PG 140Michael Acominatus Choniata Atheniensis Archiepisocpus
Writings of Michael Acominatus
Printed pages · scan text
vision-corrected · Migne scan
Diplomatic text · vision-corrected transcription of the Migne scan (complete), over scholarios OCR (cleaned, language-split) — PG column chips mark the printed columns.

Oration delivered on Palm SundayOratio habita in die festo Palmarum

col. 323–324page 1 of 31

(Combefis. Biblioth. concional., tom. III, p. 417). Præclarissimus regum propheta David, immen- comitatu vectus, adversus infernum velitatione functus Rex gloriæ, inferni proxime prædam ag gressus est, primasque inde charissimum Lazarum tulit manubias. Unius vocis sono tyranni perter ruit arces,exque mediis cuncta vorantis ferm fau cibus, ovem suam bonus Pastor extraxit. Sua in specu correptum latro Lazarum detinebat: mox tamen audita Dominica voce infremuit, atque ad lucis auram redivivam emergere dimisit. Non enim fas erat obdormire in mortem velut natum ex muliere, sed expergisci qui ipsi vitæ charissi mus esset.0 ingentis virtutis, quin imo omnipo tentem vocem!qua portæ mortis metu panduntur, infernique janitores stupore obriguerunt, ac qua triduanus exsiliit mortuus. Vere catulus leonis sam solis pulchritudinem, indefessamque celeri tatem admirans, et ipse ait: Tanquam sponsus procedens de thalamo suo: exsultabit ut gigas ad currendum viam suam: et occursus ejus usque ad summun cæli, nec est qui se abscondat a calore ejus'. Miratus quippe vir sapientissimus est, sidus hoc maximum, quanta prænitens pulchritudine in morem sponsi in orientali horizonte oritur, gigan teaque celeritate atque vigore ad horizontem per vadit e diametro oppositum, nihil obscurato tantis illis annorum voluminibus ipsius decore ac specie, neque vi dissoluta, sed eodem semper modo exsul tare, rerumque universitatem nullo labore lu strare, nec non vitali micantissimæ lucis defluo implere. Quin etiam ego qui ipsum justitiæ so- Christus *; nuncque solo rugitu feram exterruit Leo enim rugiet, inquit, et quis non pavebit*? Brevi autem post ipse quoque recubans dormiet at ubi conserto veluti pede cum morte congressus fuerit, penitus profligabit. Nunc quidem tremen dum ac ingentem cetum solo eminus clamore subegit: mox vero Jonæ in morem ejus sponte rictu absorbendus est, quo ipsius disrupto ventre, quos a sæculo absorpsit omnes extraxerit. Ta metsi terra erat, et in terram abierat Lazarus, at Christus erat qui hominem e terra condiderat'; ex quo etiam clamore, uti et spiraculo, mortuo iterum figmento animain refudit. Jam quidem fæetebat tabo resolutum cadaver atque corru. ptum; at Christi vox vitæ illi odor fuit. Quod lem Christum, atque siderum conditorem, nova pompa procedentem videam, eadem cum Davide ut canam adducor,nempe quod ipse sponsi in mo rem procedens de thalamo suo exsultarit ut gigas ad currendam viam suam, per mediam Jerusalem, inauditi sæculis omnibus triumphi ac miraculum omne vincentis specie extemporaneus ovans. Ac quidem exitus ejus a summo cœlo: inde siquidem nostræ salutis causa nihil loco dimotus, viam se care cœpit; et occursus ejus usque ad extrema cœli, infimas scilicet inferni partes; illic namque dispensationis cursus terminum habuit, ut nec inferna illa loca ab ejus se calore absconderet indeque rursus velut ab occidente, matutinus ex ortus, iisdem cœli sedibus restituitur. Prius tamen c mortis vinctus institis astrictus erat, vetuit nihil quam in infernum descendens inter mortuos splen deat, divinam quamdam velut præmisit vocem, ea quatriduanum a mortuis suscitans, quem unum ex animarum extraxit caveis, cujus victoria, pompa hodie procedit, ac præsentem ex tempore triumphum instituit; nempe Sionis Rex ille man suetus, non aureis phaleris instrato equo, seu alias curru aureo, sed pauperculo asello paupere quin longe progrederetur, jubente scilicet Chris to Veni foras³, qui educit vinctos in fortitu dine; similiter eos qui habitant in sepulcris⚫. Psallat jam Lazarus cum Davide: Non dereli quisti animam meam in inferno, nec dedisti san rtum tuum videre corruptionem 10, et, Implesti me Letitia cum vullu tuo: non enim oblivioni traditus sum, sicut mortuus a corde "; sed mortuo mihi 1 Psal. XXIII, 6 seqq. • Joan. 11, 41. • Zach. x, 9. * Gen. XLIX, 9. 5 Amos. 11, 3. • Joan. 1, 1. 7 Gen. 1, 7. Joan. 11, 44. Psal. Lxvui, 7. 10 Psal. v, 10. 11 Psal. xxx, 13.

col. 325–326page 2 of 31

fecisti mirabilia ". Sane quidem complura Chris- dibus essent: unde neque in colorum regnum in tus exhibuit magnifica opera, quibus sensu desti tutis Judæis suam manifestam fieri gloriam voluit; multosque mortuos suscitavit, nempe servum cen turionis, lari filiam, viduæ unicum filium. Ac qui dem mortui, audito, Puella, surges, et, Adoles cens, tibi dico, surge", confestim dicto audientes erant, lumenque redivivi cernebant; hi autem, ne sic quidem videntes videbant, nec audientes au diebant. Idcirco etiam ad extremum Lazari susci tationis opus, quod prodigii novitate cuncta vince ret, ceu cujus vis major esset, remedium admo vit. Nam illos quidem mortuos statim suscitavit; hunc vero cum jam putruisset, inque elementa quibus concreta corporis fabrica erat, difflueret. Atque illic quidem defuncti loculum tetigit, ac puellæ manum apprehendit ad vitam instaurans contactu vivifici corporis: hic autem sola voce vitam reparavit, voce nimirum, quam Judaicus populus non audivit, ut quos, juxta Davidem ", mors pasceret; quæ nimirum velut oves, qua ii laborabant cæcitate, in inferno ipsos poneret: La zarus vero tanquam ovis Christi, revocantem pa storis vocem confestim sensit, infernique barathro dimissus að vocantem rediit. Quodque Mosem qui dem se scire, Dominum autem nescire se incir cumcisi asserebant", manifestius seipsum hodie ostendit, libere triumphans, regioque magis cultu procedens; lactentes denique infantes producens, qui Dominum suum agnoscant, ac testes sint, ip sum Dominum esse qui custodit parvulos 17, ac quem David vaticinatus est perfecisse laudem ex ore infantium et lactentium "; Zacharias vero Sionis Regem prædixit, mansuetum et salvantem, ac qui asello vehatur ". Cum enim Scribæ et Pharisæi velamen cordi impositum *0, dum pro phetæ ac Moses leguntur, habeant, acclavem scien tiæ tenentes nedum ipsi non ingrediantur, sed et ingredi volentes prohibeant ", infantium ora, quæ de Christo sunt, vaticiniis promendis laxantur, ac quibus linguæ usus negatus, pueri balbutientes, Scripturarum obscura dilucidissime explanant; do centque surdos parentes, ac qui more aspidum aures obturant ". Docti a Deo pueri, sumpto Da vidico psalterio, lectisque, quæ sint apta atque congruant, ejus canticis, Solem justitiæ aquilarum visus acumine clare prospiciunt, ac parentibus qui acute cernere nolint, nec aquilæ juventute reno ventur, sed litteræ vetustate cæcutiant, adaperiunt Hosanna, aiunt; Benedictus qui venit in nomine Domini, Rex Israel”. Vix non digito monstrant infantes, atque predicant Sionis Regem esse, mansuetum illum ac salvantem. Idem enim valet Hosanna, ac, Salva, quæso. Haud tamen miracu lum in pueros convertit qui incircumcisi cordi gressi sunt. Erant enim utres veteres ac pu tres ", nec gratiæ vinum tanquam novi, ac Spiri tus capaces, poterant capere. Proh cæcitatem,cal lumque! Cognovit bos possessorem suum, et asinus præsepe domini sui 15; Israel autem Regem suum non cognovit, sed deprehensus est bove demen tior, et asino stupidior, cognoscendo Dominum suum; idque cum infantes minime bovem in lin gua ferrent, sed Regem asello insidentem, pompa que hodie procedentem, ac quod olim vaticinio pro ditum esset, implentem, prædicarent; alligare sci licet ad vitem pullum suum 26, quod est, novum ex gentibus populum,quem necdum quis jugo manci parat, ad vitem ex Ægypto translatam colligare 17. Enimvero, eorum quæ mysterio insunt, mira culorum vim intelligamus; quin potius celebrita tis miracula in nobis ipsi exhibeamus. Efficiamur Lazari Christi amici; sorores nobis sapientiam at que virtutem faciamus; ac si quando velut homi nes infirmari contigerit, seu etiam in mortem ob dormire, fuerimusque tanquam in specu quadam in præsenti sepulti sæculo, aderit, qui est vita, Christus,magnaque evangelicorum documentorum voce clamabit: Venite foras 28 a sæculi morte; at que ut alio quodam loco dicit, Surgite eamus hinc", nos inde transferens, atque a sæculi morte edu cens; ac statim e sæculo egrediemur, nulloque prohibente ad vitam procedemus, tametsi institis ligari, quod maxime novum ac inauditum; nempe etiam carnis vinculis astricti: ab eo enim quod est vincire animam, Græca voce dipas (ac si vin culum dicas) sapientibus corpus nuncupatur. Ni hil tamen illud vetat, quin mundi hujus mortem afferentis necessitudine excedamus,dum solum Do mini vocem audierimus, atque ad ipsum extra castra exeamus, velut qui manentem hic civita tem, ut divinus Apostolus loquitur 30, non habea mus, nec vitæ reparandæ spem abjiciamus, vel si mundi libidine quatriduani fœtemus; qui nimirum quatuor ætates, pueritiam, adolescentiam, virilem, ac senectutem mortui egerimus, atque ad ipsam dissolutionem venerimus: quippe Christus qui mortui sint delictis * suscitare novit. Ad hæc ju menti indolem apud Salvatorem Davide auctore ³¹ induamus, ut pompa pro nobis adversus mortem procedentem ipsum vehamus. Sternamus ei vesti menta, nempe carnem spiritui subjicientes, hu militatem colamus. Si necdum licet in arbores juxta aquarum exitus consitas *, puta palmam, aut cedrum Libani, sive olivam fructiferam (cujusmo di arbor Job ille justus erat, cujusmodi divinus David adolescere: vel ramos ex sanctis illis arbo ribus, virtutum scilicet stolones, quibus illi sca tentes eluxuriabant, tollamus, plausuque venien Luc. vii, 54. 14 Luc. vu, 14. 15 Psal. XLVI, 15. 16 Joan. ix, 29. 17 Psal. 19 Zach. ix, 9. 20 II Cor. 111, 15. 21 Luc. 1, 52. 2ª Psal. Lvú, 5. 28 Psal. »³ Isa. 1, 5. 26 Gen. XLIX, 11. Psal. LXXIX, 9. 28 Joan. 11, 44. 29 Joan. XIV, 81 Coloss. 11, 13. 8 Psal. 1, 3. ** Psal. LXXXV, 11. 1ª 18 Psal. vi, 3. 24 Matth. 1x, 17. 30 Hebr. xu1, 13.

col. 327–328page 3 of 31

tem accipientes, Salvatori prætendamus. Si fue- loquebatur ad eos 5: nec velut illi dii sumus, rimus justi homines, veraces, sine crimine, Dei cultores, ab omni re mala nos abstinentes, sic Jobi more perfectæ exstiterimus arbores, qui nimi rum ut sublimis frondosaque palma effloruit; aiebat enim fore ut senesceret ætas sua, sicut truncus palmæ: rursusque erimus uti David oliva fruc tifera 35, si ejus pariter fortitudinis, ac mansuetu dinis æmulatores fuerimus, quo vir cordi placens, exque ejus moribus a Deo inveniamur. Quod si nostra segnitie non possumus omnem illorum vir tutem imitari, flores illos, fructuum copiam, patientiam, laborum certamina, vel Davidis saltem mansuetudinem, aut modestiam colamus ", qua tenus etiam se vermem, non vero hominem ap pellabat: vel mores pacificos cum iis, qui pa cem oderunt 37, animum nihil injuriarum tenacem, lenitatem, rursusque Jobi in tentationibus invic tam constantiam, liberare pauperem de manu po tentis, pupillum juvare cui desit adjutor 38, induere justitiam, ac tanquam diploide se vestire judicio; oculum esse cæcorum, claudorum pedem, inva lidorum patrem. Harum virtutum opera si exhi buerimus, ex arboribus a Deo satis ramos excidi mus, ac Salvatoris cultus gestavimus. neque filii Excelsi **; sed sicut homines morimur, et sicut unus e principibus cadimus. Veræ hæc objicis, o bone; ac nos quidem, inquit, tales su mus; tu vero unde nobis novus repente Daniel ortus est “? Quis tibi presbyterium dedit, ut judi cibus judicium ponas, ac illumines oculum, qui pes, aut manus, vel auris exsistas, atque ovis pa storem pascas ac regas, doctorique discipulus san cias? quorum leonum ora frenasti **? cujus dra conis, sine saxo ac fuste medium ventrem diru pisti"? Quænam tibi futurorum revelata mysteria? Proh cæcitatem, qua festucam in fratris oculo vi des, nec in te maximam trabem advertis 50! Non sumus Samuel, neque Aaron; neque enim sicut illi Dei testimonia custodimus, et mandata Dei quæ dedit nobis: non tamen propterea qui non spernas, seu alias judices, justificaberis; aut, quod misera bilius,a pœna immunis eris, partim docente Christo ut quæ dicunt sacerdotes sequaris, neque quæ agunt curiosius inquiras "t; partim morente Paulo ut præpositis obedias, ac illis subjectus sis; quippe qui vigilent tanquam rationem pro animabus no stris reddituri **. Vides, jussus ipse sum ut vigilem ac quæ te spectant, diligentius scruter, velut ratio nem pro te redditurus; non tibi præceptum ut easdem in me partes exsequaris. Lege mihi cautum ut populi lepram dispiciam, ac qui hac ægritudine laboret vel mundum, vel immundum pronuntiem parce igitur dignitati, eique reverentiam habe,quæ Aaronico ac Samuelis sacerdotio atque ordine ve nerabilior exsistat. Serviebant illi umbræ futu rorum, nos autem Christi sacerdotii unctione de libuti sumus. Quis majori Caipha abominatione habendus, qui Christum condemnavit? Ille ni hilominus talis ceu pontifex anni illius prophetia fungitur, ceditque lingua illa Spiritui organum, quæ morti Christum addixit. Sic Deus sacerdo tium honorare novit, ut ejus causa etiam Spiritu afflet qui impii sunt: tu vero cum te deceret sa cerdotium vereri, ac nostræ propensius infirmitati parcere; secus vero ejus occasione ac prætextu inconcessa præsumis illisque pueris succenturia ris, qui Elisæi calvum caput subsannarunt, cum nescirent,quotquantisque caput illud donis Spiritus ornaretur“. Vide igitur, ne tu quoque ferarum præda factus, docearis prophetæ non illudere,quod glaber sit ac depilis; juvenum scilicet capillitio carens, sed venerari ac colere, quod unctus Spiri tus est, velut etiam unguento quod in Aaronis ca pite, in venerabilem illam barbam descendit **. Hæc a me paterne ac disciplinæ causa dicta sunt, non reprehendendi aut ulciscendi libidine. Non enim tantum valeat fraterna injuria, ut Christi penitus 84 Job xxiv, 18. 38 Psal. Ll, 10. 38 Psal. LXXXVIII, 21; Act. XIII, 22; 37 Psal. cxix, 7. 38 Psal. cxIx, 7. 88* Job xxix, 12, 14, 13. 39 Luc. xvIII, 16. 40 Psal. cxxx, 2. *1 Éccli. II, 41. ** Joan. II, 15. 43 Num. xv, 33. "I Reg. vin, 7. 43 Psal. LXXXXVIII, 6, 7. 48 Psal. LXXXI, 6. Dan. XIII, 4. * í Reg. xvi, 34. 49 Dan. XIV, 26. 50 Matth. v, 3. 51 Matth. XXII, 3. 8 Joan. x1, 49. 5 IV Reg. 11, 23. Psal. cxxxu, 2. Ad hæc nos a malis abstineamus: infantium simplicitatem imitemur, talium enim est regnum cælorum". Ex horum etiam ore nunc Deus laudem perfecit. Si Ecclesiæ filius es, humiliare sicut abla. ctatus super matre sua 40. Noli malitiæ hærere ac superbiæ, nutrici in spiritu adhære. Quorsum cum Deo pugnas, qui adversus Christi sponsam insania feraris? Maledictio matris eruit fundamenta ".Sin autem illa etiam Christi sponsa est, ejus maledictio quid non præstabit? Noli qui per baptisma Dei filius factus es, in vipere fetum demutari,eam mor dentem ac exedentem quae te spirituali partu enixa est; neque ingratus deprehendaris, qui velut asi nus lacte distentus in altricem calcitres. Terreat flagellum, quo plexo hodie Christus, contemptores, ac qui profanarent domum orationis, cædendo abe git". Terreat te proditoris restis, ne et ipse in eam incidas, qui locelli causa magistrum tradidit; neve nefarii eorum consilii socius efficiaris, quibus cum Caipha et Pilato pastorem percutere ac oves dispergere convenit. Hactenus enim omitto dicere de Core, Datham et Abiron, quorum seditiosa ad versus Aaronem coitio, dehiscente terra ac absor bente viventes cum familia in infernum detrusit **. Nec jam mihi Samuelis erit mentio, cujus spreti injuriam in seipsum Deus recepit.Non enim, inquit, te spreverunt, sed me". At nos neque Samuel, ne que Elias, neque Aaron sumus, qui invocabant Do minum, et ipse exaudiebat eos, in columna nubis 52 Hebr. XIII, 17.

Letters to Eustathius, Archbishop of ThessalonicaEpistolae ad Eustathium Thessalonicensem archiepiscopum

col. 329–330page 4 of 31
Oratio habita in die festo PalmarumEpistolæ ad Eustathium Thessalonicensem archiepiscopum
PG 140:329Α΄. Τῷ Θεσσαλονίκης, κυρῷ Ευσταθίῳ. Ώμοι εγώ! τί ποτε τοσοῦτος ὑπερρύη χρόνος, καὶ γράμμα τῆς σῆς οὐκ ἐδεξάμην ἁγιότητος, μακαριώτατε δέσποτα, ἵν᾽ ἀκριβῶς εἰδείην, ὅπως ἔνυσταί σοι τὰ τῆς ὁδοιπορίας, ὅπως ἐς τὴν Θεσσαλονικέων ἀφίκου; Μή ποτ' ἡ νυμφευσαμένη σε πόλις αύτη κατὰ τὰς βαρυζή λους τῶν γυναικῶν οὐκ ἀνέχεται ἐπιστρέφεσθαι σε πρὸς τὴν Κωνσταντίνου τὴν βασιλίδα, οὔτε μὴν ἐπιστολάς οἷον μηλοβολεῖν, ἀλλ᾽ αὐτῆς ὅλον εἶναι, καὶ πάντα τῇδε χαρίζεσθαι; "Η τοῦτο μὲν οὐχί· οἴει δε, ὥσπερ τάλλα τοῦ παρόντος ἀπιστα καιρού, οὕτω καὶ τὸ περὶ σὲ φίλτρον οὐκ ἔμπεδεν, καὶ παρὰ τοῦτο οὐδ᾽ αὐτὸς ἐθέλεις φυλάττειν θερμὸν τὸν ἀντέρωτα; Αλλ' οὐκ ἔστι τοῦτο, οὐ μὰ τὴν σὴν ἱερὰν κεφαλήν. Μᾶλλον μὲν οὖν νῦν οἱ ποθοῦν τις πλέον τῷ πόθῳ κάμνουσι, παρόσον τῇ ἀποστάτες πλέον τῷ πόθῳ κάμνουσι, παρόσον τῇ ἀποστάσει μαν. θάνουσιν, οἷον ἔχοντες ἀγαθὸν ἐλάνθανον ἑαυτούς· ἐπεὶ καὶ θάλψες ἡλίου,καὶ ὑγεία, καὶ ἅπαν καλὸν τότε μᾶλλον θαυμάζεται, ηνίκα βαρὺς ἐμπεσεῖται χειμῶν, καὶ νόσος εἰσφθαρῇ, καὶ τὰ τῆς ἐναντίας ὅλως συστοιχίας ἀντεισαχθῇ. Οὕτω καὶ ᾿Αθηναῖοι Σωκράτην ἔχοντες μὲν εξάσκαινον, μετὰ δὲ τὴν κύλικα ὡς σοφὸν ἐθαύμαζον καὶ ὅπερ έδεσαν ἔχοντες ἀγαθόν, τοῦτο ἀποβαλόμενοι, ἐπόθουν ἀνακαλούμενοι. Σοῦ δὲ καὶ πρότερον περιεχόμεθα, καὶ νῦν ἔτι μάλλον ποθήσειν ἐμέλλομεν. Ἐπεὶ τοίνυν ἔχεις μαθὼν τὴν περὶ σὲ νῦν ἐνταῦθα διάθεσιν, ἐπέστελλε, σοφώτατε. Φεῖσαι καμοῦ διατεθρυλλημένου τὰ τὴ παρὰ τῶν πυνθανομένων τὰ περὶ σοῦ. Διατηροίη σε Θεός πολυχρόνιον. Β΄. Τῷ Θεσσαλονίκης, κυρῷ Ευσταθίῳ. Εὐδαίμων οὗτος ἀνὴρ, καὶ εἴ τις άλλος. Πάλαι μὲν τῆς πρὸς τὴν σὴν ἁγιότητα συνηθείας ἔσχεν εὐτυχῶς, σοφώτατε δέσποτα· εἶτα δ᾽ ἐπὶ χρόνον τινὰ τοῦ καὶ ἀγγέλοις αὐτοῖς αἰδεσίμου προσώπου διαστὰς, αὖθις τὴν αὐτοψίαν τοῦδε κατὰ θεῖον ηυτύχησε, σκιεράν δ' ὑπὸ φηγόν, ἀελίου φρύγοντος, ὁδοιπόρος ἔδραμεν ὡς τις. Ἡμῖν δὲ τοῖς περὶ τοῦ σοῦ πόθου κάμνουσιν ἀμήχανον τὸ δεινόν, ἕως ὁ καθ᾿ ἡμᾶς σὺ μόνος ζέφυρος τὴν μὲν σὴν πανευδαίμονα Θεσσαλονίκην εἴης περιηχῶν, ἡμᾶς δ᾽ οὐκέτι ζωογόνον περιπνέοις, καὶ τὸ λυποῦν ἀπων αναψύχοις ὡς πρότερον. Εἶτα τίνας
col. 331–332page 5 of 31
PG 140:331παρ' ἡμᾶς ὡς ὑπερεκκαιομένους ἡμῶν ὁ συμπαθής ἐλεεῖν ἔγραψες, ἡ τίνα παρὰ τὰ καθ᾿ ἡμᾶς πυρφόρα ἐκάλεις κλίματα, ὡς τοῦ κατὰ Θεσσαλονίκης και ματωδέστερα; Ἡμεῖς τοι καν διατακέντες ελύθη μεν, κἂν εἰς τέφραν ἀπηθαλώθημεν, εἰ μὴ γραμμά των αὔραις ἐξώγρεις ἐκλείποντας. "Ω μοι! Καὶ γὰρ εἰ λαμπρὸν ὑπαρκτίαν ο Εύξεινος κατάγει, καὶ τὸ περιέχον περιψύχει, πύρ δ' ἄλλο υπονέμεται τὰ οπλάγχνα θερμότερον διὰ τὸ τῆς ἁγιωσύνης ἀπόδημον. Μή μοι διαπιστήσης. Είποτε βουλοίμην κενώσαι τῆς ψυχῆς τὸ λυπούμενον, ἤδη γεγονὸς ὑπεραντλών, ἡ τῶν ἀνεγνωσμένων, ὅσα προσίσταται μοι, προς ἐπιστατικώτερον ἀνακοινώσασθαι νούν, ἡ πυθέσθαι τι, ἡ ξυμβουλεύσασθαι, καὶ ὧδε κἀκεῖσε τῇ διανοία περικλεψάμενος οὐδένα ὁρῶ, παραχρήμα ἐς τὸν μέσ γαν των Θεσσαλονικέων ποιμένα ὑπὸ τῆς ποίμνης ἀνάγομαι, καὶ στένων ἀνακαλούμαι τὴν κατὰ πνεῦμα πατέρα, τον καθηγητὴν, τον παρήγορον, τὸν ἀγαθόν σύμβουλον, τὸν ἐς ἅπαν, ἐφ' ὅτῳ ἄν τις δέοιτο, ἱκανώτατον. Καὶ ἐπὶ τούτοις στεναγμοῦ καπνὸς ἐκ τῶν στέρνων αναθρώσκων καὶ τὸ ὑποτυφόμενον ἔνδον υποσημαίνων πῦρ· ὅπερ ὡς διά τινων σβεστηρίων ὀργάνων, τῶν σῶν γραμμάτων, υπολέγει μέν, ἀλλ' οὐ καὶ παράπαν ἀποσβέννυται. Ω γραμμάτων, διὰ τὸ συνεχῶς ἄλλα ἐπ' ἄλλοις ἁρμόττεσθαι καὶ συντίθεσθαι βαθμίδας οὐκ ἀκόμψως θείη τις ἂν, δι' ὧν προς χθονίους ἡμᾶς καθιέναι προνοητικώς οὐκ ὀκνεῖς, ὁ τὰς ἀναγωγοὺς τῶν ἀρετῶν πάλαι καὶ νῦν ανερχόμενος· ὡς ἐντεῦθεν, εἰ καὶ μὴ τῷ χορῷ τῶν ἀγγέλων εντάττεσθαι, παρ' ἀγγέλους γούν οὐδὲν ἡ βραχύ τι ελαττούσθαι καὶ σέ, ἅτε τὴν αὐτὴν ἐκεί νοις αναβαίνοντα καὶ καταβαίνοντα κλίμακα. Εγώ δὲ ὁ δύσελπις ἀεὶ ᾤμην τῶν τῆς Προνοίας πανδερκῶν Ελεφάρων ἔξω που πίπτειν, οὐκ εἰδὼς, ὡς ἀγγέλω τοιώδε πεπίστευμαι, ᾧ τὰ κατ' ἐμὲ θαυμασίως οἰκονομοῦνται. Οὐκ ἀπέχρησε τὰ τῆς προτέρας προμηθείας φιλότιμα· τὸ περὶ λόγους φῶς· ἡ κατ' οίκον εἰσοί κισις· ἡ κατὰ πνεῦμα εἰσποίησις· ὁ πορισμός, ὁπόσων ἐνδεὴς ἐγὼ ἄνθρωπος. Οὐκ ἀπέχρησε ταῦτα, ἀλλ᾽ ἔτι μὴ τοπικῷ ἡ χρονικῷ διαστήματι διειργόμενος, τὴν ἡμῶν θάλπει μνήμην, καὶ τῆς περὶ ἡμᾶς ἐπιστροφῆς ἐμπυρεύει ἄσβεστον ἵναυσμα. Ω νοῦς πανδεχής! ώ δέλτος ψυχῆς μνήμονος! βιβλίον ἀτεχνῶς Θεοῦ, ἐν ᾧ μυρίοι γεγράμμεθα. ᾿Αλλὰ διατηρηθείη τὸ τῶν Θεσσαλονικέων εὐφεγγέστατον φῶς ἄσβεστον, ὡς ὑπὸ λοιπῷ τούτῳ πυρσῷ κατὰ τὴν τοῦ βιου νυκτομαχίαν λαμπώμεθα. Γ΄. Τῷ Θεσσαλονίκης, κυρῷ Ευσταθίῳ. Υψώσω σε, θειότατε δέσποτα, ὅτι ὑπέλαβές με εἴτε τοῦτό ἐστι τὸ ὑπολαβεῖν, περιτρεπομενον ήδη τινὰ μεγάλαις χερσὶν ὑποδέξασθαι καὶ ἀπεῖρξαι τοῦ πτώματος, είτε ὑποκουφίσαι καταδυόμενον· ὡς εἴ τις αθαλάττωτον παῖδα καὶ του νήχεσθαι αρτιμαθή, τὰς χεῖρας υπολαβών, μετεωρίζει, καὶ οὐκ εὐη πί πτειν υποβρυχα. Έγωγε γάρ και ανατέτραμμαι σκοτοδινιάσας ἐκ τῆς ἀστάτου των πραγμάτων πιο ριστροβήσεως, καν ὕδωρ ολιγοπιστίας ἐξέπιον ἀλ μυρόν, οὐχ οἷος τε ὧν οὐδὲ ταῖς του βίου ἀκταῖς ἐπινέχεσθαι. ᾿Αλλὰ σύ, ὦ θεῖον καὶ κοινὸν ἀγαθὸν, ὦ φωσφόρον όμμα Φριστου, ὡς εἶδες, ὡς ἔγνως οὕτως ἔχοντα, οἷα χεῖρα γενναίαν καλόν γράμμα ὑπώρεξας. Καὶ παραχρήμα όρθιος ὁ πίπτων, καὶ ὁ μικρου καταδὺς τῶν κυμάτων καταχρήσατο. Καὶ τὸ
col. 333–334page 6 of 31
PG 140:333μὲν κρήδεμνον τῆς Ἰνοὺς οὐκ οἶδα, ὁ τί ποτε τῷ τλήμονι Οδυσσεί συνεισήνεγκεν, ότε θαλαττομο χθοῦντι τοῖς στέρνοις αὐτό ὑπετείτετο. Τό γε μὴν τὸν γράμμα, ὁ ἐν τοῖς στέρνοις φέρω, τὸ πᾶν ἡμῖν καὶ τὸ ὅλον τῆς σωτηρίας είργασται καὶ ταῦτα, ὅτε οὐκ ἦν ἡμῖν ἐλπὶς τοιοῦδε καλοῦ, τὸ ἄσχολον εἰδόσι τῆς σῆς ἁγιότητος· ὡς μᾶλλον ἂν ἐπεπείσμην τὸν Αιθιοπικόν τουτονι γραμματοκομιστὴν εἰς λευκοχρώ τα μεταβαλεῖν, ἢ γράμμα τῆς ἱερωτάτης σου ψυχῆς μετὰ χεῖρας ἄρτι λαβεῖν· ὃν πάνυ καταλλήλως εἰς Μωσήν ἐξεδέξω, διὰ τὸ οἷον ἐκ γνόφου κατέρχεσθαι ὅλον ὑπόζοφον. Ἐγὼ δὲ καὶ τὸ ἐπόμενον συλλογίζομαι, ὅτι καὶ ὡς ἐκ Θεοῦ πλάκας κομίζει τὰ παρὰ τοῦ γράμματα. Μήποτε δέ, ὦ Δέσποτα, καὶ βάτῳ καιομένη που ορειβατῶν ἐντετύχηκεν, εἶτ᾽ οὐκ ἐνόησεν ἀποστρέψαι τὰς ὄψεις, καὶ παρὰ τοῦτο τὸ προσ ωπου κατησβόλωτο; 'Αλλ' ὁ μὲν ἕως ἡμῖν γραμ ματοφορεί και μηνύει λευκάς περὶ σοῦ ἀγγελίας, καὶ εἰς ἄγγελου φωτός καὶ ἡμέρας υἱον τετάξεται, κἂν ἐπιδερμίδι σαρκός μελαίνης σκιάζεται. Σὺ δὲ εἴης ἀεὶ πίπτοντας ἔξω τοῦ καλοῦ ἐπανάγων διδασκαλικῶς ἅμα καὶ πατρικῶς. Τὸ ἐπιτείχισμα τοῦ δεινοῦ καὶ δυσκόλου γείτονος τωτέως μὲν εἰς κενὸν ἔσχασε και μυρίαι κορῶναι αὐτῷ ἐπικρώζουσιν. Εἰ δ᾽ ἐπιτεκτήναιτό τι καὶ ἔτι, οὐκ οἶδα. Εταλάνισα, μὰ τὴν σὴν σοφίαν, τὸ σαπτὸν γερόντιον, οἷς σορο πηγεῖν ἑαυτῷ λαθόμενον, ἐποικοδομεῖν κατὰ τῶν γειτονούντων ἐπεβάλετο μέγαρα ηνεμόεντα ἄλλως, οἷς ἀνεμιαῖα ἡλέγο χθησαν, καὶ ὡς αύραι λυθέντα διεφυσήθησαν. Τοῦ περὶ νηστείας λόγου οὔπω γεγεύμεθα, τῆς δὲ μονωδίας του σοῦτον, ὅσον εἰ καὶ τράπεζαν παραφέρων τις, όψων πολλῶν καὶ καλῶν γέμουσαν, πρὶν ἢ καὶ χεῖρας ἐπιβαλεῖν, εὐθὺς ἔρπασε, τὸν δαιτυμόνα ἀφεὶς ἐπιχαίνοντα, καὶ μόνῃ τῇ ὄψει ἀναρῶς παραψαύσαντα. Δοίη σοι Θεὸς ζωὴν μακροχρόνιον. Δ΄. Πρὸς τὸν αὐτὸν αὐτὸν Θεσσαλονίκης. Ὁ δ' αὖ πάλιν έμφορτος πολλών γραμμάτων καπνού, τάχ' ἂν πρὸς τὸν γραμματοκομιστὴν τὸν παρόντα κομψεύσαιο· καὶ μάλ' άληθώς. Οὐδὲν γὰρ τὰ ἡμέτερα ταῦτα ἡ καπνός· τεκμήριον μόνον τοῦ παρ' ἡμῖν ἀσβέστους υποκάεσθαι ἔτι τοὺς σοὺς θερμοὺς ἔρωτας· τὰ δὲ γε ἄλλα εἰς αέρα σκιδνάμενος καὶ λυόμενος. Εἰ δέ σοι καὶ φίλτατος, ὅτι τῆς λόγῳ σε θρεψαμένης ἀποθρώσκει, τούτο λέγοις μεν αύτ τῆς· ἀκούομεν δὲ ἡμεῖς. Πλὴν καὶ οὕτω καπνός. Καὶ παρὰ τοῦτο, οἶμαι, καὶ ὁ κομίζων καπνηρὸς ὅλος καὶ γραὶ καμινοῖ ἴσος. Αλλ' ὁ τοιόσδε καὶ ὧν καὶ ἔχων ἐνθένδε στιλπνὸς ἡμῖν ἐπανήκοι πῶς εἴποις καὶ ἰδεῖν ἥδιστος καὶ φαιδρός λάμποντι προσώπῳ, ἐκ τῆς σῆς δήπουθεν αὐτοπτήσεως, καὶ τοῦ κεστοῦ τῶν γραμμάτων σου ἐπισχεδιάζοντος αὐτῷ τὸ ἐπιχαρι· ὃς καὶ τῇ σῇ ἁγιότητι αὖθις αναγγελεῖ τὰ καθ᾿ ἡμᾶς, ὅπως ἔχουσιν, ἵλεως εἴη μοι Θεός, διὰ τῶν σῶν ἱερωτάτων ἐντεύξεων. Ε. Τῷ Θεσσαλονίκης, κυρῷ Εὐσταθίῳ. Αγιώτατε δέσποτα, οἶδα τὴν ἱερωτάτην σου ψυχὴν τὴν αὐτὴν οὖσαν, οὐ μᾶλλον ἐν τῷ ἀναλλοιώτῳ των λοιπῶν καλῶν ἢ τῇ περὶ ἡμᾶς διαθέσει σου οὐδενὸς γὰρ καλοῦ μεταπίπτειν μεμάθηκας, ἀλλ' ἐς ακριβέστερον μᾶλλον ἐγκάεσθαι. Καὶ γράμμασι μὲν οὐδὲν ἡ μικρῷ προσέχεις διὰ φιλίαν χαραττομένοις, εἰς ψυχὴν δὲ μᾶλλον προκύπτεις, κἀκεῖθεν λαμβάνεις τὸ τῆς ἀγάπης ἐχέγγυον. Οἶδα, ὅτι νῦν μᾶλλον ἡ πρότερον τὰ καθ᾿ ἡμᾶς ἐλεεῖς ὁ φιλάνθρωπος καὶ πλέον ἐλεῶν προσπάσχεις δριμύτερον· τὸ δὲ
col. 335–336page 7 of 31
PG 140:335άφθονώτερον τρέφει τὸ τῆς ψυχῆς διακείμενον. Εἰ δὲ τὸ μὴ ἀγνοεῖν ἀγαπώμενον οἶδε τίκτειν ἀντέρωτα, τοῦτο ὀκνῶ κομπάζειν ἐγώ, ότι μηδε πάνυ σεμνόν καὶ τὸ παρὰ τελώναις αὐτοῖς κατορθούμενον· ἐπεύ χομαι δὲ τῶ ἀγαπήσαντι ἡμᾶς ὡς αἰτίῳ καὶ τῆς ανταγαπήσεως υγιεινὴν ζωὴν καὶ μακρόβιον. Ο εὐλαβὴς οὗτος μοναχὸς ἀδελφός ἐστι τοῦ μακαρίτου Δημτρίου τοῦ Θετταλοῦ, καὶ δεῖται τῆς σῆς ἀντι λήψεως. Απολαυσάτω γοῦν τῆς σῆς ἀγαθότητος, δι' ἤν τε εἶχες εἰς ἐκεῖνον πατρικὴν διάθεσιν, καὶ διὰ τὴν ἡμε τέραν ἀξίωσιν. Ιλεως εἴη μοι Θεὸς διὰ τῶν σῶν ἱερωτάτων εὐχιῶν. 5΄. Τῷ Θεσσαλονίκης, κυρῷ Ευσταθίς. Ηθελον αὐτός συμπαρεΐναί σοι, μακαριώτατε δέσποτα, μαὶ ξυναυλίαν θρηνεῖν, καὶ τοῦ ολοφυρμού κοινωνεῖν τῷ καθ' ἡμᾶς Ἱερεμίᾳ εἴτ᾿ οὖν Ἰεζεκιήλ, καθότι παραπλήσιον ἐκείνοις τοῖς πάλαι τῆς αἰχμαλωσίας τῆς σῆς παραπήλαυσας πόλεως. Ἐπεὶ δὲ ἀνάγκη διεστάναι, γράμματι τωτέως ἀφοσιούμαι τὸ συμπενθεῖν καὶ δακρύουσαν καὶ ὁ φασιν ἀχνυμένην ! ταύτην πέμπω σκυτάλην. Ω οἷα πόλις εάλω, πρώτη μετὰ τὴν πρώτην καὶ τοῖς ἀγαθοῖς ἀπασῶν βασιλεύο ουσαν! οίαν Ῥωμαίων συμφορὰν εἶδεν ὁ ἥλιος ! Φεῦ ἡλίκον ἴσχυσεν Ιταλική αιχμή! Οσον Σικελικὴ ἀνεῤῥοίβδησεν άμπωτις! οἵαν πόλιν ἐπέκλυσε! φεν τοῦ φθόνου, φεῦ τῶν Τελχίνων φθόνος ἦν ὁ τοῖς ἀγαθοῖς βασκήνας τῆς πόλεως φθόνος κατὰ γῆν στρατεύει, καὶ κατὰ θάλατταν ἔρπει, καὶ τὴν δορυ φορουμένην παρ' ἑκατέρων στοιχείων εκατέρωθεν ? πορθεῖ καὶ κατάκρας αἱρεῖ. Οἴμοι! τί τοσοῦτον πολις πεπλημμέληκεν εὐσεβὴς, ἵνα καὶ μάρτυρος πολιούχου ἔντευξις αἰσχυνθῇ, καὶ σοφοῦ ἀρχιερέως ὁσία εὐχή, μᾶλλον δὲ παντων εὐσεβῶν δέησις; Τίς γὰρ οὐκ ἐδεῖτο ὑπὲρ Θεσσαλονίκης θεοκλυτῶν, ὡς κοινής πατρίδος καὶ καταγωγίου κοινοῦ; Αλλ' ηλέγχθημεν μάτην εὐξάμενοι· πᾶσι γάρ, οἶμαι, κερᾶσαι πικρίας ποτήριον Θεὸς ἐδεκαίωσε, καὶ παρὰ τοῦτο τὸ κοινὸν ἐντρύφημα προΰδωκε. Τίνα τῶν ἁπάντων οὐκ ἐδεξιοῦτο Θεσσαλονίκη, ἐκ Βυζαντίου ἢ ἐς Βυζάντιον ἢ ὁπουδήποτε παροδεύοντα; Οἷα γάρ τις καρδία τῆς Ῥωμαϊκῆς ἀρχῆς τὴν μέσην αὐτῆς ἔλαχε χώ ραν, καὶ πασι κοινὸν ἀγαθὸν ἐξέκειτο· καὶ τῇ Κων σταντίνου, ὅσα κεφαλῇ καὶ πόλει τοῦ κράτους, ὑφε ζάνουσα, τῶν λοιπῶν ἀγαθῶν ἡμφισβήτει. Οὐ γὰρ πλέον τι λέγειν ἡ περὶ τὴν βασιλεύουσαν αἰδὼς διο δωσιν. Ἐπὶ κοινῇ γοῦν, ὡς ἔφην, μάστιγι τὸ κοινὸν άλω παραμύθιον. Εἰ δὲ πλέον αὐτός, αγιώτατε καὶ σοφώτατε δέσποτα, τῆς πικρίας ἐγεύσω, καινὸν οὐδέν. Φιλεῖ γὰρ τὸ θεῖον τὰς δυνάμεις μετρεῖν, καὶ ταῖς δυνάμεσιν ἐπάγειν τὸ βάρος τῆς πείρας ἀνάλογον. Καὶ ὥσπερ τὸν μαλακὸν καὶ οἷον μηδεν φέρειν οὐδὲ τὴν ἀρχὴν καθῆκεν εἰς οὐδὲν δυσχερές, ἵνα πρὸς τῷ μηδέν τι κερδάναι καὶ τῇ λύπη καταποθῇ, οὕτω τῷ γενναίῳ κατὰ σὲ καὶ τὴν πεῖραν τῶν ἀβουλήτων καὶ ύλην ποιουωένῳ είν δοκιμήσεως θερμοτέραν τὴν παρα τῶν κινδύνων ἐπήνεγκε πύρωσιν· 'Απειρόκαλον οὖν τοιώδε ἀνδρὶ παραμυθητικόν ἐπιστέλλειν, ὃν ἔχομεν αὐτοὶ πάσης φιλοσοφίας διδάσκαλον, ἀεὶ φυλαττόμενον παρὰ Θεοῦ πολυχρόνιον.

Funeral Oration for the sameLaudatio funebris ejusdem

col. 337–338page 8 of 31
PG 140:337ΜΟΝΩΔΙΑ ΕΙΣ ΤΟΝ ΑΓΙΩΤΑΤΟΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΥΡΟΝ ΕΥΣΤΑΘΙΟΝ Ω στυγνός αἰών, ὦ τλήμων ἡμεῖς γενεά! οἷα πεπόνθαμεν! Πῶς ἐκτραγῳδήσω τηλικοῦδε κακοῦ μέγεθος; Πῶς ολοφύρωμαι; Μέχρι γὰρ τινὸς ἀφασίᾳ πίσσω τὸ ἄλγος καὶ κωφοῖς δάκρυσι, μέχρι τινὸς ὑπομινυρίζω θρηνώδες κατ' ἐμαυτόν· τὰ μὲν αἴφνης ἐκπεπληγμένος ὡς ἤχῳ σκληροτέρας βροντῆς τῷ ἀδοκήτῳ τῆς σκυθρωπῆς ἀκοῆς, ἢ καὶ ὡς καταιβάτη βεβλημένος σκη πτῷ, καὶ στεναγμόν μόνον τῳτέως ὡς καπνὸν ἀφιείς, τῆς ἐμπιπρώσης οδύνης έναργές σήμαντρον· τὰ δὲ μὴ θέλων οὕτω ῥᾳδίως βαρυτάτη πιστεύειν ἀγγελία ὡς ἀβουλήτῳ μοι, ἐπιπολὺ δ᾽ ἀπειθεῖν καὶ διαπιστειν ὡς ἂν μάτην οὕτω ρεούσῃ κἀκεῖνα λογοποιούσε, ὅσα μὴ θέμις προφέρειν εἴτε προσίεσθαι· Ἴσης γὰρ ἀτοπίας εἴτε καινοτομίας ἐνόμιζον πυνθάνεσθαι καὶ πιστεύειν ἀσ τέρα τινὰ διαφανέστατον οὐρανόθεν χαμαὶ πεσεῖν, καὶ τὸν μέγαν Εὐστάθιον ὑποδύναι γῆν. Οὕτω μὲν οὖν καὶ διὰ ταῦτα αὖος ἔστην ἐς δεῦρο καὶ ἐννεός, εἰ καὶ ἄλλως, ὡς ἔφην, ἀλαλήτοις στο ναγμοῖς ἐκοπτόμην, καὶ περιελιμναζόμην ὑποβρο χίοις δάκρυσι καὶ πρὸ καιρου βιαζομένοις τὴν έκρηξιν. Νῦν δὲ ἀλλὰ καὶ πέπεισμαι, ὡς οὐκ ὤφελον, ἀληθευούσῃ τῇ πικρᾷ ἀγγελίᾳ, καὶ πῶς μικρὸν τῆς εκπλήξεως ἀνενεγκών, έκπυστον ἀνοιμώζω και γοερόν, καὶ φωνὴν ἀφίημι κλαυθμῷ σύμμικτον. Τάχα γάρ, οὕτω τοῦ ἄλγους τῇ γεγωνοτέρα προσ ανακλαύσει κινουμένου θύραζε προς βραχύ, κουφισμὸν τινα του λυποῦντος εύρω· καὶ ἅμα τῷ κει μένῳ κόσμον οἰκεῖον ἀποδώσω τοῦτον καὶ δικαιότατον όφλημα. Καί τοί γε άλλως ἐπ' ἀμφοτέρᾳ τῇ γνώμη βιπτάζομαι, διαπορῶν, ποτέρως ἂν μᾶλλον τηλικούτῳ πάθει κατάλληλα φαινοίμην ἀφοσιούμενος ἄρα τῇ χθες βαθεία σιωπῇ καὶ τοῖς ἀφώνοις στενάγμασι τὸ ὑπερβάλλον τοῦ πάθους παραδεικνύς, ὡς οἱ παρὰ τους μύθοις ἀποδενδρούμενοι καὶ λιθούμενοι· ἢ μᾶλλον ἀνοιμώζων καὶ θρήνου κατάρχων σήμερον κατὰ τοὺς ποιουμένους παρὰ τῷ προφήτῃ κοπετὸν ὡς δρακόντων, καὶ πένθος ὡς θυγατέρων σειρήνων; Ἔοικε γὰρ ἑκάτερον, οὐκ ἔξω πίπτον καιρού, παραμετρείν συμφορας μέγεθος. φεῦ τοῦ κοινοῦ πάθους! φεῦ τοῦ παγκοσμίου καιοπραγήματος! Εἰς ὑπολέλειπτο βίου λαμπτήρ,
col. 339–340page 9 of 31
PG 140:339εἰς λόγου πυρσός, ἂν κόσμου μέγα φῶς, εἰς τῆς καθ᾿ ἡμᾶς ἱερωσύνης ἥλιος. Καὶ νῦν (ὼ τῆς του παντὸς συγχύσεως!) καὶ οὗτος (ἀλλὰ πῶς γλώττα θρασεῖα, τὸ τοσοῦτον ἂν φθέγξαιο;) ἀπέσθη, παρ ᾤχετο· τὸ φρούδος ἡμῖν τοῦ λοιπον. Εἶτα πῶς ἀνέσχες αὐτὸς, ὦ ἥλις, οὐκέτ' ὀψόμενος τὸν ἀντανί σχοντά σοι γῆθεν ἀνθήλιον καὶ τοῦτ' ὄντα τοῖς ὑπὸ σὲ, ὅπερ σὺ τοῖς λοιποῖς ἀστράσι; Ζόφος οὖν ἀκου σμίας επικέχυται τῷ παντὶ διὰ ταῦτα, καὶ σκότος ἀλαμπὲς τὸν ἡμέτερον βίου κατέσχε, καὶ συμφορας ἄναστρος νυξ· καὶ ὡς Αιγύπτιοι πρότερον ὑπὸ ψηλαφητώ σκότῳ πλαζόμενοι, ποθούμεν οἱ ποιμαίνοντες λογικῶς τὸν ἐπιστήμη ποιμαντικῇ τοσούτῳ πάντας υπερβαλόντα, όσα και νομεύς βοσκήματα. οἱ περὶ λόγους τὸν βασιλέα των λόγων καὶ πατέρα τῆς λογιότητος. Δικαιότερος γὰρ ὁ μέγας Εὐστάθιος τῇ βασιλείῳ κλήσει σεμνύνεσθαι, ἤπερ εκεῖνος ὁ ᾿Αττικός σοφιστής καθότι καὶ τὴν σοφίαν οὗτος ἐκείνου πολύ βασιλεύτερος. Ζητεῖ καὶ σύνοδος ἱερὰ τὸν ἑαυτῆς διαφανέστατον ὀφθαλμὸν, καὶ τὰ βασίλεια περιλαλούσαν ταῦτα φωνὴν καὶ περιαγνυμένην τοῖς πέρασιν, Η γε μὴν εὐδαίμων χθες δι' ἐκεῖνος Θεσσαλονίκῃ, καὶ νῦν οὐκ εὐδαίμον ἐκείνου χήρα γεγονό τερον οιμώζουσα, παρόσον καὶ διαφερόντως τῶν ἄλλων τῆς συμφοράς ᾔσθετο, οἷα κατολοφύρεται, καὶ μεθ' ὅσων και οίων των δακρύων ανακαλεῖται τὸν ὡραῖον νυμφίον, τον καλόν ποιμένα, τον καθη ζητήν, τον σοφόν, τὸν σωτῆρα· τὸν πολιούχον, τὸν προβόλου καὶ κίονα, κατὰ Πίνδαρον, ἀστραβή καὶ εἴ τι ἄλλο ἐράσμιον καὶ σωτήριον πράγμα και όνομα. Οὕτω δὲ ἄρα πενθεῖ, καὶ πρὸς του πένθους απά γεται, ὡς ἂν εἰ κατάκρας ἐάλω, καὶ τοῦτο δεύ τερον ἐκπεπόρθηται· ἡ καὶ σχετλιώτερα πάσχειν οἴεται. Πρῶτον μὲν γάρ, Ιταλών ἐκ γῆς καὶ θα λάττης ἐπικωμασάντων αὐτῇ καὶ καθυπερτέρα τῆς ἁλώσεως ἵστατο τῷ φρονήματι, του πολιούχου του της ἐκείνου περιοντος, καὶ πλείστην ὅσον καὶ δυσαντίβλεπτον ποῖς πολιορκηταῖς προβαλλομένου τὴν ἐκ τῆς ἀρετῆς αἰδῶ, καὶ μόνον οὐχ ὑπὸ πόδας τὴν ἀγέρωχον στρατὸν ῥιπτάζοντας. Νυν δε τοιούδε προβόλου γεγυμνωμές, καταβέβληται τη γνώμη παρὰ του πάθους, ὡς νῦν ὄντως ἐκπεπελιορκεκένη καὶ πάντα περικεκαρμένη κρήδεμνα. 'Τί δ' ή πόλεων βασιλίς; Πότερον κουφότερον ὑποίσει τὴν κοινὴν δυσπραγίαν, ἡ πολλῇ ἐπαχθέστερον οἷς ἐλευθεριώτατα καὶ κάλλιστα παρ' αὐτῇ τεθραμμένος, ὡς ἐν ἀποδόσει τροφείων πάσας χάριτας φι λοτίμως ἐξέτισεν· οὐχ ὅπως κόσμος αξίως αὐτῇ καὶ λαμπρότατον γινομενος ὄνομα, ἀλλὰ καὶ, ὃν ἱδρῶτι πολλῷ συνελέξαθο παρ' αὐτῇ πλοῦτον σοφίας, τούτου μεταδιδούς αφθόνως τοῖς φιλοπονοις, κοινὸν πρυτανείου λόγου, και σοφίας πανδεχής εστία, καὶ ἄλλως Ελικών προκείμενος; Κήπος γὰρ ἦν ἄκλειστος σοφίας, και πλήρης αγρός, όν εὐλόγησε Κύριος καὶ πηγὴ λόγων ασφράγιστος. Καὶ παρῆν τοῖς μαθη τιώσι δρέπεσθαι προῖκα, καὶ ἀρύεσθαι, καὶ κατεμφορεῖσθαι, καὶ μεκέτι πείνην ἡ δίψὴν τοῦ ἀκούσαι λόγου τεχνικὸν εἶτ᾽ ἐπιστημονικόν. Εν βραχεί γάρ χρόνῳ, καὶ ὅσον ἐγκυκλίου προπαιδείας γεύσασθαι ἡ συριστικοῖς παλαίσμασι προσγυμνάσασθαι, ἢ προ θύρων ἐπιθῆναι φιλοσοφίας, εἴ τις περοίτηκε παρ ἐκεῖνον, εὐθὺς ὁ παρὰ τῷ Σταγειρίτη πεπαιδευμένος έωράτο, καὶ ὁ παρὰ τῶν Μουσῶν ἐμπνευσθείς τὴν ποίησιν. Εἰ γὰρ ὑπ' ἀγροικίας βαθεῖ χάρῳ
col. 341–342page 10 of 31
PG 140:341καθεύδοι, ἀλλ᾽ ἅμα μίκρ᾽ ἄττα ἐψωμίζετο παρ' ἐκεί νου. καὶ παραχρῆμα διαπνίζετο, μουσικού τινος κάτοχος ἄσθματος. Πλὴν οὐκ ἔμπικρα ἦν, ὡς τὰ δάφνες πέταλα, τα ψωμιζόμενα παρ' ἐκείνου, τῆς τῶν σοφῶν ἐπιφυλλίδος, καὶ νῦν οἴμοι! τετρυγημένης θανάτου τομή, γλυκάζοντα δὲ μᾶλλον, ὡς ἡ κεφαλές ή βεβρωμένη τῷ Ἰεζεκιήλ προφητικῶς ὀνειρώτ τοντι. Μέλιτος γὰρ ἀπέσταζον αἱ τῶν ὁμιλιῶν Εὐ σταθίου χάριτες, ὡς ἀτεχνῶς ἀποῤῥωγές τινες νέο κταρος· ὅθεν καὶ εἰς ἄκρον ψυχῆς μυελόν τοῖς ἀκροαταῖς εἰσδυόμενα τὰ διδάγματα, καὶ ἄντικρυς εγκαόμενα, διατηροῦντο ἀνέκπλυτα λήθης ρεύματι. Τὸ γὰρ ἡδονῇ ψυχῆς ἐκτυπούμενον μάθημα μηνμο νικωτέρα δέλτω φρενός εγκολάπτεται, ὡς θάττον ἂν ἐπιδέσθαι καὶ περὶ τούτου ὁ καὶ περὶ σοφιστού τινος πάλαι λόγος διέρρει, ὡς ἄρα Χαλδαϊκαίς τισι μαγγανείαις τοὺς ὁμιλητάς έργάζοιτο μνήμονας. Τοιούτῳ φαρμάχῳ τὸ μνῆμον εἰς βάθος τοῖς μαθηταῖς ἐνεχάραττες, ὦ Χαρίτων ἁπασῶν ἀνάκτορον σύ, καὶ Έργων καὶ Σειρήνων ἐπαγωγότερα, καὶ πείθων τά μέχρι σου μυθευόμενα, ὡς ἀληθῆ τοῦ λοιποῦ πιο στεύεσθαι· ὥσπερ καὶ τὸ πολυμαθὲς καὶ πολλῶν ἐπιστῆμον ἐναπετίθεις σφίσιν ἐν χρόνῳ βραχεῖ διὰ τῶν ὡς ἑκάστοτε ὁμιλιῶν σου τῶν ἀποβαπτομένων εἰς πᾶσαν λογικὴν μέθοδον. Οὐ γὰρ τῆς χεροίν βία Ελου μόνης τὸν νοῦν ἀνέπτυαστες ἐν ταῖς ὁσημέραι συναναγνώσεσιν, εἴτε τὰ τῆς ἐρμηνείας, εἰ ὑπό τι μελαίνοιτο, διελεύκαινες· ἀλλὰ γε καὶ τῶν ἄλλων πολλά ξυνεφόρεις παραμιγνύς, οὐκ ἐξώροις παρα δρομαῖς τῶν προκειμένων φιλοτιμούμενος, παρὰ δὲ τῆς αὐτόθεν προκυπτούσης ἀφορμῆς δεχόμενος τὸ ἐνδόσιμον, καὶ τὴν παρέκβασιν οὐ παρὰ θύραν (τὸ τοῦ λόγου) ποιούμενος, ὡς ἂν εἰ καὶ παραφανέντος ὄνυχος όλος λέων κατὰ τὴν παροιμίαν διήρθρωτο. Ἀλλ᾿ οὐκ ἀκλαυτί ταυτί διηγεῖσθαι οἷος τέ εἰμι μικρὸν γὰρ τοῦ πάθους ἀνανήψας, ὦ παρόντες, εἰς ολοφύρσεις καταρρέω πάλιν. Τῶν γὰρ ὁμιλητών ἐκεῖνον τὸν κύκλον ἀναπληρῶν καὶ αὐτός, φιλοτιμότερον ἐφιλοφρονούμην παρ' αὐτῷ, καὶ ὑπὸ κρατῆρι σοφίας μείζονι ταύτῃ καὶ ἡ μνήμη τούτων προσ πίπτουσα στρέφει μου τὴν καρδίαν, καὶ τὸ ἐν αὐτῇ συμπιέζουσα αἷμα εἰς δάκρυα προσαναθλίβει, κατὰ θρόμβους αίματος συλλειβόμενα. Πλὴν πειρατέον καὶ αὖθις αναφέρειν, καὶ ὡς ἐξον ἀνακωχεύειν τὸ δάκρυον, ἵνα μὴ μόνον ἀφοσιωσώμεθα τῷ ἀνδρὶ τὸ ἀπολοφύρασθαι, αλλά και τι τῶν ἐκείνου καλών θαυματώμεθα. Χρὴ γὰρ κάνταύθα μνήμην δικαίου γενέσθαι μετ' ἐγκωμίου μετρίου καὶ διαπλεκομένου τοῖς πένθεσι· καὶ τοῦτο οὐ μετὰ ρυθμού κομψού τινος ἡ περιᾷ δοντος έξωμα. Μουσικα γὰρ ἐν πένθει, κατὰ τὸν σοφόν, διήγησις άκαιρος. Ο γοῦν ἐλέγομεν, μικρὰ μὲν ἄμα τελεῖσθαι καὶ μεγάλα μυστήρια τοὺς αὐτοὺς οὐκ ἦν ποτε θεμι τήν, οὔτε μὴν χορεύειν δαδουχεῖν τε καὶ ἐποπτεύειν κατὰ ταυτόν. ᾿Αμαθες γὰρ καὶ σφαλερόν οἶδεν ή παροιμίᾳ τὸ ἐν πίθῳ τὴν κεραμείαν διδάσκεσθαι. Παρ' ἐκείνῳ δ' όμος ἱεροφαντοῦντι τὰ λογικών τε χνών όργια άμα τα Μουσών πεπάτηκε τις προπύ καια, καὶ παραχρῆμα καὶ τὰ τῶν ἀνακτόρων ἐπών Στενε ἄντα, καὶ τῆς τελετῆς οὐδὲν ἦν, ὅπερ υπελείπετο πάντη τοῖς νεοτελέσιν ἀνέκφορον. Αλλά τις τῶν φοιτώντων πυκτίδα ποιητικὴν ὑπὸ μάλων φέρων, ἐδεῖτο μέτρων μὲν νόμους μνεῖσθαι, καὶ ρυθμούς αρμονίας, καὶ τοῦ ἐτύμου των ονομάτων ἀνάπτυξιν, ψυχαγωγεῖσθαί τε πράξεων ἀρχαιολογουμένων μυθεύμασιν· εἶθ᾽ ὑπέστρεφε τούτων θεωρὸς ἐντελὴς καὶ τῶν μυστικωτέρων οὐ παράπαν ἀτέλεστος. Οὐδὲ γὰρ διεσπουδάζετο οἱ τούτων τὴν ἔφεσιν ἀποπλῆσαι μόνον τοῖς μύσταις, ἀλλὰ γε καὶ
col. 343–344page 11 of 31
PG 140:343τὰ τῶν μύθων παραπετάσματα διασχεῖν, καὶ δοῦ και είσω χωρήσαι, καί τι τῶν πολλοῖς ἀνεφιχτων ἐποπτεῦσαι θέαμα. Πόσοι προσίοντες νήπιοι κλώνο θανον ἀντὶ γάλακτος στεῤῥοτέραις μαθημάτων τρο φαῖς ἐξανδρούμενοι τὰ αἰσθητήρια τοῦ νοῦ ἐπανε ήκοντες· καὶ χθὲς μὲν ταῖς γλώτταις ὑποψελλίζοντες, ἔντρανον δὲ καὶ τορὸν φθεγγόμενοι σήμερον. Εἴπω τὸ καινότερον· πόσοι μέχρι τούτου γραμματικὴν ἀκριβῶσθαι τοσοῦτον ᾤοντο, ὡς ἐπαγγέλλεσθαι καὶ ἄλλοις καθηγεῖσθαι τῆς τέχνης, ἕως ἐκείνῳ κανόνι καὶ ποτὶ σπάρτον φασὶ λίθον παραθεῖναι τὰ καθ᾿ ἑαυτοὺς ἔγνωσαν. Πόσοι μέχρι τούτου ῥητορικαῖς χάρισι θύειν ἐνόμιζον, ἕως τῶν Εὐσταθίου Σειρήνων εκροάσαντο. Πόσοι φιλοσοφίαν μέχρι τού του πρεσβεύειν εδόκουν, ἕως ἐκείνῳ τεχνοῦντι τέ β χνας καὶ πάσας επιστήμας ἐπιστημοῦντι παρέβαλον· Τὸ δ' ἐντεῦθεν γνόντες εαυτούς, κἀκεῖνο πρώτ τον καλῶς σοφιζόμενοι τὸ περὶ ἑαυτῶν, ὡς οὐδὲν εἰδότων, εἰδέναι σαφῶς, τὸ εἶναι τοῦ οἴεσθαι τὸ λοιπὸν ἀντηλλάττοντο. Ταύτη τοι καὶ στρεφόμενοι καὶ ὡς παῖδες ἀρτιμαθεῖς γινόμενοι, ηγάπων, ἡ νῦν γοῦν ἀρχόμενοι παρ' ἐκείνῳ μεταδιδάσκοντι μαθητεύοιντο, καὶ γηρῷεν μανθάνοντες. Ὅτε καὶ τοὺς ἀεὶ προσφοιτῶντας καὶ ἀποφοιτώντας θεώμενος, τῆς Ομηρικής ανεμιμνησκόμην εἰκόνος· ὡς γὰρ πέτρης ἐκ γλαφυρῆς ἔθνη μελισσῶν ἕξεισιν, οὕτω καὶ τῷ Ευσταθίου μελισσώνι προσίπταντο καὶ ἀφίπταντο βοτρυδόν ὁσημέραι φιλολόγων σμήνη μυρία, καὶ εἴ τινες ἄλλως ἀρετῆς τι μετεποιοῦντο, καὶ ῥυθμίσοντος προσεδέοντο. Νόμος γὰρ ἦν ἔμψυχος ἀρετῆς, καὶ μεγίστη πρὸς ἀρετὴν παράκλησις, οὐ μόνον φθεγγόμενος, ἀλλὰ καὶ μόνον βλεπόμενος. Ω προσώπου σεμνοῦ! ὦ εὐσχήμονος σχήματος και Περικλέους καὶ Ξενοκράτους αἰδεσιμώτερον, μόνῳ τῷ φαίνεσθαι σωφρονίζοντος τοὺς ὁρῶντας, πρὸς τὴν ὄψιν μεταβαλλομένους αὐτὴν καὶ τυπουμένους ἐς ἠθῶν ἐπικόσμησιν Ω διαλέξεων ἀποβα πτομένων μὲν εἰς νοῦν, παντοδαπαῖς δὲ σταζομένων χάρισιν! Ω λόγων ἐκείνων, μήτε βωμολόχοις εὐτραπελίαις γελοιαζόντων σκηνικώτερον, μήτε ἀηδιζόν των στρυφνότητος ομφακιζούσης βαρύτητα, υποσέ μνῳ δὲ κεκραμένων ἀστειοσύνῃ, καὶ κατὰ τὴν αποστολικὴν υποθήκην θείῳ παρηρτυμένων ἀλατι ὡς τὸν ἀκροώμενον διημερεύειν ἀσμένως, τῶν οἴκοι κατὰ τοὺς λωτοφαγοῦντας λαθόμενον Ω σωφροσύνης ἄκρας ω φρονήσεως εντεχνους ὦ ψυχῆς ἐν τοῖς δείνοις ἀτρέπτου, καὶ βεβαιούσης τὴν κλήσιν τοῖς πράγμασιν! Όσος άρετης πλοῦτος, ὅσον χύμα σου φίας ἐνὶ τετελευτηκότι ἀνδρὶ συναπέρρευσε, μνήμην κατελελοιπότι μόνην ἡμῖν, καὶ τὸ ἐπὶ τῇ μνήμῃ θαῦμα καὶ δάκ ρυον! Τίς ἄν μοι δοίη γλώτταν Εὐσταθίου, καὶ τὴν ἀρετὴν καὶ γλῶτταν Εὐσταθίου θαυμάσομαι ὅσον άξιον; Ὡς να με τοὺς ἐπαίνους τούτους ἴσα καὶ ψόγους αἰσχύνομαι. Ανήρ γὰρ ἐκεῖνος μόνος, ὡς ἔοικεν, απαράμιλλον ἄλλοις ἀπεδείξατο βίον, και βίῳ γλώτταν ἀνθάμιλλον, καὶ οἷός τοι κατ' ἀμφότερα πέπαυτο· οἱ δὲ σκιαὶ ἀίσσομεν. Αμέλει καὶ ὡς ἄμφω φάεα καλά, βίου καὶ λόγου, προβεβλημένος, ὡς ἐπὶ περιωπὴν δυοῖν λυχνίαιν, σοφιστικοῦ καὶ ἀρχιερατικού θρόνου, μετεωρίζεται· τῷ μὲν ἐνιδρυθείς μικρῳ πρότερον, τῷ δ' ὕστερον. Καὶ τοῦ παλαιοῦ μὲν Ἰσραὴλ έρχο μάζοντος ἡμέρας ἡγεῖτο στύλος νεφέλης, νυκτὸς δὲ στύλος πυρός· Εὐστάθιος δὲ οὐκ ἀνὰ μέρος ἡγεῖτο, πῆ μὲν ὡς ῥήτωρ περίπνους, τη δ' ως πνευματική βίῳ προλάμπων (πνεύματος γὰρ νεφέλη σύμβολου). 'Αλλ' ότε ρητορικῶς (τὸ τοῦ λόγου) δι' άρματος ἔστραπτε, καὶ πνευματικώς προσεπέλαμπε· καὶ ὅτε
col. 345–346page 12 of 31
PG 140:345διαύγαζαν ἀρχιερατικῶς, καὶ ῥητορικῶς διαπύρσευε, & καὶ τῶν κατ' αμφότερα πλανωμένων ἡγεμόνευεν ἀμφοτέρωθεν· Ως γὰρ πρὸ τοῦ ἐπαγγέλματος ἀπη τεῖτο τὴν πομπικωτέραν τῶν λόγων ἐπίδειξιν, πῶς ἂν εἴποιμι, ὅσοις καὶ οἴοις ἐχειροῦτο τὸ θέατρον πάθεσιν, ἐκπλήττων ἅμα καὶ θέλγων καὶ συμπείθων τοῖς καθ' ἑαυτὸν, ὡς οὐδὲ τὰ τῶν παλαιῶν ἄρα θαύ ματα καθάπαξ μεμύθευτο Λειδε μέν γάρ κλέα βασιλέων μεγαλουργών, και ύψιθρόνων πατριαρχῶν· τὰ δ᾽ ἐπέῤῥεον ἔθνεα σοφιστῶν καὶ παντοίων ἑτέρων ακροατῶν, ὡς ὑπὸ κρουμάτων Ορφέως ελκόμενα. Εξέπληττε δ' αὖ ἀστράπτων καὶ βρον τῶν ὑπὲρ τὸν ξυγκυκῶντα ποτὲ τὴν Ελλάδα δημηγορία Περικλήν, οἷς ὑπερεφώνει τὴν ύπερτονον Δημοσθένους ἐγὼ καὶ τὸν ὑψήγορον ῥοῖζον Πολέμωνος, καὶ οἷς οὐδέν τι τῶν κοινῶν ἡνείχετο μὴ οὐ καινῶς φράζειν ἐκ τῆς τοῦ φράζειν πολλῆς περιουσίας καὶ καινοπρεπούς ἀφθονίας καὶ περιττότητος,; οὐκ ἀλλόκοτα ονοματοθετῶν, ἡ μεταφέρων ανασε συρμένα, η παφλασμασι διθυράμβων εκτραχυνόμε νος, η παρακρήμνοις ἐκτραχηλιζόμενος δριμυτησι. Ταῦτα γὰρ τῶν τηνικαύτα παρανομίαις τῆς τέχνης χρωμένων πλημμελήματα οἱ τοῦ μὲν ἀληθοῦς ὕψους τῶν λόγων οὐκ ἐφικνούμενοι, ἐπὶ τὸν ὑπόκενον καὶ πομφολυγώδη κενεμβατούντες όγκον κατέπιπτον. εἶτα τὴν ἡνιοχοῦσαν οὐκ ἔχοντες ἐπιστήμην, ἀλογίστως ηγοντό, τε καὶ ἐφέροντο, κειν' όχεα καθ' Ομη ρον κροτέοντες. Εἰ δὲ καὶ κάλλους τοῦ περὶ λόγους ἐρασθεῖεν, τοῦ μὲν ὄντος, ὡς ὁ Ιξίων τῆς Ηρας καὶ τῆς Πηνελόπης οι μνηστήρες, απεσφάλλοντος εἴδωλον δέ τι ανεμώλιον ἡ θεραπαινίδιον πορνικῇ κομμωτική διεσκευασμένον πειρώντες ελάνθανον αυτούς. Ώσπερ και, ότε βουληθείεν ἐξαλλάττοντες ἀλλοῖοί τινες φαίνεσθαι, τοῦ μὲν καινοτέρου τρόπου, καὶ ὅσον ἡ σχῆμα γοὖν ἡ ὄνομα ἐκ τοῦ καθωμιλη μένου εἰς τὸ ἀθικτότερον μεθαρμόσασθαι, εἶδες ἂν τοὺς ἄνδρας οὐδ' ἐγγὺς ήκοντας, της ποητικής δε μόνον τὴν τραχυτέραν συμφορούντας άμαξαις, τῶ καταλογάδην καὶ πεξαιτέρῳ, και οἷον ἐπίβλημα πορφύρας φαύγοις ἐπιρρίπτοντας ρακεσί, μάλλον 1; δι τῆς ἐθάδος καὶ Ελληνος ῥητορικῆς, ἔκφυλόν τινα σκευὴν μεταμπισχομένους, ἐπὶ τῷ σφῶν αὐτῶν οὐκ ευσχήμονι, ὡς καὶ τὴν Περσικήν στοχὴν τῆς Μακεδονικής φασι μετενδύσασθαι τὸν ᾿Αγέξανδρον ἕως ὁ πολὺς τὴν γλῶτταν Εὐστάθιος προστάτης καὶ; σωτήρ ἀνεφάνη τῆς τέχνης κινδυνευούσης, εἴπερ ποτέ τηνικαύτα, κατὰ τὴν Πλατωνικήν διαβολὴν τοῦ; χορον τῶν τεχνῶν διαγράφεσθαι, καὶ μηδε πολιτικού τινος καλεῖσθαι μορίου είδωλον. Οὐ γὰρ πρότερον ἀνῆκεν ἐπιστρέφων καὶ μεταρρυθμίζων (τούτο μεν οἷς ἐθεμίστευεν ἀπὸ τεχνικῶν ἀξόνων· τοῦτο δέ, οἷς επιστημονικῶς ἐξεπονεῖτο πρὸς τὰ τῆς τέχνης ἀρχέτυπα), έως τους οὕτως ἀτόπως εκτετοπισμένους συμφύλων νόμων ῥητορικῆς ἐπανάγων κατά βραχύ, πρὸς τὰ τῆς τέχνης τελευτῶν κατήγαγε πάτρια. Ατε καὶ οὗτοι ποιοῦντες εὖ ἐνεκαλύπτοντο, παρόσον τὰ μὲν κατ᾿ αὐτοὺς ἐκ παραθέσεως ἐξουδενοῦντο ὡς ὕδωρ εἰκὴ διαπορευόμενον, τὰ δ' Εὐσταθίου ὑπερεθαυμάζοντο, ὡς ἀτεχνῶς ἐοικότα χρυσίου ποταμῷ ῥέοντι καὶ ῥοιζοῦντι δ' ἂν εἴποιεν — ἀπὸ τοῦ Λιβάνου κατὰ τὸ Σολομώντειον ᾄσκα, ὅσοι τὸ ῥεῖθρον τῶν τοῦ ἀνδρὸς λόγων ὡς εἰς πηγὴν ἀρχέγονον τὸν ἐκεῖθεν ἐπωνυμοῦντα καὶ ρέοντα σοφιστήν, ἀναφέρουσιν, οὐκ
col. 347–348page 13 of 31
PG 140:347ἀκριβῶς οἶμαι φυλοκρινοῦντες τὸν ἄνδρα καὶ διακωδωνίζοντες. Οὐ γὰρ, ὥσπερ οἱ Μακεδόνες ἐν τῷ Ηπειρώτη Πύρρῳ μαχομένῳ βλέπειν φοντο ὄψιν καὶ τάχος ᾿Αλεξάνδρου καὶ κίνημα καὶ τῆς παρὰ τοὺς ἀγῶνας φορας ἐκείνου σκιὰς καὶ μιμήματα, οὕτω καὶ ἐν τῷ Εὐσταθίῳ λογογραφούντι τῶν ἐπὶ λόγοις ονομασθέντων ενός οὑτινοσοῦν χαρακτῆρα τοῖς ἀκροαταῖς ἐποίει φαντάζεσθαι, ἀλλὰ μίαν μὲν ἰδέαν ὁρᾷν, ἁπάντων δε κρατίστων ἐκμεμαγμένην τὰ κράτιστα και διεκπεπονημένην εἰς ἐν τι λόγου κάλλος ἀμήχανον. ὡς και τις τῶν σοφῶν χειρὶ τῶν καθ' ἑαυτὸν ἀρίστων γυναικῶν ἑκάστης μέλος, καθότι τῶν λοιπῶν περιῶν, ἀπομιμούμενος, εικόνα καλλίστην ἔγραψεν. Ως γοῦν εἴ τις ἐκεῖ πρὸς μίαν ἡντινοῦν ὅλον τὸ κάλλος τὴν εἰκόνος ἀνέφερε διὰ τὴν πρὸς ἔν τι τῶν ἐκείνης ὁμοίωσιν, γελοίος ἂν ἐδόκει τῆς γραφικής κριτής, οὕτω κάνταύθα, εἰ ένι γε τῷ τῶν παλαιῶν προσεικάζει καθ᾽ ἔν τι τῶν τοῦ λόγου μερῶν τὸν ἐξ ἁπάντων ἄριστα ηρμοσμένον, οὐχ εώρκε τὸν ἄνδρα, ὡς θέμις ὁρᾶν, οὔτε τὸν ἥλιον όλον βλέψας ἐθούμα σεν ἀκτῖνι παραμέτρων. Γένοιτο δ' ἂν εἰκαστὴς τοῦ ἀνδρὸς οὐκ ἀνάξιος, εἰ ζηλοίη τὸν σοφὸν ποιητήν καὶ ὡς ἐκεῖνος τὸν ᾿Αγαμέμνονα υπογράφων ὅμ ματα μέν, φησί, καὶ κεφαλὴν ἔκελον Διὶ, ῎Αρεῖ δὲ ζώνην, στέρνα δε Ποσειδάωνι, οὕτω καὶ οὗτος πρὸς τόνδε μεν αντεξεταζος τὴν νῦν ἐπαινούμενον κατά τόδε, πρὸς ἐκεῖνον δε κατ᾿ ἄλλο, καὶ καθ' ἕτερόν τι πρὸς ἕτερον καὶ καθ' έκαστον τῶν ἄκρων, καθ' ὁ τῶν λοιπῶν ἄκρος ἐδέδοκτο· καὶ τάχ᾽ ἂν οὕτω την παναρμόνιον πολυφωνίαν Εὐσταθίου ὁποτοῦν ὑπο γράψαιμεν. Ἐγὼ δ' ἵνα τὸν περὶ τῶν λόγων λόγου συνέλω (ου γὰρ ἐφίησιν ὁ καιρὸς ἐπεξιέναι)· ὅσον μὲν τὸ ἐνθυ μηματικὸν ἐκείνου καὶ γόνιμον! ὅσος δὲ ὁ τόνος! οἷα δὲ ἡ φορά, ότι πνεύσειεν! ἡλίκη δὲ ἡ δεινότης καὶ ἡ ἀμήχανος ὥρα τη στρογγύλῳ καὶ κομψῷ τῶν περὶ τὴν ἐρμηνεια, επιμειδιῶσα μετὰ τῆς γλαφυρᾶς των νοημάτων χάριτος! Ἐκεῖνο φημί· ὡς, εἴ τι ἢ περὶ λόγου τέχνην ἐντινοῦν ἤ ἐπιστήμην ὄφελός ἐστι νῦν τῷ καθ᾿ ἡμᾶς βίῳ, τως Ευσταθίου σοφίας καὶ περιττῆς γλώττης ομιλητής ἐστιν ἢ καὶ ζηλωτής. Απόχρη γὰρ πάσιν εἰς λόγον ἀπολαμπρύσματος και σεμνώματος ἀντὶ ποσῶν ἰδεῶν, εἰ πρὸς ἐν γέ τι τῶν ἰδίων ἐκείνου καὶ ἀμυδρώς γοῦν ἀναφέροιτο, Οὕτως ἅπαν τὸ φιλολογοῦν ὡς εἰς θεόν τινα λόγιον ἐπέστραπται τουτονί καὶ ὅ τι ἂν φθέγξοιτο, φωνή τίς ἐστι θεία καὶ θεσμός τεχνογίας ἁπάσης υπερανεστηκώς, καὶ κανόνων κανών μὴ κινούμενος, καὶ ὡς τοῖς Πυθαγορικοῖς τὸ Αὐτὸς ἔφατο προβαλλόμενος. Οὐκ ἂν οὖν θαυμάζοιμι λοιπὸν, εἰ τοιάδε καὶ οὗ τως ἀρετῆς καὶ σοφίας ἀκρόπολις δυοῖν ηπείροιν ἀμφήρευτος γέγονεν· ὡς καὶ ἡ καθ᾿ ἡμᾶς αὐτη που λις θεοῖς τισι παιδικά ποτε γενέσθαι μεμύθευται, καὶ σύμβολα της κατ' ἔρωτα μασὶν ἔριδος τὸν τῆς Ελαίας βαλλόν και του Πειραιώς τό μηνοειδές καὶ νήνεμον ρόθιον· Οἷα γὰρ καὶ ἡ περι τοῦτο καινοτομία. Εμνηστεύετο μέν σοι, ὦ καλὲ τὰ πάντα καὶ κάλλει ψυχῆς ὡραῖς τὰ παρὰ πάντας τοὺς νῦν υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων, ἡ τῆς Λυκίας μητρόπολις· ὅτε καὶ τῆς ἱερωσύνης, ὡς ἄλλου καλού παντός, ἐκρῆν σε τῇ Ἐκκλησία προκεῖσθαι μετὰ Χριστὸν ἐκτυπὲν ἀρχέτυπον, τὸν καὶ πρὸ τοῦ σεμνοῦ ποδήρους τὴν καπέλου δικαιοσύνην ἐνδεδυμένου ἱεροθρεπέστατα Πρινὴ δὲ ἴσαι τὴν πνευματικὴν ὑμέναιον, ο πολυ έραστος καὶ πολυμνή στη Θεσσαλονίκη, αισθομένη
col. 349–350page 14 of 31
PG 140:349τοῦ γενομένου, καὶ ὡς βαρεῖά τις ἀντίζηλος δεινὸν ἡγησαμένη, εἰ τοιούδε νυμφίου ἑτέρα παραχωρήσεις, χηρεύει τε παραχρῆμα ὥσπερ ἐπίτηδες, καὶ μεθέλκειν πειρᾶται πρὸς ἑαυτήν. Δεινὴ δέ τις ἄρα ἔρις αὕτη ταῖν Ἐκκλησίαιν ἀμφοτέραιν· ταὐτὸν δὲ εἰπεῖν, Ασία καὶ Εὐρώπη ανέῤῥωγεν. Η μεν γάρ ὡς ἤδη μνηστήρος ἀπρὶξ περιείχετό σου, καὶ δεινὰ πάσχειν ᾤετο, εἶπερ ἐγγυηθεῖσά σοι, άλλως δὲ καὶ ὑπερκειμένη, καὶ πάσας τὰς ἀφ᾽ ἡλίου ἀνατολῶν εὖ γεγονυίας ὑπεραίρουσα προσέτι δὲ καὶ πατρικῶν μύρων ἀπόζουσα ήδιον, εἶτα παραγκωνισθεῖσα και λού μνηστήρος διαζυγήσεται· ἡ δ᾽ αὖ πάλιν, ἅτε μετὰ τὴν βασιλίδα πολιν πρώτη δυσμόθεν ἀνίσχουσα πανευδαίμων, καὶ ὀσφραδίοις μαρτυρικοῖς ἀντι πνέουσα οὐκ ανασχετὸν ἡγεῖτο παρευημερηθῆναι καὶ ἀποσφαλῆναι τοιούδε καὶ οὕτως ἐρασμίου καλού. Ούκουν ἀνῆκε λέγουσα πάντα καὶ πράττουσα, ἕως τῷ καλῷ σοι νυμφίῳ, καὶ οἴῳ οὐδέπω πρότερον, ηρμοστο, οἶμαι. μᾶλλον δὲ οἶδα ταφῶς, ὡς οὐδ᾽ ἐσαύθις ἀρμοσθήσεται ποτε, ότι μηδ' ὁ ἑπόμενος χρόνος, οἷός τε ἔσεται φύσαι ἀνθρώπου τοιόνδε χρήμα, ὁποῖον σε τελευταῖον τῶν κατὰ Χριστὸν ἀρχιερέων σοφῶν ὡς ἐν γήρᾳ καὶ οψίγονον ἔτεκεν ὁ πάντα γεννῶν καὶ φθείρων· ὡς καὶ τῶν Ἑλληνικῶν στρατηγών ὕστατον εἰρηκέ τις τὸν ἀρχαῖον Φιλοποίμενα. Τίς γάρ, οἷος σύ, τοῦ λοιποῦ ὑψηλὸς τὸν βίον, του λόγου μετέωρος, τὴν ἱερωσύνην αἰθέριος, καὶ ὡς ἀπ' αὐτοῦ τοῦ θρόνου Χριστοῦ θεμιστεύων ἀντι κρυς, εἴπω δ᾽ ἂν, καὶ ὡς ἐπ᾿ αὐτῆς τῆς ἀκρωρείας του Σινά χρηματίζων λογιζόμενος, όπως βίου μεν τοῦ κατὰ σὲ προβῆναι περιωτῇ, ἡ ἐπ᾿ αὐτὸν ἐλάσαι τὸν βατῆρα τοῦ λόγου, οὐδ᾽ ἂν ἐνὶ τῶν ἁπάντων ἐγγένοιτο; Εἴσω δε δύναι νεφέλης τῶν παρὰ σπί νοημάτων, καὶ λογικῶν ἀκοῦσαι μεθόδων, οὐδὲ τοῦτο προστυχόντος, ὅτι μὴ Μωσαϊκού τινος ἦν ἀνδρός· ὁ δέ γε σύμμικτος καὶ πολὺς κάτω που περὶ τὰ κράσο πεδα του όρους ειστήκει, μόνης τῆς θεσπεσίας έχοὺς ἀγαπητῶς ἀκροώμενος. Πολλοῦ γε μᾶλλον δε τοῦ παντὸς ἔδει τὴν τὴν καταθαρσεῖν ἔντευξιν θη ρίον ότιποτούν, ὡς ἐγγὺς γενέσθαι μὴ μετὰ φρι κας καὶ δείματος, εἴτε τις φορολογικὸς ἦν λέων καὶ έγκατα πάντα λαφύσσων, εἴτε δυνάστης ενδαπός ποικίλη πονηρία στικτός ὡσεὶ πάρδαλις, εἴτε λύκος άρπαξ τῷ ποιμνίω εμπίπτων καὶ λυμαινόμενος. Περόβητο γὰρ ἅπαν τοιοῦτο καὶ περιίστατο φυλαττόμενον, μὲ τοῖς σοῖς λόγοις ὡς λίθοις βεβλήσεται. Καίτοι τι τοῦτο ὡς τι θαυμαστὸν εἴρηται, ὅτε καὶ βασιλεύσιν αὐτοῖς οὐκ ἀσπουδεὶ παρῆν ἐντυγχάνειν σοι, καὶ ὡς τοῖς ἄλλοις, ἐκ τοῦ ὑπέρφρονος, σὺν αί δεῖ δὲ μᾶλλον καὶ ὑποστολῇ, ὁποίαν σχῖεν ἂν καὶ μαθηταὶ πρὸς διδάσκαλον; "Αγιον μὲν οὖν καὶ φου βερὴν ἀνυμνοῦσι τὸ ὄνομα Θεοῦ οἱ ψαλμοί, καὶ Θεὸν αὐτὸν οὐ μόνον φως, ἀλλὰ καὶ πύρ καταναλίσκον ᾄδουσι· καὶ πολυόφθαλμοι Σεραφείμ βλέπουσι μὲν διαπαντός τούτου τὸ πρόσωπον· οὐκ ἀτενέστερον δε κατεμβλέπουσιν, οὔτε ὅλον καὶ ὅλοις αναπεπτα μένεις καὶ όμμασιν, ὑφ' όσον αἱ πτέρυγες, αἰτινές ποτέ εἰσιν αἱ πτέρυγες αὗται, παρεσταλμένοις δε πα φορῶσι, καὶ παρανοίγουσι. Καὶ ἥλιος δὲ οὗτος ὁ αἰσθητός, οἷς μὲν ἀπόχρη μόνων ἀπολαύειν ἀκτίνων, ἔθιστος ἀστέρων καὶ οἷον ὀφθαλμοῖς ἐστιν όψεως εἴ τις δὲ ἀναιδέστερον ἀντιβλέπειν αὐτῇ τῇ πηγαίᾳ τῶν ἀκτίνων σφαίρα φιλονεικήσεις, θάττον ἂν ὑψ έξει δίκην τῆς ἀσυμμέτρου ταῖς κόραις αντοφθαλ
col. 351–352page 15 of 31
PG 140:351μήσεως. Κατά ταυτὰ καὶ τῶν προσιόντων σοι, τῷ καθ' ἡμᾶς θεοειδεστάτῳ ἡλίῳ, οὐκ ἀνδρεῖος ἦν, ἀλλ᾽ ἄνους καὶ ἱταμός, ἀγνοῶν, ὅποι ποτέ κινδύνου φέτ ρεται, ὁ μὴ πάνυ τι εὐλαβῶς προσιών παὶ πεφυλαγμένος, μήπου τι ἐκμελές παραφίγξαιτο, ο ἄλλως ὑπαγροικίσαιτο. Τὸ γὰρ ἐπιτιμηθῆναι παρὰ σοῦ ἴσον ἢ τῷ γε μαινομένῳ, καὶ τὴν γὴν διαστῆναι οἱ αὐτόν. Οὐ γὰρ ψυχαγωγήσαι μόνον ἐμμούσως ἐπαγωγότατος ἦσθα καὶ χαριέστατος, ἀλλὰ καὶ ἐπι πλῆξαι παιδευτικῶς ἐμβριθέστατος οὐ κατὰ τὸν παρ' Ομήρῳ δεινὸν ἄνδρα, ὃς τάχα κεν, φησί, καὶ ἀναίτιον αἰτιόῳτο. Τὸ γὰρ εὐλόγῳ καὶ καιρίῳ πλέον ἢ τῷ σφοδρῷ βάλλων, επέστρεφες τὸν ὑπαίτιον, ὡς μηδ' ἂν αὐτὸν τὸν ἐπιτιμώμενον ἀπαρνεῖσθαι τὸ μὴ οὐ δικαίως εὐθύνεσθαι. Οὕτως ἥ τε ἁγιοπρεπής χάρις ἐπεμειδία σοι, μακαριώτατε ἀνδρῶν, καὶ τὸ φοβερὸν ὥσπερ τι θεῖον ἁγιότητος παρείπετο δορυ φόρημα· ὡς τοὺς ἐντευξομένους, ὑφορωμένους μὴ τῶν σῶν χαρίτων ἐκπέσοιεν, ἡ ταῖς σαῖς ἐπιτιμής σεσι περιπέσοιεν, συνάγειν εὐλόγω δέει τὸν νοῦν, καὶ κατὰ τοὺς τελεσθησομένους μόνον οἱ περιῤῥαντηρίων δεῖσθαι καθάρσεων. Καὶ Κλέαρχος μὲν ὁ Λακωνικός, ὡς που Ξενοφῶν ἱστόρηκε, καὶ στυγνός ἦν ὁρᾶν καὶ τραχὺς τῇ φωνῇ· ἀλλὰ τὸ τοιοῦτον στυγνὸν ἐν τοῖς δεινοῖς, φησὶ, φαιδρὸν τοῖς στρατιώταις ἐφαίνετο. Σοῦ δὲ καὶ τὸν ἀεὶ μὲν χρόνον ὁρωμένου καὶ φθεγγομένου, φαιδραὶ τοῖς προσομιλούσι προσω εγέλων αἱ χάριτες· διεφαίνοντο δὲ οὐδὲν ἧττον, καὶ ὅτε ζήλῳ δικαίῳ παρεθερμαίνου κατὰ τῶν μοχθηροτέρων καὶ δεομένων τραχυτέρας τῆς ἐμβριμήσεως. Καί πού τις ἐπιπληττόμενος, μὴ πήν, τι συώδες ῶν τὴν ψυχὴν, ἧττον ἐδόκει δάκνεσθαι ἡ ἔδεσθαι, μέμψεων επακούων γλυκυθύμων πλέον διὰ τὸ εὔχαρι, ἡ δακεθύμων διὰ τὸ ἐπίχολον· καὶ ῥόδοις χαρίτων πνέουσι πάττεσθαι, ἡ κέντροις ἐπιστρέφουσι βάλλεσθαι. Οὕτως οὔτε τὸ χάριν σου ἄκεντρον ἦν (ἀνειμένον γὰρ ἂν ἦν, καὶ πρὸς νουθεσίαν ἀμβλύτερον), οὔτε τὸ παροξυνόμενον ἄχαρι τῷ παντι· Εκάτερον δε δι' ἑκατέρου περιχωροῦν ἄριστα κεκραμένον ἐγκατε μέμικτο. Οὐκοῦν τίνα τῶν σῶν, εἴθ᾽ ὅσα σπουδάζοντί σοι πεπόνηται, εἴτε σχολάζοντι πέπαικται χαριέντως, οὐκ ἀνὰ στόμα τοῖς φιλολόγοις φερόμενα περιᾴδονται; Ων οὐκ ὀλίγα καπὶ ταῖς ἀγοραῖς καί τριόδοις ἀκούσαι τις ὡς τὰ παροιμιώδη περιλαλούμενα. Εἰκότως οὖν ἐπὶ τοσούτῳ καὶ οὕτως ἀγαθῷ ἀνδρὶ καὶ κοινωφελεῖ τετελευτηκότι κοινὸν καὶ πένθος ἁπάντων καθίκετο· μάλιστα δὲ τῆς ἴδιον ἀγαθὸν λαχούσης ἐκεῖνον πόλεως, ἡ καὶ νῦν, ὥσπερ τις γενναία γυνή παρθενικὸν αὐτῆς ἄνδρα πενθοῦσα, κάθηται χαμαί, μᾶλλον δὲ περὶ τὸν πολυδάκρυτον τάφον κυλινδομένη κατολοφύρεται απαράκλητα· καὶ τα τὰ δάκρυα αὐτῆς, εἴποι ἂν Ἱερεμίας κατοικτείρων αὐτὴν ὡς τὴν πάλαι Σιών, ἐπὶ σιαγόνων αὐτῆς. Ἔτεσε γὰρ ὁ στέφανος τῆς κεφαλῆς αὐτῆς, καὶ τὴν αὐτὴν ὑποδύναι γῆν πρὸ τοῦ περιεῖναι, μονουμένης ἐκείνου, τίθεται. Εἰ δ᾽ ἐξῆν, κἂν ἐπέσφαξεν ἑαυτὴν τῷ ἀνδρὶ, ὡς ἡ παρὰ τῷ Ξενοφῶντι καλὴ καὶ φίλανδρος Πάνθεια. Αγε μὴν ἐξάρχουσα του θρήνου εἴποι ἄν. «Τίς ἀκούων οὐκ ἂν ἐπιστενάξοι βαρύ, καί πολύκροννον ἐπισπένδοι δάκρυον; Τάλαινα εγώ· οἴχεταί μοι ὁ καλὸς ποιμὴν, ὁ τὴν ψυχὴν ὑπὲρ ἐμοῦ τιθείς. Οἴχεταί μοι ὁ σοφὸς, ὁ πολὺς παντοίαν ἀρετὴν, ἐμὸς ἀρχιερεὺς, ὁ μέγας Εὐστάθιος, οἶμοι! τὸ σεμνὸν καὶ πολυύμνητον όνομα. Ωμοι τῇ δυστήνῳ! φρού δος ὁ καλὸς νυμφίος ἐμοῦ, ᾧ πάλαι μὲν ὑπὸ νυμφαγωγῷ τῷ πνεύματι εὐτυχῶς ἡρμοσμαι, νῦν δὲ θα νάτῳ διεζευγμαι δυστυχέστατα· ὃς ἔναγχος μὲν
col. 353–354page 16 of 31
PG 140:353τῶν ἑαυτοῦ θρή (χρησάτω γάρ μοι καὶ Δαυὶδ ἐκ νων) ἐνεδίδασκέ με κόκκινον καὶ χρυσοῦν κόσμον, τοὺς πολυτιμήτους ἐκείνους καὶ λαμπρούς λόγους νῦν δὲ σιωπώντος ἀποκεκόσμημαι, καὶ ὄρφνινα περιβέβλημαι, καὶ οἷα καταμελαίνειν οἶδεν ὑπὲρ πᾶσαν ἀσβόλην ἡ λιγνυώδης καὶ καπνηρὰ τῆς χηρείας κάμινος. Μὴ εὐαγγελισάσθω τις τῇ πρεσβυτάτη Ῥώμη τὸν Εὐσταθίου μόρον, μηδ' ἀγγειλάτω ταῖς ὑπ' αὐτὴν Ἰταλικαῖς πόλεσι, μήποτε ἐφησθώσιν οἱ αλαζόνες καὶ ὑπερήφανοι, καὶ τὰς ἐπὶ δογματικοῖς προβλήμασι διαλεκτικές προσβολάς θαρσήσωσιν, ᾶς τωτέως ἀντιπεριίσταντο, τὸ τῆς ἐκείνου γλώττης ἄμαχον υφορώμενοι. Πέπτωκεν ἀνὴρ, οὗ πᾶς ὁ κόσμος οὐκ ἦν ἄξιος· πέπτωκε, φεύ! ὁ ὑπανέχων με, ὁ φέρων ὑψοῦ. Καὶ πῶς οὐκ ἤδη πεσοῦμαι δειλαία καὶ αὐτή, ὑποσπασθέντος τοῦ ὑπερείδοντος; Τις οὐκ ἐπικλύσει με φλοίσβος ὑβριστής, τον μέγαν ἀποβεβλημένην προβλήτα, περὶ ἐν ἅπας κλύδων προσαράσσων εἰς ἀφρόν διελύετο; Ω οἷον λειμῶνα χαρίτων θάνατος ἐπιστρατεύσας ἐδῄωσεν οὗ καὶ Σικελικός πόλεμος, καίπερ διαφθείρων πάντα θεῖα τα καὶ ἀνθρώπινα πράγματα, ὡς ἀψαύστου καὶ ἱεροῦ τινος άλσους ἐφείσατο! Ω οἷον μύρον σοφίας εἰς ἄρδην κατέρρευσεν, ούπερ τῷ μαρτυρικῷ μου τούτω προσεπιπνέοντος ἥδιστον εἰς ὀδμὴν πᾶς τις φιλόκαλος ἔθειν! Ἐγὼ δὲ κατὰ τὴν ἐν ἄσμασι νύμ φεν ἐν μύροις ἐστηριζόμην, καὶ μύροις διπλοῖς, τῷ τε ἀφ' αἱμάτων μαρτυρικῶν καὶ τῷ ἐξ ἱδρώτων ἀρχιερατικῶν ἀπατμίζοντι· καὶ τῆς ἀπ' ἀμφοῖν εὐωδίας Χριστοῦ, κατὰ Παύλον, χθὲς εἰς μὲν ὀσμὴν ὠσφραινόμην ζωῆς, νῦν δὲ ῥιγίστη θανάτου οδμή εἰς θάνατον ἀποπνίγομαι. Οἷον στόμα χάρισι βρύον, καὶ παρρησίας εὐλόγου πέλεκυς, ύστατα μέμυκεν! Οία χάρις χειλέων μυρίπνους κέχυται κατὰ γῆς 1 Οία γλώττα πυρίπνους ἀπέσβηκεν! Ηλίκη διέπτη φωνή! Ω σχῆμα καὶ πρόσωπον, αὐτοσεμνότητος Αγαλμα, εὐλαβείας ἀκρόπολις! Ω ὄμματα, τῆς ἔνδον σταθηρᾶς γαλήνης ἄγγελοι, ὦ αἰδοὺς λύχνοι, ὦ σοφροσύνης θάλαμοι, που ποτε οἴχεσθε; Δεῦρ᾽ ίθι, φιλοσοφία σεμνή. Δεύρ᾽ ἴθι, χλιδῶσα δι' ἐκεῖνον ρητορική. Παρομαρτει και σύ, γραμματική μετά χορού, όσος ἐγκύκλιος. Καλώ γὰρ ὑμᾶς ὡς σοφάς, κατὰ τὸν προφήτην, καὶ θρηνούσας ἢ συνθρηνούσας, ὡς συγχηρευούσας ἐμοὶ νυμφίου κοινοῦ· ὅτι μὴ δυοῖν ἀδελφαῖν ἐπιστήμαι, κατὰ τὸν θεῖον Ἰακώβ, ἀλλ' ἀπασῶν ἀπαξαπλῶς ἦν ἀνὴρ ὁ ἀνήρ· οὐδ᾽ ἔθνους ἑνὸς φυλάρχους δώδεκα, τῶν δ' ἑκασταχού τῆς Ῥωμαϊκῆς ἀρχῆς σχεδὸν ἁπασῶν ἐκκλησιῶν ἐγεμόνας δι' αὐτὸν ἐτεκνώσατο. Ὥστε καὶ πάσας ἐκκλησίας ὡς ὀρφανίας προγόνου κοινοῦ κατὰ λόγου συγκαλέσω τοῦ θρήνου συναπάρχεσθαι, καὶ πρό γε πατῶν τὴν πρεσβυτάτην ἀπασῶν μητέρα, την νέαν Σιών, ὡς τοῦ καλλίστου, ὃν ηγάπα, πεσόντος κατά τὴν προφητικὴν ἀπειλήν. Οὕτω γὰρ τραγικώτερον περιστήσομαι κύκλον εἰς ξυναυλίαν πένθους κοινοῦ καὶ συμφορᾷ κοινῇ πρέποντος. Η που καὶ ὡς Αἴγυπτος ἐπὶ πολὺ τὸν Ἰακὼβ τοῖς περὶ τὸν Ἰωσὴφ Ο
col. 355–356page 17 of 31
PG 140:355συνεπένθησεν, οὕτω καὶ τῶν ἑτεροφύλων, πολλοὶ Ρωμαίοις συνολοφύρονται τουτονί, τὸ ἀποστολικόν ἅλας τῆς γῆς, καὶ κόσμου παντὸς εὐαγγελικὸν ἥλιον, καὶ ὡς ἀπ᾿ ἄκρου τοῦ οὐρανοῦ δεικνούμενου ἕως ἄκρου τοῦ οὐρανοῦ σοφίας καὶ ἀρετῆς περιλάμ ψεσιν. Εἰ γὰρ καὶ ὡς ἐν δίσκῳ τῷ κατ' ἐμὲ περι βόλω περιεγράφετο, ἀλλὰ τὰς ἀκτίνας ἐς πάντα πολυφόρβου πείρατα γαίης ἐξέτεινε. Καὶ νῦν τούμοῦ καὶ κοινού λαμπτῆρος εκλελοιπότος, σκότος τῷ » παντὶ σχεδιάζεται, οὐκ ἐν μορίῳ χρόνου βραχεί, ἀλλ' ἐς τὴν ἀεὶ καὶ εἰς ὅσον ο στυγερός οὗτος τοῦ τάφου λύχνος, ὡς λύχνω μέδιμνος ἀντιφράττων, ἐπιπροσθήσειν. Ὑπὸ δε ζόφῳ τοιώδε, κλέπταις καὶ θερσὶ νυκτὸς ἀμείνονι, τί τῶν δεινῶν ἡ σχετλία οὐ πείσομαι Πάντως φορολόγοις εκκείτομαι πάντως δασμολόγοις βρωθήσομαι, ὡς ἑτοίμη καὶ ἀγαθὴ θήρα, και τοῖς ανθρωποφάγοις τούτοις θερσὶν ἔκδοτος· Οὐκέτι γὰρ ἐπαγρυπνήσει μοι ἐκεῖνος ὁ μέγας ἐμὸς ποιμὴν, καὶ μυρίοις διαγρηγο ρὼς ὅμμασιν οὐ φυλάξει νυκτὸς καὶ μεθ' ἡμέραν ἐπ᾿ ἐμὲ φυλακάς· καθεύδει γὰρ ὕπνον όντως παγ κρατῆ καὶ τοῦ συνήθους μακρότερον· ατρεμής δε σφενδόνη λόγων ἐκείνον, καὶ οὐκέτι φοβεί θερία πονηρά βάλλουσα. Αλλος γάρ ἦν οὗτος τὴν ποιμαντικὴν Δαυίδ άρκτον τύπτων καὶ πατάσσων λέοντα, εἴποτε λάβοι τι τῆς κατ' αὐτὸν ἀγέλης ἐπιών, όπερ καὶ ἐξέσπα τοῦ στόματος· «ὡς ὅτον ἐκσπάσῃ, φησίν, ὁ ποιμὴν δύο σκέλη, ἡ λοθὸν ὠτίου ἐκ στόματος λέοντος.» Η γὰρ ἀλαλήτως ἐξοα πρὸς Κύριον, ἡ βασιλεῦσιν ἐπέστελλε, καὶ παραυτὰ τὸ λυπούν ὥσπερ τι νέφος παρίπτατο. Νῦν δὲ ἀλλὰ καὶ ὁ τοιόσδε φεύ! Ερπάγη θανάτῳ νυκτὸς ἐπιπεσόντι, ότε προς βραχύ τοῖς μεθημερινοῖς μόχθοις ἐπινυ στάξας κατακλιθείη ἐπὶ στρωμνῆς, οὐδὲ λοισθίου μεταδούς μοι προσφθέγματος, οὐκ ἐπισκήψας τὰ ύστατα, οὐ τὰ ἐξιτήρια συνταξάμενος. Εἶτα τοιοῦδι ἀνδρὸς ἐκπεσούσα, ἐπιβιώναι ἡ δυσδαίμων ή ἀνέξομαι; Πολλὰ τοιάδι Θεσσαλονίκη πολλάκις ανοιμώζουσα καὶ κωκύουσα, ποθήσει τὸν οὐκέτι παρόντα, καὶ μάτην ἀνακαλέσεται, και μάλιστα ἐν τοῖς δεινοῖς μεμνήσεται. Σὺ γὰρ, ὦ τῶν πώποτε πανσόφων άρ χιερέων μακαριστότατε, μετέβης ενθένδε ίλεως, καὶ άτρυτος νόσοις, καὶ πάσης θνητής δυσχερείας ἀπηλλαγμένος, ὡς χιτωνίσκον ἐκδεδυκὼς τὸ σῶμα, εἴτ᾿ οὖν ἀποθέμενος, οὐ βίᾳ περιπλεκομένου καὶ ἐπισπωμένου ἀπεῤῥωγώς. Παλαι γάρ τάς σχετικὰς τούδε ἀντιλαβὰς ἐξαλυσκάζων, ἀπεστάτεις φιλοσόφω μελέτη θανάτου· ἀκροθιγώς δε παραψαύων καὶ βραχεῖ ποδὶ καὶ οἴῳ ἄν τις ἐν ἐπιπέδῳ ἐπιφανείας έφαπτοιτο σφαίρα, τοσούτῳ περιέκεισο ή παρήρτησε τοῦτο, ὅσῳ μὴ ζημιούσθαι τὰ παρ' αυτού εἰσφερόμενα τῇ ψυχῇ φυσικά τε καὶ ὀργανικά πρὸς ἀρετὴν υπουργήματα· ὡς ἐπὶ λυσιμελεῖ δὲ ὕπνῳ ἀνακλιθεὶς, δέδωκας ύπνον τοῖς ὀφθαλμοῖς καὶ τοῖς προ τάφοις ἀνάπαυσιν· εἶτ᾽ ἐλελήθεις ὕπνῳ ὕπνον ἐπι συνάψας, το διακοπτομένῳ τὴν ἐγρήγορσιν τὸν συνεχὴ τῷ βραχεῖ τὸν μακρότατον, καὶ τῷ ἀβεβαίω τὸν χάλκεον· καὶ οὕτως ὑπνώσεις εἰς θάνατον ὁσίων Θεοῦ καὶ Θεῷ τιμιώτατον. Οὐ χεῖρες θνηταὶ καθεῖλον όμματα σά, ἡ μέλη, ἐπὶ λέχους νεκρούμενα ήρμοσαν· ύπνου δε πανάπαλος ἐπαφὴ, τοῖς φίλοις ἑαυτῆς θελγήτροις ευνάσασα καὶ κλινοπετή ρυθμισασα, ατάραχον οὕτω καὶ ἔποχον ὑποκλῇ γα λήνη καὶ ὡς δι' ονειρείων πυλῶν εἰς θάνατον προϋπεμψεν, ή (προσφυέστερον εἰπεῖν) ὡς ἐξ ἄλλο δαπῆς τῆσδε τῆς παροικίας εἰς τὴν ἐκεῖσε πατρίδα διεπόρμθευσεν ὡς καί τις ηρωϊκὸς καὶ πολυπλανής
col. 357–358page 18 of 31
PG 140:357σοφὸς ἐξ ἀλλοτρίας νήσου παρὰ τῇ ποιήσει καθεύδων εἰς τὴν ἐνεγκαμένην νήσον κομίζεται. Κατά γάρ τὸν θεσπέσιον Ἰακώβ ὡς κατέπαυσας επιτάσσων τοῖς κατὰ πνεύμα υἱοῖς σου, ἐξάρας ἐπὶ τὴν κλίνην τοὺς πόδας ἐξέλιπες· ὅτε καὶ ὕπαρ, οὐκ ὄναρ, κατ' αὐτὸν ἑώρας, ὃν αὐτὸς ἑαυτὸν διεβαθμίδωσας κλί μακα ὡς κρηπίδα μὲν βαλόμενος πολιτευτικὴν μετριοπάθειαν, τῇ δὲ μετριοπαθείᾳ τὴν καθαρτικὴν ἐποικοδομησάμενος ἀπάθειαν, ἐπὶ δὲ τῇ ἀπαθεία τὴν νοερὰν ἐνέργειαν, ἐπὶ δὲ τῇ νοερᾷ ἐνεργεία τὴν ἐπὶ πᾶσι βάθρα τὴς θεώσεως· ἐφ᾽ ἦν καὶ ἄγγελοι πάντως ἀνέβαινον καὶ κατέβαινον, οδοποιοῦντές σοι τὴν ἄνοδον καὶ προπέμποντες ανιόντα ἐκ μὲν συν αγελαστικού καὶ σπουδαίου ἀνδρὸς εἰς θεωρίαν και καθαρμένον, ἐκ δε θεωρητοῦ πρὸς νοερόν, ἐκ δὲ νεροῦ πρός Θεόν Οὕτω καὶ ἡ κατά σε κλίμαξ ἱστηρικτο μὲν ἐν τῇ γῆ, τὴν δὲ κεφαλὴν εἶχεν ἀφικνουμένην εἰς οὐρανὸν, ἐφ᾿ ἧς καὶ ὁ Κύριος ἐπεστήρικτο, εἰς ὃν ἀνῆλθες ἐξ ἡμῶν τῶν χαμαὶ ἐρχομένων διὰ τῆς ἀναγωγῆς ταύτης κλίμακος, Θεὸς ἀγγέλοις κατιοῦσι καὶ συνανιούσι δορυφορούμενος. Ἔχοιμ' ἄν λέγειν, καὶ ὡς ἀποστολικῶς τὸν δρόμον τετέλεκας. ᾿Αμέλει τοι καὶ ὡς ἐν φυλακή, τῷ βίῳ τῷδε, καὶ σὺ κατὰ τὸν κορυφαῖον Πέτρον τηρούμενος, ἐδέδεσο δυσὶν ἁλίσεσιν, ὕπνῳ καὶ δεσμῷ φυσικῷ· ἀλλ᾽ ἐπέστη σοι άγγελος Κυρίου, ὡς ἐκείνῳ κειμένῳ è νυκτός, καὶ παραχρῆμα ἐξέπεσον ἀπὸ σοῦ αἱ ἁλύ σεις αὗται, καὶ τῆς φυλακῆς ἐξήεις άδετος, καὶ ἠκολούθεις τούτῳ ψυχαγωγούντί σε. Τάχα που καὶ όραμα κατ' ἐκεῖνον ἐδόκεις βλέπειν ἀμφιγνοῶν, εἰ ἀληθὲς ἐστι τὸ δι' αὐτοῦ γινόμενον· ἕως τῆς σι δερᾶς πύλης αυτομάτως ἀνοιχθείσης σοι, τῆς με ρούσες εἰς τὴν τοὺς θεμελίους ἔχουσαν πόλιν ἐξῆλθες, ὄντως καὶ σαφῶς, ἔγνῶς, ὅτι ἀληθῶς ἐξαπέστειλε Κύριος τὸν ἄγγελον αὐτοῦ, καὶ ἐξείλετο σε ἐκ τοῦ σώματος τοῦ θανάτου τούτου. Μᾶλλον δὲ ὁ Κύριος αὐτὸς μέσης νυκτὸς ἐλθὼν, ἐγρηγορότα σε ὑπὸ λύχνω διακρίσεως καιομένῳ, καὶ σωφροσύνῃ τὴν ὀσφύν περιεζωσμένον εὗρεν. Εἰ γὰρ καὶ φυσικῶς ἐκάθευδες, ἀλλ᾽ ἡ καρδία σου ἄλλως ἡγρύπνει, κατὰ τὰς φρονίμους παρθένους άσβεστον τὴν λαμπάδα κοσμήσασα. Τούτῳ τοίνυν καὶ τῷ καλῷ νυμφίῳ ἀωρὶ τῆς νυκτὸς ἐλθόντι ἑτοίμως ἀπήντηκεν. Όντως τοῦ πάλαι χρυσοῦ γένους κόμμα σὺ λοιπόν καὶ παρὰ τοῦτο κατὰ τὰ πάτρια ἐκείνου βιούς, οὕτω καὶ τέθνηκας μαλακῷ δεδμημένος ὕπνῳ μᾶλλον δὲ συζεύξας ξυνωρίδα αδελφώ διδυμεύοντε, ὕπνον καὶ θάνατον, ξυνωρικεύσω, καὶ ἐπετάσθης εὐθὺ τοῦ χώρου τῶν ζώντων, καὶ τῶν οὐρανοῦ πυ λῶν ἀνοιγομένων σοι χαίρων εἰσέδυς, κατὰ στολὴν ἀρχιερατικῆς δόξης ἀμφιεσμένος, καὶ τοῖς ἀμφιπο νουμένοις τὸ ἐκεῖσε θυσιαστήριον προστιθέμενος. Ενθα τῶν μὲν περὶ τὸν ᾿Ααρών και Σαμουὴλ ὁ θίασος ὑπανίστανταί σοι και προεδρίας παραχωροῦσιν, αιδούμενοι οὐ μόνον ὡς ἱεραρχία σεμνοτέρα τῇ κατὰ Χριστὸν ἐπιπρέποντα, ἀλλὰ καὶ ὡς λαμπροτέροις τῶν παρ' ἐκείνοις χρυσῶν ροίσκων και κα δώνων κυκλούμενον, οἷς εὐαγγελικῶς ἅμα καὶ ῥητο ρικῶς ὑπερή στραπτές τε καὶ ὑπερεβρόντας τὰ κατὰ τὸν ὑπόζοφον νόμον και ισχνόφωνον σύμβολα. ισχνόφωνον σύμβολα. Τῶν δ᾽ ἐν τῇ χάριτι πάλιν ἄκρων καὶ σοφίας στο φάνῳ τὴν ἱερατικὴν ἐπικεκοσμηκότων κίδαριν ἔνθεν μὲν Κλήμεντες καὶ Διονύσιοι προσυπαντῶσι καὶ περιπτύσσονταί σε, χαίροντες τῷ ὁμοίῳ καὶ
col. 359–360page 19 of 31
PG 140:359κατά ταυτὰ σφίσιν ὑποκλίναντι τὴν Ἕλληνα φιλο σοφίαν τῇ Χριστιανική Θεοσοφίᾳ καὶ σεμνῇ δεσποίνη σπουδαίαν θεράπαιναν ἔνθεν δε Βασίλειοι καὶ Γρηγόριοι δεξιοῦνταί σε, καὶ τῶν παρ' αὐτοῖς συγκ κληρονομεῖν ἀξιοῦσι μόνων, οἷς κατ' ἐκείνους πετ ριέθηκας κόσμον τῇ Ἐκκλησίᾳ πολύτιμον, λόγους λαμπροὺς καὶ δόγμασιν εὐαγγελικούς γεγανωμέ τους θαυμασίως, καὶ ὡς εἴ τις ἀργύρο, χρυσός ἐπιχέοιτο. "Η που καὶ τοῖς περὶ τὸν ζηλωτὴν Φινεές οὐκ ἄζηλα τὰ κατὰ σὲ καὶ ἄλλως ἀδήριτα; ᾿Ανθελ < κουσι δὲ σε καὶ οὗτοι πρὸς ἑαυτοὺς καὶ καθίζουσι *.» πάρεδρον, εἰδότες, ὡς πλείους αὐτὸς ἤπερ οὗτοι παρανομίαις ἐκφύλοις συμφθειρομένους δι' ἀμφοῖν ώθησας, καὶ τομώτερον σειρομάστου παντὸς ἐλέγ χοις διήλασας. Ἐπὶ πᾶσι Χριστός, ὁ Λόγος, ὁ ζῶν, ή αυτοσοφία, ή πάντων γενέτις, καὶ πάντων τεχνι τις, ἐκ δεξιῶν καὶ ὡς ἐγγυτάτω τῶν ἑαυτῆς θρόνων παρεστήσατό σε καὶ μείζονα σοφίας ἱστησί σοι κρατήρα, καὶ του καινού προπίνει σοι πόματος, ὅπερ μετὰ τῶν ἀξίων ἐν τῇ πατρικῇ βασιλείᾳ πίνειν ἀψευδῶς ἐπήγγελτο. Αὐτός σε γὰρ οὐδὲν ἀγαπᾷ, ὡς φησι Σολομῶν, εἰ μὴ τὸν σοφίᾳ συνοικοῦντα. Καὶ σὺ δὲ, παροικῶν ἔτι δεύρο, μόνου κάλλους σοφίας ἐάλως, καὶ μόνη σοφία προσετετήκεις εὐθὺς ἐκ παιδός, καὶ συνδιαβεβίωκας ταύτῃ καὶ ἐπανέψυξας, καὶ νῦν τὴν ἀΐδιον ταύτης πηγήν, κατάλληλον λήξιν, κεκλήρωσαι, τῶν ἐνταῦθα περὶ τὸ σῶμα καὶ ἐν σώματι δυσκόλων ὑπεραρθείς. Αλλ' εἴ τι τῶν ἐνταῦθα καὶ νῦν κλύων ἐπέστρα ψαι, ὦ σοφὴ καὶ φίλη ψυχή, ὥσπερ ἄρα καὶ ἐπέ στράψαι δήπου (γέρας γάρ, ὡς ἐν ἀποῤῥήτοις μανθάνομεν, τοῦτο τοῖς κατὰ σέ, εἴτ' οὖν ἀρραβων τῶν ἐν ἐπαγγελίαις ἀγαθῶν, τῶν οὔθ᾽ ὁρατῶν ὀφθαλμοῖς, οὔτ᾽ ἀκουστῶν ὡσὶν, οὔτ᾽ ἀνθρωπίνη καρδία καταληπτών), δέχοιο τήνδε ὧν σπένδω σοι δακρύων χον, οὐκ ἐπὶ τῷ πολυόλβῳ καὶ πολυκλαύτῳ τῷ κεχυμένην τύμβο (ότι μηδε περιπτύξασθαι τούτον ἐνεστί μοι, καὶ τινα παραψυχὴν ἐκεῖθεν ἀρύσασθαι, οὔτε πολλῷ καὶ ὅσον ἐχρῆν ἐγκωμίων σῶν κεκραμένων μέλιτι καὶ μοι τῶν σῶν χαρίτων ἐνσάλαξον ὁπονοῦν ψέκασμα· ἐξόν γάρ σοι βουλομένῳ χαρίζεσθαι, καὶ μείζω νῦν ἡ πρότερον. Οὐ γὰρ άτερος οψόμεθα θάτερον τοῦ λοιπού, οὔτε γοῦν, ἀντεπιστέλο λοντες ἀλλήλοις, τὴν ἀπόδημον ὁμιλίαν σοφισό μεθα· χάσμα γάρ μέγα, καὶ ὅσον μεταίχμιον γαίες τε καὶ οὐρανοῦ ἀστερόεντος, ἐστήρικται μεταξύ ἡμῶν τε καὶ σοῦ. Καὶ εἶθε μόνον ἦν τοῦτο, καὶ οὐκ ἂν κρεῖττον ή κατ' ἐλπίδα ἡμετέραν ἐδόκει τὸ καὶ ΠΟΤΕ περατὸν γάρ ἐστιν ἡμῶν ἀναγκαίως τοῦτο τὸ χάσμα, καὶ ὅσον οὐδέπω καὶ αὐτοὶ πρὸς τὰ αὐτόθι που πάντως ἐνθένδε δια βησόμεθα. Νῦν δὲ δεύτερον ἐπ' αὐτῷ χάσμα πυνθάνομαι πολύ φοβερώτερον, καθότι καὶ ἀποτομίᾳ διαστάσεως ἀπέρρωγε πλείονι, καὶ ὅση τις ἄν γένοιτο ἡ ἀπὸ κευθμώνων ᾄδου ἐς κόλπους ᾽Αβραὰμ ἀγομένη διάμετρος· ὡς οὐδ' ἑτέρωσε τοῦ λοιποῦ διαβαίνειν ἐξεῖναι τοῖς παρ' ἑκάτερα. Δεδιέναι γούν ἄξιον, μὴ, σοῦ γε κατειληφότος ήδη την τῶν κατὰ σε μακαρίων χώραν, ἡμεῖς ὡς ἀδελφοὶ τοῦ ἐν ᾅδη βασανιζομένου πλουσίου εἰς τὸν αὐτὸν ἐκείνῳ τόπον ἀπαχθησόμεθα, καὶ τότε δὴ τότε μεγάλῳ ὅπως καὶ οὐδόλως περατῷ διαστησόμεθα χάσματι. Οὕτω καὶ ἐσαὖθις συνέσεσθαί σοί αν

Funeral Oration for Nicetas ChoniatesLaudatio funebris Nicetae Choniatae

col. 361–362page 20 of 31
Laudatio funebris Nicetæ Choniatæ
PG 140:361ήδη παρόντι τῆς διαστάσεως υπεράχθομαι, καὶ τὸ μέλλον του χωρισμού πλέον περέβημαι· Δοίη δε Θεός, ιλεούμενος παρὰ σοῦ, ἀκούειν μὲν Μωσέως καὶ τῶν προφητών, πείθεσθαι δε διαμαρτυρομένῳ ἡμῖν καὶ τῷ ἐκ νεκρῶν ἀναστάντι δεσπότη Χριστῷ, καὶ γνησίως μετανοεῖν· ἵνα μὴ καὶ αὐτοὶ εἰς τοὺς τόπους ἐκείνους τῆς βατάνου ἀπέλθοιμὶν. ἀξιωθείημεν σύν σου θύσαι τῷ Θεῷ θυσίαν αἰνέσεως, εἰς τὸ ἐνδότερον ἅγιον τῆς ἀληθινῆς σκηνής, ἦν ἔπαξε Κύριος καὶ οὐκ ἄνθρωπος, εἰσιόντες, καὶ τῷ ἐκεῖ νοητῳ θυτήρες καθαρώτερον προσεδρεύοντες καὶ λατρεύοντες.
col. 363–364page 21 of 31

misque adeo sororis charissimæ interclusus es. bus coierit. Quod si quis utrique in commune ca Quis hoc mihi tribuat, ut morte mea vitam tibi redimam, ut scilicet illud ipsum præstem quod tan opere divinus ille Davides expectabat idque in Absalone filio, qui in eum violentus insur rexerat, ejusque vitæ insidiatus erat? Quod si ille propriam vitam profundere non detrectaverit, modo filium moribus tam deploratis infamem a morte assereret, qui non et ipse votis omnibus nomine tuo lubens vitam morte commu tare percupiam, cum præsertim mihi sis frater, omniumque adeo fratrum longe charissimus, quamvis si disciplinæ sit habenda ratio, a me per alterius cujusdam multiplicis habitus tempera mentum progenitus videaris? Ambo quidem certe ex ejusdem patris semine, ejusdemque matris sanguine ortum habuimus: natuque adeo maximus ego nativitatis limine pedem prior extuli, qui uti nam limini quoque mortis prior intulissem, sicque fratres alios tanquam ex multis unus subsecutus fuissem! Cæterum cum pater, librorum juxta liberorum que amantissimus, ex Asia Byzantium discendi gratia adduxisset quo tempore pubertatis annos attingebam magistris artium liberalium, et vi vendi præceptoribus (jam enim grmmatices uti lisque versuum componendorum methodi funda menta jeceram) in disciplinam tradidit. Postea cum ibi agenti multum temporis interfluxisset, illum quoque mihi annos ad novem natum pater in manu dedit, obtestatus ut omnium muneri, patris, inquam, alumni, pædagogi et præceptoris, in instituendo fratre vicarius succederem. Quorum sane omnium officium, pietatem, diligentiam præstiti atque dum omnes in eorum vultus, et oris habitus, me compono, et plura etiam præsto quam a fratre expectari soleant, illorum tandem accessionibus ad summum pietatis fraternæ officii que gradum conscendi, nec remissiore vicissim studio ad eamdem ille fraternæ benevolentiæ ex cellentiam animo connitebatur, laboreque conten debat, præterquam quod ille vel longe plura perceperit, quam contulerit beneficia, tantisper dum apud nos moribus juxta liberalibusque disci plinis informandus conversatur. Cum primum vero Athenæ me meæ illumque non inter pedarios, sed primariæ auctoritatis viros, imperatoris excepit aula, sine ulla mora et confestim accipiendis rependendisque beneficiis inter nos certare desiimus. Nobis enim et ego et Athenæ multorum nec contemnendorum benefi ciorum ab illo sæpenumero perceptorum conscii sumus: cum tamen a nobis ille vel nulla omnino, vel admodum pauca vicissim perceperit. Verumenim vero tantum abest, ut sic illa fra terni amoris gratia disjuncta fuerit, cum etiam arctioribus utrinque nodis, minusque dissolubili sus infestior interveniset (ut naturalis illa sym pathia animos hominum lætis exhilarare, contra que tristibus exulcerare solet), facile quivis per se conjiciat, quanto nobis inde eo potissimum tem pore, quo inter extraneos constituti, amicorum cæterorumque familiarium necessitudine inter cludebamur, alienaque ope destituti operas soli mutuas inter nos conferebamus, atque inter ipsa peregrinæ regionis incommoda, mutuo solatio dolorumque fomento levabamus, tanto scilicet amore patriæ desiderioque tenebamur, in qua non sine varia laborum lucubrationumque vicissi tudine, artium liberalium cognitionem concepera mus, quarum argutiis et acuminibus ingenia nostra meditantes exercueramus, cum nimirum ad eos me conferrem, qui majorum gentium disci plinas et mathemata pertractabant, ille vero a me, quantum tenella pueri ferebat ætas, semper ab ipsis incunabulis ad meliora quæque et perfe ctiora capessenda institutus, in illis paulatim exerceretur, sicque proficeret, ut tandem velut enatis et coalescentibus pennis per illum dicipli narum orbem, et in primis sophistarum argutias, alarum levitate subvectus, jam deinceps ad ea quoque theoremata, quæ sublimioris et augustioris contemplationis indigent, subvolare posset. Verumenimvero cum jam sumpta virili toga ad id ætatis adolevisset, quo quidem de multis hujus vitæ semitis una omnino seligenda erat, quam insisteret, aut ingrederetur, tunc temporis, (eheu, qui siccis oculis obductam reipublicæ sta tus, tunc inaudita novitate immutati, et accisi ci catricem refricare potero!) tunc temporis, in quam, prima dissidii occasio exoriri ausa est, quæ fratrum unum idemque sentientium conjun ctionem diversa vitæ conditione disjungeret. Atque mihi quidem (quem parentes a puero, tan quam sobolis suæ primitias, sacri altaris mini sterio inauguraverant) vita privata vel imprimis arridebat. Itaque unam petii a Domino, ut sancto ejus templo præficerer, nec ad tantula negotia, quantulis hominum vulgus obrui solet, animum applicarem, sed potius bonas horas otio literario, evolvendisque veterum scriptis consumerem. Ille vero antequam certum ullum scholasticæ, nudave eorum quæ sunt cognitionis et scientiæ specimen dedisset. totum se in eo vitæ statu et instituto ultro collocavit, quod ad humanas actiones pro pensius, reipublicæ studiosius, denique pluribus expositum curis est, quam ei qui serio philoso phari velit, expediat. Ut autem quod ipse sibi subjecerat, atque apud animum suum proposue rat, in melioribus auspiciis, magisque e re sua succederet, cautionem quoque et diligentiam adhibuit. Itaque facultatem et copiam dicendi, jurisque civilis scientiam quanta potuit agendi et Quis mihi tribuat ut ego moriar pro te, Absalon fili mi, fili mi Absalon? II Reg. xvi.

col. 365–366page 22 of 31

cogitandi solertia,tanquam perapposita percom- (quia res domesticæ bene disponendæ sunt, isque modaque ad rempublicam capessendam subsidia et instrumenta sibi comparavit. Siquidem me præceptore politicis disciplinis in sapientissimo rum doctissimorumque virorum corona animum excoluit atque informavit; nec ita multo post vagæ volubilisque fortunæ telis expositus est. Hæc nimirum fuit dira illa Andronici tyrannis, que velut hedera multiplici erraticoque lapsu ser pens (sic enim tyrannidis vim depingere liceat) claviculis suis, quasi manibus herbescentem im perii nostri viriditatem complexa, repressit et suffocavit. Simul ac enim certa cum reipublicæ pernicie in ædes augustas irrepsit, quo nimirum tempore frater meus, ex scribis et amanuensibus imperatoris unus erat, tum demum lethale virus afflare, majoreque hominum odio, quam tetra ulla immanisve bellua laborare cœpit. Et quem admodum torvis truculentisque leæna nuper enixa venaticos canes oculis obtueri solet, ita tyrannis, si quem inter imperatoris aulicos et fa miliares fidum et industrium deprehendere potuit, eum statim suspectum habere, omnique ad illum procul extrudendum conniti animo et labore contendere cœpit. Illud vero utique præstitit, quam plurimosque potuit uno et eodem supplicii genere multavit. Quæ cum præsens ille tyrannorum, aut (ut ge neraliore verbo utar) improborum osor intueretur, a tyranno communi hominum gurgite, et immani beliuone secedere, quam libidini crudelitatique illius inservire maluit; illud quidem audaciæ, hoc vero impietati ascribens. Itaque procul ab Jove (ut aiunt) et fulmine recedere decrevit. Inde ergo ubi imperium in tyrannidem versum, nec amplius ulli patere videt (qui saltem veræ religionis studiosus sit, obfirmato animo contra nititur, ad studiumque juris civilis transfugiens, imperium tyrannide deformatum legum museis, Themidosque sacrariis commutat: quæque fre quenti et assidua lectione ex librorum chartulis excerpere potest, ea in pectoris sui pugillares transcribit,atque adeo tandem viva legum tabula, spiransque commentarius evadit. Deinde sublata tyrannide, imperioque redivivo, ille quoque ad res augustales obeundas, velut postliminio rever titur. Opus sane tanto commendabilius, ut quod legitimis reipublicæ gradibus succederet, quanto remotius hesterna tyrannide secessisse, vel etiam ex diametro repugnasse videbatur. Idem præterea alio magistratu exornatus est. Tametsi vero in Thraciam non statim missus sit, ut ibi arcibus reficiendis, civitatibusque commu niendis præesset, atque adeo militarium ordinum delectus haberet, id muneris tamen paulo post exsecutus est. Cæterum quo tempore de ratione vitæ intituenda consilia nobiscum inire cœpit adeo se privatis in ædibus tanquam parva qua dam republica exercere debet, qui ad rerum ma jorum communiorumque gubernacula contendit), de familia sua constituenda primum cogitavit nu ptiis cum singularis exempli femina contractis, quæque Dei Opt. Max. dono obtigisse, frugi do mesticarum curarum consors futura videretur, atque eo præsertim nomine in manu viri conve nisse, ut carnis utrinque liberorumque commu nio coiret, quæ nullo temporis unquam tractu dissolveretur, et id ex hujusmodi convictu præ staret, ne viri medullæ ullum inde incommodum aut detrimentum caperent, quemadmodum pulchre Sapientis àrop0iqua suadet Quod fratris in stitutum cum plerisque innotuisset, qui recensere possim, quot primarii adolescentes affinitate sese nobiscum devincire studuerunt?Non tothercle pro ci temulento agmine comessabundi ad Penelopem, quot ad illum matrimonii contrahendi interpre tes, et quasi proxenetæ confluebant: quorum alii filiarum, alii sororum nuptias moliebantur. Magni fica et gloriosa ostentatione alii alios superare co nantes, atque etiam venditatione quadam eorum quibus unusquisque ad nuptias illas tot nobilium procorum votis et concertationibus expetitas, maxime eniti, et nervos ætatis industriæque suæ contendere, earum denique potiri, composque fieri posset. Itaque alii vel generis, vel formæ,vel etiam utriusque præstantia gloriando, alii contra sententiarum gravitate, verborumque ponderibus, tanquam in procinctu se tutati sunt: ut mihi frater dubitans et hæsitans non parvum officii onus imposuerit, dum judicio meo socerorum delectus committit, seque vel imprimis amplexurum affir mat quidquid super ea re mihi arrideret, facto que opus esse videretur. O animum vere fraternum, qui mihi omnia sua commendaret et concrederet, cujusque consilia a me, non secus atque ab aliquo numine, vim suam et effectum caperent! Quo hercule facto evidentissime patuit, quomodo meus ille, imo bonarum litterarum alumnus ad virtutem affectus esset: qua quidem nihil ex omnibus quæ sunt in rerum natura antiquius, aut observatione dignius arbitraretur: non opes, non formæ dignitatem, non generis claritatem, non famæ celebritatem tametsi ea ætate esset, quæ facile hujusmodi for tunæ ludibris et illecebris irretiri solet, coacescere, dum ad avitas et patrias res augendas, nobilitandum genus corpusque reficiendum et cu randum indulgentius quam par sit et ferventius incumbit. et Omnibus enim procis, iisque præsertim qui vel summam dotem dicerent et promitterent, non sine animi excellentia et præstantia posthabitis, illustrium Belissariotarum probitati et ingenuitati Prov. xı: Mulier diligens corona est viro suo, etc. Et Eccli. xxvi: Gratia mulieris sedulæ delectat virum suum, etc.

col. 367–368page 23 of 31

facile cessit, quos idem contubernium, earumdem- multa munifice et large dantes promerebant, et que sub iisdem magistris artium quasi communio et societas ad necessitudinem nostram adjunxerat; illorum enim sororem, quæ in optima parentis oculis intra thalami parietes caste et pudice edu cata fuerat, duxit frater ille meus, quem Belissa riotis simillimum non tam necessitudo et affinitas, quam morum convenientia effecerat. Itaque ut fratres animis non secus atque corporibus una unis in ædibus habitabant, eadem ex mensa cibos in dies capessebant, iisdem gaudentes, iisdem vi cissim commovebantur, una forum, templum, con ciones publicas, palatium adibant: inde rursus non singuli, sed pro more bini domum reverte bantur, mirificum se alter alteri comitem præbe bat, ut jam æmulandum cognationis par, et auctoramentum beatissimum in ore omnium ver saretur, atque adeo maxime perspicua tempe rantia exemplaria audirent. Quandiu certe cælibes egerunt, nobile par fratrum passim hominum inere brescens pervagatum est, posteaquam vero honora bili connibio in omnibus et toro immaculato jugati sunt, tum vero illis affinis idem qui mihi frater fuit. Hi alii aliorum medullis et visceribus imis velut colliquefacti, usque adeo inhærere cœperunt, ut statim illos in unam massam concre tos coiisse quivis æstimaturus esset, quæ quidem nullo temporis tractu dirimi aut intersecari pos set, ea potissimum de causa, quod Belissariote quidem pro suis dignitatibus in urbe reipublicæ commodis consulerent, frater autem meus non in urbe tantum, sed etiam in provincias et muni cipia, ut jam dixi, ab aliis aliisque imperatoribus missus, rerum sunimæ præfuit. Tempus quidem certe mutationi usquequaque patens et expositum, imperatoribus etiam super stitibus imperia ademit, a Sceptuchorumque manibus abrepta sceptra ad alios, ab hisque denuo ad alios transtulit: fratri autem meo honores et magistratus continua imperatorum successio inte gros illibatosque, nec ullius successione interru ptos conservavit, imo vero qui subsequebantur præcedentibus erga illum benevolentia anteire quasi contendentes, ad pristinos illius honores. aliquid insuper adjiciebant, viri nimirum virtute obstupescentes, tantumque ex imperio suo immi nui existimantes, quantum de honoribus illius imminueretur. Neque vero vulgares tantum et plebeii homines (quibus ad honores vix ullus patet aditus, quo rumve conatibus fortuna tenuior et obscurior obstare solet) palatia frequentabant, quantovis pretio honorem ab imperatoribus delatum æsti mabant, publicaque qua poterant arte munera, lucto addicti venabantur; sed hi etiam de quibus mihi sermo est, una cum virtutis et honesti aman tibus illo se conferebant, beneque de Augustis velut sumptuosiores quidam margaritarii uniones smaragdos, lychnitasque magno pretio comparatos inde domum asportabant, satius esse rati, si dignitatum prærogativas pretio sibi compararent, quam si ab illis ultro ornarentur. Quorum certe singularem eximiamque virtutem imperatores ex perti, quod nimirum lucri privatæque utilitatis contemptu Aristidem, temperantia Hippolytum, Bellerophontem et Josephum, juris denique ob servantia Minoem, judices minime nummarii, longe præverterent, rebus illos, suis domi foris que præfecerunt, ærariorum illis, thesaurorum que et cubiculorum suorum januas patefecerunt, charissima quæque non secus atque familiarissi mis concrediderunt; illos denique in aperta et propatula urbis administratione magnos logothe tas, ephoros et polyarchas designaverunt. Illorum enim virtute, veluti quodam regno, civitatum gu bernacula ita exornaverunt, ut ea potius ab illis, quam illi ab ullis rerum publicarum honoribus, præmiis aut splendore, Augustorum munificentia collatis illustrarentur. Imo vero, ut dicam id quod res est, ab Augustis in clarissimorum temporum suorum ornamenta, reipublicæque gubernacula ex legum præscripto moderanda quasi communes quidam harmostæ, morumve magistri, creati sunt; cujusmodi quondam magistratus suos nullo non honorum gradu cum maxima sui nominis celebri tate perfunctos vetustissima illa Roma noverat, qui vicissim urbis illius, quæ cæterarum omnium facile princeps tunc temporis floreret. imperii que sui fines longe lateque protenderet, orna menta in commune totius orbis ornamentum, communemque humanæ societatis utilitatem ce dere arbitrarentur. Ut rem paucis expediam, salva quidem sunt prosperitatis humanæ propugnacula, Pharos autem et portus, quorum illa sunt adminiculis conser vata, naufragium nobis abstulit Qui tamen hoc fieri potest, ut tantorum viro rum virtutes tam succincte, verbisque tam paucis ita percurram? ut plurima silentio præteream? partim quidem confusus ex eo, quod affectu sim vehementi et concitato magis quam bonis illis ad ducto et persuaso, quibus et in vita præditi et in morte non sine magno sæculi nostri detrimento privati fuerunt: partim vero cautius prospiciens, ne quis hanc orationem suggillet, ut quæ instituti argumenti oblita, majorem Thylaco, ut in prover bio est, accessionem fecerit. Quandoquidem nova Sion, non secus atque ve tus illa, a suis tanto in rerum discrimine deserta, in hostium manus incidit, et funditus eversa est. Quidquid etiam in ea supplementi,vel latebrarum, vel levis armatuæ beneficio, manus hostiles sub terfugerat, Nicæam Bithyniæ metropolim commi Alludit ad illud Scip. Nasicæ apud B. Aug. de Civit. Dei lib. 1: Stant mænia, ruunt mores.

col. 369–370page 24 of 31

gravit, ibique adeo nunc exsulant, qui hesterno quæ civitatis unitas dissoluta concidit! quantus die concivium suorum lætitiæ congratulati, ho dierno, proh dolor! mærentibus congemiscunt: ut qui beatæ antea civitati ornamento fuerunt, iidem hodie infelici solatium afferant. lis enim ipsis quæ dicebant, quæque sapienti et magno animo disci plinæ attenti patiebantur, non parum consolationis afferebant,ignavit que pectoris et hebetioris ingenii hominibus non parvos ad fortitudinem capessen dam aculeos adjiciebant. bonorum cumulus inversus est! qualem probitatis honestatisque triplicem funiculum(8), non calami tatum quidem,juxta sapiens illud àñopbeypa disru pit is,aut circumstantium casuum violentia divulsit, at sola mors auream virorum illorum ca tenam dissolvens, sigillatimque dissipans, ad ni hilum tandem redegit: cumque adeo clementissi mus ille vir, optimusque Michael primus fato con cessisset, ex facili illa et simplici anima tantum superfuit, quantum Megalopolitana colonia suos in usus reposuit: unicum interim dolorum solatium, locupletem illum scilicet multiscumque Joannem sibi proponens; illum,inquam, qui consilio et pru dentia reliquos antecellere cives, reipublicæque adeo optime constitutæ vivum exemplar dicebatur. Itaque quemadmodum Ezechiel et Daniel eos qui apud Babylonem animo deficiebant,exclaman tes: Exaruernnt ossa nostra, spes nostradesperata cilicet evanuit 1: perapposisitis colloquiis recrea bant, quandiu vivis illis frui, quandiu condolen tes et consolantes experiri licuit, leviora procul dubio fortunæ tela sentiebant, nec omnino a pa tria se sua exsulare arbitrabantur, ut qui pulcher rima civitatis suæ donaria, capitaque adeo quibus reipublicæ gubernatio innititur, etiam tum osten tarent. Non enim ex mœnibus, quamlibet illa ho minum manibus affabre structa, aut tectis subli mibus, aut porticibus, aut foro exornata sint, vera civitatis forma dependet sed exhominum pro bitate, honestate, religione: quibus quicunque præditus est, etiam si sub quercu pernoctet, me lioris ille naturæ hospes efficitur, dignior interim, quem civium suorum catalogo quælibet urbs ac censeat, ne dicam mundum ipsum, quantusquan tus est, hisce moribus incola prorsus indignum. Quæ quidem omnia, tanquam piæ civitatis funda menta, præsentes illi vel solo nutu adimplebant, ut quorum animis reipublicæ bene constitutæ forma altius impressa esset, ac si ejusdem leges animata, quoddamque velut superstitis Contantinopoleos propugnaculum essent.Posteaquam vero par illud fratrum sanctimoniæ fama celebrium, ad cœlestem illam rempub. paucis ante diebus evocatum est, nec ita multo post frater ille meus, qui duorum jugo tertius accesserat,eodemque quo illi senatorio munere fungebatur, una quoque cum illis assum ptus, æternique senatus albo adscriptus est; tunc vero nostri illi Megalopolitani(7), qui Nicæam commigraverant, illos a se abductos senserunt, tunc uno omnium consensu nudos se, pristinæque gloriæ ornamentis spoliatos agnoverunt: tunc deni que se nihil aliud quam miseros exsules et extor res, atque omnino civitate pulsos ingenue professi sunt. Quamobrem in luctus etiam æque acerbos inciderunt, atque si ipso in temporis articulo civi tas illa repentino hostium incursu victa eversaque corruisset. Eninvero cum præstississimis quibusque rebus spoliata esset,cum sua illa ditissima æraria hostium direptioni exposita vidisset, quantum,proh dolor, Christianæ reipub, vinculum dissectum est! ' Ezech. XXXVII, Alludit ad Lacedæmoniorum rempub. quæ viris, non mœnibus inniteretur. Verum posteaquam paucis interjectis diebus hoc quoque fratrem subsecuto nostra colonia orbata est, atquejusta funeri ejus persolvit, Nicetas frater meus supererat, quem illa prædicaret, tanquam eum, quo in uno omnes animi duorum præceden tium dotes elucescerent, cujus etiam causa non parvam animo exspectationem conceperat. Quem simul atque naufragio postremum amisit, immo dicis hodie doloribus fatiscens, tanquam fluctibus adobruta, ad imumque demersa est. Hujus audita morte, dici non potest quantos in luctus inciderit Asia, quamque querulis lamentis queritanti mœ stior Europa responderit, simul atque de commun omnium damno certior facta est. Quod si utrique continenti velut universale fatum tantam cladem intulit(sive probitatem utraque tuam ante experta fuerat, sive rerum a te præclare gestarum fama ad earumdem aures pervenerat), ut tam ægre mortem tuam, o charissima mihi sanctissimaque anima, tulerint, quem nos, quæso, gemitibus et querelis modum imponere debemus? qui si cujusmodicun que habitus, aut cognationis, ut jam dixi, ratio habeatur (generis enim origo eadem nobis est) innumeris afflictamur modis? nos, inquam, quibus a te officiorum infinitorum cumulus accessit, qui bus tuæ virtutis ergonulla non honorisspecies accre vit, qui non exiguam ex rebus a te præclare gestis laudem nostro quasi jure nobis vendicamus, cum nunc tandem sine ulla mora et confestim nos tui splendore nominis privatos videamus (gentem alias multiplicem et proletariam, quæque per omnes Asiæ atque Europæ regiones longe lateque diffun ditur, et tui nominis auspicio nobilitatur) quos ta men hoc tempore separari, aut domi quemque suæ seorsum lugere minime decebat, sed in unum po tius locum coeuntes, atque tumulum tuum cir cumstantes, me misero luctus coryphæo, lugubris que næniæ præcentore, tristissimis concentibus et lamentis dolorem testari conveniebat, illo non mi Constantinopolitanos intelligit. Nicetam et Belissariotas duos intelligit.

col. 371–372page 25 of 31
PG 140:371ἀρούρης.
col. 373–374page 26 of 31

norum tantum bonum, quod de justo viro sapien- sine cædibus innumeris, totiusque civitatis excidio tes dictitant, sed nostrum quoque repositum erat. Ubi gentium nunc, quæso, degunt. et qui genuina sanguinis cognatione freti, et qui eamdem confin gentes ad illum accedebant, illoque auspice que ab imperatoribus petierant, ea celerius gratis con secuti, tandem hilares domum suam revertebantur, et gratias multo uberiores beneficiorum auspici quam collatoribus agebant? Illorum certe plures vel etiam nulli huc unquam in medium processerunt. Huc ehodum omnes concurrite, eodemque me cum luctu præditi nostræ gentis encomia plancti bus meis intermiscete, ut justi hujus viri memoriæ merita laudum præconia tribuamus, nec solis eam lacrymis decoremus. Neuter enim modus ab ho nesto seu decoro alienus est. Siquidem justi viri mors lacrymas provocat, efficitque ut illius desi derio laboremus: memoriam autem laudibus non excolere non possunt ii, qui ab illo quæ imiten⚫ tur, virtutis exempla petunt. Ubi vero nunc mihi virgo illa vultu tam liberali, cui barbarus hostis, cum primum nostra Megalo polis capta est, utraptæ jam stuprum illaturus erat, nisi acer hic honestatis et pudicitiæ amator ut vi dit, ut misertus ejus est! qui sine ulla mora in hostem irruens, tametsi Phineem in illa defendenda imitari non potuerit, quamlibet eodem quo illo olim, noster hic quoque zelo flagraret, puellam saltem sibi vindicavit, uxorem legitimam esse cla mitans, seque fida conjuge privari, atque ideo acer bissimis afflictari modis queritans. Ambarum itaque tenacitate manuum prehensam pancratice cum hoste colluctatus, cujus animum amore ebrium fu ror efferarat, ad se retraxit, nec prius conquievit, quam a violenti hostis manibus virginem ereptam, virginem patri restitueret. Præsto sit vero nunc et illa, ut lamentis, gemituque et femineo ululatu suæ libertatis vindicem conclamet, illum, inquam,a quo servata, nec secus a stupro liberata est, atque si pudicitiæ ejus conservandæ integritatique custo diendæ jam olim præfectus fuisset. O præclarum facinus! cuique ex priscis illis nul lum respondeat. Fertur Hercules Hesionem quon dam liberavisse, cum belluæ marinæ objecta fuis set: itidem et Perseus Andromedam. At illi ar mati, ferroque accincti belluas aggressi sunt, et virgines tandem matrimonii sibi nexu conjunxerunt Hic autem inermis armatam belluam invasit, samque tot mendaciunculis aspersit, tot astutiis circumvenit, viralioqui verax, minimeque mendax. ut intactam puellam patri tandem ejus restituerit. Cæterum Simeon et Levi sororem raptoribus extorserunt, et jam violatam et constupratam, idque certaminis vix, ac ne vix quidem sine cre bra in ancipitem gyrum circumcursatione, nec * Ephes. v. 25; II Cor. v, 15, ³ Cant. 1, 4, peregerunt. Quare non sunt illi cum hoc nostro conferendi, qui puellam integram et illæsam sola certans oratione sine cæde receptam reduxit. Equi dem præclarum illum fratrem meum in Abrahami filium propter fidem adoptatum fuisse certo scio quin et hoc audacter ac libere dicere non vere bor, patribus illis Abrahamicis nostrum hunc multo præstantiorem fuisse: Abrahamus enim primum apud Pharaonem, deinde apud Abimele chum Saram suam esse sororem, non conjugem professus est, ut et Rebeccam Isaacus. Illi nimi rum terrefacti conjuges suas dicere verebantur, ne propter illas interirent: hic vero virginem necdum sibi in matrimonium collocatam, suam ta men uxorem nominabat, ad se retrahebat, sibi vindicabat: vitæ pro illa discrimen subire, si res itaferat, haudquaquam detrectans. Quod si Susannam Daniel a violentorum ama torum et iniquorum judicum furore asseruit, at pro tribunali prius sederat, libidine excæcatos judices seorsum abduxerat, utrumque interroga verat sigillatim, suo ipsorumque judicio convictos, et capitis, damnatos, lapidibus cooperiri jusserat atque hoc pacto pudicam ab iniqua sententia libe raverat. Deliciæ vero meæ, vir hic nimirum, qui natura sic comparatus erat, ut nemo nostrum votis omnibus similis illi evadere non expetat, non ju dicans, ut Daniel, sed hostem adulterii crimine accersens non constupratæ fratrem fingens, ut Abrahamus; non id mentitus, quod in reprehen sionem incurrere merito posset, ut Isaac sed virginis etiamnum viro crudæ virum (quod sapientius juxta ac virilius fuit) se dictitans, violen tum illum raptorem fefellit et repulit. Hinc perspicuum est ea quæ nunc recenseo priscis illis longe præstantiora esse; quippe quæ Christum redoleant, atque ita legali illa justitia longe ex cellentiora sint. Quemadmodum enim seipsum Christus Ecclesiæ nomine tradidit, cum tamen adhuc Ecclesia nusquam esset, nedum Christo desponsata (adhuc enim peccatores eramus, cum pro nobis mortuus est Christus, ut Apo stolus ait 2); ipsa quoque ignominiæ sibi conscia, quam impietate pristina sibi contraxerat: Nigra sum, inquit alicubi, filiæ Jerusalem; ita etiam frater meus pro illa, quam nondum in uxorem duxerat, nec adhuc omnino ducturus erat, parum abfuit quin vitam profunderet, dum certis se pe riculis objicit, et qui virum simulaverat, patris revera munere perfunctus est, atque patris in quo naturalis erga liberos amor, eorumdemque salu tis propugnatio, multo magis quam in eo qui puellam genuerat, elucesceret. Ille siquidem vi ctoribus cessit, fugaque salutem quæsivit: hic vero In codice Græco dad. pro 'aaax male suppositum videtur.

Oration to Alexios Komnenos: On assisting the distressed AtheniansOratio ad Alexium Comnenum: Ut omni modo vexatis Atheniensibus succurrat

col. 379–380page 27 of 31
PG 140:379ΥΠΟΜΝΗΣΤΙΚΟΝ ΕΙΣ ΤΟΝ ΒΑΣΙΛΕΑ ΚΥΡΙΟΝ ΑΛΕΞΙΟΝ ΤΟΝ ΚΟΜΝΗΝΟΝ. Τολμώντες οἱ ἀνάξιοι καὶ πανευτελεῖς δούλοι τῆς κραταιᾶς καὶ ἁγίας βασιλείας σου δεόμετα, δέσποτα ἡμῶν άγιο. Το καθ' ἡμᾶς ὅριον τῶν ᾿Αθηνῶν, πάλαι τοῦ πλήθους τῶν ἐποίκων αὐτοῦ διὰ τὰς ἀλλεπαλλήλους ἐπηρείας ἐκκινούμενον ἀεὶ, νῦν κινδυνεύει καὶ εἰς αὐτὴν περιστή και την παροιμιαζομένην ἐρημίαν Σκυθικήν. Τὸ δὲ αἴτιον ὅτι πολλαῖς ἐπηρείαις βαρυνόμεθα, μᾶλλον δε πλείοσι καὶ βαρυτέραις, ἵπερ οἱ γειτονοῦντες ἡμῖν λοιποὶ κατω τικοί. Οὐ μόνον γὰρ ἡμεῖς δὲς καὶ τρὶς καὶ πολλάκις παρὰ τὰς γείτονας ἡμῶν χώρας ὑπέστημεν ἀναγραφὰς καὶ ἐπιτηρήσεις ἀναφορῶν γεωμετρουσῶν ἔχνεσι ψυλλών ἄντικρυς τὰ ὑπόψαμμα ταυτὶ καὶ λυπρόνια ἡμῶν γήδια, καὶ σχεδόν καὶ τὰς τρίχας αὐτὰς τῶν κεφαλῶν ἡμῶν διαριθμουμένων, πόσῳ γε μᾶλλον ἀμπέλου φύλλον ἢ φυτοῦ τινος. ᾿Αλλὰ καὶ αἱ καθεκάστην λοιπαὶ κοσμικαὶ ἐπέρεται ἐν μὲν ταῖς λοιπαῖς χώραις ἢ οὐδὲ τὴν ἀρχὴν ἐνεργοῦνται, ἡ παρὰ τῶν πραιτώρων κουφίζονται, χαρι ζομένων αὐταῖς τὰ τοιαῦτα, ὅτε καὶ τὰς ἐπηρείας ταυτὰς ἐνεργούντων αὐτῶν ὁ τὰ πολλὰ, ἢ συνεργούντων πάντως τοῖς ἐνεργοῦσιν· ἐν ἡμῖν δὲ πᾶσαι ἐνεργοῦνται, καὶ ἐπιβαρῶς ἄπασαι καὶ τῶν ἄλλων πρώτιστα, καὶ ταῦτα ἐν τῇ τῆς Ἑλλάδος κειμένοις ἐσχατιᾷ. Καὶ μαρτυρεῖ τὸ προσεχῶς παρελθὸν ἔθος, ὅτι κτίσεως κατέργων ορισθείσης, ἡμεῖς πρώτοι καὶ μόνοι τῶν ἄλλων, καίπερ μὴ κισθέντων, ἐζημιώθη μεν· ὅτε τοῦ Πανσίου (Παυσίου?) Στειριόνου κατα πεπλευκότος, μόνοι πάλιν ἡμεῖς ὑπὲρ πλωίμων καταβαλόμεθα· ἡνίκα πάλιν ὑπὲρ πλωίμων τῷ
col. 381–382page 28 of 31
PG 140:381ἄλλως τῷ δημοσίῳ ἐπιζήμιον)· καὶ πρῶτα ἀπαλλά και ἡμᾶς τῆς πραιτωρικῆς ἐφόδου, καταδρομῆς τε καὶ διαρπαγῆς τοῦ δοθέντος ἡμῖν δερενδαρίου, με γαλυπερόχου μυστικοῦ, τὸ παρ' ἡμῶν ἀφαιρούμενον ὑποκρατοῦντος ἐκ τῶν εἰσκομιζομένων παρὰ τῶν πραιτέρων, ὡς διώρισται, καὶ ἑτέρας τινὸς ἐγγράφου ἐπιφωνήσεως καὶ ἀπειλῆς ἐπανατεινομένης αὐτοῖς, τὰ ἔσχατα πείθεσθαι, εἰ μὴ ἀποσχοιντο τοῦ ὁρίου τῶν ᾿Αθηνῶν· ἔπειτα καὶ συνδοσίας πλωίμων καὶ πλωίμους διδόναι, ὅσους ἡμῖν ἐπέθηκεν ἡ ἀπογραφὴ τοῦ χρηματίσαντος λογοθέτου τοῦ δρόμου, κυροῦ, Ἰωάννου τοῦ Δούκα, καὶ μὴ πλείους αὐτῶν· μήτε ἀντὶ τῶν ἐπιβαλλόντων ἡμῖν πλωίμων ἐκ τῆς τοιαύτης απογραφής συνδοσίας ἀπαιτεῖν ἄνευ ὁρισμοῦ. Καὶ τοῦτο γὰρ ἐφ' ἡμῖν τολμᾶται τοῖς ταλαιπώροις ἐνίοτε. Ἐπεὶ δὲ καὶ πολλὰς ἀναγραφὰς ὑπέστημεν, ὡς μικρὸν ἄνωθεν ἀνηνέγκαμεν, δεόμεθα, μὴ αὖθις βάρος αναγραφῆς ἐπιῤῥιφῆναι τῇ χώρᾳ ἡμῶν εἰ καὶ ἐν ταῖς ἄλλαις τυχὸν χώραις τῶν κατωτέρων ὁρισθῇ γενέσθαι αναγραφής ἀλλ' ἐπικυρωθῆναι καὶ τὸν ἕνεκα τούτου ἐπορεχθέντα ἡμῖν προσκυητὸν ὀρισμὸν τῆς ἁγίας βασιλείας σου· καὶ μὴ μόνον τοῦτον, ἀλλὰ καὶ τοὺς διαφόρως ἀπολυθέντας, καὶ ἀπείργοντας τοὺς πειρωμένους ἐκ τῶν καστρητών κατέχειν όπωσδήποτε καὶ νέμεσθαι χωρία καὶ στά σεις χωριτικάς. Εἰς συντριβὴν γὰρ τοῦτο τῶν δρούγγων καὶ ὄλεθρον ἀφορά· ἡ δὲ τῶν δρούγγων ἀπώλεια τοῦ καθ᾿ ἡμᾶς ὁρίου παντός ἐστιν ἀπώλεια. Καὶ τούτων γενομένων, σωζοίμεθ᾽ ἂν ἡμεῖς, σώ ζοιτο δ' ἂν καὶ τῷ δημοσίῳ τὰ ἐξ ἡμῶν συνεισφερόμενα· καὶ σωζόμενοι οὐ παυσαίμεθα τοῦ ὑπερεύχεσθαι τῆς ἁγίας βασιλείας σου, ως ὡς ἀνάξιοι δούλοι Τολμήςαντες ἐδεήθημεν.

Lament on the Lost Dignity of the City of AthensDeploratio de amissa urbis Athenarum dignitate

col. 383–384page 29 of 31
PG 140:383ΣΤΙΧΟΙ ΤΟΥ ΣΟΦΩΤΑΤΟΥ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΤΟΥ ΚΥΡΟΥ ΜΙΧΑΗΛ ΤΟΥ ΧΩΝΙΑΤΟΥ Ἐπὶ τῇ ἀγχετύπῳ ἀνιστορήσει αὐτῶν, τουτέστι τῆς πόλεων τῶν ᾿Αθηνῶν Ἔρως ᾿Αθηνῶν τῶν πάλαι θρυλλουμένων Ἔγραψε ταῦτα ταῖς προσαθύρων, Καὶ τοῦ πόθου τὸ θάλπον ἐπαναψύχων Ἐπεὶ δ᾽ ἔτ᾽ οὐκ ἦν οὐδαμοῦ, φεύ! προσβλέπειν Αὐτὴν ἐκείνην τὴν ἀοίδιμον πόλιν, Τοῦ δυσαρίθμου καὶ μακραίωνος χρόνου Λίθοις, βυθοῖς κρύψαντος, ἠφαντωμένην, Ερωτολήπτων ἀτεχνῶς πάσχω πάθος Οἱ τὰς ἀληθεῖς τῶν ποθουμένων θέας ᾿Αμηχανοῦντες τῶν παρόντων προσβλέπειν, Τὰς εἰκόνας ὁρῶντες αὐτῶν ὡς λόγῳ Παραμυθοῦνται τῶν ἐρώτων τὴν φλόγα. Ως δυστυχὴς ἔγωγε, καινός Ιξίων, 'Ερῶν ᾿Αθηνῶν, ὡς ἐκεῖνος τῆς Ηρας, Εἶτα λβὼν εἴδωλον ἡγλαϊσμένης, Φεϋ! οἷα πάσχω καὶ λέγω τε καὶ γράφω! Οἰκῶν ᾿Αθήνας οὐκ ᾿Αθήνας που βλέπω, Κόνιν δε λυπρὰν καὶ κινὴν μακαρίαν. Ποῦ δὴ τὰ σεμνά, τλημονεστάτη πόλις; Ως φροῦδα πάντα καὶ καταλληλα μύθοις, Δίκαι, δικασταί, βήματα, ψήφοι, νόμοι, Δημηγορίαι τε πειθανάγκη ρητόρων, Βουλαί, πανηγύρεις τε καὶ στρατηγίας Τῶν πεζομάχων ἅμα καὶ ναυμάχων. Ἡ παντοδαπὴς Μοῦσα, τῶν λόθων κράτος! Ολωλε σύμπαν τῶν ᾿Αθηνῶν τὸ κλέος Γνώρισμα δ' αὐτῶν οὐδ᾽ ἀμυδρόν τις ἴδῃ. Συγγνωστός οίκουν, εἴπερ οὐκ ἔχων βλέπειν Τῶν ᾿Αθηναίων τὴν ἀοίδιμον πόλιν, Ινδαλμα ταύτης γραφικὸν ἐστησάμην.
col. 375–376page 30 of 31

puelle, oam ad stupra davumqno sevvitium abdu- A ceretur, vindex adfuit, eiurique tandem, extrema pericula prius expertus, liberavit. Q sapientissimo lraler, tu proeul dubio in eodo- rum regia iustitulns es, ideireo elimm lingua fua subitam virginis quie abduccbalur libertateui, veluli eatem scribu velociter * conscripsit. Quin etiain labia tuatanquam funiculus eoecineus eon- lorto brevique scerumone, et, qui taus crat zelus, exardesconle barbari manus. constriuxerant, im- petiunque violentum ropresserunt : nec non oratio illa tua tempestiva, quie non. intempeslive virum 1nentifa, sed in toinpore commenta injusto raplori justum dicam impegit. O qui lieri potuit, ut. (u meudaeium eui nunquam assueveras antea, pro- r tuleris? Mendacium enim non seeus alque mor- imm semper es detestalus. Perspieuum est hand dubie, quod quemadmodum vitam, si ves itu for- ret,pro salute periclitantis puelle profundere pa- ratus eras, ita cliam mentiri uon detroelasli, inen- daxque (ieri, vir alioqui veri amantissimus et qui niendaeto labia nunquam eonspurcasti. Enim vero: idquoque Christi imilatione perfecisli qui pro no bis peccatum et mialediclio. factus est usque adeo, omnibus omnia lieri studebal: Latore carentibus tutor, viduis proenrator et maritus, orphanis pa- ter, pauperibus frater, amicis fidissimus amious, cognatis jus cognationis observans, ut qui ma- xime, fratri denique supra modum omnem et quai fieri poterat, fratris amantissimus. , Quare minime profecto conveniebat, ut illius inorte vel conjmx vidua, vel orphaui liberi tanta. iutempeslivilule. lierent. (insanire mihi quonia ursus libel), vel ctiam frater ego illius, qum mihi iu posterum solu supoveral, eonsolalione privaror, vilamque neorbiorem experirer, eoque nunc gra- viorem, quo leviorem ille. autea vegelioremque reddebat. Qnamvis enim una meonni non esset, quoties lunen ille valere atque vivere nunliaba- tnr, me non aliter. recreabal, atque. si mihi vila- lem quampiun auran afllavissot. EL quemadino- dum divinus ille Davides suum ipsius animam acerbitate [aula lanloque eruciatu cireumval- lalam: esse aiebat ul eonsolaionem) respueret, quie eum primuni in Dei mentionem inoidisset, eonfestinr exlilararelur : ita et ipse ego, quolics preesentiuju malorum gravilate preniebar, sieunde ad me nuntiunr aliquod. advolarot, quo [fratris memoria releicaretur, illuut nimirum adliuevivere, beneqne rem gerere signilieaus, mox tuirabilem quamdam aniwo consolatiouem | eonoipielaum. Quodsi quando mihi litteras charissimo eharissimi fratris autographo subsignatas recipere oontinge- rei, tune. tune ef. jucuudissimum illum. conspo- elum,etàuleecolloquiumin memoriam revoeabam lolumque adeo feaiternmm eaput aenipere, el deos culari mibi videbar, tune ctia alllietionum nubes Wla,quieanimocireumdnndebaturquasiserena qua- dam tempestate subito exorta, disentiebalur eLeva- neseehal: grabunquemox lietitiie lumen affnlgebat. Nune vero morte illius andita. dolores inferni me cireumballaut*.opacut anxieludinisealigo eooperit, umbra mortis adoritur : quandoquidem 1ueus ille clavus undis absorptus est. O. qualis eyo sucre jacturam anchore Ieci ! eujus quidein adininieulo anlea Atleniensium Keoclesi: gubernator, luctus omnes superabam : nune autem eum muilipliei reciproeantini fluctuum enrsu naufragio proxitnus jaeter, illam. mihi abstulit et. vitam. contraxit. Totus enim ah illa dependens vitai qua vel proverbio fertur Zfwzoz, ad. hoc usque. lemporis | ei mortique me jamprideyo voeanti parere eunelu- iussum,Jam vero enm anchora illa mea essa sit, quid mihi cum hae vila? quive ditius descen sum ud iuferos omni dolorum emere redundan- les comnperendinure potero? siquidem miserrima luec vita ideireo mihi prorogata videtur, ut diu- Larniores Iuntu poinas, omniaque eruciamentorum. genera perleram : atqueex illo calice siepe bibam, quem Dominus mero vino plenum in manibns habet, ex quo etiam poecalores omnes bibore solent; eun vero ad liecem usque. ebiberim, jam commodum liue abeundi tempus adesse videtur, omm prasertiur ponas omnes porlulerim, quie à mortali corpore expendi possunt. Nee lainen hiuc libenti l;ctoque aniuio discedo, ; quasi vilam eun bono aliquo commutalurus. 'Ter- ret enim mue (nor aliunde prorepens, nesimul atquo hine abivero, gravioribus tormentis obji- eiar, qui vitam variis criminibus obtrivorim. Grave quidem hoe ost, illud vero gravius, si pro- eul a fratre sejungar, maximo alio nuolestissimo- que chasmate, quo. intermedio cormur qui apud inferos lorquenlur, locus a feliei beatorum vi rorum quiele longissime disjangitur; ad quam profecto transduetum hino fuisse lralrem. meum facile credo, lllum enim. plane mihi eonstal omni ope àlque opera eniti solitum, ut ad illorum archetypa exempla vitas sure. regnlam efformiaret et excolerel, eumdemque dum in vivis adhuc p essel, quoad ejus fieri poterat, omnibus votis exoptare, ut una euni illis conversaretur et exsul- taret, cum presertim sanclorum corporum reli- quias el imagines undique conquirerel el compa ruret, exlruelisqne templis imposilas el eonseera- tas, summis honoribus proseqnerelur. Elenim suueloruum omninm, qui cirenlasi dierutu lotius anni albo iuscripti sunt, nullus esl. quern ille pri valim die commemorationi ejus dicata, festivo solemnique ritu, el. spiritualibus hostiis faciens, cthymnis omniumque feueluum primitiis cohone- stans, non veneraretur. Noe. enim eultu. illo cori- lentus, quem eum emteris civibus in publieo conventu tribuebat, Eeclesià quoque privalis in ad MEN e NR Ie EET. TO WIRT TUER — BEPUEESCUNMC NEIN. T S RT » Qui uxorem post susceptos orlines duxérit, aut dignitatem suam relinendi aut $acra ministeria . oheundi facullas erit, . m » Ask —de a MENU "TVI"LII""dTI "D" * Psal, xiv, 2, ὁ Psal; ext. i

col. 377–378page 31 of 31
PG 140:377ΥΠΟΜΝΗΣΤΙΚΟΝ ΕΙΣ ΤΟΝ ΒΑΣΙΛΕΑ ΚΥΡΙΟΝ ΑΛΕΞΙΟΝ ΤΟΝ ΚΟΜΝΗΝΟΝ. Τολμώντες οἱ ἀνάξιοι καὶ πανευτελεῖς δούλοι τῆς Β κραταιᾶς καὶ ἁγίας βασιλείας σου δεόμετα, δέσποτα ἡμῶν άγιο. Το καθ' ἡμᾶς ὅριον τῶν ᾿Αθηνῶν, πάλαι τοῦ πλήθους τῶν ἐποίκων αὐτοῦ διὰ τὰς ἀλλεπαλλήλους ἐπηρείας ἐκκινούμενον ἀεὶ, νῦν κινδυνεύει καὶ εἰς αὐτὴν περιστή και την παροιμιαζομένην ἐρημίαν Σκυθικήν. Τὸ δὲ αἴτιον ὅτι πολλαῖς ἐπηρείαις βαρυνόμεθα, μᾶλλον δε πλείοσι καὶ βαρυτέραις, ἵπερ οἱ γειτονοῦντες ἡμῖν λοιποὶ κατωτικοί. Οὐ μόνον γὰρ ἡμεῖς δὲς καὶ τρὶς καὶ πολλάκις παρὰ τὰς γείτονας ἡμῶν χώρας ὑπέστημεν ἀναγραφὰς καὶ ἐπιτηρήσεις ἀναφορῶν γεωμετρουσῶν ἔχνεσι ψυλλών ἄντικρυς τὰ ὑπόψαμμα ταυτὶ καὶ λυπρόνια ἡμῶν γήδια, καὶ σχεδόν καὶ τὰς τρίχας αὐτὰς τῶν κεφαλῶν ἡμῶν διαριθμουμένων, πόσῳ γε μᾶλλον ἀμπέλου φύλλον ἢ φυτοῦ τινος. ᾿Αλλὰ καὶ αἱ καθεκάστην λοιπαὶ κοσμικαὶ ἐπέρεται ἐν μὲν ταῖς λοιπαῖς χώραις ἢ οὐδὲ τὴν ἀρχὴν ἐνεργοῦνται, ἡ παρὰ τῶν πραιτώρων κουφίζονται, χαριζομένων αὐταῖς τὰ τοιαῦτα, ὅτε καὶ τὰς ἐπηρείας ταυτὰς ἐνεργούντων αὐτῶν ὁ τὰ πολλὰ, ἢ συνεργούντων πάντως τοῖς ἐνεργοῦσιν· ἐν ἡμῖν δὲ πᾶσαι ἐνεργοῦνται, καὶ ἐπιβαρῶς ἄπασαι καὶ τῶν ἄλλων πρώτιστα, καὶ ταῦτα ἐν τῇ τῆς Ἑλλάδος κειμένοις ἐσχατιᾷ. Καὶ μαρτυρεῖ τὸ προσεχῶς παρελθὸν ἔθος, ὅτι κτίσεως κατέργων ορισθείσης, ἡμεῖς πρώτοι καὶ μόνοι τῶν ἄλλων, καίπερ μὴ κισθέντων, ἐζημιώθη μεν· ὅτε τοῦ Πανσίου (Παυσίου ?) Στειριόνου κατα πεπλευκότος, μόνοι πάλιν ἡμεῖς ὑπὲρ πλωίμων καταβαλόμεθα · ἡνίκα πάλιν ὑπὲρ πλωίμων τῷ
Page scan enlarged

Notebook

Full View