est & per e terminant, ut supra lehebebéx. Aliquando etiam, sed raro, o vel pro a legunt veteres illi, ac vicissim. Sic Gen. xxxv, 24, in nota, πpo, Massoretæ mukor, vetus lectio pwxip, nisi sit meudum pro µaxip; et Josue vii, 24, TDS, Massoretæ Ackor. Aliqui legerunt 'Axáp, non ob stante 1. Alii 'Axwp. 1 Reg. xvii, 1, ENT, Masso retæ Dammim: illi doµµlv, et psalm. XLVIII, 2, †TV, Massoretæ, haled; illi 828. voces nullam ex litteris yrym præferant, certum est becha, illi páx. Quando autem præcedens vocalis cos præter has litteras alias habuisse vocales, quæ quidem non scribebantur, sed ex consuetudine adhi bebantur, etsi magna esset in legendo varietas. Lit teræ autem YIT præsertim quæ aspirantur YOUN non determinatam vocalem, sed modo hanc, modo aliam in usu legendi et loquendi obtinebant, ita ut et aspiratio et vocalis una sonarent: quod nemo negaverit. Utrum autem illa aspiratio consonans dici debeat, videtur esse mera nominis quæstio. De › et 7 non est, ut quidem puto, par ratio: nam ve risimile est eas, ut plurimum saltem, vocalium offi cio functas esse; sed iis qui secus existimabunt rem, perquam exigui momenti, pluribus indagan dam mitto. Jam ad vocales illas veterum cum ho dieruis hebraizantium motionibus comparandas ve niamus. Vocalem exprimunt, post Massoretas, hodierni grammatici per camets”, per patahh por scheva patahl ~ vero per tsere” per segol per scheva segol ™ autem tenuissimum per scheva 3 per hhiriq magnum sic 1. vel parvum, sen pun etum sub littera, quam afficit positum sic ṛ, bi. O per i hholem plenum, vel per hholem deficiens, seu punctum in superno latere sequentis litteræ scriptum sic ¤ dom; item per camets hhatouph sic * vel per hhateph camets, " U autem grave per schourec U tenue per kibbus. De gravitate sive tenuitate singularum vocalium non loquar, quia mihil hujusmodi observatur in lectione veterum. et et Magna porro legendi varietas inter veteres illos interpretes et Massoretas deprehenditur, ita ut ubi illi legunt a, hi legant e, et vicissim, ut I Reg. xVII, 18, m™ Aquila èpouбá, Massoretæ vero arubaik, cum schera patahl in prima et kibbus in secunda, ac sæpissime ubi y el 17 notantur vocali a, illi e le gunt. Psalm. xLvII, 3, ubi Massoretæ illud UT', Larchethe legunt. In vetustis codicibus legitur lep xe et codem psalmo), 10, w Massoreta, dim minou, illi, &µµvo habent; et psalm. ctx, 4, De scheva quædam observanda nobis sunt. Mas soretico quidem more aliquando legitur, aliquando silet. Legitur semper initio vocis sub littera dághes sata, in medio vocis post aliud scheva, et post mo tionem magnam. Alibi quiescere solet, e autem so nat cum legitur. Bisce porro legibus non stabant veteres interpretes: nam scheva sæpe non legebant initio vocis; ut Gen. 3, 1, MON. Massoretæ, Be reschith, illi, ßpŋoið. Gen. 1, 8, wm, Massor. be heden, illi fedév. Levit. x111, 2, rw Massor, south, Theodotio, otje. Psalm. x1, 9, DTD, Massor. che rum, illi xpáµ. Psalm. cxví, 25, 3, Massor. beschem, illi Botu. Frequenter etiam pro hodierno scheva initiali eamdem vocalem adhibent quæ in sequenti syllabe habetur. Gen. XIV, 5, en, Massoretæ, Rephaim, Aquila, paçariµ. Levit. xıx, 27, MKD Massorelæ, Pheath, illi paáð. Psalm, xLv, 8, Max Massor. taobaoth, Veteres illi ca6aúð sæpe. Psalm. xlvit, &, ELVIII, 5, 4, Massor. lemaschel; illi, dapa THE, Massor., pelagav; illi, palayaū. Psalm. cá. Horum exempla frequentia reperire est in LXX Interpretibus, ut schelomo, Σologov, et alia. Est etiam ubi sequente ou scheva illud initiale per a exprimant, ut psalm. XLIII, 15, TUD, µavoúð. Massor. Ialdutheca, illi, Telede£y. Malachiæ 11, 13, M, Massor. CASSOTH; illi X. Longe vero sæpius illi e Massoreticum per a legunt, ut Levit. xviii, 13, 'yan, Massor, cum duplici segol, Thobel: Theodotio Oá6º). Judicum 111 sæpe TTIN Massoretæ cum tsere sub prima Ehud. LXX. 'Awô, Alii, 'Aaúð. I Reg. xvII, 1, DEN Massor. Ephes, illi dœ¿¿. IV Reg. xviii, 34, y27 Massor. Henah, Aquila 'Avé. IV Reg. xxv, 17, MO, Massor. Cho thereik, Symm. et Theodotio zweάpe. Job XLII, 14P zwłápů. Massor. keren, Aquila et Symm. xápv. Psalm. VII, 15. rn Massor. ichabbel: veteres illi lɛ6á). Hic vero notandum est in affixis secundæ perso næ singularis masculini generis supposito camets ca vetores interpretes a ante o legere, nimirum ac. Sic psalm. XLIV, 8, 7, ubi Massorelæ Eloece legunt, illi dy. Psalm. XLV, 40, from Massor. Hocalecha, illi ħxadáy. Psalm. cix, 3, †, Massor. Le ska: illi λáx, melius A4y. Isai. xlix, 3, 72 Massor. Deiod, et de vocali | hæc observanda sunt; semper exprimunt veteres per 4, vel indiscrimi natim per sɩ, nisi mendo librariorum ɛɩ positum fuerit pro, quod frequentissime in manuscriptis Græcis pene omnibus observatur. Gen. 1, 1, rpwNTI, Spŋalo. Gen, xiv, 5,, Aquila, papasíu. Gen. xxviii, 19, mym, dɛlp. Levit. 1, 1, m¬p”, oùípá. Gen. xxxvı, 24, in nota 7, áµµaíµ. 1 Reg. iv, 18, □³±¬x, àpбaɛ{µ. 1 Reg. xvii, 1, Dron doppév. 11 Reg. xiv, 26, D', pabasip. Il Reg. vi, 1, Cia, S. 'OxoGlaç. IV Reg. xx111, 7, 7, xx sepovεlμ. IV Reg. 1, 2,, A. 'As xxiii, časíµ. Jub XLII, 14, A., S., lejupa. Psal. vını, Psal. XLV, 1, T, &, et alibi sæpe. 1, man, àyɛ00(0. Psal. x1, 1, mw, dospívíð. Ubi vero › quiescit in tsere, per n vulgo expri munt, rarius per a. IV Reg. 1, 8, 17, hon. Psal. VII, 8, 7, λsá Psal. XLVII, 3, on, lepot. l'sal. xɩv11, 10, ǹalay, for. Alia multa exempla proferre possemus, sed hæc satis sunto. Quando autem littera nec exprimitur, nec sub intelligitur, ut in voce TTT David, quæ sæpius TTT scribitur suppresso, sed subintellecto 1, tunc per hhiriq parvum a Massoretis notatur, a veteribus

Scripturis, gesta sunt. Hæc autem suvontixŵç pro- rissimi perbibentur. Postea de recta morum insti ferimus. Demetrius Phalereus, bibliothecæ Ptolemæi Phil adelphi, Egypti regis, præfectus, conquisitis undi que libris, eam usque adeo auxerat, ut plusquam ducenta voluminum millia complecteretur. Quod cum sciscitanti regi, præsente tum Aristea, renun tiaret, adjecit effecturum se ut brevi ad quingenta millia librorum numerus pertingeret, aitque se nar ratu quorumdam comperisse, Judæorum leges di guas esse quæ in ejus bibliotheca reponerentur, dum modo ex Syriaca lingua (ita vocabant multi, sed ¡is repugnat Demetrius) qua conscripta erant, in Græcam converterentur. Nec mora, rex decrevit ad Summum pontificem scribere, ut quæ in optatis erant assequeretur. Tum Aristeas ea de quibus jam ♬ Sosibium Tarentinum et Andream regiorum custo dum principes allocutus sæpe fuerat, regi aperit; nimirum par esse ut missurus ad summum pontifi cem legatos qui Judæorum libros afferrent, Judæos oïnnes, qui a patre ipsius in captivitatem abducti fuerant, liberos remittat in patriam. Percontatus rex quot Judæorum millia in Ægypto servituti ad dicta essent, plus quam centum millia esse, refe rento Andrea, audivit. Hinc converso in hilaritatem vultu rex jussit liberos dimitti Judæos omnes, tum eos qui a patre ipsius, tum etiam alios qui antea in servitutem abducti fuerant, tradique dominis, qui hujusmodi famulitio utebantur, pro singulis capiti bus viginti drachmas. Summa porro regii muneris fuit 660 talentorum. Demetrius Phalereus postea libellum dat regi, quo auctor est ut petat a summo Judæorum sacerdote Eleazaro sex ex quaque tribu senes, honestate vi tæ el peritia legum præstantes, ut plurium interpre et tatio fide dignior habcatur. Rex oratores mittit An dream et Aristeam nostrum cum præstantissimis muneribus, quæ ibidem recensentur, et litteris re giis, ubi de Judæis a servitute redemptis, de mit tendis ad interpretationem Scripturæ senibus, de que missis muneribus agitur. Has litteras excipit epistola Eleazari ad Ptolemæum, ubi in gratiam bencficiorum fausta regi Arsinoeque uxori et filiis apprecatur, et ex singulis tribubus senes sex inter pretandis Scripturis se mittere profitetur. Deinde senum cujusque tribus nomina referuntur. Dono rum postea forma præstantiaque fuse describitur. Sequitur narratio eorum quæ Jerosolymis Aristeas observaverat, Jerosolymorum nempe situm, templi Jerosolymitani formam, sacerdotum item ministe rium, Eleazari sacerdotum principis sacra tractan tis cultum, arcis Hierosolymitana situm, urbis to tius ambitum, agri et regionis fecunditatem, fru ctuum copiam et varietatem. Jordanem fluvium in star Nili exundantem terrasque irrigantem exhibet Aristeas, eaque in re falsi arguitur a multis. Sub hæc de senibus ab Eleazaro ex quaque tribu selectis agitur: hi utriusque linguæ, Hebraicæ ni mirum et Græcæ, peritissimi, et legum scientia cla tutione, de vanitate deorum gentilium, de legis Mo saicæ præstantia excellentiaque multa edisserit Eleazarus. Hinc oblato sacrificio oratores, et ura LXXII a se delectos viros cum litteris ad regem di mittit. Rex, qui venturos exspectabat, eosdem per humaniter excepit, deinde exbibitas sibi membra nas ubi lex aureis litteris descripta erat, vencra bundus septies adoravit, ac præ gaudio lacrymatus est; el quia eodem tempore victoria navali adver sus Antigonum potitus erat, eum sibi diem sole mnem et faustum quotannis fore denuntiavit, viros que eodem ipso die ad lautam cœnam invitavit. Accumbentes secum senes variis ad vitam insti tuendam regnumque moderandum quæstionibus provocat, quarum singulis senes per ordinem inter rogati sapientissime responderunt, ita ut septein dierum spatio, repetito eodem cœnæ more, LXXII senum singulatim sententias exceperit, ac cujusque dictum laudibus celebrarit, demumque singulis ta lenta tria dono obtulerit. Elapso post convivia triduo, seues a Demetrio ad proximam insulam deducuntur, et in splendida domo locati, quotidie ad nonam usque horam legis interpretationi dabant operam, Demetrio scribæ mu nere fungente. Atque etiam quotidie bene inane veniebant in aulam, et salutato rege redibaut in lo cum suum. Sicque collatis exemplaribus, unaque congregati, septuaginta duorum dierum spatio in terpretationem absolvunt. Demetrius totam inter pretationem Judæis omnibus tum præsentibus reci tavit, qui summis eam laudibus prosecuti sunt. Tum omnium consensu, suadente Demetrio, diras imprecati sunt iis qui huic versioni aliquid addere, vel demere, vel in ea quidpiam immutare ausuri essent. Rex, fausto rei exitu lætus, et post lectionem legislatoris sapientiam admiratus, sciscitatur cur poetæ et historiographi nullam tauti operis înentio nem fecerint. Respondet Demetrius sanctissimam legem non potuisse sine periculo in scriptis extero rum usurpari. Theopompum enim et Theodecten qui id aggressi fuerant, divinitus immissis pœnis coercitos fuisse. His auditis rex legem religiosa ve neratione prosecutus est, eamque jussit summo stit dio asservari, senesque rogavit ut in posterun) se crebrius convenirent, ipsosque cum donis et amplis simis muneribus Eleazaro sunimo pontifici destina tis, domum remisit, En totam Aristeæ et LXX Interpretum historiam. Licet autem hinc hausisse putentur quotquot id em argumentum pertractarunt, attamen illi tum a se mutuo, tum ab Aristea illo, quein modo retulim us, multum differunt. II. Quid de hac Historia dixerint Aristobulus et Philo Judæus. Qui primus Aristeæ Historiam memoravit, tacito tamen Aristeæ nomine, est Aristobulus, ab Eusebio Cæsariensi allatus (Præp. erang. p. 604), qui de

i et viginti secundum alphabetum Hebraicum nume- epistolam, Aristeanis dissimilem', licet Aristeam, rantur, Græcum in sermonem conversi sunt. ‹ Habent enim Hebræi 22 liueras, e quibus quin que duplicantur, Caph, Mem, Nun, Phi, et Aleph. Quamobrem cum libri hac ratione viginti duo nu merentur, septem ac viginti reperiuntur, quod ex illis quinque duplicentur, etc. Igitur septem et viginti illi libri, qui viginti dun numerantur…..... …………, co quem dixi modo per ordinem unicuique interpretum pari traditi sunt, scilicet a primo pari ad secundum, a secundo ad tertium transierunt, donec sexies ac tricesies singuli Græce conversi sunt, ut quidem uarratur. His viginti duo addendi sunt apocryphi. Postremo absolutis omnibus, rex in sublimi solio consedit: aderant triginta sex lectores cum triginta sex exemplaribus, et alter qui Hebraicum antigraphum tenebat. Uno legente aliisque atten dentibus, uihil repertum est discriminis. Sed admi randum Dei opus accidit, ut notum esset, viros dono Spiritus sancti præditos, in illa solitudine consensisse; ita ut ubicunque aliquid addebatur, ab omnibus simul adderetur; et ubi demebatur, ab omnibus pariter demeretur. Et quidquid ademptum erat, inutile; quidquid vero relictum, necessarium esse deprehendebatur. Ut autem cognoscas cos mi ruta in modum, et ex Dei providentia, exque Spi ritus sancti consensu interpretatos esse, excmplum tibi proferam, etc. c vel Aristeum (sie ille ) sibi auctorem profiteatur ubi Ptolemæus interpretes Ilebraice Græceque po ritissimos postulat, qui libros sacros de Hebraicz in Græcum convertant. Hebræorum magistri, de lectu habito, septuaginta duos interpretes designant sex videlicet ex singulis tribubus, qui in Pharo in sula, co quo supra dictum est modo, sacros codice interpretati sunt. Quo peracto, libri illi in Græcum translati in priore bibliotheca, quæ in Bruchic fundata est, repositi sunt. Post hæc alia rursus ir Serapio bibliotheca constituta est, longe illa minor, quæ hujus Glia dicebatur, in quam Aquilæ, Sym machi, Theodotionis et aliorum editiones congests, sunt post annos 250. Ilactenus Epiphauius. VI. Tota controversia in tres quæstiones dividitur. llac porro conspecta narrationum varietate, nemo mirabitur hinc tanta opinionum divortia facta esse. Licet autem nulla fere ex præmissis narrationibus cum altera plane consentiat; sed unaquæque vel in majoris momenti rebus, vel in minusculis differat ab aliis; attamen in tres præcipuas quæstiones potest tota controversia reduci, nimirum, utra ex narrationibus vores sire primigenia sit; an ea quæ Aristeæ nomine hodieque circumfertur, quaque senes una congregatos interpretationem adornasse perhibet, nulla facta mentione peculiaris Spiritus sancti allatus; an vero ea quæ senes sive solos in septuaginta cellulis, sive binos in triginta sex do munculis inclusos, aflante Numine interpretatos esse commemorat. Altera quæstio, an LXX Inter pretes, vel qui priores Scripturam sacram de'fle braico in Græcum converterunt, solam Legem, vel Pentateuchum, an etiam reliquos libros interpretati sint. Tertia demum an Historia Aristeæ, sive ut primo prodiit, sive ut postea a Justino, et aliquot post sæculis ab Epiphanio allata est, vera sit, an conficta et supposititia. VII. Probatur Aristeæ exemplarin quæ supersunt go nuina, cæterorum autem additamenta respuenda esse. Quod ad primam quæstionem attinet, certum est alterutram ex narrationibus adulteratam fuisse; nut videlicet eam quæ septuaginta duos senes simul Sub hæc autem Epiphanius rem a principio re petens ait: Ptolemæum Philadelphum, pilóxalov, xal qılódoyov, in ea urbis parte quæ Bruchium ap pellabatur, bibliothecam instituisse, eique Deme trium Phalereum præposuisse, qui cum magnam librorum omnis generis supellectilem comparasset, sciscitanti regi quot librorum millia collegisset, jam quinquaginta quatuor millia cum octingentis haberi dixit: superesse tamen longe plures in orbe terrarum apud Æthiopas, Indos, Persas, Elamitas, Babylonios; Assyrios, Chaldæos, Romanos, Phœ picas, Syros et Græcos. Esseque præterea Hiero solymis et apud Judæos libros prophetarum, eosque divinos, qui de Deo et de mundi creatione edissere bant, quos hortatus est regem ut accerseret, eaque de causa ad doctores Jerosolymitanos scriberet. congregatos, mutuoque colloquia miscentes, inter Cui res morem gerens, epistolam Jerosolymitanis, ab Aristeanis omnibus longe diversam, scripsit, quæ abrodsĘst ab Epiphanio affertur. In ea postulat rex ad se transmiui prophetarum libros, ut in bi bliotheca sua reponerentur: in memoriam revocat præterita beneficia, quo pacto scilicet multos Ju dæorum populares in bello captos et in Ægyptum deportatos, liberos cum viatico dimiserit. Nunc autem mensam auream lapidibus pretiosis ornatam poudo quingentorum talentorum cum aliis mune ribus mittere, ut voti compos efficeretur. Missos postea libros Hebraice scriptos cum legere non posset, secundo scribere et interpretes petere coecius est. Secundam postca affert Epiphanius pretationem illam edidisse perhibet, aut eam qua ¡llos în septuaginta cellulis separatos, aut binos in triginta sex domunculis inclusos, ut narrat Epipha nius, Scripturam aflante Numine, ut ex mirabili omnium consensu probatum est, vertisse commemo rat. (De aliis porro prope innumeris varietatibus, quæ inter narrationes illas intercedunt, brevitatis causa consulto tacemus.) Pro hac postrema senteutia stant Justinus, Cyrillus Hierosolymitanus, Epipha nius, licet in numero cellularum variet, Chrysosto mus, Augustinus: quibus accenseri possunt Irenæus et Clemens Alexandrinus, qui licet de LXX cellulis mihil habeant, interpretationem tamen illam Spi ritus sancti aflatu et inspiratione factam asseve

sequitur Joannes Bona cardinalis, itemque Ægi dius Menagius et alii; ex heterodoxis Josephus Sca liger, Humfredus llody in eruditissimo opere contra Historiam Aristeæ, el novissime Antonius Van Dale in Dissertatione super Historia Aristeæ; aliique quamplurimi. Primo dicitur Aristeam illum, qui se et orta el parentibus Græcum esse fingit, esse haud dubie Judæum Hellenistam, ut comprobant bene multa exempli causa Judaicarum legam plena notitia, unius Dei cognitio, nulla admista Serapidis, Isidis aliorumque, qui tum maxime Alexandriæ coleban tur, deorum commemoratione. In ipsa narratione Hebraismi plurimi occurrunt: quæ omnia auctorem vere Judæum produnt. Præterea objicitur, Demetrium Phalereum hic induci bibliothecæ regiæ Ptolemæi Philadelphi præ fectum, cum tamen Ilermippus apud Diogenem Laertium narret, Demetrium Phalereum transfugam apud Ptolemæum Soterem Lagi filium, cum Ptole mæo Philadelpho adversatus esset, post mortem Lagidæ a Philadelpho relegatum fuisse, et morsu aspidis obiisse. Ad hæc Demetrius ille Phalereus, homo facundissimus, et sua ætate Atticæ eloquen tiæ facile princeps; isque deorum cultor, pravis moribus luxuque perditus; hic ab Aristea exhibe tur vix Græce imo barbare loquens in epistola quam scribit ad Philadelphum; unius Dei cultor, utpote qui Hebræorum legem pro divina omnium que sanctissima habeat, et diras imprecetur iis qui in translatione LXXII Interpretum aliquid addere, vel demere, vel immutare ausi fuerint. Erunt for tasse qui huic argumento occurri posse putabunt, ex Cosmæ Ægyptii nuper a nobis editi narratu. Is enim in Topographia Christiana, quam Justiniano imperante edidit, non Demetrium Phalereum, sed Tryphonem Phalereum sub Ptolemæo Philadelpho bibliothecæ regiæ custodem fuisse dicit: qua ad missa lectione, cadunt omnia illa argumenta, quæ stante Demetrio Phalereo alicujus momenti erant. At quid valeat hac in re scriptoris unius, et quidem inferioris ævi, testimonium, quando omnes a prin cipio, qui Aristeam meminere, Demetrium Phale reum babent. Certe nulli dubium esse potest primum illum Aristeam, Demetrium Phalereum items ha buisse. Quare Cosmas Egyptius vel memoria lapsus est, vel aliunde errorem est mutuatus. Nec modo Demetrium Phalereum, sed etiam Pto lemæum ipsum Philadelphum, fratrum interfecto rem, sororis conjugem, cujus mollities, luxuria, scelera, ab historicis celebrantur, ita pium legisque Mosaicæ cultorem exhibet Aristeas, ut regem Da videm vel Ezechiam dicas. Is allatas sibi Legis membranas, tanta veneratione prosecutus est, ul septies adoraret, ac præ gaudio lacrymaretur. Pa rein erga legem Mosaicam cultum exhibent Græci omines, quotquot in Aristeana Historia memorantur, ut mira metamorphosi credas omnes qui huic ne gotio intersunt, derepente proselytos factos esse. Laudatur Ptolemæi Evergetis (non Philadelphi, ut quidam dixere) liberalitas, quod Sophoclis, Eu ripidis et Eschyli exemplaria ab Atheniensibus mutuatus, ut exscribi curaret, reservatis sibi exem plaribus, apographa pulcherrima reddiderit, simul que summam quindecim talentorum, quam Athe niensibus oppigneraverat, iis in gratiam beneficii reliquerit. Sane quindecim talentorum summa tunc temporis magni habebatur; at quid dicas si, com putatis omnibus quæ pro adipiscendis Legis exem plaribus a Philadelpho expensa sunt, captivorum videlicet pretio, donis Eleazaro, templo, senumi cuilibet oblatis, plus quam mille ducentorum talen torum summanı reperias? Annon exhaustam plane gazam regiam inferas? Nemo negaverit hæc fabulam sapere. Mirum etiam videatur quo pacto Eleazarus sex ex singulis tribubus viros, senes, bene moratos, doctos, Legis peritissimos, et utramque linguam, Hebræam scilicet et Græcam, apprime callentes, sic paratos et ad manum habuerit, ut rogatus statim miserit, cum tamen Elcazari tempore, vel nulla vel modica tribuum distinctio fuisse credatur. Ad hæc victoriam illam de Antigono reportatamı, eodem tempore quo LXXII senes Alexandriam ad venere, ut warrat Aristeas, certum est multis ante annis, regnante videlicet Ptolem:eo Lagi filio conti gisse. Sunt et alia multa quæ contra Aristeaux historiæ sinceritatem afferuntur: at postquam præ cipua in medium adduximus, ab aliis recensendis compendii causa abstinendum putamus. Alii pro Aristeæ Historia stant, ejusque yŋató et propugnare nituntur: ex Catholicis, Serarius, Gretserus, Paulus Pezronius, multique alii; ex beterodoxis, Brianus Waltonus, Isaac Vossius, alii que insignes viri. Nou referam argumentum quod ex Patrum testimonio ad tutandam Aristeanæ Hi storiæ veritatem quidam afferunt. Nam cum SS. Pa tres Justinus, Irenæus, Clemens, Cyrillus Jerosoly mitanus, eam præcipue hujus Historiæ partem pro pugnare videantur, quæ respicit cellulas, mirabilem Senum in interpretando consensum, et Spiritus sancti allatum; quam tamen partem ut suppositi tiam et spuriam cum divo Hieronymo aliisque do clis rejecimus, non potest hic pro Aristeanæ Histo riæ defensione Patrum illorum auctoritas opponi. Veruin aliud in medium adducam, quod sane va lidissimum putatur a multis. Aristeas, ut oculatus testis rem suo tempore, seque præsente partesique suas agento, gestam enarrat; rem, inquam, usqua adeo insiguem et singularem, ut necessario debuc rit omnium ore celebrari, nec facile ex hominum memoria obliterari potuerit. Post Aristeam Aristo bulus, vir insignis, vel ipsius Ptolemæi Philadelphi tempore, vel, ut alii existimant, sub Philometora Alexaudriæ scribit, et Aristeanæ Historiæ testimonio suo patrocinatur. Si ea falsa prorsusque suppositi tia fuisset, an puterat Aristobulo ipsis Ægypti re gibus tunc familiari fucum facere, etiamsi ponatur

etiam a coævis et supparibus enarrentur. X. Disputationis conclusio. cuni sub postremis Ptolemæorum foruisse? Alexan- sequentium modo sæculorum scriptoribus. sed der item Polybistor, qui olympiade circiter cente sima septuagesima tertia scripsit, laudat Aristeæ cujnsdam Historiam Judaicam; illam videlicet quam de LXXII Interpretibus scripsit, ut putant eruditi. Post cum Philo Historiam eamdem paucis tangit, ac licet de numero Interpretum nihil habeat, quia rem carptim enarrat, videtur tamen ea quæ dixit ex Aristea hausisse, post eum Josephus, ac demum Eusebius Aristeanam Historiam referunt eique patrocinantur. Nibil dicam de Justino et aliis, qui adulteratis exemplaribus sunt usi. Si qua possit historia sequentiam temporum testimoniis confirınari, uibil sane buic deest, ut talem firmita sem adipiscatur. His diutius immorari quæstionemque fusius exagitare non libet. Quædam solum nobis in con fesso habenda, et pro veris tuenda sunt, nimirum interpretationem quæ twv o seu LXX vocatur, sive illa a Septuaginta viris, sive a paucioribus facta fuerit, esse veram et sanctam fidei morumque nor mam, utpote quæ ab apostolis non semel adhibea tur, ac non modo in Ecclesia Græca pro vera Scri ptura semper habita fuerit, sed etiam in Ecclesia Latina prioribus sæculis obtinuerit, quando scilicet vetus Itala quæ ex Græco LXX Interpretum facta fuerat, pro unica Scriptura sacra agnoscebatur, naret; licet enim multa esset inter editiones qua tunc in usu erant, varietas, omnes tamen editiones ex LXX manaverant; imo etiam hodie Psalmi ex eadem veteri Itala in Ecclesia Latina in Scripturæ sacræ catalogo locum habent; nihilque officere au ctoritati editionis tŵy ☞ quod ejus auctor vel igno retur, vel quisnam sit in dubium vocetur, quando quidem nihi officiebat veteris Itale auctoritati quod quo interprete prodiisset ignoraretur. Non enim ex interpretibus versiones auctoritatem mutua bantur, sed ex approbatione et admissione Ecclesiæ. Repomunt alii, Aristobuli et Alexandri Polyhisto- antequam Hieronymus hodiernam Vulgatam ador ris auctoritate id unum argui et probari, videlicet Aristeæ Historiam ante horum scriptorum ætatem prodisse: et Aristobulum quidem diu post Phila delphum vixisse; nam quod modo sub Philadelpho, modo sub Philometore scripsisse dicatur apud Eu sebium; id Eusebii lapsu contigit, vel fortasse li brariorum, qui nomina commutarunt: nam Ari stobulus ipse, Philadelphum ejus, ad quem scribit, Philometoris æpóyovov vocat, qua posita lectione, Philadelphi nomen mendose irrepsisse convincitur, Aristobulumque utpote Judæum Hellenistam, histo riam illam qua interpretatio Septuaginta Senum summopere commendabatur, lubenter amplexatum esse; et si voßclav agnoverit, in partem tamen fa bulæ venisse: siquidem omnes Judæi Hellenistæ interpretationem illam summo in pretio habebant baberique volebant; Alexandrum Polyhistorem, si tamen vere de hac Aristeæ Historia loqul voluerit, setum indicare illam prodiisse ante suum ævum, quod fere omnes fatentur: Philonem, Josephum et alios, ut solent oves gregariæ, priorum vestigiis hæsisse, nec examinasse veramne an supposititiam narrationem adoptarent; demum tam validas obje ctiones contra Aristeanam Historiam superius al latas, nou posse scriptorum sequentium testimoniis enervari, quandoquidem multas quotidie narratio nes deprehendimus esse supposititias, licet non a ♪ tati sunt. Quod autem Hieronymus in editione twv Ơ mul tos nævos deprehenderit, ac multa secus quam oportebat de Hebraico Græce conversa redarguerit, id ejus editionis auctoritatem neutiquam minuit vel infirmat: ut alicubi fatetur et ipse Ilieronymua luca enim illa quæ Hieronymus reprehendit hujus modi sunt, ut utrovis modo legas, æque pia senten tia remaneat. Pro certo item habemus cellularum historiam, mirabilem illum Seniorum consensum, et ea quæ inde consequuntur omnino supposititia esse, jnre que ab Hieronymo reprobari. Itemque cum Hiero nymo et eruditorum turba putamus interpretem Pentateuchi Græcum omnino diversum esso ab eo vel iis qui reliquos Scripture sacræ libros interpre De LXX Interpretum versione, ut in Hexaplis erat. 1. De statu editionis,a. o' antequam Origenes Hexapla adornaret. II. Origenes editionem va oʻomendatam cum asteriscie et obelis in Hexaplis posuit. III. De asteriscorum et obelorum use in Hexaplis. IV. De lemniscis et hypolemniscis. V. In bodiernis editionibus LXX Interpretum mulla ex editione illa hexaplari desumpta deprehenduntur. VI. De mutationibus quæ ab Origenis tempore in editiones LXX Interpretum advectæ sunt. VII. De its etiam mutatio. nibus qua ex similitudine quarundam litterarum admissæ sunt. VIII. De distinctioue capitum et versiculorum au tiquitus usurpata. 1. De statu editionis rŵr O' antequam Origenes He zapla adornarei. Certum quidem est editionem tŵy O' fidei mo rumque normam, in iis exemplaribus quæ in Ec clesia Dei admittebantur, nullam potuisse, in iis saltem quæ ad fidem et mores pertinent, labem in currere. In cæteris vero parem cum aliis omnibus libris fortunam subiisse docet usus et experientia. Id jam Origenis tempore acciderat: exemplaria quippe Scripturæ, tum propter scribarum indiligen

protibus, LXX editionem, utpote Hebraico textui est, occurrebant, diligentia solertiaque usus semper propinquiorem, sequebatur; nec infrequenter no vam ille et a cæteris diversam interpretationem effe rebat, quaudo scilicet, consultis Webræorum ma gistris, nullam ex editis penitus quadrare animad vertebat. Pari in variis dubiisque Hebraici exem plaris lectionibus, quæ frequenter, ut supra dictum est llieronymus; qui •ut optimam deligeret, non modo Scripturæ sacræ seriem, sed etiam Hebræo rum peritissimos adibat. Quare nihil mirum si tanto studio, tamque solerti opera emissam editionem, utpote omnium præstantissimam, Ecclesia Romana ab omnibus sequendam esse edixerit. In singulos Scripturæ libros, ut in Hexaplis erant, hic quædam adnotantur. Operæ pretium erit hic singulos Scripture sacræ libros obiter percurrere, et quædam aduotare que tum de ipso Hexaplorum statu et ordine, tum de iis quæ nos in unoquoque libro præstitimus, obser vanda supersunt. In Genesi et in Levitico, atque, ut videtur, in aliis Pentateuchi libris, præter sex illas columnas, quibus Hexapla constituebantur, Quinta etiam edi tio, si tides est fragmentis quæ supersunt, suum tenebat locum; Sextam etiam adfuisse superius probatum est. Præterea interdum aderant in mar ginibus, ut quidem opinamur, lectiones Samaritani interpretis, atque etiam Hebræi cujusdam et Syri interpretis, de quibus fuse cap. 1. Etsi autem tan tam ex manuscriptis et ex editis libris lectionum accessionem fecerimus, ut iis comparatæ illæ, quæ a Drusio collectæ sunt, paucissimıæ videantur; longe majorem haud dubie facturi eramus, nisi Ba siliensis codex tota pene Genesi temporum injuria mulctatus fuisset. Hunc tamen defectum abunde compensant fragmenta veterum interpretum bene multa ex Coisliniano illo perantiquo codice de cerpta. In Exodo par diligentia ab Origene adhibita fue rat. Hic perinde atque in Genesi Samaritani, Syri et Hebræi lectiones observantur. Ex Quinta editione nibil, nec inde tamen inferas non adfuisse in Exo do: nam qui tam paucas ex aliis Pentateuchi libris exhibent manuscripti codices, non mirum si nul lam in Exodo attulerint. Lectiones porro interpre tum, vicies saltem auctiores proferimus quam apud Drusiunı haberentur. In postremis capitibus, ubi ea quæ in editione twv 0′ præpostere posita erant, suo ordini restituit Origenes, non pauca ex editione illa hexaplari sic restituta, cum asteriscis et obelis proferimus ex codice Colbertino antiquissimo, cujus specimen dedimus Palæographiæ Græce lib. 111, cap. 1. In Levitico eadem observantur quæ in Exodo. Lectio Quintæ editionis habetur ad cap. 11 Levitici. Hic Colbertinus longe plura suppeditat quam in Exodo, ex editione tŵv 0′ Origemiana sive hexa plari. Lectiones autem veterum interpretum, quas magno numero proferimus, omnes pene novæ, nec dum observatæ sunt. De Numerorum libro paria dicimus. Hic tamen nihil ex Quinta editione comparet. Aliquot in locis inserta conspiciuntur, et quidem ab ipso, ut puta tur, Origene, loca illa, quæ in Samaritano textu ex Deuteronomio in Numeros translata fuerant. Quæ dam similiter ex editione twv Oʻ, Origeniana ad fidem codicis Colbertini cum asteriscis et obelis referuntur: lectionesque interpretum multe, qua rum paucissimæ observatæ fuerant a Drusio. In libro Deuteronomii, nihil ex Origeniana illa hexaplari habetur. Cætera vero eadem fere, quæ in libro Numerorum, conspiciuntur. Veterum inter pretationes, novas pene omnes, afferimus, et plures quam in aliis libris. In libro Josue eadem præstitit. Origenes, quæ in toto Pentateucho. Editionem tamen Quintam ibi non adjecisse videtur. Loca plurima mutila in edi tione twv 0, ex aliis interpretibus restituit, appo sitis asteriscis, quæ nos, ut erant in codice Basi liensi, sine asteriscis nimirum, edidimus, et nom pauca ex Coisliniano codice adjecimus. Drusius vero paucissima attulerat. Quid vero cause sit cur lectiones a nobis allatæ, cum illis quas Masius cum asteriscis edidit, persæpe non consentiant, haud difficile est intelligere. Cum enim Masius, at ipse testificatur, ad hæc restituenda codice Syriaco sit usus, ut lectionem Græcam Syriacæ ope asse queretur, sæpe divinarit oportet. Quamobrem le ctiones nostræ longe sinceriores sunt quam Na sianæ. In libro Judicum longe plura quam in libro Jo sue, in editioue bexaplari ab Origene restituta de prehenduntur, quæ ex Theodotione ut plurimum mutuatus est Origenes. Ea vero nunc primum in lucem edimus, Drusius enim fere nihil habuit. Ca pite autem nono ac decimo, quædam hexaplaris tv O' editionis ex vetustissimo folio nostro manu scripto proferuntur. In libro Ruth, etsi paria præstiterit Origenes, nihil pene eorum superest. In libris Samuelis et Regum solita industria mons Origenes deprehenditur. Ibi etiam Syri lectiones non raro afferuntur. Monetur autem in fine primi, unum olim fuisse librum Samuelis, qui duos ho diernos complectebatur, nec Aquilam divisisse pri mum a secundo. Magna porro veterum interpreta

exemplarium tuy exscribi curarent. Et quia in de lectu, opinionum plerumque divortia fieri solent, dum alius aliud adnotandum putat, iude accidit ut in variis Bibliorum codicibus lectiones interpretuin variæ descriptæ sint; ita et pauci reperiantur ma nuscripti qui easdem repræsentent: inde vero fa ctum est ut longe plures veterum lectiones variis in libris sese obtulerint. Inter hos autem codices, Jonge cæteros superant Coisliniani duo: quorum unus unciali quadro charactere descriptus >exto circiter vel septimo seculo, complectitur Octateu chum et libros Reguin, cum quibusdam binc et inde hiatibus, qui temporum injuria acciderunt; alter vero decimi sæculi, libros Regum, Paralipo menon, Esdram, Estherem, Judith, et Machabæos, cum magna in libros Regum interpretationum mar ginalium copia: sed hic, ut et alii omnes manu scripti, in libris Paralipomenon pauca; in cæteris Dihil habet. His accedit Regius decimni tertii circiter aœculi, qui multas in libris Regum lectiones vele rum affert. Magno item usui fuit codex RR. PP. Sancti Basilii Romæ, decimi sæc., quem Basilianum vocainus, hac supellectile marginali onustus, qui Heptateuchum continet, sed tota pene Genesi trun catus est. Nec prætermittendus Regius alter num. 1871, decimi sæculi, ex cujus marginibus multa ex cerpsimus. Inter præstantissimos computandus co des Prophetarum bibliothecæ RR. PP. Jesuitarum collegii Ludovici Magni, unde multa in Jeremiam c: Ezechielem mutuati sumus: nam Hesaias jam clitus a Joanne Curterio fuerat, et in cæteris pro betis fere nihil marginalium interpretationum ha betur. Præter veterum interpretum lectiones, hic asterisci et obeli passim, nonnunquam in textu, sæpius in marginibus adnotantur. Ex hoe codice plura excerpero poteramus, nisi præcipitem ei ope ram dare coacti essemus: nam ad quatuor tantum dies, rogante Mæcenate nostro em. card. d'Estrées, ejus nobis copia facta est. Memorandus item codes Colbertinus in Jobum, recens quidem, sed ex ve teri, ut creditur, descriptus, unde multa ad institu tum nostrum spectantia mutuati sumus. Non tacen dus item Barberinus in Prophetas, cujus varias le ctiones in Appendice Polyglotiorum edidit Brianus Waltonus. De aliis manuscriptis minoris pretii, quo rum magnam copiam nacti sumas, in fronte singu lorum librorum actum est. Hæ nobis Hexaplarium interpretationum reliquiæ supersunt in manuscri ptis. Nam Hexapla ipsa, ut ab Origene concinnata fuerant, ita funditus perierunt, ut ne particulam quidem eorum ulli uspiam conspicere licuerit. III. Quinam ex scriptoribus ecclesiasticis Hexaplorum libris sint usi. Præter codices manuscriptos, unde veterum in serpretationum pars magna prodit, amplam nobis segetem obtulerunt scriptorum veterum Commen tarii, qui pro litteræ sensu assequendo plerumque Aquila, Symmachi, Theodotionis aliorumque inter pretum lectiones usurparuut. De singulis porro iis qui llexaplis sunt usi, si quædam hic paucis profe ramus, non ingratum lectori erit. Pamphilus martyr, ideo prior numeratur, quia antequam ullus scriptorum qui supersunt Hexaplis uteretur, codices Hexaplorum cum Eusebio emen dasse fertur in nota codicis RR. PP. Jesuitaruın, exscripti ad fidem Hexaplorum, quæ penes Apollina rium cœnobiarcham asservabantur, ut in eadem nota dicitur. EUSEBIUS Pamphili, præter eam Hexapla emendandi operam, quam cum Pamphilo suscepit, scholia in super adjecit, ut in eadem nota fertur. Ad hæc au tem innumeras pene veterum interpretum A. S. Th. lectiones attulit, Commentariis in Psalmos et in Hesaiam, in libro De locis Hebraicis, in Præpara tione et Demonstratione evangelica, et in fragmentis Commentariorum in allas Scripturæ partes. Quare magno nobis in kis edendis subsidio fuit. Athanasius, Hexaplis non ita frequenter usus, binas tamen Aquilæ lectiones suppeditavit; alteram in libro cui titulus: Omnia mihi tradita sunt a Pa tre; alteram in Commentariis in Psalmos. Chalcidius, qui an Christianus, an gentilis fuerit, incertum est, eodem circiter tempore, Hexaplorum locum attulit, ut videas in principio Genesis. Alil eum ætate longe posteriorem esse putant; sed id disquirere non est præsentis instituli. Asterius sophista, qui eodem pene tempore Com mentaria in Psalmos adornavit, an Hexaplis sit usus, necne, nondum ita perspectum est. DIDYMUS cæcus, Alexandrinus, Hexaplorum lectio nes in Commentariis suis attulit, sed non ita fre quenter. THEODORUS Heracleota, Arianus, Hexapla passim adhibuit, eaque docte tractavit, ut multis in locis videre est. Ejus Commentariorum fragmenta bene multa exstant in Catenis variis. EUSEBIUS Emesenus in Commentariis, quorum fragmenta Catenæ exhibent, Hexaplis est usus, sert raro, ut videtur. Hilarius semel Hexapla usurpasse deprehenditur Commentario in Psalmos. EUSEBIUS Vercellensis Commentarios Eusebii in Psalmos Latine transtulit, lectionibus Hexaplerum respersos. DIODORUS Tarzensis, in sacra Scriptura apprime versatus, Hexaplorum notitiam plenam habuisse vi detur, ut ex ejus fragmentis quæ in Catenis super sunt, deprehenditur. EPIPHANIUS Cypri, lectiones veterum interpretum non semel attulit, et Historiam Hexaplorum partim ex Origene, ut videtur, mutuatus, fuse descripsit. Basilius Cæsariensis hexaplares interpretationes parum tractavit. GREGORIUS item Nyssenus, ejus frater, Hexaplis raro usus est. APOLLINARIUS Landicenus in Commentariis suis lexaplorum lectiones parcissime attulit. AMBROSIUS Mediolanensis modicum lexaploran