοίγουσι. Καὶ ἥλιος δὲ οὗτος ὁ
αἰσθητός, οἷς μὲν ἀπόχρη μόνων ἀπολαύειν ἀκτίνων,
ἔθιστος ἀστέρων καὶ οἷον ὀφθαλμοῖς ἐστιν όψεως
εἴ τις δὲ ἀναιδέστερον ἀντιβλέπειν αὐτῇ τῇ πηγαίᾳ
τῶν ἀκτίνων σφαίρα φιλονεικήσεις, θάττον ἂν ὑψ
έξει δίκην τῆς ἀσυμμέτρου ταῖς κόραις αντοφθαλQuis enim alius præter te nascetur cum pari
morum dignitate, fulmen eloquentiæ, orator, judex
sanctus, ut ita dicam, quasi e Christi throno, ut e
summo Sinai oracula reddens? Quis te vitæ sanctitate, quis eloquentiæ vi unquam æquabit? Cogitationum porro tuarum cursum sequi, te docentem audire paucis admodum dabatur, quos
vel ad montis radices vocis divinæ sonum audire
juvabat. Quo magis igitur te præsente nemo non
delectabatur, si forte animal rapax apparebat,sive
leo tributorum exactor intestina nostra devoraturus, sive panthera maculata, id est dynasta do
mesticus, sive lupus gregis inimicus et insidiator
processerit. Hi omnes enim te præsente abscondito
consistebant loco, ne verbis tuis quasi totidem lapidibus tangerentur. Quid mirum? siquidem ne
reges quidem ipsi te coram immoto vultu æquave
mente aspicere sustinuerunt, imo, ut alumni, dicto
audientes et modestos se gerebant. Psalmi nomen
Dei ut sanctum, ut lumen, imo ut ignem devorantem prædicant. Seraphim multoculi vultum ejus
non directe, sed ex obliquo et oculis semiapertis
contuentur, et parum alas suas explicant. Pari
modo sol hic visibilis üis tantum astrum jucundissimum erit qui radiis ejus fruentes contenti sunt.
Qui autem rectis illud oculis intueri ausus fuerit,
haud impune et cum maximo visus detrimento fecerit. Sic tibi quoque nemo nisi plane imprudens
et temerarius, tibi qui solem divinum reddis, inania
loquens aut incongrua faciens appropinquaverit;
quicun ue enim abs te reprehendebatur idem pati
putabatquam si terra ante pedes dehisceret.luenim
in tradendis Musarum artibus vera et doctrina et
disciplina utebaris, aliter ac ille vir strenuus qui,
teste Homero, insontem quoque culpæ accusarit. Ratione item,non vehementia duce, sontium ac reorum
animos culpam confitentium et reprehensionem
vitæ admittentium ad pœnitentiam compellebas.
Sic tibi, vir maxime venerande, casta venustas ade-
col. 351–352page 15 of 31
PG 140:351μήσεως. Κατά ταυτὰ καὶ τῶν προσιόντων σοι, τῷ καθ' ἡμᾶς θεοειδεστάτῳ ἡλίῳ, οὐκ ἀνδρεῖος ἦν, ἀλλ᾽ ἄνους καὶ ἱταμός, ἀγνοῶν, ὅποι ποτέ κινδύνου φέτ ρεται, ὁ μὴ πάνυ τι εὐλαβῶς προσιών παὶ πεφυλαγμένος, μήπου τι ἐκμελές παραφίγξαιτο, ο ἄλλως ὑπαγροικίσαιτο. Τὸ γὰρ ἐπιτιμηθῆναι παρὰ σοῦ ἴσον ἢ τῷ γε μαινομένῳ, καὶ τὴν γὴν διαστῆναι οἱ αὐτόν. Οὐ γὰρ ψυχαγωγήσαι μόνον ἐμμούσως ἐπαγωγότατος ἦσθα καὶ χαριέστατος, ἀλλὰ καὶ ἐπι πλῆξαι παιδευτικῶς ἐμβριθέστατος οὐ κατὰ τὸν παρ' Ομήρῳ δεινὸν ἄνδρα, ὃς τάχα κεν, φησί, καὶ ἀναίτιον αἰτιόῳτο. Τὸ γὰρ εὐλόγῳ καὶ καιρίῳ πλέον ἢ τῷ σφοδρῷ βάλλων, επέστρεφες τὸν ὑπαίτιον, ὡς μηδ' ἂν αὐτὸν τὸν ἐπιτιμώμενον ἀπαρνεῖσθαι τὸ μὴ οὐ δικαίως εὐθύνεσθαι. Οὕτως ἥ τε ἁγιοπρεπής χάρις ἐπεμειδία σοι, μακαριώτατε ἀνδρῶν, καὶ τὸ φοβερὸν ὥσπερ τι θεῖον ἁγιότητος παρείπετο δορυ φόρημα· ὡς τοὺς ἐντευξομένους, ὑφορωμένους μὴ τῶν σῶν χαρίτων ἐκπέσοιεν, ἡ ταῖς σαῖς ἐπιτιμής σεσι περιπέσοιεν, συνάγειν εὐλόγω δέει τὸν νοῦν, καὶ κατὰ τοὺς τελεσθησομένους μόνον οἱ περιῤῥαντηρίων δεῖσθαι καθάρσεων. Καὶ Κλέαρχος μὲν ὁ Λακωνικός, ὡς που Ξενοφῶν ἱστόρηκε, καὶ στυγνός ἦν ὁρᾶν καὶ τραχὺς τῇ φωνῇ· ἀλλὰ τὸ τοιοῦτον στυγνὸν ἐν τοῖς δεινοῖς, φησὶ, φαιδρὸν τοῖς στρατιώταις ἐφαίνετο. Σοῦ δὲ καὶ τὸν ἀεὶ μὲν χρόνον ὁρωμένου καὶ φθεγγομένου, φαιδραὶ τοῖς προσομιλούσι προσω εγέλων αἱ χάριτες· διεφαίνοντο δὲ οὐδὲν ἧττον, καὶ ὅτε ζήλῳ δικαίῳ παρεθερμαίνου κατὰ τῶν μοχθηροτέρων καὶ δεομένων τραχυτέρας τῆς ἐμβριμήσεως. Καί πού τις ἐπιπληττόμενος, μὴ πήν, τι συώδες ῶν τὴν ψυχὴν, ἧττον ἐδόκει δάκνεσθαι ἡ ἔδεσθαι, μέμψεων επακούων γλυκυθύμων πλέον διὰ τὸ εὔχαρι, ἡ δακεθύμων διὰ τὸ ἐπίχολον· καὶ ῥόδοις χαρίτων πνέουσι πάττεσθαι, ἡ κέντροις ἐπιστρέφουσι βάλλεσθαι. Οὕτως οὔτε τὸ χάριν σου ἄκεντρον ἦν (ἀνειμένον γὰρ ἂν ἦν, καὶ πρὸς νουθεσίαν ἀμβλύτερον), οὔτε τὸ παροξυνόμενον ἄχαρι τῷ παντι· Εκάτερον δε δι' ἑκατέρου περιχωροῦν ἄριστα κεκραμένον ἐγκατε μέμικτο. Οὐκοῦν τίνα τῶν σῶν, εἴθ᾽ ὅσα σπουδάζοντί σοι πεπόνηται, εἴτε σχολάζοντι πέπαικται χαριέντως, οὐκ ἀνὰ στόμα τοῖς φιλολόγοις φερόμενα περιᾴδονται; Ων οὐκ ὀλίγα καπὶ ταῖς ἀγοραῖς καί τριόδοις ἀκούσαι τις ὡς τὰ παροιμιώδη περιλαλούμενα. Εἰκότως οὖν ἐπὶ τοσούτῳ καὶ οὕτως ἀγαθῷ ἀνδρὶ καὶ κοινωφελεῖ τετελευτηκότι κοινὸν καὶ πένθος ἁπάντων καθίκετο· μάλιστα δὲ τῆς ἴδιον ἀγαθὸν λαχούσης ἐκεῖνον πόλεως, ἡ καὶ νῦν, ὥσπερ τις γενναία γυνή παρθενικὸν αὐτῆς ἄνδρα πενθοῦσα, κάθηται χαμαί, μᾶλλον δὲ περὶ τὸν πολυδάκρυτον τάφον κυλινδομένη κατολοφύρεται απαράκλητα· καὶ τα τὰ δάκρυα αὐτῆς, εἴποι ἂν Ἱερεμίας κατοικτείρων αὐτὴν ὡς τὴν πάλαι Σιών, ἐπὶ σιαγόνων αὐτῆς. Ἔτεσε γὰρ ὁ στέφανος τῆς κεφαλῆς αὐτῆς, καὶ τὴν αὐτὴν ὑποδύναι γῆν πρὸ τοῦ περιεῖναι, μονουμένης ἐκείνου, τίθεται. Εἰ δ᾽ ἐξῆν, κἂν ἐπέσφαξεν ἑαυτὴν τῷ ἀνδρὶ, ὡς ἡ παρὰ τῷ Ξενοφῶντι καλὴ καὶ φίλανδρος Πάνθεια. Αγε μὴν ἐξάρχουσα του θρήνου εἴποι ἄν. «Τίς ἀκούων οὐκ ἂν ἐπιστενάξοι βαρύ, καί πολύκροννον ἐπισπένδοι δάκρυον; Τάλαινα εγώ· οἴχεταί μοι ὁ καλὸς ποιμὴν, ὁ τὴν ψυχὴν ὑπὲρ ἐμοῦ τιθείς. Οἴχεταί μοι ὁ σοφὸς, ὁ πολὺς παντοίαν ἀρετὴν, ἐμὸς ἀρχιερεὺς, ὁ μέγας Εὐστάθιος, οἶμοι! τὸ σεμνὸν καὶ πολυύμνητον όνομα. Ωμοι τῇ δυστήνῳ! φρού δος ὁ καλὸς νυμφίος ἐμοῦ, ᾧ πάλαι μὲν ὑπὸ νυμφαγωγῷ τῷ πνεύματι εὐτυχῶς ἡρμοσμαι, νῦν δὲ θα νάτῳ διεζευγμαι δυστυχέστατα· ὃς ἔναγχος μὲνrat, et incantamentum honorificum te ut sanotita- 4 μήσεως. Κατά ταυτὰ καὶ τῶν προσιόντων σοι, τῷ
tis propugnaculum ubique sequebatur.Tu homines
qui a principio minus te digni videbantur, rationis
et orationis auxilio, ac nonnunquam aquæ purificatoriæ ope ad resipiscendum perduxisti.Ille Clearchus, Laco natione, Xenophonte teste, vultu tetro,
rauca admodum voce erat,quod tamen nequaquam
obstaculo fuit quin militibus suis in pugna splendidus hilarisque antesignanus fuerit. Tua morum
lenitas jucundo semper tenore occurrentibus arrisit, idque tum quoque, ubi justa ira in malos exardescebas.Quis autem abs te vituperatus, dummodo
non cum anima vili esset, non contentus fuerit,
verba audiens consolatoria magis quam vituperatoria, rosas plus quam spinas ea æstimando? Sic
nec mansuetudo tua sine aculeo erat, quo opus
habebat ad vim admonitionibus dandam; nec
acrimonia jucunditate carebat: utrumque enim felicissima mistura consociatum erat. Tu ipse probe
nosti nihil eorum quæ aut cum sudore elaborasti,
aut per ludum composuisti, litterarum studiosos
fugere, siquidem res tuæ in foro et viis publicis
fando repetitæ in proverbium abierunt.
καθ' ἡμᾶς θεοειδεστάτῳ ἡλίῳ, οὐκ ἀνδρεῖος ἦν, ἀλλ᾽
ἄνους καὶ ἱταμός, ἀγνοῶν, ὅποι ποτέ κινδύνου φέτ
ρεται, ὁ μὴ πάνυ τι εὐλαβῶς προσιών παὶ πεφυλαγ
μένος, μήπου τι ἐκμελές παραφίγξαιτο, ο ἄλλως
ὑπαγροικίσαιτο. Τὸ γὰρ ἐπιτιμηθῆναι παρὰ σοῦ
ἴσον ἢ τῷ γε μαινομένῳ, καὶ τὴν γὴν διαστῆναι
οἱ αὐτόν. Οὐ γὰρ ψυχαγωγήσαι μόνον ἐμμούσως
ἐπαγωγότατος ἦσθα καὶ χαριέστατος, ἀλλὰ καὶ ἐπι·
πλῆξαι παιδευτικῶς ἐμβριθέστατος οὐ κατὰ τὸν
παρ' Ομήρῳ δεινὸν ἄνδρα, ὃς τάχα κεν, φησί, καὶ
ἀναίτιον αἰτιόῳτο. Τὸ γὰρ εὐλόγῳ καὶ καιρίῳ πλέον
ἢ τῷ σφοδρῷ βάλλων, επέστρεφες τὸν ὑπαίτιον, ὡς
μηδ' ἂν αὐτὸν τὸν ἐπιτιμώμενον ἀπαρνεῖσθαι τὸ
μὴ οὐ δικαίως εὐθύνεσθαι. Οὕτως ἥ τε ἁγιοπρεπής
χάρις ἐπεμειδία σοι, μακαριώτατε ἀνδρῶν, καὶ τὸ
φοβερὸν ὥσπερ τι θεῖον ἁγιότητος παρείπετο δορυ
φόρημα· ὡς τοὺς ἐντευξομένους, ὑφορωμένους μὴ
τῶν σῶν χαρίτων ἐκπέσοιεν, ἡ ταῖς σαῖς ἐπιτιμής
σεσι περιπέσοιεν, συνάγειν εὐλόγω δέει τὸν νοῦν,
καὶ κατὰ τοὺς τελεσθησομένους μόνον οἱ περιῤῥαν
τηρίων δεῖσθαι καθάρσεων. Καὶ Κλέαρχος μὲν ὁ
Λακωνικός, ὡς που Ξενοφῶν ἱστόρηκε, καὶ στυγνός
ἦν ὁρᾶν καὶ τραχὺς τῇ φωνῇ· ἀλλὰ τὸ τοιοῦτον στυγνὸν ἐν τοῖς δεινοῖς, φησὶ, φαιδρὸν τοῖς στρατιώταις
ἐφαίνετο. Σοῦ δὲ καὶ τὸν ἀεὶ μὲν χρόνον ὁρωμένου καὶ φθεγγομένου, φαιδραὶ τοῖς προσομιλούσι προσω
εγέλων αἱ χάριτες· διεφαίνοντο δὲ οὐδὲν ἧττον, καὶ ὅτε ζήλῳ δικαίῳ παρεθερμαίνου κατὰ τῶν μοχθη
ροτέρων καὶ δεομένων τραχυτέρας τῆς ἐμβριμήσεως. Καί πού τις ἐπιπληττόμενος, μὴ πήν, τι συώδες
ῶν τὴν ψυχὴν, ἧττον ἐδόκει δάκνεσθαι ἡ ἔδεσθαι, μέμψεων επακούων γλυκυθύμων πλέον διὰ τὸ
εὔχαρι, ἡ δακεθύμων διὰ τὸ ἐπίχολον· καὶ ῥόδοις χαρίτων πνέουσι πάττεσθαι, ἡ κέντροις ἐπιστρέφουσι
βάλλεσθαι. Οὕτως οὔτε τὸ χάριν σου ἄκεντρον ἦν (ἀνειμένον γὰρ ἂν ἦν, καὶ πρὸς νουθεσίαν ἀμβλύτερον), οὔτε
τὸ παροξυνόμενον ἄχαρι τῷ παντι· Εκάτερον δε δι' ἑκατέρου περιχωροῦν ἄριστα κεκραμένον ἐγκατε
μέμικτο. Οὐκοῦν τίνα τῶν σῶν, εἴθ᾽ ὅσα σπουδάζοντί σοι πεπόνηται, εἴτε σχολάζοντι πέπαικται χαριέντως, οὐκ
ἀνὰ στόμα τοῖς φιλολόγοις φερόμενα περιᾴδονται; Ων οὐκ ὀλίγα καπὶ ταῖς ἀγοραῖς καί τριόδοις ἀκούσαι τις ὡς τὰ
παροιμιώδη περιλαλούμενα.
Tanti et tam boni viri mortem luctus omnium
civium secuta est, præsertim ejus urbis quæ, ut
uxor marito privata, luctu oppressa humi sedet, imo
omne solamen recusans in defuncti tumulum projecta adeo moerori indulget ut lacrymæ ipsius genas permeent, ut cum Jeremia loquar. Jam
enim corona ab ejus capite delapsa erat, et uxor
inhumari quam conjuge privari malebat; imo si
daretur, se ipsam marito sacrificare parata erat,
ut apud Xenophontem Panthea uxor mariti amantissima.
Εἰκότως οὖν ἐπὶ τοσούτῳ καὶ οὕτως ἀγαθῷ ἀνδρὶ
καὶ κοινωφελεῖ τετελευτηκότι κοινὸν καὶ πένθος
ἁπάντων καθίκετο· μάλιστα δὲ τῆς ἴδιον ἀγαθὸν
λαχούσης ἐκεῖνον πόλεως, ἡ καὶ νῦν, ὥσπερ τις
γενναία γυνή παρθενικὸν αὐτῆς ἄνδρα πενθοῦσα,
κάθηται χαμαί, μᾶλλον δὲ περὶ τὸν πολυδάκρυτον
τάφον κυλινδομένη κατολοφύρεται απαράκλητα· καὶ
τα
τὰ δάκρυα αὐτῆς, εἴποι ἂν Ἱερεμίας κατοι
κτείρων αὐτὴν ὡς τὴν πάλαι Σιών, ἐπὶ σιαγόνων
αὐτῆς. Ἔτεσε γὰρ ὁ στέφανος τῆς κεφαλῆς αὐτῆς,
καὶ τὴν αὐτὴν ὑποδύναι γῆν πρὸ τοῦ περιεῖναι,
μονουμένης ἐκείνου, τίθεται. Εἰ δ᾽ ἐξῆν, κἂν ἐπέσφαξεν ἑαυτὴν τῷ ἀνδρὶ, ὡς ἡ παρὰ τῷ Ξενοφῶντι καλὴ καὶ φίλαν
δρος Πάνθεια.
Hæc fere autem lugens gemensque dixerit: «Quis
sine gemitu profundo, quis sine lacrymis nuntium
allatum audiverit? Me miseram! Obiit pastor egregius qui vitam pro me dedit; decessit vir sapiens
qui multimoda virtute valebat, antistes meus, magnus Eustathius, nomen venerandum, celeberrimum! Me miseram quæ sponsum perdidi, cui
quondam feliciter nupta fui, et qui mihi nunc
morte ereptus est; qui nuper, ut cum Davide loquar, vestiebat me coccino in deliciis et præbe-
* Jerem. IX, 18. ³ Psal. xLv, 10.
Αγε μὴν ἐξάρχουσα του θρήνου εἴποι ἄν. «Τίς
ἀκούων οὐκ ἂν ἐπιστενάξοι βαρύ, καί πολύκροννον
ἐπισπένδοι δάκρυον; Τάλαινα εγώ· οἴχεταί μοι ὁ
καλὸς ποιμὴν, ὁ τὴν ψυχὴν ὑπὲρ ἐμοῦ τιθείς.
Οἴχεταί μοι ὁ σοφὸς, ὁ πολὺς παντοίαν ἀρετὴν, ἐμὸς
ἀρχιερεὺς, ὁ μέγας Εὐστάθιος, οἶμοι! τὸ σεμνὸν
καὶ πολυύμνητον όνομα. Ωμοι τῇ δυστήνῳ! φρού
δος ὁ καλὸς νυμφίος ἐμοῦ, ᾧ πάλαι μὲν ὑπὸ νυμφα
γωγῷ τῷ πνεύματι εὐτυχῶς ἡρμοσμαι, νῦν δὲ θα
νάτῳ διεζευγμαι δυστυχέστατα· ὃς ἔναγχος μὲν
col. 353–354page 16 of 31
PG 140:353τῶν ἑαυτοῦ θρή (χρησάτω γάρ μοι καὶ Δαυὶδ ἐκ νων) ἐνεδίδασκέ με κόκκινον καὶ χρυσοῦν κόσμον, τοὺς πολυτιμήτους ἐκείνους καὶ λαμπρούς λόγους νῦν δὲ σιωπώντος ἀποκεκόσμημαι, καὶ ὄρφνινα περιβέβλημαι, καὶ οἷα καταμελαίνειν οἶδεν ὑπὲρ πᾶσαν ἀσβόλην ἡ λιγνυώδης καὶ καπνηρὰ τῆς χηρείας κάμινος. Μὴ εὐαγγελισάσθω τις τῇ πρεσβυτάτη Ῥώμη τὸν Εὐσταθίου μόρον, μηδ' ἀγγειλάτω ταῖς ὑπ' αὐτὴν Ἰταλικαῖς πόλεσι, μήποτε ἐφησθώσιν οἱ αλαζόνες καὶ ὑπερήφανοι, καὶ τὰς ἐπὶ δογματικοῖς προβλήμασι διαλεκτικές προσβολάς θαρσήσωσιν, ᾶς τωτέως ἀντιπεριίσταντο, τὸ τῆς ἐκείνου γλώττης ἄμαχον υφορώμενοι. Πέπτωκεν ἀνὴρ, οὗ πᾶς ὁ κόσμος οὐκ ἦν ἄξιος· πέπτωκε, φεύ! ὁ ὑπανέχων με, ὁ φέρων ὑψοῦ. Καὶ πῶς οὐκ ἤδη πεσοῦμαι δειλαία καὶ αὐτή, ὑποσπασθέντος τοῦ ὑπερείδοντος; Τις οὐκ ἐπικλύσει με φλοίσβος ὑβριστής, τον μέγαν ἀποβεβλημένην προβλήτα, περὶ ἐν ἅπας κλύδων προσαράσσων εἰς ἀφρόν διελύετο; Ω οἷον λειμῶνα χαρίτων θάνατος ἐπιστρατεύσας ἐδῄωσεν οὗ καὶ Σικελικός πόλεμος, καίπερ διαφθείρων πάντα θεῖα τα καὶ ἀνθρώπινα πράγματα, ὡς ἀψαύστου καὶ ἱεροῦ τινος άλσους ἐφείσατο! Ω οἷον μύρον σοφίας εἰς ἄρδην κατέρρευσεν, ούπερ τῷ μαρτυρικῷ μου τούτω προσεπιπνέοντος ἥδιστον εἰς ὀδμὴν πᾶς τις φιλόκαλος ἔθειν! Ἐγὼ δὲ κατὰ τὴν ἐν ἄσμασι νύμ φεν ἐν μύροις ἐστηριζόμην, καὶ μύροις διπλοῖς, τῷ τε ἀφ' αἱμάτων μαρτυρικῶν καὶ τῷ ἐξ ἱδρώτων ἀρχιερατικῶν ἀπατμίζοντι· καὶ τῆς ἀπ' ἀμφοῖν εὐωδίας Χριστοῦ, κατὰ Παύλον, χθὲς εἰς μὲν ὀσμὴν ὠσφραινόμην ζωῆς, νῦν δὲ ῥιγίστη θανάτου οδμή εἰς θάνατον ἀποπνίγομαι. Οἷον στόμα χάρισι βρύον, καὶ παρρησίας εὐλόγου πέλεκυς, ύστατα μέμυκεν! Οία χάρις χειλέων μυρίπνους κέχυται κατὰ γῆς 1 Οία γλώττα πυρίπνους ἀπέσβηκεν! Ηλίκη διέπτη φωνή! Ω σχῆμα καὶ πρόσωπον, αὐτοσεμνότητος Αγαλμα, εὐλαβείας ἀκρόπολις! Ω ὄμματα, τῆς ἔνδον σταθηρᾶς γαλήνης ἄγγελοι, ὦ αἰδοὺς λύχνοι, ὦ σοφροσύνης θάλαμοι, που ποτε οἴχεσθε; Δεῦρ᾽ ίθι, φιλοσοφία σεμνή. Δεύρ᾽ ἴθι, χλιδῶσα δι' ἐκεῖνον ρητορική. Παρομαρτει και σύ, γραμματική μετά χορού, όσος ἐγκύκλιος. Καλώ γὰρ ὑμᾶς ὡς σοφάς, κατὰ τὸν προφήτην, καὶ θρηνούσας ἢ συνθρηνούσας, ὡς συγχηρευούσας ἐμοὶ νυμφίου κοινοῦ· ὅτι μὴ δυοῖν ἀδελφαῖν ἐπιστήμαι, κατὰ τὸν θεῖον Ἰακώβ, ἀλλ' ἀπασῶν ἀπαξαπλῶς ἦν ἀνὴρ ὁ ἀνήρ· οὐδ᾽ ἔθνους ἑνὸς φυλάρχους δώδεκα, τῶν δ' ἑκασταχού τῆς Ῥωμαϊκῆς ἀρχῆς σχεδὸν ἁπασῶν ἐκκλησιῶν ἐγεμόνας δι' αὐτὸν ἐτεκνώσατο. Ὥστε καὶ πάσας ἐκκλησίας ὡς ὀρφανίας προγόνου κοινοῦ κατὰ λόγου συγκαλέσω τοῦ θρήνου συναπάρχεσθαι, καὶ πρό γε πατῶν τὴν πρεσβυτάτην ἀπασῶν μητέρα, την νέαν Σιών, ὡς τοῦ καλλίστου, ὃν ηγάπα, πεσόντος κατά τὴν προφητικὴν ἀπειλήν. Οὕτω γὰρ τραγικώτερον περιστήσομαι κύκλον εἰς ξυναυλίαν πένθους κοινοῦ καὶ συμφορᾷ κοινῇ πρέποντος. Η που καὶ ὡς Αἴγυπτος ἐπὶ πολὺ τὸν Ἰακὼβ τοῖς περὶ τὸν Ἰωσὴφ ΟMONODIA IN EUSTATHIUM THESSAL.
τῶν ἑαυτοῦ θρή- bat ornamenta aurea cultui meo, id est orationibus
splendidissimis. Nunc autem ubi silet, ornamento
exuta, nigris induta vestibus incedo et caligine
viduitatis omni nigredine atriori. Absit ut quis veteri Romæ aut cæteris Italiæ urbibus Eustathii
mortem ut lætum afferat nuntium, ne superbi et
invidi de calamitate nostra gaudeant et novo ardore fidei quosdam aggrediantur articulos, quod
hucusque facere ausi non sunt, Eustathii eloquentiam victricem timentes. Sic vir e vivis secessit,
quo totus non dignus erat mundus. Eheu! occidit
præsidium meum. Εt quomodo egomet rebus desperatis ipsa non cadam? Diri posthac fluctus me
propugnaculo privatam vexabunt, qui antea scopulis allisi in spumas abierant! Quod pratum amc-
(χρησάτω γάρ μοι καὶ Δαυὶδ ἐκ
νων) ἐνεδίδασκέ με κόκκινον καὶ χρυσοῦν κόσμον,
τοὺς πολυτιμήτους ἐκείνους καὶ λαμπρούς λόγους
νῦν δὲ σιωπώντος ἀποκεκόσμημαι, καὶ ὄρφνινα
περιβέβλημαι, καὶ οἷα καταμελαίνειν οἶδεν ὑπὲρ
πᾶσαν ἀσβόλην ἡ λιγνυώδης καὶ καπνηρὰ τῆς χηρείας
κάμινος. Μὴ εὐαγγελισάσθω τις τῇ πρεσβυτάτη
Ῥώμη τὸν Εὐσταθίου μόρον, μηδ' ἀγγειλάτω ταῖς
ὑπ' αὐτὴν Ἰταλικαῖς πόλεσι, μήποτε ἐφησθώσιν οἱ
αλαζόνες καὶ ὑπερήφανοι, καὶ τὰς ἐπὶ δογματικοῖς
προβλήμασι διαλεκτικές προσβολάς θαρσήσωσιν,
ᾶς τωτέως ἀντιπεριίσταντο, τὸ τῆς ἐκείνου γλώττης
ἄμαχον υφορώμενοι. Πέπτωκεν ἀνὴρ, οὗ πᾶς ὁ
κόσμος οὐκ ἦν ἄξιος· πέπτωκε, φεύ! ὁ ὑπανέχων με,
ὁ φέρων ὑψοῦ. Καὶ πῶς οὐκ ἤδη πεσοῦμαι δειλαία
καὶ αὐτή, ὑποσπασθέντος τοῦ ὑπερείδοντος; Τις num mors vastavit, quod bellum Siculum, quod
οὐκ ἐπικλύσει με φλοίσβος ὑβριστής, τον μέγαν
ἀποβεβλημένην προβλήτα, περὶ ἐν ἅπας κλύδων
προσαράσσων εἰς ἀφρόν διελύετο; Ω οἷον λειμῶνα
χαρίτων θάνατος ἐπιστρατεύσας ἐδῄωσεν οὗ καὶ
Σικελικός πόλεμος, καίπερ διαφθείρων πάντα θεῖα
τα καὶ ἀνθρώπινα πράγματα, ὡς ἀψαύστου καὶ
ἱεροῦ τινος άλσους ἐφείσατο! Ω οἷον μύρον σοφίας
εἰς ἄρδην κατέρρευσεν, ούπερ τῷ μαρτυρικῷ μου
τούτω προσεπιπνέοντος ἥδιστον εἰς ὀδμὴν πᾶς τις
φιλόκαλος ἔθειν! Ἐγὼ δὲ κατὰ τὴν ἐν ἄσμασι νύμφεν ἐν μύροις ἐστηριζόμην, καὶ μύροις διπλοῖς, τῷ
τε ἀφ' αἱμάτων μαρτυρικῶν καὶ τῷ ἐξ ἱδρώτων
ἀρχιερατικῶν ἀπατμίζοντι· καὶ τῆς ἀπ' ἀμφοῖν
εὐωδίας Χριστοῦ, κατὰ Παύλον, χθὲς εἰς μὲν ὀσμὴν
ὠσφραινόμην ζωῆς, νῦν δὲ ῥιγίστη θανάτου οδμή
εἰς θάνατον ἀποπνίγομαι. Οἷον στόμα χάρισι βρύον,
καὶ παρρησίας εὐλόγου πέλεκυς, ύστατα μέμυκεν!
Οία χάρις χειλέων μυρίπνους κέχυται κατὰ γῆς 1
Οία γλώττα πυρίπνους ἀπέσβηκεν! Ηλίκη διέπτη
φωνή! Ω σχῆμα καὶ πρόσωπον, αὐτοσεμνότητος
Αγαλμα, εὐλαβείας ἀκρόπολις! Ω ὄμματα, τῆς
ἔνδον σταθηρᾶς γαλήνης ἄγγελοι, ὦ αἰδοὺς λύχνοι,
ὦ σοφροσύνης θάλαμοι, που ποτε οἴχεσθε; Δεῦρ᾽
ίθι, φιλοσοφία σεμνή. Δεύρ᾽ ἴθι, χλιδῶσα δι' ἐκεῖνον
ρητορική. Παρομαρτει και σύ, γραμματική μετά
χορού, όσος ἐγκύκλιος. Καλώ γὰρ ὑμᾶς ὡς σοφάς,
κατὰ τὸν προφήτην, καὶ θρηνούσας ἢ συνθρηνούσας,
ὡς συγχηρευούσας ἐμοὶ νυμφίου κοινοῦ· ὅτι μὴ
δυοῖν ἀδελφαῖν ἐπιστήμαι, κατὰ τὸν θεῖον Ἰακώβ,
ἀλλ' ἀπασῶν ἀπαξαπλῶς ἦν ἀνὴρ ὁ ἀνήρ· οὐδ᾽
ἔθνους ἑνὸς φυλάρχους δώδεκα, τῶν δ' ἑκασταχού
τῆς Ῥωμαϊκῆς ἀρχῆς σχεδὸν ἁπασῶν ἐκκλησιῶν
ἐγεμόνας δι' αὐτὸν ἐτεκνώσατο. Ὥστε καὶ πάσας
ἐκκλησίας ὡς ὀρφανίας προγόνου κοινοῦ κατὰ λόγου
συγκαλέσω τοῦ θρήνου συναπάρχεσθαι, καὶ πρό γε
πατῶν τὴν πρεσβυτάτην ἀπασῶν μητέρα, την νέαν
Σιών, ὡς τοῦ καλλίστου, ὃν ηγάπα, πεσόντος κατά
τὴν προφητικὴν ἀπειλήν. Οὕτω γὰρ τραγικώτερον
περιστήσομαι κύκλον εἰς ξυναυλίαν πένθους κοινοῦ
καὶ συμφορᾷ κοινῇ πρέποντος. Η που καὶ ὡς
Αἴγυπτος ἐπὶ πολὺ τὸν Ἰακὼβ τοῖς περὶ τὸν Ἰωσὴφ
Jerem. IX, 17.
omnia divina et humana ædificia destruxit, tanquam lucum diis sacrum intactum reliquit. Jam
pretiosum sepientiæ balsamum profusum est, quod
odoris suavitate omnes qui res præstantes amant
allexit; et ex utroque ego heri secundum Pauli
verba Christi dulcem odorem vitæ gustavi; nunc
autem mortis horribili odore suffocor. Cum eo
vita defuncto os gratiosum, instrumentum magnæ
libertatis, periit! Labia balsamica obmutuerunt;
lingua ignivoma exstincta est. Ο vultum archetypum summe venerandum, arcemque prudentiæ!
O oculos perpetuos veræ lætitiæ indices, qui vere -
cundiam, qui castitatem demonstrabatis, quid evasistis? Adesto, Philosophia, adesto, Rhetorica, ab
Eustathio tantopere promota! Adesdum tu quoque,
Grammatica, cum satellitibus tuis: Lamentatrices
vos statuo sapientes, secundum verba prophetæ *,
ut, viduæ cum sitis et ipsæ, magnum sponsum
mecum plangatis. Non enim tantum ad instar Jacobi patriarchæ, scientias geminas uxores ducebat, sed omnium una maritus erat; nec unius populi duces numero decem, sed omnium provinciarum Romanarum duces procreavit. Hanc ob causam omnes civitates avo communiorbatas in spiritu
convoco ut planctum mecum ineant; sed ante
omnes omnium avilam, novam Sionem, cujus prestantissimus filius (secundum prophetæ verba)
quem unice diligebat, decessit. Ita enim majori
lugentium caterva stipatus ero, ut in communi calamitate convenit. Quemadmodum enim Ægyptii
cum Josepho ejusque familia Jacobum diu lugebant, ita multi exteri cum Romæis salem apostolicum terræ, solem universi evangelicum qui hinc
inde virtutis ac sapientiæ splendorem effundit, desiderio suo prosequuntur. Hic enim sol non ad
me solum, sed per universam almam terram radios
suos emisit. Nunc autem, ubi communis omnium
pharus exstincta jacet, caligo non brevis, sed
diuturna, imo æterna tellurem occupat, postquam
sepulcrum sidus coruscans devoravit. Per has
tenebras, animalibus rapacibus ac furibus justo
col. 355–356page 17 of 31
PG 140:355συνεπένθησεν, οὕτω καὶ τῶν ἑτεροφύλων, πολλοὶ Ρωμαίοις συνολοφύρονται τουτονί, τὸ ἀποστολικόν ἅλας τῆς γῆς, καὶ κόσμου παντὸς εὐαγγελικὸν ἥλιον, καὶ ὡς ἀπ᾿ ἄκρου τοῦ οὐρανοῦ δεικνούμενου ἕως ἄκρου τοῦ οὐρανοῦ σοφίας καὶ ἀρετῆς περιλάμ ψεσιν. Εἰ γὰρ καὶ ὡς ἐν δίσκῳ τῷ κατ' ἐμὲ περι βόλω περιεγράφετο, ἀλλὰ τὰς ἀκτίνας ἐς πάντα πολυφόρβου πείρατα γαίης ἐξέτεινε. Καὶ νῦν τούμοῦ καὶ κοινού λαμπτῆρος εκλελοιπότος, σκότος τῷ » παντὶ σχεδιάζεται, οὐκ ἐν μορίῳ χρόνου βραχεί, ἀλλ' ἐς τὴν ἀεὶ καὶ εἰς ὅσον ο στυγερός οὗτος τοῦ τάφου λύχνος, ὡς λύχνω μέδιμνος ἀντιφράττων, ἐπιπροσθήσειν. Ὑπὸ δε ζόφῳ τοιώδε, κλέπταις καὶ θερσὶ νυκτὸς ἀμείνονι, τί τῶν δεινῶν ἡ σχετλία οὐ πείσομαι Πάντως φορολόγοις εκκείτομαι πάντως δασμολόγοις βρωθήσομαι, ὡς ἑτοίμη καὶ ἀγαθὴ θήρα, και τοῖς ανθρωποφάγοις τούτοις θερσὶν ἔκδοτος· Οὐκέτι γὰρ ἐπαγρυπνήσει μοι ἐκεῖνος ὁ μέγας ἐμὸς ποιμὴν, καὶ μυρίοις διαγρηγο ρὼς ὅμμασιν οὐ φυλάξει νυκτὸς καὶ μεθ' ἡμέραν ἐπ᾿ ἐμὲ φυλακάς· καθεύδει γὰρ ὕπνον όντως παγ κρατῆ καὶ τοῦ συνήθους μακρότερον· ατρεμής δε σφενδόνη λόγων ἐκείνον, καὶ οὐκέτι φοβεί θερία πονηρά βάλλουσα. Αλλος γάρ ἦν οὗτος τὴν ποιμαντικὴν Δαυίδ άρκτον τύπτων καὶ πατάσσων λέοντα, εἴποτε λάβοι τι τῆς κατ' αὐτὸν ἀγέλης ἐπιών, όπερ καὶ ἐξέσπα τοῦ στόματος· «ὡς ὅτον ἐκσπάσῃ, φησίν, ὁ ποιμὴν δύο σκέλη, ἡ λοθὸν ὠτίου ἐκ στόματος λέοντος.» Η γὰρ ἀλαλήτως ἐξοα πρὸς Κύριον, ἡ βασιλεῦσιν ἐπέστελλε, καὶ παραυτὰ τὸ λυπούν ὥσπερ τι νέφος παρίπτατο. Νῦν δὲ ἀλλὰ καὶ ὁ τοιόσδε φεύ! Ερπάγη θανάτῳ νυκτὸς ἐπιπεσόντι, ότε προς βραχύ τοῖς μεθημερινοῖς μόχθοις ἐπινυ στάξας κατακλιθείη ἐπὶ στρωμνῆς, οὐδὲ λοισθίου μεταδούς μοι προσφθέγματος, οὐκ ἐπισκήψας τὰ ύστατα, οὐ τὰ ἐξιτήρια συνταξάμενος. Εἶτα τοιοῦδι ἀνδρὸς ἐκπεσούσα, ἐπιβιώναι ἡ δυσδαίμων ή ἀνέξομαι; Πολλὰ τοιάδι Θεσσαλονίκη πολλάκις ανοιμώζουσα καὶ κωκύουσα, ποθήσει τὸν οὐκέτι παρόντα, καὶ μάτην ἀνακαλέσεται, και μάλιστα ἐν τοῖς δεινοῖς μεμνήσεται. Σὺ γὰρ, ὦ τῶν πώποτε πανσόφων άρ χιερέων μακαριστότατε, μετέβης ενθένδε ίλεως, καὶ άτρυτος νόσοις, καὶ πάσης θνητής δυσχερείας ἀπηλλαγμένος, ὡς χιτωνίσκον ἐκδεδυκὼς τὸ σῶμα, εἴτ᾿ οὖν ἀποθέμενος, οὐ βίᾳ περιπλεκομένου καὶ ἐπισπωμένου ἀπεῤῥωγώς. Παλαι γάρ τάς σχετικὰς τούδε ἀντιλαβὰς ἐξαλυσκάζων, ἀπεστάτεις φιλοσόφω μελέτη θανάτου· ἀκροθιγώς δε παραψαύων καὶ βραχεῖ ποδὶ καὶ οἴῳ ἄν τις ἐν ἐπιπέδῳ ἐπιφανείας έφαπτοιτο σφαίρα, τοσούτῳ περιέκεισο ή παρήρτησε τοῦτο, ὅσῳ μὴ ζημιούσθαι τὰ παρ' αυτού εἰσφερόμενα τῇ ψυχῇ φυσικά τε καὶ ὀργανικά πρὸς ἀρετὴν υπουργήματα· ὡς ἐπὶ λυσιμελεῖ δὲ ὕπνῳ ἀνακλιθεὶς, δέδωκας ύπνον τοῖς ὀφθαλμοῖς καὶ τοῖς προ τάφοις ἀνάπαυσιν· εἶτ᾽ ἐλελήθεις ὕπνῳ ὕπνον ἐπι συνάψας, το διακοπτομένῳ τὴν ἐγρήγορσιν τὸν συνεχὴ τῷ βραχεῖ τὸν μακρότατον, καὶ τῷ ἀβεβαίω τὸν χάλκεον· καὶ οὕτως ὑπνώσεις εἰς θάνατον ὁσίων Θεοῦ καὶ Θεῷ τιμιώτατον. Οὐ χεῖρες θνηταὶ καθεῖλον όμματα σά, ἡ μέλη, ἐπὶ λέχους νεκρούμενα ήρμοσαν· ύπνου δε πανάπαλος ἐπαφὴ, τοῖς φίλοις ἑαυτῆς θελγήτροις ευνάσασα καὶ κλινοπετή ρυθμισασα, ατάραχον οὕτω καὶ ἔποχον ὑποκλῇ γα λήνη καὶ ὡς δι' ονειρείων πυλῶν εἰς θάνατον προϋπεμψεν, ή (προσφυέστερον εἰπεῖν) ὡς ἐξ ἄλλο δαπῆς τῆσδε τῆς παροικίας εἰς τὴν ἐκεῖσε πατρίδα διεπόρμθευσεν ὡς καί τις ηρωϊκὸς καὶ πολυπλανήςamiciores, que me miseram calamitas manet! Pu- συνεπένθησεν, οὕτω καὶ τῶν ἑτεροφύλων, πολλοὶ
blicanis et vectigalium exactoribus præda facilis Ρωμαίοις συνολοφύρονται τουτονί, τὸ ἀποστολικόν
et grata ero, quam pastor egregius non amplius ἅλας τῆς γῆς, καὶ κόσμου παντὸς εὐαγγελικὸν
custodit, curaque particulari ac sollicitudine pro- ἥλιον, καὶ ὡς ἀπ᾿ ἄκρου τοῦ οὐρανοῦ δεικνούμενου
sequitur. Somnum enim æternum dormit Eusta- ἕως ἄκρου τοῦ οὐρανοῦ σοφίας καὶ ἀρετῆς περιλάμ
thius telis exutus, quibus nos contra malos defen- ψεσιν. Εἰ γὰρ καὶ ὡς ἐν δίσκῳ τῷ κατ' ἐμὲ περιdebat; qua pastor alter Davides erat qui ursum βόλω περιεγράφετο, ἀλλὰ τὰς ἀκτίνας ἐς πάντα
ac leonem raptorem, ove e gula erepta, occidit, πολυφόρβου πείρατα γαίης ἐξέτεινε. Καὶ νῦν τούμοῦ
• sicut pastor, teste Scriptura *, de ore leonis duo καὶ κοινού λαμπτῆρος εκλελοιπότος, σκότος τῷ
crura aut extremum auriculæ eruit.» Aut enim παντὶ σχεδιάζεται, οὐκ ἐν μορίῳ χρόνου βραχεί,
ad Dominum preces effudit, aut regum animos ἀλλ' ἐς τὴν ἀεὶ καὶ εἰς ὅσον ο στυγερός οὗτος τοῦ
permovit, et mala fortuna evanuit. Nunc vero, τάφου λύχνος, ὡς λύχνω μέδιμνος ἀντιφράττων,
proh dolor! postquam quieti se daturus in lectulo ἐπιπροσθήσειν. Ὑπὸ δε ζόφῳ τοιώδε, κλέπταις
recubuisset, me insalutato, diem obiit supremum. καὶ θερσὶ νυκτὸς ἀμείνονι, τί τῶν δεινῶν ἡ σχετλία
Tanto viro quomodo misera ego superstes ero?» οὐ πείσομαι; Πάντως φορολόγοις εκκείτομαι -
πάντως δασμολόγοις βρωθήσομαι, ὡς ἑτοίμη καὶ ἀγαθὴ θήρα, και τοῖς ανθρωποφάγοις τούτοις
θερσὶν ἔκδοτος· Οὐκέτι γὰρ ἐπαγρυπνήσει μοι ἐκεῖνος ὁ μέγας ἐμὸς ποιμὴν, καὶ μυρίοις διαγρηγο
ρὼς ὅμμασιν οὐ φυλάξει νυκτὸς καὶ μεθ' ἡμέραν ἐπ᾿ ἐμὲ φυλακάς· καθεύδει γὰρ ὕπνον όντως παγ
κρατῆ καὶ
τοῦ συνήθους μακρότερον· ατρεμής δε σφενδόνη λόγων ἐκείνον, καὶ οὐκέτι φοβεί θερία
πονηρά βάλλουσα. Αλλος γάρ ἦν οὗτος τὴν ποιμαντικὴν Δαυίδ άρκτον τύπτων καὶ πατάσσων
λέοντα, εἴποτε λάβοι τι τῆς κατ' αὐτὸν ἀγέλης ἐπιών, όπερ καὶ ἐξέσπα τοῦ στόματος· «ὡς ὅτον
ἐκσπάσῃ, φησίν, ὁ ποιμὴν δύο σκέλη, ἡ λοθὸν ὠτίου ἐκ στόματος λέοντος.» Η γὰρ ἀλαλήτως ἐξοα πρὸς
Κύριον, ἡ βασιλεῦσιν ἐπέστελλε, καὶ παραυτὰ τὸ λυπούν ὥσπερ τι νέφος παρίπτατο. Νῦν δὲ ἀλλὰ καὶ
ὁ τοιόσδε φεύ! Ερπάγη θανάτῳ νυκτὸς ἐπιπεσόντι, ότε προς βραχύ τοῖς μεθημερινοῖς μόχθοις ἐπινυ
στάξας κατακλιθείη ἐπὶ στρωμνῆς, οὐδὲ λοισθίου μεταδούς μοι προσφθέγματος, οὐκ ἐπισκήψας τὰ
ύστατα, οὐ τὰ ἐξιτήρια συνταξάμενος. Εἶτα τοιοῦδι ἀνδρὸς ἐκπεσούσα, ἐπιβιώναι ἡ δυσδαίμων
ή
ἀνέξομαι;
Πολλὰ τοιάδι Θεσσαλονίκη πολλάκις ανοιμώζουσα
καὶ κωκύουσα, ποθήσει τὸν οὐκέτι παρόντα, καὶ
μάτην ἀνακαλέσεται, και μάλιστα ἐν τοῖς δεινοῖς
μεμνήσεται. Σὺ γὰρ, ὦ τῶν πώποτε πανσόφων άρ
χιερέων μακαριστότατε, μετέβης ενθένδε ίλεως, καὶ
άτρυτος νόσοις, καὶ πάσης θνητής δυσχερείας
ἀπηλλαγμένος, ὡς χιτωνίσκον ἐκδεδυκὼς τὸ σῶμα,
εἴτ᾿ οὖν ἀποθέμενος, οὐ βίᾳ περιπλεκομένου καὶ
ἐπισπωμένου ἀπεῤῥωγώς. Παλαι γάρ τάς σχετικὰς
τούδε ἀντιλαβὰς ἐξαλυσκάζων, ἀπεστάτεις φιλοσόφω
μελέτη θανάτου· ἀκροθιγώς δε παραψαύων καὶ
βραχεῖ ποδὶ καὶ οἴῳ ἄν τις ἐν ἐπιπέδῳ ἐπιφανείας
έφαπτοιτο σφαίρα, τοσούτῳ περιέκεισο ή παρήρτησε
τοῦτο, ὅσῳ μὴ ζημιούσθαι τὰ παρ' αυτού εισφερόμενα τῇ ψυχῇ φυσικά τε καὶ ὀργανικά πρὸς ἀρετὴν
υπουργήματα· ὡς ἐπὶ λυσιμελεῖ δὲ ὕπνῳ ἀνακλι
θείς, δέδωκας ύπνον τοῖς ὀφθαλμοῖς καὶ τοῖς προτάφοις ἀνάπαυσιν· εἶτ᾽ ἐλελήθεις ὕπνῳ ὕπνον ἐπισυνάψας, το διακοπτομένῳ τὴν ἐγρήγορσιν τὸν
συνεχὴ τῷ βραχεῖ τὸν μακρότατον, καὶ τῷ ἀβεβαίω
τὸν χάλκεον· καὶ οὕτως ὑπνώσεις εἰς θάνατον
ὁσίων Θεοῦ καὶ Θεῷ τιμιώτατον. Οὐ χεῖρες θνηταὶ
καθεῖλον όμματα σά, ἡ μέλη, ἐπὶ λέχους νεκρούμενα ήρμοσαν· ύπνου δε πανάπαλος ἐπαφὴ, τοῖς
φίλοις ἑαυτῆς θελγήτροις ευνάσασα καὶ κλινοπετή
ρυθμισασα, ατάραχον οὕτω καὶ ἔποχον ὑποκλῇ γα
λήνη καὶ ὡς δι' ονειρείων πυλῶν εἰς θάνατον
προϋπεμψεν, ή (προσφυέστερον εἰπεῖν) ὡς ἐξ ἄλλο
δαπῆς τῆσδε τῆς παροικίας εἰς τὴν ἐκεῖσε πατρίδα
διεπόρμθευσεν ὡς καί τις ηρωϊκὸς καὶ πολυπλανής
Hæc et alia hujusmodi cum gemitu clamans
Thessalonice mortuum deplorabit et in vanum evo
cabit semper enim tam chari capitis, præsertim
inter res adversas, memor erit. Tu quidem, beatissime ac sapientissime antistes, cum summa tranquillitate e vita excessisti, nullo morbo, nulli curis
terrestribus vexatus; corpus enim tanquam indusium sine animi dolore exuisti. Corporis enim
membrorum rationi consentaneum gessisti curam,
ut mortem quam longissime procrastinares. Ut
enim globus uno tantum puncto terræ superficiem
tangit, sic quoque corpus tuum quam minime animam contrectabat, ne per sensuum voluptates
damnum inferretur. Cum dein in somnum qui curas solvit labereris, oculis temporibusque quietem
dabas; dein primo somno alterum, somno interrupto somnum diuturnum, brevi longum, leni
durum substituisti, et sic somnum sanctorum Dei
dormivisti qui Domino placet. Manus non mortales oculos tuos clauserunt, aut membra tua frigore contracta in lecto reposuerunt; sed somnus
dulcis atque incantator te sopitum et animo lætum
per somniorum portas ad mortem, aut, ut verius
dicamus, ex hoc domicilio terrestri in cœlestem
illam patriam traduxit, quemadmodum Ulysses
post varios casus ex insula non sua somno sepultus in sua appellit ubi in lucem editus fuerat. Ad
Jacobi enim patriarchæ exemplum,finitis mandatis quibus filios instruebas, pedes tuos super
lectulum collegisti, et obüsti "; tu ut Jacob scalam
* 1 Reg. xv, 34. • Amos 111, 12. 7 Gen. XLIX, 32.
col. 357–358page 18 of 31
PG 140:357σοφὸς ἐξ ἀλλοτρίας νήσου παρὰ τῇ ποιήσει καθεύδων εἰς τὴν ἐνεγκαμένην νήσον κομίζεται. Κατά γάρ τὸν θεσπέσιον Ἰακώβ ὡς κατέπαυσας επιτάσσων τοῖς κατὰ πνεύμα υἱοῖς σου, ἐξάρας ἐπὶ τὴν κλίνην τοὺς πόδας ἐξέλιπες· ὅτε καὶ ὕπαρ, οὐκ ὄναρ, κατ' αὐτὸν ἑώρας, ὃν αὐτὸς ἑαυτὸν διεβαθμίδωσας κλί μακα ὡς κρηπίδα μὲν βαλόμενος πολιτευτικὴν μετριοπάθειαν, τῇ δὲ μετριοπαθείᾳ τὴν καθαρτικὴν ἐποικοδομησάμενος ἀπάθειαν, ἐπὶ δὲ τῇ ἀπαθεία τὴν νοερὰν ἐνέργειαν, ἐπὶ δὲ τῇ νοερᾷ ἐνεργεία τὴν ἐπὶ πᾶσι βάθρα τὴς θεώσεως· ἐφ᾽ ἦν καὶ ἄγγελοι πάντως ἀνέβαινον καὶ κατέβαινον, οδοποιοῦντές σοι τὴν ἄνοδον καὶ προπέμποντες ανιόντα ἐκ μὲν συν αγελαστικού καὶ σπουδαίου ἀνδρὸς εἰς θεωρίαν και καθαρμένον, ἐκ δε θεωρητοῦ πρὸς νοερόν, ἐκ δὲ νεροῦ πρός Θεόν Οὕτω καὶ ἡ κατά σε κλίμαξ ἱστηρικτο μὲν ἐν τῇ γῆ, τὴν δὲ κεφαλὴν εἶχεν ἀφικνουμένην εἰς οὐρανὸν, ἐφ᾿ ἧς καὶ ὁ Κύριος ἐπεστήρικτο, εἰς ὃν ἀνῆλθες ἐξ ἡμῶν τῶν χαμαὶ ἐρχομένων διὰ τῆς ἀναγωγῆς ταύτης κλίμακος, Θεὸς ἀγγέλοις κατιοῦσι καὶ συνανιούσι δορυφορούμενος. Ἔχοιμ' ἄν λέγειν, καὶ ὡς ἀποστολικῶς τὸν δρόμον τετέλεκας. ᾿Αμέλει τοι καὶ ὡς ἐν φυλακή, τῷ βίῳ τῷδε, καὶ σὺ κατὰ τὸν κορυφαῖον Πέτρον τηρούμενος, ἐδέδεσο δυσὶν ἁλίσεσιν, ὕπνῳ καὶ δεσμῷ φυσικῷ· ἀλλ᾽ ἐπέστη σοι άγγελος Κυρίου, ὡς ἐκείνῳ κειμένῳ è νυκτός, καὶ παραχρῆμα ἐξέπεσον ἀπὸ σοῦ αἱ ἁλύ σεις αὗται, καὶ τῆς φυλακῆς ἐξήεις άδετος, καὶ ἠκολούθεις τούτῳ ψυχαγωγούντί σε. Τάχα που καὶ όραμα κατ' ἐκεῖνον ἐδόκεις βλέπειν ἀμφιγνοῶν, εἰ ἀληθὲς ἐστι τὸ δι' αὐτοῦ γινόμενον· ἕως τῆς σι δερᾶς πύλης αυτομάτως ἀνοιχθείσης σοι, τῆς με ρούσες εἰς τὴν τοὺς θεμελίους ἔχουσαν πόλιν ἐξῆλθες, ὄντως καὶ σαφῶς, ἔγνῶς, ὅτι ἀληθῶς ἐξαπέστειλε Κύριος τὸν ἄγγελον αὐτοῦ, καὶ ἐξείλετο σε ἐκ τοῦ σώματος τοῦ θανάτου τούτου. Μᾶλλον δὲ ὁ Κύριος αὐτὸς μέσης νυκτὸς ἐλθὼν, ἐγρηγορότα σε ὑπὸ λύχνω διακρίσεως καιομένῳ, καὶ σωφροσύνῃ τὴν ὀσφύν περιεζωσμένον εὗρεν. Εἰ γὰρ καὶ φυσικῶς ἐκάθευδες, ἀλλ᾽ ἡ καρδία σου ἄλλως ἡγρύπνει, κατὰ τὰς φρονίμους παρθένους άσβεστον τὴν λαμπάδα κοσμήσασα. Τούτῳ τοίνυν καὶ τῷ καλῷ νυμφίῳ ἀωρὶ τῆς νυκτὸς ἐλθόντι ἑτοίμως ἀπήντηκεν. Όντως τοῦ πάλαι χρυσοῦ γένους κόμμα σὺ λοιπόν καὶ παρὰ τοῦτο κατὰ τὰ πάτρια ἐκείνου βιούς, οὕτω καὶ τέθνηκας μαλακῷ δεδμημένος ὕπνῳ μᾶλλον δὲ συζεύξας ξυνωρίδα αδελφώ διδυμεύοντε, ὕπνον καὶ θάνατον, ξυνωρικεύσω, καὶ ἐπετάσθης εὐθὺ τοῦ χώρου τῶν ζώντων, καὶ τῶν οὐρανοῦ πυ λῶν ἀνοιγομένων σοι χαίρων εἰσέδυς, κατὰ στολὴν ἀρχιερατικῆς δόξης ἀμφιεσμένος, καὶ τοῖς ἀμφιπο νουμένοις τὸ ἐκεῖσε θυσιαστήριον προστιθέμενος. Ενθα τῶν μὲν περὶ τὸν ᾿Ααρών και Σαμουὴλ ὁ θίασος ὑπανίστανταί σοι και προεδρίας παραχωροῦσιν, αιδούμενοι οὐ μόνον ὡς ἱεραρχία σεμνοτέρα τῇ κατὰ Χριστὸν ἐπιπρέποντα, ἀλλὰ καὶ ὡς λαμπροτέροις τῶν παρ' ἐκείνοις χρυσῶν ροίσκων και κα δώνων κυκλούμενον, οἷς εὐαγγελικῶς ἅμα καὶ ῥητο ρικῶς ὑπερή στραπτές τε καὶ ὑπερεβρόντας τὰ κατὰ τὸν ὑπόζοφον νόμον και ισχνόφωνον σύμβολα. ισχνόφωνον σύμβολα. Τῶν δ᾽ ἐν τῇ χάριτι πάλιν ἄκρων καὶ σοφίας στο φάνῳ τὴν ἱερατικὴν ἐπικεκοσμηκότων κίδαριν ἔνθεν μὲν Κλήμεντες καὶ Διονύσιοι προσυπαντῶσι καὶ περιπτύσσονταί σε, χαίροντες τῷ ὁμοίῳ καὶMONODIA IN EUSTATHIUM THESSAL.
σοφὸς ἐξ ἀλλοτρίας νήσου παρὰ τῇ ποιήσει καθεύδων non per somnum, sed veram vidisti, cujus gradus
εἰς τὴν ἐνεγκαμένην νήσον κομίζεται. Κατά γάρ pertransiisti, a moderatione in rebus mundanis
τὸν θεσπέσιον Ἰακώβ ὡς κατέπαυσας επιτάσσων ut fundamento exorsus, animam a cupiditatibus
τοῖς κατὰ πνεύμα υἱοῖς σου, ἐξάρας ἐπὶ τὴν κλίνην liberans, spirituale instituens regnum, summum
τοὺς πόδας ἐξέλιπες· ὅτε καὶ ὕπαρ, οὐκ ὄναρ, κατ' autem gradum divinitati attribuens; scalam, inαὐτὸν ἑώρας, ὃν αὐτὸς ἑαυτὸν διεβαθμίδωσας κλί- quam, per quam angeli ascendebant et descendeμακα· ὡς κρηπίδα μὲν βαλόμενος πολιτευτικὴν bant, viam tibi monstrantes, et Eustathium, qui
μετριοπάθειαν, τῇ δὲ μετριοπαθείᾳ τὴν καθαρτικὴν per episcopatum ad contemplationem præparatus
ἐποικοδομησάμενος ἀπάθειαν, ἐπὶ δὲ τῇ ἀπαθεία τὴν erat, a contemplatione a Dei ipsius intuitionem
νοερὰν ἐνέργειαν, ἐπὶ δὲ τῇ νοερᾷ ἐνεργεία τὴν ἐπὶ perducentes.Sic quoque scala ante oculos tuos poπᾶσι βάθρα τὴς θεώσεως· ἐφ᾽ ἦν καὶ ἄγγελοι sita cœlum attingebat, et in cujus apice Deus
πάντως ἀνέβαινον καὶ κατέβαινον, οδοποιοῦντές σοι residebat; per quam, nobis humi relictis, per
τὴν ἄνοδον καὶ προπέμποντες ανιόντα ἐκ μὲν συν- medios angelos, deus factus ipse,ad Deum ascenαγελαστικού καὶ σπουδαίου ἀνδρὸς εἰς θεωρίαν και disti, et ut apostolus iter tuum confecisse mihi
καθαρμένον, ἐκ δε θεωρητοῦ πρὸς νοερόν, ἐκ δὲ videris. Nam procul dubio, sicut Petrus princeps
νεροῦ πρός Θεόν. Οὕτω καὶ ἡ κατά σε κλίμαξ apostolorum, tu quoque in carcere duabus vinctus
ἱστηρικτο μὲν ἐν τῇ γῆ, τὴν δὲ κεφαλὴν εἶχεν ἀφι catenis, somno ac corpore tenebaris, sed angelus
κνουμένην εἰς οὐρανὸν, ἐφ᾿ ἧς καὶ ὁ Κύριος ἐπεστή Domini ut illum quondam noctu, nunc te adiit, et
ρικτο, εἰς ὃν ἀνῆλθες ἐξ ἡμῶν τῶν χαμαὶ ἐρχομένων confestim catenæ ceciderunt de pedibus tuis, et
διὰ τῆς ἀναγωγῆς ταύτης κλίμακος, Θεὸς ἀγγέλοις vinculis exemptus eum qui animam tuam traduceκατιοῦσι καὶ συνανιούσι δορυφορούμενος. Ἔχοιμ' ἄν bat, sequebare. Tu quoque fortasse, ut Petrus,
λέγειν, καὶ ὡς ἀποστολικῶς τὸν δρόμον τετέλεκας. visionem videre tibi videbaris,et utrum ab angelo
᾿Αμέλει τοι καὶ ὡς ἐν φυλακή, τῷ βίῳ τῷδε, καὶ σὺ facta vera essent dubitabas, donec porta ferrea
κατὰ τὸν κορυφαῖον Πέτρον τηρούμενος, ἐδέδεσο sponte aperiretur et in urbem egregie obmunitam
δυσὶν ἁλίσεσιν, ὕπνῳ καὶ δεσμῷ φυσικῷ· ἀλλ᾽ egressus videres, Dominum vere angelum suum
ἐπέστη σοι άγγελος Κυρίου, ὡς ἐκείνῳ κειμένῳ misisse qui te è mortis manibus eriperet. Quin
νυκτός, καὶ παραχρῆμα ἐξέπεσον ἀπὸ σοῦ αἱ ἁλύ- Dominum ipsum media nocte expergefactum zona
σεις αὗται, καὶ τῆς φυλακῆς ἐξήεις άδετος, καὶ ἠκό- honestatis te cinctum reperiisse crediderim.Quamλούθεις τούτῳ ψυχαγωγούντί σε. Τάχα που καὶ vis enim corpus tuum dormiret, mens tamen tua
όραμα κατ' ἐκεῖνον ἐδόκεις βλέπειν ἀμφιγνοῶν, εἰ vigilans, ut virgines prudentes, lampadem arden
ἀληθὲς ἐστι τὸ δι' αὐτοῦ γινόμενον· ἕως τῆς σιtem ornabat. Quare ad obviam Sponso eundum
δερᾶς πύλης αυτομάτως ἀνοιχθείσης σοι, τῆς με
hora noctis intempestiva paratus eras.
ρούσες εἰς τὴν τοὺς θεμελίους ἔχουσαν πόλιν ἐξῆλθες, ὄντως καὶ σαφῶς, ἔγνῶς, ὅτι ἀληθῶς ἐξαπέστειλε
Κύριος τὸν ἄγγελον αὐτοῦ, καὶ ἐξείλετο σε ἐκ τοῦ σώματος τοῦ θανάτου τούτου. Μᾶλλον δὲ ὁ Κύριος
αὐτὸς μέσης νυκτὸς ἐλθὼν, ἐγρηγορότα σε ὑπὸ λύχνω διακρίσεως καιομένῳ, καὶ σωφροσύνῃ τὴν ὀσφύν
περιεζωσμένον εὗρεν. Εἰ γὰρ καὶ φυσικῶς ἐκάθευδες, ἀλλ᾽ ἡ καρδία σου ἄλλως ἡγρύπνει, κατὰ τὰς φρονίμους
παρθένους άσβεστον τὴν λαμπάδα κοσμήσασα. Τούτῳ τοίνυν καὶ τῷ καλῷ νυμφίῳ ἀωρὶ τῆς νυκτὸς ἐλθόντι ἑτοίμως
ἀπήντηκεν.
Όντως τοῦ πάλαι χρυσοῦ γένους κόμμα σὺ λοιπόν·
καὶ παρὰ τοῦτο κατὰ τὰ πάτρια ἐκείνου βιούς,
οὕτω καὶ τέθνηκας μαλακῷ δεδμημένος ὕπνῳ·
μᾶλλον δὲ συζεύξας ξυνωρίδα αδελφώ διδυμεύοντε,
ὕπνον καὶ θάνατον, ξυνωρικεύσω, καὶ ἐπετάσθης
εὐθὺ τοῦ χώρου τῶν ζώντων, καὶ τῶν οὐρανοῦ πυ
λῶν ἀνοιγομένων σοι χαίρων εἰσέδυς, κατὰ στολὴν
ἀρχιερατικῆς δόξης ἀμφιεσμένος, καὶ τοῖς ἀμφιπονουμένοις τὸ ἐκεῖσε θυσιαστήριον προστιθέμενος.
Ενθα τῶν μὲν περὶ τὸν ᾿Ααρών και Σαμουὴλ ὁ
θίασος ὑπανίστανταί σοι και προεδρίας παραχωρού
σιν, αιδούμενοι οὐ μόνον ὡς ἱεραρχία σεμνοτέρα τῇ
κατὰ Χριστὸν ἐπιπρέποντα, ἀλλὰ καὶ ὡς λαμπροτέροις τῶν παρ' ἐκείνοις χρυσῶν ροίσκων και κα
δώνων κυκλούμενον, οἷς εὐαγγελικῶς ἅμα καὶ ῥητο
ρικῶς ὑπερή στραπτές τε καὶ ὑπερεβρόντας τὰ κατὰ
τὸν ὑπόζοφον νόμον και ισχνόφωνον σύμβολα.
ισχνόφωνον σύμβολα.
Τῶν δ᾽ ἐν τῇ χάριτι πάλιν ἄκρων καὶ σοφίας στο
φάνῳ τὴν ἱερατικὴν ἐπικεκοσμηκότων κίδαριν
ἔνθεν μὲν Κλήμεντες καὶ Διονύσιοι προσυπαντῶσι
καὶ περιπτύσσονταί σε, χαίροντες τῷ ὁμοίῳ καὶ
Ætatis aureæ tu revera superstes esse videris,et,
ut tum fiebat, dulci somno irretitus mortuus es,
imo post obitum in biga somni ac mortis vectus e
viventium terra ferebaris, et per portas cœli apertas lætus, gloriæ archiepiscopalis veste indutus ingressus, iis quibus sacra peragere demandatum
erat, accensebaris. Ibi coram te,inque tuum honorem surgent qui circa Aaronem ac Samuelem
sacra faciunt, non tantum quia inter Ecclesiæ antistites mirum in modum excellis, sed quia tunica
tua pluribus quam illorum tunica malis punicis ac
tintinnabulis aureis interstincta erat; quam ob rem
ut Evangelii prædicator et ut orator legis obscuræ
symbola fulgurando superabas. Ibi tu viros ingenii
ac animi dotibus ornatissimos, Clementes ac Dionysios obvios habebis et de te ut fratre gaudentes,
qui ad ipsorum exemplum, philosophiam Græcam
Christianæ philosophise, servam diligentem dominæ sanctæ subjecisti. Te Basilii et Gregorii gratissimum advenam excipiunt, et dignum qui cohæres
sis judicant cum iis qui sicut tu orationibus exi-
col. 359–360page 19 of 31
PG 140:359κατά ταυτὰ σφίσιν ὑποκλίναντι τὴν Ἕλληνα φιλο σοφίαν τῇ Χριστιανική Θεοσοφίᾳ καὶ σεμνῇ δεσποίνη σπουδαίαν θεράπαιναν ἔνθεν δε Βασίλειοι καὶ Γρηγόριοι δεξιοῦνταί σε, καὶ τῶν παρ' αὐτοῖς συγκ κληρονομεῖν ἀξιοῦσι μόνων, οἷς κατ' ἐκείνους πετ ριέθηκας κόσμον τῇ Ἐκκλησίᾳ πολύτιμον, λόγους λαμπροὺς καὶ δόγμασιν εὐαγγελικούς γεγανωμέ τους θαυμασίως, καὶ ὡς εἴ τις ἀργύρο, χρυσός ἐπιχέοιτο. "Η που καὶ τοῖς περὶ τὸν ζηλωτὴν Φινεές οὐκ ἄζηλα τὰ κατὰ σὲ καὶ ἄλλως ἀδήριτα; ᾿Ανθελ < κουσι δὲ σε καὶ οὗτοι πρὸς ἑαυτοὺς καὶ καθίζουσι *.» πάρεδρον, εἰδότες, ὡς πλείους αὐτὸς ἤπερ οὗτοι παρανομίαις ἐκφύλοις συμφθειρομένους δι' ἀμφοῖν ώθησας, καὶ τομώτερον σειρομάστου παντὸς ἐλέγ χοις διήλασας. Ἐπὶ πᾶσι Χριστός, ὁ Λόγος, ὁ ζῶν, ή αυτοσοφία, ή πάντων γενέτις, καὶ πάντων τεχνι τις, ἐκ δεξιῶν καὶ ὡς ἐγγυτάτω τῶν ἑαυτῆς θρόνων παρεστήσατό σε καὶ μείζονα σοφίας ἱστησί σοι κρατήρα, καὶ του καινού προπίνει σοι πόματος, ὅπερ μετὰ τῶν ἀξίων ἐν τῇ πατρικῇ βασιλείᾳ πίνειν ἀψευδῶς ἐπήγγελτο. Αὐτός σε γὰρ οὐδὲν ἀγαπᾷ, ὡς φησι Σολομῶν, εἰ μὴ τὸν σοφίᾳ συνοικοῦντα. Καὶ σὺ δὲ, παροικῶν ἔτι δεύρο, μόνου κάλλους σοφίας ἐάλως, καὶ μόνη σοφία προσετετήκεις εὐθὺς ἐκ παιδός, καὶ συνδιαβεβίωκας ταύτῃ καὶ ἐπανέψυξας, καὶ νῦν τὴν ἀΐδιον ταύτης πηγήν, κατάλληλον λήξιν, κεκλήρωσαι, τῶν ἐνταῦθα περὶ τὸ σῶμα καὶ ἐν σώματι δυσκόλων ὑπεραρθείς. Αλλ' εἴ τι τῶν ἐνταῦθα καὶ νῦν κλύων ἐπέστρα ψαι, ὦ σοφὴ καὶ φίλη ψυχή, ὥσπερ ἄρα καὶ ἐπέ στράψαι δήπου (γέρας γάρ, ὡς ἐν ἀποῤῥήτοις μανθάνομεν, τοῦτο τοῖς κατὰ σέ, εἴτ' οὖν ἀρραβων τῶν ἐν ἐπαγγελίαις ἀγαθῶν, τῶν οὔθ᾽ ὁρατῶν ὀφθαλμοῖς, οὔτ᾽ ἀκουστῶν ὡσὶν, οὔτ᾽ ἀνθρωπίνη καρδία καταληπτών), δέχοιο τήνδε ὧν σπένδω σοι δακρύων χον, οὐκ ἐπὶ τῷ πολυόλβῳ καὶ πολυκλαύτῳ τῷ κεχυμένην τύμβο (ότι μηδε περιπτύξασθαι τούτον ἐνεστί μοι, καὶ τινα παραψυχὴν ἐκεῖθεν ἀρύσασθαι, οὔτε πολλῷ καὶ ὅσον ἐχρῆν ἐγκωμίων σῶν κεκραμένων μέλιτι καὶ μοι τῶν σῶν χαρίτων ἐνσάλαξον ὁπονοῦν ψέκασμα· ἐξόν γάρ σοι βουλομένῳ χαρίζεσθαι, καὶ μείζω νῦν ἡ πρότερον. Οὐ γὰρ άτερος οψόμεθα θάτερον τοῦ λοιπού, οὔτε γοῦν, ἀντεπιστέλο λοντες ἀλλήλοις, τὴν ἀπόδημον ὁμιλίαν σοφισό μεθα· χάσμα γάρ μέγα, καὶ ὅσον μεταίχμιον γαίες τε καὶ οὐρανοῦ ἀστερόεντος, ἐστήρικται μεταξύ ἡμῶν τε καὶ σοῦ. Καὶ εἶθε μόνον ἦν τοῦτο, καὶ οὐκ ἂν κρεῖττον ή κατ' ἐλπίδα ἡμετέραν ἐδόκει τὸ καὶ ΠΟΤΕ περατὸν γάρ ἐστιν ἡμῶν ἀναγκαίως τοῦτο τὸ χάσμα, καὶ ὅσον οὐδέπω καὶ αὐτοὶ πρὸς τὰ αὐτόθι που πάντως ἐνθένδε δια βησόμεθα. Νῦν δὲ δεύτερον ἐπ' αὐτῷ χάσμα πυνθάνομαι πολύ φοβερώτερον, καθότι καὶ ἀποτομίᾳ διαστάσεως ἀπέρρωγε πλείονι, καὶ ὅση τις ἄν γένοιτο ἡ ἀπὸ κευθμώνων ᾄδου ἐς κόλπους ᾽Αβραὰμ ἀγομένη διάμετρος· ὡς οὐδ' ἑτέρωσε τοῦ λοιποῦ διαβαίνειν ἐξεῖναι τοῖς παρ' ἑκάτερα. Δεδιέναι γούν ἄξιον, μὴ, σοῦ γε κατειληφότος ήδη την τῶν κατὰ σε μακαρίων χώραν, ἡμεῖς ὡς ἀδελφοὶ τοῦ ἐν ᾅδη βασανιζομένου πλουσίου εἰς τὸν αὐτὸν ἐκείνῳ τόπον ἀπαχθησόμεθα, καὶ τότε δὴ τότε μεγάλῳ ὅπως καὶ οὐδόλως περατῷ διαστησόμεθα χάσματι. Οὕτω καὶ ἐσαὖθις συνέσεσθαί σοί ανmiis et plus quam argenteis vel aureis Ecclesiam κατά ταυτὰ σφίσιν ὑποκλίναντι τὴν Ἕλληνα φιλο
condecoraverunt. Phineæ quoque collegium sɛine σοφίαν τῇ Χριστιανική Θεοσοφίᾳ καὶ σεμνῇ δεσποίνη
odio et invidia te ad ipsorum partes trahunt;
σπουδαίαν θεράπαιναν ἔνθεν δε Βασίλειοι καὶ
probe enim sciunt te ad impietatem lapsos verbis Γρηγόριοι δεξιοῦνταί σε, καὶ τῶν παρ' αὐτοῖς συγκ
reprobatoriis acrius quam gladio vulnerasse. Tan- κληρονομεῖν ἀξιοῦσι μόνων, οἷς κατ' ἐκείνους πετ
dem Christus, verbum vivum, sapientia omnium ριέθηκας κόσμον τῇ Ἐκκλησίᾳ πολύτιμον, λόγους
creatrix, te a dextris propre thronum sistit, majus- λαμπροὺς καὶ δόγμασιν εὐαγγελικούς γεγανωμέ
que sapientiæ poculum offerens, novam tibi potio- τους θαυμασίως, καὶ ὡς εἴ τις ἀργύρο, χρυσός
nem propinat, quam cum hominibus perfectis in ἐπιχέοιτο. "Η που καὶ τοῖς περὶ τὸν ζηλωτὴν Φινεές
regno paterno gustare ab omni tempore destina- οὐκ ἄζηλα τὰ κατὰ σὲ καὶ ἄλλως ἀδήριτα; ᾿Ανθελ
tum erat: < Neminem enim diligit, Salomon dicit, κουσι δὲ σε καὶ οὗτοι πρὸς ἑαυτοὺς καὶ καθίζουσι
nisi eum qui cum sapientia habitat *.» Tu autem πάρεδρον, εἰδότες, ὡς πλείους αὐτὸς ἤπερ οὗτοι
qui jugiter cum illa manes, solius sapientiæ ille- παρανομίαις ἐκφύλοις συμφθειρομένους δι' ἀμφοῖν
cebris detinebaris, imo cum ea quasi cum uxore ώθησας, καὶ τομώτερον σειρομάστου παντὸς ἐλέγ
conjunctus ei vivebas, ei mortuus es, et nunc qui- χοις διήλασας. Ἐπὶ πᾶσι Χριστός, ὁ Λόγος, ὁ ζῶν,
dem ab omnibus corporis miseriis liberatus,fontis ή αυτοσοφία, ή πάντων γενέτις, καὶ πάντων τεχνι
ejus æterni jnstam partem es assecutus.
τις, ἐκ δεξιῶν καὶ ὡς ἐγγυτάτω τῶν ἑαυτῆς θρόνων
παρεστήσατό σε καὶ μείζονα σοφίας ἱστησί σοι κρατήρα, καὶ του καινού προπίνει σοι πόματος,
ὅπερ μετὰ τῶν ἀξίων ἐν τῇ πατρικῇ βασιλείᾳ πίνειν ἀψευδῶς ἐπήγγελτο. Αὐτός σε γὰρ οὐδὲν ἀγαπᾷ, ὡς
φησι Σολομῶν, εἰ μὴ τὸν σοφίᾳ συνοικοῦντα. Καὶ σὺ δὲ, παροικῶν ἔτι δεύρο, μόνου κάλλους σοφίας
ἐάλως, καὶ μόνη σοφία προσετετήκεις εὐθὺς ἐκ παιδός, καὶ συνδιαβεβίωκας ταύτῃ καὶ ἐπανέψυξας, καὶ νῦν
τὴν ἀΐδιον ταύτης πηγήν, κατάλληλον λήξιν, κεκλήρωσαι, τῶν ἐνταῦθα περὶ τὸ σῶμα καὶ ἐν σώματι δυσκόλων
ὑπεραρθείς.
Αλλ' εἴ τι τῶν ἐνταῦθα καὶ νῦν κλύων ἐπέστρα
ψαι, ὦ σοφὴ καὶ φίλη ψυχή, ὥσπερ ἄρα καὶ ἐπέστράψαι δήπου (γέρας γάρ, ὡς ἐν ἀποῤῥήτοις
μανθάνομεν, τοῦτο τοῖς κατὰ σέ, εἴτ' οὖν ἀρραβων
τῶν ἐν ἐπαγγελίαις ἀγαθῶν, τῶν οὔθ᾽ ὁρατῶν ὀφθαλ
μοῖς, οὔτ᾽ ἀκουστῶν ὡσὶν, οὔτ᾽ ἀνθρωπίνη καρδία
καταληπτών), δέχοιο τήνδε ὧν σπένδω σοι δακρύων
χον, οὐκ ἐπὶ τῷ πολυόλβῳ καὶ πολυκλαύτῳ τῷ
κεχυμένην τύμβο (ότι μηδε περιπτύξασθαι τούτον
ἐνεστί μοι, καὶ τινα παραψυχὴν ἐκεῖθεν ἀρύσασθαι,
οὔτε πολλῷ καὶ ὅσον ἐχρῆν ἐγκωμίων σῶν κεκρα
μένων μέλιτι καὶ μοι τῶν σῶν χαρίτων ἐνσάλαξον
ὁπονοῦν ψέκασμα· ἐξόν γάρ σοι βουλομένῳ χαρίζε
σθαι, καὶ μείζω νῦν ἡ πρότερον. Οὐ γὰρ άτερος
οψόμεθα θάτερον τοῦ λοιπού, οὔτε γοῦν, ἀντεπιστέλο
λοντες ἀλλήλοις, τὴν ἀπόδημον ὁμιλίαν σοφισόμεθα· χάσμα γάρ μέγα, καὶ ὅσον μεταίχμιον γαίες
τε καὶ οὐρανοῦ ἀστερόεντος, ἐστήρικται μεταξύ
ἡμῶν τε καὶ σοῦ. Καὶ εἶθε μόνον ἦν τοῦτο, καὶ οὐκ
ἂν κρεῖττον ή κατ' ἐλπίδα ἡμετέραν ἐδόκει τὸ καὶ
ΠΟΤΕ περατὸν γάρ ἐστιν
ἡμῶν ἀναγκαίως τοῦτο τὸ χάσμα, καὶ ὅσον οὐδέπω
καὶ αὐτοὶ πρὸς τὰ αὐτόθι που πάντως ἐνθένδε δια
βησόμεθα. Νῦν δὲ δεύτερον ἐπ' αὐτῷ χάσμα πυνθά
νομαι πολύ φοβερώτερον, καθότι καὶ ἀποτομίᾳ
διαστάσεως ἀπέρρωγε πλείονι, καὶ ὅση τις ἄν
γένοιτο ἡ ἀπὸ κευθμώνων ᾄδου ἐς κόλπους ᾽Αβραὰμ
ἀγομένη διάμετρος· ὡς οὐδ' ἑτέρωσε τοῦ λοιποῦ
διαβαίνειν ἐξεῖναι τοῖς παρ' ἑκάτερα. Δεδιέναι γούν
ἄξιον, μὴ, σοῦ γε κατειληφότος ήδη την τῶν κατὰ
σε μακαρίων χώραν, ἡμεῖς ὡς ἀδελφοὶ τοῦ ἐν ᾅδη
βασανιζομένου πλουσίου εἰς τὸν αὐτὸν ἐκείνῳ τόπον
ἀπαχθησόμεθα, καὶ τότε δὴ τότε μεγάλῳ ὅπως καὶ
οὐδόλως περατῷ διαστησόμεθα χάσματι. Οὕτω καὶ
Quod si nos terrestres incolas respicis, o chara
anima ut sane facis; vox enim mystica nos docet
hoc præmium honorificum esse justis, ut tu, aut
pignus bonorum promissorum, quæ oculus non
vidit, auris non audivit of quæ in cor hominis nunquam descenderunt,noli hocce lacrymarum sacrificium aspernari, quod tibi quamvis super sepulcrum luum non effusum offero (quod complecti
consolationis ergo non mihi datum); quamvis
istæ lacrymæ melle laudum tuarum non satis
conditæ sint.Tu mihi quoque guttulam gratiæ tuæ
committas; ejusmodi enim officia præstare,dummodo velis,nunc maxime magis quam antea vales.
Non postea oculis nos videbimus, non per litteras
confabulabimur; immensum enim spatium inter
terram et cœlum sidereum,id est inter nos intercedit; attamen non desperamus fore ut tecum una
simus.lsta quidem intercapedo nobis quoque transilienda, quamvis post tempus, erit. Sed alia mihi
nunc intercapedo in mentem venit multo horribilior, nec minor quam distantia inter sinum Abra-D ἐσαὖθις συνέσεσθαί σοί
hami et inferni gurgitem, et ubi hinc inde transire non datur. Tu quidem in beatorum numero
versaris, nobis autem maxime metuendum est ne
ut divitis illius in gehenna ardentis socii ad eamdem pœnam condemnemur et in æternum a te separemur; quæ quidem separatio cum præsens tum
futura animum meum gravissime angit. Faxit
Deus pro misericordia et tui gratia ut Moysem et
prophetas audiamus Christique Domini testimonio
credamus qui a mortuis resurrexit, et ut sinceram
faciamus pœnitentiam agamus, ne et ipsi in istum
locum tormentis horrendum detrudamur,sed digni
habeamur qui tecum Deo omnipotenti sacra per8
* Sap. vu, 28. * I Cor. 1, 9.
αν
Funeral Oration for Nicetas ChoniatesLaudatio funebris Nicetae Choniatae
col. 361–362page 20 of 31
Laudatio funebris Nicetæ Choniatæ
PG 140:361ήδη παρόντι τῆς διαστάσεως υπεράχθομαι, καὶ τὸ μέλλον του χωρισμού πλέον περέβημαι· Δοίη δε Θεός, ιλεούμενος παρὰ σοῦ, ἀκούειν μὲν Μωσέως καὶ τῶν προφητών, πείθεσθαι δε διαμαρτυρομένῳ ἡμῖν καὶ τῷ ἐκ νεκρῶν ἀναστάντι δεσπότη Χριστῷ, καὶ γνησίως μετανοεῖν· ἵνα μὴ καὶ αὐτοὶ εἰς τοὺς τόπους ἐκείνους τῆς βατάνου ἀπέλθοιμὶν. ἀξιωθείημεν σύν σου θύσαι τῷ Θεῷ θυσίαν αἰνέσεως, εἰς τὸ ἐνδότερον ἅγιον τῆς ἀληθινῆς σκηνής, ἦν ἔπαξε Κύριος καὶ οὐκ ἄνθρωπος, εἰσιόντες, καὶ τῷ ἐκεῖ νοητῳ θυτήρες καθαρώτερον προσεδρεύοντες καὶ λατρεύοντες.r
MONODIA IN FRATREM SUUM.
ήδη παρόντι τῆς διαστάσεως υπεράχθομαι, καὶ τὸ agamus et in sanctissimum veri tabernaculi a Deo
μέλλον του χωρισμού πλέον περέβημαι· Δοίη δε ipso, non ab hominibus exstructi introeamus puΘεός, ιλεούμενος παρὰ σοῦ, ἀκούειν μὲν Μωσέως rificaitque sacrificio supplices assistamus.
καὶ τῶν προφητών, πείθεσθαι δε διαμαρτυρομένῳ ἡμῖν καὶ τῷ ἐκ νεκρῶν ἀναστάντι δεσπότη Χριστῷ,
καὶ γνησίως μετανοεῖν· ἵνα μὴ καὶ αὐτοὶ εἰς τοὺς τόπους ἐκείνους τῆς βατάνου ἀπέλθοιμὶν.
ἀξιωθείημεν σύν σου θύσαι τῷ Θεῷ θυσίαν αἰνέσεως, εἰς τὸ ἐνδότερον ἅγιον τῆς ἀληθινῆς σκηνής,
ἦν ἔπαξε Κύριος καὶ οὐκ ἄνθρωπος, εἰσιόντες, καὶ τῷ ἐκεῖ νοητῳ θυτήρες καθαρώτερον προσεδρεύοντες
καὶ λατρεύοντες.
MICHAELIS ACOMINATI
CHONIATÆ
SANCTISSIMI ATHENARUM METROPOLITÆ
MONODIA
IN FUNERE FRATRIS, JUDICIORUM EPHORI IMPERATORIOQUE CUBICULO
PRÆPOSITI, C. NICETÆ CHONIATE, HABITA
Ex edit. Morellii. Paris. 1580, 8º, —Græcum textum post impressa Latina inveni-nus in cod. Paris. 1234,
sæculi decimi quarti, bombycino, sed lacunis misere fœdato, quas Morellius interpres conjiciendo
explevit. Exstat qualis qualis in fine hujus tomi)
distillat lacrymas: sive illam, cujus in Scriptura
mentio fit, quæque vulgo statua salis appellatur 1
(eodem certe mecum communique nomine, qui
nihil aliud esse mihi videor, quam sal insulsum idcircoque foras projectum, ut ab hominibus conculcetur), tamen ne sic quidem vindicis
Adrastææ Nemesin effugi; quippe qui diuturniores
pœnas luam, dum semper idem futurus, infesto
numine cunctis illudendus exponor Altior
etiam multo vel jecur ad ipsum dolor penetrat
dum cominus contemplor, qualis malorum
colophon misella animæ insultet, qualis ærum
narum coronis pristinis malis accrescat, denique
quam perniciosa rebus meis, infortunataque summa accesserit: quæ mihi, quæso, pœna jam gravior
irrogari potest?
O calamitosum nuntium! o adversum infe- sive lapideam illam,quæ (ut in fabulis est) mutas
stumque rumorem! qui simul ac improviso et
insperato hominum sermone meas ad aures
allatus est; illæ mox tanto terrore concitatæ sunt,
ut mihi (quod delirantibus et mente captis usuvenire solet) tinnire atque circumsonare, pectusque adeo ipsum mærore contabescens, mucrone
peti transfigique videretur. Unde eruentas hasce,
opinor, quas effundunt oculi lacrymas conceperunt
cruentis illis guttis persimiles, quas tragœdiis
perappositi scenica vulgo venustas effingit: ut
mirum sit, quin et ipse attonitorum illorum fanaticorumque unus aliquis evaserim, omnique sensu
privatus in columnam aliquam diriguerim. Ad
hodieruum tamen usque diem in vivorum numero
supersum, non ignarus quantas in miserias sim
prolapsus, quarum cognitione et conscientia, querulas has voces et singultus reciprocos elicio.
Verumenimvero fieri potest, ut hac arte pœnas
a me vindex Numen exigat, ne forte mente in
universum captus, et sensibus orbatus, extremo
hoc supplicio siccis oculis, citraque dolorem
constringar, sed integra mente præditus, quæqué
dolores persentiscere possit, acrius inde vivus
vidensque lanciner. quidquid sane tristium sensu
privatur, id demum doloris expers esse dicimus.
At ego etiamsi in statuam aliquam transmuter,
1 Gen. XIX,
Alludit ad illud Matth. v, 13: Vos estis sal
terræ, etc.
PATROL GR. CXI.
Hei mihi charissime frater, hei mihi! quam
procul a nobis dissitus es! non quanto certe heri
nudiusve tertius spatio, nimirum aliquo illo
chasmate, quod Græciam et Bithyniam interjacet,
sed multo vastiore et remotiore: quanto scilicet
Orcus a viventium regione disjungitur. Heu me
miserum quod hinc ad remotissima illa loca sis
admissus, ex quibus nulla reditus ad nos spes
affulget. Omni igitur videndorum de cætero liberorum tuorum, vel ab ipsis videri spe, impriAd Tityi fabulam alludit.
col. 363–364page 21 of 31
misque adeo sororis charissimæ interclusus es. bus coierit. Quod si quis utrique in commune ca
Quis hoc mihi tribuat, ut morte mea vitam tibi
redimam, ut scilicet illud ipsum præstem quod tan
opere divinus ille Davides expectabat idque
in Absalone filio, qui in eum violentus insur
rexerat, ejusque vitæ insidiatus erat?
Quod si ille propriam vitam profundere non
detrectaverit, modo filium moribus tam deploratis
infamem a morte assereret, qui non et ipse votis
omnibus nomine tuo lubens vitam morte commu
tare percupiam, cum præsertim mihi sis frater,
omniumque adeo fratrum longe charissimus,
quamvis si disciplinæ sit habenda ratio, a me per
alterius cujusdam multiplicis habitus tempera
mentum progenitus videaris? Ambo quidem certe
ex ejusdem patris semine, ejusdemque matris
sanguine ortum habuimus: natuque adeo maximus
ego nativitatis limine pedem prior extuli, qui uti
nam limini quoque mortis prior intulissem, sicque
fratres alios tanquam ex multis unus subsecutus
fuissem!
Cæterum cum pater, librorum juxta liberorum
que amantissimus, ex Asia Byzantium discendi
gratia adduxisset quo tempore pubertatis annos
attingebam magistris artium liberalium, et vi
vendi præceptoribus (jam enim grmmatices uti
lisque versuum componendorum methodi funda
menta jeceram) in disciplinam tradidit. Postea
cum ibi agenti multum temporis interfluxisset,
illum quoque mihi annos ad novem natum pater
in manu dedit, obtestatus ut omnium muneri,
patris, inquam, alumni, pædagogi et præceptoris,
in instituendo fratre vicarius succederem. Quorum
sane omnium officium, pietatem, diligentiam
præstiti atque dum omnes in eorum vultus, et
oris habitus, me compono, et plura etiam præsto
quam a fratre expectari soleant, illorum tandem
accessionibus ad summum pietatis fraternæ officii
que gradum conscendi, nec remissiore vicissim
studio ad eamdem ille fraternæ benevolentiæ ex
cellentiam animo connitebatur, laboreque conten
debat, præterquam quod ille vel longe plura
perceperit, quam contulerit beneficia, tantisper
dum apud nos moribus juxta liberalibusque disci
plinis informandus conversatur.
Cum primum vero Athenæ me meæ illumque
non inter pedarios, sed primariæ auctoritatis
viros, imperatoris excepit aula, sine ulla mora et
confestim accipiendis rependendisque beneficiis
inter nos certare desiimus. Nobis enim et ego et
Athenæ multorum nec contemnendorum benefi
ciorum ab illo sæpenumero perceptorum conscii
sumus: cum tamen a nobis ille vel nulla omnino,
vel admodum pauca vicissim perceperit.
Verumenim vero tantum abest, ut sic illa fra
terni amoris gratia disjuncta fuerit, cum etiam
arctioribus utrinque nodis, minusque dissolubili
sus infestior interveniset (ut naturalis illa sym
pathia animos hominum lætis exhilarare, contra
que tristibus exulcerare solet), facile quivis per se
conjiciat, quanto nobis inde eo potissimum tem
pore, quo inter extraneos constituti, amicorum
cæterorumque familiarium necessitudine inter
cludebamur, alienaque ope destituti operas soli
mutuas inter nos conferebamus, atque inter ipsa
peregrinæ regionis incommoda, mutuo solatio
dolorumque fomento levabamus, tanto scilicet
amore patriæ desiderioque tenebamur, in qua
non sine varia laborum lucubrationumque vicissi
tudine, artium liberalium cognitionem concepera
mus, quarum argutiis et acuminibus ingenia
nostra meditantes exercueramus, cum nimirum ad
eos me conferrem, qui majorum gentium disci
plinas et mathemata pertractabant, ille vero a me,
quantum tenella pueri ferebat ætas, semper ab
ipsis incunabulis ad meliora quæque et perfe
ctiora capessenda institutus, in illis paulatim
exerceretur, sicque proficeret, ut tandem velut
enatis et coalescentibus pennis per illum dicipli
narum orbem, et in primis sophistarum argutias,
alarum levitate subvectus, jam deinceps ad ea
quoque theoremata, quæ sublimioris et augustioris
contemplationis indigent, subvolare posset.
Verumenimvero cum jam sumpta virili toga ad
id ætatis adolevisset, quo quidem de multis
hujus vitæ semitis una omnino seligenda erat,
quam insisteret, aut ingrederetur, tunc temporis,
(eheu, qui siccis oculis obductam reipublicæ sta
tus, tunc inaudita novitate immutati, et accisi ci
catricem refricare potero!) tunc temporis, in
quam, prima dissidii occasio exoriri ausa est,
quæ fratrum unum idemque sentientium conjun
ctionem diversa vitæ conditione disjungeret.
Atque mihi quidem (quem parentes a puero, tan
quam sobolis suæ primitias, sacri altaris mini
sterio inauguraverant) vita privata vel imprimis
arridebat. Itaque unam petii a Domino, ut sancto
ejus templo præficerer, nec ad tantula negotia,
quantulis hominum vulgus obrui solet, animum
applicarem, sed potius bonas horas otio literario,
evolvendisque veterum scriptis consumerem. Ille
vero antequam certum ullum scholasticæ, nudave
eorum quæ sunt cognitionis et scientiæ specimen
dedisset. totum se in eo vitæ statu et instituto
ultro collocavit, quod ad humanas actiones pro
pensius, reipublicæ studiosius, denique pluribus
expositum curis est, quam ei qui serio philoso
phari velit, expediat. Ut autem quod ipse sibi
subjecerat, atque apud animum suum proposue
rat, in melioribus auspiciis, magisque e re sua
succederet, cautionem quoque et diligentiam
adhibuit. Itaque facultatem et copiam dicendi,
jurisque civilis scientiam quanta potuit agendi et
Quis mihi tribuat ut ego moriar pro te, Absalon fili mi, fili mi Absalon? II Reg. xvi.
col. 365–366page 22 of 31
cogitandi solertia,tanquam perapposita percom- (quia res domesticæ bene disponendæ sunt, isque
modaque ad rempublicam capessendam subsidia
et instrumenta sibi comparavit. Siquidem me
præceptore politicis disciplinis in sapientissimo
rum doctissimorumque virorum corona animum
excoluit atque informavit; nec ita multo post
vagæ volubilisque fortunæ telis expositus est.
Hæc nimirum fuit dira illa Andronici tyrannis,
que velut hedera multiplici erraticoque lapsu ser
pens (sic enim tyrannidis vim depingere liceat)
claviculis suis, quasi manibus herbescentem im
perii nostri viriditatem complexa, repressit et
suffocavit. Simul ac enim certa cum reipublicæ
pernicie in ædes augustas irrepsit, quo nimirum
tempore frater meus, ex scribis et amanuensibus
imperatoris unus erat, tum demum lethale virus
afflare, majoreque hominum odio, quam tetra
ulla immanisve bellua laborare cœpit. Et quem
admodum torvis truculentisque leæna nuper
enixa venaticos canes oculis obtueri solet, ita
tyrannis, si quem inter imperatoris aulicos et fa
miliares fidum et industrium deprehendere potuit,
eum statim suspectum habere, omnique ad illum
procul extrudendum conniti animo et labore
contendere cœpit. Illud vero utique præstitit,
quam plurimosque potuit uno et eodem supplicii
genere multavit.
Quæ cum præsens ille tyrannorum, aut (ut ge
neraliore verbo utar) improborum osor intueretur,
a tyranno communi hominum gurgite, et immani
beliuone secedere, quam libidini crudelitatique
illius inservire maluit; illud quidem audaciæ, hoc
vero impietati ascribens. Itaque procul ab Jove
(ut aiunt) et fulmine recedere decrevit.
Inde ergo ubi imperium in tyrannidem versum,
nec amplius ulli patere videt (qui saltem veræ
religionis studiosus sit, obfirmato animo contra
nititur, ad studiumque juris civilis transfugiens,
imperium tyrannide deformatum legum museis,
Themidosque sacrariis commutat: quæque fre
quenti et assidua lectione ex librorum chartulis
excerpere potest, ea in pectoris sui pugillares
transcribit,atque adeo tandem viva legum tabula,
spiransque commentarius evadit. Deinde sublata
tyrannide, imperioque redivivo, ille quoque ad
res augustales obeundas, velut postliminio rever
titur. Opus sane tanto commendabilius, ut quod
legitimis reipublicæ gradibus succederet, quanto
remotius hesterna tyrannide secessisse, vel etiam
ex diametro repugnasse videbatur.
Idem præterea alio magistratu exornatus est.
Tametsi vero in Thraciam non statim missus sit,
ut ibi arcibus reficiendis, civitatibusque commu
niendis præesset, atque adeo militarium ordinum
delectus haberet, id muneris tamen paulo post
exsecutus est. Cæterum quo tempore de ratione
vitæ intituenda consilia nobiscum inire cœpit
adeo se privatis in ædibus tanquam parva qua
dam republica exercere debet, qui ad rerum ma
jorum communiorumque gubernacula contendit),
de familia sua constituenda primum cogitavit nu
ptiis cum singularis exempli femina contractis,
quæque Dei Opt. Max. dono obtigisse, frugi do
mesticarum curarum consors futura videretur,
atque eo præsertim nomine in manu viri conve
nisse, ut carnis utrinque liberorumque commu
nio coiret, quæ nullo temporis unquam tractu
dissolveretur, et id ex hujusmodi convictu præ
staret, ne viri medullæ ullum inde incommodum
aut detrimentum caperent, quemadmodum pulchre
Sapientis àrop0iqua suadet Quod fratris in
stitutum cum plerisque innotuisset, qui recensere
possim, quot primarii adolescentes affinitate sese
nobiscum devincire studuerunt?Non tothercle pro
ci temulento agmine comessabundi ad Penelopem,
quot ad illum matrimonii contrahendi interpre
tes, et quasi proxenetæ confluebant: quorum alii
filiarum, alii sororum nuptias moliebantur. Magni
fica et gloriosa ostentatione alii alios superare co
nantes, atque etiam venditatione quadam eorum
quibus unusquisque ad nuptias illas tot nobilium
procorum votis et concertationibus expetitas,
maxime eniti, et nervos ætatis industriæque suæ
contendere, earum denique potiri, composque fieri
posset. Itaque alii vel generis, vel formæ,vel
etiam utriusque præstantia gloriando, alii contra
sententiarum gravitate, verborumque ponderibus,
tanquam in procinctu se tutati sunt: ut mihi
frater dubitans et hæsitans non parvum officii onus
imposuerit, dum judicio meo socerorum delectus
committit, seque vel imprimis amplexurum affir
mat quidquid super ea re mihi arrideret, facto
que opus esse videretur.
O animum vere fraternum, qui mihi omnia sua
commendaret et concrederet, cujusque consilia a
me, non secus atque ab aliquo numine, vim
suam et effectum caperent! Quo hercule facto
evidentissime patuit, quomodo meus ille, imo
bonarum litterarum alumnus ad virtutem affectus
esset: qua quidem nihil ex omnibus quæ sunt in
rerum natura antiquius, aut observatione dignius
arbitraretur: non opes, non formæ dignitatem,
non generis claritatem, non famæ celebritatem
tametsi ea ætate esset, quæ facile hujusmodi for
tunæ ludibris et illecebris irretiri solet,
coacescere, dum ad avitas et patrias res augendas,
nobilitandum genus corpusque reficiendum et cu
randum indulgentius quam par sit et ferventius
incumbit.
et
Omnibus enim procis, iisque præsertim qui vel
summam dotem dicerent et promitterent, non
sine animi excellentia et præstantia posthabitis,
illustrium Belissariotarum probitati et ingenuitati
Prov. xı: Mulier diligens corona est viro suo, etc. Et Eccli. xxvi: Gratia mulieris sedulæ
delectat virum suum, etc.
col. 367–368page 23 of 31
facile cessit, quos idem contubernium, earumdem- multa munifice et large dantes promerebant, et
que sub iisdem magistris artium quasi communio
et societas ad necessitudinem nostram adjunxerat;
illorum enim sororem, quæ in optima parentis
oculis intra thalami parietes caste et pudice edu
cata fuerat, duxit frater ille meus, quem Belissa
riotis simillimum non tam necessitudo et affinitas,
quam morum convenientia effecerat. Itaque ut
fratres animis non secus atque corporibus una
unis in ædibus habitabant, eadem ex mensa cibos
in dies capessebant, iisdem gaudentes, iisdem vi
cissim commovebantur, una forum, templum, con
ciones publicas, palatium adibant: inde rursus
non singuli, sed pro more bini domum reverte
bantur, mirificum se alter alteri comitem præbe
bat, ut jam æmulandum cognationis par, et
auctoramentum beatissimum in ore omnium ver
saretur, atque adeo maxime perspicua tempe
rantia exemplaria audirent. Quandiu certe cælibes
egerunt, nobile par fratrum passim hominum inere
brescens pervagatum est, posteaquam vero honora
bili connibio in omnibus et toro immaculato
jugati sunt, tum vero illis affinis idem qui mihi
frater fuit. Hi alii aliorum medullis et visceribus
imis velut colliquefacti, usque adeo inhærere
cœperunt, ut statim illos in unam massam concre
tos coiisse quivis æstimaturus esset, quæ quidem
nullo temporis tractu dirimi aut intersecari pos
set, ea potissimum de causa, quod Belissariote
quidem pro suis dignitatibus in urbe reipublicæ
commodis consulerent, frater autem meus non
in urbe tantum, sed etiam in provincias et muni
cipia, ut jam dixi, ab aliis aliisque imperatoribus
missus, rerum sunimæ præfuit.
Tempus quidem certe mutationi usquequaque
patens et expositum, imperatoribus etiam super
stitibus imperia ademit, a Sceptuchorumque
manibus abrepta sceptra ad alios, ab hisque denuo
ad alios transtulit: fratri autem meo honores et
magistratus continua imperatorum successio inte
gros illibatosque, nec ullius successione interru
ptos conservavit, imo vero qui subsequebantur
præcedentibus erga illum benevolentia anteire
quasi contendentes, ad pristinos illius honores.
aliquid insuper adjiciebant, viri nimirum virtute
obstupescentes, tantumque ex imperio suo immi
nui existimantes, quantum de honoribus illius
imminueretur.
Neque vero vulgares tantum et plebeii homines
(quibus ad honores vix ullus patet aditus, quo
rumve conatibus fortuna tenuior et obscurior
obstare solet) palatia frequentabant, quantovis
pretio honorem ab imperatoribus delatum æsti
mabant, publicaque qua poterant arte munera,
lucto addicti venabantur; sed hi etiam de quibus
mihi sermo est, una cum virtutis et honesti aman
tibus illo se conferebant, beneque de Augustis
velut sumptuosiores quidam margaritarii uniones
smaragdos, lychnitasque magno pretio comparatos
inde domum asportabant, satius esse rati, si
dignitatum prærogativas pretio sibi compararent,
quam si ab illis ultro ornarentur. Quorum certe
singularem eximiamque virtutem imperatores ex
perti, quod nimirum lucri privatæque utilitatis
contemptu Aristidem, temperantia Hippolytum,
Bellerophontem et Josephum, juris denique ob
servantia Minoem, judices minime nummarii,
longe præverterent, rebus illos, suis domi foris
que præfecerunt, ærariorum illis, thesaurorum
que et cubiculorum suorum januas patefecerunt,
charissima quæque non secus atque familiarissi
mis concrediderunt; illos denique in aperta et
propatula urbis administratione magnos logothe
tas, ephoros et polyarchas designaverunt. Illorum
enim virtute, veluti quodam regno, civitatum gu
bernacula ita exornaverunt, ut ea potius ab illis,
quam illi ab ullis rerum publicarum honoribus,
præmiis aut splendore, Augustorum munificentia
collatis illustrarentur. Imo vero, ut dicam id quod
res est, ab Augustis in clarissimorum temporum
suorum ornamenta, reipublicæque gubernacula
ex legum præscripto moderanda quasi communes
quidam harmostæ, morumve magistri, creati sunt;
cujusmodi quondam magistratus suos nullo non
honorum gradu cum maxima sui nominis celebri
tate perfunctos vetustissima illa Roma noverat,
qui vicissim urbis illius, quæ cæterarum omnium
facile princeps tunc temporis floreret. imperii
que sui fines longe lateque protenderet, orna
menta in commune totius orbis ornamentum,
communemque humanæ societatis utilitatem ce
dere arbitrarentur.
Ut rem paucis expediam, salva quidem sunt
prosperitatis humanæ propugnacula, Pharos autem
et portus, quorum illa sunt adminiculis conser
vata, naufragium nobis abstulit
Qui tamen hoc fieri potest, ut tantorum viro
rum virtutes tam succincte, verbisque tam paucis
ita percurram? ut plurima silentio præteream?
partim quidem confusus ex eo, quod affectu sim
vehementi et concitato magis quam bonis illis ad
ducto et persuaso, quibus et in vita præditi et in
morte non sine magno sæculi nostri detrimento
privati fuerunt: partim vero cautius prospiciens,
ne quis hanc orationem suggillet, ut quæ instituti
argumenti oblita, majorem Thylaco, ut in prover
bio est, accessionem fecerit.
Quandoquidem nova Sion, non secus atque ve
tus illa, a suis tanto in rerum discrimine deserta,
in hostium manus incidit, et funditus eversa est.
Quidquid etiam in ea supplementi,vel latebrarum,
vel levis armatuæ beneficio, manus hostiles sub
terfugerat, Nicæam Bithyniæ metropolim commi
Alludit ad illud Scip. Nasicæ apud B. Aug. de Civit. Dei lib. 1: Stant mænia, ruunt mores.
col. 369–370page 24 of 31
gravit, ibique adeo nunc exsulant, qui hesterno quæ civitatis unitas dissoluta concidit! quantus
die concivium suorum lætitiæ congratulati, ho
dierno, proh dolor! mærentibus congemiscunt: ut
qui beatæ antea civitati ornamento fuerunt, iidem
hodie infelici solatium afferant. lis enim ipsis quæ
dicebant, quæque sapienti et magno animo disci
plinæ attenti patiebantur, non parum consolationis
afferebant,ignavit que pectoris et hebetioris ingenii
hominibus non parvos ad fortitudinem capessen
dam aculeos adjiciebant.
bonorum cumulus inversus est! qualem probitatis
honestatisque triplicem funiculum(8), non calami
tatum quidem,juxta sapiens illud àñopbeypa disru
pit is,aut circumstantium casuum violentia
divulsit, at sola mors auream virorum illorum ca
tenam dissolvens, sigillatimque dissipans, ad ni
hilum tandem redegit: cumque adeo clementissi
mus ille vir, optimusque Michael primus fato con
cessisset, ex facili illa et simplici anima tantum
superfuit, quantum Megalopolitana colonia suos in
usus reposuit: unicum interim dolorum solatium,
locupletem illum scilicet multiscumque Joannem
sibi proponens; illum,inquam, qui consilio et pru
dentia reliquos antecellere cives, reipublicæque
adeo optime constitutæ vivum exemplar dicebatur.
Itaque quemadmodum Ezechiel et Daniel eos
qui apud Babylonem animo deficiebant,exclaman
tes: Exaruernnt ossa nostra, spes nostradesperata
cilicet evanuit 1: perapposisitis colloquiis recrea
bant, quandiu vivis illis frui, quandiu condolen
tes et consolantes experiri licuit, leviora procul
dubio fortunæ tela sentiebant, nec omnino a pa
tria se sua exsulare arbitrabantur, ut qui pulcher
rima civitatis suæ donaria, capitaque adeo quibus
reipublicæ gubernatio innititur, etiam tum osten
tarent. Non enim ex mœnibus, quamlibet illa ho
minum manibus affabre structa, aut tectis subli
mibus, aut porticibus, aut foro exornata sint, vera
civitatis forma dependet sed exhominum pro
bitate, honestate, religione: quibus quicunque
præditus est, etiam si sub quercu pernoctet, me
lioris ille naturæ hospes efficitur, dignior interim,
quem civium suorum catalogo quælibet urbs ac
censeat, ne dicam mundum ipsum, quantusquan
tus est, hisce moribus incola prorsus indignum.
Quæ quidem omnia, tanquam piæ civitatis funda
menta, præsentes illi vel solo nutu adimplebant, ut
quorum animis reipublicæ bene constitutæ forma
altius impressa esset, ac si ejusdem leges animata,
quoddamque velut superstitis Contantinopoleos
propugnaculum essent.Posteaquam vero par illud
fratrum sanctimoniæ fama celebrium, ad cœlestem
illam rempub. paucis ante diebus evocatum est,
nec ita multo post frater ille meus, qui duorum
jugo tertius accesserat,eodemque quo illi senatorio
munere fungebatur, una quoque cum illis assum
ptus, æternique senatus albo adscriptus est; tunc
vero nostri illi Megalopolitani(7), qui Nicæam
commigraverant, illos a se abductos senserunt,
tunc uno omnium consensu nudos se, pristinæque
gloriæ ornamentis spoliatos agnoverunt: tunc deni
que se nihil aliud quam miseros exsules et extor
res, atque omnino civitate pulsos ingenue professi
sunt. Quamobrem in luctus etiam æque acerbos
inciderunt, atque si ipso in temporis articulo civi
tas illa repentino hostium incursu victa eversaque
corruisset. Eninvero cum præstississimis quibusque
rebus spoliata esset,cum sua illa ditissima æraria
hostium direptioni exposita vidisset, quantum,proh
dolor, Christianæ reipub, vinculum dissectum est!
' Ezech. XXXVII,
Alludit ad Lacedæmoniorum rempub. quæ
viris, non mœnibus inniteretur.
Verum posteaquam paucis interjectis diebus hoc
quoque fratrem subsecuto nostra colonia orbata
est, atquejusta funeri ejus persolvit, Nicetas frater
meus supererat, quem illa prædicaret, tanquam
eum, quo in uno omnes animi duorum præceden
tium dotes elucescerent, cujus etiam causa non
parvam animo exspectationem conceperat. Quem
simul atque naufragio postremum amisit, immo
dicis hodie doloribus fatiscens, tanquam fluctibus
adobruta, ad imumque demersa est. Hujus audita
morte, dici non potest quantos in luctus inciderit
Asia, quamque querulis lamentis queritanti mœ
stior Europa responderit, simul atque de commun
omnium damno certior facta est. Quod si utrique
continenti velut universale fatum tantam cladem
intulit(sive probitatem utraque tuam ante experta
fuerat, sive rerum a te præclare gestarum fama ad
earumdem aures pervenerat), ut tam ægre mortem
tuam, o charissima mihi sanctissimaque anima,
tulerint, quem nos, quæso, gemitibus et querelis
modum imponere debemus? qui si cujusmodicun
que habitus, aut cognationis, ut jam dixi, ratio
habeatur (generis enim origo eadem nobis est)
innumeris afflictamur modis? nos, inquam, quibus
a te officiorum infinitorum cumulus accessit, qui
bus tuæ virtutis ergonulla non honorisspecies accre
vit, qui non exiguam ex rebus a te præclare gestis
laudem nostro quasi jure nobis vendicamus, cum
nunc tandem sine ulla mora et confestim nos tui
splendore nominis privatos videamus (gentem alias
multiplicem et proletariam, quæque per omnes
Asiæ atque Europæ regiones longe lateque diffun
ditur, et tui nominis auspicio nobilitatur) quos ta
men hoc tempore separari, aut domi quemque suæ
seorsum lugere minime decebat, sed in unum po
tius locum coeuntes, atque tumulum tuum cir
cumstantes, me misero luctus coryphæo, lugubris
que næniæ præcentore, tristissimis concentibus et
lamentis dolorem testari conveniebat, illo non mi
Constantinopolitanos intelligit.
Nicetam et Belissariotas duos intelligit.
col. 371–372page 25 of 31
PG 140:371ἀρούρης.horem, quo Josephi exercitus, cum Jacobo justa evadant, hæc autem contra certo ictu inflicta sit
persolveret, commotus fuisse fertur. Nam si hoc
pacto luctus nostros instituissemus,'nihil omnino
fuisset, quod nobis hac in re defuisse merito quisquam objicere potuisset.
At vero cum nunc alii ab aliis sejuncti simus,
conjux quidem digna quæ tecum vulgo decantatam
cornicis vitam transigeret, aliquo in angulo, mediaque humi procumbentium filiorum scilicet, et
puberum et impuberum, corona, pullis induta vestibus sedens, et seipsam marito, et filios parente
orbatos, ejulatu miserabili lamentatur. Ex liberis
autem ætate provectioribus alter aliis, nescio quibus errans in locis tacitus apud se luget querulamque monauliam prosequitur. Propinqui denique alii consanguineique quotquot Asiam incolunt,
lugubris hujus tragœdiæ actus, ad eos qui in Græcia habitant, transmiserunt.
Ego porro longe infelicissimus et iniserrimus frater hesterno quidem die,nudiusque tertius amplam
aliunde luctus materiam nactus, cum ex publicis,
tum privatis meis ipsius incommodis eo præsertim nomine, quod opulentissimum juxta et celeberrimum templum Atheniense (illud, inquam,
sancte domine,'augustissimum templum, quod Dei
Genitrici consecratum est, talique præside in perpetuum eget) mihi commissum, cujusque adeo
spirituali altari præessem, ubi quam maxime poteram sacro ministerio exhibendo assiduus invigilabam, me præsente, proh dolor! atque his oculis vi- ĉ
dente a nefangis sacrilegis expilatum et vastatum
est. Ego antem qui ante tres annorum decadas ibi
velut insitus fueram, ex aula Domini avulsus, ut
siccus quidam et prorsus inutilis truncus, vehementiore procellæ flatu, nunc in littora variis
fluctibus adobruta, vel confragosos aliquos scopulos ejectus, nunc in depressam convallem æstuantis maris exundatione protrusus fui: his scilicet
exsul in locis, sine clero, sine ulla dierum festorum celebritate, sine civitate, denique mediastinus
desertæ ululæ in morem, lugubre, nescio quid,
apud me tacitus de publica et privata pernicie queritor. Nunc autem, si luctus hujusmodi de rebus
ulterius mihi protrahendus non sit, sola saltem
memoria nunquam excidet.
At vero ille charissimi capitis obitus, qui tot
meis malis instar decimæ Ægyptiorum plaga, nimirum primogenitorum internecionis, accessit, omnem ad se planctum, omne lamentum, nænias omnes, omnes denique lacrymas attraxit. Hæc enim
ille qui suæ indignationi vitam præparat, quasi manifesta quædam tormentorum gymnasia mihi prætendisse videtur, hoc autem certamen iusuper accumulasse, maximum quidem illud et summum,
nec omnino periculi expers. Ex quo fit, ut pristinæ
illæ plagæ leves, tuberculisque summam cutem
delibantibus similes, atque adeo facile medicabiles
Hic videtur alterum periodi membrum
deesse, quamvis in exemplari nulla lacuna sit.
animique recessus intimos penetret: vel fieri quidem potest, ut tentationum fumus indignatione
Numinis ascenderit, qui futurum incendium prænuntiaret, et crebras ex oculis lacrymas eliceret.
post quem afflictionum ignis exardesceret. Longe
vero calidiores et diuturniores esse, quas jam luo
prenas, dies hodiernus ostendit, quo quidem carbones exarserunt, qui mihi nunquam restingui
aut a cordis mei sanguine depascendo cohiberi
posse videntur. Ex quo evenit, ut illæ me lacrymæ
destituerint, sive quod pristinis meis malis exhausta sit aqua illa, quæ meo de capite distillabat,
sive quod majore nunc sim metu perculsus, atque
adeo cor meum mille antea modis afflictatum, tandem sicut fenum aruit,nec in posterum tantus aut
lacrymarum rivus, aut lugubrium sermonum fons
ex illo scaturire possit, quantum perturbationis
ipsius magnitudo requirit, ut quo doloris illius,
quem animo concepi meo,tandem ejecto pondere,
levior et expeditior evadam. Quare jam mihi siccis
oculis, mutisque singultibus intolerabilis, hic alioqui dolorum fetus necessario tolerandus est, cui
etiam breviusculo miserabilis hujus vitæ, si quod
superesse videtur, excurso spatio, commoriar, atque nescio quam subterraneorum barathrorum,
marinorumque sinuum in partem projectus, jacebo atque ita fratri, senior juniori, decrepitus
perfectæ ætatis cruda:que senectutis viro, conjungar.
O divina providentia, quam nullius hominum
industria conjecturave ulla assequi potest, que modis inenarrabilibus res divinas et humanas moderaris, quæ mens, quæso, fatali judiciorum tuorum
abysso se credere in eaque natare audeat! quamlibet illa philosophiæ addictissima studio, nodos
dissolvere, implicataque explicare possit? Differor
equidem dolore, qui me ita exstimulat, ut tale quid
profari cogar, ex quo periculum est, ne temeritatis mihi nota inuratur. Qui fit, ut canus ego,
telluris inutile pondus qui gravi senio premor, nihilque sum, quod aiunt, quam vulnus, in
quod omnia naturæ fata confluxerunt, diutius captivus hoc in terreno carcere supersim? spectaculum
certe nec satis rerum universitati conveniens, nec
jam tale quod jubari solis exponendum sit. Ille
vero qui nondum pedem limini senectutis intulerat, longe dignior qui vita diuturniore frueretur,
eo præsertim nomine, quod uxoris et filiorum non
paucorum servator, majoribus suis sua virtute
præluxerat, atque adeo multa in communem totius
orbis utilitatem contulerat, tanquam gloriæ splendorisque mei corona, et qui ad hanc meam vitam
concinnitatis aliquid in dies afferret: ille, inquam,
immatura morte, quod me ad insaniam prope adigit, non sine communi externorum propinquorumque jactura præreptus est. Illo enim non exterAlludit ad illud Homeri: 'Erwator axdo;
ἀρούρης.
col. 373–374page 26 of 31
norum tantum bonum, quod de justo viro sapien- sine cædibus innumeris, totiusque civitatis excidio
tes dictitant, sed nostrum quoque repositum erat.
Ubi gentium nunc, quæso, degunt. et qui genuina
sanguinis cognatione freti, et qui eamdem confin
gentes ad illum accedebant, illoque auspice que
ab imperatoribus petierant, ea celerius gratis con
secuti, tandem hilares domum suam revertebantur,
et gratias multo uberiores beneficiorum auspici
quam collatoribus agebant? Illorum certe plures vel
etiam nulli huc unquam in medium processerunt.
Huc ehodum omnes concurrite, eodemque me
cum luctu præditi nostræ gentis encomia plancti
bus meis intermiscete, ut justi hujus viri memoriæ
merita laudum præconia tribuamus, nec solis eam
lacrymis decoremus. Neuter enim modus ab ho
nesto seu decoro alienus est. Siquidem justi viri
mors lacrymas provocat, efficitque ut illius desi
derio laboremus: memoriam autem laudibus non
excolere non possunt ii, qui ab illo quæ imiten⚫
tur, virtutis exempla petunt.
Ubi vero nunc mihi virgo illa vultu tam liberali,
cui barbarus hostis, cum primum nostra Megalo
polis capta est, utraptæ jam stuprum illaturus erat,
nisi acer hic honestatis et pudicitiæ amator ut vi
dit, ut misertus ejus est! qui sine ulla mora in
hostem irruens, tametsi Phineem in illa defendenda
imitari non potuerit, quamlibet eodem quo illo
olim, noster hic quoque zelo flagraret, puellam
saltem sibi vindicavit, uxorem legitimam esse cla
mitans, seque fida conjuge privari, atque ideo acer
bissimis afflictari modis queritans. Ambarum itaque
tenacitate manuum prehensam pancratice cum
hoste colluctatus, cujus animum amore ebrium fu
ror efferarat, ad se retraxit, nec prius conquievit,
quam a violenti hostis manibus virginem ereptam,
virginem patri restitueret. Præsto sit vero nunc et
illa, ut lamentis, gemituque et femineo ululatu suæ
libertatis vindicem conclamet, illum, inquam,a quo
servata, nec secus a stupro liberata est, atque si
pudicitiæ ejus conservandæ integritatique custo
diendæ jam olim præfectus fuisset.
O præclarum facinus! cuique ex priscis illis nul
lum respondeat. Fertur Hercules Hesionem quon
dam liberavisse, cum belluæ marinæ objecta fuis
set: itidem et Perseus Andromedam. At illi ar
mati, ferroque accincti belluas aggressi sunt, et
virgines tandem matrimonii sibi nexu conjunxerunt
Hic autem inermis armatam belluam invasit,
samque tot mendaciunculis aspersit, tot astutiis
circumvenit, viralioqui verax, minimeque mendax.
ut intactam puellam patri tandem ejus restituerit.
Cæterum Simeon et Levi sororem raptoribus
extorserunt, et jam violatam et constupratam,
idque certaminis vix, ac ne vix quidem sine cre
bra in ancipitem gyrum circumcursatione, nec
* Ephes. v. 25; II Cor. v, 15, ³ Cant. 1, 4,
peregerunt. Quare non sunt illi cum hoc nostro
conferendi, qui puellam integram et illæsam sola
certans oratione sine cæde receptam reduxit. Equi
dem præclarum illum fratrem meum in Abrahami
filium propter fidem adoptatum fuisse certo scio
quin et hoc audacter ac libere dicere non vere
bor, patribus illis Abrahamicis nostrum hunc
multo præstantiorem fuisse: Abrahamus enim
primum apud Pharaonem, deinde apud Abimele
chum Saram suam esse sororem, non conjugem
professus est, ut et Rebeccam Isaacus. Illi nimi
rum terrefacti conjuges suas dicere verebantur,
ne propter illas interirent: hic vero virginem
necdum sibi in matrimonium collocatam, suam ta
men uxorem nominabat, ad se retrahebat, sibi
vindicabat: vitæ pro illa discrimen subire, si res
itaferat, haudquaquam detrectans.
Quod si Susannam Daniel a violentorum ama
torum et iniquorum judicum furore asseruit, at
pro tribunali prius sederat, libidine excæcatos
judices seorsum abduxerat, utrumque interroga
verat sigillatim, suo ipsorumque judicio convictos,
et capitis, damnatos, lapidibus cooperiri jusserat
atque hoc pacto pudicam ab iniqua sententia libe
raverat. Deliciæ vero meæ, vir hic nimirum, qui
natura sic comparatus erat, ut nemo nostrum votis
omnibus similis illi evadere non expetat, non ju
dicans, ut Daniel, sed hostem adulterii crimine
accersens non constupratæ fratrem fingens, ut
Abrahamus; non id mentitus, quod in reprehen
sionem incurrere merito posset, ut Isaac
sed virginis etiamnum viro crudæ virum (quod
sapientius juxta ac virilius fuit) se dictitans, violen
tum illum raptorem fefellit et repulit.
Hinc perspicuum est ea quæ nunc recenseo priscis
illis longe præstantiora esse; quippe quæ Christum
redoleant, atque ita legali illa justitia longe ex
cellentiora sint. Quemadmodum enim seipsum
Christus Ecclesiæ nomine tradidit, cum tamen
adhuc Ecclesia nusquam esset, nedum Christo
desponsata (adhuc enim peccatores eramus,
cum pro nobis mortuus est Christus, ut Apo
stolus ait 2); ipsa quoque ignominiæ sibi conscia,
quam impietate pristina sibi contraxerat: Nigra
sum, inquit alicubi, filiæ Jerusalem; ita etiam
frater meus pro illa, quam nondum in uxorem
duxerat, nec adhuc omnino ducturus erat, parum
abfuit quin vitam profunderet, dum certis se pe
riculis objicit, et qui virum simulaverat, patris
revera munere perfunctus est, atque patris in quo
naturalis erga liberos amor, eorumdemque salu
tis propugnatio, multo magis quam in eo qui
puellam genuerat, elucesceret. Ille siquidem vi
ctoribus cessit, fugaque salutem quæsivit: hic vero
In codice Græco dad. pro 'aaax male suppositum videtur.
Lament on the Lost Dignity of the City of AthensDeploratio de amissa urbis Athenarum dignitate
col. 383–384page 29 of 31
PG 140:383ΣΤΙΧΟΙ ΤΟΥ ΣΟΦΩΤΑΤΟΥ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΤΟΥ ΚΥΡΟΥ ΜΙΧΑΗΛ ΤΟΥ ΧΩΝΙΑΤΟΥ Ἐπὶ τῇ ἀγχετύπῳ ἀνιστορήσει αὐτῶν, τουτέστι τῆς πόλεων τῶν ᾿Αθηνῶν Ἔρως ᾿Αθηνῶν τῶν πάλαι θρυλλουμένων Ἔγραψε ταῦτα ταῖς προσαθύρων, Καὶ τοῦ πόθου τὸ θάλπον ἐπαναψύχων Ἐπεὶ δ᾽ ἔτ᾽ οὐκ ἦν οὐδαμοῦ, φεύ! προσβλέπειν Αὐτὴν ἐκείνην τὴν ἀοίδιμον πόλιν, Τοῦ δυσαρίθμου καὶ μακραίωνος χρόνου Λίθοις, βυθοῖς κρύψαντος, ἠφαντωμένην, Ερωτολήπτων ἀτεχνῶς πάσχω πάθος Οἱ τὰς ἀληθεῖς τῶν ποθουμένων θέας ᾿Αμηχανοῦντες τῶν παρόντων προσβλέπειν, Τὰς εἰκόνας ὁρῶντες αὐτῶν ὡς λόγῳ Παραμυθοῦνται τῶν ἐρώτων τὴν φλόγα. Ως δυστυχὴς ἔγωγε, καινός Ιξίων, 'Ερῶν ᾿Αθηνῶν, ὡς ἐκεῖνος τῆς Ηρας, Εἶτα λβὼν εἴδωλον ἡγλαϊσμένης, Φεϋ! οἷα πάσχω καὶ λέγω τε καὶ γράφω! Οἰκῶν ᾿Αθήνας οὐκ ᾿Αθήνας που βλέπω, Κόνιν δε λυπρὰν καὶ κινὴν μακαρίαν. Ποῦ δὴ τὰ σεμνά, τλημονεστάτη πόλις; Ως φροῦδα πάντα καὶ καταλληλα μύθοις, Δίκαι, δικασταί, βήματα, ψήφοι, νόμοι, Δημηγορίαι τε πειθανάγκη ρητόρων, Βουλαί, πανηγύρεις τε καὶ στρατηγίας Τῶν πεζομάχων ἅμα καὶ ναυμάχων. Ἡ παντοδαπὴς Μοῦσα, τῶν λόθων κράτος! Ολωλε σύμπαν τῶν ᾿Αθηνῶν τὸ κλέος Γνώρισμα δ' αὐτῶν οὐδ᾽ ἀμυδρόν τις ἴδῃ. Συγγνωστός οίκουν, εἴπερ οὐκ ἔχων βλέπειν Τῶν ᾿Αθηναίων τὴν ἀοίδιμον πόλιν, Ινδαλμα ταύτης γραφικὸν ἐστησάμην.MICHAELIS ACOMINATI ATHENARUM ARCHIEP. IAMBI.
ΣΤΙΧΟΙ
ΤΟΥ ΣΟΦΩΤΑΤΟΥ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΑΘΗΝΩΝ
ΤΟΥ ΚΥΡΟΥ
ΜΙΧΑΗΛ ΤΟΥ ΧΩΝΙΑΤΟΥ
Ἐπὶ τῇ ἀγχετύπῳ ἀνιστορήσει αὐτῶν, τουτέστι τῆς πόλεων τῶν ᾿Αθηνῶν·
Ἔρως ᾿Αθηνῶν τῶν πάλαι θρυλλουμένων
Ἔγραψε ταῦτα ταῖς προσαθύρων,
Καὶ τοῦ πόθου τὸ θάλπον ἐπαναψύχων·
Ἐπεὶ δ᾽ ἔτ᾽ οὐκ ἦν οὐδαμοῦ, φεύ! προσβλέπειν
Αὐτὴν ἐκείνην τὴν ἀοίδιμον πόλιν,
Τοῦ δυσαρίθμου καὶ μακραίωνος χρόνου
Λίθοις, βυθοῖς κρύψαντος, ἠφαντωμένην,
Ερωτολήπτων ἀτεχνῶς πάσχω πάθος
Οἱ τὰς ἀληθεῖς τῶν ποθουμένων θέας
᾿Αμηχανοῦντες τῶν παρόντων προσβλέπειν,
Τὰς εἰκόνας ὁρῶντες αὐτῶν ὡς λόγῳ
Παραμυθοῦνται τῶν ἐρώτων τὴν φλόγα.
Ως δυστυχὴς ἔγωγε, καινός Ιξίων,
'Ερῶν ᾿Αθηνῶν, ὡς ἐκεῖνος τῆς Ηρας,
Εἶτα λβὼν εἴδωλον ἡγλαϊσμένης,
Φεϋ! οἷα πάσχω καὶ λέγω τε καὶ γράφω!
Οἰκῶν ᾿Αθήνας οὐκ ᾿Αθήνας που βλέπω,
Κόνιν δε λυπρὰν καὶ κινὴν μακαρίαν.
Ποῦ δὴ τὰ σεμνά, τλημονεστάτη πόλις;
Ως φροῦδα πάντα καὶ καταλληλα μύθοις,
Δίκαι, δικασταί, βήματα, ψήφοι, νόμοι,
Δημηγορίαι τε πειθανάγκη ρητόρων,
Βουλαί, πανηγύρεις τε καὶ στρατηγίας
Τῶν πεζομάχων ἅμα καὶ ναυμάχων.
Ἡ παντοδαπὴς Μοῦσα, τῶν λόθων κράτος!
Ολωλε σύμπαν τῶν ᾿Αθηνῶν τὸ κλέος·
Γνώρισμα δ' αὐτῶν οὐδ᾽ ἀμυδρόν τις ἴδῃ.
Συγγνωστός οίκουν, εἴπερ οὐκ ἔχων βλέπειν
Τῶν ᾿Αθηναίων τὴν ἀοίδιμον πόλιν,
Ινδαλμα ταύτης γραφικὸν ἐστησάμην.
IAMBI
SAPIENTISSIMI ATHENARUM METROPOLITÆ
DOMINI
MICHAELIS CHONIATÆ
De pristina urbis Athenarum dignitate.
Athenarum amor quondam celeberrimarum hæc et quæ felicitatis quondam sedes fuerat, jam non
dictavit verba, in umbris rerum præteritarum desiderio ardenti solamen affectando. Nusquan, heu!
splendidissimæ illius urbis nisi ruinæ visuntur per
sæcula turpiter cumulatæ sursum deorsum projectæ, nulli flebiliores quam mihi ipsi! Ii quibus oculis intueri id quod amant non contingit,simulacro
rei amatæ contenti nihilo secius cupiditate ardent.
Me miserum! qui, ut Ixion Junonis, Athenarum
amore teneor, nec potis sum dolores quibus crucior
describere! Athenas habitans,nullas video Athenas,
nisi fœdas trahit ruinas. Ubi tandem sacra tua,
civitas infortunatissima? Cuncta in nihilum abierunt: tribunalia, judices, populi suffragia, leges,
oratorum potestas, concilia, opes terrestres ac
maritimæ; Musa ipsa multicolor, eloquentiæ vis,
omnia quæ Athenis gloris fuerunt, periere, ne vilissimo quidem pristini ævi monumento relicto.
Quare certe me haud dedecet in mediis Athenis
habitantem, hujus urbis veram imaginem memoris prodere.
col. 375–376page 30 of 31
puelle, oam ad stupra davumqno sevvitium abdu- A
ceretur, vindex adfuit, eiurique tandem, extrema
pericula prius expertus, liberavit.
Q sapientissimo lraler, tu proeul dubio in eodo-
rum regia iustitulns es, ideireo elimm lingua
fua subitam virginis quie abduccbalur libertateui,
veluli eatem scribu velociter * conscripsit. Quin
etiain labia tuatanquam funiculus eoecineus eon-
lorto brevique scerumone, et, qui taus crat zelus,
exardesconle barbari manus. constriuxerant, im-
petiunque violentum ropresserunt : nec non oratio
illa tua tempestiva, quie non. intempeslive virum
1nentifa, sed in toinpore commenta injusto raplori
justum dicam impegit. O qui lieri potuit, ut. (u
meudaeium eui nunquam assueveras antea, pro- r
tuleris? Mendacium enim non seeus alque mor-
imm semper es detestalus. Perspieuum est hand
dubie, quod quemadmodum vitam, si ves itu for-
ret,pro salute periclitantis puelle profundere pa-
ratus eras, ita cliam mentiri uon detroelasli, inen-
daxque (ieri, vir alioqui veri amantissimus et qui
niendaeto labia nunquam eonspurcasti. Enim vero:
idquoque Christi imilatione perfecisli qui pro no
bis peccatum et mialediclio. factus est usque adeo,
omnibus omnia lieri studebal: Latore carentibus
tutor, viduis proenrator et maritus, orphanis pa-
ter, pauperibus frater, amicis fidissimus amious,
cognatis jus cognationis observans, ut qui ma-
xime, fratri denique supra modum omnem et
quai fieri poterat, fratris amantissimus. ,
Quare minime profecto conveniebat, ut illius
inorte vel conjmx vidua, vel orphaui liberi tanta.
iutempeslivilule. lierent. (insanire mihi quonia
ursus libel), vel ctiam frater ego illius, qum mihi
iu posterum solu supoveral, eonsolalione privaror,
vilamque neorbiorem experirer, eoque nunc gra-
viorem, quo leviorem ille. autea vegelioremque
reddebat. Qnamvis enim una meonni non esset,
quoties lunen ille valere atque vivere nunliaba-
tnr, me non aliter. recreabal, atque. si mihi vila-
lem quampiun auran afllavissot. EL quemadino-
dum divinus ille Davides suum ipsius animam
acerbitate [aula lanloque eruciatu cireumval-
lalam: esse aiebat ul eonsolaionem) respueret,
quie eum primuni in Dei mentionem inoidisset,
eonfestinr exlilararelur : ita et ipse ego, quolics
preesentiuju malorum gravilate preniebar, sieunde
ad me nuntiunr aliquod. advolarot, quo [fratris
memoria releicaretur, illuut nimirum adliuevivere,
beneqne rem gerere signilieaus, mox tuirabilem
quamdam aniwo consolatiouem | eonoipielaum.
Quodsi quando mihi litteras charissimo eharissimi
fratris autographo subsignatas recipere oontinge-
rei, tune. tune ef. jucuudissimum illum. conspo-
elum,etàuleecolloquiumin memoriam revoeabam
lolumque adeo feaiternmm eaput aenipere, el deos
culari mibi videbar, tune ctia alllietionum nubes
Wla,quieanimocireumdnndebaturquasiserena qua-
dam tempestate subito exorta, disentiebalur eLeva-
neseehal: grabunquemox lietitiie lumen affnlgebat.
Nune vero morte illius andita. dolores inferni me
cireumballaut*.opacut anxieludinisealigo eooperit,
umbra mortis adoritur : quandoquidem 1ueus ille
clavus undis absorptus est. O. qualis eyo sucre
jacturam anchore Ieci ! eujus quidein adininieulo
anlea Atleniensium Keoclesi: gubernator, luctus
omnes superabam : nune autem eum muilipliei
reciproeantini fluctuum enrsu naufragio proxitnus
jaeter, illam. mihi abstulit et. vitam. contraxit.
Totus enim ah illa dependens vitai qua vel
proverbio fertur Zfwzoz, ad. hoc usque. lemporis
| ei mortique me jamprideyo voeanti parere eunelu-
iussum,Jam vero enm anchora illa mea essa
sit, quid mihi cum hae vila? quive ditius descen
sum ud iuferos omni dolorum emere redundan-
les comnperendinure potero? siquidem miserrima
luec vita ideireo mihi prorogata videtur, ut diu-
Larniores Iuntu poinas, omniaque eruciamentorum.
genera perleram : atqueex illo calice siepe bibam,
quem Dominus mero vino plenum in manibns
habet, ex quo etiam poecalores omnes bibore
solent; eun vero ad liecem usque. ebiberim, jam
commodum liue abeundi tempus adesse videtur,
omm prasertiur ponas omnes porlulerim, quie à
mortali corpore expendi possunt.
Nee lainen hiuc libenti l;ctoque aniuio discedo,
; quasi vilam eun bono aliquo commutalurus. 'Ter-
ret enim mue (nor aliunde prorepens, nesimul
atquo hine abivero, gravioribus tormentis obji-
eiar, qui vitam variis criminibus obtrivorim.
Grave quidem hoe ost, illud vero gravius, si pro-
eul a fratre sejungar, maximo alio nuolestissimo-
que chasmate, quo. intermedio cormur qui apud
inferos lorquenlur, locus a feliei beatorum vi
rorum quiele longissime disjangitur; ad quam
profecto transduetum hino fuisse lralrem. meum
facile credo, lllum enim. plane mihi eonstal omni
ope àlque opera eniti solitum, ut ad illorum
archetypa exempla vitas sure. regnlam efformiaret
et excolerel, eumdemque dum in vivis adhuc
p essel, quoad ejus fieri poterat, omnibus votis
exoptare, ut una euni illis conversaretur et exsul-
taret, cum presertim sanclorum corporum reli-
quias el imagines undique conquirerel el compa
ruret, exlruelisqne templis imposilas el eonseera-
tas, summis honoribus proseqnerelur. Elenim
suueloruum omninm, qui cirenlasi dierutu lotius
anni albo iuscripti sunt, nullus esl. quern ille pri
valim die commemorationi ejus dicata, festivo
solemnique ritu, el. spiritualibus hostiis faciens,
cthymnis omniumque feueluum primitiis cohone-
stans, non veneraretur. Noe. enim eultu. illo cori-
lentus, quem eum emteris civibus in publieo
conventu tribuebat, Eeclesià quoque privalis in
ad MEN e NR Ie EET. TO WIRT TUER — BEPUEESCUNMC NEIN. T S RT »
Qui uxorem post susceptos orlines duxérit, aut dignitatem suam relinendi aut $acra ministeria .
oheundi facullas erit, . m »
Ask —de a MENU "TVI"LII""dTI "D"
* Psal, xiv, 2, ὁ Psal; ext. i
col. 377–378page 31 of 31
PG 140:377ΥΠΟΜΝΗΣΤΙΚΟΝ ΕΙΣ ΤΟΝ ΒΑΣΙΛΕΑ ΚΥΡΙΟΝ ΑΛΕΞΙΟΝ ΤΟΝ ΚΟΜΝΗΝΟΝ. Τολμώντες οἱ ἀνάξιοι καὶ πανευτελεῖς δούλοι τῆς Β κραταιᾶς καὶ ἁγίας βασιλείας σου δεόμετα, δέσποτα ἡμῶν άγιο. Το καθ' ἡμᾶς ὅριον τῶν ᾿Αθηνῶν, πάλαι τοῦ πλήθους τῶν ἐποίκων αὐτοῦ διὰ τὰς ἀλλεπαλλήλους ἐπηρείας ἐκκινούμενον ἀεὶ, νῦν κινδυνεύει καὶ εἰς αὐτὴν περιστή και την παροιμιαζομένην ἐρημίαν Σκυθικήν. Τὸ δὲ αἴτιον ὅτι πολλαῖς ἐπηρείαις βαρυνόμεθα, μᾶλλον δε πλείοσι καὶ βαρυτέραις, ἵπερ οἱ γειτονοῦντες ἡμῖν λοιποὶ κατωτικοί. Οὐ μόνον γὰρ ἡμεῖς δὲς καὶ τρὶς καὶ πολλάκις παρὰ τὰς γείτονας ἡμῶν χώρας ὑπέστημεν ἀναγραφὰς καὶ ἐπιτηρήσεις ἀναφορῶν γεωμετρουσῶν ἔχνεσι ψυλλών ἄντικρυς τὰ ὑπόψαμμα ταυτὶ καὶ λυπρόνια ἡμῶν γήδια, καὶ σχεδόν καὶ τὰς τρίχας αὐτὰς τῶν κεφαλῶν ἡμῶν διαριθμουμένων, πόσῳ γε μᾶλλον ἀμπέλου φύλλον ἢ φυτοῦ τινος. ᾿Αλλὰ καὶ αἱ καθεκάστην λοιπαὶ κοσμικαὶ ἐπέρεται ἐν μὲν ταῖς λοιπαῖς χώραις ἢ οὐδὲ τὴν ἀρχὴν ἐνεργοῦνται, ἡ παρὰ τῶν πραιτώρων κουφίζονται, χαριζομένων αὐταῖς τὰ τοιαῦτα, ὅτε καὶ τὰς ἐπηρείας ταυτὰς ἐνεργούντων αὐτῶν ὁ τὰ πολλὰ, ἢ συνεργούντων πάντως τοῖς ἐνεργοῦσιν· ἐν ἡμῖν δὲ πᾶσαι ἐνεργοῦνται, καὶ ἐπιβαρῶς ἄπασαι καὶ τῶν ἄλλων πρώτιστα, καὶ ταῦτα ἐν τῇ τῆς Ἑλλάδος κειμένοις ἐσχατιᾷ. Καὶ μαρτυρεῖ τὸ προσεχῶς παρελθὸν ἔθος, ὅτι κτίσεως κατέργων ορισθείσης, ἡμεῖς πρώτοι καὶ μόνοι τῶν ἄλλων, καίπερ μὴ κισθέντων, ἐζημιώθη μεν· ὅτε τοῦ Πανσίου (Παυσίου ?) Στειριόνου κατα πεπλευκότος, μόνοι πάλιν ἡμεῖς ὑπὲρ πλωίμων καταβαλόμεθα · ἡνίκα πάλιν ὑπὲρ πλωίμων τῷ