925 DE PROCESSIONE SPIRITUS SANCTI. 926 quare ignis facultate sibi innata adurat? non recte quis responderet, quod lignun adurit: feri enim potest, ut ignis lignum non adurat, nec agat, licet facultatem naturalem id habeat agendi. Et dupliciter peccat, qui prædictam causam assignat: et quodl posterius causam diceret anterioris, et, quod non sit id quod fieri potest, illius quod naturaliter et necessario est. Si quis vero postularit, quare ignis adurat ligna? responsio nec absona fuerit, quod natura sua ignis adurit. Hujusce autem, si quis rursum causam sciscitatus fuerit, quomodo ignis natura sua adurat? aliud quidpiam potius quis excogitaverit; et non hoc, quod ligna adlural. Hoc enim, ut ostendimus, posterius est et potest fieri, ut non agat. Quanam itaque ratione, quod fieri potest, ut non fiat, et quod posterius est illius, quod natura sua est et prius causa fuerit? Et forte etiam illud adducet, quod elementum partium tenuitate polleat, et facili motu natura sua cieatur; et quod interne naturaliter roboris velocitate, et particularum tenuitate, et natura efficacitate, ad incendendum res concitet, et similia. Pari ratione et in proposita quæstione argumentabitur quispiam, audens pusillo discursu ingentia metiri. Namque, si ante tempora Spiritus Filii Spiritus sanctus et est et dicitur, datur vero in tempore dignis a Filio, et suppeditatur Spiritus, in confesso esse debet, sine ullo dubio apud omnes, id, quod ante tempora est, eo, quod in tempore est, et quod natura est, prius esse ipsa actione. Si quis itaque interrogabit, propter quid dignis Spiritus suppeditetur a Filio? non sine ratione respondebitur: Quia est, et dicitur Spiritus Filii; illud enim causa est, hoc effectus. Quod si iterum quæret: Quare Paracletus dicitur et est Spiritus Filii? absone respondebit, si quis dixerit: Quod dignis a Filio Spiritus suppeditatur: hoc enim posterius est, tempori subjacens, ideoque effectus. Insulsa itaque erit responsio, licet interrogatio cum ratione facta sit. Et nos non dubitabimus, Spiritum esse Filii ante tempora, suppeditarique ab eodem in tempore, sed quod anterioris posterius, et quod in tempore, illius quod ante tempora est, causam faciamus; quod omnino fieri nequit. Quare si suppeditandi Spiritus a Filio δὲ ἔθεμεν πρότερον. Εἰ οὖν τι; φαίη διὰ τί καυ- prius supponimus. Si quis itaque interroget, στικόν ἐστι τὸ πῦρ καυστικῶς; οὐ καλὸν ἀπολογεῖο σαι, διότι καίει τὸ ξύλον. Ενδέχεται γὰρ καὶ μὴ καίειν τὸ ξύλον τὸ πῦρ, μηδ' ἐνεργεῖν ἔχον τὴν φυσικὴν δύναμιν. Διττῶς γοῦν ἁμαρτάνει ὁ τοιαύτην αἰτίαν τιθεὶς, τῷ τε γὰρ ὕστερον λέγειν αἴτιον τοῦ προτέρου, καὶ τῷ τὸ ἐνδεχόμενον μὴ εἶναι, τοῦ φυτ σικῶς καὶ ἐξ ἀνάγκης ὄντος. Εἰ δέ τις ερωτήσεις διὰ τί καίει τὸ πῦρ τὰ ξύλα; εὔλογον ἀποδιδόναι τὴν αἰτίαν, ὅτι καυστικόν ἐστι φύσει τὸ πῦρ. Τούτου δὲ εἰ ζητοίη πάλιν τὸ αἴτιον, ὅτι πῶς καυστικὸν τὸ πῦρ φύσει; ἄλλο τις πρότερον ἐννοήσειε, καὶ οὐ τὸ, ὅτι καίει τὰ ξύλα. Τοῦτο γὰρ ἐδείχθη καὶ ὕστερον, καὶ ἐνδεχόμενον μή γίνεσθαι. Πῶς οὖν τὸ μὴ γίνεσθαι ἐνδεχόμενον, καὶ τὸ ὕστερον τοῦ φύσει, καὶ προτέρου αἴτιον ἂν εἴη; ᾿Αλλὰ τυχὸν αἰτιάσαιτ' ἂν, ὅτι λεπτομερὲς τὸ στοιχεῖον καὶ εὐκίνητον φύσει. Καὶ ὅτι διεγερτικὸν ἔνδοθεν πρὸς ἔξαψιν φυσικῶς τῆς ῥώμης ὠκύτητι, καὶ τῷ λεπτομερεῖ, καὶ δραστικῷ τῆς φύσεως, καὶ τοιαῦθ᾽ ἕτερα. Οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ προκειμένου ζητήματος ἐννοήσειέ τις τολμήσας μικρῷ λόγῳ τὰ μεγάλα σταθμᾶσθαι. Εἰ γὰρ ὑπερχρόνως μὲν Πνεῦμα Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ ἔστι τε, καὶ λέγεται, δίδοται δὲ ἐγχρόνως τοῖς ἀξίοις παρὰ τοῦ Υἱοῦ καὶ χορηγεῖται τὸ Πνεῦμα, ὁμολογούμενον ἀναμφιβόλως παντί, ὡς τὸ ὑπέρχρονον τοῦ ἐγχρόνου πρότερον, καὶ τὸ φύσει τῆς ἐνεργείας. Ει γούν τις ζητοίη, διὰ τί χορηγείται τοῖς ἀξίοις τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Υἱοῦ; εὔλογος ἡ ἀπάντησις, Διότι ἔστι τε, καὶ λέγεται Πνεῦμα Υἱοῦ. Ἐκεῖνο γὰρ τὸ αἴτιον, τοῦτο δὲ τὸ αἰτιατόν. Εἰ δὲ πάλιν ζητοίη, διὰ τί ἐστι καὶ λέγεται Πνεῦμα Υἱοῦ ὁ Παράκλητος, οὐκ ἔστι λέγειν τινί, ὅτι διότι τοῖς ἀξίοις παρὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα χορηγείται. Τοῦτο γὰρ ὕστερον, καὶ ἔγε χρονον, καὶ διὰ τοῦτο αιτιατόν. Ἀμαθής τοίνυν ἡ ἀπόκρισις, τὸ δ' ἐρώτημα εὔλογον. Καὶ οὐ περὶ τοῦ ὅτι τὸ Πνεῦμα μέν ἐστι τοῦ Υἱοῦ ὑπερχρόνως, δια δεται δὲ ἐγχρόνως, ἀμφισβητήσομεν, ἀλλὰ περὶ τοῦ ὅτι τὸ ὕστερον τοῦ προτέρου, καὶ τὸ ἔγχρονον τοῦ υπερχρόνου αιτιώμεθα. Οπερ ἀδύνατον. Ωστε εἰ μή ἐστιν αἴτιον τὸ χορηγεῖσθαι τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Υἱοῦ τοῖς ἀξίοις. Τοῦ εἶναι καὶ λέγεσθαι Πνεῦμα Υἱοῦ, καθάπερ αμέλει καὶ τοῦ πατρὸς, ἄλλο τι ζητητέον τούτου τὸ αἴτιον τοῖς ἀξίοις, ὄντως τῆς τοι αύτης ζητήσεως. Εἰ δὲ δεῖ τι τολμᾷν, ὅτι διὰ τοῦ dignis, non est causa, quod sit, et dicatur Spiritus Υἱοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς προοδικῶς ἐστι τὸ Πνεῦμα, καὶ διὰ τὴν φυσικὴν μεσιτείαν τοῦ Υἱοῦ, δι' ἧς τό τε μονογενὲς φυλάττεταί οἱ, καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ ἐξ αἰ τίου τοῦ Πατρὸς εἶναι οὐκ ἀπείργεται. Η γὰρ διὰ τὸ ἐξ οὗ αἰτίου ἐστὶ, καὶ οὐ καθ᾽ αὐτὴν ἵσταται. Ἡ δὲ ἐξ ἱκανὴ ἐστι πρὸς τὸ ὅθεν καὶ μόνον δηλοῦν, πρὸς δὲ τὴν δευτέραν ἀπάντησιν, τὴν, ὅτι ὡς ὁμοούσιον τὸ Πνεῦμα τῷ Υἱῷ λέγεται Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ. Οὕτως ἡμῖν ῥητέον. Εἰ ὁμοούσιον τὸ φῶς τῇ ἀκτῖνι. Αμφω γὰρ ἅμα ἐκ τοῦ ἡλίου, καὶ φῶς μὲν ἀκτῖνος λέγεται, καθάπερ ἀμέλει καὶ ἡλίου. Ἀκτὶς δὲ φωτὸς οὐ λέγεται, εἰ μὴ διεσταλμένως, φωτός παρεκτική. Ζητητέον τὴν αἰτίαν τοῦ οὕτως ἔχειν ταῦτα, καὶ λέγεσθαι. Ζητητέον τοίνυν ἐπὶ τῶν τοιούτων τὸ ἐπιFilii, quemadmodum duntaxat et Patris, alia bujusce causa iis, qui vere digni sunt hac quæstione, inquirenda est. Et si aliquid audendum est, quod per Filium ex Patre progrediatur Spiritus, et propter naturalem Filii interventum, per quem illi unigenitum conservatur, Spiritus Patre esse, tanquam a causa non impeditur. Per, enim ex aliqua causa est, nec per se subsistit. Verumtamen,ex, satis se ipsa solumque demonstrat, unde aliquid sit. Ad secun dam auten responsionem, quæ erat, Spiritum, tanquam ejusdem naturæ cum Filio, dici Filii Spiritum, ita occurrendum est. Si ejusdem naturæ est lumen cum radio, utrumque enim simul ex solc'est, et lumen quidem radii dicitur, quemadmodum sci-

927 GEORGII PACHYMER.E DE SPIRITU SANCTO. 9:8 licet et solis, radius vero luminis non dicitur nisi πλέον καὶ ἐπέλαττον. Πότερον ἐπιπλέον τὸ τήδε τοῦ cun distinctione, luminis suppeditans: quærenda causa est, propter quam ita se habeant et dicantur. Quare in his quæramus magis et minus; atrum magis pateat hoc, hujusce consubstantiale esse, an consubstantiale, bujusce esse alicujus. Quilibet falebitur, eo, quod hujusce est universalius prædicari eo, quod est, cousubstantiale esse. Domus etenim hæc Socratis et sedes Platonis; sed non consubstantialis est, neque domus, neque sedes philosophis illis. Quod si in consubstantialibus etiam solis quæramus, minime inveniemus, in consubstantialibus omnibus sequi, hoc hujusce esse. Sed et in his etiam plurimis modis deficere comperitur. Consubstantialis quippe Petrus est Paulo, et Paulus Petro: sed neque PanJus Petri neque Petrus Pauli. Ideo multo minus patebit id, quod est consubstantiale esse, quam hor, alicujus esse et dici. Tunc enim omnino minus diffun leretur consubstantiale, quam hoc, alicujus esse et dici, si hoc quidem illi ex altera parte non responderet, et consubstantiale responderet. Cum vero minus sit, et non omne, quod est alieni consubstantiale, hujusce dicitur, ampliori meusura consubstantiali inerit minus esse quam illi, quod hujusce est. Hoc concesso, inquirendum est, utrum magis se extendat; causa an effectus? Et omnino, nemine contradicente, extendetur causa. Quare, si quis postularit quare lumen radii dicitur? stulte responderet si diceret, Quia consubstantiale est. Sed si quis c δέ τινος εἶναι τοῦ ὁμοουσίου, ἢ τὸ ὁμοούσιον τοῦ τόδε τοῦ δέ τινος εἶναι. Καὶ πᾶς τις ὁμολογήσειεν ἂν τόδε τοῦ δέ τινος εἶναι, ἐπιπλέον τοῦ ὁμοούσιον εἶναι. Οίκος γὰρ οὗτος Σωκράτους, καὶ θρόνος Πλάτωνος, ἀλλ' οὐχ ὁμοούσιος ὁ οἶκος, ἢ θρόνος τοῖς φιλοσ τοις ἐκείνοις. Εἰ δὲ ἐπὶ ὁμοουσίων καὶ μόνων ζητ τοῦντες, οὐχ εὑρίσκομεν ἐπὶ πᾶσι τοῖς ὁμοουσίοις ἑπόμενον τὸ τόδε τοῦδέ τινος εἶναι. Αλλ' ἐλλείπει καὶ ἐπὶ τούτοις τὰ πλεῖστα. Ομοούσιος γὰρ Πέτρος Παύλῳ, καὶ Παῦλος Πέτρω. 'Αλλ' οὔτε ὁ Παῦλος Πέτρου, οὔτ᾽ ὁ Πέτρος τοῦ Παύλου. Πολλῷ πλέον ἐπ᾽ ἔλαττον ἂν εἴη τὸ ὁμοούσιον πρὸς τὸ τόδε τοῦδέ τινος καὶ εἶναι καὶ λέγεσθαι. Τότε γὰρ ἐπ' ἔλαττον ἁπλῶς τὸ ὁμοούσιον τοῦ τάδε τοῦ δέ τινος, τοῦ εἶναι καὶ λέγεσθαι, εἴπερ τοῦτο μὲν ἐκείνῳ οὐκ ἀντιστρεφε, τὸ δὲ ὁμοούσιον τούτῳ ἀντέστρεφεν. Ἐπεὶ δὲ ἐλλείπει, καὶ οὗ πᾶν τὸ ὁμοούσιον τινί, τόδε τούδε λέγεται, πολλῷ τιν: τὸ ἐπ᾽ ἔλαττον τῷ ὁμοουσίῳ πρὸς τὸ τόδε τοῦδε είναι πρόσεστι. Τούτου δὲ ὁμολο γηθέντος ζητητέον πρότερον, ἐπιπλέον τὸ αἴτιον, ἢ τὸ αἰτιατὸν, καὶ πάντως ἀναμφιλόγως τὸ αἴτιον. γοῦν ζητοίη τις, διὰ τί φῶς ἀκτῖνος λέγεται, ἀμαθὲς τὸ ἀποδιδόναι, ὅτι ὁμοούσιον. Εἰ δὲ ζητοίη τις, πῶς ὁμοούσια ταῦτα; χώραν ἔχει ἀπολογεῖσθαί τις, ὅτι τόδε τοῦδε λέγεται, εἰ καὶ μὴ ἐπὶ πολλῶν τοῦτό ἐστι τῶν ὁμοουσίων τὸ αἴτιον. Οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ προκειμένου ζητήματος τολμήσειεν ἄν τις λέγειν. Εἰ γὰρ ἐπιπλέον τὸ εἶναι, καὶ λέγεσθαι τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, κατὰ τὴν ὁμολογίαν τῆς διδάξεως τοῦ ὁμοουσίου. Εἰ ζητοίη τις, διὰ τί ὁμοούσιον τὸ Πνεῦμα τῷ Υἱῷ; ἀποκριτέον εὐλόγως, ὅτι Πνεῦμα λέγεται τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Οὐδὲ γὰρ ὡς ἐπίκτη του κατὰ τὰ κτητικὰ καὶ ἡμέτερα, ἀλλ' ὁιδίως καὶ φυσικῶς. "Ωσπερ ἄρα καὶ εἰ ζητοίη τις, διὰ τί ὁμοούσιος Υἱὸς τῷ Πατρί; λέγομεν, ὅτι Πατρός Υἱὸς ὁ Υἱός, ἔτι δὲ καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς κατ' ουσίαν, ἀλλ' οὐχ ὡς τὰ κτίσματα. Τὸ δ᾽ ἀπολογεῖσθαι ζητούντων τινῶν, διὰ τί λέγεται Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ; ὅτι αὐτῷ ὁμοούσιον, ἀμαθὴς καὶ οὐ κατὰ τοὺς διαλε κτικούς νόμους ἡ ἀπόκρισις. Κεῖται γὰρ ἐπ᾽ ἔλατ τον τὸ ὁμοούσιον τοῦ τάξε τοῦδέ τινος εἶναι. Πῶς δὲ τοῦ ἐπιπλέον αἰτιασόμεθα τὸ ἐπ᾽ ἔλαττον; τὸ γὰρ αἴτιον ἢ ἐπιπλέον, ἢ ἐπίσης, εἰ ἀντιστρέφει, ἐπ' ἔλαττον δὲ οὐδέποτε. Ὥστε τούτου ἀναιρεθέντο; ζητητέον τὸ αἴτιον, πῶς Πνεῦμα Υἱοῦ λέγεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Εἰ δὲ δεῖ τι τολμῶν κανταῦθα,διότι ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐστι τὸ Πνεῦμα. Καὶ ὥσπερ ἐπὶ τοῦ ἡλίου λέγοντες διὰ τῆς ἀκτῖνος ἐκ τοῦ ἡλίου τὸ φῶς, καὶ τὴν μεσιτείαν τῆς ἀκτῖνος δηλοῦμεν, καὶ τὸν αἴτιον τοῦ φωτὸς παριστῶμεν τὸν ἥλιον· οὕτω καὶ ἐπὶ τούτου λέγοντες δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ζητεῖν ἀφίεμεν τὴν ὅθεν αἰτίαν, ᾗ τὸ ἐκ ἀρχικῶς ἀποκεκλήρωται. Οὐ μὴν δὲ ὅτε καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶπαι τις ἂν, τοῦτο συμβαίη ἄν. Ἴστησι γάρ τὸ ἐκ τὴν διάνοιαν, καὶ οὐκ ἀνάγκη τῷ ἀκούοντι ἐκ τοῦ λόγου τούτου προχωρεῖν ποῤῥωτέρω, καὶ ζητεῖν τὸ ἀρχικὴν αἴτιον. postularit: Quomodo hæc consubstantialia sunt? poterit respondere, quod hoc hujusce dicitur; licet in plerisque consubstantialibus causa illa non sit. Sic et in proposita quæstione quispiam audebit efferre. Si magis late patet, esse et dici Spiritum Filii, ut ex jane dictis de consubstantiali fateri cogimur. Si quis postularit, Quare consubstantialis Spiritus Filio est? commode respondebitur, quod Spiritus dicitur Filii Spiritus sanctus. Neque enim ascititius est illi, ut nobis sunt ea, quæ possidemus, sed æterne ac naturaliter promanaus. Quemadmodum, si quis quæreret, Quare consubstantialis est Filius Patri? dicimus, quod Patris Filius sit Filius,et est præterea secunduin substantiam a Patre, sed non uti aliæ creaturæ. Al vero respondere, dum quæritur, Quare dicitur Spiritus Filii? quod illi consubstantialis est; insulsa est responsio, et extra dialecticas leges. Minus enim patet consubstantiale, eo quod est, hujusce esse. Et quomodo, quod minus se extendit, illius quod magis, causam esse fatebimur? Causa etenim de pluribus vel paribus, si contra vertatur, nunquam vero de paucioribus. Quapropter hoc sublato, causa inquirenda est, quomodo Spiritus Filii dicitur Spiritus sanctus? Quod si in hoc quoque aliquid audenduun est,quod ex Patre per Filium Spiritus sit; quemadmodum etiam de sole enuntiantes, per radium ex soJe lumen, et interventum radii significamus, et causam luminis solem ob oculos exhibemus; sic et de boc asserentes per Filium Spiritum, quærendam reLuquimus causam, ex qua is sit, cui, ex tanquam causa principali, attribuitur. Quod non æque succe-